Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2058 873238 866525 2026-10-13T13:01:30Z Avirmed Batsaikhan 53733 873238 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠬᠢᠲᠠᠳ<br/>ᠠᠷᠠᠳ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Хятад | native_name = {{native name|zh-Hans-CN|中华人民共和国|italic=no}}<br />{{smaller|{{transliteration|zh|Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó}}}}<!-- Please do not add official regional/minority languages here; use the langbox template directly below, included specifically for that purpose --> | image_flag = Flag of the People's Republic of China.svg | image_coat = National Emblem of the People's Republic of China (2).svg | other_symbol = | other_symbol_type = | flag_type = [[БНХАУ-ын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | symbol_type = [[БНХАУ-ын үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | motto = <!-- The PRC does not have an official motto, please do NOT add its unofficial motto to this parameter as it's unsourced on whether it's official or not. Please see the talk page for the specifics. --> | national_anthem = <br />{{lang|zh-Hans-CN|义勇军进行曲}}<br />{{transliteration|zh|Yìyǒngjūn Jìnxíngqǔ}}<br />"[[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын төрийн дуулал|Сайн дурынхны марш]]"{{parabr}}{{center|[[File:March of the Volunteers instrumental.ogg]]}} | image_map = CHN orthographic.svg | map_width = 250px | map_caption = БНХАУ-ын хяналтад байгаа газар нутгийг хар ногооноор харуулав; нэхэмжилсэн боловч хяналтгүй газар нутгийг цайвар ногооноор харуулав | capital = [[Бээжин]] | coordinates = {{Coord|39|55|N|116|23|E|type:city(21,000,000_region:CN-BJ)}} | largest_settlement = [[Шанхай]] | largest_settlement_type = хот<br />{{nobold|хүн амын тоогоор}} | official_languages = [[Хятад хэл]]{{efn|Хятад болон [[Англи хэл|Англи]] хэл зөвхөн [[Хонконг|Хонконгын ЗЗТБ-ийн]] албан ёсны хэл юм. Хятад болон [[Португал хэл|Португал]] хэл зөвхөн [[Макао|Макаогийн ЗЗТБ-ийн]] албан ёсны хэл юм.}} | languages_type = Албан бичиг | languages = Хялбаршуулсан [[Хятад үсэг|Хятад ханз]]{{efn|Цөөнхийн нутаг дэвсгэр бусад скриптүүдийг нэгэн зэрэг ашигладаг. {{Bulleted list|[[Хонконг|Хонконгын ЗЗТБ-д]] Уламжлалт Хятад ханз ба [[Англи цагаан толгой]] ашиглагддаг,|[[Макао|Макаогийн ЗЗТБ-д]] Уламжлалт Хятад ханз ба [[Португал зөв бичих дүрэм]] ашиглагддаг,|[[Өвөр Монгол]]д хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[Монгол бичиг]] ашиглагддаг,|[[Төвөдийн өөртөө засах орон]]д хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[Төвд үсэг]] ашиглагддаг,|[[Шинжаан]]д хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[Уйгурын Араб цагаан толгой]] ашиглагддаг,|[[Гуанши]] ба [[Веньшань Жуан ба Мяо өөртөө засах тойрог|Вэньшань тойрогт]] хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[латин цагаан толгой]] ашиглагддаг,|[[Яньбянь тойрог]] хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[солонгос үсэг]] ашиглагддаг.}}}} | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|74.5% Шашингүй/Үндэсний|18.3% [[Буддизм]] |5.2% [[Христ итгэл]]|1.6% [[Ислам]]|0.4% Бусад}} | religion_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/china#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016|title=Chinese Religion &#124; GRF|website=globalreligiousfutures.org|access-date=2022-10-29|archive-date=2019-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521230415/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/china#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016|url-status=dead}}</ref> | recognized_regional_languages = {{hlist|[[Монгол хэл|Монгол]]|[[Уйгур хэл|Уйгур]]|[[Төвөд хэл|Төвөд]]|[[Жуан хэл|Жуан]]|[[БНХАУ-ын хэлнүүд|Бусад]]}} | religion_year = 2020 | ethnic_groups = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|91.1% [[Хятадууд]]|8.9% [[Хятадын ард түмэн|Бусад]]}} | ethnic_groups_year = 2020 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.statista.com/statistics/166158/population-growth-inchina/|title = Erleichterung von Zuwanderung für Unternehmen vorteilhaft}}</ref> | demonym = [[Хятадууд]] <!---- Note: Describing the PRC's government type has been a contentious issue. Please read the archives of past discussions before making or proposing changes. ----->| government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Коммунизм|Коммунист]] нэг-намын <!-- The Wikipedia page for one-party state describes it as "a type of state in which one political party has the right to form the government, usually based on the existing constitution". In 2018, the Chinese government added the CCP's leadership to the constitution, which officially makes China both a de jure and a de facto one-party state. -->[[Социалист улс|социалист]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = Нам төрийн удирдагч{{efn|[[Нэг намын систем|Нэг намын]] засаглалтай Хятад улс дахь [[Хятад дахь тэргүүлэх зэрэглэл|дээд албан тушаал]]. [[БНХАУ-ын Ерөнхийлөгч]] хэдийгээр төрийн тэргүүн боловч, [[Хятадын Коммунист Намын Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга|ХКН-ын Ерөнхий Нарийн Бичгийн Алба]] доорх хязгаарлагдмал эрхтэй голдуу ёслолын албан тушаал юм. Үүнд төрийн болон намын төв цэргийн дарга нар багтана.}} | leader_name1 = [[Ши Жиньпин]] | leader_title2 = [[БНХАУ-ын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Ли Кэчян]] | leader_title3 = [[Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын Байнгын Хорооны Дарга|Их Хурлын Дарга]] | leader_name3 = [[Ли Жаньшу]] | leader_title4 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөлийн Дарга|ХАУТЗЗ-ын Дарга]]{{efn|Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөлийн Дарга.}} | leader_name4 = [[Ван Ян (улс төрч)|Ван Ян]] | leader_title7 = 1st [[Secretariat of the Chinese Communist Party|CCP Secretariat's Member]] | legislature = [[Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал|Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал]] | sovereignty_type = [[Хятадын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Ся улс|Эзэнт гүрний үеэс өмнөх анхны улс]] | established_date1 = МЭӨ&nbsp;2070 | established_event2 = [[Цинь улс|Анхны эзэнт гүрэн]] | established_date2 = МЭӨ&nbsp;221 | established_event3 = [[Синьхайн хувьсгал|Бүгд найрамдах улс байгуулагдсан]] | established_date3 = 1912 оны 1 сарын 1 | established_event4 = Бүгд Найрамдах Ард Улсын тунхаглал | established_date4 = 1949 оны 10 сарын 1 | established_event5 = [[БНХАУ-ын Үндсэн хууль|Анхны үндсэн хууль]] | established_date5 = 1954 оны 9 сарын 20 | established_event6 = [[БНХАУ-ын Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date6 = 1982 оны 12 сарын 4 | established_event7 = [[Макао|Хамгийн саяхны нэгжийг]] [[Макаогийн бүрэн эрхийн шилжүүлэг|нэгтгэв]] | established_date7 = 1999 оны 12 сарын 20 | area_km2 = 9,596,961 | area_footnote = {{efn|[[Хятадын газар нутгийн санаархал]].}} | area_rank = 3 / 4 | area_sq_mi = 3,705,407 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 2.8 | population_estimate = 1,410,539,758<ref name="2020_census">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/ |title=CIA World Factbook China |access-date=24 September 2022 |archive-date=20 Арван хоёрдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211220073104/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/ |url-status=dead }}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 1 | population_census = {{increaseNeutral}} 1,411,778,724<ref name="2020_census"/> | population_census_year = 2020 | population_census_rank = 1 | population_density_km2 = 145<ref>{{cite web|title=Population density (people per km² of land area)|url=http://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST|publisher=IMF|access-date=16 May 2015}}</ref> | population_density_sq_mi = 373 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | population_density_rank = 83 | GDP_PPP = {{increase}} $30.074 их наяд<ref name="IMFWEOCN">{{cite web|title=China World Economic Outlook Database: October 2022|url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=924,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=,&br=1}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 1 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $21,291<ref name="IMFWEOCN" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 72 | GDP_nominal = {{increase}} $18.321 их наяд<ref name="IMFWEOCN" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 2 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $12,970<ref name="IMFWEOCN" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 67 | Gini = 38.2 <!-- number only --> | Gini_year = 2019 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="GINI">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=CN&most_recent_year_desc=true|title=Gini index – China|publisher=World Bank|access-date=24 May 2022}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.768 <!-- number only --> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 79 | currency = [[Хятадын юань]] (元/¥){{efn|Тусгай захиргааны бүс тусдаа мөнгөн тэмдэгт ашигладаг. {{Bulleted list|[[Хонконг доллар]] Хонконг ба Макаод ашиглагддаг|[[Макао патака]] зөвхөн Макаод ашиглагддаг.}}}} | currency_code = CNY | time_zone = CST | utc_offset = [[UTC+8|+8]] | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | date_format = жжжж-сс-өө (年/月/日) | drives_on = баруун (Эх газрын Хятад)<br />зүүн ([[Хонконг]] ба [[Макао]]) | calling_code = [[БНХАУ дахь утасны дугаар|+86]]<br />[[Хонконг дахь утасны дугаар|+852]] (Хонконг)<br />[[Макао дахь утасны дугаар|+853]] (Макао) | cctld = {{hlist|[[.cn]]}}{{hlist|[[.hk]]|[[.mo]]}} }} '''Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс''' (товчоор '''Хятад''') — [[Дорнод Ази]]д оршсон [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]'''. Хятад улс 9.6 сая км² нутаг дэвсгэртэй дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|3-р том]] орон бөгөөд зүүн талаараа [[Номхон далай]]д тулж бусад талаараа [[Вьетнам]], [[Лаос]], [[Бирм]], [[Бутан]], [[Энэтхэг]], [[Балба]], [[Пакистан]], [[Афганистан]], [[Тажикистан]], [[Киргиз]], [[Казахстан|Казах,]] [[Монгол Улс|Монгол]], [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Умард Солонгос|Хойд Солонгос]] гэсэн 14 улстай хиллэдэг. Хангай говь, халуун сэрүүн гээд газрын тогтоц, уур амьсгал янз бүр. [[Тайвань]], Энэтхэг зэрэг хэдэн оронтой газар нутгийн маргаантай. 1.36 тэрбум буюу дэлхийн [[Улс орнуудын хүн амын тоо|хамгийн олон]] хүнтэй улс юм. Үндсэн хүн ам [[хятадууд|хятад үндэстнийг]] (91.5%) багтаагаад [[Хятадын ард түмэн|56 нэрийн]] ард түмэн байна. Албан ёсны хэл — [[хятад хэл|хятад]]. Нийслэл — [[Бээжин]]. Хятадад [[Эртний Хятад|эртнээс]] соёл иргэншил тогтсон. Домгийн [[Ся улс]]аас хойш НТӨ 221 онд [[Цинь улс]] хүчирхэгжиж хятад үндэстний анхны нэгдсэн улсыг үүсгэжээ. Олон улс халалцсаар 1911 онд [[манж үндэстэн|манж]] [[Чин улс]] мөхсөнөөр хаант засгаас татгалзаж, [[бүгд найрамдах засаг]] авсан бөгөөд [[Хятадын иргэний дайн|иргэний дайныг]] төгсгөж өнөөгийн БНХАУ 1949 онд байгуулагдсан. [[Коммунизм|Коммунист]] (эв хамт) улс төрийн дэглэм, [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] баримжаат [[социализм|социалист]] (нийгэм журамт) эдийн засагтай, [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]] төрийн байгууламжтай. Дотроо муж, [[өөртөө засах орон]], төвөөс захирах хот, онцгой захиргаат орон гээд 33 нутаг болж [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|хуваагддаг]]. Хятад улс аж үйлдвэржиж, эдийн засаг нь тогтмол хурдтай өсч байгаа бөгөөд [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ий хэмжээгээр [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын дараа 2-рт байна. Цөмийн зэвсэгтэй. 1971 онд Тайваньд байсан [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]]- суудлыг зүй ёсоор авсан бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүй зөвлөлийн байнгын гишүүн юм. [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], АПЕК, [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]], [[Их Хорь]] зэрэг олон улсын байгууллагын гишүүн. == Нэр == {{Хятадын түүх}} [[Хятад хэл]]ээр улсын товч нэрийг «''Жунгуо''» (中国; Жунгаа) гэх бөгөөд тус улсад монголоор «{{mongolUnicode|ᠳᠤᠮᠳᠠᠳᠦ ᠤᠯᠤᠰ|h}}» (Дундад улс) гэж орчуулан бичдэг. Энэ нь [[соёл иргэншил|соёл иргэншлийн]] төв гэсэн санаа, эрт цагт тойрж асан бүдүүлэг аймгуудаас ялгасан утга юм. Харин дэлхийн бусад оронд дээрхээс гадна үндсэн хоёр төрлийн нэрээр нэрийдэж байна. Нэг нь [[кидан]] үндэстнийг анх нэрийдсэнээс үүсэлтэй, [[монгол хэл|монгол]], [[орос хэл|орос]]оор дамжсан «''Хита''» төрөл. Үүнд «{{mongolUnicode|ᠬᠢᠲᠠᠳ|h}}», монгол кириллээр «'''Хятад'''», буриад, халимаг кирилээр «Хитад», «Китд» гэж бичих хамаарна. Урьдын «[[хятадууд|хятад]] улс» нь [[Сүн улс]], [[Мин улс]], [[Дундад Иргэн Улс]] гэж өөр өөр нэртэй бол одоогийнх '''Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс''' (БНХАУ) гэсэн нэртэй. Нөгөө нь эртний [[Цинь улс]]ын гарвалтай, [[самгарди хэл|самгарди]], [[перс хэл|перс]] хэлээр дамжин тархсан «''Чина''» төрлийн нэрс юм. == Газар зүй == {{гол|Хятадын газар зүй}} Хятад улс 9,596,961 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, [[Канад]]аас бага, [[Америк]]аас ялимгүй том буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|3-р том]] орон болно. Маргаантай газар нутаг ихтэй, тоо хэмжээ нарийн тохироогүй. [[Файл:China_100.78713E_35.63718N.jpg|200px|thumb|left|Хиймэл дагуулаас]] [[Зураг:China_topo.png|thumb|left|200px|thumb|Физик газрын зураг]] === Байрлал === Хойд өргөргийн 18° — 54°, зүүн уртрагийн 73° — 130° дотор НҮБ-ийн ангиллаар [[Дорнод Ази]]д оршино. Нутгийн хэсэг Хайнань нь зүүн өмнөд азид, ЮНЕСКО-гийн ангиллаар Шинжаан, Төвөд, Өвөр Монгол, Төвөд нь [[Төв Ази]]д хамаарна. Хятад 22,117 км хуурай газрын хилийн уртаар дэлхийд тэргүүлэх бөгөөд [[Вьетнам]], [[Лаос]], [[Мьянмар]], [[Энэтхэг]], [[Бутан]], [[Балба]], [[Пакистан]], [[Афганистан]], [[Тажикистан]], [[Киргиз]], [[Казахстан]], [[Монгол Улс|Монгол]], [[Орос]], [[Умард Солонгос]] гэсэн 14 оронтой хиллэдэг. Дорнод захаараа Номхон далайд 18000 км эрэгтэй. Үүнд [[Бохайн тэнгис]], [[Шар тэнгис]], [[Дорнод Хятадын тэнгис]], [[Тайванийн хоолой]], [[Өмнөд Хятадын тэнгис]]т гарах бөгөөд Өмнө Солонгос, Япон, Тайвань, Вьетнам, Филиппинтэй усан хил тогтоожээ. [[Зураг:Longji_Terraces.JPG|thumb|200px|right|Өмнөдийн Гуанши нутаг]] === Газрын гадарга === Хятадын газрын гадарга хотгор гүдгэр. Нутгийн 33 хувийг уул нуруу, 26 хувийг тэгш өндөрлөг, 19 хувийг дов гүвээ, 12 хувийг нам доор газар, 19 хувийг гол мөрний сав газар эзэлнэ. Дорно умард талаар хүн ам шигүү суух тэнгисийн эргийн нам доор газар, [[Хятадын их тал]] байх ба умард нутгаар [[Монголын тэгш өндөрлөг]]ийн өмнөд зах, баруун өмнөд хэсэгт [[Хөхнуур-Төвөдийн тэгш өндөрлөг]] (4000 м-ээс өндөр) байна. Дорно өмнөд нутгаар дов гүвээ хавтгай нутаг, баруун хойд хэсгээр [[Зүүнгар]], [[Говь]], [[Такламакан]] зэрэг эх газрын хотгор, хүнгүй цөлүүд байна. Хамгийн нам доор цэг [[Айдин нуур]] (−154 м) [[Турфаны хотгор]]т байна. Нутгийн өрнөд зах, хилээр голцуу [[Хималай]], [[Кунь-Лунь]], [[Памир]], [[Каракорум]], [[Тэнгэр уул]] (Тянь-Шань), [[Алтай]] зэрэг хөвч нурууд тогтжээ. [[Зураг:Mondsichelsee-06.JPG|thumb|200px|left|Умардын Ганьсү нутаг]] Дэлхийн 17 өндөр уулын 9 нь Хятадын хил дээр байдаг. Хималайн [[Эверест]] (8848 м), [[Лхоцэ]] (8516), [[Макалу]] (8485), [[Чо Оюу]] (8188), Каракорумын [[Чогори]] (8611), [[Гашербрум I]] (8080), [[Конгур]] (7649), Тэнгэр уулын [[Ялалтын оргил]] (7439), Кунь-Луний [[Улугмузтаг]] (6973), Алтайн [[Хүйтэн оргил|Хүйтэн]] (4374) болон [[Утай]] (3061) зэрэг уулс байна. [[Зураг:Dusk_on_the_Yangtze_River.jpg|thumb|200px|right|Хөх мөрөн]] === Ус зүй === Хятад улсын хуурай газрын 0.28 хувь гадаргын ус байна. 50,000 орчим гол горхины нийлбэр урт 420,000 километр. [[Хөх мөрөн]] (6300 км урт) Шанхай орчмоор, [[Хатан гол]] (Шар мөрөн) Тяньжинь орчмоор, [[Хар мөрөн]] (Амар) Оросын нутагт орж, [[Сувдан мөрөн]] Макао орчмоор далайд цутгадаг. Мөн [[Ляо гол|Ляо]], [[Хуай]], Вэй, [[Ялу]], Вэй, Юань, Шян, Тарим гол байх ба [[Меконг мөрөн|Меконг]], [[Брахмапутра]], [[Эрчис]], [[Или]] гол Хятадын нутгаас эх авдаг. [[Хөх нуур]] (4340 км²), [[Ханка]], [[Пуян]], [[Дунтин]], Тайхү, [[Далай нуур|Далай]], Хунзэ зэрэг нуур бий. Гол мөрөнгүүдийг дагаад тариалангийн газар байна. Эрт цагт үүсгэсэн Бээжингээс Ханжоу хүрэх усан суваг (1794 км) байна. === Ашигт малтмал === Хятад улс [[нүүрс]], [[төмрийн хүдэр]], [[газрын тос]], [[шатдаг хий]], [[сурьма]], [[цайр]], [[никель]], [[гянт болд]], [[давс]]ны нөөцтэй. === Уур амьсгал === Өмнөд нутгаар тропикийн дулаан уур амьсгал, умард захаар суб-арктикийн хүйтэн уур амьсгалтай. [[Төвөдийн өндөрлөг|Төвөдийн өндөрлөгт]] альпийн нурууны уур амьсгалтай. [[Хармөрөн муж|Хармөрөн мужид]] I сард дунджаар −30 °C, VII сард 18 °C байх бол Хайнаньд I сард 17 °C, VII сард 28 °C байдаг. Дорнод өмнөд эргээр жилийн 1500 мм-ээс дээш тунадас унадаг бол баруун хойд говь, цөлөөр 100 мм хүрэхгүй хур тунадастай. [[Зураг:Giant_Panda_Eating.jpg|180px|thumb|left|[[Хулсны баавгай]]]] === Амьтан ургамал === Хятадад 34,687 зүйлийн [[амьтан]] [[ургамал]] байна. Дэлхийд зүйлийн тоогоор Бразил, Колумбийн дараа гуравдугаар байрт орно. 551 зүйлийн [[хөхтөн]], 1221 зүйлийн [[жигүүртэн]], 424 зүйлийн [[хоёр нутагтан]], 333 зүйлийн [[шавж]] байгаагаас 840 зүйлийн амьтан мөхөх аюултай байгаас сэрэмжлэн улсын хэмжээнд 2349 тусгай хамгаалттай газар нутгийг зааж өгчээ. Хятадад 30,000 гаруй зүйлийн [[ургамал]] бий. [[Ой]] олон төрлөөрөө байна. [[Хулс]] ихээр анхааралд өртдөг. == Хүн ам зүй == [[Зураг:PRC Population Density.svg|thumb|200px|Хүн амын нягт сийрэг]] {| class="toccolours" cellpadding="1" cellspacing="0" celhttp://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Islamabad&action=edit&section= style="float:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:85%;" |- ! colspan="3" style="background:#ace1af; text-align:center;"| Хятадын хүн амын тоо (1953-2010)<ref>[http://www.stats.gov.cn/tjgb/rkpcgb/index.htm БНХАУ-ын хүн амын зургаан удаагийн тоолллого]</ref> |- ! style="text-align:center;"| Он !! style="text-align:center;"| Хүн амын тоо || style="text-align:center;"| %± |- | colspan=3| ---- |- style="text-align:center;" || 1953 || style="text-align:center;"|582,603,417 || style="text-align:center;"| — |- style="text-align:center;" || 1964 || style="text-align:center;"| 694,581,759 || style="text-align:center;"| 19.2% |- style="text-align:center;" || 1982 || style="text-align:center;"| 1,008,175,288 || style="text-align:center;"| 45.1% |- style="text-align:center;" || 1990 || style="text-align:center;"| 1,133,682,501 || style="text-align:center;"| 12.4% |- style="text-align:center;" || 2000 || style="text-align:center;"| 1,265,830,000 || style="text-align:center;"| 11.7% |- style="text-align:center;" || 2010 || style="text-align:center;"| 1,339,724,852|| style="text-align:center;"| 5.8% |- | colspan=3| ---- |} Хятадын "[[Синьхуа агентлаг|Синьхуа" агентлагийн]] мэдээлж буйгаар 2021 онд 1,412,636,575 хүн амтай болжээ. Дэлхийн хамгийн [[Улс орнуудын хүн амын тоо|олон хүнтэй]] улс юм. 16.6 хувь нь 14 хүртэлх насны хүүхэд, 70.1 хувь 15-60 настай, 13.3% нь 60-аас дээш ахмад настан байв. Дундаж наслалт — 73.2 жил, хүн амын жилийн өсөлт — 0.46%.<ref>{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |language=en| title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) | website=National Bureau of Statistics of China | date=11 May 2021|access-date=11 May 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html | archive-date=11 May 2021}}</ref> 1979 оноос «[[Нэг хүүхдийн бодлого]]» хэрэгжүүлэх болсон. Хэт өсөлтийг зогсоож, хэмжээг хязгаарлах, ядуурлыг бууруулахад амжилт олсон боловч ажиллах хүч цөөрөх, хүүхэд нуух, наймаалах муу үйл бас дагалджээ. Төрж буй хүүхдийн эр-эм [[хүйсийн харьцаа]] 105/100 болж гажсан бөгөөд 2010 онд бүр 118/100 байжээ.<ref>[http://www.pewresearch.org/fact-tank/2013/09/24/the-odds-that-you-will-give-birth-to-a-boy-or-girl-depend-on-where-in-the-world-you-live/ "The odds that you will give birth to a boy or girl depend on where in the world you live".]</ref> 2013 оноос эхнэр нөхрийн аль нэг нь айлын ганц хүүхэд бол хоёр хүүхэдтэй байхыг зөвшөөрч зөөлрүүлсэн.<ref>[http://www.usatoday.com/story/news/world/2013/12/28/china-one-child-policy/4230785/ "China formalizes easing of one-child policy"]</ref> [[Зураг:China linguistic map.jpg|thumb|200px|Хэл-угсааны газрын зураг]] === Ард түмэн === {{гол|Хятадын ард түмэн}} БНХАУ ард иргэдээ хэл, яс үндсийг нь харгалзан [[Хятадын ард түмэн|56 нэрээр]] бүртгэдэг. Үндсэн хүн ам [[Дотор газар|Дотор газрын]] унаган, тариачин уламжлалтай [[хятадууд|хятад үндэстэн]] 91.5 хувийг бүрдүүлж, Төвөд Шиньжян хоёроос бусад муж, оронд дийлэнх олон болон амьдарч байна. [[Зураг:2008 Summer Olympics Opening Ceremony 6.jpg|thumb|left|200px|56 ардын хувцас]] [[Зураг:Chinese_Buddhist_Monks_Ceremony_Hangzhou.jpeg|thumb|left|200px|Буддын сүмийн лам]] Үлдсэн 8.5 хувийг 16.9 сая [[жуан үндэстэн|жуан]], 10.5 сая [[Хотон (үндэстэн)|хотон үндэстэн]], 10.3 сая [[манжууд|манж]], 10.0 сая [[уйгурууд|уйгур]], 9.4 сая [[мяо үндэстэн|мяо]], 8.7 сая [[и үндэстэн|и]], 8.3 сая [[тужя]], 6 сая [[төвөдүүд|төвөд]], 6 сая [[Монголчууд|монгол]], цаашилбал [[солонгосчууд|солонгос]], [[казахууд|казах]], [[дуншян]], [[дагуур]], 3 мянган [[татарууд|татар]] гээд 55 өөр нэрийн ард түмэн бүрдүүж байна.<ref>[http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110428_402722244.htm "Communiqué of the National Bureau of Statistics of People's Republic of China on Major Figures of the 2010 Population Census (No. 1)"]</ref> === Хэл, шашин === Улсын албан ёсны хэл нь [[хятад хэл]]. Хятад хэлтний 70 хувь нь үндсэн аялга буюу [[хятад хэл|умард аялгаар]] (''мандарин'') ярьж байна. [[ү хэл|Ү]] (Шанхайн), [[хятад хэл|юэ]] (Хонконгийн), [[хятад хэл|минь]] зэрэг олон аялга нь хоорондоо ойлголцоход төвөгтэй боловч бүгд нэг ханзаар бичих дүрэмтэй. 1956 оноос хялбар ханз хэрэглэсэн. Өмнөд нутгаар [[тай-кадай]], [[төвөд-бирм]], [[мон-кхмер]], умард нутгаар [[тунгус хэлний бүлэг|тунгус]], [[монгол хэлний бүлэг|монгол]], [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] төрлийн хэлээр хэлцэнэ. Хятадууд [[күнзийн суртал|күнз]], [[Бумбын шашин|бумб]] (''дао''), [[буддын шашин|будда]] гэсэн «гурван шашин ном»-ыг эртнээс идээшүүлж авсан.<ref>[http://books.google.com/books?id=GuINLKnJp0AC&pg=PA11#v=onepage&q&f=false Chinese Religion: A Contextual Approach]</ref> [[Хотон (үндэстэн)|Хотон үндэстэн]] болон [[түрэг]] угсаатан ислам шүтлэгтэй. БНХАУ эхэндээ шашныг хориглосон ч 1980-аад оноос хяналттай чөлөөлжээ. === Хот суурин === Хятад улс хотжиж байгаа. 1990 онд хотын хүн ам 20% байсан бол 2007 онд 46% хотынхон болцгоосон.<ref>[http://www.mckinsey.com/~/media/McKinsey/dotcom/Insights%20and%20pubs/MGI/Research/Urbanization/Preparing%20for%20Chinas%20urban%20billion/MGI_Preparing_for_Chinas_Urban_Billion_full_report.ashx "Preparing for China's urban billion"]</ref> Ажил хайж хөдөөнөөс хот бараадсан 220 сая хүн бий.<ref>[http://www.ibtimes.com/china-now-has-more-260-million-migrant-workers-whose-average-monthly-salary-2290-yuan-37409-1281559 "China Now Has More Than 260 Million Migrant Workers Whose Average Monthly Salary Is 2,290 Yuan ($374.09)"]</ref> Дотор газарт шигүү, [[өөртөө засах орон|өөртөө засах орнуудад]] сийрэг суудаг. [[Зураг:Shanghai_pudong_skyline.jpg|thumb|180px|1. [[Шанхай]]]] [[Зураг:Kunming_40.JPG|thumb|180px|24. [[Күньмин]]]] {|class="wikitable" |+ [[Хятадын хотын жагсаалт|24 том хот]]: |- valign="top" | * [[Шанхай]] (22 сая) * [[Бээжин]] * [[Тяньжинь]] * [[Гуанжоу]] * [[Шэньжэнь]] * [[Дунгуань]] * [[Чөндү]] * [[Хонконг]] || * [[Наньжин]] (7 сая) * [[Үхань]] * [[Мүгдэн]] * [[Ханжоу]] * [[Чунчин]] * [[Сүжоу]] * [[Харбин]] * [[Жинань]] || * [[Шиань]] (4 сая) * [[Үши]] * [[Хөфэй]] * [[Чанчүнь]] * [[Чанжоу]] * [[Далянь]] * [[Тайюань]] * [[Күньмин]] |} == Түүх == {{гол|Хятадын түүх}} Бээжингийн ойрх агуйгаас 750,000 жилийн тэртээх «босоо хүн»-ий араг яс олсон. НТӨ 7000 оны үед хамаарах бичиг зураг Жиахү гэдэг газраас олжээ. === Эртний улс === [[Зураг:Territories of Dynasties in China.gif|left|thumb|Хятад орны түүхэн газрын зураг]] Хятадад анх домгийн Шя улс НТӨ 2100 онд бүрэлдсэн ба хагас домгийн шинжтэй [[Шан улс|Шан]], [[Жоу улс|Жоу]] улсууд залган байв. Хатан гол (Шар мөрөн), Хөх мөрний адаг, Дотор газар үүссэн вант улсууд НТӨ 500 он болоход байлдагч олон тал болон зэрэгцэн оршсон байна. Эрт үед Хятадад [[Күнз]], Мэнз, Сүнз зэрэг соён гэгээрүүлэгч, [[Сыма Цянь]] түүхч амьдарч байв. НТӨ 221 онд [[Цинь Ши Хуан]] бусад улсыг байлдан дагуулж [[хятад үндэстэн|хятад үндэстний]] анхны нэгдсэн улсыг [[Шиань]] хотод төвлөн байгуулж, хэл бичгийн дүрэм, мөнгөний нэгж, хэмжих нэгж зэрэг нэгэн хэв болгожээ. [[Цинь улс]]ын тавьсан суурин дээр [[Хань улс]] (НТӨ 206–НТ 220 он) тогтож газар нутгаа ихээр тэлж Солонгосын [[Когурё]], Вьетнамын улс, Монголын [[Хүннү]] улстай хиллэх болжээ. Хан улсын үед [[күнзийн суртал]] дэлгэрч, төрийн ёс жигдэрсэн юм. [[Зураг:Terracotta_pmorgan.jpg|thumb|right|Цинь Шихуаны бунхан]] Дараа нь [[Гурван улсын үе]] (220–280), [[Жинь улс]] (265–420), [[Умард ба Өмнөд улсуудын үе]]д тархай бутархай байлдаж байсны эцэст 581 онд [[Сүй улс]] дахин нэгтгэжээ. Когурётэй хийсэн дайны дараа хүчин муудаж төрийн эргэлтээр Тан улс байгуулагдсан. [[Тан улс]]ын (618–907) үед уран зураг, яруу найраг хөгжиж, [[буддын шашин]] хүчтэй дэлгэрсэн бол [[Сүн улс]]ын (960–1279) үед цаасан мөнгө хэвлэж, байнгын тэнгисийн цэрэгтэй болж, күнзийн үзэл эргэн иржээ. 11-р зуунд Хятадын хүн ам 100 сая хүрч олширсон байв. === Юань, Мин, Чин === [[Зураг:Chinesische-mauer.jpg|thumb|left|Умардын түрэг, монгол, зөрчиний довтолгоог хорих [[Цагаан хэрэм]]]] 13-р зуунд хятад үндэстэн, түүний Дотор газар бүхлээрээ харь хэлт [[монголчууд]]ын харьяанд орсон. Их Монгол улс Евразийг нэлэнхүй эзлээд [[Хубилай хаан]] нийслэлийг [[Дайду]]д (Бээжин) нүүлгэн, 1371 онд улсын нэрийг [[Юань улс|Юань]] хэмээгээд 1279 онд Сүн улсын үлдэгдлийг бүрэн даржээ. Юань улсын үед [[дөрвөлжин үсэг]] хэрэглэж, буддын шашныг улсын шашин болгож байв. Юань улсыг хятад тариачин [[Жү Юаньжан]]гийн удирдсан бослого нурааж [[Мин улс]]ыг (1368-1644) үүсгэв. Мин улсын үед урлаг соёл цэцэглэж, хөлөг онгоц нь [[Африк]] хүрч аялсан ба Цагаан хэрэмийг ихээр барьж [[Наньжин]]д (өмнөд нийслэл) байсан нийслэлийг 1421 онд [[Бээжин]]д (умард нийслэл) авчирчээ. [[Ван Янмин]] күнзийн шинэ суртлыг нэвтрүүлсэн. 17-р зуунд умардын тариачин-нүүдэлчин [[манж үндэстэн]] хүчирхэгжив. 1644 онд [[Ли Зичөн]]гийн удирдсан бослого Бээжинг эзэлж Мингийн сүүлчийн хаан амиа хорлов. Мөн онд Мингийн жанжин [[Ү Сангуй]] [[Цагаан хэрэм]]ийн хаалгыг манжийн цэрэгт онгойлгон өгсөнөөр манж [[Чин улс]] (1616-1912) Бээжинг эзлэн улмаар 1662 он гэхэд Дотор газрыг бүрэн дагуулжээ. Чин улс 18-р зууныг дуустал газар нутгаа ихээр тэлсэн нь Юань улсынхаас арай бага газар нутагтай байсан боловч 19-р зуунаас дотоодын хятад, [[мяо]], [[Хотон үндэстэн|дунган]] зэрэг ардын бослого, Британи, Франц зэрэг [[Европ]]ын империалист улсуудын гар дүрэлтэд хүчин доройтжээ. [[Хар тамхины нэгдүгээр дайн]]аар 1842 онд [[Хонконг]]гийг Британид өгч, [[Япон-манжийн дайн]]д ялагдан 1895 онд [[Тайвань|Тайванийг]] Японд алджээ. [[Хятад үндэстэн|Хятадын үндсэрхэг]] үзэл сэргэж тэмцсээр 1911 оны Синхайн буюу [[Цагаагчин гахай жилийн хувьсгал]] Чин улсыг мөхөөсөн ба [[Монгол Улс|Монгол]] тусгаар тогтносон. === Дундад Иргэн Улс === [[Зураг:Sun_Yat-sen_and_Chiang_Kai-shek.jpg|thumb|200px|Сунь Ятсен, Чан Кайши хоёр.]] 1912 оны 1-р сарын 1-нд [[Дундад Иргэн Улс]]ыг [[Сунь Ятсен]] түр ерөнхийлөгч зарлан тунхаглав. Хятад орон [[Бүгд найрамдах засаг]]т шилжжээ. Удалгүй Чингийн жанжин асан Бээжинд суугаа [[Юань Шикай]] ерөнхийлөгч болсон ба Хятадын зүг бүрт жанжид бүлэг үүсгэх ба нэр төдий нэгдмэл, үнэндээ [[Хятадын иргэний дайн|дайн байлдаан ихтэй]] байв. 1928 онд [[Гоминдан]] намын [[Чан Кайши]] нэгдсэн удирдлаганд оруулж Наньжинд нийслэлийг шилжүүлэв. Гэвч шинэ өрсөлдөгч буюу ЗХУ-аар дэмжигдсэн [[коммунизм|коммунист]] улс байгуулахыг хүсэгчид дайтаж эхэлжээ. 1931 онд [[Японы эзэнт гүрэн|Япон]] Хятадын зүүн хойд нутагт халдаж [[Манж-го]] улсыг үүсгэв. 1937-1945 оны хоорондох [[Япон-хятадын дайн]]д [[гоминдан]] болон коммунист хүчин эх орны төлөө эвсэв. 1945 онд Япон дайнд бууж өгсөн ба Тайвань буцаад Хятадын харьяанд ирэв. Хэд хэд хүчтэй байлдсаны эцэст коммунист хүчин ялж 1949 онд Бээжинг нийслэл болгож, Гоминданы Чан Кайши тэргүүтэнй үлдэгдэл [[Тайвань]] руу дүрвэв. === БНХАУ (1949 оноос) === 1949 оны 10-р сарын 1-нд Коммунист намын дарга [[Мао Зэдун]] Бээжингийн төв талбайд БНХАУ байгуулагдсаныг зарлан тунхаглав. [[Ардын Чөлөөлөх Арми]] 1950 онд Тайванийн (Гоминданы) харьяанд байсан [[Хайнань|Хайнанийг]] эзэлж авсан төдийгүй тусгаар байсан [[Төвөд]]ийг эзэлж авав. Мао газрыг хурааж, эдийн засаг, нийгмийн эрс хувьсгал хийж байв. «[[Их үсрэлтийн бодлого]]» нь амжилттай болоогүй, 1966 оны «[[Соёлын хувьсгал]]» нь бас л олон сая хүний амийг үрсэн. Хятадын удирдагч [[Мао Зэдун]] 1976 онд нас барж [[Дэн Сяопин]] төрийн эрхэнд гарч 1978 оноос эдийн засгийг чөлөөлж эхэлсэнээр Хятад улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах зээлийн эдийн засагт аажмаар шилжин холимог шинжинд оржээ. Мөн «[[Нэг хүүхдийн бодлого]]» хэрэгжүүлсэн. Одоогийн үндсэн хууль 1982 онд шинэчлэн батлагдсан. Энэ хугацаанд хүнд, хөнгөн аж үйлдвэр хөгжин «Дэлхийн үйлдвэр» хэмээн нэрлэгдэх болтлоо эдийн засаг нь өссөн юм. 1993 оны 3-р сараас [[Жян Зэминь]], Жү Рунжи, 2002 оноос [[Ху Жиньтао]], [[Вэнь Жябао]] нар улсыг удирдав. Эдийн засаг, ардын амжиргаа дээшилсэн. 2005 онд Салан тусгаарлахын эсрэг хууль гаргасан. 2012 онд дараагийн удирдлага бую [[Ши Жиньпин]], [[Ли Көчян]] нар нам, төр, засгийг тэргүүлэх болж Хятадын «Нэг хүүхдийн бодлого»-ыг зөөлрүүлсэн. == Улс төр == === Төр засаг === [[Зураг:12th_National_People%27s_Congress.jpg|thumb|Ардын төлөөлөгчдийн их хурал]] БНХАУ 1954, 1975, 1978, 1982 онд Үндсэн хуулиа шинэчилжээ. Үндсэн хуульд зааснаар «ажилчин анги удирдаж, ажилчин болон тариачны холбоонд түшиглэсэн ардын ардчилсан дэглэмт [[социалист]] улс» юм. Дэлхий дээр социалист улс цөөхөн үлдсэн. * [[Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн Их хурал|Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн их хурал]] (АТИХ) — төрийн эрх барих дээд байгууллага. БХАТИХ хууль тогтоож, улс орны чухал шийдвэрийг гаргана. 2,987 төлөөлөгчийг 5 жилийн хугацаатай сонгох бөгөөд жилд нэг удаа 14 хоног хуралдаад тардаг. * [[БНХАУ-ын дарга|Улсын дарга]] — төрийн тэргүүн. АТИХ болон түүний байнгын хорооны шийдвэрийг батлах, төрийн албан хаагчдыг томилох, алдар цол шагнах гэх мэт олон үүрэгтэй. Одоогийн БНХАУ-ын дарга нь 2012 онд сонгогдсон [[Ши Жиньпин]]. * [[БНХАУ-ын Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл]] (Ардын төв засгийн газар) — төрийн шийдвэрийг хэрэгжүүлэх дээд байгууллага. АТИХ-аас сонгож улсын дарга баталдаг. АТИХ, түүний байнгын хороонд ажлаа тайлагнана. Ерөнхий сайд, ерөнхий сайдын орлогч, яам болон төрийн хорооны сайд нар, Улсын банкны даргаас бүрддэг. Одоогоор 28 яам, хороотой. Одоогийн ерөнхий сайд —[[Ли Цян]]. Хятад улс нэг гоц намтай. [[Хятадын эв хамт нам]] (ХКН) нь 1921 онд байгуулагдсан, 1949 оноос эрх баригч нам болсон. Удирдах дээд байгууллага нь 5 жил тутамд хуралддаг Их хурал, түүнээс сонгогдсон Төв хороо юм. Үнэндээ Намын төв хорооны 500 гишүүн, түүний Улс төрийн товчооны 7 гишүүн улсыг удирддаг.<ref>{{Cite web |url=http://sodonzul.blog.banjig.net/post.php?post_id=116829 |title=Төрийн байгуулал, улс төрийн тогтолцоо. |access-date=2015-08-03 |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310152354/http://sodonzul.blog.banjig.net/post.php?post_id=116829 |url-status=dead }}</ref> [[Зураг:China_map.png|thumb|200px|Тайвань-Хятад хоёрын нутаг]] === Гадаад харилцаа === БНХАУ дэлхийн 180 улстай дипломат харилцаатай, 171 улсад Элчин сайдын яамтай байна. 1971 онд Тайвань ([[Тайвань|БНХУ]])-д хадгалагдаж байсан [[НҮБ]]-ын суудал БНХАУ-д шилжин ирсэн. Хятад улс НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн байнгын 5 гишүүний нэг, [[Их Хорь|Их хорь]], [[БРИКС]]-ын бүлэг, [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллагын]] гишүүн юм. Дорно Азийн уулзалт, [[АСЕАН]]-ы уулзалтад оролцдог. БНХАУ [[ЗХУ]]-тай сайн харьцаатай байснаа 1960-аад оноос муудсан, [[Энэтхэг]]тэй Аксай Чин нутгаас болж дайтаж хуцардсан. Харин 1990 оноос хойш [[Орос]], Энэтхэгтэй түншийн хэмжээнд хүртэл харьцаа сайжирсан байна. БНХАУ одоогоор Японтой [[Сэнкакү]] олтригийг булаацалдаж байгаа бөгөөд [[Тайвань|Тайванийг]] анхнаасаа л өөрийн гэж үзэн гадаад улстай харилцах эрхийг нь хааж иржээ. 1997 онд [[Хонконг]]ийг Их Британиас, 1999 онд [[Макао]]г Португалаас буцаан авсан нь гадаад харилцааны том амжилт байв. === Орон нутаг === {{гол|БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь}} [[Файл:Regions of China.svg|thumb|left|Зүг чигийн бүсчлэл — 6 орон]] Хятад улс нутаг дэвсгэрээ [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|таван түвшний олон нэгжээр]] хуваадаг. {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! Зэрэг !! Засаг захиргааны нэгж !! Нутгийн тоо |- | I (мужийн) || [[муж]] | [[өөртөө засах орон]] | <br> [[төвөөс захирах хот]] | [[онцгой захиргаат орон]]|| 33 |- | II (аймгийн) || [[аймгийн энтэй хот]] | [[тойрог]] | [[өөртөө засах тойрог]] | [[аймаг]] || 332 |- | III (хошууны) || [[шянь]] | [[тойрог]] | хошууны энтэй хот | тусгай газар | <br> ойт газар | өөртөө засах шянь | [[хошуу]] | өөртөө засах хошуу || 2,853 |- | IV (сумын) || [[балгас]] | шян | [[хороо]] | хошууны дүүрэг | <br> бага ардын шян | [[сум]] | бага ардын сум || 40,466 |- | V (гацааны) || гацаа, тосгон, хэсэг || 704,386 |- |} Нэгдмэл улс. I дэсийн (мужийн зэргийн) 33 нутаг байна. Үүнд хоёр [[онцгой захиргаат орон]] ([[Хонконг]], [[Макао]]) нь илүү их өөртөө засах эрх эдэлнэ. Мөн 22 [[муж]], 5 [[өөртөө засах орон]], 4 [[төвөөс захирах хот]] бий. Зүүн хойд орон, баруун өмнөд орон гэх мэтээр 6 бүс болгон хуваадаг. <div class="thumb tleft"><div class="thumbinner image" style="width:502px;"><div id=imgborder style="width:500px; text-align:left; background-color:white; border:none; padding:0; position:relative; font-size:100%"> {{Image label|x=100|y=150|text=[[Шинжаан]]}} {{Image label|x=330|y=125|text=[[Өвөр Монгол|Өвөр Монгол]]}} {{Image label|x=410|y=70|text=[[Хармөрөн]]}} {{Image label|x=410|y=110|text=[[Гирин]]}} {{Image label|x=390|y=140|text=[[Ляонин]]}} {{Image label|x=110|y=240|text=[[Төвөдийн өөртөө засах орон|Төвөд]]}} {{Image label|x=180|y=210|text=[[Хөхнуур]]}} {{Image label|x=250|y=210|text=[[Ганьсү]]}} {{Image label|x=260|y=190|text=[[Ниншя - Хотонгийн өөртөө засах орон|Ниншя]]}} {{Image label|x=290|y=220|text=[[Шэньси]]}} {{Image label|x=320|y=200|text=[[Шаньси]]}} {{Image label|x=345|y=150|text=[[Хөбэй]]}} {{Image label|x=355|y=160|text=[[Бээжин]]}} {{Image label|x=365|y=170|text=[[Тяньжинь]]}} {{Image label|x=370|y=200|text=[[Шаньдун]]}} {{Image label|x=330|y=230|text=[[Хөнань]]}} {{Image label|x=230|y=260|text=[[Сычуань]]}} {{Image label|x=280|y=280|text=[[Чунчин]]}} {{Image label|x=330|y=260|text=[[Хүбэй]]}} {{Image label|x=370|y=250|text=[[Аньхуй]]}} {{Image label|x=400|y=230|text=[[Жянсү]]}} {{Image label|x=220|y=330|text=[[Юньнань]]}} {{Image label|x=280|y=310|text=[[Гуйжоу]]}} {{Image label|x=320|y=300|text=[[Хүнань]]}} {{Image label|x=355|y=285|text=[[Жянши]]}} {{Image label|x=400|y=270|text=[[Жөжян]]}} {{Image label|x=420|y=250|text=[[Шанхай]]}} {{Image label|x=295|y=340|text=[[Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон|Гуанши]]}} {{Image label|x=345|y=335|text=[[Гуандун]]}} {{Image label|x=380|y=310|text=[[Фүжянь]]}} {{Image label|x=355|y=360|text=[[Макао]]}} {{Image label|x=365|y=350|text=[[Хонконг]]}} {{Image label|x=310|y=380|text=[[Хайнань]]}} {{Image label|x=420|y=330|text=<span style="color:gray;">''Тайвань''</span>}} <imagemap>Зураг:Map of PRC without province names.svg|500px|Mapa mudo del nivel provincial de China rect 0 0 05 5 [[China]] desc bottom-left</imagemap> </div imgborder>БНХАУ-ын I дэсийн 33 нутаг болон Тайвань газрын зурагт</div thumbinner></div thumb tright> {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center ! № ! colspan="2" | Нутгийн нэр ! Хятадаар ! Талбай (км²) ! Хүн ам (2010) ! Нутгийн төв |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|— '''[[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|муж]]''' (省) — |---------- |1 || [[Аньхуй]] || {{юникодмонгол|ᠠᠨᠾᠦ᠋ᠢ|h}} || 安徽 || 139,700 || 59,500,510 || [[Хөфэй]] |---------- |2 || [[Ганьсү]] || {{юникодмонгол|ᠭᠠᠨᠰᠤ|h}} || 甘肃 || 454,300 || 25,575,254 || [[Ланьжоу]] |---------- |3 || [[Гирин]] || {{юникодмонгол|ᠭᠢᠷᠢᠨ|h}} || 吉林 || 187,400 || 27,462,297 || [[Чанчүнь]] |---------- |4 || [[Гуандун]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠸᠠᠩᠳᠦ᠋ᠩ|h}} || 广东 || 180,000 || 104,303,132 || [[Гуанжоу]] |---------- |5 || [[Гуйжоу]] || {{юникодмонгол|ᠭᠦᠢᠵᠸᠦ|h}} || 贵州 || 176,000 || 34,746,468 || [[Гуйян]] |---------- |6 || [[Жөжян]] || {{юникодмонгол|ᠵᠸᠵᠢᠶᠠᠩ|h}} || 浙江 || 102,000 || 54,426,891 || [[Ханжоу]] |---------- |7 || [[Жянсү]] || {{юникодмонгол|ᠵᠢᠶᠠᠩᠰᠦ|h}} || 江苏 || 102,600 || 78,659,903 || [[Наньжин]] |---------- |8 || [[Жянши]] || {{юникодмонгол|ᠵᠢᠶᠠᠩᠰᠢ|h}} || 江西 || 167,000 || 44,567,475 || [[Наньчан]] |---------- |9 || [[Ляонин]] || {{юникодмонгол|ᠯᠢᠶᠤᠤᠨᠢᠩ|h}} || 辽宁 || 145,900 || 43,746,323 || [[Мүгдэн]] |---------- |10 || [[Сычуань]] || {{юникодмонгол|ᠰᠸᠴᠤᠸᠠᠨ|h}} || 四川 || 485,000 || 80,418,200 || [[Чөндү]] |---------- |11 || [[Фүжянь]] || {{юникодмонгол|ᠹᠦᠵᠢᠶᠠᠨ|h}} || 福建 || 121,300 || 36,894,216 || [[Фүжоу]] |---------- |12 || [[Хайнань]] || {{юникодмонгол|ᠬᠠᠶᠢᠨᠠᠨ|h}} || 海南 || 34,000 || 8,671,518 || [[Хайкоу]] |---------- |13 || [[Хармөрөн]] || {{юникодмонгол|ᠬᠠᠷᠠᠮᠦ᠋ᠷᠡᠨ|h}} || 黑龙江 || 454,000 || 38,312,224 || [[Харбин]] |---------- |14 || [[Хөбэй]] || {{юникодмонгол|ᠾᠸᠪᠸᠢ|h}} || 河北 || 187,700 || 71,854,202 || [[Шижяжуан]] |---------- |15 || [[Хөнань]] || {{юникодмонгол|ᠾᠸᠨᠠᠨ|h}} || 河南 || 167,000 || 94,023,567 || [[Жөнжоу]] |---------- |16 || [[Хөхнуур]] || {{юникодмонгол|ᠬᠥᠬᠡᠨᠠᠭᠤᠷ|h}} || 青海 || 721,200 || 5,626,722 || [[Шинин]] |---------- |17 || [[Хүбэй]] || {{юникодмонгол|ᠬᠤᠪᠸᠢ|h}} || 湖北 || 185,900 || 57,237,740 || [[Үхань]] |---------- |18 || [[Хүнань]] || {{юникодмонгол|ᠬᠤᠨᠠᠨ|h}} || 湖南 || 210,000 || 65,683,722 || [[Чанша]] |---------- |19 || [[Шаньдун]] || {{юникодмонгол|ᠱᠠᠩᠳᠦ᠋ᠩ|h}} || 山东 || 153,800 || 95,793,065 || [[Жинань]] |---------- |20 || [[Шаньси]] || {{юникодмонгол|ᠱᠠᠨ ᠰᠢ|h}} || 山西 || 156,300 || 35,712,111 || [[Тайюань]] |---------- |21 || [[Шэньси]] || {{юникодмонгол|ᠱᠠᠨᠰᠢ|h}} || 陕西 || 205,600 || 37,327,378 || [[Шиань]] |---------- |22 || [[Юньнань]] || {{юникодмонгол|ᠶᠦᠨᠨᠠᠨ|h}} || 云南 || 394,000 || 45,966,239 || [[Күньмин]] |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|— '''[[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|өөртөө засах орон]]''' (自治区) — |---------- |23 || [[Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон|Гуанши]]|| {{юникодмонгол|ᠭᠤᠸᠠᠩᠰᠢ|h}} || 广西 || 236,000 || 46,026,629 || [[Наньнин]] |---------- |24 || [[Ниншя - Хотонгийн өөртөө засах орон|Ниншя]] || {{юникодмонгол|ᠨᠢᠩᠰᠢᠶᠠ|h}} || 宁夏 || 66,400 || 6,301,350 || [[Иньчуань]] |---------- |25 || [[Өвөр Монгол|Өвөр Монгол]] || {{юникодмонгол|ᠥᠪᠦᠷ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ|h}} || 內蒙古 || 1,183,000 || 24,706,321 || [[Хөх хот]] |---------- |26 || [[Төвөдийн өөртөө засах орон|Төвөд]] || {{юникодмонгол|ᠲᠦᠪᠡᠳ|h}} || 西藏 || 1,228,400 || 3,002,166 || [[Лхас]] |---------- |27 || [[Шинжаан]] || {{юникодмонгол|ᠰᠢᠩᠵᠢᠶᠠᠩ|h}} || 新疆 || 1,660,400 || 21,813,334 || [[Өрөмч]] |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|— '''[[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|онцгой захиргаат орон]]''' (特别行政区) — |---------- |28 || [[Макао]] || || 澳门 || 29 || 552,300 || ''Макао'' |---------- |29 || [[Хонконг]] || || 香港 || 1,104 || 7,061,200 || ''Хонконг'' |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|— '''[[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|төвд захирагдах хот]]''' (直辖市) — |---------- |30 || [[Бээжин]] || {{юникодмонгол|ᠪᠡᠭᠡᠵᠢᠩ|h}} || 北京 || 16,800 || 19,612,368 || ''Бээжин'' |---------- |31 || [[Тяньжинь]] || {{юникодмонгол|ᠲᠢᠶᠠᠨᠵᠢᠨ|h}} || 天津 || 11,305 || 12,938,224 || ''Тяньжинь'' |---------- |32 || [[Чунчин]] || {{юникодмонгол|ᠴᠦᠩᠴᠢᠩ|h}} || 重庆 || 82,300 || 28,846,170 || ''Чунчин'' |---------- |33 || [[Шанхай]] || {{юникодмонгол|ᠱᠠᠩᠬᠠᠢ|h}} || 上海 || 6,341 || 23,019,148 || ''Шанхай'' |} === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Парад в честь 70-летия Великой Победы - 40.jpg|thumb|200px|2015 он. Сүрт жагсаал]] [[Зураг:CNS Haikou (DDG-171) in Rim of the Pacific (RIMPAC) Exercise 2014.jpg|thumb|left|200px|Байлдааны хөлөг онгоц]] Хятад улсын зэвсэгт хүчин нь [[Ардын Чөлөөлөх Арми]] юм. 2,285,000 хүн алба хааж байна. Цэргийн төв зөвлөл удирддаг. Хуурай замын цэрэг, цэргийн нисэх хүчин, тэнгисийн цэрэг, стратегийн цөмийн зэвсгийн хүчин, их бууны хорооноос бүрдэнэ. Батлан хамгаалахад 132 тэрбум $ зардгаараа [[АНУ]]-ын дараа 2-рт орно. ДНБ-ийн 1.5%-тай тэнцэнэ. Цөмийн 50-75 пуужин байна. Зөвлөлтийн зэвсэг техникт суурилан дотооддоо үйлдвэрлэдэг. Сүүлийн үед Оросоос [[Су-30]] сөнөөгч онгоц худалдан авсан ба өөрөө [[Чөндү Ж-10]], [[Шэньян Ж-11]] зэрэг нисэх онгоц үйлдвэрлэжээ. Байлдааны үндсэн танк 7950, хуягт 5000, их буу 6000-аас олон бий. [[ЗТЗ-99]] танк, [[ХЧ-9]] газар-агаар төрлийн пуужин, [[ЗБД-97]] загварын хуягт машиныг сүүлд үйлдвэрлэн хэрэглэж байна. Умард, дорнод, өмнөд гэсэн тэнгисийн флоттой. Нисэх онгоц тээгч 1 хөлөг онгоц, 55 шумбагч, нийт 200 гаруй хөлөг онгоцтой. == Эдийн засаг == [[Зураг:Shanghai_-_Nanjing_Road.jpeg|thumb|200px|Шанхайн худалдааны гудамж]] [[Зураг:Oil working,Liuyuan-Turfan 2012.jpg|thumb|200px|Газрын тосны цооног]] [[Зураг:China Export Treemap.jpg|thumb|200px|Экспортын барааны бүтэц]] 2014 оны Хятад улсын [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]] 10 их наяд [[америк доллар|ам.доллар]]тай тэнцэж дэлхийд 2-р байр эзэлж байна. Нэг хүнд ноогдох ДНБ нэрлэсэн үнээр 7,589 $, худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн үнээр 12,880 $ (80-р байр) байв. 1949 оноос төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засагтай байсан улс 1978 оноос эдийн засгийг чөлөөлж зах зээлийн эдийн засагт шилжсэнээр мэдэгдэхүйц үр дүнтэй байлаа. Хувийн өмчийг зөвшөөрсөн бөгөөд томоохон үйлдвэрүүд төрийн мэдэлд байдаг. Хятадын хямд, ихээр байгаа ажиллах хүчнийг ашиглахаар гадаадын хөрөнгө оруулалт их орсон бөгөөд үндэстэн дамнасан корпорациуд Хятадад хамгийн хямд зардлаар бүтээгдэхүүнээ үйлдвэрлэж байна. Жилийн дундаж өсөлт тогтмол 10.5 хувь байдаг. Эрчим хүч, газрын тосны гол хэрэглэгч болсон. Жилд 3.9 их наяд $ бүтээгдэхүүн экспортолдгоороо дэлхийд тэргүүлдэг. Мөнгөний нэгж нь — [[Хятадын юань (мөнгө)|Хятадын юань]]. 2010 оноос эхлэн Орос улс доллараар биш юаниар Хятадтай наймаа хийдэг болсон. <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:60.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:18.10 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Америк]] (18.1%)" from:0 till:17.40 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Хонконг]] (17.4%)" from:0 till:06.80 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Япон]] (6.8%)" from:0 till:04.10 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Өмнөд Солонгос]] (4.1%)" from:0 till:53.60 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (53.6%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Экспорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2013 он. 2.34 их наяд $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:60.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:09.40 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Өмнөд Солонгос]] (9.4%)" from:0 till:08.30 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Япон]] (8.3%)" from:0 till:08.00 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Тайвань]] (8.0%)" from:0 till:07.80 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Америк]] (7.8%)" from:0 till:05.00 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Австрали]] (5.0%)" from:0 till:59.50 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (59.5%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Импорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2013 он. 1.96 их наяд $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> === Холбоо харилцаа === Хятад улсад 1 тэрбум хүн гар утас, харилцуур утсаар холбогдож байна. 2013 онд 591 сая хүн байнга интернет хэрэглэж байсан. [[Хятадын цахилгаан холбоо]], [[Хятадын сүлжээ холбоо]] хоёр компани энэ салбарт тэргүүлдэг. Бэйдоу хэмээх хиймэл дагуулын сүлжээтэй. [[Зураг:Balinghe_Bridge-1.jpg|thumb|200px|left|375 м өндөр Балин голын гүүр]] === Зам тээвэр === 2000-аад он болоход Хятад улсын бүх муж, орон хурдны замд холбогдсон. Хурдны замын нийт урт — 85,000 км. Жишээлэхэд 1991 онд [[Хөх мөрөн]] дээгүүр 6 гүүр байсан бол нэмж барьсаар 81 гүүр, хонгил болжээ. Жил болгон 40 сая автомашин шинээр худалдан авдаг. Ослын тоо нэмэгдсэн. 2011 онд 62 мянган хүн автомашины ослоор нас барсан. 470 сая унадуг дугуй хэрэглэгдэж байгаа. Төмөр зам улсын өмчинд байна. 2013 оны байдлаар 103,144 км төмөр зам тавигджээ. Макаогаас бусад муж, орон төмөр замаар холбогдсон. Цагаан сарын үеэр ачаалал эрс нэмэгддэг. 2013 онд 2.1 тэрбум зорчигч, 4 тэрбум тонн ачаа тээш зөөсөн гэнэ. Бээжин—Шэньжэнь, [[Бээжин-Шанхайн өндөр хурдны төмөр зам]] 2011 онд барьсан. 2014 оны байдлаар 20 хотод метро баригдаад байна. Хятадад 182 нисэх буудал бий. Бээжингийн нисэх буудал зорчигчийн тоогоор, Хонконг, Шанхайнх ачаа тээврээр дэлхийд дээгүүр байрт ордог байна. == Соёл == === Урлаг=== [[Зураг:Pekin_przedstawienie_tradycjnego_teatru_chinskiego_7.JPG|thumb|200px|''Баруунш зорчсон тэмдэглэл'']] Хятадад утга зохиол НТӨ Жоугийн үеэс хөгжсөн. Эртний ном судрууд яруу найраг, одон орон, зурхай, анагаах ухааны чиглэлээр байдаг. Тан улсын үед [[Ли Бай]], [[Ду Фу]] зэрэг алдарт яруу найрагчид байсан бол Мин улсын үед «[[Баруун этгээдэд зорчсон тэмдэглэл]]» зэрэг жүжиг, роман их бичигдэж, 20-р зуунд [[Жинь Юн]] алдартай [[үшя]] (хятад зодоон) зохиолуудаа бичсэн. === Дэлхийн өв === Хятадын нутагт [[ЮНЕСКО]]-гийн [[Дэлхийн өв|Дэлхийн өвийн]] жагсаалтад бүртгэгдсэн соёлын өв 22, байгалийн өв 4, нийлмэл өв 4 бий. === Хоол === Хятад хоол олон төрөл зүйл байна. Өмнөд нутагт [[цагаан будаа]], умард нутагт [[талх]], [[гоймон]]г түлхүү хэрэглэдэг байсан. Гахайн мах голчлон иддэг. Сычуань, Кантон, Жянсү, Шаьдун, Фужян, Хүнань, Аньхуй, Жөжян нутгийн хоол алдартай. Хэрчих, болгох, амтлах, чимэглэх хэв маяг янзтай. Буддын болон лал шашны тусгай хоол гэж бий. Өмнөд нь далайн бүтээгдэхүүн, ногоо, умард нь гурилан, хуурай бүтээгдэхүүний уламжлалтай. === Спорт === [[Зураг:Dragon_boat_racing.jpg|thumb|200px|Луун завины уралдаан]] [[Хөлбөмбөг]], [[сагсан бөмбөг]], ширээний теннис, бадминтон, усанд сэлэлт, [[снукер]]ийг өргөнөөр тоглож, хичээллэдэг. [[Го]] даам тоглодог. Хятад зодооныг [[үшя]] (күнфү) гэнэ. [[Тай чи чуань]], [[чигун]] зэрэг зодооны арга байна. [[Луун завь|Луун завиар]] уралддаг. Хятад 1932 оноос Олимпын наадамд оролцож эхэлсэн ба БНХАУ 1984 оноос хойш тасралтгүй баг тамирчдаа илгээх болжээ. 2008 онд нутагтаа хүлээн авсан [[Бээжингийн олимп]]од 51 алт, бүгд 100 медаль хүртэж багийн дүнгээр тэргүүлсэн. Өвлийн олимпод 3-4 алтан медаль хүртдэг. [[Усанд үсрэлт]], [[хүндийн өргөлт]], [[гимнастик]], [[ширээний теннис]], [[буудлага]], [[бадминтон]], [[усанд сэлэлт]], [[жүдо]], [[хөнгөн атлетик]], [[шорт трек]]ийн тэмцээн уралдаанд илүү амжилттай оролцсон. [[Зоу Кай]] гимнастикч 5 алтан медаль хураагаад байгаа. ==Зургийн цомог== <gallery widths="170px" heights="130px"> Файл:Хятадын физик газарзүй.gif|Физик газар зүйн зураг Файл:Хятадын физик газарзүй, засаг захиргааны хуваарь.jpg|Физик газар зүйн зураг Файл:Хятад-атлас.jpg|Физик газар зүйн зураг Зураг:China provinces.png|I дэсийн 4 нэгжийн 33 нутаг Файл:Хятадын атлас-орос хэлээр.jpg|Газрын зураг {{ref-ru}} Файл:New autonomies in China.png|Хятад улс дахь бие даасан бүс нутаг {{ref-ru}} </gallery> == Тэмдэглэл == {{Notelist|1}} == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос|2}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|China}} * [https://www.google.com/maps/place/China/@35.8592948,104.1361118,4z/data=!3m1!4b1!4m2!3m1!1s0x31508e64e5c642c1:0x951daa7c349f366f «''Google Maps''» цахим талбар дахь газрын зураг] * [http://mn.chineseembassy.org/mn/ Монгол улс дахь БНХАУ-ын Элчин сайдын яамны цахим талбар] {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Дундад Иргэн Улс]] |он= 1949-одоо үе |албан_тушаал=БНХАУ |дараа= Одоо үе }} {{end}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Социалист улс]] oyaaoviuj9tp1qzdg3ukdm6u67vdaez 0 2769 873254 855509 2026-10-14T02:01:14Z Эрдэнийн тобчи 108163 873254 wikitext text/x-wiki [[Файл:Japan Hokkaido large.png|right|250px|Хоккайдогийн байршил]] [[Зураг:Kitami Japan 19.jpg|right|280px|Хоккайдо арлын Китами хотын орчим]] [[Зураг:Kitami Japan 9.jpg|right|280px|Хоккайдо арлын Китами хотын орчим]] [[Зураг:Kitami Japan 16.jpg|right|280px|Хоккайдо арлын Китами хотын орчим]] [[Зураг:Kitami Japan 3.jpg|right|280px|Хоккайдо арлын Китами хотын орчим]] [[Зураг:Kitami Japan 2.jpg|right|280px|Хоккайдо арлын Китами хотын орчим]] '''Хоккайдо''' ([[Япон хэл|японоор]] 北海道, ''Hokkaidō'', [hokkaꜜidoː], «Хойд тэнгисийн тойрог» гэсэн утгатай) нь [[Япон]] улсын дөрвөн том арлын хоёр дахь том нь бөгөөд тус улсын хамгийн хойд хэсэгт орших гол арал юм. Мөн Хоккайдо нь Японы засаг захиргааны нэгж болох Хоккайдо мужийн үндсэн нутаг дэвсгэрийг бүрдүүлдэг. Арлын өмнөд хэсгийг [[Хоншүү]] арлаас [[Цүгарү хоолой]] тусгаарладаг бөгөөд хоёр арлыг далайн доогуур барьсан [[Сэйкан хонгил]] холбодог. Хоккайдогийн хамгийн том хот бөгөөд засаг захиргааны төв нь [[Саппоро]] (札幌) юм. Арал нь Японы хойд хэсэгт, [[Японы тэнгис]], [[Охотын тэнгис]] болон [[Номхон далай]]н хооронд оршдог. [[Сахалин]] арал Хоккайдогийн хойд талд, Ла-Перузын хоолойн цаана байрладаг. Харин арлын зүүн хойд хэсэгт [[Курилын арлууд]] үргэлжилнэ. Эдгээр арлуудын өмнөд хэсгийн эзэмшлийн асуудлаар Япон, Оросын хооронд маргаан үргэлжилдэг. Хоккайдог урьд нь Эзо, Йезо, Йесо, Есо зэрэг нэрээр тэмдэглэдэг байв. Тус арал нь эрт үеэс [[Айнү]] ард түмний нутаг байсан бөгөөд тэд ан агнуур, загасчлал, худалдаа болон байгалийн нөөцтэй холбоотой уламжлалт аж ахуй эрхэлж иржээ. Хоккайдогийн уугуул иргэдийн түүх, хэл, зан заншил нь арлын соёлын өвийн чухал хэсэг юм. Япончууд арлын өмнөд хэсэгт Эдогийн үеэс суурьшиж, худалдаа болон загас агнуурын төвүүд байгуулсан. 1869 оны 8-р сарын 15-нд Мэйжийн шинэчлэлийн дараах Японы засгийн газар Эзо хэмээх нэрийг өөрчилж, Хоккайдо гэж нэрлэсэн. Үүний дараа төрөөс арлыг хөгжүүлэх, япон суурьшигчдыг нүүлгэн суурьшуулах, газар тариалан болон дэд бүтцийг өргөжүүлэх бодлого хэрэгжүүлжээ. Эдгээр өөрчлөлт нь Айнү ард түмний газар нутаг, амьжиргаа, хэл соёлд ихээхэн нөлөөлсөн. Газар эзэмших эрхийн хязгаарлалт, уламжлалт аж ахуйн өөрчлөлт, япон хэл соёлд уусгах бодлого зэргээс шалтгаалан Айнү хүмүүсийн нийгэм, соёлын байр суурь доройтсон түүхтэй. Өнөө үед Айнү соёл, хэлийг сэргээх, түүхэн шударга ёсыг хангах, уугуул иргэдийн өвийг хамгаалах чиглэлээр олон нийтийн болон төрийн байгууллагууд ажиллаж байна. == Газарзүй == Хоккайдо нь Японы дөрвөн гол арлын хамгийн хойд хэсэгт байрладаг бөгөөд уул нуруу, өргөн тал, ой мод, гол мөрөн, нуур, галт уул болон далайн эргийн олон янзын тогтоцтой. Арлын төв хэсэгт уул нурууд үргэлжилж, тэдгээрийн дунд орших хотгор, хөндийд газар тариалан болон хүн амын суурьшил төвлөрдөг. Арлын төв хэсэгт орших [[Дайсэцүзан]] уулсын бүс нь Хоккайдогийн байгалийн чухал нутгийн нэг юм. Энд галт уулын тогтоц, уулын ой, өндөрлөг бүсийн ургамал, амьтны олон төрөл бий. Хоккайдогийн хамгийн өндөр оргил нь [[Асахи уул]] бөгөөд далайн түвшнээс дээш 2,291 метр өндөр. Хоккайдогийн эрэг орчмын бүсүүд байгалийн тогтоц, эдийн засгийн үйл ажиллагаагаараа ялгаатай. Өмнөд хэсгийн [[Хакодатэ]] орчим нь далайн тээвэр, худалдааны түүхэн төв байсан бол зүүн хэсгийн [[Күширо]] болон [[Нэмүро]] орчим нь загас агнуур, далайн экосистемээрээ алдартай. Баруун хойд хэсэгт орших [[Ришири арал]], [[Рэбүн арал]] зэрэг жижиг арлууд нь байгалийн өвөрмөц тогтоц, аялал жуулчлалаараа танигдсан. Хоккайдогийн байгаль нь үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн, тусгай хамгаалалттай газар нутгуудаар хамгаалагддаг. [[Ширэтоко]] нь байгалийн олон янз байдал, экосистемийн ач холбогдлоороо [[Дэлхийн өв]]ийн жагсаалтад бүртгэгдсэн. == Уур амьсгал == Хоккайдо нь Японы бусад томоохон арлуудтай харьцуулахад сэрүүн, өвөлдөө хүйтэн уур амьсгалтай. Өвөл цас их орж, зарим бүсэд цасан бүрхүүл удаан хадгалагддаг. Зун нь Хоншүү болон Японы өмнөд хэсгийнхээс харьцангуй сэрүүн байдаг тул халуун, чийглэг зуны улирлаас зайлсхийхийг хүссэн аялагчдын очих дуртай газар болжээ. Арлын баруун хэсэгт Японы тэнгисийн нөлөөгөөр цас их орох нь элбэг. Харин зүүн хэсэгт өвлийн улиралд хуурай, хүйтэн өдрүүд тохиолдохын зэрэгцээ Номхон далайн нөлөө мэдрэгддэг. Уулын бүсүүдэд температур эрс буурч, цаг агаар богино хугацаанд өөрчлөгдөх боломжтой. Уур амьсгалын ялгаа нь газар тариалан, загас агнуур, аялал жуулчлал болон өдөр тутмын амьдралд нөлөөлдөг. Өвлийн улиралд цанын бааз, цасан наадам олныг татдаг бол зун нь явган аялал, дугуйн аялал, байгаль ажиглах үйл ажиллагаа өргөждөг. == Түүх == === Эрт үе ба Айнү ард түмэн === Хоккайдод хүн төрөлхтөн эрт үеэс амьдарч ирсэн. Арлын археологийн дурсгалууд нь [[Жомон соёл]] болон Японы бусад эртний соёлтой холбоотой урт хугацааны хүн амын суурьшлыг харуулдаг. Дараа үеийн түүхэнд Айнү ард түмэн арлын нийгэм, эдийн засаг, соёлын хөгжилд гол үүрэг гүйцэтгэжээ. Айнү хүмүүс ан агнуур, загасчлал, ургамал түүх, худалдаа болон улирлын чанартай нүүдэлд тулгуурласан амьдралын хэв маягтай байв. Тэд хөрш бүс нутгуудын ард түмэнтэй бараа бүтээгдэхүүн солилцож, өөрийн хэл, аман зохиол, зан үйл, урлагийн уламжлалыг хөгжүүлсэн. Айнүгийн соёлд байгаль, амьтан, ургамал болон хүний харилцааны тухай үзэл санаа чухал байр суурь эзэлдэг. Аман уламжлалаар дамжин хадгалагдсан тууль, домог, дуу, ёслолын зан үйл нь угсаатны өвийн чухал хэсэг юм. === Япончуудын суурьшил ба Эдогийн үе === Японы Хоншүү арлаас ирсэн худалдаачид, загасчид болон суурьшигчид Хоккайдогийн өмнөд хэсэгт аажмаар байр сууриа бэхжүүлсэн. Эдогийн үед Мацумаэ овог өмнөд нутгийн тодорхой хэсгийг захирч, Айнү хүмүүс болон япон худалдаачдын хоорондын харилцаанд нөлөөлж байв. Худалдаа, татвар, хөдөлмөрийн харилцаа нь Айнү болон япончуудын хооронд зөрчил үүсгэж байсан бөгөөд эдгээр зөрчил зарим үед зэвсэгт мөргөлдөөн, бослого болон хувирчээ. 1669 оны [[Шакүшайн бослого]] нь Айнү хүмүүсийн эсэргүүцлийн түүхэнд чухал үйл явдалд тооцогддог. 18–19-р зууны үед Японы төр арлын захиргаанд оролцох нь нэмэгдсэн. === Мэйжийн үе ба колоничлолын бодлого === 1868 оноос эхэлсэн [[Мэйжийн шинэчлэл]]ийн дараа Япон улс төвлөрсөн төрийн байгуулал, орчин үеийн арми, эдийн засаг, дэд бүтцийг хөгжүүлэх бодлого хэрэгжүүлсэн. 1869 онд Эзог Хоккайдо гэж нэрлэж, арлыг төрийн захиргаанд илүү нягт хамруулах үйл явц эрчимжив. Японы засгийн газар суурьшигчдыг нүүлгэн суурьшуулах, газар тариалан хөгжүүлэх, зам, төмөр зам, боомт барих, байгалийн баялгийг ашиглах бодлого явуулсан. Энэ үйл явц нь Хоккайдогийн эдийн засаг, хүн амын бүтцийг эрс өөрчилсөн боловч Айнү хүмүүсийн уламжлалт газар ашиглалт, аж ахуй, хэл соёлд сөрөг нөлөө үзүүлсэн. 19-р зууны сүүл болон 20-р зууны эхээр япон суурьшигчдын тоо эрчимтэй нэмэгдсэн. Үүний зэрэгцээ Айнү хүмүүс газар эзэмших боломжоо алдах, уламжлалт амьжиргаагаа өөрчлөх, нийгмийн ялгаварлан гадуурхалтад өртөх зэрэг асуудалтай тулгарчээ. === 20-р зуун ба орчин үе === 20-р зууны турш Хоккайдогийн хотжилт, аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуй, тээврийн сүлжээ өргөжсөн. [[Саппоро]] хот нь засаг захиргаа, боловсрол, худалдаа, үйлчилгээний гол төв болон хөгжиж, бусад хотууд уул уурхай, загас агнуур, боловсруулах үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлээрээ танигдав. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа Хоккайдогийн эдийн засаг, нийгмийн бүтэц өөрчлөгдөж, хөдөө орон нутгаас хот руу чиглэсэн шилжилт нэмэгдсэн. 1972 онд Саппород Өвлийн олимп зохион байгуулагдсан нь Хоккайдогийн олон улсын танигдалт, өвлийн спортын хөгжилд чухал нөлөө үзүүлжээ. Орчин үед Хоккайдо нь хөдөө аж ахуй, хүнсний үйлдвэрлэл, аялал жуулчлал, боловсрол, байгаль хамгаалал, сэргээгдэх эрчим хүч зэрэг салбарт ач холбогдолтой бүс нутаг юм. Айнү ард түмний соёл, хэл, түүхийг хамгаалах, сэргээх асуудал мөн бүс нутгийн нийгэм, соёлын бодлогын чухал чиглэл хэвээр байна. == Хүн ам == Хоккайдогийн хүн амын өсөлт нь япон суурьшигчдын нүүдэл, хотжилт, аж үйлдвэрийн хөгжилтэй нягт холбоотой. Эрт үеэс тус аралд Айнү ард түмэн амьдарч байсан бөгөөд тэдний хүн амын тоог түүхэн баримтаар нарийн тогтоох нь хүндрэлтэй. 19-р зууны сүүлчээс Японы засгийн газрын суурьшуулах бодлого эрчимжиж, Хоккайдогийн хүн ам хурдан өссөн. 1897 онд 64 мянга гаруй, 1898 онд 63 мянга гаруй япон цагаач ирсэн гэх мэт тоо баримтууд нь тухайн үеийн нүүдлийн цар хүрээг харуулдаг. Гэхдээ эдгээр тоог ашиглахдаа эх сурвалж, бүртгэлийн аргачлалыг нягтлах шаардлагатай. 1925 онд Хоккайдогийн хүн ам 2.5 сая орчимд хүрч, 1960 онд 5 сая давжээ. Японы 2020 оны хүн амын тооллогоор Хоккайдогийн хүн ам 5,224,614 байсан. Хүн амын ихэнх нь япон хэлээр ярьдаг бөгөөд Саппоро хот болон түүний ойр орчмын бүсэд хүн амын томоохон хэсэг төвлөрдөг. Айнү хүмүүс өнөөдөр Хоккайдогийн нийгмийн нэг хэсэг хэвээр байгаа ч тэдний нийт хүн амын тоог нарийн тогтоох хүндрэлтэй. Учир нь угсаатны харьяаллын бүртгэл, өөрийгөө Айнү гэж тодорхойлох байдал, соёлын өвийн мэдлэг зэрэг нь хоорондоо ялгаатай үзүүлэлтүүд юм. === Хоккайдо арал дээрх том хотууд === Доорх хүснэгтэд Хоккайдогийн томоохон хотуудыг харуулав. Хүн амын тоо нь анхны эх кодод өгөгдсөн утгууд бөгөөд тэдгээрийг нэг ижил тооллогын он, аргачлалд хамааруулсан эсэхийг нийтлэхийн өмнө нягтлах шаардлагатай. {| class="wikitable" !№ !Хот !Хүн ам 1 [[Саппоро]] 1,952,647 - 2 [[Асахикава]] 310,330 - 3 [[Хакодатэ]] 230,931 - 4 [[Томакомай]] 163,337 - 5 [[Обихиро]] 158,456 - 6 [[Күширо]] 150,233 - 7 [[Эбэцү]] 117,366 - 8 [[Китами]] 106,993 - 9 [[Отарү]] 101,682 - 10 [[Читосэ]] 96,876 } <ref>[https://www.pref.hokkaido.lg.jp/ss/tuk/900brr/index2.html Хоккайдо мужийн албан ёсны статистикийн мэдээлэл]</ref> == Эдийн засаг == Хоккайдогийн эдийн засаг нь хөдөө аж ахуй, мал аж ахуй, загас агнуур, хүнсний боловсруулах үйлдвэрлэл, уул уурхай, худалдаа, үйлчилгээ болон аялал жуулчлалд тулгуурладаг. Өргөн уудам газар нутаг, сэрүүн уур амьсгал, тариалангийн талбай нь тус арлыг Японы хөдөө аж ахуйн чухал бүс болгосон. === Хөдөө аж ахуй, мал аж ахуй === Хоккайдо нь улаан буудай, төмс, чихрийн манжин, эрдэнэ шиш, хүнсний ногоо болон бусад таримал ургамлын үйлдвэрлэлээрээ алдартай. Мөн сүүний чиглэлийн мал аж ахуй хөгжсөн бөгөөд сүү, цөцгийн тос, бяслаг болон бусад сүүн бүтээгдэхүүн нь бүс нутгийн хүнсний үйлдвэрлэлд чухал байр суурь эзэлдэг. Тус аралд газар тариалангийн механикжуулалт харьцангуй өндөр хөгжсөн. Томоохон тариалангийн талбай, боловсруулах үйлдвэр, тээврийн дэд бүтэц нь бүтээгдэхүүнийг Японы бусад бүс нутагт нийлүүлэх боломж бүрдүүлдэг. === Загас агнуур ба хүнсний үйлдвэрлэл === Хоккайдогийн эргэн тойрны тэнгисүүд нь загас, хавч хэлбэртэн, далайн бусад нөөцөөр баялаг. Загас агнуур болон далайн бүтээгдэхүүн боловсруулах үйлдвэрлэл нь [[Хакодатэ]], [[Күширо]], [[Нэмүро]] зэрэг хотын эдийн засагт чухал нөлөөтэй. Далайн гаралтай бүтээгдэхүүнээс гадна сүүн бүтээгдэхүүн, мах, гурилан бүтээгдэхүүн, төмс болон бусад хөдөө аж ахуйн түүхий эдээр хүнсний үйлдвэр хөгжсөн. Хоккайдогийн хүнсний бүтээгдэхүүн нь Японы дотоодын зах зээлд өргөн танигдсан. === Аж үйлдвэр, үйлчилгээ === Саппоро нь Хоккайдогийн худалдаа, санхүү, боловсрол, мэдээллийн технологи, үйлчилгээний гол төв юм. Томакомай болон бусад боомт хотод тээвэр, агуулах, үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаа хөгжсөн. Хоккайдогийн зарим бүсэд уул уурхай, эрчим хүчний үйлдвэрлэл, мод боловсруулах үйлдвэрлэл уламжлалт ач холбогдолтой байв. Сүүлийн жилүүдэд аялал жуулчлал, мэдээллийн технологи, байгальд ээлтэй эрчим хүч, орон нутгийн хүнсний брэндийг хөгжүүлэх чиглэлд анхаарал хандуулж байна. == Тээвэр == Хоккайдо нь төмөр зам, авто зам, агаарын тээвэр, далайн боомтоор дамжин Японы бусад бүс нутагтай холбогддог. [[Сэйкан хонгил]] нь Хоккайдо болон Хоншүү арлыг холбодог төмөр замын хонгил юм. Тус хонгил нь Цүгарү хоолойн доогуур үргэлжилдэг бөгөөд арлын төмөр замын сүлжээг Японы гол арлуудтай холбох чухал үүрэгтэй. [[Хоккайдо Шинкансэн]] хурдны галт тэрэгний шугам нь Хоншүүгээс Хоккайдо руу төмөр замаар зорчих боломж олгодог. Одоогийн шугамын хойд төгсгөл нь [[Шин-Хакодатэ-Хокуто]] өртөө бөгөөд эндээс бусад галт тэргээр Саппоро болон арлын бусад хот руу үргэлжлүүлэн зорчиж болно. [[Шин-Читосэ нисэх онгоцны буудал]] нь Саппоро болон төв Хоккайдогийн гол агаарын тээврийн зангилаа юм. Мөн [[Хакодатэ]], [[Асахикава]], [[Күширо]], [[Обихиро]] болон бусад хотод нисэх онгоцны буудал бий. Усан онгоцны үйлчилгээгээр Хоккайдо болон Хоншүүгийн зарим боомтын хооронд зорчигч, тээврийн хэрэгсэл, ачаа тээвэрлэдэг. == Соёл == Хоккайдогийн соёл нь Айнүгийн уламжлал, Японы бусад нутгаас ирсэн суурьшигчдын өв, орчин үеийн хотын соёлын харилцан нөлөөгөөр бүрэлджээ. Айнүгийн соёлд уламжлалт аман зохиол, дуу хөгжим, бүжиг, хатгамал, сийлбэр, ёслолын зан үйл чухал байр суурь эзэлдэг. Айнү хэл нь япон хэлнээс ялгаатай бөгөөд түүнийг хадгалж, сэргээх үйл ажиллагаа өнөө үед үргэлжилж байна. Айнүгийн соёлын өвийг судлах, олон нийтэд таниулахад музей, соёлын төв, боловсролын хөтөлбөрүүд хувь нэмэр оруулдаг. Хоккайдогийн орчин үеийн соёлд өвлийн спорт, цасан баяр, хөгжмийн арга хэмжээ, орон нутгийн хүнсний уламжлал, гар урлал багтдаг. Саппород жил бүр зохион байгуулагддаг [[Саппорогийн цасан наадам]] нь мөс, цасаар урласан баримал, олон нийтийн арга хэмжээгээрээ олон улсын хэмжээнд танигдсан. Хоккайдогийн хоолны соёлд далайн бүтээгдэхүүн, сүүн бүтээгдэхүүн, төмс, эрдэнэ шиш болон бусад орон нутгийн хүнсний бүтээгдэхүүн өргөн хэрэглэгддэг. [[Саппоро рамен]], далайн бүтээгдэхүүнээр хийсэн хоол, орон нутгийн сүүн бүтээгдэхүүн нь тус бүс нутгийн хоолны нэр хүндэд хувь нэмэр оруулдаг. == Аялал жуулчлал == Хоккайдо нь байгалийн тогтоц, цас, уул нуруу, халуун рашаан, далайн эрэг, үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн, хүнсний соёлоороо Японы аялал жуулчлалын чухал бүсүүдийн нэг юм. Өвлийн улиралд [[Нисэко]] зэрэг цанын баазууд цана, сноубордын спортоор хичээллэдэг аялагчдыг татдаг. Саппорогийн цасан наадам нь өвлийн аялал жуулчлалын гол арга хэмжээнүүдийн нэг юм. Зуны улиралд [[Фүрано]] болон [[Биэй]] орчмын цэцгийн талбай, хөдөө нутгийн үзэмж, уулын аялал жуулчлал сонирхогчдын анхаарлыг татдаг. [[Дайсэцүзан үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]], [[Ширэтоко үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]], [[Акан-Машю үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] зэрэг тусгай хамгаалалттай бүсэд явган аялал, байгаль ажиглалт, гэрэл зураг авах зэрэг үйл ажиллагаа явуулдаг. Мөн [[Ноборибэцү]] зэрэг халуун рашааны бүсүүд, [[Отарү]] хотын түүхэн суваг, [[Хакодатэ]] хотын түүхэн барилга байгууламж, далайн эргийн үзэмж нь аялал жуулчлалын чухал нөөц болдог. Аялал жуулчлал нь орон нутгийн үйлчилгээ, зочид буудал, ресторан, тээвэр болон жижиг бизнесүүдэд ажлын байр, орлого бий болгодог. Гэхдээ байгаль орчны хамгаалал, улирлын чанартай хэт төвлөрөл, алслагдсан бүсийн дэд бүтцийн хүртээмж зэрэг асуудал мөн тулгардаг. == Байгаль хамгаалал == Хоккайдогийн ой мод, намгархаг газар, уул нуруу, нуур болон далайн эргийн экосистем нь олон төрлийн ургамал, амьтны амьдрах орчин болдог. Тус бүс нутагт хүрэн баавгай, буга, үнэг, олон төрлийн усны болон нүүдлийн шувууд зэрэг амьтан амьдардаг. [[Күширо намгархаг газар]] нь ус намгархаг экосистем, шувуудын амьдрах орчны хувьд чухал ач холбогдолтой. Мөн Ширэтокогийн байгалийн бүс нь экосистемийн олон янз байдал, далай болон хуурай газрын экологийн харилцан холбоогоороо онцлог. Байгаль хамгааллын гол асуудлуудад амьдрах орчны доройтол, хүний үйл ажиллагааны нөлөө, аялал жуулчлалын дарамт, уур амьсгалын өөрчлөлт болон зарим бүсийн хүн амын бууралттай холбоотой газрын ашиглалтын өөрчлөлт орно. 0nq02kf3235e908ixmig14joqk87rio 873294 873254 2026-10-14T07:06:04Z Zorigt 49 873294 wikitext text/x-wiki [[Файл:Japan Hokkaido large.png|right|250px|Хоккайдогийн байршил]] [[Зураг:Kitami Japan 19.jpg|right|280px|Хоккайдо арлын Китами хотын орчим]] [[Зураг:Kitami Japan 9.jpg|right|280px|Хоккайдо арлын Китами хотын орчим]] [[Зураг:Kitami Japan 16.jpg|right|280px|Хоккайдо арлын Китами хотын орчим]] [[Зураг:Kitami Japan 3.jpg|right|280px|Хоккайдо арлын Китами хотын орчим]] [[Зураг:Kitami Japan 2.jpg|right|280px|Хоккайдо арлын Китами хотын орчим]] '''Хоккайдо''' ([[Япон хэл|японоор]] 北海道, ''Hokkaidō'', [hokkaꜜidoː], «Хойд тэнгисийн тойрог» гэсэн утгатай) нь [[Япон]] улсын дөрвөн том арлын хоёр дахь том нь бөгөөд тус улсын хамгийн хойд хэсэгт орших гол арал юм. Мөн Хоккайдо нь Японы засаг захиргааны нэгж болох Хоккайдо мужийн үндсэн нутаг дэвсгэрийг бүрдүүлдэг. Арлын өмнөд хэсгийг [[Хоншүү]] арлаас [[Цүгарү хоолой]] тусгаарладаг бөгөөд хоёр арлыг далайн доогуур барьсан [[Сэйкан хонгил]] холбодог. Хоккайдогийн хамгийн том хот бөгөөд засаг захиргааны төв нь [[Саппоро]] (札幌) юм. Арал нь Японы хойд хэсэгт, [[Японы тэнгис]], [[Агнуурын тэнгис]] болон [[Номхон далай]]н хооронд оршдог. [[Сахалин]] арал Хоккайдогийн хойд талд, Ла-Перузын хоолойн цаана байрладаг. Харин арлын зүүн хойд хэсэгт [[Курилын арлууд]] үргэлжилнэ. Эдгээр арлуудын өмнөд хэсгийн эзэмшлийн асуудлаар Япон, Оросын хооронд маргаан үргэлжилдэг. Хоккайдог урьд нь Эзо, Йезо, Йесо, Есо зэрэг нэрээр тэмдэглэдэг байв. Тус арал нь эрт үеэс [[Айнү]] ард түмний нутаг байсан бөгөөд тэд ан агнуур, загасчлал, худалдаа болон байгалийн нөөцтэй холбоотой уламжлалт аж ахуй эрхэлж иржээ. Хоккайдогийн уугуул иргэдийн түүх, хэл, зан заншил нь арлын соёлын өвийн чухал хэсэг юм. Япончууд Эдогийн үеэс арлын өмнөд хэсэгт суурьшиж, худалдаа болон загас агнуурын төвүүд байгуулсан. 1869 оны 8-р сарын 15-нд Мэйжийн шинэчлэлийн дараах Японы засгийн газар Эзо хэмээх нэрийг өөрчилж, Хоккайдо гэж нэрлэсэн. Үүний дараа төрөөс арлыг хөгжүүлэх, япон суурьшигчдыг нүүлгэн суурьшуулах, газар тариалан болон дэд бүтцийг өргөжүүлэх бодлого хэрэгжүүлжээ. Эдгээр өөрчлөлт нь айнү ард түмний газар нутаг, амьжиргаа, хэл соёлд ихээхэн нөлөөлсөн. Газар эзэмших эрхийн хязгаарлалт, уламжлалт аж ахуйн өөрчлөлт, япон хэл соёлд уусгах бодлого зэргээс шалтгаалан айнү хүмүүсийн нийгэм, соёлын байр суурь доройтсон түүхтэй. Өнөө үед айнү соёл, хэлийг сэргээх, түүхэн шударга ёсыг хангах, уугуул иргэдийн өвийг хамгаалах чиглэлээр олон нийтийн болон төрийн байгууллагууд ажиллаж байна. == Газар зүй == Хоккайдо нь Японы дөрвөн гол арлын хамгийн хойд хэсэгт байрладаг бөгөөд уул нуруу, өргөн тал, ой мод, гол мөрөн, нуур, галт уул болон далайн эргийн олон янзын тогтоцтой. Арлын төв хэсэгт уул нурууд үргэлжилж, тэдгээрийн дунд орших хотгор, хөндийд газар тариалан болон хүн амын суурьшил төвлөрдөг. Арлын төв хэсэгт орших [[Дайсэцүзан]] уулсын бүс нь Хоккайдогийн байгалийн чухал нутгийн нэг юм. Энд галт уулын тогтоц, уулын ой, өндөрлөг бүсийн ургамал, амьтны олон төрөл бий. Хоккайдогийн хамгийн өндөр оргил нь [[Асахи уул]] бөгөөд далайн түвшнээс дээш 2,291 метр өндөр. Хоккайдогийн эрэг орчмын бүсүүд байгалийн тогтоц, эдийн засгийн үйл ажиллагаагаараа ялгаатай. Өмнөд хэсгийн [[Хакодатэ]] орчим нь далайн тээвэр, худалдааны түүхэн төв байсан бол зүүн хэсгийн [[Күширо]] болон [[Нэмүро]] орчим нь загас агнуур, далайн экосистемээрээ алдартай. Баруун хойд хэсэгт орших [[Ришири арал]], [[Рэбүн арал]] зэрэг жижиг арлууд нь байгалийн өвөрмөц тогтоц, аялал жуулчлалаараа танигдсан. Хоккайдогийн байгаль нь үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн, тусгай хамгаалалттай газар нутгуудаар хамгаалагддаг. [[Ширэтоко]] нь байгалийн олон янз байдал, экосистемийн ач холбогдлоороо [[Дэлхийн өв]]ийн жагсаалтад бүртгэгдсэн. == Уур амьсгал == Хоккайдо нь Японы бусад томоохон арлуудтай харьцуулахад сэрүүн, өвөлдөө хүйтэн уур амьсгалтай. Өвөл цас их орж, зарим бүсэд цасан бүрхүүл удаан хадгалагддаг. Зун нь Хоншүү болон Японы өмнөд хэсгийнхээс харьцангуй сэрүүн байдаг тул халуун, чийглэг зуны улирлаас зайлсхийхийг хүссэн аялагчдын очих дуртай газар болжээ. Арлын баруун хэсэгт Японы тэнгисийн нөлөөгөөр цас их орох нь элбэг. Харин зүүн хэсэгт өвлийн улиралд хуурай, хүйтэн өдрүүд тохиолдохын зэрэгцээ Номхон далайн нөлөө мэдрэгддэг. Уулын бүсүүдэд температур эрс буурч, цаг агаар богино хугацаанд өөрчлөгдөх боломжтой. Уур амьсгалын ялгаа нь газар тариалан, загас агнуур, аялал жуулчлал болон өдөр тутмын амьдралд нөлөөлдөг. Өвлийн улиралд цанын бааз, цасан наадам олныг татдаг бол зун нь явган аялал, дугуйн аялал, байгаль ажиглах үйл ажиллагаа өргөждөг. == Түүх == === Эрт үе ба айнү ард түмэн === Хоккайдод хүн төрөлхтөн эрт үеэс амьдарч ирсэн. Арлын археологийн дурсгалууд нь [[Жомон соёл]] болон Японы бусад эртний соёлтой холбоотой урт хугацааны хүн амын суурьшлыг харуулдаг. Дараа үеийн түүхэнд айнү ард түмэн арлын нийгэм, эдийн засаг, соёлын хөгжилд гол үүрэг гүйцэтгэжээ. Айнү хүмүүс ан агнуур, загасчлал, ургамал түүх, худалдаа болон улирлын чанартай нүүдэлд тулгуурласан амьдралын хэв маягтай байв. Тэд хөрш бүс нутгуудын ард түмэнтэй бараа бүтээгдэхүүн солилцож, өөрийн хэл, аман зохиол, зан үйл, урлагийн уламжлалыг хөгжүүлсэн. Айнүгийн соёлд байгаль, амьтан, ургамал болон хүний харилцааны тухай үзэл санаа чухал байр суурь эзэлдэг. Аман уламжлалаар дамжин хадгалагдсан тууль, домог, дуу, ёслолын зан үйл нь угсаатны өвийн чухал хэсэг юм. === Япончуудын суурьшил ба Эдогийн үе === Японы Хоншүү арлаас ирсэн худалдаачид, загасчид болон суурьшигчид Хоккайдогийн өмнөд хэсэгт аажмаар байр сууриа бэхжүүлсэн. Эдогийн үед Мацүмаэ овог өмнөд нутгийн тодорхой хэсгийг захирч, айнү хүмүүс болон япон худалдаачдын хоорондын харилцаанд нөлөөлж байв. Худалдаа, татвар, хөдөлмөрийн харилцаа нь айнү болон япончуудын хооронд зөрчил үүсгэж байсан бөгөөд эдгээр зөрчил зарим үед зэвсэгт мөргөлдөөн, бослого болон хувирчээ. 1669 оны [[Шакүшайн бослого]] нь айнү хүмүүсийн эсэргүүцлийн түүхэнд чухал үйл явдалд тооцогддог. 18–19-р зууны үед Японы төр арлын захиргаанд оролцох нь нэмэгдсэн. === Мэйжийн үе ба колоничлолын бодлого === 1868 оноос эхэлсэн [[Мэйжийн шинэчлэл]]ийн дараа Япон улс төвлөрсөн төрийн байгуулал, орчин үеийн арми, эдийн засаг, дэд бүтцийг хөгжүүлэх бодлого хэрэгжүүлсэн. 1869 онд Эзог Хоккайдо гэж нэрлэж, арлыг төрийн захиргаанд илүү нягт хамруулах үйл явц эрчимжив. Японы засгийн газар суурьшигчдыг нүүлгэн суурьшуулах, газар тариалан хөгжүүлэх, зам, төмөр зам, боомт барих, байгалийн баялгийг ашиглах бодлого явуулсан. Энэ үйл явц нь Хоккайдогийн эдийн засаг, хүн амын бүтцийг эрс өөрчилсөн боловч айнү хүмүүсийн уламжлалт газар ашиглалт, аж ахуй, хэл соёлд сөрөг нөлөө үзүүлсэн. 19-р зууны сүүл болон 20-р зууны эхээр япон суурьшигчдын тоо эрчимтэй нэмэгдсэн. Үүний зэрэгцээ айнү хүмүүс газар эзэмших боломжоо алдах, уламжлалт амьжиргаагаа өөрчлөх, нийгмийн ялгаварлан гадуурхалтад өртөх зэрэг асуудалтай тулгарчээ. === 20-р зуун ба орчин үе === 20-р зууны турш Хоккайдогийн хотжилт, аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуй, тээврийн сүлжээ өргөжсөн. [[Саппоро]] хот нь засаг захиргаа, боловсрол, худалдаа, үйлчилгээний гол төв болон хөгжиж, бусад хотууд уул уурхай, загас агнуур, боловсруулах үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлээрээ танигдав. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа Хоккайдогийн эдийн засаг, нийгмийн бүтэц өөрчлөгдөж, хөдөө орон нутгаас хот руу чиглэсэн шилжилт нэмэгдсэн. 1972 онд Саппород Өвлийн олимп зохион байгуулагдсан нь Хоккайдогийн олон улсын танигдалт, өвлийн спортын хөгжилд чухал нөлөө үзүүлжээ. Орчин үед Хоккайдо нь хөдөө аж ахуй, хүнсний үйлдвэрлэл, аялал жуулчлал, боловсрол, байгаль хамгаалал, сэргээгдэх эрчим хүч зэрэг салбарт ач холбогдолтой бүс нутаг юм. Айнү ард түмний соёл, хэл, түүхийг хамгаалах, сэргээх асуудал мөн бүс нутгийн нийгэм, соёлын бодлогын чухал чиглэл хэвээр байна. == Хүн ам == Хоккайдогийн хүн амын өсөлт нь япон суурьшигчдын нүүдэл, хотжилт, аж үйлдвэрийн хөгжилтэй нягт холбоотой. Эрт үеэс тус аралд айнү ард түмэн амьдарч байсан бөгөөд тэдний хүн амын тоог түүхэн баримтаар нарийн тогтоох нь хүндрэлтэй. 19-р зууны сүүлчээс Японы засгийн газрын суурьшуулах бодлого эрчимжиж, Хоккайдогийн хүн ам хурдан өссөн. 1897 онд 64 мянга гаруй, 1898 онд 63 мянга гаруй япон цагаач ирсэн гэх мэт тоо баримтууд нь тухайн үеийн нүүдлийн цар хүрээг харуулдаг. Гэхдээ эдгээр тоог ашиглахдаа эх сурвалж, бүртгэлийн аргачлалыг нягтлах шаардлагатай. 1925 онд Хоккайдогийн хүн ам 2.5 сая орчимд хүрч, 1960 онд 5 сая давжээ. Японы 2020 оны хүн амын тооллогоор Хоккайдогийн хүн ам 5,224,614 байсан. Хүн амын ихэнх нь япон хэлээр ярьдаг бөгөөд Саппоро хот болон түүний ойр орчмын бүсэд хүн амын томоохон хэсэг төвлөрдөг. Айнү хүмүүс өнөөдөр Хоккайдогийн нийгмийн нэг хэсэг хэвээр байгаа ч тэдний нийт хүн амын тоог нарийн тогтоох хүндрэлтэй. Учир нь угсаатны харьяаллын бүртгэл, өөрийгөө айнү гэж тодорхойлох байдал, соёлын өвийн мэдлэг зэрэг нь хоорондоо ялгаатай үзүүлэлтүүд юм. === Хоккайдо арал дээрх том хотууд === Доорх хүснэгтэд Хоккайдогийн томоохон хотуудыг харуулав. {| class="wikitable" !№ !Хот !Хүн ам 1 [[Саппоро]] 1,952,647 - 2 [[Асахикава]] 310,330 - 3 [[Хакодатэ]] 230,931 - 4 [[Томакомай]] 163,337 - 5 [[Обихиро]] 158,456 - 6 [[Күширо]] 150,233 - 7 [[Эбэцү]] 117,366 - 8 [[Китами]] 106,993 - 9 [[Отарү]] 101,682 - 10 [[Читосэ]] 96,876 } <ref>[https://www.pref.hokkaido.lg.jp/ss/tuk/900brr/index2.html Хоккайдо мужийн албан ёсны статистикийн мэдээлэл]</ref> == Эдийн засаг == Хоккайдогийн эдийн засаг нь хөдөө аж ахуй, мал аж ахуй, загас агнуур, хүнсний боловсруулах үйлдвэрлэл, уул уурхай, худалдаа, үйлчилгээ болон аялал жуулчлалд тулгуурладаг. Өргөн уудам газар нутаг, сэрүүн уур амьсгал, тариалангийн талбай нь тус арлыг Японы хөдөө аж ахуйн чухал бүс болгосон. === Хөдөө аж ахуй, мал аж ахуй === Хоккайдо нь улаан буудай, төмс, чихрийн манжин, эрдэнэ шиш, хүнсний ногоо болон бусад таримал ургамлын үйлдвэрлэлээрээ алдартай. Мөн сүүний чиглэлийн мал аж ахуй хөгжсөн бөгөөд сүү, цөцгийн тос, бяслаг болон бусад сүүн бүтээгдэхүүн нь бүс нутгийн хүнсний үйлдвэрлэлд чухал байр суурь эзэлдэг. Тус аралд газар тариалангийн механикжуулалт харьцангуй өндөр хөгжсөн. Томоохон тариалангийн талбай, боловсруулах үйлдвэр, тээврийн дэд бүтэц нь бүтээгдэхүүнийг Японы бусад бүс нутагт нийлүүлэх боломж бүрдүүлдэг. === Загас агнуур ба хүнсний үйлдвэрлэл === Хоккайдогийн эргэн тойрны тэнгисүүд нь загас, хавч хэлбэртэн, далайн бусад нөөцөөр баялаг. Загас агнуур болон далайн бүтээгдэхүүн боловсруулах үйлдвэрлэл нь [[Хакодатэ]], [[Күширо]], [[Нэмүро]] зэрэг хотын эдийн засагт чухал нөлөөтэй. Далайн гаралтай бүтээгдэхүүнээс гадна сүүн бүтээгдэхүүн, мах, гурилан бүтээгдэхүүн, төмс болон бусад хөдөө аж ахуйн түүхий эдээр хүнсний үйлдвэр хөгжсөн. Хоккайдогийн хүнсний бүтээгдэхүүн нь Японы дотоодын зах зээлд өргөн танигдсан. === Аж үйлдвэр, үйлчилгээ === Саппоро нь Хоккайдогийн худалдаа, санхүү, боловсрол, мэдээллийн технологи, үйлчилгээний гол төв юм. Томакомай болон бусад боомт хотод тээвэр, агуулах, үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаа хөгжсөн. Хоккайдогийн зарим бүсэд уул уурхай, эрчим хүчний үйлдвэрлэл, мод боловсруулах үйлдвэрлэл уламжлалт ач холбогдолтой байв. Сүүлийн жилүүдэд аялал жуулчлал, мэдээллийн технологи, байгальд ээлтэй эрчим хүч, орон нутгийн хүнсний брэндийг хөгжүүлэх чиглэлд анхаарал хандуулж байна. == Тээвэр == Хоккайдо нь төмөр зам, авто зам, агаарын тээвэр, далайн боомтоор дамжин Японы бусад бүс нутагтай холбогддог. [[Сэйкан хонгил]] нь Хоккайдо болон Хоншүү арлыг холбодог төмөр замын хонгил юм. Тус хонгил нь Цүгарү хоолойн доогуур үргэлжилдэг бөгөөд арлын төмөр замын сүлжээг Японы гол арлуудтай холбох чухал үүрэгтэй. [[Хоккайдо Шинкансэн]] хурдны галт тэрэгний шугам нь Хоншүүгээс Хоккайдо руу төмөр замаар зорчих боломж олгодог. Одоогийн шугамын хойд төгсгөл нь [[Шин-Хакодатэ-Хокуто]] өртөө бөгөөд эндээс бусад галт тэргээр Саппоро болон арлын бусад хот руу үргэлжлүүлэн зорчиж болно. [[Шин-Читосэ нисэх онгоцны буудал]] нь Саппоро болон төв Хоккайдогийн гол агаарын тээврийн зангилаа юм. Мөн [[Хакодатэ]], [[Асахикава]], [[Күширо]], [[Обихиро]] болон бусад хотод нисэх онгоцны буудал бий. Усан онгоцны үйлчилгээгээр Хоккайдо болон Хоншүүгийн зарим боомтын хооронд зорчигч, тээврийн хэрэгсэл, ачаа тээвэрлэдэг. == Соёл == Хоккайдогийн соёл нь Айнүгийн уламжлал, Японы бусад нутгаас ирсэн суурьшигчдын өв, орчин үеийн хотын соёлын харилцан нөлөөгөөр бүрэлджээ. Айнүгийн соёлд уламжлалт аман зохиол, дуу хөгжим, бүжиг, хатгамал, сийлбэр, ёслолын зан үйл чухал байр суурь эзэлдэг. Айнү хэл нь япон хэлнээс ялгаатай бөгөөд түүнийг хадгалж, сэргээх үйл ажиллагаа өнөө үед үргэлжилж байна. Айнүгийн соёлын өвийг судлах, олон нийтэд таниулахад музей, соёлын төв, боловсролын хөтөлбөрүүд хувь нэмэр оруулдаг. Хоккайдогийн орчин үеийн соёлд өвлийн спорт, цасан баяр, хөгжмийн арга хэмжээ, орон нутгийн хүнсний уламжлал, гар урлал багтдаг. Саппород жил бүр зохион байгуулагддаг [[Саппорогийн цасан наадам]] нь мөс, цасаар урласан баримал, олон нийтийн арга хэмжээгээрээ олон улсын хэмжээнд танигдсан. Хоккайдогийн хоолны соёлд далайн бүтээгдэхүүн, сүүн бүтээгдэхүүн, төмс, эрдэнэ шиш болон бусад орон нутгийн хүнсний бүтээгдэхүүн өргөн хэрэглэгддэг. [[Саппоро рамен]], далайн бүтээгдэхүүнээр хийсэн хоол, орон нутгийн сүүн бүтээгдэхүүн нь тус бүс нутгийн хоолны нэр хүндэд хувь нэмэр оруулдаг. == Аялал жуулчлал == Хоккайдо нь байгалийн тогтоц, цас, уул нуруу, халуун рашаан, далайн эрэг, үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн, хүнсний соёлоороо Японы аялал жуулчлалын чухал бүсүүдийн нэг юм. Өвлийн улиралд [[Нисэко]] зэрэг цанын баазууд цана, сноубордын спортоор хичээллэдэг аялагчдыг татдаг. Саппорогийн цасан наадам нь өвлийн аялал жуулчлалын гол арга хэмжээнүүдийн нэг юм. Зуны улиралд [[Фүрано]] болон [[Биэй]] орчмын цэцгийн талбай, хөдөө нутгийн үзэмж, уулын аялал жуулчлал сонирхогчдын анхаарлыг татдаг. [[Дайсэцүзан үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]], [[Ширэтоко үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]], [[Акан-Машю үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] зэрэг тусгай хамгаалалттай бүсэд явган аялал, байгаль ажиглалт, гэрэл зураг авах зэрэг үйл ажиллагаа явуулдаг. Мөн [[Ноборибэцү]] зэрэг халуун рашааны бүсүүд, [[Отарү]] хотын түүхэн суваг, [[Хакодатэ]] хотын түүхэн барилга байгууламж, далайн эргийн үзэмж нь аялал жуулчлалын чухал нөөц болдог. Аялал жуулчлал нь орон нутгийн үйлчилгээ, зочид буудал, ресторан, тээвэр болон жижиг бизнесүүдэд ажлын байр, орлого бий болгодог. Гэхдээ байгаль орчны хамгаалал, улирлын чанартай хэт төвлөрөл, алслагдсан бүсийн дэд бүтцийн хүртээмж зэрэг асуудал мөн тулгардаг. == Байгаль хамгаалал == Хоккайдогийн ой мод, намгархаг газар, уул нуруу, нуур болон далайн эргийн экосистем нь олон төрлийн ургамал, амьтны амьдрах орчин болдог. Тус бүс нутагт хүрэн баавгай, буга, үнэг, олон төрлийн усны болон нүүдлийн шувууд зэрэг амьтан амьдардаг. [[Күширо намгархаг газар]] нь ус намгархаг экосистем, шувуудын амьдрах орчны хувьд чухал ач холбогдолтой. Мөн Ширэтокогийн байгалийн бүс нь экосистемийн олон янз байдал, далай болон хуурай газрын экологийн харилцан холбоогоороо онцлог. Байгаль хамгааллын гол асуудлуудад амьдрах орчны доройтол, хүний үйл ажиллагааны нөлөө, аялал жуулчлалын дарамт, уур амьсгалын өөрчлөлт болон зарим бүсийн хүн амын бууралттай холбоотой газрын ашиглалтын өөрчлөлт орно. 8ci0imf801uf0xgkwfel74nnysdzhst 873295 873294 2026-10-14T07:07:55Z Zorigt 49 873295 wikitext text/x-wiki [[Файл:Japan Hokkaido large.png|right|250px|Хоккайдогийн байршил]] [[Зураг:Kitami Japan 19.jpg|right|280px|Хоккайдо арлын Китами хотын орчим]] [[Зураг:Kitami Japan 9.jpg|right|280px|Хоккайдо арлын Китами хотын орчим]] [[Зураг:Kitami Japan 16.jpg|right|280px|Хоккайдо арлын Китами хотын орчим]] [[Зураг:Kitami Japan 3.jpg|right|280px|Хоккайдо арлын Китами хотын орчим]] [[Зураг:Kitami Japan 2.jpg|right|280px|Хоккайдо арлын Китами хотын орчим]] '''Хоккайдо''' ([[Япон хэл|японоор]] 北海道, ''Hokkaidō'', [hokkaꜜidoː], «Хойд тэнгисийн тойрог» гэсэн утгатай) нь [[Япон]] улсын дөрвөн том арлын хоёр дахь том нь бөгөөд тус улсын хамгийн хойд хэсэгт орших гол арал юм. Мөн Хоккайдо нь Японы засаг захиргааны нэгж болох Хоккайдо мужийн үндсэн нутаг дэвсгэрийг бүрдүүлдэг. Арлын өмнөд хэсгийг [[Хоншүү]] арлаас [[Цүгарү хоолой]] тусгаарладаг бөгөөд хоёр арлыг далайн доогуур барьсан [[Сэйкан хонгил]] холбодог. Хоккайдогийн хамгийн том хот бөгөөд засаг захиргааны төв нь [[Саппоро]] (札幌) юм. Арал нь Японы хойд хэсэгт, [[Японы тэнгис]], [[Агнуурын тэнгис]] болон [[Номхон далай]]н хооронд оршдог. [[Сахалин]] арал Хоккайдогийн хойд талд, Ла-Перузын хоолойн цаана байрладаг. Харин арлын зүүн хойд хэсэгт [[Курилын арлууд]] үргэлжилнэ. Эдгээр арлуудын өмнөд хэсгийн эзэмшлийн асуудлаар Япон, Оросын хооронд маргаан үргэлжилдэг. Хоккайдог урьд нь Эзо, Йезо, Йесо, Есо зэрэг нэрээр тэмдэглэдэг байв. Тус арал нь эрт үеэс [[Айнү]] ард түмний нутаг байсан бөгөөд тэд ан агнуур, загасчлал, худалдаа болон байгалийн нөөцтэй холбоотой уламжлалт аж ахуй эрхэлж иржээ. Хоккайдогийн уугуул иргэдийн түүх, хэл, зан заншил нь арлын соёлын өвийн чухал хэсэг юм. Япончууд Эдогийн үеэс арлын өмнөд хэсэгт суурьшиж, худалдаа болон загас агнуурын төвүүд байгуулсан. 1869 оны 8-р сарын 15-нд Мэйжийн шинэчлэлийн дараах Японы засгийн газар Эзо хэмээх нэрийг өөрчилж, Хоккайдо гэж нэрлэсэн. Үүний дараа төрөөс арлыг хөгжүүлэх, япон суурьшигчдыг нүүлгэн суурьшуулах, газар тариалан болон дэд бүтцийг өргөжүүлэх бодлого хэрэгжүүлжээ. Эдгээр өөрчлөлт нь айнү ард түмний газар нутаг, амьжиргаа, хэл соёлд ихээхэн нөлөөлсөн. Газар эзэмших эрхийн хязгаарлалт, уламжлалт аж ахуйн өөрчлөлт, япон хэл соёлд уусгах бодлого зэргээс шалтгаалан айнү хүмүүсийн нийгэм, соёлын байр суурь доройтсон түүхтэй. Өнөө үед айнү соёл, хэлийг сэргээх, түүхэн шударга ёсыг хангах, уугуул иргэдийн өвийг хамгаалах чиглэлээр олон нийтийн болон төрийн байгууллагууд ажиллаж байна. == Газар зүй == Хоккайдо нь Японы дөрвөн гол арлын хамгийн хойд хэсэгт байрладаг бөгөөд уул нуруу, өргөн тал, ой мод, гол мөрөн, нуур, галт уул болон далайн эргийн олон янзын тогтоцтой. Арлын төв хэсэгт уул нурууд үргэлжилж, тэдгээрийн дунд орших хотгор, хөндийд газар тариалан болон хүн амын суурьшил төвлөрдөг. Арлын төв хэсэгт орших [[Дайсэцүзан]] уулсын бүс нь Хоккайдогийн байгалийн чухал нутгийн нэг юм. Энд галт уулын тогтоц, уулын ой, өндөрлөг бүсийн ургамал, амьтны олон төрөл бий. Хоккайдогийн хамгийн өндөр оргил нь [[Асахи уул]] бөгөөд далайн түвшнээс дээш 2,291 метр өндөр. Хоккайдогийн эрэг орчмын бүсүүд байгалийн тогтоц, эдийн засгийн үйл ажиллагаагаараа ялгаатай. Өмнөд хэсгийн [[Хакодатэ]] орчим нь далайн тээвэр, худалдааны түүхэн төв байсан бол зүүн хэсгийн [[Күширо]] болон [[Нэмүро]] орчим нь загас агнуур, далайн экосистемээрээ алдартай. Баруун хойд хэсэгт орших [[Ришири арал]], [[Рэбүн арал]] зэрэг жижиг арлууд нь байгалийн өвөрмөц тогтоц, аялал жуулчлалаараа танигдсан. Хоккайдогийн байгаль нь үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн, тусгай хамгаалалттай газар нутгуудаар хамгаалагддаг. [[Ширэтоко]] нь байгалийн олон янз байдал, экосистемийн ач холбогдлоороо [[Дэлхийн өв]]ийн жагсаалтад бүртгэгдсэн. == Уур амьсгал == Хоккайдо нь Японы бусад томоохон арлуудтай харьцуулахад сэрүүн, өвөлдөө хүйтэн уур амьсгалтай. Өвөл цас их орж, зарим бүсэд цасан бүрхүүл удаан хадгалагддаг. Зун нь Хоншүү болон Японы өмнөд хэсгийнхээс харьцангуй сэрүүн байдаг тул халуун, чийглэг зуны улирлаас зайлсхийхийг хүссэн аялагчдын очих дуртай газар болжээ. Арлын баруун хэсэгт Японы тэнгисийн нөлөөгөөр цас их орох нь элбэг. Харин зүүн хэсэгт өвлийн улиралд хуурай, хүйтэн өдрүүд тохиолдохын зэрэгцээ Номхон далайн нөлөө мэдрэгддэг. Уулын бүсүүдэд температур эрс буурч, цаг агаар богино хугацаанд өөрчлөгдөх боломжтой. Уур амьсгалын ялгаа нь газар тариалан, загас агнуур, аялал жуулчлал болон өдөр тутмын амьдралд нөлөөлдөг. Өвлийн улиралд цанын бааз, цасан наадам олныг татдаг бол зун нь явган аялал, дугуйн аялал, байгаль ажиглах үйл ажиллагаа өргөждөг. == Түүх == === Эрт үе ба айнү ард түмэн === Хоккайдод хүн төрөлхтөн эрт үеэс амьдарч ирсэн. Арлын археологийн дурсгалууд нь [[Жомон соёл]] болон Японы бусад эртний соёлтой холбоотой урт хугацааны хүн амын суурьшлыг харуулдаг. Дараа үеийн түүхэнд айнү ард түмэн арлын нийгэм, эдийн засаг, соёлын хөгжилд гол үүрэг гүйцэтгэжээ. Айнү хүмүүс ан агнуур, загасчлал, ургамал түүх, худалдаа болон улирлын чанартай нүүдэлд тулгуурласан амьдралын хэв маягтай байв. Тэд хөрш бүс нутгуудын ард түмэнтэй бараа бүтээгдэхүүн солилцож, өөрийн хэл, аман зохиол, зан үйл, урлагийн уламжлалыг хөгжүүлсэн. Айнүгийн соёлд байгаль, амьтан, ургамал болон хүний харилцааны тухай үзэл санаа чухал байр суурь эзэлдэг. Аман уламжлалаар дамжин хадгалагдсан тууль, домог, дуу, ёслолын зан үйл нь угсаатны өвийн чухал хэсэг юм. === Япончуудын суурьшил ба Эдогийн үе === Японы Хоншүү арлаас ирсэн худалдаачид, загасчид болон суурьшигчид Хоккайдогийн өмнөд хэсэгт аажмаар байр сууриа бэхжүүлсэн. Эдогийн үед Мацүмаэ овог өмнөд нутгийн тодорхой хэсгийг захирч, айнү хүмүүс болон япон худалдаачдын хоорондын харилцаанд нөлөөлж байв. Худалдаа, татвар, хөдөлмөрийн харилцаа нь айнү болон япончуудын хооронд зөрчил үүсгэж байсан бөгөөд эдгээр зөрчил зарим үед зэвсэгт мөргөлдөөн, бослого болон хувирчээ. 1669 оны [[Шакүшайн бослого]] нь айнү хүмүүсийн эсэргүүцлийн түүхэнд чухал үйл явдалд тооцогддог. 18–19-р зууны үед Японы төр арлын захиргаанд оролцох нь нэмэгдсэн. === Мэйжийн үе ба колоничлолын бодлого === 1868 оноос эхэлсэн [[Мэйжийн шинэчлэл]]ийн дараа Япон улс төвлөрсөн төрийн байгуулал, орчин үеийн арми, эдийн засаг, дэд бүтцийг хөгжүүлэх бодлого хэрэгжүүлсэн. 1869 онд Эзог Хоккайдо гэж нэрлэж, арлыг төрийн захиргаанд илүү нягт хамруулах үйл явц эрчимжив. Японы засгийн газар суурьшигчдыг нүүлгэн суурьшуулах, газар тариалан хөгжүүлэх, зам, төмөр зам, боомт барих, байгалийн баялгийг ашиглах бодлого явуулсан. Энэ үйл явц нь Хоккайдогийн эдийн засаг, хүн амын бүтцийг эрс өөрчилсөн боловч айнү хүмүүсийн уламжлалт газар ашиглалт, аж ахуй, хэл соёлд сөрөг нөлөө үзүүлсэн. 19-р зууны сүүл болон 20-р зууны эхээр япон суурьшигчдын тоо эрчимтэй нэмэгдсэн. Үүний зэрэгцээ айнү хүмүүс газар эзэмших боломжоо алдах, уламжлалт амьжиргаагаа өөрчлөх, нийгмийн ялгаварлан гадуурхалтад өртөх зэрэг асуудалтай тулгарчээ. === 20-р зуун ба орчин үе === 20-р зууны турш Хоккайдогийн хотжилт, аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуй, тээврийн сүлжээ өргөжсөн. [[Саппоро]] хот нь засаг захиргаа, боловсрол, худалдаа, үйлчилгээний гол төв болон хөгжиж, бусад хотууд уул уурхай, загас агнуур, боловсруулах үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлээрээ танигдав. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа Хоккайдогийн эдийн засаг, нийгмийн бүтэц өөрчлөгдөж, хөдөө орон нутгаас хот руу чиглэсэн шилжилт нэмэгдсэн. 1972 онд Саппород Өвлийн олимп зохион байгуулагдсан нь Хоккайдогийн олон улсын танигдалт, өвлийн спортын хөгжилд чухал нөлөө үзүүлжээ. Орчин үед Хоккайдо нь хөдөө аж ахуй, хүнсний үйлдвэрлэл, аялал жуулчлал, боловсрол, байгаль хамгаалал, сэргээгдэх эрчим хүч зэрэг салбарт ач холбогдолтой бүс нутаг юм. Айнү ард түмний соёл, хэл, түүхийг хамгаалах, сэргээх асуудал мөн бүс нутгийн нийгэм, соёлын бодлогын чухал чиглэл хэвээр байна. == Хүн ам == Хоккайдогийн хүн амын өсөлт нь япон суурьшигчдын нүүдэл, хотжилт, аж үйлдвэрийн хөгжилтэй нягт холбоотой. Эрт үеэс тус аралд айнү ард түмэн амьдарч байсан бөгөөд тэдний хүн амын тоог түүхэн баримтаар нарийн тогтоох нь хүндрэлтэй. 19-р зууны сүүлчээс Японы засгийн газрын суурьшуулах бодлого эрчимжиж, Хоккайдогийн хүн ам хурдан өссөн. 1897 онд 64 мянга гаруй, 1898 онд 63 мянга гаруй япон цагаач ирсэн гэх мэт тоо баримтууд нь тухайн үеийн нүүдлийн цар хүрээг харуулдаг. Гэхдээ эдгээр тоог ашиглахдаа эх сурвалж, бүртгэлийн аргачлалыг нягтлах шаардлагатай. 1925 онд Хоккайдогийн хүн ам 2.5 сая орчимд хүрч, 1960 онд 5 сая давжээ. Японы 2020 оны хүн амын тооллогоор Хоккайдогийн хүн ам 5,224,614 байсан. Хүн амын ихэнх нь япон хэлээр ярьдаг бөгөөд Саппоро хот болон түүний ойр орчмын бүсэд хүн амын томоохон хэсэг төвлөрдөг. Айнү хүмүүс өнөөдөр Хоккайдогийн нийгмийн нэг хэсэг хэвээр байгаа ч тэдний нийт хүн амын тоог нарийн тогтоох хүндрэлтэй. Учир нь угсаатны харьяаллын бүртгэл, өөрийгөө айнү гэж тодорхойлох байдал, соёлын өвийн мэдлэг зэрэг нь хоорондоо ялгаатай үзүүлэлтүүд юм. === Хоккайдо арал дээрх том хотууд === Доорх хүснэгтэд Хоккайдогийн томоохон хотуудыг харуулав. {| class="wikitable" !№ !Хот !Хүн ам |- |1 |[[Саппоро]] |1,952,647 |- |2 |[[Асахикава]] |310,330 |- |3 |[[Хакодатэ]] |230,931 |- |4 |[[Томакомай]] |163,337 |- |5 |[[Обихиро]] |158,456 |- |6 |[[Күширо]] |150,233 |- |7 |[[Эбэцү]] |117,366 |- |8 |[[Китами]] |106,993 |- |9 |[[Отарү]] |101,682 |- |10 |[[Читосэ]] |96,876 |} <ref>[https://www.pref.hokkaido.lg.jp/ss/tuk/900brr/index2.html Хоккайдо мужийн албан ёсны статистикийн мэдээлэл]</ref> == Эдийн засаг == Хоккайдогийн эдийн засаг нь хөдөө аж ахуй, мал аж ахуй, загас агнуур, хүнсний боловсруулах үйлдвэрлэл, уул уурхай, худалдаа, үйлчилгээ болон аялал жуулчлалд тулгуурладаг. Өргөн уудам газар нутаг, сэрүүн уур амьсгал, тариалангийн талбай нь тус арлыг Японы хөдөө аж ахуйн чухал бүс болгосон. === Хөдөө аж ахуй, мал аж ахуй === Хоккайдо нь улаан буудай, төмс, чихрийн манжин, эрдэнэ шиш, хүнсний ногоо болон бусад таримал ургамлын үйлдвэрлэлээрээ алдартай. Мөн сүүний чиглэлийн мал аж ахуй хөгжсөн бөгөөд сүү, цөцгийн тос, бяслаг болон бусад сүүн бүтээгдэхүүн нь бүс нутгийн хүнсний үйлдвэрлэлд чухал байр суурь эзэлдэг. Тус аралд газар тариалангийн механикжуулалт харьцангуй өндөр хөгжсөн. Томоохон тариалангийн талбай, боловсруулах үйлдвэр, тээврийн дэд бүтэц нь бүтээгдэхүүнийг Японы бусад бүс нутагт нийлүүлэх боломж бүрдүүлдэг. === Загас агнуур ба хүнсний үйлдвэрлэл === Хоккайдогийн эргэн тойрны тэнгисүүд нь загас, хавч хэлбэртэн, далайн бусад нөөцөөр баялаг. Загас агнуур болон далайн бүтээгдэхүүн боловсруулах үйлдвэрлэл нь [[Хакодатэ]], [[Күширо]], [[Нэмүро]] зэрэг хотын эдийн засагт чухал нөлөөтэй. Далайн гаралтай бүтээгдэхүүнээс гадна сүүн бүтээгдэхүүн, мах, гурилан бүтээгдэхүүн, төмс болон бусад хөдөө аж ахуйн түүхий эдээр хүнсний үйлдвэр хөгжсөн. Хоккайдогийн хүнсний бүтээгдэхүүн нь Японы дотоодын зах зээлд өргөн танигдсан. === Аж үйлдвэр, үйлчилгээ === Саппоро нь Хоккайдогийн худалдаа, санхүү, боловсрол, мэдээллийн технологи, үйлчилгээний гол төв юм. Томакомай болон бусад боомт хотод тээвэр, агуулах, үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаа хөгжсөн. Хоккайдогийн зарим бүсэд уул уурхай, эрчим хүчний үйлдвэрлэл, мод боловсруулах үйлдвэрлэл уламжлалт ач холбогдолтой байв. Сүүлийн жилүүдэд аялал жуулчлал, мэдээллийн технологи, байгальд ээлтэй эрчим хүч, орон нутгийн хүнсний брэндийг хөгжүүлэх чиглэлд анхаарал хандуулж байна. == Тээвэр == Хоккайдо нь төмөр зам, авто зам, агаарын тээвэр, далайн боомтоор дамжин Японы бусад бүс нутагтай холбогддог. [[Сэйкан хонгил]] нь Хоккайдо болон Хоншүү арлыг холбодог төмөр замын хонгил юм. Тус хонгил нь Цүгарү хоолойн доогуур үргэлжилдэг бөгөөд арлын төмөр замын сүлжээг Японы гол арлуудтай холбох чухал үүрэгтэй. [[Хоккайдо Шинкансэн]] хурдны галт тэрэгний шугам нь Хоншүүгээс Хоккайдо руу төмөр замаар зорчих боломж олгодог. Одоогийн шугамын хойд төгсгөл нь [[Шин-Хакодатэ-Хокуто]] өртөө бөгөөд эндээс бусад галт тэргээр Саппоро болон арлын бусад хот руу үргэлжлүүлэн зорчиж болно. [[Шин-Читосэ нисэх онгоцны буудал]] нь Саппоро болон төв Хоккайдогийн гол агаарын тээврийн зангилаа юм. Мөн [[Хакодатэ]], [[Асахикава]], [[Күширо]], [[Обихиро]] болон бусад хотод нисэх онгоцны буудал бий. Усан онгоцны үйлчилгээгээр Хоккайдо болон Хоншүүгийн зарим боомтын хооронд зорчигч, тээврийн хэрэгсэл, ачаа тээвэрлэдэг. == Соёл == Хоккайдогийн соёл нь Айнүгийн уламжлал, Японы бусад нутгаас ирсэн суурьшигчдын өв, орчин үеийн хотын соёлын харилцан нөлөөгөөр бүрэлджээ. Айнүгийн соёлд уламжлалт аман зохиол, дуу хөгжим, бүжиг, хатгамал, сийлбэр, ёслолын зан үйл чухал байр суурь эзэлдэг. Айнү хэл нь япон хэлнээс ялгаатай бөгөөд түүнийг хадгалж, сэргээх үйл ажиллагаа өнөө үед үргэлжилж байна. Айнүгийн соёлын өвийг судлах, олон нийтэд таниулахад музей, соёлын төв, боловсролын хөтөлбөрүүд хувь нэмэр оруулдаг. Хоккайдогийн орчин үеийн соёлд өвлийн спорт, цасан баяр, хөгжмийн арга хэмжээ, орон нутгийн хүнсний уламжлал, гар урлал багтдаг. Саппород жил бүр зохион байгуулагддаг [[Саппорогийн цасан наадам]] нь мөс, цасаар урласан баримал, олон нийтийн арга хэмжээгээрээ олон улсын хэмжээнд танигдсан. Хоккайдогийн хоолны соёлд далайн бүтээгдэхүүн, сүүн бүтээгдэхүүн, төмс, эрдэнэ шиш болон бусад орон нутгийн хүнсний бүтээгдэхүүн өргөн хэрэглэгддэг. [[Саппоро рамен]], далайн бүтээгдэхүүнээр хийсэн хоол, орон нутгийн сүүн бүтээгдэхүүн нь тус бүс нутгийн хоолны нэр хүндэд хувь нэмэр оруулдаг. == Аялал жуулчлал == Хоккайдо нь байгалийн тогтоц, цас, уул нуруу, халуун рашаан, далайн эрэг, үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн, хүнсний соёлоороо Японы аялал жуулчлалын чухал бүсүүдийн нэг юм. Өвлийн улиралд [[Нисэко]] зэрэг цанын баазууд цана, сноубордын спортоор хичээллэдэг аялагчдыг татдаг. Саппорогийн цасан наадам нь өвлийн аялал жуулчлалын гол арга хэмжээнүүдийн нэг юм. Зуны улиралд [[Фүрано]] болон [[Биэй]] орчмын цэцгийн талбай, хөдөө нутгийн үзэмж, уулын аялал жуулчлал сонирхогчдын анхаарлыг татдаг. [[Дайсэцүзан үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]], [[Ширэтоко үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]], [[Акан-Машю үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] зэрэг тусгай хамгаалалттай бүсэд явган аялал, байгаль ажиглалт, гэрэл зураг авах зэрэг үйл ажиллагаа явуулдаг. Мөн [[Ноборибэцү]] зэрэг халуун рашааны бүсүүд, [[Отарү]] хотын түүхэн суваг, [[Хакодатэ]] хотын түүхэн барилга байгууламж, далайн эргийн үзэмж нь аялал жуулчлалын чухал нөөц болдог. Аялал жуулчлал нь орон нутгийн үйлчилгээ, зочид буудал, ресторан, тээвэр болон жижиг бизнесүүдэд ажлын байр, орлого бий болгодог. Гэхдээ байгаль орчны хамгаалал, улирлын чанартай хэт төвлөрөл, алслагдсан бүсийн дэд бүтцийн хүртээмж зэрэг асуудал мөн тулгардаг. == Байгаль хамгаалал == Хоккайдогийн ой мод, намгархаг газар, уул нуруу, нуур болон далайн эргийн экосистем нь олон төрлийн ургамал, амьтны амьдрах орчин болдог. Тус бүс нутагт хүрэн баавгай, буга, үнэг, олон төрлийн усны болон нүүдлийн шувууд зэрэг амьтан амьдардаг. [[Күширо намгархаг газар]] нь ус намгархаг экосистем, шувуудын амьдрах орчны хувьд чухал ач холбогдолтой. Мөн Ширэтокогийн байгалийн бүс нь экосистемийн олон янз байдал, далай болон хуурай газрын экологийн харилцан холбоогоороо онцлог. Байгаль хамгааллын гол асуудлуудад амьдрах орчны доройтол, хүний үйл ажиллагааны нөлөө, аялал жуулчлалын дарамт, уур амьсгалын өөрчлөлт болон зарим бүсийн хүн амын бууралттай холбоотой газрын ашиглалтын өөрчлөлт орно. l595ngcke6x2du5q5gxusnkm1nq89g9 873296 873295 2026-10-14T07:09:06Z Zorigt 49 873296 wikitext text/x-wiki [[Файл:Japan Hokkaido large.png|right|250px|Хоккайдогийн байршил]] [[Зураг:Kitami Japan 19.jpg|right|280px|Хоккайдо арлын Китами хотын орчим]] [[Зураг:Kitami Japan 9.jpg|right|280px|Хоккайдо арлын Китами хотын орчим]] [[Зураг:Kitami Japan 16.jpg|right|280px|Хоккайдо арлын Китами хотын орчим]] [[Зураг:Kitami Japan 3.jpg|right|280px|Хоккайдо арлын Китами хотын орчим]] [[Зураг:Kitami Japan 2.jpg|right|280px|Хоккайдо арлын Китами хотын орчим]] '''Хоккайдо''' ([[Япон хэл|японоор]] 北海道, ''Hokkaidō'', [hokkaꜜidoː], «Хойд тэнгисийн тойрог» гэсэн утгатай) нь [[Япон]] улсын дөрвөн том арлын хоёр дахь том нь бөгөөд тус улсын хамгийн хойд хэсэгт орших гол арал юм. Мөн Хоккайдо нь Японы засаг захиргааны нэгж болох Хоккайдо мужийн үндсэн нутаг дэвсгэрийг бүрдүүлдэг. Арлын өмнөд хэсгийг [[Хоншүү]] арлаас [[Цүгарү хоолой]] тусгаарладаг бөгөөд хоёр арлыг далайн доогуур барьсан [[Сэйкан хонгил]] холбодог. Хоккайдогийн хамгийн том хот бөгөөд засаг захиргааны төв нь [[Саппоро]] (札幌) юм. Арал нь Японы хойд хэсэгт, [[Японы тэнгис]], [[Агнуурын тэнгис]] болон [[Номхон далай]]н хооронд оршдог. [[Сахалин]] арал Хоккайдогийн хойд талд, Ла-Перузын хоолойн цаана байрладаг. Харин арлын зүүн хойд хэсэгт [[Курилын арлууд]] үргэлжилнэ. Эдгээр арлуудын өмнөд хэсгийн эзэмшлийн асуудлаар Япон, Оросын хооронд маргаан үргэлжилдэг. Хоккайдог урьд нь Эзо, Йезо, Йесо, Есо зэрэг нэрээр тэмдэглэдэг байв. Тус арал нь эрт үеэс [[Айнү]] ард түмний нутаг байсан бөгөөд тэд ан агнуур, загасчлал, худалдаа болон байгалийн нөөцтэй холбоотой уламжлалт аж ахуй эрхэлж иржээ. Хоккайдогийн уугуул иргэдийн түүх, хэл, зан заншил нь арлын соёлын өвийн чухал хэсэг юм. Япончууд Эдогийн үеэс арлын өмнөд хэсэгт суурьшиж, худалдаа болон загас агнуурын төвүүд байгуулсан. 1869 оны 8-р сарын 15-нд Мэйжийн шинэчлэлийн дараах Японы засгийн газар Эзо хэмээх нэрийг өөрчилж, Хоккайдо гэж нэрлэсэн. Үүний дараа төрөөс арлыг хөгжүүлэх, япон суурьшигчдыг нүүлгэн суурьшуулах, газар тариалан болон дэд бүтцийг өргөжүүлэх бодлого хэрэгжүүлжээ. Эдгээр өөрчлөлт нь айнү ард түмний газар нутаг, амьжиргаа, хэл соёлд ихээхэн нөлөөлсөн. Газар эзэмших эрхийн хязгаарлалт, уламжлалт аж ахуйн өөрчлөлт, япон хэл соёлд уусгах бодлого зэргээс шалтгаалан айнү хүмүүсийн нийгэм, соёлын байр суурь доройтсон түүхтэй. Өнөө үед айнү соёл, хэлийг сэргээх, түүхэн шударга ёсыг хангах, уугуул иргэдийн өвийг хамгаалах чиглэлээр олон нийтийн болон төрийн байгууллагууд ажиллаж байна. == Газар зүй == Хоккайдо нь Японы дөрвөн гол арлын хамгийн хойд хэсэгт байрладаг бөгөөд уул нуруу, өргөн тал, ой мод, гол мөрөн, нуур, галт уул болон далайн эргийн олон янзын тогтоцтой. Арлын төв хэсэгт уул нурууд үргэлжилж, тэдгээрийн дунд орших хотгор, хөндийд газар тариалан болон хүн амын суурьшил төвлөрдөг. Арлын төв хэсэгт орших [[Дайсэцүзан]] уулсын бүс нь Хоккайдогийн байгалийн чухал нутгийн нэг юм. Энд галт уулын тогтоц, уулын ой, өндөрлөг бүсийн ургамал, амьтны олон төрөл бий. Хоккайдогийн хамгийн өндөр оргил нь [[Асахи уул]] бөгөөд далайн түвшнээс дээш 2,291 метр өндөр. Хоккайдогийн эрэг орчмын бүсүүд байгалийн тогтоц, эдийн засгийн үйл ажиллагаагаараа ялгаатай. Өмнөд хэсгийн [[Хакодатэ]] орчим нь далайн тээвэр, худалдааны түүхэн төв байсан бол зүүн хэсгийн [[Күширо]] болон [[Нэмүро]] орчим нь загас агнуур, далайн экосистемээрээ алдартай. Баруун хойд хэсэгт орших [[Ришири арал]], [[Рэбүн арал]] зэрэг жижиг арлууд нь байгалийн өвөрмөц тогтоц, аялал жуулчлалаараа танигдсан. Хоккайдогийн байгаль нь үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн, тусгай хамгаалалттай газар нутгуудаар хамгаалагддаг. [[Ширэтоко]] нь байгалийн олон янз байдал, экосистемийн ач холбогдлоороо [[Дэлхийн өв]]ийн жагсаалтад бүртгэгдсэн. == Уур амьсгал == Хоккайдо нь Японы бусад томоохон арлуудтай харьцуулахад сэрүүн, өвөлдөө хүйтэн уур амьсгалтай. Өвөл цас их орж, зарим бүсэд цасан бүрхүүл удаан хадгалагддаг. Зун нь Хоншүү болон Японы өмнөд хэсгийнхээс харьцангуй сэрүүн байдаг тул халуун, чийглэг зуны улирлаас зайлсхийхийг хүссэн аялагчдын очих дуртай газар болжээ. Арлын баруун хэсэгт Японы тэнгисийн нөлөөгөөр цас их орох нь элбэг. Харин зүүн хэсэгт өвлийн улиралд хуурай, хүйтэн өдрүүд тохиолдохын зэрэгцээ Номхон далайн нөлөө мэдрэгддэг. Уулын бүсүүдэд температур эрс буурч, цаг агаар богино хугацаанд өөрчлөгдөх боломжтой. Уур амьсгалын ялгаа нь газар тариалан, загас агнуур, аялал жуулчлал болон өдөр тутмын амьдралд нөлөөлдөг. Өвлийн улиралд цанын бааз, цасан наадам олныг татдаг бол зун нь явган аялал, дугуйн аялал, байгаль ажиглах үйл ажиллагаа өргөждөг. == Түүх == === Эрт үе ба айнү ард түмэн === Хоккайдод хүн төрөлхтөн эрт үеэс амьдарч ирсэн. Арлын археологийн дурсгалууд нь [[Жомон соёл]] болон Японы бусад эртний соёлтой холбоотой урт хугацааны хүн амын суурьшлыг харуулдаг. Дараа үеийн түүхэнд айнү ард түмэн арлын нийгэм, эдийн засаг, соёлын хөгжилд гол үүрэг гүйцэтгэжээ. Айнү хүмүүс ан агнуур, загасчлал, ургамал түүх, худалдаа болон улирлын чанартай нүүдэлд тулгуурласан амьдралын хэв маягтай байв. Тэд хөрш бүс нутгуудын ард түмэнтэй бараа бүтээгдэхүүн солилцож, өөрийн хэл, аман зохиол, зан үйл, урлагийн уламжлалыг хөгжүүлсэн. Айнүгийн соёлд байгаль, амьтан, ургамал болон хүний харилцааны тухай үзэл санаа чухал байр суурь эзэлдэг. Аман уламжлалаар дамжин хадгалагдсан тууль, домог, дуу, ёслолын зан үйл нь угсаатны өвийн чухал хэсэг юм. === Япончуудын суурьшил ба Эдогийн үе === Японы Хоншүү арлаас ирсэн худалдаачид, загасчид болон суурьшигчид Хоккайдогийн өмнөд хэсэгт аажмаар байр сууриа бэхжүүлсэн. Эдогийн үед Мацүмаэ овог өмнөд нутгийн тодорхой хэсгийг захирч, айнү хүмүүс болон япон худалдаачдын хоорондын харилцаанд нөлөөлж байв. Худалдаа, татвар, хөдөлмөрийн харилцаа нь айнү болон япончуудын хооронд зөрчил үүсгэж байсан бөгөөд эдгээр зөрчил зарим үед зэвсэгт мөргөлдөөн, бослого болон хувирчээ. 1669 оны [[Шакүшайн бослого]] нь айнү хүмүүсийн эсэргүүцлийн түүхэнд чухал үйл явдалд тооцогддог. 18–19-р зууны үед Японы төр арлын захиргаанд оролцох нь нэмэгдсэн. === Мэйжийн үе ба колоничлолын бодлого === 1868 оноос эхэлсэн [[Мэйжийн шинэчлэл]]ийн дараа Япон улс төвлөрсөн төрийн байгуулал, орчин үеийн арми, эдийн засаг, дэд бүтцийг хөгжүүлэх бодлого хэрэгжүүлсэн. 1869 онд Эзог Хоккайдо гэж нэрлэж, арлыг төрийн захиргаанд илүү нягт хамруулах үйл явц эрчимжив. Японы засгийн газар суурьшигчдыг нүүлгэн суурьшуулах, газар тариалан хөгжүүлэх, зам, төмөр зам, боомт барих, байгалийн баялгийг ашиглах бодлого явуулсан. Энэ үйл явц нь Хоккайдогийн эдийн засаг, хүн амын бүтцийг эрс өөрчилсөн боловч айнү хүмүүсийн уламжлалт газар ашиглалт, аж ахуй, хэл соёлд сөрөг нөлөө үзүүлсэн. 19-р зууны сүүл болон 20-р зууны эхээр япон суурьшигчдын тоо эрчимтэй нэмэгдсэн. Үүний зэрэгцээ айнү хүмүүс газар эзэмших боломжоо алдах, уламжлалт амьжиргаагаа өөрчлөх, нийгмийн ялгаварлан гадуурхалтад өртөх зэрэг асуудалтай тулгарчээ. === 20-р зуун ба орчин үе === 20-р зууны турш Хоккайдогийн хотжилт, аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуй, тээврийн сүлжээ өргөжсөн. [[Саппоро]] хот нь засаг захиргаа, боловсрол, худалдаа, үйлчилгээний гол төв болон хөгжиж, бусад хотууд уул уурхай, загас агнуур, боловсруулах үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлээрээ танигдав. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа Хоккайдогийн эдийн засаг, нийгмийн бүтэц өөрчлөгдөж, хөдөө орон нутгаас хот руу чиглэсэн шилжилт нэмэгдсэн. 1972 онд Саппород Өвлийн олимп зохион байгуулагдсан нь Хоккайдогийн олон улсын танигдалт, өвлийн спортын хөгжилд чухал нөлөө үзүүлжээ. Орчин үед Хоккайдо нь хөдөө аж ахуй, хүнсний үйлдвэрлэл, аялал жуулчлал, боловсрол, байгаль хамгаалал, сэргээгдэх эрчим хүч зэрэг салбарт ач холбогдолтой бүс нутаг юм. Айнү ард түмний соёл, хэл, түүхийг хамгаалах, сэргээх асуудал мөн бүс нутгийн нийгэм, соёлын бодлогын чухал чиглэл хэвээр байна. == Хүн ам == Хоккайдогийн хүн амын өсөлт нь япон суурьшигчдын нүүдэл, хотжилт, аж үйлдвэрийн хөгжилтэй нягт холбоотой. Эрт үеэс тус аралд айнү ард түмэн амьдарч байсан бөгөөд тэдний хүн амын тоог түүхэн баримтаар нарийн тогтоох нь хүндрэлтэй. 19-р зууны сүүлчээс Японы засгийн газрын суурьшуулах бодлого эрчимжиж, Хоккайдогийн хүн ам хурдан өссөн. 1897 онд 64 мянга гаруй, 1898 онд 63 мянга гаруй япон цагаач ирсэн гэх мэт тоо баримтууд нь тухайн үеийн нүүдлийн цар хүрээг харуулдаг. Гэхдээ эдгээр тоог ашиглахдаа эх сурвалж, бүртгэлийн аргачлалыг нягтлах шаардлагатай. 1925 онд Хоккайдогийн хүн ам 2.5 сая орчимд хүрч, 1960 онд 5 сая давжээ. Японы 2020 оны хүн амын тооллогоор Хоккайдогийн хүн ам 5,224,614 байсан. Хүн амын ихэнх нь япон хэлээр ярьдаг бөгөөд Саппоро хот болон түүний ойр орчмын бүсэд хүн амын томоохон хэсэг төвлөрдөг. Айнү хүмүүс өнөөдөр Хоккайдогийн нийгмийн нэг хэсэг хэвээр байгаа ч тэдний нийт хүн амын тоог нарийн тогтоох хүндрэлтэй. Учир нь угсаатны харьяаллын бүртгэл, өөрийгөө айнү гэж тодорхойлох байдал, соёлын өвийн мэдлэг зэрэг нь хоорондоо ялгаатай үзүүлэлтүүд юм. === Хоккайдо арал дээрх том хотууд === Доорх хүснэгтэд Хоккайдогийн томоохон хотуудыг харуулав. {| class="wikitable" !№ !Хот !Хүн ам |- |1 |[[Саппоро]] |1,952,647 |- |2 |[[Асахикава]] |310,330 |- |3 |[[Хакодатэ]] |230,931 |- |4 |[[Томакомай]] |163,337 |- |5 |[[Обихиро]] |158,456 |- |6 |[[Күширо]] |150,233 |- |7 |[[Эбэцү]] |117,366 |- |8 |[[Китами]] |106,993 |- |9 |[[Отарү]] |101,682 |- |10 |[[Читосэ]] |96,876 |} <ref>[https://www.pref.hokkaido.lg.jp/ss/tuk/900brr/index2.html Хоккайдо мужийн албан ёсны статистикийн мэдээлэл]</ref> == Эдийн засаг == Хоккайдогийн эдийн засаг нь хөдөө аж ахуй, мал аж ахуй, загас агнуур, хүнсний боловсруулах үйлдвэрлэл, уул уурхай, худалдаа, үйлчилгээ болон аялал жуулчлалд тулгуурладаг. Өргөн уудам газар нутаг, сэрүүн уур амьсгал, тариалангийн талбай нь тус арлыг Японы хөдөө аж ахуйн чухал бүс болгосон. === Хөдөө аж ахуй, мал аж ахуй === Хоккайдо нь улаан буудай, төмс, чихрийн манжин, эрдэнэ шиш, хүнсний ногоо болон бусад таримал ургамлын үйлдвэрлэлээрээ алдартай. Мөн сүүний чиглэлийн мал аж ахуй хөгжсөн бөгөөд сүү, цөцгийн тос, бяслаг болон бусад сүүн бүтээгдэхүүн нь бүс нутгийн хүнсний үйлдвэрлэлд чухал байр суурь эзэлдэг. Тус аралд газар тариалангийн механикжуулалт харьцангуй өндөр хөгжсөн. Томоохон тариалангийн талбай, боловсруулах үйлдвэр, тээврийн дэд бүтэц нь бүтээгдэхүүнийг Японы бусад бүс нутагт нийлүүлэх боломж бүрдүүлдэг. === Загас агнуур ба хүнсний үйлдвэрлэл === Хоккайдогийн эргэн тойрны тэнгисүүд нь загас, хавч хэлбэртэн, далайн бусад нөөцөөр баялаг. Загас агнуур болон далайн бүтээгдэхүүн боловсруулах үйлдвэрлэл нь [[Хакодатэ]], [[Күширо]], [[Нэмүро]] зэрэг хотын эдийн засагт чухал нөлөөтэй. Далайн гаралтай бүтээгдэхүүнээс гадна сүүн бүтээгдэхүүн, мах, гурилан бүтээгдэхүүн, төмс болон бусад хөдөө аж ахуйн түүхий эдээр хүнсний үйлдвэр хөгжсөн. Хоккайдогийн хүнсний бүтээгдэхүүн нь Японы дотоодын зах зээлд өргөн танигдсан. === Аж үйлдвэр, үйлчилгээ === Саппоро нь Хоккайдогийн худалдаа, санхүү, боловсрол, мэдээллийн технологи, үйлчилгээний гол төв юм. Томакомай болон бусад боомт хотод тээвэр, агуулах, үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаа хөгжсөн. Хоккайдогийн зарим бүсэд уул уурхай, эрчим хүчний үйлдвэрлэл, мод боловсруулах үйлдвэрлэл уламжлалт ач холбогдолтой байв. Сүүлийн жилүүдэд аялал жуулчлал, мэдээллийн технологи, байгальд ээлтэй эрчим хүч, орон нутгийн хүнсний брэндийг хөгжүүлэх чиглэлд анхаарал хандуулж байна. == Тээвэр == Хоккайдо нь төмөр зам, авто зам, агаарын тээвэр, далайн боомтоор дамжин Японы бусад бүс нутагтай холбогддог. [[Сэйкан хонгил]] нь Хоккайдо болон Хоншүү арлыг холбодог төмөр замын хонгил юм. Тус хонгил нь Цүгарү хоолойн доогуур үргэлжилдэг бөгөөд арлын төмөр замын сүлжээг Японы гол арлуудтай холбох чухал үүрэгтэй. [[Хоккайдо Шинкансэн]] хурдны галт тэрэгний шугам нь Хоншүүгээс Хоккайдо руу төмөр замаар зорчих боломж олгодог. Одоогийн шугамын хойд төгсгөл нь [[Шин-Хакодатэ-Хокуто]] өртөө бөгөөд эндээс бусад галт тэргээр Саппоро болон арлын бусад хот руу үргэлжлүүлэн зорчиж болно. [[Шин-Читосэ нисэх онгоцны буудал]] нь Саппоро болон төв Хоккайдогийн гол агаарын тээврийн зангилаа юм. Мөн [[Хакодатэ]], [[Асахикава]], [[Күширо]], [[Обихиро]] болон бусад хотод нисэх онгоцны буудал бий. Усан онгоцны үйлчилгээгээр Хоккайдо болон Хоншүүгийн зарим боомтын хооронд зорчигч, тээврийн хэрэгсэл, ачаа тээвэрлэдэг. == Соёл == Хоккайдогийн соёл нь Айнүгийн уламжлал, Японы бусад нутгаас ирсэн суурьшигчдын өв, орчин үеийн хотын соёлын харилцан нөлөөгөөр бүрэлджээ. Айнүгийн соёлд уламжлалт аман зохиол, дуу хөгжим, бүжиг, хатгамал, сийлбэр, ёслолын зан үйл чухал байр суурь эзэлдэг. Айнү хэл нь япон хэлнээс ялгаатай бөгөөд түүнийг хадгалж, сэргээх үйл ажиллагаа өнөө үед үргэлжилж байна. Айнүгийн соёлын өвийг судлах, олон нийтэд таниулахад музей, соёлын төв, боловсролын хөтөлбөрүүд хувь нэмэр оруулдаг. Хоккайдогийн орчин үеийн соёлд өвлийн спорт, цасан баяр, хөгжмийн арга хэмжээ, орон нутгийн хүнсний уламжлал, гар урлал багтдаг. Саппород жил бүр зохион байгуулагддаг [[Саппорогийн цасан наадам]] нь мөс, цасаар урласан баримал, олон нийтийн арга хэмжээгээрээ олон улсын хэмжээнд танигдсан. Хоккайдогийн хоолны соёлд далайн бүтээгдэхүүн, сүүн бүтээгдэхүүн, төмс, эрдэнэ шиш болон бусад орон нутгийн хүнсний бүтээгдэхүүн өргөн хэрэглэгддэг. [[Саппоро рамен]], далайн бүтээгдэхүүнээр хийсэн хоол, орон нутгийн сүүн бүтээгдэхүүн нь тус бүс нутгийн хоолны нэр хүндэд хувь нэмэр оруулдаг. == Аялал жуулчлал == Хоккайдо нь байгалийн тогтоц, цас, уул нуруу, халуун рашаан, далайн эрэг, үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн, хүнсний соёлоороо Японы аялал жуулчлалын чухал бүсүүдийн нэг юм. Өвлийн улиралд [[Нисэко]] зэрэг цанын баазууд цана, сноубордын спортоор хичээллэдэг аялагчдыг татдаг. Саппорогийн цасан наадам нь өвлийн аялал жуулчлалын гол арга хэмжээнүүдийн нэг юм. Зуны улиралд [[Фүрано]] болон [[Биэй]] орчмын цэцгийн талбай, хөдөө нутгийн үзэмж, уулын аялал жуулчлал сонирхогчдын анхаарлыг татдаг. [[Дайсэцүзан үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]], [[Ширэтоко үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]], [[Акан-Машю үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] зэрэг тусгай хамгаалалттай бүсэд явган аялал, байгаль ажиглалт, гэрэл зураг авах зэрэг үйл ажиллагаа явуулдаг. Мөн [[Ноборибэцү]] зэрэг халуун рашааны бүсүүд, [[Отарү]] хотын түүхэн суваг, [[Хакодатэ]] хотын түүхэн барилга байгууламж, далайн эргийн үзэмж нь аялал жуулчлалын чухал нөөц болдог. Аялал жуулчлал нь орон нутгийн үйлчилгээ, зочид буудал, ресторан, тээвэр болон жижиг бизнесүүдэд ажлын байр, орлого бий болгодог. Гэхдээ байгаль орчны хамгаалал, улирлын чанартай хэт төвлөрөл, алслагдсан бүсийн дэд бүтцийн хүртээмж зэрэг асуудал мөн тулгардаг. == Байгаль хамгаалал == Хоккайдогийн ой мод, намгархаг газар, уул нуруу, нуур болон далайн эргийн экосистем нь олон төрлийн ургамал, амьтны амьдрах орчин болдог. Тус бүс нутагт хүрэн баавгай, буга, үнэг, олон төрлийн усны болон нүүдлийн шувууд зэрэг амьтан амьдардаг. [[Күширо намгархаг газар]] нь ус намгархаг экосистем, шувуудын амьдрах орчны хувьд чухал ач холбогдолтой. Мөн Ширэтокогийн байгалийн бүс нь экосистемийн олон янз байдал, далай болон хуурай газрын экологийн харилцан холбоогоороо онцлог. Байгаль хамгааллын гол асуудлуудад амьдрах орчны доройтол, хүний үйл ажиллагааны нөлөө, аялал жуулчлалын дарамт, уур амьсгалын өөрчлөлт болон зарим бүсийн хүн амын бууралттай холбоотой газрын ашиглалтын өөрчлөлт орно. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Hokkaido|Хоккайдо}} == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Хоккайдо| ]] [[Ангилал:Азийн арал]] [[Ангилал:Номхон далайн арал]] [[Ангилал:Хоккайдо аймгийн арал]] [[Ангилал:Азийн бүсчлэл]] [[Ангилал:Японы муж]] muiww8eh92620i2n7qnjlbe91qvm63m 0 6075 873278 873233 2026-10-14T06:01:47Z Zorigt 49 873278 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Mark Twain Sarony.jpg|thumb|right|Марк Твен]] [[File:Mark Twain at Stormfield (1909).webm|thumb|Марк Твен (1909)]] '''Марк Твен''' ({{langx|en|Mark Twain}}; 1835.11.30-1910.4.21) [[Америк]]ийн алдартай зохиолч бөгөөд [[Миссури]] мужид төржээ. Амьдралынхаа ихэнх хугацаанд сонины газар ажиллаж байсан бөгөөд зохиолч болохоосоо өмнө завь жолооддог байсан. Түүний жинхэнэ нэр нь '''Самуэл Лэнгхорн Клеменс''' ({{langx|en|Samuel Langhorne Clemens}}). Уран зөгнөл болон хошин шогийн мэдрэмжтэйгээрээ алдартай байсан. == Намтар == Марк Твен буюу Самуэль Лангхорн Клеменс, 1835 оны 11-р сарын 30-нд АНУ-ын Миссури мужийн Флорида тосгонд төрсөн бөгөөд дараа нь гэр бүлийнхээ хамт Миссисипи голын эрэг дээрх Ханнибал хот руу нүүжээ. Бага насандаа эцэг нь эрт нас барсан тул сургуулиа орхиж амьдралаа залгуулахын тулд хэвлэх үйлдвэрийн дагалдан ажилтан, үсэг өрөгч, Миссисипи голын жолоочоор ажиллаж байжээ. Иргэний дайн эхэлсний дараа тэрээр богино хугацаанд цэрэгт алба хаасан бөгөөд дараа нь Невада, Калифорни руу алт хайхаар явсан ч бүтэлгүйтэж, сонины сэтгүүлчээр ажиллахаар шилжсэн. 1865 онд “Калаверас мужийн алдартай үсрэгч мэлхий” гэдэг богино өгүүллэг хэвлэгдсэний дараа тэрээр алдаршжээ. Дараа нь тэрээр “Том Сойерын адал явдал”, “Хаклберри Финний адал явдал” зэрэг сонгодог бүтээлүүдийг туурвиж, хошин шог, шүүмжлэлийн өнгөөр Америкийн нийгмийг дүрсэлсэн бөгөөд ялангуяа арьс өнгө, эрх чөлөөний сэдвийг гүнзгий тусгасан. Твен амьдралынхаа туршид олон газар аялж, Европ руу олон удаа лекц уншиж, аялж байсан бөгөөд хэвлэлийн компани байгуулж байжээ. Хожуу насандаа хөрөнгө оруулалт бүтэлгүйтсэний улмаас өрөнд орсон ч хичээл зүтгэлтэй бичиж, дэлхийг тойрон лекц уншсанаар бүх өрөө төлж дуусгажээ. 1910 оны 4-р сарын 21-нд тэрээр Коннектикут мужид 74 настайдаа таалал төгсжээ. Марк Твенийг “Америкийн уран зохиолын эцэг” хэмээн өргөмжилдөг бөгөөд түүний бүтээлүүд өнөөг хүртэл гүнзгий нөлөө үзүүлсээр байна. {{DEFAULTSORT:Твен, Марк}} [[Ангилал:Марк Твен| ]] [[Ангилал:АНУ-ын зохиолч]] [[Ангилал:Афорист]] [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:19-р зууны утга зохиол]] [[Ангилал:20-р зууны утга зохиол]] [[Ангилал:Англи хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:АНУ-ын утга зохиол]] [[Ангилал:Аяллын уран зохиол]] [[Ангилал:Адал явдалт роман]] [[Ангилал:Баримтат зохиол]] [[Ангилал:Роман]] [[Ангилал:Хүүхэд- ба өсвөр үеийнхний уран зохиол]] [[Ангилал:Өөрийн намтар]] [[Ангилал:Америкийн Урлаг ба Утга Зохиолын Академийн гишүүн]] [[Ангилал:19-р зууны чөлөөт өрлөгчин]] [[Ангилал:20-р зууны чөлөөт өрлөгчин]] [[Ангилал:АНУ-ын чөлөөт өрлөгчин]] [[Ангилал:Иелийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1835 онд төрсөн]] [[Ангилал:1910 онд өнгөрсөн]] bs6sav533bo3khd2ioki14t24eoyzdd 0 6911 873255 865173 2026-10-14T02:09:35Z Эрдэнийн тобчи 108163 873255 wikitext text/x-wiki '''Коньсковола''' ({{lang-pl|Końskowola}}) нь [[Польш]] улсын зүүн хэсэгт, [[Люблин муж]]ийн [[Пулавы тойрог|Пулавы тойргийн]] нутагт орших түүхэн суурин юм. Тус суурин нь [[Куровка гол]]ын хөндийд, [[Пулавы]] болон [[Люблин]] хотуудын хооронд байрладаг. Коньсковола нь XIV зуунд үүссэн бөгөөд дундад зууны үеэс гар урлал, худалдаа, газар тариалангийн төвийн үүрэг гүйцэтгэж ирсэн. 2004 оны байдлаар тус суурин 2188 оршин суугчтай байв. Коньсковола нь Польшийн олон жижиг суурингийн нэгэн адил түүхэн барилга байгууламж, сүм хийд, Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн эмгэнэлт үйл явдлуудтай холбоотой дурсгалуудаараа онцлог юм. == Нэрийн гарал == ''Końskowola'' хэмээх нэр нь Польш хэлний хоёр хэсгээс бүрддэг гэж үздэг. Эхний хэсэг болох ''Końsko'' нь "морь" гэсэн утгатай ''koń'' гэдэг үгтэй холбоотой байж болох бөгөөд хоёр дахь хэсэг болох ''wola'' нь дундад зууны Польшийн суурин нэрэнд өргөн хэрэглэгддэг, шинэ суурьшил эсвэл татвараас чөлөөлөгдсөн шинэ газар гэсэн утгатай нэр томьёо юм. Зарим түүхэн баримтад уг сууринг өмнө нь ''Witowska Wola'' гэх мэт өөр нэрээр тэмдэглэж байсан бөгөөд өнөөгийн нэр нь нутгийн эзэмшил, хөгжлийн түүхтэй холбоотойгоор тогтсон байна. == Түүх == === Дундад зууны үе === Коньсковолагийн анхны суурьшил XIV зуунд үүссэн гэж үздэг. Тухайн үед энэ нутаг нь Польшийн хаант улсын зүүн бүсийн газар тариалангийн бүсийн нэг байв. Байршлын хувьд худалдааны замд ойр байсан нь суурин хөгжихөд нөлөөлжээ. === Хотын эрх ба хөгжлийн үе === 1532 онд Коньсковола хотын эрх авсан бөгөөд XVI–XVII зууны үед худалдаа, гар урлалын төв болон хөгжсөн. Энэ үед ноос боловсруулах, нэхмэл эдлэл үйлдвэрлэх зэрэг гар урлалын салбарууд хөгжиж байв. XVII зуунд тус сууринд хэд хэдэн шашны барилга байгууламж баригдсан. Өнөөг хүртэл хадгалагдан үлдсэн [[Католик сүм|католик]] сүмүүд нь тухайн үеийн архитектурын өвийн чухал хэсэг юм. Тухайлбал, 1613 болон 1670 онд баригдсан сүмүүд нь Коньсковолагийн түүхэн дурсгалт барилгуудад тооцогддог. === XVIII–XIX зуун === Польшийн хуваагдлын дараа Коньсковола нь бүс нутгийн улс төрийн өөрчлөлтүүдийн нөлөөнд орсон. XIX зуунд тус суурин хотын эрхээ алдсан бөгөөд 1870 онд хотын статусаас хасагдсан. Үүний дараа Коньсковола нь голчлон хөдөө аж ахуй, орон нутгийн худалдаанд түшиглэсэн суурин хэвээр хөгжсөн. Төмөр зам, ойролцоох хотуудын хөгжил нь бүс нутгийн эдийн засгийн харилцаанд нөлөөлсөн. == Дэлхийн хоёрдугаар дайны үе == [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед Коньсковола нь Германы эзлэн түрэмгийллийн дор байсан бөгөөд тус бүс нутагт еврей хүн амын эсрэг нацистын хавчлага, устгалын бодлого хэрэгжсэн. 1942 онд Коньсковола болон ойр орчмын газруудад еврей иргэдийг бөөнөөр нь баривчлах, цөлөх ажиллагаа явагдсан. Олон хүнийг [[Собибор устгалын лагерь]] болон бусад нацистын хорих, устгах төвүүд рүү илгээсэн. Дайны үеийн үйл явдлууд нь өнөөг хүртэл тус суурингийн түүхэн ой санамжийн чухал хэсэг хэвээр байна. Коньсковола орчимд дайны хохирогчдод зориулсан дурсгалын газрууд байдаг. == Соёлын өв == Коньсковола нь жижиг хэмжээтэй боловч хэд хэдэн түүхэн барилга, шашны дурсгалтай. === Сүм хийдүүд === Тус суурингийн хамгийн алдартай барилгуудын нэг нь XVII зуунд баригдсан католик сүмүүд юм. Эдгээр нь Польшийн Люблин орчмын сэргэн мандалт болон барокко үеийн архитектурын онцлогийг харуулдаг. === Хотын төв ба уламжлалт бүтэц === Коньсковолагийн төв хэсэгт уламжлалт жижиг хотын төлөвлөлт хадгалагдсан байдаг. Захын талбай, хуучин барилга байгууламж, сүм хийдүүд нь суурингийн түүхэн дүр төрхийг бүрдүүлдэг. == Эдийн засаг == Орчин үеийн Коньсковола нь голчлон хөдөө аж ахуй, жижиг үйлдвэрлэл, үйлчилгээний салбарт тулгуурладаг. Люблин мужийн бусад суурингийн нэгэн адил үр тариа, хүнсний ногоо, мал аж ахуй зэрэг газар тариалангийн үйл ажиллагаа чухал байр суурь эзэлдэг. Ойролцоох [[Пулавы]] хот нь бүс нутгийн боловсрол, шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв бөгөөд Коньсковолагийн эдийн засгийн харилцаанд нөлөөлдөг. == Захиргаа == Коньсковола нь Люблин мужийн Пулавы тойргийн харьяанд ордог бөгөөд [[Коньсковола гмина]]-ийн төв суурин юм. Гмина нь Коньсковола суурин болон ойролцоох тосгодыг багтаадаг. == Хүн ам == 2004 оны мэдээллээр Коньсковолагийн хүн ам 2188 байв. Хүн амын бүтэц нь Польшийн бусад жижиг сууринтай адил сүүлийн хэдэн арван жилд хотжилт, залуусын томоохон хот руу шилжих хөдөлгөөний нөлөөгөөр өөрчлөгдөж байна. tcpgseqltmpc40ljdva5skqfnclfsje 873297 873255 2026-10-14T07:12:20Z Zorigt 49 873297 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Коньсковола | native_name = {{native name|pl|Końskowola}} | settlement_type = Хот | image_skyline = MOs810, WG 51 2024 ZachLub Market Square in Końskowola 06.jpg | image_caption = Хотын төвийн үзэмж | image_flag = | image_shield = POL gmina Końskowola COA.svg | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{POL}} | subdivision_type1 = [[Польшийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Люблин муж|Люблин}} | subdivision_type2 = [[Польшийн тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Пулавы тойрог|Пулавы]] | subdivision_type3 = [[Гмина]] | subdivision_name3 = [[Коньсковола гмина|Коньсковола]] | coordinates = {{coord|51|24|32|N|22|03|10|E|region:PL|display=title,inline}} | pushpin_map = Польш | pushpin_label_position = bottom | elevation_m = | leader_title = Хотын дарга | leader_name = Эва Груза | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 14-р зуун | established_title3 = Хотын эрх | established_date3 = 1532-1870 | area_total_km2 = 9.81 | population_as_of = 2004 | population_total = 2188 | population_density_km2 = 223 | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 24-130 | area_code = +48 81 | blank_name = [[Польшийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = LPU | blank_name_sec2 = [[Польшийн мужийн зам|Мужийн зам]] | blank_info_sec2 = [[File:DW874-PL.svg|32px|link=Мужийн зам 874]] | website = [http://www.konskowola.info.pl Албан ёсны вэб сайт] }} '''Коньсковола''' ({{langx|pl|Końskowola}}) нь [[Польш]] улсын зүүн хэсэгт, [[Люблин муж]]ийн [[Пулавы тойрог|Пулавы тойргийн]] нутагт орших түүхэн суурин юм. Тус суурин нь [[Куровка гол]]ын хөндийд, [[Пулавы]] болон [[Люблин]] хотуудын хооронд байрладаг. Коньсковола нь XIV зуунд үүссэн бөгөөд дундад зууны үеэс гар урлал, худалдаа, газар тариалангийн төвийн үүрэг гүйцэтгэж ирсэн. 2004 оны байдлаар тус суурин 2188 оршин суугчтай байв. Коньсковола нь Польшийн олон жижиг суурингийн нэгэн адил түүхэн барилга байгууламж, сүм хийд, Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн эмгэнэлт үйл явдлуудтай холбоотой дурсгалуудаараа онцлог юм. == Нэрийн гарал == ''Końskowola'' хэмээх нэр нь польш хэлний хоёр хэсгээс бүрддэг гэж үздэг. Эхний хэсэг болох ''Końsko'' нь "морь" гэсэн утгатай ''koń'' гэдэг үгтэй холбоотой байж болох бөгөөд хоёр дахь хэсэг болох ''wola'' нь дундад зууны Польшийн суурин нэрэнд өргөн хэрэглэгддэг, шинэ суурьшил эсвэл татвараас чөлөөлөгдсөн шинэ газар гэсэн утгатай нэр томьёо юм. Зарим түүхэн баримтад уг сууринг өмнө нь ''Witowska Wola'' гэх мэт өөр нэрээр тэмдэглэж байсан бөгөөд өнөөгийн нэр нь нутгийн эзэмшил, хөгжлийн түүхтэй холбоотойгоор тогтсон байна. == Түүх == === Дундад зууны үе === Коньсковолагийн анхны суурьшил XIV зуунд үүссэн гэж үздэг. Тухайн үед энэ нутаг нь Польшийн хаант улсын зүүн бүсийн газар тариалангийн бүсийн нэг байв. Байршлын хувьд худалдааны замд ойр байсан нь суурин хөгжихөд нөлөөлжээ. === Хотын эрх ба хөгжлийн үе === 1532 онд Коньсковола хотын эрх авсан бөгөөд XVI–XVII зууны үед худалдаа, гар урлалын төв болон хөгжсөн. Энэ үед ноос боловсруулах, нэхмэл эдлэл үйлдвэрлэх зэрэг гар урлалын салбарууд хөгжиж байв. XVII зуунд тус сууринд хэд хэдэн шашны барилга байгууламж баригдсан. Өнөөг хүртэл хадгалагдан үлдсэн [[Католик сүм|католик]] сүмүүд нь тухайн үеийн архитектурын өвийн чухал хэсэг юм. Тухайлбал, 1613 болон 1670 онд баригдсан сүмүүд нь Коньсковолагийн түүхэн дурсгалт барилгуудад тооцогддог. === XVIII–XIX зуун === Польшийн хуваагдлын дараа Коньсковола нь бүс нутгийн улс төрийн өөрчлөлтүүдийн нөлөөнд орсон. XIX зуунд тус суурин хотын эрхээ алдсан бөгөөд 1870 онд хотын статусаас хасагдсан. Үүний дараа Коньсковола нь голчлон хөдөө аж ахуй, орон нутгийн худалдаанд түшиглэсэн суурин хэвээр хөгжсөн. Төмөр зам, ойролцоох хотуудын хөгжил нь бүс нутгийн эдийн засгийн харилцаанд нөлөөлсөн. == Дэлхийн хоёрдугаар дайны үе == [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед Коньсковола нь Германы эзлэн түрэмгийллийн дор байсан бөгөөд тус бүс нутагт еврей хүн амын эсрэг нацистын хавчлага, устгалын бодлого хэрэгжсэн. 1942 онд Коньсковола болон ойр орчмын газруудад еврей иргэдийг бөөнөөр нь баривчлах, цөлөх ажиллагаа явагдсан. Олон хүнийг [[Собибор устгалын лагерь]] болон бусад нацистын хорих, устгах төвүүд рүү илгээсэн. Дайны үеийн үйл явдлууд нь өнөөг хүртэл тус суурингийн түүхэн ой санамжийн чухал хэсэг хэвээр байна. Коньсковола орчимд дайны хохирогчдод зориулсан дурсгалын газрууд байдаг. == Соёлын өв == Коньсковола нь жижиг хэмжээтэй боловч хэд хэдэн түүхэн барилга, шашны дурсгалтай. === Сүм хийдүүд === Тус суурингийн хамгийн алдартай барилгуудын нэг нь XVII зуунд баригдсан католик сүмүүд юм. Эдгээр нь Польшийн Люблин орчмын сэргэн мандалт болон барокко үеийн архитектурын онцлогийг харуулдаг. === Хотын төв ба уламжлалт бүтэц === Коньсковолагийн төв хэсэгт уламжлалт жижиг хотын төлөвлөлт хадгалагдсан байдаг. Захын талбай, хуучин барилга байгууламж, сүм хийдүүд нь суурингийн түүхэн дүр төрхийг бүрдүүлдэг. == Эдийн засаг == Орчин үеийн Коньсковола нь голчлон хөдөө аж ахуй, жижиг үйлдвэрлэл, үйлчилгээний салбарт тулгуурладаг. Люблин мужийн бусад суурингийн нэгэн адил үр тариа, хүнсний ногоо, мал аж ахуй зэрэг газар тариалангийн үйл ажиллагаа чухал байр суурь эзэлдэг. Ойролцоох [[Пулавы]] хот нь бүс нутгийн боловсрол, шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв бөгөөд Коньсковолагийн эдийн засгийн харилцаанд нөлөөлдөг. == Захиргаа == Коньсковола нь Люблин мужийн Пулавы тойргийн харьяанд ордог бөгөөд [[Коньсковола гмина]]-ийн төв суурин юм. Гмина нь Коньсковола суурин болон ойролцоох тосгодыг багтаадаг. == Хүн ам == 2004 оны мэдээллээр Коньсковолагийн хүн ам 2188 байв. Хүн амын бүтэц нь Польшийн бусад жижиг сууринтай адил сүүлийн хэдэн арван жилд хотжилт, залуусын томоохон хот руу шилжих хөдөлгөөний нөлөөгөөр өөрчлөгдөж байна. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Końskowola}} * [http://www.konskowola.info.pl Хотын цахим хуудас] * [http://www.sobibor.info/transports.html Transport list in a Sobibor site] * [http://www.ushmm.org/uia-cgi/uia_query/photos?hr=null&query=kw123812 Końskowola during a war - photos] * [https://web.archive.org/web/20190327174717/http://www.konskowola.eu/ History of Końskowola] [[Ангилал:Люблин мужийн суурин]] [[Ангилал:Пулавы тойрог]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны хядлага]] jaj9911yb91vpvs9anm0sh3a3rwilfn 0 8065 873261 869637 2026-10-14T02:32:39Z ~2026-55084-54 108228 /* Түүх */ 873261 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин |name = Түмэнцогт сум |native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠲᠦᠮᠡᠨᠴᠣᠭᠲᠤ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} |native_name_lang = mn |settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] |nickname = |motto = |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |pushpin_map = |pushpin_label_position = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag sükhbaatar aimag.svg}} [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |seat_type = |seat = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = |established_date = |area_magnitude = |unit_pref =<!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 2,135 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = 2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = {{decrease}} 2,518 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_mi2 = |timezone = UTC + 8 |utc_offset = +8 |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |website = |footnotes = }} '''Түмэнцогт''' нь [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар аймгийн]] [[сум]] юм. == Түүх == Сайд нарын Зөвлөлийн 1954 оны 180 дугаар тогтоолоор [[Дорнод]] аймгийн Тамсагбулаг гэдэг газарт [[нарийвтар ноос|нарийвтар ноост хонь]] үржүүлэх Тамсагбулагийн САА-г байгуулсан нь Түмэнцогт сумын үндэс суурь болжээ. 1960 оны нэгдүгээр сард Сайд нарын Зөвлөлийн 19 дүгээр тогтоолоор Тамсагбулагийн САА нь Сүхбаатар аймгийн [[Хан Хөхий уул|Хан Хөхий уулын]] өвөрт [[Хар ямаатын гянт болдын уурхай|Хар ямаатын гянт болдын уурхайн]] суурин дээр шилжин суурьшжээ. 1972 оноос [[газар тариалан|газар тариалангаас]] гадна нутгийн шилмэл [[үхэр]] үржүүлэх болсноор [[мал аж ахуй]], газар тариалан хосолсон аж ахуй болсон байна. 1978 онд [[ЗХУ]]-ын хүч хөрөнгөөр сумын төвийг тохижуулж соёлын төв, 110 айлын орон сууц, хүүхдийн цэцэрлэг, сургууль, дотуур байр, эмнэлэг бүхий орчин үеийн тохилог суурин болсон байна. == Байгаль, газар зүй == 250 мянган га нутаг дэвсгэртэй. [[Монгол догор]], [[алтан гагнуур]], [[гүйлс]], [[зэрлэг сармис]], [[гандигар]], [[бамбай]], [[бонго]], [[хайч өвс]], [[бор хус]], [[улиангар]], [[хайлаас]], [[монос]], [[үрэл долоогоно]], [[тэхийн шээг]], [[нохойн хошуу]], [[гүйлс]], [[яшил]] зэрэг 400 гаруй зүйл ургамлаас 80 орчим [[эмийн ургамал]] ургадаг. [[Инээдэг хад]], [[Арслан хад]], [[Жамбалнавгийн агуй]] болон [[төгөл ой]] зэрэг үзэсгэлэнт байгаль [[Түмэнцогт уул|Түмэнцогт]], [[Хар Ямаатын уул|Хар Ямаатын ууланд]] байдаг. Сумын хойт талаар [[Хэрлэн гол]] 20 гаруй км-т урсдаг бөгөөд хурын усаар тэтгэгддэг арваад нуур, 4 булагтай. Дорнод талын махны хэвшлийн [[улаан үхэр]] өсгөн үржүүлдэг. Газар тариаланд тохиромжтой 10 мянган га эргэлтийн талбайтай. Тус сумаас улсын аварга 6, улсын гавьяат цолтон 3, улсын аварга хамт олон 4 төрж гарсан байна. Мянганы зам тус сумын нутаг дэвсгэрээр дамжин өнгөрнө. {{Хөтлөгч мөр Сүхбаатарын сумууд}} [[Ангилал:Түмэнцогт сум| ]] [[Ангилал:Монголын сум]] [[Ангилал:Сүхбаатар аймгийн сум]] {{Mongolia-stub}} n2rhkd25zyfxm4hrmsfnz2lm9psu75c 0 8286 873267 867609 2026-10-14T02:57:24Z Эрдэнийн тобчи 108163 873267 wikitext text/x-wiki '''Мексик''' ({{langx|es|México}} {{Audio|es-mx-México.ogg|<small>(сонсох)</small>}}) - албан ёсоор '''Мексикийн Нэгдсэн Улс''' ({{langx|es|Estados Unidos Mexicanos}}) нь [[Хойд Америк]] тивийн өмнөд хэсэгт орших холбооны бүгд найрамдах улс юм. Тус улс нь газар нутгийн хэмжээгээрээ дэлхийд томоохон орнуудын нэг бөгөөд Латин Америкийн хүн ам, эдийн засаг, соёлын хувьд хамгийн нөлөө бүхий улсуудын нэгт тооцогддог. Мексик хойд талаараа [[АНУ]], өмнөд зүүн талаараа [[Белиз]], [[Гватемал]] улстай хиллэдэг. Баруун болон өмнөд талаараа [[Номхон далай]], зүүн талаараа [[Мексикийн булан]] болон [[Карибын тэнгис]]ийн усаар хүрээлэгдэнэ. Нийслэл [[Мехико]] нь дэлхийн хамгийн том хотуудын нэг бөгөөд улс төр, эдийн засаг, соёлын төв юм. Мексикийн нутаг дэвсгэрт эртний [[Олмек]], [[Майя]], [[Запотек]], [[Толтек]], [[Ацтек]] зэрэг өндөр хөгжсөн соёл иргэншлүүд оршин тогтнож байсан бөгөөд эдгээр нь Америк тивийн түүх, шинжлэх ухаан, архитектур, урлагийн хөгжилд чухал хувь нэмэр оруулсан байна. Испанийн колоничлолын дараа 1810 онд тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн эхэлж, 1821 онд Испаниас тусгаар тогтносон. Өнөөдөр Мексик нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллага]], [[Их хорийн бүлэг|G20]] зэрэг олон улсын байгууллагын гишүүн бөгөөд дэлхийн эдийн засагт чухал байр суурь эзэлдэг. == Газар зүй == Мексик нь нийт 1,972,550 км² газар нутагтай бөгөөд дэлхийн хамгийн том 15 орны нэг юм. Тус улсын газар нутаг нь олон янзын байгалийн бүс нутгийг хамардаг бөгөөд өндөр уулс, цөл, халуун орны ой, эрэг хавийн тэгш тал зэрэг газарзүйн хэлбэрүүдтэй. Мексикийн төв хэсгийг [[Мексикийн өндөрлөг]] эзэлдэг бөгөөд энд тус улсын хүн амын ихэнх хэсэг амьдардаг. Баруун хэсэгт [[Сьерра-Мадре-Оксиденталь]], зүүн хэсэгт [[Сьерра-Мадре-Ориенталь]] уулсын систем оршино. Мексикийн хамгийн өндөр оргил нь [[Пико-де-Орисаба]] бөгөөд далайн түвшнээс дээш 5636 метр өндөр юм. Юкатаны хойг нь шохойн чулуун тогтоц, газар доорх усны систем, эртний Майягийн хот суурингаар алдартай. Харин хойд хэсэгт [[Чиуауа цөл]] зэрэг хуурай бүс нутаг тархсан байдаг. Мексик нь биологийн олон янз байдлаараа дэлхийд тэргүүлэх орнуудын нэг бөгөөд олон мянган ургамал, амьтны төрөл зүйл энд нутагладаг. Тус улс нь хэд хэдэн байгалийн дархан цаазат газар, үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнтэй. == Уур амьсгал == Мексикийн уур амьсгал нь газарзүйн байрлал, өндөрлөгөөс хамааран ихээхэн ялгаатай байдаг. Хойд хэсэгт хуурай болон хагас хуурай уур амьсгал зонхилдог бол өмнөд болон далайн эргийн бүсүүдэд халуун орны уур амьсгалтай. Өндөр уулын бүсэд сэрүүн уур амьсгалтай бөгөөд [[Мехико]] хот зэрэг өндөрлөг газарт жилийн турш харьцангуй зөөлөн температуртай байдаг. Мексикийн булан болон Номхон далайн эрэг орчимд халуун орны шуурга, хар салхи үе үе тохиолддог. == Түүх == === Эртний үе === Мексикийн нутаг дэвсгэрт хүн төрөлхтөн оршин сууж байсан хамгийн эртний ул мөр нь хэдэн арван мянган жилийн өмнөх үеэс эхтэй. НТӨ II мянганы үеэс газар тариалан хөгжиж, суурин амьдралын хэв маяг бүрэлдэн бий болсон байна. НТӨ XII–V зууны үед [[Олмекуудын соёл]] Мексикийн булангийн эрэг орчимд хөгжиж, Мезоамерикийн анхны томоохон соёл иргэншлийн нэг болсон. Олмекуудын бичиг үсэг, хуанли, урлагийн уламжлал нь дараагийн үеийн соёлд ихээхэн нөлөөлжээ. Сонгодог үе (ойролцоогоор НТ 250–900 он)-д [[Майя]], [[Теотихуакан]], [[Запотек]] зэрэг соёл иргэншлүүд цэцэглэн хөгжсөн. Майячууд математик, одон орон, архитектурын салбарт өндөр амжилтад хүрч, нарийн хуанлийн систем болон бичгийн тогтолцоог хөгжүүлсэн байна. === Ацтекийн эзэнт гүрэн === XIV–XVI зууны үед Мексикийн төв хэсэгт [[Мексикийн хөндий]]д Ацтекүүд хүчирхэгжиж, нийслэл [[Теночтитлан]] хотод төвлөрсөн эзэнт гүрнийг байгуулжээ. Теночтитлан нь тухайн үеийн Америк тивийн хамгийн том хотуудын нэг байв. Ацтекийн эзэнт гүрэн нь улс төр, худалдаа, цэргийн хүчээрээ Мезоамерикийн олон ард түмэнд нөлөө үзүүлж байсан боловч 1521 онд Испанийн байлдан дагуулагч [[Эрнан Кортес]]ийн цэргийн ажиллагааны улмаас мөхсөн. === Испанийн колоничлол === 1521 оноос хойш Мексикийн нутаг дэвсгэр [[Шинэ Испани]]гийн дэд хаант улсын бүрэлдэхүүнд орж, гурван зуу орчим жил Испанийн захиргаанд байв. Колоничлолын үед уул уурхай, ялангуяа мөнгө олборлолт эдийн засгийн гол салбар болсон. Испанийн хэл, католик шашин, Европын захиргааны тогтолцоо нэвтэрсэн боловч уугуул ард түмний соёл, хэл, уламжлал өнөөг хүртэл хадгалагдан үлджээ. === Тусгаар тогтнол ба орчин үеийн улс байгуулагдсан нь === 1810 оны 9-р сарын 16-нд санваартан [[Мигель Идальго и Костилья]] Испанийн эсрэг бослого зарласнаар Мексикийн тусгаар тогтнолын дайн эхэлсэн. Арван нэгэн жил үргэлжилсэн тэмцлийн дараа 1821 онд Мексик тусгаар тогтносон улс болсон. 1824 онд анхны үндсэн хууль батлагдаж, Мексик холбооны бүгд найрамдах улс болсон. XIX зуунд улс төрийн тогтворгүй байдал, АНУ-тай хийсэн дайн, нутаг дэвсгэрийн өөрчлөлтүүд тус улсын хөгжлийн чухал үе шат болсон. XX зууны эхэнд эхэлсэн [[Мексикийн хувьсгал]] нь 1917 оны Үндсэн хууль батлагдахад хүргэсэн бөгөөд энэ нь газар шинэчлэл, хөдөлмөрийн эрх, нийгмийн бодлогын үндсэн зарчмуудыг тогтоосон. == Хүн ам ба нийгэм == 2023 оны байдлаар Мексикийн хүн ам 129 сая гаруйд хүрч, дэлхийн хамгийн олон хүн амтай орнуудын нэг болж байна. Хүн амын ихэнх нь хот суурин газарт амьдардаг бөгөөд нийслэл [[Мехико]], [[Монтеррей]], [[Гуадалахара]] зэрэг томоохон хотууд нь эдийн засаг, боловсрол, соёлын төвүүд юм. Мексикийн хүн ам нь олон үндэстэн, соёлын нэгдлээс бүрддэг. Хүн амын дийлэнхийг метис буюу европ болон уугуул гаралтай хүмүүс эзэлдэг боловч [[Майя]], [[Нахуа]], [[Миштек]], [[Запотек]], [[Отоми]] зэрэг олон уугуул ард түмэн өнөөг хүртэл өөрийн хэл, соёл, уламжлалаа хадгалсаар байна. Мексикийн Үндсэн хуульд уугуул ард түмний соёл, хэл, өөрийн удирдлагын эрхийг хүлээн зөвшөөрдөг. Тус улсад 60 гаруй уугуул хэл хэрэглэгддэг бөгөөд зарим хэл нь испани хэлний хамтаар тухайн орон нутгийн албан хэрэглээнд ашиглагддаг. == Хэл == Мексикийн холбооны түвшинд Испани хэл нь төрийн байгууллагуудын үндсэн хэрэглээний хэл юм. Үүний зэрэгцээ уугуул иргэдийн хэлний эрхийг хуулиар хамгаалдаг. [[Мексикийн хэлнүүд]] нь Мезоамерикийн эртний соёл иргэншлүүдийн өвийг хадгалсан бөгөөд үүнд [[Нахуатль хэл]], [[Майя хэлнүүд]], [[Миштек хэл]], [[Запотек хэл]] зэрэг багтана. Испани хэл нь Мексикт өөрийн онцлог дуудлага, үг хэллэгтэйгээр хөгжсөн бөгөөд дэлхийн хамгийн олон испани хэлтнүүдийн нэг болох Мексикийн испани хэл нь Латин Америкийн хэвлэл мэдээлэл, кино урлагт өргөн хэрэглэгддэг. == Шашин == Мексикийн хүн амын дийлэнх нь [[Христийн шашин|Христийн шашинтан]] бөгөөд тэдний олонх нь [[Ромын католик сүм]]ийн шашинтнууд юм. Католик шашин нь Испанийн колоничлолын үеэс эхлэн тус улсын түүх, соёлд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн. Үүний зэрэгцээ протестант шашны урсгалууд, уугуул уламжлалт итгэл үнэмшил, шашингүй үзэл зэрэг олон төрлийн үзэл бодол зэрэгцэн оршдог. Мексикийн шашны соёлын онцлогийн нэг нь уугуул уламжлал болон католик шашны зан үйлийн нэгдэл юм. Үүний тод жишээ нь нас барагсдыг дурсах [[Día de Muertos]] баяр юм. == Соёл == Мексикийн соёл нь уугуул Мезоамерикийн өв, Испанийн колонийн уламжлал болон орчин үеийн дэлхийн соёлын нөлөөг хослуулсан өвөрмөц шинжтэй. === Уран зохиол === Мексикийн уран зохиол Латин Америкийн утга зохиолд чухал байр суурь эзэлдэг. XX зуунд Мексикийн зохиолчид олон улсын хэмжээнд нэр хүндтэй болсон бөгөөд тэдний бүтээлүүд түүх, нийгмийн өөрчлөлт, үндэсний онцлогийг тусгасан байдаг. Мексикийн алдарт зохиолчдын тоонд: * [[Октавио Пас]] — яруу найрагч, эсээч, [[Нобелийн утга зохиолын шагнал]]ын эзэн; * [[Хуан Рульфо]] — Латин Америкийн орчин үеийн уран зохиолд ихээхэн нөлөө үзүүлсэн зохиолч; * [[Карлос Фуэнтес]] — XX зууны Мексикийн нэрт зохиолч багтдаг. === Урлаг ба архитектур === Мексикийн дүрслэх урлаг нь дэлхийд алдартай бөгөөд ялангуяа XX зууны [[Мексикийн ханын зураглалын хөдөлгөөн]] чухал байр суурь эзэлдэг. [[Диего Ривера]], [[Хосе Клементе Ороско]], [[Давид Альфаро Сикейрос]] зэрэг уран бүтээлчид том хэмжээний ханын зураг бүтээж, түүх, нийгмийн асуудлыг урлагаар илэрхийлсэн. Мексикийн эртний хотууд, археологийн дурсгалууд болох [[Чичен-Ица]], [[Теотихуакан]], [[Паленке]] зэрэг нь дэлхийн соёлын өвд бүртгэгдсэн байдаг. === Хөгжим ба уламжлал === Мексикийн хөгжим нь Латин Америкийн соёлд ихээхэн нөлөөтэй. [[Мариачи]] хөгжим нь тус улсын үндэсний бэлгэдлийн нэг бөгөөд дэлхий даяар танигдсан. Ардын бүжиг, үндэсний хувцас, баяр ёслол нь бүс нутгаас хамааран ялгаатай байдаг. [[Día de Muertos]] баяр нь Мексикийн соёлын хамгийн танигдсан уламжлалуудын нэг бөгөөд 2008 онд [[ЮНЕСКО]]-гийн биет бус соёлын өвийн жагсаалтад бүртгэгдсэн. == Хоолны соёл == Мексикийн хоол нь дэлхийн хамгийн алдартай үндэсний хоолнуудын нэг бөгөөд уугуул болон европын уламжлалыг хослуулсан байдаг. Үндсэн хүнсний бүтээгдэхүүнд эрдэнэ шиш, шош, чинжүү, улаан лооль, какао зэрэг ордог. Алдартай хоолнуудад: * [[Тако]]; * [[Тортилья]]; * [[Тамале]]; * [[Моле соус]]; * [[Гуакамоле]] зэрэг багтана. Мексикийн уламжлалт хоолыг 2010 онд ЮНЕСКО хүн төрөлхтний биет бус соёлын өвд бүртгэсэн. == Боловсрол ба шинжлэх ухаан == Мексикийн боловсролын тогтолцоо нь бага, дунд, дээд боловсролын шатлалтай. Тус улсын хамгийн эртний бөгөөд нэр хүндтэй их сургууль болох [[Мексикийн Үндэсний Автономит Их Сургууль]] ({{langx|es|Universidad Nacional Autónoma de México}}) нь Латин Америкийн томоохон боловсрол, судалгааны төвүүдийн нэг юм. Мексик нь инженерчлэл, анагаах ухаан, биологи, сансар судлал зэрэг салбарт судалгаа хөгжүүлдэг. Мексикийн эрдэмтэн [[Марио Молина]] озоны давхаргын судалгаагаараа 1995 онд [[Нобелийн химийн шагнал]] хүртсэн. == Хэвлэл мэдээлэл ба урлагийн үйлдвэрлэл == Мексик нь Латин Америкийн хэвлэл мэдээлэл, кино үйлдвэрлэлийн томоохон төвүүдийн нэг юм. Мексикийн телевизийн компаниуд Испани хэлт орнуудад өргөн нөлөөтэй бөгөөд тус улсын кино урлаг XX зууны эхэн үеэс хөгжиж ирсэн. Мексикийн кино урлагийн "алтан үе" нь 1940–1950-иад онд тохиож, Латин Америкийн кино соёлд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн. Орчин үед Мексикийн найруулагчид олон улсын кино наадмуудад амжилт үзүүлж байна. Мексикийн соёлын бүтээлүүд, хөгжим, кино, хоол, урлаг нь АНУ болон бусад Латин Америкийн орнуудад өргөн тархаж, дэлхийн соёлын олон талт байдалд хувь нэмэр оруулдаг. == Аялал жуулчлал == Мексик нь түүх, байгаль, соёлын өвөөрөө дэлхийд алдартай аялал жуулчлалын орнуудын нэг юм. Тус улс нь эртний соёл иргэншлийн дурсгал, далайн эргийн амралтын газар, байгалийн үзэсгэлэнт газруудаараа олон сая жуулчдыг татдаг. [[Юкатан]]ы хойгт орших [[Чичен-Ица]] хот нь Майягийн соёлын хамгийн алдартай археологийн дурсгалуудын нэг бөгөөд [[ЮНЕСКО]]-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад багтдаг. Мөн [[Теотихуакан]], [[Паленке]], [[Монте-Альбан]] зэрэг эртний хотууд нь Мексикийн түүх, археологийн чухал өв юм. Мексикийн далайн эргийн аялал жуулчлалын төвүүдэд [[Канкун]], [[Ривьера Майя]], [[Лос-Кабос]], [[Пуэрто-Вальярта]] зэрэг багтана. Эдгээр бүс нутаг нь цагаан элс бүхий наран шарлагын газар, шүрэн хад, усан спортын боломжуудаараа алдартай. [[Мехико]] хот нь музей, түүхэн барилга, урлагийн төвүүдээрээ жуулчдын анхаарлыг татдаг. Тус хотын түүхэн төв болон [[Сочимилько]] дүүрэг нь ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн. == Байгаль орчин == Мексик нь биологийн олон янз байдлын хувьд дэлхийн тэргүүлэх орнуудын нэг бөгөөд олон төрлийн экосистемтэй. Тус улсад халуун орны ой, цөл, уулын бүс, далайн экосистем зэрэг байгалийн олон бүс оршдог. Мексикт мянга мянган эндемик ургамал, амьтны зүйл байдаг бөгөөд үүнд [[монарх эрвээхэй]], кактусын олон төрөл, далайн амьтад багтана. Гэвч хотжилт, ой модны хомсдол, усны нөөцийн асуудал, уур амьсгалын өөрчлөлт зэрэг нь байгаль орчны томоохон сорилт болж байна. Засгийн газар байгаль хамгаалах үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн, дархан цаазат газар байгуулах замаар байгаль хамгааллын бодлого хэрэгжүүлдэг. == Эрчим хүч == Мексик нь газрын тос, байгалийн хийн томоохон нөөцтэй орон юм. Газрын тосны салбар нь XX зууны турш улсын эдийн засгийн чухал хэсэг байсаар ирсэн. 1938 онд ерөнхийлөгч [[Ласаро Карденас]] гадаадын газрын тосны компаниудын өмчийг улсын мэдэлд шилжүүлж, [[Petróleos Mexicanos|Pemex]] төрийн өмчит компанийг байгуулсан. Сүүлийн жилүүдэд Мексик сэргээгдэх эрчим хүчийг хөгжүүлэхэд анхаарч, нарны болон салхины эрчим хүчний төслүүдийг нэмэгдүүлж байна. Тус улс нь нарны эрчим хүчний өндөр боломжтой бүс нутгуудын нэг юм. == Тээвэр == Мексик нь Хойд Америкийн худалдааны сүлжээнд чухал байр суурь эзэлдэг бөгөөд авто зам, төмөр зам, далайн боомт, нисэх буудлын өргөн сүлжээтэй. Тус улсын хамгийн том нисэх буудал нь [[Мехико хотын олон улсын нисэх буудал]] бөгөөд дотоодын болон олон улсын нислэгийн гол төв юм. АНУ-тай хиллэдэг байрлал нь Мексикийг үйлдвэрлэл, экспортын чухал зангилаа болгосон бөгөөд хоёр орны хооронд бараа бүтээгдэхүүний урсгал их байдаг. == Эдийн засаг == Мексик нь Латин Америкийн хамгийн том эдийн засагтай орнуудын нэг бөгөөд дэлхийн хэмжээнд хөгжиж буй томоохон зах зээлд тооцогддог. Тус улсын эдийн засаг нь аж үйлдвэр, үйлчилгээ, хөдөө аж ахуй, эрчим хүчний салбаруудаас бүрддэг. Үйлдвэрлэлийн салбарт автомашин үйлдвэрлэл, электроник, сансар судлал, химийн үйлдвэрлэл чухал байр суурь эзэлдэг. Мексик нь дэлхийн автомашины үйлдвэрлэлийн томоохон төвүүдийн нэг бөгөөд олон улсын автомашин үйлдвэрлэгч компаниуд тус улсад үйлдвэр байгуулсан байдаг. Ялангуяа [[Нуэво-Леон]], [[Коауила]], [[Пуэбла]], [[Гуанахуато]] мужууд үйлдвэрлэлийн төвүүд юм. 1994 онд хэрэгжиж эхэлсэн [[Хойд Америкийн Чөлөөт Худалдааны Гэрээ]] (NAFTA), дараа нь [[АНУ-Мексик-Канадын хэлэлцээр]] (USMCA) нь Мексикийн эдийн засгийг Хойд Америкийн зах зээлтэй улам нягт холбосон. Хөдөө аж ахуйд эрдэнэ шиш, кофе, авокадо, улаан лооль, жимс жимсгэнэ, мал аж ахуйн үйлдвэрлэл чухал байр суурьтай. Мексик нь авокадо, шар айраг, жимс ногооны экспортын томоохон орнуудын нэг юм. == Гадаад харилцаа == Мексик нь олон улсын харилцаанд идэвхтэй оролцдог бөгөөд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Дэлхийн худалдааны байгууллага]], [[Их хорийн бүлэг]], [[Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллага]] зэрэг олон улсын байгууллагын гишүүн юм. Мексикийн гадаад бодлогын хамгийн чухал чиглэл нь хөрш [[АНУ]]-тай харилцаа юм. Хоёр улсын хооронд худалдаа, эдийн засаг, аюулгүй байдал, цагаачлалын асуудлаар нягт харилцаа байдаг. Мексик нь мөн Латин Америкийн орнуудтай хамтын ажиллагаагаа хөгжүүлж, бүс нутгийн улс төр, эдийн засгийн үйл явцад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Тус улс нь олон улсын энхийг сахиулах ажиллагаа, хүмүүнлэгийн тусламж, уур амьсгалын өөрчлөлтийн эсрэг хамтын ажиллагаанд оролцдог. == Нийгмийн асуудал == Мексик эдийн засгийн өсөлттэй боловч орлогын ялгаа, ядуурал, бүс нутгийн хөгжлийн зөрүү зэрэг асуудалтай тулгардаг. Хар тамхины хууль бус худалдаатай холбоотой зохион байгуулалттай гэмт хэрэг нь XXI зууны эхэн үеэс үндэсний аюулгүй байдлын томоохон асуудлын нэг болсон. Засгийн газар хууль сахиулах байгууллагын шинэчлэл, нийгмийн хөгжлийн хөтөлбөрөөр дамжуулан эдгээр асуудлыг шийдвэрлэхийг зорьж байна. == Соёлын олон улсын нөлөө == Мексикийн соёл нь Латин Америк төдийгүй дэлхий дахинд өргөн тархсан. Испани хэлт орнуудын хэвлэл мэдээлэл, кино, хөгжим, хоолны соёлд Мексик хүчтэй нөлөө үзүүлдэг. Мексикийн уламжлалт баяр, үндэсний хоол, хөгжим, дүрслэх урлаг нь тус улсын үндэсний онцлогийг илэрхийлэхээс гадна дэлхийн соёлын олон янз байдлын нэг хэсэг болсон. Мексикийн эртний соёл иргэншлүүдийн өв, тухайлбал Майя болон Ацтекийн археологийн дурсгалууд нь дэлхийн түүх, археологи, аялал жуулчлалын салбарт чухал ач холбогдолтой юм. == Спорт == Мексикт хамгийн түгээмэл спорт бол [[хөлбөмбөг]] юм. Тус улсын хөлбөмбөгийн соёл нь үндэсний хэмжээний чухал хэсэг бөгөөд олон сая хөгжөөн дэмжигчтэй. [[Мексикийн хөлбөмбөгийн шигшээ баг]] нь [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|ФИФА]]-гийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд тогтмол оролцдог багуудын нэг юм. Мексик улс [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]]ийг 1970 болон 1986 онд зохион байгуулсан бөгөөд 2026 онд [[АНУ]], [[Канад]] улсуудтай хамтран дахин зохион байгуулах орон болсон. [[1968 оны Зуны Олимп]] Мехико хотод зохион байгуулагдсан нь Латин Америкт болсон анхны Олимпын наадам байв. Энэ үйл явдал нь бүс нутгийн спортын хөгжилд чухал ач холбогдолтой болсон. Хөлбөмбөгөөс гадна [[бокс]], [[бейсбол]], [[чарреада]] (уламжлалт морин спорт), усанд сэлэлт зэрэг спортын төрлүүд Мексикт өргөн хөгжсөн байдаг. == Тээвэр ба холбоо == Мексик нь Хойд Америкийн эдийн засгийн интеграцид чухал байр суурь эзэлдэг тул тээврийн дэд бүтэц харьцангуй сайн хөгжсөн. Тус улс олон улсын болон дотоодын авто замын сүлжээтэй бөгөөд АНУ-тай хиллэдэг боомтууд нь худалдааны гол гарцуудын нэг юм. Мөн Номхон далай болон Мексикийн булангийн эрэг дээрх боомтууд нь олон улсын далайн худалдаанд чухал үүрэгтэй. Харилцаа холбооны салбарт интернет, гар утасны хэрэглээ эрчимтэй өсөж байгаа бөгөөд Мексик нь Латин Америкийн томоохон мэдээллийн зах зээлүүдийн нэг юм. == Хотжилт == Мексик нь өндөр түвшний хотжилттой улс бөгөөд хүн амын ихэнх нь хот суурин газарт амьдардаг. [[Мехико]] нь улс төр, эдийн засаг, соёлын төв төдийгүй дэлхийн хамгийн том хотын бөөгнөрлүүдийн нэг юм. Бусад томоохон хотуудад: * [[Гуадалахара]] — технологи, үйлдвэрлэлийн төв; * [[Монтеррей]] — аж үйлдвэр, санхүүгийн төв; * [[Пуэбла]] — түүх, үйлдвэрлэлийн чухал бүс; * [[Тихуана]] — АНУ-тай хиллэдэг худалдааны төв багтана. == Үндэсний бэлгэдэл == Мексикийн төрийн далбаа нь ногоон, цагаан, улаан гурван босоо зурвастай бөгөөд төв хэсэгтээ кактус дээр суусан бүргэд могой барьж буй дүрслэл бүхий төрийн сүлдтэй. Энэхүү дүрслэл нь Ацтекийн домог, Мексикийн түүхэн өвтэй холбоотой бөгөөд үндэсний тусгаар тогтнол, өв уламжлалын бэлгэдэл болсон. Мексикийн үндэсний баяр болох [[Мексикийн тусгаар тогтнолын өдөр]] нь жил бүр 9-р сарын 16-нд тэмдэглэгддэг. == Зүүлт == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * {{commons|México}} * {{wikivoyage|Mexico}} {{Хөтлөгч мөр Америкийн Улсуудын Байгууллага}} {{Хөтлөгч мөр Хойд Америкийн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Мексик| ]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай холбооны бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хойд Америкийн орон]] [[Ангилал:Төв Америкийн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] [[Ангилал:Латин Америкийн орон]] [[Ангилал:Испани хэлт орон]] opzwyvz83xgobtgo91i9i9ncht9ybkt 873302 873267 2026-10-14T07:50:38Z Zorigt 49 873302 wikitext text/x-wiki {{short description|Хойд Америк дахь улс}} {{about|улсын}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Мексикийн Нэгдсэн Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠮᠧᠻᠰᠢᠻᠠ ᠶᠢᠨ<br/>ᠨᠢᠭᠡᠳᠦᠭᠰᠡᠨ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Мексик | native_name = <span style=white-space:nowrap;>{{lang|es|Estados Unidos Mexicanos}}&nbsp;([[Испани хэл|Испани]])</span> | image_flag = Flag of Mexico.svg | flag_type = [[Мексикийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_flag2 = <!--not officialMexican States Standard.svg//--> | image_coat = Coat of arms of Mexico.svg | alt_coat = | symbol_type = [[Мексикийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = {{lang|es|[[Мексикийн төрийн дуулал|Himno Nacional Mexicano]]}}<br />{{small|("Мексикийн Үндэсний Дуулал")}}<div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Himno Nacional Mexicano instrumental.ogg]]}}</div> | national_motto = <br />{{native phrase|es|[[Үндэсний урианы жагсаалт#М|La Patria Es Primero]]}}<br />{{small|("Эх орон нэгт")}} | other_symbol_type = | other_symbol = | image_map = {{switcher|[[File:MEX orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Mexico regions map.png|frameless]]|Мексикийн мужууд|Default=1}} | map_width = 250px | capital = [[Мехико]] | coordinates = {{Coord|19|26|N|99|8|W|type:city}} | largest_city = Мехико | official_languages = [[Мексикийн Испани хэл|Испани хэл]] (''де-факто''){{ref label|iboxb|b}} | languages_type = Хамтарсан албан ёсны хэлнүүд | languages = {{Plainlist| * 68 [[Мексикийн хэлнүүд|уугуул хэлнүүд]] }} | ethnic_groups = ''[[#Угсаатны бүлэг болон арьсны өнгө|Доороос харна уу]]'' | ethnic_groups_year = | ethnic_groups_ref = | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} * 78.3% [[Христийн шашин]] ** 74% [[Католик сүм|Ромын католик]] ** 4.3% [[Евангелизм]] {{Tree list/end}} |14.8% [[Шашин шүтлэггүй байдал|Шашингүй]] |6.9% бусад}} | religion_ref = <ref>{{cite web |url=https://es.statista.com/grafico/28553/las-religiones-mas-comunes-en-latinoamerica/ |title=Catholicism and evangelism: the two most common religions in Latin America |website=Statista |access-date=18 November 2022 }}</ref> | religion_year = 2022 | demonym = [[Мексикчүүд‎]] | government_type = {{nowrap|[[Холбооны улс|Холбооны]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]]<br />{{raise|0.13em|[[бүгд найрамдах улс]]<ref>{{cite web |location=MX Q|url=http://www.scjn.gob.mx/SiteCollectionDocuments/PortalSCJN/RecJur/BibliotecaDigitalSCJN/PublicacionesSupremaCorte/Political_constitucion_of_the_united_Mexican_states_2008.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511194922/http://www.scjn.gob.mx/SiteCollectionDocuments/PortalSCJN/RecJur/BibliotecaDigitalSCJN/PublicacionesSupremaCorte/Political_constitucion_of_the_united_Mexican_states_2008.pdf |archive-date=11 May 2011 |title=Political Constitution of the United Mexican States, title 2, article 40 |publisher=SCJN |access-date=14 August 2010}}</ref><!--end nowrap:-->}}<!--end raise:-->}} | leader_title1 = [[Мексикийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Клаудиа Шеинбаум Пардо]] | leader_title2 = [[Сенатын ерөнхийлөгч (Мексик)|Сенатын Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Ана Лилия Ривера]] | leader_title3 = [[Төлөөлөгчдийн танхимын дарга (Мексик)|Төлөөлөгчдийн танхимын дарга]] | leader_name3 = [[Марсела Гуэрра Кастилло]] | leader_title4 = [[Үндэсний Шударга Ёсны Дээд Шүүх#Ерөнхийлөгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name4 = [[Норма Лусиа Пина Эрнандес]] | legislature = [[Холбооны Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Бүгд Найрамдах Улсын Сенат (Мексик)|Сенат]] | lower_house = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Мексик)|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Мексикийн тусгаар тогтнолын дайн|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[Испани]]ас) | established_event1 = [[Долоресийн уйлаан|Тунхагласан]] | established_date1 = 9 сарын 16, 1810 он | established_event2 = [[Мексикийн эзэнт гүрний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Бүрэн эрх]] | established_date2 = 9 сарын 27, 1821 он | established_event3 = [[Америк дахь испанийн колониудын тусгаар тогтнолын дайнууд#Шинэ Испани болон Төв Америк|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date3 = 12 сарын 28, 1836 он | established_event4 = [[1824 оны Мексикийн үндсэн хууль|Анхны үндсэн хууль]] | established_date4 = 10 сарын 4, 1824 он | established_event5 = [[1857 оны Мексикийн Нэгдсэн Улсын Холбооны Үндсэн хууль|Хоёрдугаар үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 5, 1857 он | established_event6 = [[Мексикийн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date6 = 2 сарын 5, 1917 он | area = | today = | area_km2 = 1,972,550 | area_footnote = | area_rank = 13 | area_sq_mi = 761,606 | percent_water = 1.58 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = 129,875,529<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Mexico|access-date=22 June 2023|year=2023}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 10 | population_density_km2 = 61 | population_density_sq_mi = 157 | population_density_rank = 142 | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$2.92 их наяд<ref name="imf-mx">{{Cite web |title=IMF DataMapper|url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/MEX |access-date=27 November 2022 |website=www.imf.org}}</ref>}} | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 13 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $22,440<ref name="imf-mx"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 69 | GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$1.42 их наяд<ref name="imf-mx"/>}} | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 15 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $10,950<ref name="imf-mx"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 71 | Gini = 41.8 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite encyclopedia|url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|title=Inequality - Income inequality - OECD Data|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]]|access-date=12 August 2021}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.758 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021-2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=15 December 2020|access-date=15 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 86 | currency = [[Мексик песо]] | currency_code = MXN | time_zone = [[Мексик дэх цаг]]ийг ''харна уу'' | utc_offset = −8 - −5 | utc_offset_DST = −7 - −5 | DST_note = | time_zone_DST = янз бүр | antipodes = | date_format = | drives_on = баруун | calling_code = [[Мексик дэх утасны дугаар|+52]] | cctld = [[.mx]] | footnote_a = {{note|iboxa}}[[Уугуул иргэдийн хэл бичгийн эрхийн ерөнхий хууль|Уугуул иргэдийн хэл бичгийн эрхийн ерөнхий хуулийн]] 4 дүгээр зүйл<ref>{{cite web |url=http://www.inali.gob.mx/pdf/LGDLPI.pdf |title=General Law of Linguistic Rights of the Indigenous Peoples |author=INALI |date=13 March 2003 |access-date=7 November 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.inali.gob.mx/clin-inali/ |title=Catálogo de las lenguas indígenas nacionales: Variantes lingüísticas de México con sus autodenominaciones y referencias geoestadísticas |publisher=Inali.gob.mx |access-date=18 July 2014}}</ref> | footnote_b = {{note|iboxb}}Испани хэл нь Мексикийн холбооны засгийн газрын ''[[де-факто]]'' албан ёсны хэл юм. }} '''Мексик''' ({{langx|es|México}} {{Audio|es-mx-México.ogg|<small>(сонсох)</small>}}) - албан ёсоор '''Мексикийн Нэгдсэн Улс''' ({{langx|es|Estados Unidos Mexicanos}}) нь [[Хойд Америк]] тивийн өмнөд хэсэгт орших холбооны бүгд найрамдах улс юм. Тус улс нь газар нутгийн хэмжээгээрээ дэлхийд томоохон орнуудын нэг бөгөөд Латин Америкийн хүн ам, эдийн засаг, соёлын хувьд хамгийн нөлөө бүхий улсуудын нэгт тооцогддог. Мексик хойд талаараа [[АНУ]], өмнөд зүүн талаараа [[Белиз]], [[Гватемал]] улстай хиллэдэг. Баруун болон өмнөд талаараа [[Номхон далай]], зүүн талаараа [[Мексикийн булан]] болон [[Карибын тэнгис]]ийн усаар хүрээлэгдэнэ. Нийслэл [[Мехико]] нь дэлхийн хамгийн том хотуудын нэг бөгөөд улс төр, эдийн засаг, соёлын төв юм. Мексикийн нутаг дэвсгэрт эртний [[Олмек]], [[Майя]], [[Запотек]], [[Толтек]], [[Ацтек]] зэрэг өндөр хөгжсөн соёл иргэншлүүд оршин тогтнож байсан бөгөөд эдгээр нь Америк тивийн түүх, шинжлэх ухаан, архитектур, урлагийн хөгжилд чухал хувь нэмэр оруулсан байна. Испанийн колоничлолын дараа 1810 онд тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн эхэлж, 1821 онд Испаниас тусгаар тогтносон. Өнөөдөр Мексик нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллага]], [[Их хорийн бүлэг|G20]] зэрэг олон улсын байгууллагын гишүүн бөгөөд дэлхийн эдийн засагт чухал байр суурь эзэлдэг. == Газар зүй == Мексик нь нийт 1,972,550 км² газар нутагтай бөгөөд дэлхийн хамгийн том 15 орны нэг юм. Тус улсын газар нутаг нь олон янзын байгалийн бүс нутгийг хамардаг бөгөөд өндөр уулс, цөл, халуун орны ой, эрэг хавийн тэгш тал зэрэг газарзүйн хэлбэрүүдтэй. Мексикийн төв хэсгийг [[Мексикийн өндөрлөг]] эзэлдэг бөгөөд энд тус улсын хүн амын ихэнх хэсэг амьдардаг. Баруун хэсэгт [[Сьерра-Мадре-Оксиденталь]], зүүн хэсэгт [[Сьерра-Мадре-Ориенталь]] уулсын систем оршино. Мексикийн хамгийн өндөр оргил нь [[Пико-де-Орисаба]] бөгөөд далайн түвшнээс дээш 5636 метр өндөр юм. Юкатаны хойг нь шохойн чулуун тогтоц, газар доорх усны систем, эртний Майягийн хот суурингаар алдартай. Харин хойд хэсэгт [[Чиуауа цөл]] зэрэг хуурай бүс нутаг тархсан байдаг. Мексик нь биологийн олон янз байдлаараа дэлхийд тэргүүлэх орнуудын нэг бөгөөд олон мянган ургамал, амьтны төрөл зүйл энд нутагладаг. Тус улс нь хэд хэдэн байгалийн дархан цаазат газар, үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнтэй. == Уур амьсгал == Мексикийн уур амьсгал нь газар зүйн байрлал, өндөрлөгөөс хамааран ихээхэн ялгаатай байдаг. Хойд хэсэгт хуурай болон хагас хуурай уур амьсгал зонхилдог бол өмнөд болон далайн эргийн бүсүүдэд халуун орны уур амьсгалтай. Өндөр уулын бүсэд сэрүүн уур амьсгалтай бөгөөд [[Мехико]] хот зэрэг өндөрлөг газарт жилийн турш харьцангуй зөөлөн температуртай байдаг. Мексикийн булан болон Номхон далайн эрэг орчимд халуун орны шуурга, хар салхи үе үе тохиолддог. == Түүх == === Эртний үе === Мексикийн нутаг дэвсгэрт хүн төрөлхтөн оршин сууж байсан хамгийн эртний ул мөр нь хэдэн арван мянган жилийн өмнөх үеэс эхтэй. НТӨ II мянганы үеэс газар тариалан хөгжиж, суурин амьдралын хэв маяг бүрэлдэн бий болсон байна. НТӨ XII–V зууны үед [[Олмекуудын соёл]] Мексикийн булангийн эрэг орчимд хөгжиж, Мезоамерикийн анхны томоохон соёл иргэншлийн нэг болсон. Олмекуудын бичиг үсэг, хуанли, урлагийн уламжлал нь дараагийн үеийн соёлд ихээхэн нөлөөлжээ. Сонгодог үе (ойролцоогоор НТ 250–900 он)-д [[Майя]], [[Теотихуакан]], [[Запотек]] зэрэг соёл иргэншлүүд цэцэглэн хөгжсөн. Майячууд математик, одон орон, архитектурын салбарт өндөр амжилтад хүрч, нарийн хуанлийн систем болон бичгийн тогтолцоог хөгжүүлсэн байна. === Ацтекийн эзэнт гүрэн === XIV–XVI зууны үед Мексикийн төв хэсэгт [[Мексикийн хөндий]]д Ацтекүүд хүчирхэгжиж, нийслэл [[Теночтитлан]] хотод төвлөрсөн эзэнт гүрнийг байгуулжээ. Теночтитлан нь тухайн үеийн Америк тивийн хамгийн том хотуудын нэг байв. Ацтекийн эзэнт гүрэн нь улс төр, худалдаа, цэргийн хүчээрээ Мезоамерикийн олон ард түмэнд нөлөө үзүүлж байсан боловч 1521 онд Испанийн байлдан дагуулагч [[Эрнан Кортес]]ийн цэргийн ажиллагааны улмаас мөхсөн. === Испанийн колоничлол === 1521 оноос хойш Мексикийн нутаг дэвсгэр [[Шинэ Испани]]гийн дэд хаант улсын бүрэлдэхүүнд орж, гурван зуу орчим жил Испанийн захиргаанд байв. Колоничлолын үед уул уурхай, ялангуяа мөнгө олборлолт эдийн засгийн гол салбар болсон. Испанийн хэл, католик шашин, Европын захиргааны тогтолцоо нэвтэрсэн боловч уугуул ард түмний соёл, хэл, уламжлал өнөөг хүртэл хадгалагдан үлджээ. === Тусгаар тогтнол ба орчин үеийн улс байгуулагдсан нь === 1810 оны 9-р сарын 16-нд санваартан [[Мигель Идальго и Костилья]] Испанийн эсрэг бослого зарласнаар Мексикийн тусгаар тогтнолын дайн эхэлсэн. Арван нэгэн жил үргэлжилсэн тэмцлийн дараа 1821 онд Мексик тусгаар тогтносон улс болсон. 1824 онд анхны үндсэн хууль батлагдаж, Мексик холбооны бүгд найрамдах улс болсон. XIX зуунд улс төрийн тогтворгүй байдал, АНУ-тай хийсэн дайн, нутаг дэвсгэрийн өөрчлөлтүүд тус улсын хөгжлийн чухал үе шат болсон. XX зууны эхэнд эхэлсэн [[Мексикийн хувьсгал]] нь 1917 оны Үндсэн хууль батлагдахад хүргэсэн бөгөөд энэ нь газар шинэчлэл, хөдөлмөрийн эрх, нийгмийн бодлогын үндсэн зарчмуудыг тогтоосон. == Хүн ам ба нийгэм == 2023 оны байдлаар Мексикийн хүн ам 129 сая гаруйд хүрч, дэлхийн хамгийн олон хүн амтай орнуудын нэг болж байна. Хүн амын ихэнх нь хот суурин газарт амьдардаг бөгөөд нийслэл [[Мехико]], [[Монтеррей]], [[Гуадалахара]] зэрэг томоохон хотууд нь эдийн засаг, боловсрол, соёлын төвүүд юм. Мексикийн хүн ам нь олон үндэстэн, соёлын нэгдлээс бүрддэг. Хүн амын дийлэнхийг метис буюу европ болон уугуул гаралтай хүмүүс эзэлдэг боловч [[Майя]], [[Нахуа]], [[Миштек]], [[Запотек]], [[Отоми]] зэрэг олон уугуул ард түмэн өнөөг хүртэл өөрийн хэл, соёл, уламжлалаа хадгалсаар байна. Мексикийн Үндсэн хуульд уугуул ард түмний соёл, хэл, өөрийн удирдлагын эрхийг хүлээн зөвшөөрдөг. Тус улсад 60 гаруй уугуул хэл хэрэглэгддэг бөгөөд зарим хэл нь испани хэлний хамтаар тухайн орон нутгийн албан хэрэглээнд ашиглагддаг. == Хэл == Мексикийн холбооны түвшинд испани хэл нь төрийн байгууллагуудын үндсэн хэрэглээний хэл юм. Үүний зэрэгцээ уугуул иргэдийн хэлний эрхийг хуулиар хамгаалдаг. [[Мексикийн хэлнүүд]] нь Мезоамерикийн эртний соёл иргэншлүүдийн өвийг хадгалсан бөгөөд үүнд [[нахуатль хэл]], [[майя хэлнүүд]], [[миштек хэл]], [[запотек хэл]] зэрэг багтана. Испани хэл нь Мексикт өөрийн онцлог дуудлага, үг хэллэгтэйгээр хөгжсөн бөгөөд дэлхийн хамгийн олон испани хэлтнүүдийн нэг болох Мексикийн испани хэл нь Латин Америкийн хэвлэл мэдээлэл, кино урлагт өргөн хэрэглэгддэг. == Шашин == Мексикийн хүн амын дийлэнх нь [[Христийн шашин|Христийн шашинтан]] бөгөөд тэдний олонх нь [[Ромын католик сүм]]ийн шашинтнууд юм. Католик шашин нь Испанийн колоничлолын үеэс эхлэн тус улсын түүх, соёлд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн. Үүний зэрэгцээ протестант шашны урсгалууд, уугуул уламжлалт итгэл үнэмшил, шашингүй үзэл зэрэг олон төрлийн үзэл бодол зэрэгцэн оршдог. Мексикийн шашны соёлын онцлогийн нэг нь уугуул уламжлал болон католик шашны зан үйлийн нэгдэл юм. Үүний тод жишээ нь нас барагсдыг дурсах [[Día de Muertos]] баяр юм. == Соёл == Мексикийн соёл нь уугуул Мезоамерикийн өв, Испанийн колонийн уламжлал болон орчин үеийн дэлхийн соёлын нөлөөг хослуулсан өвөрмөц шинжтэй. === Уран зохиол === Мексикийн уран зохиол Латин Америкийн утга зохиолд чухал байр суурь эзэлдэг. XX зуунд Мексикийн зохиолчид олон улсын хэмжээнд нэр хүндтэй болсон бөгөөд тэдний бүтээлүүд түүх, нийгмийн өөрчлөлт, үндэсний онцлогийг тусгасан байдаг. Мексикийн алдарт зохиолчдын тоонд: * [[Октавио Пас]] — яруу найрагч, эсээч, [[Нобелийн утга зохиолын шагнал]]ын эзэн; * [[Хуан Рульфо]] — Латин Америкийн орчин үеийн уран зохиолд ихээхэн нөлөө үзүүлсэн зохиолч; * [[Карлос Фуэнтес]] — XX зууны Мексикийн нэрт зохиолч багтдаг. === Урлаг ба архитектур === Мексикийн дүрслэх урлаг нь дэлхийд алдартай бөгөөд ялангуяа XX зууны [[Мексикийн ханын зураглалын хөдөлгөөн]] чухал байр суурь эзэлдэг. [[Диего Ривера]], [[Хосе Клементе Ороско]], [[Давид Альфаро Сикейрос]] зэрэг уран бүтээлчид том хэмжээний ханын зураг бүтээж, түүх, нийгмийн асуудлыг урлагаар илэрхийлсэн. Мексикийн эртний хотууд, археологийн дурсгалууд болох [[Чичен-Ица]], [[Теотихуакан]], [[Паленке]] зэрэг нь дэлхийн соёлын өвд бүртгэгдсэн байдаг. === Хөгжим ба уламжлал === Мексикийн хөгжим нь Латин Америкийн соёлд ихээхэн нөлөөтэй. [[Мариачи]] хөгжим нь тус улсын үндэсний бэлгэдлийн нэг бөгөөд дэлхий даяар танигдсан. Ардын бүжиг, үндэсний хувцас, баяр ёслол нь бүс нутгаас хамааран ялгаатай байдаг. [[Día de Muertos]] баяр нь Мексикийн соёлын хамгийн танигдсан уламжлалуудын нэг бөгөөд 2008 онд [[ЮНЕСКО]]-гийн биет бус соёлын өвийн жагсаалтад бүртгэгдсэн. == Хоолны соёл == Мексикийн хоол нь дэлхийн хамгийн алдартай үндэсний хоолнуудын нэг бөгөөд уугуул болон европын уламжлалыг хослуулсан байдаг. Үндсэн хүнсний бүтээгдэхүүнд эрдэнэ шиш, шош, чинжүү, улаан лооль, какао зэрэг ордог. Алдартай хоолнуудад: * [[Тако]]; * [[Тортилья]]; * [[Тамале]]; * [[Моле соус]]; * [[Гуакамоле]] зэрэг багтана. Мексикийн уламжлалт хоолыг 2010 онд ЮНЕСКО хүн төрөлхтний биет бус соёлын өвд бүртгэсэн. == Боловсрол ба шинжлэх ухаан == Мексикийн боловсролын тогтолцоо нь бага, дунд, дээд боловсролын шатлалтай. Тус улсын хамгийн эртний бөгөөд нэр хүндтэй их сургууль болох [[Мексикийн Үндэсний Автономит Их Сургууль]] ({{langx|es|Universidad Nacional Autónoma de México}}) нь Латин Америкийн томоохон боловсрол, судалгааны төвүүдийн нэг юм. Мексик нь инженерчлэл, анагаах ухаан, биологи, сансар судлал зэрэг салбарт судалгаа хөгжүүлдэг. Мексикийн эрдэмтэн [[Марио Молина]] озоны давхаргын судалгаагаараа 1995 онд [[Нобелийн химийн шагнал]] хүртсэн. == Хэвлэл мэдээлэл ба урлагийн үйлдвэрлэл == Мексик нь Латин Америкийн хэвлэл мэдээлэл, кино үйлдвэрлэлийн томоохон төвүүдийн нэг юм. Мексикийн телевизийн компаниуд Испани хэлт орнуудад өргөн нөлөөтэй бөгөөд тус улсын кино урлаг XX зууны эхэн үеэс хөгжиж ирсэн. Мексикийн кино урлагийн "алтан үе" нь 1940–1950-иад онд тохиож, Латин Америкийн кино соёлд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн. Орчин үед Мексикийн найруулагчид олон улсын кино наадмуудад амжилт үзүүлж байна. Мексикийн соёлын бүтээлүүд, хөгжим, кино, хоол, урлаг нь АНУ болон бусад Латин Америкийн орнуудад өргөн тархаж, дэлхийн соёлын олон талт байдалд хувь нэмэр оруулдаг. == Аялал жуулчлал == Мексик нь түүх, байгаль, соёлын өвөөрөө дэлхийд алдартай аялал жуулчлалын орнуудын нэг юм. Тус улс нь эртний соёл иргэншлийн дурсгал, далайн эргийн амралтын газар, байгалийн үзэсгэлэнт газруудаараа олон сая жуулчдыг татдаг. [[Юкатан]]ы хойгт орших [[Чичен-Ица]] хот нь Майягийн соёлын хамгийн алдартай археологийн дурсгалуудын нэг бөгөөд [[ЮНЕСКО]]-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад багтдаг. Мөн [[Теотихуакан]], [[Паленке]], [[Монте-Альбан]] зэрэг эртний хотууд нь Мексикийн түүх, археологийн чухал өв юм. Мексикийн далайн эргийн аялал жуулчлалын төвүүдэд [[Канкун]], [[Ривьера Майя]], [[Лос-Кабос]], [[Пуэрто-Вальярта]] зэрэг багтана. Эдгээр бүс нутаг нь цагаан элс бүхий наран шарлагын газар, шүрэн хад, усан спортын боломжуудаараа алдартай. [[Мехико]] хот нь музей, түүхэн барилга, урлагийн төвүүдээрээ жуулчдын анхаарлыг татдаг. Тус хотын түүхэн төв болон [[Сочимилько]] дүүрэг нь ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн. == Байгаль орчин == Мексик нь биологийн олон янз байдлын хувьд дэлхийн тэргүүлэх орнуудын нэг бөгөөд олон төрлийн экосистемтэй. Тус улсад халуун орны ой, цөл, уулын бүс, далайн экосистем зэрэг байгалийн олон бүс оршдог. Мексикт мянга мянган эндемик ургамал, амьтны зүйл байдаг бөгөөд үүнд [[монарх эрвээхэй]], кактусын олон төрөл, далайн амьтад багтана. Гэвч хотжилт, ой модны хомсдол, усны нөөцийн асуудал, уур амьсгалын өөрчлөлт зэрэг нь байгаль орчны томоохон сорилт болж байна. Засгийн газар байгаль хамгаалах үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн, дархан цаазат газар байгуулах замаар байгаль хамгааллын бодлого хэрэгжүүлдэг. == Эрчим хүч == Мексик нь газрын тос, байгалийн хийн томоохон нөөцтэй орон юм. Газрын тосны салбар нь XX зууны турш улсын эдийн засгийн чухал хэсэг байсаар ирсэн. 1938 онд ерөнхийлөгч [[Ласаро Карденас]] гадаадын газрын тосны компаниудын өмчийг улсын мэдэлд шилжүүлж, [[Petróleos Mexicanos|Pemex]] төрийн өмчит компанийг байгуулсан. Сүүлийн жилүүдэд Мексик сэргээгдэх эрчим хүчийг хөгжүүлэхэд анхаарч, нарны болон салхины эрчим хүчний төслүүдийг нэмэгдүүлж байна. Тус улс нь нарны эрчим хүчний өндөр боломжтой бүс нутгуудын нэг юм. == Тээвэр == Мексик нь Хойд Америкийн худалдааны сүлжээнд чухал байр суурь эзэлдэг бөгөөд авто зам, төмөр зам, далайн боомт, нисэх буудлын өргөн сүлжээтэй. Тус улсын хамгийн том нисэх буудал нь [[Мехико хотын олон улсын нисэх буудал]] бөгөөд дотоодын болон олон улсын нислэгийн гол төв юм. АНУ-тай хиллэдэг байрлал нь Мексикийг үйлдвэрлэл, экспортын чухал зангилаа болгосон бөгөөд хоёр орны хооронд бараа бүтээгдэхүүний урсгал их байдаг. == Эдийн засаг == Мексик нь Латин Америкийн хамгийн том эдийн засагтай орнуудын нэг бөгөөд дэлхийн хэмжээнд хөгжиж буй томоохон зах зээлд тооцогддог. Тус улсын эдийн засаг нь аж үйлдвэр, үйлчилгээ, хөдөө аж ахуй, эрчим хүчний салбаруудаас бүрддэг. Үйлдвэрлэлийн салбарт автомашин үйлдвэрлэл, электроник, сансар судлал, химийн үйлдвэрлэл чухал байр суурь эзэлдэг. Мексик нь дэлхийн автомашины үйлдвэрлэлийн томоохон төвүүдийн нэг бөгөөд олон улсын автомашин үйлдвэрлэгч компаниуд тус улсад үйлдвэр байгуулсан байдаг. Ялангуяа [[Нуэво-Леон]], [[Коауила]], [[Пуэбла]], [[Гуанахуато]] мужууд үйлдвэрлэлийн төвүүд юм. 1994 онд хэрэгжиж эхэлсэн [[Хойд Америкийн Чөлөөт Худалдааны Гэрээ]] (NAFTA), дараа нь [[АНУ-Мексик-Канадын хэлэлцээр]] (USMCA) нь Мексикийн эдийн засгийг Хойд Америкийн зах зээлтэй улам нягт холбосон. Хөдөө аж ахуйд эрдэнэ шиш, кофе, авокадо, улаан лооль, жимс жимсгэнэ, мал аж ахуйн үйлдвэрлэл чухал байр суурьтай. Мексик нь авокадо, шар айраг, жимс ногооны экспортын томоохон орнуудын нэг юм. == Гадаад харилцаа == Мексик нь олон улсын харилцаанд идэвхтэй оролцдог бөгөөд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Дэлхийн худалдааны байгууллага]], [[Их хорийн бүлэг]], [[Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллага]] зэрэг олон улсын байгууллагын гишүүн юм. Мексикийн гадаад бодлогын хамгийн чухал чиглэл нь хөрш [[АНУ]]-тай харилцаа юм. Хоёр улсын хооронд худалдаа, эдийн засаг, аюулгүй байдал, цагаачлалын асуудлаар нягт харилцаа байдаг. Мексик нь мөн Латин Америкийн орнуудтай хамтын ажиллагаагаа хөгжүүлж, бүс нутгийн улс төр, эдийн засгийн үйл явцад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Тус улс нь олон улсын энхийг сахиулах ажиллагаа, хүмүүнлэгийн тусламж, уур амьсгалын өөрчлөлтийн эсрэг хамтын ажиллагаанд оролцдог. == Нийгмийн асуудал == Мексик эдийн засгийн өсөлттэй боловч орлогын ялгаа, ядуурал, бүс нутгийн хөгжлийн зөрүү зэрэг асуудалтай тулгардаг. Хар тамхины хууль бус худалдаатай холбоотой зохион байгуулалттай гэмт хэрэг нь XXI зууны эхэн үеэс үндэсний аюулгүй байдлын томоохон асуудлын нэг болсон. Засгийн газар хууль сахиулах байгууллагын шинэчлэл, нийгмийн хөгжлийн хөтөлбөрөөр дамжуулан эдгээр асуудлыг шийдвэрлэхийг зорьж байна. == Соёлын олон улсын нөлөө == Мексикийн соёл нь Латин Америк төдийгүй дэлхий дахинд өргөн тархсан. Испани хэлт орнуудын хэвлэл мэдээлэл, кино, хөгжим, хоолны соёлд Мексик хүчтэй нөлөө үзүүлдэг. Мексикийн уламжлалт баяр, үндэсний хоол, хөгжим, дүрслэх урлаг нь тус улсын үндэсний онцлогийг илэрхийлэхээс гадна дэлхийн соёлын олон янз байдлын нэг хэсэг болсон. Мексикийн эртний соёл иргэншлүүдийн өв, тухайлбал Майя болон Ацтекийн археологийн дурсгалууд нь дэлхийн түүх, археологи, аялал жуулчлалын салбарт чухал ач холбогдолтой юм. == Спорт == Мексикт хамгийн түгээмэл спорт бол [[хөлбөмбөг]] юм. Тус улсын хөлбөмбөгийн соёл нь үндэсний хэмжээний чухал хэсэг бөгөөд олон сая хөгжөөн дэмжигчтэй. [[Мексикийн хөлбөмбөгийн шигшээ баг]] нь [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|ФИФА]]-гийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд тогтмол оролцдог багуудын нэг юм. Мексик улс [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]]ийг 1970 болон 1986 онд зохион байгуулсан бөгөөд 2026 онд [[АНУ]], [[Канад]] улсуудтай хамтран дахин зохион байгуулах орон болсон. [[1968 оны Зуны Олимп]] Мехико хотод зохион байгуулагдсан нь Латин Америкт болсон анхны Олимпын наадам байв. Энэ үйл явдал нь бүс нутгийн спортын хөгжилд чухал ач холбогдолтой болсон. Хөлбөмбөгөөс гадна [[бокс]], [[бейсбол]], [[чарреада]] (уламжлалт морин спорт), усанд сэлэлт зэрэг спортын төрлүүд Мексикт өргөн хөгжсөн байдаг. == Тээвэр ба холбоо == Мексик нь Хойд Америкийн эдийн засгийн интеграцид чухал байр суурь эзэлдэг тул тээврийн дэд бүтэц харьцангуй сайн хөгжсөн. Тус улс олон улсын болон дотоодын авто замын сүлжээтэй бөгөөд АНУ-тай хиллэдэг боомтууд нь худалдааны гол гарцуудын нэг юм. Мөн Номхон далай болон Мексикийн булангийн эрэг дээрх боомтууд нь олон улсын далайн худалдаанд чухал үүрэгтэй. Харилцаа холбооны салбарт интернет, гар утасны хэрэглээ эрчимтэй өсөж байгаа бөгөөд Мексик нь Латин Америкийн томоохон мэдээллийн зах зээлүүдийн нэг юм. == Хотжилт == Мексик нь өндөр түвшний хотжилттой улс бөгөөд хүн амын ихэнх нь хот суурин газарт амьдардаг. [[Мехико]] нь улс төр, эдийн засаг, соёлын төв төдийгүй дэлхийн хамгийн том хотын бөөгнөрлүүдийн нэг юм. Бусад томоохон хотуудад: * [[Гуадалахара]] — технологи, үйлдвэрлэлийн төв; * [[Монтеррей]] — аж үйлдвэр, санхүүгийн төв; * [[Пуэбла]] — түүх, үйлдвэрлэлийн чухал бүс; * [[Тихуана]] — АНУ-тай хиллэдэг худалдааны төв багтана. == Үндэсний бэлгэдэл == Мексикийн төрийн далбаа нь ногоон, цагаан, улаан гурван босоо зурвастай бөгөөд төв хэсэгтээ кактус дээр суусан бүргэд могой барьж буй дүрслэл бүхий төрийн сүлдтэй. Энэхүү дүрслэл нь Ацтекийн домог, Мексикийн түүхэн өвтэй холбоотой бөгөөд үндэсний тусгаар тогтнол, өв уламжлалын бэлгэдэл болсон. Мексикийн үндэсний баяр болох [[Мексикийн тусгаар тогтнолын өдөр]] нь жил бүр 9-р сарын 16-нд тэмдэглэгддэг. == Зүүлт == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * {{commons|México}} * {{wikivoyage|Mexico}} {{Хөтлөгч мөр Америкийн Улсуудын Байгууллага}} {{Хөтлөгч мөр Хойд Америкийн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Мексик| ]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай холбооны бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хойд Америкийн орон]] [[Ангилал:Төв Америкийн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] [[Ангилал:Латин Америкийн орон]] [[Ангилал:Испани хэлт орон]] oeb5yt5trksw5okop53cstl3rpgqxs2 0 9066 873259 771871 2026-10-14T02:22:09Z Эрдэнийн тобчи 108163 873259 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kara Sea map.png|thumb|right|250px|Карын тэнгисийн газрын зураг]] '''Карын тэнгис''' ({{lang-ru|Ка́рское мо́ре}}) нь [[Хойд мөсөн далай]]н захын тэнгисүүдийн нэг бөгөөд [[Оросын Холбооны Улс]]ын хойд хэсгийн эрэг орчимд оршино. Баруун талаараа [[Шинэ Газар]]ын олтриг, зүүн талаараа [[Хойд Газар]]ын олтриг болон [[Лаптевын тэнгис]]тэй, өмнө талаараа [[Сибирь]]ийн хойд эрэгтэй хиллэдэг. Баруун өмнөд хэсгээрээ [[Баренцын тэнгис]]тэй холбогдоно. Карын тэнгис нь Арктикийн бүсийн чухал усан сан бөгөөд Оросын хойд тэнгисийн замын нэг хэсэгт багтдаг. Түүний нийт талбай ойролцоогоор 880 000 км², дундаж гүн нь 110 метр орчим, хамгийн гүн хэсэг нь 600 метрээс давна. Тус тэнгист [[Обь мөрөн|Обь]], [[Енисей мөрөн|Енисей]] зэрэг Сибирийн томоохон голууд цутгадаг тул далайн усны давсжилт, экосистемд эх газрын усны нөлөө их байдаг. == Нэрийн гарал == Карын тэнгисийн нэр нь [[Кара гол]]ын нэртэй холбоотой. Энэ гол нь [[Шинэ Газар]]ын өмнөд хэсэг болон Оросын хойд нутгийн эрэг орчимд орших бөгөөд XVII зууны үеийн Оросын газарзүйн нэршилд орж байжээ. Орос хэлний ''Карское море'' нэр нь анх "Кара орчмын тэнгис" гэсэн утгатайгаар хэрэглэгдэж байсан бөгөөд хожим Арктикийн албан ёсны газарзүйн нэр болж тогтсон. == Газарзүй == Карын тэнгис нь Хойд мөсөн далайн Сибирийн хэсэгт байрладаг бөгөөд олон тооны арал, булан, хоолойгоор хүрээлэгдсэн байдаг. Түүний баруун хэсэгт: * [[Шинэ Газар]]ын арлууд; * [[Вайгач арал]]; * [[Югорын хоолой]] оршино. Зүүн хэсэгт: * [[Хойд Газар]]ын олтриг; * [[Северная Земля]]гийн арлууд байрладаг. Карын тэнгисийн эрэг нь нам дор, тундрын бүс давамгайлсан бөгөөд олон тооны голын адаг, булан, лагун тогтоцтой. Томоохон булангуудын тоонд [[Обийн булан]], [[Енисейн булан]] багтдаг. == Уур амьсгал ба мөсөн бүрхүүл == Карын тэнгис нь туйлын хүйтэн [[Арктикийн уур амьсгал]]тай. Өвлийн улирал урт, хатуу ширүүн бөгөөд зуны улирал богино, сэрүүн байдаг. Тус тэнгис жилийн ихэнх хугацаанд мөсөн бүрхүүлтэй байдаг бөгөөд ойролцоогоор 10 сарын турш мөс хадгалагдана. Зуны улиралд өмнөд хэсгийн зарим бүсэд мөс хайлж, усан замын хөдөлгөөн хэсэгчлэн боломжтой болдог. Сүүлийн хэдэн арван жилд [[уур амьсгалын өөрчлөлт]]ийн улмаас Арктикийн мөсний хэмжээ буурч байгаа нь Карын тэнгисийн байгаль орчин, усан тээврийн нөхцөлд нөлөөлж байна. == Ус зүй == Карын тэнгист Сибирийн хэд хэдэн томоохон гол мөрөн цутгадаг. Үүнд: * [[Обь мөрөн]]; * [[Енисей мөрөн]]; * [[Пясина гол]]; * [[Таймыр гол]] зэрэг орно. Эдгээр голууд их хэмжээний цэнгэг ус авчирдаг тул Карын тэнгисийн өмнөд хэсэгт усны давсжилт харьцангуй бага байдаг. Гол мөрний урсац нь далайн мөсний үүсэл, хөдөлгөөн болон амьтны аймагт чухал нөлөө үзүүлдэг. == Байгаль орчин ба амьтан, ургамал == Карын тэнгисийн экосистем нь Арктикийн далайн амьдралын нэг хэсэг юм. Тус бүс нутагт: * [[цагаан баавгай]]; * [[морж]]; * далайн хав; * халимын зарим зүйл; * олон төрлийн далайн шувууд амьдардаг. Далайн эргийн тундрын бүсэд хөвд, хаг, намхан бутлаг ургамал зонхилно. Мөсөн бүрхүүл, усны температурын өөрчлөлт нь энэ бүсийн амьтдын амьдрах орчинд ихээхэн нөлөөлдөг. Карын тэнгисийн зарим хэсэгт хүний үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй бохирдлын асуудал тулгарч ирсэн. Зөвлөлтийн үед Арктикийн зарим бүсэд цөмийн болон үйлдвэрлэлийн хаягдалтай холбоотой асуудал гарч байсан бөгөөд өнөө үед байгаль хамгааллын хяналт нэмэгдэж байна. == Судалгаа ба түүх == Карын тэнгисийг Европын аялагчид, далайчид XVI–XVII зуунаас эхлэн судалж эхэлсэн. Арктикийн усан замыг нээх оролдлогын хүрээнд Оросын болон Европын экспедицүүд тус бүс нутгийн эрэг, арлууд, мөсний нөхцөлийг судалжээ. XIX–XX зуунд Оросын туйл судлалын экспедицүүд Карын тэнгисийн газарзүй, цаг уур, далайн урсгал, мөсний хөдөлгөөнийг нарийвчлан судалсан. Карын тэнгис нь [[Хойд мөсөн далайн судалгаа]] болон [[Хойд тэнгисийн зам]]ын хөгжлийн түүхэнд чухал байр суурь эзэлдэг. == Эдийн засгийн ач холбогдол == Карын тэнгис нь байгалийн баялаг болон тээврийн хувьд стратегийн ач холбогдолтой. === Усан тээвэр === Карын тэнгис нь Оросын [[Хойд тэнгисийн зам]]ын нэг хэсэг бөгөөд Атлантын далай болон Номхон далайг Арктикийн усаар холбох боломжтой замын чухал хэсэг юм. Мөсний нөхцөл хүнд тул ихэнх хугацаанд мөс зүсэгч хөлөг шаардлагатай байдаг боловч уур амьсгалын өөрчлөлтийн улмаас зуны улирлын усан замын ашиглалт нэмэгдэж байна. === Байгалийн баялаг === Карын тэнгис болон түүний ойролцоох эх газрын тавцанд газрын тос, байгалийн хийн томоохон нөөц байж болзошгүй гэж үздэг. Орос улс Арктикийн бүсийн эрчим хүчний нөөцийг ашиглах сонирхолтой боловч байгаль орчны эрсдэл, цаг уурын хүнд нөхцөл нь олборлолтын гол бэрхшээл болдог. 644sqpujm989lh4ud0ksca0vdn9dmnp 873301 873259 2026-10-14T07:40:51Z Zorigt 49 873301 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kara Sea map.png|thumb|right|250px|Карын тэнгисийн газрын зураг]] '''Карын тэнгис''' ({{langx|ru|Ка́рское мо́ре}}) нь [[Хойд мөсөн далай]]н захын тэнгисүүдийн нэг бөгөөд [[Оросын Холбооны Улс]]ын хойд хэсгийн эрэг орчимд оршино. Баруун талаараа [[Шинэ Газар]]ын олтриг, зүүн талаараа [[Хойд Газар]]ын олтриг болон [[Лаптевын тэнгис]]тэй, өмнө талаараа [[Сибирь]]ийн хойд эрэгтэй хиллэдэг. Баруун өмнөд хэсгээрээ [[Баренцын тэнгис]]тэй холбогдоно. Карын тэнгис нь Арктикийн бүсийн чухал усан сан бөгөөд Оросын хойд тэнгисийн замын нэг хэсэгт багтдаг. Түүний нийт талбай ойролцоогоор 880 000 км², дундаж гүн нь 110 метр орчим, хамгийн гүн хэсэг нь 600 метрээс давна. Тус тэнгист [[Обь мөрөн|Обь]], [[Енисей мөрөн|Енисей]] зэрэг Сибирийн томоохон голууд цутгадаг тул далайн усны давсжилт, экосистемд эх газрын усны нөлөө их байдаг. == Нэрийн гарал == Карын тэнгисийн нэр нь [[Кара гол]]ын нэртэй холбоотой. Энэ гол нь [[Шинэ Газар]]ын өмнөд хэсэг болон Оросын хойд нутгийн эрэг орчимд орших бөгөөд XVII зууны үеийн Оросын газар зүйн нэршилд орж байжээ. Орос хэлний ''Карское море'' нэр нь анх "Кара орчмын тэнгис" гэсэн утгатайгаар хэрэглэгдэж байсан бөгөөд хожим Арктикийн албан ёсны газар зүйн нэр болж тогтсон. == Газар зүй == Карын тэнгис нь Хойд мөсөн далайн Сибирийн хэсэгт байрладаг бөгөөд олон тооны арал, булан, хоолойгоор хүрээлэгдсэн байдаг. Түүний баруун хэсэгт: * [[Шинэ Газар]]ын арлууд; * [[Вайгач арал]]; * [[Югорын хоолой]] оршино. Зүүн хэсэгт: * [[Хойд Газар]]ын олтриг байрладаг. Карын тэнгисийн эрэг нь нам дор, тундрын бүс давамгайлсан бөгөөд олон тооны голын адаг, булан, лагун тогтоцтой. Томоохон булангуудын тоонд [[Обийн булан]], [[Енисейн булан]] багтдаг. == Уур амьсгал ба мөсөн бүрхүүл == Карын тэнгис нь туйлын хүйтэн [[Арктикийн уур амьсгал]]тай. Өвлийн улирал урт, хатуу ширүүн бөгөөд зуны улирал богино, сэрүүн байдаг. Тус тэнгис жилийн ихэнх хугацаанд мөсөн бүрхүүлтэй байдаг бөгөөд ойролцоогоор 10 сарын турш мөс хадгалагдана. Зуны улиралд өмнөд хэсгийн зарим бүсэд мөс хайлж, усан замын хөдөлгөөн хэсэгчлэн боломжтой болдог. Сүүлийн хэдэн арван жилд [[уур амьсгалын өөрчлөлт]]ийн улмаас Арктикийн мөсний хэмжээ буурч байгаа нь Карын тэнгисийн байгаль орчин, усан тээврийн нөхцөлд нөлөөлж байна. == Ус зүй == Карын тэнгист Сибирийн хэд хэдэн томоохон гол мөрөн цутгадаг. Үүнд: * [[Обь мөрөн]]; * [[Енисей мөрөн]]; * [[Пясина гол]]; * [[Таймыр гол]] зэрэг орно. Эдгээр голууд их хэмжээний цэнгэг ус авчирдаг тул Карын тэнгисийн өмнөд хэсэгт усны давсжилт харьцангуй бага байдаг. Гол мөрний урсац нь далайн мөсний үүсэл, хөдөлгөөн болон амьтны аймагт чухал нөлөө үзүүлдэг. == Байгаль орчин ба амьтан, ургамал == Карын тэнгисийн экосистем нь Арктикийн далайн амьдралын нэг хэсэг юм. Тус бүс нутагт: * [[цагаан баавгай]]; * [[далайн морь]]; * далайн хав; * халимын зарим зүйл; * олон төрлийн далайн шувууд амьдардаг. Далайн эргийн тундрын бүсэд хөвд, хаг, намхан бутлаг ургамал зонхилно. Мөсөн бүрхүүл, усны температурын өөрчлөлт нь энэ бүсийн амьтдын амьдрах орчинд ихээхэн нөлөөлдөг. Карын тэнгисийн зарим хэсэгт хүний үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй бохирдлын асуудал тулгарч ирсэн. Зөвлөлтийн үед Арктикийн зарим бүсэд цөмийн болон үйлдвэрлэлийн хаягдалтай холбоотой асуудал гарч байсан бөгөөд өнөө үед байгаль хамгааллын хяналт нэмэгдэж байна. == Судалгаа ба түүх == Карын тэнгисийг Европын аялагчид, далайчид XVI–XVII зуунаас эхлэн судалж эхэлсэн. Арктикийн усан замыг нээх оролдлогын хүрээнд Оросын болон Европын экспедицүүд тус бүс нутгийн эрэг, арлууд, мөсний нөхцөлийг судалжээ. XIX–XX зуунд Оросын туйл судлалын экспедицүүд Карын тэнгисийн газар зүй, цаг уур, далайн урсгал, мөсний хөдөлгөөнийг нарийвчлан судалсан. Карын тэнгис нь [[Хойд мөсөн далайн судалгаа]] болон [[Хойд тэнгисийн зам]]ын хөгжлийн түүхэнд чухал байр суурь эзэлдэг. == Эдийн засгийн ач холбогдол == Карын тэнгис нь байгалийн баялаг болон тээврийн хувьд стратегийн ач холбогдолтой. === Усан тээвэр === Карын тэнгис нь Оросын [[Хойд тэнгисийн зам]]ын нэг хэсэг бөгөөд Атлантын далай болон Номхон далайг Арктикийн усаар холбох боломжтой замын чухал хэсэг юм. Мөсний нөхцөл хүнд тул ихэнх хугацаанд мөс зүсэгч хөлөг шаардлагатай байдаг боловч уур амьсгалын өөрчлөлтийн улмаас зуны улирлын усан замын ашиглалт нэмэгдэж байна. === Байгалийн баялаг === Карын тэнгис болон түүний ойролцоох эх газрын тавцанд газрын тос, байгалийн хийн томоохон нөөц байж болзошгүй гэж үздэг. Орос улс Арктикийн бүсийн эрчим хүчний нөөцийг ашиглах сонирхолтой боловч байгаль орчны эрсдэл, цаг уурын хүнд нөхцөл нь олборлолтын гол бэрхшээл болдог. [[Ангилал:Карын тэнгис| ]] [[Ангилал:Оросын ус зүй]] [[Ангилал:Умард мөсөн далайн тэнгис]] 2fu8qpg2l417g0lwiihdsnjrpvuwq4y 0 11026 873276 871923 2026-10-14T05:44:55Z Avirmed Batsaikhan 53733 873276 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн өмнөд Азийн улс}} {{About|улсын||Лаос (салаа утга)}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Ардчилсан Лаос Ард Улс | common_name = Лаос | native_name = {{ubl|{{native name|lo|ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ<wbr />}}|''Сатхаланалат Пасатхипатай Пасасьон Лао''}} {{midsize|{{native name|Fr|République Démocratique Populaire Lao}}}} | image_flag = Flag of Laos.svg | flag_type = [[Лаосын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Emblem of Laos (1991-2025).svg | coa_size = 90 | symbol_type = [[Лаосын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = {{lang|lo|ສັນຕິພາບ ເອກະລາດ ປະຊາທິປະໄຕ ເອກະພາບ ວັດທະນະຖາວອນ}}<br />''Сантипхаз, Экалат, Пасатхипатай, Экапхап, Ваттханатхавон''<br />"Энх тайван, Тусгаар тогтнол, Ардчилал, Эв нэгдэл, Хөгжил цэцэглэлт" | national_anthem = {{lang|lo|ເພງຊາດລາວ}}<br />''[[Лаосын төрийн дуулал|Pheng Xat Lao]]''<br />"Энх тайван, Тусгаар тогтнол, Ардчилал, Эв нэгдэл, Хөгжил цэцэглэлт"{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Laos.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:Laos (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Laos ASEAN.svg|250px|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | map_caption = {{map caption |location_color=ногоон |region=[[АСЕАН]] |region_color=хар саарал |legend=Location Laos ASEAN.svg}} | capital = [[Вьентьян]] | coordinates = {{Coord|17|58|N|102|36|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Лаос хэл]] | recognised_languages = | languages_type = Ярианы хэл | languages = {{hlist|[[Лаос хэл|Лаос]]|[[Кхму хэл|Кхму]]|[[хмонг хэл|Хмонг]]|[[Пу Тай хэл|Пу Тай]]|[[Тай хэл|Тай]]|[[Англи хэл|Англи]]|[[Франц хэл]]<ref>{{cite web|url=http://www.studycountry.com/guide/LA-language.htm|title=The Languages spoken in Laos|website=Studycountry|access-date=16 September 2018|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225003905/https://www.studycountry.com/guide/LA-language.htm|url-status=live}}</ref>}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | 53.2% [[Лаосчууд]] | 11% [[Кхму үндэстэн|Кхму]] | 9.2% [[Хмонг ястан|Хмонг]] | 3.4% [[Пу Тай хэл#Ярилцагч|Пу Тай]] | 3.1% [[Тай үндэстэн|Тай]] | 2.5% Маконг | 2.2% [[Катанг үндэстэн|Катанг]] | 2.0% [[Лы ястан|Лы]] | 1.8% [[Акха үндэстэн|Акха]] | 11.6% Бусад{{efn|[[Лаос дахь угсаатны бүлгүүдийн жагсаалт|100-аас илүү жижиг угсаатны бүлгүүдийг]] багтааж.}} }} | ethnic_groups_year = 2015<ref name="Census2015">{{cite web|url=https://lao.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/PHC-ENG-FNAL-WEB_0.pdf|title=Results of Population and Housing Census 2015|publisher=Lao Statistics Bureau|access-date=1 May 2020|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308153132/https://lao.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/PHC-ENG-FNAL-WEB_0.pdf|url-status=live}}</ref> | demonym = [[Лаос үндэстэн|Лаосчууд]]<br />[[Лаосын хүн ам|Лаосынхан]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Марксизм-Ленинизм|Марксист–Ленинист]] [[Нэг намын систем|нэг-намын]] [[социалист улс|социалист]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Лаосын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] ба [[Лаос Ардын Хувьсгалт Намын Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга|Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга]]{{efn|Лаос нь [[Нэг намын систем|нэг намын]] [[Марксизм-Ленинизм|Марксист–Ленинист]] [[коммунист улс]] юм. Хамгийн эрх мэдэлтэй улс төрийн албан тушаал нь [[Лаосын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] биш [[Лаос Ардын Хувьсгалт Намын Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга]] юм. Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нь Лаосын шийдвэр гаргах дээд байгууллага болох [[Лаос Ардын Хувьсгалт Намын улс төрийн товчоо|Улс төрийн товчоо]] болон [[Лаос Ардын Хувьсгалт Намын ерөнхий нарийн бичгийн газар|ерөнхий нарийн бичгийн газрыг]] хянадаг тул албан тушаалтныг Лаосын де факто удирдагч болгодог.}} | leader_name1 = [[Тонглун Сисулит]] | leader_title3 = [[Лаосын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Сонесай Сифандон]] | leader_title2 = [[Лаосын Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Боунтонг Читмани]]<br />[[Пани Ятодү]] | leader_title4 = [[Лаосын Үндэсний Ассамблейн ерөнхийлөгч|Үндэсний Ассамблейн дарга]] | leader_name4 = [[Сайсомфон Фомвихан]] | legislature = [[Лаосын Үндэсний Ассамблей|Үндэсний Ассамблей]] | sovereignty_type = [[Лаосын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Лаан Саан|Лаан Сааны хаант улс]] | established_date1 = 1353–1707 | established_event2 = [[Луанг Прабангийн хаант улс|Луанг Прабанг]], [[Вьентьяний хаант улс|Вьентьян]] & [[Чампасакийн Вант Улс|Чампасакийн]] хаант улсууд | established_date2 = 1707–1778 | established_event3 = [[Раттанакосины хаант улс (1782–1932)|Сиамын]] вассал | established_date3 = 1778–1893 | established_event4 = [[Лаосын Францын протекторат|Францын протекторат]] | established_date4 = 1893–1953 | established_event5 = [[Лаосын Францын протекторат#Лаос дахь колоничлолын төгсгөл|Нэгдсэн хаант улс]] | established_date5 = 5 сарын 11, 1947 | established_event6 = [[Лаосын хаант улс|Тусгаар тогтнол]] | established_date6 = 10 сарын 22, 1953 | established_event7 = [[Лаосын иргэний дайн|Хаант засгийг халсан]] | established_date7 = 12 сарын 2, 1975 | established_event8 = [[Лаосын Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date8 = 8 сарын 14, 1991 | area_km2 = 236,800 | area_rank = 82 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]]--> | area_sq_mi = 91,428.991 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | area_footnote = <ref name=CIA>{{Cite CIA World Factbook|country=Laos|access-date=24 September 2022}}</ref> | percent_water = 2 | population_estimate = 7,749,595<ref name=CIA/> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 103 | population_density_km2 = 26.7 | population_density_sq_mi = <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | GDP_PPP = {{increase}} $74.309&nbsp;тэрбум<ref name="IMF database 2023">{{cite web |url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=544,&s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,PPPEX,PCPI,PCPIPCH,PCPIE,PCPIEPCH,TM_RPCH,TMG_RPCH,TX_RPCH,TXG_RPCH,LP,GGR,GGR_NGDP,GGX,GGX_NGDP,GGXCNL,GGXCNL_NGDP,GGXONLB,GGXONLB_NGDP,GGXWDG,GGXWDG_NGDP,NGDP_FY,BCA,BCA_NGDPD,&sy=2021&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=23 April 2023 }}</ref> <!--Do not edit!--> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 106 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $9,800<ref name="IMF database 2023" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 125 | GDP_nominal = {{Decrease}} $14.091&nbsp;тэрбум<ref name="IMF database 2023" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 145 | GDP_nominal_per_capita = {{Decrease}} $1,858<ref name="IMF database 2023" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 152 | Gini = 36.4 <!--number only--> | Gini_year = 2012 | Gini_change = <!--increase/decrease/staedy--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/|title=Gini Index|publisher=World Bank|access-date=2 March 2011|archive-date=9 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150209003326/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI|url-status=live}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.607 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year in which the HDI data refers to and not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022|archive-date=8 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908114232/http://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = 140 | currency = [[Лаос кип|Кип]] (₭) | currency_code = LAK | time_zone = [[Лаос дахь цаг|ICT]] | utc_offset = +7 | drives_on = баруун | calling_code = [[+856]] | iso3166code = LA | cctld = [[.la]] | religion = {{unbulleted list | 66.0% [[Лаос дахь буддын шашин|Буддизм]]{{efn|Буддын шашинтнууд болон бусад шашныг шүтэн бишрэгчдийн хууль ёсны бүхий л үйл ажиллагааг төр хүндэтгэн хамгаалж, Буддын шашны лам, шинэхэн, бусад шашны санваартан нарыг улс орон, ард түмэнд тустай үйл ажиллагаанд татан оролцуулж, уриална.<ref>{{cite web|title=Lao People's Democratic Republic's Constitution of 1991 with Amendments through 2003|url=https://constituteproject.org/constitution/Laos_2003.pdf?lang=en|website=constituteproject.org|access-date=29 October 2017|quote=Article 9: The State respects and protects all lawful activities of Buddhists and of followers of other religions, [and] mobilises and encourages Buddhist monks and novices as well as the priests of other religions to participate in activities that are beneficial to the country and people.|archive-date=10 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171210232122/https://constituteproject.org/constitution/Laos_2003.pdf?lang=en|url-status=live}}</ref>}} | 30.7% [[Тай ардын шашин]] | 1.5% [[Лаос дахь христийн шашин|Христ]] | 1.8% [[Лаос дахь шашин шүтлэг|Бусад]] / [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]]<ref name="globalReligion" /> }} }} '''Бүгд Найрамдах Ардчилсан Лаос Ард Улс''' ([[товчлол|тов.]] '''БНАЛАУ'''; {{lang-lo|ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ}} ''Sathalanalat Paxathipatai Paxaxon Lao'') буюу '''Лаос''' улс нь [[Зүүн Өмнөд Ази|Зүүн-Өмнөд]] [[Ази]]д зүүнээрээ [[Вьетнам]], урдуураа [[Камбож]], баруун урдуураа [[Тайланд]], баруун хойноо [[Мьянмар]], [[Хятад]] гэх 5 улсаар хүрээлүүлж оршдог, [[далайд гарцгүй улс]] юм. 2024 онд Лаосын хүн ам 7,953,556 байсан бөгөөд үүнээс 3,966,320 эрэгтэй, 3,987,236 эмэгтэй хүн байжээ гэж The World Factbook мэдээлэв. Энэ үзүүлэлт нь 2026 онд 8 сая болж Лаосыг дэлхийн 103 дахь их хүн амтай улс болгож байна. Нийслэл нь [[Вьентьян]] хот. Албан ёсны хэл нь [[Лао хэл|Лаос]]. 2017 онд эмэгтэйчүүдийн насанд хүрэгчдийн бичиг үсгийн түвшин 62.9%; насанд хүрсэн эрэгтэйчүүдийн хувьд 78.1% байна. Монгол Улс 1962 оны 9-р сарын 12-нд дипломат харилцаа тогтоосон байна. ==Түүх== [[Зураг:Map-of-southeast-asia 1400 CE.png|thumb|left|160px|Нийтийн тооллын 1400 он. Хар ногоон нь Лаан Саан]] Лаосын нутагт хэд хэдэн жижиг гүнт улс оршин байсныг нэгтгэж 1353 онд [[Фа Нгум]] («fȁːŋum» гэх лаос дуудлагаас хөрвүүлвэл ''Фаанум'') гэгч [[Лаан Саан]] ({{lan-lo|ລ້ານຊ້າງ}} ''lâansâang'' - «сая заан»; {{lang-ru|Лансанг}} ; {{lang-en|Lan Xang}} - ''Лан Шан'') хэмээх вант улсыг байгуулсан нь Лаосын анхны төвлөрсөн төрт улс байсан юм. Энэ улсын 354 жилийн тусгаар тогтнолоор бусад [[Тай]]чуудаас ялгарах [[Лаос үндэстэн|Лаос үндэстний]] онцлог бүрэлдэн тогтжээ. Улсын бүтэн нэр нь ''Лан Санг Хом Кхао'' - «Сая заан, цагаан шүхрийн орон» гэнэ.<ref>Хүүхэд - Залуучуудын Нэвтэрхий Толь. III боть</ref> 1707 онд [[Луанг Прабанг]], [[Вьентьян]], [[Чампасак]]ийн газарт төвлөсөн 3 гүнт улс болон хуваагдаж, хожим [[Бирм]], [[Сиам]]ын дайралт, нөлөөнд өртөж, эцэстээ [[Францын Энэтхэг-Хятад]]ад нэгтгэгджээ. Лаосын одоогийн хилийг Францын колони байхад нь 1893-1904 онд тогтоосон хилийн зурвасаас эхтэй юм. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайны]] [[1941]]-[[1945]] онуудад Лаос бүс нутгийн бусад орнуудын нэгэн адил [[Япон|Японд]] эзлэгдсэн. 1953 оны 10-р сарын 22-нд [[Франц|Францаас]] тусгаар тогтнолоо олж авч [[Лаосын Вант улс]] үүссэн ч төд удалгүй нэг талаас ардын засаг тогтоох, нөгөө талаас хаант засгаа хадгалах гэсэн эсрэг тэсрэг үзэлтэй хоёр улс төрийн хүчинд хуваагдан дайтжээ. Энэхүү [[Лаосын иргэний дайн]] нь [[Вьетнамын дайн]]тай хавсран өрнөж эцэстээ Вьетнам болон Лаосын [[коммунизм|коммунист (эв хамт)]] хүчний ялалтаар төгсөж Лаост хаант засаг нь унаж, 1975 оны 12 сарын 2-нд ''Бүгд Найрамдах Ардчилсан Лаос Ард Улс'' (''БНАЛАУ'') тунхаглан өнөөг хүрээд байна. == Газарзүй == [[File:Mekong River (Luang Prabang).jpg|thumb|left|180px|Лаосаар урсах [[Меконг мөрөн]]]] Лаос нь [[Зүүн Өмнөд Ази]] дахь [[далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]] цорын ганц орон юм. Нутаг нь [[хойд өргөрөг|хойд өргөргийн]] 14° - 23°-р зэргэд, [[зүүн уртраг|зүүн уртраг]]ийн 100° - 108°-р зэргэдийн хооронд багтдаг. Ихэнх газар нь ойгоор хучигдсан уул нуруу. Тэндээс хамгийн өндөр цэг болох [[Поу Биа]] уулын орой д.т.д 2,818 м хүрдэг. Мөн [[Луан Прабан нуруу|Луан Прабан]] (баруун талд), [[Аннамын]] (Вьетнамтай залгаа зүүн тал) гэх хоёр [[уулын нуруу|нурууг]] онцлох учиртай. Нийт газар нутгийн гуравны хоёр нь уулархаг. Зүүн-Өмнөд Азийг усаараа ундаалдаг [[Меконг мөрөн]] Лаосын нутгаар 1835 км урсаж өнгөрдөг. Нийт нутаг дэвсгэрийн 47 хувь буюу 11 сая га талбайг ой мод эзэлдэг бөгөөд түүний 3 сая га–д [[Улаан мод|улаан]], хар, ягаан царс, суман полисандр зэрэг сайн чанарын болон үйлдвэрлэлийн үнэт мод ургадаг. Эмийн төрөл бүрийн ургамал ихтэйн дээр [[заан]], [[бар]], [[баавгай]], эрээн гөрөөс зэрэг халуун орны зэрэг ан амьтантай. Жилийн 5-аас 10-р сарын хооронд [[борооны улирал]] буюу [[зун]], 12-аас 4-р сарын хооронд [[хуурай улирал]] буюу [[өвөл]] тохиодог. Лаос нь голдуу бүртгэлийн зорилгоор нутгаа өмнөд (урд), дундад (төв), умард (хойд) гэж гурав хуваан бүсчилдэг.<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.nsc.gov.la/Products/Populationcensus2005/PopulationCensus2005_chapter2.htm |title=Nsc Lao Pdr |publisher=Nsc.gov.la |date= |accessdate=2012-01-21}}</ref> [[Алт]], [[мөнгө]], [[зэс]], цагаан, [[хар тугалга]], [[цайр]], төмөр, [[хүхэр]], [[нүүрс]], цэхэр индраанил зэрэг үнэт, хагас үнэт чулуу болон барилгын материалын түүхийн эдийн арвин нөөцтэй. === Орон нутаг === [[Зураг:Map of Laos.png|thumb|400px|left|Арван долоон их нутаг (жагсаалтын дугаараар)]] Арван зургаан [[муж]], нэг [[тойрог]]: <br> <br>{{nbsp|1}} 1. [[Аттапы]] (Аттапу) <br>{{nbsp|1}} 2. [[Бокео]] (Бокев) <br>{{nbsp|1}} 3. [[Боликхамсай]] (Болихамсай) <br>{{nbsp|1}} 4. [[Чампасак муж|Чампасак]] (Жамбасаг) <br>{{nbsp|1}} 5. [[Хуапхан]] <br>{{nbsp|1}} 6. [[Кхаммуан]] (Комуань) <br>{{nbsp|1}} 7. [[Луангнамтха]] <br>{{nbsp|1}} 8. [[Луангпхабанг муж|Луангпхабанг]] (Луанпабан) <br>{{nbsp|1}} 9. [[Удомсай]] <br>{{nbsp|1}} 10. [[Пхонгсали]] <br>{{nbsp|1}} 11. [[Сайнябули]] (Саябули) <br>{{nbsp|1}} 12. [[Салаван]] <br>{{nbsp|1}} 13. [[Саваннакхет муж|Саваннакхет]] (Саваннакет) <br>{{nbsp|1}} 14. [[Секонг]] <br>{{nbsp|1}} 15. [[Вьентьян тойрог|Вьентьян]] (Вьенжань) <br>{{nbsp|1}} 16. [[Вьентьян муж|Вьентьян]] (Вьенжань) <br>{{nbsp|1}} 17. [[Сиенгкхуанг]] === Хот суурин === {{columns |col1 = * [[Вьентьян]] (Вьенжань) * [[Паксе]] (Багсе) * [[Саваннакхет]] (Вьенжань) * [[Луангпхабанг]] (Луанпабан) * [[Самныа]] |col2 = * [[Пхонсаван]] * [[Такхэк]] * [[Паксан]] * [[Хуэйсай]] * [[Сайнябули]] (Саябули) }} == Улс төр == Төр, засгийн зохион байгуулалтын хувьд парламентын засаглалтай, улс төрийн [[Нэг намын тогтолцоо|нэг намын тогтолцоотой]]. Улс төрийн хувьд босоо удирдлагын хатуу зарчим баримталдаг. Лаос улс 1991 онд [[Лаосын Үндсэн Хууль|Шинэ Үндсэн хуулиа]] баталсан. Лаос Ерөнхийлөгч, Дэд Ерөнхийлөгчийг Үндэсний Ассамблей 5 жилийн хугацаатайгаар сонгодог. Ерөнхийлөгчөөр 2006 онд Чуммали Саяасон, 2016 онд [[Буннянг Ворачит]], 2020 онд [[Тонглун Сисулит]] сонгогдон ажиллаж байна. Засгийн газрын тэргүүн Ерөнхий сайдыг Ерөнхийлөгч нэр дэвшүүлж Үндэсний Ассамблей 5 жилийн хугацаатайгаар томилдог. Засгийн газрын гишүүдийг Ерөнхийлөгч томилж Үндэсний Ассамблей баталдаг. Хууль тогтоох дээд байгууллага нь Үндэсний Ассамблей 149 гишүүнтэй, гишүүдийг 5 жилийн хугацаатай сонгодог. 2016 оны сонгуулиар 211 хүн нэр дэвшиж [[Лаос Ардын Хувьсгалт Нам|Лаос Ардын Хувьсгалт Намын]] 144 гишүүн, 5 гишүүн бие даагч нар сонгогдсон. ==Эдийн засаг== [[File:Laos ricefields.JPG|thumb|Лаос орны [[тутарга|тутаргын]] нэгэн талбай]] Лаосын [[эдийн засаг]] (ЭЗ) жилд дунджаар 7% өссөөр хориод жилийг үдлээ. 2008-2010 оны саяхны гурван жилд 7.8%, 7.6%, 7.7%-иар өссөн.<ref>[http://www.indexmundi.com/laos/gdp_real_growth_rate.html indexmundi: CIA World Factbook]</ref> 2011 онд худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн үнийн [[ДНБ]] нь [[Америк доллар|$]]17.4 тэрбум байж хүн нэг бүрт $2,659 ноогджээ.<ref name="imf2">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=85&pr.y=10&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=544&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=Laos |publisher=International Monetary Fond |accessdate=2012-04-18}}</ref> Энэ нь зэргэлдээ хэдэн улс, дэлхийн дунджаас доогуур үзүүлэлт юм. 1976 оноос [[социалист]] эдийн засгийн журманд орсон бол 1986 онд төрийн оролцоог танаж, хувийн хэвшлийг зөвшөөрчээ. Зарим хөрш шигээ [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн журамд]] аажим нэвтэрч байгаа. Авто замын сүлжээ сийрэг, [[төмөр зам]] байдаггүй нь зах зээлийн өсөлтөд сөрөгөөр нөлөөлдөг ч БНХАУ-ын "Нэг Бүс Нэг Зам" хөтөлбөрийн шугамаар тус улсыг дайрсан төмөр зам 2022 онд баригдаж буй, гадаадын хөрөнгө оруулалт харин өсөлтийг хөгжөөдөг. [[Файл:Khammouane TheunHinbounHydropower tango7174.jpg|thumb]] === Эрчим хүч === 2020 оны байдлаар Лаос 10,021 МВт цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэх хүчин чадалтай бөгөөд үүний 80% нь усан цахилгаан станцаас бүрддэг. Лаос улсад үйлдвэрлэсэн цахилгаан эрчим хүчний 75 % экспортлодог бөгөөд энэ нь тус улсыг "Зүүн Өмнөд Азийн батарей" гэж нэрлэх болсон юм. Төрийн өмчит цахилгаан эрчим хүчний компани болох "Électricité du Laos" нь дотооддоо цахилгаан эрчим хүчийг үйлдвэрлэлийн өртгөөс бага үнээр борлуулдаг. Гэсэн хэдий ч экспортын зах зээл өсөн нэмэгдэж байгаа тул Лаосын эрчим хүчний салбар 2022 онд улсын ДНБ-ий 12.8%-ийг бүрдүүлсэн байна. === Үндэсний нийт бүтээгдэхүүн === 14.01 тэрбум ам.доллар/2008/.ҮНБ-ний өсөлт (2008): 7,5%. Нэг хүнд ногдох ҮНБ-1900 ам.доллар/2008/ Ажиллах хүч(2006 онд): 2.6 сая хүн. Тэдгээрийн 80% нь ХАА-д, 20% нь үйлдвэр, үйлчилгээний салбарт ажилладаг. Ажилгүйдэл (2005)2.4% Ядуурал /2006/ 30.7% Төсөв(2008): Орлого 811.6 тэрбум ам.доллар,зарлага 955.9 тэрбум ам.доллар. БНАЛАУ-ын төсөв дотоодын эх үүсвэрийн хомсдолоос шалтгаалан гадаадын зээл тусламжид тулгуурладаг. Улсын төсөвт нь гадаадын зээлийн хэмжээ 60-65 хувийг эзлэдэг. Гадаад өр/2008/:3.179 тэрбум ам.доллар. Гадаад валют, алтны нөөц:803 сая ам.доллар/2008.12.31/ Аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний өсөлт:11% (2006 онд) Худалдааны гол түншүүд: Тайланд, Вьетнам, Хятад, Малайз. Гадаад худалдааны эргэлтийн 60 хувь нь Тайландад, 25 хувь Вьетнамд, 10 орчим хувь нь Хятадад үлдсэн хувь нь бусад орнуудад ноогддог. Экспорт/2008/:1.163 тэрбум ам. доллар. Цахилгаан эрчим хүч, кофе, модон болон гар урлалын бүтээгдэхүүн, оёмол, нэхмэл бүтээгдэхүүн, алт, зэс болон эрдэс түүхий эд, цай, каучук, хүнсний ногоо, жимс, ургамлын тос, цагаан будаа, эрдэнэ шиш болон төрөл бүрийн буурцагт ургамал. Импорт/2008/:1.384 тэрбум ам. доллар. Машин тоног төхөөрөмж, бензин, өргөн хэрэглээний бараа Зээл, тусламж: 1 жилд дунджаар 390 сая ам. доллар. Гол хандивлагчид нь Япон, Франц , БНСУ. Францын тал Лаост бүх салбарт шууд болон шууд бус замаар хөрөнгө оруулалт хийх, тусламж үзүүлэх талаар идэвхтэй ажиллаж байна. Япон улс жил бүр 100 гаруй сая ам. долларын зээл тусламж үзүүлдэг. БНАЛАУ-ын Засгийн газар, НҮБ-ын Хөгжлийн Хөтөлбөртэй хамтран Лаост хандивлагчдын дугуй ширээний 9 дүгээр уулзалтыг 2007 онд зохион байгуулж БНАЛАУ-ын нийгэм-эдийн засгийг 2006-2010 онд хөгжүүлэх 5 жилийн төлөвлөгөөний төслийг танилцуулсан нь гадаадын зээл тусламжийн хэмжээг өмнө хэмжээнээс бууруулахгүй байхад зохих үр дүнгээ өгсөн. Урд нь нийгэм-эдийн засгийн жил жилийн төлөвлөгөөг танилцуулж, хандив авдаг байсан. Зээл тусламжийн нэлээд хэсэг гадаадын мэргэжилтэн зөвлөхүүдийн цалин хангамж, захиргааны зардалд зарцуулагдаж байгаад шүүмжлэнгүй ханддаг. === Гадаадын хөрөнгө оруулалт === 2005 онд 1.7, 2006 онд 2.69, 2007 онд 1.14 тэрбум ам.долларын гадаадын хөрөнгө оруулалт хийгдсэн. Гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтын нийт хэмжээ 2000 онд ДНБ-ий 19.7 хувийг эзэлж байсан бол 2005 онд 26.6 хувь болжээ. Гадаадын хөрөнгө оруулалтын дийлэнх нь усан цахилгаан станц, жижиг дунд үйлдвэр, үйлчилгээний салбарт чиглэгдэж байна. Томоохон хөрөнгө оруулагчид Тайланд, Австрали, Франц, Хятад, Вьетнам, Малайз, Канад, Өмнөд Солонгос. АСЕАН–ы гишүүн болсноор зах зээлд нь хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр нэвтрэх эрх эдлэх зэргийг харгалзан хөрөнгө оруулагчдын сонирхол нэмэгдэж байгаа. 2008 оны эхний хагаст 1907 төсөлд 112.3 сая ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийгдээд байгаагийн 43.7 сая нь дотоодынх, 68.6 сая ам.доллар нь гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт байна. Мөн хугацаанд 359.89 сая ам.долларын өртөг бүхий 92 төсөлд Засгийн газраас зөвшөөрөл олгожээ. Уул уурхайн салбар, ялангуяа зэс, алтны үйлдвэрлэлийн салбарт гадаадын хөрөнгө оруулалт нэмэгдэх хандлагатай байна. Уул уурхайн салбарт 2005 оны эцсийн байдлаар гадаадын 30, дотоодын хувийн хөрөнгө оруулалттай 39, хамтарсан нэг аж ахуйн нэгж шинээр байгуулагдсан нь тус салбарын түргэн хурдацтай хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлж байна. Эдгээрээс хамгийн том нь Австралийн хөрөнгө оруулалттай Саванакет мужийн Сепон тосгон дахь алт, зэсийн уурхай бөгөөд тус уурхайг 2003 оноос ашиглалтад оруулсан. 2006 онд энэ уурхай нийт 6.5 тонн алт олборлосон. Сүүлийн жилүүдэд Хятадын хөрөнгө оруулалт маш ихээр нэмэгдэж байгаа. === Гадаад худалдаа === Лаосын гадаад худалдаа эрчимтэй өргөжиж, экспортын дүн 2006-2008 онд 29%-иар өсч, 2.77 тэрбум ам.долларт хүрсэн ба импортын дүн 2,84 тэрбум ам.доллар болжээ. Экспортын гол нэрийн бараа нь цахилгаан эрчим хүч, кофе, модон болон гар урлалын бүтээгдэхүүн, оёмол, нэхмэл бүтээгдэхүүн, алт, зэс болон эрдэс түүхий эд, цай, каучук, жимс, ургамлын тос, цагаан будаа, эрдэнэ шиш болон төрөл бүрийн буурцагт ургамал, импортын бараа нь машин тоног төхөөрөмж, шатлах тослох материал, өргөн хэрэглээний бүх төрлийн бараа байдаг. Гадаад худалдааг дэмжих зорилгоор олон тооны гэрээ хэлэлцээр байгуулж, нэгдэж буй нь зохих дэмжлэг болж байна. Японтой “Хөрөнгө оруулалтыг хөхиүлэн дэмжих тухай хэлэлцээр”, БНСУ-тай “Худалдаа, хөрөнгө оруулалт, үйлчилгээний салбар дахь хамтын ажиллагааг дэмжих эдийн засгийн хамтын ажиллагааны гэрээ” тус тус байгуулсан. АСЕАН-ы чөлөөт худалдааны бүс, Меконг мөрний сав газрын орнуудын санаачилгын дагуу гаалиар дамжин өнгөрөх нөхцлийг хөнгөвчилж, нэгдсэн цахим сүлжээнд оруулах, зарим хилийн боомтыг “ганц зогсолтын журам”-д шилжүүлэн үйлчилгээг хялбаршуулж байна. Лаос улс хүнсний гол нэрийн бараагаар дотоодын хэрэгцээг бүрэн хангаж, цагаан будаа, эрдэнэ шиш, газрын самар, хөдөө аж ахуйн бусад бүтээгдэхүүнийг хөрш Тайланд, Вьетнам, Хятад улсад экспортлож байна. 2006 онд 2,66 сая тонн тутрага хураан авч байсан бол 2008 онд 2,96 сая тонн-д, 2010 онд 3,30 сая тоннд хүргэх зорилго тавьж байна. === Аялал жуулчлал === Аялал жуулчлалд онцгойлон анхаардаг. Лаос улс аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх ихээхэн ирээдүйтэй орон. Гадаад жуулчдын үздэг сонирхдог зүйл нь ердөө л үзэсгэлэн сайхан байгалийн эрүүл орчин дахь эгэл жирийн тариачны ахуй амьдрал, ёс заншил, урлаг соёлын арга хэмжээ юм. Мөн лао хүмүүсийн даруухан найрсаг зочломтгой зан, нийгмийн тогтсон дэг журам, аюулгүй амгалан тайван байдал жуулчдыг ихээр татдаг байна. 2006 онд 1.2 сая гадаадын жуулчин хүлээн авч байсан бол 2018 онд 4,2 сая саяд хүрчээ. Нийт жуулчдын дийлэнх нь хөрш зэргэлдээ орнуудынх байсан бүтцэд сүүлийн жилүүдэд өөрчлөлт гарч Япон, Өмнөд Солонгос, Америк, Европын зэрэг орнуудын жуулчдын тоо жилээс жилд нэмэгдэж байна. Өнөөгийн байдлаар жуулчдад үзүүлэх 370 орчим байгууламж ажилладаг. Засгийн газраас аялал жуулчлалын салбарыг 2006-2020 онд хөгжүүлэх хөтөлбөр боловсруулж, визийн хөнгөлөлт үзүүлэх, аялал жуулчлалын үзвэр, түүхэн дурсгалт газруудыг тохижуулах, жуулчдад зориулсан үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх, үйлчилгээг олон улсын жишигт хүргэх, мэдээлэл сурталчилгааны цар хүрээг өргөтгөх зэрэг олон ажлыг хийж гүйцэтгээд байна. Олон улсын зангилаа асуудлаарх байр суурь: БНАЛАУ-ын гадаад бодлогын тэргүүлэх зорилт нь Стратегийн анд нөхөд социалист орнуудтай бүх талын харилцаа, хамтын ажиллагааг гүнзгийрүүлэн хөгжүүлэх, [[АСЕАН]]-ы гишүүн бусад оронтой хоёр талын харилцаа хөгжүүлж, олон талт хамтын ажиллагаанд идэвхтэй татагдан оролцох явдал юм. БНАЛАУ 1997 онд АСЕАН-д бүрэн эрхт гишүүнээр элсэн, 2005 онд АСЕАН-ыг амжилттай даргалсан. [[Вьетнам|БНСВУ]]-тай эв санааны онцгой нэгдэл, тал бүрийн хамтын ажиллагааны уламжлалыг улам бататгах, БНХАУ-тай уламжлалт найрсаг харилцаа, тал бүрийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх” нь гадаад бодлогыг тэргүүлэх зорилтуудын нэг байдаг. БНСВУ-тай улс төр, эдийн засаг, соёл, боловсрол, батлан хамгаалах зэрэг бүхий л салбарт өргөн хамтын ажиллагаатай, бүх түвшинд төлөөлөгчид харилцан тогтмол солилцдог. БНХАУ-тай харилцаагаа сүүлийн жилүүдэд идэвхжүүлэхэд анхаарч байна. БНХАУ-ын “нэг улс, хоёр систем”-ийн бодлогыг дэмждэг. 2006, 2016 онд БНАЛАУ-ын Ерөнхийлөгч Хятадад, 2004 онд БНХАУ-ын Ерөнхий сайд , 2006, 2017 онд БНХАУ-ын дарга Лаост тус тус айлчилсан. Батлан хамгаалахын салбарт Хятадтай хамтран ажиллах Хэлэлцээртэй. Хятадаас цэргийн зэвсэг авдаг, цэргийн албан хаагчдаа Хятадад сургадаг. Лаос, Хятадын худалдаа, эдийн засгийн харилцааны хамтарсан хороо ажилладаг. 1990-ээд оны эхэн үеэс суларсан Лаос, ОХУ-ын харилцаа идэвхжих хандлагатай байна. 2003 онд БНАЛАУ-ын Ерөнхий сайд ОХУ-д айлчилж, өрийн асуудлыг шийдвэрлэсэн. 2004 онд ОХУ-ын Гадаад хэргийн сайд тэргүүтэй төлөөлөгчид Лаост айлчилж, хоёр орны харилцааг сэргээн хөгжүүлэх асуудлаар санал солилцсон. Вьентьян хотын захирагч тэргүүтэй төлөөлөгчид 2006 оны 7 дугаар сард Москвад айлчилж, Вьентьяны соёлын өдрүүдийг зохиов. Энэ үеэр Вьентьянд тролейбусны шугам барих асуудлыг Лаосаас ОХУ-д төлөх өрийн үлдэгдлийг оросын талын хөрөнгө оруулалт хэлбэрээр тооцон хэрэгжүүлэх асуудал яригдаж зарчмын тохиролцоонд хүрсэн. Лаосын Ерөнхий сайдын орлогч бөгөөд Гадаад хэргийн сайд 2007 оны 6 дугаар сард ОХУ-д айлчилсан. БНАЛАУ, АНУ-ын харилцаа хэвийн болж, дайны үеэр сураггүй алга болсон америк цэргүүдийн шарилыг эрэх, эх оронд нь буцаах, дэлбэрээгүй бөмбөгийн эрэл хайгуул хийх, хүн сургах зэрэг чиглэлээр хамтран ажилладаг. 2004 оны 11 дүгээр сараас эхлэн АНУ-тай худалдааны хэвийн харилцааны дэглэмд шилжиж торго, хөвөн даавуун эдлэл, кофе зэрэг бүтээгдэхүүн АНУ-д нийлүүлэхэд 45 хүртэл хувийн гаалийн татвар төлдөг байсныг тэглэж, цөөн нэрийн барааг 2 хувийн гаалийн татвартайгаар АНУ-д нийлүүлж байна. 2017 онд АНУ-ын ерөнхийлөгч [[Барак Обама]] анх удаа Лаост айлчилсан. АНУ-ын Иракт өрнүүлж буй дайныг дэмждэггүй. АНУ-тай харилцахдаа зөвхөн худалдаа-эдийн засгийн харилцаанд түлхүү анхаарч, улс төрийн салбарт нэлээд болгоомжтой ханддаг. БНСУ–тай идэвхтэй сайн харилцаатай. БНСУ нь Лаосын гуравдахь хандивлагч орон. Умард Солонгостой өргөн харилцаатай байсан уламжлалаа хадгалахыг чармайдаг. Зургаан талт яриа хэлэлцээ болон Умард Солонгос, АНУ-ын яриа хэлэлцээг дэмждэг. ===Хөдөө аж ахуй=== Улс орны эдийн засагт аж үйлдвэр, [[үйлчилгээ]]нээс илүүгээр [[хөдөө аж ахуй]] (ХАА) голлодог. Одоо ч гэсэн ажиллах хүчний ихэнх, ДНБ-ийн хагас нь ХАА-д ноогдоно. [[Цагаан будаа]]г нутгийн урд ба баруун хэсгийн нам дор газар, голын хөндийгөөр, [[эрдэнэ шиш]]ийг уулархаг нутгаар голлон тариалдаг. Уур амьсгал нь таардаг, дулаан их шаарддаг [[хөвөн]], [[тамхи]], [[чихрийн нишингэ]], [[кофе]], [[каучук]] тариалдаг. [[Мал аж ахуй|МАА]]-д зүтгэх хүч болгох буйвал үхэр, мөн гахай, шувуу өсгөнө. Бас гол мөрнөөс загас барьж ашигладаг. ===Аж үйлдвэр=== Лаосын [[аж үйлдвэр|аж үйлдвэрүүд]] нь байгалийн нөөцөө түшиглэн халуун орны үнэт ой, усны эрчим хүч, эрдсийн ашигт малтмал бүхий нутагт байршдаг. Гар аргаар мод боловсруулах үйлдвэр, хүнсний үйлдвэр голлон хөгжсөн. Тэдгээрийн олонх нь Вьентьян хот, түүний ойролцоо байршдаг. Мөн төмөрлөгийн жижиг үйлдвэр, [[дулааны цахилгаан станц]]ууд баригдсан. [[Меконг мөрөн|Меконг]] мөрний цутгал Нгум гол дээр Энэтхэг-Хятадын хойгт томд орох [[усан цахилгаан станц]] (100 мян.кВ) байгуулсан. Уул уурхайн үйлдвэрээс цагаан тугалганы баяжмал үйлдвэрлэн экспортод гаргадаг байна. == Улсын баяр == * 1-р сарын 1 — Шинэ жил * 1-р сарын 6 — Патет Лао-гийн өдөр * 3-р сарын 8 — Олон улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр * 3-р сарын 22— Эв нэгдлийн өдөр * 4-р сарын 14 — Үндэсний Шинэ жил/ хаварын баяр/ * 5-р сарын 1 — Олон улсын хөдөлмөрчдийн өдөр * 6-р сарын 1— Хүүхдийн эрхийг хамгаалах өдөр * 7-р сарын 19 —Лаосын Францаас тусгаар тогтносоны өдөр * 8-р сарын 15 — Лаосын Үндсэн хуулийн өдөр * 8-р сарын 23 —Ялалтын өдөр * 10-р сарын 7 —Багшийн өдөр * 12 сарын 2 — Хтонг буюу Үндэсний шинэ жилийн баяр. ==Хүн ам== [[Зураг:Primary Laos.jpg|thumb|Лаосын хойд нутаг, хөдөөгийн бяцхан тосгоны бага ангийн сурагчид]] Лаос улс 2024 оны байдлаар 7,953,556, сая орчим хүн амтай гэж ''The World Factbook'' мэдээлж байв. Хүн амын нягтшил - 23.4/км².<ref name="Background notes - Laos"/> Ард иргэд нь тариачин аж байдлаа дагаад таруу суурьшдаг. Олонх нь [[Меконг мөрөн]] болон түүний цутгал голуудын хөндийд амьдардаг. Нийслэл [[Вьентьян]] хот 650 мянган хүн амтай. Вьентьянаас гадна [[Паксе]], [[Саваннакхет]] гэх хүн ам ихээр төвлөрсөн 2 хот бий. Лаос бол олон үндэстэн, ястны улс. Тиймээс монгол хэлнээ Лаос хүн - [[Лао үндэстэн|Лао үндэтэн]], Лаосын хүн - [[Лаосын хүн ам|Лаосынхан]] гэж нэр томьёогоор ялган ойлгох хэрэг гарахыг ч үгүйсгэхгүй. 82 ялгагдах хэл бүхий <ref name="Ethnologue">[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=LA Ethnologue report for Laos]</ref> 160 угсаатан ястан байгааг нь 2005 онд 49 болгон багцлан бүртгэжээ.<ref name="Indigenous Peoples Development Planning Document">{{Cite web |url=http://www.asianlii.org/asia/other/ADBLPRes/2006/4.pdf |title=Indigenous Peoples Development Planning Document |access-date=2012-07-24 |archive-date=2011-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930061646/http://www.asianlii.org/asia/other/ADBLPRes/2006/4.pdf |url-status=dead }}</ref> Олонх буюу 54.6% нь [[Лаос үндэстэн]] (''Лао'' ч гэж бас бичнэ) (2005). Тэдний төрөлх [[Лаос хэл]] нь улсын албан ёсны хэл юм. Лаос хэл бол хэл шинжлэлийн төрөл гарлын ангиллаар [[Тай-Кадай хэлний язгуур|Тай-Кадай]] язгуурын [[Тай хэл|Тай]] салбарт харьяалагдах хэл юм. Тэдний араас [[Мон-Кхмер]] төрлийн хэлтэй [[Кхму]] хүмүүс 10.9%-ийг, ''Хмонг-Миен'' төрлийн хэлтэй [[Хмонг]] (Моон) хүмүүс 8.0%-ийг, бусад нь 25.5%-ийг бүрдүүлдэг аж. * Насны ангилал/2009/: 0-14: 40.8%/,15-64:56.1%,65-аас дээш: 3.1% /2007 он/ * Хүн амын өсөлт (2009): 2.316 % * Төрөлт (2009): 33.94/1000 * Нас баралт (2007): 10.78/1000 * Дундаж наслалт: 56.68 жил ==Гадаад харилцаа== ===[[Монгол-Лаосын харилцаа]]=== 1962 оны 9-р сарын 12-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]], БНАЛАУ-тай дипломат харилцаа тогтоосон. Монгол Улс 1976 оноос Вьентьянд, БНАЛАУ 1981 оноос Улаанбаатар хотноо тус тус ЭСЯ-даа харилцан нээн ажиллуулж байна. [[2007]] оноос хоёр улсын бүх төрлийн паспорттай иргэд харилцан 30 хоног визгүй зорчиж байна. 1976 оноос 2020 оны хооронд нийт 130 орчим лаос оюутнууд Монгол Улсын их, дээд сургуулиудад дээд боловсрол эзэмшжээ. == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Laos}} {{Wiktionary}} * [http://www.nsc.gov.la/Atlas/Index.html ''Socio-Economoc Atlas of the Lao PDR''] ==Эшлэл== <references/> {{Ази}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Лаос| ]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Социалист улс]] [[Ангилал:Энэтхэг-Хятадын хойг]] 9eawm8ikunhee0663v06uq7hbibxyvn 0 11280 873271 871424 2026-10-14T03:43:49Z Эрдэнийн тобчи 108163 873271 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Susan Boyle.jpg|thumb|Сюзан Бойл, 2013 он]] '''Сюзан Магдалэн Бойл''' ({{lang-en|Susan Magdalane Boyle}}, 1961 оны 4 сарын 1-нд төрсөн) нь Шотландын дуучин бөгөөд 2009 онд [[Britain's Got Talent]] телевизийн авьяасын шоугаар дэлхий нийтэд танигдсан юм. Түүний гэнэтийн амжилт нь нас, гадаад төрх, нийгмийн байр суурь нь хүний авьяасыг тодорхойлохгүй гэдгийг харуулсан соёлын үзэгдэл болсон билээ. == Амьдралын эхэн үе == Сюзан Бойл 1961 оны 4 сарын 1-нд [[Шотланд]]ын [[Вест Лотиан]] мужийн [[Блэкберн, Вест Лотиан|Блэкберн]] хотод төржээ. Тэрээр Ирланд гаралтай католик гэр бүлд өссөн бөгөөд айлын есөн хүүхдийн хамгийн бага нь байв. Бага наснаасаа дуулах сонирхолтой байсан бөгөөд орон нутгийн сүмийн найрал дуунд дуулдаг байжээ. Тэрээр хөгжмийн багшийнхаа дэмжлэгээр дуулах ур чадвараа хөгжүүлсэн боловч мэргэжлийн тайзан дээр гарах боломж удаан хугацаанд олдоогүй байна. Сюзан Бойл хөгжмийн карьер эхлэхээсээ өмнө орон нутгийн сайн дурын ажил, асаргааны чиглэлээр ажиллаж байв. Тэрээр гэр бүлийнхээ гишүүдийг асарч, энгийн амьдралаар олон жил өнгөрүүлсэн юм. == Britain’s Got Talent шоу ба дэлхийн алдар нэр == 2009 оны 4 сарын 11-нд Английн телевизийн [[Britain's Got Talent]] шоуны гуравдугаар улиралд 47 настай Сюзан Бойл оролцов. Түүний тайзан дээрх энгийн төрх, даруухан танилцуулга нь эхэндээ үзэгчдийн анхаарлыг татаж чадаагүй бөгөөд зарим үзэгчид түүнийг амжилт гаргаж чадахгүй гэж үзэж байв. Гэвч тэрээр тайзан дээр гарч [[Мюзикл|мюзиклийн]] зохиолч [[Клод-Мишель Шёнберг]]ийн бүтээл болох [[Les Misérables|«Дорд үзэгдэгсэд»]] мюзиклийн ''I Dreamed a Dream'' дууг дуулснаар шүүгчид болон үзэгчдийг гайхшруулсан байна. Шүүгчдийн нэг болох [[Саймон Коуэлл]] болон бусад шүүгчид түүний хоолойн хүч, мэдрэмж, мэргэжлийн түвшнийг өндөр үнэлжээ. Түүний үзүүлбэр богино хугацаанд интернэтээр тархаж, дэлхийн олон сая хүний анхаарлыг татсан байна. Түүний анхны шалгаруулалтын бичлэг хэдхэн хоногийн дотор YouTube болон бусад цахим платформуудаар олон арван сая удаа үзэгдэж, тухайн үеийн интернетийн хамгийн хурдан тархсан соёлын контентуудын нэг болсон юм. == Хөгжмийн карьер == Britain’s Got Talent шоуны дараа Сюзан Бойл дэлхийн хөгжмийн зах зээлд гарч, анхны цомгоо 2009 онд гаргасан. === I Dreamed a Dream === 2009 онд гаргасан анхны цомог болох [[I Dreamed a Dream (Сюзан Бойлын цомог)|''I Dreamed a Dream'']] нь олон улсын хэмжээнд маш өндөр амжилт үзүүлсэн. Тус цомог нь: * Их Британи болон АНУ-ын хөгжмийн жагсаалтад тэргүүлсэн; * 2009 оны хамгийн их борлуулалттай цомгуудын нэг болсон; * Сюзан Бойлыг дэлхийн хэмжээний хөгжмийн од болгосон. Цомогт [[The Rolling Stones]] хамтлагийн ''Wild Horses'', [[Madonna]]-гийн ''You'll See'' зэрэг дууны шинэчилсэн хувилбарууд багтсан. === Дараагийн уран бүтээлүүд === Сюзан Бойл дараа нь дараах цомгуудыг гаргасан: * ''The Gift'' (2010) — Христийн Мэндэлсний Баярын сэдэвтэй дуунуудын цомог; * ''Someone to Watch Over Me'' (2011) — сонгодог болон поп баллад дуунууд; * ''Standing Ovation: The Greatest Songs from the Stage'' (2012) — театр, мюзиклийн бүтээлүүд; * ''Home for Christmas'' (2013); * ''Hope'' (2014); * ''A Wonderful World'' (2016); * ''TEN'' (2019). Түүний уран бүтээлүүдэд сонгодог поп, мюзикл, шашны хөгжим, уламжлалт баллад дуу зонхилдог. == Дуулах хэв маяг ба онцлог == Сюзан Бойл нь хүчтэй, цэвэр өнгөтэй контральто хоолойгоороо алдартай. Түүний дуулалт нь: * сэтгэл хөдлөлийн илэрхийлэл; * сонгодог болон орчин үеийн хөгжмийг хослуулах чадвар; * тайван, уянгалаг хоолойн өнгө зэрэг шинжээрээ онцлог юм. Тэрээр мэргэжлийн дуурийн дуучин биш боловч мюзикл болон сонгодог поп хөгжмийн бүтээлүүдийг өөрийн өвөрмөц хэв маягаар дуулдаг. == Нийгэм, соёлын нөлөө == Сюзан Бойлын түүхийг олон улсын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд "гэнэтийн амжилтын үлгэр" хэмээн тодорхойлсон байдаг. Түүний амжилт нь нас, гадаад төрх, өмнөх туршлагаас үл хамааран авьяас, хөдөлмөр хүнийг амжилтад хүргэж болохыг харуулсан жишээ болсон. Тэрээр телевизийн авьяасын шоуны нөлөөг нэмэгдүүлж, олон насанд хүрсэн хүмүүсийг урлагийн мөрөөдлөө биелүүлэхэд урамшуулсан гэж үздэг. Мөн Сюзан Бойлын түүхийг хөгжлийн бэрхшээлтэй болон нийгмийн гадуурхалд өртсөн хүмүүсийн талаарх ойлголтыг өөрчлөхөд нөлөөлсөн үйл явдал гэж зарим судлаачид тэмдэглэдэг. == Шагнал ба амжилт == Сюзан Бойл олон улсын хөгжмийн салбарт хэд хэдэн амжилтад хүрсэн: * Дэлхий даяар 25 сая гаруй цомог борлуулсан; * Их Британи болон АНУ-ын хөгжмийн жагсаалтад олон удаа тэргүүлсэн; * [[Grammy Awards]]-ын нэр дэвшигч болсон; * Дэлхийн хамгийн амжилттай телевизийн авьяасын шоуны оролцогчдын нэг болсон. 0niwsgg5z233in4v461ir1jwvekcvb9 873303 873271 2026-10-14T07:55:45Z Zorigt 49 873303 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Susan Boyle.jpg|thumb|Сюзан Бойл, 2013 он]] '''Сюзан Магдалэн Бойл''' ({{langx|en|Susan Magdalane Boyle}}, 1961 оны 4 сарын 1-нд төрсөн) нь Шотландын дуучин бөгөөд 2009 онд [[Britain's Got Talent]] телевизийн авьяасын шоугаар дэлхий нийтэд танигдсан юм. Түүний гэнэтийн амжилт нь нас, гадаад төрх, нийгмийн байр суурь нь хүний авьяасыг тодорхойлохгүй гэдгийг харуулсан соёлын үзэгдэл болсон билээ. == Амьдралын эхэн үе == Сюзан Бойл 1961 оны 4 сарын 1-нд [[Шотланд]]ын [[Вест Лотиан]] мужийн [[Блэкберн, Вест Лотиан|Блэкберн]] хотод төржээ. Тэрээр ирланд гаралтай католик гэр бүлд өссөн бөгөөд айлын есөн хүүхдийн хамгийн бага нь байв. Бага наснаасаа дуулах сонирхолтой байсан бөгөөд орон нутгийн сүмийн найрал дуунд дуулдаг байжээ. Тэрээр хөгжмийн багшийнхаа дэмжлэгээр дуулах ур чадвараа хөгжүүлсэн боловч мэргэжлийн тайзан дээр гарах боломж удаан хугацаанд олдоогүй байна. Сюзан Бойл хөгжмийн карьер эхлэхээсээ өмнө орон нутгийн сайн дурын ажил, асаргааны чиглэлээр ажиллаж байв. Тэрээр гэр бүлийнхээ гишүүдийг асарч, энгийн амьдралаар олон жил өнгөрүүлсэн юм. == Britain’s Got Talent шоу ба дэлхийн алдар нэр == 2009 оны 4 сарын 11-нд Английн телевизийн [[Britain's Got Talent]] шоуны гуравдугаар улиралд 47 настай Сюзан Бойл оролцов. Түүний тайзан дээрх энгийн төрх, даруухан танилцуулга нь эхэндээ үзэгчдийн анхаарлыг татаж чадаагүй бөгөөд зарим үзэгчид түүнийг амжилт гаргаж чадахгүй гэж үзэж байв. Гэвч тэрээр тайзан дээр гарч [[Мюзикл|мюзиклийн]] зохиолч [[Клод-Мишель Шёнберг]]ийн бүтээл болох [[Les Misérables|«Дорд үзэгдэгсэд»]] мюзиклийн ''I Dreamed a Dream'' дууг дуулснаар шүүгчид болон үзэгчдийг гайхшруулсан байна. Шүүгчдийн нэг болох [[Саймон Коуэлл]] болон бусад шүүгчид түүний хоолойн хүч, мэдрэмж, мэргэжлийн түвшнийг өндөр үнэлжээ. Түүний үзүүлбэр богино хугацаанд интернэтээр тархаж, дэлхийн олон сая хүний анхаарлыг татсан байна. Түүний анхны шалгаруулалтын бичлэг хэдхэн хоногийн дотор YouTube болон бусад цахим платформуудаар олон арван сая удаа үзэгдэж, тухайн үеийн интернетийн хамгийн хурдан тархсан соёлын контентуудын нэг болсон юм. == Хөгжмийн карьер == Britain’s Got Talent шоуны дараа Сюзан Бойл дэлхийн хөгжмийн зах зээлд гарч, анхны цомгоо 2009 онд гаргасан. === I Dreamed a Dream === 2009 онд гаргасан анхны цомог болох [[I Dreamed a Dream (Сюзан Бойлын цомог)|''I Dreamed a Dream'']] нь олон улсын хэмжээнд маш өндөр амжилт үзүүлсэн. Тус цомог нь: * Их Британи болон АНУ-ын хөгжмийн жагсаалтад тэргүүлсэн; * 2009 оны хамгийн их борлуулалттай цомгуудын нэг болсон; * Сюзан Бойлыг дэлхийн хэмжээний хөгжмийн од болгосон. Цомогт [[The Rolling Stones]] хамтлагийн ''Wild Horses'', [[Madonna]]-гийн ''You'll See'' зэрэг дууны шинэчилсэн хувилбарууд багтсан. === Дараагийн уран бүтээлүүд === Сюзан Бойл дараа нь дараах цомгуудыг гаргасан: * ''The Gift'' (2010) — Христийн Мэндэлсний Баярын сэдэвтэй дуунуудын цомог; * ''Someone to Watch Over Me'' (2011) — сонгодог болон поп баллад дуунууд; * ''Standing Ovation: The Greatest Songs from the Stage'' (2012) — театр, мюзиклийн бүтээлүүд; * ''Home for Christmas'' (2013); * ''Hope'' (2014); * ''A Wonderful World'' (2016); * ''TEN'' (2019). Түүний уран бүтээлүүдэд сонгодог поп, мюзикл, шашны хөгжим, уламжлалт баллад дуу зонхилдог. == Дуулах хэв маяг ба онцлог == Сюзан Бойл нь хүчтэй, цэвэр өнгөтэй контральто хоолойгоороо алдартай. Түүний дуулалт нь: * сэтгэл хөдлөлийн илэрхийлэл; * сонгодог болон орчин үеийн хөгжмийг хослуулах чадвар; * тайван, уянгалаг хоолойн өнгө зэрэг шинжээрээ онцлог юм. Тэрээр мэргэжлийн дуурийн дуучин биш боловч мюзикл болон сонгодог поп хөгжмийн бүтээлүүдийг өөрийн өвөрмөц хэв маягаар дуулдаг. == Нийгэм, соёлын нөлөө == Сюзан Бойлын түүхийг олон улсын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд "гэнэтийн амжилтын үлгэр" хэмээн тодорхойлсон байдаг. Түүний амжилт нь нас, гадаад төрх, өмнөх туршлагаас үл хамааран авьяас, хөдөлмөр хүнийг амжилтад хүргэж болохыг харуулсан жишээ болсон. Тэрээр телевизийн авьяасын шоуны нөлөөг нэмэгдүүлж, олон насанд хүрсэн хүмүүсийг урлагийн мөрөөдлөө биелүүлэхэд урамшуулсан гэж үздэг. Мөн Сюзан Бойлын түүхийг хөгжлийн бэрхшээлтэй болон нийгмийн гадуурхалд өртсөн хүмүүсийн талаарх ойлголтыг өөрчлөхөд нөлөөлсөн үйл явдал гэж зарим судлаачид тэмдэглэдэг. == Шагнал ба амжилт == Сюзан Бойл олон улсын хөгжмийн салбарт хэд хэдэн амжилтад хүрсэн: * Дэлхий даяар 25 сая гаруй цомог борлуулсан; * Их Британи болон АНУ-ын хөгжмийн жагсаалтад олон удаа тэргүүлсэн; * [[Grammy Awards]]-ын нэр дэвшигч болсон; * Дэлхийн хамгийн амжилттай телевизийн авьяасын шоуны оролцогчдын нэг болсон. == Гадаад холбоос == * [http://www.cnn.com/2009/SHOWBIZ/TV/04/16/susan.boyle.simon.cowell/index.html CNN Урлаг] * [https://web.archive.org/web/20090418130704/http://www.guardian.co.uk/media/susan-boyle Guardian, Susan Boyle] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/edinburgh_and_east/8004712.stm BBC Урлаг] {{DEFAULTSORT:Бойл, Сюзан}} [[Ангилал:Шотландын дуучин]] [[Ангилал:Их Британийн хөгжимчин]] [[Ангилал:Шотландчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] 30zfaz0yqlrnox9iuaqbatqph0olg1h 0 17010 873251 749067 2026-10-13T23:48:31Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873251 wikitext text/x-wiki '''Тэпистри''' нь обьект хандалтат Жава [[вэб хөгжүүлэх фрэймворк ( араг яс?)]] бөгөөд [[Model-View-Controller]] [[Design pattern (computer science)|дизайн загвар]]-г ашиглаж вэбийг апликэйшн хөгжүүлж байгаа мэт бичих бололцоо олгодог фрэймворк юм. Тэпистри-г [[Ховард Ливайс Шип]] биеэ дааж үүсгэсэн бөгөөд, [[Apache Software Foundation]] нь эх барьж авсан юм. Тэпистри нь энгийн байдал, хэрэглэхэд амархан байдлыг гол зорилгоо болгодог фрэймворк бөгөөд программистуудын ажлыг хөнгөвчилж, [[Тохиргооноос илүү Бичиглэл чухал]] гэсэн уриатай. Тэпистри нь вэб хөгжүүлэлтийг модулын аргаар хөгжүүлдэг бөгөөд [[user interface]] компонентүүд ба Жавагийн класс хоорондоо хүчтэй холбоостой байдаг. Энэхүү компонент төвтэй архитектур нь [[WebObjects]]-оос их олон санаа авсан юм<ref>[http://www.manning.com/lewisship/excerpt_preface.html Tapestry in Action - Preface] by Howard Lewis Ship</ref>. == Тэпистри 4 == Одоогийн тогтвортой ашиглагдаж байгаа Тэпистри-гийн хувилбар бол 5.1.0.5. 4 ба түүнээс доош хувилбарууд хоорондоо бараг адилхан бөгөөд хувилбар 5 дорвитой өөрчлөгдсөн болно. Тэпистри 4 вэб апликэйшнүүд нь вэб хуудсууд болон компонентүүдэд хуваагддаг. Хуудсууд нь компонентүүдээ удирдах бөгөөд компонентүүд функционалт үүргүүдийг гүйцэтгэнэ. Энэхүү арга нь комплекс апликэйшнүүдийг амархан удирдаж болохоор дэлгэц, бизнес логик, тогтмол өгөгдлүүд гэсэн хэсгүүдэд салгана. Компонентүүд нь үндсэн ба нэмэлт зэргээр хуваагдан байрлах ба үндсэн компонентүүд нь апликэйшныг бүрдүүлэх validation, оролтын нөөцүүд, тогтмол обьектүүд зэргээс тогтдог. Харин нэмэлт компонентүүд нь үндсэн компонентүүд бүлэглэх зэрэг үүрэгтэй. Тэпистригийн компонентын загвар нь XHTML файлууд байдаг. XML файл нь Жава класс-ууд ба ХHTML обьектуудын хооронд буулгалт хийх үүргийг гүйцэтгэнэ. Тэпистригийн код нь темплате хувьсагчид болон код-д тусгай таг-ууд ашигладагаараа [[PHP]], [[Active Server Pages|ASP]], [[JavaServer Pages|JSP]] зэргийн механизмаас өөр бүтэцтэй нь илт мэдэгдэнэ. == Тэпистри 5 == Тэпистри хувилбар 5-ийн хөгжүүлэлт нь хувилбар 4-г дөнгөж гаргасныхаа дараа эхэлсэн юм. Тэпистри-г хөгжүүлэгчид нь шинэ хувилбар гаргах бүртээ үндсэн класс-аас уламжлагдсан дэд классууд бүхий оргиналь архитектур нь фрэймворкийг өргөтгөхөд хэцүү болж байгааг ойлгож байсан байна. Шинэ арга зам ( Тэпистри 5 дээрхи) нь [[Plain Old Java Object]] дээр суурилагдсан бөгөөд тэмдэглэгээ, нэрлэлт, байт код өргөжүүлэлт зэрэг нь гол зорилгоо болгосон. Тэмдэглэгээ, нэрлэлтүүд нь хуучин хувилбаруудын XML descriptor файлуудыг бүрэн хэрэггүй болгон бүрэн орлож байгаа юм. Мөн дахин хөрвүүлэх, архивлах, deploy, restart зэргийг [[Java Servlet|servlet]]-г өөрчлөх бүртээ хийх шаардлагагүй болсон ( энэхүү процессийг live class reloading гэж нэрлэдэг) бөгөөд энэ бүгд Тэпистри 5-г товч хураангуй болгосон билээ. Хувилбар 5 нь [[Prototype JavaScript Framework|Prototype]] ба Javascript фрэймворкийг өөртөө агуулсан бөгөөд Ajax-ийн энгийн үйлдлүүдийг хялбархан хийж чадна. Хувилбар 5.1 нь чадал болон санах ойн зарцуулалт болон авто GZIP шахах ажиллагаа, JavaScript library-гийн нэгдэл зэрэг асуудлуудыг сайжруулсан бөгөөд ар тал нь тэр чигтээ Тэпистри 5 дээр л суурилсан хэвээрээ байгаа болно. Хувилбар 5.2 нь [[Bean Validation|JSR 303 (Bean Validation)]] -г өөрийн validation механизм рүүгээ нэгтгэсэн юм.<ref>{{cite web |url=http://blog.tapestry5.de/index.php/2010/01/04/tapestry-and-jsr-303-bean-validation-api/ |title=Tapestry and JSR-303 Bean Validation API |accessdate=2010-03-13 |date=2010-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100416154003/http://blog.tapestry5.de/index.php/2010/01/04/tapestry-and-jsr-303-bean-validation-api/ |archive-date=2010-04-16 |url-status=dead }}</ref> == Хамааралтай төслүүд == [https://web.archive.org/web/20141126205931/http://trails.codehaus.org/ Trails Framework] - Тэпистри 4 дээр үндэслэгдсэн. [https://web.archive.org/web/20141016134916/http://tynamo.org/ Tynamo Framework aka Trails 2] - Тэпистри 5 дээр үндэслэгдсэн. == Холбоосууд == <references /> == Номнууд == {{refbegin}} * {{citation | first1 = Alexander | last1 = Kolesnikov | date = January 15, 2008 | title = Tapestry 5: Building Web Applications: A step-by-step guide to Java Web development with the developer-friendly Apache Tapestry framework | publisher = [[Packt|Packt Publishing]] | pages = 280 | isbn = 1847193072 | url = http://www.packtpub.com/tapestry-5/book | postscript = <!--none--> }} * {{citation | first = Ховард M. | last = Ливайс Шип | date = March 2004 | title = Tapestry in Action | publisher = [[Manning]] | pages = 580 | isbn = 1932394117 | url = http://www.manning.com/lewisship/index.html | postscript = <!--none--> }} * {{citation | first = Ka | last = Iok Tong | date = January 1, 2007 | title = Enjoying Web Development with Tapestry | publisher = | pages = 497 | edition = 3rd | asin = B00262M3HS | url = | postscript = <!--none--> }} {{refend}} == Нэмэлт холбоосууд == * [http://tapestry.apache.org/ Тэпистри албан ёсны сайт] * [http://tapestry.apache.org/tapestry5/ Тэпистри 5 албан ёсны сайт] * [http://howardlewisship.com/ Howard Lewis Ship] * [http://www.agileskills2.org/EWDT/ Enjoying Web Development with Tapestry] book * [https://web.archive.org/web/20141126205931/http://trails.codehaus.org/ Trails Framework] * [https://web.archive.org/web/20141016134916/http://tynamo.org/ Tynamo Project] {{Application frameworks}} {{apache}} [[Ангилал:Java сан]] iyntwyzegzp8bgw9pdfhlhh1jczzmag 0 20378 873249 858617 2026-10-13T16:13:59Z -Lemmy- 32860 873249 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | clubname = Айнтрахт Франкфурт | image = | current = 2025-26 оны Германы Бундеслиг | fullname = Eintracht Frankfurt | founded = [[1899]] оны [[3 сарын 8|гуравдугаар сарын 8]] | nickname = ''SGE''<br />''Die Adler'' (Бүргэд) | ground = [[Вальдстадион]] | capacity = 60,100 | chrtitle = Ерөнхийлөгч | chairman = {{flagicon|GER}} Матиас Бек | manager = {{flagicon|AUT}} Ади Хюттер | ахлагч = | league = [[Германы Бундеслиг|Бундеслиг]] | season = 2025/26 | position = Бундеслиг, 8 дугаар байр | pattern_la1 = _frankfurt2627h | pattern_b1 = _frankfurt2627h | pattern_ra1 = _frankfurt2627h | pattern_sh1 = _frankfurt2627h | pattern_so1 = _frankfurt2627hl | leftarm1 = 000000 | body1 = 000000 | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _frankfurt2627a | pattern_b2 = _frankfurt2627a | pattern_ra2 = _frankfurt2627a | pattern_sh2 = _arg26A | pattern_so2 = _adidasblackl | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 000000 | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _frankfurt2627t | pattern_b3 = _frankfurt2627t | pattern_ra3 = _frankfurt2627t | pattern_sh3 = _frankfurt2627t | pattern_so3 = _frankfurt2627tl | leftarm3 = | body3 = | rightarm3 = | shorts3 = | socks3 = | website = https://en.eintracht.de/ }} '''Айнтрахт Франкфурт''' ({{lang-de|Eintracht Frankfurt}}) нь [[Герман]]ы [[хөлбөмбөг]]ийн баг бөгөөд [[Хессен]] мужийн [[Майны Франкфурт]] хотыг төлөөлөн [[спорт]]ын уралдаан тэмцээнүүдэд оролцдог «Айнтрахт Франкфурт» спортын төрөлжсөн багийн нэрийг хөлбөмбөгийн баг нь өндөрт өргөн авч явдаг юм. == Шагналууд == * '''Германы аварга''' ** '''Түрүү (1):''' [[1959 оны Германы хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1958–59]] * '''[[Германы хөлбөмбөгийн цом]]''' ** '''Түрүү (5):''' 1974, 1975, 1981, 1988, 2018 * '''[[УЕФА Европын лиг|УЕФА Европын лиг/УЕФА-гийн цом]]''' ** '''Түрүү (2):''' [[1979–80 оны УЕФА-гийн цом|1980]], [[2021-22 оны УЕФА Европын лиг|2022]] '''[[УЕФА Аваргуудын Лиг]]:''' :* '''Хоёрдугаар байр (1)''': [[1959–60 оны УЕФА Аваргуудын лиг|1960]] == Тоглогчид == === Одоогийн бүрэлдэхүүн === {{Fs start}} {{Fs player | no=2 | nat=GER | pos=DF | name=[[Элиас Баум]]}} {{Fs player | no=3 | nat=BEL | pos=DF | name=[[Артур Теат]]}} {{Fs player | no=4 | nat=GER | pos=DF | name=[[Робин Кох]]}} {{Fs player | no=5 | nat=SUI | pos=DF | name=[[Орел Аменда]]}} {{Fs player | no=6 | nat=DEN | pos=MF | name=[[Оскар Хойлунд]]}} {{Fs player | no=7 | nat=GER | pos=MF | name=[[Ансгар Кнауфф]]}} {{Fs player | no=8 | nat=ALG | pos=MF | name=[[Фарес Чайби]]}} {{Fs player | no=13 | nat=DEN | pos=DF | name=[[Расмус Кристенсен]]}} {{Fs player | no=15 | nat=TUN | pos=MF | name=[[Эллиес Скири]]}} {{Fs player | no=16 | nat=SWE | pos=MF | name=[[Хуго Ларсон]]}} {{Fs player | no=19 | nat=FRA | pos=MF | name=[[Жан Маттео Бахойя]]}} {{Fs player | no=20 | nat=JPN | pos=MF | name=[[Рицу Доан]]}} {{Fs player | no=21 | nat=GER | pos=DF | name=[[Натаниэл Браун]]}} {{Fs player | no=22 | nat=USA | pos=DF | name=[[Тимоти Чендлер]]}} {{Fs player | no=23 | nat=GER | pos=GK | name=[[Михаэль Зеттерер]]}} {{Fs mid}} {{Fs player | no=27 | nat=GER | pos=MF | name=[[Марио Гёце]]}} {{Fs player | no=32 | nat=GER | pos=FW | name=[[Жессик Нганкам]]}} {{Fs player | no=33 | nat=GER | pos=GK | name=[[Йенс Граль]]}} {{Fs player | no=34 | nat=GER | pos=DF | name=[[Ннамди Коллинз]]}} {{Fs player | no=36 | nat=POR | pos=DF | name=[[Аурелио Бута]]}} {{Fs player | no=37 | nat=GER | pos=MF | name=[[Жеремиа Малузе]]}} {{Fs player | no=38 | nat=GER | pos=MF | name=[[Эбу Бекир ИШ]]}} {{Fs player | no=39 | nat=GER | pos=GK | name=[[Амил Сильевич]]}} {{Fs player | no=40 | nat=BRA | pos=GK | name=[[Кауа Сантос]]}} {{Fs player | no=42 | nat=TUR | pos=MF | name=[[Жан Узун]]}} {{Fs player | no=44 | nat=ECU | pos=DF | name=[[Дэвис Баутиста]]}} {{Fs player | no=45 | nat=GER | pos=MF | name=[[Марвин Диллс]]}} {{Fs player | no=47 | nat=HUN | pos=FW | name=[[Ноа Фенё]]}} {{Fs player | no=48 | nat=ESP | pos=MF | name=[[Жинёнь Авуси]]}} {{Fs player | no=49 | nat=ESP | pos=DF | name=[[Дерек Боакье Осэй]]}} {{Fs player | no=50 | nat=GER | pos=FW | name=[[Алессандро Гаул Соуза]]}} <!-- {{Fs player | no= | nat=FRA | pos=MF | name=[[Эрик Жуниор Дина Эбимбэ]]}} {{Fs player | no= | nat=HUN | pos=MF | name=[[Кристиан Листэш]]}} {{Fs player | no= | nat=FRA | pos=DF | name=[[Нилс Нкунку]]}} {{Fs player | no= | nat=CRO | pos=DF | name=[[Хрвое Смолчич]]}} {{Fs player | no= | nat=ALB | pos=GK | name=[[Симон Симони]]}} Joining in / Out on loan until July 2026 --> {{Fs end}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Eintracht Frankfurt|Айнтрахт Франкфурт}} * [https://web.archive.org/web/20110719225242/http://www.eintracht.de/english/news/ Айнтрахт Франкфуртын албан ёсны цайхм хуудас] (Герман, Англи болон Хятад хэлээр) {{Германы Бундеслиг}} {{DEFAULTSORT:Франкфурт, Айнтрахт}} [[Ангилал:Айнтрахт Франкфурт| ]] [[Ангилал:Германы волейболын клуб]] [[Ангилал:Германы гандболын клуб]] [[Ангилал:Германы гимнастикийн клуб]] [[Ангилал:Германы хоккейн клуб]] [[Ангилал:Германы мөсний хоккейн клуб]] [[Ангилал:Германы регби юнион клуб]] [[Ангилал:Германы сагсан бөмбөгийн клуб]] [[Ангилал:Германы триатлоны клуб]] [[Ангилал:Германы футзалын клуб]] [[Ангилал:Германы ширээний теннисний клуб]] [[Ангилал:Майны Франкфуртын спортын клуб]] [[Ангилал:Майны Франкфуртын хөлбөмбөгийн клуб]] [[Ангилал:Айсшток спортын клуб]] [[Ангилал:1899 онд байгуулагдсан]] sz9k0vp0gxr5w2aiefm3esbd0un5l5a 0 21850 873257 868489 2026-10-14T02:17:44Z Эрдэнийн тобчи 108163 873257 wikitext text/x-wiki [[Файл:Genji emaki 01003 002.jpg|thumb|right|250px|12-р зууны үед гараар хуулбарласан ''Гэнжийн туульс''-ийн зурагт гар бичмэл]] '''Гэнжийн туульс''' ([[Япон хэл|японоор]]: {{lang|ja|源氏物語}}; [[Ромажи]]: {{lang|ja|Genji monogatari}}) нь Японы сонгодог [[утга зохиол]]ын хамгийн алдартай бүтээлүүдийн нэг бөгөөд дэлхийн анхны сэтгэлзүйн роман, анхны бүрэн хэмжээний үргэлжилсэн үгийн романуудын нэг гэж олон судлаач үздэг. Энэхүү бүтээлийг [[Мүрасаки Шикибү]] (紫式部, ''Murasaki Shikibu'') хэмээх [[Хэианы үе]]ийн (794–1185) язгууртан эмэгтэй зохиосон гэж үздэг. Бүтээл нь XI зууны эхэн үед, ойролцоогоор 1008 оны орчим бичигдсэн байх магадлалтай. Зохиол нь эзэн хааны удмын хүү боловч хаан ширээг залгамжлах эрхгүй болсон Хикару Гэнжи (光源氏, "Гэрэлт Гэнжи") хэмээх язгууртны амьдрал, хайр дурлал, улс төрийн харилцаа, сэтгэлийн зөрчлийг өгүүлдэг. [[Хирагана]] үсгээр бичигдсэн уг бүтээл нь тухайн үеийн Япон хэлний уран зохиолын хөгжлийн чухал үе шатыг төлөөлдөг бөгөөд Японы хэл, бичиг, уран зохиолын түүхэнд асар их нөлөө үзүүлсэн. [[Файл:Ch42 nioumiya.jpg|thumb|right|250px|1680 оны орчимд ''Гэнжийн туульс''-ийг чимэглэсэн зураг]] [[Дэлхийн номын сан (Норвеги)]]-ийн сонгосон дэлхийн 100 чухал бүтээлийн нэгэнд багтдаг. == Зохиогч == ''Гэнжийн туульс''-ийг [[Мүрасаки Шикибү]] зохиосон гэж уламжлал ёсоор үздэг. Тэрээр Хэианы үеийн Киотогийн эзэн хааны ордонд үйлчилж байсан язгууртан эмэгтэй байв. Мүрасаки Шикибүгийн жинхэнэ нэр тодорхойгүй бөгөөд "Мүрасаки Шикибү" нь түүний ордны нэр юм. Тэрээр тухайн үеийн язгууртан эмэгтэйчүүдийн дунд түгээмэл байсан хирагана бичгээр уран зохиол туурвиж, хүний сэтгэл зүй, нийгмийн харилцааг нарийн дүрслэх чадвараараа алдартай болсон. Түүний үлдээсэн өдрийн тэмдэглэл болох [[Мүрасаки Шикибүгийн өдрийн тэмдэглэл]] нь Хэианы үеийн ордны амьдралын талаархи чухал эх сурвалжид тооцогддог. == Агуулга == ''Гэнжийн туульс'' нь нийт 54 бүлгээс бүрдэх бөгөөд гол дүр болох Хикару Гэнжигийн амьдралыг бага наснаас нь эхлэн өгүүлдэг. Гэнжи нь авьяаслаг, үзэсгэлэнтэй, боловсролтой язгууртан боловч улс төрийн шалтгаанаар хаан ширээ залгамжлах боломжгүй болдог. Тэрээр ордны амьдралд нэр хүндтэй байр суурь эзэлж, олон эмэгтэйтэй хайр сэтгэлийн холбоо тогтоох боловч эдгээр харилцаа нь аз жаргал төдийгүй уй гашуу, харамсал дагуулдаг. Зохиолын гол сэдвүүдэд: * хүний хайр ба хүсэл тэмүүлэл; * түр зуурын амьдралын тухай буддын үзэл; * гоо сайхны мөн чанар; * нийгмийн байр суурь ба улс төрийн харилцаа; * хүний дотоод сэтгэлийн зөрчил зэрэг багтдаг. Бүтээлийн төгсгөлийн хэсэгт Гэнжийн дараах үеийн дүрүүд, тухайлбал Каору болон Ниоү нарын амьдралыг өгүүлдэг. Эдгээр бүлгийг зарим судлаачид Мүрасаки Шикибү өөрөө бичсэн эсэх талаар маргаантай гэж үздэг. == Уран зохиолын онцлог == ''Гэнжийн туульс'' нь үйл явдлаас илүү дүрүүдийн сэтгэл санаа, дотоод ертөнцийг нарийвчлан дүрсэлдгээрээ онцлог юм. Энэ нь орчин үеийн сэтгэлзүйн романы эхлэлтэй холбоотой гэж үнэлэгддэг. Зохиолд Хэианы үеийн язгууртны амьдрал, ордны ёс заншил, хувцас, хөгжим, яруу найраг, улирлын өөрчлөлтийг маш нарийн дүрслэн харуулдаг. Байгалийн дүрслэл нь дүрүүдийн сэтгэл хөдлөлтэй нягт холбоотой байдлаар ашиглагддаг. Мөн уг бүтээлд тухайн үеийн язгууртан нийгэмд эмэгтэйчүүдийн байр суурь, боловсрол, гэр бүлийн харилцааг харуулсан байдаг. == Түүхэн ач холбогдол == ''Гэнжийн туульс'' нь Хэианы үеийн Японы соёл, нийгмийн талаархи үнэт эх сурвалж юм. Тус бүтээл нь тухайн үеийн Киотогийн эзэн хааны ордны амьдрал, язгууртнуудын харилцаа, гоо зүйн үзлийг ойлгоход чухал ач холбогдолтой. Зохиол нь Японы уран зохиолын хөгжлийн суурь бүтээл болж, дараагийн үеийн роман, жүжиг, зураг урлаг, кино, манга зэрэг олон салбарт нөлөөлсөн. == Гар бичмэл ба зураг урлаг == Анхны гар бичмэл бүрэн эхээрээ өнөөг хүртэл хадгалагдаагүй. Харин олон үеийн турш хуулбарлагдсан гар бичмэлүүд болон тайлбар, зурагт хувилбарууд үлджээ. XII зуунд бүтээгдсэн гэж үздэг [[Гэнжийн туульсийн зурагт гар бичмэл]] (源氏物語絵巻, ''Genji monogatari emaki'') нь Японы уран зургийн хамгийн үнэт дурсгалуудын нэг юм. Уг бүтээлд романы гол үйл явдлуудыг зураг болон бичгээр хослуулан дүрсэлсэн байдаг. == Дэлхийн утга зохиолд үзүүлсэн нөлөө == XX зуунаас эхлэн ''Гэнжийн туульс'' дэлхийн олон хэлэнд орчуулагдаж, Японы утга зохиолын төлөөлөл болсон. Англи хэлний анхны бүрэн орчуулгыг [[Артур Уэйли]] 1925–1933 онд хийсэн бөгөөд дараа нь бусад олон орчуулагч шинэчилсэн хувилбарууд гаргажээ. Өнөөдөр уг бүтээлийг дэлхийн сонгодог уран зохиолын нэг, хүний сэтгэл зүйг гүнзгий дүрсэлсэн анхны романуудын нэг гэж үнэлдэг. n8dfa7v4d77x7nbo2x2zs7hcuilliv5 873299 873257 2026-10-14T07:26:15Z Zorigt 49 873299 wikitext text/x-wiki [[Файл:Genji emaki 01003 002.jpg|thumb|right|250px|12-р зууны үед гараар хуулбарласан ''Гэнжийн туульс''ын зурагт гар бичмэл]] '''Гэнжийн туульс''' ([[Япон хэл|японоор]]: {{langx|ja|源氏物語}}; [[Ромажи]]: {{lang|ja|Genji monogatari}}) нь Японы сонгодог [[утга зохиол]]ын хамгийн алдартай бүтээлүүдийн нэг бөгөөд дэлхийн анхны сэтгэл зүйн роман, анхны бүрэн хэмжээний үргэлжилсэн үгийн романуудын нэг гэж олон судлаач үздэг. Энэхүү бүтээлийг [[Мүрасаки Шикибү]] (紫式部, ''Murasaki Shikibu'') хэмээх [[Хэйан]] үеийн (794–1185) язгууртан эмэгтэй зохиосон гэж үздэг. Бүтээл нь XI зууны эхэн үед, ойролцоогоор 1008 оны орчим бичигдсэн байх магадлалтай. Зохиол нь эзэн хааны удмын хүү боловч хаан ширээг залгамжлах эрхгүй болсон Хикарү Гэнжи (光源氏, "Гэрэлт Гэнжи") хэмээх язгууртны амьдрал, хайр дурлал, улс төрийн харилцаа, сэтгэлийн зөрчлийг өгүүлдэг. [[Хирагана]] үсгээр бичигдсэн уг бүтээл нь тухайн үеийн япон хэлний уран зохиолын хөгжлийн чухал үе шатыг төлөөлдөг бөгөөд Японы хэл, бичиг, уран зохиолын түүхэнд асар их нөлөө үзүүлсэн. [[Файл:Ch42 nioumiya.jpg|thumb|right|250px|1680 оны орчимд ''Гэнжийн туульс''ыг чимэглэсэн зураг]] [[Дэлхийн номын сан (Норвеги)|Дэлхийн номын сангийн]] сонгосон дэлхийн 100 чухал бүтээлийн нэгэнд багтдаг. == Зохиогч == ''Гэнжийн туульс''-ийг [[Мүрасаки Шикибү]] зохиосон гэж уламжлал ёсоор үздэг. Тэрээр Хэйан үеийн Киотогийн эзэн хааны ордонд үйлчилж байсан язгууртан эмэгтэй байв. Мүрасаки Шикибүгийн жинхэнэ нэр тодорхойгүй бөгөөд "Мүрасаки Шикибү" нь түүний ордны нэр юм. Тэрээр тухайн үеийн язгууртан эмэгтэйчүүдийн дунд түгээмэл байсан хирагана бичгээр уран зохиол туурвиж, хүний сэтгэл зүй, нийгмийн харилцааг нарийн дүрслэх чадвараараа алдартай болсон. Түүний үлдээсэн өдрийн тэмдэглэл болох [[Мүрасаки Шикибүгийн өдрийн тэмдэглэл]] нь Хэйан үеийн ордны амьдралын талаарх чухал эх сурвалжид тооцогддог. == Агуулга == ''Гэнжийн туульс'' нь нийт 54 бүлгээс бүрдэх бөгөөд гол дүр болох Хикарү Гэнжигийн амьдралыг бага наснаас нь эхлэн өгүүлдэг. Гэнжи нь авьяаслаг, үзэсгэлэнтэй, боловсролтой язгууртан боловч улс төрийн шалтгаанаар хаан ширээ залгамжлах боломжгүй болдог. Тэрээр ордны амьдралд нэр хүндтэй байр суурь эзэлж, олон эмэгтэйтэй хайр сэтгэлийн холбоо тогтоох боловч эдгээр харилцаа нь аз жаргал төдийгүй уй гашуу, харамсал дагуулдаг. Зохиолын гол сэдвүүдэд: * хүний хайр ба хүсэл тэмүүлэл; * түр зуурын амьдралын тухай буддын үзэл; * гоо сайхны мөн чанар; * нийгмийн байр суурь ба улс төрийн харилцаа; * хүний дотоод сэтгэлийн зөрчил зэрэг багтдаг. Бүтээлийн төгсгөлийн хэсэгт Гэнжийн дараах үеийн дүрүүд, тухайлбал Каорү болон Ниоү нарын амьдралыг өгүүлдэг. Эдгээр бүлгийг зарим судлаачид Мүрасаки Шикибү өөрөө бичсэн эсэх талаар маргаантай гэж үздэг. == Уран зохиолын онцлог == ''Гэнжийн туульс'' нь үйл явдлаас илүү дүрүүдийн сэтгэл санаа, дотоод ертөнцийг нарийвчлан дүрсэлдгээрээ онцлог юм. Энэ нь орчин үеийн сэтгэл зүйн романы эхлэлтэй холбоотой гэж үнэлэгддэг. Зохиолд Хэйан үеийн язгууртны амьдрал, ордны ёс заншил, хувцас, хөгжим, яруу найраг, улирлын өөрчлөлтийг маш нарийн дүрслэн харуулдаг. Байгалийн дүрслэл нь дүрүүдийн сэтгэл хөдлөлтэй нягт холбоотой байдлаар ашиглагддаг. Мөн уг бүтээлд тухайн үеийн язгууртан нийгэмд эмэгтэйчүүдийн байр суурь, боловсрол, гэр бүлийн харилцааг харуулсан байдаг. == Түүхэн ач холбогдол == ''Гэнжийн туульс'' нь Хэйан үеийн Японы соёл, нийгмийн талаарх үнэт эх сурвалж юм. Тус бүтээл нь тухайн үеийн Киотогийн эзэн хааны ордны амьдрал, язгууртнуудын харилцаа, гоо зүйн үзлийг ойлгоход чухал ач холбогдолтой. Зохиол нь Японы уран зохиолын хөгжлийн суурь бүтээл болж, дараагийн үеийн роман, жүжиг, зураг урлаг, кино, манга зэрэг олон салбарт нөлөөлсөн. == Гар бичмэл ба зураг урлаг == Анхны гар бичмэл бүрэн эхээрээ өнөөг хүртэл хадгалагдаагүй. Харин олон үеийн турш хуулбарлагдсан гар бичмэлүүд болон тайлбар, зурагт хувилбарууд үлджээ. XII зуунд бүтээгдсэн гэж үздэг [[Гэнжийн туульсийн зурагт гар бичмэл]] (源氏物語絵巻, ''Genji monogatari emaki'') нь Японы уран зургийн хамгийн үнэт дурсгалуудын нэг юм. Уг бүтээлд романы гол үйл явдлуудыг зураг болон бичгээр хослуулан дүрсэлсэн байдаг. == Дэлхийн утга зохиолд үзүүлсэн нөлөө == XX зуунаас эхлэн ''Гэнжийн туульс'' дэлхийн олон хэлэнд орчуулагдаж, Японы утга зохиолын төлөөлөл болсон. Англи хэлний анхны бүрэн орчуулгыг [[Артур Уэйли]] 1925–1933 онд хийсэн бөгөөд дараа нь бусад олон орчуулагч шинэчилсэн хувилбарууд гаргажээ. Өнөөдөр уг бүтээлийг дэлхийн сонгодог уран зохиолын нэг, хүний сэтгэл зүйг гүнзгий дүрсэлсэн анхны романуудын нэг гэж үнэлдэг. [[Ангилал:Утга зохиолын бүтээл]] [[Ангилал:Японы утга зохиол]] [[Ангилал:Моногатари]] [[Ангилал:11-р зууны утга зохиол]] [[Ангилал:Ордны туульс]] oqtofbqwjtnd9q4ka1ndceqz5a9ul53 0 22089 873275 633447 2026-10-14T05:27:51Z Avirmed Batsaikhan 53733 873275 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|10 сарын}} '''10 сарын 14''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 287 дахь ([[өндөр жил]] бол 288 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 78 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1851 - Англид мэдээллийн [[Ройтерс агентлаг|«Ройтерс» агентлаг]] байгуулагдсан. * 1933 - [[Нацист Герман]] [[Үндэстнүүдийн Лиг]]-ээс гарч буйгаа зарласан. * 1964 - [[Никита Хрущёв]] ЗХУ-ын Коммунист намын 1-р нарийн бичгийн даргын албан тушаалаас огцорч [[Леонид Брежнев]] түүний оронд ЗХУ-ын тэргүүн болсон. ** [[Мартин Лютер Кинг]] [[Нобелийн энхтайвны шагнал]] хүртсэн. * 1968 - Хүн анх удаа 100 метрийн зайг 10 секундээс бага хугацаанд туулсан өдөр. Энэ хүн бол АНУ-ын Арканзас мужийн Дюма хотд төрсөн Jim Hines /Жим Хайнс/ байсан юм. * 2002 - [[Гүрж|Гүржид]] [[Үнэн алдартны шашин|Үнэн алдартны шашныг]] албан ёсны төрийн шашин гэж зарласан. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1712 — [[Жорж Гренвилл]] (1770 онд нас барсан) британийн улс төрч, Их Британийн 8 дахь Ерөнхий сайд (1763—1765). * 1734 — [[Фрэнсис Лайтфүүт Ли]] (1797 онд нас барсан) америкийн улс төрч, [[АНУ-ыг “Үндэслэгч эцгүүд"|АНУ-ыг үндэслэг эцгүүдийн]] нэг. * 1784 — [[VII Фердинандо]] (1833 онд нас барсан) Испанийн хаан (1808 болон 1814—1833). * 1927 — сэр [[Рожер Мур]] (2017 онд нас барсан) английн кино жүжигчин, продюсер, зохиолч. * 1963 — [[Валентин Юдашкин]] (2023 онд нас барсан) зөвлөлтийн болон оросын хувцасны загвар зохион бүтээгч. == Энэ өдөр нас барагсад == * [[1969]] - [[Хагүрояма Масажи]], сүмогийн 36 дахь [[ёкозүна]] (* [[1914]]) == Тэмдэглэлт баярууд == 1970 - оноос Дэлхийн стандартын өдөр ---- {{Commonscat|14 October|10 сарын 14}} [[Ангилал:Өдөр|1014]] [[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#14]] 9kd6o6tur9bfx7g9jg1wu6j3z2ecpls 0 31242 873311 872694 2026-10-14T11:01:15Z ~2026-54590-01 108150 873311 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | төрсөн_өдөр = {{bda|1975|11|6}} | төрсөн_газар = Улаанбаатар хот |амьдарч_буй_газар=Улаанбаатар|үндэстэн=Халх| иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = жүжигчин, бараа сурталчлагч |эцэг=Луушаан| тайзны_нэр = Аглуу, Баттулга | төрөл = хошин үзэгдэл, жүжиг, УСК | дүр_маяг = царайлаг эр, нөхөр, найз, дарга.. | танил_үе = 2000-аад оноос өнөө ч гэсэн | хамтлаг = Х Түц (2000-2015) (2024-одоо) Шинэ Үе Продакшн (2016-2019) Doz entertainment (хэсэгчилэн) |сургууль=Соёл Урлагийн Их Сургууль|хоч_нэр=Аглуу| алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br />Монгол улсын гавьяат жүжигчин (2011)<br />Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан }} '''Луушааны Баттулга''' ([[1975 он|1975]] оны [[11 сарын 6]]-нд Улаанбаатарт төрсөн) -Монгол улсын урлагийн [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|гавьяат жүжигчин]] (2011), [[Монгол Улс]]ын хошин урлаг, тайз, дэлгэцийн нэрт [[жүжигчин]]. Эцэг Лушаан нь [[Улаанбаатар]] хот, эх нь [[Хэнтий]] аймгийн [[Биндэр сум|Биндэр]] сумынх ажээ.<ref name="ярилцлага2008"/> Баттулга 1993 онд дунд сургуулиа төгсөөд 1993-1997 онд [[Соёл Урлагийн Их Сургууль|СУИС]]-ийн кино драмын жүжигчний ангид сурч төгсөөд хошин урлагт хөл тавьжээ. Анхны эхнэр нь Уянга, одоогийн эхнэр нь жүжигчин Оюунчимэг, 5 хүүхэдтэй. Уянгаас Баттулгын хоёр охин, нэг хөвүүн, Н.Оюунчимэгээс хоёр хүүхэд нь төржээ. '''"Аглуу"''' гэх нэр бол Баттулга гэдэг нэрийг тонгоруулж унших үеийн эхний 4 үсгээс үүсчээ. Аглуу энтертайнмэнтийн үүсгэн байгуулагч. Тэрээр хошин урлаг болон уран бүтээлийн Х Түц хамтлагт удаан хугацаанд жүжиглэж байсан төдийгүй богинохон чөлөөтэй зав цаг байгаа хугацаанд киноны ажилд голцуу тоглож явдаг. '''Дэлгэцийн болон Тайзны урлагт'''; Сэргээш 1 (2003) Сэргээш 2 (2004) Улаанбаатарын Үдэш (2003) Өвлийн Инээмсэглэл (2004) Өвлийн Инээмсэглэл (2005) Сэргээш 3 (2005) Өвлийн Инээмсэглэл (2006) Хориотой Жүжиг (2006) Өвлийн Инээмсэглэл (2007) Өвлийн Инээмсэглэл (2008) Өвлийн Инээмсэглэл (2009) Гэмгүй Буруутнууд (2009) Өвлийн Инээмсэглэл (2010) Мөнгөтэй Туулай (2010) Эгч Дүүс (2011) Өвлийн Инээмсэглэл (2011) Сэрүүн Хасын Нууц - Хятад Ноён (2014) Өвлийн Инээмсэглэл (2014) Өвлийн Инээмсэглэл (2015) Өвлийн Инээмсэглэл (2024) UB Comedy Дайралцаан - (2026) '''Тоглосон Кинонуудаас'''; Миний хөрш Чөтгөр - (2009) Тэнгэрийн Продюсер - (2010) Болсон Явдал - Сэндэрийн Аав (2011) Мартагдашгүй Намар 2 - (2011) Найз - Дорлиг (2011) Жаужүрек мын Бала - (2012) Аз жаргалын Шок - Эмнэлгийн Эмч (2014) Давхар Цохилт - Зандан (2015) Барьцаа 007 - (2016) Шинэ Шөл - Насанбат (2018) Дэлхий Даахгүй Баян - Чүлтэм (2019) Алимабебе - (2020) Карантины Кино - (2020) Аавын Дээл , Супер Цагдаа - (2021) Ханиа даргадаа үнсүүл - (2021) Ноолуурчид - Улаанхүү (2025) Аавын Нууц - (2026) Найз ОАК - Дорлиг (2026) ==Баримтын холбоос== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Баттулга, Луушааны}} [[Ангилал:Инээдмийн жүжигчин]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Соёл урлагийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголын хүн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Хятадууд]] [[Ангилал:1975 онд төрсөн]] https://kinosan.mn/actor/2689 https://gogo.mn/r/n7309 https://news.zindaa.mn/4dh https://www.24tsag.mn/a/24551 https://ergelt.mn/news/111/single/29600 {{bio-stub}} {{Монгол улсад хамаарах}} iufijk2vlrtsx35nihaosi45xcrf35t 0 36796 873279 873235 2026-10-14T06:03:03Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-55251-82|~2026-55251-82]] ([[User talk:~2026-55251-82|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Zorigt|Zorigt]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 774840 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Сандо | зураг = San_To.jpg | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = Сандо амбан | тайлбар = Сандо амбан | төрсөн_огноо = 1876 он | төрсөн_газар = Чин Улс, Манжийн найман хошууны Шулуун цагаан хошуу | нас_барсан_огноо = тодорхойгүй | нас_барсан_газар = тодорхойгүй | үндэстэн = Монгол | бусад_нэр = Сандуй бас Сан То | алдаршсан_хувь_нэмэр = Монгол дахь Манжийн сүүлийн амбан сайд | ажил_мэргэжил = }} '''Сандо''' буюу [[Сандуй]] нь [[Монгол]]ын [[Хүрээ]]нд (1909-1911) сууж байсан [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манж]] [[Чин улс]]ын сүүлийн [[Амбан|амбан сайд]] юм. ==Намтар== ===Манжийн хааны албанд хүчин зүтгэсэн нь=== Сандо нь [[манж]]ийн [[найман хошуу]]ны цэргийн монгол хошуунд хамаарах, монгол цустай хүн байжээ. Тэрээр 1876 онд Жэжян мужийн [[Ханжоу]]гийн [[Манжийн Шулуун цагаан хошуу|Шулуун цагаан хошуу]]нд төрсөн. Түүнийг Манж Чин улсын [[Ю Чу-Ян]] гэдэг нэртэй багш сургаж байсан төдийгүй бие дааж суралцжээ. Мөн түүнийг [[Япон]]ы [[Токио]] хотод боловсрол эзэмшсэн хүн гэсэн мэдээлэл байдаг. Тэрээр бага залуугаасаа Манжийн төрийн албанд зүтгэсэн байна. Эхний үед Ханжоугийн захирагч байгаад дараа нь Ханжоугийн цэргийн академийн захирал, давхар Жэжян мужийн Гадаад хэргийн хорооны захиралын албыг хашиж байсан байна. 1902 онд Ханжоуг орхин [[Бээжин]]гийн Эзэн хааны Их сургуулийн хянах түшмэл болжээ. 1907 онд иргэний захиргааны зөвлөлийн зөвлөхөөр ажиллажээ. Харин 1908 онд [[Хөх хот|Хөххот]]ийн [[Мээрэн|Мэйрэн]] [[занги]] буюу Куехячены орлогч дэслэгч генералаар томилсон. ===Ар Монголын Хүрээний Амбан сайдаар суусан ба Монголын Цагаагчин гахай жилийн хувьсгал=== [[Файл:Сандо амбан.png|300px|thumb|left|Их хүрээн дэх Манж амбан Сандо. 1910 он]] 1909 онд [[Ар Монгол]]ын Хүрээнд суух [[амбан]] [[сайд]]аар томилогдсон байна. Энд байхдаа Манж чин улсын бодлогыг Монголд хүчээр хэрэгжүүлэхийг оролдсон боловч [[Богд|Богд гэгээн]] болон Монголын [[Ноён|ноёд]], [[лам]] нарын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан байна. Энэ үед 1911 онд Манжийн ноёрхлыг [[Хятад]]ад унагасан тул 1911 оны 12 сарын 1 буюу Цагаагчин гахай жилийн өвлийн тэргүүн сарын 13-ны өглөө нь [[Халх]]ын Хүрээний бүх хэргийг түр удирдан шийдэх газар буюу Түр засгийн газраас [[Түшээт хан аймаг#Аймгийн чуулган дарга нар|Түшээт хан аймгийн чуулган дарга]] [[Гадинбалын Чагдаржав]], мөн аймгийн жанжин чин ван [[Чингэлтэй]], Сэцэн хан аймгийн чуулганы дэд дарга Гомбосүрэн, тус аймгийн жанжин Гомбосүрэн, ван Цэрэнсодном, гүн Намсрай, [[Да лам Цэрэнчимэд]] нар Манжийн Сандо амбаныг 3 хоногийн хугацаанд Монгол газар улс орноос гарч явахыг тулган шаарджээ. Сандо амбан мөн өдрөө Оросын консулд очиж хамгаалалт хүсэж, консулын байранд хоноод 12 сарын 4-ний өдөр [[Хиагт]]аар дамжин [[Манжуур]] буцжээ. ===Хятадын албанд зүтгэсэн жилүүд=== Монголоос Сандо Манжуурын Мүгдэнд очиж, Сандо монголчуудыг захирч чадахгүйд эзэн хаан гайхаж байгааг илэрхийлсэн цахилгаан хүлээн авчээ. Амбанг албан тушаалаас нь чөлөөлж, түүний үйлдлийг шалгахыг хүлээхийг үүрэг болгов. 1912 оны 2-р сард Чин гүрэн унасан нь түүнийг цаашид ичиж зовохоос, эсвэл бүр дордохоос аварсан юм. Хятадад манжийн ноёрхлыг түлхэн унагаж Бүгд найрамдах Хятад улсыг байгуулснаас хойш Сандо нь Хятадын албанд зүтгэж эхэлсэн байна. Түүнийг 1912 оны 10 сард [[Мүгдэн]]гийн дэд дэслэгч генералаар томилсон ба мөн оны 11 сард орлогч генералын даргаар давхар томилогдсон байна. Энэ албан тушаалд тэрээр цөөнгүй жил ажилласан ба 1920 оны 9 сард Манжуурын захирагч [[маршал]] [[Жан Золин]]гийн дэмжлэгтэйгээр Бээжингийн Цагаачлал, хөдөлмөрийн товчооны дарга болов. 1921 оны 12-р сард тэрээр засгийн газрын Тамгын газрын Иргэний томилгооны товчооны дарга болжээ. 1922 оны 6-р сард Өлсгөлөнг арилгах товчооны орлогч даргаар, мөн оны 10-р сард Маршалын коллежийн даргаар томилогдов. 1924 оны 2-р сарын 9-нд Бэйян жанжны ордноос түүнд "Генерал Шүнвэй" цол олгов. 1929 оноос хойш Зүүн хойд хилийн цэргийн ерөнхий командлагчийн албанд зөвлөхөөр ажиллаж байжээ. Сандо Манж Го улсыг үүсгэн байгуулсны дараа Шинжинд очиж, эзэн хаан [[Пүи|Пү-И]]гээс түүнд оршин суух газар олгожээ. Сандо 1933 оны 8-р сарын 31-нд Манжуурын цахилгаан холбоо, телефон ХХК-ийн дэд ерөнхийлөгчөөр томилогдсон байна. Сандо 1941 онд Хятад-Японы хоёрдугаар дайны үеэр 70 насандаа нас барсан гэж үздэг. ===Шагнал=== Сандогийн хятадын төлөө зүтгэлийг үнэлэн 1921 оны 7 сард Ташоу Паокян Чиахо одонгийн хоёрдугаар зэрэг, 1922 оны 11 сард Ташоу Чиахо одонгийн нэгдүгээр зэргээр тус тус шагнаж байжээ. ==Сонирхолтой баримтууд== *Сандо амбан нь баруун европжсон хүн байсан бололтой байдаг. Тэрээр Хүрээнд ирсний дараа гудамжинд бие засахыг хориглож, анхны нийтийн бие засах газрыг байгуулж байсан ба гудамжуудад гэрэлтүүлэг хийж, сонин эрхлэн гаргаж байсан байна. Мөн автомашин сонирхож байсан гэдэг. *Сандо амбан Хүрээнд байгаад буцаж явах замдаа [[Харбин]] хотод Японы сэтгүүлчид өгсөн ярилцлага нь Японы архивт байгаагаас үзвэл: “Сандо миний бие хэргийг шийтгэгч сайдаар хоёр жилийн хугацааг Их Хүрээнд өнгөрөөсөн боловч тэр хугацаанд нэг ч удаа хоолоо тавтай идэж үзсэнгүй. Учир нь хол газар бүхий тэнд (Монголд) манай ордны ачлал болон сүр хүч хүрэхгүй тул Монголын хутагтын дарангуйлал хэтэрхий бөгөөд хөрш орон болох Оросын оролцоо туйлдаа хүрсэн” гэж хэлсэн бий. *Сандо амбанг анх ирээд Богд гэгээнд бараалхахад Эх дагина Дондогдулам хамт байсан боловч амбанг хүндлэн босоогүйгээс амбан, гэгээн хоёр муудалцан цаашид таарамжгүй харилцах болсон гэсэн ам дамжсан яриа байдаг. *Сандо амбанг Хүрээнээс хөөгдсөний дараа монголчуудын дунд “Үдэш болгон ноцоод байдаг Үмхий лаампаг нь унтраа биз ээ хө Үй олныг жанжлаад байдаг Өнөө муу амбан чинь хайчсан билээ хө” гэсэн хошин дуу гарсан. ==Мөн үзэх== *[[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал]] ==Эшлэл== *[[Хятад дахь Хэн нь Хэн бэ?|"Who's Who in China"]]. Шанхай хот. 1925 он ==Уран зохиол== *[[Сономбалжирын Буяннэмэх]]. “Ойрх цагийн товч түүх буюу Сандо амбан” жүжиг. 1922 он *[[Бямбын Ринчен]]. Сандо амбан. роман. УБ хот. 1973 он {{Олноо өргөгдсөн Монгол улс}} [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Манжийн амбан]] [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын хүн]] [[Ангилал:1876 онд төрсөн]] [[Ангилал:1941 онд өнгөрсөн]] 7uwr3bifk7rs7ltga5ab9c4e1zb6mci 0 37648 873237 728470 2026-10-13T12:42:34Z Avirmed Batsaikhan 53733 873237 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Юань Ши Кай | зураг = YuanShikaiPresidente1915.jpg | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = Юань Ши Кай | тайлбар = | төрсөн_огноо = 1859 оны 9 сарын 16 | төрсөн_газар = Манж Чин улс | нас_барсан_огноо = 1916 оны 6 сарын 6 | нас_барсан_газар = Хятадын эзэнт гүрэн | үндэстэн = хятад | бусад_нэр = 袁世凯 | алдаршсан_хувь_нэмэр = Манж Чин Улсын [[Циси]] хатны итгэлийг олох замаар манжийн төрийг хятадын төрөөр солих тоглоомын гол зохион байгуулагч, | ажил_мэргэжил = генерал, улс төрч }} '''Юань Шикай''' ({{lang-zh|袁世凯}}; [[пиньинь]]- ''Yuán Shìkǎi''; 1859 оны 9-р сарын 16-нд [[Хэнань муж|Хэнань мужид]] төрсөн—1916 он 6-р сарын 6-нд нас барсан) [[Чин улс|Чин улсын]] сүүлчийн эзэн хаан бөгөөд [[Дундад Иргэн Улс|Дундад иргэн улсын]] анхны Ерөнхийлөгч. Тэрээр Хятадын түүхэнд цэргийн дарангуйлалд тулгуурласан [[Авторитаризм|авторитар]] захирагч, мөн өргөн эрх мэдэлтэй ерөнхийлөгч (1912-1915), өөрийгөө эзэн хаан гэж тунхагласан (1916) гэдгээрээ алдартай. Бэйяны милитаристуудын удирдагч. Тэрээр мөн цэргийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, дипломат, умардын шинэ цэргийг удирдагч, орчин үеийн [[Дундад Иргэн Улс|Дундад иргэн улсын]] улс төр, хятад үндэстэний уламжлалт соёлын сэргээхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн, дундад улсын цагдаагийн захиргаа, дундад улсын хууль цаазын одоогийн суурийг тавигч, Дундад иргэн улс байгуулсан гол хүн болно. Тэрээр Манж Чин улсын сайд нарын зөвлөлийн Ерөнхий сайд, дундад иргэн улсын цагийн их ерөнхийлөгч ба дундад иргэн улсын их ерөнхийлөгч зэрэг тушаалыг хашиж байжээ . [[Файл:Yuan Shikai in uniform.jpg|thumb|1911 он.]] '''Манж''' болон '''хятад'''ын генерал, [[улс төрч]] хүн бөгөөд [[Манж Чин улс]]ын сүүлийн үед өөрийн нэр хүндтэй байдлыг чадварлаг ашиглан түүнийг [[хятад]]ын төрөөр солих үйл ажиллагааг зохион байгуулсан бөгөөд [[Дундад Иргэн Улс]] буюу [[Тайвань|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]ын анхны [[ерөнхийлөгч]] байсан хүн юм. Амьдралын сүүлийн жилүүдэд Бүгд найрамдах засаглалыг хаан засгаaр сольж хятадын хаант улсыг зарлан тунхаглаж өөрийгөө Хоншиан эзэн хаан гэж зарласан байна. [[Богд Хаант Монгол Улс]]ыг үл хүлээн зөвшөөрч түүнийг хятадад нэгтгэх бодлого баримталж байсан хүн юм. == Намтар == Юань Шикай [[Тайпингийн бослого|Тайпинийн бослог]]ын үеэр Хэнань мужид удам дамжсан цэргийн хүмүүсийн гэр бүлд төрж, ирээдүйн дарангуйлагчийн эцэг эх нь дийлдэшгүй бэхлэгдсэн бүсийг зохион байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Уламжлалт тулааны сургаалиар хүмүүжсэн Юань Шикай тулааны урлаг төгөлдөржүүлэхэд ихээхэн анхаардаг байжээ. Тэрээр [[Ли Хунжан|Ли Хунжаны]] удирдсан Анхуйн армид (Аньхуй мужид байгуулагдсан тул ийнхүү нэрлэсэн) нэгдэн, Япон улсыг бүс нутагт нэвтрүүлэхгүйн тулд [[Солонгос|Солонгост]] илгээсэн байна. Солонгос дахь улс төрийн хямрал ирээдүйн дарангуйлагчийн зохион байгуулалтын авьяасыг бий болгох боломжийг олгосон. 1885 онд Юань Шикай [[Сөүл]] дэх Хятадын элчээр томилогдсон бөгөөд [[Хятад-Японы нэгдүгээр дайн]] эхэлснээр түүний идэвхтэй, үнэнч байдал үнэлэгдсэн юм. Хятадын флотыг устгаж, Японтой хийсэн дайнд арми нь ялагдсанаар Хятад улс зэвсэгт хүчнийхээ бүтцийг үндсээр нь өөрчлөх зорилт тавьжээ. 19-р зууны сүүл үеэс Юань Шикай [[Бэйяны арми|Бэйяны армийг]] байгуулахад идэвхтэй оролцож иржээ. 1900 оны [[Ихэтуанийн бослого|Ихэтуанийн бослогын]] үеэр Юань Шикай Хятадын бусад бүс нутгийн аюулгүй байдлыг хангах нэрийдлээр Бэйянгийн томоохон хүчийг ялагдалаас аварч, байлдааны бүсээс нэн даруй гаргаж чадсан байна. 1901 онд Ли Хунжаныг нас барсны дараа тэрээр Жили мужийн захирагч, Бэйяны армийн командлагчийн (Германы загварын дагуу зэвсэглэсэн, бэлтгэгдсэн тус улсын хоёр шинэ армийн нэг) албан тушаалыг хүлээн авав. Бэлэвсэрсэн Хатан хаан [[Цыши]] том албан тушаалд томилогдсон нь Юань Шикайгийн Хятадын хувь заяаг атгах байр суурийг улам бэхжүүлсэн юм. Юань Шикай [[Чин улс|Чин гүрн]]<nowiki/>ий улс төрийн шинэчлэл, тэр дундаа Боловсролын яам, Цагдаагийн яамыг байгуулахад идэвхтэй үүрэг гүйцэтгэсэн байна. Тэрээр Хятад, Манж хоёрын хооронд арьсны өнгөөр ялгаатай гэх мэт хууль эрх зүйн тэгш байдлыг дэмжсэн. Юань Шикай хүчирхэгжихээс эмээж, хатан хаан 1908 онд нас барахаасаа өмнө ихэмсэг жанжны цаазаар авах тушаал өгсөн боловч ирээдүйн дарангуйлагч бүх албан тушаалаа залуу эзэн хааны ван [[Пүи]]-д үлдээж, төрөлх аймагтаа буцсан байна. 1911 онд Засгийн газрын эсрэг дахин бослого гарч, Юань Шикай дахин эрэлт хэрэгцээтэй болж, ерөнхий сайдаар томилогдож, нэгдүгээр зэргийн "хоу цол" (一等侯) хүртэв. Юань Шикай армийг удирдан гартаа асар их хүчийг төвлөрүүлж чаджээ. Нэг талаас тэрээр тус бүр мужуудад Бүгд найрамдахчуудын эсрэг шийдэмгий кампанит ажил хийж, нөгөө талаас тэдэнтэй хүнд хэцүү хэлэлцээр хийж, өөрийн нөхцөлийг тулгаж, эрх мэдлээ алдахгүй байхыг хичээв. Тэрээр Бүгд найрамдах намын нөхцлөөр Засгийн эрхийг шууд авахаас татгалзаж, эцэст нь [[Сунь Ятсен]] ерөнхийлөгчөөр сонгогдов. Дараачийн хүнд хэцүү хэлэлцээрүүд нь Юань Шикайг Манжийн хаант улсыг түлхэн унагах тухай хэлэлцээ хийж, Дундад Иргэн улсын анхны Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон байна. [[Файл:1914中華民國三年(袁世凱像)壹圓.png|thumb|350px|Дундад Иргэн улсын 3 дахь жилийн мөнгөн доллар дээрх Юань Шикайн хөрөг]] Юань Шикай Дундад Иргэн улсын ерөнхийлөгч болж, эзэн хааныг хаан ширээнээс огцруулахаар тулгасны дараа их гүрнүүд болон орон нутгийн цэргийн удирдагчдын аль алинд нь бутран бутарсан сүйрсэн улсыг өвлөн авсан юм. Ийм нөхцөлд Юань Шикай өөрийгөө бүх насаар нь ерөнхийлөгч байхаар шийдэж, 1913 онд дарангуйлагчийн эсрэг хувьсгал хийсэн Үндэсний ассамблейг тараажээ. Юань Шикай бослогыг дарж, Хятадын эзэнт гүрнийг байгуулж, түүний бодлоор удаан тэвчиж байсан Хятад улсыг тогтвортой байдал, тусгаар тогтнол, эв нэгдэл, хөгжил цэцэглэлтээр хангах байжээ. Гэвч Юань Шикай эцэс төгсгөлгүй хэлмэгдүүлэлт, төрийн тулгамдсан асуудлыг шийдвэрлэх чадваргүй, хавчлага хавчлагын гаж донтон нь бүх намыг өөрийгөө хэмээн зарласан эзэн хааны эсрэг эргүүлж, Юань Шикай эрх мэдлээсээ татгалзахад хүргэсэн байна. Юань Шикай бөөрний дутагдал өвчнөөр нас барж, эцэс төгсгөлгүй тэмцлийн улмаас эмх замбараагүй болсон улсыг үлдээжээ. [[Ангилал:Хятадын улс төрч]] [[Ангилал:Хятадын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Хятад-Японы нэгдүгээр дайны хүн]] [[Ангилал:Ихэтуанийн бослогын хүн]] [[Ангилал:Дэлхийн нэгдүгээр дайны хүн]] [[Ангилал:Хятадууд]] [[Ангилал:1859 онд төрсөн]] [[Ангилал:1916 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Чин улсын жанжин]] [[Ангилал:Чин улсын улс төрч]] 3a6o3bs1esyfwckhl2qrzf3alszxgcx 0 42112 873272 804683 2026-10-14T04:10:24Z ~2026-55125-42 108232 873272 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Тарвагатайн гол''' Зэд-Хантай-Бүтээлийн нурууны дархан цаазат газарт хамаарна. [[Ангилал:Азийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Монголын гол мөрөн]] [[Ангилал:Булган аймгийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Хөвсгөл аймгийн гол мөрөн]] {{Mongolia-stub}} {{river-stub}} Булган аймагт Эгийн голтой нийлдэг conl5qlcifdrpij6ro3rh95zo47axki 873273 873272 2026-10-14T04:11:23Z ~2026-55125-42 108232 873273 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Тарвагатайн гол''' Зэд-Хантай-Бүтээлийн нурууны дархан цаазат газарт хамаарна. [[Ангилал:Азийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Монголын гол мөрөн]] [[Ангилал:Булган аймгийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Хөвсгөл аймгийн гол мөрөн]] {{Mongolia-stub}} {{river-stub}} lzoey0tra54o2ejfc6ndzqppu3xkhrk 0 43635 873277 873231 2026-10-14T05:57:51Z Zorigt 49 873277 wikitext text/x-wiki {{see also|Трояны, Лодзь муж}} {{Инфобокс суурин | name = Трояны | native_name = Trojany | settlement_type = Тосгон | total_type = &nbsp; | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_shield = | image_map = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{POL}} | subdivision_type1 = [[Польшийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Мазови муж|Мазови]] | subdivision_type2 = [[Повят|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Воломин тойрог|Воломин]] | subdivision_type3 = [[Гмина]] | subdivision_name3 = [[Домбровка гмина|Домбровка]] | coordinates = {{coord|52|28|21|N|21|20|05|E|region:PL|display=title,inline}} | pushpin_map = Польш | pushpin_label_position = bottom | elevation_m = | population_total = 490 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 05-252 | area_code = +48 29 | blank_name = [[Польшийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = WWL | website = }} [[File:Trojany województwo mazowieckie.JPG|right|250px|thumb|Трояны тосгон]] '''Трояны''' ({{lang-pl|Trojany}}) нь [[Польш]] улсын төв хэсгийн зүүн талд, [[Мазови муж]]ийн [[Воломин тойрог|Воломин тойрогт]] харьяалагддаг тосгон юм. Тус тосгон нь [[Домбровка гмина|Домбровка гминагийн]] нутаг дэвсгэрт оршдог бөгөөд Варшавын бүс нутагтай зам тээврийн холбоотой. == Газар зүй, байршил == Трояны нь Мазови мужийн Воломин тойргийн хөдөө суурингийн нэг юм. Тосгоны газар зүйн солбицол нь хойд өргөргийн 52°28′21″, зүүн уртрагийн 21°20′05″ орчим байна. Тус тосгон нь [[Варшав]] болон Воломин орчмын суурин газруудтай холбогдох замын сүлжээний ойролцоо байрладаг. Тосгоны нутаг дэвсгэрээр Польшийн S8 хурдны замын чиглэл дайран өнгөрдөг. Энэхүү зам нь Варшавыг Белосток болон Балтын орнууд руу чиглэсэн тээврийн коридортой холбодог. Замын байршил нь орон нутгийн зорчих хөдөлгөөн болон бүс нутгийн тээврийн харилцаанд чухал ач холбогдолтой. == Хүн ам == 2014 оны мэдээллээр Трояны тосгон 490 оршин суугчтай байв. Хүн амын энэ тоо нь тухайн оны мэдээллийг илэрхийлэх бөгөөд өнөөгийн хүн амын тоотой заавал тохирохгүй. Тус тосгон нь хөдөө суурингийн шинжтэй боловч томоохон хотуудтай холбогдох замын ойролцоо байрладаг. Ийм байршил нь оршин суугчдын ажил эрхлэлт, өдөр тутмын зорчих хөдөлгөөн болон ойролцоох суурин газруудтай харилцах харилцаанд нөлөөлдөг. == Түүх, засаг захиргааны харьяалал == Трояны нь Польшийн Мазови мужийн түүхэн болон засаг захиргааны өөрчлөлтүүдтэй холбоотой нутаг дэвсгэрт оршдог. Одоогийн засаг захиргааны бүтцээр тус тосгон нь Воломин тойргийн Домбровка гминад харьяалагдана. 1975–1998 онд Трояны нь тухайн үеийн засаг захиргааны хуваарийн дагуу Остроленка мужид харьяалагдаж байв. 1999 онд Польшид засаг захиргааны шинэчлэл хэрэгжиж, муж, тойрог болон гминагийн тогтолцоо өөрчлөгдсөнөөр тус тосгон Мазови мужийн харьяанд оржээ. == Эдийн засаг, дэд бүтэц == Трояны тосгоны амьдралд зам тээврийн хүртээмж чухал байр суурь эзэлдэг. Варшав болон ойролцоох хот, суурин газруудтай холбогдох боломж нь оршин суугчдад ажил эрхлэлт, үйлчилгээ болон худалдааны төвүүдэд хүрэх нөхцөл бүрдүүлдэг. Тус тосгоны газар ашиглалт, орон сууцны хөгжил болон замын орчны төлөвлөлт нь Домбровка гминагийн орон нутгийн газар зохион байгуулалтын бодлоготой холбоотой. Трояны орчмын газар ашиглалтын төлөвлөгөөг гминагийн захиргаа баталж, тухайн нутаг дэвсгэрийн хөгжлийн чиглэлийг зохицуулдаг. == Нийгэм, соёл == Трояны нь хүн амын тоо, засаг захиргааны харьяаллаараа орон нутгийн суурингийн түвшинд хамаарна. Оршин суугчдын өдөр тутмын амьдрал нь Домбровка гминагийн захиргааны үйлчилгээ болон ойролцоох суурин газруудын дэд бүтэцтэй холбоотой. == Мөн үзэх == *[[Мазови муж]] *[[Воломин тойрог]] *[[Домбровка гмина]] *[[Польш]] == Эх сурвалж == *[https://bip.dabrowka.net.pl/index.php?cmd=zawartosc&id=3476&opt=pokaz Домбровка гминагийн албан ёсны мэдээлэл: Трояны] *[https://bip.dabrowka.net.pl/index.php?cmd=zawartosc&id=2494&opt=pokaz Трояны тосгоны газар ашиглалтын орон нутгийн төлөвлөгөө] *[https://www.polskawliczbach.pl/wiesTrojanymazowieckie Трояны тосгоны хүн ам, газарзүйн мэдээлэл] {{stub}} [[Ангилал:Мазови мужийн суурин]] [[Ангилал:Воломин тойрог]] qtabwvorduzjj5keooxcxyyd0atea8o 0 47486 873307 871120 2026-10-14T08:49:22Z PJ Geest 81659 Replace raster graph with SVG reconstruction: Viscous regimes chart.svg 873307 wikitext text/x-wiki [[File:Viscosity.gif|thumb|Өөр өөр зунгааралт бүхий шингэний хөдөлгөөн. Дээд шингэн нь доод шингэнээс илүү бага зунгааралттай байгаа учир тайван байдалд удаан орно. Зунгааралт нь физик хэмжигдэхүүн юм]] '''Зунгааралт'''<ref>П.Болд, Ш.Даваажамц нар, Гидравлик, Аэродинамик сурах бичиг, 2 дахь хэвлэл, 2013 он</ref> гэдэг нь шингэний өөр өөр [[Хурдны хэмжээ|хурдтай]] эгэл хэсгүүдийн мөргөлдөөний улмаас үүсэх физик шинж чанар юм. Хэрэв хоолой дундуур шингэн шахагдаж байна гэж үзвэл хоолойн тэнхлэг орчимд шингэн хурдтай хөдлөх ба эсрэгээр хоолойн ханаруу дөхөх тусам шингэний хөдөлгөөний хурд багасаж улмаар тэг болно. Үүний шалтгаан нь уг зунгааралтаас үүссэн [[хүчдэл (физик)|хүчдэл]] бөгөөд, (мөн хоолойн эхлэл болон төгсгөлийн хоорондох [[даралт]] нөлөөлнө), шингэний эгэл хэсгүүд хоорондын болон хоолойн ханатай үрэлцэх хүчийг даван туулж хөдөлгөөний хадгалахыг эрмэлзэнэ. Шингэн нь ямар нэгэн эсэргүүцлийн хүчгүй, шүргэх хүчдэл үүсдэггүй бол тэдгээрийг '''идеаль шингэн''' эсвэл '''төгс шингэн''' гэж нэрлэнэ. Тэг зунгааралт нь зөвхөн [[супер шингэн]]<nowiki/>д маш бага температуртай үед ажиглагдана. Өөрөөр хэлбэл бусад бүх шингэн нь эерэг зунгааралттай байх ба техникийн хэлээр тэдгээрийг '''бодит''' буюу '''зунгааралттай шингэн''' гэнэ. Ердийн ярианд шингэн нь усны үзүүлэх зунгааралтаас их бол '''өтгөн,''' усны зунгааралтаас бага буюу норгох чадвар нь бага бол '''хэт шингэн''' гэж үздэг. Зунгааралт хэт ихтэй шингэний жишээ бол зөгийн бал, цаашилбал давирхай, зарим төрлийн резин гэх мэтийг дурьдаж болох юм. ==Үгийн гарал үүсэл== Зунгааралт ([[Англи хэл|англи:]] viscosity) нь "{{lang|la|viscum}}" гэдэг [[Латин хэл|Латин]] үгнээс гаралтай бөгөөд энэ нь [[цагаан борц|цагаан борц буюу "mistletoe"]] ургамалын нэр ба шувууг барьж авахад зориулсан уг ургамлаас гаргаж авсан цавууг ийнхүү нэрлэдэг байсан байна.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=viscous |title=The Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |accessdate=2010-09-14}}</ref> Монгол хэлэнд наалдамхай зүйлийг зунгаг<ref>Я.Цэвэл. Монгол хэлний товч тайлбар толь. 1966 он.</ref> гэдэг үгээр илэрхийлэх ба үүнээс үүсгэн зунгааралт хэмжээх физик хэмжигдэхүүнийг нэрлэжээ. ==Тодорхойлолт== === {{anchor|Динамик зунгааралт}}Динамик (шүргэх) зунгааралт === [[File:Laminar shear.svg|thumb|320px|Хоёр хавтгайн хоорондох ламинар урсгал. Хавтгайн хөдөлгөөн болон шингэний үе хоорондын ялгаатай хөдөлгөөн нь шүргэлтийг бий болгоно. Энэ үед бий болох хүчийг шингэний зунгааралтын тусламжтай тодорхойлж болно.]] [[File:Laminar shear flow.svg|thumb|320px|Ерөнхий параллель чиглэлтэй урсгалд (энэ тохиолдол шулуун хоолойд ажиглагдана) шүргэх хүчдэл нь хурдны градиенттэй тэнцүү байна.]] Шингэний '''динамик (шүргэх) зунгааралт''' нь өөр өөр хурдтай хөдөлж буй шингэний үе давхрагын хооронд бий болох шүргэлцэх эсэргүүцлийг илэрхийлнэ. Үүнийг [[Чоеттегийн урсгал]] гэж алдаршсан жишиг бодлогон дээр тодорхойлж болох ба энэ урсгал нь хоёр хавтгайн дунд шингэн орших ба дээд хавтай <math>u</math> хурдтайгаар хөдөлж эхлэхэп ажиглагдана. (Хоёр хавтгайг ихэвчлэн хязгаагүй гэж авч үзэх ба тухайн урсгалын орчимд ирмэг болоод саад үл тулгарна.) Хэрэв дээд хавтгайн хурд хангалттай бага бол, шингэний эгэл хэсэг хавтгайтай [[параллель]] хөдлөх ба хурдны хуваарилалт бараг [[Шугаман функц|шугаман]] байдлаар хувьсаж ёроолын хурд тэг, дээд хавтгайн хурд <math>u</math> байна. Шингэнийг хавтгайтай параллель нимгэн үе давхргагаас бүрдэнэ гэж үзвэл дээрх байдлаар үе бүр өөрийн доод үеэсээ хурдан хөдлөх ба тэдгээр үеийн хоорондын үрэлт нь харьцангуй хөдөлгөөний улмаар бий болох [[хүч|хүчийг]] нэмэгдүүлнэ. Тухайлбал, шингэн дээд хавтгайд хөдөлгөөний эсрэг хүчээр үйлчилэх ба үүнтэй адилаар доод хавтгайд мөн хүч үйлчилнэ. Харин гадаад хүч нь дээд хавтгайн тогтмол хурдтай хөдөлгөөнийг хадгалахад чиглэнэ. Хүч <math>F</math> -ийн утга нь харьцангуй хурд <math>u</math> , хавтгай бүрийн хөндлөн огтлолын талбай <math>A</math> зэрэгт пропорциональ ба хавтгайн хоорондох зай <math>y</math> -тай урвуу хамааралтай байна: :<math> F=\mu A \frac{u}{y}.</math> Пропорционалийн коэффициент ''μ'' нь шингэний (өөрөөр хэлбэл '''динамик зунгааралт''') зунгааралт юм. Харьцаа <math>u/y</math> нь ''хэв гажилтын утга'' эсвэл ''[[шүргэх хурд]]'' гэж нэрлэгдэх ба хавтгайгай [[перпендукляр]] шингэний хурдны [[уламжлал]] бөгөөд дифференциал хэлбэрийг хурдны градиент гэнэ. [[Исаак Ньютон]] зунгааралтын хүчний [[Дифференциал тэгшитгэл|дифференциал хэлбэрийг]] дараах байдлаар өгчээ. :<math>\tau=\mu \frac{\partial u}{\partial y},</math> Үүнд: <math>\tau = F/A</math> ба <math>{\partial u}/{\partial y}</math> нь хурдны градиент буюу орчны шүргэх хурдыг илэрхийлнэ. Энэ томъёонд урсгал нь босоо тэнхлэгтэй параллель байна. Энэ тэгшитгэл мөн хувьсах хурдтай үед хэрэглэгдэж болно. Өөрөөр хэлбэл хурд шугаман бус хуваарилалтай үед хүчинтэй. Динамик зунгааралтын коэффициентийг ихэвчлэн [[Грек хэл|Грек үсэг мю]] (''μ'') ашиглан тэмдэглэх ба инженер, химич, физикчдийн ихэнх нь үүнийг хэрэглэдэг.<ref>Streeter, Victor Lyle; Wylie, E. Benjamin and Bedford, Keith W. (1998) ''Fluid Mechanics'', McGraw-Hill, ISBN 0-07-062537-9</ref><ref>Holman, J. P. (2002) ''Heat Transfer'', McGraw-Hill, ISBN 0-07-122621-4</ref><ref>Incropera, Frank P. and DeWitt, David P. (2007) ''Fundamentals of Heat and Mass Transfer'', Wiley, ISBN 0-471-45728-0</ref> Гэхдээ, Онолын ба хэрэглээний химийн олон улсын холбооны гишүүнчлэлд [[Грек хэл|Грек үсэг эта]] (''η'') хэрэглэхийг зөвлөдөг байна.<ref>{{cite book|chapter=dynamic viscosity, η|doi=10.1351/goldbook|title=IUPAC Compendium of Chemical Terminology|year=1997|publisher=Blackwell Scientific Publications|place= Oxford |editor1-last=Nič|editor1-first=Miloslav|editor2-last=Jirát|editor2-first=Jiří|editor3-last=Košata|editor3-first=Bedřich|editor4-last=Jenkins|editor4-first=Aubrey|isbn=0-9678550-9-8}}</ref> === Кинематик зунгааралт === '''Кинематик зунгааралт''' (мөн "моментийн тархалтын коэф" гэж нэрлэх) нь динамик зунгааралт ''μ'' -г шингэний [[нягт|нягтад]] ''ρ'' харьцуулсанаар илэрхийлэгдэх ба ихэвчлэн Грек үсэг ню (''ν'')-гээр тэмдэглэгдэнэ. : <math>\nu = \frac{\mu}{\rho}</math> Энэ нь [[Рейнольдсийн тоо|Рейнольдсийн тоог]] шинжлэхэд тохиромжтой ухагдахуун болох ба Рейнольдсын тоо нь [[инерци|инерцийн]] хүч ба зунгааралтын хүчний харьцаагаар тдорхойлогдоно. : <math>Re = \frac{\rho u L}{\mu} = \frac{uL}{\nu} \;,</math> Үүндe <math>L</math> нь ердийн уртын хэмжигдэхүүн байна. === Эзлэхүүний зунгааралт === [[Шахагдах шингэн]] нь шүргэх хүчдэлгүйгээр шахагдах эсвэл тэлэлтийн үед урсгалыг эсэргүүцэж буй дотоод үрэлтийн хэлбэрийг харуулна. Эдгээр хэлбэр бүхий хүчнүүд нь тэлэлт ба шахагдах утгатай ''σ'' гэж тэмдэглэгдэх '''[[эзлэхүүний зунгааралт]]''' эсвэл '''бөөмийн зунгааралт (bulk)''' заримдаа '''хоёрдогч зунгааралт''' гэж нэрлэгдэх хүчин зүйлээр холбогддог. Хэрэв шингэн нь [[дуу]] ба [[цохилтын долгион]] гэх мэт шиг sагшин зуур тэлж эсвэл агших тохиолдолд бөөмийн зунгааралт нь маш чухал параметр болно. Бөөмийн зунгааралт нь [[Стокесийн хууль (дуу шуугиан)|Дууны сулралын Стокесийн хууль]] ёсоор эдгээр долгион дахь энергийн алдагдлыг тайлбарладаг. ===Зунгааралтын тенсор=== {{Main|Шүргэх хүчдэлийн тенсор}} Ерөнхийдөө шингэн дахь хүчдэлүүд нь хугацааны турш дахь (зунгааралтын хүчдэл) [[Гажилтын утга|деформацийн өөрчлөлтийн утга]], тайван төлөвөөс зарим хэсгийн [[деформац]] ([[уян харимхай|уян харимхайн]] хүчдэл) зэргээр илэрхийлэгдэнэ. Шингэний механикт тодорхойлолтоороо уян харимхайн хүчдэл нь зөвхөн [[гидростатикийн даралт|гидростатикийн даралтыг]] агуулна. Маш ерөнхий илэрхийлэлд шингэний зунгааралт нь шингэний гажилтын утга ба зунгааралтын хүчдэлийн хоорондын хамаарлаар илэрхийлэгдэнэ гэж үздэг. Шугаман зураглалын тодорхойлолтоор илэрхийлэгдэх [[Ньютоны шингэн|Ньютоны шингэний]] загварт энэ хамаарал нь зунгааралтын тенсороор дүрслэгдэх ба үүнийг [[гажих утгын тенсор]]<nowiki/>оор (хурдны [[градиент]]) үржвэл зунгааралтын хүчдэлийн тенсорыг өгнө. Зунгааралтын тенсор нь үл хамаарах 9 [[чөлөөний зэрэг]]<nowiki/>тэй байна. [[Изотропи]] Ньютоны шингэний хувьд эдгээр нь хоёр үл хамаарах параметрээр буурах боломжтой. Ихэнхдээ тенсорын задаргаа нь хүчдэлийн зунгааралт ''μ'' болон бөөмийн зунгааралт ''σ'' болно. ==Нюьтоны ба Нюьтоны бус шингэнүүд== [[File:Viscous regimes chart.svg|thumb|320px|Материал бүрийн шугамын налуу, зунгааралт нь өөр өөр байна.]] Зунгааралтын тухай Ньютоны хууль нь [[Тогтсон тэгшитгэл|тогтоосон тэгшитгэл]] юм ([[Гукийн хууль]], [[Фикийн хууль]], [[Омын хууль]] гэх мэттэй адил). Өөрөөр хэлбэл энэ нь байгалийн хууль биш боловч маш ойролцоолсон байдлаар материалын шинж чанарыг илэрхийлж чадна. Ньютоны хуулийн дагуу ажиллаж байгаа ''μ'' гэсэн зунгааралттай байгаа шингэн нь шүргэх хүчдэлээс хамааралтай байх бөгөөд [[Ньютоны шингэн]] гэж нэрлэгдэнэ. [[Хий]], [[ус]] болон олон бусад ердийн шингэнүүдийг ердийн нөхцөлд Ньютоны шингэн гэж авч үзэж болох юм. Эдгээр шингэнтэй адил Ньютоны хуулиас ямар нэгэн байдлаар зөрдөг [[Ньютоны бус шингэн]]үүд байна. Тухайлбал: *[[Дилатант|Өтгөрөх шингэн]], Сунах хүчдэл ихсэхэд зунгааралт нэмэгддэг. *[[Шингэрэх шингэн]], Сунах хүчдэл ихэсхэд зунгааралт буурна. *[[Тихотропи шингэн|Тихотропи шингэнүүд]], шахах, зайлах, хутгах, сэгсрэх үед улам шингэрэх шингэн. *[[Реопектик шингэн]], шахах, зайлах, хутгах, сэгсрэх үед улам өтгөрөх шингэн. *[[Bingham plastic|Бингамын пластик шингэн]], бага даралтанд хатуу материал шиг, гэвч даралт өгөхөд урсамтгай чанартай болно. Шингэрэх шингэнүүд нт маш элбэг байх ба тэдгээрийг тихотропи шингэнээс ялгаатай авч үзэх хэрэгтэй. Аль ч шингэний хувьд зунгааралт нь температур болон найрлагаасаа хамаардаг. Хий эсвэл бусад [[шахагдах шингэн]]<nowiki/>ий хувьд температураас хамаарах ба заримдаа даралтаас хамаарах тал бий. Зарим шингэний зунгааралт нь бусад хүчин зүйлээс хамаарч болно. Тухайлбал соронзон реологийн шингэнүүд соронзон оронд орохдоо өтгөрч эхлэх ба хатуу материалын шинж чанарыг үзүүлнэ. ==Хатуу бие дахь зунгааралт== Шингэний урсгалын үед гарах зунгааралтын хүчийг хатуу биеийн шахах, сунгахад үүсэх [[Уян налархай|харимхайн хүч]]<nowiki/>тэй адилтгаж болохгүй. Хүчдэл нь хатуу биеийн хувьд сунах хэв гажилттай хамааралтай бол, шингэнд хугацааны туршид шилжилиийн утгатай хамаатай байна. (Иймийн учир, [[Жеймс Клерк Максвелл|Максвелл]] шингэнд '''түр зуурын налархай чанар''' байдаг гэж үзжээ.) Гэхдээ ихэнх шингэн гэнэтийн хүчдэлд харимхай хатуу материал шиг шинж чанарыг үзүүлнэ. Эсрэгээрээ, ихэнх "хатуу бие" ([[боржин]] хүртэл) маш жижиг хүчдэлд ч гэсэн маш аажмаар шингэн шиг урсах боломжтой.<ref>{{cite journal |last = Kumagai |first = Naoichi |author2=Sadao Sasajima |author3=Hidebumi Ito |title = Long-term Creep of Rocks: Results with Large Specimens Obtained in about 20 Years and Those with Small Specimens in about 3 Years |journal = Journal of the Society of Materials Science (Japan) |volume = 27 |issue = 293 |pages = 157–161 |publisher = Japan Energy Society |url = http://translate.google.com/translate?hl=en&sl=ja&u=http://ci.nii.ac.jp/naid/110002299397/&sa=X&oi=translate&resnum=4&ct=result&prev=/search%3Fq%3DIto%2BHidebumi%26hl%3Den |date = 15 February 1978 |accessdate = 2008-06-16}}</ref> Эдгээр материал нь тухайн нөхцөлд харимхайн (деформацийн үйлчлэл) болон зунгааралтын (деформацийн утгын үйлчлэл) шинж чанарыг хамтад нь агуулах учир [[зунгаарсан]] чанар гэж нэрлэгдэнэ. Үнэхээрийн зарим судлаачид [[шил]], [[полимер]] гэх мэт материалыг шингэн шиг маш өндөр зунгааралттай байх учир аморф хатуу материал гэж нэрлэдэг (ж.н 10¹² Па·с- ээс их). <!--<ref>[http://web.umr.edu/~brow/PDF_viscosity.pdf The Properties of Glass ], page 6, retrieved on August 1, 2007</ref>--><ref name=r1>{{cite web|url=http://hypertextbook.com/physics/matter/viscosity/|work=The Physics Hypertextbook| last=Elert|first=Glenn|title=Viscosity}}</ref>. Гэтэл бусад судлаачид энэ таамаглалыг няцааж ердийн хатуу материал урсахгүй байх хүчдэлийн хязгаарыг авч үзэх шаардлагатай гэж үздэг<ref>{{cite web|last = Gibbs |first = Philip |title = Is Glass a Liquid or a Solid? |url = http://math.ucr.edu/home/baez/physics/General/Glass/glass.html |accessdate = 2007-07-31}}</ref> ба энэ нь шилний хувьд эргэлзээтэй байдаг.<ref>{{cite journal|doi=10.1021/ed066p994|url=http://dwb.unl.edu/Teacher/NSF/C01/C01Links/www.ualberta.ca/~bderksen/windowpane.html|title=Antique windowpanes and the flow of supercooled liquids|year=1989|last1=Plumb|first1=Robert C.|journal=Journal of Chemical Education|volume=66|issue=12|pages=994|bibcode=1989JChEd..66..994P|access-date=2015-02-01|archive-date=2005-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20050826033925/http://dwb.unl.edu/Teacher/NSF/C01/C01Links/www.ualberta.ca/~bderksen/windowpane.html|url-status=dead}}</ref> Зунгаарсан хатуу нь хүчдэлийн зунгааралт болон бөөмийн зунгааралтыг хамтад нь харуулна. '''[[Сунасан зунгааралт]]''' нь уртсаж сунасан уян материалын хариу үйлдлийг илэрхийлэх шүргэх болон эзлэхүүний зунгааралтуудын [[шугаман хослол]] юм. Энэ хэмжигдэхүүн нь полимерийн шинж чанарт маш чухал ойлголт юм. [[Геологи|Геологид]], зарим хөрс тэдгээрийн налархай шилжилтээс 3 дахин их байх зунгааралтын чанарыг харуулдаг ба тэднийг заримдаа [[Реид]]<ref>{{cite journal|doi=10.1016/0022-3093(88)90086-5|title=Viscoelasticity in silica gel|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-non-crystalline-solids_1988-12_107_1/page/14|year=1988|last1=Scherer|first1=George W.|last2=Pardenek|first2=Sandra A.|last3=Swiatek|first3=Rose M.|journal=Journal of Non-Crystalline Solids|volume=107|pages=14|bibcode = 1988JNCS..107...14S }}</ref> гэж нэрлэнэ. ==Зунгааралтыг хэмжих== {{Main|Зунгааралт хэмжигч}} Зунгааралтыг өөр өөр төрлийн [[зунгааралт хэмжигч]] болон [[реометр]] - ээр хэмжинэ. Реометр нь зунгааралт хэмжигчээр хэмжих боломгүй, олон хүчин зүйлээс хамаарах зунгааралттай шингэнд хэрэглэгдэнэ. Шингэний температурыг тохиуулж хянах нь маш нарийн зунгааралтыг хэмжих үндэс болдог. Ялангуяа тосолгооний шингэнүүд 5&nbsp;°C-ийн өөрчлөлтөнд 2 дахин их зунгааралтын утга харуулах жишээтэй. Зарим шингэний хувьд зунгааралт нь шүргэх утгын өргөн хүрээнд тогтмол байж болно ([[Ньютоны шингэн|Ньютоны шингэнүүд]]). Тогтмол зунгааралтгүй шингэнүүдийн ([[Ньютоны бус шингэн]]) зунгааралтын нэг тоогоор тодорхойлох боломжгүй. Ньютоны бус шингэнүүд нь шүргэх хүчдэл, шүргэх утгаас хамаарсан маш олон зунгааралтын утгуудийг өгнө. Шингэний кинематик зунгааралтыг хэмжих хамгийн энгийн багаж нь зунгааралтыг хэмжих капиляр шил юм. Бүрхүүл хальс хийдэг үйлдвэрт зунгааралтыг тусгай аягаар хэмждэг. Тэдгээрт [[Зан аяга]], [[Ford viscosity cup|Фордын аяга]]- зэрэг хэрэглэгдэх ба үйлдвэр бүрт өөр байна. Цүлхэлтийн хугацаагаар /аягаар/ хэмжсэн зунгааралтын утгыг хөрвүүлэх тэгшитгэл ашиглан кинематик зунгааралтруу шилжүүлж болно (сантистокес, cСт).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.byk.com/fileadmin/BYK/downloads/support-downloads/instruments/theory/physical-properties/en/Intro_Viscosity.pdf |wayback=20130512204513 |text=Viscosity |archiv-bot=2023-09-26 11:10:10 InternetArchiveBot }}. BYK-Gardner GmbH</ref> Зарим үйлдвэрт Стормерийн зунгааралт хэмжигчээр зунгааралтыг хэмжих ба энэ нь зунгааралтыг Кребийн нэгжээр (KU) тодорхойлно. Чичиргээнт зунгааралт хэмжигч гэж байна. Сунасан зунгааралтыг реометрээр хэмжинэ. Бөөмийн буюу эзлэхүүний зунгааралтыг акустик реометрээр хэмжинэ. ==Нэгж== ===Динамик зунгааралт μ=== Динамик зунгааралтын [[Олон улсын нэгжийн систем|Си]] нэгж нь [[Паскаль (нэгж)|паскаль]]-[[секунд]] (Па·с), (энэ нь (Н·с)/м², эсвэл кг/(м·с)) юм. Хэрэв 1 Па·с зунгааралттай [[шингэн]] хоёр зэрэгцээ хавтгайн гол байна гэж үзвэл нэг хавтгай нь 1 паскалийн шүргэх хүчдэлээр хажуу тийш түлхэгдэж нэг секундэд хоёр хавтгайн хоорондын зайтай тэнцүү зайг туулна гэсэн үг. 20&nbsp;°C тай ус нь 0.001002&nbsp;Па·с-ийн зунгааралттай байх бол ердийн моторын тосны зунгааралт 0.250&nbsp;Па·с <ref>{{cite book|author=Serway, Raymond A. | title=Physics for Scientists & Engineers|url=https://archive.org/details/physicsforscient0002serw_q6u6 |edition=4th| publisher=Saunders College Publishing| year=1996|isbn=0-03-005932-1}}</ref> гэсэн хэмжээстэй байна Динамик зунгааралтын [[Сантиметр грамм секунд|СГС]] [[physical unit|физикийн нэгж]] нь ''[[Поис (хэмжих нэгж)|поис]]''<ref>{{cite web |url=http://goldbook.iupac.org/goldbook/P04705.html#search=%22poise%20iupac%22 |title=IUPAC definition of the Poise |accessdate=2010-09-14 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (П) юм. Үүнийг [[Жеан Паузиель|Жеан Леонард Марие Поузиелл]]<nowiki/>ийн нэрийг мөнхөлж нэрлэсэн байна. Энэ нь Америкийн стандартад түгээмэл хэрэглэгдэх ба Сэнтипоис (cП) гэж тэмдэглэгдэнэ. 20&nbsp;°C -тай ус нь 1.0020 cП гэсэн зунгааралттай байна. :1 П = 0.1 Па·с, :1 cП = 1 мПa·с = 0.001 Пa·с = 0.001 Н·с·м^-2 = 0.001 кг·м^-1·с^-1. ==={{anchor|Стокес (нэгж)}}Кинематик зунгааралт ν=== Кинематик зунгааралтын Си нэгж нь м²/с юм. СГС физик нэгжид кинематик зунгааралтын нэгж нь Стокесоор (Ст) тэмдэглэгдэнэ. Мөн л [[Георге Габриел Стокес]]<nowiki/>ийн дурсгалд зориулж ийнхүү нэрэлжээ. Үүнийг заримдаа сентиСтокесоор тэмдэглэнэ (cСт). АНУ-д Стокесийг дангаар нь хэрэглэнэ. :1 Ст = 1 cм²·с⁻¹ = 10⁻⁴ м²·с⁻¹. :1 cСт = 1 мм²·с⁻¹ = 10⁻⁶м²·с⁻¹. 20&nbsp;°C -тай ус нь 1 cСт гэсэн зунгааралттай байна. Кинематик зунгааралтыг заримдаа '''моментын тархалт''' гэж нэрлэж ашиглах тал бий. Учир нь энэ нь [[дулаан тархалт]], [[масс тархалт]] мэттэй адил төстэй физик хэмжигэдхүүн болно. ===Шингэрэлт буюу өтгөрөлт=== Зунгааралтын урвуу хэмжигдэхүүн нь ''шингэрэлт'' бөгөөд түүнийг ихэвчлэн ''φ''&nbsp;=&nbsp;1&nbsp;/&nbsp;''μ'' эсвэл ''F''&nbsp;=&nbsp;1&nbsp;/&nbsp;''μ'' гэж тэмдэглэнэ. Хэмжих нэгж нь урвуу поис ([[Сантиметр|cм]]·[[Секунд|с]]·[[Грамм|гр]]⁻¹) эсвэл ре гэнэ. Инженерийн практикт ховор хэрэглэгдэнэ. Шингэрэлтийн ухагдахуун нь идеал шийдлийн зунгааралтыг тодорхойлоход хэрэглэгддэг. Хоёр өөр <math>a</math> ба <math>b</math> гэсэн бүрэлдэхүүнүүд холилдох үед тэдгээрийн шингэрэлт нь :<math>F \approx \chi_a F_a + \chi_b F_b,</math>, болох ба зунгааралтын эквивалент тэгшитгэл нь: :<math>\mu \approx \frac{1}{\chi_a /\mu_a + \chi_b/\mu_b},</math> болно. Энд ''χ_a'' ба ''χ_b'' нь тус хольц бүрийн молийн фракцууд, ''μ_a'' болон ''μ_b'' нь тус бүрийн цэвэр зунгааралтууд болно. ===Стандарт бус нэгж=== [[Реун]] нь Британичуудын хэрэглэдэг динамик зунгааралтын нэгж юм. [[Зунгааралтын индекс]] нь температураас хамааралтай кинематик зунгааралтын өөрчлөлтийг хэмжихэд хэрэглэгддэг. Энэ нь авто машины үйлдвэрлэлд тосолгооний шинж чанарыг тодорхойлоход хэрэглэгдэнэ. Газрын тосны зарим компаниуд зунгааралтыг Саиболт хэмээх багажаар хэмжих Саиболт универсал секунд гэсэн (СУС)<ref>ASTM D 2161 (2005) "Standard Practice for Conversion of Kinematic Viscosity to Saybolt Universal Viscosity or to Saybolt Furol Viscosity", p. 1</ref> нэгжээр тэмдэглэдэг байна. Харин СУС-ийг сентиСкотруу ASTM D 2161<ref>{{cite web|url=http://www.uniteasy.com/en/unitguide/Viscosity.htm |title=Quantities and Units of Viscosity |publisher=Uniteasy.com |accessdate=2010-09-14}}</ref> гэсэн стандартад өгөгдсөн хүснэгтийн дагуу шилжүүлнэ. ==Молекул гаргалгаа== [[File:University of Queensland Pitch drop experiment-white bg.jpg|thumb|[[Давирхай]] нь уснаас ойролцоогоор 230 тэрбум (2.3{{e|11}}) дахин их зунгааралттай.<ref>{{cite web|url=http://www.physics.uq.edu.au/physics_museum/pitchdrop.shtml|title=The pitch drop experiment|first1=R.|last1=Edgeworth|first2=B.J.|last2=Dalton|first3=T.|last3=Parnell|publisher=[[University of Queensland]]|accessdate=2009-03-31}}. A copy of: ''European Journal of Physics (1984) pp. 198–200.''</ref>]] Системийн зунгааралт нь сиситем дахь хоёр молекулын харилцан үйлчлэлээр тодорхойлогдох боловч одоогоор яг таг тайлбарлах энгийн илэрхийлэл алга байна. Хамгийн энгийн гэж хэлж болох илэрхийлэл нь 1985<ref>{{cite journal | title = Transient-time-correlation functions and the rheology of fluids | journal = Physical Review A | date = October 15, 1988 | first = Denis J. | last = Evans |author2=Gary P. Morriss | volume = 38 | issue = 8 | pages = 4142–4148 | doi = 10.1103/PhysRevA.38.4142 | url = http://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRevA.38.4142 | accessdate = 2012-10-24|bibcode = 1988PhRvA..38.4142E | pmid = 9900865 }}</ref> Эван болон Моррис нарын гаргасан Хугацааны шилжилтийг засварлах функц эсвэл шугаман шүргэх зунгааралтын хувьд Греен-Кобу хамаарал зэрэг болно. Гэсэн ч дээрх хоёр илэрхийлэл нь [[Молекул динамик]]<nowiki/>ийн компьютер тооцоололд зунгааралтыг тооцоход нарийн үр дүнгүүдийг өгнө. ===Хийнүүд=== Хийн зунгааралт нь цэвэр молекулуудын тархалтаас гаралтай. Хийн кинетик онол нь шингэний зунгааралтын шинж чанарыг ойролцоолоход тус болдог. Онол хүчинтэй байгаа хүрээнд: *Зунгааралт нь даралтаас хамааралгүй ба *зунгааралт нь температурын өсөлттэй хамт өснө.<ref name=physicsinfo>{{cite web|author=Elert, Glenn |url=http://physics.info/viscosity/ |title=The Physics Hypertextbook-Viscosity |publisher=Physics.info |accessdate=2010-09-14}}</ref> [[Жеймс Клерк Максвелл|Ж.Максвелл]] 1866 онд хийн зунгааралтын талаар алдартай өгүүллээ хэвлүүлсэн байдаг.<ref name=Maxwell1866>{{Cite journal |author = Maxwell, J. C. |year = 1866 |title = On the viscosity or internal friction of air and other gases |journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London |volume = 156 |pages = 249–268 |doi = 10.1098/rstl.1866.0013 }}</ref> Яагаад зунгааралт нь даралтаас үл хамааралтай вэ гэдгийг ойлгохын тулд А ба В гэсэн зэрэгцээ хоёр хязгаарын үеийг авч үзэх хэрэгтэй. Хийн дотоод үрэлт нь (зунгааралт) момент тархалтаас үүдэлтэй В үерүү нэвтрэн орж байгаа А үеийн бөөмийн магадлалаар тодорхойлогдоно. Максвеллийн тооцоолол нь зунгааралтын коэффициент нь нягттай, дундаж чөлөөт мөртэй, атомын дундаж хурдтай пропорциональ гэдгийг харуулдаг. Өөрөөр хэлбэл, ''чөлөөт дундаж мөр'' нь нягттай урвуу хамааралтай. Даралтын нэмэгдлээр бий болох нягтын нэмэгдэл нь зунгааралтыг өөрчилж чадахгүй. ====Тархах эгэл хэсгийн дундаж чөлөөт мөртэй холбогдох нь==== Тархалттай холбогдоход кинематик зунгааралт нь шингэрсэн материалын массын тархалтыг ойлгоход чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. Зунгааралт нь шүргэх хүчдэлтэй мөн шингэний шүргэх утгатай хамааралтай ба шүргэх утга нь бөөмийн тархалт, дундаж чөлөөт мөртэй ''λ'' хамааралтай байна. [[Шингэний механик|Шингэний механикаас]]<nowiki/>fНьютоны шингэний хувьд өөртэйгээ зэрэгцээ хөдөлж байгаа хавтгайн нэгж талбай дээрх шүргэх хүчдэл ''τ'' нь ут талбайд пердендукляр байх зай хурдны өөрчлөлтийн харьцаагаар :<math>\tau = \mu \frac{\mathrm{d}u_x}{\mathrm{d}y}</math> гэж тодорхойлогдно. Хэвтээ тэнхлэгийн хувьд Х-Z хавтай дээр. Бид ''μ'' -г хэрхэн ''λ-''тай холбогдохыг харуулж дээрх тэгшитгэлийг гаргана. Шүргэх хүчдэлийг нэгж хугацаан дахь моментын өөрчлөлтөөр илэрхийлбэл ''p'' нэгж ''A'' (моментын цүлхэлтийн утга) талбайд дурын гадаргууд :<math>\tau = \frac{\dot{p}}{A} = \frac{\dot{m} \langle u_x \rangle}{A}.</math> байх ба <math>\langle u_x \rangle</math> нь х тэнхлэгийн дагуух дундаж хурд болно. Цаашдын боловсруулалт нь<ref>{{Cite book|title=Lectures on geophysical fluid dynamics|first=R.L.|last=Salmon|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=0-19-510808-6}}, pp. 23–26.</ref> :<math>\dot{m} = \rho \bar{u} A </math> болно. :<math>\langle u_x \rangle = \frac12\, \lambda\frac{\mathrm{d}u_x}{\mathrm{d}y}</math> молекулуул 0 ба ''λ'' (тэнцүү түгээгдсэн молекул) гэсэн зайнд тэнэх ба тэдгээрийн дундаж хурд нь зайтай шугаман өөрчлөлттэй байна гэдгийг өмнөхөөр илэрхийлж болно (''λ''-ийн бага утгад ямагт үнэн). Эндээс: :<math>\tau = \underbrace{\frac12\, \rho \bar{u} \lambda}_{\mu} \cdot \frac{\mathrm{d}u_x}{\mathrm{d}y} \; \; \Rightarrow \; \; \nu = \frac{\mu}{\rho} = \tfrac12\, \bar{u} \lambda,</math> гэж гарах ба :<math>\dot{m}</math> нь гадаргыг цохих шингэний массын утга, :''ρ'' шингэний нягт, :''ū'' молекулын дундаж хурд (<math>\bar{u} = \sqrt{\langle u^2 \rangle}</math>), :''μ'' динамик зунгааралт зэрэг болно. ====Хийн зунгааралтанд температурын нөлөөлөл==== ''Сутерландын томьёо'' нь [[идеаль хий]]<nowiki/>н динамик зунгааралтыг температураас хамааралтай байхаар илэрхийлнэ:<ref>Smits, Alexander J. and Dussauge, Jean-Paul (2006) [http://books.google.com/books?id=oRx6U4T8zcIC&pg=PA46 Turbulent shear layers in supersonic flow], Birkhäuser, ISBN 0-387-26140-0 p. 46</ref> :<math> {\mu} = {\mu}_0 \frac {T_0+C} {T + C} \left (\frac {T} {T_0} \right )^{3/2}.</math> Энэ нь :<math>\lambda\,\frac{T^{3/2}}{T+C}\,,</math>-тэй тэнцүү байх ба &nbsp;<math>\lambda = \frac{\mu_0(T_0+C)}{T_0^{3/2}}\,</math>&nbsp; нь хийн хувьд тогтмол байна. Сутерландийн томьёонд *''μ'' = Т өгөгдсөн температур дахь динамик зунгааралт (Па·с эсвэл μПa·с), *''μ₀'' = жишиг температур дахь жишиг зунгааралт *''T'' = өгөгдсөн температур (келвин), *''T₀'' =жишиг температур (келвин), *''C'' = Авч үзэж байгаа шингэний/хийн Сутерландын тогтмол. Энэ томьёо нь температурын 0 < ''T'' < 555 K хүрээнд, даралтын алдаа 10% , даралтын утга 3.45 MPa -аас бага байхад хүчинтэй. Зарим хийн хувьд Сутерландийн тогтмол болон λ -ийн утгуудийг дараах хүснэгтээс авч болно. {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#efefef" ! Gas ! ''C'' [K] ! ''T₀'' [K] ! ''μ₀'' [μPa&nbsp;s] ! ''λ'' [μPa&nbsp;s&nbsp;K^-1/2] <!-- |- | | - | K | μPa s --> |- | [[air]] | 120 | 291.15 | 18.27 | 1.512041288 |- | [[nitrogen]] | 111 | 300.55 | 17.81 | 1.406732195 |- | [[oxygen]] | 127 | 292.25 | 20.18 | 1.693411300 |- | [[carbon dioxide]] | 240 | 293.15 | 14.8 | 1.572085931 |- | [[carbon monoxide]] | 118 | 288.15 | 17.2 | 1.428193225 |- | [[hydrogen]] | 72 | 293.85 | 8.76 | 0.636236562 |- | [[ammonia]] | 370 | 293.15 | 9.82 | 1.297443379 |- | [[sulfur dioxide]] | 416 | 293.65 | 12.54 | 1.768466086 |- | [[helium]] | 79.4<ref>{{cite journal |title=Numerical analysis of flow characteristics of an atmospheric plasma torch|author=Kim, Youn J.; Kim, You-Jae and Han, J.-G. |journal=12th International Congress on Plasma Physics, 25–29 October 2004, Nice (France)|arxiv=physics/0410237 |year=1970|bibcode = 2004physics..10237K }}</ref> | 273 | 19<ref name=hyper>[http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/Hbase/tables/viscosity.html Viscosity of liquids and gases]. hyperphysics.phy-astr.gsu.edu</ref> | 1.484381490 |} ====Шингэрүүлсэн хийн зунгааралт==== [[Чапман-Энскогийн тэгшитгэл]]<ref>{{cite book|author= Hirshfelder, J.O.; Curtis, C.F. and Bird, R.B. |title=Molecular theory of gases and liquids|edition=First|publisher= Wiley|year=1964|isbn=0-471-40065-3}}</ref> нь шингэрүүлсэн хийн хувьд зунгааралтыг тооцоход хэрэглэгдэж болох юм. Энэ тэгшитгэл нь хагас онолын нөхцлийг ашигласан байдаг. Тэгшитгэл нь гурван ширхэг туршилтын параметрийг шаардана. Мөргөлдөөний параметр (''σ''), Больцманы тогтмолд хуваагдсан татах хамгийн их энерги (''є''/''к'') ба мөргөлдөөний интеграл (''ω''(''T^*'')) зэрэг юм. :<math> {\mu}_0 \times 10^6 = {2.6693}\frac {(MT)^{1/2}} {\sigma^{2}\omega(T^*)},</math> энд *''T^*'' = ''κT/ε'' — багасгасан температур (хэмжээсгүй), *''μ₀'' = шингэрүүлсэн хийн зунгааралт (μПa.с), *''M'' = моллийн масс (гр/моль), *''T'' = Температур (K), *''σ'' =мөргөлдөөний диаметр (Å), *''ε'' / ''κ'' = Больцманы тогтмолд хуваагдсан татах хамгийн их энерги (K), *''ω_μ'' = мөргөлдөөний интеграл зэрэг байна. ===Дуслын шингэнүүд=== [[File:Viscosity video science museum.ogv|thumb|Энэ бичлэг нь өөр өөр зунгааралттай шингэнүүдийг харуулна.]] Шингэн буу дусал үүсгэх боломжтой шингэнд молекул хоорондын нэмэлт хүч маш чухал болж ирнэ. Энэ нь цаашид шүргэх хүчдэлийн утгад нөлөөлөх ба их маргаантай асуудал юм.{{Citation needed|date=February 2007}} Тэгэхээр шингэний хувьд: *Зунгааралт нь даралтаас үл хамаарах (маш өндөр даралтанд өөр болно); ба *Зунгааралт нь температур өсөхөд буурах хандлагатай (тухайлбал, усны зунгааралт нь 0&nbsp;°C аас 100&nbsp;°C-ын температурт тус бүр 1.79 cП ба 0.28 cП гэсэн утгатай байна). Шингэний динамик зунгааралт нь хийн динамик зунгааралтаас хэдэн эрэмбээр их утгатай байна. ====Холигдсон шингэний зунгааралт==== Хоёр ба түүнээс олон шингэний хольцын зунгааралтыг Рефутасын тэгшитгэл<ref>{{cite book|author=Maples, Robert E. |title=Petroleum Refinery Process Economics|edition=2nd|publisher=Pennwell Books|year=2000|isbn=0-87814-779-9}}</ref> ашиглан олно.<!--- dead link ref>Baird, C.T. (1989), ''Guide to Petroleum Product Blending'', HPI Consultants, Inc. [http://www.hpiconsultants.com/blending/index.htm HPI website], ISBN 0685547841.</ref ---> Тооцоолол нь дараах гурван алхамд гүйцэтгэгдэнэ. Эхний алхам нь хольцийн бүрдүүлэгч бүрт зунгааралтын холигдолтын тоог (VBN) (мөн холигдолтын индекс гэж нэрлэж болно) :(1) <math>\mbox{VBN} = 14.534 \times \ln\left[ \ln(\nu + 0.8) \right] + 10.975\,</math> гэж тодорхойлох ба энд кинематик зунгааралт нь сентиСтокесийн нэгжээр (cСт) байна. Бүх зунгааралтууд ижил температурт хэмжигдсэн эсхүл тооцогдсон байх ёстой. Дараагийн алхам нь хольцын хувьд VBN -ийг :(2) <math>\mbox{VBN}_\text{Blend} = \left[ x_A \times \mbox{VBN}_A \right] + \left[x_B \times \mbox{VBN}_B\right] + \cdots + \left[x_N \times \mbox{VBN}_N\right]\,</math> гэж тогтоох явдал ба ''x_X'' нь хольцын хувьд бүрдүүлэгчүүдийн [[массын фракц]] юм. Нэгэнт хольцын зунгааралтын холигдолтын тоо олдсон бол сүүлчийн алхам нь тэгшигэл (1) ээс ''ν'' тодорхойлох ажил болно. :(3) <math>\nu = \exp\left( \exp\left( \frac{\text{VBN}_\text{Blend} - 10.975}{14.534} \right) \right) - 0.8,</math> энд ''VBN_Blend'' хольцын зунгааралтын холигдолтын тоо болно. ==Түгээмэл бодисын зунгааралт== ===Агаар=== [[File:Air dry dynamic visocity on pressure temperature.svg|thumb|Температур 300, 400 ба 500 K үе дахь хуурай агаарын динамик зунгааралтын даралтаас хамаарах хамаарал]] Агаарын зунгааралт нь температураас хамаарна. 15&nbsp;°C-тай үед агаарын зунгааралт 1.81{{e|−5}} кг/(м·с), 18.1 μПаa.с эсвэл 1.81{{e|−5}} Пa.с байна. Харин 15&nbsp;°C үед кинематик зунгааралт нь 1.48{{e|-5}} м²/с эсвэл 14.8 cСт байна. 25&nbsp;°C үед зунгааралт нь 18.6 μПa.с ба кинематик зунгааралт 15.7 cСт байна. Тепмератураас хамаарсан зунгааралтын функцаас зунгааралтыг мөн олж болно [http://www.lmnoeng.com/Flow/GasViscosity.htm Хийн зунгааралт тооцогч]. ===Ус=== [[File:Dynamic Viscosity of Water.png|thumb|Усны динамик зунгааралт]] Усны [[dynamics (mechanics)|динамик]] зунгааралт нь 25&nbsp;°C хэмтэй үед 8.90 × 10⁻⁴ [[Pascal (unit)|Па]]·[[second|с]] эсвэл 8.90 × 10⁻³ дин·с/cм².<br> Ус нь 25&nbsp;°C-т 0.0091 поис зунгааралттай ба 20&nbsp;°C-т 1 сэнтиПоис зунгааралттай байна.<br> Температурын функцаар илэрхийлбэл ''T'' (K): (Пa·с) = ''A'' × 10^{''B''/(''T''−''C'')}<br> ба энд ''A''=2.414 × 10⁻⁵ Пa·с ; ''B'' = 247.8 K ; ба ''C'' = 140 K байна.{{Citation needed|date=January 2012}} Буцлах цэг хүртэлх өөр өөр температуртай үеийн усны зунгааралтыг доорхи хүснэгтэнд өгөв. {| class="wikitable sortable" |- style="background:#efefef;" !Temperature [°C] !Viscosity [mPa·s] |- |10 |1.308 |- |20 |1.002 |- |30 |0.7978 |- |40 |0.6531 |- |50 |0.5471 |- |60 |0.4658 |- |70 |0.4044 |- |80 |0.3550 |- |90 |0.3150 |- |100 |0.2822 |} ===Бусад бодисууд=== [[File:Drop 0.jpg|thumb|Ус ба сүүний зунгааралтын жишээ. Өнгдөр зунгааралттай шингэн нт адил хурдтай цутгахад бага хэмжээний цацалт үүсгэнэ.]] [[File:Runny hunny.jpg|thumb|[[Зөгийн бал]] гоожиж байна.]] [[File:PeanutButter.jpg|thumb|[[Самрын нухаш]] бол хагас хатуу шингэн бөгөөд налархай чанараа сайн хадгалдаг.]] Бусад Ньютоны шингэний зунгааралтуудыг дараах хүснэгтээр өгөв: {| class="wikitable sortable" |+ 100 kПa даралттай үед зунгааралт [μПa·с] |- style="background:#efefef;" ![[Gas]] ! at 0 °[[Celsius|C]] (273 K) ! at 27&nbsp;°C (300 K)<ref name="CRC83">{{RubberBible86th}}</ref> |- |[[Earth's atmosphere|air]] |17.4 |18.6 |- |[[hydrogen]] |8.4 |9.0 |- |[[helium]] | |20.0 |- |[[argon]] | |22.9 |- |[[xenon]] |21.2 |23.2 |- |[[carbon dioxide]] | |15.0 |- |[[methane]] | |11.2 |- |[[ethane]] | |9.5 |} {| class="wikitable sortable" |- style="background:#efefef;" |+Янз бүрийн хольц, нэгдмэл шингэний хувьд зунгааралт !Fluid ! data-sort-type="number" | Viscosity [Pa·s] ! data-sort-type="number" | Viscosity [cP] |- |[[blood]] (37&nbsp;°C)<ref name=r1/> | data-sort-value="0.003" |(3–4){{e|-3}} |3–4 |- |[[honey]] |2–10 |2,000–10,000 |- |[[molasses]] |5–10 |5,000–10,000 |- |molten [[glass]] |10–1,000 |10,000–1,000,000 |- |[[chocolate syrup]] |10–25 |10,000–25,000 |- |molten [[chocolate]]^* |45–130<ref>{{cite web |url=http://www.brookfieldengineering.com/education/applications/laboratory-chocolate-processing.asp |title=Chocolate Processing |accessdate=2007-12-03 |work=[[Brookfield Engineering]] website |archive-date=2007-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071128034331/http://www.brookfieldengineering.com/education/applications/laboratory-chocolate-processing.asp |url-status=dead }}</ref> |45,000–130,000 |- |[[ketchup]]^* |50–100 |50,000–100,000 |- |[[lard]] |{{nts|100|prefix=≈{{sp}}}} |{{nts|100,000|prefix=≈{{sp}}}} |- |[[peanut butter]]^* |{{nts|250|prefix=≈{{sp}}}} |{{nts|250000|prefix=≈{{sp}}}} |- |[[shortening]]^* |{{nts|250|prefix=≈{{sp}}}} |{{nts|250000|prefix=≈{{sp}}}} |} {| class="wikitable sortable" |+Шингэний зунгааралт<br>(25 °[[Celsius|C]] -тай үед) |- style="background:#efefef;" !Liquid : ! data-sort-type="number" |Viscosity [Pa·s] ! data-sort-type="number" |Viscosity [cP=mPa·s] |- |[[acetone]]<ref name="CRC83"/> |{{nts|3.06e-4}} | data-sort-value="0.306" |{{nts|0.306}} |- |[[benzene]]<ref name="CRC83"/> |{{nts|6.04e-4}} | data-sort-value="0.604" |{{nts|0.604}} |- |[[castor oil]]<ref name="CRC83"/> |{{nts|0.985}} | data-sort-value="985" |{{nts|985}} |- |[[corn syrup]]<ref name="CRC83"/> |{{nts|1.3806}} | data-sort-value="1380.6" |{{nts|1380.6}} |- |[[ethanol]]<ref name="CRC83"/> |{{nts|1.074e-3}} | data-sort-value="1.074" |{{nts|1.074}} |- |[[ethylene glycol]] |{{nts|1.61e-2}} | data-sort-value="16.1" |{{nts|16.1}} |- |[[glycerol]] (at 20 °[[Celsius|C]])<ref name=hyper/> |{{nts|1.2}} | data-sort-value="1200" |{{nts|1200}} |- |[[Fuel oil|HFO-380]] |{{nts|2.022}} | data-sort-value="2022" |{{nts|2022}} |- |[[mercury (element)|mercury]]<ref name="CRC83"/> |{{nts|1.526e-3}} | data-sort-value="1.526" |{{nts|1.526}} |- |[[methanol]]<ref name="CRC83"/> |{{nts|5.44e-4}} | data-sort-value="0.544" |{{nts|0.544}} |- |[[motor oil]] SAE 10 (20&nbsp;°C)<ref name=physicsinfo/> |{{nts|0.065}} | data-sort-value="65" |{{nts|65}} |- |[[motor oil]] SAE 40 (20&nbsp;°C)<ref name=physicsinfo/> |{{nts|0.319}} | data-sort-value="319" |{{nts|319}} |- |[[nitrobenzene]]<ref name="CRC83"/> |{{nts|1.863e-3}} | data-sort-value="1.863" |{{nts|1.863}} |- |[[liquid nitrogen]] @ 77K |{{nts|1.58e-4}} | data-sort-value="0.158" |{{nts|0.158}} |- |[[Propan-1-ol|propanal]]<ref name="CRC83"/> |{{nts|1.945e-3}} | data-sort-value="1.945" |{{nts|1.945}} |- |[[olive oil]] |{{nts|0.081}} | data-sort-value="81" |{{nts|81}} |- |[[pitch (resin)|pitch]] |{{nts|2.3e8}} | data-sort-value="230000000000" |{{nts|23.0e10}} |- |[[sulfuric acid]]<ref name="CRC83"/> |{{nts|2.42e-2}} | data-sort-value="24.2" |{{nts|24.2}} |- |[[water]] |{{nts|8.94e-4}} | data-sort-value="0.894" |{{nts|0.894}} |} {| class="wikitable sortable" |- style="background:#efefef;" |+Хатуу материалын зунгааралт !Solid ! data-sort-type="number" |Viscosity [Pa·s] ! data-sort-type="number" |Temperature [K] |- |[[asthenosphere]]<ref name=asthenosphere>{{cite journal|last=Fjeldskaar|first=W.|title=Viscosity and thickness of the asthenosphere detected from the Fennoscandian uplift|url=https://archive.org/details/sim_earth-and-planetary-science-letters_1994-09_126_4/page/399|journal=Earth and Planetary Science Letters|year=1994|volume=126|issue=4|pages=399–410|doi=10.1016/0012-821X(94)90120-1|bibcode = 1994E&PSL.126..399F }}</ref> | data-sort-value="7000" |{{nts|7.0e19}} |900&nbsp;°C |- |[[upper mantle]]<ref name=asthenosphere/> | data-sort-value="70000" |(0.7-1.0){{e|21}} |1300-3000&nbsp;°C |- |[[lower mantle]] | data-sort-value="100000" |(1.0-2.0){{e|21}} |3000-4000&nbsp;°C |} <nowiki>*</nowiki> эдгээр шингэнүүд нь маш өндөр зунгааралттай [[Ньютоны бус шингэн|Ньютоны бус шингэнүүд]] юм. <small>тэмдэглэл: Өндөр зунгааралттай гэдэг нь өтгөн шинж чанартайг харуулна.</small> ==Зуурмагийн зунгааралт /булинга/== [[File:Slurry Viscosity Plot.png|300px|thumb|Эйнштэйн<ref name="Einstein" /> Симха,<ref name="GuthAndSimha" /> Томас,<ref name="Thomas" /> ба Китано нарын<ref name="KitanoEtAl" /> тэгшитгэлээс тодорхойлсон харьцангуй зунгааралт ''μ_r'' -ын графикууд ]] [[slurry|Булинга]] хэмээх нэршил нь шингэн ба хатуу бодисуудын холимогыг илэрхийлэх ба заримдаа шингэрэлтийг илэрхийлнэ. Булингын зунгааралт нь шингэн фазын зунгааралттай харьцангуйгаар талбарлагдана: :<math>\mu_s = \mu_r \cdot \mu_l,</math> энд ''μ_s'' ба ''μ_l'' булинга ба шингэний динамик зунгааралтууд (Пa·с), ба ''μ_r'' харьцангуй зунгааралт (хэмжээсгүй) болно. Хатуу хэсгийн концентариц болон фракцаас хамаарч хатуу хэсгийн эзлэхүүний фракцаас ''ɸ'' хамаарсан хэд хэдэн харьцангуй зунгааралтыг илэрхийлэх загварууд байна. Нарийн ширхэглэлтэй хатуу хэсэг хэт бага концентарицтай байвал Эйнштэйний тэгшитгэл<ref name=Einstein>{{cite journal|last=Einstein |first=A.|year=1906|journal=Annalen der Physik|volume=19|pages=289|bibcode = 1906AnP...324..289E |doi = 10.1002/andp.19063240204|title=Eine neue Bestimmung der Moleküldimensionen|url=https://archive.org/details/sim_annalen-der-physik_1906_19_2/page/289 |issue=2 }}</ref> хэрэглэгдэж болох: :<math>\mu_r = 1 + 2.5 \cdot \phi</math> Харин өндөр концентарицтай үед Гут болон Симха<ref name=GuthAndSimha>{{cite journal|author=Guth, E., Simha, R.|year=1936|journal=Kolloid Z.|volume=74|pages=266|doi=10.1007/BF01428643|title=Untersuchungen über die Viskosität von Suspensionen und Lösungen. 3. Über die Viskosität von Kugelsuspensionen|issue=3}}</ref> нарын дэвшүүлсэн засвартай тэгшитгэл ашиглагдах ба энэ нь хатуу хэсгүүдийн хоорондох харилцан үйлчлэлийг авч үзнэ: :<math>\mu_r = 1 + 2.5 \cdot \phi + 14.1 \cdot \phi^2</math> Цаашилбал энэ тэгшитгэл нь Томас<ref name=Thomas>{{cite journal|author=Thomas, D. G.|year=1965|journal=J. Colloid Sci.|volume=20|pages=267|doi=10.1016/0095-8522(65)90016-4|title=Transport characteristics of suspension: VIII. A note on the viscosity of Newtonian suspensions of uniform spherical particles|issue=3}}</ref> -аар засварлагдаж туршилтын өгөгдөлтэй тохируулагдан :<math>\mu_r = 1 + 2.5 \cdot \phi + 10.05 \cdot \phi^2 + A \cdot e^{B \cdot \phi},</math> болох ба энд ''A = 0.00273'' ба ''B = 16.6 байна.'' Өндөр шүргэх хүчдэлүүдтэй үед (1 kПa-аас дээш), Китано нарын боловсруулсан тэгшитгэл хайлмал полимерын<ref name=KitanoEtAl>{{cite journal|author=Kitano, T., Kataoka, T., and Shirota, T.|year=1981|journal=Rheologica Acta|volume=20|pages=207|doi=10.1007/BF01513064|title=An empirical equation of the relative viscosity of polymer melts filled with various inorganic fillers|issue=2}}</ref> :<math>\mu_r = \left(1 - \frac{\phi}{A}\right)^{-2},</math> гэж итэгшитгэл ашиглагдах ба гөлгөр ширхэглэлтэй үед А ''= 0.68'' байна. ==Аморф материалын зунгааралт== [[File:Glassviscosityexamples.png|300px|thumb|Ердийн [[шил]]<nowiki/>ний зунгааралтын муруй.<ref>{{cite web|author=Fluegel, Alexander |url=http://www.glassproperties.com/viscosity/ |title=Viscosity calculation of glasses |publisher=Glassproperties.com |accessdate=2010-09-14}}</ref>]] [[Amorphous solid|Аморф материал]] дахь шингэний зунгааралт (тухайлбал [[Шил|шилнүүд]] ба хайлшууд)<ref>{{cite journal|author=Doremus, R.H.|year=2002|title=Viscosity of silica|journal=J. Appl. Phys.|volume=92|issue=12 |pages=7619–7629|doi = 10.1063/1.1515132 |bibcode = 2002JAP....92.7619D }}</ref><ref>{{cite journal|author=Ojovan, M.I. and Lee, W.E. |year=2004 |title=Viscosity of network liquids within Doremus approach |journal=J. Appl. Phys.|volume=95|issue=7|pages=3803–3810|doi = 10.1063/1.1647260|bibcode = 2004JAP....95.3803O }}</ref><ref>{{cite journal|author=Ojovan, M.I.; Travis, K.P. and Hand, R.J. |year=2000|title=Thermodynamic parameters of bonds in glassy materials from viscosity-temperature relationships|journal=J. Phys.: Condensed matter|volume=19|issue=41 |page=415107|doi=10.1088/0953-8984/19/41/415107|bibcode = 2007JPCM...19O5107O }}</ref> дулааны процессоор идэвхиждэг: :<math>\mu = A \cdot e^{Q/RT},</math> энд ''Q'' идэвхижүүлэх дулааны энерги, ''T'' нь температур, ''R'' нь хийн молийн тогтмол ба ''A'' нь ойролцоолсон тогтмол юм. Аморф материал дахь зунгааралдсан урсгал нь Аррениусын төрлийн шинж чанараас гажсан характеристиктай байна: ''Q'' нь бага температур (шилэн төлөв) дахь өндөр ''Q_H'' утгаас их температурт (шингэн төлөв) бага ''Q_L'' утга хүртэлх өөрчлөлт. Энэ өөрчлөлтөөс хамаарч, аморф материал нь дараах байдлаар ангилагдана. *хүчтэй: ''Q_H'' − ''Q_L'' < ''Q_L'' эсвэл *хэврэг: ''Q_H'' − ''Q_L'' ≥ ''Q_L''. Аморф материалын хэврэгшилт нь Доремусын хэврэгшилтийн харьцаагаар тооцогдох: :<math>R_D = \frac{Q_H}{Q_L}</math> ба хүчтэй, хатуу материалд ''R_D'' < 2 байх бол хэврэг материалд ''R_D'' ≥ 2 байна. [[Image:B2O3 viscosoty.jpg|thumb|B₂O₃ хувьд температур ба зунгааралтын лог муруй хоёр горимыг харуулж байна.]] Аморф материалын зунгааралт нв хоёр експоненттой функцаар яг таг тодорхойлогдоно: :<math>\mu = A_1 \cdot T \cdot \left[1 + A_2 \cdot e^{B/RT}] \cdot [1 + C \cdot e^{D/RT} \right],</math> Энд ''A₁'', ''A₂'', ''B'', ''C'' ба ''D'' нь аморф материалын барьцалдалтын термодинамик шинж чанартай холбооттой байна. [[Шилний шилжилтийн температур]]<nowiki/>аас холгүй ''T_g'' дээрх тэгшитгэл нь Вогел-Фулчер-Тамманн (VFT) тэгшитгэлээр ойролцоологдоно. Хэрэв температур нь шилний шилжилтийн температураас нилээд бага бол ''T''&nbsp;{{unicode|≪}}&nbsp;''T_g'' хоёр экспонент тэгшитгэл нь Арренуисын төрлийн тэгшитгэлээр, :<math>\mu = A_LT \cdot e^{Q_H/RT}</math> гэж илэрхийлэгдэх ба энд :<math>Q_H = H_d + H_m,\,</math> мөн ''H_d'' нь эвдэрсэн барьцалдалтын [[бүрэлдэлтийн энтальпи]] (тэмдэглэхдээ [https://web.archive.org/web/20141129015109/http://www.wikidoc.org/index.php/Configuron configuron] s) ба ''H_m'' нь тэдгээрийн хөдөлгөөний [[энтальпи]] болно. Хэрэв температур нь шилний шилжилтийн температураас бага бол, ''T''&nbsp;<&nbsp;''T_g'', зунгааралтын идэвхижүүлэх энерги нь өндөр байна. Яагаад гэвэл аморф материалууд шилэн төлөвт байхдаа тэдгээрийн барьцалдалт нь эвдрээгүй байдаг. Хэрэв температур нь шилний шилжилтийн температураас өндөр бол ''T''&nbsp;{{unicode|≫}}&nbsp;''T_g'' хоёр экспонент тэгшитгэл нь Аррениусын төрлийн тэгшитгэлээр: :<math>\mu = A_HT\cdot e^{Q_L/RT},</math> байх ба энд :<math>Q_L = H_m.\,</math> мөн температур нь шилний шилжилтийн температураас их бол ''T''&nbsp;>&nbsp;''T_g'' аморфи материалууд нь хайлмал тэдгээрийн барьцалдалт нь эвдэрсэн, хөнгхөн урсамтгай болсон байх учир зунгааралтын идэвхижүүлэх энерги нь бага байна. ==Хуйлралтын зунгааралт== Шингэний урсгалын [[турбулент]] судалгаанд ерөнхийдөө бага хэмжээтэй ''хуйлралтууд'' (эсвэл хуй угалзууд) -ийг ялгасаж үзэх ба том хэмжээст хуйлралтуудыг тооцож ''хуйлралтын зунгааралт'' хэмээхийг авч үзнэ. Энэ нь бага хэмжээстэй урсгалд [[энерги]]<nowiki/>йн сарнилт болон зөөгдөлтийг тодорхойлдог (''[[том хуйлралтын симуляци]] гэдгийг үзэх''). Далайн циркуляцийн загварчлалд хэрэглэгдэх хуйлралтын зунгааралтын утгыг 5×10⁴ -аас 10⁶ Пa·с хооронд тооцооны торны нарийвчлалаас хамааруулж авна. Мөн үзэх{{colbegin|3}} *[[Deborah number]] *[[Dilatant]] *[[Herschel–Bulkley fluid]] *[[Hyperviscosity syndrome]] *[[Intrinsic viscosity]] *[[Inviscid flow]] *[[Morton number]] *[[Relative viscosity]] *[[Reyn]] *[[Reynolds number]] *[[Trouton's ratio]] *[[Two-dimensional point vortex gas]] *[[Viscoelasticity]] *[[Viscosity index]] *[[Joback method]] (estimation of the liquid viscosity from molecular structure) *[[Microviscosity]] *[[Rheology]] *[[Superfluid helium-4]] *[[Stokes flow]] {{colend}} ==Лавлахууд== {{reflist|30em}} ==Цааш унших== * Hatschek, Emil (1928). ''The Viscosity of Liquids''. New York: [[Van Nostrand]]. {{oclc|53438464}}. *{{cite book |author = Massey, B. S. |author2 = Ward-Smith, A. J. |title = Mechanics of Fluids |edition = Ninth |publisher = Spon Press |location = London; New York |year = 2011 |url = http://science.fire.ustc.edu.cn/download/job.php?job=download&id=141&did=0 |oclc = 690084654 |isbn = 978-0-415-60259-4 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==Гадаад линк== {{Wiktionary}} *[https://web.archive.org/web/20140115211056/http://webbook.nist.gov/chemistry/fluid/ Fluid properties] High accuracy calculation of viscosity and other physical properties of frequent used pure liquids and gases. *[https://web.archive.org/web/20200316080655/https://www.enggcyclopedia.com/calculators/physical-properties/gas-viscosity/ Gas viscosity calculator as function of temperature] *[https://web.archive.org/web/20200312151944/https://www.enggcyclopedia.com/calculators/physical-properties/air-viscosity-calculator/ Air viscosity calculator as function of temperature and pressure] *[http://www.engineersedge.com/fluid_flow/fluid_data.htm Fluid Characteristics Chart] A table of viscosities and vapor pressures for various fluids *[http://web.ics.purdue.edu/~alexeenk/GDT/index.html Gas Dynamics Toolbox] Calculate coefficient of viscosity for mixtures of gases *[http://glassproperties.com/viscosity/ViscosityMeasurement.htm Glass Viscosity Measurement] Viscosity measurement, viscosity units and fixpoints, glass viscosity calculation *[https://web.archive.org/web/20100113072736/http://www.diracdelta.co.uk/science/source/k/i/kinematic%20viscosity/source.html Kinematic Viscosity] conversion between kinematic and dynamic viscosity. *[http://www.thermexcel.com/english/tables/eau_atm.htm Physical Characteristics of Water] A table of water viscosity as a function of temperature *[http://www.iop.org/EJ/abstract/0953-8984/12/46/305 Vogel–Tammann–Fulcher Equation Parameters] *[http://ddbonline.ddbst.de/VogelCalculation/VogelCalculationCGI.exe Calculation of temperature-dependent dynamic viscosities for some common components] *[https://web.archive.org/web/20090927002703/http://www.epa.gov/EPA-AIR/2005/July/Day-13/a11534d.htm "Test Procedures for Testing Highway and Nonroad Engines and Omnibus Technical Amendments"]. [[United States Environmental Protection Agency]] *[http://www.astro.uu.se/~bf/course/numhd_course/2_5_2Artificial_viscosity.html Artificial viscosity] [[Ангилал:Бодисын шинж чанар]] [[Ангилал:Физик тоо хэмжээний төрөл]] [[Ангилал:Реологи]] [[Ангилал:Шингэний механик]] nsu33062sid94gedcq5r4tf7esbfxx5 0 61126 873270 843516 2026-10-14T03:29:56Z Эрдэнийн тобчи 108163 873270 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Пап| Mongolian name=VI Адриан| image=Hadrian VI.jpg|240px| birth_name=Адриан Флоренсзоон Буйенс ван Утрехт| term_start=1522| term_end=1523 | predecessor=[[X Лео]]| successor=[[VII Клемент]]| birth_date=1459 оны 3 сарын 2| birthplace=[[Утрехт]], Нидерланд| dead=dead|death_date={{death date|1523|9|14|mf=y}}| deathplace=[[Ром]], Папын улс| other=Онори}} '''VI Адриан''' ({{lang-la|Hadrianus VI}}, 1459 оны 3 сарын 2 – 1523 оны 9 сарын 14, жинхэнэ нэр нь '''Адриан Флоренсзоон Буйенс ван Утрехт''' ({{lang-nl|Adriaan Florenszoon Boeyens d'Edel}})) нь [[Ромын пап]], [[Католик сүм|Ромын католик сүмийн]] тэргүүн байсан бөгөөд Нидерландаас гаралтай цорын ганц пап юм. Тэрээр 1522 оны 1 сарын 9-нөөс 1523 оны 9 сарын 14 хүртэл Ромын папын албыг хашсан бөгөөд [[X Лео]]гийн дараа сонгогдож, [[VII Клемент]] түүний дараа залгамжилжээ. VI Адриан нь [[Сэргэн мандалтын үе]]ийн төгсгөл, [[Протестант шинэчлэл]] эхэлж байсан улс төр, шашны хямралтай үед папын суудалд суусан юм. Түүний богино хугацааны хаанчлал нь Католик сүмийн дотоод шинэчлэл, авлигын эсрэг тэмцэл, сүмийн сахилга батыг сэргээх оролдлогоороо онцлог байв. == Амьдралын эхэн үе ба боловсрол == Адриан Флоренсзоон Буйенс 1459 онд Нидерландын [[Утрехт]] хотод энгийн гаралтай гэр бүлд төржээ. Эцэг нь Адриан Флоренс Буйенс, эх нь Гертруда байсан бөгөөд бага насандаа эцгээ алдсан байна. Тэрээр шашны боловсрол эзэмшихээр [[Лувены их сургууль]]д суралцаж, теологи болон философийн чиглэлээр өндөр амжилт гаргажээ. 1491 онд теологийн докторын зэрэг хамгаалсан бөгөөд хожим тус их сургуулийн профессор, захирал болсон байна. Адриан нь схоластик философи, ялангуяа [[Фома Аквины]] сургаалд тулгуурласан теологийн чиглэлээр нэр хүндтэй эрдэмтэн байв. Түүний эрдэм шинжилгээний ажил нь тухайн үеийн Католик сүмийн оюуны уламжлалд чухал байр суурь эзэлдэг. == Сүмийн алба ба улс төрийн үйл ажиллагаа == VI Адриан пап болохоосоо өмнө Испанийн хааны ордонд шашны зөвлөхөөр ажиллаж байв. Тэрээр [[Испанийн I Карл]] (хожим [[Ариун Ромын эзэнт гүрний хаан V Карл]])-ын багш, зөвлөх байсан бөгөөд хааны шашны бодлогыг боловсруулахад оролцжээ. 1516 онд тэрээр Испанийн [[Тортоса]] хотын бишопоор томилогдож, дараа нь кардиналын зэрэг хүртсэн байна. Түүний даруу зан, сахилга баттай амьдрал нь тухайн үеийн Ромын папын ордны тансаг байдалтай эрс ялгарч байв. == Папын сонгууль == [[X Лео]] 1521 онд нас барсны дараа шинэ пап сонгох конклав эхэлжээ. Италийн болон Францын кардиналуудын хооронд санал зөрөлдөөн гарсны улмаас гаднын нэр дэвшигчийг сонгох шийдвэр гарч, Адриан Буйенсийг папаар сонгосон байна. 1522 оны 1 сарын 9-нд тэрээр VI Адриан нэрийг авч Ромын папын албыг хүлээн авсан. Тэрээр 1378 оноос хойш Италийн бус анхны пап, мөн Нидерландаас гаралтай цорын ганц пап болсон юм. == Папын үеийн үйл ажиллагаа == VI Адриан пап болсон даруйдаа Католик сүмийн дотоод асуудлыг шинэчлэхийг зорьжээ. Тэрээр Ромын папын ордны тансаг хэрэглээ, авлига, шашны албан тушаалын худалдааг бууруулахыг оролдсон байна. Түүний гол зорилтууд: * Папын захиргааны авлигыг багасгах; * Шашны албан тушаалтнуудын сахилга батыг сайжруулах; * Католик сүмийн нэр хүндийг сэргээх; * [[Мартин Лютер]]ийн эхлүүлсэн [[Протестант шинэчлэл]]ийн хөдөлгөөнд хариу арга хэмжээ авах. Тэрээр Лютерийн хөдөлгөөнийг зөвхөн гаднын дайралт гэж үзээгүй бөгөөд сүмийн дотоод алдаа дутагдал нь шинэчлэлийн шалтгаан болсон гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн анхны папуудын нэг байв. == Гадаад бодлого == VI Адрианы үед Европт Франц болон Ариун Ромын эзэнт гүрний хоорондын өрсөлдөөн үргэлжилж байв. Тэрээр Христийн шашинт улсуудыг Османы эзэнт гүрний эсрэг нэгтгэхийг зорьсон боловч богино хугацаанд амжилтад хүрч чадаагүй. Тэрээр Испанийн хаан V Карл болон Францын хаан I Францис нарын хооронд энх тайвныг тогтоохыг оролдсон боловч Европын улс төрийн зөрчил түүний хүчин чармайлтыг хязгаарласан байна. == Үхэл ба өв залгамжлал == VI Адриан 1523 оны 9 сарын 14-нд Ром хотод 64 насандаа нас баржээ. Түүний папын хаанчлал ердөө нэг жил найман сар үргэлжилсэн бөгөөд энэ нь Ромын папуудын түүхэн дэх хамгийн богино хугацааны хаанчлалуудын нэг юм. Түүнийг нас барсны дараа [[VII Клемент]] папаар сонгогджээ. VI Адриан нь Сэргэн мандалтын үеийн папуудаас ялгаатай нь урлаг, тансаг амьдралд бус шашны шинэчлэл, сахилга батад анхаарсан пап гэдгээрээ түүхэнд үлджээ. Түүний шинэчлэлийн оролдлогууд бүрэн хэрэгжиж амжаагүй боловч хожмын [[Трентийн зөвлөл]] болон [[Католик шинэчлэл]]ийн үйл явцад тодорхой хэмжээгээр нөлөөлсөн гэж үздэг. == Нэр ба дурсгал == VI Адриан нь Нидерландын түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг. Тэрээр Ромын папын албыг хашсан цорын ганц Нидерланд гаралтай хүн бөгөөд түүний нэрийг Нидерландын шашны болон соёлын түүхэнд өргөн дурддаг. Түүний булш [[Ром дахь Санта-Мария-дель-Анима сүм]]д байдаг. {{s-start}} {{s-rel|ca}} {{s-bef|өмнө=[[X Лео]]}} {{s-ttl|албан_тушаал=[[Ромын пап]]|он=1522–1523}} {{s-aft|дараа=[[VII Клемент]]}} {{s-end}} {{Ромын пап}} {{DEFAULTSORT:Адриан, 06}} [[Ангилал:1459 онд төрсөн]] [[Ангилал:1523 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Пап]] [[Ангилал:Ромын папууд]] [[Ангилал:Нидерландын хүмүүс]] [[Ангилал:Сэргэн мандалтын үеийн хүмүүс]] [[Ангилал:Лувены их сургуулийн төгсөгч]] lie00rg751gg087jwo9hlkkz9z5o0x5 0 65930 873252 860033 2026-10-14T01:27:18Z Эрдэнийн тобчи 108163 873252 wikitext text/x-wiki '''Кояикэ''' ({{lang-es|Coyhaique}}) нь [[Чили]] улсын өмнөд хэсэгт, [[Патагони]]йн бүсэд орших хот юм. Тус хот нь [[Айсен бүс нутаг|Айсен]] бүс болон [[Кояикэ муж|Кояикэ мужийн]] засаг захиргааны төв бөгөөд мөн ижил нэртэй коммуны төв болно. Кояикэ нь бүс нутгийн төрийн захиргаа, худалдаа, боловсрол, эрүүл мэнд болон бусад үйлчилгээ төвлөрсөн суурин юм.<ref name="BCN"/> Хот нь далайн түвшнээс дээш ойролцоогоор 302 метрийн өндөрт, Симпсон болон Кояикэ голын хөндийн орчимд байрладаг. Уул толгодоор хүрээлэгдсэн байгалийн тогтоц, сэрүүн уур амьсгал, Патагонийн аялал жуулчлалын бүсэд эзлэх байр сууриараа онцлог юм.<ref name="Climate">{{cite web |url=https://www.bcn.cl/leychile/Navegar?idNorma=1088770 |title=Кояикэ орчмын газарзүй, уур амьсгалын тухай мэдээлэл |publisher=Чилийн Үндэсний Конгрессын Номын сан |language=es}}</ref> == Газарзүй == Кояикэ нь Өмнөд Америкийн өмнөд хэсэгт орших Чилийн Патагонийн нутагт, Андын нурууны зүүн талын уулс, хөндийн бүсэд байрладаг. Хотын газарзүйн солбицол нь өмнөд өргөргийн 45°34′, баруун уртрагийн 72°04′ орчим юм. Чилийн нийслэл [[Сантьяго]] хотоос өмнө зүгт ойролцоогоор 1,359 километрийн зайд оршдог.<ref name="Climate"/> Кояикэ хот нь Симпсон болон Кояикэ голын хөндийн уулзвар орчимд хөгжсөн. Ойр орчмын газар нутагт уул толгод, голын хөндий, ой мод, бэлчээр болон хөдөө аж ахуйн зориулалттай газрууд зонхилно. Кояикэ коммуны нутаг дэвсгэр хотын төвөөс гадна хөдөө орон нутгийн суурин, байгалийн бүсүүдийг хамардаг. Иймээс хотын хүн амын нягтрал болон коммуны нийт нутаг дэвсгэрийн хүн амын нягтрал нь хоорондоо ялгаатай. == Түүх == Кояикэ хотыг 1929 оны 10 сарын 12-нд байгуулсан. Эхний үед хотыг '''Бакедано''' ({{lang-es|Baquedano}}) гэж нэрлэж байжээ. Хот байгуулах болсон гол зорилго нь бүс нутагт суурьшин амьдарч байсан иргэд болон Айсений аж үйлдвэрийн нийгэмлэг ({{lang-es|Sociedad Industrial de Aysén}}, SIA)-ийн үйл ажиллагааг дэмжих явдал байв.<ref name="History">{{Cite web |url=https://coyhaique.cl/index.php?Itemid=125&id=66&option=com_content&view=article |title=Кояикэ хотын захиргаа: хотын түүх |access-date=2026-10-14|language=es}}</ref> Айсений аж үйлдвэрийн нийгэмлэг 1906 оноос эхлэн тухайн бүс нутагт үйл ажиллагаа явуулж байсан бөгөөд хотын суурьшил, эдийн засгийн хөгжлийн эхэн үед чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Кояикэ нь хөндийн байгалийн нөхцөл, гол мөрөн болон ойр орчмын суурьшлын бүстэй холбогдох боломжийн улмаас бүс нутгийн төв болон хөгжсөн. Хотын захиргаа 1948 онд байгуулагдсан. Улмаар Кояикэ нь орон нутгийн төрийн захиргаа, худалдаа, үйлчилгээний байгууллагууд төвлөрсөн хот болж өргөжсөн.<ref name="History"/> == Засаг захиргаа == Кояикэ нь Чилийн засаг захиргааны хуваарийн дагуу Айсен бүсийн Кояикэ мужид харьяалагддаг. Хот болон коммуныг Кояикэ хотын захиргаа удирддаг бөгөөд орон нутгийн нийтийн үйлчилгээ, нийгмийн хөгжил, хот төлөвлөлт, байгаль орчны хамгаалалт болон аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх асуудлыг хариуцдаг.<ref name="Munitel"/> Коммуны нутаг дэвсгэр нь хотын суурьшлын бүс болон хөдөө орон нутгийн газруудыг хамардаг. Иймээс Кояикэ хотын төвийн хүн амын мэдээллийг коммуны нийт хүн амын тоотой адилтгаж үзэж болохгүй. == Хүн ам == 2024 оны хүн ам, орон сууцны тооллогоор Кояикэ коммуны нийт хүн ам 57,823 байв. Үүнээс 28,170 нь эрэгтэй, 29,653 нь эмэгтэй хүн байжээ.<ref name="INE"/> 2017 оны тооллогоор коммуны хүн ам 57,818 байсан тул 2017–2024 оны хооронд нийт хүн амын тоо бараг өөрчлөгдөөгүй байна.<ref name="INE"/> Кояикэ нь Айсен бүсийн хүн ам, үйлчилгээ, захиргааны үйл ажиллагааны чухал төв юм. Хотын төвд худалдаа, боловсрол, эрүүл мэнд болон төрийн байгууллагууд төвлөрсөн байдаг бол коммуны бусад хэсэгт хөдөө орон нутгийн суурьшил, аж ахуйн нэгжүүд байрлана. == Уур амьсгал == Кояикэ нь сэрүүн, харьцангуй хүйтэн уур амьсгалтай бөгөөд улирлын температурын ялгаа мэдэгдэхүйц байдаг. Орчны уур амьсгалд Андын нурууны газрын тогтоц, өндөршил, салхи болон хур тунадасны хэмжээ нөлөөлдөг.<ref name="Climate"/> Зун нь харьцангуй дулаан, өвөл нь хүйтэн байдаг. Өвлийн улиралд хүйтэн жавар, цас орох боломжтой бөгөөд жилийн турш хур тунадас ордог. Хүйтэн улиралд айл өрхийн халаалтын хэрэглээ нэмэгддэг тул агаарын чанар нь хотын байгаль орчны бодлогын нэг чухал асуудал болдог.<ref name="Climate"/> Кояикэгийн уур амьсгал болон уул, голын хөндийн тогтоц нь байгалийн аялал, явган аялал, загасчлал болон бусад гадаа үйл ажиллагаанд тохиромжтой нөхцөл бүрдүүлдэг. == Эдийн засаг == Кояикэ нь Айсен бүсийн эдийн засаг, худалдаа, үйлчилгээний томоохон төв юм. Хотод төрийн захиргааны байгууллага, худалдааны газар, санхүүгийн үйлчилгээ, барилгын салбар, боловсрол, эрүүл мэндийн байгууллагууд үйл ажиллагаа явуулдаг.<ref name="Climate"/> Коммуны хөдөө орон нутгийн хэсэгт мал аж ахуй, хөдөө аж ахуй болон ойтой холбоотой үйл ажиллагаа чухал байр суурь эзэлдэг. Бүс нутгийн байгалийн тогтоц нь аялал жуулчлалын салбарыг хөгжүүлэх боломж бүрдүүлдэг бөгөөд хот нь ойр орчмын байгалийн бүсүүдэд аялах хүмүүсийн үйлчилгээний төв болдог. == Тээвэр == Кояикэ нь Айсен бүсийн бусад суурин газруудтай авто замаар холбогддог. Тус хот нь Чилийн өмнөд хэсгийн байгалийн үзэсгэлэнт нутгаар дамжин өнгөрдөг [[Carretera Austral]] авто замын аяллын бүсэд оршдог. Уг зам нь Патагонийн ой, уулс, гол мөрөн болон нуур бүхий нутгуудыг холбодог аялал жуулчлалын чухал чиглэл юм.<ref>{{Cite web |url=https://chile.travel/en/destinations/carretera-austral/ |title=Carretera Austral |publisher=Chile Travel |language=en}}</ref> Хотын зам тээврийн сүлжээ нь орон нутгийн зорчих хөдөлгөөнөөс гадна бүс нутгийн худалдаа, үйлчилгээ болон аялал жуулчлалд чухал ач холбогдолтой. == Аялал жуулчлал == Кояикэ нь Патагонийн байгалийн тогтоц, уул толгод, гол мөрөн болон ой модтой танилцах аяллын суурь цэгүүдийн нэг юм. Байгалийн аялал, явган аялал, загасчлал, байгалийн гэрэл зураг авах зэрэг үйл ажиллагаа нь тус бүс нутгийн аялал жуулчлалын боломжид багтдаг. Хотын ойролцоо байрлах '''Кояикэ үндэсний дархан цаазат газар''' ({{lang-es|Reserva Nacional Coyhaique}}) нь байгалийн орчныг хамгаалах, амралт зугаалга болон явган аялал хийхэд чухал газар юм. Уг дархан цаазат газар 1948 онд байгуулагдсан бөгөөд Кояикэ хотын төвөөс зүүн хойд зүгт ойролцоогоор 5 километрийн зайд оршдог. Түүний хамгаалалтад ой мод, хөрс болон уулын налуугийн байгалийн орчин багтдаг.<ref name="CONAF">{{Cite web |url=https://www.conaf.cl/parque_nacionales/reserva-nacional-coyhaique/ |title=Кояикэ үндэсний дархан цаазат газар |publisher=CONAF |access-date=2026-10-14|language=es}}</ref> Кояикэ нь байгалийн аяллаас гадна орон нутгийн соёл, гар урлал, уламжлалт нэхмэл эдлэл болон Патагонийн хоол хүнстэй танилцах боломжтой хот юм. Аялал жуулчлалын хөгжлийг байгаль орчны хамгаалалттай уялдуулах нь орон нутгийн захиргааны зорилтуудын нэг юм.<ref name="Munitel"/> == Соёл == Кояикэгийн орон нутгийн соёл нь Чилийн өмнөд хэсэг болон Патагонийн суурьшлын түүх, хөдөө орон нутгийн амьдрал, байгальтай холбоотой аж ахуйтай нягт уялддаг. Бүс нутгийн соёлын илэрхийлэлд уламжлалт гар урлал, нэхмэл эдлэл, орон нутгийн хоол хүнс болон олон нийтийн арга хэмжээ багтана. Хот нь Айсен бүсийн захиргааны төв учраас бүс нутгийн соёлын арга хэмжээ, аялал жуулчлалын сурталчилгаа болон орон нутгийн бүтээгдэхүүнийг түгээн дэлгэрүүлэхэд чухал үүрэгтэй. Гэхдээ тодорхой соёлын арга хэмжээ, байгууллага, бүтээл болон тэдгээрийн түүхийн талаар мэдээлэл нэмэхдээ найдвартай эх сурвалжаар баталгаажуулах шаардлагатай. == Байгаль орчин == Кояикэгийн байгаль орчны асуудалд агаарын чанар, хотын тэлэлт, газрын ашиглалт болон ой мод, хөрсний хамгаалалт багтдаг. Өвлийн халаалтын хэрэглээ болон цаг уурын нөхцөлөөс шалтгаалан агаар дахь нарийн ширхэгт тоосонцрын хэмжээ нэмэгдэх асуудал тус хотод анхаарал татаж ирсэн.<ref name="Climate"/> Кояикэ үндэсний дархан цаазат газар зэрэг хамгаалалттай бүсүүд нь байгалийн орчныг хадгалах, хөрсний элэгдлийг бууруулах болон нутгийн байгалийн нөөцийг хамгаалахад чухал ач холбогдолтой.<ref name="CONAF"/> == Мөн үзэх == [[Айсен бүс нутаг]] [[Кояикэ муж]] [[Патагони]] [[Carretera Austral]] == Эшлэл == {{reflist}} Нийтлэхийн өмнө анхаарах зүйлс Газар нутгийн хэмжээ: Эх кодод байсан 7,320.5 км² утгыг Чилийн Үндэсний Конгрессын Номын сангийн 2025 оны коммуны тайланд дурдсан 7,290.2 км² утгаар шинэчилсэн. Biblioteca del Congreso Nacional de Chile Хүн ам: 57,823 гэдэг нь 2024 оны тооллогын коммуны нийт хүн ам бөгөөд зөвхөн хотын төвийн хүн ам биш. Biblioteca del Congreso Nacional de Chile Нэрийн түүх: Бакедано нэр болон 1929 оны 10 сарын 12-ны байгуулагдсан огноог хотын захиргааны түүхийн мэдээлэлд үндэслэн оруулсан. coyhaique.cl Уур амьсгалын ангилал: Эх кодод байсан Cfb ангиллыг хэвээр үлдээсэн боловч эх сурвалжид уур амьсгалын онцлогийг ерөнхий байдлаар тайлбарласан тул энэ ангиллыг тусгай уур амьсгалын мэдээллийн эх сурвалжаар нягтлах нь зүйтэй. Улс төрийн нам: Хотын даргын нэрийг эх кодоос хадгалсан. Намын харьяалал болон албан тушаалын хугацааг нийтлэх үед хотын захиргааны хамгийн сүүлийн мэдээллээр дахин баталгаажуулах хэрэгтэй. fk7477jb7n2xqrrf7zy1wmrjnkze5j5 873287 873252 2026-10-14T06:53:13Z Zorigt 49 873287 wikitext text/x-wiki {{Short description|Чилийн Айсен дахь суурин}} {{Инфобокс суурин | official_name = Кояикэ | other_name = | native_name = Coyhaique | image_skyline = Vista panorámica de Coyhaique.jpg | imagesize = 300px | image_caption = Хотын панорама харагдац | image_flag = Bandera_de_Coyhaique.svg | flag_size = 100px | flag_alt = Далбаа | image_shield = Escudo de Coihaique.svg | shield_size = 100px | shield_alt = Сүлд | image_map = Comuna de Coyhaique.svg | map_caption = Айсен дэх Кояикэ коммуны байршил | map_alt = Лос Айсен бүс дэх Кояикэ коммуны байршил | pushpin_map = Чили Айсен#Чили | pushpin_map_narrow = yes | pushpin_label_position = left | pushpin_map_alt = Чили дэх байршил | pushpin_map_caption = Чили дэх байршил | coordinates_footnotes = | coor_pinpoint = хот | coordinates = {{coord|45|34|S|72|04|W|region:CL-AI|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Чили]] | subdivision_type1 = [[Чилийн бүс нутаг|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Айсен бүс нутаг|Айсен]] | subdivision_type2 = [[Чилийн мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[Кояикэ муж|Кояикэ]] | government_footnotes = <ref name="Munitel">{{Cite web |url = http://www.coyhaique.cl |title=Asociación Chilena de Municipalidades | accessdate=2026-06-24|language=es}}</ref> <ref name="Official">{{Cite web |url = http://www.coyhaique.cl |title=Кояикэ хотын захиргаа | accessdate=2026-06-24|language=es}}</ref> | government_type = [[Хотын захиргаа]] | leader_title = Хотын дарга | leader_party = [[Христийн Ардчилсан Нам (Чили)|PDC]] | leader_name = Карлос Гатика Виллегас | established_title = Анхны нэр | established_date = Бакедано | established_title2 = Байгуулагдсан | established_date2 = 10 сарын 12, 1929 | area_footnotes = <ref name="INE">{{cite web |url= http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/censos_poblacion_vivienda/censo_pobl_vivi.php |title= Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн |accessdate=2026-06-24|language=es}}</ref> | area_total_km2 = 7320.5 | population_as_of = 2024 оны тооллого | population_rank = | settlement_type = [[Чилийн хотын жагсаалт|Хот]] ба [[Чилийн коммунууд|коммун]] | population_footnotes = <ref name="INE"/> | population_total = 57823 | population_density_km2 = auto | population_demonym = Кояикэчууд | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_blank2_title = | population_blank2 = | demographics_type1 = Хүйс | demographics1_footnotes = <ref name="INE"/> | demographics1_title1 = Эрэгтэй | demographics1_info1 = 28,170 | demographics1_title2 = Эмэгтэй | demographics1_info2 = 29,653 | timezone = [[Чили дэх цаг|CLT]] | utc_offset = −3 | elevation_m = 302 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 5950000 | area_code = 56 + 67 | blank_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank_info = [[Далайн уур амьсгал|Cfb]] | website = [http://www.coyhaique.cl/ Official website] {{in lang|es}} | footnotes = }} '''Кояикэ''' ({{langx|es|Coyhaique}}) нь [[Чили]] улсын өмнөд хэсэгт, [[Патагони]]йн бүсэд орших хот юм. Тус хот нь [[Айсен бүс нутаг|Айсен]] бүс болон [[Кояикэ муж|Кояикэ мужийн]] засаг захиргааны төв бөгөөд мөн ижил нэртэй коммуны төв болно. Кояикэ нь бүс нутгийн төрийн захиргаа, худалдаа, боловсрол, эрүүл мэнд болон бусад үйлчилгээ төвлөрсөн суурин юм.<ref name="BCN"/> Хот нь далайн түвшнээс дээш ойролцоогоор 302 метрийн өндөрт, Симпсон болон Кояикэ голын хөндийн орчимд байрладаг. Уул толгодоор хүрээлэгдсэн байгалийн тогтоц, сэрүүн уур амьсгал, Патагонийн аялал жуулчлалын бүсэд эзлэх байр сууриараа онцлог юм.<ref name="Climate">{{cite web |url=https://www.bcn.cl/leychile/Navegar?idNorma=1088770 |title=Кояикэ орчмын газар зүй, уур амьсгалын тухай мэдээлэл |publisher=Чилийн Үндэсний Конгрессын Номын сан |language=es}}</ref> == Газар зүй == Кояикэ нь Өмнөд Америкийн өмнөд хэсэгт орших Чилийн Патагонийн нутагт, Андын нурууны зүүн талын уулс, хөндийн бүсэд байрладаг. Хотын газар зүйн солбицол нь өмнөд өргөргийн 45°34′, баруун уртрагийн 72°04′ орчим юм. Чилийн нийслэл [[Сантьяго]] хотоос өмнө зүгт ойролцоогоор 1,359 километрийн зайд оршдог.<ref name="Climate"/> Кояикэ хот нь Симпсон болон Кояикэ голын хөндийн уулзвар орчимд хөгжсөн. Ойр орчмын газар нутагт уул толгод, голын хөндий, ой мод, бэлчээр болон хөдөө аж ахуйн зориулалттай газрууд зонхилно. Кояикэ коммуны нутаг дэвсгэр хотын төвөөс гадна хөдөө орон нутгийн суурин, байгалийн бүсүүдийг хамардаг. Иймээс хотын хүн амын нягтрал болон коммуны нийт нутаг дэвсгэрийн хүн амын нягтрал нь хоорондоо ялгаатай. == Түүх == Кояикэ хотыг 1929 оны 10 сарын 12-нд байгуулсан. Эхний үед хотыг '''Бакедано''' ({{langx|es|Baquedano}}) гэж нэрлэж байжээ. Хот байгуулах болсон гол зорилго нь бүс нутагт суурьшин амьдарч байсан иргэд болон Айсений аж үйлдвэрийн нийгэмлэг ({{langx|es|Sociedad Industrial de Aysén}}, SIA)-ийн үйл ажиллагааг дэмжих явдал байв.<ref name="History">{{Cite web |url=https://coyhaique.cl/index.php?Itemid=125&id=66&option=com_content&view=article |title=Кояикэ хотын захиргаа: хотын түүх |access-date=2026-10-14|language=es}}</ref> Айсений аж үйлдвэрийн нийгэмлэг 1906 оноос эхлэн тухайн бүс нутагт үйл ажиллагаа явуулж байсан бөгөөд хотын суурьшил, эдийн засгийн хөгжлийн эхэн үед чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Кояикэ нь хөндийн байгалийн нөхцөл, гол мөрөн болон ойр орчмын суурьшлын бүстэй холбогдох боломжийн улмаас бүс нутгийн төв болон хөгжсөн. Хотын захиргаа 1948 онд байгуулагдсан. Улмаар Кояикэ нь орон нутгийн төрийн захиргаа, худалдаа, үйлчилгээний байгууллагууд төвлөрсөн хот болж өргөжсөн.<ref name="History"/> == Засаг захиргаа == Кояикэ нь Чилийн засаг захиргааны хуваарийн дагуу Айсен бүсийн Кояикэ мужид харьяалагддаг. Хот болон коммуныг Кояикэ хотын захиргаа удирддаг бөгөөд орон нутгийн нийтийн үйлчилгээ, нийгмийн хөгжил, хот төлөвлөлт, байгаль орчны хамгаалалт болон аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх асуудлыг хариуцдаг.<ref name="Munitel"/> Коммуны нутаг дэвсгэр нь хотын суурьшлын бүс болон хөдөө орон нутгийн газруудыг хамардаг. Иймээс Кояикэ хотын төвийн хүн амын мэдээллийг коммуны нийт хүн амын тоотой адилтгаж үзэж болохгүй. == Хүн ам == 2024 оны хүн ам, орон сууцны тооллогоор Кояикэ коммуны нийт хүн ам 57,823 байв. Үүнээс 28,170 нь эрэгтэй, 29,653 нь эмэгтэй хүн байжээ.<ref name="INE"/> 2017 оны тооллогоор коммуны хүн ам 57,818 байсан тул 2017–2024 оны хооронд нийт хүн амын тоо бараг өөрчлөгдөөгүй байна.<ref name="INE"/> Кояикэ нь Айсен бүсийн хүн ам, үйлчилгээ, захиргааны үйл ажиллагааны чухал төв юм. Хотын төвд худалдаа, боловсрол, эрүүл мэнд болон төрийн байгууллагууд төвлөрсөн байдаг бол коммуны бусад хэсэгт хөдөө орон нутгийн суурьшил, аж ахуйн нэгжүүд байрлана. == Уур амьсгал == Кояикэ нь сэрүүн, харьцангуй хүйтэн уур амьсгалтай бөгөөд улирлын температурын ялгаа мэдэгдэхүйц байдаг. Орчны уур амьсгалд Андын нурууны газрын тогтоц, өндөршил, салхи болон хур тунадасны хэмжээ нөлөөлдөг.<ref name="Climate"/> Зун нь харьцангуй дулаан, өвөл нь хүйтэн байдаг. Өвлийн улиралд хүйтэн жавар, цас орох боломжтой бөгөөд жилийн турш хур тунадас ордог. Хүйтэн улиралд айл өрхийн халаалтын хэрэглээ нэмэгддэг тул агаарын чанар нь хотын байгаль орчны бодлогын нэг чухал асуудал болдог.<ref name="Climate"/> Кояикэгийн уур амьсгал болон уул, голын хөндийн тогтоц нь байгалийн аялал, явган аялал, загасчлал болон бусад гадаа үйл ажиллагаанд тохиромжтой нөхцөл бүрдүүлдэг. == Эдийн засаг == Кояикэ нь Айсен бүсийн эдийн засаг, худалдаа, үйлчилгээний томоохон төв юм. Хотод төрийн захиргааны байгууллага, худалдааны газар, санхүүгийн үйлчилгээ, барилгын салбар, боловсрол, эрүүл мэндийн байгууллагууд үйл ажиллагаа явуулдаг.<ref name="Climate"/> Коммуны хөдөө орон нутгийн хэсэгт мал аж ахуй, хөдөө аж ахуй болон ойтой холбоотой үйл ажиллагаа чухал байр суурь эзэлдэг. Бүс нутгийн байгалийн тогтоц нь аялал жуулчлалын салбарыг хөгжүүлэх боломж бүрдүүлдэг бөгөөд хот нь ойр орчмын байгалийн бүсүүдэд аялах хүмүүсийн үйлчилгээний төв болдог. == Тээвэр == Кояикэ нь Айсен бүсийн бусад суурин газруудтай авто замаар холбогддог. Тус хот нь Чилийн өмнөд хэсгийн байгалийн үзэсгэлэнт нутгаар дамжин өнгөрдөг [[Карратера Аустрал]] авто замын аяллын бүсэд оршдог. Уг зам нь Патагонийн ой, уулс, гол мөрөн болон нуур бүхий нутгуудыг холбодог аялал жуулчлалын чухал чиглэл юм.<ref>{{Cite web |url=https://chile.travel/en/destinations/carretera-austral/ |title=Carretera Austral |publisher=Chile Travel |language=en}}</ref> Хотын зам тээврийн сүлжээ нь орон нутгийн зорчих хөдөлгөөнөөс гадна бүс нутгийн худалдаа, үйлчилгээ болон аялал жуулчлалд чухал ач холбогдолтой. == Аялал жуулчлал == Кояикэ нь Патагонийн байгалийн тогтоц, уул толгод, гол мөрөн болон ой модтой танилцах аяллын суурь цэгүүдийн нэг юм. Байгалийн аялал, явган аялал, загасчлал, байгалийн гэрэл зураг авах зэрэг үйл ажиллагаа нь тус бүс нутгийн аялал жуулчлалын боломжид багтдаг. Хотын ойролцоо байрлах '''Кояикэ үндэсний дархан цаазат газар''' ({{langx|es|Reserva Nacional Coyhaique}}) нь байгалийн орчныг хамгаалах, амралт зугаалга болон явган аялал хийхэд чухал газар юм. Уг дархан цаазат газар 1948 онд байгуулагдсан бөгөөд Кояикэ хотын төвөөс зүүн хойд зүгт ойролцоогоор 5 километрийн зайд оршдог. Түүний хамгаалалтад ой мод, хөрс болон уулын налуугийн байгалийн орчин багтдаг.<ref name="CONAF">{{Cite web |url=https://www.conaf.cl/parque_nacionales/reserva-nacional-coyhaique/ |title=Кояикэ үндэсний дархан цаазат газар |publisher=CONAF |access-date=2026-10-14|language=es}}</ref> Кояикэ нь байгалийн аяллаас гадна орон нутгийн соёл, гар урлал, уламжлалт нэхмэл эдлэл болон Патагонийн хоол хүнстэй танилцах боломжтой хот юм. Аялал жуулчлалын хөгжлийг байгаль орчны хамгаалалттай уялдуулах нь орон нутгийн захиргааны зорилтуудын нэг юм.<ref name="Munitel"/> == Соёл == Кояикэгийн орон нутгийн соёл нь Чилийн өмнөд хэсэг болон Патагонийн суурьшлын түүх, хөдөө орон нутгийн амьдрал, байгальтай холбоотой аж ахуйтай нягт уялддаг. Бүс нутгийн соёлын илэрхийлэлд уламжлалт гар урлал, нэхмэл эдлэл, орон нутгийн хоол хүнс болон олон нийтийн арга хэмжээ багтана. Хот нь Айсен бүсийн захиргааны төв учраас бүс нутгийн соёлын арга хэмжээ, аялал жуулчлалын сурталчилгаа болон орон нутгийн бүтээгдэхүүнийг түгээн дэлгэрүүлэхэд чухал үүрэгтэй. == Байгаль орчин == Кояикэгийн байгаль орчны асуудалд агаарын чанар, хотын тэлэлт, газрын ашиглалт болон ой мод, хөрсний хамгаалалт багтдаг. Өвлийн халаалтын хэрэглээ болон цаг уурын нөхцөлөөс шалтгаалан агаар дахь нарийн ширхэгт тоосонцрын хэмжээ нэмэгдэх асуудал тус хотод анхаарал татаж ирсэн.<ref name="Climate"/> Кояикэ үндэсний дархан цаазат газар зэрэг хамгаалалттай бүсүүд нь байгалийн орчныг хадгалах, хөрсний элэгдлийг бууруулах болон нутгийн байгалийн нөөцийг хамгаалахад чухал ач холбогдолтой.<ref name="CONAF"/> == Мөн үзэх == *[[Айсен бүс нутаг]] *[[Кояикэ муж]] *[[Патагони]] *[[Карратера Аустрал]] ==Эшлэл== {{reflist}} ==Гадаад холбоос== {{Commonscat|Coyhaique|Кояикэ}} * [http://www.coyhaique.cl Кояикэ хотын захиргааны вэбсайт] * [http://www.patagonia-house.com Patagonia House], Bed and Breakfast * [http://www.salvajecorazon.com Salvaje Corazon], Аяллын хөтөч [[Ангилал:Кояикэ| ]] [[Ангилал:Өмнөд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Чилийн хот]] [[Ангилал:Чилийн мужийн төв]] [[Ангилал:Чилийн коммун]] [[Ангилал:1929 онд байгуулагдсан]] e9tdrhr8a8xlsmv6i1p2nco13nsofd0 0 71574 873246 869981 2026-10-13T14:06:12Z ~2026-55189-58 108219 /* */ 873246 wikitext text/x-wiki [[Файл:Secretary Blinken Meets with Mongolian Prime Minister - 53895402932.jpg|thumb|295x295px|Ерөнхий сайд асан [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]] АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Энтони Блинкен]] хоёр Их Тэнгэрт ярилцаж буй агшин.]] '''Их Тэнгэр цогцолбор''' нь [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын төвөөс найм орчим км зайд Дархан цаазат [[Богд хан уул|Богд Хан уулын]] ард [[Туул гол|Туул голын]] хөвөөнд,<ref name=":0">{{Cite web |last= |date=2021-06-19 |title=Шинэ Ерөнхийлөгчийнх Их тэнгэр-т амьдарна |url=https://paparazzi.mn/n/urk |access-date=2026-09-03 |website=paparazzi.mn |language=}}</ref> Их Тэнгэрийн ам хэмээх байгалийн үзэсгэлэнт ногоон бүсийн 120 гаруй га талбайд төрийн харш, зочид буудал, тусгай зориулалтын байрууд бүхий олон объектуудад төр, засгийн нийтлэг үйлчилгээг эрхлэн явуулдаг байгууллага юм. Тусгай хамгаалалттай Их Тэнгэрийн аманд мөн Монгол Улсын үе үеийн [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]], [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]], [[Улсын Их Хурлын дарга]] нар бүрэн эрхийн хугацаандаа амьдардаг.<ref name=":0" /> "Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн өргөө" буюу Ерөнхийлөгчийн албан ёсны оршин суух газар нь Их Тэнгэрийн аманд байрладаг. 1951 оноос өнөөг хүртэл Монгол Улсын төр, засгийн тэргүүн нарт болон манай улсад айлчилж буй гадаадын өндөр дээд хэмжээний зочид төлөөлөгчдөд зочид буудал, зоогоор үйлчлилж ирсэн. Их тэнгэр цогцолбор нь Хан-Уул харш, Хатантуул зочид буудал, Маршал харш (хотын төвд байрладаг) хэмээх гурван зочид буудал, тус бүртээ зоогийн газартай юм.<ref>{{Cite web |date=2021-07-19 |title=Төрийн гурван өндөрлөгийн АМЬДАРДАГ “Хан-Уул” харшид ТЕНДЕРГҮЙГЭЭР 576 сая төгрөгийн ЗАСВАР ХИЙЖЭЭ!!! |url=https://www.ulsturch.mn/a/44925 |access-date=2026-09-03 |website=www.ulsturch.mn |language=}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Г.СУМЪЯА |date=2017-12-05 |title=Төрийн тусгай үйлчилгээний “Хан-Уул” харш |url=https://news.mn/r/765931/ |access-date=2026-09-03 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language= |archive-date=2025-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250114025435/https://news.mn/r/765931/ |url-status=dead }}</ref> [[Файл:Prime Minister Shinzo Abe holding talks with speaker Zandaakhuu Enkhbold, 2013.jpg|thumb|272x272px|Япон улсын Ерөнхий сайд [[Шинзо Абэ]] УИХ-ын дарга [[Зандаахүүгийн Энхболд|З.Энхболд]] хоёрын Их Тэнгэр дэх уулзалт.]] == Хан-Уул харш == Түүний “Хан-Уул” харшийг олон жилийн турш 50-1 дүгээр байр хэмээж ирсэн бөгөөд 2005 оноос “Хан-Уул” харш гэж нэрлэв. Энэ харшийг [[БНМАУ-ын маршал]] [[Хорлоогийн Чойбалсан]] гуайн зуны өргөөний зориулалтаар бариулж, 1951 оны зун ашиглалтад оруулжээ. Ерөнхий сайд, маршал Х.Чойбалсан гуай тэр зундаа зусаад, “Би цаашид энэ харшид байнга амьдрахгүй. Манай улсын гадаад харилцаа ихээхэн өргөжих төлөвтэй боллоо. Иймд гадаадын өндөр дээд хэмжээний зочдыг хүлээн авдаг зочид буудал хэлбэрээр ашиглах нь зүйтэй” гэснээр 1951 оноос Монгол улсын төр, засгийн тэргүүн нар гадаадын зочдыг хүлээн авч байрлуулдаг, тэдэнд зоог барьдаг уламжлал одоо болтол үргэлжилж байна.<ref name=":1" /> [[Ангилал:Албан өргөө]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын дарга]] [[Ангилал:Монголын төрийн байгууллага]] [[Файл:Prime Minister Shinzo Abe attending a welcome banquet hosted by Prime Minister Norovyn Altankhuyag (2).jpg|thumb|272x272px|Ерөнхий сайд [[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]] болон Япон улсын Ерөнхий сайд [[Шинзо Абэ]] Их Тэнгэр дэх оройн зоогийн үер.]] “Хан-Уул” харшид гадаадын өндөр дээд хэмжээний зочид байрлаж байсны дотор олон орны Ерөнхийлөгч, Хаан, Гүнж, Парламентын дарга, Ерөнхий сайд, Гадаад харилцааны сайд нар тухайлбал, [[Хятад|БНХАУ]]-ын дарга [[Жян Зэминь]], [[Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн Их хурал|АТИХ]]-ын дарга [[Ян Шанкунь]], Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Ли Пэн]], [[Орос|ОХУ]]-ын Ерөнхийлөгч [[Владимир Путин|В.Путин]], Ерөнхий сайд [[Дмитрий Медведев|Д.Медведев]], АНУ-ын үе үеийн Төрийн нарийн бичгийн дарга нар, [[НҮБ]]-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар, АНУ-ын Ерөнхийлөгч асан [[Жорж Буш]], Дээрхийн гэгээн [[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] есөн удаа, [[Герман|ХБНГУ]]-ын Канцлер [[Ангела Меркель]], [[Энэтхэг|Энэтхэг Улсын]] Ерөнхийлөгч асан хатагтай Пратибха Девисингх Патил нарын хүндтэй олон зочид байрлаж, хүндэтгэлийн зоогт уригдаж байлаа.<ref name=":1" /> == Маршал харш == Улаанбаатар хотын төвд байрлах "Маршал харш"-д БНМАУ-ын Маршал Х.Чойбалсан, [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]] нар өвлийн улирлаар амьдарч байсан.<ref name=":0" /> Маршал харшид Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]], хоёр дахь Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]] нар нэг хэсэг өвлийн улиралд амьдарч байсан. Харин гурав дахь Ерөнхийлөгч [[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]], дөрөв дэх Ерөнхийлөгч [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] нар Маршал харшид амьдраагүй, өвөл, зунгүй “Их тэнгэр”-т амьдарсан байдаг.<ref name=":0" /> 2017 онд [[Халтмаагийн Баттулга|Х.Баттулга]] Ерөнхийлөгчийн хувьд “Их тэнгэр”-ийн аманд байрлах байранд амьдрахгүй гэдгээ мэдэгдэж, Маршал Х.Чойбалсан, Ю.Цэдэнбал нарын өвлийн ордонд дөрвөн жил амьдарсан юм. “Маршал харш” нь люкс өрөө 2, хагас люкс өрөө 1, энгийн өрөө 4 бий. Мөн тохилог зоогийн газартай бөгөөд нэг ээлжинд 50-80 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай аж.<ref name=":0" /> 2021 онд Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон У.Хүрэлсүх тангаргаа өргөхтэй зэрэгцэн Их Тэнгэрийн ам руу нүүхээр зэхсэн.<ref name=":0" /> == Эшлэл == {{Reflist}} {{commons category}} [[Ангилал:Улаанбаатарын барилга байгууламж]] [[Ангилал:1951 онд байгуулагдсан]] nenxdqu0rktwrz6qngsu2epccdxhqa9 873247 873246 2026-10-13T14:08:31Z ~2026-55189-58 108219 /* */ 873247 wikitext text/x-wiki [[Файл:Secretary Blinken Meets with Mongolian Prime Minister - 53895402932.jpg|thumb|295x295px|Ерөнхий сайд асан [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]] АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Энтони Блинкен]] хоёр Их Тэнгэрт ярилцаж буй агшин.]] '''Их Тэнгэр цогцолбор''' нь [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын төвөөс найм орчим км зайд Дархан цаазат [[Богд хан уул|Богд Хан уулын]] ард [[Туул гол|Туул голын]] хөвөөнд,<ref name=":0">{{Cite web |last= |date=2021-06-19 |title=Шинэ Ерөнхийлөгчийнх Их тэнгэр-т амьдарна |url=https://paparazzi.mn/n/urk |access-date=2026-09-03 |website=paparazzi.mn |language=}}</ref> Их Тэнгэрийн ам хэмээх байгалийн үзэсгэлэнт ногоон бүсийн 120 гаруй га талбайд төрийн харш, зочид буудал, тусгай зориулалтын байрууд бүхий олон объектуудад төр, засгийн нийтлэг үйлчилгээг эрхлэн явуулдаг байгууллага юм. Тусгай хамгаалалттай Их Тэнгэрийн аманд мөн Монгол Улсын үе үеийн [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]], [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]], [[Улсын Их Хурлын дарга]] нар бүрэн эрхийн хугацаандаа амьдардаг.<ref name=":0" /> "Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн өргөө" буюу Ерөнхийлөгчийн албан ёсны оршин суух газар нь Их Тэнгэрийн аманд байрладаг. 1951 оноос өнөөг хүртэл Монгол Улсын төр, засгийн тэргүүн нарт болон манай улсад айлчилж буй гадаадын өндөр дээд хэмжээний зочид төлөөлөгчдөд зочид буудал, зоогоор үйлчлилж ирсэн. Их тэнгэр цогцолбор нь Хан-Уул харш, Хатантуул зочид буудал, Маршал харш (хотын төвд байрладаг) хэмээх гурван зочид буудал, тус бүртээ зоогийн газартай юм.<ref>{{Cite web |date=2021-07-19 |title=Төрийн гурван өндөрлөгийн АМЬДАРДАГ “Хан-Уул” харшид ТЕНДЕРГҮЙГЭЭР 576 сая төгрөгийн ЗАСВАР ХИЙЖЭЭ!!! |url=https://www.ulsturch.mn/a/44925 |access-date=2026-09-03 |website=www.ulsturch.mn |language=}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Г.СУМЪЯА |date=2017-12-05 |title=Төрийн тусгай үйлчилгээний “Хан-Уул” харш |url=https://news.mn/r/765931/ |access-date=2026-09-03 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language= |archive-date=2025-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250114025435/https://news.mn/r/765931/ |url-status=dead }}</ref> [[Файл:Prime Minister Shinzo Abe holding talks with speaker Zandaakhuu Enkhbold, 2013.jpg|thumb|272x272px|Япон улсын Ерөнхий сайд агсан [[Шинзо Абэ]] УИХ-ын дарга асан [[Зандаахүүгийн Энхболд|З.Энхболд]] хоёрын Их Тэнгэр дэх уулзалт.]] == Хан-Уул харш == Түүний “Хан-Уул” харшийг олон жилийн турш 50-1 дүгээр байр хэмээж ирсэн бөгөөд 2005 оноос “Хан-Уул” харш гэж нэрлэв. Энэ харшийг [[БНМАУ-ын маршал]] [[Хорлоогийн Чойбалсан]] гуайн зуны өргөөний зориулалтаар бариулж, 1951 оны зун ашиглалтад оруулжээ. Ерөнхий сайд, маршал Х.Чойбалсан гуай тэр зундаа зусаад, “Би цаашид энэ харшид байнга амьдрахгүй. Манай улсын гадаад харилцаа ихээхэн өргөжих төлөвтэй боллоо. Иймд гадаадын өндөр дээд хэмжээний зочдыг хүлээн авдаг зочид буудал хэлбэрээр ашиглах нь зүйтэй” гэснээр 1951 оноос Монгол улсын төр, засгийн тэргүүн нар гадаадын зочдыг хүлээн авч байрлуулдаг, тэдэнд зоог барьдаг уламжлал одоо болтол үргэлжилж байна.<ref name=":1" /> [[Ангилал:Албан өргөө]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын дарга]] [[Ангилал:Монголын төрийн байгууллага]] [[Файл:Prime Minister Shinzo Abe attending a welcome banquet hosted by Prime Minister Norovyn Altankhuyag (2).jpg|thumb|272x272px|Ерөнхий сайд [[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]] болон Япон улсын Ерөнхий сайд [[Шинзо Абэ]] Их Тэнгэр дэх оройн зоогийн үер.]] “Хан-Уул” харшид гадаадын өндөр дээд хэмжээний зочид байрлаж байсны дотор олон орны Ерөнхийлөгч, Хаан, Гүнж, Парламентын дарга, Ерөнхий сайд, Гадаад харилцааны сайд нар тухайлбал, [[Хятад|БНХАУ]]-ын дарга [[Жян Зэминь]], [[Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн Их хурал|АТИХ]]-ын дарга [[Ян Шанкунь]], Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Ли Пэн]], [[Орос|ОХУ]]-ын Ерөнхийлөгч [[Владимир Путин|В.Путин]], Ерөнхий сайд [[Дмитрий Медведев|Д.Медведев]], АНУ-ын үе үеийн Төрийн нарийн бичгийн дарга нар, [[НҮБ]]-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар, АНУ-ын Ерөнхийлөгч асан [[Жорж Буш]], Дээрхийн гэгээн [[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] есөн удаа, [[Герман|ХБНГУ]]-ын Канцлер [[Ангела Меркель]], [[Энэтхэг|Энэтхэг Улсын]] Ерөнхийлөгч асан хатагтай Пратибха Девисингх Патил нарын хүндтэй олон зочид байрлаж, хүндэтгэлийн зоогт уригдаж байлаа.<ref name=":1" /> == Маршал харш == Улаанбаатар хотын төвд байрлах "Маршал харш"-д БНМАУ-ын Маршал Х.Чойбалсан, [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]] нар өвлийн улирлаар амьдарч байсан.<ref name=":0" /> Маршал харшид Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]], хоёр дахь Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]] нар нэг хэсэг өвлийн улиралд амьдарч байсан. Харин гурав дахь Ерөнхийлөгч [[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]], дөрөв дэх Ерөнхийлөгч [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] нар Маршал харшид амьдраагүй, өвөл, зунгүй “Их тэнгэр”-т амьдарсан байдаг.<ref name=":0" /> 2017 онд [[Халтмаагийн Баттулга|Х.Баттулга]] Ерөнхийлөгчийн хувьд “Их тэнгэр”-ийн аманд байрлах байранд амьдрахгүй гэдгээ мэдэгдэж, Маршал Х.Чойбалсан, Ю.Цэдэнбал нарын өвлийн ордонд дөрвөн жил амьдарсан юм. “Маршал харш” нь люкс өрөө 2, хагас люкс өрөө 1, энгийн өрөө 4 бий. Мөн тохилог зоогийн газартай бөгөөд нэг ээлжинд 50-80 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай аж.<ref name=":0" /> 2021 онд Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон У.Хүрэлсүх тангаргаа өргөхтэй зэрэгцэн Их Тэнгэрийн ам руу нүүхээр зэхсэн.<ref name=":0" /> == Эшлэл == {{Reflist}} {{commons category}} [[Ангилал:Улаанбаатарын барилга байгууламж]] [[Ангилал:1951 онд байгуулагдсан]] 5mokz49crymxw823nw32p0ui3kng0a0 0 84815 873256 573010 2026-10-14T02:13:35Z Эрдэнийн тобчи 108163 873256 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Samo1.jpg|thumb|right|200px|Самог дүрсэлсэн зураг]] '''Само''' ({{lang-cs|Sámo}}; төрсөн он тодорхойгүй — [[658]]/[[659]] оны орчим) нь [[VII зуун]]д Төв Европын слав аймгуудын байгуулсан улс төрийн нэгдлийг удирдаж байсан захирагч юм. Түүнийг түүхэнд '''Самогийн хаант улс''' (эсвэл Самогийн эзэнт улс) хэмээн нэрлэгдэх эртний славын улс төрийн нэгдлийн анхны удирдагч гэж үздэг. Само нь слав гаралтай хүн биш, харин [[Франкууд|Франкийн]] худалдаачин байсан гэж [[Фредегарийн он дараалал]] зэрэг дундад зууны эх сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Тэрээр VII зууны эхэн үед Төв Европын слав аймгуудын дунд нэр нөлөөтэй болж, [[Аварууд]]ын эсрэг тэмцэлд славуудыг нэгтгэн удирдсан байна. == Амьдрал == Самогийн төрсөн он, газар тодорхойгүй. Франкийн түүхч Фредегарийн бичсэнээр Само нь Франкийн нутаг дэвсгэрээс ирсэн худалдаачин байсан бөгөөд ойролцоогоор [[623]] онд славуудын нутагт очжээ. Тухайн үед Төв Европын слав аймгууд [[Аварын хаант улс|Аварын каганатын]] улс төр, цэргийн дарамтад байсан. Само слав дайчдын дунд байр сууриа олж, аваруудын эсрэг тэмцлийг удирдан ялалт байгуулсны дараа олон слав аймгуудын дэмжлэгийг хүлээсэн байна. == Самогийн хаант улс == Самогийн удирдсан улс нь VII зууны эхэн үеийн Төв Европ дахь анхны мэдэгдэж буй славын улс төрийн нэгдэлд тооцогддог. Түүний нутаг дэвсгэрийн яг хил хязгаар тодорхойгүй боловч өнөөгийн [[Чех]], [[Словак]], [[Австри]], [[Словени]] болон зэргэлдээ бүс нутгийн зарим хэсгийг хамарч байсан гэж түүхчид үздэг. Самогийн улс нь төвлөрсөн хаант улс гэхээсээ илүү олон слав овог аймгийн холбоо байсан бололтой. Само нь эдгээр аймгуудын цэргийн болон улс төрийн дээд удирдагчийн үүргийг гүйцэтгэж байв. == Франкуудтай хийсэн дайн == Самогийн хамгийн алдартай үйл явдал нь [[631]] оны орчим Франкийн хаан [[Дагоберт I]]-ийн цэргүүдтэй хийсэн дайн юм. Франкийн худалдаачид славын нутагт алагдсаны дараа Дагоберт Самогийн улсын эсрэг цэрэг илгээжээ. Франкийн арми хэд хэдэн чиглэлээр довтолсон боловч Самогийн цэргүүд тэднийг няцааж, ялангуяа Вогастисбургийн тулалдаанд (''castrum Vogastisburg'') ялалт байгуулсан гэж Фредегарийн эх сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Энэ ялалт нь Самогийн нэр хүндийг өсгөж, түүний удирдсан слав аймгуудын холбоог бэхжүүлэхэд чухал нөлөө үзүүлсэн. == Нас барсан нь == Само ойролцоогоор [[658]] эсвэл [[659]] онд нас барсан гэж үздэг. Түүний нас барсны дараа Самогийн улс задран бутарч, түүний байгуулсан улс төрийн холбоо удаан хугацаанд оршин тогтнож чадаагүй. Гэсэн хэдий ч Самогийн хаант улс нь хожмын славын улс төрийн байгууллууд үүсэхэд түүхэн ач холбогдолтой байв. Түүнийг Төв Европ дахь славуудын анхны улс төрийн удирдагчдын нэг гэж үздэг. == Түүхэн үнэлгээ == Само нь Чех, Словак болон бусад Төв Европын слав үндэстнүүдийн түүхэнд чухал байр суурь эзэлдэг. Түүний байгуулсан улс нь хожмын [[Их Морав]] зэрэг славын төр улсууд үүсэхээс өмнөх үеийн улс төрийн нэгдлийн жишээ болсон. Гэвч Самогийн амьдралын талаарх мэдээлэл цөөн бөгөөд ихэнх нь ганц гол эх сурвалж болох Фредегарийн он дараалалд тулгуурладаг. Иймээс түүний гарал үүсэл, улсын хил, засаглалын бүтэц зэрэг олон асуудал түүхчдийн дунд маргаантай хэвээр байна. {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө = — |албан_тушаал = Самогийн хаант улсын захирагч |он = 623 орчим – 658/659 |дараа = — }} {{end}} iw5pb47evbyem1sjeutnoi4ehsxwce9 873298 873256 2026-10-14T07:16:45Z Zorigt 49 873298 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Samo1.jpg|thumb|right|200px|Самог дүрсэлсэн зураг]] '''Само''' ({{lang-cs|Sámo}}; төрсөн он тодорхойгүй — [[658]]/[[659]] оны орчим) нь [[VII зуун]]д Төв Европын слав аймгуудын байгуулсан улс төрийн нэгдлийг удирдаж байсан захирагч юм. Түүнийг түүхэнд '''Самогийн хаант улс''' (эсвэл Самогийн эзэнт улс) хэмээн нэрлэгдэх эртний славын улс төрийн нэгдлийн анхны удирдагч гэж үздэг. Само нь слав гаралтай хүн биш, харин [[Франкууд|Франкийн]] худалдаачин байсан гэж [[Фредегарийн он дараалал]] зэрэг дундад зууны эх сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Тэрээр VII зууны эхэн үед Төв Европын слав аймгуудын дунд нэр нөлөөтэй болж, [[Аварууд]]ын эсрэг тэмцэлд славуудыг нэгтгэн удирдсан байна. == Амьдрал == Самогийн төрсөн он, газар тодорхойгүй. Франкийн түүхч Фредегарийн бичсэнээр Само нь Франкийн нутаг дэвсгэрээс ирсэн худалдаачин байсан бөгөөд ойролцоогоор [[623]] онд славуудын нутагт очжээ. Тухайн үед Төв Европын слав аймгууд [[Аварын хаант улс|Аварын каганатын]] улс төр, цэргийн дарамтад байсан. Само слав дайчдын дунд байр сууриа олж, аваруудын эсрэг тэмцлийг удирдан ялалт байгуулсны дараа олон слав аймгуудын дэмжлэгийг хүлээсэн байна. == Самогийн хаант улс == Самогийн удирдсан улс нь VII зууны эхэн үеийн Төв Европ дахь анхны мэдэгдэж буй славын улс төрийн нэгдэлд тооцогддог. Түүний нутаг дэвсгэрийн яг хил хязгаар тодорхойгүй боловч өнөөгийн [[Чех]], [[Словак]], [[Австри]], [[Словени]] болон зэргэлдээ бүс нутгийн зарим хэсгийг хамарч байсан гэж түүхчид үздэг. Самогийн улс нь төвлөрсөн хаант улс гэхээсээ илүү олон слав овог аймгийн холбоо байсан бололтой. Само нь эдгээр аймгуудын цэргийн болон улс төрийн дээд удирдагчийн үүргийг гүйцэтгэж байв. == Франкуудтай хийсэн дайн == Самогийн хамгийн алдартай үйл явдал нь [[631]] оны орчим Франкийн хаан [[I Дагоберт]]ын цэргүүдтэй хийсэн дайн юм. Франкийн худалдаачид славын нутагт алагдсаны дараа Дагоберт Самогийн улсын эсрэг цэрэг илгээжээ. Франкийн арми хэд хэдэн чиглэлээр довтолсон боловч Самогийн цэргүүд тэднийг няцааж, ялангуяа Вогастисбургийн тулалдаанд (''castrum Vogastisburg'') ялалт байгуулсан гэж Фредегарийн эх сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Энэ ялалт нь Самогийн нэр хүндийг өсгөж, түүний удирдсан слав аймгуудын холбоог бэхжүүлэхэд чухал нөлөө үзүүлсэн. == Нас барсан нь == Само ойролцоогоор [[658]] эсвэл [[659]] онд нас барсан гэж үздэг. Түүний нас барсны дараа Самогийн улс задран бутарч, түүний байгуулсан улс төрийн холбоо удаан хугацаанд оршин тогтнож чадаагүй. Гэсэн хэдий ч Самогийн хаант улс нь хожмын славын улс төрийн байгууллууд үүсэхэд түүхэн ач холбогдолтой байв. Түүнийг Төв Европ дахь славуудын анхны улс төрийн удирдагчдын нэг гэж үздэг. == Түүхэн үнэлгээ == Само нь Чех, Словак болон бусад Төв Европын слав үндэстнүүдийн түүхэнд чухал байр суурь эзэлдэг. Түүний байгуулсан улс нь хожмын [[Их Морав]] зэрэг славын төр улсууд үүсэхээс өмнөх үеийн улс төрийн нэгдлийн жишээ болсон. Гэвч Самогийн амьдралын талаарх мэдээлэл цөөн бөгөөд ихэнх нь ганц гол эх сурвалж болох Фредегарийн он дараалалд тулгуурладаг. Иймээс түүний гарал үүсэл, улсын хил, засаглалын бүтэц зэрэг олон асуудал түүхчдийн дунд маргаантай хэвээр байна. {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө = — |албан_тушаал = Самогийн хаант улсын захирагч |он = 623 орчим – 658/659 |дараа = — }} {{end}} 9qxbam41nb0iapkhst84ek998xh6hp1 0 108511 873268 862078 2026-10-14T03:24:14Z Bronze1968 108230 873268 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Чимэдийн Хүрэлбаатар | image = | caption = | office = [[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] | primeminister = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | term_start = 2017 оны 10 сарын 18 | term_end = 2021 оны 1 сарын 29 | predecessor = [[Баттогтохын Чойжилсүрэн]] | successor = [[Болдын Жавхлан]] | office1 = [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] | primeminister1 = [[Сүхбаатарын Батболд]] | term_start1 = 2009 оны 11 сар | term_end1 = 2012 оны 8 сарын 9 | predecessor1 = [[Бадраагийн Долгор]] | successor1 = [[Чимэдийн Сайханбилэг]] | office2 = Түлш, эрчим хүчний сайд | primeminister2 = [[Санжаагийн Баяр]] | term_start2 = 2007 оны 11 сар | term_end2 = 2008 оны 9 сарын 22 | predecessor2 = [[Бадарчийн Эрдэнэбат]] | successor2 = [[Дашдоржийн Зоригт]] <small>(Эрдэс баялаг, эрчим хүчний сайд)</small> | birth_date = 1968 он | birth_place = [[Улаангом]], [[Увс]], [[Монгол]] | death_date = | death_place = | party = [[Монгол Ардын Нам]] | alma_mater = {{plainlist| * Санкт-Петербург хотын Санхүү эдийн засгийн дээд сургууль * [[Сидней Их сургууль]]}} | profession = Эдийн засагч | website = {{Facebook|hurelbaatarc}} }} '''Чимэдийн Хүрэлбаатар''' (1968 онд [[Улаангом]]д төрсөн) нь Монголын улс төрч, эдийн засагч. ==Боловсрол== *1986 онд Увс аймгийн Улаангом хотын 10 жилийн 2 дугаар дунд сургууль, *1986-1991 онд [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-ын [[Санкт-Петербург]] хотын Санхүү эдийн засгийн дээд сургууль (Төлөвлөгөө, эдийн засагч) *1995-1998 онд [[Австрали]]йн Сидней Их сургууль (Эдийн засгийн магистр) ==Ажилласан байдал== *1991-1992: Үндэсний хөгжлийн яаманд эрдэм шинжилгээний ажилтан *1992-1995: Монгол Улсын Их Сургуулийн Эдийн засгийн сургуульд багш *1998-2000: Засгийн газрын дэргэдэх Эдийн засгийн бодлогын чадавхыг дэмжих төсөлд ахлах эдийн засагч *2000-2003: Монгол Улсын Ерөнхий сайдын эдийн засгийн зөвлөх *2003-2007: Санхүү, эдийн засгийн яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга *2007-2008: Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Түлш, эрчим хүчний сайд *2008 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2008-2009, 2016-2017, 2021-2022: Монгол Улсын Их Хурлын Төсвийн Байнгын хорооны дарга *2009-2012: Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга, *2017-2021: Монгол Улсын Их хурлын гишүүн, Засгийн газрын гишүүн, Сангийн сайд, *2022-2024: Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд. == Гэр бүл == * Эхнэр Равжингийн Саранцэцэг-МонголБанкны Мөнгөн тэмдэгтийн газрын захирал. * ах Чимэдийн Ганболд-Хөдөлмөр халамжийн газрын Монитрингийн газрын дарга, 2020 оноос Ерөнхий Консул. * ах Чимэдийн Гантулга. ==Шагнал== *Бүртгэл статистикийн тэргүүний ажилтан (2005) *Засгийн газрын хүндэт өргөмжлөл (2006) *Алтан гадас одон (2006) *Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон (2011) {{Монголын Сангийн сайд}} {{2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}} {{DEFAULTSORT:Хүрэлбаатар, Чимэдийн}} [[Ангилал:Монголын сангийн сайд]] [[Ангилал:Монголын түлш эрчим хүчний сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Улаангомын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1968 онд төрсөн]] s2rs7l0el11rq4jlgi4eck4bhq3gaez 873269 873268 2026-10-14T03:26:41Z Bronze1968 108230 873269 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Чимэдийн Хүрэлбаатар | image = | caption = | office = [[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] | primeminister = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | term_start = 2017 оны 10 сарын 18 | term_end = 2021 оны 1 сарын 29 | predecessor = [[Баттогтохын Чойжилсүрэн]] | successor = [[Болдын Жавхлан]] | office1 = [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] | primeminister1 = [[Сүхбаатарын Батболд]] | term_start1 = 2009 оны 11 сар | term_end1 = 2012 оны 8 сарын 9 | predecessor1 = [[Бадраагийн Долгор]] | successor1 = [[Чимэдийн Сайханбилэг]] | office2 = Түлш, эрчим хүчний сайд | primeminister2 = [[Санжаагийн Баяр]] | term_start2 = 2007 оны 11 сар | term_end2 = 2008 оны 9 сарын 22 | predecessor2 = [[Бадарчийн Эрдэнэбат]] | successor2 = [[Дашдоржийн Зоригт]] <small>(Эрдэс баялаг, эрчим хүчний сайд)</small> | birth_date = 1968 он | birth_place = [[Улаангом]], [[Увс]], [[Монгол]] | death_date = | death_place = | party = [[Монгол Ардын Нам]] | alma_mater = {{plainlist| * Санкт-Петербург хотын Санхүү эдийн засгийн дээд сургууль * [[Сидней Их сургууль]]}} | profession = Эдийн засагч | website = {{Facebook|hurelbaatarc}} }} '''Чимэдийн Хүрэлбаатар''' (1968 онд [[Улаангом]]д төрсөн) нь Монголын улс төрч, эдийн засагч. ==Боловсрол== *1986 онд Увс аймгийн Улаангом хотын 10 жилийн 2 дугаар дунд сургууль, *1986-1991 онд [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-ын [[Санкт-Петербург]] хотын Санхүү эдийн засгийн дээд сургууль (Төлөвлөгөө, эдийн засагч) *1995-1998 онд [[Австрали]]йн Сидней Их сургууль (Эдийн засгийн магистр) ==Ажилласан байдал== *1991-1992: Үндэсний хөгжлийн яаманд эрдэм шинжилгээний ажилтан *1992-1995: Монгол Улсын Их Сургуулийн Эдийн засгийн сургуульд багш *1998-2000: Засгийн газрын дэргэдэх Эдийн засгийн бодлогын чадавхыг дэмжих төсөлд ахлах эдийн засагч *2000-2003: Монгол Улсын Ерөнхий сайдын эдийн засгийн зөвлөх *2003-2007: Санхүү, эдийн засгийн яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга *2007-2008: Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Түлш, эрчим хүчний сайд *2008 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2008-2009, 2016-2017, 2021-2022: Монгол Улсын Их Хурлын Төсвийн Байнгын хорооны дарга *2009-2012: Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга, *2017-2021: Монгол Улсын Их хурлын гишүүн, Засгийн газрын гишүүн, Сангийн сайд, *2022-2024: Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд. == Гэр бүл == * Эхнэр Равжингийн Саранцэцэг-МонголБанкны Мөнгөн тэмдэгтийн газрын захирал. * ах Чимэдийн Ганболд-Хөдөлмөр халамжийн газрын Монитрингийн газрын дарга, 2020 оноос Ерөнхий Консул. * ах Чимэдийн Гантулга. ==Шагнал== *Бүртгэл статистикийн тэргүүний ажилтан (2005) *Засгийн газрын хүндэт өргөмжлөл (2006) *Алтан гадас одон (2006) *Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон (2011) {{Монголын Сангийн сайд}} {{2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}} {{DEFAULTSORT:Хүрэлбаатар, Чимэдийн}} [[Ангилал:Монголын сангийн сайд]] [[Ангилал:Монголын түлш эрчим хүчний сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Улаангомын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1968 онд төрсөн]] gc87q5neg43k5l6uxhpwoc4tuxv6wox 0 114598 873274 810311 2026-10-14T04:53:55Z ~2026-55101-07 108234 /* Ном зүй */ 873274 wikitext text/x-wiki '''Балыш''' бол [[Их Монгол Улс|Монголын Эзэнт Гүрний]] мөнгөний нэгж юм. [[Чингис хаан]]ы үед анх дурдагдсан. Нэг эзэнт гүрэн задарсны дараа хэд хэдэн бие даасан муж улс болсны дараа энэ үгийг зөвхөн Хятадад үргэлжлүүлэн хэрэглэсээр байсан бөгөөд 14-р зууны эхээр тооцоог балышаар хийсэн байжээ. Гузжанигийн хэлснээр балиш нь 60 1/3 дирхамтай тохирч байжээ. {{хянах}} Жувайни, Вассаф нарын хэлснээр алт, мөнгөн шаргал хоёулаа 500 мискал (ойролцоогоор 2 1/8 кг) жинтэй байжээ. Вассафын хэлснээр алтан балиш нь 2000 динар, мөнгөн балиш - 200 динар, цаасан мөнгө нь ердөө 10 динартай тохирч байжээ. өөр газар нөгөө Вассаф цаасан балишийг ердөө 6 динартай адилтгаж үздэг. Динар гэдэг үг нь мэдээж алтан зоос гэсэн үг биш, харин Рашид ад-Диний хэлсэн 3 мискал (12.75 гр) жинтэй мөнгөн зоос гэсэн үг юм. == Ном зүй == * ''Бартольд В.В.Балыш'': Шинжлэх ухаан, 1968. - T. V: Түрэг, Монгол ард түмний түүх, филологийн талаарх бүтээлүүд. - S. 493.'' [[Ангилал:Их Монгол Улс]] [[Ангилал:Монголын зоосон мөнгө]] [[Ангилал:Монголын түүхэн мөнгөн тэмдэгтийн нэгж]] [[Ангилал:Монголын эдийн засгийн түүх]] 심심해요 -만정중2-8 이민건 {{stub}} fcm8uieb3pwrbdvqtpltm5o9tm8539u 873304 873274 2026-10-14T07:56:08Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-55101-07|~2026-55101-07]] ([[User talk:~2026-55101-07|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Chongkian|Chongkian]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 810311 wikitext text/x-wiki '''Балыш''' бол [[Их Монгол Улс|Монголын Эзэнт Гүрний]] мөнгөний нэгж юм. [[Чингис хаан]]ы үед анх дурдагдсан. Нэг эзэнт гүрэн задарсны дараа хэд хэдэн бие даасан муж улс болсны дараа энэ үгийг зөвхөн Хятадад үргэлжлүүлэн хэрэглэсээр байсан бөгөөд 14-р зууны эхээр тооцоог балышаар хийсэн байжээ. Гузжанигийн хэлснээр балиш нь 60 1/3 дирхамтай тохирч байжээ. {{хянах}} Жувайни, Вассаф нарын хэлснээр алт, мөнгөн шаргал хоёулаа 500 мискал (ойролцоогоор 2 1/8 кг) жинтэй байжээ. Вассафын хэлснээр алтан балиш нь 2000 динар, мөнгөн балиш - 200 динар, цаасан мөнгө нь ердөө 10 динартай тохирч байжээ. өөр газар нөгөө Вассаф цаасан балишийг ердөө 6 динартай адилтгаж үздэг. Динар гэдэг үг нь мэдээж алтан зоос гэсэн үг биш, харин Рашид ад-Диний хэлсэн 3 мискал (12.75 гр) жинтэй мөнгөн зоос гэсэн үг юм. == Ном зүй == * ''Бартольд В.В.Балыш'': Шинжлэх ухаан, 1968. - T. V: Түрэг, Монгол ард түмний түүх, филологийн талаарх бүтээлүүд. - S. 493.'' [[Ангилал:Их Монгол Улс]] [[Ангилал:Монголын зоосон мөнгө]] [[Ангилал:Монголын түүхэн мөнгөн тэмдэгтийн нэгж]] [[Ангилал:Монголын эдийн засгийн түүх]] {{stub}} 1bov2206n1ibydx0i61vv73zfmyhw8s 0 122866 873293 870536 2026-10-14T07:03:58Z ~2026-55100-12 108240 төрсөн газар буруу байсан болно 873293 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Тогмидын Доржханд 2025.png|thumb|Тогмидын Доржханд]] '''Тогмидын Доржханд''' (1977 он Камбож phnom penh төрж өссөн) '''Монгол Улсын Ерөнхий Сайд''' нь [[Монгол Улсын Засгийн газар|Засгийн газрыг удирдаж]], төрийн хууль биелүүлэх ажлыг [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] өмнө хариуцдаг албан тушаалтан юм. Улсын Их Хурлын [[Монголын сонгууль|сонгуульд]] олонхи суудал авсан эсвэл олонхийг бүрдүүлж байгаа [[Монголын намын жагсаалт|нам, эвслээс]] нэр дэвшүүлсэн хүнийг Ерөнхий сайдаар томилох саналыг [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] оруулснаар Улсын Их Хурлаас томилно. Ерөнхий сайдын бүрэн эрхийн хугацаа 4 жил бөгөөд түүнд итгэл үл үзүүлэх болон огцруулах саналыг Улсын Их Хурлын нийт гишүүдийн олонх дэмжсэнээр огцордог. Ерөнхий сайд чөлөөлөгдсөн, огцорсон, нас барсан тохиолдолд Улсын Их Хурлаас 30 хоногийн дотор нөхөж томилдог. Ерөнхий сайдын түр эзгүйд түүний үүргийг [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд]] гүйцэтгэдэг.<ref name="ЗГхууль" /> [[Ням-Осорын Учрал]] 2026 оны 03 дугаар сарын 30-ны өдрөөс Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. == Ерөнхий сайдын бүрэн эрх == Хуульд зааснаар Ерөнхий сайд дараах бүрэн эрхийг хэрэгжүүлдэг:<ref name="ЗГхууль" /> * Засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг тогтоох саналыг Ерөнхийлөгчтэй зөвшилцөн, зөвшилцөж чадаагүй тохиолдолд өөрөө Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлэх; * Засгийн газрын гишүүнийг Улсын Их Хурал, Ерөнхийлөгчид танилцуулсны үндсэн дээр томилж, чөлөөлж, огцруулах; * Улсын Их Хурлаас баталсан Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөр, үндсэн чиглэлийн дагуу Засгийн газрыг удирдах; * Засгийн газрын гишүүд, аймаг, нийслэлийн Засаг дарга нарын үйл ажиллагааг чиглүүлж удирдах; * Засгийн газрын үйл ажиллагааны тухай Улсын Их Хурлын чуулганд мэдээлж, авах арга хэмжээний тухай саналаа өргөн мэдүүлэх; * Дотоод, гадаадад Засгийн газрыг төлөөлөх. Мөн Ерөнхий сайд [[Монгол Улсын аймгууд|аймаг]], [[Улаанбаатар|нийслэлийн]] иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлаас нэр дэвшүүлсэн хүнийг тухайн засаг захиргааны нэгжийн Засаг даргаар томилох эрхтэйгээс гадна хуульд заасан шаардлага бүрдсэн тохиолдолд аймаг, нийслэлийн Засаг даргыг чөлөөлөх, огцруулах эрх мэдэлтэй. Төрийн өмчийн бодлого, тагнуул, сөрөг тагнуул, терроризмоос урьдчилан сэргийлэх асуудал, төрийн тусгай хамгаалалтын асуудал, жендэрийн хөгжлийн асуудал, зөвшөөрлийн нэгдсэн бодлого, газрын харилцаа, геодези, зураг зүйн асуудлыг аль нэг сайдаар дамжуулалгүй Ерөнхий сайд шууд хариуцдаг.<ref name="ЗГхууль" /> == Түүх == Монгол улсын ерөнхий сайд гэдэг албан тушаалыг 1911 онд Манж Чин улсаас салж тусгаар тогтнолоо зарласнаас бараг 1 жилийн дараа анх бий болгожээ. Энэ тусгаар тогтнолыг олон орон хүлээн зөвшөөрөөгүй билээ. [[Ардын хувьсгал|1921 оны хувьсгалын]] дараа дахин тусгаарласны дараагаар ерөнхий сайдыг [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын Нам]] 8-р Богд хаантай зөвшилцөн томилдог байв. Харин 1924 онд батлагдсан [[Үндсэн хууль|анхдугаар Үндсэн хуулиар]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг]] тунхаглаж, ерөнхий сайдын албан тушаалыг "''Ардын Депутатуудын Хурлын Гүйцэтгэх Захиргааны тэргүүлэгч''" гэж нэрлэх болжээ. Энэ нь 1946 онд "''Сайд нарын зөвлөлийн дарга''" гэж өөрчлөгджээ. Монгол оронд ардчилсан хувьсгал ялсан 1990 оноос дахин ''Ерөнхий сайд'' гэж нэрлэж байна. Харин энэ нэрийн өөрчлөлтүүдээс хамаарахгүйгээр одоогийн Засгийн газар нь энэ албан тушаалыг 1912 оноос хойш тасралтгүй үргэлжилж байна гэж үздэг бөгөөд эзэмшигчдийг нь бүгдийг нь Ерөнхий сайд гэж тооцдог. Гамин цэрэг Нийслэл хүрээг 1919 онд эзлэж аваад төр засгийн эрхийг [[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Г.Бадамдоржид]] мэдүүлж байсан тул түүнийг жил гаруй ерөнхий сайд хийсэн гэж тооцдог аж. Үүний дараа [[Барон Унгерн фон Штернберг|Барон Унгерн]] 8-р Богд хааныг гамингаас чөлөөлж буцаан хаан болгож, 8-р Богдыг хийддээ нууж байсан Ноёдын Намын зүтгэлтэн [[Манзушир хутагт Цэрэндорж|Манзушир хутагт Цэрэндоржийг]] ерөнхий сайд болгожээ. Дараа нь Монгол Ардын Намынхан Нийслэл хүрээнд Улаан Оросоос цэрэг дагуулан ирж, засаг төрийн эрхийг авахаар шахсан тул 8-р Богд хэлэлцэн нэлээд хэдэн буулт хийж, Тангаргийн гэрээ гэгчийг байгуулан Хэмжээт цаазат хаант улсын хэлбэрээр улсаа байгуулахаар тохиролцжээ. Ингээд 8-р Богд өөрөө хэмжээт эрхт хаан болж, ерөнхий сайдаар Ноёдын намын зүтгэлтэн [[Жалханз Хутагт Дамдинбазар|Жалханз хутагт Дамдинбазарыг]] тавьжээ. Харин одоогийн Засгийн газар нь тушаалыг анх албан ёсоор эзэмшсэн [[Сайн ноён хан]] [[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Төгс-Очирын Намнансүрэнг]] анхных гэж үздэг. Мөн [[Дамбын Чагдаржав|Дамбын Чагдаржавын]] статус маргаантай байдаг. Зарим хүмүүс түүнийг зөвхөн үүрэг гүйцэтгэгч гэж үздэг бол зарим нь жинхэнэ Ерөнхий сайд гэж үздэг. ) Улс төрийн зүтгэлтэн, [[Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын гишүүн, [[ХҮН нам|ХҮН намын]] дарга. == Намтар == 1995 онд Нийслэлийн Д.Сүхбаатарын нэрэмжит 10 жилийн 2 дугаар дунд сургууль төгссөн. 1999 онд МУИС, төрийн санхүүч, бакалавраар төгссөн. 2004 онд Японы Хитоцубаши их сургууль, төрийн эдийн засгийн бодлого, магистр цол хамгаалсан. 2010 онд АНУ, Харвардын их сургууль, “Дэд бүтэц дэх төр, хувийн хэвшлийн хамтын ажиллагаа” магистр 2012 онд Их Британи Улс, Оксфордын их сургууль, “Санхүүгийн онол” магистр хамгаалсан. '''АЖИЛЛАСАН БАЙДАЛ''' 1999-2002 онд Сангийн яамны Төсвийн бодлогын газар мэргэжилтэн. 2003-2004 онд Япон Улсын Сангийн яаманд дадлагын ажилтан. 2005-2012 онд Сангийн яамны Зээл тусламжийн бодлогын газрын орлогч дарга, “НҮБ-ын “Түмэн бүс хөтөлбөр”, Азийн хөгжлийн банкны “Төв азийн эдийн засгийн хамтын ажиллагаа” хөтөлбөрийн зохицуулагч. 2012-2013 онд Сангийн яамны Санхүүгийн бодлого, өрийн удирдлагын газрын дарга. 2013-2015 онд АНУ Вашингтон хот. Олон улсын валютын сан,. Ази, Номхон Далайн орнуудыг хариуцсан гүйцэтгэх захирлын зөвлөх. 2016-2020 онд Хүн намыг байгуулж намын удирдах зөвлөлийн дарга болсон. 2020 оны 6-р сард Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр Улаанбаатар хотын Хан-Уул дүүргийн 29-р тойргоос сонгогдсон. '''ШАГНАЛ''' 2012 онд Алтан гадас одон '''ГАДААД ХЭЛ''' Англи, Орос == Гэр бүл == Эхнэр дөрвөн хүүхэдтэй. {{commonscat}} [[Ангилал:1977 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:ХҮН нам]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] ffhmxqf8ewpwo9kqhkv1mo7amwnnklw 873305 873293 2026-10-14T07:56:48Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-55100-12|~2026-55100-12]] ([[User talk:~2026-55100-12|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Chongkian|Chongkian]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 870536 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Тогмидын Доржханд 2025.png|thumb|Тогмидын Доржханд]] '''Тогмидын Доржханд''' (1977 он Улаанбаатар хотод төрсөн) Улс төрийн зүтгэлтэн, [[Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын гишүүн, [[ХҮН нам|ХҮН намын]] дарга. == Намтар == 1995 онд Нийслэлийн Д.Сүхбаатарын нэрэмжит 10 жилийн 2 дугаар дунд сургууль төгссөн. 1999 онд МУИС, төрийн санхүүч, бакалавраар төгссөн. 2004 онд Японы Хитоцубаши их сургууль, төрийн эдийн засгийн бодлого, магистр цол хамгаалсан. 2010 онд АНУ, Харвардын их сургууль, “Дэд бүтэц дэх төр, хувийн хэвшлийн хамтын ажиллагаа” магистр 2012 онд Их Британи Улс, Оксфордын их сургууль, “Санхүүгийн онол” магистр хамгаалсан. '''АЖИЛЛАСАН БАЙДАЛ''' 1999-2002 онд Сангийн яамны Төсвийн бодлогын газар мэргэжилтэн. 2003-2004 онд Япон Улсын Сангийн яаманд дадлагын ажилтан. 2005-2012 онд Сангийн яамны Зээл тусламжийн бодлогын газрын орлогч дарга, “НҮБ-ын “Түмэн бүс хөтөлбөр”, Азийн хөгжлийн банкны “Төв азийн эдийн засгийн хамтын ажиллагаа” хөтөлбөрийн зохицуулагч. 2012-2013 онд Сангийн яамны Санхүүгийн бодлого, өрийн удирдлагын газрын дарга. 2013-2015 онд АНУ Вашингтон хот. Олон улсын валютын сан,. Ази, Номхон Далайн орнуудыг хариуцсан гүйцэтгэх захирлын зөвлөх. 2016-2020 онд Хүн намыг байгуулж намын удирдах зөвлөлийн дарга болсон. 2020 оны 6-р сард Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр Улаанбаатар хотын Хан-Уул дүүргийн 29-р тойргоос сонгогдсон. '''ШАГНАЛ''' 2012 онд Алтан гадас одон '''ГАДААД ХЭЛ''' Англи, Орос == Гэр бүл == Эхнэр дөрвөн хүүхэдтэй. {{commonscat}} [[Ангилал:1977 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:ХҮН нам]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] 1sq822zngwpw7a4wtsgyi90lfvtl14a 0 126638 873253 854033 2026-10-14T01:46:39Z Эрдэнийн тобчи 108163 873253 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин |name = Фошан |official_name = |native_name = 佛山市 |native_name_lang = zh |other_name = |nickname = {{lang|zh-hans|禅}} (Шань) |settlement_type = [[Тойргийн энтэй хот]] |motto = |image_skyline = Foshan montage.jpg |image_caption = Фошан хотын үзэмж |image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=23.11|frame-long=113.01}} |image_map1 = Guangdong subdivisions - Foshan.svg |map_caption1 = Гуандун муж дахь Фошан хотын байршил |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flagicon|CHN}} [[Хятад]] |subdivision_type1 = [[Хятадын муж|Муж]] |subdivision_name1 = [[Гуандун муж|Гуандун]] |seat_type = Захиргааны төв |seat = [[Чаньчэн дүүрэг]] |government_type = |leader_title = [[Хятадын Коммунист Нам|ХКН]]-ын хорооны нарийн бичгийн дарга |leader_name = Лү И ({{lang|zh-hans|鲁毅}}) |leader_title1 = [[Хотын дарга]] |leader_name1 = Жү Вэй ({{lang|zh-hans|朱伟}}) |area_total_km2 = 3848 |area_water_km2 = 690 |area_urban_km2 = 3848 |area_metro_km2 = 19870.4 |population_as_of = 2020 оны хүн амын тооллого |population_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/china/guangdong/admin/|title=China: Guangdong (Prefectures, Cities, Districts and Counties) - Population Statistics, Charts and Map|website=City Population|access-date=2022-01-27}}</ref> |population_total = 9498863 |population_density_km2 = auto |population_metro = 65594622 |population_density_metro_km2 = auto |population_urban = 9498693 |population_density_urban_km2 = auto |timezone = [[Хятадын Стандарт Цаг]] |utc_offset = +8 |coor_pinpoint = Фошан хотын захиргаа |coordinates = {{coord|23.0214|N|113.1216|E|type:adm2nd_region:CN-44_source:Gaode|format=dms|display=it}} |elevation_m = 16 |postal_code_type = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]] |postal_code = 528000 |area_code = [[Хятад дахь утасны дугаар|(0)757]] |iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-GD-06]] |blank_name = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын угтвар]] |blank_info = {{ublist|{{lang|zh-cn|粤E}}}} |blank1_name = [[ДНБ]]<ref name="Guangdong2017">All GDP2017 data of the cities in Guangdong is based on ''Guangdong Statistical Yearbook'' ({{cite press release|url=http://stats.gd.gov.cn/tjsj186/index.html|title=Guangdong Statistical Yearbook 2018|publisher=China Statistics Press|date=2018-09-01|access-date=2019-05-06}})</ref> |blank1_info = [[Хятадын юань|¥]] 940 тэрбум <br /> [[Америк доллар|$]] 139 тэрбум |blank2_name = Нэг хүнд ногдох ДНБ |blank2_info = [[Хятадын юань|¥]] 124,324 <br /> $18,413 |website = {{URL|https://www.foshan.gov.cn/}} |footnotes = }} {{Инфобокс Хятад хэл |pic=Foshan_(Chinese_characters).svg |piccap="Фошан" хятад ханзаар |picupright=0.475 |c={{linktext|lang=zh|佛山}} |psp=Fatshan |p=Fóshān |w=Fo²-shan¹ |mi={{IPAc-cmn|f|o|2|.|sh|an|1}} |gr=Forshan |myr=Fwóshān |bpmf=ㄈㄛˊ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄕㄢ |j=Fat6saan1 |y=Fahtsàan ''эсвэл'' Fahtsāan |ci={{IPA-yue|fɐ̀t̚.sâːn|}} ''эсвэл'' {{IPA-yue|fɐ̀t̚.sáːn|}} |tl=Pu̍t-suann |l="Буддын{{nbsp}}уул" |showflag=py }} '''Фошан''' ({{lang-zh|佛山}}) нь [[Хятад]] улсын өмнөд хэсэгт, [[Гуандун муж]]ид орших тойргийн энтэй хот юм. Тус хот нь Сувдан мөрний бэлчирийн баруун хэсэгт байрладаг бөгөөд [[Гуанжөү]] хоттой эдийн засаг, тээвэр, үйлдвэрлэлийн нягт харилцаатай. Фошан нь Хятадын өмнөд нутгийн уламжлалт соёл, гар урлал, орчин үеийн боловсруулах үйлдвэрлэлийн чухал төвүүдийн нэг юм.<ref>{{Cite web|url=http://smzt.gd.gov.cn/qhgk/gsqh/2020nd/content/post_3180090.html|title=2020年度廣東省行政區劃簡表|access-date=2023-06-04|archive-date=2023-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604180227/http://smzt.gd.gov.cn/qhgk/gsqh/2020nd/content/post_3180090.html|url-status=dead}}</ref> Фошан нь уламжлалт керамик эдлэл, металл боловсруулах үйлдвэрлэл, тавилга, гэр ахуйн цахилгаан хэрэгсэл үйлдвэрлэлээрээ алдартай. Мөн Хятадын уламжлалт тулааны урлаг, Кантон дуурь, арслангийн бүжиг болон Линнань соёлын өвтэй нягт холбоотой хот юм. 2020 оны хүн амын тооллогоор Фошан хотын байнгын оршин суугчдын тоо 9,498,863 байв. Хотын захиргааны нутаг дэвсгэр нь ойролцоогоор 3,848 км² талбайтай. == Нэр == Фошан (佛山) гэдэг хятад нэрийн 佛 ханз нь Будда, 山 ханз нь уул гэсэн утгатай. Иймээс уг нэрийг монголоор "Буддын уул" хэмээн орчуулж болно. Хотын нэрийн гарал үүслийг Буддын шашинтай холбоотой нутгийн түүхэн уламжлалтай холбон тайлбарладаг. Фошаныг зарим тохиолдолд 禅 (Шань) хэмээн товчилдог. Энэ нэр нь хотын уламжлалт соёл, түүхэн дурсгал болон нутгийн онцлогтой холбоотой. == Түүх == === Эрт үе === Фошаны түүх нь Сувдан мөрний бэлчирийн худалдаа, гар урлал, суурин газрын хөгжилтэй нягт холбоотой. Гуандун мужийн усан замын сүлжээнд ойр байрладаг байсан нь тус хотыг бүс нутгийн худалдаа, бүтээгдэхүүн солилцооны чухал төв болоход нөлөөлжээ. Уламжлалт гар урлал, ялангуяа керамик эдлэл, металл боловсруулах үйлдвэрлэл нь Фошаны эдийн засгийн хөгжлийн үндэс болж байв. Эдгээр үйлдвэрлэл нь хотын нэр хүндийг бүс нутгийн хэмжээнд өсгөж, худалдааны харилцаа өргөжихөд хувь нэмэр оруулсан. === Худалдаа, гар урлалын хөгжил === Мин болон Чин улсын үед Фошан нь Гуандун мужийн худалдаа, гар урлалын томоохон төвүүдийн нэг болон хөгжсөн. Шаазан эдлэл, төмөрлөг бүтээгдэхүүн, уламжлалт гар урлалын бүтээгдэхүүн нь хотын худалдааны чухал хэсгийг бүрдүүлж байв. Сувдан мөрний бэлчирийн усан тээврийн сүлжээ нь Фошаны бүтээгдэхүүнийг бусад хот, бүс нутагт хүргэх боломж олгосон. Үүний зэрэгцээ худалдаа, гар урлалын хөгжил нь орон нутгийн нийгэм, соёлын уламжлалд нөлөөлсөн. === Орчин үеийн хөгжил === XX зууны турш Фошан хотын захиргааны бүтэц, эдийн засгийн үүрэг хэд хэдэн удаа өөрчлөгджээ. 1980-аад оноос Хятадын эдийн засгийн шинэчлэл, гадаад худалдааны өсөлтийн нөлөөгөөр тус хотын боловсруулах үйлдвэрлэл эрчимтэй хөгжсөн. Фошан нь хувийн хэвшлийн бизнес, үйлдвэрлэлийн кластер, экспортод чиглэсэн үйлдвэрүүдийг хөгжүүлснээр Гуандун мужийн эдийн засгийн чухал төв болсон. Орчин үед уламжлалт үйлдвэрлэлээ шинэ технологитой хослуулж, ухаалаг үйлдвэрлэл, автоматжуулалт, шинэ материал болон дэвшилтэт тоног төхөөрөмжийн салбарыг хөгжүүлэхэд анхаарч байна. == Газар зүй == Фошан нь Хятадын өмнөд хэсэгт, Гуандун мужийн төв хэсэгт, Сувдан мөрний бэлчирийн баруун талд байрладаг. Зүүн талаараа Гуанжөү хоттой хил залган орших бөгөөд бүс нутгийн авто зам, төмөр замын сүлжээгээр бусад томоохон хотуудтай холбогдоно. Тус хотын газарзүйн байрлал нь худалдаа, үйлдвэрлэл, тээвэр, хот байгуулалтын хөгжилд чухал нөлөө үзүүлсэн. Фошан нь Гуанжөү–Фошаны хотын бөөгнөрлийн нэг хэсэг бөгөөд Сувдан мөрний бэлчирийн эдийн засгийн интеграцад оролцдог. === Уур амьсгал === Фошан нь чийглэг субтропикийн муссоны уур амьсгалтай. Зун нь халуун, чийглэг бөгөөд хур тунадас ихтэй. Өвөл нь харьцангуй зөөлөн, хуурай байдаг. Хавар, зуны эхээр хур тунадас нэмэгдэж, зуны улиралд халуун орны циклоны нөлөө үзүүлэх боломжтой. {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = 40% |metric first = y |single line = y |collapsed = |location = Фошан хотын цаг уурын мэдээлэл |Jan high C = 17.9 |Feb high C = 18.5 |Mar high C = 20.8 |Apr high C = 25.1 |May high C = 29.2 |Jun high C = 31.5 |Jul high C = 32.9 |Aug high C = 33.2 |Sep high C = 31.5 |Oct high C = 28.6 |Nov high C = 24.0 |Dec high C = 19.8 |Jan mean C = 13.8 |Feb mean C = 14.3 |Mar mean C = 17.6 |Apr mean C = 21.9 |May mean C = 25.7 |Jun mean C = 28.0 |Jul mean C = 29.1 |Aug mean C = 29.2 |Sep mean C = 27.6 |Oct mean C = 24.6 |Nov mean C = 19.6 |Dec mean C = 15.0 |Jan low C = 10.8 |Feb low C = 11.9 |Mar low C = 15.2 |Apr low C = 19.5 |May low C = 23.0 |Jun low C = 25.3 |Jul low C = 26.1 |Aug low C = 26.3 |Sep low C = 24.6 |Oct low C = 21.4 |Nov low C = 16.3 |Dec low C = 11.4 |Jan record high C = 26.7 |Jan record low C = 2.0 |Feb record high C = 27.1 |Feb record low C = 2.3 |Mar record high C = 30.7 |Mar record low C = 3.4 |Apr record high C = 32.7 |Apr record low C = 10.5 |May record high C = 35.6 |May record low C = 14.9 |Jun record high C = 37.1 |Jun record low C = 18.7 |Jul record high C = 38.5 |Jul record low C = 22.8 |Aug record high C = 38.5 |Aug record low C = 23.3 |Sep record high C = 37.8 |Sep record low C = 19.6 |Oct record high C = 34.2 |Oct record low C = 10.7 |Nov record high C = 30.6 |Nov record low C = 4.4 |Dec record high C = 28.8 |Dec record low C = 3.1 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 45.7 |Feb precipitation mm = 65.2 |Mar precipitation mm = 92.4 |Apr precipitation mm = 166.4 |May precipitation mm = 245.1 |Jun precipitation mm = 273.7 |Jul precipitation mm = 228.4 |Aug precipitation mm = 229.9 |Sep precipitation mm = 196.7 |Oct precipitation mm = 68.1 |Nov precipitation mm = 37.7 |Dec precipitation mm = 28.0 |Jan humidity = 74 |Feb humidity = 82 |Mar humidity = 84 |Apr humidity = 85 |May humidity = 84 |Jun humidity = 83 |Jul humidity = 81 |Aug humidity = 79 |Sep humidity = 79 |Oct humidity = 75 |Nov humidity = 71 |Dec humidity = 66 |source 1 = [http://data.cma.cn/data/weatherBk.html Хятадын цаг уурын мэдээллийн сүлжээ] }} == Эдийн засаг == Фошан нь Хятадын боловсруулах үйлдвэрлэл өндөр хөгжсөн хотуудын нэг юм. Хотын эдийн засагт гэр ахуйн цахилгаан хэрэгсэл, керамик материал, тавилга, машин тоног төхөөрөмж, металл боловсруулах үйлдвэрлэл болон бусад аж үйлдвэрийн салбар чухал байр суурь эзэлдэг. Фошаны үйлдвэрлэлийн онцлог нь тодорхой салбарууд газарзүйн хувьд төвлөрсөн үйлдвэрлэлийн кластеруудтай байдаг явдал юм. Эдгээр кластер нь мэргэшсэн нийлүүлэгчид, жижиг дунд үйлдвэрүүд, томоохон үйлдвэрлэгчид болон тээвэр, худалдааны байгууллагуудыг холбодог. Шүндэ дүүрэг нь гэр ахуйн цахилгаан хэрэгсэл, тоног төхөөрөмжийн үйлдвэрлэлээрээ алдартай. Лэкон болон Лунжян орчим нь тавилгын үйлдвэрлэл, худалдаатай холбоотой. Шивань бүс нь керамик урлал, вааран эдлэлийн уламжлалтай. Сүүлийн жилүүдэд Фошан уламжлалт үйлдвэрлэлээ автоматжуулалт, дижитал технологи, ухаалаг тоног төхөөрөмж болон шинэ материалтай хослуулахыг зорьж байна. Энэ нь хотын үйлдвэрлэлийн өрсөлдөх чадварыг нэмэгдүүлэх, бүтээгдэхүүний чанар, бүтээмжийг сайжруулахад чиглэдэг. == Соёл == Фошан нь [[Линнань соёл|Линнань]] болон Гуандун мужийн уламжлалт соёлын чухал төвүүдийн нэг юм. Хотын соёлын өвд тулааны урлаг, Кантон дуурь, арслангийн бүжиг, керамик урлал, модон сийлбэр, уламжлалт архитектур болон орон нутгийн хоолны уламжлал багтдаг. Фошаны соёлын онцлог нь уламжлалт урлагийг өдөр тутмын амьдрал, баяр ёслол, гар урлал, орчин үеийн аялал жуулчлалтай хослуулдаг явдал юм. === Тулааны урлаг === Фошан нь Хятадын уламжлалт тулааны урлагийн нэртэй төв юм. Тус хот нь Вин Чунь, Хун Гар зэрэг урсгалын түүхтэй холбоотой. Ип Ман, Вон Фэйхун зэрэг тулааны урлагийн мастеруудын нэр Фошаны соёлын өвтэй нягт холбогддог. Тулааны урлаг нь бие хамгаалах арга барилаас гадна сахилга бат, бие бялдрын хүмүүжил, багш шавийн харилцаа, нутгийн хамтын үнэт зүйлийг илэрхийлдэг. Орчин үед тулааны урлагийн сургалт, музей, үзүүлбэр болон соёлын арга хэмжээгээр дамжуулан энэ уламжлалыг олон нийтэд таниулдаг. Фошантай холбоотой тулааны урлагийн нэр хүнд нь кино, телевизийн бүтээлүүдээр дамжин олон улсын хэмжээнд тархсан. Гэхдээ дэлгэцийн бүтээлүүдэд дүрслэгддэг үйл явдлыг түүхэн баримтаас ялгаж үзэх шаардлагатай. === Кантон дуурь === Кантон дуурь буюу Юэ жү нь Гуандун, Гуанши болон хилийн чанад дахь хятад хэлтнүүдийн дунд түгээмэл дэлгэрсэн уламжлалт тайзны урлаг юм. Фошан нь Кантон дуурийн хөгжил, тоглолтын уламжлал, уран бүтээлчдийн үйл ажиллагаатай холбоотой соёлын төвүүдийн нэг юм. Кантон дуурь нь дуу хөгжим, жүжиглэлт, бүжиг хөдөлгөөн, тайзны хувцас, нүүр будалтыг хослуулдаг. Жүжгийн сэдэвт түүхэн үйл явдал, домог, баатарлаг дүр, гэр бүлийн харилцаа болон нийгмийн асуудал багтдаг. Энэхүү урлаг нь нутгийн аялгуу, аман уламжлал, хөгжим, жүжиглэх арга барилыг хойч үед дамжуулахад чухал үүрэгтэй. === Арслангийн бүжиг === Фошан нь Өмнөд Хятадын арслангийн бүжгийн уламжлалаараа алдартай. Арслангийн бүжгийг Хятадын шинэ жил, баяр ёслол, дэлгүүрийн нээлт болон олон нийтийн арга хэмжээний үеэр үзүүлдэг. Арслангийн бүжиг нь бөмбөр, цан, гонгийн хэмнэлтэй хөдөлгөөн, акробат болон багийн зохицлыг хослуулдаг. Уламжлал ёсоор арслан нь аз хийморь, хөгжил цэцэглэлт, муу ёрыг зайлуулахын бэлгэдэл болдог. Энэ урлаг нь тулааны урлагийн сургуулиуд, нутгийн холбоод болон соёлын байгууллагуудаар дамжин уламжлагддаг. Мөн олон улсын хятад шинэ жилийн баяр, соёлын наадамд үзүүлснээр Гуандуны уламжлалыг гадаадын үзэгчдэд таниулахад хувь нэмэр оруулдаг. === Керамик урлал === Фошаны Шивань бүс нь уламжлалт керамик, вааран эдлэл, баримал болон архитектурын чимэглэлээрээ алдартай. Шиваний урчууд хүний дүр, амьтан, шашны сэдэвтэй баримал болон гоёлын керамик бүтээл туурвидаг. Керамик урлал нь хотын түүхэн үйлдвэрлэл, худалдааны үндсэн хэсгийн нэг байжээ. Уламжлалт гар ажиллагаа, шавар боловсруулах арга, шатаах технологи нь урчуудын мэдлэг, ур чадварыг үеэс үед дамжуулах боломж олгодог. Өнөө үед керамик урлал нь үйлдвэрлэлийн салбар төдийгүй соёлын аялал жуулчлал, музейн үзэсгэлэн, урлагийн боловсрол, орчин үеийн дизайны нэг хэсэг болж байна. == Үзэсгэлэнт газар == === Фошаны өвөг дээдсийн сүм === Фошаны өвөг дээдсийн сүм (佛山祖庙) нь хотын түүх, шашин, уламжлалт архитектуртай холбоотой алдартай дурсгалт газар юм. Тус байгууламж нь Бэйди хэмээх даосын шүтээнтэй холбоотой бөгөөд барилгын чимэглэл, керамик баримал, модон сийлбэр болон уламжлалт гар урлалын бүтээлүүдээрээ онцлог. Өнөө үед уг сүм нь түүх, соёлын дурсгал төдийгүй уламжлалт урлаг, тулааны урлагийн үзүүлбэр болон соёлын арга хэмжээ зохион байгуулах газар юм. === Шицяо уул === Шицяо уул нь Фошаны байгалийн болон соёлын аялал жуулчлалын чухал бүсүүдийн нэг юм. Уулын байгалийн тогтоц, сүм хийд, түүхэн дурсгалт газрууд нь нутгийн оршин суугчид болон жуулчдын сонирхлыг татдаг. === Чинхүй цэцэрлэг === Шүндэ дүүрэгт орших Чинхүй цэцэрлэг нь Гуандуны уламжлалт цэцэрлэгийн урлагийн төлөөлөл юм. Цөөрөм, павильон, мод ургамал, барилгын зохион байгуулалт нь өмнөд Хятадын цэцэрлэгийн гоо зүйн онцлогийг илэрхийлдэг. == Хүн ам ба нийгэм == Фошан хотын хүн амын өсөлт нь аж үйлдвэрийн хөгжил, Гуанжөүтэй ойр байршил, бүс нутгийн хөдөлмөрийн зах зээлтэй холбоотой. Хотод нутгийн Кантон хэлтэн хүн амын зэрэгцээ Хятадын бусад бүс нутгаас ажил, боловсрол, бизнесийн зорилгоор шилжин ирсэн хүмүүс амьдардаг. Фошаны нийгмийн амьдралд үйлдвэрлэлийн ажилчид, бизнес эрхлэгчид, оюутнууд, гар урчууд, тулааны урлагийн суралцагчид болон үйлчилгээний салбарын ажилтнууд чухал байр суурь эзэлдэг. Соёлын өвийг сонирхогчид, дотоодын болон гадаадын жуулчид музей, түүхэн дурсгалт газар, уламжлалт урлагийн тоглолт, керамик урлалын төвүүдээр зочилдог. Эдгээр үйл ажиллагаа нь нутгийн түүх, соёлыг танин мэдэх, уламжлалт ур чадварыг хойч үед дамжуулахад хувь нэмэр оруулдаг. == Соёлын нөлөө == Фошаны соёлын нөлөө нь Гуандун мужаас давж, Хятадын бусад бүс нутаг болон хилийн чанад дахь хятад хэлтнүүдийн нийгэмлэгүүдэд хүрдэг. Тулааны урлаг, Кантон дуурь, арслангийн бүжиг болон керамик урлал нь хотын соёлын таних тэмдэг болсон. Тулааны урлагийн кино, телевизийн бүтээлүүдээр дамжин Фошантай холбоотой мастеруудын нэр олон улсын хэмжээнд танигдсан. Кантон дуурь, арслангийн бүжиг нь уламжлалт хөгжим, хөдөлгөөн, хэл аялгууг олон нийтэд таниулахад чухал үүрэгтэй. Хотын үйлдвэрлэлийн өв ч мөн Фошаны соёлын дүр төрхөд нөлөөлдөг. Керамик эдлэл, тавилга, металл бүтээгдэхүүн болон гэр ахуйн цахилгаан хэрэгслийн үйлдвэрлэл нь орон нутгийн ур чадвар, бизнес эрхлэлтийн уламжлалтай холбогддог. Ийнхүү Фошан нь уламжлалт гар урлал, ардын урлаг, худалдаа, орчин үеийн үйлдвэрлэлийг хослуулсан хотын жишээ юм. == Зураг == <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Guangdong_subdivisions_-_Foshan.svg|Гуандун муж дахь Фошаны байршил Зураг:Foshan_Ancestral_Temple_7.jpg|Фошаны өвөг дээдсийн сүм Зураг:Xiqiaoshan2.jpg|Шицяо уул Зураг:中华第一牌坊夜景.jpg|Шөнийн гэрэлтүүлэгтэй уламжлалт хаалга </gallery> == Мөн үзэх == * [[Гуандун муж]] * [[Гуанжөү]] * [[Кантон дуурь]] * [[Кунфу]] * [[Линнань соёл]] == Цахим холбоос == {{commons|Foshan|Фошан}} * [http://www.foshan.gov.cn/ Фошан хотын албан ёсны сайт] * [https://www.bayarea.gov.hk/en/about/bayarea-cities-foshan.html Фошан хотын тухай мэдээлэл — Гуандун–Хонконг–Макаогийн Их булангийн бүс] == Эшлэл == {{Reflist}} 5h8oo2i9kyuhy3ltrrcsgm4i0mtlh93 0 138187 873250 803246 2026-10-13T20:27:17Z Amherst99 5169 873250 wikitext text/x-wiki [[Зураг:IEA_WEO_2022_Global_Warming_by_Scenario.png|thumb| 2100 он гэхэд дэлхийн дулаарлыг янз бүрийн хувилбараар тооцож байна. Ногоон цэгүүд: Олон улсын эрчим хүчний агентлагийн 2050 он гэхэд эрчим хүчнээс үүдэлтэй ялгаралтыг цэвэр тэг хүртэл бууруулах санал нь дэлхийн дулаарлыг 1.5 хэм хүртэл хязгаарлахтай нийцэж байна. Шар цэгүүд: Цэвэр тэг амлалт болон ялгаруулалтыг бууруулах бусад амлалтууд нь температурын өсөлтийг 1.7 хэм хүртэл хязгаарлана. Цэнхэр цэгүүд: Уур амьсгалын олон амлалт нь бодлогоор батлагдаагүй тул 2022 он гэхэд зарласан бодлого нь температурын өсөлтийг 2.5 хэм хүртэл хязгаарлах болно. Улаан цэгүүд: 2015 оны Парисын хэлэлцээрээс өмнө дэлхий 3.5 хэмийн дулаарлын замаар явж байсан.]] Дэлхийн '''цэвэр тэг ялгаруулалт''' гэдэг нь тухайн хугацаанд хүний үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй [[хүлэмжийн хий]]н ялгарал болон эдгээр хийн ялгаралт тэнцвэртэй байгаа төлөвийг тодорхойлдог. Үүнийг ихэвчлэн цэвэр тэг гэж нэрлэдэг. Зарим тохиолдолд ялгаруулалт гэдэг нь бүх хүлэмжийн хийн ялгаралтыг илэрхийлдэг бол зарим тохиолдолд зөвхөн [[нүүрстөрөгч]]ийн давхар ислийн (CO2) ялгаралтыг илэрхийлдэг. Цэвэр тэг-д хүрэхийн тулд утааг бууруулах арга хэмжээ авах шаардлагатай. Үүний нэг жишээ бол сэргээгдэхгүй [[эрчим хүч]]ний оронд тогтвортой эрчим хүчний эх үүсвэр рүү шилжих жишээний. Байгууллагууд ихэвчлэн нүүрстөрөгчийн зээл худалдаж авах замаар үлдэгдэл ялгаруулалтыг нөхдөг. Хүмүүс цэвэр ялгаруулалт, нүүрстөрөгчийн саармаг, уур амьсгалын төвийг сахисан гэсэн нэр томъёог ихэвчлэн ижил утгатай ашигладаг. Гэвч зарим тохиолдолд эдгээр нэр томъёо тус бүр өөр өөр утгатай байдаг. Жишээлбэл, нүүрстөрөгчийн саармагжуулсан гэрчилгээжүүлэх зарим стандартууд нь нүүрстөрөгчийн давхар ислийг маш ихээр нөхөх боломжийг олгодог. Гэхдээ цэвэр тэг стандартууд нь ялгаруулалтыг 90% -иас дээш бууруулж, дараа нь 1.5 °C зорилтот түвшинд хүрэхийн тулд үлдсэн 10% буюу түүнээс бага хувийг л нөхөх шаардлагатай. Сүүлийн хэдэн жилд цэвэр тэг нь уур амьсгалын эсрэг үйл ажиллагааны үндсэн хүрээ болж байна. Олон улс орон, байгууллага цэвэр тэг зорилт тавьж байна. 2023 оны арваннэгдүгээр сарын байдлаар 145 орчим улс дэлхийн ялгаралтын 90 орчим хувийг бүрдүүлсэн цэвэр тэг зорилтыг зарласан буюу төлөвлөж байна. Эдгээрт өмнөх хэдэн арван жилд уур амьсгалын нөлөөнд тэсвэртэй байсан зарим улс орно. Улс орны түвшний цэвэр тэг зорилтууд нь дэлхийн [[ДНБ]]-ийн 92%, ялгаралтын 88%, дэлхийн хүн амын 89% -ийг хамарч байна. Жилийн орлогоор олон нийтэд арилжаалагддаг 2000 том компанийн 65% нь цэвэр тэг зорилттой байна. Fortune 500 компаниудын дунд энэ хувь нь 63% байна. Компанийн зорилтууд нь сайн дурын үйл ажиллагаа болон засгийн газрын зохицуулалтын үр дүнд бий болно. [[Ангилал:Уур амьсгалын өөрчлөлт]] apuvdj7y7ugku0ce9ucpip48xrngknr 0 140257 873239 873194 2026-10-13T13:06:00Z Gerzenzprince 22987 873239 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Их сургууль | нэр = Шинэ Өмнөд Уэльсийн Их Сургууль | эххэлдээрх_нэр = | уриа = "Knowledge by heart, hand and mind" | зураг = | зургийн_хэмжээ = 175px | байгуулагдсан = {{Start date and age|df=yes|1949|07|01}} | төрөл = Улсын судалгааны их сургууль | endowment = | city = [[Сидней]] | state = | country = [[Австрали]] | staff = 8,318 (2024) | faculty = | ректор = Варвик Негус<ref>{{Cite web |title=Mr Warwick Negus AM |url=https://www.unsw.edu.au/staff/warwick-negus |url-status=live |access-date=16 July 2026|website=University of New South Wales |language=en-AU |publication-place=[[Sydney]], [[New South Wales]]}}</ref> | chancellor = | students = 82,272 (2024) | undergrad = | postgrad = | doctoral = | other = | campus = Сидней (төв) | mascot = Clancy the Lion<ref>{{Cite web |last=Ward |first=Mary |date=25 June 2020 |title=UNSW threatens to remove beloved fox |url=https://www.smh.com.au/national/nsw/unsw-threatens-to-remove-beloved-fox-20200625-p55622.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524201535/https://www.smh.com.au/national/nsw/unsw-threatens-to-remove-beloved-fox-20200625-p55622.html |archive-date=24 May 2024 |access-date=10 November 2024 |website=[[The Sydney Morning Herald]] |publisher=[[Nine Entertainment]] |language=en-AU |publication-place=[[Sydney]], [[New South Wales]]}}</ref> | colors = <span style="background:#FFDC00; border:1px; color:#000; padding:2px 16px;">Шар</span>&nbsp;<span style="background:#000000; border:1px; color:#fff; padding:2px 16px;">Хар</span><ref>{{Cite web |date=January 2021 |title=Visual Style Guide |url=https://www.unsw.edu.au/sites/default/files/Brandguidelines.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240801145018/https://www.unsw.edu.au/sites/default/files/Brandguidelines.pdf |archive-date=1 August 2024 |archive-format=PDF |access-date=10 November 2024 |website=University of New South Wales |language=en-AU |publication-place=[[Sydney]], [[New South Wales]]}}</ref> | affiliations = {{hlist |[[UniSport]] |[[Australian Institute of Sport#Elite Athlete Education Network|EAEN]] |[[University Basketball League Australia|UBL]] }} | цахим_хуудас = {{URL|https://www.unsw.edu.au/|unsw.edu.au}} }} Шинэ Өмнөд Уэльсийн Их Сургууль (UNSW) нь Австралийн Шинэ Өмнөд Уэльсийн Сидней хотод байрладаг улсын судалгааны их сургууль юм. Тус сургууль нь Австралийн эрдэм шинжилгээ, судалгааны чиглэлээр ажилладаг их сургуулиудын нэгдэл болох "Наймын бүлэг"-ийг үүсгэн байгуулагчдын нэг нь билээ. 1949 онд байгуулагдсан Нью Саут Уэльсийн их сургууль нь судалгааны их сургууль бөгөөд дэлхийн судалгааны их сургуулиудын сүлжээ болох Universitas 21-ийн гишүүн юм. Энэ нь дэлхийн 200 гаруй их сургуультай олон улсын солилцоо, судалгааны хамтын ажиллагаатай. Тус их сургууль нь долоон факультетаас бүрддэг бөгөөд үүгээрээ бакалавр, магистр, докторын зэрэг олгодог. Гол кампус нь Кенсингтон хотын зүүн захад, Сиднейн бизнесийн төв дүүргээс (CBD) 7 километрийн зайд (4.3 миль) байрладаг. Урлагийн сургууль болох UNSW Art & Design (Урлаг, дизайн, архитектурын факультетэд) нь Пэддингтонд байрладаг бөгөөд дэд кампусууд нь Сиднейн CBD болон Рандвик, Куги зэрэг хэд хэдэн хотын захад байрладаг. Судалгааны станцууд Шинэ Өмнөд Уэльс муж даяар байрладаг. Тус сургууль нь 2026 оны шинэчилсэн рейтингээр Австралийн их сургуулиуд дотор 1-рт, дэлхийд 20-рт эрэмблэгдсэн.<ref>{{Cite web |title=UNSW claims Australia’s top spot for the first time in preeminent world university rankings |url=https://www.unsw.edu.au/newsroom/news/2026/06/unsw-claims-australias-top-spot-for-the-first-time-in-preeminent-world-university-rankings |access-date=2026-07-15 |website=UNSW Sites |language=en}}</ref> nta5rhbspdo5cmxa86ya0hpcdvco32l 873241 873239 2026-10-13T13:15:38Z Gerzenzprince 22987 873241 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Их сургууль | нэр = Шинэ Өмнөд Уэльсийн Их Сургууль | эххэлдээрх_нэр = | уриа = "Knowledge by heart, hand and mind" | зураг = | зургийн_хэмжээ = 175px | байгуулагдсан = {{Start date and age|df=yes|1949|07|01}} | төрөл = Улсын судалгааны их сургууль | endowment = | city = [[Сидней]] | state = | country = [[Австрали]] | staff = 8,318 (2024) | faculty = | ректор = Варвик Негус<ref>{{Cite web |title=Mr Warwick Negus AM |url=https://www.unsw.edu.au/staff/warwick-negus |url-status=live |access-date=16 July 2026|website=University of New South Wales |language=en-AU |publication-place=[[Sydney]], [[New South Wales]]}}</ref> | chancellor = | students = 82,272 (2024) | undergrad = | postgrad = | doctoral = | other = | campus = Сидней (төв) | mascot = Clancy the Lion<ref>{{Cite web |last=Ward |first=Mary |date=25 June 2020 |title=UNSW threatens to remove beloved fox |url=https://www.smh.com.au/national/nsw/unsw-threatens-to-remove-beloved-fox-20200625-p55622.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524201535/https://www.smh.com.au/national/nsw/unsw-threatens-to-remove-beloved-fox-20200625-p55622.html |archive-date=24 May 2024 |access-date=10 November 2024 |website=[[The Sydney Morning Herald]] |publisher=[[Nine Entertainment]] |language=en-AU |publication-place=[[Sydney]], [[New South Wales]]}}</ref> | colors = <span style="background:#FFDC00; border:1px; color:#000; padding:2px 16px;">Шар</span>&nbsp;<span style="background:#000000; border:1px; color:#fff; padding:2px 16px;">Хар</span><ref>{{Cite web |date=January 2021 |title=Visual Style Guide |url=https://www.unsw.edu.au/sites/default/files/Brandguidelines.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240801145018/https://www.unsw.edu.au/sites/default/files/Brandguidelines.pdf |archive-date=1 August 2024 |archive-format=PDF |access-date=10 November 2024 |website=University of New South Wales |language=en-AU |publication-place=[[Sydney]], [[New South Wales]]}}</ref> | affiliations = {{hlist |[[UniSport]] |[[Australian Institute of Sport#Elite Athlete Education Network|EAEN]] |[[University Basketball League Australia|UBL]] }} | цахим_хуудас = {{URL|https://www.unsw.edu.au/|unsw.edu.au}} }} Шинэ Өмнөд Уэльсийн Их Сургууль (UNSW) нь Австралийн Шинэ Өмнөд Уэльсийн Сидней хотод байрладаг улсын судалгааны их сургууль юм. Тус сургууль нь Австралийн эрдэм шинжилгээ, судалгааны чиглэлээр ажилладаг топ 8 их сургуулиудын нэгдэл болох "Наймын бүлэг"-ийг үүсгэн байгуулагчдын нэг нь билээ. 1949 онд байгуулагдсан Шинэ Өмнөд Уэльсийн их сургууль нь судалгааны их сургууль бөгөөд дэлхийн судалгааны их сургуулиудын сүлжээ болох Universitas 21-ийн гишүүн юм. Энэ нь дэлхийн 200 гаруй их сургуультай олон улсын солилцоо, судалгааны хамтын ажиллагаатай. Тус их сургууль нь долоон факультетаас бүрддэг бөгөөд үүгээрээ бакалавр, магистр, докторын зэрэг олгодог. == Кампус == Гол кампус нь Кенсингтон хотын зүүн захад, Сиднейн бизнесийн төв дүүргээс (CBD) 7 километрийн зайд (4.3 миль) байрладаг. Урлагийн сургууль болох UNSW Art & Design (Урлаг, дизайн, архитектурын факультетэд) нь Пэддингтонд байрладаг бөгөөд дэд кампусууд нь Сиднейн CBD болон Рандвик, Куги зэрэг хэд хэдэн хотын захад байрладаг. Судалгааны станцууд Шинэ Өмнөд Уэльс муж даяар байрладаг. == Академик нэр хүнд == Тус сургууль нь 2026 оны шинэчилсэн рейтингээр Австралийн их сургуулиуд дотор 1-рт, дэлхийд 20-рт эрэмблэгдсэн.<ref>{{Cite web |title=UNSW claims Australia’s top spot for the first time in preeminent world university rankings |url=https://www.unsw.edu.au/newsroom/news/2026/06/unsw-claims-australias-top-spot-for-the-first-time-in-preeminent-world-university-rankings |access-date=2026-07-15 |website=UNSW Sites |language=en}}</ref> fwb5i6ax2rhxtl6wp1xe2onim94feqh 873242 873241 2026-10-13T13:16:14Z Gerzenzprince 22987 873242 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Их сургууль | нэр = Шинэ Өмнөд Уэльсийн Их Сургууль | эххэлдээрх_нэр = | уриа = "Knowledge by heart, hand and mind" | зураг = | зургийн_хэмжээ = 175px | байгуулагдсан = {{Start date and age|df=yes|1949|07|01}} | төрөл = Улсын судалгааны их сургууль | endowment = | city = [[Сидней]] | state = | country = [[Австрали]] | staff = 8,318 (2024) | faculty = | ректор = Варвик Негус<ref>{{Cite web |title=Mr Warwick Negus AM |url=https://www.unsw.edu.au/staff/warwick-negus |url-status=live |access-date=16 July 2026|website=University of New South Wales |language=en-AU |publication-place=[[Sydney]], [[New South Wales]]}}</ref> | chancellor = | students = 82,272 (2024) | undergrad = | postgrad = | doctoral = | other = | campus = Сидней (төв) | mascot = Clancy the Lion<ref>{{Cite web |last=Ward |first=Mary |date=25 June 2020 |title=UNSW threatens to remove beloved fox |url=https://www.smh.com.au/national/nsw/unsw-threatens-to-remove-beloved-fox-20200625-p55622.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524201535/https://www.smh.com.au/national/nsw/unsw-threatens-to-remove-beloved-fox-20200625-p55622.html |archive-date=24 May 2024 |access-date=10 November 2024 |website=[[The Sydney Morning Herald]] |publisher=[[Nine Entertainment]] |language=en-AU |publication-place=[[Sydney]], [[New South Wales]]}}</ref> | colors = <span style="background:#FFDC00; border:1px; color:#000; padding:2px 16px;">Шар</span>&nbsp;<span style="background:#000000; border:1px; color:#fff; padding:2px 16px;">Хар</span><ref>{{Cite web |date=January 2021 |title=Visual Style Guide |url=https://www.unsw.edu.au/sites/default/files/Brandguidelines.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240801145018/https://www.unsw.edu.au/sites/default/files/Brandguidelines.pdf |archive-date=1 August 2024 |archive-format=PDF |access-date=10 November 2024 |website=University of New South Wales |language=en-AU |publication-place=[[Sydney]], [[New South Wales]]}}</ref> | affiliations = {{hlist |[[UniSport]] |[[Australian Institute of Sport#Elite Athlete Education Network|EAEN]] |[[University Basketball League Australia|UBL]] }} | цахим_хуудас = {{URL|https://www.unsw.edu.au/|unsw.edu.au}} }} Шинэ Өмнөд Уэльсийн Их Сургууль (UNSW) нь Австралийн Шинэ Өмнөд Уэльсийн Сидней хотод байрладаг улсын судалгааны их сургууль юм. Тус сургууль нь Австралийн эрдэм шинжилгээ, судалгааны чиглэлээр ажилладаг топ 8 их сургуулиудын нэгдэл болох "Наймын бүлэг"-ийг үүсгэн байгуулагчдын нэг нь билээ. 1949 онд байгуулагдсан Шинэ Өмнөд Уэльсийн их сургууль нь судалгааны их сургууль бөгөөд дэлхийн судалгааны их сургуулиудын сүлжээ болох Universitas 21-ийн гишүүн юм. Энэ нь дэлхийн 200 гаруй их сургуультай олон улсын солилцоо, судалгааны хамтын ажиллагаатай. Тус их сургууль нь долоон факультетаас бүрддэг бөгөөд үүгээрээ бакалавр, магистр, докторын зэрэг олгодог. == Кампус == Гол кампус нь Кенсингтон хотын зүүн захад, Сиднейн бизнесийн төв дүүргээс (CBD) 7 километрийн зайд (4.3 миль) байрладаг. Урлагийн сургууль болох UNSW Art & Design (Урлаг, дизайн, архитектурын факультетэд) нь Пэддингтонд байрладаг бөгөөд дэд кампусууд нь Сиднейн CBD болон Рандвик, Куги зэрэг хэд хэдэн хотын захад байрладаг. Судалгааны станцууд Шинэ Өмнөд Уэльс муж даяар байрладаг. == Академик нэр хүнд == Тус сургууль нь 2026 оны шинэчилсэн рейтингээр Австралийн их сургуулиуд дотор 1-рт, дэлхийд 20-рт эрэмблэгдсэн.<ref>{{Cite web |title=UNSW claims Australia’s top spot for the first time in preeminent world university rankings |url=https://www.unsw.edu.au/newsroom/news/2026/06/unsw-claims-australias-top-spot-for-the-first-time-in-preeminent-world-university-rankings |access-date=2026-07-15 |website=UNSW Sites |language=en}}</ref> == Эх сурвалж == ae81879v81swhmhguq6cejd37wzubek 873243 873242 2026-10-13T13:26:56Z Gerzenzprince 22987 873243 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Их сургууль | нэр = Шинэ Өмнөд Уэльсийн Их Сургууль | эххэлдээрх_нэр = | уриа = "Knowledge by heart, hand and mind" | зураг = | зургийн_хэмжээ = 175px | байгуулагдсан = {{Start date and age|df=yes|1949|07|01}} | төрөл = Улсын судалгааны их сургууль | endowment = 289.57 [[1,000,000|сая австрали доллар]] | city = [[Сидней]] | state = [[Шинэ Өмнөд Уэльс]] | country = [[Австрали]] | staff = 8,318 (2024) | faculty = | ректор = Варвик Негус<ref>{{Cite web |title=Mr Warwick Negus AM |url=https://www.unsw.edu.au/staff/warwick-negus |url-status=live |access-date=16 July 2026|website=University of New South Wales |language=en-AU |publication-place=[[Sydney]], [[New South Wales]]}}</ref> | chancellor = | students = 82,272 (2024) | undergrad = | postgrad = | doctoral = | other = | campus = Сидней (төв) | mascot = Clancy the Lion<ref>{{Cite web |last=Ward |first=Mary |date=25 June 2020 |title=UNSW threatens to remove beloved fox |url=https://www.smh.com.au/national/nsw/unsw-threatens-to-remove-beloved-fox-20200625-p55622.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524201535/https://www.smh.com.au/national/nsw/unsw-threatens-to-remove-beloved-fox-20200625-p55622.html |archive-date=24 May 2024 |access-date=10 November 2024 |website=[[The Sydney Morning Herald]] |publisher=[[Nine Entertainment]] |language=en-AU |publication-place=[[Sydney]], [[New South Wales]]}}</ref> | colors = <span style="background:#FFDC00; border:1px; color:#000; padding:2px 16px;">Шар</span>&nbsp;<span style="background:#000000; border:1px; color:#fff; padding:2px 16px;">Хар</span><ref>{{Cite web |date=January 2021 |title=Visual Style Guide |url=https://www.unsw.edu.au/sites/default/files/Brandguidelines.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240801145018/https://www.unsw.edu.au/sites/default/files/Brandguidelines.pdf |archive-date=1 August 2024 |archive-format=PDF |access-date=10 November 2024 |website=University of New South Wales |language=en-AU |publication-place=[[Sydney]], [[New South Wales]]}}</ref> | affiliations = {{hlist |[[UniSport]] |[[Australian Institute of Sport#Elite Athlete Education Network|EAEN]] |[[University Basketball League Australia|UBL]] }} | цахим_хуудас = {{URL|https://www.unsw.edu.au/|unsw.edu.au}} }} Шинэ Өмнөд Уэльсийн Их Сургууль (UNSW) нь Австралийн Шинэ Өмнөд Уэльсийн Сидней хотод байрладаг улсын судалгааны их сургууль юм. Тус сургууль нь Австралийн эрдэм шинжилгээ, судалгааны чиглэлээр ажилладаг топ 8 их сургуулиудын нэгдэл болох "Наймын бүлэг"-ийг үүсгэн байгуулагчдын нэг нь билээ. 1949 онд байгуулагдсан Шинэ Өмнөд Уэльсийн их сургууль нь судалгааны их сургууль бөгөөд дэлхийн судалгааны их сургуулиудын сүлжээ болох Universitas 21-ийн гишүүн юм. Энэ нь дэлхийн 200 гаруй их сургуультай олон улсын солилцоо, судалгааны хамтын ажиллагаатай. Тус их сургууль нь долоон факультетаас бүрддэг бөгөөд үүгээрээ бакалавр, магистр, докторын зэрэг олгодог. == Кампус == Гол кампус нь Кенсингтон хотын зүүн захад, Сиднейн бизнесийн төв дүүргээс (CBD) 7 километрийн зайд (4.3 миль) байрладаг. Урлагийн сургууль болох UNSW Art & Design (Урлаг, дизайн, архитектурын факультетэд) нь Пэддингтонд байрладаг бөгөөд дэд кампусууд нь Сиднейн CBD болон Рандвик, Куги зэрэг хэд хэдэн хотын захад байрладаг. Судалгааны станцууд Шинэ Өмнөд Уэльс муж даяар байрладаг. == Академик нэр хүнд == Тус сургууль нь 2026 оны шинэчилсэн рейтингээр Австралийн их сургуулиуд дотор 1-рт, дэлхийд 20-рт эрэмблэгдсэн.<ref>{{Cite web |title=UNSW claims Australia’s top spot for the first time in preeminent world university rankings |url=https://www.unsw.edu.au/newsroom/news/2026/06/unsw-claims-australias-top-spot-for-the-first-time-in-preeminent-world-university-rankings |access-date=2026-07-15 |website=UNSW Sites |language=en}}</ref> == Эх сурвалж == jcfqfscbimn4hmf3xasbpukyej646lu 873244 873243 2026-10-13T13:29:49Z Gerzenzprince 22987 873244 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Их сургууль | нэр = Шинэ Өмнөд Уэльсийн Их Сургууль | эххэлдээрх_нэр = | уриа = "Knowledge by heart, hand and mind" | зураг = | зургийн_хэмжээ = 175px | байгуулагдсан = {{Start date and age|df=yes|1949|07|01}} | төрөл = Улсын судалгааны их сургууль | endowment = 289.57 [[1,000,000|сая австрали доллар]] | city = [[Сидней]] | state = [[Шинэ Өмнөд Уэльс]] | country = [[Австрали]] | staff = 8,318 (2024) | faculty = | ректор = Варвик Негус<ref>{{Cite web |title=Mr Warwick Negus AM |url=https://www.unsw.edu.au/staff/warwick-negus |url-status=live |access-date=16 July 2026|website=University of New South Wales |language=en-AU |publication-place=[[Sydney]], [[New South Wales]]}}</ref> | chancellor = | students = 82,272 (2024) | undergrad = | postgrad = | doctoral = | other = | campus = Сидней (төв) | mascot = Clancy the Lion<ref>{{Cite web |last=Ward |first=Mary |date=25 June 2020 |title=UNSW threatens to remove beloved fox |url=https://www.smh.com.au/national/nsw/unsw-threatens-to-remove-beloved-fox-20200625-p55622.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524201535/https://www.smh.com.au/national/nsw/unsw-threatens-to-remove-beloved-fox-20200625-p55622.html |archive-date=24 May 2024 |access-date=10 November 2024 |website=[[The Sydney Morning Herald]] |publisher=[[Nine Entertainment]] |language=en-AU |publication-place=[[Sydney]], [[New South Wales]]}}</ref> | colors = <span style="background:#FFDC00; border:1px; color:#000; padding:2px 16px;">Шар</span>&nbsp;<span style="background:#000000; border:1px; color:#fff; padding:2px 16px;">Хар</span><ref>{{Cite web |date=January 2021 |title=Visual Style Guide |url=https://www.unsw.edu.au/sites/default/files/Brandguidelines.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240801145018/https://www.unsw.edu.au/sites/default/files/Brandguidelines.pdf |archive-date=1 August 2024 |archive-format=PDF |access-date=10 November 2024 |website=University of New South Wales |language=en-AU |publication-place=[[Sydney]], [[New South Wales]]}}</ref> | affiliations = {{hlist |[[UniSport]] |[[Australian Institute of Sport#Elite Athlete Education Network|EAEN]] |[[University Basketball League Australia|UBL]] }} | цахим_хуудас = {{URL|https://www.unsw.edu.au/|unsw.edu.au}} }} '''Шинэ Өмнөд Уэльсийн Их Сургууль''' '''(UNSW)''' нь Австралийн Шинэ Өмнөд Уэльсийн Сидней хотод байрладаг улсын судалгааны их сургууль юм. Тус сургууль нь Австралийн эрдэм шинжилгээ, судалгааны чиглэлээр ажилладаг топ 8 их сургуулиудын нэгдэл болох "Наймын бүлэг"-ийг үүсгэн байгуулагчдын нэг нь билээ. 1949 онд байгуулагдсан Шинэ Өмнөд Уэльсийн их сургууль нь судалгааны их сургууль бөгөөд дэлхийн судалгааны их сургуулиудын сүлжээ болох Universitas 21-ийн гишүүн юм. Энэ нь дэлхийн 200 гаруй их сургуультай олон улсын солилцоо, судалгааны хамтын ажиллагаатай. Тус их сургууль нь долоон факультетаас бүрддэг бөгөөд үүгээрээ бакалавр, магистр, докторын зэрэг олгодог. == Кампус == [[File:Unsw quadrangle building 2010-05-11.jpg|thumb|right|Квадрангл]] Гол кампус нь Кенсингтон хотын зүүн захад, Сиднейн бизнесийн төв дүүргээс (CBD) 7 километрийн зайд (4.3 миль) байрладаг. Урлагийн сургууль болох UNSW Art & Design (Урлаг, дизайн, архитектурын факультетэд) нь Пэддингтонд байрладаг бөгөөд дэд кампусууд нь Сиднейн CBD болон Рандвик, Куги зэрэг хэд хэдэн хотын захад байрладаг. Судалгааны станцууд Шинэ Өмнөд Уэльс муж даяар байрладаг. == Академик нэр хүнд == Тус сургууль нь 2026 оны шинэчилсэн рейтингээр Австралийн их сургуулиуд дотор 1-рт, дэлхийд 20-рт эрэмблэгдсэн.<ref>{{Cite web |title=UNSW claims Australia’s top spot for the first time in preeminent world university rankings |url=https://www.unsw.edu.au/newsroom/news/2026/06/unsw-claims-australias-top-spot-for-the-first-time-in-preeminent-world-university-rankings |access-date=2026-07-15 |website=UNSW Sites |language=en}}</ref> == Эх сурвалж == 8d5bsgw871exr3bxf0m0kns55gepi8m 873245 873244 2026-10-13T13:34:15Z Gerzenzprince 22987 873245 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Их сургууль | нэр = Шинэ Өмнөд Уэльсийн Их Сургууль | эххэлдээрх_нэр = | уриа = "Knowledge by heart, hand and mind" | зураг = | зургийн_хэмжээ = 175px | байгуулагдсан = {{Start date and age|df=yes|1949|07|01}} | төрөл = Улсын судалгааны их сургууль | endowment = 289.57 [[1,000,000|сая австрали доллар]] | city = [[Сидней]] | state = [[Шинэ Өмнөд Уэльс]] | country = [[Австрали]] | staff = 8,318 (2024) | faculty = | ректор = Варвик Негус<ref>{{Cite web |title=Mr Warwick Negus AM |url=https://www.unsw.edu.au/staff/warwick-negus |url-status=live |access-date=16 July 2026|website=University of New South Wales |language=en-AU |publication-place=[[Sydney]], [[New South Wales]]}}</ref> | chancellor = | students = 82,272 (2024) | undergrad = | postgrad = | doctoral = | other = | campus = Сидней (төв) | mascot = Clancy the Lion<ref>{{Cite web |last=Ward |first=Mary |date=25 June 2020 |title=UNSW threatens to remove beloved fox |url=https://www.smh.com.au/national/nsw/unsw-threatens-to-remove-beloved-fox-20200625-p55622.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524201535/https://www.smh.com.au/national/nsw/unsw-threatens-to-remove-beloved-fox-20200625-p55622.html |archive-date=24 May 2024 |access-date=10 November 2024 |website=[[The Sydney Morning Herald]] |publisher=[[Nine Entertainment]] |language=en-AU |publication-place=[[Sydney]], [[New South Wales]]}}</ref> | colors = <span style="background:#FFDC00; border:1px; color:#000; padding:2px 16px;">Шар</span>&nbsp;<span style="background:#000000; border:1px; color:#fff; padding:2px 16px;">Хар</span><ref>{{Cite web |date=January 2021 |title=Visual Style Guide |url=https://www.unsw.edu.au/sites/default/files/Brandguidelines.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240801145018/https://www.unsw.edu.au/sites/default/files/Brandguidelines.pdf |archive-date=1 August 2024 |archive-format=PDF |access-date=10 November 2024 |website=University of New South Wales |language=en-AU |publication-place=[[Sydney]], [[New South Wales]]}}</ref> | affiliations = {{hlist |[[UniSport]] |[[Australian Institute of Sport#Elite Athlete Education Network|EAEN]] |[[University Basketball League Australia|UBL]] }} | цахим_хуудас = {{URL|https://www.unsw.edu.au/|unsw.edu.au}} }} '''Шинэ Өмнөд Уэльсийн Их Сургууль''' '''(UNSW)''' нь Австралийн Шинэ Өмнөд Уэльсийн Сидней хотод байрладаг улсын судалгааны их сургууль юм. Тус сургууль нь Австралийн эрдэм шинжилгээ, судалгааны чиглэлээр ажилладаг топ 8 их сургуулиудын нэгдэл болох "Наймын бүлэг"-ийг үүсгэн байгуулагчдын нэг нь билээ. 1949 онд байгуулагдсан Шинэ Өмнөд Уэльсийн их сургууль нь судалгааны их сургууль бөгөөд дэлхийн судалгааны их сургуулиудын сүлжээ болох Universitas 21-ийн гишүүн юм. Энэ нь дэлхийн 200 гаруй их сургуультай олон улсын солилцоо, судалгааны хамтын ажиллагаатай. Тус их сургууль нь долоон факультетаас бүрддэг бөгөөд үүгээрээ бакалавр, магистр, докторын зэрэг олгодог. == Кампус == [[File:Unsw quadrangle building 2010-05-11.jpg|thumb|right|Квадрангл]] Гол кампус нь Кенсингтон хотын зүүн захад, Сиднейн бизнесийн төв дүүргээс (CBD) 7 километрийн зайд (4.3 миль) байрладаг. Урлагийн сургууль болох UNSW Art & Design (Урлаг, дизайн, архитектурын факультетэд) нь Пэддингтонд байрладаг бөгөөд дэд кампусууд нь Сиднейн CBD болон Рандвик, Куги зэрэг хэд хэдэн хотын захад байрладаг. Судалгааны станцууд Шинэ Өмнөд Уэльс муж даяар байрладаг. == Академик нэр хүнд == Тус сургууль нь 2026 оны шинэчилсэн рейтингээр Австралийн их сургуулиуд дотор 1-рт, дэлхийд 20-рт эрэмблэгдсэн.<ref>{{Cite web |title=UNSW claims Australia’s top spot for the first time in preeminent world university rankings |url=https://www.unsw.edu.au/newsroom/news/2026/06/unsw-claims-australias-top-spot-for-the-first-time-in-preeminent-world-university-rankings |access-date=2026-07-15 |website=UNSW Sites |language=en}}</ref> Тус сургуулийн бусад факультетууд дэлхийд өндөр рейтингтэй бөгөөд тухайлбал, Бизнесийн сургууль нь 2022 онд Австралийн их сургуулиуд дотор 1-рт, дэлхийд 20-рт, Хуулийн сургууль нь 2025 онд Австралийн их сургуулиуд дотор 1-рт, дэлхийд 12-рт эрэмблэгдсэн. == Эх сурвалж == 7d46dp22w2etv0rx7m4a9ewdm2way42 0 148606 873306 872949 2026-10-14T08:46:57Z ~2026-55154-82 108243 873306 wikitext text/x-wiki [[Файл:Засагтхан аймгийн ноёдын ургийн бичиг.jpg|thumb|Ургийн бичиг]] ====== '''“Нэгдүгээр зэргийн тайж, Үе улиран тасралтгүй залгамжлах засаг ноён Сандавдорж”''' ====== Халхын баруун замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы дундад баруун гарын адгийн хошуу, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу, Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошуу, Цогтой вангийн хошуу == Угсаатны зүй, ургийн бичиг == Цогтой засгийн (Нөмрөг уулын) хошууны засаг ноёд болон Галсан тайжийн угийн хэлхээг түүхэн сурвалж бичиг, хүн амын тооллогын баримтад тулгуурлан харуулбал: {{Угийн мод/эхлэл}} {{Угийн мод||,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.|}} {{Угийн мод|SHOL|||||||||||||||||||||SHOL=[[Шолой убаши хунтайж]]<br>(1567 онд төрсөн, Хотгойдын Алтан хан)}} {{Угийн мод||`|-|.|||||||||||||||||||}} {{Угийн мод|||OMBO|||||||||||||||||||OMBO=Омбо-эрдэнэ хунтайж<br>(1631 оны үеийн сурвалжид гардаг)}} {{Угийн мод||||`|-|.|||||||||||||||||}} {{Угийн мод|||||RIN||||||||||||||||RIN=Лувсанринчин (Ринчин)<br>(1657 онд төрсөн)}} {{Угийн мод||||||`|-|.|||||||||||||||}} {{Угийн мод|||||||LARI||||||||||||||LARI=Лари засаг<br>(1732–1737 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод||||||||`|-|.|||||||||||||}} {{Угийн мод|||||||||BAND||||||||||||BAND=Банди засаг<br>(1737–1756 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод||||||||||`|-|.|||||||||||}} {{Угийн мод|||||||||||SAND||||||||||SAND=Сандувдорж засаг<br>(1756–1801 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод||||||||||||`|-|.|||||||||}} {{Угийн мод|||||||||||||TSES||||||||TSES=Цэсрэндорж засаг<br>(1801–1808 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод||||||||||||||`|-|.|||||||}} {{Угийн мод|||||||||||||||GALD||||||GALD=Галдангүнтэв засаг<br>(1808–1846 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод||||||||||||||||`|-|.|||||}} {{Угийн мод|||||||||||||||||MAGS||||MAGS=Магсаржав засаг<br>(1847–1862 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод|||||||||||||||,|-|-|-|^|-|-|-|.|}} {{Угийн мод||||||||||||||ZAGD|||||GALS|ZAGD=Загдсамбар засаг<br>(1864–1894)<br>''Салбар А (Засаг ноёд)''|GALS='''[[Галсан тайж]]'''<br>(1800-аад оны сүүл)<br>''Салбар Б (Тайж нар)''}} {{Угийн мод|||||||||||||||`|-|.||||||(`|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.|}} {{Угийн мод||||||||||||||||DAMD||||GEND|||GONCH|||BADA|||LKHA|||BUDE|DAMD=Дамдин-Абиша засаг гүн<br>(1895–1915 онд засаг суусан,<br>Чуулганы дарга)|GEND=Гэндэнсүрэн<br>(1869 онд төрсөн)|GONCH=[[Гончигсүрэн тайж]]<br>(1883 онд төрсөн)|BADA=Бадарч<br>(1891)|LKHA=Лхүмбэ<br>(1902)|BUDE=Бүдээ}} {{Угийн мод/төгсгөл}} === Дээд өвөг дээдсийн он дарааллын хэлхээ === Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (Нөмрөг уулын) хошууны үе үеийн засаг ноёд болон Галсан тайжийн ураг төрлийг он цагийн дарааллаар жагсаавал: * '''Шолой убаши хунтайж (1567 онд төрсөн)''' — Түмэндара дайчин хотугурын ахмад хөвгүүн. Хотгойдын анхны Алтан хан хэмээн алдаршсан түүхт удирдагч, Батмөнх Даян хааны ач Гэрсэнз жалайр хунтайжийн шууд угсаа мөн.<ref>«Шастир бичиг», №746.1, Хуудас 272.</ref> * '''Омбо-эрдэнэ хунтайж (XVII зууны эхэн үе)''' — Шолой убаши хунтайжийн ахмад хөвгүүн бөгөөд Хотгойдын дараагийн хатанбаатар ноён. 1631 оны үеийн Оросын архив, түүхэн сурвалжид нэр нь тэмдэглэгдсэн байдаг.<ref>«Шастир бичиг», №747.1, Хуудас 272.</ref> * '''Лувсанринчин / Ринчин (1657 онд төрсөн)''' — Омбо-эрдэнийн хөвгүүн, Алтан хааны угсааны томоохон ноён.<ref>«Шастир бичиг», №748.1, Хуудас 273.</ref> * '''Лари засаг (1732–1737 онд засаг суусан)''' — Лувсан тайж хэмээх Ринчингийн хоёрдугаар хөвгүүн. 1732 онд засаг тэргүүн зэрэг тайж залгамжлан, Цогтой засгийн хошууг тусгаарлан удирдан суусан.<ref>«Шастир бичиг», №749.2, Хуудас 273.</ref> * '''Банди засаг (1737–1756 онд засаг суусан)''' — Ларийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг тэргүүн зэрэг тайж залгамжилж, 1756 он хүртэл Цогтой засгийн хошууны ноён байгаад нас барсан.<ref>«Шастир бичиг», №751.1, Хуудас 274.</ref> * '''Сандувдорж засаг (1756–1801 онд засаг суусан)''' — Бандийн ахмад хөвгүүн. 1756 онд засаг тэргүүн зэрэг тайж залгамжилсан. 1781 онд засаг хэргэмийг үе улиран залгамжлуулахаар болж, 1801 он хүртэл Цогтой засгийн хошууг захирсан.<ref>«Шастир бичиг», №752.1, Хуудас 274.</ref> == 1756 оны бослого дахь хошууны оролцоо == [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]] болон Цогтой засгийн хошууны ноёд (Банди, Сандавдорж) нар нь Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 оны зун Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байна.<ref name="natsag">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref>Бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.<ref name="natsag" /><ref name="ulaanbaatar_archive">Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл".</ref> # '''Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу):''' 《大清高宗纯皇帝实录》 (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):<ref>"大清高宗纯皇帝实录" (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref><ref>"清实录" (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> #: ''“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”'' #: '''Тайлбар орчуулга:''' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнсийг тусламж болгон авчээ. Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгаж, Чин улсын хуулийн "Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг" (谋反大逆) бүлгээр яллах үндэслэл болгосон байна.<ref>"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref><ref>"平定准噶尔方略" (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> #: 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн "Цогтой засгийн хошуу" маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.<ref name=":1">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. == Бослогыг дэмжиж ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь == ====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ====== == Эх сурвалж, нотлох баримтууд == === 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) === Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд: : <blockquote>“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ. === 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл): : <blockquote>“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг. === 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд === * '''Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958:''' : Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо "Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан" хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''. * '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун):''' : Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, харуулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг. == Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''"Да Чин Лү Ли"'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *"Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах"* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ. Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас '''Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд''' хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд: # '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён. # '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин. # '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг. # '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч. # '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён. # '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн '''Сандавдорж''' ( 三都布多爾濟, ''Sandubdorji'') ). Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ. == Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд == === 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526: : <blockquote>“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *"Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй"* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ. === 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) === Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр: : <blockquote>“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ. === 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄ ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe."'' == Ашигласан материал == * Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958. * ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004. * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京. * 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二. == Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь == Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *"Хуваан захирах"* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв. Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ: # '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд). # '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан. # '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу. # '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу. # '''Цогтой засгийн хошуу (Гүнгийн зэрэгтэй, нэгдүгээр зэргийн тайж засаг Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг. Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр "амьд хана" болгон хувиргасан байна. == Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт == Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг: * '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ. * '''Улиастай-Каруулын "Цэргийн коридор" болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *"Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон"* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ. == Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд == === 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) === * '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал): : <blockquote>“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ. === 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba."'' "Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ." ====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ====== : === 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд === Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог: * '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт: : ''"...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй..."'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ. * '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *"Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй"* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ. : === Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь === Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, "эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард" (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.<ref name="Shindev">Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар.</ref> Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.<ref name="Natsagdorj1958">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref> ==== Манж Чин улсын ''"Чин Ши Лу"'' (Хааны үнэн тэмдэглэл) болон ''"Улиастайн жанждын газрын фонд"''-ын баримтыг хөөвөл 1756 оны 11 сард яг дараах үйл явдал өрнөжээ ==== Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл), "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" болон Ли Фань Юанийн нууц айлтгалын бичгүүдийг цаг хугацааны дарааллаар нарийвчлан хөөж шүүвэл маш чухал, гайхалтай түүхэн үнэн тодордог. Таны асуусан Цяньлун хааны зарлиг, ял тулгалт нь Банди ноёныг Улиастайд очиж мэдүүлэг өгөхөөс ''БҮР ӨМНӨ, БЭЭЖИНД ХААНЫ ОРДОНД НЭГЭНТ БАТЛАГДАЖ, ШИЙДВЭР НЬ ГАРЧИХСАН БАЙСАН'' нь 100% түүхийн бодит үнэн юм. Энэхүү зарлиг ямар сурвалжаар хэрхэн урьдчилан батлагдсан байсныг нарийн он цаг, логик холбоосоор нь тодруулж харуулбал: 1. Мэдүүлгээс өмнө хаанаас ял батлагдсан бэ? (Хааны зарлиг: '''1756 оны 10-11 сар''') Чин улсын тагнуулын мэдээ болон Баруун замын цэргийн туслагч жанжин Цэнгүнжавын (成滚扎布) Бээжин рүү илгээсэн шуурхай айлтгалаар Чингүнжав Хотгойдын Банди ноёны нутгаар саадгүй нэвтэрч, улаа өртөө, хүнс авсан нь хэдийнэ тодорхой болсон байв. Сурвалжийн баримт: Цяньлун хаан Улиастайн амбанд урьдчилан ирүүлсэн зарлигтаа "Чингүнжавыг зүгээр харан сууж, нутаг дэвсгэрээрээ чөлөөтэй нэвтрүүлж явуулсан Банди тайжийн хэрэг бол 'Да Чин Лү Ли' хуулийн Моу фань (谋反 - Төрийн эсрэг тэрслэх) хэрэгт шууд хамаарна" хэмээн Бээжингээс ялыг нь урьдчилан баталж, '''цаазлах''' тушаалыг бэлдсэн байжээ. Улиастайн амбанд Банди ноёныг дуудсан нь түүнийг ''"Гэм буруутай эсэхийг нь шүүх" гэж биш'', харин нэгэнт батлагдсан ялыг нь тулгаж, ''Чингүнжавын ухрах чиглэл, Оростой холбогдсон нууц сүлжээг нь эрүүдэн байцааж, мэдүүлэг авах'' ганцхан зорилготой байв. Банди ноёны ''"Амиараа дэнчин тавьсан"'' ба Банди ноён өөрт нь тулгарсан энэхүү Моу фань ял урьдчилан батлагдсан, '''Улиастайд очвол амьд буцахгүй бөгөөд эрүү шүүлтэд орвол хүү Сандавдорж, хошууны Тэлмэн нуурт нуусан Хотгойд-Уйгар иргэд нь нийтээрээ "Жи мо" (籍没 - Үндсээр нь устах) ялаар хядуулахыг бүрэн ухамсарлаж байв'''. '''''Тиймээс тэрээр Улиастайд очиж Манжийн амбанд ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгөхөөс өмнө, зам зуураа (1756 оны 11 сарын сүүлчээр) зүрх нь хаагдаж таалал төгссөн юм.''''' Үр дүн: Хэрэгтэн мэдүүлэг өгөхөөс өмнө замдаа нас барсан тул Улиастайн амбан Бээжин рүү "Хэрэгтэн Банди урьдчилан байцаагдахаар ирж явах замдаа өөд болсон тул байцаалт авч, хэргийг гүнзгийрүүлэх аргагүй болов" гэж илгээхээс өөр аргагүй болж, хууль эрх зүйн хувьд хэрэг нь зогсжээ. == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл Банди ноёны нас барсан шалтгааны эх сурвалжийн тодотгол == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл, Ли Фань Юань (Гадаад Монголын хэргийг засах яам)-ны архивын баримт болон хятад хэл дээрх сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (清实录 - Төрөлхтний үнэн тэмдэглэл) болон "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" (平定准噶尔方略 - Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг) зэргийг тулган шүүж, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийн нас барсан бодит шалтгаан, он цагийг түүхийн хамгийн нарийн үнэнээр тодруулан харуулж байна.<ref name="MUTA168">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.</ref> === 1. Манж, Хятад албан ёсны сурвалж дахь бодит он цаг === Манжийн сурвалжид тэмдэглэснээр Хотгойдын засаг тайж Банди нь Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун)-ий 21-р оны өвлийн эхэн сар буюу 1756 оны 11 дүгээр сард таалал төгссөн нь хөдөлшгүй үнэн юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Халхын өрнө замын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тэмдэглэл.</ref> * '''Засаг залгамжлалын баримт:''' Түүнийг нас бармагц, мөн оны (1756 он) өвлийн дунд сард түүний ууган хүү Сандавдоржид (桑达布多尔济) Цогтой засгийн хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг албан ёсоор шилжүүлэн олгож, засаглалын тооллыг нь 1756 оноос эхлүүлсэн тухай "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т тод тэмдэглэсэн байдаг.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> === 2. Нас барсан бодит шалтгаан (Манжийн мөрдлөг ба Сэтгэл зүйн дарамт) === Хятад сурвалж дахь Улиастайн жанжны газрын албан мэдээ (奏折 - Айлтгал бичиг)-нээс шүүвэл, Банди ноён нь харийн цэрэгт зэвсэг барин тулалдаж байгаад насан эцэс болоогүй, харин улс төрийн асар хүнд хэлмэгдүүлэлт, хардалт сэрдэлтийн золиос болж, зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) таалал төгссөн байна.<ref>''"平定准噶尔方略"'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> * '''Сурвалжийн зангилаа:''' Шадар ван Чингүнжав 1756 оны 11 сард Манжийн цэрэгт шахагдан ухрах замдаа Банди ноёны хошуугаар дайрч, нууцаар дэмжлэг (хүнс, зэр зэвсэг) аваад Оросын хилийг чиглэн одсоныг Манжийн жанжин Цэнгүнжав (成滚扎布) болон Улиастайн амбаны тагнуулууд илрүүлжээ.<ref>''"清实录"'' (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> * '''Ял тулгалт:''' Цяньлун хааны зарлигаар засаг тайж Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн яллаж, "Да Чин Лү Ли" (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref> * '''Эмгэнэлт хувь тавилан:''' Манж төрийн асар их сэрдлэг, хавчлага, "миний энэ үйлдлээс болоод хошуу нутаг, элэг нэгт Хотгойд-Уйгар иргэдийг маань 'Жи мо' (籍没) ялаар үйлноор нь хүйс тэмтрэх вивий" гэх сэтгэл зүйн асар хүнд дарамт, айдас, хатуу мөрдлөг байцаалтын дунд засаг ноён Банди Улиастай руу хүргэгдэх замдаа зүрх нь гэнэт хаагдаж (эмгэнэлтэйгээр) таалал төгссөн байна.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанжны газар), Данс №22, Хэрэг №104.</ref> == '''Дүгнэлт''' == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу">[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> # '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд "Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн" хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог. # '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдорж ноён ба түүний эцэг '''Банди ноёны нэр тамгатай''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, "Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой" гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай. # '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг "Хотгойдын 5 хошуу" болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн хугацаанд ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''"Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон"''' гэх мэтчин хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм. Уян хатан тактикта, холч дипломат бодлогоор татвар, мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч, элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, <nowiki>''</nowiki>Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг" захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд,тайжууд улс орон, газар нутаг, ард түмнээ хэрэн авч байсан тухай мэдэж болно. Бандийн Сандавдорж өөрийн авга ах болон төрсөн эцгийнхээ сүүлчийн амьмгалаа хүртэл ХӨХ МОНГОЛЫН үр тэдгээр ноёдын нэг нь юм. Түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.<ref name=":2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> [[Файл:Otgon tenger uul 2009.jpg|thumb|Отгонтэнгэр уул ]] == Түүхэн уламжлал ба Төрийн тахилга"Отгонтэнгэр" уул == Отгонтэнгэр хайрхныг тахиж шүтэж ирсэн уламжлал нь олон зууны түүхтэй бөгөөд төр, шашны хэмжээнд албан ёсоор Төрийн тахилгатай болгоход Хотгойдын засаг ноён [[Бандийн Сандавдорж]] ноён түүхэн чухал үүрэг гүйцэтгэжээ.<ref name="jambal2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> === Засаг нэгдүгээр зэргийн тайж Сандавдорж ноёны дипломат айлтгал ба Цяньлун хааны зарлиг === [[1770-аад он|1770-аад оны]] сүүл үеэр Хотгойдын засаг, тэргүүн зэргийн тайж Б.Сандавдорж ноён [[Манж Чин улс|Манж Чин улсын]] Цяньлун хаанд дипломат өргөх бичиг илгээжээ. Тэрээр уг өргөх бичигтээ Отгонтэнгэр хайрхныг буддын шашны догшин сахиус болох [[Очирваань]] бурхны орших орон хэмээн тодорхойлж, Төрийн тахилгатай болгох айлтгалыг өргөн мэдүүлсэн байна.<ref name="shua2">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Цяньлун хаанаас тус айлтгалыг зөвшөөрч, тусгайлан зарлиг бичиг буулгахдаа:<blockquote>''"Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна"''</blockquote>хэмээн тэмдэглэж, монголчуудын уламжлалт уул усны шүтлэгийг буддын шашны богд шүтээнтэй зангидсан төр, шашны нэгдсэн бодлогыг баталгаажуулжээ.<ref name="seksie2">"外藩蒙古扎萨克世系表" (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> Үүний дагуу '''1779 онд''' Цяньлун хааны зарлигаар Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж эхэлсэн түүхтэй.<ref name="worship_1779">П.Сүхбат нар. “Богд Очирваань Отгонтэнгэр уулын түүх шастир, тайлга тахилга, зан үйлийн товчоон оршвой”, хоёр боть бүтээл, УБ., 2004.</ref> === Отгонтэнгэр хайрханыг Дархан цаазат уул болгосон нь === Төр, шашны энэхүү томоохон бодлогын үргэлжлэл болгож, уул усыг онгон дагшнаар нь хадгалах, харийн халдлага болон ан гөрөөс хамгаалах зорилгоор '''1818 онд''' албан ёсоор хуульчлан '''дархан цаазат уул''' болгожээ.<ref name="darhan_1818">"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), Уул ус дархлах хуулийн заалтууд.</ref> Энэхүү түүхэн уламжлал нь хожмоо: * [[1911 он|1911 онд]] [[Богд хаан|Богд хааны]] зарлигаар дахин сэргээгдэж, Төрийн тахилгыг үргэлжлүүлэн үйлдсэн.<ref name="worship_1779" /> * [[1992 он|1992 онд]] Улсын Бага Хурлын тогтоолоор дархан цаазат газрын статусыг нь орчин үеийн хууль тогтоомжоор баталгаажуулсан. * [[1995 он|1995 онос]] эхлэн Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар 4 жил тутамд Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж ирсэн уламжлалтай.<ref name="shua2" /> == '''Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ''' == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Бандийн Сандавдорж (1756–1798)-оос эхтэй Алтан ургийн ноёд, тайж нар болон тус хошуу нутгаас төрөн гарсан шашны сод хутагт хувилгаадын төр, шашны залгамж холбоо, багш шавийн барилдлагыг системчлэн харуулбал: == Түүхэн сурвалж, Архивын материал, Ишлэл ба Нотолгоо == === Албан ёсны Архивын Баримт (Үндэсний Төв Архив - ҮТА) === * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ** ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэсрэндорж, Галдангүнтэв, Магсаржав, Загдсамбар ноён, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нарын залгамж чанар, хүүхдүүдийн төрсөн он, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". Энэ нь "Алтан ургийн хэлхээг хэрхэвч тасарч үл болно" гэх гүн ухааныг баримтжуулсан гол сурвалж юм. ** ''Данс №3, Хэрэг №12:'' Цогтой засгийн хошууны язгууртан ноёдоос харьяат шавь нар болон Наро-Банчин, Идэрийн хүрээний лам нарт олгож байсан эдийн засгийн дэмжлэг, мал сэвлэсэн, гэрийн багш нарыг томилсон "Хошуу тамгын газрын номын албаны тэмдэглэл". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ** ''Данс №14, Хэрэг №89 (Тэнгэрийг тэтгэсэн 44-р он / 1779 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Очирваань бурхны догшин орших орон хэмээн Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. Үүнд: "Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна" хэмээн шашин, төрийн бодлогыг зангиджээ. ** ''Данс №22, Хэрэг №104:'' Улиастайн амбанаас Б.Сандавдорж ноёныг хошууныхаа хүн ам, малын тоог асар дутуу мэдүүлж, татвар саатуулсан хэмээн байцаасан "Байцаалтын шарласан данс". * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ** ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан болон Цогтой засгийн хошууны ноёд, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүсэл, үндэсний эрх чөлөөний зорилгыг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Улаан тамгатай, гар бичмэл эх хувь). === Дурсамж, Намтар цадигийн шууд ишлэл === * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' <blockquote>"Миний төрсөн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар, ялангуяа бичгийн эрдэмтэн Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв биднийг багаас минь номд сургах гэрийн багш нарыг цалинжуулж, хийд орныг маань ивээн тэтгэж, бичиг үсэг, соён гэгээрэх эх үүсвэрийг тавьж өгсөн юм. Бидний зүрхэнд байсан Манжийн эсрэг, тусгаар тогтнолын төлөөх үзэл санаа хошуу нутгийн уламжлалт түүхээс эхтэй байв."</blockquote> * '''Нутгийн өвгөдийн ам яриа, дурсамж (Б.Бүдээбазар гуайн дурсамжаас):''' <blockquote>"Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг тэнгэрт халихад (1912 онд) түүнийг өсгөсөн Мэргэн ноён Дашдэндэв маш их гашуудсан гэж нутгийнхан ярьцгаадаг. Мэргэн ноён дараагийн дүр Чимэдцэрэнтэй ч их ойр дотно байж, түүнийг Идэрийн хийдэд суулгахад бүх талын туслалцааг үзүүлсэн."</blockquote> === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ба Ном зохиол === * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн: "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны өгүүлэл, бүтээлүүд). * Профессор О.Батсайхан: "Дилов хутагт Жамсранжав: Амьдрал, үйл ажиллагаа" (Улаанбаатар, 2004 он). * Ч.Бат-Очир: "Хотгойдын түүхэн товчоон" (Улаанбаатар, 2011 он) — Бандийн Сандавдорж ноёны угсаатны бүлгийг авч үлдсэн түүхэн далд тактикийг нотолсон бүтээл. === Түүхэн үйл хэргийн гол гаргалгаанууд === # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн '''Шар наран''', '''Хөх уул''', '''Идэрийн хүрээний соёл''' нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч '''Мэргэн ноён''' тайж '''Дашдэндэв''' гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох '''Жалханз''', '''Дилов''' нарыг бичиг номд сургаж байсан түүхтэй. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй шарын шашингаар дамжуулан ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх үйл хэрэг мөн "Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, тасарч үл ураг удам болно" гэх далд гүн ухаан, үр удамдаа гэрээслэн үлдээсэн суу ухаан юм. Банди ноёны хүүдээ захиж ирсэн'''"Үндэс язгуураа бүү мартсугай, чи бол Хөх Монголын амьд тасархай мөн"''' хэмээн гэрээслэн сургаж ирсэн нь үндэстнээ хамгаалах гүн ухааны аман өв, зуун дамжсан үзэл санааны тамга бөгөөд Сандавдорж ноёноос түүрний хөвүүдэд улиран өвлөгдсөн байдаг нь үйл хэргээр нь маргаангүй батлагдаж байдаг. Хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''Сандавдорж ноён'''ы угсаа залгамжилагч '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нарын оюун санааны залгамж чанар нь эх орноо гэсэн чинзоригийг бадрааж эв санаа нэгтэйгээр Монгол түмнийг Манж Чин улсын харийн дарлалаас гаргах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг эхлүүлсэн юм. === Хил хамгаалалт, цэргийн логистикийн үүрэг (Манж сурвалжийн мэдээ) === '''Бээжин дэх Хятадын Нэгдүгээр Түүхийн Архивт хадгалагдаж буй Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн Манж хэл дээрх Лүфү өргөх бичгийн сангийн "Цэргийн хэргийн булан"-д (軍機處滿文錄副奏摺 - 軍務類) засаг тайж Бандийн Сандавдоржийн баруун хязгаарын батлан хамгаалах, цэргийн логистиктийг гардан гүйцэтгэсэн үүргийг тэмдэглэсэн хэд хэдэн анхдагч тайлан хадгалагдаж байна.''' 1756 оны Хотгойдын Шадар ван Чингүүнжавын бослого дарагдсаны дараа Халхын баруун хойд хязгаар, Идэр, Тэс голын сав, Нөмрөг, Тэлмэн нуурын умард чиглэлийн Орос улстай залгаа хилийн шугамыг дахин цэгцлэх, шинээр түр болон байнгын харуулуудыг (карул) босгох төрийн хэргийг Сандавдорж ноён орон нутагтаа гардан зохион байгуулжээ. Улиастайн жанжны газраас Бээжингийн Цэргийн зөвлөлд өргөсөн Манж хэл дээрх цэргийн илтгэлүүдэд түүнийг *"Цэргийн хэрэгцээний агт, хүнс, өртөө улааны албыг сааталгүй гүйцэтгэж буй засаг ноён"* хэмээн тодорхойлсон байдаг. Тэрээр өөрийн хошууны харьяат сумуудаас цэргийн насны эрсийг хуулийн дагуу хуваарилан дайчилж, хилийн карулуудад харуулын албанд ээлжээр гаргах ажлыг удирдан, цэргүүдийн зэвсэг хэрэгсэл (нум сугар, саадаг, илд, жад, цахиур буу) болон унах агтны бэлэн байдлыг хошууны ар талаас логистикийн хувьд бүрэн хариуцаж байсан нь Чин улсын цэргийн архивын баримтаар батлагддаг. == Бандийн Сандавдорж ноёны түүхэн үйл хэрэг, гавьяа зүтгэл == ''Манж Чин улсын төрийн албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл болон Лифаньюанийн данс хараанд Бандийн Сандавдорж ноёныг '''公品級扎薩克一等台吉三都布多爾濟''' (Gong pinji Zhasake Yideng Taiji Sandubdorji) буюу '''“ Үе улиран тасралтгүй залгамжлах "Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж"''' (扎薩克一等台吉) хэргэмтэйгээр 1756–1798 оны хооронд тус хошууг захирсан хэмээн тэмдэглэжээ.'' * '''Хил хязгаарыг батжуулж, цэрэг дайчилсан нь:''' 1756 оны Шадар ван Чингүүнжавын бослогын дараа урд хил, харуулын алба суларсанд Сандавдорж ноён өөрийн цэргийн хүчийг дайчлан Орос улстай хиллэх умард хил болон Улиастайн чиглэлийн карул (харуул), өртөөдийг хамгаалах төрийн хэргийг гардан зохион байгуулсан. * '''Татвар, албанаас чөлөөлөх "Далд тактик":''' Лифаньюанийн тайлангуудад Цогтой засгийн хошуу нь бусад хошуутай харьцуулахад малын татварын дутагдал байнга гаргадаг, зуд турханд нэрвэгдэх нь нэн элбэг хэмээн бүртгэгдсэн байдаг. Энэ нь Сандавдорж ноён хошууныхаа малчин ардуудыг Чин улсын эдийн засгийн хэт мөлжлөгөөс хамгаалж, "хуурамч зудын данс" үйлдэж байсан түүхэн бодит гэрч юм. * '''"Үе улиран тасралтгүй залгамжлах" эрх:''' Чин улсын Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46-р онд (1781 он) хааны тусгай зарлигаар түүнд '''"Үе улиран тасралтгүй залгамжлах"''' (世襲罔替 - Сэши ванди) онцгой эрх ямбыг олгосон байна. ---- ====== ''Үүсгэн байгуулсан сүм хийд, соёлын голомтууд'' ====== Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар орон нутагтаа бигэг үсэг, дорнын гүн ухааныг дэлгэрүүлэх, лам хуврагуудыг Манжийн албанаас хамгаалах зорилгоор дараах сүм хийдүүдийг босгож, ивээн тэтгэжээ: * '''Шар наран (Шар нарангийн хурал / хүрээ):''' Хошуу нутагтаа бичиг үсэг дээдлэх, соёлын хөрс болгон үүсгэсэн хүрээ. * '''Хөх уул (Хөх уулын хурал / хүрээ):''' Сандавдорж ноёны үүсгэсэн соёлын төв бөгөөд хожмын Жалханз, Дилов нарын төр, шашны суут зүтгэлтнүүдийг бага насанд нь бичиг номд сургаж тордсон түүхтэй. * '''Идэрийн хүрээ:''' Идэр голын сав нутагт ном соёлын бат бөх суурь болон үүсгэгдсэн хүрээ хийд. * '''Самданпунцаглин хийд (1760 он):''' Сандавдорж ноёны дэмжлэгтэйгээр 1760 онд Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болон байгуулагдсан. Түүний хүү соён гэгээрүүлэгч '''Базарваань тайж''' тус хийдийг бүх талаар ивээн тэтгэж, өөрийн 3 хүүг (Данзан, Лувсандорж, Пунцаг) шавилан суулгаж байв. ---- ====== ''Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилга'' ====== Хангайн нурууны ноён оргил, Очирваань бурхны орон Богд Отгонтэнгэр уулыг Чин улсын Цяньлун хааны зарлигаар '''1779 оноос''' эхлэн албан ёсоор Төрийн хуулиар тахиж, жил бүр сан тавьж байхаар тогтоожээ. * '''Зохион байгуулах үүрэг:''' Отгонтэнгэр хайрхны Төрийн тахилгыг тогтоох зан үйлийг Бээжинд мэдүүлж батлуулахад тухайн үеийн Засагт хан аймгийн чуулган, тэр дундаа тус хайрхантай ойр оршин суудаг Цогтой засгийн хошууны ноён Бандийн Сандавдорж орон нутгийн хариуцагчийн хувиар тахилгын бэлтгэл ажил, өртөө улаа, карул харуулын хамгаалалтыг хариуцан гүйцэтгэж байв. * '''Очирваанийн тахилын дуганууд:''' Хайрхны өвөр бэл, Бадархундага нуур болон түүнийг тойрсон рашаануудын ай сав дагуу Төрийн тахилгын үед ном хурдаг түр болон байнгын модон дугануудыг хошууны хөрөнгөөр босгож байсан нь хожмын Отгонтэнгэр уулын хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Отгон сум)-ны шашин соёлын үндэс суурь болжээ. == Түүхэн дүгнэлт == == Засаг нэгдүгээр зэргийн тайж Сандавдорж бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах 4 зангилаагаар дүгнэж болно: == # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн Шар наран, Хөх уул, Идэрийн хүрээний соёл нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох Жалханз, Дилов нарыг бичиг номд сурган торджээ. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' '''Сандавдорж ноёноос эхтэй "Алтан ургийн хэлхээ хэрхэвч тасарч үл болно, харийн дарамтаас улсаа заавал салгана" гэх далд гүн ухаан, гэрээс нь түүний хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим 1911 оны хувьсгалыг үйл хэрэгт тэдний хойч үе нь манлайлсан орсон байна''' == Түүхэн сурвалж, Архивын материал ба Нотолгоо == * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэдэвсодном ван хүртэлх засаг ноёдын залгамж чанар, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ''Данс №14, Хэрэг №89 (1779-1780 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүслийг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Тамгатай, гар бичмэл эх хувь). * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' Төрсөн хошуу (Цогтой засгийн хошуу), өөрийн үеэл Жалханз хутагт, мөн хошууны ноёд тайж нар (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв)-аас хүртэж байсан бичиг номын тус, соён гэгээрэл болон 1911 оны хувьсгалд хэрхэн нууцаар оролцож байсан түүхийг өөрөө гэрчлэн үлдээсэн сурвалж. * '''ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн:''' "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл). Хотгойд Загдсамбар ноёны хүү Лувсанданзанг нярай байхад нь тайж Дашдэндэв үрчлэн авч өсгөсөн түүхийг архивын баримтаар нотолсон бүтээл. == Эх сурвалж == Судлагдсан үндсэн анхдагч эх сурвалжууд Эдгээр түүхэн үйл явдлууд болон угсаа залгамжлалыг баталгаажуулсан хараат бус, албан ёсны эх сурвалжуудын жагсаалт: # '''"Цин Ши Лу" (大清歷朝實錄 / 清實錄):''' Манж Чин улсын хаадын албан ёсны он дарааллын үнэн тэмдэглэл (Халх Монголын ноёдын шагнал, хэргэм залгамжлалын хэсэг). # '''"外藩蒙古回部王公表传" (外藩蒙古迴部王公表傳):''' Лифаньюаниас (Гадаад Монголын төрийг засах яам) гаргасан Гадаад Монголын төрөл садан, вангүүдийн шаштир, угийн бичгийн албан ёсны тэмдэглэл. # '''"大清律例·理藩院则例":''' Манж Чин улсын хууль цаазын бичиг (Монгол тайж нарын хэргэм зэрэг үе улиран буурах хуулийн заалтууд). # '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Монголын түүхийн сан:''' #* ''Фонд А-44, Товёог №1:'' Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын малын данс, зуд турхны мэдүүлэг тайлангууд. #* ''Дотоод яамны Фонд №12, Данс №45:'' Баруун хязгаарын "Хутагтуудын зөвлөл" болон төрийн ноёдын зэвсэг гуйж байсан улаан тамгатай нууц захидал, бичгүүд. # '''Тагнуулын Ерөнхий Газрын (ТЕГ) Тусгай архив:''' 1930-аад оны Их хэлмэгдүүлэлтийн үеийн Засагт хан аймгийн Алтан ургийн тайж нар (Гэндэнсүрэн тайж нарын холбогдох хэрэг)-ын тусгай лавлагаа, байцаалтын тэмдэглэлүүд == Ашигласан материал == <references /> == Нэмэлт ашигласан материал == * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * Ш.Нацагдорж. "Монголын феодализмын үндсэн замнал", Улаанбаатар, 1978. * 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"''. * Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892. * "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)" - ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Монгол Түүхийн тайлбар толь. == Эх сурвалж == * [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу]. * 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). "Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг" (Хөмрөг А-114), "Улиастайн жанжны газрын архив". * С.Пүрэвжав. "Хотогойдын угсаа түүхийн товч" судалгааны бүтээл. [[Ангилал:Монголын засаг ноёд]] [[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]] [[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]] [[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]] [[Ангилал:Чингис хааны]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Завхан аймгийн]] [[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]] [[Ангилал:世袭罔替)]] hwftzrkbqctfxv3zzla1ldzd0kuuk5e 873308 873306 2026-10-14T09:10:24Z Tojilsuren Dariimaa 107670 873308 wikitext text/x-wiki ====== '''“Тэргүүн зэргийн тайж, Үе улиран тасралтгүй залгамжлах засаг ноён Сандавдорж”''' ====== Халхын баруун замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы дундад баруун гарын адгийн хошуу, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу, Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошуу, Цогтой вангийн хошуу == Угсаатны зүй, ургийн бичиг == Цогтой засгийн (Нөмрөг уулын) хошууны засаг ноёд болон Галсан тайжийн угийн хэлхээг түүхэн сурвалж бичиг, хүн амын тооллогын баримтад тулгуурлан харуулбал: {{Угийн мод/эхлэл}} {{Угийн мод||,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.|}} {{Угийн мод|SHOL|||||||||||||||||||||SHOL=[[Шолой убаши хунтайж]]<br>(1567 онд төрсөн, Хотгойдын Алтан хан)}} {{Угийн мод||`|-|.|||||||||||||||||||}} {{Угийн мод|||OMBO|||||||||||||||||||OMBO=Омбо-эрдэнэ хунтайж<br>(1631 оны үеийн сурвалжид гардаг)}} {{Угийн мод||||`|-|.|||||||||||||||||}} {{Угийн мод|||||RIN||||||||||||||||RIN=Лувсанринчин (Ринчин)<br>(1657 онд төрсөн)}} {{Угийн мод||||||`|-|.|||||||||||||||}} {{Угийн мод|||||||LARI||||||||||||||LARI=Лари засаг<br>(1732–1737 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод||||||||`|-|.|||||||||||||}} {{Угийн мод|||||||||BAND||||||||||||BAND=Банди засаг<br>(1737–1756 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод||||||||||`|-|.|||||||||||}} {{Угийн мод|||||||||||SAND||||||||||SAND=Сандувдорж засаг<br>(1756–1801 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод||||||||||||`|-|.|||||||||}} {{Угийн мод|||||||||||||TSES||||||||TSES=Цэсрэндорж засаг<br>(1801–1808 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод||||||||||||||`|-|.|||||||}} {{Угийн мод|||||||||||||||GALD||||||GALD=Галдангүнтэв засаг<br>(1808–1846 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод||||||||||||||||`|-|.|||||}} {{Угийн мод|||||||||||||||||MAGS||||MAGS=Магсаржав засаг<br>(1847–1862 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод|||||||||||||||,|-|-|-|^|-|-|-|.|}} {{Угийн мод||||||||||||||ZAGD|||||GALS|ZAGD=Загдсамбар засаг<br>(1864–1894)<br>''Салбар А (Засаг ноёд)''|GALS='''[[Галсан тайж]]'''<br>(1800-аад оны сүүл)<br>''Салбар Б (Тайж нар)''}} {{Угийн мод|||||||||||||||`|-|.||||||(`|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.|}} {{Угийн мод||||||||||||||||DAMD||||GEND|||GONCH|||BADA|||LKHA|||BUDE|DAMD=Дамдин-Абиша засаг гүн<br>(1895–1915 онд засаг суусан,<br>Чуулганы дарга)|GEND=Гэндэнсүрэн<br>(1869 онд төрсөн)|GONCH=[[Гончигсүрэн тайж]]<br>(1883 онд төрсөн)|BADA=Бадарч<br>(1891)|LKHA=Лхүмбэ<br>(1902)|BUDE=Бүдээ}} {{Угийн мод/төгсгөл}} === Дээд өвөг дээдсийн он дарааллын хэлхээ === Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (Нөмрөг уулын) хошууны үе үеийн засаг ноёд болон Галсан тайжийн ураг төрлийг он цагийн дарааллаар жагсаавал: * '''Шолой убаши хунтайж (1567 онд төрсөн)''' — Түмэндара дайчин хотугурын ахмад хөвгүүн. Хотгойдын анхны Алтан хан хэмээн алдаршсан түүхт удирдагч, Батмөнх Даян хааны ач Гэрсэнз жалайр хунтайжийн шууд угсаа мөн.<ref>«Шастир бичиг», №746.1, Хуудас 272.</ref> * '''Омбо-эрдэнэ хунтайж (XVII зууны эхэн үе)''' — Шолой убаши хунтайжийн ахмад хөвгүүн бөгөөд Хотгойдын дараагийн хатанбаатар ноён. 1631 оны үеийн Оросын архив, түүхэн сурвалжид нэр нь тэмдэглэгдсэн байдаг.<ref>«Шастир бичиг», №747.1, Хуудас 272.</ref> * '''Лувсанринчин / Ринчин (1657 онд төрсөн)''' — Омбо-эрдэнийн хөвгүүн, Алтан хааны угсааны томоохон ноён.<ref>«Шастир бичиг», №748.1, Хуудас 273.</ref> * '''Лари засаг (1732–1737 онд засаг суусан)''' — Лувсан тайж хэмээх Ринчингийн хоёрдугаар хөвгүүн. 1732 онд засаг тэргүүн зэрэг тайж залгамжлан, Цогтой засгийн хошууг тусгаарлан удирдан суусан.<ref>«Шастир бичиг», №749.2, Хуудас 273.</ref> * '''Банди засаг (1737–1756 онд засаг суусан)''' — Ларийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг тэргүүн зэрэг тайж залгамжилж, 1756 он хүртэл Цогтой засгийн хошууны ноён байгаад нас барсан.<ref>«Шастир бичиг», №751.1, Хуудас 274.</ref> * '''Сандувдорж засаг (1756–1801 онд засаг суусан)''' — Бандийн ахмад хөвгүүн. 1756 онд засаг тэргүүн зэрэг тайж залгамжилсан. 1781 онд засаг хэргэмийг үе улиран залгамжлуулахаар болж, 1801 он хүртэл Цогтой засгийн хошууг захирсан.<ref>«Шастир бичиг», №752.1, Хуудас 274.</ref> == 1756 оны бослого дахь хошууны оролцоо == [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]] болон Цогтой засгийн хошууны ноёд (Банди, Сандавдорж) нар нь Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 оны зун Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байна.<ref name="natsag">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref>Бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.<ref name="natsag" /><ref name="ulaanbaatar_archive">Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл".</ref> # '''Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу):''' 《大清高宗纯皇帝实录》 (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):<ref>"大清高宗纯皇帝实录" (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref><ref>"清实录" (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> #: ''“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”'' #: '''Тайлбар орчуулга:''' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнсийг тусламж болгон авчээ. Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгаж, Чин улсын хуулийн "Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг" (谋反大逆) бүлгээр яллах үндэслэл болгосон байна.<ref>"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref><ref>"平定准噶尔方略" (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> #: 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн "Цогтой засгийн хошуу" маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.<ref name=":1">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. == Бослогыг дэмжиж ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь == ====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ====== == Эх сурвалж, нотлох баримтууд == === 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) === Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд: : <blockquote>“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ. === 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл): : <blockquote>“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг. === 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд === * '''Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958:''' : Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо "Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан" хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''. * '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун):''' : Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, харуулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг. == Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''"Да Чин Лү Ли"'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *"Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах"* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ. Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас '''Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд''' хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд: # '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён. # '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин. # '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг. # '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч. # '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён. # '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн '''Сандавдорж''' ( 三都布多爾濟, ''Sandubdorji'') ). Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ. == Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд == === 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526: : <blockquote>“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *"Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй"* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ. === 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) === Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр: : <blockquote>“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ. === 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄ ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe."'' == Ашигласан материал == * Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958. * ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004. * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京. * 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二. == Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь == Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *"Хуваан захирах"* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв. Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ: # '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд). # '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан. # '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу. # '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу. # '''Цогтой засгийн хошуу (Гүнгийн зэрэгтэй, нэгдүгээр зэргийн тайж засаг Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг. Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр "амьд хана" болгон хувиргасан байна. == Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт == Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг: * '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ. * '''Улиастай-Каруулын "Цэргийн коридор" болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *"Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон"* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ. == Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд == === 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) === * '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал): : <blockquote>“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ. === 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba."'' "Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ." ====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ====== : === 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд === Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог: * '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт: : ''"...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй..."'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ. * '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *"Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй"* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ. : === Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь === Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, "эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард" (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.<ref name="Shindev">Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар.</ref> Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.<ref name="Natsagdorj1958">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref> ==== Манж Чин улсын ''"Чин Ши Лу"'' (Хааны үнэн тэмдэглэл) болон ''"Улиастайн жанждын газрын фонд"''-ын баримтыг хөөвөл 1756 оны 11 сард яг дараах үйл явдал өрнөжээ ==== Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл), "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" болон Ли Фань Юанийн нууц айлтгалын бичгүүдийг цаг хугацааны дарааллаар нарийвчлан хөөж шүүвэл маш чухал, гайхалтай түүхэн үнэн тодордог. Таны асуусан Цяньлун хааны зарлиг, ял тулгалт нь Банди ноёныг Улиастайд очиж мэдүүлэг өгөхөөс ''БҮР ӨМНӨ, БЭЭЖИНД ХААНЫ ОРДОНД НЭГЭНТ БАТЛАГДАЖ, ШИЙДВЭР НЬ ГАРЧИХСАН БАЙСАН'' нь 100% түүхийн бодит үнэн юм. Энэхүү зарлиг ямар сурвалжаар хэрхэн урьдчилан батлагдсан байсныг нарийн он цаг, логик холбоосоор нь тодруулж харуулбал: 1. Мэдүүлгээс өмнө хаанаас ял батлагдсан бэ? (Хааны зарлиг: '''1756 оны 10-11 сар''') Чин улсын тагнуулын мэдээ болон Баруун замын цэргийн туслагч жанжин Цэнгүнжавын (成滚扎布) Бээжин рүү илгээсэн шуурхай айлтгалаар Чингүнжав Хотгойдын Банди ноёны нутгаар саадгүй нэвтэрч, улаа өртөө, хүнс авсан нь хэдийнэ тодорхой болсон байв. Сурвалжийн баримт: Цяньлун хаан Улиастайн амбанд урьдчилан ирүүлсэн зарлигтаа "Чингүнжавыг зүгээр харан сууж, нутаг дэвсгэрээрээ чөлөөтэй нэвтрүүлж явуулсан Банди тайжийн хэрэг бол 'Да Чин Лү Ли' хуулийн Моу фань (谋反 - Төрийн эсрэг тэрслэх) хэрэгт шууд хамаарна" хэмээн Бээжингээс ялыг нь урьдчилан баталж, '''цаазлах''' тушаалыг бэлдсэн байжээ. Улиастайн амбанд Банди ноёныг дуудсан нь түүнийг ''"Гэм буруутай эсэхийг нь шүүх" гэж биш'', харин нэгэнт батлагдсан ялыг нь тулгаж, ''Чингүнжавын ухрах чиглэл, Оростой холбогдсон нууц сүлжээг нь эрүүдэн байцааж, мэдүүлэг авах'' ганцхан зорилготой байв. Банди ноёны ''"Амиараа дэнчин тавьсан"'' ба Банди ноён өөрт нь тулгарсан энэхүү Моу фань ял урьдчилан батлагдсан, '''Улиастайд очвол амьд буцахгүй бөгөөд эрүү шүүлтэд орвол хүү Сандавдорж, хошууны Тэлмэн нуурт нуусан Хотгойд-Уйгар иргэд нь нийтээрээ "Жи мо" (籍没 - Үндсээр нь устах) ялаар хядуулахыг бүрэн ухамсарлаж байв'''. '''''Тиймээс тэрээр Улиастайд очиж Манжийн амбанд ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгөхөөс өмнө, зам зуураа (1756 оны 11 сарын сүүлчээр) зүрх нь хаагдаж таалал төгссөн юм.''''' Үр дүн: Хэрэгтэн мэдүүлэг өгөхөөс өмнө замдаа нас барсан тул Улиастайн амбан Бээжин рүү "Хэрэгтэн Банди урьдчилан байцаагдахаар ирж явах замдаа өөд болсон тул байцаалт авч, хэргийг гүнзгийрүүлэх аргагүй болов" гэж илгээхээс өөр аргагүй болж, хууль эрх зүйн хувьд хэрэг нь зогсжээ. == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл Банди ноёны нас барсан шалтгааны эх сурвалжийн тодотгол == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл, Ли Фань Юань (Гадаад Монголын хэргийг засах яам)-ны архивын баримт болон хятад хэл дээрх сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (清实录 - Төрөлхтний үнэн тэмдэглэл) болон "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" (平定准噶尔方略 - Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг) зэргийг тулган шүүж, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийн нас барсан бодит шалтгаан, он цагийг түүхийн хамгийн нарийн үнэнээр тодруулан харуулж байна.<ref name="MUTA168">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.</ref> === 1. Манж, Хятад албан ёсны сурвалж дахь бодит он цаг === Манжийн сурвалжид тэмдэглэснээр Хотгойдын засаг тайж Банди нь Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун)-ий 21-р оны өвлийн эхэн сар буюу 1756 оны 11 дүгээр сард таалал төгссөн нь хөдөлшгүй үнэн юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Халхын өрнө замын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тэмдэглэл.</ref> * '''Засаг залгамжлалын баримт:''' Түүнийг нас бармагц, мөн оны (1756 он) өвлийн дунд сард түүний ууган хүү Сандавдоржид (桑达布多尔济) Цогтой засгийн хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг албан ёсоор шилжүүлэн олгож, засаглалын тооллыг нь 1756 оноос эхлүүлсэн тухай "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т тод тэмдэглэсэн байдаг.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> === 2. Нас барсан бодит шалтгаан (Манжийн мөрдлөг ба Сэтгэл зүйн дарамт) === Хятад сурвалж дахь Улиастайн жанжны газрын албан мэдээ (奏折 - Айлтгал бичиг)-нээс шүүвэл, Банди ноён нь харийн цэрэгт зэвсэг барин тулалдаж байгаад насан эцэс болоогүй, харин улс төрийн асар хүнд хэлмэгдүүлэлт, хардалт сэрдэлтийн золиос болж, зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) таалал төгссөн байна.<ref>''"平定准噶尔方略"'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> * '''Сурвалжийн зангилаа:''' Шадар ван Чингүнжав 1756 оны 11 сард Манжийн цэрэгт шахагдан ухрах замдаа Банди ноёны хошуугаар дайрч, нууцаар дэмжлэг (хүнс, зэр зэвсэг) аваад Оросын хилийг чиглэн одсоныг Манжийн жанжин Цэнгүнжав (成滚扎布) болон Улиастайн амбаны тагнуулууд илрүүлжээ.<ref>''"清实录"'' (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> * '''Ял тулгалт:''' Цяньлун хааны зарлигаар засаг тайж Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн яллаж, "Да Чин Лү Ли" (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref> * '''Эмгэнэлт хувь тавилан:''' Манж төрийн асар их сэрдлэг, хавчлага, "миний энэ үйлдлээс болоод хошуу нутаг, элэг нэгт Хотгойд-Уйгар иргэдийг маань 'Жи мо' (籍没) ялаар үйлноор нь хүйс тэмтрэх вивий" гэх сэтгэл зүйн асар хүнд дарамт, айдас, хатуу мөрдлөг байцаалтын дунд засаг ноён Банди Улиастай руу хүргэгдэх замдаа зүрх нь гэнэт хаагдаж (эмгэнэлтэйгээр) таалал төгссөн байна.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанжны газар), Данс №22, Хэрэг №104.</ref> == '''Дүгнэлт''' == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу">[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> # '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд "Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн" хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог. # '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдорж ноён ба түүний эцэг '''Банди ноёны нэр тамгатай''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, "Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой" гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай. # '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг "Хотгойдын 5 хошуу" болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн хугацаанд ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''"Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон"''' гэх мэтчин хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм. Уян хатан тактикта, холч дипломат бодлогоор татвар, мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч, элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, <nowiki>''</nowiki>Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг" захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд,тайжууд улс орон, газар нутаг, ард түмнээ хэрэн авч байсан тухай мэдэж болно. Бандийн Сандавдорж өөрийн авга ах болон төрсөн эцгийнхээ сүүлчийн амьмгалаа хүртэл ХӨХ МОНГОЛЫН үр тэдгээр ноёдын нэг нь юм. Түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.<ref name=":2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> [[Файл:Otgon tenger uul 2009.jpg|thumb|Отгонтэнгэр уул ]] == Түүхэн уламжлал ба Төрийн тахилга"Отгонтэнгэр" уул == Отгонтэнгэр хайрхныг тахиж шүтэж ирсэн уламжлал нь олон зууны түүхтэй бөгөөд төр, шашны хэмжээнд албан ёсоор Төрийн тахилгатай болгоход Хотгойдын засаг ноён [[Бандийн Сандавдорж]] ноён түүхэн чухал үүрэг гүйцэтгэжээ.<ref name="jambal2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> === Засаг нэгдүгээр зэргийн тайж Сандавдорж ноёны дипломат айлтгал ба Цяньлун хааны зарлиг === [[1770-аад он|1770-аад оны]] сүүл үеэр Хотгойдын засаг, тэргүүн зэргийн тайж Б.Сандавдорж ноён [[Манж Чин улс|Манж Чин улсын]] Цяньлун хаанд дипломат өргөх бичиг илгээжээ. Тэрээр уг өргөх бичигтээ Отгонтэнгэр хайрхныг буддын шашны догшин сахиус болох [[Очирваань]] бурхны орших орон хэмээн тодорхойлж, Төрийн тахилгатай болгох айлтгалыг өргөн мэдүүлсэн байна.<ref name="shua2">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Цяньлун хаанаас тус айлтгалыг зөвшөөрч, тусгайлан зарлиг бичиг буулгахдаа:<blockquote>''"Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна"''</blockquote>хэмээн тэмдэглэж, монголчуудын уламжлалт уул усны шүтлэгийг буддын шашны богд шүтээнтэй зангидсан төр, шашны нэгдсэн бодлогыг баталгаажуулжээ.<ref name="seksie2">"外藩蒙古扎萨克世系表" (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> Үүний дагуу '''1779 онд''' Цяньлун хааны зарлигаар Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж эхэлсэн түүхтэй.<ref name="worship_1779">П.Сүхбат нар. “Богд Очирваань Отгонтэнгэр уулын түүх шастир, тайлга тахилга, зан үйлийн товчоон оршвой”, хоёр боть бүтээл, УБ., 2004.</ref> === Отгонтэнгэр хайрханыг Дархан цаазат уул болгосон нь === Төр, шашны энэхүү томоохон бодлогын үргэлжлэл болгож, уул усыг онгон дагшнаар нь хадгалах, харийн халдлага болон ан гөрөөс хамгаалах зорилгоор '''1818 онд''' албан ёсоор хуульчлан '''дархан цаазат уул''' болгожээ.<ref name="darhan_1818">"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), Уул ус дархлах хуулийн заалтууд.</ref> Энэхүү түүхэн уламжлал нь хожмоо: * [[1911 он|1911 онд]] [[Богд хаан|Богд хааны]] зарлигаар дахин сэргээгдэж, Төрийн тахилгыг үргэлжлүүлэн үйлдсэн.<ref name="worship_1779" /> * [[1992 он|1992 онд]] Улсын Бага Хурлын тогтоолоор дархан цаазат газрын статусыг нь орчин үеийн хууль тогтоомжоор баталгаажуулсан. * [[1995 он|1995 онос]] эхлэн Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар 4 жил тутамд Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж ирсэн уламжлалтай.<ref name="shua2" /> == '''Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ''' == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Бандийн Сандавдорж (1756–1798)-оос эхтэй Алтан ургийн ноёд, тайж нар болон тус хошуу нутгаас төрөн гарсан шашны сод хутагт хувилгаадын төр, шашны залгамж холбоо, багш шавийн барилдлагыг системчлэн харуулбал: == Түүхэн сурвалж, Архивын материал, Ишлэл ба Нотолгоо == === Албан ёсны Архивын Баримт (Үндэсний Төв Архив - ҮТА) === * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ** ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэсрэндорж, Галдангүнтэв, Магсаржав, Загдсамбар ноён, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нарын залгамж чанар, хүүхдүүдийн төрсөн он, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". Энэ нь "Алтан ургийн хэлхээг хэрхэвч тасарч үл болно" гэх гүн ухааныг баримтжуулсан гол сурвалж юм. ** ''Данс №3, Хэрэг №12:'' Цогтой засгийн хошууны язгууртан ноёдоос харьяат шавь нар болон Наро-Банчин, Идэрийн хүрээний лам нарт олгож байсан эдийн засгийн дэмжлэг, мал сэвлэсэн, гэрийн багш нарыг томилсон "Хошуу тамгын газрын номын албаны тэмдэглэл". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ** ''Данс №14, Хэрэг №89 (Тэнгэрийг тэтгэсэн 44-р он / 1779 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Очирваань бурхны догшин орших орон хэмээн Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. Үүнд: "Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна" хэмээн шашин, төрийн бодлогыг зангиджээ. ** ''Данс №22, Хэрэг №104:'' Улиастайн амбанаас Б.Сандавдорж ноёныг хошууныхаа хүн ам, малын тоог асар дутуу мэдүүлж, татвар саатуулсан хэмээн байцаасан "Байцаалтын шарласан данс". * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ** ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан болон Цогтой засгийн хошууны ноёд, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүсэл, үндэсний эрх чөлөөний зорилгыг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Улаан тамгатай, гар бичмэл эх хувь). === Дурсамж, Намтар цадигийн шууд ишлэл === * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' <blockquote>"Миний төрсөн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар, ялангуяа бичгийн эрдэмтэн Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв биднийг багаас минь номд сургах гэрийн багш нарыг цалинжуулж, хийд орныг маань ивээн тэтгэж, бичиг үсэг, соён гэгээрэх эх үүсвэрийг тавьж өгсөн юм. Бидний зүрхэнд байсан Манжийн эсрэг, тусгаар тогтнолын төлөөх үзэл санаа хошуу нутгийн уламжлалт түүхээс эхтэй байв."</blockquote> * '''Нутгийн өвгөдийн ам яриа, дурсамж (Б.Бүдээбазар гуайн дурсамжаас):''' <blockquote>"Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг тэнгэрт халихад (1912 онд) түүнийг өсгөсөн Мэргэн ноён Дашдэндэв маш их гашуудсан гэж нутгийнхан ярьцгаадаг. Мэргэн ноён дараагийн дүр Чимэдцэрэнтэй ч их ойр дотно байж, түүнийг Идэрийн хийдэд суулгахад бүх талын туслалцааг үзүүлсэн."</blockquote> === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ба Ном зохиол === * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн: "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны өгүүлэл, бүтээлүүд). * Профессор О.Батсайхан: "Дилов хутагт Жамсранжав: Амьдрал, үйл ажиллагаа" (Улаанбаатар, 2004 он). * Ч.Бат-Очир: "Хотгойдын түүхэн товчоон" (Улаанбаатар, 2011 он) — Бандийн Сандавдорж ноёны угсаатны бүлгийг авч үлдсэн түүхэн далд тактикийг нотолсон бүтээл. === Түүхэн үйл хэргийн гол гаргалгаанууд === # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн '''Шар наран''', '''Хөх уул''', '''Идэрийн хүрээний соёл''' нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч '''Мэргэн ноён''' тайж '''Дашдэндэв''' гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох '''Жалханз''', '''Дилов''' нарыг бичиг номд сургаж байсан түүхтэй. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй шарын шашингаар дамжуулан ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх үйл хэрэг мөн "Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, тасарч үл ураг удам болно" гэх далд гүн ухаан, үр удамдаа гэрээслэн үлдээсэн суу ухаан юм. Банди ноёны хүүдээ захиж ирсэн'''"Үндэс язгуураа бүү мартсугай, чи бол Хөх Монголын амьд тасархай мөн"''' хэмээн гэрээслэн сургаж ирсэн нь үндэстнээ хамгаалах гүн ухааны аман өв, зуун дамжсан үзэл санааны тамга бөгөөд Сандавдорж ноёноос түүрний хөвүүдэд улиран өвлөгдсөн байдаг нь үйл хэргээр нь маргаангүй батлагдаж байдаг. Хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''Сандавдорж ноён'''ы угсаа залгамжилагч '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нарын оюун санааны залгамж чанар нь эх орноо гэсэн чинзоригийг бадрааж эв санаа нэгтэйгээр Монгол түмнийг Манж Чин улсын харийн дарлалаас гаргах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг эхлүүлсэн юм. === Хил хамгаалалт, цэргийн логистикийн үүрэг (Манж сурвалжийн мэдээ) === '''Бээжин дэх Хятадын Нэгдүгээр Түүхийн Архивт хадгалагдаж буй Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн Манж хэл дээрх Лүфү өргөх бичгийн сангийн "Цэргийн хэргийн булан"-д (軍機處滿文錄副奏摺 - 軍務類) засаг тайж Бандийн Сандавдоржийн баруун хязгаарын батлан хамгаалах, цэргийн логистиктийг гардан гүйцэтгэсэн үүргийг тэмдэглэсэн хэд хэдэн анхдагч тайлан хадгалагдаж байна.''' 1756 оны Хотгойдын Шадар ван Чингүүнжавын бослого дарагдсаны дараа Халхын баруун хойд хязгаар, Идэр, Тэс голын сав, Нөмрөг, Тэлмэн нуурын умард чиглэлийн Орос улстай залгаа хилийн шугамыг дахин цэгцлэх, шинээр түр болон байнгын харуулуудыг (карул) босгох төрийн хэргийг Сандавдорж ноён орон нутагтаа гардан зохион байгуулжээ. Улиастайн жанжны газраас Бээжингийн Цэргийн зөвлөлд өргөсөн Манж хэл дээрх цэргийн илтгэлүүдэд түүнийг *"Цэргийн хэрэгцээний агт, хүнс, өртөө улааны албыг сааталгүй гүйцэтгэж буй засаг ноён"* хэмээн тодорхойлсон байдаг. Тэрээр өөрийн хошууны харьяат сумуудаас цэргийн насны эрсийг хуулийн дагуу хуваарилан дайчилж, хилийн карулуудад харуулын албанд ээлжээр гаргах ажлыг удирдан, цэргүүдийн зэвсэг хэрэгсэл (нум сугар, саадаг, илд, жад, цахиур буу) болон унах агтны бэлэн байдлыг хошууны ар талаас логистикийн хувьд бүрэн хариуцаж байсан нь Чин улсын цэргийн архивын баримтаар батлагддаг. == Бандийн Сандавдорж ноёны түүхэн үйл хэрэг, гавьяа зүтгэл == ''Манж Чин улсын төрийн албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл болон Лифаньюанийн данс хараанд Бандийн Сандавдорж ноёныг '''公品級扎薩克一等台吉三都布多爾濟''' (Gong pinji Zhasake Yideng Taiji Sandubdorji) буюу '''“ Үе улиран тасралтгүй залгамжлах "Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж"''' (扎薩克一等台吉) хэргэмтэйгээр 1756–1798 оны хооронд тус хошууг захирсан хэмээн тэмдэглэжээ.'' * '''Хил хязгаарыг батжуулж, цэрэг дайчилсан нь:''' 1756 оны Шадар ван Чингүүнжавын бослогын дараа урд хил, харуулын алба суларсанд Сандавдорж ноён өөрийн цэргийн хүчийг дайчлан Орос улстай хиллэх умард хил болон Улиастайн чиглэлийн карул (харуул), өртөөдийг хамгаалах төрийн хэргийг гардан зохион байгуулсан. * '''Татвар, албанаас чөлөөлөх "Далд тактик":''' Лифаньюанийн тайлангуудад Цогтой засгийн хошуу нь бусад хошуутай харьцуулахад малын татварын дутагдал байнга гаргадаг, зуд турханд нэрвэгдэх нь нэн элбэг хэмээн бүртгэгдсэн байдаг. Энэ нь Сандавдорж ноён хошууныхаа малчин ардуудыг Чин улсын эдийн засгийн хэт мөлжлөгөөс хамгаалж, "хуурамч зудын данс" үйлдэж байсан түүхэн бодит гэрч юм. * '''"Үе улиран тасралтгүй залгамжлах" эрх:''' Чин улсын Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46-р онд (1781 он) хааны тусгай зарлигаар түүнд '''"Үе улиран тасралтгүй залгамжлах"''' (世襲罔替 - Сэши ванди) онцгой эрх ямбыг олгосон байна. ---- ====== ''Үүсгэн байгуулсан сүм хийд, соёлын голомтууд'' ====== Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар орон нутагтаа бигэг үсэг, дорнын гүн ухааныг дэлгэрүүлэх, лам хуврагуудыг Манжийн албанаас хамгаалах зорилгоор дараах сүм хийдүүдийг босгож, ивээн тэтгэжээ: * '''Шар наран (Шар нарангийн хурал / хүрээ):''' Хошуу нутагтаа бичиг үсэг дээдлэх, соёлын хөрс болгон үүсгэсэн хүрээ. * '''Хөх уул (Хөх уулын хурал / хүрээ):''' Сандавдорж ноёны үүсгэсэн соёлын төв бөгөөд хожмын Жалханз, Дилов нарын төр, шашны суут зүтгэлтнүүдийг бага насанд нь бичиг номд сургаж тордсон түүхтэй. * '''Идэрийн хүрээ:''' Идэр голын сав нутагт ном соёлын бат бөх суурь болон үүсгэгдсэн хүрээ хийд. * '''Самданпунцаглин хийд (1760 он):''' Сандавдорж ноёны дэмжлэгтэйгээр 1760 онд Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болон байгуулагдсан. Түүний хүү соён гэгээрүүлэгч '''Базарваань тайж''' тус хийдийг бүх талаар ивээн тэтгэж, өөрийн 3 хүүг (Данзан, Лувсандорж, Пунцаг) шавилан суулгаж байв. ---- ====== ''Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилга'' ====== Хангайн нурууны ноён оргил, Очирваань бурхны орон Богд Отгонтэнгэр уулыг Чин улсын Цяньлун хааны зарлигаар '''1779 оноос''' эхлэн албан ёсоор Төрийн хуулиар тахиж, жил бүр сан тавьж байхаар тогтоожээ. * '''Зохион байгуулах үүрэг:''' Отгонтэнгэр хайрхны Төрийн тахилгыг тогтоох зан үйлийг Бээжинд мэдүүлж батлуулахад тухайн үеийн Засагт хан аймгийн чуулган, тэр дундаа тус хайрхантай ойр оршин суудаг Цогтой засгийн хошууны ноён Бандийн Сандавдорж орон нутгийн хариуцагчийн хувиар тахилгын бэлтгэл ажил, өртөө улаа, карул харуулын хамгаалалтыг хариуцан гүйцэтгэж байв. * '''Очирваанийн тахилын дуганууд:''' Хайрхны өвөр бэл, Бадархундага нуур болон түүнийг тойрсон рашаануудын ай сав дагуу Төрийн тахилгын үед ном хурдаг түр болон байнгын модон дугануудыг хошууны хөрөнгөөр босгож байсан нь хожмын Отгонтэнгэр уулын хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Отгон сум)-ны шашин соёлын үндэс суурь болжээ. == Түүхэн дүгнэлт == == Засаг нэгдүгээр зэргийн тайж Сандавдорж бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах 4 зангилаагаар дүгнэж болно: == # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн Шар наран, Хөх уул, Идэрийн хүрээний соёл нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох Жалханз, Дилов нарыг бичиг номд сурган торджээ. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' '''Сандавдорж ноёноос эхтэй "Алтан ургийн хэлхээ хэрхэвч тасарч үл болно, харийн дарамтаас улсаа заавал салгана" гэх далд гүн ухаан, гэрээс нь түүний хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим 1911 оны хувьсгалыг үйл хэрэгт тэдний хойч үе нь манлайлсан орсон байна''' == Түүхэн сурвалж, Архивын материал ба Нотолгоо == * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэдэвсодном ван хүртэлх засаг ноёдын залгамж чанар, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ''Данс №14, Хэрэг №89 (1779-1780 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүслийг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Тамгатай, гар бичмэл эх хувь). * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' Төрсөн хошуу (Цогтой засгийн хошуу), өөрийн үеэл Жалханз хутагт, мөн хошууны ноёд тайж нар (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв)-аас хүртэж байсан бичиг номын тус, соён гэгээрэл болон 1911 оны хувьсгалд хэрхэн нууцаар оролцож байсан түүхийг өөрөө гэрчлэн үлдээсэн сурвалж. * '''ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн:''' "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл). Хотгойд Загдсамбар ноёны хүү Лувсанданзанг нярай байхад нь тайж Дашдэндэв үрчлэн авч өсгөсөн түүхийг архивын баримтаар нотолсон бүтээл. == Эх сурвалж == Судлагдсан үндсэн анхдагч эх сурвалжууд Эдгээр түүхэн үйл явдлууд болон угсаа залгамжлалыг баталгаажуулсан хараат бус, албан ёсны эх сурвалжуудын жагсаалт: # '''"Цин Ши Лу" (大清歷朝實錄 / 清實錄):''' Манж Чин улсын хаадын албан ёсны он дарааллын үнэн тэмдэглэл (Халх Монголын ноёдын шагнал, хэргэм залгамжлалын хэсэг). # '''"外藩蒙古回部王公表传" (外藩蒙古迴部王公表傳):''' Лифаньюаниас (Гадаад Монголын төрийг засах яам) гаргасан Гадаад Монголын төрөл садан, вангүүдийн шаштир, угийн бичгийн албан ёсны тэмдэглэл. # '''"大清律例·理藩院则例":''' Манж Чин улсын хууль цаазын бичиг (Монгол тайж нарын хэргэм зэрэг үе улиран буурах хуулийн заалтууд). # '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Монголын түүхийн сан:''' #* ''Фонд А-44, Товёог №1:'' Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын малын данс, зуд турхны мэдүүлэг тайлангууд. #* ''Дотоод яамны Фонд №12, Данс №45:'' Баруун хязгаарын "Хутагтуудын зөвлөл" болон төрийн ноёдын зэвсэг гуйж байсан улаан тамгатай нууц захидал, бичгүүд. # '''Тагнуулын Ерөнхий Газрын (ТЕГ) Тусгай архив:''' 1930-аад оны Их хэлмэгдүүлэлтийн үеийн Засагт хан аймгийн Алтан ургийн тайж нар (Гэндэнсүрэн тайж нарын холбогдох хэрэг)-ын тусгай лавлагаа, байцаалтын тэмдэглэлүүд == Ашигласан материал == <references /> == Нэмэлт ашигласан материал == * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * Ш.Нацагдорж. "Монголын феодализмын үндсэн замнал", Улаанбаатар, 1978. * 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"''. * Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892. * "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)" - ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Монгол Түүхийн тайлбар толь. == Эх сурвалж == * [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу]. * 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). "Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг" (Хөмрөг А-114), "Улиастайн жанжны газрын архив". * С.Пүрэвжав. "Хотогойдын угсаа түүхийн товч" судалгааны бүтээл. [[Ангилал:Монголын засаг ноёд]] [[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]] [[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]] [[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]] [[Ангилал:Чингис хааны]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Завхан аймгийн]] [[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]] [[Ангилал:世袭罔替)]] 7pdqgers140uxkro570p0cdifhykgv6 0 148615 873309 872917 2026-10-14T09:13:47Z Tojilsuren Dariimaa 107670 873309 wikitext text/x-wiki [[Файл:Засагтхан аймгийн ноёдын ургийн бичиг.jpg|thumb|Засагтхан аймгийн Алтан ургийн бичиг]] {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, "хэрэгтэн" болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. === Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх угсаа залгамжлал === "Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг" (1896 он) түүхэн сурвалж дахь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Хотгойдын Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн шууд удам болох Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх ураг төрлийн хэлхээ, хүрдэн зураг дээрх байршил дараах үечлэлээр бичигдсэн байна: *[[Чингис хаан]] * [[Батмөнх Даян хаан]] * [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг үндэслэгч) * [[Ашихай дархан ноён]] (Засагт ханыхны өвөг) * [[Түмэндарь дайчин ноён]] ('''ууган хүү''') * [[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайж]] (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' * [[Омбо Эрдэнэ хунтайж|Омбо эрдэнэ хунтайж]] ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' * Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' * '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар * '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж * '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж * '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён * '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён * [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён * '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' * '''Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж Банди (6-р үеийн Засаг ноён):''' Цогтой засгийн хошууны гол улаан тэнхлэг шугамын дагуу төвөөс гадагшлах урсгалын дунд цагирагт түүний нэрийг Засаг ноён тул улаан бэхээр хүрээлж тэмдэглэсэн. Тэрээр Баруун хязгаарыг тохинуулахад хүчин зүтгэж явсан түүхтэй. * '''Улсад туслагч гүн Сандавдорж (Бандийн хүү, 7-р үеийн Засаг ноён):''' Банди ноёны нэрнээс улаан шугамын дагуу шууд залгагдаж, дараагийн цагираг дээр байрлана. Хошууг 1756–1798 онд захирсан бөгөөд Засаг ноён тул нэр нь мөн улаан бэхээр тусгаарлагдаж, хүрдэн зургийн гол тэнхлэг дээр тод харагддаг. * '''Базарваань тайж (Сандавдоржийн дэд хүү):''' Сандавдорж ноёны улаан нүдний дээд уулзвар цэгээс дээшээ (хүрдний гадна зах руу) ургаж гарсан хар бэхтэй босоо цацраг шугамын хамгийн анхны үе дээр бичигдсэн. Манжийн хуулиар засаг суугаагүй (Төрөл тайж) тул нэр нь гол улаан шугам дээр бус, дээшээ өгссөн хар салааны эхэнд тэмдэглэгджээ. Нутгийн аман түүхэнд "Хувилгаан тайж" хэмээн алдаршсан.  '''1.'''              [Сандавдорж ноён]                 /              \     [Цэсрэндорж ноён]     [Базарваань тайж]            |                      |     [Загдсамбар ноён]          (Ач, Гуч)     /              \              | [Дашдэндэв]    '''[ V Ялгуусан хутагт''']  (Мэргэн ноён)  (Лувсанданзан)          |     ^              ^                |     |              |                  |     ----------------------------- Загдсамбар ноён, Дашдэндэв ноён   '''2.'''                     [Л. Мандал зайсан]                   /         \                  /           \          (Нагац ах)         (Нагац ах)              /                 \             v                   v (Мандал зайсангийн охид,   ['''VI дүрийн Ялгуусан хутагт''']      бэрүүдийн шугам)            (С. Чимэдцэрэн)             |                 (1937 онд хэлмэгдсэн)             v                           ^   [Галиндив хатны ээж]                  |             |                     (Ээжийн талаар)             v                     (цусан төрөл юм)      ['''Галиндив хатан'''] <== (Гэрлэсэн) ==> ['''Гончигсүрэн тайж''']             |                                  |             +----------------+-----------------+                              |                              v                      [Сүрэнхоржав]           == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> == '''"Шашин, шүтлэгийн уламжлал"''' == # '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн "Очирт хөлгөн" дэг (Сахиусны зангилаа):''' #* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''"Их хөлгөн" буюу "Очирт хөлгөн"''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ "Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус" хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ. #* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892.'' # '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:''' #* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн аав засаг ноён Сандавдорж түүнийг яг 1 настай байхад Отгонтэнгэр уулыг очирваанийн тахилгатай болгож, дархан цаазтай болгон хамгаалсан байдаг. "Базарваань" (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''"Важрапани" (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ. #* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл"'' # '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:''' #* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''"Ялгасан гэгээн"''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй. #* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. "The Modern History of Mongolia", 1989.'' == Цогтой засгийн хошууны архивын баримт == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.<ref name="archive_F4_D12" details="{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).">Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).</ref> Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.<ref name="munkhtsogt_2022">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:<div style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;"> '''1. Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' <span lang="mn" style="font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃</span> '''2. Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.'' '''3. Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.» </div> == Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал == 1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.<ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}} {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг "төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж" хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.<ref name=":1" /> Чин улсын хууль цаазын бичиг "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг" болон "Да Чин Лү Ли" хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.<ref name="archive_F4_D12" /> Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд "өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн" жинхэнэ "Хувилгаан тайж" хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.<ref name=":6">''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''"Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд"''. * МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''"Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл"''. * ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. * С.Пүрэвжав, ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'', Улаанбаатар хот, 1970 он. * Б.Нацагдорж, ''"Халхын Засагт хан аймгийн түүх"'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. * ''"Жяцин Жаоди Чин Ши Лу"'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг). == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван шууд холбогддог.<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == Гэр бүл, үр удам == Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:<ref name=":1" /> * '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв. * '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан. * '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн. Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:<ref name=":1" /> # '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв. # '''Галсангийн Гэндэнсүрэн тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн. # '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ. ===== '''Засагтхан аймгийн''' ===== ''1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал дахь Засагт хан аймгийн зүтгэлтнүүд'' Эхлэл үе ба түүхэн нөхцөл байдал Манж Чин улсын 220 гаруй жилийн ноёрхлыг эцэс болгож, Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсан 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын бэлтгэл үе, зэвсэгт бослогын эхлэл болон баруун хязгаарыг чөлөөлөх үйл хэрэгт Халхын баруун замын Засагт хан аймаг, түүний дотор хошуу захирагч ноёд, тамгатай хутагтууд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцсон байна. Тухайн үеийн түүхэн үйл явдлыг Монгол Улсын Үндэсний төв архивын (ҮТА) сан хөмрөг дэх албан ёсны данс хараа, харилцах бичгүүдэд дараах байдлаар тэмдэглэн үлдээжээ. ==== Гол зүтгэлтнүүд ба түүхэн үйл хэрэг ==== ===== Засагт хан Доржпаламын Содномравдан ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны зун Нийслэл Хүрээнд Халхын дөрвөн хан нууцаар цугларч Манжийн эсрэг тэмцэх, Хаант Оросоос тусламж гуйх 21 зүйлт нууц бичигт Засагт ханы хувиар тамга дарж баталгаажуулсан. 1911 оны 10 дугаар сард Хятадад Учаны бослого гарсан мэдээг авмагц Улиастайн амбанд мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлагыг эхлүүлсэн. Мөн оны 12 дугаар сарын 29-нд VIII Богд Жавзандамба хутагтыг шашин төрийг хослон баригч хаан ширээнд өргөмжлөх "Андгай тангаргийн бичиг"-т аймаг, хошуугаа төлөөлөн тэргүүн тамга дарсан. * '''Архивын эх сурвалж:''' # '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), ф.4 (Гадаад явдлын яам), д.1, х.н.136 — Хаант Оросын засгийн газарт илгээсэн нууц бичиг, түүний хуулбар.''' # '''ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.1, х.н.12 — Олноо өргөгдсөн Монгол Улсын төр засаг байгуулагдаж, Богд хааныг өргөмжилсөн Андгай тангаргийн бичиг.''' ===== Цогтой засгийн хошууны ноён Ванчингийн Мижиддорж ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг анхнаас нь тууштай дэмжсэн Баруун замын хошуу захирагч ноён. Богд хааны зарлигаар үе улиран "Цогтой засаг", улсын түшээ гүний зэрэг хүртэж, хошууны албан ёсны нэрийг "Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу" хэмээн дансанд бэхжүүлсэн. Тэрээр Нийслэл Хүрээнд түр засгийн газар тогтнох үеэр өөрийн хошуунаас цэрэг дайчлан, Баруун хязгаар (Улиастай, Ховд)-ыг Манж, Хятадын цэргээс чөлөөлөх хэрэгт зориулж агт морьд, хүнс бэлтгэх албыг орон нутгийн тамгын газрын түвшинд гардан зохион байгуулсан. ===== Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн тамгатай хутагтын хувиар хувьсгалын эхлэл үеэс Эрдэнэ далай чин ван М.Ханддорж, Засагт хан Содномравдан нартай эв санаа нэгдэн нууц зөвлөгөгөөнүүдийг зохион байгуулалцсан. 1911 оны сүүлээр Хүрээний хувьсгал ялмагц Баруун хязгаар, Улиастай хот дахь Манжийн засаглалыг хураах үүргийг хүлээж, 1912 оны эхээр Улиастайн Манж жанжин Насутуд тулган шаардах бичиг өгч, цус урсгалгүйгээр хотыг чөлөөлөн, Богд хаанаас Баруун хязгаарын сайдын тамга хүртсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ТБА, х.М-169, д.1, х.н.36 — Халхын Засагт хан аймгийн Жалханз хутагтын тамга, түүний хэргийн архив. # ҮТА, ф.А-22 (Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдын яамны фонд), д.1, х.н.3. ===== Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав ===== * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн харьяат, тамгатай хутагт. 1911 оны хувьсгалын эхэн үеэс Жалханз хутагтын хамт Халхын баруун хязгаарын харуул, өртөөдийг шинээр тогтносон Монгол Улсын Засгийн газрын мэдэлд оруулах, Улиастай дахь Манж сайд, түшмэдийг хөөн явуулах цэрэг захиргааны ажлыг орон нутагт нь удирдан гүйцэтгэсэн. * '''Архивын эх сурвалж:''' # ҮТА, ф.А-22, д.1, х.н.5 — Улиастайн Манж жанждын газрыг татан буулгаж, Монгол төрийн захиргааг тогтоосон тухай баруун хязгаарын сайд нарын албан мэдүүлэг. ====== Эх сурвалж баримтын жагсаалт ====== 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> {{Угсаатны бүлэг болон язгууртны шугам|нэр=Халхын Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нарын угсаа залгамжлал|улс=Монгол Улс, Манж Чин улс|угсаа=Боржигин (Алтан ураг)|үндэслэгч=Түмэнхэн сайн ноён (уг эх)|гол зүтгэлтнүүд=Б.Сандавдорж, С.Базарваань, Б.Галсан, Г.Гончигсүрэн}} '''Халхын Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нарын угсаа залгамжлал''' нь Чингис хааны алтан ургийн шууд тасархай, Түмэнхэн сайн ноёны угсааны засаг ноёд болон тайж нарын үе дамжсан түүхэн хэлхээс юм. Тус угсааны язгууртнууд Халхын Сайн ноён хан аймгийн (Манж нэршил: Цэцэрлэгийн чуулган) баруун гарын адгийн хошуу буюу Цогтой засгийн хошуу (өнөөгийн Баянхонгор, Завхан, Говь-Алтай аймгийн зааг нутаг)-нд үе үеэрээ нутаглаж, төрийн болон цэргийн хэрэгт зүтгэж иржээ. == Түүхэн залгамжлал == Халхын Цогтой засгийн хошууны язгууртнуудын шууд хэлхээс 18-р зуунаас өдгөө хүртэл дараах зургаан үеэр баримттайгаар залгамжлагдан ирсэн: === 1. Бандийн Сандавдорж (Хошуу засаг ноён) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. Эцэг Банди ноёныг таалал төгссөний дараа 1756 оноос 1798 он хүртэл 42 жилийн турш хошууг захирсан. * '''Гавьяа зүтгэл:''' Манж Чин улсын зүгээс баруун хойд хилийн дагуу каруул (харуул) байгуулах, цэрэг-ложистикийн ажлыг удирдан зохион байгуулсан ном, цэргийг хослуулсан ухаалаг зүтгэлтэн байв. Хотгойдын Чингүнжавын бослогын дараа дайжсан иргэдийг харийн хүнд татвараас хамгаалах зорилгоор "Зудад мал, хүн ам үрэгдсэн" гэх хуурамч данс үйлдэж Бээжинд илгээж байсан дипломат тактикч юм. Отгонтэнгэр уулыг Очирваанийн тахилгатай болгож, улмаар дархан цаазат уул болгон өдгөө Монгол орныг даасан Ядам бурхан учраас айл өрх бүр хоймортоо залдаг билээ. Шарын шашиныг дэлгэрүүлэн, түүгээр дамжуулан ард иргэдээ соён гэгээрүүлэн олон сүм дуганы суурийг тавьсан түүхтэй. === 2. Сандавдоржийн Базарваань (Тайж язгууртан) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Б.Сандавдорж ноёны хүү. Орон нутгийн аман хууч болон түүхэн сурвалжид ер бусын өндөр нуруутай, чийрэг биетэй, асар их бяртай, "улаан зүстэй" догшин сүрлэг эр хүн байснаар тодорхойлогддог. * '''Гавьяа зүтгэл:''' Манж Чин улсын Улиастайн амбан Тэнгэдэйгийн хууль бус шаардлага, дарамтын өөдөөс эрс сөрж зогсон, өөрийн үзэл бодолдоо үнэнч байсныхаа төлөө хэргэм зэргээ хусуулж байсан эх оронч, нугаршгүй хатуу зарчимтай язгууртан байв. Нутгийн ардууд түүнийг "Хамгаалагч хувилгаан тайж" хэмээн дээдэлдэг байжээ. Түүний аав '''Цогтой засгийн хошууны гол шүтээн, соёлын төв болох Самданпунцаглин хийдийг (хожмын Нөмрөгийн хүрээ) үүсгэн байгуулж, суурийг нь анхлан тавьжээ'''. Тус хийд нь хожмоо түүний хүү Базарваань тайжийн үед улам өргөжин, Дүйнхэр, Майдрын дацангуудаар бүл нэмж, Нөмрөг уулын хошууны оюун санааны баттай түшиг болсон түүхтэй. === 3. Базарваанийн Галсан (Тайж язгууртан) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' С.Базарваань тайжийн хүү. Ороо бусгаа шилжилтийн үед язгууртны жудаг, хувийн хатуу суурь, дотоод үнэмшлээ хадгалж үлдсэн маш их зарчимч хүн байв. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Тэрээр хэрүүл тэмцлээс хол, шашин номын журамд шүтлэгтэй, үгнээсээ буцдаггүй, эгэл арддаа нөмөр нөөлөгтэй нэгэн байжээ. Өөрөө ном эрдэмд гаргууд байсан бөгөөд үр хүүхдүүддээ бичиг үсэг, боловсролыг эрхэмлүүлж, төрийн албанд зүтгэх суурийг нь тавьсан ухаалаг эцэг байв. Түүний ууган хүү Гэндэнсүрэн тайж (1869) Засагт хан аймгийн түшмэл, Нөмрөг уулын сумын орлогч даргаар ажиллаж байсан, бичиг үсэг сайтай боловсролтой хүн байжээ. * == Архивын сурвалж баримтууд == Энэхүү угсаа залгамжлал нь дараах архивын албан ёсны сурвалжуудаар батлагддаг: # '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА):''' Фонд-1 (Улиастайн жанждын газар), Данс-14, Хэрэг-89 — Б.Сандавдорж ноёноос Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн өргөх бичиг (1779 он). # '''ҮТА, Хүн амын тооллогын данс (1921, 1929 он):''' Засагт хан аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тооллогын бүртгэлд Галсан тайжийн ам бүл, хүү Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн нарыг "Дөтгөөр зэргийн тайж" хэмээн хууль ёсоор бүртгэсэн баримт. # '''"Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг"''' түүхэн сурвалж бичиг. == Мөн үзэх == * [[Сайн ноён хан аймаг]] * [[Чингис хааны алтан ураг]] * [[Боржигин]] == Ангилал == == Архивын анхдагч сурвалж == # БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа (Завхан аймгийн Нөмрөг сумын өрхийн бүртгэл). # Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд-А61 (Засагт хан аймгийн язгууртнуудын дотоод хэргийн сан), Данс-1 — ''"Халхын баруун замын чуулганы хүн ам, өрхийн тооллого болон Цогтой засгийн хошууны тайж нарын дотоод ургийн бүртгэл"''. # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.1, х.н.15 — ''"Цогтой засгийн хошууны tamгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, тайж нарын гүйцэтгэсэн алба"'' (1911–1915 он). # ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.2, х.н.39 — ''"Цогтой засгийн хошууны Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир, хутагт хувилгаадын ураг төрлийн холбогдолтой тэмдэглэлүүд"'' (1918 оны баримт). # ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.2, х.н.67 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын үе улиран залгамжилсан ургийн бичгийн данс"'' (1914 он). # ҮТА, ф.А-6 (Засагт хан аймгийн чуулганы газар), д.1, х.н.24 — ''"Баруун замын хошуудын цэрэг дайчилгаа болон хошуу засгуудын бүртгэл, данс хараа"''. === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд === * Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''"Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"'', Монголын түүхийн тайлбар толь. * Пүрэвжав. С. ''"Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд"'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41). * Очир. А, Сэржээ. Ж. ''"Монголчуудын овгийн лавлах"'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32). * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' — Улаанбаатар, 2005. * ''"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй"'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012. * МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''"Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг"'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''"Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж"''. * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references group="<ref&gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}</ref&gt;" responsive /> [[Ангилал:МОНГОЛ]] [[Ангилал:ТҮҮХ]] [[Ангилал:XIX зуун]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]] [[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]] <references group="<ref name=&quot;:62&quot; /&gt;" responsive /> klzb6cclc415zdxhavlcc4vxonwup3k 0 148670 873310 872952 2026-10-14T09:15:26Z Tojilsuren Dariimaa 107670 873310 wikitext text/x-wiki {{Намтар|нэр=С.Галиндив|бүтэн нэр=Содномдоржийн Галиндив|цол=Хатан|төрсөн он=(Мэдээлэл байвал оруулах)|насан эцэслэсэн=(Мэдээлэл байвал оруулах)|угсаа гарал=[[Боржигин]] (Халхын Засагт хан аймаг)|эцэг=Чадраабалын Содномдорж тайж|гэр бүл=Тайж Г.Гончигсүрэн}} '''Содномдоржийн Галиндив''' (Хатан С.Галиндив) — [[XX зуун|XX зууны]] эхэн үеийн [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] алтан ургийн тайж язгууртан, хатан. 1929 оны хүн амын албан ёсны тооллогоор одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг сумны]] нутагт дөтгөөр зэргийн тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт бүртгэгдэн үлдсэн түүхэн зүтгэлтэн юм.<ref name=":1">БНМАУ-ын 1929 оны хүн амын хөрөнгө, орлогын тооллогын бүртгэл, Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Түүхийн баримтын архив.</ref> == Угсаа гарал == Засагт хан аймгийн Илдэн, Жонон засгийн хошууны ноёд болон Содномдоржийн Галиндив хатны ураг төрлийг түүхэн сурвалжийн дагуу жагсаавал: * '''Ноёндой хатанбаатар (1549 онд төрсөн)''' — Батмөнх Даян хааны арван нэгдүгээр хөвгүүн Гэрсэнз жалайр хунтайжийн хоёрдугаар хөвгүүн. 1549 онд арын 7 отгоос Бясуд, Элжигин отгийг өмчлөн авсан бөгөөд хожмын Засагт хан аймгийн тус хошуудын ноёд, тайж нарын дээд өвөг мөн.<ref>«Шастир бичиг», №640.1, Хуудас 243.</ref> * '''Төвд хатанбаатар (1551 онд төрсөн)''' — Ноёндой хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхээр Халхын 6 хошууны цаазыг батлалцахад тэргүүлэн оролцсон баруун гарын засаг барьсан ноёдын нэг байв.<ref>«Шастир бичиг», №641.1, Хуудас 243.</ref> * '''Хонхуй сэцэн жонон (1566 онд төрсөн)''' — Төвд Хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. Бясудын газарт сууж байсан бөгөөд Бясудын 5 хошууны ноёдын дээд өвөг болох ажээ.<ref>«Шастир бичиг», №642.1, Хуудас 243.</ref> * '''Цэрэн цөхүр''' — Хонхуй сэцэн жононгийн ахмад хөвгүүн.<ref>«Шастир бичиг», №643.1, Хуудас 244.</ref> * '''Дорж сэцэн жонон (1680 оны үе)''' — Цэрэн цөхүрийн хөвгүүн. 1670-аад оноос Манжтай харилцаж байсан бөгөөд 1680 онд хошуугаа тусгаарлан Манжийн Энх амгалан хаанаас Дорж сэцэн жонон цол шагнагджээ.<ref>«Шастир бичиг», №644.1, Хуудас 244.</ref> * '''Сономишжав (1691 оны үе)''' — Дорж сэцэн жононгийн ганц хөвгүүн. 1688 онд албат ардаа дагуулан Манжид дагаж орж, 1691 оны Долоннуурын чуулганаар засаг тэргүүн зэрэг тайж, улмаар туслагч гүн өргөмжлөгдөн Жонон засгийн хошууг захирчээ.<ref>«Шастир бичиг», №645.1, Хуудас 244.</ref> * '''Галсанцэвээн гүн (1718 онд засаг залгамжилсан)''' — Сономишжавын ахмад хөвгүүн. 1718 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, Жонон засгийн хошууны ноён суусан.<ref>«Шастир бичиг», №646.1, Хуудас 244.</ref> * '''Жигжиддорж гүн (1737 онд засаг залгамжилсан)''' — Галсанцэвээнгийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжлан, 1768 он хүртэл хошуу ноён суужээ.<ref>«Шастир бичиг», №647.1, Хуудас 245.</ref> * '''Лачинсүрэн гүн (1768 онд засаг залгамжилсан)''' — Жигжиддоржийн ахмад хөвгүүн. 1781 оны зарлигаар засаг хэргэмийг үе улиран тасралгүй залгамжлуулахаар болсон бөгөөд сурвалж бичигт "Лачинсүрэн миний өвөг хууд, өргөмжилсөн овог бясуд, цол мэргэн жонон" хэмээн тэмдэглэгдсэн Илдэн засгийн хошууны "Цагаан бар ноён" хэмээх алдарт өвөг мөн.<ref>«Шастир бичиг», №648.1, Хуудас 245.</ref> * '''Минжүүрдорж гүн (1804 онд засаг залгамжилсан)''' — Лачинсүрэнгийн ахмад хөвгүүн. 1804 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1826 он хүртэл хошуу захирсан.<ref>«Шастир бичиг», №649.1, Хуудас 245.</ref> * '''Сандувдорж гүн (1826 онд засаг залгамжилсан)''' — Минжүүрдоржийн ахмад хөвгүүн. 1826 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1841 он хүртэл хошуу ноён байсан.<ref>«Шастир бичиг», №650.1, Хуудас 245.</ref> * '''Цэдэндондовдорж засаг гүн (1842 онд засаг залгамжилсан)''' — Сандувдоржийн хөвгүүн. 1849 онд Засагт хан аймгийн Дэд чуулганы дарга, 1863 онд Засагт хан аймгийн Туслагч жанжнаар томилогдсон. 1874 онд үе улиран тасралгүй залгамжлах Илдэн, Жонон зэрэг хэргэм хүртсэн, Засагт хан аймгийн маш нөлөө бүхий томоохон зүтгэлтэн байв.<ref>«Шастир бичиг», №651.1, Хуудас 245.</ref> * '''Содномдорж тайж (1800-аад оны сүүл үе)''' — Цэдэндондовдорж засаг гүний ураг төрлийн сурвалжвалжит тайж. Дамдин-Абиша гүний хошуунд харьяалагдаж байсан бөгөөд зургаан хүү, зургаан охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн гэр бүлийн тэргүүн байв.<ref>«Г. Гончигсүрэн тайжийн намтар», Хуудас 383.</ref> * '''Содномдоржийн Галиндив хатан (1883 онд төрсөн)''' — Тайж Содномдоржийн ууган охин (том охин). Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (Нөмрөг уулын) хошууны алтан ургийн дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн тайжтай (1883) гэр бүл болж, 12 хүүхэд төрүүлсэн, өнөр өтгөн айлын ухаант хатан байв.<ref>«Г. Гончигсүрэн тайж ба С. Галиндив хатан», Түүхэн дурсамж-намтар.</ref> == Эх сурвалж == {{Эх сурвалж}} == Хотгойд болон Засагт хан аймгийн алтан ургийн нэгдсэн угийн бичиг == [[Батмөнх Даян хаан]] болон [[Мандухай цэцэн хатан|Мандухай цэцэн хатанаас]] эхтэй Халх Монголын баруун гарын Хотгойд (Цогтой засгийн хошуу) болон Засагт хан аймгийн тайж нарын хоёр том салбар шугам 17-р үедээ хэрхэн ураг барилдан нэгдсэнийг он сар, зэрэг дэв, цол хэргэм, архивын анхан шатны эх сурвалжтай нэгтгэсэн зураглал:<ref>Жамбалдорж Ц., Нацагдорж Б., "Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх" (Редактор Цэрэндорж Ц.), Удам соёл ХХК, Улаанбаатар, 2024 он. ISBN: 978-9919-0-3146-6.</ref><ref>БНМАУ-ын 1929 оны хүн амын хөрөнгө, орлогын тооллогын бүртгэл, Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Түүхийн баримтын архив.</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; font-size:92%; width:100%;" |- style="background:#f2f2f2; font-weight:bold; text-align:center;" !Үе !Г.Гончигсүрэн тайжийн тал ''(Баруун шугам: Хотгойд салбар)'' !Хатан С.Галиндивын тал ''(Зүүн шугам: Засагт ханы тайж нар)'' !Он сар / Засаг суусан хугацаа !Анхан шатны түүхэн эх сурвалж, түүхэн тайлбар |- | align="center" |'''1''' | colspan="2" align="center" style="background:#fffcf0; font-weight:bold;" |'''[[Батмөнх Даян хаан]]''' |1464–1517 |Бүх Монголын Их Хаан. Монгол улсыг дахин нэгтгэсэн Алтан ургийн дээд өвөг. Хань: '''[[Мандухай цэцэн хатан]]''' (1449–1510). |- | align="center" |'''2''' | colspan="2" align="center" style="background:#fffcf0;" |'''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' |1513–1549 |Халхын засаг хунтайж. Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг. |- | align="center" |'''3''' | colspan="2" align="center" style="background:#fffcf0;" |'''Ашихай дархан хунтайж''' |XVI зуун |Тэргүүн зэргийн Дархан хунтайж. Гэрсэнзийн ууган хүү. Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг.<ref>Бат-Очир Л., "Монголын хаад ноёдын уг эх", Улаанбаатар хот, 2001 он.</ref> |- | align="center" |'''4''' | colspan="2" align="center" style="background:#fffcf0;" |'''Түмэндарь дайчин ноён''' |XVI зууны төгсгөл |Дайчин ноён. Ашихай дархан хунтайжийн ууган хүү. Хотгойд угсааны шууд өвөг. МУҮТА, Гар бичмэл сан. |- style="background:#edf3fe; font-weight:bold; text-align:center;" | colspan="5" |⚔️ ШУГАМЫН САЛААЛАЛ (5-р үеэс эхлэн хоёр салбар тус тусдаа хөвөрлөв) |- | align="center" |'''5''' |'''[[Шолой увш хунтайж]]''' |'''Сувдайн Засагт хан''' |XVII зууны эхэн үе |'''Шолой:''' Хотгойдыг үндэслэгч, Анхны Алтан хан (1567–1627). '''Сувдайн:''' "Засагт хан" цолыг анх албан ёсоор зүүж аймгаа байгуулсан хаан. |- | align="center" |'''6''' |'''[[Омбо Эрдэнэ хунтайж]]''' |'''Номтой засгийн Түшээт хан''' |XVII зууны дунд үе |'''Омбо Эрдэнэ:''' Хотгойдын 2 дахь Алтан хан (?—1657). '''Номтой:''' 1640 оны Халх, Ойрдын "Их Цааз"-ыг батлалцсан Засагт хан. |- | align="center" |'''7''' |'''[[Ринчин лувсан хунтайж]]''' |'''Гэнэн засагт хан''' |XVII зууны төгсгөл |'''Ринчин Лувсан:''' Сүүлчийн Алтан хан (?—1696). '''Гэнэн хан:''' Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан. Халхын тусгаар тогтнолыг хамгаалагч. |- | align="center" |'''8''' |'''Өлзийт хатанбаатар''' ''(Рааш)'' |'''Цэвээнжав засагт хан''' |XVIII зууны эхэн үе |'''Өлзийт:''' Ринчин лувсангийн ууган хүү. '''Цэвээнжав:''' Засагт хан, Төрийн жүн ван. Манжийн үеийн анхны Чуулганы дарга. |- | align="center" |'''9''' |'''Сүндэв тайж''' |'''Шар засагт хан''' |XVIII зууны дунд үе |'''Сүндэв:''' Хотгойдын төрөл тайж. '''Шар хан:''' Засагт хан. Аймгийн засаг захиргаа, сум хошуудыг хуваарилсан. |- | align="center" |'''10''' |'''Сэнгэ тайж''' |'''Балдир засагт хан''' |XVIII зууны төгсгөл |'''Сэнгэ:''' Хотгойдын төрөл тайж. '''Балдир хан:''' Засагт хан. Түүний үеэс ханы шууд харьяанаас салбар тайж нарын бүлгүүд тусгаарлав. |- | align="center" |'''11''' |'''Лари засаг''' |'''Цэрэнгомбо тайж''' |х. 1732–1737 |'''Лари:''' Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж.<ref name="mongoltoli">"Цогтой засгийн хошуу", Монголын түүхийн тайлбар толь, ШУА, mongoltoli.mn</ref> '''Цэрэнгомбо:''' Засагт ханы салбарын Тэргүүн зэргийн тайж. |- | align="center" |'''12''' |'''[https://zh.wikipedia.org/zh-cn/%E6%89%8E%E8%96%A9%E5%85%8B%E5%9C%96%E6%B1%97%E9%83%A8%E4%B8%AD%E5%8F%B3%E7%BF%BC%E6%9C%AB%E6%AC%A1%E6%97%97 Банди] ноён''' |'''Содномдорж ноён''' |х. 1737–1756 |'''Банди:''' Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён.<ref name="mongoltoli" /> '''Содномдорж:''' Хантайшир уулын хошууны Тэргүүн зэргийн тайж, дотоод алба хариуцагч. |- | align="center" |'''13''' |'''[[Бандийн Сандавдорж]]''' |'''Чогдон тайж''' |х. 1756–1798 |'''Сандавдорж:''' Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж.<ref>Википедиа нэвтэрхий толь, "Бандийн Сандавдорж ноёны түүхэн намтар".</ref> '''Чогдон:''' Манж Чин улсын сүүл үеийн Тэргүүн зэргийн тайж. |- | align="center" |'''14''' |'''Сандавдоржийн Базарваань''' |'''Чогдоны Цогт''' |XIX-XX зууны зааг |'''Базарваань:''' Дэд зэргийн төрөл тайж. Улиастайн амбанд ардуудаа өмгөөлсөн түүхтэй. '''Цогт:''' Одоогийн Завхан, Говь-Алтай нутаг дахь тайж нарын томоохон голомтын эзэн. |- | align="center" |'''15''' |'''Базарвааний Галсан тайж''' |'''Цогтын Чадраабал''' |XX зууны эхэн үе |'''Галсан:''' Тэргүүн зэргийн төрөл тайж. Алтан ургийн голомт залгамжлагч. '''Чадраабал:''' Хантайшир уулын хошууны тэргүүн баян ноён. Охин Ж.Цэсрэн нь Засагт хан Д.Содномравдангийн хатан байв. |- | align="center" |'''16''' |'''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' |'''Чадраабалын Содномдорж тайж''' |Төрсөн: 1883 он |'''Гончигсүрэн:''' Дөтгөөр (4-р) зэргийн тайж. Галсан тайжийн хүү.<ref name="archive">МУҮТА, Түүхийн баримтын архив, ХМ-168 сан, Засагт хан аймгийн тооллогын данс (12-р дэвтэр).</ref> '''Содномдорж:''' Тэргүүн зэргийн тайж, [[Дилав хутагт Жамсранжав|Дилав хутагтын]] шавь. 12 хүүхдийн эцэг.<ref>Дилав хутагт Б.Жамсранжав, "Миний намтар", Нью-Йорк, 1965 он.</ref> |- style="background:#fff7ea; font-weight:bold; border-top: 2px solid #aaa;" | align="center" |'''17''' | colspan="2" align="center" style="background:#fff3db;" |💍 '''Г.ГОНЧИГСҮРЭН ТАЙЖ & ХАТАН С.ГАЛИНДИВ''' ''(Ураг барилдаж хоёр шугам нэгдэв)'' |1929 оны бүртгэл |Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн нь 1929 оны хүн амын албан ёсны тооллогоор одоогийн '''[[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] [[Нөмрөг сум]]'''ны нутагт, Чадраабалын Содномдорж тайжийн ууган охин '''Хатан С.Галиндив'''тай өрх тусгаарлан нэг гэр бүл, ураг төрөл болон албан ёсоор бүртгэгдсэн түүхтэй.<ref name="archive" /> |} === Галсангийн Гончигсүрэн (Дөтгөөр зэргийн тайж) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Б.Галсан тайжийн хүү (1883 онд төрсөн). Засагт хан аймгийн Нөмрөг уулын хошууны 1921 оны хүн амын тооллогын албан ёсны дансанд "Дөтгөөр зэргийн тайж" цолтойгоор бүртгэгдсэн Алтан ургийн хууль ёсны залгамжлагч. Дамдин Авшаа гүний хошууны С.Галиндэв хатантай гэрлэсэн. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Орон нутагтаа маш ажилсаг, туйлын цэвэрч нямбай, маллагааны нарийн арга ухаантай, журамтай хүн байв. Нас ахисан хойноо ч адуу хариулж, сайхан уургалдаг, морийг цэвэрхэн хазаарлаж унадаг, эр хүний бахархалтай соёлыг бүрэн хадгалсан, өө сэвгүй сайхан эр хүн хэмээн нутгийнханд магтагддаг байжээ. === . Гончигсүрэнгийн Сүрэнхоржав === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Г.Гончигсүрэн тайжийн хүүхэд бөгөөд тухайн үеийн хүнд цаг үед удмынхаа голомтыг залгамжлан үлдсэн түүхэн холбоос юм. === . Сүрэнхоржавын Лхамжав, Отгонбилэг(Үр хойч, амьд түүх) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Сүрэнхоржавын охин, 1934 онд төрсөн. Өдгөө АНУ-д амьд сэрүүн амьдарч буй тус гэр бүл, угсаа гарлын хамгийн ахмад, хүндтэй төлөөлөгч, түүхийн амьд гэрч юм. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Өвөг дээдсийнхээ бичгийн соёл, зарчимч, нямбай чанарыг бүрэн өвлөсөн. Хүнийг засаж залруулах, сургахдаа жинхэнэ монгол сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалаар зүйр цэцэн үгээр сурган сүүл толгой холбон уран цэцэн үгсээр сургадаг. Түүний ач Т. Дариймаа нь эмээгийнхээ талаар тодорхойлох доо " миний эмээ Лхамжав нь 90 гаруй настай ч гэсэн ухаан саруул, хэлэх ярих нь язгууртны өндөр соёлтой, зарчимтай хүн юм" гэжээ. == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} '''Амьдрал ба түүхэн үйл явдал''' Ч.Содномдорж тайж нь нутаг орондоо маш нэр хүндтэй, бичиг номтой язгууртан байсан бөгөөд 6 хүү, 6 охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн алдартай айл гэр болжээ. Түүния ууган охин нь 1929 оны хүн амын албан ёсны бүртгэлд одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг суманд тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт тэмдэглэгдсэн Хатан С.Галиндив юм.[1]<ref name=":1" /> Содномдорж тайж залуудаа '''[[Дилав хутагт Б.Жамсранжавд]]''' шавь орж байжээ. '''Дилав хутагт''' өөрийн түүхэн дурсамж бүтээл болох "'''Миний намтар'''" номдоо түүний тухай тусгайлан нэр зааж: "Түүний нэрийг Содномдорж гэдэг бөгөөд хэдэн жилийн тэртээ надад шавь орсон залуу билээ. Хожим тэр Өвөр монгол руу дүрвэн зугтсан юм..." хэмээн дурдсан байдаг.[2] Энэ нь 1930-иад оны эхээр Монголд язгууртан, тайж нар болон шашны зүтгэлтнүүдийг хяхан хавчих, хэлмэгдүүлэх давалгаа эхэлсэнтэй холбоотой бөгөөд тэрээр гэр бүл, үр хойчсоо хамгаалахын тулд ийнхүү өмнөд хил даван дүрвэсэн байна. Түүний үр удам одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сум болон бусад нутгуудаар салбарлан үлдсэн.[1]<ref name=":2">МУҮТА, Түүхийн баримтын архив, ХМ-168 сан, Засагт хан аймгийн тооллогын данс.</ref> == Ургийн хэлхээ (Генеалоги) == Батмөнх Даян хаанаас Хатан С.Галиндив хүртэлх алтан ургийн үе залгамжлал дараах байдлаар хөвөрнө:<ref>ШУА-ийн Түүх, угсаатны зүйн хүрээлэн, "Монголчуудын уг эх, гэрийн түүх" архивын баримтын эмхэтгэл.</ref> # '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464–1517) — Бүх Монголын Их Хаан. # '''[[Гэрсэнз Жалайр хунтайж]]''' (1513–1549) — Халхын засаг хунтайж (Даян хааны 6-р хүү). # '''Ашихай дархан хунтайж''' — Дархан хунтайж (Гэрсэнзийн ууган хүү), Засагт хан аймгийг үндэслэгч. # '''Байхондь хатанбаатар''' — Хатанбаатар (Ашихайн ууган хүү). # '''[[Сувдайн Засагт хан]]''' — Эрдэнэ Засагт хан. "Засагт хан" цолыг анх албан ёсоор зүүсэн. # '''Номтой засгийн Түшээт хан''' — Засагт хан (Сувдайн ууган хүү). # '''Гэнэн засагт хан''' — Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан. # '''Цэвээнжав засагт хан''' — Засагт хан, Төрийн жүн ван, Чуулганы дарга. # '''[[Шар Засагт хан|Шар засагт хан]]''' — Засагт хан. # '''Балдир засагт хан''' — Засагт хан. # '''Цэрэнгомбо тайж''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Содномдорж ноён''' — Тэргүүн зэргийн тайж, ноён. # '''Чогдон тайж''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Чогдоны Цогт''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Цогтын Чадраабал''' — Хантайшир уулын хошууны тэргүүн зэргийн тайж, ноён (Тэргүүн баян). # '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Хатан С.Галиндив''' — Содномдорж тайжийн 12 хүүхдийн ууган охин. [[Файл:Image 3811fd28.jpg|alt=Genealogical Lineage up to 1929|thumb|'''1929 оны хүртэл ураг гарлын түүхэн хэлхээ "Гүндэл ураг"''']] === Засагт хан аймгийн ноёд, тайж нарын гэрийн үеийн бичиг (Гүндэл ураг) === 1911 оны зун VIII Богд Жавзандамба хутагтад бат-оршил (даншиг) өргөх, Богдхан уулыг тахих тайлга наадмыг далимдуулан Халхын дөрвөн аймгийн 200 гаруй хаад, засаг ноёд, том тайж нар Нийслэл Хүрээ болон Богдхан уулын Төр хурах, Шажин хурахын амуудад 2 сар гаруй хугацаанд хууран байрлаж, Манж Чин улсаас тусгаарлах нууц зөвлөгөөнийг шат дараатай хийсэн билээ. Энэхүү маш нууц операцид Засагт хан Д.Содномравданг дагалдан, түүний хатны төрөл төрөгсөд болох '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' биечлэн оролцож, орон нутагтаа цэрэг, зэвсэг, агт морьдын дайчилгааны нууц бэлтгэлийг хангаж байв. 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар: * Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' "Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан" цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов. * Түүнийг дагалдан Төр хурахын амны операцид онцгой зүтгэсэн Их Хатан Ж.Цэсрэнгийн ураг төрөл болон '''Чадраабалын Содномдорж тайжийн''' удамд Тэргүүн зэргийн тайж язгуурыг үе улиран тасрахгүй залгамжлах эрх, хааны сангийн хишиг шагналыг албан ёсоор баталж хүртээжээ. Ч.Содномдорж тайжийн ууган охин '''С.Галиндэв (Галиндив) хатан''' нь хожим тус хошууны сурвалжит язгууртан, дөтгөөр зэргийн тайж '''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 онд төрсөн)-тэй гэрлэж, ураг барилдан Алтан ургийн хоёр том голомтыг нэгтгэсэн түүхтэй. === 1911 оны хувьсгал ба Ураг төрлийнхний оролцоо, Богд хааны шагнал === Эрдэнэ Бишрэлт Засагт хан Доржпаламын Содномравдангийн их Хатан Ж.Цэсрэн нь Хотгойдын Цогтой вангийн (засгийн) хошууны сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн төрсөн авга эгч байв. Энэхүү ураг төрлийн гүн холбоо нь 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын үйл хэргийг Засагт хан аймгийн хэмжээнд нууцаар зангидан зохион байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. 1911 оны зун VIII Богд Жавзандамба хутагтад бат-оршил (даншиг) өргөх, Богдхан уулыг тахих тайлга наадмыг далимдуулан Халхын дөрвөн аймгийн 200 гаруй хаад, засаг ноёд, том тайж нар Нийслэл Хүрээ болон Богдхан уулын Төр хурах, Шажин хурахын амуудад 2 сар гаруй хугацаанд хууран байрлаж, Манж Чин улсаас тусгаарлах нууц зөвлөгөөнийг шат дараатай хийсэн билээ. Энэхүү маш нууц операцид Засагт хан Д.Содномравданг дагалдан, түүний хатны төрөл төрөгсөд болох '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' биечлэн оролцож, орон нутагтаа цэрэг, зэвсэг, агт морьдын дайчилгааны нууц бэлтгэлийг хангаж байв. 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар: * Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' "Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан" цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов. * Түүнийг дагалдан Төр хурахын амны операцид онцгой зүтгэсэн Их Хатан Ж.Цэсрэнгийн ураг төрөл болон '''Чадраабалын Содномдорж тайжийн''' удамд Тэргүүн зэргийн тайж язгуурыг үе улиран тасрахгүй залгамжлах эрх, хааны сангийн хишиг шагналыг албан ёсоор баталж хүртээжээ. == Эх сурвалж == * '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, "Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг".'' * '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. "Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс" (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).'' * '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''"Монголын товч түүх"'' (Улсын хэвлэл, 1934 он). == Эх сурвалж == * '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, "Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг".'' * '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. "Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс" (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).'' * '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''"Монголын товч түүх"'' (Улсын хэвлэл, 1934 он). == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} kfzcmnzlplkd9pw7ibdpf6k8w38v8ao 873312 873310 2026-10-14T11:18:32Z Tojilsuren Dariimaa 107670 /* Галсангийн Гончигсүрэн (Дөтгөөр зэргийн тайж) */ 873312 wikitext text/x-wiki {{Намтар|нэр=С.Галиндив|бүтэн нэр=Содномдоржийн Галиндив|цол=Хатан|төрсөн он=(Мэдээлэл байвал оруулах)|насан эцэслэсэн=(Мэдээлэл байвал оруулах)|угсаа гарал=[[Боржигин]] (Халхын Засагт хан аймаг)|эцэг=Чадраабалын Содномдорж тайж|гэр бүл=Тайж Г.Гончигсүрэн}} '''Содномдоржийн Галиндив''' (Хатан С.Галиндив) — [[XX зуун|XX зууны]] эхэн үеийн [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] алтан ургийн тайж язгууртан, хатан. 1929 оны хүн амын албан ёсны тооллогоор одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг сумны]] нутагт дөтгөөр зэргийн тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт бүртгэгдэн үлдсэн түүхэн зүтгэлтэн юм.<ref name=":1">БНМАУ-ын 1929 оны хүн амын хөрөнгө, орлогын тооллогын бүртгэл, Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Түүхийн баримтын архив.</ref> == Угсаа гарал == Засагт хан аймгийн Илдэн, Жонон засгийн хошууны ноёд болон Содномдоржийн Галиндив хатны ураг төрлийг түүхэн сурвалжийн дагуу жагсаавал: * '''Ноёндой хатанбаатар (1549 онд төрсөн)''' — Батмөнх Даян хааны арван нэгдүгээр хөвгүүн Гэрсэнз жалайр хунтайжийн хоёрдугаар хөвгүүн. 1549 онд арын 7 отгоос Бясуд, Элжигин отгийг өмчлөн авсан бөгөөд хожмын Засагт хан аймгийн тус хошуудын ноёд, тайж нарын дээд өвөг мөн.<ref>«Шастир бичиг», №640.1, Хуудас 243.</ref> * '''Төвд хатанбаатар (1551 онд төрсөн)''' — Ноёндой хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхээр Халхын 6 хошууны цаазыг батлалцахад тэргүүлэн оролцсон баруун гарын засаг барьсан ноёдын нэг байв.<ref>«Шастир бичиг», №641.1, Хуудас 243.</ref> * '''Хонхуй сэцэн жонон (1566 онд төрсөн)''' — Төвд Хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. Бясудын газарт сууж байсан бөгөөд Бясудын 5 хошууны ноёдын дээд өвөг болох ажээ.<ref>«Шастир бичиг», №642.1, Хуудас 243.</ref> * '''Цэрэн цөхүр''' — Хонхуй сэцэн жононгийн ахмад хөвгүүн.<ref>«Шастир бичиг», №643.1, Хуудас 244.</ref> * '''Дорж сэцэн жонон (1680 оны үе)''' — Цэрэн цөхүрийн хөвгүүн. 1670-аад оноос Манжтай харилцаж байсан бөгөөд 1680 онд хошуугаа тусгаарлан Манжийн Энх амгалан хаанаас Дорж сэцэн жонон цол шагнагджээ.<ref>«Шастир бичиг», №644.1, Хуудас 244.</ref> * '''Сономишжав (1691 оны үе)''' — Дорж сэцэн жононгийн ганц хөвгүүн. 1688 онд албат ардаа дагуулан Манжид дагаж орж, 1691 оны Долоннуурын чуулганаар засаг тэргүүн зэрэг тайж, улмаар туслагч гүн өргөмжлөгдөн Жонон засгийн хошууг захирчээ.<ref>«Шастир бичиг», №645.1, Хуудас 244.</ref> * '''Галсанцэвээн гүн (1718 онд засаг залгамжилсан)''' — Сономишжавын ахмад хөвгүүн. 1718 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, Жонон засгийн хошууны ноён суусан.<ref>«Шастир бичиг», №646.1, Хуудас 244.</ref> * '''Жигжиддорж гүн (1737 онд засаг залгамжилсан)''' — Галсанцэвээнгийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжлан, 1768 он хүртэл хошуу ноён суужээ.<ref>«Шастир бичиг», №647.1, Хуудас 245.</ref> * '''Лачинсүрэн гүн (1768 онд засаг залгамжилсан)''' — Жигжиддоржийн ахмад хөвгүүн. 1781 оны зарлигаар засаг хэргэмийг үе улиран тасралгүй залгамжлуулахаар болсон бөгөөд сурвалж бичигт "Лачинсүрэн миний өвөг хууд, өргөмжилсөн овог бясуд, цол мэргэн жонон" хэмээн тэмдэглэгдсэн Илдэн засгийн хошууны "Цагаан бар ноён" хэмээх алдарт өвөг мөн.<ref>«Шастир бичиг», №648.1, Хуудас 245.</ref> * '''Минжүүрдорж гүн (1804 онд засаг залгамжилсан)''' — Лачинсүрэнгийн ахмад хөвгүүн. 1804 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1826 он хүртэл хошуу захирсан.<ref>«Шастир бичиг», №649.1, Хуудас 245.</ref> * '''Сандувдорж гүн (1826 онд засаг залгамжилсан)''' — Минжүүрдоржийн ахмад хөвгүүн. 1826 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1841 он хүртэл хошуу ноён байсан.<ref>«Шастир бичиг», №650.1, Хуудас 245.</ref> * '''Цэдэндондовдорж засаг гүн (1842 онд засаг залгамжилсан)''' — Сандувдоржийн хөвгүүн. 1849 онд Засагт хан аймгийн Дэд чуулганы дарга, 1863 онд Засагт хан аймгийн Туслагч жанжнаар томилогдсон. 1874 онд үе улиран тасралгүй залгамжлах Илдэн, Жонон зэрэг хэргэм хүртсэн, Засагт хан аймгийн маш нөлөө бүхий томоохон зүтгэлтэн байв.<ref>«Шастир бичиг», №651.1, Хуудас 245.</ref> * '''Содномдорж тайж (1800-аад оны сүүл үе)''' — Цэдэндондовдорж засаг гүний ураг төрлийн сурвалжвалжит тайж. Дамдин-Абиша гүний хошуунд харьяалагдаж байсан бөгөөд зургаан хүү, зургаан охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн гэр бүлийн тэргүүн байв.<ref>«Г. Гончигсүрэн тайжийн намтар», Хуудас 383.</ref> * '''Содномдоржийн Галиндив хатан (1883 онд төрсөн)''' — Тайж Содномдоржийн ууган охин (том охин). Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (Нөмрөг уулын) хошууны алтан ургийн дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн тайжтай (1883) гэр бүл болж, 12 хүүхэд төрүүлсэн, өнөр өтгөн айлын ухаант хатан байв.<ref>«Г. Гончигсүрэн тайж ба С. Галиндив хатан», Түүхэн дурсамж-намтар.</ref> == Эх сурвалж == {{Эх сурвалж}} == Хотгойд болон Засагт хан аймгийн алтан ургийн нэгдсэн угийн бичиг == [[Батмөнх Даян хаан]] болон [[Мандухай цэцэн хатан|Мандухай цэцэн хатанаас]] эхтэй Халх Монголын баруун гарын Хотгойд (Цогтой засгийн хошуу) болон Засагт хан аймгийн тайж нарын хоёр том салбар шугам 17-р үедээ хэрхэн ураг барилдан нэгдсэнийг он сар, зэрэг дэв, цол хэргэм, архивын анхан шатны эх сурвалжтай нэгтгэсэн зураглал:<ref>Жамбалдорж Ц., Нацагдорж Б., "Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх" (Редактор Цэрэндорж Ц.), Удам соёл ХХК, Улаанбаатар, 2024 он. ISBN: 978-9919-0-3146-6.</ref><ref>БНМАУ-ын 1929 оны хүн амын хөрөнгө, орлогын тооллогын бүртгэл, Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Түүхийн баримтын архив.</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; font-size:92%; width:100%;" |- style="background:#f2f2f2; font-weight:bold; text-align:center;" !Үе !Г.Гончигсүрэн тайжийн тал ''(Баруун шугам: Хотгойд салбар)'' !Хатан С.Галиндивын тал ''(Зүүн шугам: Засагт ханы тайж нар)'' !Он сар / Засаг суусан хугацаа !Анхан шатны түүхэн эх сурвалж, түүхэн тайлбар |- | align="center" |'''1''' | colspan="2" align="center" style="background:#fffcf0; font-weight:bold;" |'''[[Батмөнх Даян хаан]]''' |1464–1517 |Бүх Монголын Их Хаан. Монгол улсыг дахин нэгтгэсэн Алтан ургийн дээд өвөг. Хань: '''[[Мандухай цэцэн хатан]]''' (1449–1510). |- | align="center" |'''2''' | colspan="2" align="center" style="background:#fffcf0;" |'''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' |1513–1549 |Халхын засаг хунтайж. Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг. |- | align="center" |'''3''' | colspan="2" align="center" style="background:#fffcf0;" |'''Ашихай дархан хунтайж''' |XVI зуун |Тэргүүн зэргийн Дархан хунтайж. Гэрсэнзийн ууган хүү. Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг.<ref>Бат-Очир Л., "Монголын хаад ноёдын уг эх", Улаанбаатар хот, 2001 он.</ref> |- | align="center" |'''4''' | colspan="2" align="center" style="background:#fffcf0;" |'''Түмэндарь дайчин ноён''' |XVI зууны төгсгөл |Дайчин ноён. Ашихай дархан хунтайжийн ууган хүү. Хотгойд угсааны шууд өвөг. МУҮТА, Гар бичмэл сан. |- style="background:#edf3fe; font-weight:bold; text-align:center;" | colspan="5" |⚔️ ШУГАМЫН САЛААЛАЛ (5-р үеэс эхлэн хоёр салбар тус тусдаа хөвөрлөв) |- | align="center" |'''5''' |'''[[Шолой увш хунтайж]]''' |'''Сувдайн Засагт хан''' |XVII зууны эхэн үе |'''Шолой:''' Хотгойдыг үндэслэгч, Анхны Алтан хан (1567–1627). '''Сувдайн:''' "Засагт хан" цолыг анх албан ёсоор зүүж аймгаа байгуулсан хаан. |- | align="center" |'''6''' |'''[[Омбо Эрдэнэ хунтайж]]''' |'''Номтой засгийн Түшээт хан''' |XVII зууны дунд үе |'''Омбо Эрдэнэ:''' Хотгойдын 2 дахь Алтан хан (?—1657). '''Номтой:''' 1640 оны Халх, Ойрдын "Их Цааз"-ыг батлалцсан Засагт хан. |- | align="center" |'''7''' |'''[[Ринчин лувсан хунтайж]]''' |'''Гэнэн засагт хан''' |XVII зууны төгсгөл |'''Ринчин Лувсан:''' Сүүлчийн Алтан хан (?—1696). '''Гэнэн хан:''' Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан. Халхын тусгаар тогтнолыг хамгаалагч. |- | align="center" |'''8''' |'''Өлзийт хатанбаатар''' ''(Рааш)'' |'''Цэвээнжав засагт хан''' |XVIII зууны эхэн үе |'''Өлзийт:''' Ринчин лувсангийн ууган хүү. '''Цэвээнжав:''' Засагт хан, Төрийн жүн ван. Манжийн үеийн анхны Чуулганы дарга. |- | align="center" |'''9''' |'''Сүндэв тайж''' |'''Шар засагт хан''' |XVIII зууны дунд үе |'''Сүндэв:''' Хотгойдын төрөл тайж. '''Шар хан:''' Засагт хан. Аймгийн засаг захиргаа, сум хошуудыг хуваарилсан. |- | align="center" |'''10''' |'''Сэнгэ тайж''' |'''Балдир засагт хан''' |XVIII зууны төгсгөл |'''Сэнгэ:''' Хотгойдын төрөл тайж. '''Балдир хан:''' Засагт хан. Түүний үеэс ханы шууд харьяанаас салбар тайж нарын бүлгүүд тусгаарлав. |- | align="center" |'''11''' |'''Лари засаг''' |'''Цэрэнгомбо тайж''' |х. 1732–1737 |'''Лари:''' Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж.<ref name="mongoltoli">"Цогтой засгийн хошуу", Монголын түүхийн тайлбар толь, ШУА, mongoltoli.mn</ref> '''Цэрэнгомбо:''' Засагт ханы салбарын Тэргүүн зэргийн тайж. |- | align="center" |'''12''' |'''[https://zh.wikipedia.org/zh-cn/%E6%89%8E%E8%96%A9%E5%85%8B%E5%9C%96%E6%B1%97%E9%83%A8%E4%B8%AD%E5%8F%B3%E7%BF%BC%E6%9C%AB%E6%AC%A1%E6%97%97 Банди] ноён''' |'''Содномдорж ноён''' |х. 1737–1756 |'''Банди:''' Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён.<ref name="mongoltoli" /> '''Содномдорж:''' Хантайшир уулын хошууны Тэргүүн зэргийн тайж, дотоод алба хариуцагч. |- | align="center" |'''13''' |'''[[Бандийн Сандавдорж]]''' |'''Чогдон тайж''' |х. 1756–1798 |'''Сандавдорж:''' Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж.<ref>Википедиа нэвтэрхий толь, "Бандийн Сандавдорж ноёны түүхэн намтар".</ref> '''Чогдон:''' Манж Чин улсын сүүл үеийн Тэргүүн зэргийн тайж. |- | align="center" |'''14''' |'''Сандавдоржийн Базарваань''' |'''Чогдоны Цогт''' |XIX-XX зууны зааг |'''Базарваань:''' Дэд зэргийн төрөл тайж. Улиастайн амбанд ардуудаа өмгөөлсөн түүхтэй. '''Цогт:''' Одоогийн Завхан, Говь-Алтай нутаг дахь тайж нарын томоохон голомтын эзэн. |- | align="center" |'''15''' |'''Базарвааний Галсан тайж''' |'''Цогтын Чадраабал''' |XX зууны эхэн үе |'''Галсан:''' Тэргүүн зэргийн төрөл тайж. Алтан ургийн голомт залгамжлагч. '''Чадраабал:''' Хантайшир уулын хошууны тэргүүн баян ноён. Охин Ж.Цэсрэн нь Засагт хан Д.Содномравдангийн хатан байв. |- | align="center" |'''16''' |'''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' |'''Чадраабалын Содномдорж тайж''' |Төрсөн: 1883 он |'''Гончигсүрэн:''' Дөтгөөр (4-р) зэргийн тайж. Галсан тайжийн хүү.<ref name="archive">МУҮТА, Түүхийн баримтын архив, ХМ-168 сан, Засагт хан аймгийн тооллогын данс (12-р дэвтэр).</ref> '''Содномдорж:''' Тэргүүн зэргийн тайж, [[Дилав хутагт Жамсранжав|Дилав хутагтын]] шавь. 12 хүүхдийн эцэг.<ref>Дилав хутагт Б.Жамсранжав, "Миний намтар", Нью-Йорк, 1965 он.</ref> |- style="background:#fff7ea; font-weight:bold; border-top: 2px solid #aaa;" | align="center" |'''17''' | colspan="2" align="center" style="background:#fff3db;" |💍 '''Г.ГОНЧИГСҮРЭН ТАЙЖ & ХАТАН С.ГАЛИНДИВ''' ''(Ураг барилдаж хоёр шугам нэгдэв)'' |1929 оны бүртгэл |Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн нь 1929 оны хүн амын албан ёсны тооллогоор одоогийн '''[[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] [[Нөмрөг сум]]'''ны нутагт, Чадраабалын Содномдорж тайжийн ууган охин '''Хатан С.Галиндив'''тай өрх тусгаарлан нэг гэр бүл, ураг төрөл болон албан ёсоор бүртгэгдсэн түүхтэй.<ref name="archive" /> |} === Гончигсүрэн (Дөтгөөр зэргийн тайж) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Б.Галсан тайжийн хүү (1883 онд төрсөн). Засагт хан аймгийн Нөмрөг уулын хошууны 1921 оны хүн амын тооллогын албан ёсны дансанд "Дөтгөөр зэргийн тайж" цолтойгоор бүртгэгдсэн Алтан ургийн хууль ёсны залгамжлагч. Дамдин Авшаа гүний хошууны С.Галиндэв хатантай гэрлэсэн. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Орон нутагтаа маш ажилсаг, туйлын цэвэрч нямбай, маллагааны нарийн арга ухаантай, журамтай хүн байв. Нас ахисан хойноо ч адуу хариулж, сайхан уургалдаг, морийг цэвэрхэн хазаарлаж унадаг, эр хүний бахархалтай соёлыг бүрэн хадгалсан, өө сэвгүй сайхан эр хүн хэмээн нутгийнханд магтагддаг байжээ. === . Гончигсүрэнгийн Сүрэнхоржав === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Г.Гончигсүрэн тайжийн хүүхэд бөгөөд тухайн үеийн хүнд цаг үед удмынхаа голомтыг залгамжлан үлдсэн түүхэн холбоос юм. === . Сүрэнхоржавын Лхамжав, Отгонбилэг(Үр хойч, амьд түүх) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Сүрэнхоржавын охин, 1934 онд төрсөн. Өдгөө АНУ-д амьд сэрүүн амьдарч буй тус гэр бүл, угсаа гарлын хамгийн ахмад, хүндтэй төлөөлөгч, түүхийн амьд гэрч юм. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Өвөг дээдсийнхээ бичгийн соёл, зарчимч, нямбай чанарыг бүрэн өвлөсөн. Хүнийг засаж залруулах, сургахдаа жинхэнэ монгол сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалаар зүйр цэцэн үгээр сурган сүүл толгой холбон уран цэцэн үгсээр сургадаг. Түүний ач Т. Дариймаа нь эмээгийнхээ талаар тодорхойлох доо " миний эмээ Лхамжав нь 90 гаруй настай ч гэсэн ухаан саруул, хэлэх ярих нь язгууртны өндөр соёлтой, зарчимтай хүн юм" гэжээ. == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} '''Амьдрал ба түүхэн үйл явдал''' Ч.Содномдорж тайж нь нутаг орондоо маш нэр хүндтэй, бичиг номтой язгууртан байсан бөгөөд 6 хүү, 6 охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн алдартай айл гэр болжээ. Түүния ууган охин нь 1929 оны хүн амын албан ёсны бүртгэлд одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг суманд тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт тэмдэглэгдсэн Хатан С.Галиндив юм.[1]<ref name=":1" /> Содномдорж тайж залуудаа '''[[Дилав хутагт Б.Жамсранжавд]]''' шавь орж байжээ. '''Дилав хутагт''' өөрийн түүхэн дурсамж бүтээл болох "'''Миний намтар'''" номдоо түүний тухай тусгайлан нэр зааж: "Түүний нэрийг Содномдорж гэдэг бөгөөд хэдэн жилийн тэртээ надад шавь орсон залуу билээ. Хожим тэр Өвөр монгол руу дүрвэн зугтсан юм..." хэмээн дурдсан байдаг.[2] Энэ нь 1930-иад оны эхээр Монголд язгууртан, тайж нар болон шашны зүтгэлтнүүдийг хяхан хавчих, хэлмэгдүүлэх давалгаа эхэлсэнтэй холбоотой бөгөөд тэрээр гэр бүл, үр хойчсоо хамгаалахын тулд ийнхүү өмнөд хил даван дүрвэсэн байна. Түүний үр удам одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сум болон бусад нутгуудаар салбарлан үлдсэн.[1]<ref name=":2">МУҮТА, Түүхийн баримтын архив, ХМ-168 сан, Засагт хан аймгийн тооллогын данс.</ref> == Ургийн хэлхээ (Генеалоги) == Батмөнх Даян хаанаас Хатан С.Галиндив хүртэлх алтан ургийн үе залгамжлал дараах байдлаар хөвөрнө:<ref>ШУА-ийн Түүх, угсаатны зүйн хүрээлэн, "Монголчуудын уг эх, гэрийн түүх" архивын баримтын эмхэтгэл.</ref> # '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464–1517) — Бүх Монголын Их Хаан. # '''[[Гэрсэнз Жалайр хунтайж]]''' (1513–1549) — Халхын засаг хунтайж (Даян хааны 6-р хүү). # '''Ашихай дархан хунтайж''' — Дархан хунтайж (Гэрсэнзийн ууган хүү), Засагт хан аймгийг үндэслэгч. # '''Байхондь хатанбаатар''' — Хатанбаатар (Ашихайн ууган хүү). # '''[[Сувдайн Засагт хан]]''' — Эрдэнэ Засагт хан. "Засагт хан" цолыг анх албан ёсоор зүүсэн. # '''Номтой засгийн Түшээт хан''' — Засагт хан (Сувдайн ууган хүү). # '''Гэнэн засагт хан''' — Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан. # '''Цэвээнжав засагт хан''' — Засагт хан, Төрийн жүн ван, Чуулганы дарга. # '''[[Шар Засагт хан|Шар засагт хан]]''' — Засагт хан. # '''Балдир засагт хан''' — Засагт хан. # '''Цэрэнгомбо тайж''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Содномдорж ноён''' — Тэргүүн зэргийн тайж, ноён. # '''Чогдон тайж''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Чогдоны Цогт''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Цогтын Чадраабал''' — Хантайшир уулын хошууны тэргүүн зэргийн тайж, ноён (Тэргүүн баян). # '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Хатан С.Галиндив''' — Содномдорж тайжийн 12 хүүхдийн ууган охин. [[Файл:Image 3811fd28.jpg|alt=Genealogical Lineage up to 1929|thumb|'''1929 оны хүртэл ураг гарлын түүхэн хэлхээ "Гүндэл ураг"''']] === Засагт хан аймгийн ноёд, тайж нарын гэрийн үеийн бичиг (Гүндэл ураг) === 1911 оны зун VIII Богд Жавзандамба хутагтад бат-оршил (даншиг) өргөх, Богдхан уулыг тахих тайлга наадмыг далимдуулан Халхын дөрвөн аймгийн 200 гаруй хаад, засаг ноёд, том тайж нар Нийслэл Хүрээ болон Богдхан уулын Төр хурах, Шажин хурахын амуудад 2 сар гаруй хугацаанд хууран байрлаж, Манж Чин улсаас тусгаарлах нууц зөвлөгөөнийг шат дараатай хийсэн билээ. Энэхүү маш нууц операцид Засагт хан Д.Содномравданг дагалдан, түүний хатны төрөл төрөгсөд болох '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' биечлэн оролцож, орон нутагтаа цэрэг, зэвсэг, агт морьдын дайчилгааны нууц бэлтгэлийг хангаж байв. 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар: * Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' "Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан" цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов. * Түүнийг дагалдан Төр хурахын амны операцид онцгой зүтгэсэн Их Хатан Ж.Цэсрэнгийн ураг төрөл болон '''Чадраабалын Содномдорж тайжийн''' удамд Тэргүүн зэргийн тайж язгуурыг үе улиран тасрахгүй залгамжлах эрх, хааны сангийн хишиг шагналыг албан ёсоор баталж хүртээжээ. Ч.Содномдорж тайжийн ууган охин '''С.Галиндэв (Галиндив) хатан''' нь хожим тус хошууны сурвалжит язгууртан, дөтгөөр зэргийн тайж '''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 онд төрсөн)-тэй гэрлэж, ураг барилдан Алтан ургийн хоёр том голомтыг нэгтгэсэн түүхтэй. === 1911 оны хувьсгал ба Ураг төрлийнхний оролцоо, Богд хааны шагнал === Эрдэнэ Бишрэлт Засагт хан Доржпаламын Содномравдангийн их Хатан Ж.Цэсрэн нь Хотгойдын Цогтой вангийн (засгийн) хошууны сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн төрсөн авга эгч байв. Энэхүү ураг төрлийн гүн холбоо нь 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын үйл хэргийг Засагт хан аймгийн хэмжээнд нууцаар зангидан зохион байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. 1911 оны зун VIII Богд Жавзандамба хутагтад бат-оршил (даншиг) өргөх, Богдхан уулыг тахих тайлга наадмыг далимдуулан Халхын дөрвөн аймгийн 200 гаруй хаад, засаг ноёд, том тайж нар Нийслэл Хүрээ болон Богдхан уулын Төр хурах, Шажин хурахын амуудад 2 сар гаруй хугацаанд хууран байрлаж, Манж Чин улсаас тусгаарлах нууц зөвлөгөөнийг шат дараатай хийсэн билээ. Энэхүү маш нууц операцид Засагт хан Д.Содномравданг дагалдан, түүний хатны төрөл төрөгсөд болох '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' биечлэн оролцож, орон нутагтаа цэрэг, зэвсэг, агт морьдын дайчилгааны нууц бэлтгэлийг хангаж байв. 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар: * Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' "Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан" цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов. * Түүнийг дагалдан Төр хурахын амны операцид онцгой зүтгэсэн Их Хатан Ж.Цэсрэнгийн ураг төрөл болон '''Чадраабалын Содномдорж тайжийн''' удамд Тэргүүн зэргийн тайж язгуурыг үе улиран тасрахгүй залгамжлах эрх, хааны сангийн хишиг шагналыг албан ёсоор баталж хүртээжээ. == Эх сурвалж == * '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, "Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг".'' * '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. "Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс" (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).'' * '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''"Монголын товч түүх"'' (Улсын хэвлэл, 1934 он). == Эх сурвалж == * '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, "Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг".'' * '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. "Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс" (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).'' * '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''"Монголын товч түүх"'' (Улсын хэвлэл, 1934 он). == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} t5ujmo3hibwtyrdo0z2sqcydjprwkh9 873313 873312 2026-10-14T11:27:19Z Tojilsuren Dariimaa 107670 /* */ 873313 wikitext text/x-wiki {{Намтар|нэр=С.Галиндив|бүтэн нэр=Содномдоржийн Галиндив|цол=Хатан|төрсөн он=(Мэдээлэл байвал оруулах)|насан эцэслэсэн=(Мэдээлэл байвал оруулах)|угсаа гарал=[[Боржигин]] (Халхын Засагт хан аймаг)|эцэг=Чадраабалын Содномдорж тайж|гэр бүл=Тайж Г.Гончигсүрэн}} '''Содномдоржийн Галиндив''' (Хатан С.Галиндив) — [[XX зуун|XX зууны]] эхэн үеийн [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] алтан ургийн тайж язгууртан, хатан. 1929 оны хүн амын албан ёсны тооллогоор одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг сумны]] нутагт дөтгөөр зэргийн тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт бүртгэгдэн үлдсэн түүхэн зүтгэлтэн юм.<ref name=":1">БНМАУ-ын 1929 оны хүн амын хөрөнгө, орлогын тооллогын бүртгэл, Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Түүхийн баримтын архив.</ref> == Угсаа гарал == Засагт хан аймгийн Илдэн, Жонон засгийн хошууны ноёд болон Содномдоржийн Галиндив хатны ураг төрлийг түүхэн сурвалжийн дагуу жагсаавал: * '''Ноёндой хатанбаатар (1549 онд төрсөн)''' — Батмөнх Даян хааны арван нэгдүгээр хөвгүүн Гэрсэнз жалайр хунтайжийн хоёрдугаар хөвгүүн. 1549 онд арын 7 отгоос Бясуд, Элжигин отгийг өмчлөн авсан бөгөөд хожмын Засагт хан аймгийн тус хошуудын ноёд, тайж нарын дээд өвөг мөн.<ref>«Шастир бичиг», №640.1, Хуудас 243.</ref> * '''Төвд хатанбаатар (1551 онд төрсөн)''' — Ноёндой хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхээр Халхын 6 хошууны цаазыг батлалцахад тэргүүлэн оролцсон баруун гарын засаг барьсан ноёдын нэг байв.<ref>«Шастир бичиг», №641.1, Хуудас 243.</ref> * '''Хонхуй сэцэн жонон (1566 онд төрсөн)''' — Төвд Хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. Бясудын газарт сууж байсан бөгөөд Бясудын 5 хошууны ноёдын дээд өвөг болох ажээ.<ref>«Шастир бичиг», №642.1, Хуудас 243.</ref> * '''Цэрэн цөхүр''' — Хонхуй сэцэн жононгийн ахмад хөвгүүн.<ref>«Шастир бичиг», №643.1, Хуудас 244.</ref> * '''Дорж сэцэн жонон (1680 оны үе)''' — Цэрэн цөхүрийн хөвгүүн. 1670-аад оноос Манжтай харилцаж байсан бөгөөд 1680 онд хошуугаа тусгаарлан Манжийн Энх амгалан хаанаас Дорж сэцэн жонон цол шагнагджээ.<ref>«Шастир бичиг», №644.1, Хуудас 244.</ref> * '''Сономишжав (1691 оны үе)''' — Дорж сэцэн жононгийн ганц хөвгүүн. 1688 онд албат ардаа дагуулан Манжид дагаж орж, 1691 оны Долоннуурын чуулганаар засаг тэргүүн зэрэг тайж, улмаар туслагч гүн өргөмжлөгдөн Жонон засгийн хошууг захирчээ.<ref>«Шастир бичиг», №645.1, Хуудас 244.</ref> * '''Галсанцэвээн гүн (1718 онд засаг залгамжилсан)''' — Сономишжавын ахмад хөвгүүн. 1718 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, Жонон засгийн хошууны ноён суусан.<ref>«Шастир бичиг», №646.1, Хуудас 244.</ref> * '''Жигжиддорж гүн (1737 онд засаг залгамжилсан)''' — Галсанцэвээнгийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжлан, 1768 он хүртэл хошуу ноён суужээ.<ref>«Шастир бичиг», №647.1, Хуудас 245.</ref> * '''Лачинсүрэн гүн (1768 онд засаг залгамжилсан)''' — Жигжиддоржийн ахмад хөвгүүн. 1781 оны зарлигаар засаг хэргэмийг үе улиран тасралгүй залгамжлуулахаар болсон бөгөөд сурвалж бичигт "Лачинсүрэн миний өвөг хууд, өргөмжилсөн овог бясуд, цол мэргэн жонон" хэмээн тэмдэглэгдсэн Илдэн засгийн хошууны "Цагаан бар ноён" хэмээх алдарт өвөг мөн.<ref>«Шастир бичиг», №648.1, Хуудас 245.</ref> * '''Минжүүрдорж гүн (1804 онд засаг залгамжилсан)''' — Лачинсүрэнгийн ахмад хөвгүүн. 1804 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1826 он хүртэл хошуу захирсан.<ref>«Шастир бичиг», №649.1, Хуудас 245.</ref> * '''Сандувдорж гүн (1826 онд засаг залгамжилсан)''' — Минжүүрдоржийн ахмад хөвгүүн. 1826 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1841 он хүртэл хошуу ноён байсан.<ref>«Шастир бичиг», №650.1, Хуудас 245.</ref> * '''Цэдэндондовдорж засаг гүн (1842 онд засаг залгамжилсан)''' — Сандувдоржийн хөвгүүн. 1849 онд Засагт хан аймгийн Дэд чуулганы дарга, 1863 онд Засагт хан аймгийн Туслагч жанжнаар томилогдсон. 1874 онд үе улиран тасралгүй залгамжлах Илдэн, Жонон зэрэг хэргэм хүртсэн, Засагт хан аймгийн маш нөлөө бүхий томоохон зүтгэлтэн байв.<ref>«Шастир бичиг», №651.1, Хуудас 245.</ref> * '''Содномдорж тайж (1800-аад оны сүүл үе)''' — Цэдэндондовдорж засаг гүний ураг төрлийн сурвалжвалжит тайж. Дамдин-Абиша гүний хошуунд харьяалагдаж байсан бөгөөд зургаан хүү, зургаан охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн гэр бүлийн тэргүүн байв.<ref>«Г. Гончигсүрэн тайжийн намтар», Хуудас 383.</ref> * '''Содномдоржийн Галиндив хатан (1883 онд төрсөн)''' — Тайж Содномдоржийн ууган охин (том охин). Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (Нөмрөг уулын) хошууны алтан ургийн дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн тайжтай (1883) гэр бүл болж, 12 хүүхэд төрүүлсэн, өнөр өтгөн айлын ухаант хатан байв.<ref>«Г. Гончигсүрэн тайж ба С. Галиндив хатан», Түүхэн дурсамж-намтар.</ref> == Эх сурвалж == {{Эх сурвалж}} == Хотгойд болон Засагт хан аймгийн алтан ургийн нэгдсэн угийн бичиг == [[Батмөнх Даян хаан]] болон [[Мандухай цэцэн хатан|Мандухай цэцэн хатанаас]] эхтэй Халх Монголын баруун гарын Хотгойд (Цогтой засгийн хошуу) болон Засагт хан аймгийн тайж нарын хоёр том салбар шугам 17-р үедээ хэрхэн ураг барилдан нэгдсэнийг он сар, зэрэг дэв, цол хэргэм, архивын анхан шатны эх сурвалжтай нэгтгэсэн зураглал:<ref>Жамбалдорж Ц., Нацагдорж Б., "Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх" (Редактор Цэрэндорж Ц.), Удам соёл ХХК, Улаанбаатар, 2024 он. ISBN: 978-9919-0-3146-6.</ref><ref>БНМАУ-ын 1929 оны хүн амын хөрөнгө, орлогын тооллогын бүртгэл, Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Түүхийн баримтын архив.</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; font-size:92%; width:100%;" |- style="background:#f2f2f2; font-weight:bold; text-align:center;" !Үе !Г.Гончигсүрэн тайжийн тал ''(Баруун шугам: Хотгойд салбар)'' !Хатан С.Галиндивын тал ''(Зүүн шугам: Засагт ханы тайж нар)'' !Он сар / Засаг суусан хугацаа !Анхан шатны түүхэн эх сурвалж, түүхэн тайлбар |- | align="center" |'''1''' | colspan="2" align="center" style="background:#fffcf0; font-weight:bold;" |'''[[Батмөнх Даян хаан]]''' |1464–1517 |Бүх Монголын Их Хаан. Монгол улсыг дахин нэгтгэсэн Алтан ургийн дээд өвөг. Хань: '''[[Мандухай цэцэн хатан]]''' (1449–1510). |- | align="center" |'''2''' | colspan="2" align="center" style="background:#fffcf0;" |'''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' |1513–1549 |Халхын засаг хунтайж. Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг. |- | align="center" |'''3''' | colspan="2" align="center" style="background:#fffcf0;" |'''Ашихай дархан хунтайж''' |XVI зуун |Тэргүүн зэргийн Дархан хунтайж. Гэрсэнзийн ууган хүү. Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг.<ref>Бат-Очир Л., "Монголын хаад ноёдын уг эх", Улаанбаатар хот, 2001 он.</ref> |- | align="center" |'''4''' | colspan="2" align="center" style="background:#fffcf0;" |'''Түмэндарь дайчин ноён''' |XVI зууны төгсгөл |Дайчин ноён. Ашихай дархан хунтайжийн ууган хүү. Хотгойд угсааны шууд өвөг. МУҮТА, Гар бичмэл сан. |- style="background:#edf3fe; font-weight:bold; text-align:center;" | colspan="5" |⚔️ ШУГАМЫН САЛААЛАЛ (5-р үеэс эхлэн хоёр салбар тус тусдаа хөвөрлөв) |- | align="center" |'''5''' |'''[[Шолой увш хунтайж]]''' |'''Сувдайн Засагт хан''' |XVII зууны эхэн үе |'''Шолой:''' Хотгойдыг үндэслэгч, Анхны Алтан хан (1567–1627). '''Сувдайн:''' "Засагт хан" цолыг анх албан ёсоор зүүж аймгаа байгуулсан хаан. |- | align="center" |'''6''' |'''[[Омбо Эрдэнэ хунтайж]]''' |'''Номтой засгийн Түшээт хан''' |XVII зууны дунд үе |'''Омбо Эрдэнэ:''' Хотгойдын 2 дахь Алтан хан (?—1657). '''Номтой:''' 1640 оны Халх, Ойрдын "Их Цааз"-ыг батлалцсан Засагт хан. |- | align="center" |'''7''' |'''[[Ринчин лувсан хунтайж]]''' |'''Гэнэн засагт хан''' |XVII зууны төгсгөл |'''Ринчин Лувсан:''' Сүүлчийн Алтан хан (?—1696). '''Гэнэн хан:''' Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан. Халхын тусгаар тогтнолыг хамгаалагч. |- | align="center" |'''8''' |'''Өлзийт хатанбаатар''' ''(Рааш)'' |'''Цэвээнжав засагт хан''' |XVIII зууны эхэн үе |'''Өлзийт:''' Ринчин лувсангийн ууган хүү. '''Цэвээнжав:''' Засагт хан, Төрийн жүн ван. Манжийн үеийн анхны Чуулганы дарга. |- | align="center" |'''9''' |'''Сүндэв тайж''' |'''Шар засагт хан''' |XVIII зууны дунд үе |'''Сүндэв:''' Хотгойдын төрөл тайж. '''Шар хан:''' Засагт хан. Аймгийн засаг захиргаа, сум хошуудыг хуваарилсан. |- | align="center" |'''10''' |'''Сэнгэ тайж''' |'''Балдир засагт хан''' |XVIII зууны төгсгөл |'''Сэнгэ:''' Хотгойдын төрөл тайж. '''Балдир хан:''' Засагт хан. Түүний үеэс ханы шууд харьяанаас салбар тайж нарын бүлгүүд тусгаарлав. |- | align="center" |'''11''' |'''Лари засаг''' |'''Цэрэнгомбо тайж''' |х. 1732–1737 |'''Лари:''' Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж.<ref name="mongoltoli">"Цогтой засгийн хошуу", Монголын түүхийн тайлбар толь, ШУА, mongoltoli.mn</ref> '''Цэрэнгомбо:''' Засагт ханы салбарын Тэргүүн зэргийн тайж. |- | align="center" |'''12''' |'''[https://zh.wikipedia.org/zh-cn/%E6%89%8E%E8%96%A9%E5%85%8B%E5%9C%96%E6%B1%97%E9%83%A8%E4%B8%AD%E5%8F%B3%E7%BF%BC%E6%9C%AB%E6%AC%A1%E6%97%97 Банди] ноён''' |'''Содномдорж ноён''' |х. 1737–1756 |'''Банди:''' Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён.<ref name="mongoltoli" /> '''Содномдорж:''' Хантайшир уулын хошууны Тэргүүн зэргийн тайж, дотоод алба хариуцагч. |- | align="center" |'''13''' |'''[[Бандийн Сандавдорж]]''' |'''Чогдон тайж''' |х. 1756–1798 |'''Сандавдорж:''' Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж.<ref>Википедиа нэвтэрхий толь, "Бандийн Сандавдорж ноёны түүхэн намтар".</ref> '''Чогдон:''' Манж Чин улсын сүүл үеийн Тэргүүн зэргийн тайж. |- | align="center" |'''14''' |'''Сандавдоржийн Базарваань''' |'''Чогдоны Цогт''' |XIX-XX зууны зааг |'''Базарваань:''' Дэд зэргийн төрөл тайж. Улиастайн амбанд ардуудаа өмгөөлсөн түүхтэй. '''Цогт:''' Одоогийн Завхан, Говь-Алтай нутаг дахь тайж нарын томоохон голомтын эзэн. |- | align="center" |'''15''' |'''Базарвааний Галсан тайж''' |'''Цогтын Чадраабал''' |XX зууны эхэн үе |'''Галсан:''' Тэргүүн зэргийн төрөл тайж. Алтан ургийн голомт залгамжлагч. '''Чадраабал:''' Хантайшир уулын хошууны тэргүүн баян ноён. Охин Ж.Цэсрэн нь Засагт хан Д.Содномравдангийн хатан байв. |- | align="center" |'''16''' |'''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' |'''Чадраабалын Содномдорж тайж''' |Төрсөн: 1883 он |'''Гончигсүрэн:''' Дөтгөөр (4-р) зэргийн тайж. Галсан тайжийн хүү.<ref name="archive">МУҮТА, Түүхийн баримтын архив, ХМ-168 сан, Засагт хан аймгийн тооллогын данс (12-р дэвтэр).</ref> '''Содномдорж:''' Тэргүүн зэргийн тайж, [[Дилав хутагт Жамсранжав|Дилав хутагтын]] шавь. 12 хүүхдийн эцэг.<ref>Дилав хутагт Б.Жамсранжав, "Миний намтар", Нью-Йорк, 1965 он.</ref> |- style="background:#fff7ea; font-weight:bold; border-top: 2px solid #aaa;" | align="center" |'''17''' | colspan="2" align="center" style="background:#fff3db;" |💍 '''Г.ГОНЧИГСҮРЭН ТАЙЖ & ХАТАН С.ГАЛИНДИВ''' ''(Ураг барилдаж хоёр шугам нэгдэв)'' |1929 оны бүртгэл |Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн нь 1929 оны хүн амын албан ёсны тооллогоор одоогийн '''[[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] [[Нөмрөг сум]]'''ны нутагт, Чадраабалын Содномдорж тайжийн ууган охин '''Хатан С.Галиндив'''тай өрх тусгаарлан нэг гэр бүл, ураг төрөл болон албан ёсоор бүртгэгдсэн түүхтэй.<ref name="archive" /> |} === Гончигсүрэн (Дөтгөөр зэргийн тайж) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Б.Галсан тайжийн хүү (1883 онд төрсөн). Засагт хан аймгийн Нөмрөг уулын хошууны 1921 оны хүн амын тооллогын албан ёсны дансанд "Дөтгөөр зэргийн тайж" цолтойгоор бүртгэгдсэн Алтан ургийн хууль ёсны залгамжлагч. Дамдин Авшаа гүний хошууны С.Галиндэв хатантай гэрлэсэн. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Орон нутагтаа маш ажилсаг, туйлын цэвэрч нямбай, маллагааны нарийн арга ухаантай, журамтай хүн байв. Нас ахисан хойноо ч адуу хариулж, сайхан уургалдаг, морийг цэвэрхэн хазаарлаж унадаг, эр хүний бахархалтай соёлыг бүрэн хадгалсан, өө сэвгүй сайхан эр хүн хэмээн нутгийнханд магтагддаг байжээ. === . Гончигсүрэнгийн Сүрэнхоржав === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Г.Гончигсүрэн тайжийн хүүхэд бөгөөд тухайн үеийн хүнд цаг үед удмынхаа голомтыг залгамжлан үлдсэн түүхэн холбоос юм. === . Сүрэнхоржавын Лхамжав, Отгонбилэг(Үр хойч, амьд түүх) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Сүрэнхоржавын охин, 1934 онд төрсөн. Өдгөө АНУ-д амьд сэрүүн амьдарч буй тус гэр бүл, угсаа гарлын хамгийн ахмад, хүндтэй төлөөлөгч, түүхийн амьд гэрч юм. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Өвөг дээдсийнхээ бичгийн соёл, зарчимч, нямбай чанарыг бүрэн өвлөсөн. Хүнийг засаж залруулах, сургахдаа жинхэнэ монгол сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалаар зүйр цэцэн үгээр сурган сүүл толгой холбон уран цэцэн үгсээр сургадаг. Түүний ач Т. Дариймаа нь эмээгийнхээ талаар тодорхойлох доо " миний эмээ Лхамжав нь 90 гаруй настай ч гэсэн ухаан саруул, хэлэх ярих нь язгууртны өндөр соёлтой, зарчимтай хүн юм" гэжээ. {{Өгүүлэл дутуу}} '''Хотгойдын алтан ургийн түүхэн залгамжлал''' нь [[Чингис хаан|Эзэн Чингис хааны]] язгуур үндэснээс салбарласан, [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Хотгойд салбарын хаад, засаг ноёд болон тайж нарын ураг төрлийн албан ёсны түүхэн хэлхээ юм. Уг түүхэн залгамжлал нь Манж Чин улс, Богд хаант Монгол Улс болон БНМАУ-ын эхэн үеийн хүн амын албан ёсны тооллого, угийн бичгийн сурвалжуудаар баталгаажсан байдаг. == Хаадын язгуур үндэс ба Дээд үе == Хотгойдын язгууртнууд нь Боржигин овогтон бөгөөд Даян сэцэн хааны отгон хүү Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү Ашихай дархан хунтайжийн шууд салбар ураг мөн. * '''Чингис хаан''' (Юань улсын Тайзу хаан буюу Хубилай хаан) * '''Тулуй эзэн''' (Чингис хааны дөрөвдүгээр хүү) * '''Хубилай сэцэн хаан''' (Тулуйн хоёрдугаар хүү) * ... (үе залгамжлал үргэлжилнэ) ... * '''Батмөнх Даян сэцэн хаан''' (Монголыг дахин нэгтгэсэн Төрийн эзэн) * '''Гэрсэнз жалайр хунтайж''' (Даян хааны 11 дүгээр хүү, Бүх Халхын хаад ноёдын шууд өвөг эцэг) * '''Ашихай дархан хунтайж''' (Гэрсэнз хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн Хотгойд салбарыг үндэслэгч дээд өвөг) == Хотгойдын засаг ноёд, хошуу засаглал == Манж Чин улсын засаг захиргааны хуваариар Хотгойд салбарын дээд өвөг ноёд дараах дарааллаар төр барьж, хошуу захирч байжээ: # '''Засаг хошой чин ван агсан Ламжав''' (Индекс код: 224.1) — Засагт хан аймгийн Хотгойд салбарын ерөнхий удирдагч, Сайн ноён бөгөөд Засаг хошой чин ван хэргэмтэй. # '''Гүнгийн зэрэг тэргүүн Шампилдорж''' (Индекс код: 225.3) — Засагт хан аймгийн чуулганы тамгын газар болон Хотгойд салбарын дотоод хэргийг туслагч түшмэл. # '''Гүнгийн зэрэгтэй тэргүүн Дамрин ноён''' (Индекс код: 241.1) — Засагт хан аймгийн Хотгойдын Ахай засгийн (бэйсийн) хошууны салбарыг үндэслэгч. # '''Засаг бэйс Минжүүрдорж''' (Индекс кодууд: 241.2 / 441.1 / 649.1 / 681.1) — Хотгойдын Ахай бэйсийн хошуу болон Цогтой засгийн (вангийн) хошууг холбосон засаг ноён. == Гүржав ноёны өрх ба 1913, 1922 оны тооллогын баримтууд == Засаг бэйс Минжүүрдорж ноёны өтгөн өрхнөөс салбарласан, 1913 оны Богд хаант Монгол Улсын хүн амын тооллого болон 1922 оны тайж нарын шинэчилсэн тооллогын дансанд засаг захиргаа, угийн хуулийн дагуу бүртгэгдсэн ах дүү язгууртнууд: * '''ГҮРЖАВ НОЁН (Ганжуржав)''' (Индекс код: 242.1) — 1922 оны тооллогоор 75 настай (1847 оны орчим төрсөн). Ууган хүүгийн хувиар аав Минжүүрдоржийнхоо Гүнгийн зэрэг болон Тэргүүн зэргийн тайж цолыг хууль ёсоор залгамжлан өвлөж, Цогтой вангийн хошууг толгойлсон. * '''ЗАГДАСҮМБЭР ТАЙЖ''' (Индекс код: 242.2 / Наваан) — 1922 оны тооллогоор 71 настай (1851 оны орчим төрсөн). Гүржав ноёны төрсөн дүү. Насаар дүү тул угийн хуулиар нэг зэрэг доош уруудаж, Дэд зэргийн тайж цолтой үлдсэн. * '''Тэргүүн зэргийн тайж Гэгдэнсүрэн (Гэгдосорон)''' (Индекс код: 682.1) — 1922 онд 53 настай (1869 онд төрсөн). Аав Гүржав ноёныг 22 настай байхад төрсөн ууган хүү. Аавынхаа Тэргүүн зэргийн тайж цолыг бүтэн өвлөн авсан. Богд хаант Монгол Улсын үед Аймгийн түшмэл, хожим БНМАУ-ын эхэн үед Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын сумын Орлогч дарга хашиж байсан. ** ''Түүний хүү:'' '''Лама Наваан''' — 1922 онд 26 настай (1896 оны хүн). Гэгдэнсүрэнгийн ууган хүү. * '''Дөрөвдүгээр зэргийн тайж ГОНЧИГСҮРЭН''' — 1922 оны тооллогоор 39 настай (1883 онд төрсөн). 1913 оны тооллогын дансанд 31 настай гэж тэмдэглэгдсэн. Ууган ах Гэндэнсүрэнгийнхээ доор угийн хуулиар дөрөвдүгээр зэрэг рүү уруудаж, "Төрөл тайж" (Төрлийн махан тайж) ангилалд багтан бүртгэгдсэн. * '''Дөтгөөр зэргийн тайж Бадарч''' — 1922 онд 36 настай (1886 оны орчим төрсөн). Ах Гончигсүрэн тайжийн яг ард залган бүртгэгдсэн отгон дүү. == Гэр бүл ба Угсаа гарвал == Дөрөвдүгээр зэргийн тайж Гончигсүрэнгийн их хатан бол '''ГАЛИНДЭВ (Галиндив) хатан''' юм. * 1913 оны хүн амын албан ёсны тооллогын үндсэн дансанд (хуудас 25-26) яг 28 настай (1885 оны орчим төрсөн) хэмээн тэмдэглэгдсэн. * Түүний нэрний зүүн талын залгаа мөрөнд бичигдсэн ''"Тэргүүн зэргийн..."'' хэмээх хошуу тамга захирч байсан язгууртны албан ёсны өндөр цол нь түүний аавыг тухайн засаг захиргааны нэгжид (Засагт хан аймгийн Хотгойдын хошуунд) асар их мал хөрөнгөтэй, эрх мэдэлтэй, нөлөө бүхий том ноён байсныг архивын системээр баталдаг. == Анхдагч эх сурвалжууд == * Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд № А-89, А-90, Засагт хан аймгийн Хотгойдын Ахай бэйсийн хошуу болон Цогтой вангийн хошууны 1913, 1922 оны хүн амын албан ёсны тооллогын гар бичмэл данснууд. * Халхын тайж нарын угийн бичгийн латин галигт сурвалжийн индекс кодууд (Хуудас 25, 26, 36, 37, 47, 49). С, D, E салбарын нэгдсэн бүртгэл. == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} '''Амьдрал ба түүхэн үйл явдал''' Ч.Содномдорж тайж нь нутаг орондоо маш нэр хүндтэй, бичиг номтой язгууртан байсан бөгөөд 6 хүү, 6 охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн алдартай айл гэр болжээ. Түүния ууган охин нь 1929 оны хүн амын албан ёсны бүртгэлд одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг суманд тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт тэмдэглэгдсэн Хатан С.Галиндив юм.[1]<ref name=":1" /> Содномдорж тайж залуудаа '''[[Дилав хутагт Б.Жамсранжавд]]''' шавь орж байжээ. '''Дилав хутагт''' өөрийн түүхэн дурсамж бүтээл болох "'''Миний намтар'''" номдоо түүний тухай тусгайлан нэр зааж: "Түүний нэрийг Содномдорж гэдэг бөгөөд хэдэн жилийн тэртээ надад шавь орсон залуу билээ. Хожим тэр Өвөр монгол руу дүрвэн зугтсан юм..." хэмээн дурдсан байдаг.[2] Энэ нь 1930-иад оны эхээр Монголд язгууртан, тайж нар болон шашны зүтгэлтнүүдийг хяхан хавчих, хэлмэгдүүлэх давалгаа эхэлсэнтэй холбоотой бөгөөд тэрээр гэр бүл, үр хойчсоо хамгаалахын тулд ийнхүү өмнөд хил даван дүрвэсэн байна. Түүний үр удам одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сум болон бусад нутгуудаар салбарлан үлдсэн.[1]<ref name=":2">МУҮТА, Түүхийн баримтын архив, ХМ-168 сан, Засагт хан аймгийн тооллогын данс.</ref> == Ургийн хэлхээ (Генеалоги) == Батмөнх Даян хаанаас Хатан С.Галиндив хүртэлх алтан ургийн үе залгамжлал дараах байдлаар хөвөрнө:<ref>ШУА-ийн Түүх, угсаатны зүйн хүрээлэн, "Монголчуудын уг эх, гэрийн түүх" архивын баримтын эмхэтгэл.</ref> # '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464–1517) — Бүх Монголын Их Хаан. # '''[[Гэрсэнз Жалайр хунтайж]]''' (1513–1549) — Халхын засаг хунтайж (Даян хааны 6-р хүү). # '''Ашихай дархан хунтайж''' — Дархан хунтайж (Гэрсэнзийн ууган хүү), Засагт хан аймгийг үндэслэгч. # '''Байхондь хатанбаатар''' — Хатанбаатар (Ашихайн ууган хүү). # '''[[Сувдайн Засагт хан]]''' — Эрдэнэ Засагт хан. "Засагт хан" цолыг анх албан ёсоор зүүсэн. # '''Номтой засгийн Түшээт хан''' — Засагт хан (Сувдайн ууган хүү). # '''Гэнэн засагт хан''' — Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан. # '''Цэвээнжав засагт хан''' — Засагт хан, Төрийн жүн ван, Чуулганы дарга. # '''[[Шар Засагт хан|Шар засагт хан]]''' — Засагт хан. # '''Балдир засагт хан''' — Засагт хан. # '''Цэрэнгомбо тайж''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Содномдорж ноён''' — Тэргүүн зэргийн тайж, ноён. # '''Чогдон тайж''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Чогдоны Цогт''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Цогтын Чадраабал''' — Хантайшир уулын хошууны тэргүүн зэргийн тайж, ноён (Тэргүүн баян). # '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Хатан С.Галиндив''' — Содномдорж тайжийн 12 хүүхдийн ууган охин. [[Файл:Image 3811fd28.jpg|alt=Genealogical Lineage up to 1929|thumb|'''1929 оны хүртэл ураг гарлын түүхэн хэлхээ "Гүндэл ураг"''']] === Засагт хан аймгийн ноёд, тайж нарын гэрийн үеийн бичиг (Гүндэл ураг) === 1911 оны зун VIII Богд Жавзандамба хутагтад бат-оршил (даншиг) өргөх, Богдхан уулыг тахих тайлга наадмыг далимдуулан Халхын дөрвөн аймгийн 200 гаруй хаад, засаг ноёд, том тайж нар Нийслэл Хүрээ болон Богдхан уулын Төр хурах, Шажин хурахын амуудад 2 сар гаруй хугацаанд хууран байрлаж, Манж Чин улсаас тусгаарлах нууц зөвлөгөөнийг шат дараатай хийсэн билээ. Энэхүү маш нууц операцид Засагт хан Д.Содномравданг дагалдан, түүний хатны төрөл төрөгсөд болох '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' биечлэн оролцож, орон нутагтаа цэрэг, зэвсэг, агт морьдын дайчилгааны нууц бэлтгэлийг хангаж байв. 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар: * Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' "Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан" цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов. * Түүнийг дагалдан Төр хурахын амны операцид онцгой зүтгэсэн Их Хатан Ж.Цэсрэнгийн ураг төрөл болон '''Чадраабалын Содномдорж тайжийн''' удамд Тэргүүн зэргийн тайж язгуурыг үе улиран тасрахгүй залгамжлах эрх, хааны сангийн хишиг шагналыг албан ёсоор баталж хүртээжээ. Ч.Содномдорж тайжийн ууган охин '''С.Галиндэв (Галиндив) хатан''' нь хожим тус хошууны сурвалжит язгууртан, дөтгөөр зэргийн тайж '''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 онд төрсөн)-тэй гэрлэж, ураг барилдан Алтан ургийн хоёр том голомтыг нэгтгэсэн түүхтэй. === 1911 оны хувьсгал ба Ураг төрлийнхний оролцоо, Богд хааны шагнал === Эрдэнэ Бишрэлт Засагт хан Доржпаламын Содномравдангийн их Хатан Ж.Цэсрэн нь Хотгойдын Цогтой вангийн (засгийн) хошууны сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн төрсөн авга эгч байв. Энэхүү ураг төрлийн гүн холбоо нь 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын үйл хэргийг Засагт хан аймгийн хэмжээнд нууцаар зангидан зохион байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. 1911 оны зун VIII Богд Жавзандамба хутагтад бат-оршил (даншиг) өргөх, Богдхан уулыг тахих тайлга наадмыг далимдуулан Халхын дөрвөн аймгийн 200 гаруй хаад, засаг ноёд, том тайж нар Нийслэл Хүрээ болон Богдхан уулын Төр хурах, Шажин хурахын амуудад 2 сар гаруй хугацаанд хууран байрлаж, Манж Чин улсаас тусгаарлах нууц зөвлөгөөнийг шат дараатай хийсэн билээ. Энэхүү маш нууц операцид Засагт хан Д.Содномравданг дагалдан, түүний хатны төрөл төрөгсөд болох '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' биечлэн оролцож, орон нутагтаа цэрэг, зэвсэг, агт морьдын дайчилгааны нууц бэлтгэлийг хангаж байв. 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар: * Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' "Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан" цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов. * Түүнийг дагалдан Төр хурахын амны операцид онцгой зүтгэсэн Их Хатан Ж.Цэсрэнгийн ураг төрөл болон '''Чадраабалын Содномдорж тайжийн''' удамд Тэргүүн зэргийн тайж язгуурыг үе улиран тасрахгүй залгамжлах эрх, хааны сангийн хишиг шагналыг албан ёсоор баталж хүртээжээ. == Эх сурвалж == * '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, "Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг".'' * '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. "Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс" (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).'' * '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''"Монголын товч түүх"'' (Улсын хэвлэл, 1934 он). == Эх сурвалж == * '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, "Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг".'' * '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. "Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс" (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).'' * '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''"Монголын товч түүх"'' (Улсын хэвлэл, 1934 он). == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} g9v2kboc87xdz0uxqg8yxdno265nv2d 0 148866 873236 2026-10-13T12:07:33Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Шинжлэх ухааны академи''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Academy of Sciences,'' [[Орос хэл|орос]]. ''Академия наук,'' [[Франц хэл|франц.]] ''Académie des sciences,'' [[Герман хэл|герман.]] ''Akademie der Wissenschaften,'' [[Япон хэл|япон.]] ''科学アカデミー'' ) - шинжлэх ухааны үйл ажиллагааг төлөвлөх, зохион байгуула..." 873236 wikitext text/x-wiki '''Шинжлэх ухааны академи''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Academy of Sciences,'' [[Орос хэл|орос]]. ''Академия наук,'' [[Франц хэл|франц.]] ''Académie des sciences,'' [[Герман хэл|герман.]] ''Akademie der Wissenschaften,'' [[Япон хэл|япон.]] ''科学アカデミー'' ) - шинжлэх ухааны үйл ажиллагааг төлөвлөх, зохион байгуулах, зохицуулах ажлыг гүйцэтгэдэг шинжлэх ухааны томоохон төв болох шинжлэх ухааны нийгэмлэгийн юм. Шинжлэх ухааны академиуд улсаас санхүүждэг эсвэл санхүүждэггүй шинжлэх ухаанд зориулагдсан эрдэм шинжилгээний нийгэмлэг эсвэл академи (тусгай шинжлэх ухааны байгууллага хэлбэрээр) юм. Зарим улсаас санхүүждэг академиуд нь хүндэтгэлийн нэг хэлбэр болох Үндэсний буюу хааны (жишээ нь, Лондоны Эзэн Хааны нийгэмлэг) нэртэй байдаг. Анхны орчин үеийн Шинжлэх ухааны академиуд 17-р зуунд Европт үүссэн. АНУ, Англи, Итали, Хятад, Франц гэх мэт орнуудад үндэсний шинжлэх ухааны академиуд нь шинжлэх ухааны холбоо, бүлэг, нийгэмлэг, үйлдвэрчний эвлэлийн хэлбэрээр зохион байгуулагддаг байжээ. == ШУА-ийн ангилалууд == ; Улсын оролцооны байдлаар * Улсын * Улсын бус (олон нийтийн) ; Үйл ажиллагаа явуулж буй газар нутгийн байдлаар * Олон улсын * Бүс нутгийн * Үндэсний * Орон нутгийн ; Судалгааны чиглэлээр * Олон талын (иж бүрэн хэлбэрийн) * Тодорхой салбарын (тодорхой нэг салбарын) ; ; Гишүүнчлэлээр * Хувь хүмүүсийн * Бүлэг хэлбэрээр (хамтын) * Холимог (хуулийн этгээдүүд, байгууллагын бүлэг хэлбэрээр) ;; Членство по характеру его получения Сонгогддог * Төлбөртэй * Холимог (сонгогддог бөгөөд зарим гишүүдэд төлбөртэй) == Гишүүдийн статус == * Жинхэнэ гишүүн (хувь хүмүүсийн хувьд "Академич" гэсэн үгийг илүү их ашигладаг); * Сурвалжлагч гишүүн; * Хамтрагч гишүүн; * Хүндэт гишүүн (Хүндэт академич); * Гадаад (Гадаад орны) гишүүн; * Академийн туслах гишүүн. * Академийн зөвлөх * Академийн шинжээч == Улс орнуудын Академиуд == * [[Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи|Монгол Улсын Шинжлэх ухааны академи]] * [[Францын Шинжлэх ухааны академи]] * [[Францын Институт]] * [[Хятадын Шинжлэх ухааны академи]] * [[Оросын Шинжлэх ухааны Академи|Оросын Шинжлэх ухааны академи]] * [[Оросын Боловсролын Академи|Оросын Боловсролын '''Академи''']] * [[Японы Шинжлэх ухааны академи]] * [[Австрийн Шинжлэх Ухааны Академи|Австрийн Шинжлэх ухааны академи]] * [[АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх ухааны академи]] * [[Польшийн Шинжлэх ухааны академи|Польшийн шинжлэх ухааны академи]] * [[Чехийн Шинжлэх ухааны академи|Чехийн '''Шинжлэх''' '''ухааны''' '''академи''']] * [[Унгарын Шинжлэх ухааны академи|Унгарын '''Шинжлэх''' '''ухааны''' '''академи''']] * [[Шведийн Эзэн хааны Шинжлэх ухааны академи|Шведийн Эзэн хааны '''Шинжлэх''' '''ухааны''' '''академи''']] * [[Петербургийн Шинжлэх ухааны Академи|Петербургийн '''Шинжлэх''' '''ухааны''' '''Академи''']] * [[Берлин-Бранденбургийн Шинжлэх Ухааны Академи|Берлин-Бранденбургийн '''Шинжлэх''' '''Ухааны''' '''Академи''']] * [[Гёттинген дахь Шинжлэх ухааны академи|Гёттинген дахь '''Шинжлэх''' '''ухааны''' '''академи''']] * [[Баварийн Шинжлэх Ухааны Академи|Баварийн '''Шинжлэх''' '''Ухааны''' '''Академи''']] * [[Пруссын эзэн хааны шинжлэх ухааны академи|Пруссын эзэн хааны '''шинжлэх''' '''ухааны''' '''академи''']] qrmj4h2vhs77j7b3etdj436brmgnpi1 0 148867 873240 2026-10-13T13:15:03Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Beiyang Army.jpg|thumb|Бэйяны арми.]] [[Файл:Military training of the Beiyang Army.jpg|thumb|Бэйяны армийн дасгал сургуулилат.]] '''Бэйяны арми''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 北洋軍) — Чин улсын (дараа нь Бүгд найрамдах Хятад Улсын (1912-1928), Хятадын эзэнт улсын (1915-1916) хуурай замын арми. Энэ арми 1895 о..." 873240 wikitext text/x-wiki [[Файл:Beiyang Army.jpg|thumb|Бэйяны арми.]] [[Файл:Military training of the Beiyang Army.jpg|thumb|Бэйяны армийн дасгал сургуулилат.]] '''Бэйяны арми''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 北洋軍) — Чин улсын (дараа нь Бүгд найрамдах Хятад Улсын (1912-1928), Хятадын эзэнт улсын (1915-1916) хуурай замын арми. Энэ арми 1895 онд байгуулагдаж, орчин үеийн загварын дагуу зохион байгуулагдсан бөгөөд Бэйян мужийн нэрээр нэрлэсэн ажээ. == Түүх == [[Хятад-Японы нэгдүгээр дайн|Хятад-Японы]] [[Хятад-Японы нэгдүгээр дайн|нэгдүгээр дайн]] дууссаны дараа Чин улсын засгийн газар хуурай замын армийг шинэ загвараар зохион байгуулж, дахин байгуулахаар шийджээ. Арми нь [[Тайпины тариачдын бослого|Тайпины тариачдын бослогын]] үеэр байгуулагдаж, дараа нь Хуай армид алба хааж байсан [[Ли Хунжан|Ли Хунжангийн]] хуучин цэргийн анги нэгтгэлүүдийг багтаасан байна. Үндсийг нь Ху Юйфэнийн (胡燏棻) удирдлага дор Тяньжин хотын ойролцоох Сяожан өртөөнд (小站) сургагдсан 10 батальон (营) бүрдүүлжээ. Эдгээр нь Динву армийг (定武軍) байгуулжээ. 1895 оны 10-р сард Ху Юйфэнийг Тяньжин-Лутай төмөр замын (津芦铁路) даргаар томилжээ. [[Юань Шикай]] түүний залгамжлагчаар шинэ армийн командлагчаар томилогдож, хожим нь Шинэ Арми (新编陆军) нэртэй Динву армийн анги нэгтгэлүүдийг удирдаж байжээ. Эдгээр ангиудын офицеруудыг анх Юань Шикайгийн дотны найз нөхөд, хамаатан садан, Бэйян нутгийн цэргийн академийн төгсөгчид, хуучин Хуай армийн (淮军) офицеруудаас томилсон байна. 1899 онд эдгээр ангиудыг Вувэй армид (武卫军) нэгтгэж, түүний Баруун корпусыг (武卫右军) байгуулжээ. 1902 онд тэдгээр армийг зүүн ба баруун гэсэн хоёр дивизээс (镇) бүрдсэн Байнгын бэлэн байдалтай арми (常备军) болгон нэрлэжээ. Энэ дивизийг хожим нь 3 болгон нэмэгдүүлжээ. 1904 онд 36 дивизээс бүрдсэн шинэ улсын арми байгуулах шийдвэр гаргасан бөгөөд шинэ цэргийн хөгжлийн төлөвлөгөөнд 1-6 хүртэлх дугаартай 6 нь байлдааны бэлэн байдалд байнга бэлэн цэрэг байхаар заасан байв. Бэйяны арми (北洋军/北洋軍) нь анх Жили мужийн захирагчийн (直隶总督) харьяалагддаг 6 дивизийг хэлдэг байсан бөгөөд тэрээр мөн Хойд Хятадын Засаг дарга (北洋通商大臣) үүрэг гүйцэтгэж байжээ. 1906 оны 10-р сард Бэйяны арми өмнөд мужуудын цэргүүдтэй хамтран Жандэ (彰德)-д 33,000 гаруй цэрэг, офицер, 5,000 морь, 1,500 тэрэг оролцсон томоохон хэмжээний цэргийн хээрийн сургуулилат хийжээ. 1906 оны 10-р сарын 20-нд Бэйяны арми Жандэ руу давшиж, 10-р сарын 22-24-ний хооронд мөн маневр хийж, 1906 оны 10-р сарын 25-нд цэргийн ёслолын жагсаал хийсэн байна. [[Юань Шикай]] өөрийгөө эзэн хаан болгон зарласаны дараа Японд сурч байсан офицерууд түүний сөрөг хүчин болсон байна. 7d8nmm001cigcf5xoo1xsdgohjr27i7 873280 873240 2026-10-14T06:08:28Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Бэйяны арми]] to [[Бэйянгийн арми]] without leaving a redirect 873240 wikitext text/x-wiki [[Файл:Beiyang Army.jpg|thumb|Бэйяны арми.]] [[Файл:Military training of the Beiyang Army.jpg|thumb|Бэйяны армийн дасгал сургуулилат.]] '''Бэйяны арми''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 北洋軍) — Чин улсын (дараа нь Бүгд найрамдах Хятад Улсын (1912-1928), Хятадын эзэнт улсын (1915-1916) хуурай замын арми. Энэ арми 1895 онд байгуулагдаж, орчин үеийн загварын дагуу зохион байгуулагдсан бөгөөд Бэйян мужийн нэрээр нэрлэсэн ажээ. == Түүх == [[Хятад-Японы нэгдүгээр дайн|Хятад-Японы]] [[Хятад-Японы нэгдүгээр дайн|нэгдүгээр дайн]] дууссаны дараа Чин улсын засгийн газар хуурай замын армийг шинэ загвараар зохион байгуулж, дахин байгуулахаар шийджээ. Арми нь [[Тайпины тариачдын бослого|Тайпины тариачдын бослогын]] үеэр байгуулагдаж, дараа нь Хуай армид алба хааж байсан [[Ли Хунжан|Ли Хунжангийн]] хуучин цэргийн анги нэгтгэлүүдийг багтаасан байна. Үндсийг нь Ху Юйфэнийн (胡燏棻) удирдлага дор Тяньжин хотын ойролцоох Сяожан өртөөнд (小站) сургагдсан 10 батальон (营) бүрдүүлжээ. Эдгээр нь Динву армийг (定武軍) байгуулжээ. 1895 оны 10-р сард Ху Юйфэнийг Тяньжин-Лутай төмөр замын (津芦铁路) даргаар томилжээ. [[Юань Шикай]] түүний залгамжлагчаар шинэ армийн командлагчаар томилогдож, хожим нь Шинэ Арми (新编陆军) нэртэй Динву армийн анги нэгтгэлүүдийг удирдаж байжээ. Эдгээр ангиудын офицеруудыг анх Юань Шикайгийн дотны найз нөхөд, хамаатан садан, Бэйян нутгийн цэргийн академийн төгсөгчид, хуучин Хуай армийн (淮军) офицеруудаас томилсон байна. 1899 онд эдгээр ангиудыг Вувэй армид (武卫军) нэгтгэж, түүний Баруун корпусыг (武卫右军) байгуулжээ. 1902 онд тэдгээр армийг зүүн ба баруун гэсэн хоёр дивизээс (镇) бүрдсэн Байнгын бэлэн байдалтай арми (常备军) болгон нэрлэжээ. Энэ дивизийг хожим нь 3 болгон нэмэгдүүлжээ. 1904 онд 36 дивизээс бүрдсэн шинэ улсын арми байгуулах шийдвэр гаргасан бөгөөд шинэ цэргийн хөгжлийн төлөвлөгөөнд 1-6 хүртэлх дугаартай 6 нь байлдааны бэлэн байдалд байнга бэлэн цэрэг байхаар заасан байв. Бэйяны арми (北洋军/北洋軍) нь анх Жили мужийн захирагчийн (直隶总督) харьяалагддаг 6 дивизийг хэлдэг байсан бөгөөд тэрээр мөн Хойд Хятадын Засаг дарга (北洋通商大臣) үүрэг гүйцэтгэж байжээ. 1906 оны 10-р сард Бэйяны арми өмнөд мужуудын цэргүүдтэй хамтран Жандэ (彰德)-д 33,000 гаруй цэрэг, офицер, 5,000 морь, 1,500 тэрэг оролцсон томоохон хэмжээний цэргийн хээрийн сургуулилат хийжээ. 1906 оны 10-р сарын 20-нд Бэйяны арми Жандэ руу давшиж, 10-р сарын 22-24-ний хооронд мөн маневр хийж, 1906 оны 10-р сарын 25-нд цэргийн ёслолын жагсаал хийсэн байна. [[Юань Шикай]] өөрийгөө эзэн хаан болгон зарласаны дараа Японд сурч байсан офицерууд түүний сөрөг хүчин болсон байна. 7d8nmm001cigcf5xoo1xsdgohjr27i7 873281 873280 2026-10-14T06:12:15Z Zorigt 49 873281 wikitext text/x-wiki [[Файл:Beiyang Army.jpg|thumb|Бэйянгийн арми]] [[Файл:Military training of the Beiyang Army.jpg|thumb|Бэйянгийн армийн дасгал сургуулилалт.]] '''Бэйянгийн арми''' ({{langx|zh|北洋軍}}) — Чин улсын (дараа нь Бүгд Найрамдах Хятад Улсын (1912-1928), Хятадын эзэнт улсын (1915-1916) хуурай замын арми. Энэ арми 1895 онд байгуулагдаж, орчин үеийн загварын дагуу зохион байгуулагдсан бөгөөд Бэйян мужийн нэрээр нэрлэсэн ажээ. == Түүх == [[Хятад-Японы нэгдүгээр дайн]] дууссаны дараа Чин улсын засгийн газар хуурай замын армийг шинэ загвараар дахин зохион байгуулахаар шийджээ. Арми нь [[Тайпингийн бослого|Тайпингийн тариачдын бослогын]] үеэр байгуулагдаж, дараа нь Хуай армид алба хааж байсан [[Ли Хунжан|Ли Хунжангийн]] хуучин цэргийн анги нэгтгэлүүдийг багтаасан байна. Үндсийг нь Ху Юйфэнийн (胡燏棻) удирдлага дор Тяньжин хотын ойролцоох Сяожан өртөөнд (小站) сургагдсан 10 батальон (营) бүрдүүлжээ. Эдгээр нь Динву армийг (定武軍) байгуулжээ. 1895 оны 10-р сард Ху Юйфэнийг Тяньжин-Лутай төмөр замын (津芦铁路) даргаар томилжээ. [[Юань Шикай]] түүний залгамжлагчаар шинэ армийн командлагчаар томилогдож, хожим нь Шинэ Арми (新编陆军) нэртэй Динву армийн анги нэгтгэлүүдийг удирдаж байжээ. Эдгээр ангиудын офицеруудыг анх Юань Шикайн дотнын найз нөхөд, хамаатан садан, Бэйян нутгийн цэргийн академийн төгсөгчид, хуучин Хуай армийн (淮军) офицеруудаас томилсон байна. 1899 онд эдгээр ангиудыг Вувэй армид (武卫军) нэгтгэж, түүний Баруун корпусыг (武卫右军) байгуулжээ. 1902 онд тэдгээр армийг зүүн ба баруун гэсэн хоёр дивизээс (镇) бүрдсэн Байнгын бэлэн байдалтай арми (常备军) болгожээ. Энэ дивизийг хожим нь 3 болгон нэмэгдүүлжээ. 1904 онд 36 дивизээс бүрдсэн улсын шинэ арми байгуулах шийдвэр гаргасан бөгөөд шинэ цэргийн хөгжлийн төлөвлөгөөнд 1-6 хүртэлх дугаартай, 6 нь байлдааны бэлэн байдалд байнга бэлэн цэрэг байхаар заасан байв. Бэйянгийн арми (北洋军/北洋軍) нь анх Жили мужийн захирагчийн (直隶总督) харьяалагддаг 6 дивизийг хэлдэг байсан бөгөөд тэрээр мөн Хойд Хятадын Засаг дарга (北洋通商大臣)-ын үүрэг гүйцэтгэж байжээ. 1906 оны 10-р сард Бэйянгийн арми өмнөд мужуудын цэргүүдтэй хамтран Жандэ (彰德)-д 33,000 гаруй цэрэг, офицер, 5,000 морь, 1,500 тэрэг оролцсон томоохон хэмжээний цэргийн хээрийн сургуулилалт хийжээ. 1906 оны 10-р сарын 20-нд Бэйянгийн арми Жандэ руу давшиж, 10-р сарын 22-24-ний хооронд мөн маневр хийж, 1906 оны 10-р сарын 25-нд цэргийн ёслолын жагсаал хийсэн байна. [[Юань Шикай]] өөрийгөө эзэн хаан болгон зарласны дараа Японд сурч байсан офицерууд түүний сөрөг хүчин болсон байна. ingvyx0ny8qzu5mnu1xtvtbhp4nrkdi 0 148869 873258 2026-10-14T02:18:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Гомбын Зориг''' (1945 он орчим Улаанбаатарт төрсөн- 1990 он орчим онд нас барсан) -Монгол Улсын 1960-1970-аад оны Уран сайханч. == Намтар == Г.Зориг нь Баянхонгор аймгийн харьяат С.Доржпалам, эх 1-р сургуулийн тооны багш Дагзмааын нарын хүү болж 1945 онд төрсөн. Тэрээр..." 873258 wikitext text/x-wiki '''Гомбын Зориг''' (1945 он орчим Улаанбаатарт төрсөн- 1990 он орчим онд нас барсан) -Монгол Улсын 1960-1970-аад оны Уран сайханч. == Намтар == Г.Зориг нь Баянхонгор аймгийн харьяат С.Доржпалам, эх 1-р сургуулийн тооны багш Дагзмааын нарын хүү болж 1945 онд төрсөн. Тэрээр Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд сурч байгаад 8-р ангиахсаа 1-р дунд сургуульд шилжээд 10-р ангиа төгссөн бөгөөд хойд эцэг Гомбоор овоглосон байна. Тэрээр дунд сургуулиа төгсөөд 1962 онд Болгар улсын Софи хотын консерваторид 3 жил сурч байгаад орхисон байна. 1962 онд Дуурийн театрын дуучин Ц.Палам дуулж бичүүлсэн "Чи минь битгий мартаарай" (Г.Дарамзагд-Д.Пүрэвдорж) дууг Г.Зориг 1966 онд дуулсан байдаг. Мөн өмнө нь Улсын Ардын дуу бүжгийн чуулгын дуучин Ж.Нансалмаа дуулж олны хүртээл болгосон "Шөнийн орсон бороо" (С.Бүтэд-Д.Намдаг) дууг Зориг Шаазан ваарын үйлдвэрийн дагшаа чуулгатай дуулж 4 жилийн дараа бичүүлжээ. 1963 онд Дуурийн театрын дуучин Б.Зангадын анх дуулсан "Миний ээж" (Ж.Шараа-Д.Нацагдорж) дууг ердөө жилийн дараа Зориг өөрийн хэв маягаар дуулж урын сандаа оруулжээ. Өмнө нь дуучин Сэрээтэрийн ардын хөгжмийн цөөхүүлтэй дуулсан "Ийм нэгэн сэтгэл" (М.Норсонжав-Д.Балчиндорж) дууг ч мөн Зориг 1964 онд банзан гитартай дуулсан байдаг юм. Огт өөр энгийн дуугаралт, онож хийгдсэн цомхон найруулга байлаа. "Алиман сарны дор" (Ц.Бат-Очир-Чулуунбаатар) зэрэг олон дууг дуулж олны танил, дуун урлагийн хайртай хүү нь болсон Гомбын Зориг уран сайханчийн өвөрмөгц хоолой, өөрийн гэсэн чөлөөт сэтгэлгээ нь Монголчуудын 1960-аад оны сэтгэл зүрхний мартагдашгүй нэгэн уянгалаг дуулал болон мөнхөрчээ. Тэрээр Шаазан ваарын үйлдвэрийн уран сайханч, дуучин, "гитарчин Зоригоо" хэмээгдэн дуу хөгжим сонирхогчидод 1960-аад оны дунд үеэс тухайн үедээ од болж явсан хүн. a94lyt4m6abgkbvrb0lfr68ke9rt0wu 873260 873258 2026-10-14T02:27:06Z Avirmed Batsaikhan 53733 873260 wikitext text/x-wiki '''Гомбын Зориг''' (1945 он орчим [[Улаанбаатар|Улаанбаатарт]] төрсөн- 1990 он орчим онд нас барсан) -Монгол Улсын 1960-1970-аад оны эстрадын дууны уран сайханч. == Намтар == Г.Зориг нь Баянхонгор аймгийн харьяат С.Доржпалам, эх 1-р сургуулийн тооны багш Дагзмааын нарын хүү болж 1945 онд төрсөн. Тэрээр Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд сурч байгаад 8-р ангиахсаа 1-р дунд сургуульд шилжээд 10-р ангиа төгссөн бөгөөд хожим хойд эцэг Гомбоор овоглосон байна. Тэрээр дунд сургуулиа төгсөөд 1963 онд [[Болгар]] улсын Софи хотын консерваторид 3 жил сурч байгаад орхисон байна. 1962 онд Дуурийн театрын дуучин Цэрэнгийн Палам дуулж бичүүлсэн "[[Чи минь битгий мартаарай]]" (Г.Дарамзагд-Д.Пүрэвдорж) дууг Г.Зориг 1966 онд дуулсан байдаг. Мөн өмнө нь Улсын Ардын дуу бүжгийн чуулгын дуучин Ж.Нансалмаа дуулж олны хүртээл болгосон "[[Шөнийн орсон бороо]]" (С.Бүтэд-Д.Намдаг) дууг Зориг Шаазан ваарын үйлдвэрийн дагшаа чуулгатай дуулж 4 жилийн дараа бичүүлжээ. 1963 онд Дуурийн театрын дуучин [[Баартуугийн Зангад|Б.Зангадын]] анх дуулсан "Миний ээж" (Ж.Шараа-Д.Нацагдорж) дууг ердөө жилийн дараа Зориг өөрийн хэв маягаар дуулж урын сандаа оруулжээ. Өмнө нь дуучин Сэрээтэрийн ардын хөгжмийн цөөхүүлтэй дуулсан "Ийм нэгэн сэтгэл" (М.Норсонжав-Д.Балчиндорж) дууг ч мөн Зориг 1964 онд банзан гитартай дуулсан байдаг юм. Огт өөр энгийн дуугаралт, онож хийгдсэн цомхон найруулга байлаа. "Алиман сарны дор" (Ц.Бат-Очир-Чулуунбаатар) зэрэг олон дууг дуулж олны танил, дуун урлагийн хайртай хүү нь болсон Гомбын Зориг уран сайханчийн өвөрмөгц хоолой, өөрийн гэсэн чөлөөт сэтгэлгээ нь Монголчуудын 1960-аад оны сэтгэл зүрхний мартагдашгүй нэгэн уянгалаг дуулал болон мөнхөрчээ. Тэрээр Шаазан ваарын үйлдвэрийн уран сайханч, дуучин, "гитарчин Зоригоо" хэмээгдэн дуу хөгжим сонирхогчидод 1960-аад оны дунд үеэс тухайн үедээ од болж явсан хүн. 6aselnvpe1elcmxwnehoa35qcjd3z5l 873263 873260 2026-10-14T02:45:54Z Avirmed Batsaikhan 53733 873263 wikitext text/x-wiki '''Гомбын Зориг''' (1945 он орчим [[Улаанбаатар|Улаанбаатарт]] төрсөн- 1989 он орчим онд нас барсан) -Монгол Улсын 1960-1970-аад оны эстрадын дууны уран сайханч. == Намтар == Г.Зориг нь Баянхонгор аймгийн харьяат зохиолч [[Сүхийн Доржпалам]], эх 1-р сургуулийн тооны багш Дагзмааын нарын хүү болж 1945 онд төрсөн. Тэрээр Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд сурч байгаад 8-р ангиахсаа 1-р дунд сургуульд шилжээд 10-р ангиа төгссөн бөгөөд хожим хойд эцэг Гомбоор овоглосон байна. Тэрээр дунд сургуулиа төгсөөд 1963 онд [[Болгар]] улсын Софи хотын консерваторид 3 жил сурч байгаад орхисон байна. 1962 онд Дуурийн театрын дуучин Цэрэнгийн Палам дуулж бичүүлсэн "[[Чи минь битгий мартаарай]]" (Г.Дарамзагд-Д.Пүрэвдорж) дууг Г.Зориг 1966 онд дуулсан байдаг. Мөн өмнө нь Улсын Ардын дуу бүжгийн чуулгын дуучин Ж.Нансалмаа дуулж олны хүртээл болгосон "[[Шөнийн орсон бороо]]" (С.Бүтэд-Д.Намдаг) дууг Зориг Шаазан ваарын үйлдвэрийн дагшаа чуулгатай дуулж 4 жилийн дараа бичүүлжээ. 1963 онд Дуурийн театрын дуучин [[Баартуугийн Зангад|Б.Зангадын]] анх дуулсан "Миний ээж" (Ж.Шараа-Д.Нацагдорж) дууг ердөө жилийн дараа Зориг өөрийн хэв маягаар дуулж урын сандаа оруулжээ. Өмнө нь дуучин Сэрээтэрийн ардын хөгжмийн цөөхүүлтэй дуулсан "Ийм нэгэн сэтгэл" (М.Норсонжав-Д.Балчиндорж) дууг ч мөн Зориг 1964 онд банзан гитартай дуулсан байдаг юм. Огт өөр энгийн дуугаралт, онож хийгдсэн цомхон найруулга байлаа. "Алиман сарны дор" (Ц.Бат-Очир-Чулуунбаатар) зэрэг олон дууг дуулж олны танил, дуун урлагийн хайртай хүү нь болсон Гомбын Зориг уран сайханчийн өвөрмөгц хоолой, өөрийн гэсэн чөлөөт сэтгэлгээ нь Монголчуудын 1960-аад оны сэтгэл зүрхний мартагдашгүй нэгэн уянгалаг дуулал болон мөнхөрчээ. Тэрээр Шаазан ваарын үйлдвэрийн уран сайханч, дуучин, "гитарчин Зоригоо" хэмээгдэн дуу хөгжим сонирхогчидод 1960-аад оны дунд үеэс тухайн үедээ од болж явсан хүн. sbk8c5w4yrmi8y4tjk348fov7ywtgys 873300 873263 2026-10-14T07:30:22Z Zorigt 49 873300 wikitext text/x-wiki '''Гомбын Зориг''' (1945 он орчим [[Улаанбаатар|Улаанбаатарт]] төрж, 1989 он орчим онд нас барсан) - Монгол Улсын 1960-1970-аад оны эстрадын дууны уран сайханч. == Намтар == Г.Зориг нь Баянхонгор аймгийн харьяат зохиолч [[Сүхийн Доржпалам]], эх 1-р сургуулийн тооны багш Дагзмааын нарын хүү болж 1945 онд төрсөн. Тэрээр Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд сурч байгаад 8-р ангиасаа 1-р дунд сургуульд шилжээд 10-р ангиа төгссөн бөгөөд хожим хойд эцэг Гомбоор овоглосон байна. Тэрээр дунд сургуулиа төгсөөд 1963 онд [[Болгар]] улсын Софи хотын консерваторид 3 жил сурч байгаад орхисон байна. 1962 онд Дуурийн театрын дуучин Цэрэнгийн Палам дуулж бичүүлсэн "[[Чи минь битгий мартаарай]]" (Г.Дарамзагд-Д.Пүрэвдорж) дууг Г.Зориг 1966 онд дуулсан. Мөн өмнө нь Улсын Ардын дуу бүжгийн чуулгын дуучин Ж.Нансалмаа дуулж олны хүртээл болгосон "[[Шөнийн орсон бороо]]" (С.Бүтэд-Д.Намдаг) дууг Зориг Шаазан ваарын үйлдвэрийн дагшаа чуулгатай дуулж 4 жилийн дараа бичүүлжээ. 1963 онд Дуурийн театрын дуучин [[Баартуугийн Зангад|Б.Зангадын]] анх дуулсан "Миний ээж" (Ж.Шараа-Д.Нацагдорж) дууг ердөө жилийн дараа Зориг өөрийн хэв маягаар дуулж урын сандаа оруулжээ. Өмнө нь дуучин Сэрээтэрийн ардын хөгжмийн цөөхүүлтэй дуулсан "Ийм нэгэн сэтгэл" (М.Норсонжав-Д.Балчиндорж) дууг ч мөн Зориг 1964 онд банзан гитартай дуулсан юм. Огт өөр энгийн дуугаралт, онож хийгдсэн цомхон найруулга байлаа. "Алиман сарны дор" (Ц.Бат-Очир-Чулуунбаатар) зэрэг олон дууг дуулж олны танил, дуун урлагийн хайртай хүү нь болсон Гомбын Зориг уран сайханчийн өвөрмөц хоолой, өөрийн гэсэн чөлөөт сэтгэлгээ нь монголчуудын 1960-аад оны сэтгэл зүрхний мартагдашгүй нэгэн уянгалаг дуулал болон мөнхөрчээ. Тэрээр Шаазан ваарын үйлдвэрийн уран сайханч, дуучин, "гитарчин Зоригоо" хэмээгдэн дуу хөгжим сонирхогчидод 1960-аад оны дунд үеэс тухайн үедээ од болж явсан хүн билээ. {{DEFAULTSORT:Зориг, Гомбын}} [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1945 онд төрсөн]] [[Ангилал:1989 онд өнгөрсөн]] mq8esougj68khujm97y8bo3iovdq7f8 0 148870 873262 2026-10-14T02:44:52Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Сүхийн Доржпалам''' (1921 оны 4-р сарын 18-нд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[Мандал сум|Мандал сумын]] нутагт төрсөн- 1967 онд нас барсан) 20-р зууны дунд үеийн Монголын уран зохиолын нэртэй төлөөлөгч, яруу найрагч, үргэлжилсэн үгийн зохиолч, орчуулагч. С..." 873262 wikitext text/x-wiki '''Сүхийн Доржпалам''' (1921 оны 4-р сарын 18-нд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[Мандал сум|Мандал сумын]] нутагт төрсөн- 1967 онд нас барсан) 20-р зууны дунд үеийн Монголын уран зохиолын нэртэй төлөөлөгч, яруу найрагч, үргэлжилсэн үгийн зохиолч, орчуулагч. С.Доржпалам Архангай аймагт бага, дунд сургууль, Улаан-Үдэд монгол рабфак, 1948 онд Багш нарыг бэлтгэх түр курс, 1952 онд МУИС, 1962 онд Москва хотын Горькийн нэрэмжит утга зохиолын дээд сургуулийн дэргэдэх курс төгссөн. Дээд, дунд сургуульд багш, “Туяа” сэтгүүлийн эрхлэгч, Намын Төв Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга Ю. Цэдэнбалын туслахаар ажиллаж байсан. С.Доржпалам уран бүтээлийнхээ ажлыг 1947 оноос эхлэн “Уянгын шүлэг”, “Хүний гэрэлт ертөнц”, “Халуун амьсгал" зэрэг номоо хэвлүүлсэн бөгөөд Зөвлөлтийн найрагч Муса Жалилын “Маобитын дэвтэр" шүлгийн номыг орчуулсан. == Бүтээлүүд == === Яруу найраг === * Хүү минь. Шүлэг [1947] // Сайн дурын уран сайханчдад тусламж. - УБ. ,1948. № 2. // С. Доржпалам. Уянгын шүлэг түүвэр. -УБ. ,1956 * Эрх чөлөөний дурсгал. Шүлэг // Цог. -УБ.,1956. -№ 2. * Миний сургууль: Шүлэг // С. Доржпалам. Уянгын шүлэг түүвэр, - УБ., 1956 * Сар жуулчилж: Шүлэг // С. Доржпалам. Уянгын шүлэг түүвэр. - УБ., 1956 * Хичээл тараад. Шүлэг // С. Доржпалам. Уянгын шүлэг түүвэр. - УБ., 1956 * Ээжийн минь хайр: Дуу // Туяа. -УБ., 1958. -№ 1 * Зулын гол: Шүлэг // С. Доржпалам. Хүний гэрэлт ертөнц түүвэр, - УБ., 1960. * Миний сайхан ээж: Шүлэг // Үнэн. -УБ., 1960. -№ 62. - // С. Доржпалам. Хүний гэрэлт ертөнц түүвэр. -УБ., 1960. * Сайны ерөөл: Шүлэг // С. Доржпалам. Хүний гэрэлт ертөнц түүвэр. -УБ., 1960. * Улаанбаатар: Шүлэг // С. Доржпалам. Хүний гэрэлт ертөнц түүвэр. -УБ., 1960. * Хүний гэрэлт ертөнц: Шүлэг // С. Доржпалам зохиолчийн түүвэр. - УБ., 1960 * Гурван зулзага минь: Шүлэг // Уран үгсийн чуулган. -УБ., 1968 // С. Доржпалам. Халуун амьсгал., 1969 === Өгүүллэг === * Миний сайхан аав: Өгүүллэг // Хөдөлмөр. -УБ., 1958. -№ 221. * Багын танил: Өгүүллэг// Залуучуудын үнэн. -УБ., 1959. -№ 33, 34. - // Домогт оргилыг эзэлсэн долоон бүргэд. -УБ., 1962. * Эх сурвалж : Монголын хүүхдийн уран зохиолын номзүй (2008 он) 77-78 icwidywuwtx915543jop06pxygyh8hx 0 148872 873282 2026-10-14T06:43:50Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Бени-Меллаль бол Морокко улсын төв хойд хэсэгт оршдог хот бөгөөд Бени-Меллаль-Хенифра мужийн засаг захиргааны төв юм. Тус хот нь Атласын нурууны бэлд орших бөгөөд түүх нь 1688 онд Султан Мулай Исмаил энд цайз байгуулснаас эхэлдэг. Өдгөө тус хот нь бүс нутги..." 873282 wikitext text/x-wiki Бени-Меллаль бол Морокко улсын төв хойд хэсэгт оршдог хот бөгөөд Бени-Меллаль-Хенифра мужийн засаг захиргааны төв юм. Тус хот нь Атласын нурууны бэлд орших бөгөөд түүх нь 1688 онд Султан Мулай Исмаил энд цайз байгуулснаас эхэлдэг. Өдгөө тус хот нь бүс нутгийнхаа засаг захиргаа, их сургууль, хөдөө аж ахуйн төв бөгөөд жүрж, чидун жимсний тариалалтаараа алдартай. rvdgus4bxm4lasjsbs5lxd96u0o4rjf 0 148873 873283 2026-10-14T06:45:44Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Надор бол Морокко улсын зүүн хойд хэсэгт, Газар дундын тэнгисийн эрэгт оршдог боомт хот бөгөөд Надор аймгийн төв юм. Марчика нуурын эрэг дээр байрлах тус хот нь Испанийн Мелилья хоттой ойр оршдог. Надор нь Мороккогийн Газар дундын тэнгисийн эргийн худалд..." 873283 wikitext text/x-wiki Надор бол Морокко улсын зүүн хойд хэсэгт, Газар дундын тэнгисийн эрэгт оршдог боомт хот бөгөөд Надор аймгийн төв юм. Марчика нуурын эрэг дээр байрлах тус хот нь Испанийн Мелилья хоттой ойр оршдог. Надор нь Мороккогийн Газар дундын тэнгисийн эргийн худалдааны чухал зангилаа төдийгүй ган, төмөрлөгийн үйлдвэрлэлийн гол төв билээ. izgh97xve6qnlhcvwd2gqohd0iq5yic 0 148874 873284 2026-10-14T06:46:52Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Уарзазат бол Мороккогийн төв өмнөд хэсэгт оршдог, "Цөлийн хаалга" хэмээн алдаршсан хот юм. Берберчүүдийн өвөрмөц уран барилга, Таурирт хэмээх эртний цайзаараа алдартай. Тус хот нь дэлхийн кино урлагийн томоохон бааз бөгөөд "Гладиатор", "Хаадын тоглоом" зэ..." 873284 wikitext text/x-wiki Уарзазат бол Мороккогийн төв өмнөд хэсэгт оршдог, "Цөлийн хаалга" хэмээн алдаршсан хот юм. Берберчүүдийн өвөрмөц уран барилга, Таурирт хэмээх эртний цайзаараа алдартай. Тус хот нь дэлхийн кино урлагийн томоохон бааз бөгөөд "Гладиатор", "Хаадын тоглоом" зэрэг олон киноны зураг авалтыг эндэхийн Атлас студид хийсэн тул "Африкийн Холливуд" гэгддэг. rcpjb28ji3z1i1e968uegpzmdkheggh 0 148875 873285 2026-10-14T06:48:12Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Таза бол Мороккогийн зүүн хойд хэсэгт, Рифийн нуруу болон Дунд Атласын нурууны дундах стратегийн чухал зайд оршдог түүхэн эртний хот юм. Түүхэндээ Фес хотыг Алжирын хилтэй холбосон цэргийн бэхлэлт, худалдааны гол зангилаа байжээ. Хуучин хотод берберчүү..." 873285 wikitext text/x-wiki Таза бол Мороккогийн зүүн хойд хэсэгт, Рифийн нуруу болон Дунд Атласын нурууны дундах стратегийн чухал зайд оршдог түүхэн эртний хот юм. Түүхэндээ Фес хотыг Алжирын хилтэй холбосон цэргийн бэхлэлт, худалдааны гол зангилаа байжээ. Хуучин хотод берберчүүдийн олон түүхэн дурсгалт газар, 14-р зууны үеийн медресе (шашны сургууль) хадгалагдан үлдсэн байдаг. 8t1tbkr591lhpe1iis0w789hepm63yz 0 148876 873286 2026-10-14T06:49:27Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Сефру бол Мороккогийн төв хойд хэсэгт, түүхэн Фес хотоос өмнө зүгт 20 орчим км-ийн зайд оршдог хот юм. Дунд Атласын нурууны бэлд байрлах тус хот нь эртний түүхтэй бөгөөд урьд нь еврейчүүдийн томоохон суурин байжээ. Жил бүр зохиогддог "Ишгэн чэвлэг (Интоор)-и..." 873286 wikitext text/x-wiki Сефру бол Мороккогийн төв хойд хэсэгт, түүхэн Фес хотоос өмнө зүгт 20 орчим км-ийн зайд оршдог хот юм. Дунд Атласын нурууны бэлд байрлах тус хот нь эртний түүхтэй бөгөөд урьд нь еврейчүүдийн томоохон суурин байжээ. Жил бүр зохиогддог "Ишгэн чэвлэг (Интоор)-ийн баяр"-араа улсдаа алдартай бөгөөд уг баярыг ЮНЕСКО-гийн Хүн төрөлхтний соёлын биет бус өвд бүртгэсэн байдаг. 0y0ss25yx76k7ekr3bvpt2zfywfmda5 0 148877 873288 2026-10-14T06:54:42Z Уянга951 106536 Хуудас үүсгэв: "Асила бол Мороккогийн баруун хойд эрэгт, Атлантын далайн хөвөөнд оршдог эртний цайзт хот юм. Түүх нь манай эриний өмнөх Финикийн үеэс эхлэлтэй бөгөөд 15-р зуунд Португалчууд эзлэн авч бат бөх хэрэм босгожээ. Өдгөө Асила нь хөх цагаан өнгө хосолсон барилгу..." 873288 wikitext text/x-wiki Асила бол Мороккогийн баруун хойд эрэгт, Атлантын далайн хөвөөнд оршдог эртний цайзт хот юм. Түүх нь манай эриний өмнөх Финикийн үеэс эхлэлтэй бөгөөд 15-р зуунд Португалчууд эзлэн авч бат бөх хэрэм босгожээ. Өдгөө Асила нь хөх цагаан өнгө хосолсон барилгууд, гудамжны чадварлаг ханын зургууд болон жил бүрийн зун болдог Олон улсын урлагийн наадмаараа алдартай урлаг, аялал жуулчлалын бүс юм.<ref>{{Cite web |date=2020-01-14GMT+020021:21:59+02:00 |title=Asilah, the City of Light and Art. Complete Travel Guide |url=https://www.feelmorocco.travel/destinations/asilah/ |access-date=2026-10-14 |language=en-US}}</ref> bnxb9e5vwf1l60o0nikyxm3o7d2pniy 0 148878 873289 2026-10-14T06:57:10Z Уянга951 106536 Хуудас үүсгэв: "Эс-Сувейра (хуучин нэр нь Могадор) бол Мороккогийн баруун эрэгт, Атлантын далайн хөвөөнд орших боомт хот юм. 18-р зууны Европын цэргийн бэхлэлтийн загвараар баригдсан хуучин хот (Медина) нь ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн соёлын өвд бүртгэгдсэн. Тус хот нь далайн хүчтэ..." 873289 wikitext text/x-wiki Эс-Сувейра (хуучин нэр нь Могадор) бол Мороккогийн баруун эрэгт, Атлантын далайн хөвөөнд орших боомт хот юм. 18-р зууны Европын цэргийн бэхлэлтийн загвараар баригдсан хуучин хот (Медина) нь ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн соёлын өвд бүртгэгдсэн. Тус хот нь далайн хүчтэй салхи (Атлантын далайн салхит хот гэгддэг), модон сийлбэрийн гар урлал болон серфинг (даваан дээгүүр гулгах спорт)-ээрээ алдартай.<ref>{{Citation |title=Эс-Сувейра |date=2026-04-26 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%AD%D1%81-%D0%A1%D1%83%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0&oldid=152872500 |work=Википедия |access-date=2026-10-14 |language=ru}}</ref> gzbk477ud9j322ia7wvczg8htg3gud4 0 148879 873290 2026-10-14T06:59:42Z Уянга951 106536 Хуудас үүсгэв: "Шефшауэн бол Мороккогийн баруун хойд хэсэгт, Рифийн нурууны гүнд оршдог уулын хот юм. Тус хотыг 1471 онд Португалчуудын довтолгооноос хамгаалах бэхлэлт болгон байгуулжээ. Хуучин хотынх нь бараг бүх барилга байгууламж хөх, цэнхэр өнгөөр будагдсан байдгаар..." 873290 wikitext text/x-wiki Шефшауэн бол Мороккогийн баруун хойд хэсэгт, Рифийн нурууны гүнд оршдог уулын хот юм. Тус хотыг 1471 онд Португалчуудын довтолгооноос хамгаалах бэхлэлт болгон байгуулжээ. Хуучин хотынх нь бараг бүх барилга байгууламж хөх, цэнхэр өнгөөр будагдсан байдгаараа дэлхийд алдаршсан бөгөөд "Цэнхэр сувд" хэмээгддэг Мороккогийн аялал жуулчлалын гол түшиц газар юм.<ref>{{Cite web |title=Шефшауэн, Марокко: синий город, достопримечательности, отдых |url=https://morocco-luxe.com/gorod-shefshauehn-v-marokko |access-date=2026-10-14 |website=morocco-luxe.com}}</ref> 6qdh4rddxhutudnasyp5d68rk9v421s 0 148880 873291 2026-10-14T07:01:23Z Уянга951 106536 Хуудас үүсгэв: "Аль-Хосейма бол Мороккогийн хойд хэсэгт, Газар дундын тэнгисийн эрэгт, Рифийн нурууны захад оршдог далайн эргийн хот юм. Тус хотыг 1925 онд Испаничууд үүсгэн байгуулжээ. Үзэсгэлэнт далайн эрэг, эгц хадан хясаагаар хүрээлэгдсэн бөгөөд ойролцоох Аль-Хосейма..." 873291 wikitext text/x-wiki Аль-Хосейма бол Мороккогийн хойд хэсэгт, Газар дундын тэнгисийн эрэгт, Рифийн нурууны захад оршдог далайн эргийн хот юм. Тус хотыг 1925 онд Испаничууд үүсгэн байгуулжээ. Үзэсгэлэнт далайн эрэг, эгц хадан хясаагаар хүрээлэгдсэн бөгөөд ойролцоох Аль-Хосеймагийн үндэсний хүрээлэн нь далай болон ойн экосистемийг хамгаалдаг. Зуны улиралд амрагчдын олноор зорьдог амралтын бүс билээ.<ref>{{Citation |title=Эль-Хосейма |date=2025-10-19 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%AD%D0%BB%D1%8C-%D0%A5%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B0&oldid=149248005 |work=Википедия |access-date=2026-10-14 |language=ru}}</ref> 9qd76qy48j390x8beayll53p49bp3a0 0 148881 873292 2026-10-14T07:03:21Z Уянга951 106536 Хуудас үүсгэв: "Сиди-Касем бол Мороккогийн төв хойд хэсэгт оршдог хот бөгөөд Сиди-Касем аймгийн засаг захиргааны төв юм. Үржил шимт Гарб талд байрлах тус хот нь улсынхаа томоохон хотуудыг холбосон тээврийн чухал зангилаа юм. Энэ бүс нутагт хөдөө аж ахуй өндөр хөгжсөн бө..." 873292 wikitext text/x-wiki Сиди-Касем бол Мороккогийн төв хойд хэсэгт оршдог хот бөгөөд Сиди-Касем аймгийн засаг захиргааны төв юм. Үржил шимт Гарб талд байрлах тус хот нь улсынхаа томоохон хотуудыг холбосон тээврийн чухал зангилаа юм. Энэ бүс нутагт хөдөө аж ахуй өндөр хөгжсөн бөгөөд Мороккогийн үр тариа, цитрусын төрлийн жимсний тариалалт болон хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн боловсруулах гол бааз болдог.<ref>{{Citation |title=Sidi Kacem |date=2026-09-25 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sidi_Kacem&oldid=1376630846 |work=Wikipedia |access-date=2026-10-14 |language=en}}</ref> dco2b2i9ecw0eq2h1q2zmywyperlumh