МедиаВики:Common.css

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>МедиаВики:Common.css</title>
    <ns>8</ns>
    <id>2517</id>
    <revision>
      <id>873399</id>
      <parentid>814905</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T12:01:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maintenance script</username>
        <id>33868</id>
      </contributor>
      <comment>Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup)</comment>
      <origin>873399</origin>
      <model>css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="23933" sha1="kv9q4z2d4x7f6r420zfhxohj33tk8lh" xml:space="preserve">/************************* Changes/Reviewed 2022 *****************************/

/* Stop showing site title and subtitle on Main Page */
body.page-Нүүр_хуудас #siteSub,
body.page-Нүүр_хуудас .subtitle,
body.page-Нүүр_хуудас h1.firstHeading,
body.page-Нүүр_хуудас h1.pagetitle {
    display: none;
}

/* Stop showing site title and subtitle on Main Page Mobile */

body.page-Нүүр_хуудас div.heading-holder {
	display: none;
}

body.page-Нүүр_хуудас.skin--responsive #bodyContent {
	margin-top: 1.2em;
}


/* Set fonts supporting ө, ү */
html, body {
  font-family: 'Helvetica Neue', 'Tahoma', 'Arial', sans-serif;
}

.mw-body h1, .mw-body-content h1, .mw-body-content h2 {
	font-family: 'Times New Roman', serif;
	letter-spacing: -0.01em;
}

/* Hide edit buttons on first section */
:not(h2) &gt; .mw-editsection {
	display:none !important;
}

/*Testing removing this*/
/* Empty subtitle padding (shows MediaWiki:tagline) */
#contentSub {
	/*height: 0.1em;*/
}

/* ү, ө */
.ve-ui-overlay,
body.skin-contenttranslation {
	font-family: 'Arial', sans-serif;
}

/* Shim: Suppress default wikitable th causing font-weight:bold  */
.wikitable.plainrowheaders th[scope=row], .wikitable.plainrowheaders th[scope=rowgroup] {
    font-weight: normal;
    text-align: left;
}

/* PDF icon next to external PDF link */
a[href$=&quot;.pdf&quot;].external,
a[href*=&quot;.pdf?&quot;].external,
a[href*=&quot;.pdf#&quot;].external,
a[href$=&quot;.PDF&quot;].external,
a[href*=&quot;.PDF?&quot;].external,
a[href*=&quot;.PDF#&quot;].external,
span.PDFlink a {background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4d/Icon_pdf_file.png) center right no-repeat !important; padding-right: 18px !important}

/*Infobox*/
/* Infobox template style */
.infobox {
	border: 1px solid #a2a9b1;
	border-spacing: 3px;
	background-color: #f8f9fa;
	color: black;
	/* @noflip */
	margin: 0.5em 0 0.5em 1em;
	padding: 0.2em;
	/* @noflip */
	float: right;
	/* @noflip */
	clear: right;
	font-size: 88%;
	line-height: 1.5em;
	width: 22em;
}

.infobox-header,
.infobox-label,
.infobox-above,
.infobox-full-data,
.infobox-data,
.infobox-below,
.infobox-subheader,
.infobox-image,
.infobox-navbar,
/* Remove element selector when every .infobox thing is using the standard module/templates  */
.infobox th,
.infobox td {
	vertical-align: top;
}

.infobox-label,
.infobox-data,
/* Remove element selector when every .infobox thing is using the standard module/templates  */
.infobox th,
.infobox td {
	/* @noflip */
	text-align: left;
}

/* Remove .infobox when element selectors above are removed */
.infobox .infobox-above,
.infobox .infobox-title,
/* Remove element selector when every .infobox thing is using the standard module/templates  */
.infobox caption {
	font-size: 125%;
	font-weight: bold;
	text-align: center;
}

.infobox-title,
/* Remove element selector when every .infobox thing is using the standard module/templates  */
.infobox caption {
	padding: 0.2em;
}

/* Remove .infobox when element selectors above are removed */
.infobox .infobox-header,
.infobox .infobox-subheader,
.infobox .infobox-image,
.infobox .infobox-full-data,
.infobox .infobox-below {
	text-align: center;
}

/* Remove .infobox when element selectors above are removed */
.infobox .infobox-navbar {
	/* @noflip */
	text-align: right;
}

/****************** End reviewed 2022 *************************/


/*MediaWiki interface*/
.allpagesredirect, span.redirect-in-category a {font-style:italic}

#mw-subcategories, #mw-pages { clear:both }

.gallerybox .thumb img,
.filehistory a img,
#file img  {
 background:url(&quot;//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5d/Checker-16x16.png&quot;) repeat;
}

#wpSave {font-weight:bold}

.mw-tag-markers {
 font: italic 90% sans-serif;
}

.warningbox {
  background: #ff9;
  border: 1px solid #ee0;
  background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/62/Nuvola_apps_important.png/30px-Nuvola_apps_important.png')
}
.informationbox {
  background: #F4FBFF;
  border: 1px solid #D5D9E6;
  background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/28/Information.svg/30px-Information.svg.png')
}
.warningbox, .informationbox {
  padding: 10px 10px 10px 50px;
  background-position: 10px center;
  background-repeat: no-repeat;
  vertical-align: middle;
  font-size: smaller;
}

pre {
 overflow-x: auto;
 overflow-y: hidden;
}

pre,
textarea {
 tab-size: 4;
}

/* rm white border */
div.thumb {border: none}
div.tright {border: none; margin: 0.5em 0 0.8em 1.4em}
div.tleft  {border: none; margin: 0.5em 1.4em 0.8em 0}

div.thumb img.thumbimage {
    background-color: #fff;
}

/* Style for horizontal lists (separator following item) */
.skin-monobook .hlist dl,
.skin-modern .hlist dl,
.skin-vector .hlist dl {
    line-height: 1.5em;
}
.hlist dl,
.hlist ol,
.hlist ul {
    display: inline;
    margin: 0;
}
.hlist dd,
.hlist dt,
.hlist li { 
    display: inline;
}
/* Display nested lists inline */
.hlist dl dl,
.hlist ol ol,
.hlist ul ul {
    display: inline;
}
/* Generate interpuncts */
.hlist dt:after {
    content: &quot;: &quot;;
}
.hlist dd:after,
.hlist li:after {
    content: &quot; · &quot;;
}
.hlist dd:last-child:after,
.hlist dt:last-child:after,
.hlist li:last-child:after {
    content: none;
}
/* for IE 8 */
.hlist dd.hlist-last-child:after,
.hlist dt.hlist-last-child:after,
.hlist li.hlist-last-child:after {
    content: none;
}
/* Add parens around nested lists */
.hlist dl dl dd:first-child:before,
.hlist ol ol li:first-child:before,
.hlist ul ul li:first-child:before {
    content: &quot;(&quot;;
}
.hlist dl dl dd:last-child:after,
.hlist ol ol li:last-child:after,
.hlist ul ul li:last-child:after {
    content: &quot;)&quot;;
    font-weight: normal;
}
/* For IE8 */
.hlist dl dl dd.hlist-last-child:after,
.hlist ol ol li.hlist-last-child:after,
.hlist ul ul li.hlist-last-child:after {
    content: &quot;)&quot;;
    font-weight: normal;
}
/* Put numbers in ordered lists */
.hlist.hnum ol li {
    counter-increment: level1;
}
.hlist.hnum ol li:before {
    content: counter(level1) &quot; &quot;;
}
.hlist.hnum ol ol li {
    counter-increment: level2;
}
.hlist.hnum ol ol li:first-child:before {
    content: &quot;(&quot; counter(level2) &quot; &quot;;
}
.hlist.hnum ol ol li:before {
    content: counter(level2) &quot; &quot;;
}


/* [[Википедия:Оформление таблиц]] */
table.standard, table.wide, table.prettytable
 {border:1px solid #aaa; border-collapse: collapse}
table.standard th, table.wide th, table.prettytable th
 {border:1px solid #aaa; padding-left:0.2em; padding-right:0.2em; background:#eef}
table.standard td, table.wide td, table.prettytable td 
 {border: 1px solid #aaa; padding-left:0.2em; padding-right:0.2em}
table.standard caption, table.wide caption, table.tiles caption
 {font-weight:bold; padding-top: 0.2em; padding-bottom:0.2em}
table.wide {width: 100%}

table.simple {border-color:#aaa; border-collapse:collapse}
table.simple th, table.simple td {border-color:#aaa; padding-left:0.2em; padding-right:0.2em}

table.tiles {border-collapse:separate; border-spacing:2px}
table.tiles th {padding-left:0.2em; padding-right:0.2em; background:#eef}
table.tiles td {padding-left:0.2em; padding-right:0.2em; background:#f0f0f0}
 
table.graytable {background:#f0f0f0; padding:1em; width: 100%}
table.graytable caption {padding-top:0.5em; background:#f0f0f0; font-weight:bold}
table.graytable caption span.subcaption {font-size:80%; font-weight:normal}
table.graytable th, table.graytable td {font-size:80%}


tr.highlight th, table tr th.highlight {background:#eef}
tr.highlight td, table tr td.highlight {background:#ffe; font-weight:normal}
tr.bright th, table tr th.bright {background:#ccf}
tr.bright td, table tr td.bright {background:#fec}
tr.shadow th, tr.shadow td, table tr th.shadow, table tr td.shadow   {background:#f0f0f0}
tr.dark th, tr.dark td, table tr th.dark, table tr td.dark {background:#ccc}
.transparent {background:transparent !important}

table.toccolours th {background:#ccf}

/* Cell sizes for ambox/tmbox/imbox/cmbox/ombox/fmbox/dmbox message boxes */
th.mbox-text, td.mbox-text {   /* The message body cell(s) */
    border: none; 
    /* @noflip */
    padding: 0.25em 0.9em;     /* 0.9em left/right */
    width: 100%;               /* Make all mboxes the same width regardless of text length */
}
td.mbox-image {                /* The left image cell */
    border: none; 
    /* @noflip */
    padding: 2px 0 2px 0.9em;  /* 0.9em left, 0px right */
    text-align: center; 
}
td.mbox-imageright {           /* The right image cell */
    border: none;
    /* @noflip */
    padding: 2px 0.9em 2px 0;  /* 0px left, 0.9em right */
    text-align: center; 
}
td.mbox-empty-cell {           /* An empty narrow cell */
    border: none;
    padding: 0px;
    width: 1px;
}
 

/* Image message box styles */
table.imbox {
    margin: 4px 10%; 
    border-collapse: collapse; 
    border: 3px solid #1e90ff;    /* Default &quot;notice&quot; blue */
    background: #fbfbfb;
}
.imbox .mbox-text .imbox {  /* For imboxes inside imbox-text cells. */
    margin: 0 -0.5em;       /* 0.9 - 0.5 = 0.4em left/right.        */
    display: block;         /* Fix for webkit to force 100% width.  */
}
.mbox-inside .imbox {       /* For imboxes inside other templates.  */
    margin: 4px;
}
 
table.imbox-notice {
    border: 3px solid #1e90ff;    /* Blue */
}
table.imbox-speedy {
    border: 3px solid #b22222;    /* Red */
    background: #fee;             /* Pink */
}
table.imbox-delete {
    border: 3px solid #b22222;    /* Red */
}
table.imbox-content {
    border: 3px solid #f28500;    /* Orange */
}
table.imbox-style {
    border: 3px solid #f4c430;    /* Yellow */
}
table.imbox-move {
    border: 3px solid #9932cc;    /* Purple */
}
table.imbox-protection {
    border: 3px solid #bba;       /* Gray-gold */
}
table.imbox-license {
    border: 3px solid #88a;       /* Dark gray */
    background: #f7f8ff;          /* Light gray */
}
table.imbox-featured {
    border: 3px solid #cba135;    /* Brown-gold */
}
 
/* Category message box styles */
table.cmbox {
    margin: 3px 10%;
    border-collapse: collapse;
    border: 1px solid #aaa; 
    background: #DFE8FF;    /* Default &quot;notice&quot; blue */
}
 
table.cmbox-notice {
    background: #D8E8FF;    /* Blue */
}
table.cmbox-speedy {
    margin-top: 4px;
    margin-bottom: 4px;
    border: 4px solid #b22222;    /* Red */
    background: #FFDBDB;          /* Pink */
}
table.cmbox-delete {
    background: #FFDBDB;    /* Red */
}
table.cmbox-content {
    background: #FFE7CE;    /* Orange */
}
table.cmbox-style {
    background: #FFF9DB;    /* Yellow */
}
table.cmbox-move {
    background: #E4D8FF;    /* Purple */
}
table.cmbox-protection {
    background: #EFEFE1;    /* Gray-gold */
}
 
/* Other pages message box styles */
table.ombox {
    margin: 4px 10%; 
    border-collapse: collapse; 
    border: 1px solid #aaa;       /* Default &quot;notice&quot; gray */
    background: #f9f9f9;
}
 
table.ombox-notice {
    border: 1px solid #aaa;       /* Gray */
}
table.ombox-speedy {
    border: 2px solid #b22222;    /* Red */
    background: #fee;             /* Pink */
}
table.ombox-delete {
    border: 2px solid #b22222;    /* Red */
}
table.ombox-content {
    border: 1px solid #f28500;    /* Orange */
}
table.ombox-style {
    border: 1px solid #f4c430;    /* Yellow */
}
table.ombox-move {
    border: 1px solid #9932cc;    /* Purple */
}
table.ombox-protection {
    border: 2px solid #bba;       /* Gray-gold */
}
 
/* Talk page message box styles */
table.tmbox {
    margin: 4px 10%;
    border-collapse: collapse;
    border: 1px solid #c0c090;    /* Default &quot;notice&quot; gray-brown */
    background: #f8eaba;
}
.mediawiki .mbox-inside .tmbox { /* For tmboxes inside other templates. The &quot;mediawiki&quot; class ensures that */
    margin: 2px 0;               /* this declaration overrides other styles (including mbox-small above)   */
    width: 100%;                 /* For Safari and Opera */
}
.mbox-inside .tmbox.mbox-small { /* &quot;small&quot; tmboxes should not be small when  */
    line-height: 1.5em;          /* also &quot;nested&quot;, so reset styles that are   */   
    font-size: 100%;             /* set in &quot;mbox-small&quot; above.                */
}
 
table.tmbox-speedy {
    border: 2px solid #b22222;    /* Red */
    background: #fee;             /* Pink */
}
table.tmbox-delete {
    border: 2px solid #b22222;    /* Red */
}
table.tmbox-content {
    border: 2px solid #f28500;    /* Orange */
}
table.tmbox-style {
    border: 2px solid #f4c430;    /* Yellow */
}
table.tmbox-move {
    border: 2px solid #9932cc;    /* Purple */
}
table.tmbox-protection,
table.tmbox-notice {
    border: 1px solid #c0c090;    /* Gray-brown */
}

/* {ambox} */
table.ambox {
  width: auto;
  margin: 0 10%;
  border-collapse: collapse;
  background:#FBFBFB;
  border: 1px solid #aaa;
  border-left: 10px solid #1E90FF
}
table.ambox th, table.ambox td {
  padding: 0.25em 0.5em;
}
table.ambox td.ambox-widthhack {
  padding: 0;
}
table.ambox td.ambox-text {
  width:100%;
}
table.ambox td.ambox-text .ambox-text-small {
  font-size:smaller;
}
table.ambox td.ambox-image {
  width: 52px;
  padding: 2px 0 2px 0.5em;
  text-align: center;
}
table.ambox td.ambox-imageright {
  width: 52px;
  padding: 2px 4px 2px 0;
  text-align: center;
}
table.ambox td.ambox-image div,
table.ambox td.ambox-imageright div {width:52px} /* Фикс для изображений разной ширины */
table.ambox-delete,
table.ambox-serious {
  border-left: 10px solid #B22222
}
table.ambox-content {
  border-left: 10px solid #F28500
}
table.ambox-style {
  border-left: 10px solid #F4C430
}
table.ambox-good {
  border-left: 10px solid #66CC44
}
table.ambox-discussion {
  border-left: 10px solid #339966
}
table.ambox-notice {
  border-left: 10px solid #1E90ff
}
table.ambox-merge {
  border-left: 10px solid #9932CC
}
table.ambox.ambox-mini {
  float: right;
  clear: right;
  margin: 0 0 0.5em 1em;
  width: 20%;
}

/* Footer and header message box styles */
table.fmbox {
    clear: both;
    margin: 0.2em 0;
    width: 100%;
    border: 1px solid #aaa;
    background: #f9f9f9;     /* Default &quot;system&quot; gray */
}
table.fmbox-system {
    background: #f9f9f9;
}
table.fmbox-warning {
    border: 1px solid #bb7070;  /* Dark pink */
    background: #ffdbdb;        /* Pink */
}
table.fmbox-editnotice {
    background: transparent;
}
/* Div based &quot;warning&quot; style fmbox messages. */
div.mw-warning-with-logexcerpt,
div.mw-lag-warn-high,
div.mw-cascadeprotectedwarning,
div#mw-protect-cascadeon {
    clear: both;
    margin: 0.2em 0;
    border: 1px solid #bb7070;
    background: #ffdbdb;
    padding: 0.25em 0.9em;
}
/* Div based &quot;system&quot; style fmbox messages. 
   Used in [[MediaWiki:Readonly lag]]. */
div.mw-lag-warn-normal,
div.fmbox-system {
    clear: both;
    margin: 0.2em 0;
    border: 1px solid #aaa;
    background: #f9f9f9;
    padding: 0.25em 0.9em;
}
 
/* These mbox-small classes must be placed after all other 
   ambox/tmbox/ombox etc classes. &quot;body.mediawiki&quot; is so 
   they override &quot;table.ambox + table.ambox&quot; above. */
body.mediawiki table.mbox-small {   /* For the &quot;small=yes&quot; option. */
    /* @noflip */
    clear: right;
    /* @noflip */
    float: right;
    /* @noflip */
    margin: 4px 0 4px 1em;
    width: 238px;
    font-size: 88%;
    line-height: 1.25em;
}
body.mediawiki table.mbox-small-left {   /* For the &quot;small=left&quot; option. */
    /* @noflip */
    margin: 4px 1em 4px 0;
    width: 238px;
    border-collapse: collapse;
    font-size: 88%;
    line-height: 1.25em;
}

/*.infobox {*/
/*  border: 1px solid #aaa;*/
/*  background: #f9f9f9;*/
/*  margin-bottom: 0.5em;*/
/*  margin-left: 1em;*/
/*  padding: .4em;*/
/*  float: right;*/
/*  clear: right;*/
/*  font-size: 88%;*/
/*  width: 22em;*/
/*  vertical-align: middle;*/
/*  text-align: left;*/
/*  line-height: 1.5em;*/
/*  border-collapse: separate;*/
/*  border-spacing: 2px;*/
/*}*/
/*.infobox &gt; caption {*/
/*  font-size: 125%;*/
/*  font-weight: bold;*/
/*}*/
/*.infobox td, .infobox th {vertical-align:top}*/

/* temporarily for [[Template:Жааз]]*/
/*table.infobox td p {margin:0 !important} */

.notice {
  text-align: justify;
  margin: 1em 0.5em;
  padding: 0.5em;
}

.messagebox {
  border: thin solid #aaa;
  background: #f9f9f9;
  width: 88%;
  margin: 0 auto 1em auto;
  padding:.4em;
  vertical-align: middle;
  font-size: 90%
}

blockquote {
  margin:0.7em 0 0.7em 5%;
  padding:0.7em 2% 0.7em 4%;
  background:#F5F5F5;
}

ol.references {font-size:100%}
.references-small {font-size:90%}
/* highlight focused footnotes and references in some browsers */
sup.reference:target, ol.references li:target, .highlight-target:target, cite:target, span.citation:target {background:#DEF}
sup.reference:target {font-weight:bold}
/* scrollable references */
.references-scroll {
 overflow: auto;
 padding: 3px;
}

/* fix for line-breaking references */
sup, sub {line-height:1em}


.plainlinksneverexpand, .plainlinksneverexpand a
  {background:none !important; padding:0 !important}
.plainlinksneverexpand a.external.text:after,
.plainlinksneverexpand a.external.autonumber:after,
.plainlinksneverexpand .urlexpansion
  {display:none !important}

.clickable-image a:hover {text-decoration: none}

.printonly {display:none}

.dablink, .rellink {font-style:italic; padding-left:1.6em}

#disambig {border-top: 3px double #cccccc; border-bottom: 3px double #cccccc}

/*{TOClimit} &amp; TOC w/o numbers*/
.toclimit-2 .toclevel-2,
.toclimit-3 .toclevel-3,
.toclimit-4 .toclevel-4,
.toclimit-5 .toclevel-5,
.toclimit-6 .toclevel-6,
.toclimit-7 .toclevel-7, 
.nonumtoc .tocnumber  {display:none}


/* Clickable speaker in  {Template:Audio} ... */
.audiolink a {
  background: url(&quot;//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Loudspeaker.svg/11px-Loudspeaker.svg.png&quot;) center left no-repeat !important;
  padding-left: 16px !important;
  padding-right: 0 !important;
}

/* Medialist templates {Listen}, {Multi-listen_start}, {Video}, {Multi-video_start} */
div.listenlist {
  background: url(&quot;//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3f/Gnome_speakernotes_30px.png&quot;);
  padding-left: 40px;
}
div.videolist, div.multivideolist {
  background: url(&quot;//thumb.wikimedia.org/wikipedia/en/thumb/2/20/Tango-video-x-generic.png/40px-Tango-video-x-generic.png&quot;);
  padding-left: 50px;
}
div.medialist {
  min-height: 50px;
  margin: 1em;
  background-position: top left;
  background-repeat: no-repeat;
}
div.medialist ul {
  list-style-type: none;
  list-style-image: none;
  margin: 0;
}
div.medialist ul li {
  padding-bottom: 0.5em;
}
div.medialist ul li li {
  font-size: 91%;
  padding-bottom: 0;
}

/* {Навигация} */
table.navigation-box th,
table.navigation-box td {
  vertical-align: middle;
  height: 30px;
}

/*{Навигационная полоса}, {Hider}, ... */
div.Boxmerge,
div.NavFrame {
 margin:0;
 padding:2px;
 border:1px solid #aaa;
 text-align:center;
 border-collapse:collapse;
 font-size:95%;
}
div.Boxmerge div.NavFrame {
 border-style:none;
 border-style:hidden;
}
div.NavFrame + div.NavFrame {
 border-top-style:none;
 border-top-style:hidden;
}
div.NavPic {
 background:#fff;
 margin:0;
 padding:2px;
 float:left;
}
div.NavFrame div.NavHead {
 height:1.6em;
 font-weight:bold;
 font-size:100%;
 background:#efefef;
 position:relative;
}
div.NavFrame p,
div.NavFrame div.NavContent,
div.NavFrame div.NavContent p {
 font-size: 100%
}
div.NavEnd {
 margin:0;
 padding:0;
 line-height:1px;
 clear:both;
}
a.NavToggle {
 float:right;
 top:0;
 right:11px;
 font-weight:normal;
 font-size:smaller;
}


.messagebox.standard-talk {
  border: 1px solid #c0c090;
  background: #f8eaba
}
.messagebox .floatleft {
  vertical-align: middle;
  clear: both;
  margin: 2px;
  padding: 0
}
.messagebox .image {
  margin: 0;
  padding: 0
}


/* {coord}s */
#coordinates {  
 position:absolute;
 z-index:1;
 right:9em;
 top:3.7em;
 float:right;
 line-height:1.5em;
 text-align:right;
 font-size:85%;
 white-space:nowrap;
}
#coordinates, .coordinates {
 text-transform:none;
 margin:0;
 padding:0;
}
.geo-google, .geo-osm, .geo-yandex {
 font-family:serif;
 font-weight:bold;
 line-height:1em;
}
.geo-geo-dec .geo-dec, .geo-geo-dms .geo-dms {display:inline}
.geo-geo-dec .geo-dms, .geo-geo-dms .geo-dec, .geo-multi-punct {display:none}
.geo-lat, .geo-lon {white-space:nowrap}

.wp-templatelink { color:#9098A0 } /* {tl} */

/* FlaggedRevs */
.mw-fr-reviewlink, .fr-hist-basic-user, .fr-hist-basic-auto {font-weight:normal; font-size:smaller} 
.flaggedrevs-pending {background:#ffc}
.sitedir-ltr div.flaggedrevs_short {float:none; padding:1px}
.sitedir-ltr div.flaggedrevs_short_details {width:95%; display:none}


/* Remove &quot;external&quot; icon from links to WP */
body.ns-talk a.external[href*=&quot;//ru.wikipedia.org/&quot;],
body.ns-4 a.external[href*=&quot;//ru.wikipedia.org/&quot;] {
  background: none !important;
  padding-right: 0 !important;
}


.sitedir-ltr .mw-dismissable-notice-body {
    margin-right: 5em !important; /* was 20% */
}

/* {Навигационная таблица} -- старый CSS*/
table.navbox th {
  background: #ccf;
  padding-left: 1em;
  padding-right: 1em;
  text-align: right;
}

/* Default style for navigation boxes */
.navbox {                     /* Navbox container style */
    background: #f9f9f9;
    border: 1px solid #aaa;
    clear: both;
    font-size: 90%;
    margin: 1em 0em 0em;
    padding: 2px;
    width: 100%;
    margin: auto;
}
.navbox-inner,
.navbox-subgroup {
    width: 100%;
}
.navbox-group,
.navbox-title,
.navbox-abovebelow {
    padding: 0.25em 1em;      /* Title, group and above/below styles */
    line-height: 1.5em;
    text-align: center;
}
th.navbox-group {             /* Group style */
    white-space: nowrap;
    /* @noflip */
    text-align: right;
}
.navbox,
.navbox-subgroup {
    background: #fdfdfd;      /* Background color */
}
.navbox-list {
    line-height: 1.8em;
    border-color: #fdfdfd;    /* Must match background color */
}
.navbox th,
.navbox-title {
    background: #ccccff;      /* Level 1 color */
}
.navbox-abovebelow,
th.navbox-group,
.navbox-subgroup .navbox-title {
    background: #ddddff;      /* Level 2 color */
}
.navbox-subgroup .navbox-group,
.navbox-subgroup .navbox-abovebelow {
    background: #e6e6ff;      /* Level 3 color */
}
.navbox-even {
    background: #f7f7f7;      /* Even row striping */
}
.navbox-odd {
    background: transparent;  /* Odd row striping */
}
table.navbox + table.navbox {  /* Single pixel border between adjacent navboxes */
    margin-top: -1px;          /* (doesn't work for IE6, but that's okay)       */
}
.navbox .hlist td dl,
.navbox .hlist td ol,
.navbox .hlist td ul,
.navbox td.hlist dl,
.navbox td.hlist ol,
.navbox td.hlist ul {
    padding: 0.125em 0;       /* Adjust hlist padding in navboxes */
}
ol + table.navbox,
ul + table.navbox {
    margin-top: 0.5em;        /* Prevent lists from clinging to navboxes */
}
 
/* Default styling for Navbar template */
.navbar {
    display: inline;
    font-size: 88%;
    font-weight: normal;
}
.navbar ul {
    display: inline;
    white-space: nowrap;
}
.navbar li {
    word-spacing: -0.125em;
}
.navbar.mini li span {
  font-variant: small-caps;
}
/* Navbar styling when nested in infobox and navbox */
/*.infobox .navbar {*/
/*    font-size: 100%;*/
/*}*/
.navbox .navbar {
    display: block;
    font-size: 100%;
}
.navbox-title .navbar {
    /* @noflip */
    float: left;
    /* @noflip */
    text-align: left;
    /* @noflip */
    margin-right: 0.5em;
    width: 6em;
}


/* Watchlist details */
.watchlist-msg {
    float:right;
    background:#FFFFE0;
    border:1px solid #FD4;
    font-size:8pt;
    padding:0.5em 0.7em;
    margin-left:1em;
    line-height:1.4em;
}
#mw-watchlist-form {
    clear:both;
}


/* {{math}} */
.math-template {
	white-space: nowrap;
	font-family: times, serif, palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000;
	font-size: 120%;
}

/* Visual editor related */
.mw-ve-editNotice .mbox-image { display: none; }</text>
      <sha1>kv9q4z2d4x7f6r420zfhxohj33tk8lh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бенедикт Андерсон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2844</id>
    <revision>
      <id>873447</id>
      <parentid>697899</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T02:50:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэнийн тобчи</username>
        <id>108163</id>
      </contributor>
      <origin>873447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9429" sha1="6qku40ssd2th8b3vss9mkzj88fkgey9" xml:space="preserve">[[Файл:Бенедик_Андерсон.jpg|thumb|200px|Бенедикт Андерсон]]
'''Бенедикт Андерсон''' (1936 оны 8 сарын 26 – 2015 оны 12 сарын 13) нь улс төр судлал, түүх, бүс нутаг судлалын чиглэлээр ажилласан Ирланд гаралтай Америкийн эрдэмтэн юм. Тэрээр [[Корнелийн Их сургууль|Корнелийн Их сургууль]]д олон улс судлал, улс төр судлалын профессор байсан бөгөөд [[үндсэрхэг үзэл]] болон [[үндэстэн|үндэстний]] талаарх судалгаагаараа дэлхийд алдартай болсон. [[Марксист онол|Марксист онолч]] [[Перри Андерсон|Перри Андерсоны]] дүү юм.

Андерсон нь үндэстнийг хүмүүсийн оюун санаанд оршин байдаг, түүхэн нөхцөлд бүрэлдэн тогтсон нийгмийн хамтын төсөөлөл хэмээн тайлбарласан '''«Төсөөлөгдсөн бүлгэмдлүүд»''' (''Imagined Communities'') номоороо хамгийн их алдаршсан. Түүний уг бүтээл нь орчин үеийн [[үндсэрхэг үзэл]]ийн судалгааны сонгодог бүтээлүүдийн нэг гэж тооцогддог.

== Амьдрал ==
Бенедикт Ричард О'Горман Андерсон нь 1936 онд тухайн үеийн [[БНХАУ|Хятадын]] [[Күнмин]] хотод төржээ. Түүний эцэг Жеймс Кэри Андерсон нь Ирланд гаралтай, Британийн төрийн албанд ажиллаж байсан хүн байв. Андерсоны гэр бүл Зүүн болон Зүүн Өмнөд Азийн орнуудад амьдарч байсан нь түүний хожмын судалгааны сонирхолд ихээхэн нөлөөлсөн.

Тэрээр бага насныхаа нэг хэсгийг [[Калифорни]]д өнгөрөөсний дараа [[Ирланд]] болон [[Англи]]д боловсрол эзэмшжээ. [[Кембрижийн Их сургууль]]д суралцаж, улмаар [[Корнелийн Их сургууль]]д улс төр судлалын чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалсан.

== Эрдэм шинжилгээний ажил ==
Андерсон мэргэжлийн амьдралынхаа ихэнх хугацааг [[Корнелийн Их сургууль]]д өнгөрөөсөн. Тэрээр ялангуяа [[Индонез]], [[Филиппин]], [[Тайланд]] зэрэг [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн орнуудын улс төр, түүх, үндсэрхэг хөдөлгөөн болон хэл, соёлын асуудлыг судалжээ.

Түүний судалгааны арга нь улс төр судлал, түүх, антропологи, хэл шинжлэл, уран зохиолын судалгааг хооронд нь холбодог онцлогтой байв. Тэрээр үндэстэн, үндэсний үзэл нь зөвхөн улс төрийн байгуулалтаас бус, хэл, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол, шашин, уран зохиол зэрэг олон хүчин зүйлээс хамааран бий болдог гэж үзсэн.

Андерсон [[Индонез]]ийн орчин үеийн улс төр, түүхийг судлахдаа колоничлолын үеийн захиргаа, хэл, хэвлэлийн хөгжил болон үндэсний ухамсар бүрэлдсэн үйл явцад онцгой анхаарал хандуулсан.

== «Төсөөлөгдсөн бүлгэмдлүүд» ==
Андерсоны хамгийн алдартай бүтээл нь 1983 онд анх хэвлэгдсэн '''''Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism''''' юм. Энэхүү бүтээлд [[үндэстэн]] болон [[үндсэрхэг үзэл]] хэрхэн бий болсон талаар түүх, улс төр, соёлын үүднээс тайлбарласан байдаг.

Түүний үзлээр үндэстэн нь гишүүн бүр нь бусад бүх гишүүдтэйгээ биечлэн танил байх боломжгүй хэдий ч өөрсдийгөө нэгэн хамтын нийгэмлэгийн гишүүн гэж төсөөлдөг утгаараа '''төсөөлөгдсөн бүлгэмдэл''' юм. Энэ нь үндэстэн бодит бус гэсэн үг биш бөгөөд харин хүмүүсийн хамтын ухамсар, итгэл үнэмшил, бэлгэдлээр дамжин нийгмийн бодит хүч болон бүрэлддэг гэсэн санаа юм.

Андерсон үндэсний ухамсар бүрэлдэхэд хэвлэл мэдээлэл, ялангуяа сонин, ном, хэвлэлийн зах зээл чухал үүрэгтэй байсан гэж үзжээ. Тэрээр үүнийг '''хэвлэлийн капитализм''' (''print capitalism'') хэмээх ойлголтоор тайлбарласан. Нэг хэлээр хэвлэгдсэн сонин, номыг олон хүн тогтмол унших явдал нь хүмүүсийг өөрсдийгөө нэгэн цаг үед, нэгэн нийгэмлэгт багтдаг хэмээн төсөөлөхөд нөлөөлсөн гэж үздэг.

Мөн [[Креол хэл|креол]] болон колонийн нийгэмд төрсөн шинэ улс төрийн ухамсар, колоничлолын захиргааны хил хязгаар, хэлний нийтлэг орчин зэрэг нь үндэсний үзэл үүсэхэд нөлөөлсөн гэж тайлбарласан.

== Бусад бүтээл ==
Андерсон [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн улс төр, түүх, соёлын талаар олон бүтээл туурвисан. Түүний бүтээлүүдийн дотор Индонезийн үндэсний үзэл, улс төрийн тогтолцоо, хэл, уран зохиол болон колоничлолын түүхийг судалсан бүтээлүүд чухал байр суурь эзэлдэг.

Түүний гол бүтээлүүдээс:

'''''The Spectre of Comparisons: Nationalism, Southeast Asia, and the World''''' (1998)
'''''The Age of Globalization''''' (2000)
'''''Under Three Flags: Anarchism and the Anti-Colonial Imagination''''' (2005)
'''''The Fate of the Early Modern World''''' (2016)

Мөн тэрээр [[Индонез]]ийн улс төр, түүхийн талаарх олон өгүүлэл, судалгааны бүтээл хэвлүүлсэн.

== Улс төрийн үзэл ба судалгааны нөлөө ==
Андерсоны үндсэрхэг үзлийн талаарх онол нь 20 дугаар зууны сүүл үеийн улс төр, нийгмийн шинжлэх ухаанд ихээхэн нөлөө үзүүлсэн. Түүний «төсөөлөгдсөн бүлгэмдэл» гэсэн ойлголт нь үндэстэн нь зөвхөн нийтлэг хэл, угсаа гарал эсвэл газар нутгаар тодорхойлогддог гэсэн уламжлалт тайлбаруудаас ялгаатай байв.

Түүний бүтээлүүдийг [[улс төр судлал]], [[социологи]], [[антропологи]], [[түүх]], [[олон улс судлал]], [[уран зохиол судлал]] болон [[соёл судлал]]ын хүрээнд өргөн ашигладаг. Ялангуяа үндэстний ижилсэл, хэвлэл мэдээлэл, хэл, колоничлол, үндэсний төрийн үүсэл зэрэг сэдвийг судлахад «Imagined Communities» чухал лавлагаа болсон.

Андерсон [[Эрнест Геллнер]], [[Эрик Хобсбаум]] зэрэг үндсэрхэг үзлийн орчин үеийн судлаачдын хамтаар үндэстэн, үндэсний үзлийг орчин үеийн нийгэмтэй холбон тайлбарласан судалгааны чиглэлийн гол төлөөлөгчдийн нэг юм.

== Шагнал, хүндэтгэл ==
Андерсон нь олон улсын хэмжээнд нэр хүндтэй эрдэмтэн байсан бөгөөд Америкийн эрдэм шинжилгээний байгууллагуудын гишүүнээр сонгогджээ. Түүний судалгааны бүтээлүүд нь Зүүн Өмнөд Ази судлал болон үндсэрхэг үзлийн онолын хөгжилд томоохон хувь нэмэр оруулсан гэж үнэлэгддэг.

== Нас барсан нь ==
Бенедикт Андерсон 2015 оны 12 сарын 13-нд [[Индонез]]ийн [[Бату]] хотод 79 насандаа нас баржээ.</text>
      <sha1>6qku40ssd2th8b3vss9mkzj88fkgey9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873469</id>
      <parentid>873447</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T03:32:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10427" sha1="13yvkh03edfew1o3k6qdvx0kpyf4cex" xml:space="preserve">[[Файл:Бенедик_Андерсон.jpg|thumb|200px|Бенедикт Андерсон]]
'''Бенедикт Андерсон''' (1936 оны 8 сарын 26 – 2015 оны 12 сарын 13) нь улс төр судлал, түүх, бүс нутаг судлалын чиглэлээр ажилласан, ирланд гаралтай Америкийн эрдэмтэн юм. Тэрээр [[Корнелийн Их сургууль|Корнелийн Их сургууль]]д олон улс судлал, улс төр судлалын профессор байсан бөгөөд [[үндсэрхэг үзэл]] болон [[үндэстэн|үндэстний]] талаарх судалгаагаараа дэлхийд алдартай болсон. [[Марксист онол|Марксист онолч]] [[Перри Андерсон|Перри Андерсоны]] дүү юм.

Андерсон нь үндэстнийг хүмүүсийн оюун санаанд оршин байдаг, түүхэн нөхцөлд бүрэлдэн тогтсон нийгмийн хамтын төсөөлөл хэмээн тайлбарласан '''«Төсөөлөгдсөн бүлгэмдлүүд»''' (''Imagined Communities'') номоороо хамгийн их алдаршсан. Түүний уг бүтээл нь орчин үеийн [[үндсэрхэг үзэл]]ийн судалгааны сонгодог бүтээлүүдийн нэг гэж тооцогддог.

== Амьдрал ==
Бенедикт Ричард О'Горман Андерсон нь 1936 онд тухайн үеийн [[БНХАУ|Хятадын]] [[Күнмин]] хотод төржээ. Түүний эцэг Жеймс Кэри Андерсон нь ирланд гаралтай, Британийн төрийн албанд ажиллаж байсан хүн байв. Андерсоны гэр бүл Зүүн болон Зүүн Өмнөд Азийн орнуудад амьдарч байсан нь түүний хожмын судалгааны сонирхолд ихээхэн нөлөөлсөн.

Тэрээр бага насныхаа нэг хэсгийг [[Калифорни]]д өнгөрөөсний дараа [[Ирланд]] болон [[Англи]]д боловсрол эзэмшжээ. [[Кембрижийн Их сургууль]]д суралцаж, улмаар [[Корнелийн Их сургууль]]д улс төр судлалын чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалсан.

== Эрдэм шинжилгээний ажил ==
Андерсон мэргэжлийн амьдралынхаа ихэнх хугацааг [[Корнелийн Их сургууль]]д өнгөрөөсөн. Тэрээр ялангуяа [[Индонез]], [[Филиппин]], [[Тайланд]] зэрэг [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн орнуудын улс төр, түүх, үндсэрхэг хөдөлгөөн болон хэл, соёлын асуудлыг судалжээ.

Түүний судалгааны арга нь улс төр судлал, түүх, антропологи, хэл шинжлэл, уран зохиолын судалгааг хооронд нь холбодог онцлогтой байв. Тэрээр үндэстэн, үндэсний үзэл нь зөвхөн улс төрийн байгуулалтаас бус, хэл, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол, шашин, уран зохиол зэрэг олон хүчин зүйлээс хамааран бий болдог гэж үзсэн.

Андерсон [[Индонез]]ийн орчин үеийн улс төр, түүхийг судлахдаа колоничлолын үеийн захиргаа, хэл, хэвлэлийн хөгжил болон үндэсний ухамсар бүрэлдсэн үйл явцад онцгой анхаарал хандуулсан.

== «Төсөөлөгдсөн бүлгэмдлүүд» ==
Андерсоны хамгийн алдартай бүтээл нь 1983 онд анх хэвлэгдсэн '''''Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism''''' юм. Энэхүү бүтээлд [[үндэстэн]] болон [[үндсэрхэг үзэл]] хэрхэн бий болсон талаар түүх, улс төр, соёлын үүднээс тайлбарласан байдаг.

Түүний үзлээр үндэстэн нь гишүүн бүр нь бусад бүх гишүүдтэйгээ биечлэн танил байх боломжгүй хэдий ч өөрсдийгөө нэгэн хамтын нийгэмлэгийн гишүүн гэж төсөөлдөг утгаараа '''төсөөлөгдсөн бүлгэмдэл''' юм. Энэ нь үндэстэн бодит бус гэсэн үг биш бөгөөд харин хүмүүсийн хамтын ухамсар, итгэл үнэмшил, бэлгэдлээр дамжин нийгмийн бодит хүч болон бүрэлддэг гэсэн санаа юм.

Андерсон үндэсний ухамсар бүрэлдэхэд хэвлэл мэдээлэл, ялангуяа сонин, ном, хэвлэлийн зах зээл чухал үүрэгтэй байсан гэж үзжээ. Тэрээр үүнийг '''хэвлэлийн капитализм''' (''print capitalism'') хэмээх ойлголтоор тайлбарласан. Нэг хэлээр хэвлэгдсэн сонин, номыг олон хүн тогтмол унших явдал нь хүмүүсийг өөрсдийгөө нэгэн цаг үед, нэгэн нийгэмлэгт багтдаг хэмээн төсөөлөхөд нөлөөлсөн гэж үздэг.

Мөн [[Креол хэл|креол]] болон колонийн нийгэмд төрсөн шинэ улс төрийн ухамсар, колоничлолын захиргааны хил хязгаар, хэлний нийтлэг орчин зэрэг нь үндэсний үзэл үүсэхэд нөлөөлсөн гэж тайлбарласан.

== Бусад бүтээл ==
Андерсон [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн улс төр, түүх, соёлын талаар олон бүтээл туурвисан. Түүний бүтээлүүдийн дотор Индонезийн үндэсний үзэл, улс төрийн тогтолцоо, хэл, уран зохиол болон колоничлолын түүхийг судалсан бүтээлүүд чухал байр суурь эзэлдэг.

Түүний гол бүтээлүүдээс:

*'''''The Spectre of Comparisons: Nationalism, Southeast Asia, and the World''''' (1998)
*'''''The Age of Globalization''''' (2000)
*'''''Under Three Flags: Anarchism and the Anti-Colonial Imagination''''' (2005)
*'''''The Fate of the Early Modern World''''' (2016)

Мөн тэрээр [[Индонез]]ийн улс төр, түүхийн талаарх олон өгүүлэл, судалгааны бүтээл хэвлүүлсэн.

== Улс төрийн үзэл ба судалгааны нөлөө ==
Андерсоны үндсэрхэг үзлийн талаарх онол нь 20 дугаар зууны сүүл үеийн улс төр, нийгмийн шинжлэх ухаанд ихээхэн нөлөө үзүүлсэн. Түүний «төсөөлөгдсөн бүлгэмдэл» гэсэн ойлголт нь үндэстэн нь зөвхөн нийтлэг хэл, угсаа гарал эсвэл газар нутгаар тодорхойлогддог гэсэн уламжлалт тайлбаруудаас ялгаатай байв.

Түүний бүтээлүүдийг [[улс төр судлал]], [[социологи]], [[антропологи]], [[түүх]], [[олон улс судлал]], [[уран зохиол судлал]] болон [[соёл судлал]]ын хүрээнд өргөн ашигладаг. Ялангуяа үндэстний ижилсэл, хэвлэл мэдээлэл, хэл, колоничлол, үндэсний төрийн үүсэл зэрэг сэдвийг судлахад «Imagined Communities» чухал лавлагаа болсон.

Андерсон [[Эрнест Геллнер]], [[Эрик Хобсбаум]] зэрэг үндсэрхэг үзлийн орчин үеийн судлаачдын хамтаар үндэстэн, үндэсний үзлийг орчин үеийн нийгэмтэй холбон тайлбарласан судалгааны чиглэлийн гол төлөөлөгчдийн нэг юм.

== Шагнал, хүндэтгэл ==
Андерсон нь олон улсын хэмжээнд нэр хүндтэй эрдэмтэн байсан бөгөөд Америкийн эрдэм шинжилгээний байгууллагуудын гишүүнээр сонгогджээ. Түүний судалгааны бүтээлүүд нь Зүүн Өмнөд Ази судлал болон үндсэрхэг үзлийн онолын хөгжилд томоохон хувь нэмэр оруулсан гэж үнэлэгддэг.

== Нас барсан нь ==
Бенедикт Андерсон 2015 оны 12 сарын 13-нд [[Индонез]]ийн [[Бату]] хотод 79 насандаа нас баржээ.

{{DEFAULTSORT:Андерсон, Бенедикт}}
[[Ангилал:Улс төр судлаач]]
[[Ангилал:Корнелл Их Сургуулийн багш]]
[[Ангилал:Уран зохиолын бус ном зохиогч]]
[[Ангилал:Ирландын эрдэмтэн]]
[[Ангилал:АНУ-ын эрдэмтэн]]
[[Ангилал:Англи хэлээрх утга зохиол]]
[[Ангилал:Улс төрийн утга зохиол]]
[[Ангилал:Эссе]]
[[Ангилал:Англи хэл рүү орчуулагч]]
[[Ангилал:Малай хэлнээс орчуулагч]]
[[Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн]]
[[Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]]
[[Ангилал:АНУ-ын хүн]]
[[Ангилал:Ирландчууд]]
[[Ангилал:1936 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2015 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>13yvkh03edfew1o3k6qdvx0kpyf4cex</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күнз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3059</id>
    <revision>
      <id>873437</id>
      <parentid>796205</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:52:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>西雅图991503</username>
        <id>108119</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>873437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46353" sha1="5pn1twu6jqjrkvyfdwmar2bxbfdinfd" xml:space="preserve">[[Файл:Confucius Tang Dynasty, black print.jpg|thumb]]
'''Күнз''' （[[хятад хэл|Хятад]]: 孔夫子, '''Kong Fuzi''' буюу '''K'ung-fu-tzu''', утгачилбал &quot;''Конг багш''&quot;, гэхдээ '''Kongzi''' 孔子 буюу Күнз гэдэг нэр нь [[дорно дахин]]д түгээмэл, [[МЭӨ 551]]‐[[МЭӨ 479]]） нь Хятад улсын [[филисофи|гүн ухаантан]], их сэтгэгч юм. Тухайн үеийн нийгмийн үзэл суртал болж байсан шаманизм буюу &quot;бөө&quot;-г гүн судалсаны үндсэн дээр өөрийн гүн ухааныг боловсруулсан нь өдгөө [[Күнзийн сургаал]] гэгддэг.  

== Намтар ==

=== Күнзийн туулж өнгөрүүлсэн амьдрал ===
Күнз НТӨ 551 онд Хятад улсын зүүн хэсэгт орших Лу нэртэй ханлиг улсын Чү Фу хэмээх газар буюу өнөөгийн Шаньдун мужийн Чү Фу хотод уг гарлаараа язгууртан удамтай айлын хүү болон мэндэлжээ. Күнзийн өвөг дээдэс нь Сүн улсын язгууртны удам угсаа байсан хэдий ч, доройтон буурсаар Күнзийн 5-р үеийн өвөг Сүн улсаас зугатаан, Лу улсад дагаар ирж суусан ажээ. Гэсэн ч Күнзийн эцэг Шү Лянь Хэ цэргийн дайчин эр байж, 2 ч удаа гавъа байгуулж, бага түшмэлийн алба хашиж явсан байна. 
Түүний эцэг Шү Лянь Хэ зоригтой, шударга, биеийн өндөр болон хүч чадлаараа цуутай, өөрийн алиа хошин зангаараа дотно байдал үүсгэж чаддаг нэгэн байсан бөгөөд дайн байлдаанд гавьяа байгуулж чаддаг гарамгай цэргийн жанжин байсан гэдэг. Хэдий түүнд нэр алдар, гавьяа шагнал байсан ч хувийн амьдрал нь тийм ч сайхан байгаагүй юм. Шү Лянь Хэ залуу насандаа эхнэр авсан бөгөөд эхнэр нь түүнд арван сайхан охин төрүүлж өгсөн ч тэрээр энэ бүгдэд сэтгэл ханахгүй хүүтэй болохыг хүсэж байв. Харин түүний хоёр дахь эхнэрээс нэгэн хөвгүүн төрсөн боловч гай зовлон таарч тахир дутуу төрсөн гэдэг. Ийнхүү хүүтэй болохыг хүссэн Шү Лянь Хэ 70-аад насандаа дахин эхнэр авахаар болсон бөгөөд нэгэнт эрүүл чийрэг, сайн хөвгүүнтэй болохыг хүссэн тул удам сайтай гэр бүлийн залуу бүсгүйг сонгох хэрэгтэй байв. Тиймээс цэвэр ариун гурван охинтой Еэн-ий гэрт очиход тэрээр гурван охиноо дуудан Шү Лянь Хэ-г танилцуулан хэдий түүний аав болон өвөө нь эрдэмтэн байсан боловч эрт үед өвөг дээдэс нь угсаа залгамжилсан хааны удмын үр сад байсан гэдгийг тайлбарлаад хэн нь Шү Лянь Хэ-тэй гэрлэхийг асуужээ. Том хоёр охин нь хариу юу ч дуугарахгүй байсанд Еэн өөрийн бага охин Чин Цай-г сонгон Шү Лянь Хэ-д өгчээ. 

Чин Цай хөгшин жанжинтай гэрлэж, удалгүй бие давхар болсон бөгөөд нэг өдөр тэрээр НэКүй хэмээх ууланд орших шүтээнд очиж, хүүгийнхээ төлөө залбирахаар явжээ. Сүсэглэж залбираад буцаж ирэхэд шөнө нь түүний зүүдэнд хүүгийнх нь ирээдүйн талаар болон хаана төрөх, яаж бас хэзээ нас барах талаар орж ирсэн байна. Чин Цай-н зүүдэнд орж ирсэн сүр жавхлантай таван хөгшин өвгөн түүнд хэлэхдээ “Чиний хүү бусдаас илүү мэргэн ухаантай хүү болох бөгөөд тэр хаан ширээгүй хаан болох болно. Түүнийг ялам модтой хөндийд төрүүлээрэй” гэж хэлсэнийг ном зохиолд тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. 

Чин Цай-н төрөх өдөр ирэхэд тэрээр нөхрөөсөө ялам модтой хөндий байдаг эсэхийг асуугаад, тэнд хүүгээ төрүүлэх ёстойг хэлэн өмнө зүгт орших агуйд 551 оны 11 сард хожмын агуа их сэтгэгч Күнз-г төрүүлжээ. Түүний төрсөн цаг үеийг Энэтхэгт Будда төрсөн цаг үетэй нэг гэж үздэг байна. 
Күнз-г төрөхөд түүнд хайрласан нэр нь Күй бөгөөд хожим нь энэ нь Чүн Нэ болсон ажээ. Эхний нэр нь түүний эцгийнхээ хоёр дахь хүү болж мэндэлсэнтэй холбоотой бол сүүлийн нэр нь түүний ээжийн мөргөл үйлдсэн Нэ уулын ариун газартай холбоотой байсан. 

Күнз-г 3 настай балчир байхад эцэг нь тэнгэрт хальж, бэлбэсэрч хоцорсон гурван эхнэр, өнчирч үлдсэн арваад хүүхдийн эв түнжин өдөр ирэх тусам эвдрэн хагарч буйг мэдэрсэн Күнз-н эх Чин Цай хүүгээ аван гэрээсээ гарч явсан ажээ. Залуу эх зовлон зүдгүүр туулсаар хүүгээ өсгөж, эрийн цээнд дөнгөж хүргээд 17 настайд нь өөрөө тэнгэрт хальсан байна. Эцэг эхээс эрт өнчирсөн залуу хүү хорвоогийн хатуу зовлонг туулсан бөгөөд иймээс ч Күнз “Би хар багаасаа ядуу доорд явж, хатуу хүтүү бүхнийг сурсан билээ” гэж өгүүлсэн байдаг. Тэр амьдрахын эрхээр найр наадам, бэлбэсрэл, гашуудлын үйл дээр бүрээ үлээж, язгууртан хэргэмтний гэрийн сангийн нярав хийж, данс хөтлөх, мал хариулах зэрэг тэр үеийн хар бор ажилд нухлагдаж явсныг түүхэнд тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. 
Түүний бага насны талаар түүхэн бичигт тийм ч их зүйл тэмдэглэн үлдээгээгүй байдаг. . “Би эхээс эрдэм чадвар төгс төрөөгүй билээ. Эртний соёлд шимтэн суралцаж, эрдмийг эрлээр олсон бөлгөө” хэмээн өгүүлсэн байдаг бөгөөд түүний аль бага балчир наснаасаа үеийн хүүхдүүдээс хэрсүү, цэцэн цэлмэг ухаантай байсныг өвөөтэйгөө ярьсан ярианаас харж болох юм.
Нэгэн өдөр Күнз өвөөтэйгөө ярьж суугаад түүний гүн санаа алдаж, царайнд нь гуниг харуусал тодрохыг хараад “Би таныг гонсойлгох эсвэл таны сэтгэлд сэв суулгах үйлийг хийв үү?” гэж бяцхан хүүхдээс гарахааргүй зүйлийг асуухад өвөө нь түүнээс хэн түүнд ингэж ярихыг зааж өгсөн талаар асуухад Күнз “Муу ааш зан гаргадаг хүүхэд дан ганц өөрийгөө гутаахаас гадна өөрийн өвөг дээдсээ ч бас гутамшиг болгодог гэж байнга хэлдэг нь өвөө та билээ” гэж хариулсан байдаг. 
Эрийн цээнд хүрч арван есөн насандаа Цы Гуан хэмээх бүсгүйг эхнэр болгон авч, жилийн дараа хүүтэй болж, хүүдээ Ли хэмээх нэр өгөөд түүн дээрээ загасны өгсөн агуа бэлэг гэсэн утгыг бэлгэдэж Пи Юү гэсэн нэрийг нэмж хүүгээ Пи Юү Ли гэж нэрлэжээ. 
Түүнийг тодорхойлох бас нэгэн зүйл нь түүний анхны хувийн сургуулийг байгуулсан багш гэх тодотгол болон түүний үзэл суртлыг үргэлжлүүлэн залгамжилсан гарамгай мэргэн шавь нар юм. Тэрээр 30 настайдаа өөрийн номын сургуулийг байгуулж, хэдэн арван жил хичээн зүтгэсээр, шавь нарынх нь тоо 3000 хүрсэн агаад түүнээс ном эрдэмд төгс боловсорсон 72 шавь байсан талаар түүхэнд тэмдэглэгдэн үлдсэн байна.
Өдгөө суут арван их сэтгэгчдийн нэгд зүй ёсоор ордог Күнз бүхий л амьдралынхаа туршид эрдэм мэдлэгийг дээдэлж, сурч мэдэх, бусдад мэдлэг болон ёс суртахууны талаар түгээн дэлгэрүүлж байсан билээ. Хэв журмыг ихэд чухалчилдаг байсан тул хаалга нь үл мэдэг яайжийсан айлд ордоггүй байжээ. Күнз-г түүхийн олон зохиол бүтээлд хүн чанарынхаа хувьд үнэнч шударга, аливааг шууд хэлдэг шударга зантай, амьдралын хүнд хэцүү зовлонг бие сэтгэлээрээ туулсан хэрнээ даруу төлөв нэгэн байсан гэж тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Тэрээр амьдралдаа дөрвөн зүйлийг мөрдлөг болгосон гэдэг. [[Файл:Confucius 02.png|thumb|Күнз]]Эдгээр нь:

•Хоосон мөрөөдөлд автахгүй байх

•Өөрийнхөө байр суурь дээр эрс шулуун зогсох

•Зөрүүд гөжүүд зан гаргахгүй байх

•Хэзээ ч хувиа хичээхгүй байх

Хүний үхэл гэдэг хэзээ ч ирж болдог гэнэтийн зүйл гэдгийг харуулан Күнз-г 69 настай байхад хүү Пи Юү нь 50 насандаа таалал төгсөж, түүний араас эрхэм шавь нар нь насны эрхэнд ар араасаа тэнгэрт хальсан эмгэнэлтэй түүх бичигдэн үлдсэн байдаг. Орчлонгийн жамаар нас өндөр болсон Күнз энэ бүгдэд гашуудсаар НТӨ 479 онд 73 насандаа өөрийн төрсөн газартаа ирж тэнгэрт хальжээ. “Би 15 насандаа эрдэмд шимтэн, 30 хүрэхүйд эрийн цээнд хүрч, 40 хүрэхүйд төөрөлдөж гуйвахааргүй зогсож, 50 хүрэхүйд тэнгэрийн бошгыг таньж, 60 хүрэхүйд сонссон болгоноо салгаж ялгаж чадах болж, 70 хүрээд хүсэл зоргоороо явавч, хэв ёсны хүрээ хэвчээнээс хэтэрч эс халив.” хэмээсэн нь өөрийн туулж өнгөрүүлсэн амьдралыг хураангуйлан дүгнэсэн дүгнэлт гэж хэлж болох юм.
Күнз-д шавь орохыг нэг ч хаан хүсээгүй нь л түүнийг ихэд шаналгаж байв. Түүний хэлсэн сүүлчийн үг нь: -Намайг үхсэний дараа хэн миний сургаалыг үргэлжлүүлэн номлох болж байнаа? гэсэн асуулт байсан гэдэг.
Нас нөгчихөөсөө өмнө сонгож авсан газар нь болох голын захын бяцхан төгөл дунд шавь нар нь түүнийг оршуулжээ. Өдгөө тэнд 20 гаруй га эзэлдэг Күнзийн бунхан, хийд бий. Хөшөөн дээр нь: “Хамгаас ариун гэгээн, зөнч мэргэн Күнзийн сүнс амирлангуйг олсон газар” хэмээх бичээс байдаг ажээ. Тэндхийн булгийн усыг ханзны соёлт орнуудад ариун дээд хэмээн шүтдэг бөгөөд мөнөөх булгаас уухыг энэ насны онцгой бэлгэ дэмбэрэл хэмээдэг аж.  

== Күнзийн сургаал ==

=== Хүний байнга мөрдөх ёстой 5 чанар ===
'''Рэнь''' （仁） - «хүн чанар», «хүмүүнийг хайрлах», «хүнд хайртай байх», «энэрэнгүй, нийгүүлсэнгүй байх», «хүнлэг байх» чанар юм.  Хүн нь хүнлэг байх ёстой энэ бол түүний үүрэг. Хүний дотоод сэтгэлийн дуудлага нь юу вэ гэдэгт хариулт өгөлгүй хүн гэдэг тодорхойлолтыг өгөх боломжгүй юм.  Өөрөөр хэлбэл хүнийг хүн өөрөө бүтээдэг гэсэн үг.  “''Ли”'' нь ''“'' ''И”''- гээс урган гардаг шиг, “''И”''  нь “ ''Рэнь”'' –ээс улбаалдаг.  ''“Рэнь“'' –ийг дагвал хүнийг хайрлах, энэрэх гэсэн үг. Энэ нь хүний адгуусаас ялгарах үндсэн чанар юм. Адгуусан зэрлэг, хомхой, хорлон, атаа зэрэг чанар үгүй гэсэн үг. Сүүлд  “''Рэнь”'' –чанар нь '''''Мод''''' –той адилтган зүйрлэн төсөөлөх болсон юм.

'''И''' (义 [義]) — «үнэн», «шудрага ёс». “''И”''  чанарыг мөрдөх нь нүгэл биш юм, шудрага хүн ''”И”''  чанарыг зөв гэдгийг мэднэ. ''”И”'' чанар нь харилцан талтай: учир нь эцэг, эх тань өсгөж өгсний төлөө хожим хүндлэх нь шудрага зүйл юм. ''”Жэнь”'' чанарыг тэгшитгэж өгч энэрэнгүй хүнд зохих шаардлагатай хатуужлыг мэдрүүлнэ. “''И”'' чанар хувиа хичээхийн эсрэг байна. «Шудрага хүн ''”И”''  -г эрэх, дорд хүн ашиг хайх».  Сүүлд ''”И”'' чанарыг '''''Төмөр'''-''тэй адилтган зүйрлэх болсон.

'''Ли''' (礼 [禮]) - «ёс жаяг», «заншил», «уламжлал». Эцэг, эх ээ хүндлэх гэх мэтийн уламжлал, ёс жаягт үнэнч байж мөрдөх. Өргөн ойлголтоор бол “''Ли”'' чанар бол нийгмийн тогтсон уламжлал ёс жаягийг хадгалахад чиглэгдсэн бүх үйл ажиллагааг хэлнэ. Зүйрлэл нь — '''''Гал'''''.  Хятадын «ли» гэсэн тодорхойлолтыг “ёс заншил”, “ёслол”, “дүрэм журам”,  “нийгэмд биеэ авч явах хэм хэмжээ”, “бичигдээгүй хууль” ч гэж орчуулбал зохилтой.

'''Жи''' (智) –«эрүүл ухаан»,  «уяан хатан зөв шийдвэр», «ухаалаг мэргэн утга санаа» – үр дагаварыг зөв нарийн тооцолсон байх чанар.  ''”И”'' чанарыг дэнсэлж  гөжүүд, зөрүүд чанарыг урьдчилан хазаарлаж өгдөг. ''Чжи'' мулгуу, тэнэг чанарыг сөрж чаддаг. ''Чжи'' чанар нь күнзийн үзлээр '''''Ус'''-''тай зүйрэлдэг. 

'''Синь''' (信) «чин сэтгэл», хоёргүй сэтгэл, ар өврийн бодолгүй хар санаагүй байх. “''Синь”'' чанар нь  ''”Ли”'' чанарыг тэгшитгэн зохицуулж өгч нүүр хуурах үзэгдэлээс сэргийлнэ. Синь чанарыг '''''Газар, шороо'''-''той зүйрлэнэ. 

Хүн сэтгэлзүйн хувьд хүлээх үүргээ ухамсарлах нь хүмүүжил, боловсрол, соёлын түвшингээс шалтгаалж ёс заншилаар биеллээ олдог.  Эдгээр ойлголтууд нь күнзийн сургаальд салган тусгаарлаж үздэгүй нэгэн бүхэл “вэнь” гэсэн ойлголтод багттаг. (анх энэ үг нь биэ дээрээ шивээсэн зурагтай хүнийг хэлдэг байсан). '''«Вэнь»'''  гэдгийг хүмүүжилтэй, хүний соёлтой амьдарлын утга учир гэж тайлбарлаж болох юм. Гэвч энэ нь хүний олдмол , хоёрдмол боловсрол эсвэл заягдмал гэх маргахаас илүүтэй зохицолдсон  нэгдмэл нэг цул гэж ойлгох ёстой хэмээн үздэг байна. [[Файл:Konfuzius.jpg|489x489px|thumb|Күнзийн хөшөө]]&lt;br&gt;
'''Күнзийн сургаалийн үүсэл, хөгжил'''
Күнз зөвхөн соён гэгээрүүлэгч, их сэтгэгч байсангүй. Ханлиг улсуудаар хэрэн хэсэж, өтөл насандаа соёлын үнэт баялгийг бүтээж, [[уран зохиол|утга зохиол]], [[түүх]], [[гүн ухаан]], [[улс төр]], засаглал, [[нийгэм]], ёс суртал зэргийг тал бүрээс нь гүнзгий шинжлэн үзэж үзэл сургаалаа айлдан номлосноор Күнзийн сургаалыг үндэслэн буй болгожээ. Күнз хийгээд түүний шавь нарын эмхэтгэж туурвисан алдарт [[Дөрвөн ном]], таван бичиг бүхэлдээ Күнзийн сурталын үндэс болдог. 
Күнз Хятадын Чжоу удмын хаанчлалын үед амьдарч байсан бөгөед тухайн үеийн удирдагчид түүний сургаалыг үл ойшоож байсан ч улс орон даяар түүний сургаал өргөн дэлгэрчээ. Гэвч НТӨ 221 онд төрийн эрхэнд Цинь удмынхан гараад Күнз-н сургаалыг хориглож, бүх номыг нь шатаах хүртэл харгис хатуу арга хэмжээг авч байсан ч, НТӨ 220 онд Хань угсааныхан төрийн эрхэнд гарсаны дараа Күнз-н сургаалыг Хятад улсын албан ёсны шашин болгон өргөмжилсөн байна. Энэ үеэс хятадын хаад төрийн албанд түшмэд сонгон авахдаа &quot;төрийн алба&quot; гэдэг сэдвээр шапгалт авдаг болсон бөгөед хэсэг хугацаа өнгөрөхөд уг шалгалтын ундэс суурь нь Күнз-н сургаал болсон байлаа. Хятадын эзэнт гүрэнд төр засгийн хүнд сурталт албанд орсноор нийгэмд эзлэх байр суурь дээшилж, хөрөнгөжих бололцоо нээгддэг байсан тул &quot;төрийн алба&quot;-ны сэдвээр өгөх шалгалтын гол ноён нуруу болох Күнз-н сургаалыг мэдэхийн төлөө тэмцэл залуучуудын дунд хүчтэй өрнөж байлаа. Күнз-н сургаал Хятадын засаг захиргааны албан ёсны гүн ухаан байсан төдийгүй тус улсын дийлэнх иргэдийн өртөнцийг үзэх үээл болж тэдний амьдралд гүн нөлеө үзүүлсээр ирсэн, өдгөө ч уг чанар, үнэ цэнээ алдаагүй билээ.

Хоёр мянганы тэртээ зохиогдож, саад бэрхийг туулсаар өнөө хүртэл уламжилж ирсэн, Күнзийн суртал гүн ухааны сэтгэлгээний гол дурсгал бол дээр өгүүлсэн алдарт [[Дөрвөн ном]], таван бичгийн нэг Шүүмжлэл өгүүлэл нь бэсрэг зохиол юм. Күнзийг таалал төгссөн хойно шавь нар нь өөр өөрийн тэмдэглэн авсан хийгээд ой ухаан, оюун бодолд нь шингэж үлдсэн сургаал номлолыг нэгтгэн бичсэнээр энэ [[ном]] бүтэж, мөнхрөн үлдэх хувийг олжээ. Шүүмжлэл өгүүлэл нь голдуу асууж хариулах, цэц мэргэнээ сорьж цэгцлэх, шүүн тунгаах, дүгнэх хэлбэрээр бичигдсэн, 20 бүлэгтэй зохиол юм.Күнзийн сургаал
Дундаж хүнээс дээшээ гарсан хүнтэй дээд юмны тухай ярьж болно Харин дунджаас доогуурхтай дээд юмны тухай ярьж болохгүй.

Хүмүүс зан авираа засаж сайжруулахгүй, сургаж хэлээд байгаа юмыг ойлгохгүй, бас үүргээ мэдэж буй атлаа түүнээ биелүүлж гэм согогоо хаяж гээх чадваргүйг хараад би гасалж гунихрах юм даа.

Төгөлдөр мэргэн хүнтэй учирна гэж бодохоо би бүүр больсон. Буянтай сайхан хүнтэй уулзвал л болох нь тэр бололтой.

Хүн яахаараа дөр жолоогүй хэнэггүй, үг сүггүй худалч, ичих нүүргүй шударга бус байж чадаж байна вэ гэдгийг би ер нь ойлгодоггүй юм.

Анхааруулан хэлсэн зүй ёсны сануулгыг хүлээж авахгүй байж яахин болох билээ. Тэгэхдээ энэ дагууд өөрөө засрах нь чухал. Аятайхан хэлж буй зөвлөгөөг сонсоод баярлахгүй байж хэрхэн болох билээ. Тэгэхдээ зөвлөгөөний утга учрыг сайн олох нь чухал. Зөвшөөрөөд л байдаг авч өөрийгөө засдаггүй, утга учрыг нь олоогүй байж баярлачихдаг хүмүүст би тусалж чадахгүй

Мэдэж буй хүн эргэлздэггүй
Хүнлэг хүн сэтгэл чилдэггүй
Зоригтой хүн айж эмээдэггүй.

Буянтай сайн хүн бол хүнд байгаа бүх сайн юм нь ялж дийлэхэд тусалдаг. Шальгүй жижиг хүн бол муу юм нь ялж дийлэхэд нөлөөлдөг.

Чи хэрэв өөрөө биеэ зөв авч явж байгаа бол чамайг ямар ч тушаал мушаал хэрэггүйгээр дагана. Чи өөрөө биеэ буруу авч явбал тушааж албадсан ч тоохгүй

Өөртөө хатуу, бусдад энэрэлтэй байвал өс хонзон үүсдэггүй.

Шударга ёсны тухай ярихгүйгээр бүтэн өдөржингөө цэцэрхэн сууж яахин болох билээ!

Ухаантай сийрэг хүн өөрийн төгөлдөр бусдаа л санаа зовохоос биш, нийтэд алдаршсангүй хэмээн харуусан гомдолдоггүй юм.

Ухаантай сайн хүн жижиг юманд үнэлэгддэггүй боловч бүхий л аугаа ихийг хийж чадна. Шальгүй жижиг хүн бүхий л аугаа ихэд хүч чадалгүйн учир бага жижиг юманд үнэлэгддэг.

Ухаантай сайн хүн зарчмыг хатуу барьдаг боловч зөрүүдэлдэггүй.

Зам адилгүй байвал төлөвлөгөөг хамтран зохиодоггүй.

Яруу тод байх гэдэг ярианд тавигддаг гол шаардлага.

Ашигтай тустай найз гурав, хор хөнөөлтэй найз бас гурав буй. Шударга нөхөр, цэвэр цагаан сэтгэлтэй нөхөр, ихийг мэддэг нөхөр гурав ашигтай. Худлаа хэлдэг найз, хоёр нүүр гаргадаг найз, сайхан ярьдаг найз гурав хортой.

Ухаантай сийрэг хүн гурван цээрийг барьдаг. Амьсгал, цус нь халуун буй бага залуу насандаа хормойн цэнгэлээс зайлсхийдэг. Амьсгал, цус нь хүчтэй буй идэр насандаа хэрүүл маргаанаас зайлсхийдэг. Амьсгал, цус нь суларсан өтөл насандаа хомхойн шуналаас зайлсхийдэг.

Ухаантай сийрэг хүн есөн бодлоор цэнэдэг. Ажиглан харж буй үедээ лав тод харав уу гэж боддог. Сонсон байгаа үедээ бат зөв сонсов уу гэж боддог. Царайны илрэл минь зөв байна уу, яриа минь илэн далангүй байна уу, ажил хэрэгтээ зөв зүйтэй хандав уу гэж тэрбээр ямагт боддог. Тэрбээр эргэлзэж байгаа бол зөвлөлдөх тухайд боддог. Уурсан хэлэгнэж буй бол муу үр дагаврын тухайд боддог. Ямар нэгэн юм хийхийнхээ өмнө шударга ёсны тухай боддог.

Хамгийн дээд мэргэн ухаан, хамгийн их тэнэг явдал хоёр хэзээ ч үл өөрчлөгдмү.

Цуурхал тарааж буй хүн сайн үйлийг гээсэн байдаг.

Шальгүй муу хүнтэй хамт эзэнд зүтгэж хэрхэн болох билээ? Шальгүй муу хүн бол зорилгодоо хараахан хүрээгүй байхдаа зөвхөн түүндээ л хүрэх гэж зовж шаналан зүтгэдэг. Зорьсондоо хүрчихвэл тэндээ тогтож тэсэж байх гэж шаналдаг. Олсноо алдчихгүй юмсан гэж зовж шаналахдаа тэрбээр ямар ч муу юм хийхэд бэлэн байдаг.

Шальгүй жижиг хүн алдаа гаргачихвал ямагт өөрийгөө цайруулан зөвтгөх гэж оролдлог. 

Хорвоо дээр би ямар ч мэдлэгтэй төрөөгүй. Мэдэхгүй тэр бүхнээ би гагцхүү үнэн мөний тус дэмээр таньж авсан. 
Ноён нуруутай эр хүний ёс суртахуун салхи мэт, дорд сурталтай хүний авир өвс мэт. Салхи хаанаас байна, тэр зүгт өвс хаашаа ч хамаагүй тонголзож байдаг. 
Ариун сурталт эр хүн ёс зүйг санаж явдаг, дорд хүн яавал сайхан амь зуухаа л боддог. Ариун сурталт эр хүн хууль зөрчихгүйг боддог, дорд хүн ашиг олохоо л боддог. 
Чи өөртөө бүү учраасай гэж боддог зүйлээ бусдад бүү учруул. 
Юу ярьж буйг нь мэдэхгүйгээр хүмүүсийг таних арга байхгүй. 
Өлбөрч үхнэ гэдэг бол бага хэрэг, ёс төрөө уландаа гишгэх л тун муу хэрэг. 
Ёс зүйтэй хүн ухаалаг ярьж чаддаг. 
Дөчин нас хүрсэн мөртлөө таагүй сэтгэгдэл төрүүлдэг хүн бол нэгэнт дууссан хүн. 
Шударга хүн бусдын мөрөөр явдаггүй. 
Өөртөө хатуу бусдад зөөлөн бай. Тэгж байж л чи хүмүүсийн зүгээс учрах хороос сэргийлж чадна. 
Хүн л замыг өргөсгөдөг. Харин зам хүнийг биш шүү. 
Мунхаг хүн өөрийг нь ойлгохгүй байна гэж гомдоллодог. 
Ухаантай хүн бол эсрэгээр, хүмүүст ойлгуулж чадахгүй байгаадаа харамсдаг. 
Мэргэн ухаанд хамгийн ойрхон цэг бол аливаа юмны алтан дундаж юм. 
Түүнд хүрэхгүй байна гэдэг нь түүнд дайраад анзааралгүй өнгөрөөд явчихтай адилхан. 
Хэн нэгний ухааныг бусдын ухаантай харьцуулж болно. 
Харин хүний тэнэгийг өөр хэний ч тэнэглэлтэй жишин харьцуулахын аргагүй. 
Эмэгтэйчүүд хийгээд дорд эрчүүдтэй харьцах тун хэцүү. 
Хэрэв тэдэнтэй ойртон дотносох юм бол, үгийг чинь сонсохоо болино. 
Холдох юм бол, тэдний зүгээс чамайг зайлшгүй үзэн ядах болно. 
Дундаж хүнээс дээшээ гарсан хүнтэй дээд юмны тухай ярьж болно 
Харин дунджаас доогуурхтай дээд юмны тухай ярьж болохгүй. 
Хүмүүс зан авираа засаж сайжруулахгүй, сургаж хэлээд байгаа юмыг ойлгохгүй, бас үүргээ мэдэж буй атлаа түүнээ биелүүлж гэм согогоо хаяж гээх чадваргүйг хараад би гасалж гунихрах юм даа. 
Төгөлдөр мэргэн хүнтэй учирна гэж бодохоо би бүүр больсон. 
Буянтай сайхан хүнтэй уулзвал л болох нь тэр бололтой. 
Хүн яахаараа дөр жолоогүй хэнэггүй, үг сүггүй худалч, ичих нүүргүй шударга бус байж чадаж байна вэ гэдгийг би ер нь ойлгодоггүй юм.
 Анхааруулан хэлсэн зүй ёсны сануулгыг хүлээж авахгүй байж яахин болох билээ.
 Тэгэхдээ энэ дагууд өөрөө засрах нь чухал. 
Аятайхан хэлж буй зөвлөгөөг сонсоод баярлахгүй байж хэрхэн болох билээ. 
Тэгэхдээ зөвлөгөөний утга учрыг сайн олох нь чухал. Зөвшөөрөөд л байдаг авч өөрийгөө засдаггүй, утга учрыг нь олоогүй байж баярлачихдаг хүмүүст би тусалж чадахгүй 
Мэдэж буй хүн эргэлздэггүй Хүнлэг хүн сэтгэл чилдэггүй Зоригтой хүн айж эмээдэггүй. 
Буянтай сайн хүн бол хүнд байгаа бүх сайн юм нь ялж дийлэхэд тусалдаг. 
Шальгүй жижиг хүн бол муу юм нь ялж дийлэхэд нөлөөлдөг. 
Чи хэрэв өөрөө биеэ зөв авч явж байгаа бол чамайг ямар ч тушаал мушаал хэрэггүйгээр дагана. 
Чи өөрөө биеэ буруу авч явбал тушааж албадсан ч тоохгүй 
Өөртөө хатуу, бусдад энэрэлтэй байвал өс хонзон үүсдэггүй. 
Шударга ёсны тухай ярихгүйгээр бүтэн өдөржингөө цэцэрхэн сууж яахин болох билээ! 
Ухаантай сийрэг хүн өөрийн төгөлдөр бусдаа л санаа зовохоос биш, нийтэд алдаршсангүй хэмээн харуусан гомдолдоггүй юм. 
Ухаантай сайн хүн жижиг юманд үнэлэгддэггүй боловч бүхий л аугаа ихийг хийж чадна. 
Шальгүй жижиг хүн бүхий л аугаа ихэд хүч чадалгүйн учир бага жижиг юманд үнэлэгддэг. 
Ухаантай сайн хүн зарчмыг хатуу барьдаг боловч зөрүүдэлдэггүй.
 Зам адилгүй байвал төлөвлөгөөг хамтран зохиодоггүй. 
Яруу тод байх гэдэг ярианд тавигддаг гол шаардлага. 
Ашигтай тустай найз гурав, хор хөнөөлтэй найз бас гурав буй. Шударга нөхөр, цэвэр цагаан сэтгэлтэй нөхөр, ихийг мэддэг нөхөр гурав ашигтай. Худлаа хэлдэг найз, хоёр нүүр гаргадаг найз, сайхан ярьдаг найз гурав хортой. 
Ухаантай сийрэг хүн гурван цээрийг барьдаг. Амьсгал, цус нь халуун буй бага залуу насандаа хормойн цэнгэлээс зайлсхийдэг. Амьсгал, цус нь хүчтэй буй идэр насандаа хэрүүл маргаанаас зайлсхийдэг. Амьсгал, цус нь суларсан өтөл насандаа хомхойн шуналаас зайлсхийдэг. 
Ухаантай сийрэг хүн есөн бодлоор цэнэдэг. Ажиглан харж буй үедээ лав тод харав уу гэж боддог. Сонсон байгаа үедээ бат зөв сонсов уу гэж боддог. Царайны илрэл минь зөв байна уу, яриа минь илэн далангүй байна уу, ажил хэрэгтээ зөв зүйтэй хандав уу гэж тэрбээр ямагт боддог. Тэрбээр эргэлзэж байгаа бол зөвлөлдөх тухайд боддог. Уурсан хэлэгнэж буй бол муу үр дагаврын тухайд боддог. Ямар нэгэн юм хийхийнхээ өмнө шударга ёсны тухай боддог. 
Хамгийн дээд мэргэн ухаан, хамгийн их тэнэг явдал хоёр хэзээ ч үл өөрчлөгдмү. 
Цуурхал тарааж буй хүн сайн үйлийг гээсэн байдаг. 
Шальгүй муу хүнтэй хамт эзэнд зүтгэж хэрхэн болох билээ?
 Шальгүй муу хүн бол зорилгодоо хараахан хүрээгүй байхдаа зөвхөн түүндээ л хүрэх гэж зовж шаналан зүтгэдэг.
 Зорьсондоо хүрчихвэл тэндээ тогтож тэсэж байх гэж шаналдаг. Олсноо алдчихгүй юмсан гэж зовж шаналахдаа тэрбээр ямар ч муу юм хийхэд бэлэн байдаг. Шальгүй жижиг хүн алдаа гаргачихвал ямагт өөрийгөө цайруулан зөвтгөх гэж оролдлог.

''ӨРШӨӨЛ ЭНЭРЛИЙГ ДЭЭДЛЭХҮЙН УЧИР''
Нэгэн өдөр гал гарч, Күнзийн морины жүчээ шатжээ. Энэ үед Күнз хааны ордонд бараалхаж байсан аж. Тэрбээр гэртээ ирээд, гал гарч, морины жүчээ шатсаныг сонсоод яаран асуусан нь: -Хүмүүн эндэж бэртээгүй буй заа? Күнз морио ч, эд хөрөнгөө ч эс асууж, харин морь малладаг доорд зарцын бэртэж гэмтсэн эсэхийг лавлажээ. Үүнээс үзэхэд Күнз аливаа хүнийг дээд, доорд гэж ялгаж үзэлгүйгээр гагцхүү хүн гэсэн үүднээс нь чухалчлан үзэж байгаа бөгөөд түүний энэрэнгүй сэтгэл, ухаант байдлыг харуулж байгаа юм.
Күнз “Цэргийн жанжны хэргэм зэргийг хурааж болмуй, энгийн хүмүүний хүсэл зоригийг булааж үл чадмой” хэмээн өгүүлсэн байдаг. Энэ нь мөн л хүний тэгш байдал болон хүний хүсэл зориг юугаар ч сольж болохгүй зүйл гэдгийг харуулж байна.

''
ЗАСАГЛАХУЙД ЁС СУРТЛЫГ ЭРХЭМЛЭХҮЙН УЧИР'' 
Күнзийн сургаалын нэг гол агуулга бол сайн засаглал, шударга журамт түшмэлийн тухай ойлголт юм. Күнз хувийн сургууль байгуулан, үзэл сурталаа айлдан, соён гэгээрүүлэхийн зэрэгцээ төр засаглалын хэрэгт ч хүчин зүтгэж явжээ. Тэрээр түшмэдийн зиндаанд хүрч, орон нутгийн бага шиг түшмэл болж, удалгүй олон ажил сэдэж, ихэд гавъяа байгуулан Лу улсын шүүх цаазын тэргүүлсэн түшмэлийн албанаа дэвшиж явжээ. Күнз хүмүүний амь насыг хөнөөн егүүтгэдэг харгис хатуу засаглалыг эрс шүүмжлэн, эгэл ардыг ч энэрэн хайрладаг өгөөмөр засаглалын төлөө сургаал номлолоо айлдаж байлаа.

''ДУТУУДАХЫГ ХЭМ ТЭНЦҮҮЛЭХҮЙН УЧИР'' 
Күнзийн нэгэн шавь Зы Гун: Зы Жан, Зы Шя хоёрын хэн нь илүү мэргэн буй?

Күнз өгүүлрүүн: Зы Жан болвоос хэтрүүлж, Зы Шя болвоос дутаах бөлгөө.
   
Зы Гун өгүүлрүүн: Тэгвэл Зы Жан илүү бус уу?
 
Күнз өгүүлрүүн: “Хэтрүүлэх дутаах хоёр хэтдээ адил буюу”.
 
Күнз туйлширах аюулаас ангижрах арга нь төв дундажийг барих явдал гэж үзээд тэр дунджаас дээш эсвэл доош аль ч тийш хазайлгүйгээр явах нь хийсэн үйл хэрэг төгс болно гэж сургаж байв.

''ӨӨРИЙН ҮЛ ХҮСЭХИЙГ ӨРӨӨЛ БУСДАД ЭС ТУЛГАХУЙН УЧИР''
Хүн гэдэг өөртөө ганцхан сайн сайхан зүйлийг л хүсдэг. Гэсэн атлаа өөртөө сайн сайхан зүйлийг бий болгохын тулд өрөөлд гарз хохирол учруудах нь бий. Үүнийг Күнз тайлбарлахдаа дээрх ишлэлийг авсан байдаг.

== Күнзийн төв ==
Орчин үед Күнзийн хүрээлэн (англи. Confucius Institute, хятад. 孔子学院) гэж БНХАУ-ын Боловсролын яамнаас хятад хэл сурах, соёл түгээх төвүүдийн сүлжээ хэлбэрээр дэлхийн орнуудад нээн ажиллуулж байна. Алдарт эртний хятадын гүн ухаантан, сэтгэгчийн нэр болох Күнзийг ашиглаж дэлхий даяар сүлжээ төвүүд байгуулсан нь испаний Сервантесын хүрээлэн, германы Гёте-гийн институт,  оросын Пушкины институт, Энэтхэгийн Индра Гандийн институт зэрэгтэй адил юм.  

Анх Күнзийн хүрээлэн 2004 оны 11 дүгээр сарын 21-нд БНСУ-ын нийслэл [[Сөүл]] хотод нээж байжээ. Эдүгээ дэлхийн '''126''' оронд '''475''' Күнзийн Институт, 851 Күнзийн танхим үйл ажиллагаа явуулдаг ажээ. Нийт 3,45 сая орчим хүн суралцдаг. Түүний дотор 61 улс болон [[Европын Холбоо|Европын холбоо]] хятад хэлийг тухайн улсын албан ёсны боловсролын хөтөлбөрт оруулсан байна. Одоо дэлхий дээр нийт 100,0 сая хүн хятад хэл бичиг суралцаж байна гэсэн тоо бүртгэл байдаг ажээ. 

2020 он гэхэд Күнзийн хүрээлэнгүүдийн тоог 1000 хүргэхээр төлөвлөн ажиллаж байгаа ажээ. Зөвхөн ОХУ-д гэхэд л 2021 оны байдлаар 20 гаруй хотод Күнзийн хүрээлэнгүүд Оросын дээд сургуулиудтай хамтран үйл ажиллагаагаа явуулж байна.  

Күнзийн төвүүд бол үндсэндээ БНХАУ-ын гадаад зөөлөн бодлого хэрэгжүүлэгч юм.  

'''Күнзийн төвүүдийн зорилго''' 

-Хятад хэл, соёлын сургалт зохион байгуулах;      

-Хятадад зориулсан эрдэм шинжилгээний хурал зохион байгуулах;     

-Хятадын хэл соёлыг олон төрлийн уралдаан тэмцээн, арга хэмжээгээр дамжуулан түгээх;      

-Хятад хэлний түвшин тогтоох шалгалт (HSK) авах;      

-Хятад хэлний боловсролын ном хэвлэлийг бэлтгэх, хэвлүүлж түгээх;      

-Хятад улсад оюутан, багш нарыг дадлагажуулах, БНХАУ-д сурах талаар зөвлөгөө өгөх зэрэг юм.  

'''Монгол дахь Күнзийн институт''' 

Монголд 2007 онд МУИС-ын дэргэд Күнзийн институт байгуулагдсан. Энэ хугацаанд тус институт МУИС-ийн олон арван багш эрдэмтэд түүний дотор хятад хэлний болон хятад судлалын эрдэмтдийг БНХАУ-д мэргэжил дээшлүүлэх, судалгаа шинжилгээний ажилд хийхэд дэмжлэг туслалцаа үзүүлж, олон оюутан суралцагчдыг бакалавр, магистр, докторын хөтөлбөрт элсэн сурахад дэмжлэг үзүүлжээ. 

Үүний зэрэгцээ МУИС-ийн сургалт, эрдэм шинжилгээний орчинг хөгжүүлэх чиглэлээр өнгөрсөн хичээлийн жилд 50 гаруй сая төгрөгийг тохижилтын ажил хийхэд зориулжээ. Мөн 2014-2015 оны хичээлийн жилд МУИС-ийн Хичээлийн 2 дугаар байрны А заалыг орчин үеийн шаардлага хангасан урлаг соёлын төв болгон тохижуулжээ. 

Дэлхий дахины Күнзийн институтын Их хурал жил бүр Хятадын аль нэг хотод ээлжлэн зохион байгуулдаг байна. 

[[Ангилал:Күнз| ]]
[[Ангилал:Шашин үндэслэгч]]
[[Ангилал:Хятадын гүн ухаантан]]
[[Ангилал:Күнзийн гүн ухаантан]]
[[Ангилал:Күнзийн утга зохиол]]
[[Ангилал:МЭӨ 551 онд төрсөн]]
[[Ангилал:МЭӨ 479 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>5pn1twu6jqjrkvyfdwmar2bxbfdinfd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нүүрс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4349</id>
    <revision>
      <id>873401</id>
      <parentid>873056</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T12:26:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34125" sha1="2zn4zoqo1s7ekmivgj97exggxkxbndl" xml:space="preserve">[[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]]
{{Хадмал
|монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]]
|кирилл_буриад =
|кирилл_монгол =нүүрс
|кирилл_халимаг =нүүрсн
}}
[[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] 
'''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн &quot;&quot; шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана.

Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text=&quot;Human Impacts on Climate&quot;|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008&lt;/ref&gt;. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ялгардаг байна&lt;ref&gt; The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide:

* Nat gas: 5,840.07
* Petroleum: 10,995.47
* Coal: 11,357.19
For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]&lt;/ref&gt;.

Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна.

== Нэршил ==
[[Англи хэл]]ний ''&quot;Coal&quot;'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''&lt;ref&gt;''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition&lt;/ref&gt;) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] (&quot;carbon&quot;) гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг &quot;Модны нүүрс&quot; (&quot;Charcoal&quot;) гэж нэрлэнэ.

== Нүүрсний төрөлүүд ==
* [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. 
* [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. 
* [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ.

== Нүүрсний хэрэглээ ==
=== Түлшинд хэрэглэх ===
Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна &lt;ref&gt;{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}&lt;/ref&gt;. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна.

Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна&lt;ref&gt;http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html&lt;/ref&gt;.

=== Коксжуулах ===
[[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 &lt;sup&gt;o&lt;/sup&gt;С дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна.

=== Хийжүүлэх ===
[[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна.

Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм.

=== Шингэрүүлэх ===
Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. 

Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна.

Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') &quot;Бергиус&quot; технологийг Германд боловсруулсан&lt;ref&gt;Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany &lt;/ref&gt; ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи&lt;ref&gt;{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }} {{Webarchiv|url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf |wayback=20070604213700 |text=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction |archiv-bot=2026-10-15 12:26:49 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. 

NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, ба CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; гаргаж авна &lt;ref&gt;{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}&lt;/ref&gt;. 

Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&amp;nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&amp;nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. 

Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. 

Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна&lt;ref&gt;{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2004-12-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20041214151435/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477/print | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна.


== Сөрөг нөлөө ==
=== Нүүрсний уурхай, олборлолт ===
[[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]]

[[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв.

=== Нүүрсийг шатаах ===
Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), азотын исэлүүд (NO&lt;sub&gt;x&lt;/sub&gt;), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. 

Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна&lt;ref&gt;http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf&lt;/ref&gt;. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна&lt;ref&gt;{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2013-01-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130120062548/http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). 

Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг &lt;ref&gt;{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий &lt;ref&gt;{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 

Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно.

== Энергийн хэмжээ ==
Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг &lt;ref&gt;{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}&lt;/ref&gt;, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна.

Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна&lt;ref&gt;A similar result, using a lightbulb instead, see&lt;br /&gt;{{cite web
  | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year?
  | work = Howstuffworks
  | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm
  | accessdate = 2006-08-25 }}&lt;/ref&gt;. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм.

== Нүүрстөрөгчийн хэмжээ ==
Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol&lt;suр&gt;-1&lt;/suр&gt; = 1/24kmol, 1 mol N&lt;sub&gt;A&lt;/sub&gt; -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; болно.

1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) үүсгэж байна&lt;ref&gt;[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; Emissions Report&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;.

== Нүүрсний гүний шаталт ==
Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна &lt;ref&gt;{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-ийн 2-3% юм. 

АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. 

Австралийн &quot;Шатаж буй уул&quot;-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна &lt;ref&gt;{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&amp;ParkKey=N0503&amp;Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}&lt;/ref&gt;.

== Дэлхийн нүүрсний нөөц ==
[[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]]

[[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул &lt;ref&gt;Sustainable Energy&quot; 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4&lt;/ref&gt;, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл &lt;ref&gt;BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview&lt;/ref&gt;, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. 

Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. 

{| {{prettytable}}  
|+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;'''
|-
| width=&quot;100pt&quot;|'''Орон'''
| width=&quot;120pt&quot;|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан)
| width=&quot;120pt&quot;|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' 
| width=&quot;120pt&quot;|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' 
| width=&quot;100pt&quot;|'''Нийт''' 
|- 
|[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994
|- 
|[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010
|- 
|[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500
|- 
|[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396
|- 
|[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090
|- 
|[[Герман]] ||23000||||43000||66000
|- 
|[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520
|- 
|[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153
|- 
|[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000
|- 
|[[Польш]] ||20300||||1860||22160
|}

== Нүүрс экспортлогч орнууд ==
{| {{prettytable}}
|+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''&lt;ref&gt;http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf &lt;/ref&gt;
|-
| width=&quot;130pt&quot;|'''Орон'''
| width=&quot;100pt&quot;|'''2003'''
| width=&quot;100pt&quot;|'''2004''' 
|- 
| [[Австрали]] 
| 238.1 
| 247.6 
|-
| [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] 
| 43.0 
| 48.0
|- 
| [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] 
| 78.7 
| 74.9 
|-
| [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] 
| 41.0 
| 55.7 
|-
| [[Польш]] 
| 16.4 
| 16.3 
|-
| [[Канад]] 
| 27.7 
| 28.8 
|-
| [[Хятад]] 
| 103.4 
| 95.5 
|-
| [[Өмнөд Америк]]
| 57.8 
| 65.9 
|-
| [[Индонез]] 
| 107.8 
| 131.4 
|-
| '''Нийт''' 
| '''713.9''' 
| '''764.0''' 
|}

[[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]]

== Бусад холбоотой сэдвүүд ==
* [[Шатах ашигт малтмал]]
* [[Дэлхийн дулаарал]] 
* [[Газрын тос]]
* [[Геологи]]
* [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар
* [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн
* [https://web.archive.org/web/20130120062548/http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] 
* [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи
** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] 
* [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах
* [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас
* [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ 
* [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK]

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]]
[[Ангилал:Нүүрс| ]]
[[Ангилал:Нүүрсний уурхай]]
[[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]]</text>
      <sha1>2zn4zoqo1s7ekmivgj97exggxkxbndl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6386</id>
    <revision>
      <id>873403</id>
      <parentid>873057</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T12:43:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26329" sha1="8643nex6elbmvw4wpl5r8dzwmj5ojp8" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Оманы Султант Улс
| common_name            = Оман
| native_name            = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}&lt;br /&gt;''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}''
| image_flag             = Flag of Oman.svg
| flag_type              = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]]
| image_coat             = National emblem of Oman.svg
| symbol_type            = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]]
| national_anthem        = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}&lt;br /&gt;&quot;[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]&quot;&lt;br /&gt;&quot;Султаны ёсолгоо&quot;{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}}
| image_map              = File:Oman (better) (orthographic projection).svg
| map_caption            = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон)
| capital                = [[Маскат]]
| coordinates            = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| religion               = {{tree list}}
*88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])
**47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]]
**35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] 
**6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]]
*5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] 
*3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]]
*2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}&lt;/ref&gt;
| religion_year          = 2020
| demonym                = [[Оманчууд]]
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]]
| leader_name1           = [[Хейсам бен Тарик]]
| leader_title2          = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Тейязин бин Хейсам]]
| legislature            = [[Оманы Зөвлөл]]
| upper_house            = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]]
| lower_house            = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]]
| sovereignty_type       = Түүх
| established_event1     = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл
| established_date1      = 130
| established_event2     = Аль-Жуланда
| established_date2      = 629
| established_event3     = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html |wayback=20091028154443 |text=Oman |archiv-bot=2026-10-15 12:43:43 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;}}
| established_date3      = 751
| established_event4     = [[Набаны улс]]
| established_date4      = 1154
| established_event5     = [[Португалын Оман]]
| established_date5      = 1507–1656
| established_event6     = [[Ярубын улс]]
| established_date6      = 1624
| established_event7     = [[Аль-Саид]]ын угсаа
| established_date7      = 1744
| established_event8     = [[Маскат-Оман]]
| established_date8      = 1 сарын 8, 1856 он
| established_event9     = [[Жабал-Ахдарын дайн]]
| established_date9      = 1954–1959
| established_event10    = [[Дофарын бослого]]
| established_date10     = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11
| established_event11    = Оманы Султант Улс
| established_date11     = 8 сарын 9, 1970 он
| established_event12    = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]]
| established_date12     = 10 сарын 7, 1971 он
| established_event13    = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date13     = 1 сарын 6, 2021 он&lt;ref&gt;{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}&lt;/ref&gt;
| area_km2               = 309,500
| area_rank              = 70
| area_sq_mi             = 119,498 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = бага
| population_estimate    = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}}
| population_census      = 2,773,479&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics &amp; Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = {{UN_Population|Year}}
| population_estimate_rank = 125
| population_census_year = 2010
| population_density_km2 = 15
| population_density_sq_mi = 40 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 177
| GDP_PPP                = {{increase}} $165.947&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&amp;pr.y=5&amp;sy=2017&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=449&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2022
| GDP_PPP_rank           = 78
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $35,286
| GDP_PPP_per_capita_rank = 71
| GDP_nominal            = {{increase}} $110.127&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=imf9&gt;{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&amp;s=NGDPD,&amp;sy=2022&amp;ey=2022&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1  |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_year       = 2022
| GDP_nominal_rank       = 66
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416
| GDP_nominal_per_capita_rank = 55
| Gini                   = 30.75 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2018
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.816 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021 &lt;!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 54
| currency               = [[Оманы риал]]
| currency_code          = OMR
| time_zone              = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]]
| utc_offset             = +4
| date_format            = өө.сс.жжжж
| drives_on              = Баруун
| calling_code           = [[+968]]
| cctld                  = [[.om]], [[عمان.]]
| official_website       = [http://www.oman.om www.oman.om]
}}

'''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс'''  ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) —  [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм.

Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог.

309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. 

Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм.

Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм.

{{Олон нэр
|хэл1           = Монгол‎‎ бичиг
|бичиг1         = Оман &lt;sup&gt;кирил&lt;/sup&gt;
|хэл2           = [[латин үсэг|Араб үсэг]]
|бичиг2         = عمان &lt;sup&gt;араб&lt;/sup&gt; → ''Уман'' 
|хэл3           = [[латин үсэг|Латин үсэг]]
|бичиг3         = Oman &lt;sup&gt;англи&lt;/sup&gt;
|хэл4           = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]]
|бичиг4         = Оман &lt;sup&gt;орос&lt;/sup&gt; 
|тэмдэглэл      = 
}}

== Газар зүй ==

Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. 

[[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]]
[[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]]

=== Байрлал ===
Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. 

=== Газрын тогтоц ===
Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. 

Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. 

=== Цаг уур ===
Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. 

Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг.

== Хүн ам зүй ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px&quot;
|-
! style=&quot;width:50px;&quot;| Он !! Хүн ам
|-
| 1950 ||  456,000
|-
| 1970 || 732,000
|-
| 1990 || 1,868,000
|-
| 2010 || 2,782,000
|-
| 2016 || 4,550,538
|}
[[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]]

Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба (&quot;цэвэр арабууд&quot;) болон Муста-Ариба (&quot;холимог арабууд&quot;). 

Оман улсад 2021 оны байдлаар  3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. 

Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. 

Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. 

[[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]]
[[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]]
=== Ард түмэн ===
Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. 

=== Хэл бичиг ===
Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй.

=== Шашин шүтлэг ===

Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. 

Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. 

=== Хот суурин ===
[[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]]
Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: 
{|class=&quot;wikitable&quot;
|+ 
|- valign=&quot;top&quot;
|
* [[Маскат]] (797,000 хүнтэй)
* [[Сиб]] (237,816)
* [[Салала]] (163,140)
* [[Баушар]] (159,487)
||
* [[Сухар]] (108,274)
* [[Сувайк]] (107,143)
* [[Ибри]] (101,640)
* [[Сахам]] (89,327)
|}

== Түүх ==
=== Эртний үе ===
[[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]]
Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. 

[[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. 

Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. 

НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв.

=== Дотор Оман ===
[[Зураг:Maskat &amp; Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]]
7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. 

Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв.

Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. 

=== Эргийн Оман ===
[[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]]
1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. 

Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. 

Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан.

Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв.

1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав.

=== Нэгдсэн улс ===
[[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]]
1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон.

Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон.

Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна.

Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ.

== Лавлах бичиг ==
{{лавлах холбоос|2}}

{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}}
{{OIC}}

[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Оман| ]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>8643nex6elbmvw4wpl5r8dzwmj5ojp8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шавж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6481</id>
    <revision>
      <id>873423</id>
      <parentid>866542</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T18:40:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114009" sha1="rosdlzcnzkb0tla0szwzgf49ax4pfqn" xml:space="preserve">{{Taxobox
| color = pink
| name = Шавж
| fossil_range = [[Девон]] - Одоо хүртэл
| image = European honey bee extracts nectar.jpg
| image_width = 240px
| image_caption = [[Зөгий]] (''Hymenoptera'' баг)
| regnum = [[Амьтан|Амьтны]]
| phylum = [[Үет хөлтөн|Үет хөлтний]]
| classis = '''Шавж'''
| classis_authority = [[Карл Линней]], 1758
}}
'''Шавж''' нь (Шавжийн [[Биологийн ангилал|анги]]) транхейн сувгийн тусламжтайгаар амьсгалдаг, гурван хос хөлтэй [[Үет хөлтөн|үет хөлтний хүрээний]] хамгийн том анги бөгөөд сая гаруй зүйл [[амьтан]] тэмдэглэгдээд байгаа боловч 1,5 сая орчим зүйл байх нь зайлшгүй гэж эрдэмтэд үзжээ. Дэлхийн амьтны зүйлийн бүрдлийн талаас илүү хувийг шавж эзлэх&lt;ref name=&quot;Chapman&quot;&gt;{{cite book |author=Chapman, A. D. |year=2006 |title=Numbers of living species in Australia and the World |pages=60pp |Publisher=Canberra: [[Australian Biological Resources Study]] |id=ISBN 978-0-642-56850-2 |url=http://www.deh.gov.au/biodiversity/abrs/publications/other/species-numbers/index.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html |wayback=20150220154543 |text=Threats to Global Biodiversity |archiv-bot=2023-09-26 22:22:41 InternetArchiveBot }} (Accessed December 2007&lt;/ref&gt; бөгөөд нээгдээгүй 30 саяас илүү зүйл шавж байгаа гэж тооцдог&lt;ref&gt;Erwin, T.L. (1982) Tropical forests: their richness in Coleoptera and other arthropod species. Coleopt. Bull. 36, 74-5&lt;/ref&gt;. 

Бие гүйцсэн шавжийн хэмжээ 0.139 [[метр|мм]] – 55.5 [[метр|см]]&lt;ref name=&quot;walker&quot;&gt;Walker, T.J., ed. 2001. University of Florida Book of Insect Records, 2001. {{Webarchiv|url=http://ufbir.ifas.ufl.edu/ |wayback=20081216161323 |text=Archive copy |archiv-bot=2026-08-18 21:43:57 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, жин нь 70 [[кг|гр]] хүрнэ&lt;ref name=&quot;walker&quot;/&gt;. Шавж амьдралын олон янз бүрийн нөхцөлд амьдрах чадварыг хөгжлийн явцад олсон учраас тэдний биеийн бүтэц, эрхтнүүдийн гүйцэтгэх үүрэг маш олон янз болжээ. Шавжийн онцлог бол нисэх чадвартай болсон явдал юм. Маш олон зүйлийн шавж байгаль дээр их хэмжээгээр тохиолдох учир байгалийн биоцинозид асар их үүргийг гүйцэтгэнэ. Тэрчлэн олон зүйлийн шавж хөдөө аж ахуйд хор хөнөөл учруулах, ургамлын тоос хүртээх, хүн ба амьтны биед паразитлан амьдрах, өвчин тараах зэрэг практикийн холбогдлоор асар их юм.

[[Монгол улс|Манай оронд]] 13,000 гаруй зүйлийн шавж мэдэгдээд байна.

==Биеийн бүтэц, физиологи==
[[Зураг:Insect anatomy diagram.svg|thumbnail|right|300px|'''Шавжийн анатомийн бүдүүвч'''&lt;br /&gt;
A – ''Caput'' (Толгой)&lt;br /&gt;
B – ''Thorax'' (Цээж)&lt;br /&gt;
C – ''Abdomen'' (Бөгсөн бие)&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
1. [[Мэдрэгч (Биологи)|Мэдрэгч]]&lt;br /&gt;
2. [[Ocellus]] (нүд - урдаа)&lt;br /&gt;
3. Ocellus (дээр)&lt;br /&gt;
4. Багц нүд ([[Oculus compositus]])&lt;br /&gt;
5. [[Тархи]]&lt;br /&gt;
6. [[Prothorax]]&lt;br /&gt;
7. нурууг дагасан [[Артерийн судас]]&lt;br /&gt;
8. [[Trachee (сээр нуруугүйтэн)|Tracheen]]&lt;br /&gt;
9. [[Mesothorax]]&lt;br /&gt;
10. [[Metathorax]]&lt;br /&gt;
11. Нэг дэх [[Далавч (Шавж)|далавчны хос]]&lt;br /&gt;
12. Хоёр дахь далавчны хос&lt;br /&gt;
13. [[Нарийн гэдэс]]&lt;br /&gt;
14. [[Зүрх]]&lt;br /&gt;
15. [[Өндгөвчний үүр]]&lt;br /&gt;
16. [[Бүдүүн гэдэс]]&lt;br /&gt;
17. [[Шулуун гэдэс]]&lt;br /&gt;
18. [[Үтрээ]]&lt;br /&gt;
19. Гэдсэн талын мэдрэлийн систем&lt;br /&gt;
20. [[Малпигийн бөөр]]&lt;br /&gt;
21. [[Tarsus (үет хөлтөн)|Tarsomer]]&lt;br /&gt;
22. [[Tarsus (үет хөлтөн)|Posttarsus]]&lt;br /&gt;
23. [[Tarsus (үет хөлтөн)|Tarsus]]&lt;br /&gt;
24. [[Tibia (үет хөлтөн)|Tibia]]&lt;br /&gt;
25. [[Femur (үет хөлтөн)|Femur]]&lt;br /&gt;
26. [[Хөлийн цагариг|Trochanter]]&lt;br /&gt;
27. [[Ходоод]]&lt;br /&gt;
28. [[Thoraxganglion]]&lt;br /&gt;
29. [[Coxa (үет хөлтөн)|Coxa]]&lt;br /&gt;
30. [[Шүлсний булчирхай]]&lt;br /&gt;
31. [[Suboesophageal ganglion]]&lt;br /&gt;
32. [[Амны аппарат]]]]
Бие гүйцсэн шавжийн их бие толгой, цээж, хэвэл гэсэн мэдэгдэхүйц 3 хэсэгт хуваагдана. Толгой акрон ба 4 сегментээс, цээж ямагт 3, хэвлий 11 сегментээс бүтнэ.

===Толгойн хэсэг===
Толгой хитин капсулаар бүрхэгдсэн байх ба хүзүүний нэг үеэс цээжтэйгээ хөдөлгөөнтэйгээр холбогдсон байна. Толгойн доод талд буюу өмнө үзүүрт амны сүв оршино. Толгойн хоёр хажуугаар 2 том зүймэл нүд байрлах ба тэдгээрийн хооронд жижигхэн хэд хэдэн энгийн нүд байна. Нүдний орчмоос хос сахал гарах бөгөөд үнэрлэх ба хүрэлцэх эрхтний үүрэг гүйцэтгэнэ. Сахал олон үеэс тогтоно. Сахлын хэлбэр олон янз: утаслаг, булцуут, хөрөө маягийн, өдлөг, сам маягийн, тахир гэх мэт. Энэ нь шавжийг таньж мэдэхэд чухал үүргийг гүйцэтгэдэг. Сахлын толгойтой нийлсэн үеийг сахлын суурь гэнэ. Шавжийн сахлыг толгойн 1-р үеийн мөч гэж үздэг. Толгойн 2-р сегмент мөчгүй, дээд уруул болж хувирсан байна. Харин бусад гурван үеэс толгойн дээд хэсэгт байрлах амны эрхтэн үүсч бий болно. Гэвч толгойн сегментүүд өөр хоорондоо нягт нийлсэн байх тул ялгагддаггүй. Харин дух, зулай, хацар, дагз гэсэн хэсгүүд нь заадсаар ялгагдана.

Шавжийн амны аппаратын бүтэц олон янз байдаг нь хоол тэжээлийг авч хэрэглэх үйл ажиллагаанаас шалтгаална. Эртний шавжууд ургамал ба амьтны гаралтай органик хатуу зүйлсээр хооллож байсан нь тэдгээрийг мэрэх, бутлахад зохилдож амны мэрэх эрхтэнтэй болжээ. Ийнхүү мэрэгч амны эрхтнийг хамгийн энгийн бүтэцтэй, эрт үед үүссэн гэж үздэг. Шингэн тэжээлээр хооллох (амьтны цус сорох, ургамлын бал, шүүсийг сорох, органик шингэнээр хооллох зэрэг) болсон нь амны аппаратын өөр зохилдолгоог нөхцөлдүүлжээ.

Шулуун далавчтанууд, жоом, цохнуудын амны эрхтэн мэрэх хэлбэрийн аппарат юм. Ихэнх шавжийн авгалдайн (ж-нь: эрвээхийн хүрэнцэр) амны эрхтэн олон хөлтний амны эрхтний адилаар мэрэхэд зохилдсон байдаг. Мэдрэх хэлбэрийн амны аппаратын бүтцийг авч үзвэл: дээд талаасаа хос биш дээд уруулаар бүрхэгдэнэ. Дээд уруулын доор хүчирхэг булчинтай, хитинжсэн хос дээд угааж (мандибул) оршино.

Дээд угаажийн дотор тал хүчирхэг шүдлэгдсэн байх нь идэш тэжээлийн зүйлийг бутлаж жижиглэх, өмлөх үүрэгтэй. Дээд угаажийн дор хос доод угааж (максилл) доод талаасаа доод уруулаар халхагдан байрлана. Мандибул толгойн 2-р үеийн мөч юм. Максилл толгойн 2 ба 3-р үеийн мөчүүд болно. Мандибул максиллүүд үеүдээс тогтсон байх нь явах хөлөөс анх үүсч гарсан болохыг гэрчилнэ. Доод эрүү 2 үеэс тогтох бөшөөд түүний дээр 3 салаа унжлага байх нь дотоод, гадаад сэртэн ба тэмтрүүл гэж нэрлэнэ.

Доод уруул 2 үеэс бүтэх ба түүний дээр 3 салаа унжлага байх нь доод уруулын дотоод, гадаад унжлага ба доод уруулын тэмтрүүл гэж нэрлэгдэнэ.

Амны хөндийн ёроол дотогш нугаларч хитинжлэгдсэн хэл буюу гипофаринксийг үүсгэсэн байх нь амны аппаратад хамаарагдана. Шавжийн амны эрхтний өөр нэг хэлбэр бол хазаж сорох аппарат юм. Ихэнх сарьсан далавчтанууд (зөгий, хөхтөрүү, хэдгэнэ) хазаж сороход зохилдсон амны эрхтэнтэй болжээ. Үүнд: дээд уруул ба дээд угааж нь мэрэх аппаратын дээд уруул, угаажтай төсөөтэй байна. Харин доод угааж уртсаж хатгуур хэлбэртэй болсон байх ба доод уруул сунаж ховил бүхий хушуу болж хувирчээ. Хушууны ховил дотор доод угааж оршино. Энэ байдал хооллох онцлогоос болжээ. Мандибул, цэцгийн тоосны хатуу хэсгийг бутлах эсвэл амьтны арьсыг хазах үүрэг гүйцэтгэхэд доод угаажийг үүсгэсэн хушуу цэцгийн бал буюу амьтны цусыг сорох үүрэг гүйцэтгэнэ.

Шумуулын амны эрхтэн хатгаж сорох хэлбэрийн аппарат юм. Үүнд: амны эрхтний бүх хэсгүүд сунасан байна. Дээд, доод угаажууд сунаж хошуу үүсгэнэ. Дээд, доод угаажууд урт хатгуур болсон байна. Ийнхүү амьтны арьсыг цоо хатгаж цус сорж хооллоход зохилджээ.

Эрвээхийн амны эрхтэн урт хошуу хэлбэрийг олж зөвхөн сорох аппарат болж хувирчээ. Дээд уруул үлдэгдэл төдий хоцорч дээд угаажууд бүрмөсөн байхгүй болж доод угааж нь сунаж уян налархай, тайван байдалдаа мушгиран байрлах онцлогтой хошуу болсон байна. Доод уруул маш жижигхэн, түүн дээр 3 үе бүхий богино тэмтрүүл оршино. Ийнхүү эрвээхий гагцхүү доод угаажаараа цэцгийн балыг сорон авч хооллоно. Хос далавчтанаас ихэнх ялааны амны эрхтэн долоож сорох аппарат болсон байна. Ялаанд дээд, доод угааж байхгүй, харин доод угаажын тэмтрүүл бий. Доод уруул сунаж, ховил бүхий хушуу болно. Хошууны ховил дээрээс дээд уруул бүтээж, нэгэн хоолой гуурсыг үүсгэнэ. Хушууны (доод уруулын) салбан бүхий дэлбэнгээр төгсөж шүүх аппарат болсон байна. Ийнхүү шингэн тэжээл хошууны үзүүрээр долоогдон шүүгдэж хошууны сүвээр сорогдох болно.

Шавжийн амны эрхтний бүтэц, ангилал зүйн ихээхэн ач холбогдолтой юм. Ихэнх шавжийн амны эрхтнүүд (угаажууд) толгойн хэсэгт мэдэгдэхүйц тод байрласан байна. Тийм шавжууд ил угаажтаны салбар ангид (''Ectognatha'') багтана. Цөөнх шавжуудын амны эрхтнүүд тусгай бүрхүүл дотор байрлаж зөвхөн үзүүр нь гадагш ёрдойн харагдана. Тийм шавжуудыг нууц угаажтаны салбар ангид (''Entognatha'') хамааруулна.

===Цээжний бүтэц===
[[File:Motion of Insectwing.gif|right|250px|thumb|Шавжны далавчны энгийн хөдөлгөөнийг харуулсан хөндлөн огтлолын зураг &lt;br /&gt; '''a''' далавч &lt;br /&gt; '''b''' холбоос &lt;br /&gt; 
'''c''' хөндлөн булчин &lt;br /&gt;
'''d''' тууш булчин.]]

Шавжийн цээжний хэсэг гурван сегментээс тогтох тул өмнөд, дунд, хойт цээж гэж нэрлэдэг. Цээжийн гурван сенмент тус бүрээс хос хөлүүд гарсан байна. Хос хөл бүхэн үеүдээс тогтсон байна. Үүнд: аарцаг, тойг, шаантаг, шилбэ, сарвуу болно. Шавжийн хөл явах үүрэг гүйцэтгэх боловч амьдралын онцлогоос болж олон янзын хэлбэртэй байдаг. Ихэнх шавжийн хөл гүйхэд зохилдож нарийхан, урт байдаг. Гэтэл царцаа, дэвхрэг, голио зэрэг шавжийн хойт хөлийн шаантаг, шилбэ нарийхан урт болж үсэрч дэвхрэхэд зохилдсон байна. «Хүн хорхойн» хөл, ялангуяа урд хөл малтахад зохилдож богинохон, малтуур маягтай болсон байх ба хитинжлэгдсэн шүдлэгүүдтэй байдаг. Усч цохын хойд хөл усанд сэлэхэд зохилдож сарвууны үеүд үзүүр өөрөө нарийсаж гадна талаараа үсээр хучигдсан байна. Шавжийн өвөрмөц онцлог бол нисэхэд зохилдсон явдал мөн. Шавжийн далавч нисэх үүрэг гүйцэтгэх бөгөөд цээжний 2 ба 3 сегмент хөдөлгөөнтэйгөөр холбогдсон байна. Ихэнх шавжууд хоёр хос далавчтай байдаг.

Шавжийн далавч эхлэн үүсэхдээ биеийн ханын арьс гадагш цүлхийн хоёр давхар нимгэн илтэс маягтай болж тэдгээр илтэсний завсраар хөндий үүснэ. Тэр хөндий бол биеийн хөндийн үргэлжлэл юм. Далавчны хөндийд цус, транхейн гуурсдалавчны нимгэн илтсээр нэвт харагдах тул түүнийг судал гэж нэрлэнэ. Далавчны судал тууш ба хөндлөн байдаг. Далавчны угаас гарсан тууш судлуудыг урд захаас эхлэн косталь, субкосталь, радиаль, медиаль, кубиталь, аналь ба югаль судлууд гэж нэрлэнэ.

Далавч нь бүтэц, байдлаараа хатуу, сарьслаг, арьслаг ба эвэрлэг байдаг. Мөн далавч нь хайрсаар хучигдсан байж болно. Иймд шавжийг далавчны бүтэц байдлаар нь хатуу далавчтан, хагас хатуу далавчтан, сарьсан далавчтан, хайрсан далавчтан, торон далавчтан, хос далавчтан гэж нэрлэдэг. Хатуу далавчтаны (цохын) өмнөд далавч нь хатуу, эвэрлэг (далавч нь нисэхэд ямар ч үүрэг гүйцэтгэхгүй, харин биеийг нуруун талаас хамгаалах үүрэгтэй.

Дээд далавчны доор (цээжийн III үеэс гарсан) сарьслаг бүтэцтэй нимгэн далавч оршино. Үүнийг жинхэнэ далавч гэх ба нисэх гол үүрэг гүйцэтгэнэ.

Хагас хатуу далавчтаны (бясаа) өмнөд далавчны угийн хэсэг хатуу, эвэрлэг байхад үзүүрийн хэсэг нь нимгэн сарьсархаг, судалтай байдаг. Энэ учраас ийм далавчийг хагас хатуу далавч гэж нэрлэжээ.

Эрвээхийн далавчууд хайрсаар хучигдсан тул хайрсан далавчтан гэдэг.

Зарим шавж бүрмөсөн далавчгүй байдаг. Жишээ нь: анхны далавчгүй шавжууд — ''Artherygota'' юм. Харин бөөс, нохой бөөс зэрэг шавжууд паразит амьдралаас болж далавчгүй болсон байна.

Шавжийн цээжний хэсэгт далавчны хөдөлгөөнийг нөхцөлдүүлэгч хүчирхэг булчингууд оршино.

===Хэвлийн хэсэг===
Шавжийн хэвлий сегментээс тогтоно. Сегментийн тоо зүйл бүрд харилцан адилгүй байх боловч 10-аас хэтрэхгүй. Харин дээд хэлбэрүүдэд 4-5 байна. Хэвлийн сегментүүдэд мөч байхгүй, хатуу хитин бүрхүүлээр хучигдсан байх боловч хоёр үеийн заадас уян налархай бүтэцтэй. Хэвлийн үеүүд цээжний үеүүдийн адилаар нуруу, өехий хажуу хэсгүүдээс тогтоно. Зарим шавжуудын хэвлийн төгсгөлд мөчний үлдэгдэл эрхтэн болох гадуур эрхтэн цөөнгүй тохиолдоно. Тухайлбал: өндөг булагч (царцаа, голио, шонхор зөгий), церки (царцаа, жоом), грифельки (жоом, голио) зэргийг нэрлэж болно.

===Арьсан бүрхүүл===
Шавжийн их бие арьсаар бүрхэгдэнэ. Арьс эпидермийн эсийн давхарга буюу гиподерма, кутикулээс бүрэлдэн тогтоно. Кутикула бол гиподермийн эсийн ялгаруулалтын бүтээгдэхүүн мөн. Кутикула химийн найрлагаараа харилцан адилгүй 3 давхаргаас бүрдэн тогтоно. Кутикулын доод давхарга нь үетсэн, уян налархай байна. Энэ давхаргын дээр орших хоёрдогч (дунд) давхарга босоо үетэй, хатуу бат бэх шинж чанартай. Кутикулын хамгийн дээд гуравдагч давхарга маш нимгэн, хальслаг, тослог бүтэцтэй тул биеийн чийгийг гадагш, усыг дотогш багаар нэвтрүүлнэ. Кутикулын давхаргын гадаргуу тэгш ба ирмэгтсэн, төвийсөн, ховилтсон, хонхойсон, цэглэгдсэн гэх мэтийн хэлбэрээр гүдгэр юмуу хотгор байж болно. Шавжийн арьсан бүрхүүлийн гадаргууд үе хайрс байдаг. Эдгээр нь гиподермийн эсүүдийн томорсны үр дүнд үүсч бий болно.

Шавжийн өнгө зүс кутикула ба гиподермийн давхаргад орших будагч бодис пегментээс хамаарна. Гялалзсан өнгө түүний туяа нь кутикулын бүтцээс болж гэрлийг хугалах ба цацруулах чадвартай шууд холбоотой. Арьсан бүрхүүлд арьсны гиподермийн дүрс хувирсан эсүүд болох булчирхайнууд хамаарагдана.

Булчирхайнууд нэг ба олон эсээс тогтоно. Нэг эст булчирхай гиподермийн эсүүдийн хооронд оршино. Олон эст булчирхай уутлаг буюу хоолой хэлбэрээр биеийн хөндийд оршиж ялгаруулах сувгийн тусламжтайгаар арьсны гадаргууд нээгдэнэ. Шавжид тосыг ялгаруулах тосны булчирхай, үнэрт бодисыг ялгаруулагч үнэрт булчирхай, хорт булчирхай байхаас гадна зарим шавжийн авгалдайд мяндас ялгаруулагч булчирхай байна. Түүгээр мяндсан гэрийг (кокон) хийнэ.

Шавжтай химийн аргаар тэмцлийг явуулахад арьсан бүрхүүлийн бүтцийн онцлогийг харгалзах хэрэгтэй.

Тосны булчирхайн ялгаруулалтаар бүрхэгдсэн буюу битүү үсээр хучигдсан шавжийн биед шингэн хоруудын нялзалт муу байдаг тул тэдгээрийг хэрэглэх нь сайн үр дүн өгдөггүй. Шавжийн арьс нэлээд бодисыг нэвтрүүлдэг боловч хорыг нэвтрүүлэх чанар нь харилцан адилгүй бөгөөд кутикулын давхаргын химийн найрлага болон бүтцээс хамаарагдана. Гадаад үйлчилгээний зарим хорыг хэрэглэхдээ тэдгээр хор шавжийн арьсаар хэрхэн нэвтэрдэг болохыг урьдчилан мэдэх явдал чухал.

===Булчин===
Шавжийн булчингийн эд агших чадвартай нарийн урт эсүүдээс тогтоно. Багц булчингуудын тоо маш олон 1,5-2 мянгад хүрнэ. Шавжийн булчинг араг ясны буюу хөдөлгөөний, дотоод эрхтнүүдийн булчин гэж ангилан үздэг. Хөдөлгөөний булчингууд их бие түүний дагууруудын арьсны дотоод хананд бэхлэгдэнэ. Дотоод эрхтэний булчин, зүрхний ханыг үүсгэх ба гэдэс болон бусад эрхтнүүдийн тогтцод оролцож, тэдгээрийн хөдөлгөөн, үйл ажиллагааг нөхцөлдүүлнэ.

Шавжийн биеийн бараг бүх булчин (гистологийн бүтцээр) тууш судалт булчингууд юм.

===Хоол боловсруулах систем===
Шавжийн хоол боловсруулах систем амны сүвээр эхэлж, хойт сүвээр төгссөн, хоолой хэлбэртэй гэдэсний систем юм. Гэдэс өмнөд, дунд, хойт гэж 3 хэсгээс тогтоно. Гэдэсний өмнөд ба хойд хэсэг дотор талдаа кутикулээр хучигдсан, тэжээл зөвхөн гэдэсний дунд хэсгээр шимэгдэнэ. Шавжийн гэдэсний өмнөд хэсгийг шүлсний булчирхай бүхий амны хөндий, багалзуур, улаан хоолой, гүеэ (улаан хоолойн бүдүүрсэн хэсэг) гэж ангилна. Гүеэ нь хоол тэжээлийг түр агуулах үүрэгтэй. Хатуу тэжээлээр хооллодог шавжийн гүеэний ард булчинт ходоод орших ба энд тэжээл жижиглэгдэнэ.

Дунд гэдэсний дотоод хана олон салбар нугачаастай байх ба гэдэснээс мухар унжлагууд салбарлан гарсан нь шүүс ялгарах, хоол боловсруулах гадаргууг ихэсгэх үүрэгтэй юм. Дунд гэдэсний ханын эсүүд тэжээл боловсруулах фермент ялгаруулна. Энэхүү ферментийн тусламжтайгаар хоол тэжээл бүрмөсөн задарч боловсорно. Хоолыг задлах ферментийн үйлчилгээ хоол тэжээлийн найрлагаас болж шавж бүхэнд харилцан адилгүй байна. Цус сорогчид тэжээлийн найрлага уураг ихтэй тул уургийг задлах фермент ялгаруулна.

Эрвээхэйн тэжээлийн (цэцгийн балын) найрлагад сахар элбэг учир зөвхөн сахарыг задлах фермент ялгаруулах жишээтэй юм.

Тэжээлийн задралаар үүсэж, гэдэсний ханаар шимэгдсэн бүтээгдэхүүн эс, эдүүдэд цусаар хүргэгдэж түүнээс шинээр нүүрс-ус, өөх тос, уураг бүрэлдэнэ. Боловсрогдоогүй зүйлс хойд гэдсэнд шилжиж, шулуун гэдсэнд хуримтлагдан аажмаар хойд сүвээр гадагшлах болно. Шавжийн тэжээл олон янз, гол төлөв ургамал, амьтны гаралтай тэжээлээр хооллоно. 

===Ялгаруулах систем===
Шавжийн ялгаруулах эрхтэн нь үндсэндээ мальпигийн судсууд юм. Эдгээр нь дунд ба хойд гэдэсний зааг дээр нээгдсэн нимгэн ханатай (2-200 хүртэлх) судсууд болно. Мальпигийн үзүүрүүд биеийн хөндийн цусанд хөвж байна.

Уургийн задралын бүтээгдэхүүн болох шээсний хүчил цуснаас мальпигийн судасны ханаар шингээгдэж, улмаар хойд гэдсэнд орж өтгөний хамт гадагшилна. Мальпигийн судсуудаас гадна өөхөн бие ялгаруулах үүрэг гүйцэтгэнэ. Задралын бүтээгдэхүүн шээсний хүчил өөхөн биеийн эсүүдэд хуримтлагдана. Мөн шавжийн цусанд амёб маягийн эсүүд ба нефроцит гэдэг бүлэг эсүүд байдаг нь зайлуулах үүрэг гүйцэтгэнэ. Нефроцитууд задралын бүтээгдэхүүнийг жиүээлбэл карбиныг шингээж авна. Харин амёб маягийн эсүүд талстуудыг барьж авдаг. Шавжийн биед орших өөхөн биеийн эдүүд сийрэг бөгөөд трахейн гуурсаар дүүрсэн байна.

Өөхөн бие зайлуулах эрхтний үүрэг гүйцэтгэхээс гадна хоол тэжээлийн бодисын запасыг хадгална. Тэрээр запасын ачаар шавжууд удаан хугацаагаар өлөн байж чадна.

Зарим шавжуудын өөхөн бие гэрэлтэх эрхтэн болдог. Шавжийн гэрэлтэх процесс нервийн системийн зохицуулалтаар гүйцэтгэгдэнэ.

===Мэдрэлийн систем===
Шавжийн нервийн систем бусад үе хөлтний нервийн системийн адил хэвлийн нервийн гинжилсэн хэлбэртэй байх боловч хөгжлийн дээд түвшинд хүрсэн байна. Төв нервийн систем нь тархи болон хэвлийн нервийн гинжилсэн зангилаануудаас тогтоно. Тархи нь өмнөд-протоцеребрум, дунд- дейтоцеребрум, хойд-тритоцеребрум хэмээх 3 хэсгээс бүтнэ. Тархи гитологийн маш нарийн бүтэцтэй бөгөөд түүний хэсэг тус бүр нервийн ширхэг бүхий хэд хэдэн зангилаануудаас тогтоно. Тархины задлан ялгах чухал төв нь протоцеребрумад орших «мөөгөн хэлбэрийн бие» болно. Энэ учир нийгэмч амьдралтай шавжуудын (шоргоолж, [[балт зөгий]], термит) тархины энэ хэсэг сайн хөгжсөн байна.

Хэвлийн нервийн гинжилсэн зангилаа нь багалзуурын доод зангилаа (түүнээс гарсан нервүүд 3 хос хөл өөд очсон байна) цээжний 3 том зангилаа ба хэвлийн зангилаануудаас тогтоно. Хэвлийн зангилааны тоо харилцан адилгүй. Бүрэн тохиолдолд (жоом, хун хорхой, цохнуудын хөврөлийн хөгжлийн эхэн үед) 11 ширхэг байна. Ихэнх шавжийн хэвлийн гинжилсэн зангилааны тоо гол төлөв 8 байх боловч хөгжингүй шавжуудад түүнээс ч цөөн байна. Зарим шавжид цээж ба хэвлийн нервийн зангилаанууд нийлж зөвхөн цээжний зангилааг үүсгэсэн байх тул хэвлийн хэсэгт, зангилаагүй нервүүд оршино. Шавжид тархинаас симпатик нервүүд гарсан байх нь дотоод эрхтнүүд, булчингуудын үйл ажиллагааг удирдан зохицуулна. Симпатик нервийн системийн үйл ажиллагаа төв нервийн системтэй холбоотой. Нервийн төвүүд биеэ даасан шинжтэй өөр хоорондоо холбоотой байна. Багалзуурын дээрх нервийн зангилаа (тархи) нервийн системийн бүх үйл ажиллагааг зохицуулна.

Шавжийн дотоод эрхтний үйл ажиллагаанд гормоны шингэний зохицуулалт чухал үүрэг гүйцэтгэх ба түүнийг нервийн систем удирдах тул нерв-шингэний зохицуулалт гэж нэрлэдэг.

===Мэдрэх эрхтэн===
Шавжийн мэдрэлийн эрхтэнүүд нилээд нарийн, сайн хөгжлийг олсон олон хэлбэртэй. Энэ нь шавжийн биеийн бүтэц өндөр түвшинд байгаагаар тайлбарлагдана. Шавжууд гадаад орчноос янз бүрийн цочролыг хүлээн авах, хүрэлцэх, амтлах, сонсох, харах эрхтэнүүдтэй. Мэдрэх эрхтэнүүдийн морфолог, үйл ажиллагааны үндсэн нэгж нь сенсиллүүд юм.

Сенсилл бүхэн нэг буюу хэд хэдэн мэдрэх эсээс тогтоно. Тэрхүү мэдрэх эс бүрээс сэжүүр гарч нервийн ширхэгүүдтэй холбогдож мэдрэлийн зах хязгаарын ба төв системд хүрнэ. Хамгийн энгийн сенсилл бол гадны механик цочролыг хүлээн авах сенсилл мөн. Цочролыг хүлээн авах сенсилл нь арьсны кутикульд хөдөлгөөнтэй холбогдсон үс, өргөсүүд болно. Тэдгээр үс, өргөсүүд бүх биеийн ялангуяа сахал, тэмтрүүл, хөл, хэвлийн гадаргуу дээр байрлаж гадаад цочролыг мэдэрнэ. Үнэрийг хүлээн авах сенсиллүүд нь угаажийн тэмтрүүлүүд ба сахлын гадаргуу дээр орших бөгөөд энэ нь үс бүхий арьсны олон тооны дүрс хувирсан эсүүд болно. Эдгээр үсийн эсүүдтэй төвөөс ирсэн нервүүд холбогдож үнэрийн сэрлийг хүлээн авна.

Шавжийн үнэрлэх эрхтэн хоол тэжээлийг олох, дхйснаас зугтах, бие биесээ хайж олоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Орооны үед эрэгчин нь эмэгчнээ үнэрээр олно. Эмэгчин шавж үнэрт бодис аттрактаныг ялгаруулдаг. Энэхүү бодисын өчүүхэн хэмжээ (агаарын 1 см³ дахь 1000-ны хэсэг) эрэгчнийг цочруулна.

Амтыг хүлээн авах үс бүхий сенсиллүүд амны эрхтэний дагуурууд ба сарвууны доод талд оршино. Эдгээр сенсиллүүд үнэрлэх сенсиллийн адил бүтэцтэй. Шавжууд гашуун, шорвог, чихэрлэг чанарыг ялгаварлана. Амтлах эрхтэн сайн хөгжсөн байна.

===Сонсох эрхтэн===
Нэлээд шавжууд [[Хөвчтөн|сээр нуруутан]] амьтдын сонсох эрхтний зарим талаар аналог тусгай эрхтэнтэй байх ба тэдгээр нь сонсох эрхтний үүрэг гүйцэтгэнэ. Үүнд: царцааны хэвлийн 1-р үеийн хажууд нимгэн сарьсаар бүрхмэл дугариг нүх оршино. Энэхүү нүх нь дотогшоо хөндийтэй байх бөгөөд уул хөндийд нервийн төгсгөлтэй (үзүүртэй) холбогдсон мэдрэлийн эс бүхий унжлагууд салбарласан байна. Тэр нь агаарын долгионыг мэдэрнэ.

Голионы өмнөд шилбэн дээр дотогш орсон хөндийтэй ховил хэлбэрийн сонсох эрхтэн оршино. Тэрхүү хөндийн кутикулын нимгэн хальсанд нервийн төгсгөлүүдтэй (үзүүрүүдтэй) холбогдсон мэдрэх эсүүд бэхлэгдэнэ. Тэдгээр эсүүд агаарын долгионыг хүлээн авна. Өөрөөсөө дуу гаргадаг шавжууд сонсголын эрхтэнтэй байна. Дууг эрэгчин, эмэгчин нь бие биесээ эрж олох ба айлгах, биеэ хамгаалахын тулд гаргана. Ер нь шавжууд маш өргөн диапазонтай, ерийн дуунаас (8-10 гц) хэт нам дуу (45000 гц) хүртэлх чимээг хүлээн авдаг. Сонсголын эрхтэн бүхий шавжууд дуу гаргах чадвартай. Нэгэн тохиолдолд далавчны хооронын үрэлтээр дуу гаргах (голиолог таршаа) нөгөө тохиолдолд гуя, далавчны судалтай хавирснаар дуу гарна (царцаа). Энэ мэтчилэн дуу гаргах олон хэлбэр байдаг. 

===Харах эрхтэн===
Шавжийн харах эрхтэн нүд нийлмэл (зүймэл) ба энгийн бүтэцтэй. Нийлмэл нүд нь олон жижиг нүдээс (омматидаас) бүтнэ. Нийлмэл нүдний омматидын тоо ширхэг харилцан адилгүй байх нь шавжийн биологийн онцлогоос шалтгаална. Нийлмэл нүдний гадаргуу нь жижиг нүд (омматид) тус бүрийн гадаад хэсэг болох олон тооны дугариг буюу зургаан талт сархиагаас тогтоно.

Омматид тус бүрийн оптикийн аппарат эвэрлэг тунгалаг хэсэг болох хрусталийн конус, гэрлийн туяаг нэвтрүүлэх ба хугалах аппарат рабдум, гэрлийн туяаг хүлээн авах торлог гэсэн 3 хэсгээс тогтоно. Тархинаас ирэх харааны нервийн төгсгөл (үзүүр) гэрлийн туяаг хүлээн авах торлогийн эсүүдтэй холбогдоно. Омматид (нүд) тус бүр туяаг үл цацруулагч пегментийн эсүүдээр бүх талаараа хүрээлэгдсэн байна. Иймд 1 омматидад туссан туяа нөгөө хажуугийн омматидад тусахгүй. Гэтэл зарим шавжийн омматид тус бүр пегментийн эсээр бүх талаараа хүрээлэгдээгүй, зөвхөн хрусталын конусын хажууд пегментийн эсүүд оршино. Иймд 1 омматидад туссан гэрлийн туяа нөгөө хажуугийн омматидын торлогт тусна. Ийнхүү пегментийн эсүүдийн байршлаас болж шавжийн хараа өөр өөр байдаг тул өдрийн ба шөнийн хараатай шавжууд гэж ялгаварлан үздэг. Шавжийн нүд зөвхөн ойрын хараатай байх ба хөдөлж байгаа юмсыг сайн хардаг. Шавжийн нийлмэл нүдний омматид тус бүр юмыг хэсэглэж харахаар харагдаж байгаа биеүд зүйгдэн нэгэн хэлбэрийг олох тул шавжийн (нийлмэл нүдний) харааг зүймэл хараа гэж нэрлэнэ. Шавжийн нийлмэл нүд гэрлийн богино туяаг сайн мэдэрнэ. Гэтэл хүн хэт ягаан туяаг мэдрэхгүй. Бие гүйцсэн шавжинд нийлмэл нүднээс гадна энгийн нүд байна. Ихэвчлэн 2-3 тооны энгийн нүд нийлмэл нүдний хооронд (толгойн хэсэгт) оршино. Энгийн нүд харааны эрхтэн болох бөгөөд гэрлийн хүчийг тодорхойлох чадвартай. Бүрэн хувиралттай шавжийн авгалдайнууд зөвхөн энгийн нүдтэй. Энгийн нүд толгойн хажуугаар 1-8 хос байна. Авгалдайн энгийн нүдний бүтэц бие гүйцсэн шавжийн энгийн нүдний бүтцээс өөр байна. 

===Амьсгалын эрхтэн===
Шавжийн биеэр нэвтрэн сүлжилдсэн амьсгалын трахейн систем бол амьсгалыг эрхтэн юм. Трахей цээж ба хэвлийн хоёр хажуугаар орших амьсгалын сүвүүд буюу амьсгалууруудаас салбарлана. Амьсгалын сүвийг (амьсгалуурыг) стигма гэж нэрлэнэ. Трахейн эхний хэсэгт бүдүүн трахей байх бөгөөд тэдгээр нь цааш салбарлан нарийсаж олон тооны маш жижиг хялгаслаг трахеолуудыг үүсгэж явсаар биеийн эд эсүүдийн дотор нэвтрэн орж төгсөнө. Амьсгалын том трахейнууд өөр хоорондоо тууш ба хөндлөн жижиг трахейгаар холбогдоно. Амьсгалын трахей хөврөлийн эктодермийн давхаргаас үүсэх тул дотоод хана нь кутикулээр бүрхэгдэнэ. Биеийн хоёр хажуугийн трахей тус бүрийн үзүүрт амьсгалын сүвийн (стигмийн) ойролцоо хаах аппарат байна. Хаах аппарат бол амьсгалын сүвийг тойрсон хөшүүргийн систем юм. Хөшүүрэг, булчингийн үйлчилгээгээр ойртон, амьсгалын сүвийн амсрыг шахаж, түүний дотоод хөндийг хаана.

Шавж орчны агаарын тохиромжгүй нөхцөл юмуу хорт хийтэй тулгарвал амьсгалын аппарат (стигма) нь хаагдаж түр зуур ч атугай амьсгал зогсонги байдалд орно. Гэвч түүнийг шавж тэсвэрлэж чадна. Тэрчлэн амьсгалын сүвийн дотор ханаар маш олон үе хялгасууд байх нь агаарын бохирдолтыг (тоосыг) шүүх үүрэг гүйцэтгэнэ.

Трахей дотор талдаа ороомог хэлбэрийн кутикулээр хучигдсан байна. Амьсгалын трахейн ийм ороомог бүтэц, түүнийг юманд дарагдан хавчигдаж хаагдахаас хамгаална. Ийм тохиолдолд ороомог трахейн дотуур хий чөлөөтэй урсах болно. Зарим шавжуудын (царцаа, ялаа) трахейн зарим хэсэгт амьсгалын уут үүсэх бөгөөд тэр нь запас хийг хадгалахад зохилдсон байхын зэрэгцээ нисэлтийн үед биеийн хувийн жинг багасгах үүрэг гүйцэтгэнэ. Хэвлийн булчингуудын агшилтаар биеийн багтаамж багасаж амьсгал гадагшлах ба булчингийн сулралтаар биеийн багтаамж ихсэж амьсгал авна.

Хүчилтөрөгч хий трахейн систем өөд орох ба нүүрсхүчлийн хий ялгаран гарах процесс амьсгалын сүвүүдээр диффузын замаар явагдана. Амьсгалын хөдөлгөөний тоо минутанд 4-200 хүртэл гүйцэтгэгдэх боловч шавжийн хөдөлгөөний үед ихэснэ.

Шавж бодисын солилцооны процессын үр дүнд бараг биеийн жингийн хүнийхтэй адил хэмжээний дулааныг ялгаруулавч шавжийн биеийн хэмжээ бага, кутикулийн бүрхүүлээр дулаан нэвтэрч гэрлийг цацруулах талбай харьцангуй их тул дулааныг түргэн алддаг. Энэ учраас шавжийн биеийн дулаан хүйтэн нь гадаад орчны дулаан хүйтэнтэй шууд пропорциналь байна. Харин нарны илч буюу эсвэл хөдөлгөөний үед булчингийн үйл ажиллагаа ихэссэнээс болж биеийн температур 10-аар нэмэгдэнэ. Усны шавжуудын авгалдай трахейн систем битүү, өөрөөр хэлбэл амьсгалын сүв (стигма) байхгүй. Ийм тохиолдолд тэдгээрийн хийн солилцоо трахайлаг заламгай ачаар явагдана. Тэдгээрийн биеийн хоёр хажуу буюу төгсгөлд маш нимгэн ханатай илтэс маягийн трахейлаг заламгай оршино. Трахейлаг заламгай маш нарийн трахеолуудаар баялаг байна. Түүгээр хийн солилцоо нөхцөлдөнө.

===Цусны эргэлт===
Шавжийн цусны систем, амьсгалын системийг бодвол муу хөгжсөн. Цусны эргэлтийн гол эрхтэн нь нурууг дагасан шувтарга үзүүр нь битүү, бүдүүн судас юм. Энэхүү судасны хойт хэсгийг зүрх гэж нэрлэх ба өмнөт хэсгийг аорт гэнэ. Зүрх цувран тогтсон олон тасалгаатай. Зүрхний тасалгаа тус бүр хоёр хажуу ханандаа нүхтэй байна. Тэрхүү хос нүхийг остий гэж нэрлэнэ. Остий, зүрхний тасалгааны агших үед /систол/ хаагдаж, сулрах үед /диастол/ нээгддэг тул биеийн хөндий дахь цус зүрхэнд остий-сүвээр орж ирнэ. Мөн зүрхний тасалгаа бүрийн хоорондох нүх хойноосоо урагш дэс дараалан нээгдэх үеэр зүрхэн дэх цус нэг тасалгаанаас, нөгөө тасалгаа руу өөд, урагш шахагдан орно. Цус зүрхний тасалгаануудын агшилтаар аортод түлхэгдэн орж, аорт судсаар урагш урсаж, толгойн хэсэгт биеийн хөндийд сул цутгаж, дотоод эрхтэн ба мөчдийг дамжин угааж зүрхэнд ирж остиор эргэж орно. Ийм замаар цусны эргэлт явагдах тул шавжийн цусны эргэлт задгай. Шавжийн зүрхний тасалгаа бүрийн гадна ханын доод талаас өрцөнд татагдсан далавч маягийн булчингууд байна. Иймд зүрхний тасалгаанууд далавч маягийн булчингууд ба өрцийн агшилт, суналтын тусламжаар ажиллана. Зүрхний лугшилтын тоо харилцан адилгүй.

Шавжийн цус өнгөгүй, шаравтар, буюу ногоовтор, заримдаа улаан өнгийн гемолимфийн шингэн ба цусны өнгөгүй эсүүд-гемоцитуудаас бүрэлдэн тогтоно. Тэжээлийн бодис гемолимфад орж бүх бие махбодийн эс, эдүүдэд тарна. Цусны эсүүд-гемоцитууд ба фагоцитууд цусанд нэвтрэн орсон хорт бодисууд болон нянгуудаас хамгаалах үүрэг гүйцэтгэнэ.

==Бэлгийн систем ба үржил==
[[Файл:Calopteryx virgo paarung.jpg|thumbnail|left|Хөх далавчтаны үржлийн хавьтал]]
Шавж саланги бэлэгтэй бэлгийн үржлээр үрждэг.

===Эмэгчний бэлгийн систем===
Өндөгний хос булчирхай, өндөг дамжуулагч, хос хоолой, өндөг гаргах хос биш ерөнхий хоолой, түүнд нээгдсэн үр хүлээн авагч, дагуур булчирхай зэргээс бүтнэ. Зарим шавжийн эмэгчний бэлгийн гадаад сүвийн амсарт өндөг булагч байдаг.

Өндөгний булчирхай өндөгний хоолойнуудаас тогтох бөгөөд тэдгээрийн тоо хэд аравд хүрнэ. Хоолойн дээд нарийссан хэсэг бэлгийн олон тооны өндгөн эсүүдийг агуулсан байх ба түүнээс аажимдаа өндөг боловсорч хөгжинө. Үр хүлээн авагч тусгай булчирхайтай байх бөгөөд түүний ялгаралт үр хүлээн авагчид орж, эвцэлдсэний дараах эр үрийн эсүүдийн хадгалах чадварыг нэмэгдүүлнэ.

Эмэгчний бэлгийн дагуур булчирхай өндөгүүдийг хооронд нь наалдуулах, эсвэл юманд наалдаж бэхлэгдэхэд зориулагдсан наалдамхай бодисыг ялгаруулах үүрэгтэй.

===Эрэгчний бэлгийн систем===
Үрийн хос булчирхай /төмс/, үр дамжуулагч хос хоолой, үр шахах хос биш суваг, дагуур булчирхайнууд ба гадаад бэлэг эрхтэнээс бүтнэ. Үрийн булчирхай хоолойнуудаас тогтох бөгөөд бөөрөнхий буюу гонзгой хэлбэртэй байна. Тэрхүү хоолойн дотор эр бэлгийн эсүүд хөгжлөө олно. Эр бэлгийн эсүүд маш жижиг хэмжээтэй, хөдөлгөөнтэй эсүүд байдаг. Эрэгчний бэлгийн дагуур булчирхайн суваг үр дамжуулагч хоолойд нээгдэнэ. Тэрхүү дагуур булчирхайгаас ялгарах шингэн, бэлгийн эр эсийг хамгаалах бүрхүүл-сперматофорыг үүсгэнэ. Сперматофор, үр дамжуулагч хоолойгоор гадагш гарна.

===Үржлийн явц===
Эрэгчин, эмэгчин шавжийн эвцэлдэх үед сперматофор, эмэгчний өндөг дамжуулах хос биш ерөнхий хоолой буюу эсвэл эвцэлдэх уутанд орно. Энд сперматофорын хана уусан эр бэлгийн эсүүд-сперми үр хүлээн авагчид орох болно. Энэ үед өндөг дамжуулагч хос ба хос биш сувгаар өндөг өнхрөн ирэх зуур, [[эр бэлгийн эс]] үр хүлээн авагчаас гарч өндгөнд нэвтрэн орж үр тогтоно. Үр тогтсон өндгөн эс тэжээлийн бодис баялагтай байх бөгөөд гадуураа хорион гэж нэрлэгдэх бүрхүүлээр бүрхэгдэнэ. Өндөгний хэлбэр ба хэмжээ янз бүр байдаг боловч тодорхой зүйлийн шавж тус бүрд тодорхой хэлбэртэй байдаг. Өндөгний хэлбэрээр шавжийн зүйлийг тодорхойлон мэдэж болно.

Шавж маш олон өндөг төрүүлнэ. Жишээлбэл: хатан, балт зөгий 1.5 сая, халуун орны шоргоолж-термит хоногт 30000, эрвээхэй 1.5-2 мянга өндөг төрүүлнэ.

Олонхи шавжийг гаднаас харахад эрэгчин, эмэгчин нь эрс ялгагддаг. Эрэгчин, эмэгчний ийнхүү ялгагдах шинжүүдийг бэлгийн диморфизм гэж нэрлэнэ.

Шавжийн хөгжилт: Шавжийн хөгжилтийг үр хөврөлийн ба үр хөврөлийн дараах гэж хоёр үе шат болгон үздэг. Үр хөврөлийн хөгжилт нь үр тогтсон өндгөн эсийн хөгжилт юм. Үр тогтсон, өндгөн эс гол төлөв зууван хэлбэртэй, тэжээлийн бодис шар уургаар баялаг байна. Шар уураг өндгөн эсийн төв хэсэгт оршино. Энэ учир үр тогтсон өндгөн эс гадаргуугийн хэлбэрээр хуваагдаж цаашид үр хөврөлийн хөгжилт явагдана.

Үр хөврөлийн дараах хөгжилт, өндөгнөөс өт буюу амьд зулзага төрж гарахаас эхлэн явагдана. Шавжийн үр хөврөлийн дараах хөгжлийн онцлог нь хувиралт юм.

Шавжийн бүдүүлэг хэлбэрүүдийн өсөлт, хөгжилт онцын хувиралт үгүй явагддаг. Залуу биеүүд эх организмтайгаа маш төсөөтэй байдаг. Ийм учраас тэдгээрийн хөгжлийг шууд хөгжилт гэнэ.

Дээд хөгжилтэй далавчит шавжуудын хөгжилт өөрөөр явагддаг тул тэдгээрийг бүрэн биш ба бүрэн хувиралттай шавжууд гэж ангилна.

Бүрэн биш хувиралттай өндөг, авгалдай, бие гүйцсэн гэж гурван шатыг дамжин хөгжинө. Ийм шавжийн авгалдай, бие гүйцсэн шавжтайгаа гадаад байдлаараа төсөөтэй. Харин биеийн хэмжээ бага, далавчны хөгжил сул дорой, сахлын үе цөөн зэрэг зарим шинжээр ялгаварлагдана.

Бүрэн биш хувиралттай шавжуудад шулуун далавчтан, жоом, бясаа, соно, мөхөөлжүүд хамаарагдана.

Бүрэн хувиралттай шавжууд өндөг, авгалдай, хүүхэлдэй, бие гүйцсэн гэсэн 4 үе шатыг дамжин хөгжинө.

Өндөгнөөс амны эрхтэн бүхий өт хэлбэртэй авгалдай төрөн гарч, цаашдаа хэд дахин гуужиж өсч, томорсоор хүүхэлдэй болно. Хүүхэлдэй хөдөлгөөнүй. Хүүхэлдэйнээс бүрэн боловсорсон, бие гүйцсэн шавж гарна. Бүрэн хувиралттай шавжуудад эрвээхэй, цохнууд, ялаа, сарьсан далавчтанууд хамаарагдана.

Бүрэн хувиралттай шавжийн авгайлдайнууд янз бүр байх боловч гурван үндсэн хэлбэрт хуваан үзэж болно. Үүнд:

1. анхдагч шавжийн хэлбэртэй авгалдай;

2. хорхой хэлбэртэй авгалдай;

3. хүрэнцэр маягийн авгалдай.

Анхдагч хэлбэртэй авгалдай цээжиндээ урт 3 хос урт хөлтэй, уртавтар гонзгой хэлбэртэй, амны эрхтэн сайн хөгжсөн, угаажууд нь урагш чиглэсэн, шаламгай хөдөлгөөнтэй байна.

Амьтнаар хооллодог шавж, шүр цох, жийгнүүр цох зэргийн авгалдай ийм хэлбэртэй байна. Хорхой хэлбэртэй авгалдайн бие сунгагдсан өт хэлбэртэй байдгаараа онцлог. Ихэнх цохын өт хэлбэрийн авгалдай цээжний гурван хос хөлтэй байдаг. Гэхдээ шөвгөр хошуут цох, холтосч цохын ба зарим ямаан цохнуудын авгалдайд цээжний гурван хос хөл байдаггүй. Ялааны авгалдайд толгой ба хөлүүд тод үзэгддэггүй. Хүрэнцэр маягийн авгалдай хорхой хэлбэрийн биетэй толгойн хэсэг тод үзэгдэнэ. Харин цээжийн гурван хос хөлөөс гадна хэвлийдээ 2-5 хос хөлүүдтэй. Эрвээхэйн авгалдайг хүрэнцэр гэж нэрлэх ба хяргын авгалдайг эрвээхэйн хүрэнцэртэй төстэй боловч толгойн хэлбэр, хөлний тоогоор өөр байдаг.

Шавжийн хүүхэлдэйнүүд олон янз. Гадаад байдлаар нь тэдгээрийг гурван хэлбэрт хувааж үздэг.

1. Задгай хэлбэртэй, ийм хэлбэртэй гадуураа бүрхүүлгүй. Иймээс биеийн гадаад эрхтнүүд:сахал, хөл далавчны эх-үүсвэрүүд тод харагдана. Тухайлбал, цохнууд ба сарьсан далавчтны хүүхэлдэйнүүдийг нэрлэж болно.

2. Бүрхүүлт хүүхэлдэй. Энэ нь гадуураа тусгай бүрхүүлтэй байх тул бие нь төдий л харагдахгүй. Үүнд: элдэв эрвээхэйн хүүхэлдэйнүүд хамаарагдана.

3. Хуурамч дугтуй доторхи хүүхэлдэй буюу путари. Энэ нь торх хэлбэртэй байна. Торх хэлбэрийн дугтуй нь авгалдайн хамгийн сүүлчийн гуужилтийн хаягдаагүй арьс юм. Ийм учраас хуурамч дугтуй гэж нэрлэжээ. Тухайлбал: ялааны хүүхэлдэйнүүд юм. Шавжууд авгалдайн шатандаа ховдог хооллож, түргэн өсч томордог тул ихэнх шавжууд гол төлөв авгалдайн үедээ ихээхэн хөнөөл учруулна.

Биеийн хэмжээ өсч томрохын хамт кутикул бүрхүүлээ хаяж гуужсаны үндсэнд авгалдайн өсөлт явагдана. Авгалдай өөрийн хөгжлийн хугацаанд нилээд хэд дахин гуужна. Ихэвчлэн 4-5 гуужна. Гуужилтын хоорондох үеийг өсөлт гэж нэрлэнэ.

Анхны өсөлт нь өндөгнөөс авгалдай гарч, эхний гуужилтыг хүрэх үе юм. Хоёр дахь өсөлт нь анхны ба хоёрдугаар гуужилтын хоорондох үеийг эзэлнэ. Хэвийн нөхцөлд ихэнх шавжийн өсөлт ба гуужилтын тоо адил байна.

Зарим шавжийн авгалдайнууд хүүхэлдэйн шатанд хувирахын өмнө мяндаслаг дугтуйг нэхэж түүн дотроо хүүхэлдэй болон хувирна. Дугтуйг зөвхөн мяндаслаг шүлсний булчирхайтай авгалдайнууд нэхнэ. Тэрхүү булчирхайн ялгаруулалт доод уруул дээр орших нарийхан хос сүвээр гармагц агаарын нөлөөнд түргэн царцана.

Олонхи шавжийн авгалдай өөрийн биеэр хөрсийг дарж хонхойлон газарт орох бөгөөд зарим нөхцөлд шүлс ба ялгадасны зүйлээр тор хийж өлгийдэгдэнэ. Тэрхүү торон бүрхүүл нь хөрсөн дэх чийг ба химийн хорт бодисын нөлөөнөөс хүүхэлдэйн биеийг хамгаална. Шавжийн хүүхэлдэйн шатанд авгалдайн бие махбодь өөрчлөгдөн бие гүйцсэн шавжийн хэлбэр дүрсийг олох процесс явагдана.

Хүүхэлдэй хөдөлгөөнгүй боловч, харин түүний бүрхүүлийн доторх авгалдайн зарим эрхтний эдүүдийг эвдэх, ирээдүйд бие гүйцэх шавжийн эрхтнүүдийг бүтээх процесс явагдана.

===Үржлийн зарим онцлог===

====Партеногенез үржил====
Шавж бүхэн үр тогтож өндөглөн үрждэг байсан боловч зарим үед үр тогтоогүй өндгөөр үржих явдал үзэгддэг. Үүнийг охин үржил буюу пөртеногенез үржил гэнэ. Сарьсан далавчтаны багаас шонхор зөгий ба хярга охин үржлээр үрждэг. Ургамалын бөөс зэрэг зарим шавжийн партеногенез үржил бэлгийн үржилээр үржих явдалтай ямагт ээлжлэн явагдана. Өөрөөр хэлбэл нэг үед партеногенез үржлээр үржих нөгөө үе бэлгийн үржлээр үрждэг юм.

====Бэлгэ боловсролт====
Бие гүйцсэн шавжийн (имагийн) бэлгэ боловсролт дутуу буюу гүйцэт боловсролтойгоор хүүхэлдэйнээс гарна. Бэлгэ боловсролт нь гүйцэт хөгжсөн шавж хүүхэлдэйнээс гармагц шууд эвцэлдээнд орж өндөг төрүүлэх чадвартай байна. Ийм шавж хоол тэжээл хэрэглэхгүй. Тэдгээрийн амны эрхтэн зөвхөн үлдэгдэл төдий байна. Бэлгэ боловсролт дутуу хөгжилтэйгээр хүүхэлдэйнээс гарсан шавж нэлээд хугацаанд хооллосны дараа бэлгэ эрхтэн нь боловсорно. Хөгжлийн бие гүйцэлтийн шатандаа хооллохыг нэмэлт тэжээл гэж нэрлэжээ. Нэмэлт тэжээлийн үед шавж нэлээд идэмхий байх учир аж ахуйд хөнөөл учруулах нь их байх болно. Ихэнх шавж бэлгэ боловсролтын үед шавжийн ороо орж үй олноор нисэж эрэгчин нь эмэгчинээ эрж түүнтэй эвцэлдэнэ. Луувангийн шөвгөр хушуут зэрэг зарим шавж бэлгэ боловсролтыг хүртэл нисэхгүй. Бэлгэ боловсорч бие гүйцсэн шавж гуужихгүй ба өсч томрохгүй. Шавжийн өсөлт зөвхөн авгалдайн шатанд явагдана.

====Генераци====
Өндөгнөөс бие гүйцсэн шавж (имаго) хүртэл өсөн хөгжиж дахин өндөг төрүүлэх хүртэлх хугацааг шавжийн генераци (үе удам) гэж нэрлэнэ. Генерацийн явагдах хугацаа жилийн генерацийн тоо, шавж бүрд харилцан адилгүй байна. Зарим шавжийн (царцаа, голио гэх мэт) генераци жилд ганцхан удаа явагддаг байхад инздэх цох мэт зарим шавжийнх олон жил үргэлжилж генерацитай гэж хуваана. Гэтэл ургамлын бөөс нугын бор эрвээхий зэрэг зарим шавжууд жилд хэд хэдэн үе удам өгдөг тул олон дахилтад генераци гэж нэрлэнэ. Тухайлбал ургамлын бөөс нэг вегататив үеийн туршид 10 хүртэл ба түүнэс илүү удмыг (генерацийг) өгнө. Дрозофиль ялаа мөн олон дахилтат генераци бүхий шавж юм. 

==Ангилал==
Шавжийн ангилалд амны бүтэц, далавчны бүтэц, хөгжлийн хувиралт зэргийг голчлон анхаарч шавжийн ангийг салбар анги, багууд болгож хуваана. Үүнд: анхны, далавчгүй доод шавжууд ба далавчит дээд шавжийн салбар анги юм. Үүнээс 20 багийн төлөөлөгчид манай оронд одоогоор мэдэгдэж байна.
[[Файл:Anopheles gambiae mosquito feeding 1354.p lores.jpg|thumbnail|right|[[Хумхаагийн шумуул]]]]
===Анхны, далавчгүй доод шавжийн салбар анги===
Жижиг биетэй /0.3-0.5 мм/ бүдүүлэг бүтэцтэй шавжууд юм. Хэзээ ч далавчтай байгаагүй. Хэвлийн хойд хэсгийн зарим үеүд дээр мөчдийн үлдэгдэл дагуур байдаг. Ихэнх шавжны дээд угаажийн үзүүр ил, тод үзэгдэнэ. Нийлмэл нүд байхгүй. Ихэнхдээ газрын хөрсөнд буюу ургамлын үлдэгдэл дор нуугдаж амьдарна. Хөл сүүлтний зарим нь хөдөө аж ахуйн ургамалд хөнөөл учруулдаг. Доод шавжууд газрын хөрсөнд амьдарч амьтан, ургамлын органик-ялзмагаар хооллодог учраас байгаль дахь бодисын эргэлтэд чухал нөлөө үзүүлж, хөрсний үржил шимийг дээшлүүлэх ач холбогдолтой. Энэхүү салбар ангид протура буюу сахалгүйтэн, хөл сүүлтэн, салан сүүлтэн, өргөс сүүлтэн гэдэг 4 баг хамаарагдана. 

===Далавчит дээд шавжийн салбар анги===
Энэ салбар ангид шавжийн зонхилох хэсэг багтана. Биеийн бүтэц, байгуулалт сайтай, амьдралын янз бүрийн нөхцөлд амьдардаг тул маш олон хэлбэр дүрстэй, цөм далавчтай. Ихэнх зүйлүүд хоёр хос далавчтай байдаг боловч зарим нь нэг хос далавчтай байна. Гол төлөв ниснэ. Далавчтай боловч нисдэггүй шавжууд бий. Бөөс, нохой бөөс зэрэг шавжууд далавчтай шавжуудын тоонд багтдаг.

Далавчит шавжуудыг эртний далавчтан ба шинэ далавчтан гэж хоёр бүлэг болгон үзнэ. Эртний далавчит шавжууд геологийн хөгжлийн чулуун нүүрсний үед соно үлдэж хоцорчээ. Шинэ далавчтаны бүлэгт багтах шавжууд далавчаа эвхэх, тэнийлгэх тусгай булчингуудтай болсон байна. Далавчит дээд шавжийн салбар ангийг дотор нь ангилан хувааж үздэг.

====Эртний далавчтаны бүлэг====
=====Өдөрчийн баг=====
Ephemeroptera. Бие нь нарийхан урт, торон далавчтай. Далавч нь булбарай, хойд далавч урдахаасаа жижиг буюу байхгүй болсон. Амны эрхтэн хөгжөөгүй, бие гүйцсэн шавж хооллохгүй. Хэвлийн төгсгөлд 2-3 урт нарийхан ‹сүүл› байна. Тэр нь нисэхэд биеийг залж өгнө. Бүрэн биш хувиралттай. Авгалдай нь усанд амьдарна. Трахейн заламгайнуудтай байдаг. 1-3 жил насална. Энэ хугацаандаа 20-25 удаа гуужна. Авгалдайн сүүлчийн гуужилтаас далавчтай, бэлэг боловсроогүй шавжууд нисч гарна. Тэдгээрийг субимаго гэж нэрлэнэ.

=====Сонын баг=====
Odonata. Биеэр урт. Толгойн хэсэгт том зүймэл нүд байна. Хоёр хос ижил том, торлог судалтай далавчтай. Соно махчин амьдралтай. Нисэх зуур хөх түрүү, шумуул зэргийг барьж иддэгээрээ ашигтай. Намар соно олшроход хөх түрүү эрс цөөрдөг. Авгалдай нь усанд амьдарч, усны жижиг амьтдаар хооллоно. Авгалдайг загас иддэг учир загас үржүүлгэнд ач холбогдолтой. 4500 гаруй зүйл мэдэгдэж байна. Манай оронд сонын 2 дэд баг 11 овог 28 төрөл 78 зүйлийн соно тэмдэглэгджээ.

====Шинэ далавчтаны бүлэг====

=====Бүрэн бус хувиралттай шавжийн салбар бүлэг=====

======Жоомны баг======
''Blattoptera'' — бие нь хавтгай, утсан сахалтай. Өмнөд далавч хатуу, хойд далавч зөөлөн, тэр нь хатуу далавчны дор эвхэгдэнэ. Эмэгчин жоом заримдаа далавчгүй байдаг. Хэвлийн төгсгөлд дүрс хувирсан мөч-хос церки байна. Амны эрхтэн нь мэрэхэд зохилдсон. Элдэв идэштэн шавж.

Өдөр хөрсний ан завсар, юм дор нуугдаж шөнө гарч явна. Шар жоом, хар жоом хүний орон сууцанд элдэв зүйлийг бохирдуулахаас гадна паразит хорхойнуудын өндөг, өвчний элдэв нянг тараадаг. 3600 орчим зүйлийн жоом бий.

Манай орны говийн бүсэнд хээрийн жоом гуу жалга болон мэрэгчдийн нүхэнд, түүнийг хөмрөг гэж нэрлэдэг.

======Мөргөлжийн баг======
''Mantoptera'' — урд мөчөөрөө жижиг амьтдыг шүүрэн барьж хооллодог махчин шавж. Ургамал дээр урд мөчөөрөө дээш өргөн залбирч буй маягаар суудаг тул мөргөлж гэж нэрлэгджээ. Толгой нь маш хөдөлгөөнтэй, шалмаг, далавч нь шугаман навч хэлбэртэй, 2000 орчим зүйлийн мөргөлжөөс манай оронд 9 зүйл тэмдэглэгджээ.

======Шулуун далавчтаны баг======
''Orthoptera'' — амны эрхтэн мэрэхэд зохилдсон. Өмнөд далавч нь нарийвтар, зузаан арьслаг боловч тод судалтай. Суух үедээ өмнөд далавчны дороо хойд далавчаа эвхэж далдлан хучна. Хойт хос далавч нь том, нимгэн сарьслаг бүтэцтэй. Гэвч энэ багийн зарим зүйлүүд далавчгүй буюу сул хөгжилтэй далавчтай байдаг. Хойт хөлний шилбэ урт нарийхан, гуя нь бүдүүн булчинлаг болсон нь үсрэхэд зохилджээ. Шулуун далавчтаны багт царцаа, голио, гүрэлзгэнэ, ‹хүн хорхой› зэрэг овгийн шавжууд багтана.

Царцаа амьдралын байдлаар сүрэг ба сүрэг биш гэж ялгагдана. Сүрэглэдгийг царцаахай, сүрэглэдэггүйг царцаа гэж ялган нэрлэх нь зохимжтой. Манай оронд царцаахайн зүйл маш цөөн, бараг байхгүй. Харин олон зүйлийн царцаа амьдардаг. Манай оронд 130 гаруй зүйлийн царцаа амьдардгийн 30 орчим зүйл нь хадлан бэлчээр, үр тарианы ургамлуудын үндсэн хортон болно. Тэдгээрийн дотроос Сибирийн царцаа, тоонолжит царцаа, бараан далавчит царцаа, цагаан сугат царцаа зэргийг онцлон нэрлэж болно. Харин Азийн, цөлийн царцаахай сүрэглэн нисэх замдаа дундад Ази, Бага Ази, Африкийн орнуудад ихээхэн хөнөөл учруулдаг. Манай орноос 20 гаруй зүйлийн голио тэмдэглэгджээ. Олонх нь хадлан бэлчээрийн ургамлыг идэж сүйтгэхээс гадна элдэв шавж, хорхой, царцааг барьж иддэг. Олон зүйлийн голионы дотроос ногоон голио, ойт хээр, монгол саарал голио, нуруу өргөст голио, ойт хээр, цөл хээрийн бүсээр өргөн дэлгэр тархаж хадлан бэлчээрт хөнөөл учруулна.

Манай оронд 3 зүйлийн гүрэлзгэнэ, өрөөсгөл хануур хүн хорхой, говийн баянбүрд, марц бүхий элсэнцэр хөрсөнд амьдарч ургамалд хөнөөл учруулна. Манай дэлхий дээр шулуун далавчтаны 20000 орчим зүйл амьдардаг болох нь мэдэгдэж байна.

======Жигд /ижил/ далавчтаны баг======
''Homoptera'' — энэ багт олон хэлбэрийн жижиг, том хэмжээний, хатгаж- сорох урт хошуутай шавжууд хамаарагдана. Далавч нь сарьслаг, өмнөд далавч нь нягт арьслаг, хойтох нь хэмжээгээр жижиг буюу заримд нь байхгүй байж болно. Ер далавчгүй зүйлүүд ч олон байдаг. Ихэнх нь хөдөө аж ахуйн таримал ургамлуудад хөнөөл учруулна. Ургамлын бөөс жижигхэн биетэй, нэг дор олноороо цугларан амьдарч ургамлын шүүсийг сорж хооллоно. Жигд далавчтаны багт ургамлын бөөсөөс гадна нөмрөг, бүүрэг, цагаан далавчтан, бамбайт гэдэг доод багийн шавжууд багтана. Эдгээрээс манай оронд зургаан цэгт нөмрөг, судалт нөмрөг, алимын ногоон бөөс, вандуйн бөөс, үет ургамлын бөөс зэрэг олон зүйлүүд ургамлын эрхтнүүдийн шүүсийг сорж ургацын хэмжээг эрс багасгана. Жигд далавчтаны багийн 30000 гаруй зүйлүүд байдаг.

======Хагас хатуу далавчтаны баг======
Hemiptera- Хоёр хос далавчтай боловч өмнөд далавчны угийн хэсэг хатуу, арьслаг, гадна талаасаа зузаан хитинээр хучигдсан байхад үзүүрийн хэсэг нь сарьсархаг нимгэн бүтэцтэй байна. Иймээс хагас дутуу далавчтан гэж нэрлэгджээ.

======Бөөсний баг======
''Anaplura'' — далавч байхгүй, амны эрхтэн нь хатгаж сороход зохилдсон. Сүүгээр бойжигч амьтдын эктопаразитууд болно. Хүний биед толгойн бөөс, хувцасны бөөс, намилзгана тохиолдоно. Бөөсний тиф ба бусад халдварт өвчнийг тараана, 300 орчим зүйлүүд бий.

=====Бүрэн хувиралттай шавжийн салбар бүлэг=====
Латин нэршил нь ''Holometabola''.

======Хатуу далавчтан буюу цохын баг======
''Coleoptera'' — Өмнөд дээд хос далавч нь хатуу хитнээр бүрхэгдсэн байх учир хатуу далавчтан гэж нэрлэжээ. Хоёрдогч хос далавч нь нисдэг цохуудад нимгэн сарьслаг байна. Харин нисдэггүй цохын хойд нимгэн далавч үлдэгдэл төдий ба бүрмөсөн байхгүй байдаг. Цохын амны эрхтэн мэрэхэд зохилдсон. Амьтнаар хооллогч, ургамал идэштэн, ялзмаг идэштэн, элдэв идэштэн гэж ялгарварлан үздэг. Ашигтай ба хөнөөлтэй цохууд маш олон.

======Торон далавчтаны баг======
''Neuroptera'' — хальсархаг, тунгалаг торлог судал бүхий хоёр хос далавчтай шавж. Мэрэх амны эрхтэнтэй.Ихэнх нь амьтнаар хооллоно. Хортон шавжаар хооллодог тул ашигтай. Тухайлбал алтан нүдэн, шоргоолжийн арслан зэрэг манай оронд өргөн тархсан юм.

======Хоовгонгийн баг======
''Trichoptera'' — хоёр хос далавчтай, далавч нь үсээр бүрхмэл, хойд далавч нь урдахаасаа том. Дээд угааж үлдэгдэл төдий, харин доод угааж нь богинохон хошууг үүсгэнэ. Авгалдай усанд амьдарна. Гурван хос хөлтэй, түүний биед шүүслэг булчирхай байна. Авгалдайн ихэнх нь тусгай гэр дотор амьдарна. Элс, хайрга, дун, өвс, ургамлын хэсгийг биедээ наалдуулан гаднах гэр бүрээсээ хийнэ. Ийм учраас хоовгон гэж нэрлэнэ. Олонх авгалдайнууд хүчилтөрөгчөөр элбэг, хүйтэн устай, урсгал сайтан уулын гол горхинд амьдарна. Загасны үндсэн хоол тэжээл болдог учраас загас үржүүлгэнд ач холбогдолтой. Энэ багт 3000 гаруй зүйлүүд хамаарагдахаас манай оронд 80 гаруй зүйл мэдэгдэж байна.

======Хайрсан далавчтан буюу эрвээхэйн баг======
[[Файл:Ratamoverkkoperhonen.jpg|thumbnail|left|Эрвээхий]]
[[Файл:Lepidoptera of Mongolia.jpg|thumbnail|left|Эрвээхий]]

''Lepidoptera'' — хоёр хос далавчтай далавч нь хайрсаар бүрхэгдсэн тул ийнхүү нэрлэжээ. Амны эрхтэн нь цэцгийн бал, тоосыг сороход зохилдсон хошуу болж хувирсан байх нь ороомог маягаар эвхэгдсэн байна. Зарим зүйлийн хайрсан далавчтан хошуугүй болсон бие гүйцсэн үедээ хооллодоггүйд оршино. Хайрсан далавчтны багийг доод буюу ижил далавчтан, дээд буюу ижил биш далавчтаны салбар багт хуваана.

Манай ойд Сибирийн хүр эрвээхэй, якобсоны төөлүүр, нарсны төөлүүр зэрэг эрвээхэйн хүрэнцрүүд шинс, нарсны шилмүүсийг идэж ихээхэн хөнөөл учруулдаг. Мөн долоогоны цагаан эрвээхэй, өрөөсгөл хүр эрвээхэй, үнэрт коссус зэрэг эрвээхэйн хүрэнцрүүд навчит ой, үр жимсний модны навчийг идэж сүйтгэнэ.

======Сарьсан далавчтаны баг======
''Hymenoptera'' — хоёр хос сарьсархаг бүтэц бүхий далавчтай шавж. Өмнөд далавч нь хойд далавчаасаа том, урт байна. Ихэвчлэн амны мэрэх эрхтэнтэй боловч зарим нь долоох, хатгаж сорох бүтэцтэй байдаг. Сарьсан далавчтаны эмэгчин нь өндөг булагч, хатгууртай байна. Цээж ба хэвлийн залгалт олон янз болж суумгай иширхэг өлгөмөл хэлбэрийн хэвлийг үүсгэнэ. Ер нь энэ багт маш олон зүйл 150000 гаруй багтах бөгөөд бүтцийн талаар олон янз юм. Сарьсан далавчтаны зөн билэг буюу инстинкт мөш нарийн Инстинкт нь нийгмээр амьдарлаг зөгий, шоргоолж, термит зэрэг шавжуудад тод мэдэгддэг. Ихэнх сарьсан далавчтаны авгалдай хөл байхгүй толгой нь хөгжлөөр дорой нүдгүй байдаг боловч зарим зүйлийн хяргын авгалдай хэвлийдээ 6-8 хос хөлтэй эрвээхийн хүрэнцэртэй төсөөтэй байдаг тул хуурамч хүрэнцэр гэж нэрлэжээ. Сарьсан далавчтан аж ахуйн ихээхэн ач холбогдолтой юм. Балт зөгий ''Apis mellifera L'' энэ багт хамрагдана. Балт зөгийг үржүүлэн өсгөж амтат бал эмийн бодисуудыг авч ашиглана. Шоргоолж Fomicoidae энэ багт орно. Ихэнх шоргоолж ургамалын ялангуяа ойн хортон шавжаар хооллодог тул ашигтай. Манай орноос 10 гаруй зүйлийн шоргоолж мэдэгдэж байна.

Хөдөө аж ахуйн таримал ургамлын хортон шавжийн өндөг авгалдай хүүхэлдэй зэрэгт өөрийн өндгийг гаргаж парзитлан амьдардаг шонхор зөгий ( ''Aphelinus'', ''Apanteles'') мэтийн төрөл ихээхэн ашигтай. Сарьсан далавчтаны багийн хальцидийн овогт трихограмм (''Trichogramma evanesvens''), пимпла (''Pimpla examinatora''), апонтелес (''Apantoles glomeratus'') зэрэг празит амьдралтай сарьсан далавчтан олон. Тэдгээрийг ой ба хөдөө аж ахуйн ургамлын хортон шавжтай биологийн аргаар тэмцэхэд өргөн ашиглана. Энэ багт ургамалд хөнөөл учруулах зүйлүүд ч цөөнгүй.

Модлог ба жимсний ургамалаар хооллогч монголын эврэн сүүлт (''Paurus mongolicum''), нарсны хярга бургасны бариулын хярга (''Haplocampa testudinea''), хүнсний ногооны хортон рапсийн хярга (''Athalia'') зэрэг олон зүйл манай орноос илэрч бүртгэгдсэн болно.

======Нохой бөөсний баг======
''Aphaniptera'' — далавчгүй хатгаж сорох амны эрхтэнцэртэй хөл нь шсрэхэд зохилдсон. Нийлмэл нүд байхгүй. Бие нь хоёр хажуугаасаа хавчигдсан байна. Авгалдай нь амьтны гаралтай органик бодисын ялзмагаар хооллодог учир мэрэх амны эрхтэнтэй байна. Нохой бөөс сүүгээр бойжигч амьтад ба шуувууны биеийн цус сорж амьдарна. Хүнд, хүний нохой бөөснөөс (''Pulex irritans'') гадна нохойн, муурын, тарваганы, зурмын гэх мэт нохой бөөс амьдрах чадвартай тул элдэв тахал өвчнийг тараана. Нохойн бөөсний багт 1000 гаруй зүйл багтаана. Манай орноос 80 гаруй зүйлинй нохойн бөөс элдэв мэрэгчид бас жигүүртнээс бүртгэгдсэн байна.

======Хос далавчтан буюу ялааны баг======
Diptera. Хамгийн дээд зэргийн бүтэцтэй шавж юм. Хос далавчтаны өмнөд хос далавч сарьсдыг тунгалаг өнгөтэй байна. Хос далавч нь үлдэгдэл төдийн хоцорч дууны эрхтэн дүнгэнүүр болж хувирсан байна. амны эрхтэн нь хатгаж сорох буюу долооход зориулагдсан. Хос далавчтаны багийг сахлын бүтцээр урт сахалтай (''Nematocera'') ба богино сахалтай (''Brachecera'') салбар болгон үздэг. Урт сахалт хос далавчтаны салбар багт: шумуул, дэлэнч, моксит, тэмээлзгэнэ, жинжин (хирономид) ялаа, урын ялаанууд (галли) зэрэг хамрагдана. Богино сахалт хос далавчтаны салбар багт: хөхтрүү, хар ялаа, гуур, тахина, ктрыр ба цус ёорогчид зэрэг олон ялаанууд багтана. Авгалдай (өт нь хөл байхгүй хааяа толгой нь үл мэдэгдэнэ ялааны өт) Хүүхэлдэй нь чөлөөтэй буюу торхон хэлбэртэй байна. Амьтан буюу ургамал идэштэн болно. Гэвч цус сорогчид (дэлэнч шуумуул, хөхтрүү, цеце ялаа зэрэг) олон. Нэлээд хэлбэрийн шумуул дэлэнчийн авгалдайнууд усанд амьдарна. Зарим зүйлийн ялааны өт ялзарсан органик бодисоор хооллож хөгжинө. Нэлээд хос далавчтаны (гуур, тахина ялаа зэрэг) өтнүүд празит амьдралтай байдаг. Хос далавчтанууд байгаль ба аж ахуйд үзүүлэх ач холбогдлоор асар их болно. Мөн хор холбогдлоор ч байгагүй. Олон хэлбэрүүд ургамалд, ялангуяа хөдөө аж ахуйн таримал ургамалд хөнөөл учруулна.

Гуурын ялаанууд мал аж ахуйд асар их хохирол учруулдаг. Тэд том биетэй, үсэрхэг ялаанууд юм. Адуу, үхэр бог малын бие дээр сууж өндөг буюу өт цацна. өтнүүд нь бүдүн урагшаа нарийссан байх ба хатуу өрөгстэй цагирагууд байдаг. Гэрийн мал ба зэрлэг амьдтын ходоод, арьс, хамар багалзуурын хөндийд гуур (өт) амьдарч өвчлүүлнэ. Аюултай хортон бол вольфартовын ялаа (''Wohlfahrtia magnifica'') юм. Энэ ялаа хүн ба амьтдын хамар чих нүдэнд буюу арьсны шарханд амьд өт цацах тул тэдгээр нь эд, эрхтнэрр холллож өсч томроод газар унаж хөрсөнд хүүхэлдэй болж хувирна. Цус сорогчид ба хүн малд халдварт өвчин тараана. Тухайлбал: малярийн шумуул (''Anopheles'') халуун хумхаа өвчнийг, моксит ялаа (''Phlebotomus'') лейшманиозыг, хөхтрүү (''Tabanus'') тулярми, трипназомоз, сибирийн боом, цеце ялаа (''Glossina morsitans'') нойрын өвчин зэрэг халдварт өвчнүүдийг дамжуулах тул аюултай. Гэтэл үр тариа ба хүнсний ногооны таримал ургамалд хөнөөл учруулагч хос далавчтан цөөнгүй. Манай оронд швед ялаа (''Ossinella pusilla''), ногоон нүдэн (''Chlorops pumilionus'') мерозима (''Merrozuma saltatrixtris'') бүдүүн хөлт ялаа (''Bibbio consanguineus'', ''Bibio nigriven'') зэрэг үр тарианы үет ургамалууд байцааны хаврын ялаа (''Hylemyia floralis'') сонгины ялаа (''Hylemyia Antigua'') лаг луувангийн ялаа (''Pegomyia hiosviami'') зэрэг ялаанууд хүнсний ногоонд ихээхэн гэмтэл учруулна. Олон зүйлийн ялаанууд цэцэгт ургамалын тоос хүртээдэг тул байгаль ба аж ахуйд ихээхэн ач тус үзүүлнэ.Хос далавчтаны багт 80000 орчим ялаануууд хамаарагдана.За тэгээд олон зүйлийг хийж болно доод тал нь шал хэрэггүй мэдээлэл байгаа

==Биологи экологийн зарим онцлог==

===Диапауз===
Гадаад орчны температур ихсэх буюу буурах ган болох хоол тэжээлгүйдэх зэрэг амьдарлын тохиромжгүй нөхцөлд шавжийн өсөлт хөгжилт зогсонги байдалд ордог үүнийг диапуз гэнэ. Шавжууд диапузын үед хөдөлгөөнгүй болж бодисын солилцооны процесс эрс буурч чанарын талаар өөрчлагдөнө. Диапузын амьдрал нь өөхлөг биед хуримтлагдсан тэжээлийн бодисын тусламжаар явардах ба амьсгал нь агаар хүчилтөрөгчийн эсийн тусгай ферментийн нөлөөгөөр тэжээлийн бодисын эсэлдсэний үндсэнд явагдана. Амьсгалын ийм арга бол түр зогсолтын байдалд (диапаузид) байгаа шавжийн хүйтнийг тэсвэрлэх чадвар ба амьдрах орчны бусад тохиромжгүй нөхцлүүдийг эсэргүүцэх явдлыг сайжруулж өгнө. Шавж хөгжлийн бүх шатандаа диапаузд орох боловч харин зарим зүйлийн шавжийн диапауз нь түүний хөгжлийн тодорхой шаттай холбоотой байдаг.

===Нийгэмч шавж===
Нийгэмч шавжууд бүлийн дотор ижил төрлийн тодорхой хуваарьтай байдаг нь тэдний амьдарлын процесст үүсч бий болсон хэв заншил (инстинкт) юм. Зөгийн үүрт өндөг төрүүлэх чадваргүй маш олон тооны ажилчин зөгий цэцгийн бал цуглуулж хоол тэжээл бэлтгэх, үүр барих, цэвэрлэх, үүрийн доторх агаарыг солих чийгийн хэмжээг тохируулах авгалдайг хооллох гэх мэт гол ажлыг гүйцэтгэнэ. Нэг бүлд үржих чадвартай ганцхан хатан зөгий байна. Хатан зөгий өндөглөж үр удмаа бүлд үлдээхээс өөр ажилгүй. Хатан зөгий ажилчин эмэгчин зөгийнүүдээс тод ялгагдана. Мөн үр тогтоох үүрэгтэй эцэг зөгий үүхэнд байх бөгөөд эрэгчин зөгий үнэрлэх эрхтэн сахал, хараа сайн хөгжсөн байдаг нь үржлийн үед хатан зөгийг олоход гол үүрэг гүйцэтгэнэ. Ажилчин зөгий үржихгүй ба эцэг зөгий үр тогтсоын дараа үхнэ. Харин хатан зөгий удаан насална. Шоргоолж үүрийн дотор мөн бүлээр амьдарна. өндөг төрүүлэх чадваргүй ажилчин шоргоолжнууд үүрийн доторх бүх ажлыг хийхээс гадна цэрэг цоргоолж үүр, бүлийг бусдын довтолгооноос хамгалах үүрэгтэй тул тэдгээрийн угааж маш хүчирхэг хөгжсөн байна.

===Биеэ хамгаалах зохилдлого===
Шавж амьтдаас биеэ хамгаалахын тулд амьдарлын тэмцэлд янз бүрийн зохилдлогоо болжээ. Шавжийн амьдралд биеийн өнгө чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. Ихэнх шавжийн өнгө өөрийн амьдрах орчны өнгөтэй ижил байдаг ба зарим шавжууд ургамлыг навч, мөчир гэх мэт эрхтэнтэй төсөөтэй болох, ямар ч төрлийн холбоогүй өөр хортон шавжтай адил цоохор өнгөтэй болох зэрэг зохилдлогыг олсон байдаг.

Ийм үзэгдлийг ивээх өнгө гэж нэрлэнэ. Ихэнх шулуун далавчтан бясаа зөрэг нь орчны байдалтай адилхан ногоон хүрэвтэр, бараан саарал өнгөтэй байдаг. Гэтэл нисч яваа үед хойд далавч нь тод өнгөтэй харагддаг ба суумагц өмнөд далавчиндаа хучигдан бараг харагдахгүй шахам болдог тохиолдол ч бий. Алаг цоохор цэцгийн дунд нич яваа эрвээхий тод харагдах боловч далавчаа босоо байдлаар хумхин суумагц цэцгийн өнгөөс ялгагдахгүй байх нь олон бий. Энэ далавчний дээд доод талын өнгө ижил биш байдагтай холбоотой байдаг юм. Төөлүүрч эрвээхийн авгалдай (Geometridae) өөрийн амьдралд аюул тулгармагц модонд хойд хөлөөрөө бэхлэгдэн босмогц модны навчний мөчрөөс үл ялгагдана. Орчны өнгөтэй адил төсөөтэй болсон байхаас гадна зарим шавж маш тод өнгөтэй байдаг. үүнд : буглаа цохууд, зөгий хэдгэнийг нэрлэж болно. Үүнийг айлгах өнгө (мимикри) гэнэ. Гэтэл өөртөө ямар ч хамгаалах чадваргүй боловч махчин амьтдыг айлгах чадвар бүхий бусад шавжийн адил тод өнгөтэй, алаг цоохор биетэй шавжууд байна.

==Шавжийн байгаль дахь аж ахуйн ач холбогдол==
Шавжийн байгаль дахь үүрэг ач холбогдол асар их юм. Шавж зүйлийн тоогоор 1.5 сая орчим бусад амьтдаас давуутай болохын зэрэгцээ зарим зүйлийн шавж үй олноор үржих чадвартай байдаг нь манай дэлхий дээрх шавжийн тоог үй түмд хүргэнэ. Тусгайлан тооцоолж бодсоноор манай ертөнц дахь шавжийн тоо (минумум) ойролцоогоор 10/8 зэрэг млрд болно өөрөөр хэлбэл дэлхийн хүн амын нэг бүрт 250000000 орчим шавж ноогдох жишээтэй. Энэ үй түмэн шавжууд байгалийн элдэв үйл ажиллагаанд маш идэвхитэй оролцоно.

Шавж олон янзын цэцэгт ургамлуудын тоосыг хүртээдэг тул байгальд асар их ач холбогдолтой. Шавжаар тоос хүртдэг цэцэгт ургамлууд маш олон. Зарим ургамлууд зөвөн тоос хүтэхгүйгээр үржиж чадахгүй. Ургамлын тоос хүртээгч шавжуудаас нэгдүгээрт сарьсан далавчтан ялангуяа балт зөгий үхэр хэдгэнэ, хоёрдугаарт хос далавчтан (элдэв ялгаа) гуравдугаарт эрвээхий орно. Хөрс үүсэх процесст шавжууд ялангуяа термит ба шоргоолжууд их ач холбогдолтой. Эдгээр нь бусад авгалдайн адил газрын хөрсөнд амьдарч нүхлэн сийрэгжүүлж агаар чийг дулааны солилцоог сайжруулах ба ухгамал амьтдын үзэгдлийг задалж яазмагаар баяжуулна. Шилмүүст модны хагдарч унасан шилмшшсшшд шавжий үйл ажиллагаагүйгээр ялзмаг үүсгэж чадахгүй. Шавжууд элдэв амьтдын ялгадас, хүүр, сэг ургамлын хагдарлыг задалж ариутган-цэвэрлэгчийн үүрэг гүйцэтгэхийн зэрэгцээ байгаль дахь бодисын эргэлтийг нөхцөлдүүлж түүнийг түргэсгэнэ. Шавж идэштэн шувууд ба сүүгээр бойжигчид цөөнгүй.

==Шавжийн байгаль дахь аж ахуйн хор хөнөөл==
Шавжийн байгальд үзүүлэх хор хөнөөл мөн асар их. Элдэв ургамлын үндэс, иш, навч, цэцэг, үр жимсийг идэж ихээхэн гэмтэл учруулж ургацыг доройтуулна. Ялангуяа хөдөө аж ахуйн таримал, ургамал, ой мод, хадалн бэлчээрийг идэж сүйтгэдэг тул улс, ардын аж ахуйд багагүй хохирол учруулна. Ялангуяа манай оронд 1929-1939, 1946-1948, 1954-1956 онуудад царцаа ихээхэн хохирол учруулж байсан түүхтэй. Царцаа хадалн бэлчээрийг сүйтгэхээс гадна үр тарианы ургамлын үндсийг суулгасан үрийн няслуур цохын утсан өт, нил хар цохын хуурамч утсан өтүүд идэж ургацыг сийрэгжүүлэн асар их багасдаг.

Үр тарианы ургамлыг газар дээрх хэсгийг (иш, навч, түрүү) үр тарианы бор бүгэг швед ялаа бясаа ургамлын бөөс навч идэгч цохууд зөрөг 30 шахам зүйлийн гол хортон шавжууд гэмтээж үр тарианы аж ахуйд ихээхэн хохирол учруулж байна. Манай орны хүнсний ногооны талбайд цтсан өтүүд манжингийн шөвгөр хошууд байцааны хивэн манжингийн цагаан эрвээхий байцааны бөөс сонгино, луувангийн ялаа, байцааны бүгэг зэрэг 40 гаруй зүйлийн гол хортон шавжууд илэрч хүнсний ногооны ургамалуудын өвчин ялангуяа вирусын өвчинг тараахад их үүрэг гүйцэтгэнэ. Манай ой модыг сибирийн хүр эрвээхий, өрөөсгөл эрвээхий, якобсоны эрвээхий нарсны төөлүүр сахалт ба цохууд зэрэг хортон шавжууд багагүй гэмтээж байна. жишээ нь: 1956 оны судалгаагаар манай орны ойн 63790 га талбайд сибирийн хүр эрвээхий (''Dendrolimus sibiricus'') тархан дэлгэрч 17700 га талбайн хар модыг идэж сүйтгэснээс бүрмөсөн хатаж байжээ. Жимс-жимсгэний аж ахуйд алимын үргэлж, алимын бөөс долоогоын цагаан эрвээхий зэрэг шавжууд хөнөөл учруулах боллоо. Хүн ба адгуусан амьтдыг празитлагч шавжууд асар их юм. Шавж адгуусан амьтдын биед паразитлан амьдарч бие бялдарыг доройтуулан муутгаснаар малаас гарах бүтээгдэхүүний чанарт муугаар нөлөөлнө. Хөхтрүү, шумуул, дэлэнч зэрэг хос далавчтан шавжууд хооллох үедээ хүн ба сүүн тэжээлт амьтдын бие дээр сууж цус сорж амьдархаас гадна амьтдын тайван байдлыг алдагдуулах тул малын тарга хүч гарах бүтээгдэхүүний чанарт эрс муу нөлөө үзүүлнэ. Мөн хүн ба сүүн тэжээлтэн цус сорж өвчин тараадаг ялаанд Африкийн өмнөд ба төв хэсэгт тархсан Цеце ялаа (cloosina) орно. Шавжийн дотроос нохой бөөсийн багт хамаарагдах шавжууд ихэвчлэн авгалдай үедээ хүний орон сууц, амьтдын нүх үүр зэрэгт амьдарч байгаад бие гүйцэх үедээ цус сорж амьдарна. Хүн ба амьтдын бөөснөөс (''Anoplura'') гадна шалз ширх зэрэг (''Mallopnago'') эктопаразитууд амьтдын өд хайрс үсээр хооллож гэмтэл учруулна. амьтдын бие дотор амьдардаг (эндопаразит) шавжууд цөөнгүй. Тухайлбал арьсны, хамар багалзуурын хөндийн, ходоодны гуурын ялаанууд дурьдаж болно. Тэд зэрлэг амьтад ба гэрийн малын арьс болон дотоод эрхтний эс, эдүүдийг гэмтээж өвчлүүлнэ. Түүхий эд-арьсны нэлээд хувь нь гуурнаас болж гологдолд учирч байгааг тэмдэглье.

Зарим шавжууд хүн амьтанд халдварт өвчин тараан дамжуулдаг. Тахал өвчнөөр төрвөгө, зурам, туулай мэтийн мэрэгчид өвчилдөг. Бүүрэг хүн, амьтдад тахлыг тараагч гол эзэн нь мөн. Бүүрэг маш олон зйүл байна. Гэрийн ялаа (''Musca domestica'') хүний гэр ахуйтай ямагт холбоотой байдаг тул янз бүрийн халдварт өвчнийг (туберкулез цусан суулга гэх мэт) ба паразит дугираг хорхой өндөгүүдийг дамжуулан тараана. Анафелекс төрлийн шумуулууд халуун хумхаа өвчнийг тараадаг зарэг олон жишээг дурьдаж болно.

==Шавжийн аж ахуй==
Эрт цагаас хүн төрлөхтөн балт зөгий торгоны эрвээхийн аж ахуйг хөгжүүлж байна. Балт зөгий балт ургамлуудын тоос хүртээж таримал ургамлын ургацыг нэмэгдүүлдэг ач тус нь түүний бүтээгдэхүүний ашгаас даруй 10-20 дахин их байдаг байна. Манай оронд зөгийн аж ахуйг хөгжүүлж байна.

==Дэлгэрүүлж унших==
*Davidson, E. (ed.) 1981. Pathogenesis of Invertebrate Micorobial Diseases. Allanheld, Osmun &amp; Co. Publishers, Inc., Totowa, New Jersey, USA. 562 pages. 
*Davidson, E. 2006. ''Big Fleas Have Little Fleas: How Discoveries of Invertebrate Diseases Are Advancing Modern Science'' University of Arizona Press, Tucson, 208 pages, ISBN 0-8165-2544-7
*Davidson, RH and William F. Lyon. 1979 ''Insect Pests of Farm, Garden, and Orchard.'' John Wiley &amp; Sons., New York. 596 pages, ISBN 0-471-86314-9.
*{{cite book|author=[[David Grimaldi|Grimaldi, D.]] and [[Michael S. Engel|Engel, M.S.]] |title=Evolution of the Insects|year=2005|publisher=[[Cambridge University Press]]|id=ISBN 0-521-82149-5}} 
*Reimer, N.J., J.W. Beardsley, and G. C. Jahn 1990.  Pest ants in the Hawaiian Islands.  In R. Vander Meer, K. Jaffe, and A. Cedena [eds.], &quot;Applied Myrmecology: a world perspective.&quot; Westview Press, Oxford, 40-50.
*Triplehorn, Charles A. and Norman F. Johnson (2005-05-19). Borror and DeLong's Introduction to the Study of Insects, 7th edition, Thomas Brooks/Cole. ISBN 0-03-096835-6. — a classic textbook in North America
*{{cite book|author=[[David Grimaldi|Grimaldi, D.]] and [[Michael S. Engel|Engel, M.S.]] |title=Evolution of the Insects|year=2005|publisher=[[Cambridge University Press]]|id=ISBN 0-521-82149-5}} — an up to date review of the evolutionary history of the insects
*{{cite book|author=[[Alex Rasnitsyn|Rasnitsyn, A.P.]] and Quicke, D.L.J.|title=History of Insects|year=2002|publisher=[[Kluwer Academic Publishers]]|id=ISBN 1-4020-0026-X}} — detail coverage of various aspects of the evolutionary history of the insects
*{{cite book|author= Biewener, Andrew A.|title=Animal Locomotion|url= https://archive.org/details/animallocomotion0000biew|year=2003|publisher=Oxford University Press|id=ISBN 0-19-850022-X}}
*{{cite book|author=Merritt, RW, KW Cummins, and MB Berg|title=An Introduction To The Aquatic Insects Of North America|year=2007|publisher=Kendall Hunt Publishing Company|id=ISBN 0-7575-4128-3}} 

==Цахим холбоос==
===Гадаад холбоос===
* [http://tolweb.org/tree?group=Insecta&amp;contgroup=Hexapoda Tree of Life Project] &amp;ndash; Insecta
* [https://web.archive.org/web/20110303060627/http://www.entomology.umn.edu/cues/4015/morpology/ Insect Morphology] Illustrated and extensively linked overview of insect external and internal anatomy
* [http://www.urbanext.uiuc.edu/insects Let's Talk About Insects] Let's Talk About Insects is designed to help students ages 9-11 years of age gain an appreciation of insects; learn how insects grow and develop (metamorphosis), and learn the importance of insects in our environment. (Also in [https://web.archive.org/web/20090125005934/http://www.urbanext.uiuc.edu/insects_sp/ Spanish])
* [https://web.archive.org/web/20061114232025/http://www.ub.es/dpep/meganeura/meganeura.htm Meganeura] Website about insect evolution and fossil record.
* [https://web.archive.org/web/20131030152528/http://fossilinsects.net/index.htm IPS] Website of the International Palaeoentomological Society.
* [https://web.archive.org/web/20081216161323/http://ufbir.ifas.ufl.edu/ UF Book of Insect Records], documenting &quot;insect champions&quot; in different categories
* [https://web.archive.org/web/20090425062004/http://www.life.uiuc.edu/delcomyn/RSInsectWalking.html Insect Walking] Fred Delcomyn, Research into Insect Locomotion at the University of Illinois
* [https://web.archive.org/web/20130522124425/http://berkeley.edu/news/media/releases/2002/09/rfull/locomotion.html Press Release 2002 on research into polypodal locomotion]
* [http://www.insectclopedia.com/ Insectclopedia] Insect research portal
* [https://web.archive.org/web/20030311131121/http://www.food-insects.com/book7_31/Chapter%2025%20Other%20Countries%20in%20SE%20Asia.htm Insects as Food] by Gene DeFoliart. Information about insects as a food resource.
* [https://web.archive.org/web/20090615160306/http://www.ndsu.edu/entomology/topics/culture.htm Insects and human culture]Entertaining U.S.A. site
* [https://web.archive.org/web/20180703064118/http://www.insectstore.com/ Information on keeping, breeding and rearing]insects and invertebrates.
* [http://www.ars.usda.gov/pandp/docs.htm?docid=10919 Bug Bytes] A reference library of digitized insect sounds.
* [http://www.insects.org/index.html INSECTS .org] Insect appreciation.
* [http://www.nzzfolio.ch/www/d80bd71b-b264-4db4-afd0-277884b93470/showarticle/d217322c-e20e-4870-84c4-ec8839e4ee02.aspx The Unexpected Apocalypse]. Entomologist May Berenbaum about a world without insects.
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/4808342.stm Pentagon plans cyber-insect army]
* [https://web.archive.org/web/20060708063248/http://www.antiquebooks.net/readpage.html#insects Introduction to the Natural History and Classification of Insects in a Series of Familiar Letters with Engravings, Priscilla Wakefield, 1816] A free to read book courtesy the Carnegie Museum of Natural History Library
* [https://web.archive.org/web/20081103053511/http://www.earthlife.net/insects/anatomy.html Earthlife Web] - Insect Morphology and Anatomy
* [https://web.archive.org/web/20090122084113/http://creatures.ifas.ufl.edu/ Featured Creatures] - the good, the bad and the pretty - hundreds of species and groups
* [https://web.archive.org/web/20090118005749/http://woodypest.ifas.ufl.edu/ WoodyBug] - you plant 'em, they eat 'em - S.E. U.S. woody ornamental pests and beneficials 
* [https://web.archive.org/web/20090118005556/http://vector.ifas.ufl.edu/ Public Health Pest Control] - the EPA national manual on public health arthropods
* [https://web.archive.org/web/20150310040358/http://insecta.maryno.net/ insecta.maryno.net]

===Зургийн холбоос===
* [http://bugguide.net/ BugGuide] Photographs, life history information, and identification of North American arthropods, especially insects
* [http://www.livescience.com/insects/ LiveScience: Insects] Insect information and User-submitted Insect pictures
* [http://www.me.esalq.usp.br/index_i.php ESALQ Entomological Museum] A collection of 6000+ insect pictures (jpeg format). Brazilian collection (ESALQ/USP).
* [http://www.cirrusimage.com/ North American Insects] A library of 4,000+ reference quality large format insect pictures. Creative Commons licensed
* [http://www.floridanaturepictures.com/insects/insects.html Pictures of Florida insects]
* [http://www.insectimages.org/ InsectImages.org] A archive or 24,000+ high resolution insect photographs.  Free for Non-profit Educational Uses.

==Эшлэл==
{{reflist}}

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Шавж| ]]</text>
      <sha1>rosdlzcnzkb0tla0szwzgf49ax4pfqn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сэрүүн шаахай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7268</id>
    <revision>
      <id>873444</id>
      <parentid>812745</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T02:39:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэнийн тобчи</username>
        <id>108163</id>
      </contributor>
      <origin>873444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7179" sha1="eamugtamp8x896evk9il8r052ko8ko0" xml:space="preserve">'''Сэрүүн шаахай''', '''сандааль''' ([[Англи хэл|Англи]]: ''sandal''; [[Орос хэл|Орос]]: ''сандалии'') нь ул болон хөлийг хэсэгчлэн бүрхсэн, хурууны хэсэг болон өсгий орчимд оосор, бүслүүрээр тогтоодог ихэвчлэн онгорхой хийцтэй [[гутал]] юм. Сандаалийн онцлог нь хөлийн дээд хэсэг бүрэн битүү биш байдагт орших бөгөөд хийц, зориулалт, материалын хувьд олон янз байдаг.

== Түүх ==
Сандааль нь хүний хэрэглэж ирсэн хамгийн эртний гутлын хэлбэрүүдийн нэг юм. Эртний халуун болон хуурай уур амьсгалтай бүс нутгуудад хүмүүс хөлөө халуун газар, хурц чулуу, өргөс болон бусад зүйлээс хамгаалахын зэрэгцээ хөлийг агааржуулах зорилгоор ургамлын ширхэг, арьс болон бусад материалаар энгийн ул хийж хэрэглэж байжээ.

Эртний [[Египет]] болон [[Грек]]ийн соёл иргэншилд сандааль өргөн хэрэглэгдэж байсан тухай археологийн олдвор, дүрслэлүүд байдаг. [[Эртний Ром]]д мөн төрөл бүрийн сандааль хэрэглэгдэж байсан бөгөөд зарим загвар нь цэргийн зориулалттай байжээ. Ромын цэргүүдийн өмсдөг хадаастай ул бүхий гутлын зарим хэлбэр нь сандаальтай төстэй хийцтэй байсан.

Сандааль нь [[Ази]]йн олон оронд ч эртнээс хэрэглэгдэж ирсэн. [[Япон]]д [[зори]] болон [[гэта]], [[Энэтхэг]]ийн зарим нутагт арьсан болон ургамлын гаралтай материалаар хийсэн уламжлалт шаахай, сандааль хэрэглэж байв.

== Хийц ==
Сандааль нь ерөнхийдөө ул, хөлийг тогтоох оосор болон бэхэлгээний хэсгүүдээс бүрдэнэ. Ул нь арьс, мод, резин, хуванцар, үйсэн материал, нийлэг материал болон бусад түүхий эдээр хийгдэж болно.

Оосор нь хөлийн хурууны завсар, хурууны ар тал, тавхай, өсгий болон шагайн хэсгээр байрлаж болно. Зарим загварт тэврээ, цахилгаан, наалддаг бэхэлгээ зэрэг тогтоогч ашигладаг.

Сандаалийн хийц нь хөлийг бүхэлд нь бүрхдэг гутлаас илүү их агаар нэвтрүүлэх боломжтой. Иймээс дулаан орчинд хөлний халалт болон чийгшлийг багасгахад тохиромжтой байдаг.

== Төрөл ==
Сандааль нь зориулалт болон хийцээрээ олон төрөлтэй.

'''Энгийн сандааль''' — өдөр тутмын хэрэглээнд зориулсан, намхан ултай загвар.
'''Улавчтай сандааль''' — хөлийн улны хэлбэрт тохируулан хийсэн улавчтай.
'''Спорт сандааль''' — явган аялал, усан аялал болон бусад идэвхтэй хөдөлгөөнд зориулсан бат бөх хийцтэй.
'''Өндөр өсгийт сандааль''' — эмэгтэйчүүдийн гоёлын хувцастай хослуулан өмсөх зориулалттай өндөр өсгийтэй загвар.
'''Платформ сандааль''' — зузаан ул буюу платформтой загвар.
'''Хурууны завсрын сандааль''' — эрхий болон хоёр дахь хурууны хооронд байрлах оосортой.
'''Шагайн оосортой сандааль''' — шагайг оосроор тогтоодог загвар.

Зарим сандааль нь далайн эрэг, усан бассейн зэрэг орчинд хэрэглэх зориулалттай байдаг бол зарим нь хотын өдөр тутмын хувцаслалт, ёслолын болон загварын зориулалтаар хэрэглэгддэг.

== Материал ==
Уламжлалт сандаальд арьс, мод, ургамлын ширхэг зэрэг байгалийн материалыг ашигладаг байсан. Орчин үед резин, этилен-винил ацетат (EVA), полиуретан, нийлэг арьс, төрөл бүрийн нэхмэл материал зэрэг үйлдвэрийн аргаар боловсруулсан материалыг өргөн ашигладаг.

Материалын сонголт нь сандаалийн жин, уян хатан чанар, усны хамгаалалт, эдэлгээ болон тав тухад нөлөөлнө.

== Хэрэглээ ==
Сандааль нь гол төлөв дулаан уур амьсгалтай орнууд болон бусад газрын дулаан улиралд өмсөгддөг. Хөлийг харьцангуй ил задгай байлгадаг тул халуун үед сэрүүн байхад тохиромжтой.

Өдөр тутмын хэрэглээнээс гадна сандааль нь аялал жуулчлал, явган аялал, спорт, далайн эргийн амралт болон загварын хувцаслалтад хэрэглэгддэг. Харин хөлний хамгаалалт шаардлагатай ажлын орчин, хурц ирмэгтэй зүйл ихтэй газар, зарим спортын төрөлд битүү гутал илүү тохиромжтой байдаг.

== Соёл ба загвар ==
Сандааль нь зөвхөн хөлийг хамгаалах хэрэгсэл төдийгүй олон орны уламжлалт хувцаслалтын нэг хэсэг болсон. Тухайн орны цаг уур, ахуй амьдрал, шашин соёл, хувцасны хэв маягаас хамааран сандаалийн хэлбэр, материал, чимэглэл өөр өөр байдаг.

Орчин үеийн загварын салбарт сандааль нь өдөр тутмын болон гоёлын хувцастай хослуулах түгээмэл гутлын төрөл бөгөөд өнгө, өсгий, улны хэлбэр, оосрын зохион байгуулалтаар олон янзын загвартай үйлдвэрлэгддэг.</text>
      <sha1>eamugtamp8x896evk9il8r052ko8ko0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873468</id>
      <parentid>873444</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T03:30:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7678" sha1="2f5icbdhwct5laehqa4x8dt28ty52ra" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
[[Зураг:MulticolorSandalette.jpg|thumb|Өндөр өсгийт сэрүүн шаахай]]
[[Зураг:Men's size 10 Sandals.jpg|thumb|Эрэгтэй сэрүүн шаахай]]

'''Сэрүүн шаахай''', '''сандааль''' ([[Англи хэл|Англи]]: ''sandal''; [[Орос хэл|Орос]]: ''сандалии'') нь ул болон хөлийг хэсэгчлэн бүрхсэн, хурууны хэсэг болон өсгий орчимд оосор, бүслүүрээр тогтоодог ихэвчлэн онгорхой хийцтэй [[гутал]] юм. Сандаалийн онцлог нь хөлийн дээд хэсэг бүрэн битүү биш байдагт орших бөгөөд хийц, зориулалт, материалын хувьд олон янз байдаг.

Голдуу халуун уур амьсгалтай орнууд болон бусад газрын халуун улирлуудад хөлөө сэрүүн, чийггүй байлгах үүднээс өмсдөг.

== Түүх ==
Сандааль нь хүний хэрэглэж ирсэн хамгийн эртний гутлын хэлбэрүүдийн нэг юм. Эртний халуун болон хуурай уур амьсгалтай бүс нутгуудад хүмүүс хөлөө халуун газар, хурц чулуу, өргөс болон бусад зүйлээс хамгаалахын зэрэгцээ хөлийг агааржуулах зорилгоор ургамлын ширхэг, арьс болон бусад материалаар энгийн ул хийж хэрэглэж байжээ.

[[Эртний Египет]] болон [[Эртний Грек|Грек]]ийн соёл иргэншилд сандааль өргөн хэрэглэгдэж байсан тухай археологийн олдвор, дүрслэлүүд байдаг. [[Эртний Ром]]д мөн төрөл бүрийн сандааль хэрэглэгдэж байсан бөгөөд зарим загвар нь цэргийн зориулалттай байжээ. Ромын цэргүүдийн өмсдөг хадаастай ул бүхий гутлын зарим хэлбэр нь сандаальтай төстэй хийцтэй байсан.

Сандааль нь [[Ази]]йн олон оронд ч эртнээс хэрэглэгдэж ирсэн. [[Япон]]д [[зори]] болон [[гэта]], [[Энэтхэг]]ийн зарим нутагт арьсан болон ургамлын гаралтай материалаар хийсэн уламжлалт шаахай, сандааль хэрэглэж байв.

== Хийц ==
Сандааль нь ерөнхийдөө ул, хөлийг тогтоох оосор болон бэхэлгээний хэсгүүдээс бүрдэнэ. Ул нь арьс, мод, резин, хуванцар, үйсэн материал, нийлэг материал болон бусад түүхий эдээр хийгдэж болно.

Оосор нь хөлийн хурууны завсар, хурууны ар тал, тавхай, өсгий болон шагайн хэсгээр байрлаж болно. Зарим загварт тэврээ, цахилгаан, наалддаг бэхэлгээ зэрэг тогтоогч ашигладаг.

Сандаалийн хийц нь хөлийг бүхэлд нь бүрхдэг гутлаас илүү их агаар нэвтрүүлэх боломжтой. Иймээс дулаан орчинд хөлний халалт болон чийгшлийг багасгахад тохиромжтой байдаг.

== Төрөл ==
Сандааль нь зориулалт болон хийцээрээ олон төрөлтэй.

*'''Энгийн сандааль''' — өдөр тутмын хэрэглээнд зориулсан, намхан ултай загвар.
*'''Улавчтай сандааль''' — хөлийн улны хэлбэрт тохируулан хийсэн улавчтай.
*'''Спорт сандааль''' — явган аялал, усан аялал болон бусад идэвхтэй хөдөлгөөнд зориулсан бат бөх хийцтэй.
*'''Өндөр өсгийт сандааль''' — эмэгтэйчүүдийн гоёлын хувцастай хослуулан өмсөх зориулалттай өндөр өсгийтэй загвар.
*'''Платформ сандааль''' — зузаан ул буюу платформтой загвар.
*'''Хурууны завсрын сандааль''' — эрхий болон хоёр дахь хурууны хооронд байрлах оосортой.
*'''Шагайн оосортой сандааль''' — шагайг оосроор тогтоодог загвар.

Зарим сандааль нь далайн эрэг, усан бассейн зэрэг орчинд хэрэглэх зориулалттай байдаг бол зарим нь хотын өдөр тутмын хувцаслалт, ёслолын болон загварын зориулалтаар хэрэглэгддэг.

== Материал ==
Уламжлалт сандаальд арьс, мод, ургамлын ширхэг зэрэг байгалийн материалыг ашигладаг байсан. Орчин үед резин, этилен-винил ацетат (EVA), полиуретан, нийлэг арьс, төрөл бүрийн нэхмэл материал зэрэг үйлдвэрийн аргаар боловсруулсан материалыг өргөн ашигладаг.

Материалын сонголт нь сандаалийн жин, уян хатан чанар, усны хамгаалалт, эдэлгээ болон тав тухад нөлөөлнө.

== Хэрэглээ ==
Сандааль нь гол төлөв дулаан уур амьсгалтай орнууд болон бусад газрын дулаан улиралд өмсөгддөг. Хөлийг харьцангуй ил задгай байлгадаг тул халуун үед сэрүүн байхад тохиромжтой.

Өдөр тутмын хэрэглээнээс гадна сандааль нь аялал жуулчлал, явган аялал, спорт, далайн эргийн амралт болон загварын хувцаслалтад хэрэглэгддэг. Харин хөлний хамгаалалт шаардлагатай ажлын орчин, хурц ирмэгтэй зүйл ихтэй газар, зарим спортын төрөлд битүү гутал илүү тохиромжтой байдаг.

== Соёл ба загвар ==
Сандааль нь зөвхөн хөлийг хамгаалах хэрэгсэл төдийгүй олон орны уламжлалт хувцаслалтын нэг хэсэг болсон. Тухайн орны цаг уур, ахуй амьдрал, шашин соёл, хувцасны хэв маягаас хамааран сандаалийн хэлбэр, материал, чимэглэл өөр өөр байдаг.

Орчин үеийн загварын салбарт сандааль нь өдөр тутмын болон гоёлын хувцастай хослуулах түгээмэл гутлын төрөл бөгөөд өнгө, өсгий, улны хэлбэр, оосрын зохион байгуулалтаар олон янзын загвартай үйлдвэрлэгддэг.

{{commonscat}}

[[Ангилал:Гутал]]</text>
      <sha1>2f5icbdhwct5laehqa4x8dt28ty52ra</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Словак хэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8627</id>
    <revision>
      <id>873411</id>
      <parentid>873063</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T14:37:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12523" sha1="gtvg8925uv5cyh650xzgo80m9on7wv1" xml:space="preserve">{{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}}
{{Инфобокс хэл
| name             = Словак хэл
| altname          = 
| nativename       = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}}
| pronunciation    = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}}
| states           = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &amp;#124; Покрајинска влада }}&lt;/ref&gt;
| ethnicity        = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]]
| speakers         = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая
| date             = 2011–2021
| ref              = e25
| speakers2        = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая&lt;ref name=e25/&gt;
| speakers_label   = Ярилцагчид
| script           = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])&lt;br/&gt;[[Словак брайл үсэг]]&lt;br/&gt;[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]])
| familycolor      = Энэтхэг-Европ
| fam2             = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]]
| fam3             = [[Слав хэлнүүд|Слав]]
| fam4             = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]]
| fam5             = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]]
| dia1             = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]]
| dia2             = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]]
| dia3             = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}&lt;/ref&gt;
| nation           = {{SVK}}&lt;br&gt;''{{EU}}''&lt;br&gt;{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}&lt;/ref&gt;
| minority         = {{CZE}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &amp;#124; Vláda ČR }}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;{{POL}}&lt;ref name=&quot;7th EFNIL&quot;&gt;{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |wayback=20191214104352 |text=The relationship between official and minority languages in Poland |archiv-bot=2026-10-15 14:37:42 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{HUN}}&lt;ref&gt;{{cite web|author=&lt;!--Not stated--&gt;|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{CRO}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{ROM}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}&lt;/ref&gt; 
| agency           = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]]
| iso1             = sk
| iso2b            = slo
| iso2t            = slk
| iso3             = slk
| glotto           = slov1269
| glottorefname    = Slovak
| lingua           = 53-AAA-db &lt; [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]&lt;br/&gt;(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs)
| notice           = IPA
| map              = Idioma eslovaco.PNG
| mapcaption       = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}}
}}

'''Словак хэл'''  (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK.

Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. 

Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий.

Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг.

== Словак утга зохиолын хэл ==
Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]&lt;nowiki/&gt;тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. 

== Үгсийн сан ==
Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд  хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. 

== Дүрэм ==
Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй.

2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй.

== Аялга ==
Ерөнхийд нь 3 ангилж болно:

* Зүүн Словак аялга
* Төв Словак аялга
* Баруун Словак аялга

{{Словак хэлний цагаан толгой}}

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
{{Wikipedia|sk}}

[[Ангилал:Словак хэл| ]]
[[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]]
[[Ангилал:Дан ганц хэл]]
[[Ангилал:Словакийн хэл]]
[[Ангилал:Чехийн хэл]]
[[Ангилал:Унгарын хэл]]
[[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]]
[[Ангилал:Сербийн хэл]]
[[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]]</text>
      <sha1>gtvg8925uv5cyh650xzgo80m9on7wv1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Борооны цув</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8746</id>
    <revision>
      <id>873439</id>
      <parentid>812738</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T02:02:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>西雅图991503</username>
        <id>108119</id>
      </contributor>
      <origin>873439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11936" sha1="tn94bz3gzpb0pf9d09y5ngwx70k7d9f" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
[[Зураг:Yellow Raincoat.jpg|thumb|Шар цувтай хүүхэд]]
'''Борооны цув''' гэдэг нь [[бороо]]ноос хамгаалж өмсөх [[цув]] юм.

[[Шотланд]]ын химич [[Чарльз Макинтош]] [[1823]] онд [[резин]] ашиглан ус нэвтрүүлдэггүй материал хийсэн ба түүгээр хийсэн цув [[Лондон]]д ихэд дэлгэрсэн аж.

[[1830]]-аад онд [[Томас Барберри]] &quot;Барберри&quot; нэрээр ус нэвтрүүлдэггүй цув худалдаалж эхэлсэн бөгөөд түүнийг нь [[дэлхийн нэгдүгээр дайн]]ы үед Английн агаарын цэргүүд өмсдөг байлаа.

Сүүлийн үед өмд, цамцнаас бүрдэх [[борооны хувцас]] дэлгэрч буй бөгөөд технологи нь сайжирч, хөлрөхөөс хамгаалдаг хувцас хийгдэж байна.

== Мөн үзэх ==
{{commonscat|Raincoats}}

[[Ангилал:Хувцас]]


{{stub}}
'''Борооны цув''' нь бороо, нойтон цас зэрэг хур тунадасны нөлөөнөөс хүний бие болон хувцсыг хамгаалах зориулалттай ус нэвтрүүлдэггүй буюу усны нэвчилтийг бууруулсан материалаар хийсэн гадуур хувцас юм. Борооны цувыг ихэвчлэн гадуур хувцасны дээгүүр өмсдөг бөгөөд урт богино, хийц, материал болон зориулалтаараа олон янз байдаг.

== Түүх ==

Ус нэвтрүүлдэггүй гадуур хувцасны хөгжлийн түүх нь ус чийгийг нэвтрүүлэхгүй болгох зориулалттай материалыг боловсруулахтай холбоотой. Эрт үед хүмүүс амьтны арьс, тос, лав болон байгалийн гаралтай бусад бодисыг ашиглан хувцасныхаа ус нэвтрүүлэх чанарыг багасгадаг байжээ.

19 дүгээр зуунд химийн үйлдвэрлэл болон нэхмэлийн технологи хөгжсөнөөр ус нэвтрүүлдэггүй хувцас үйлдвэрлэх шинэ арга бий болсон. Шотландын химич Чарльз Макинтош 1820-иод онд давхар даавууны хооронд резинэн уусмал ашигласан ус нэвтрүүлдэггүй материал боловсруулж, улмаар түүний нэрээр нэрлэгдсэн '''mackintosh''' төрлийн гадуур хувцас өргөн тархсан байна.

Дараа нь резинэн бүрээстэй даавуу, боловсруулсан хөвөн, синтетик полимер болон мембран материалуудыг ашиглах болсон. 20 дугаар зуунд нийлэг материал хөгжсөнөөр борооны цувыг илүү хөнгөн, уян хатан, эдэлгээ сайтай болгох боломжтой болсон.

== Материал ==

Орчин үеийн борооны цувыг янз бүрийн материалаар үйлдвэрлэдэг. Материалын сонголт нь усны хамгаалалт, агаар нэвтрүүлэх чанар, жин, уян хатан байдал болон зориулалтад нөлөөлнө.

Түгээмэл хэрэглэгддэг материалд:

* '''Поливинилхлорид (PVC)''' — ус нэвтрүүлэх чанар маш бага боловч харьцангуй хүнд, агаарын нэвчилт багатай.
* '''Полиуретан (PU)''' — даавууны гадаргууг бүрэх болон мембран хэлбэрээр ашигладаг.
* '''Полиэстер''' — хөнгөн, бат бөх синтетик ширхэгт бөгөөд усны хамгаалалттай бүрээстэй хослуулан хэрэглэдэг.
* '''Нейлон''' — хөнгөн бөгөөд урагдах болон элэгдэхэд харьцангуй тэсвэртэй.
* '''Мембран материал''' — усны дуслыг нэвтрүүлэхгүй боловч усны уурыг гадагшлуулах зориулалттай бичил сүвэрхэг буюу химийн мембран бүтэцтэй материал.
* '''Резинэн материал''' — ус нэвтрүүлэхгүй чанар сайтай боловч жин болон агаар нэвтрүүлэх чадварын хувьд зарим синтетик материалтай харьцуулахад сул талтай.

Зарим борооны цув нь гадаргуугийн ус түлхэх боловсруулалттай байдаг. Ийм боловсруулалт нь усны дуслыг даавууны гадаргуу дээр тогтоохгүй, урсаж зайлахад тусалдаг.

== Хийц ==

Борооны цувны үндсэн хийц нь ус болон чийгийг гаднаас дотогш нэвтрэхээс хамгаалахад чиглэгддэг. Уламжлалт загвар нь ихэвчлэн урт ханцуйтай, урт хормойтой бөгөөд урд хэсэгтээ товч, цахилгаан эсвэл бусад бэхэлгээтэй байна.

Зарим загварт:

* малгай буюу '''капюшон''';
* ус нэвтрэхээс хамгаалсан битүүмжилсэн оёдол;
* цахилгаантай эсвэл товчтой урд хаалт;
* ханцуйны үзүүрийг нарийсгах тохируулга;
* бүсэлхий болон хормойн тохируулга;
* гадна болон дотор халаас

зэрэг хийцийг ашигладаг.

Борооны цувны оёдол нь ус нэвтрэх боломжтой хэсгийн нэг учраас өндөр хамгаалалт шаардсан загварт оёдлын хэсгийг тусгай тууз болон битүүмжлэгч материалаар боловсруулдаг.

== Төрөл ==

Борооны цувыг зориулалт болон хийцээр нь хэд хэдэн төрөлд хувааж болно.

=== Өдөр тутмын борооны цув ===

Өдөр тутмын хэрэглээний борооны цув нь хот суурин газарт ажил, сургууль болон бусад зорилгоор явах үед өмсөхөд зориулагдсан. Эдгээр нь загвар, жин, эвхэж авч явах боломж болон тав тухыг харгалзан үйлдвэрлэгддэг.

=== Аялал, явган аяллын борооны цув ===

Аялал болон явган аялалд зориулсан загварууд нь бага жинтэй, авч явахад хялбар байхаас гадна салхи, борооноос хамгаалах чадвартай байх шаардлагатай. Зарим загвар нь агаарын уурыг гадагшлуулах мембрантай байдаг.

=== Пончо ===

'''Пончо''' нь толгойгоор өмсдөг, биеийн ихэнх хэсгийг бүрхсэн өргөн хийцтэй борооны хамгаалалтын хувцас юм. Зарим пончо нь өмсөж буй хүний биеэс гадна үүргэвчийг давхар бүрхэхээр хийгддэг.

=== Ажлын зориулалтын борооны хувцас ===

Гадаа орчинд удаан хугацаагаар ажилладаг хүмүүс усны хамгаалалттай хүрэм, өмд болон бусад хамгаалалтын хувцас хэрэглэдэг. Эдгээр нь барилгын ажил, хөдөө аж ахуй, загас агнуур болон бусад салбарт ашиглагдана.

== Усны хамгаалалт ба агаар нэвтрүүлэх чанар ==

Борооны цувны гол зориулалт нь гаднаас орж ирэх уснаас хамгаалах боловч хувцасны дотор талд хүний биеэс ялгарах усны уур хуримтлагдах асуудал үүсдэг. Иймээс орчин үеийн зарим борооны цув нь усны дуслыг нэвтрүүлэхгүй боловч усны уурыг тодорхой хэмжээгээр гадагшлуулах зориулалттай материал ашигладаг.

Усны хамгаалалтын чанарыг зөвхөн материалын нэрээр тодорхойлох боломжгүй. Даавууны бүтэц, бүрээс, мембран, оёдол, цахилгаан болон хаалтын хийц, хэрэглээний нөхцөл зэрэг олон хүчин зүйл борооны цувны бодит хамгаалалтад нөлөөлнө.

== Хэрэглээ ==

Борооны цувыг бороотой болон чийглэг цаг агаарт өдөр тутмын амьдрал, аялал жуулчлал, явган аялал, спорт, хөдөө аж ахуй, үйлдвэрлэл болон бусад гадаа үйл ажиллагаанд ашигладаг.

Хүйтэн улиралд борооны цувыг дулаан хувцасны гадуур өмсөж болох бөгөөд дулаан улиралд нимгэн, хөнгөн загварыг дангаар нь ашиглах боломжтой.

== Давуу болон сул тал ==

Борооны цувны гол давуу тал нь хүнийг хур тунадаснаас хамгаалж, дотуур хувцсыг норохоос сэргийлэх явдал юм. Хөнгөн синтетик материалаар хийсэн загваруудыг эвхэж, цүнхэнд авч явахад хялбар байдаг.

Харин ус нэвтрүүлдэггүй чанар өндөртэй зарим материал нь агаарын нэвчилт багатай байдаг тул удаан хугацаанд өмсөх үед дотор талд дулаан, чийг хуримтлагдаж болно. Мөн усны хамгаалалтын бүрээс нь удаан хугацааны хэрэглээ, угаалт болон механик үрэлтийн улмаас элэгдэх боломжтой.

== Арчилгаа ==

Борооны цувыг арчлахдаа үйлдвэрлэгчийн зааврыг дагах шаардлагатай. Зарим материал нь өндөр температур, хүчтэй угаалгын бодис болон индүүдлэгт мэдрэмтгий байдаг. Ус түлхэх гадаргуугийн боловсруулалттай хувцасны хамгаалалтын чанар хугацааны явцад буурч болох бөгөөд зориулалтын арчилгааны бүтээгдэхүүнээр сэргээх боломжтой.

== Мөн үзэх ==

* [[Хувцас]]
* [[Гадуур хувцас]]
* [[Пончо]]
* [[Ус нэвтрүүлдэггүй материал]]
* [[Нэхмэл эдлэл]]

== Эшлэл ==

{{reflist}}

[[Ангилал:Хувцас]]
[[Ангилал:Гадуур хувцас]]
[[Ангилал:Борооны хувцас]]</text>
      <sha1>tn94bz3gzpb0pf9d09y5ngwx70k7d9f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873467</id>
      <parentid>873439</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T03:25:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11736" sha1="i090n496g0vuqgn3fsvn7rnzowyizgx" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
[[Зураг:Yellow Raincoat.jpg|thumb|Шар цувтай хүүхэд]]
'''Борооны цув''' нь [[бороо]], нойтон цас зэрэг хур тунадасны нөлөөнөөс хүний бие болон хувцсыг хамгаалах зориулалттай ус нэвтрүүлдэггүй буюу усны нэвчилтийг бууруулсан материалаар хийсэн гадуур хувцас юм. Борооны цувыг ихэвчлэн гадуур хувцасны дээгүүр өмсдөг бөгөөд урт богино, хийц, материал болон зориулалтаараа олон янз байдаг.

[[Шотланд]]ын химич [[Чарльз Макинтош]] [[1823]] онд [[резин]] ашиглан ус нэвтрүүлдэггүй материал хийсэн ба түүгээр хийсэн цув [[Лондон]]д ихэд дэлгэрсэн аж.

[[1830]]-аад онд [[Томас Барберри]] &quot;Барберри&quot; нэрээр ус нэвтрүүлдэггүй цув худалдаалж эхэлсэн бөгөөд түүнийг нь [[дэлхийн нэгдүгээр дайн]]ы үед Английн агаарын цэргүүд өмсдөг байлаа.

Сүүлийн үед өмд, цамцнаас бүрдэх [[борооны хувцас]] дэлгэрч буй бөгөөд технологи нь сайжирч, хөлрөхөөс хамгаалдаг хувцас хийгдэж байна.

== Түүх ==

Ус нэвтрүүлдэггүй гадуур хувцасны хөгжлийн түүх нь ус чийгийг нэвтрүүлэхгүй болгох зориулалттай материалыг боловсруулахтай холбоотой. Эрт үед хүмүүс амьтны арьс, тос, лав болон байгалийн гаралтай бусад бодисыг ашиглан хувцасныхаа ус нэвтрүүлэх чанарыг багасгадаг байжээ.

19 дүгээр зуунд химийн үйлдвэрлэл болон нэхмэлийн технологи хөгжсөнөөр ус нэвтрүүлдэггүй хувцас үйлдвэрлэх шинэ арга бий болсон. Шотландын химич Чарльз Макинтош 1820-иод онд давхар даавууны хооронд резинэн уусмал ашигласан ус нэвтрүүлдэггүй материал боловсруулж, улмаар түүний нэрээр нэрлэгдсэн '''mackintosh''' төрлийн гадуур хувцас өргөн тархсан байна.

Дараа нь резинэн бүрээстэй даавуу, боловсруулсан хөвөн, синтетик полимер болон мембран материалуудыг ашиглах болсон. 20 дугаар зуунд нийлэг материал хөгжсөнөөр борооны цувыг илүү хөнгөн, уян хатан, эдэлгээ сайтай болгох боломжтой болсон.

== Материал ==

Орчин үеийн борооны цувыг янз бүрийн материалаар үйлдвэрлэдэг. Материалын сонголт нь усны хамгаалалт, агаар нэвтрүүлэх чанар, жин, уян хатан байдал болон зориулалтад нөлөөлнө.

Түгээмэл хэрэглэгддэг материалд:

* '''Поливинилхлорид (PVC)''' — ус нэвтрүүлэх чанар маш бага боловч харьцангуй хүнд, агаарын нэвчилт багатай.
* '''Полиуретан (PU)''' — даавууны гадаргууг бүрэх болон мембран хэлбэрээр ашигладаг.
* '''Полиэстер''' — хөнгөн, бат бөх синтетик ширхэгт бөгөөд усны хамгаалалттай бүрээстэй хослуулан хэрэглэдэг.
* '''Нейлон''' — хөнгөн бөгөөд урагдах болон элэгдэхэд харьцангуй тэсвэртэй.
* '''Мембран материал''' — усны дуслыг нэвтрүүлэхгүй боловч усны уурыг гадагшлуулах зориулалттай бичил сүвэрхэг буюу химийн мембран бүтэцтэй материал.
* '''Резинэн материал''' — ус нэвтрүүлэхгүй чанар сайтай боловч жин болон агаар нэвтрүүлэх чадварын хувьд зарим синтетик материалтай харьцуулахад сул талтай.

Зарим борооны цув нь гадаргуугийн ус түлхэх боловсруулалттай байдаг. Ийм боловсруулалт нь усны дуслыг даавууны гадаргуу дээр тогтоохгүй, урсаж зайлахад тусалдаг.

== Хийц ==

Борооны цувны үндсэн хийц нь ус болон чийгийг гаднаас дотогш нэвтрэхээс хамгаалахад чиглэгддэг. Уламжлалт загвар нь ихэвчлэн урт ханцуйтай, урт хормойтой бөгөөд урд хэсэгтээ товч, цахилгаан эсвэл бусад бэхэлгээтэй байна.

Зарим загварт:

* малгай буюу '''капюшон''';
* ус нэвтрэхээс хамгаалсан битүүмжилсэн оёдол;
* цахилгаантай эсвэл товчтой урд хаалт;
* ханцуйны үзүүрийг нарийсгах тохируулга;
* бүсэлхий болон хормойн тохируулга;
* гадна болон дотор халаас

зэрэг хийцийг ашигладаг.

Борооны цувны оёдол нь ус нэвтрэх боломжтой хэсгийн нэг учраас өндөр хамгаалалт шаардсан загварт оёдлын хэсгийг тусгай тууз болон битүүмжлэгч материалаар боловсруулдаг.

== Төрөл ==

Борооны цувыг зориулалт болон хийцээр нь хэд хэдэн төрөлд хувааж болно.

=== Өдөр тутмын борооны цув ===

Өдөр тутмын хэрэглээний борооны цув нь хот суурин газарт ажил, сургууль болон бусад зорилгоор явах үед өмсөхөд зориулагдсан. Эдгээр нь загвар, жин, эвхэж авч явах боломж болон тав тухыг харгалзан үйлдвэрлэгддэг.

=== Аялал, явган аяллын борооны цув ===

Аялал болон явган аялалд зориулсан загварууд нь бага жинтэй, авч явахад хялбар байхаас гадна салхи, борооноос хамгаалах чадвартай байх шаардлагатай. Зарим загвар нь агаарын уурыг гадагшлуулах мембрантай байдаг.

=== Пончо ===

'''Пончо''' нь толгойгоор өмсдөг, биеийн ихэнх хэсгийг бүрхсэн өргөн хийцтэй борооны хамгаалалтын хувцас юм. Зарим пончо нь өмсөж буй хүний биеэс гадна үүргэвчийг давхар бүрхэхээр хийгддэг.

=== Ажлын зориулалтын борооны хувцас ===

Гадаа орчинд удаан хугацаагаар ажилладаг хүмүүс усны хамгаалалттай хүрэм, өмд болон бусад хамгаалалтын хувцас хэрэглэдэг. Эдгээр нь барилгын ажил, хөдөө аж ахуй, загас агнуур болон бусад салбарт ашиглагдана.

== Усны хамгаалалт ба агаар нэвтрүүлэх чанар ==

Борооны цувны гол зориулалт нь гаднаас орж ирэх уснаас хамгаалах боловч хувцасны дотор талд хүний биеэс ялгарах усны уур хуримтлагдах асуудал үүсдэг. Иймээс орчин үеийн зарим борооны цув нь усны дуслыг нэвтрүүлэхгүй боловч усны уурыг тодорхой хэмжээгээр гадагшлуулах зориулалттай материал ашигладаг.

Усны хамгаалалтын чанарыг зөвхөн материалын нэрээр тодорхойлох боломжгүй. Даавууны бүтэц, бүрээс, мембран, оёдол, цахилгаан болон хаалтын хийц, хэрэглээний нөхцөл зэрэг олон хүчин зүйл борооны цувны бодит хамгаалалтад нөлөөлнө.

== Хэрэглээ ==

Борооны цувыг бороотой болон чийглэг цаг агаарт өдөр тутмын амьдрал, аялал жуулчлал, явган аялал, спорт, хөдөө аж ахуй, үйлдвэрлэл болон бусад гадаа үйл ажиллагаанд ашигладаг.

Хүйтэн улиралд борооны цувыг дулаан хувцасны гадуур өмсөж болох бөгөөд дулаан улиралд нимгэн, хөнгөн загварыг дангаар нь ашиглах боломжтой.

== Давуу болон сул тал ==

Борооны цувны гол давуу тал нь хүнийг хур тунадаснаас хамгаалж, дотуур хувцсыг норохоос сэргийлэх явдал юм. Хөнгөн синтетик материалаар хийсэн загваруудыг эвхэж, цүнхэнд авч явахад хялбар байдаг.

Харин ус нэвтрүүлдэггүй чанар өндөртэй зарим материал нь агаарын нэвчилт багатай байдаг тул удаан хугацаанд өмсөх үед дотор талд дулаан, чийг хуримтлагдаж болно. Мөн усны хамгаалалтын бүрээс нь удаан хугацааны хэрэглээ, угаалт болон механик үрэлтийн улмаас элэгдэх боломжтой.

== Арчилгаа ==

Борооны цувыг арчлахдаа үйлдвэрлэгчийн зааврыг дагах шаардлагатай. Зарим материал нь өндөр температур, хүчтэй угаалгын бодис болон индүүдлэгт мэдрэмтгий байдаг. Ус түлхэх гадаргуугийн боловсруулалттай хувцасны хамгаалалтын чанар хугацааны явцад буурч болох бөгөөд зориулалтын арчилгааны бүтээгдэхүүнээр сэргээх боломжтой.

== Мөн үзэх ==

* [[Хувцас]]
* [[Гадуур хувцас]]
* [[Пончо]]
* [[Ус нэвтрүүлдэггүй материал]]
* [[Нэхмэл эдлэл]]

== Эшлэл ==

{{reflist}}

[[Ангилал:Хувцас]]
[[Ангилал:Гадуур хувцас]]
[[Ангилал:Борооны хувцас]]</text>
      <sha1>i090n496g0vuqgn3fsvn7rnzowyizgx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нобелийн шагнал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9175</id>
    <revision>
      <id>873487</id>
      <parentid>846188</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T10:28:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>873487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10038" sha1="ab1vkvf8596xlm8zj7u6te9g0la17tq" xml:space="preserve">[[Зураг:NobelP2.png|thumb|right|200px|Альфред Нобел (1833-1896)]]

'''Нобелийн шагнал''' ({{lang-sv|Nobelpriset}}, {{lang-no|Nobelprisen}}, {{lang-en|Nobel Prize}}) нь [[динамит]]ыг нээсэн эрдэмтэн [[Альфред Нобель|Альфред Нобелийн]] гэрээслэлийн дагуу [[1901]] оноос жил тутам олгож эхэлсэн олон улсын хамгийн нэр хүндтэй шагнал юм.

Альфред Нобель 1833 оны 10 дугаар сарын 21 [[Швед|Швед Улс]]&lt;nowiki/&gt;ын [[Стокхольм|Стокгольм]] хотод инженер гэр бүлд төрсөн. Тэрээр химич, инженер болон зохион бүтээгч байсан. 1894 году А.Нобель &quot;Бофорс&quot; хэмээх төмөрлөгийн концерн худалаж авч улмаар тус үйлдвэр зэвсэгийн том үйлдвэр болсон. Амьдралынхаа турш А.Нобель өөрийн 355 шинэ зохион бүтээлүүдээрээ маш их хөрөнгө хуримтлуулж чаджээ. Түүний үлдээсэн гэрээслэлийн дагуу Нобелийн шагналыг физик, хими, биологи, физиологи анагаахын шинжлэх ухаан, уран зохиол, энхтайваны үйлст гаргасан том ололт амжилт, агуу нээлт, томоохон хувь нэмрээ оруулсан хүмүүст олгодог болсон юм.

2020 оны байдлаар нийт 923 хүнд болон 27 байгууллагад (зөвхөн энхтайвны төлөө шагналыг байгууллагад олгодог) олгоод байна. Шагналын хэмжээ нь 2020 оны байдлаар 9 сая швед крон буюу 1 сая гаруй америк доллар орчим байдаг байна. 

== Шагнал олгодог салбарууд ==
* [[Физик]]
* [[Хими]]
* [[Биологи]]-[[анагаах ухаан]]
* [[Уран зохиол]]
* [[Энхтайван]]
* [[Эдийн засаг]]

Дээрх 6 салбарт олгодог шагнал нь тухайн салбарынхаа хувьд хамгийн нэр хүндтэй шагнал болдог. Сүүлийн жилүүдэд генетик хими зэрэг биологи-анагаах ухаан болон химийн салбарын аль алинд нь хамаарах [[шинжлэх ухаан]]ы салбарууд олширч байгаа.

== Сонгон шалгаруулалт ==
Физик, хими, эдийн засгийн салбарын шагналыг [[Шведийн шинжлэх ухааны академи]], биологи-анагаах ухааны салбарын шагналыг [[Каролинскагийн институт]], энхтайвны салбарын шагналыг [[Норвеги]]йн парламент, уран зохиолын шагналыг [[Шведийн академи]] тус тус шалгаруулдаг.

Шагнал хүртэгсдэд өгөх мөнгөн шагнал нь Альфред Нобелийн үлдээсэн хөрөнгөнд үндэслэж байгуулагдсан [[Нобелийн сан]]гаас олгогдоно. Гэхдээ эдийн засгийн салбарын шагнал нь [[1968]] онд бий болж, [[1969]] оноос олгогдож эхэлсэн бөгөөд шагналыг [[Шведийн төв банк]]ны сан гаргадаг байна. Эдийн засгийн салбарын шагналын албан ёсны нэр нь &quot;Эдийн засгийн салбар дахь Альфред Нобелийн дурсгалын шагнал&quot; бөгөөд нарийн утгаараа Нобелийн шагнал биш болно.

Нобелийн шагналын сонгон шалгаруулалт нь нийтэд ил зарлагддаггүй. Иймээс албан ёсоор Нобелийн шагналд нэр дэвшигч гэсэн ойлголт байхгүй, харин олон нийтийн дунд Нобелийн шагналд ойрхон хүн гэх зэргээр яригдах тохиолдлууд бий.

== Шагнал гардуулах ёслол ==
Нобелийн шагналыг түүний нас барсан өдөр болох [[12 сарын 10]]-нд гардуулдаг бөгөөд энхтайвны салбарын шагналаас бусад 5 шагналыг  [[Швед]]ийн нийслэл [[Стокхольм]] хотын концертын танхимд, энхтайвны шагналыг [[Норвеги]]йн нийслэл [[Осло]] хотын захиргааны байранд гардуулдаг байна. Нобелийн шагналтнууд дурсгалын лекц унших заншил тогтсон байдаг.

== Монгол хүнтэй холбогдох нь ==
Монгол Улсын иргэдээс тус шагналыг хүртсэн тохиолдол хараахан гараагүй байна. Химийн зэвсгийг хориглох байгууллагад Нобелийн энхтайвны шагналыг 2013 онд олгожээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons
Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2013/opcw/facts/ |access-date=2026-01-17 |website=nobelprize.org |language=en}}&lt;/ref&gt; Нобелийн шагнал хүртсэнтэй холбоотойгоор тус байгууллага нь ажиллаж байсан хүмүүстээ сертификат, дурсгалын медальон олгоход химийн зэвсгийн шинжээч хурандаа, доктор Д.Эрдэнэцогт багтсан байна.

== Нэгээс олон удаа шагнал хүртэгчид ==

* '''[[Мари Кюри]]''' 2 удаагийн шагналтан, физикийн салбарт 1903 онд, химийн салбарт 1911 онд шагнал хүртсэн.
* '''Олон улсын улаан загалмай нийгэмлэг''' 3 удаагийн шагналтан, энх тайвны салбарт 1917, 1944, 1963 онуудад шагнал хүртсэн.
* '''[[Лайнус Полинг]]''' 2 удаагийн шагналтан, химийн салбарт 1954 онд, энх тайвны салбарт 1962 онд шагнал хүртсэн.
* '''[[Жон Бардин]]''' 2 удаагийн шагналтан, физикийн салбарт 1956, 1972 онд шагнал хүртсэн.
* '''Фредерик Сенгер''' 2 удаагийн шагналтан, химийн салбарт 1958, 1980 онд шагнал хүртсэн.
* '''НҮБ-ын Дүрвэгсдийн асуудал эрхэлсэн дээд комиссарын газар''' 2 удаагийн шагналтан, энх тайвны салбарт 1954, 1981 онд шагнал хүртсэн.
* '''Карл Барри Шарплэсс''' 2 удаагийн шагналтан, химийн салбарт 2001, 2022 онд шагнал хүртсэн.

== Онцлогууд ==
* Математикийн салбарт Нобелийн шагнал байдаггүй нь Альфред Нобель математикчдад дургүй байсантай холбоотой гэгддэг. Учир нь түүний хайрт бүсгүй нь Франц Лемарж хэмээх математикчтай гэрлэж Франц түүнийг олны өмнө илт доромжилсон ба энэ явдлыг тэрээр насан туршдаа санан явсан байна. Математикийн салбарын хамгийн нэр хүндтэй шагнал нь [[Фильдсийн медаль]] болно.
* Нобелийн шагналыг нэхэн олгодоггүй боловч НҮБ-ийн ерөнхий нарийн бичгийн дарга агсан [[Даг Хаммаршёльд]]од энхтайвны салбарын шагналыг нэхэн олгож байсан тохиолдол бий.
* Нобелийн шагнал хүртсэн боловч хүлээн авахаас татгалзсан 3 хүн байдаг. Тэдгээр нь [[Жан-Пол Сартр]], [[Борис Пастернак]], [[Ле Дук То]] нар юм.
* Уран зохиолын салбарын шагналыг түүхийн зохиол, философийн зохиолууд хүртэж байсан удаатай ч Их Британийн ерөнхий сайд [[Уинстон Черчилль|Уинстон Черчиллийн]] &quot;Дэлхийн хоёрдугаар дайны тэмдэглэл&quot;-ийг нэр дэвшүүлэх эсэх талаар ширүүн маргаан өрнөсний эцэст зөвхөн цэвэр уран зохиолын бүтээлд олгож байхаар болжээ.

== Мөн үзэх ==
* [[Нобелийн сан]]
* [[Нобелийн шагналтнуудын нэрс]]
* [[Абелийн шагнал]]
* [[Фильдсийн медаль]]

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Nobel Prize|Нобелийн шагнал}}
{{Wiktionary}}
* [https://www.nobelprize.org/ Бүх Нобелийн шагналтны намтар бүхий албан ёсны цахим хуудас] (англи хэлээр)
* [https://nobelprizemuseum.se/ Стокхольм дахь Нобелийн музей]

== Эшлэл ==
&lt;references/&gt;

[[Ангилал:Нобелийн шагнал| ]]
[[Ангилал:Шведийн шинжлэх ухаан]]
[[Ангилал:Шведийн шагнал]]
[[Ангилал:1901 онд анх гардуулсан шагнал]]</text>
      <sha1>ab1vkvf8596xlm8zj7u6te9g0la17tq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Филиппин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9223</id>
    <revision>
      <id>873418</id>
      <parentid>873073</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T16:49:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29463" sha1="dpem507l6tfq3cs0knxsk8ly9qh0qa8" xml:space="preserve">{{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}}
{{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;{{МонголЮникод|ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ&lt;br/&gt;ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ&lt;br/&gt;ᠹᠢᠯᠢᠫᠫᠢᠨ&lt;br/&gt;ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}&lt;/span&gt;
| common_name            = Филиппин
| native_name            = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}}
| image_flag             = Flag of the Philippines.svg
| flag_size              = 130
| flag_type              = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Coat of arms of the Philippines.svg
| symbol_type            = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = &lt;br /&gt;{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}&lt;ref&gt;{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&quot;Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө&quot;
| national_anthem        = &quot;{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}&quot;&lt;br /&gt;&quot;Шилмэл нутаг&quot;{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}}
| image_map              = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}}
| capital                = [[Манила]] (''де-юре'')&lt;br /&gt;[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох &quot;Метро Манила&quot; гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.&lt;ref&gt;{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}&lt;/ref&gt; Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'')
| largest_city           = [[Кесон хот]]&lt;!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--&gt;
| official_languages     = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]]
| recognized_regional_languages = {{collapsible list
  | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]&lt;ref name=&quot;GMA-DepEd-7-Languages&quot; /&gt;
  | [[Акланон хэл]]
  | [[Бикол хэл]]
  | [[Варай хэл]]
  | [[Иватан хэл]]
  | [[Ибанаг хэл]]
  | [[Илокано хэл]]
  | [[Капампанган хэл]]
  | [[Кинарайа хэл]]
  | [[Магинданао хэл]]
  | [[Маранао хэл]]
  | [[Пангасинан хэл]]
  | [[Самбал хэл]]
  | [[Себуана хэл]]
  | [[Суригаонон хэл]]
  | [[Тагалог хэл]]
  | [[Таусуг хэл]]
  | [[Хилигайнон хэл]]
  | [[Чабакано хэл]]
  | [[Якан хэл]]
 | }}
| languages_type         = Үндэсний [[дохионы хэл]]
| languages              = [[Филиппиний дохионы хэл]]
| languages_sub          = yes
| languages2_type        = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: &quot;Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой.&quot; гэж заасан байдаг&lt;ref name=&quot;GovPH-OfficialLanguage&quot; /&gt;}}
| languages2             = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]]
 &lt;!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--&gt;| languages2_sub         = yes
| ethnic_groups          = {{#invoke:list|unbulleted
  | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]]
  | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]]
  | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]]
  | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]]
  | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]]
 }}
| ethnic_groups_year     = 2010&lt;ref name=&quot;PSAGovPH-2021-Figures&quot; /&gt;&lt;!-- using figures for 2010 given in the cited source--&gt;&lt;!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--&gt;
| demonym                = [[Филиппинчүүд‎]]&lt;br /&gt;
[[Пиной]]&lt;br /&gt;(''ярианы'')
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1          = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Бонгбонг Маркос]]&lt;!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title2          = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]
| leader_name2           = [[Сара Дутерте]]&lt;!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title3          = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]]
| leader_name3           = [[Мигз Зубири]]&lt;!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title4          = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]]
| leader_name4           = [[Мартин Ромуалдес]]&lt;!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title5          = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]
| leader_name5           = [[Александр Гесмундо]]
| legislature            = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]]
| upper_house            = [[Филиппиний Сенат|Сенат]]
| lower_house            = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]]
| sovereignty_type       = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]]
| sovereignty_note       = ([[АНУ]]-аас)
| established_event1     = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]]
| established_date1      = 6 сарын 12, 1898 он
| established_event2     = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]]
| established_date2      = 12 сарын 10, 1898 он
| established_event3     = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]]
| established_date3      = 11 сарын 15, 1935 он
| established_event4     = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]]
| established_date4      = 7 сарын 4, 1946 он
| established_event5     = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date5      = 2 сарын 2, 1987 он
| area_km2               = 300000
| area_footnote          = &lt;ref name=&quot;NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991&quot;&gt;{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Boquet-2017&quot;&gt;{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}&lt;/ref&gt;{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}}
| area_link              = Филиппиний газарзүй
| area_label             = Нийт
| area_rank              = 72
| area_sq_mi             = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = 0.61&lt;ref name=&quot;CIAWorldFactBook&quot;&gt;{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (дотоод ус)
| area_label2            = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]]
| area_data2             = 298,170 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| population_census      = 109,035,343
| population_census_year = 2020
| population_density_km2 = 336
| population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}&lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 37
| GDP_PPP                = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot;&gt;{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2022&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2023
| GDP_PPP_rank           = 29
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 117
| GDP_nominal            = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2023
| GDP_nominal_rank       = 36
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 124
| Gini                   = 41.2 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2021
| Gini_change            = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| HDI                    = 0.699 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNDPOrg-HDI&quot;&gt;{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 116
| currency               = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]])
| currency_code          = PHP
| time_zone              = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]]
| utc_offset             = +08:00
| drives_on              = баруун&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&amp;pg=PA716 716] |language=en }}&lt;/ref&gt;
| calling_code           = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]]
| cctld                  = [[.ph]]
| religion               = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap;
  |
{{Tree list}}
* 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]]
** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]]
** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]]
{{Tree list/end}}
  |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]]
  |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]]
 }}
| religion_year          = 2015
| religion_ref           = &lt;ref name=&quot;PSAGovPH-2021-Figures&quot;&gt;{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}&lt;/ref&gt;
}}

'''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , &lt;small&gt;[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]&lt;/small&gt; ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс'''  (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. 

Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.&lt;ref name=&quot;population&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IMF2006&quot; /&gt; Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.&lt;ref name=&quot;IMF2006&quot; /&gt; Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно.

1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө &lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text=&quot;Name Change for the Philippines&quot;|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].&lt;/ref&gt;, Филиппинд  [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. 

[[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.&lt;ref name=&quot;CIAfactbook&quot; /&gt;

2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна.  

Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.&lt;ref name=&quot;encarta&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}}&lt;/ref&gt; 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.&lt;ref name=CIAfactbook /&gt;

== Нэрийн гарал үүсэл ==
Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.&lt;ref name=&quot;etymology&quot;&gt;{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}&lt;/ref&gt; Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.&lt;ref name=&quot;etymology&quot; /&gt;

[[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]]

== Улс төрийн тогтолцоо ==
1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм.

Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог.

== Гадаад харилцаа ==
Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон.

Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм.

Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг.

== Тэмдэглэл ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
&lt;!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--&gt;
'''Албан ёсны'''
* [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites

'''Газрын зураг'''
* [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&amp;x=122915039&amp;z=6&amp;l=0&amp;m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia]
&lt;!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--&gt;

'''Бусад'''
&lt;!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--&gt;
* [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad]
* [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America]
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines]
* [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines]
* [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines]
* [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos]
* [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]])
* [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor)
* [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&amp;A about the Philippines]

{{Ази}}

&lt;!--Categories--&gt;
&lt;!--Interwikis--&gt;

[[Ангилал:Филиппин| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]]
[[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]]
[[Ангилал:Арлын орон]]
[[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>dpem507l6tfq3cs0knxsk8ly9qh0qa8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нова Скоша</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9349</id>
    <revision>
      <id>873400</id>
      <parentid>856142</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T12:17:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15668" sha1="2h7puyqvgnz2euu3t1vvti3owrnz0ml" xml:space="preserve">{{Инфобокс Канадын муж буюу нутаг дэвсгэр
| нэр                 = Нова Скоша
| гадаад_нэр          = {{Lang-en|Nova Scotia}}&lt;br /&gt;{{Lang-fr|Nouvelle-Écosse}}&lt;br /&gt;[[Шотландын Гэл хэл]]:Alba Nuadh 
| хоч                 = 
| далбаа              = Flag of Nova Scotia.svg
| сүлд                = Coat of Arms of Nova Scotia.svg
| газрын_зураг        = Nova Scotia, Canada.svg
| газрын_зургийн_нэр  =
| уриа                = [[Латин хэл]]: ''Munit Hae et Altera Vincit''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(&quot;Нэг нь хамгаалж, нөгөө нь эзэлдэг&quot;)&lt;/small&gt;
| албан_ёсны_хэл      = [[Англи хэл|англи]]
| бэлэгдэл_төрөл1     = Цэцэг
| бэлэгдэл1           = [[Файл:Trailing arbutus 2006.jpg|left|30px]] Хаврын цэцэг
| бэлэгдэл_төрөл2     = Мод
| бэлэгдэл2           = [[Файл:Picea rubens cone.jpg|left|30px]] Улаан гацуур
| бэлэгдэл_төрөл3     = Шувуу
| бэлэгдэл3           = [[Файл:OspreyNASA.jpg|left|30px]] Явлаг сар
| бэлэгдэл_төрөл4     = Нохой
| бэлэгдэл4           = Нова Скошагийн ритрийвер
| нийслэл             = [[Халифакс]]
| том_хот             = [[Халифакс]]
| том_метро           = Халифакс хотын бүс
| ерөнхий_сайд        = [[Айин Ранкин]]
| ерөнхий_сайдын_нам  = [[Нова Скошагийн Либерал нам | Либерал]]
| захирагч            = [[Жозеф Артур Лебланк]]
| захирагч_төрөл      = Дэд Захирагч
| шуудан_товчлол      = NS
| шуудангийн_код      = B
| нутаг_байр          = 12
| нутаг_тайлбар       = 
| нийт_нутаг          = 55,283
| хуурай_газар        = 53,338
| ус                  = 1,946
| усны_эзлэх_хувь     = 3.5
| хүн_ам_байр         = 7
| хүн_ам              = 935,962 (тооцоо)&lt;ref&gt;{{cite web | author= Statistics Canada|title= Canada's population estimates 2008-06-25 |accessdate=2008-06-25 |url=http://www.statcan.ca/Daily/English/080625/d080625b.htm}}&lt;/ref&gt;
| хүн_ам_он           = 2008
| хүн_ам_тайлбар      = 
| нягтшил             = 17.49
| ДНБ_он              = 2006
| ДНБ_нийт            = C$31.966&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm |title=Statistics Canada Gross domestic product, expenditure-based, by province and territory |access-date=2008-10-04 |archive-date=2008-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420144936/http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| ДНБ_байр            = 7
| нэг_хүнд_ДНБ        = C$34,210
| нэг_хүнд_ДНБ_байр   = 11
| ДНБ_тайлбар         = 
| элссэн_дараалал     = 1
| элссэн_огноо        = 1867 оны долдугаар сарын 1
| цагийн_бүс          = −4
| танхимын_суудал     = 11
| сенатын_суудал      = 10
| ISOкод              = CA-NS
| вэбсайт             = www.gov.ns.ca
}}
'''Нова Скоша''' (&quot;Шинэ Шотланд&quot; гэсэн үгний [[Латин хэл]]ний хувилбар; {{Lang-en|Nova Scotia}}; [[Шотландын Гэл хэл]]: ''Alba Nuadh''; {{lang-fr|Nouvelle-Écosse}}) нь [[Канад]]ын зүүн өмнөд эрэгт орших муж. Энэ муж нь Канадын Атлантын Далайн эргийн хамгийн олон хүн амтай муж. Нийслэл [[Халифакс]] нь бүс нутгийнхаа эдийн засгийн томоохон төв болно. Нова Скоша нь нутаг дэвсгэрийн хэмжээгээр Канадын хоёрдахь жижиг муж бөгөөд нийт 55,284&amp;nbsp;км² нутаг дэвсгэртэй. Хүн ам нь 935,962&lt;ref&gt;{{cite web | author= Statistics Canada|title= Canada's population estimates 2008-06-25 |accessdate=2008-06-25 |url=http://www.statcan.ca/Daily/English/080625/d080625b.htm}}&lt;/ref&gt; буюу Канадын дөрөвдэх цөөн хүн амтай муж боловч хүн амын нягтшилаар хоёрт ордог.

Нова Скошагийн эдийн засаг байгалийн баялаг дээр суурилсан уламжлалтай боловч XX зууны дунд үеэс хойш олон салбартай болон хөгжиж байгаа. Загас агнуур, уул уурхай, ой мод, хөдөө аж ахуйн салбарууд маш чухал байр суурьтай хэвээр байгаа бөгөөд аялал жуулчлал, технологи, кино, хөгжим, санхүүгийн салбарууд шинээр хөгжиж байна.

Тус муж нь Далайн бүх бүс нутаг багтдаг Мигмагийн Микмак үндэстний хэд хэдэн бүсийг хамарсан бөгөөд түүнчлэн Мэн, Ньюфаундленд, Гаспэ хойгийн хэсгийг хамардаг. Нова Скошад анх Европын колоничлогчид ирэхэд Микмакчууд амьдардаг байлаа. 1604 онд [[Франц]]ын колоничлогчид [[Флорида]]гаас хойш орших Европын анхны байнгын сууринг [[Порт Роял, Нова Скоша|Порт Роялд]] байгуулж, Акадиа хэмээн нэршсэн газрыг бий болгожээ. 1713-1760 онд [[Британийн Эзэнт Улс]] тус бүс нутгийг хяналтдаа оруулж, 1749 онд Халифакст шинэ нийслэлийг байгуулсан. 1867 онд Нова Скоша нь [[Нью-Брансвик]], Канадын Мужийн (сүүлд [[Онтарио]], [[Кэбэк]] мужууд болсон) хамт Канадын Холбоог үндэслэн байгуулагч мужуудын нэг болсон.

== Тайлбар ==
{{reflist}}

== Номзүй ==
=== Судалгаанууд ===
* Beck, J. Murray. ''The Government of Nova Scotia'' University of Toronto Press, 1957, the standard history
* Choyce, Lesley. ''Nova Scotia: Shaped by the Sea. A Living History.'' Toronto: Penguin Books Canada, 1996. 305 pp. 
* Donovan, Kenneth, ed. ''Cape Breton at 200: Historical Essays in Honour of the Island's Bicentennial, 1785-1985.'' Sydney, N.S.: U. Coll. of Cape Breton Pr., 1985. 261 pp.
* Fingard, Judith; Guildford, Janet; and Sutherland, David. ''Halifax: The First 250 Years'' Halifax: Formac, 1999. 192 pp. 
* Girard, Philip; Phillips, Jim; and Cahill, Barry, ed. ''The Supreme Court of Nova Scotia, 1754-2004: From Imperial Bastion to Provincial Oracle'' U. of Toronto Press 2004.
* Johnson, Ralph S. ''Forests of Nova Scotia: A History.'' Tantallon: Nova Scotia Dept. of Lands and Forests; Four East Publ., 1986. 407 pp. 
* Loomer, L. S. ''Windsor, Nova Scotia: A Journey in History.'' Windsor, N.S.: West Hants Hist. Soc., 1996. 399 pp.
* Robertson, Allen B. ''Tide &amp; Timber: Hantsport, Nova Scotia, 1795-1995.'' Hantsport, N.S.: Lancelot, 1996. 182 pp. 
* Robertson, Barbara R. ''Sawpower: Making Lumber in the Sawmills of Nova Scotia.'' Halifax: Nimbus; Nova Scotia Mus., 1986. 244 pp. 

=== 1900 оноос хойших ===
* Beck, J. Murray. ''Politics of Nova Scotia. vol 2: 1896-1988.'' Tantallon, N.S.: Four East 1985 438 pp.
* Bickerton, James P. ''Nova Scotia, Ottawa and the Politics of Regional Development.'' U. of Toronto Press 1990. 412 pp. 
* Creighton, Wilfred. ''Forestkeeping: A History of the Department of Lands and Forests in Nova Scotia, 1926-1969.'' Halifax: Nova Scotia Dept. of Lands and Forests, 1988. 155 pp. 
* Earle, Michael, ed. ''Workers and the State in Twentieth Century Nova Scotia.'' Fredericton: Acadiensis, 1989. 
* Frank, David. ''J. B. McLachlan: A Biography - the Story of a Legendary Labour Leader and the Cape Breton Coal Miners.'' Toronto: Lorimer, 1999. 592 pp.
* Fraser, Dawn. ''Echoes from Labor's Wars: The Expanded Edition, Industrial Cape Breton in the 1920's, Echoes of World War One, Autobiography and Other Writings.'' Wreck Cove, N.S.: Breton Books, 1992. 177 pp. 
* McKay, Ian. ''The Quest of the Folk: Antimodernism and Cultural Selection in Twentieth-Century Nova Scotia.'' McGill-Queen's U. Pr., 1994. 371 pp. 
* McKay, Ian. ''The Craft Transformed: An Essay on the Carpenters of Halifax, 1885-1985.'' Halifax, N.S.: Holdfast, 1985. 148 pp. 
* March, William DesB. ''Red Line: The Chronicle-Herald and Mail-Star, 1875-1954.'' Halifax, N.S.: Chebucto Agencies, 1986. 415 pp. 
* Morton, Suzanne. ''Ideal Surroundings: Domestic Life in a Working-Class Suburb in the 1920s.'' U. of Toronto Pr., 1995. 201 pp. about Richmond Heights
* Sandberg, L. Anders and Clancy, Peter. ''Against the Grain: Foresters and Politics in Nova Scotia.'' U. of British Columbia Pr., 2000. 352 pp. 
* Sandberg, L. Anders, ed. ''Trouble in the Woods: Forest Policy and Social Conflict in Nova Scotia and New Brunswick.'' Fredericton, N.B.: Acadiensis, 1992. 234 pp. 

=== 1900 оноос өмнөх ===
* Beck, J. Murray. '' Joseph Howe Volumes I &amp; II : Conservative Reformer 1804-1848; The Briton Becomes Canadian 1848-1873'' (1984)
* Beck, J. Murray. ''Politics of Nova Scotia. vol 1 1710-1896'' Tantallon, N.S.: Four East 1985 438 pp.
* Bell, Winthrop P. ''The &quot;Foreign Protestants&quot; and the Settlement of Nova Scotia: The History of a Piece of Arrested British Colonial Policy in the Eighteenth Century.'' (1961). reprint Fredericton, N.B.: Acadiensis for Mount Allison U., Cen. for Can. Studies, 1990. 673 pp. 
* Brebner, John Bartlet. ''New England's Outpost. Acadia before the Conquest of Canada'' (1927)
* Brebner, John Bartlet. ''The Neutral Yankees of Nova Scotia: A Marginal Colony During the Revolutionary Years'' (1937)
* Byers, Mary and McBurney, Margaret. ''Atlantic Hearth: Early Homes and Families of Nova Scotia.'' U. of Toronto Press, 1994. 364 pp. 
* Campey, Lucille H. ''After the Hector: The Scottish Pioneers of Nova Scotia and Cape Breton'' Toronto: Natural Heritage Books, 2004. 376 pp.
* J. A. Chisholm, ed. ''Speeches and Public Letters of Joseph Howe'' 2 vol Halifax, 1909
* Conrad, Margaret and Moody, Barry, ed. ''Planter Links: Community and Culture in Colonial Nova Scotia.'' Fredericton, : Acadiensis, 2001. 236 pp. 
* Conrad, Margaret, ed. ''Intimate Relations: Family and Community in Planter Nova Scotia, 1759-1800.'' Fredericton, : Acadiensis, 1995. 298 pp. 
* Conrad, Margaret, ed. ''Making Adjustments: Change and Continuity in Planter Nova Scotia, 1759-1800.'' Fredericton: Acadiensis, 1991. 280 pp. 
* Cuthbertson, Brian. ''Johnny Bluenose at the Polls: Epic Nova Scotian Election Battles, 1758-1848.'' Halifax: Formac, 1994. 344 pp. 
* Donald A. Desserud; &quot;Outpost's Response: The Language and Politics of Moderation in Eighteenth-Century Nova Scotia&quot; [https://web.archive.org/web/20100312205803/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=5002307961 ''American Review of Canadian Studies,'' Vol. 29, 1999 online]
* Faragher, John Mack. ''A Great and Noble Scheme: The Tragic Story of the Expulsion of the French Acadians from Their American Homeland'' (2006)
* Frost, James D. ''Merchant Princes: Halifax's First Family of Finance, Ships, and Steel'' Toronto: Lorimer, 2003. 376 pp. 
* Gwyn, Julian. ''Excessive Expectations: Maritime Commerce and the Economic Development of Nova Scotia, 1740-1870'' McGill-Queen's U. Pr., 1998. 291 pp. 
* Hornsby, Stephen J. ''Nineteenth-Century Cape Breton: A Historical Geography.'' McGill-Queen's U. Pr., 1992. 274 pp. 
* Johnston, A. J. B. ''Control and Order in French Colonial Louisbourg, 1713-1758.'' Michigan State U. Pr., 2001. 346 pp. 
* Krause, Eric; Corbin, Carol; and O'Shea, William, ed. ''Aspects of Louisbourg: Essays on the History of an Eighteenth-Century French Community in North America.'' Sydney, N.S.: U. Coll. of Cape Breton Pr., 1995. 312 pp. 
* Lanctôt, Léopold. ''L'Acadie des Origines, 1603-1771'' Montreal: Fleuve, 1988. 234 pp. 
* McKay, Ian. ''The Craft Transformed: An Essay on the Carpenters of Halifax, 1885-1985.'' Halifax, N.S.: Holdfast, 1985. 148 pp. 
* MacKinnon, Neil. ''This Unfriendly Soil: The Loyalist Experience in Nova Scotia, 1783-1791.'' McGill-Queen's U. Pr., 1986. 231 pp. 
* Mancke, Elizabeth. ''The Fault Lines of Empire: Political Differentiation in Massachusetts and Nova Scotia, ca. 1760-1830'' [https://web.archive.org/web/20080323110556/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=109185194 Routledge, 2005. 214 pp. online]
* Marble, Allan Everett. ''Surgeons, Smallpox, and the Poor: A History of Medicine and Social Conditions in Nova Scotia, 1749-1799.'' McGill-Queen's U. Pr., 1993. 356 pp. 
* Pryke, Kenneth G. ''Nova Scotia and Confederation, 1864-74'' (1979) (ISBN 0-8020-5389-0)
* Reid, John G. et al. ''The &quot;Conquest&quot; of Acadia, 1710: Imperial, Colonial, and Aboriginal Constructions.'' U. of Toronto Pr., 2004. 297 pp. 
* Waite, P. B. ''The Lives of Dalhousie University. Vol. 1: 1818-1925, Lord Dalhousie's College.'' McGill-Queen's U. Pr., 1994. 338 pp. 
* Walker, James W. St. G. ''The Black Loyalists: The Search for a Promised Land in Nova Scotia and Sierra Leone, 1783-1870.'' (1976). reprint U. of Toronto Pr., 1992. 438 pp
* Whitelaw, William Menzies; ''The Maritimes and Canada before Confederation'' [https://web.archive.org/web/20100311074316/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=900720 (1934) online]

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Nova Scotia}}
{{Wiktionary}}
;Албан ёсны холбоос
* [http://www.gov.ns.ca Government of Nova Scotia]
* [http://www.novascotialife.com Nova Scotia - Come To Life (Main gateway website for tourism, immigration, business, etc. links)]
* [http://novascotia.com Tourism Nova Scotia]
* [http://parks.gov.ns.ca/ Nova Scotia Provincial Parks]
* [https://web.archive.org/web/20080205013406/http://www.gov.ns.ca/gov_index.asp#depts Complete government directory]
* [https://web.archive.org/web/20171220222616/http://weatheroffice.ec.gc.ca/forecast/canada/index_e.html?id=ns Nova Scotia current weather]
* [https://web.archive.org/web/20100419024000/http://atlantic-web1.ns.ec.gc.ca/climatecentre/default.asp?lang=En&amp;n=61405176-1 Nova Scotia Climate]

;Бусад холбоос
* [https://web.archive.org/web/20150810075309/http://www.coastalcommunities.ns.ca/ Coastal Communities Network] current issues and community profiles, coastal information, community development
* [http://www.acadian-home.org Acadian Ancestral Home] - Acadian history and census records 
* [https://web.archive.org/web/20150514070814/http://ns1763.ca/remem/countymon.html Photographs of War Memorials &amp; Historic Monuments in Nova Scotia]
* [http://www.panomaster.com/gallery.html 360x180° Spherical Panoramic Images of Nova Scotia]
* [https://web.archive.org/web/20150906112731/http://alts.net/ns1625/histindx.html Little-Known Portions of Nova Scotia History]
* [http://pitres.us/pitrehistoryhome.html Pitre Acadian genealogy]

{{Канадын мужууд ба нутаг дэвсгэрүүд}}

[[Ангилал:Нова Скоша| ]]
[[Ангилал:Канадын хойг]]
[[Ангилал:Хойд Америкийн хойг]]
[[Ангилал:Атлантын далайн хойг]]
[[Ангилал:Канадын муж]]</text>
      <sha1>2h7puyqvgnz2euu3t1vvti3owrnz0ml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Принс Эдвардын Арал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9350</id>
    <revision>
      <id>873405</id>
      <parentid>856154</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T13:26:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10244" sha1="6ccd51m1twvujlg3awzs2axf6exdg98" xml:space="preserve">{{Инфобокс Канадын муж буюу нутаг дэвсгэр
| нэр                 = Принс Эдвардын Арал
| гадаад_нэр          = {{Lang-en|Prince Edward Island}}&lt;br /&gt;{{Lang-en|Île-du-Prince-Édouard}}
| хоч                 = 
| далбаа              = Flag of Prince Edward Island.svg
| сүлд                =
| газрын_зураг        = PEI, Canada.svg
| газрын_зургийн_нэр  =
| уриа                = [[Латин хэл]]: ''Parva sub ingenti''&lt;small&gt;&lt;br /&gt;(&quot;Их нь хамгаалсан бага&quot;)&lt;/small&gt;
| албан_ёсны_хэл      = [[Англи хэл|англи]] (''[[де-факто]]'')
| бэлэгдэл_төрөл1     = Цэцэг
| бэлэгдэл1           = Cypripedium acaule
| бэлэгдэл_төрөл2     = Мод
| бэлэгдэл2           = Улаан царс
| бэлэгдэл_төрөл3     = Шувуу
| бэлэгдэл3           = Цэнхэр ятга шаазгай
| нийслэл             = [[Шарлоттаун, Принс Эдвардын Арал|Шарлоттаун]]
| том_хот             = Шарлоттаун
| том_метро           = Шарлоттаун
| ерөнхий_сайд        = [[Блайс Томпсон]]
| ерөнхий_сайдын_нам  = [[Принс Эдвардын Арлын Либерал Нам|Либерал]]
| захирагч            = [[Барбара Оливер Хагерман]]
| захирагч_төрөл      = Дэд Захирагч
| шуудан_товчлол      = PE
| шуудангийн_код      = C
| нутаг_байр          = 13
| нутаг_тайлбар       = 
| нийт_нутаг          = 5,683.56
| хуурай_газар        = 5,683.91
| ус                  = 0
| усны_эзлэх_хувь     = 0
| хүн_ам_байр         = 10
| хүн_ам              = 139,407 (тооцоо)&lt;ref&gt;{{cite web | author= Statistics Canada|publisher= |title= Canada's population estimates 2008-06-25 |accessdate=2008-06-25 |url=http://www.statcan.ca/Daily/English/080625/d080625b.htm}}&lt;/ref&gt;
| хүн_ам_он           = 2008
| хүн_ам_тайлбар      = 
| нягтшил             = 23.9
| ДНБ_он              = 2006
| ДНБ_нийт            = C$4.321&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm |title=Statistics Canada Gross domestic product, expenditure-based, by province and territory |access-date=2008-10-04 |archive-date=2008-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420144936/http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| ДНБ_байр            = 10
| нэг_хүнд_ДНБ        = C$31,278
| нэг_хүнд_ДНБ_байр   = 13
| ДНБ_тайлбар         = 
| элссэн_дараалал     = 7
| элссэн_огноо        = 1873 оны долдугаар сарын 1
| цагийн_бүс          = −4
| танхимын_суудал     = 4
| сенатын_суудал      = 4
| ISOкод              = CA-PE
| вэбсайт             = www.gov.pe.ca
}}
[[Файл:PrinceEdwardIsland map 1874.jpg|thumb|240px|Принс Эдвардын Арлын газрын зураг 1765]]
'''Принс Эдвардын Арал''' ('''PEI''' буюу '''P.E.I.'''; [[Франц хэл]]: ''Île-du-Prince-Édouard''; [[Шотландын Гэл хэл]]: ''Eilean a’ Phrionnsa'' (үгчилбэл &quot;Хунтайжийн арал&quot;) буюу ''Eilean Eòin'' (үгчилбэл &quot;Жоны арал&quot; буюу арлын хуучин нэр Сент Жонсын арал гэсэн нэртэй холбоотой); [[Микмак хэл]]: ''Apekweit'' буюу ''Epikwetk'' багцаагаар орчуулбал &quot;далайн усанд бүйвээлэгдсэн газар&quot;) нь мөн ижил нэртэй арлаас бүрдэх Канадын муж болно. Энэхүү Далайн муж нь хуурай газрын нутаг дэвсгэр болон хүн амаараа хамгийн жижиг муж  (нутаг дэвсгэрийг тооцохгүй бол). Тус арал өөр хэдэн нэртэй. Тухайлбал: &quot;Булангийн цэцэрлэгт хүрээлэн&quot; гэсэн нэр нь тухайн мужийн бэлчээрийн үзэмж, хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрыг заасан нэр бол; &quot;Холбооны төрсөн газар&quot; гэсэн нэр нь 1864 оны [[Шарлоттауны бага хурал|Шарлоттауны бага хурлыг]] заасан нэр юм.

2008 оны тооцоогоор Принс Эдвардын Аралд 139,407 оршин суугчид байсан&lt;ref&gt;{{cite web | author= Statistics Canada|publisher= |title= Canada's population estimates 2008-06-25 |accessdate=2008-06-25 |url=http://www.statcan.ca/Daily/English/080625/d080625b.htm}}&lt;/ref&gt; бөгөөд тэднийг &quot;арлынхан&quot; гэдэг. Тус арал нь 46°–47° N, 62°–64° 30′W солбицлууд бүхий тэгш өнцөгт дотор байрладаг ба нийт 5,683.91 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; нутаг дэвсгэртэй&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/profiles/community/Details/Page.cfm?Lang=E&amp;Geo1=PR&amp;Code1=11&amp;Geo2=PR&amp;Code2=01&amp;Data=Count&amp;SearchText=Prince%20Edward%20Island&amp;SearchType=Begins&amp;SearchPR=01&amp;B1=All&amp;GeoLevel=&amp;GeoCode=11 |title=2006 Census population and dwelling counts |author=Statistics Canada |authorlink=Statistics Canada |year=2007 |month=March |accessdate=2007-03-13 |archive-date=2008-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211112537/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/profiles/community/Details/Page.cfm?Lang=E&amp;Geo1=PR&amp;Code1=11&amp;Geo2=PR&amp;Code2=01&amp;Data=Count&amp;SearchText=Prince%20Edward%20Island&amp;SearchType=Begins&amp;SearchPR=01&amp;B1=All&amp;GeoLevel=&amp;GeoCode=11 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Тус арал нь нутаг дэвсгэрийн хэмжээгээр дэлхийд 104, Канадад 23-т орох арал болно. Арлыг Ван III Жоржийн дөрөвдэх хүү, [[Нэгдсэн Вант Улсын Хатан хаан Викториа|Хатан хаан Викториагийн]] эцэг Хунтайж Эдвард Аугустусын (1767–1820) нэрээр нэрлэсэн болно.

== Тайлбар ==
{{reflist}}

== Лавлах материал ==
* Arsenault, Georges.  ''The Island Acadians'' Charlottetown, P.E.I.: Ragweed, 1989. 296 pp. 
* Baglole, Harry, ed. ''Exploring Island History: A Guide to the Historical Resources of Prince Edward Island.'' Belfast, P.E.I.: Ragweed, 1977
* Bolger, Francis W. P., ed.  ''Canada's Smallest Province: A History of Prince Edward Island.'' Charlottetown: Prince Edward Island Centennial Comm., 1973. 403 pp.
* Boyde Beck. ''Prince Edward Island: An (Un)Authorized History'' (1996)
* Bumsted, J. M.  ''Land, Settlement, and Politics on Eighteenth-Century Prince Edward Island.'' McGill-Queen's U. Press, 1987. 238 pp. 
* Clark, A. H.  ''Three Centuries and the Island. A Historical Geography of Settlement and Agriculture in Prince Edward Island, Canada'' (1959) very broad look at historical geography
* Ives, Edward D.  ''Drive Dull Care Away: Folksongs from Prince Edward Island.'' Charlottetown, P.E.I.: Inst. of Island Studies, 1999. 269 pp.
* MacKinnon, Frank.  ''Church Politics and Education in Canada: The P.E.I. Experience.'' Calgary, Alta.: Detselig, 1995. 144 pp.
* MacKinnon, Wayne.  ''The Life of the Party: A History of the Liberal Party in Prince Edward Island.'' Summerside: Liberal Party of Prince Edward Island, 1973. 153 pp.
* Sharpe, Errol.  ''A People's History of Prince Edward Island.'' Toronto: Steel Rail, 1976. 252 pp. 
* Smitheram, Verner; Milne, David; and Dasgupta, Satadal, ed. ''The Garden Transformed: Prince Edward Island, 1945–1980.'' Charlottetown, P.E.I.: Ragweed, 1982. 271 pp.   
* W. Ross Livingston; [https://web.archive.org/web/20071013204153/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=29232556 ''Responsible Government in Prince Edward Island: A Triumph of Self-Government under the Crown.'' 1931. online]
* Weale, David and Baglole, Harry.  ''The Island and Confederation: The End of an Era.'' Summerside, P. E. I.: Williams and Crue, 1973. 166 pp.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Prince Edward Island}}
* [https://web.archive.org/web/20060305100742/http://www.gov.pe.ca/ The Government of Prince Edward Island Government official website]
* [http://www.gov.pe.ca/visitorsguide/ The Government Prince Edward Island Visitor's Guide]
* [http://www.acadian-home.org  Acadian Ancestral Home] - Acadian, history, census records &amp; genealogy
* [https://web.archive.org/web/20080913092050/http://www.hollandc.pe.ca/APA/index.htm Atlantic Police Academy]
* [http://archives.cbc.ca/IDD-1-73-906/politics_economy/elections_pei/ CBC Digital Archives - PEI Elections: Liberal landslides and Tory tides]
* [http://www.collegeofpiping.com/ College of Piping and Celtic Performing Arts of Canada]
* [http://www.confederationbridge.com/ Confederation Bridge]
* [https://web.archive.org/web/20080928092320/http://www.hollandc.pe.ca/CIC/index.htm Culinary Institute of Canada]
* [https://web.archive.org/web/20080926122107/http://www.hollandc.pe.ca/Marine/ Marine Training Centre]
* [http://www.peiinfo.com/ PEI info]
* [http://terraserver.com/imagery/image_gx.asp?cpx=-63.23822990760269&amp;cpy=46.261846463386895&amp;res=400&amp;provider_id=340&amp;t=pan&amp;dat= Satellite image of Prince Edward Island]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (interactive)
* [http://www.iwmc.pe.ca/ The official website about the Island Waste Management Corporation]
* [http://www.upei.ca/ University of Prince Edward Island]

{{Канадын мужууд ба нутаг дэвсгэрүүд}}

[[Ангилал:Атлантын далайн арал]]
[[Ангилал:Хойд Америкийн арал]]
[[Ангилал:Канадын арал]]
[[Ангилал:Канадын муж]]
[[Ангилал:Принс Эдвардын Арал| ]]
[[Ангилал:Санкт-Лоренсын булан]]</text>
      <sha1>6ccd51m1twvujlg3awzs2axf6exdg98</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рөүд-Айленд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9512</id>
    <revision>
      <id>873409</id>
      <parentid>872426</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T13:58:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11559" sha1="f3ozn4fcvvtriha7wrkt6qfxswe42en" xml:space="preserve">{{АНУ-ын муж улс
|бүтэн нэр                      =Рөүд-Айленд
|англи нэр                      =Rhode Island
|далбаа                         =Flag of Rhode Island.svg
|нэр                            =Рөүд-Айленд
|сүлд                           =Seal of Rhode Island (pre 2022).svg
|хуучин нэр                     =
|хуучин далбаа                  =
|хоч                            =The Ocean State (Далайн муж улс), Little Rhody (Бяцхан Рөүди)
|уриа                           = 
|албан ёсны хэл                 =байхгүй (''де-факто'' [[Англи хэл|англи]])
|хэлнүүд                        = 
|газрын зураг                   =Map of USA RI.svg
|нийслэл                        =[[Провиденс, Рөүд-Айленд|Провиденс]]
|хамгийн том хот                =[[Провиденс, Рөүд-Айленд|Провиденс]]
|хамгийн том метрополитан бүс   = 
|нутаг дэвсгэрийн байр          =50
|нийт нутаг дэвсгэр             =3,144
|өргөн                          =60
|урт                            =77
|усны эзлэх хувь                =32.4
|өргөрөг                        =41° 09' N - 42° 01' N
|уртраг                         =71° 07' W - 71° 53' W
|хүн ам                         =1,057,832 (2007 оны тооцоо)&lt;ref&gt;http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates&lt;/ref&gt;
|нягтшил                        =390.78
|хүн амын байр                  =43
|өрхийн дундаж орлого           =$44,619 
|орлогын байр                   =17 
|нягтшил байр                   =2
|хамгийн өндөр цэг              =[[Жеримот Хилл]]&lt;ref name=usgs&gt;{{cite web| date =29 April 2005| url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title =Elevations and Distances in the United States| publisher =U.S Geological Survey| accessmonthday =November 7| accessyear =2006| access-date =19 Аравдугаар сар 2008| archive-date =1 Зургадугаар сар 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080601170143/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}&lt;/ref&gt;
|хамгийн өндөр                  =247
|дундаж өндөр                   =60
|хамгийн нам цэг                =[[Атлантын Далай]]&lt;ref name=usgs/&gt;
|хамгийн нам                    =0
|нэгдсэн өдөр                   =1790 оны тавдугаар сарын 29
|нэгдсэн дараалал               =13
|амбан захирагч                 =[[Дан Мккее]] (АН)
|дэд захирагч                   =[[Сабина Матос]] (АН)
|сенатчид                       =[[Жек Рийд]] (АН)&lt;br /&gt; [[Шелдон Вайтхауз]] (АН)
|төлөөлөгч                      = 
|цагийн бүс                     =[[Дорнодын Стандарт Цагийн Бүс|Дорнод]]: [[Гринвичийн цаг|UTC]]-5/[[Зуны цагийн тоолол|-4]]
|цагийн бүс 1 хаана             =
|цагийн бүс 2                   =
|цагийн бүс 2 хаана             =
|шуудангийн товчлол             =RI 
|уламжлалт товчлол              = 
|ISOкод                         =US-RI 
|зип код                        = 
|бүсийн код                     = 
|вэбсайт                        =www.ri.gov 
|тайлбар                        =* Нийт нутаг дэвсгэр акраар&lt;br /&gt; ойролцоогоор 776,957 
}}
[[Image:Masonic_Temple,_Providence_RI.jpg|thumb|right|250px]]
'''Рөүд-Айленд''' ({{lang-en|Rhode Island}}) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын Зүүн Хойд хэсгийн [[Шинэ Англи]]йн бүсэд орших АНУ-ын нэгэн муж улс. Тус муж улс нутаг дэвсгэрээр АНУ-ын хамгийн жижиг муж улс. Рөүд-Айленд баруун талаараа [[Коннектикут]], хойд болон зүүн талаараа [[Массачусеттс]], баруун өмнөд талаараа далайгаар [[Нью-Йорк]] муж улсуудтай тус тус хиллэдэг.

Тус муж улсыг Рөүд-Айленд гэж нэрлэх нь түгээмэл боловч, нутаг дэвсгэрийн ихэнхи нь Хойд Америкийн эх газарт оршдог. ''Провиденсийн Плантаци'' нь эх газрыг хэлж байгаа бол, ''Рөүд-Айленд'' гэсэн нэр нь [[Акиднэк арал|Акиднэк арлын]] албан ёсны нэр юм (одоо [[Ньюпорт, Рөүд-Айленд|Ньюпорт]], [[Миддлтаун, Рөүд-Айленд|Миддлтаун]], [[Портсмут, Рөүд-Айленд|Портсмут]] хотуудаас бүрдэнэ).&lt;ref name=water&gt;{{Webarchiv|url=http://www.dlt.ri.gov/lmi/map.htm |wayback=20130117053440 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 17:34:50 InternetArchiveBot }} accessed 27 February 2007&lt;/ref&gt;

Туйлбартай тусгаар тогтнолын түүхтэй Рөүд-Айленд Америкийн анхны арвангурван колониос хамгийн түрүүнд [[Британи]]йн ноёрхлоос тусгаар тогтносноо тунхагласан бөгөөд [[АНУ]]-ын Үндсэн хуулийг хамгийн сүүлд соёрхон баталсан юм.

Рөүд-Айлендийн эх газрын нутаг дэвсгэрийн аравны нэг орчим хувь нь давстай усаар бүрхэгдсэн бөгөөд муж улсын аль ч хэсэг усны захаас автомашинаар гучин минутаас илүү явахааргүй газар оршдог тул &quot;Далайн муж улс&quot; гэсэн хочийг албан ёсоор авсан боловч урьд нь &quot;Бяцхан Рөүди&quot; гэж олон жил хочилдог байжээ.&lt;ref&gt;[http://providenceri.com/NarragansettBay/the_living_bay.html &quot;The Living Bay], Providenceri.com&lt;/ref&gt;

== Лавлах материал ==
{{reflist|2}}

== Номзүй ==
=== Анхдагч сурвалж ===
* Dwight, Timothy. ''Travels Through New England and New York'' (circa 1800) 4 vol. (1969) Online at: [https://web.archive.org/web/20200728110138/http://www-gdz.sub.uni-goettingen.de/cgi-bin/digbib.cgi?PPN244525439 vol 1]; [http://dz-srv1.sub.uni-goettingen.de/sub/digbib/loader?did=D6116 vol 2]; [http://dz-srv1.sub.uni-goettingen.de/sub/digbib/loader?did=D6784 vol 3]; [http://dz-srv1.sub.uni-goettingen.de/sub/digbib/loader?did=D6003 vol 4]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20200728110139/https://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=moa&amp;idno=ADH0309 McPhetres, S. A. ''A political manual for the campaign of 1868, for use in the New England states, containing the population and latest election returns of every town'' (1868)]
* [http://www.sec.state.ri.us/resources_for/library/riinfo/riinfo/knowrhode Rhode Island’s Geography and Climate]

=== Хоёрдогч сурвалж ===
* [https://web.archive.org/web/20200610082313/http://www.dinsdoc.com/adams-1-0a.htm Adams, James Truslow. ''The Founding of New England'' (1921)]
* Adams, James Truslow. ''Revolutionary New England, 1691–1776'' (1923)
* Adams, James Truslow. ''New England in the Republic, 1776–1850'' (1926)
* Andrews, Charles M. ''The Fathers of New England: A Chronicle of the Puritan Commonwealths'' (1919). Short survey by leading scholar.
* Axtell, James, ed. ''The American People in Colonial New England'' (1973), new social history
* Brewer, Daniel Chauncey. ''Conquest of New England by the Immigrant (1926).
* Coleman, Peter J. ''The Transformation of Rhode Island, 1790–1860'' (1963)
* Conforti, Joseph A. ''Imagining New England: Explorations of Regional Identity from the Pilgrims to the Mid-Twentieth Century'' (2001)
* Dennison, George M. ''The Dorr War: Republicanism on Trial, 1831–1861'' (1976)
* Hall, Donald, ed. Encyclopedia of New England (2005)
* Karlsen, Carol F. ''The Devil in the Shape of a Woman: Witchcraft in Colonial New England'' (1998)
* Lovejoy, David S. ''Rhode Island Politics and the American Revolution, 1760–1776'' (1969)]
* McLaughlin, William. ''Rhode Island: A Bicentennial History'' (1976)
* [https://web.archive.org/web/20200728110137/https://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=moa&amp;idno=AJA1967 Palfrey, John Gorham. ''History of New England'' (5 vol 1859–90)]
* Slavery in the North - Slavery in Rhode Island [http://www.slavenorth.com/rhodeisland.htm]
* Sletcher, Michael. ''New England''. (2004).
* Stephenson, Nathaniel Wright. ''Nelson W. Aldrich, a Leader in American Politics'' (1930).
* WPA. ''Guide to Rhode Island'' (1939).
* Zimmerman, Joseph F. ''[https://web.archive.org/web/20070501074535/http://www.questia.com/library/book/the-new-england-town-meeting-democracy-in-action-by-joseph-f-zimmerman.jsp The New England Town Meeting: Democracy in Action].'' (1999)

== Цахим холбоос ==
* [http://www.ri.gov/index.php State of Rhode Island government website]
* [https://web.archive.org/web/20080515221317/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Rhode_Island Rhode Island State Databases] - Annotated list of searchable databases produced by Rhode Island state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association.
* [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=RI Energy &amp; Environmental Data for Rhode Island]
* [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=RI USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Rhode Island]
* [https://web.archive.org/web/20101015091121/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/44000.html U.S. Census Bureau]
* [https://web.archive.org/web/20120810123727/http://www.rilin.state.ri.us/Statutes/ Rhode Island laws]
* [http://www.scituateartfestival.org Scituate Art Festival]
* [https://web.archive.org/web/20130227124218/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/RI.HTM Rhode Island State Facts]
* [http://encyclopedia.jrank.org/RAY_RHU/RHODE_ISLAND.html Detailed Historical Article from the 1911 Encyclopedia Britannica]
* [http://www.oldstratforduponavon.com/rhodeisland Some Old Postcard Views of Rhode Island]
* [http://imdb.com/LocationTree?Rhode+Island,+USA Directory of filming locations in the state] {{Dead link|date=Есдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20071017225906/http://usmapserver.com/Rhode_Island/ Interactive Rhode Island Map Server]
* [http://groups.google.com/group/alt.rhode_island/topics Rhode Island newsgroup]
* [http://www.oldstratforduponavon.com/rhodeisland Old Postcards of Rhode Island]
* [http://www.mrnussbaum.com/riflash2.htm Old Interactive Rhode Island for kids]

{{АНУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд}}

[[Ангилал:Рөүд-Айленд| ]]
[[Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс]]
[[Ангилал:Шинэ Англи]]</text>
      <sha1>f3ozn4fcvvtriha7wrkt6qfxswe42en</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Небраска</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9589</id>
    <revision>
      <id>873398</id>
      <parentid>872421</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T11:59:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11200" sha1="mv7xmmc099ks2tj15z4s1474fo86bmh" xml:space="preserve">{{АНУ-ын муж улс
|бүтэн нэр                      =Небраска Муж Улс
|англи нэр                      =State of Nebraska
|далбаа                         =Flag of Nebraska.svg
|нэр                            =Небраска
|сүлд                           =Seal of Nebraska.svg
|хуучин нэр                     =
|хуучин далбаа                  =
|хоч                            =Cornhusker State (Эрдэнэ шиш хальслагчдын муж улс)
|уриа                           =Equality before the law (Хуулийн өмнөх тэгш эрх)
|албан ёсны хэл                 =[[Англи хэл|англи]] 
|хэлнүүд                        = 
|газрын зураг                   =Map of USA NE.svg
|нийслэл                        =[[Линкольн, Небраска|Линкольн]]
|хамгийн том хот                =[[Омаха, Небраска|Омаха]]
|хамгийн том метрополитан бүс   =Омаха-Зөвлөлийн Блаффс 
|нутаг дэвсгэрийн байр          =16
|нийт нутаг дэвсгэр             =200,520
|өргөн                          =340
|урт                            =690
|усны эзлэх хувь                =0.7
|өргөрөг                        =40° N - 43° N
|уртраг                         =95° 19' W - 104° 03' W
|хүн ам                         =1,774,571 (2007 оны тооцоо)&lt;ref&gt;http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates&lt;/ref&gt;
|нягтшил                        =8.91
|хүн амын байр                  =38
|өрхийн дундаж орлого           =$44,623 
|орлогын байр                   =20 
|нягтшил байр                   =43
|хамгийн өндөр цэг              =[[Панорама цэг]]&lt;ref name=usgs&gt;{{cite web| date =29 April 2005| url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title =Elevations and Distances in the United States| publisher =U.S Geological Survey| accessmonthday =November 6| accessyear =2006| access-date =25 Аравдугаар сар 2008| archive-date =1 Зургадугаар сар 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080601170143/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}&lt;/ref&gt;
|хамгийн өндөр                  =1,653
|дундаж өндөр                   =790
|хамгийн нам цэг                =[[Миссури гол]]&lt;ref name=usgs /&gt;
|хамгийн нам                    =256
|нэгдсэн өдөр                   =1867 оны гуравдугаар сарын 1
|нэгдсэн дараалал               =37
|амбан захирагч                 =[[Дэйв Хайнеман]] (БНН)
|дэд захирагч                   =[[Рик Шийхи]] (БНН)
|сенатчид                       =[[Чак Хэйжел]] (БНН)&lt;br /&gt;[[Бен Нельсон]] (АН)
|төлөөлөгч                      =[[Жэфф Фортенберри]] (БНН)&lt;br /&gt;[[Лий Тэрри]]&lt;br /&gt;[[Адриан Смит]] 
|цагийн бүс                     =[[Төв Стандарт Цагийн Бүс|Төв]]: [[Гринвичийн цаг|UTC]]-6/[[Зуны цагийн тоолол|-5]]
|цагийн бүс 1 хаана             =муж улсын ихэнхи хэсэг
|цагийн бүс 2                   =[[Уулын Стандарт Цагийн Бүс|Уулын]]: UTC-7/-6
|цагийн бүс 2 хаана             =Небраскын шанаганы бариул
|шуудангийн товчлол             =NE 
|уламжлалт товчлол              = 
|ISOкод                         =US-NE 
|зип код                        = 
|бүсийн код                     = 
|вэбсайт                        =www.nebraska.gov 
|тайлбар                        = 
}}
'''Небраска''' ({{lang-en|Nebraska}}) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын Дундад Өрнөд ба Өрнөд хэсгийн Их Талд оршдог АНУ-ын муж улс. Небраска муж улсын нэр нь эртний Отое хэлний ''Ñí Brásge'' (орчин үеийн Отое хэлээр ''Ñí Bráhge'') буюу Омаха хэлний ''Ní Btháska'' гэсэн нэрнээс гаралтай. Эдгээр үг нь тус муж улсаар урсдаг Плэтт голтой холбоотой &quot;flat water&quot; буюу хавтгай ус гэсэн утгатай.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://spot.colorado.edu/~koontz/faq/etymology.htm |title=Etymology |accessdate=2006-11-28 |author=Koontz, John |work=Siouan Languages}}&lt;/ref&gt;  Нэгэн үе Америкийн Их Цөлийн нэг хэсэг гэж тооцогддог байсан тус муж улс нь өдгөө газар тариалан, мал аж ахуйгаар тэргүүлэгч муж улс болжээ. Небраскад Айова, Омаха, Миссуриа, Понка, Пооний, Отое болон Сиу омгууд нутагладаг.

== Лавлах материал ==
{{reflist|2}}

== Номзүй ==
=== Судалгаа ===
* &lt;cite&gt;Chokecherry Places, Essays from the High Plains&lt;/cite&gt;, Merrill Gilfillan, Johnson Press, Boulder, Colorado, trade paperback, ISBN 1-55566-227-7.
* [https://web.archive.org/web/20080928042109/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=28579910 Olson James C. and Ronald C. Naugle ''History of Nebraska'' 2nd ed (1997)]
* [http://www.kancoll.org/books/andreas_ne/  Andreas, Alfred T. ''History of the State of Nebraska'' (1882] highly detailed history
* Creigh, Dorothy Weyers. ''Nebraska: A Bicentennial History'' (1977)
* Faulkner, Virginia, ed.  ''Roundup: A Nebraska Reader'' (1957)
*  Hickey, Donald R. ''Nebraska Moments: Glimpses of Nebraska's Past'' (1992).
* [https://web.archive.org/web/20080928054340/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=51597481 Miewald, Robert D. ''Nebraska Government &amp; Politics'' (1984)]
* Luebke Frederick C. ''Nebraska: An Illustrated History'' (1995)
* Morton, J. Sterling, ed. ''Illustrated History of Nebraska: A History of Nebraska from the Earliest Explorations of the Trans-Mississippi Region.'' 3 vols. (1905-13)
* Wishart, David J. ed. ''Encyclopedia of the Great Plains'' (2004), 900 pages of scholarly articles

=== Эрдэм шинжилгээний тусгай сэдвүүд ===
* Barnhart, John D. &quot;Rainfall and the Populist Party in Nebraska.&quot; ''American Political Science Review'' 19 (1925): 527-40. in JSTOR
* Beezley, William H. &quot;Homesteading in Nebraska, 1862-1872,&quot; ''Nebraska History'' 53 (spring 1972): 59-75.
* Bentley, Arthur F. &quot;The Condition of the Western Farmer as Illustrated by the Economic History of a Nebraska Township.&quot; ''Johns Hopkins University Studies in Historical and Political Science'' 11 (1893): 285-370.
* [https://web.archive.org/web/20080927120753/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=89553965 Cherny, Robert W. ''Populism, Progressivism, and the Transformation of Nebraska Politics, 1885-1915'' (1981)]
* Bogue Allen G. ''Money at Interest: The Farm Mortgage on the Middle Border'' (1955)
* Brunner, Edmund de S. ''Immigrant Farmers and Their Children'' (1929)
* Chudacoff, Howard P. ''Mobile Americans: Residential and Social Mobility in Omaha, 1880-1920'' (1972)
** Chudacoff, Howard P. &quot;A New Look at Ethnic Neighborhoods: Residential Dispersion and the Concept of Visibility in a Medium-sized City.&quot; ''Journal of American History'' 60 (1973): 76-93. about Omaha; in JSTOR
* [https://web.archive.org/web/20080927083622/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=105476144 Coletta, Paolo E. ''William Jennings Bryan''.] 3 vols. 1964-69.
* Dick, Everett. ''The Sod-House Frontier: 1854-1890'' (1937)
* Farragher, John Mack. ''Women and Men on the Overland Trail'' (1979)
* Fuller, Wayne E. ''The Old Country School: The Story of Rural Education in the Midwest'' (1982)
* Grant, Michael Johnston. &quot;Down and Out on the Family Farm&quot; (2002)
* Harper, Ivy. ''Walzing Matilda: Life and Times of Nebraska Senator Robert Kerrey'' (1992).
* Holter, Don W. ''Flames on the Plains: A History of United Methodism in Nebraska'' (1983).
* Jeffrey, Julie Roy. ''Frontier Women: The Trans-Mississippi West, 1840-1880'' (1979)
* Klein, Maury. ''Union Pacific: The Birth of a Railroad, 1862-1893'' (1986)
* Klein, Maury. ''Union Pacific: The Rebirth, 1894-1969'' (1989).
* Larsen, Lawrence H. ''The Gate City: A History of Omaha'' (1982)
* Lowitt, Richard. ''George W. Norris'' 3 vols. 1971.
* Luebke, Frederick C. ''Immigrants and Politics: The Germans of Nebraska, 1880-1900'' (1969)
* Luebke, Frederick C. &quot;The German-American Alliance in Nebraska, 1910-1917.&quot; ''Nebraska History'' 49 (1969): 165-85.
* Olson, James C. ''J. Sterling Morton'' (1942)
* Overton, Richard C. ''Burlington West: A Colonization History of the Burlington Railroad'' (1941)
* Parsons Stanley B. &quot;Who Were the Nebraska Populists?&quot; ''Nebraska History'' 44 (1963): 83-99.
* Pierce, Neal. ''The Great Plains States'' (1973)
* Pederson, James F., and Kenneth D. Wald. ''Shall the People Rule? A History of the Democratic Party in Nebraska Politics'' (1972)
* Riley, Glenda. ''The Female Frontier. A Comparative View of Women on the Prairie and the Plains'' (1978)
* Wenger, Robert W. &quot;The Anti-Saloon League in Nebraska Politics, 1898-1910.&quot; ''Nebraska History'' 52 (1971): 267-92.

== Гадны холбоос ==
* [http://www.nebraska.gov/ Nebraska state government]
* [https://web.archive.org/web/20080515221725/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Nebraska Nebraska State Databases] - Annotated list of searchable databases produced by Nebraska state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association.
* [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=NE Energy Profile for Nebraska]
* [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=NE USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Nebraska]
* [https://web.archive.org/web/20121014185328/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/31000.html U.S. Census Bureau]
* [https://web.archive.org/web/20120327183901/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/NE.htm Nebraska State Facts]
* [http://www.rootsweb.com/~neresour/andreas/ Andreas' History of the State of Nebraska]
* [https://web.archive.org/web/20090107053226/http://www.nlc.state.ne.us/bestofweb/nefaq.html Nebraska Frequently Asked Questions]
* [https://web.archive.org/web/20110511134402/http://www.nlc.state.ne.us/docs/pilot/pilot.html Nebraska State Publications Online]
* [https://web.archive.org/web/20060719145314/http://www.city-data.com/city/Nebraska.html Nebraska city-data]
* [http://www.nebraskastudies.org nebraskastudies.org] - History of Nebraska from Nebraska Department of Education, Nebraska State Historical Society, and NET

{{АНУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд}}


[[Ангилал:Небраска| ]]
[[Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс]]</text>
      <sha1>mv7xmmc099ks2tj15z4s1474fo86bmh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оклахома</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9590</id>
    <revision>
      <id>873402</id>
      <parentid>865064</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T12:38:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13921" sha1="eon7f921v6ititr1uc9xjxe83h00vnz" xml:space="preserve">{{АНУ-ын муж улс
|бүтэн нэр                      =Оклахома Муж Улс
|англи нэр                      =State of Oklahoma
|далбаа                         =Flag of Oklahoma.svg
|нэр                            =Оклахома
|сүлд                           =Seal of Oklahoma.svg
|хуучин нэр                     =
|хуучин далбаа                  =
|хоч                            =Sooner State (Даруйхан муж улс)
|уриа                           =Labor omnia vincit ([[Латин хэл|латинаар]]: Хөдөлмөр бүх зүйлийг дийлнэ)
|албан ёсны хэл                 =байхгүй 
|хэлнүүд                        = 
|газрын зураг                   =Map of USA OK.svg
|нийслэл                        =[[Оклахома хот]]
|хамгийн том хот                =[[Оклахома хот]]
|хамгийн том метрополитан бүс   = 
|нутаг дэвсгэрийн байр          =20
|нийт нутаг дэвсгэр             =181,196
|өргөн                          =370
|урт                            =480
|усны эзлэх хувь                =1.8
|өргөрөг                        =33°37' N - 37° N
|уртраг                         =94° 26' W - 103° W
|хүн ам                         =3,617,316 (2007 оны тооцоо)&lt;ref name=&quot;2007pop&quot;&gt;{{cite web | date=[[2008-07-02]] | url=http://www.ers.usda.gov/statefacts/ok.htm | title=State Fact Sheets: Oklahoma | work=Economic Research Service | publisher=United States Department of Agriculture | accessdate=2008-07-10 | archive-date=2007-08-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070811174038/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/OK.HTM | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|нягтшил                        =20.34
|хүн амын байр                  =28
|өрхийн дундаж орлого           = 
|орлогын байр                   = 
|нягтшил байр                   =36
|хамгийн өндөр цэг              =[[Блэк Меза (Оклахома)|Блэк Меза]]&lt;ref name=usgs&gt;{{cite web| date =April 29, 2005| url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title =Elevations and Distances in the United States| publisher =U.S Geological Survey| accessdate =2006-11-07| archive-date =2008-06-01| archive-url =https://web.archive.org/web/20080601170143/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}&lt;/ref&gt;
|хамгийн өндөр                  =1,515
|дундаж өндөр                   =395
|хамгийн нам цэг                =[[Литтл гол (Оклахома)|Литтл гол]]&lt;ref name=usgs/&gt;
|хамгийн нам                    =88
|нэгдсэн өдөр                   =1907 оны арваннэгдүгээр сарын 16
|нэгдсэн дараалал               =46
|амбан захирагч                 =[[Мари Фаллан]] (БНН)
|дэд захирагч                   =[[Жэйри Аскинс]] (АН)
|сенатчид                       =[[Жэймс М. Инхөүф]] (БНН)&lt;br /&gt;[[Томас А. Көүбөрн]] (БНН)
|төлөөлөгч                      = 
|цагийн бүс                     =[[Төв Стандарт Цагийн Бүс|Төв]]: [[Гринвичийн цаг|UTC]]-6/[[Зуны цагийн тоолол|-5]]
|цагийн бүс 1 хаана             =муж улс даяар (хуулинд заасны дагуу)
|цагийн бүс 2                   =[[Уулын Стандарт Цагийн Бүс|Уулын]]: UTC-7/-6
|цагийн бүс 2 хаана             =[[Кентон, Оклахома|Кентон]] (албан бусаар)
|шуудангийн товчлол             =OK  
|уламжлалт товчлол              =Okla. 
|ISOкод                         =US-OK 
|зип код                        = 
|бүсийн код                     = 
|вэбсайт                        =www.ok.gov 
|тайлбар                        = 
}}
'''Оклахома''' ({{lang-en|Oklahoma}}) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын Төв Өмнөд бүсэд оршдог АНУ-ын муж улс. 2007 оны тооцоогоор 3,617,316 оршин суугчтай&lt;ref name=&quot;2007pop&quot;/&gt;, 177,847 км² нутаг дэвсгэртэй&lt;ref name=&quot;Oklahoma QuickFacts&quot;&gt;{{cite web | date=[[2006-01-12]] | url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/40000.html | title=Oklahoma QuickFacts from the US Census Bureau | work=State &amp; County QuickFacts | publisher=U.S. Census Bureau | accessdate=2008-07-10 | archive-date=2008-05-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080514235102/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/40000.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; байсан Оклахома муж улс нь хүн амаараа 28-д, газар нутгаараа 20-д ордог. Муж улсын нэр нь [[Чоктоо]] хэлний ''okla'' ба ''humma'' буюу &quot;улаан хүмүүс&quot;&lt;ref name=&quot;Oklahoma's Name&quot;/&gt; гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд албан бусаар ''Даруйхан муж улс'' хочоороо нэршдэг. [[1907]] оны арваннэгдүгээр сарын 16-нд индианчуудын нутаг дэвсгэрээс үүссэн Оклахома муж улс нь холбоонд нэгдсэн 46 дахь муж улс болжээ. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Оклахома хот]].

[[Байгалийн хий]], [[газрын тос]], хүнсний бүтээгдхүүний томоохон үйлдвэрлэгчийн нэг Оклахома нь нисэх, эрчим хүч, цахилгаан холбоо, биотехнологийн салбар дээр тулгуурласан эдийн засагтай.&lt;ref name=&quot;Oklahoma's Economy 1&quot;/&gt; АНУ-ын хамгийн хурдан өсөн нэмэгдэж буй эдийн засагтай тус муж улс нэг хүнд ногдох орлогын өсөлт болон дотоодын нийт бүтээгдхүүний өсөлтөөр дээгүүр байранд ордог.&lt;ref name=&quot;pci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GDP&quot;/&gt; Оклахома хот болон [[Тулза]] нь Оклахомагийн эдийн засгийн гол төвүүдийн үүрэг гүйцэтгэдэг ба муж улсын нийт хүн амын 60 орчим хувь нь эдгээр хотын метрополитан бүсэд оршин суудаг.&lt;ref name=&quot;metros&quot;&gt;{{cite web | url= http://www.census.gov/population/www/estimates/metro_general/2006/CBSA-EST2006-01.csv | title=Annual Estimates of the Population of Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas: April 1, 2000 to July 1, 2006 | work=[[United States Census Bureau]] | format=csv | accessdate=2007-09-15}}&lt;/ref&gt; Тус муж улс эдийн засаг, эрүүл мэндийн салбарт холимог үзүүлэлттэй бөгөөд хамгийн том их сургуулиуд нь Америкийн их сургуулиудын лигт оролцдог.&lt;ref name=&quot;top sports&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OK Education 6&quot;/&gt; 

Оклахомагийн нутгийн ихэнхи хэсэг нь намхан нурууд, тал нутагт хамаарах бөгөөд, зүүн талаараа ой модтой. Тус муж улсын нутаг дэвсгэрийн ихэнхи нь хатуу ширүүн уур амьсгалтай АНУ-ын Их Тал болон Дотоод Өндөрлөг газарт оршдог.&lt;ref name=&quot;Oklahoma Terrain&quot;/&gt; Хүн ам нь [[германчууд]], [[ирландчууд]], [[англичууд]], [[уугуул америкчууд]]аас гаралтай бөгөөд уугуул америкчуудын нийт 25 хэл аялгаар хэлцдэг нь аль ч муж улстай харьцуулсан олон юм.&lt;ref name=&quot;languages&quot;/&gt; Тус муж улс нь Америкийн соёлын гурван гол бүсийн уулзварт оршдог ба үүгээр мал тууврын зам дайрч өнгөрдөг байжээ. Түүнчлэн энэ нутагт өмнөдийн суурьшигчид ирж суурьшиж байсан бөгөөд уугуул америкчуудад зориулж засгийн газраас оноосон нутаг дэвсгэр багтдаг юм. Христийн евангелист урсгал Библийн бүс нь тус муж улсыг улс төрийн хувьд хамгийн консерватив муж улсуудын нэг болгосон боловч [[Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|Ардчилсан Намд]] олонхи сонгогчид нь бүртгүүлсэн байдаг ажээ.

== Лавлах материал ==
{{reflist|2}}

== Нэмэлт унших материал ==
* {{cite book|last=Baird|first=W. David|coauthors=and Danney Goble|title=The Story of Oklahoma|url=https://archive.org/details/storyofoklahoma0000bair|year=1994|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|id=ISBN 0-8061-2650-7}}
* {{cite book|last=Dale|first=Edward Everett|coauthors=and Morris L. Wardell|title=History of Oklahoma|year=1948|publisher=Prentice-Hall|location=New York|url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=9570550|archive-url=https://web.archive.org/web/20081017202519/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=9570550|archive-date=2008-10-17|access-date=2008-10-25|url-status=dead}}
* {{cite book|last=Gibson|first=Arrell Morgan|title=Oklahoma: A History of Five Centuries|url=https://archive.org/details/oklahomahistoryo0000gibs|year=1981|edition=2nd ed.|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|id=ISBN 0-8061-1758-3}}
* {{cite book|last=Goble|first=Danney|title=Progressive Oklahoma: The Making of a New Kind of State|year=1980|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|id=ISBN 0-8061-1510-6}}
* {{cite book|last=Jones|first=Stephen|title=Oklahoma Politics in State and Nation|year=1974|edition=vol. 1 (1907-62)|publisher=Haymaker Press|location=Enid, Okla.}}
* {{cite book|last=Joyce|first=Davis D. (ed.)|title=An Oklahoma I Had Never Seen Before: Alternative Views of Oklahoma History|url=https://archive.org/details/oklahomaihadneve0000unse|year=1994|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|id=ISBN 0-8061-2599-3}}
* {{cite book|last=Morgan|first=Anne Hodges|coauthors=and H. Wayne Morgan (eds.)|title=Oklahoma: New Views of the Forty-sixth State|year=1982|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|id=ISBN 0-8061-1651-X}}
* {{cite book|last=Morgan|first=David R.|coauthors=Robert E. England, and George G. Humphreys|title=Oklahoma Politics and Policies: Governing the Sooner State|url=https://archive.org/details/oklahomapolitics00morg|year=1991|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln|id=ISBN 0-8032-3106-7}}
* {{cite book|last=Morris|first=John W.|coauthors=Charles R. Goins, and Edwin C. McReynolds|title=Historical Atlas of Oklahoma|url=https://archive.org/details/historicalatlaso0000morr_3ed|year=1986|edition=3rd ed.|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|id=ISBN 0-8061-1991-8}}
* {{cite book|last=Wishart|first=David J. (ed.)|title=Encyclopedia of the Great Plains|year=2004|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln|id=ISBN 0-8032-4787-7}}

== Гадны холбоос ==
'''Засгийн газар'''
* [http://www.ok.gov/ Oklahoma's official web site]
* [https://web.archive.org/web/20080516191737/http://www.ok.gov/3167/3512/3168/3180/ Oklahoma Legislative Branch]
* [https://web.archive.org/web/20090109141403/http://www.ok.gov/3167/3512//3168//3174/ Oklahoma Judicial Branch]
* [https://web.archive.org/web/20070206031206/http://www.lsb.state.ok.us/ok_constitution.html Oklahoma State Constitution]
* [http://www.okcommerce.gov Oklahoma Department of Commerce]
* [http://www.okdhs.org Oklahoma Department of Human Services]
* [http://www.okladot.state.ok.us Oklahoma Department of Transportation]

'''Аялал жуулчлал, чөлөөт цаг'''
* [https://web.archive.org/web/20071020043033/http://www.oklatourism.gov/ Oklahoma Tourism Board]
* [http://www.travelok.com Official Oklahoma Tourism Info]
* [http://www.touroklahoma.com/ Oklahoma State Parks]
* [http://www.visitokc.com/ Oklahoma City Convention and Visitors Bureau]
* [http://www.visittulsa.com Tulsa Convention and Visitors Bureau]

'''Соёл, түүх'''
* [http://www.okhistory.org/ Oklahoma Historical Society]
* [http://www.okhistorycenter.org Oklahoma History Center]
* [http://www.arts.ok.gov Oklahoma Arts Council]
* [http://www.oktheatre.org/ Oklahoma Theatre Association]
* [https://web.archive.org/web/20120501005508/http://www.okc.gov/about_okc/index.html Oklahoma City History]
* [http://www.tulsahistory.org Tulsa Historical Society]

'''Газрын зураг, хүн амзүй'''
* [https://web.archive.org/web/20080514235102/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/40000.html Oklahoma QuickFacts Geographic and Demographic information]
* [http://www.okcommerce.gov/index.php?option=content&amp;task=view&amp;id=309&amp;Itemid=390 2000 Census Oklahoma Demographics Information]
* [http://www.okladot.state.ok.us/hqdiv/p-r-div/maps/2005state/index.htm State highway maps]
* [http://www.okgensoc.org Oklahoma Genealogical Society]
* [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=OK Realtime USGS geographic, weather, and geologic information]

{{АНУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд}}

[[Ангилал:Оклахома| ]]
[[Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс]]</text>
      <sha1>eon7f921v6ititr1uc9xjxe83h00vnz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1918 он</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12970</id>
    <revision>
      <id>873435</id>
      <parentid>779015</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:37:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>西雅图991503</username>
        <id>108119</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>873435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110958" sha1="0mm21dwukkxbcrsss5ffajnsr323tho" xml:space="preserve">&lt;div align=center&gt;
[[1916 он]] | [[1917 он]] | [[1918 он]] | [[1919 он]] | [[1920 он]] 
&lt;/div&gt;

'''1918''' (MCMXVIII) Аргын тооллоо Нэгэн мянга есөн зуун арван найман он. Григорийн он тооллоор энэ он Мягмар гарагаас эхэлжээ. Энэ он бол хоёр дахь мянганы 918 дахь, XX зууны 18 дахь, 1910-аад он гэж тоолбол ес дэх жил. Билгийн тооллоор 1918 оны шороон морь жил. Энэ онд [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] эцэслэж, амар жимэр цаг ирэв. Гэсэн ч дайны талбарт амь алдсанаас илүү буюу 50-100 сая хүний амь насыг авч одсон &quot;Испани ханиад&quot; буюу амьсгалын замын ханиад дэгдсэн он байлаа. 

== Онцлох үйл явдал ==

=== Нэгдүгээр сар ===
* Нэгдүгээр сар - 1918 оны цар тахал: &quot;Испани ханиад&quot; гэж нэрлэгдсэн нэг ёсны амьсгалын замын халдварын анхны тохиолдол АНУ-ын Канзас мужийн Хаскелл тойрогт анх бүртгэгдэв. 
* Нэгдүгээр сарын 2 - [[Их Британи]] улс нисэх хүчнийг удирдах, нэгдсэн бодлого, удирдлагаар хангах зорилгоор Нисэх хүчний яам байгуулж, сайдаар нь Лорд Ротермерийг тохоон томилжээ. 
* Нэгдүгээр сарын 4 - Финландын тусгарын тогтнолыг [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]], Швед, Герман, Франц улс хүлээн зөвшөөрөв. 
* Нэгдүгээр сарын 8 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч Вүүдроу Уилсон АНУ-ын Конгресст 14 санаа нэртэй илтгэл тавив. Уг илтгэлийн санаа нь [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]-ыг дуусгах зорилгоор энхийн хэлэлцээ эхлүүлэх, [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] уг хэлэлцээрт зуучлах агуулгатай байсан юм. 
* Нэгдүгээр сарын 9 - Баавгайт хөндийн тулаан: АНУ-ын түүхэнд уугуул Америкчуудтай хийсэн сүүлийн тулаан тохиов. Тулаанд Америкийн явган цэргүүд, Яки омгийн индианчууд оролцжээ. 
* Нэгдүгээр сарын 12 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Галатигийн тулаан: Румын улсын Галати хотод Оросын арми 12 мянган цэрэгтэйгээр дайрав. Дорно Фронтыг элбэн тохинуулах зорилготой тулаан 22-ны өдрийг хүртэл үргэлжилсэн юм. 
* Нэгдүгээр сарын 15 - ЗХУ-д &quot;Улаан Арми&quot; байгуулагдав. 
* Нэгдүгээр сарын 19 - Холбооны бүгд найрамдах ардчилсан Орос улсыг Үүсгэн байгуулагдын хурлаас татан буулгав. 
** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Галатигийн тулаан: Оросын арми Галати хотыг бүсэлж эхлэв. 
* Нэгдүгээр сарын 22 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Галатигийн тулаан: Румын улсын цэргүүдийг стратегийн агаарын болон тэнгисийн цэргийн хүч ихээхэн дэмжив. Оросууд хэдийгээр цэргийн тоогоор илүү байсан ч дэг журам алдагдсан учраас ялагдах гол шалтгаан болжээ. Цэргүүдийн дийлэнх нь дайны фронтоос явж улмаар, үлдсэн цэргээ Молдав руу эргүүлэн татсанаар Румын улсын ялалтаар өндөрлөсөн юм. 
* Нэгдүгээр сарын 25 - Бүгд найрамдах Украин ард улс Больщевик Оросоос салан тусгаарлажээ.
* Нэгдүгээр сарын 26 - Английн Лондон хотод жүдо бөхийн дугуйлан нээгдэв. Энэ нь Европ тив дэх анхны клуб болжээ. 
* Нэгдүгээр сарын 27 - Финландын иргэний дайн дэгдэв. 
** Украин-Зөвлөлтийн дайн: Больщевикууды Одесс хотод бослого дэгдээд засгийн ордон шуудангийн төв, галт тэрэгний буудлуудыг галдан шатааж эхлэв. 
** Адал явдалт &quot;Тарзан&quot; киноны анхны хувилбар дэлгэцэд гарчээ. 
* Нэгдүгээр сарын 28 - Порвенирийн хядлага: АНУ-ын морьт цэргүүд Мексикийн тосгоны зэвсэггүй, энгийн номхон 15 иргэнийг хороов. Ихэнх нь эрэгтэйчүүд, хөвгүүд байжээ. 
** Украин-Зөвлөлтийн дайн: Украины цэргүүд Одесс хотод төрийн чухал байгууллагуудад эргэн хяналтаа тогтоов. 
* Нэгдүгээр сарын 29 - Украин-Зөвлөлтийн дайн: Киев хотод зэвсгийн үйлдвэрийн больщевикууд бослого дэгдээв. 
* Нэгдүгээр сарын 30 - Украин-Зөвлөлтийн дайн: Украины больщевикуд Одессийн талд бууж өгөв. Ингэснээр Зөввлөлтийн бүгд найрамдах Одесс улс байгуулагджээ.
** Украин-Зөвлөлтийн дайн: Украины 400 цэргийн хүчтэй жижиг арми Киев хотод нэвтрэв. Таван цаг үргэлжилсэн тулаанд Украины армийн тал нь амь үрэгдсэн ч Төвийн хүчнүүдтэй энхийн гэрээ байгуулж, Германы талаас дэмжлэг авахаар болсон юм.

=== Хоёрдугаар сар ===
* Хоёрдугаар сарын 1 - Украин-Зөвлөлтийн дайн: Украины төв зөвлөл нийгэм, эдийн засгийн шинэчлэлийг зөвшилцлийн замаар шийдвэрлэхээ амлаж, Киев дэх зэвсгийн үйлдвэрийн бослогыг нэн даруй зогсоохыг уриалжээ. 
* Хоёрдугаар сарын 2 - Украин-Зөвлөлтийн дайн: Украины салан тусгаарлагч Симон Петлюгаар удирдуулсан цэргүүд Киев хотод нэвтэрч, зэвсгийн үйлдвэр рүү дайрчээ. 
** Финландын өөрийгөө хамгаалах хүчин байгуулагдав. 
* Хоёрдугаар сарын 4 - Украин-Зөвлөлтийн дайн: Киевийн зэвсгийн үйлдвэрийн бослогыг Украины зэвсэгт хүчнийхэн хүч хэрэглэн дарав. Бослогын үеэр 300 гаруй хүн амиа алджээ.
** Эстонид Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг олон нийтээс асуув. Большевикууд Оросын бүрэлдэхүүнд багтахыг олонхиор дэмжинэ гэж таамаглаж байсан ч санал хураалтад оролцогсдын ердөө 38% нь л Оросын бүрэлдэхүүнд байлгахыг дэмжжээ. 
* Хоёрдугаар сарын 6 - Их Британид Ард түмний төлөөллийн тухай хуулийг батлав. Уг хуульд 30-аас дээш насны эмэгтэйчүүдийн санал өгөх эрхийг баталгаажуулжээ. 
** АНУ-ын Нью-Йорк хотод Бруклинийн худалдааны танхим байгуулагдав. 
* Хоёрдугаар сарын 7 - Киевийн хамба лам Владимир Богоявленскийг Улаан армийн цэргүүд лам нарынх нь өмнө цаазлав. Оросын Үнэн алдартны сүм хожим нь 1998 онд түүнийг гэгээнтнээр өргөмжилсөн юм. 
* Хоёрдугаар сарын 8 - Украин-Зөвлөлтийн дайн: Зөвлөлтийн тал Киевийг булаан эзлэв. Украинын Засгийн газар Жытомир хотод шилжин байршсан юм. 
* Хоёрдугаар сарын 9 - Төвийн хүчнүүд Брест-Литовскийн гэрээгээр Бүгд найрамдах Украин ард улсад батлан хамгаалах онцгой гэрээ байгуулав. 
* Хоёрдугаар сарын 10 - Колумби улсад болсон Ерөнхийлөгчийн сонгуульд Марко Фидель Суарез ялалт байгуулж, тус улсын 9 дэх Ерөнхийлөгч болох нь тодорхой болов. 
** Финландын иргэний дайны үеэр Шведийн талд нэгдэхийг дэмжсэн Оланд аралд Финландын армийн 460 хүний бүрэлдэхүүнтэй цэргийн хүч газардав. 
** Их Британид Мэдээллийн яам байгуулж, анхны сайдаар Лорд Бивербрукийг тохоон томилжээ. 
* Хоёрдугаар сарын 11 - Финландын улаан цэргүүд Антреа хотод нэвтэрч Сейстола, Ахлова тосгодыг булаан эзлэв. Гэвч стратегийн чухал ач холбогдолтой Ханилла тосгонд хяналтаа тогтоож чадсангүй. 
* Хоёрдугаар сарын 12 - Финландын цагаан цэргийн командлагч Аарне Сихвогийн удирдлага дор Ахлова хотыг эргүүлэн авах сөрөг дайралт эхлэв. Эцэст нь цагаан цэргүүд Ахлова хотод эргэн хяналт тогтоожээ. 
* Хоёрдугаар сарын 13 - Хятадын Шантоу хотод 7.2 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж, 2000 гаруй хүн амиа алдаж, хэдэн мянган хүн гэмтэж, бэртжээ. 
* Хоёрдугаар сарын 14 - Оросын засаг захиргаа Юлианы он тооллоос Григорийн он тоолол руу шилжив. Ингэснээр нэгдүгээр сарын 31-нээс шууд хоёрдугаар сарын 14 рүү шилжсэн юм. 
** Финландын цагаан цэргийн хүч Оланд арлын Прасто тосгонд хяналтаа тогтоов. 
* Хоёрдугаар сарын 15 - Шведийн батлан хамгаалах арми Оланд арлын Экеро тосгонд газардав. 
* Хоёрдугаар сарын 16 - Литвын зөвлөл Оросоос тусгаар тогтнож байгаагаа зарлав. 
* Хоёрдугаар сарын 17 - Финландын Улаан цэргийн 150 хүний бүрэлдэхүүнтэй анги Оланд аралд газардав. 
* Хоёрдугаар сарын 18 - Монгол Улсын хурлын газраас хууль зүйлийг зохион байгуулах сайдуудад хуудас илгээсэн байна. Ингэснээр урьд хуучин хуулийг залруулан засаж,шинэчлэн зохиож тогтоох учир сайд түшмэдийг томилон гаргаж олныг удирдан дагаж явах хууль дүрмийг даруй нээгдүүлж зохих газарт чангалан шаардан тушааж нэн хурднаа гүйцэтгүүлэгтүн хэмээгээд Дотоодын зэрэг 4 яам, хурлын яамнаа тус бүр явуулаад байцаан үзэж уг зарлигийн ёсоор хичээнгүйлэн шийтгүүлсүгэй хэмээсэн байна.
** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Төвийн хүчнүүд хамгийн сүүлийн дайралтаа эхлүүлэв. Дорно фронтод эхлүүлсэн уг дайралт Оросын дайралтыг няцаах зорилготой байсан юм. Нийтдээ гурван замаар байлдах уг дайралтад нийтдээ 53 дивиз оролцсон байна. Хойд хэсгийн хүч Оросын Псков болон Эстонийн Нарва руу, төвийн хүч Смонленск руу, өмнөд хэсгийн хүч Киев рүү довтолсон юм. 
* Хоёрдугаар сарын 19 - Финландын Цагаан цэрэг 1000 хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр Варкаус хот руу дайрав. Варкаус хотыг Улаан армийн 1200 цэрэг хамгаалж байжээ. Гэвч улаан цэргүүд хөнгөн зэвсэгтэй байсан бөгөөд ердөө 150 винтов зэвсэглэлд ашиглаж байсан юм. 
* Хоёрдугаар сарын 20 - Финландын цагаан цэргүүд Варкаус хотыг бүслэв. 
* Хоёрдугаар сарын 21 - Египетийн явган цэрэг Жерико тосгонд хяналтаа тогтоов. Тэд Британийн хяналтад байсан Йордан голын хөндийд хяналт тогтоох зорилгоор дараагийн дайралтаа эхлүүлжээ. 
** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Төвийн хүчнүүдийн сүүлийн дайралтаар Минск хотод хяналтаа тогтоов. 
* Хоёрдугаар сарын 23 - Зохион бүтээгч Артур Шербиус код тайлах зорилготой Энигма машин зохион бүтээж, патентыг нь авчээ. 
* Хоёрдугаар сарын 24 - Эстони улс Оросоос тусгаар тогтнож байгаагаа зарлав.
* Хоёрдугаар сарын 25 - Тусгаар тогтносон Эстони улсын Талинн хотод Герман цэргүүд хяналтаа тогтоов. Улмаар Эстонийн засгийн газрыг түлхэн унагаж, Германы эзэнт гүрний нэг хэсэг гэж зарлажээ.  
* Хоёрдугаар сарын 28 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Төвийн хүчнүүд Оросын Псков хотыг булаан эзлэв.

=== Гуравдугаар сар ===
* Гуравдугаар сарын 1 - Украины цэргийн командлагч Симон Петилура Киев хотод Төвийн хүчнүүдийн дэмжлэгтэйгээр Оросын армийн эсрэг давшив. 
** Бразилийн экс Ерөнхийлөгч Франциско де Паула Родригез Алвеш бараг бүх сонгогчдын буюу 99.1% саналаар сонгуульд ялалт байгуулав. 
* Гуравдугаар сарын 2 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Төвийн хүчнүүд Киев хотод хяналтаа тогтоов. 
* Гуравдугаар сарын 3 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Төвийн хүчнүүд Зөвлөлт Оростой Брест-Литовскийн гэрээ байгуулав. Ингэснээр Оросын арми Дэлхийн нэгдүгээр дайнд оролцохоо больсон билээ. 
* Гуравдугаар сарын 5 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германы тэнгисийн цэргийн хүч Балтийн тэнгисийн Оланд аралд газардав. Шведийн хяналтад байсан Оланд аралд халдан довтолсноор Оросын 1200 цэргийг олзолжээ. 
* Гуравдугаар сарын 6 - Британийн Ард нийтийн танхим Ирландын үндэсний үзэлт улстөрч Жон Редмондын дурсгалыг хүндэтгэв. Тэрбээр Лондон хотод зүрхний шигдээсээр насан эцэслэсэн юм. 
** Дэлхийн түүхэнд анх удаа нисгэгчгүй дроныг туршив. АНУ-ын Нью-Йорк хотын Лонг Айланд хотод нисэхийн инженер Элмер Амброс Сперри, Петер Купер Хьют нар &quot;Хьют-Перригийн автомат онгоц&quot; нэрт төхөөрөмжийг хөөргөжээ. Гэвч удирдлагын систем нь доголдолтой болох нь тогтоогдсоны дараа 1925 онд устгасан байна. 
* Гуравдугаар сарын 7 - Финландын цагаан цэрэг Германтай холбоотны гэрээ байгуулав. Ингэснээр Финландын иргэний дайнд Герман улсын анги нэгтгэл оролцохоор болсон юм. 
* Гуравдугаар сарын 8 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Чехословакын хөлсний цэргүүд Герман цэргүүдтэй нэгдэн Украины Бахмачийн тулаанд оролцов. Энэ нь Дорно фронтын сүүлийн томоохон тулаанд оролцсон явдал болсон юм. 
** Оросын социаль демократ хөдөлмөрийн намын VII их хурлаар албан ёсоор нэрээ өөрчилж, Оросын коммунист нам болов. 
** АНУ-ын Аризона мужийн түүхэнд байгаагүй эрэн сурвалжлах ажиллагаа эцэслэв. Сар гаруйн хугацаанд эрэн хайсан ажиллагааны дүнд Галиуро нурууны бэлд гурван оргодлыг баривчлах. Тухайн үеийн хуулиар баривчлагдсан этгээдүүдэд бүх насаар нь хорих ял оноожээ. Хожим хойно буюу 1960 онд хоёрт нь өршөөл үзүүлж, сулласан байна. 
* Гуравдугаар сарын 9 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Британийн явган цэргийн 158-р бригад Йорданы хөндийн доод хэсэгт бүрэн хяналт тогтоов. 
* Гуравдугаар сарын 10 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Оланд арлын тулаан: Финландын улаан цэргүүд Германтай хэлэлцээ эхлүүлэв. 
** Испанийн сонгуульд Либерал эвсэл 42%-ийн саналаар ялалт байгуулав. Ингэснээр Антонио Маура гурав дахь бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх нөхцөл бүрдсэн юм. 
** Холливудын алдарт &quot;Уорнер Бродерс&quot; компани анхны киногоо дэлгэцэнд гаргав. Америкийн дипломатч Жеймс Жерардын дурсамж номоос сэдэвлэсэн үзэл суртлын агуулгатай &quot;Германд өнгөрөөсөн дөрвөн жил&quot; киног мэргэжилтнүүд үзэж, хянаад дөрөвдүгээр сард Нью-Йоркын кино театруудаар гаргахаар тогтов. 
* Гуравдугаар сарын 11 - 1918 оны Испани ханиад: АНУ-ын Канзас мужийн Форт Райли хотод оршин суугч Алберт Гитчелээс испани ханиадны халдвар илрэв. Тархварын судалгаагаар Канзасийн Хаскелл тойрогт нэгдүгээр сард испани ханиадны шинж тэмдэг ажиглагдаж эхэлжээ. 
** Энэтхэгийн Төмөр, гангийн компани Бумпур хотод байгуулагдав. 
* Гуравдагаар сарын 12 - Зөвлөлт Орос улс нийслэл хотоо Москва руу шилжүүлэв. Өмнөх нийслэл Петрограп хот Төвийн хүчнүүдийн сүүлийн довтолгоонд өртөх эрсдэлтэй гэж үзэн ийнхүү нийслэлээ шилжүүлжээ. 
** Бүх Оросын үйлдвэрчний эвлэлийн IV хурал Москва хотод эхлэв. Хурлыг үйлдвэрчний эвлэлийн дарга Михайл Томский даргалсан байна. 
* Гуравдугаар сарын 13 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Чехословакийн хөлсний цэргүүд Бахмачийн тулаанд Германчуудыг ялав. Ялагдал хүлээсэн Германий армийн 300 цэрэг амиа алдаж, хэдэн зуун цэрэг шархаджээ. 
** Финландын улаантнуудын засаг захиргаа Финландын иргэний дайнд эмэгтэй цэргүүдийн анги нэгтгэл байгуулах зорилгоор цэрэгт татаж эхлэв. Гэвч хэзээ ч дайны фронтод тулалдаагүй билээ. 
** Японы Осака хотод бизнесмен Коносүке Мацүшита гэрлийн чийдэнгийн компани байгуулав. Хожимоо энэ компани нэршилээ өөрчилж &quot;Панасоник&quot; бренд нэрээр дэлхийд танигдсан билээ. 
* Гуравдугаар сарын 14 - Туркийн Тербизонд хотод Османы эзэнт гүрэн болон Транскавказийн комиссариатын газрын хооронд энхийн хэлэлцээ эхлэв. Гэвч урт хугацаанд үр дүнд хүрч чадаагүй тул тгэсгээд зогсжээ. 
** Шведийн хуульчдын холбоонд Эва Анден гишүүнээр элсэв. Тэрбээр тус холбоонд гишүүнээр элссэн анхны эмэгтэй болсон юм. 
* Гуравдугаар сарын 15 - Финландын иргэний дайн: Финландын Тампер хотод Цагаан цэргийн 16 мянган байлдагч, Улаан цэргийн 14 мянган байлдагчид тулав. 
* Гуравдугаар сарын 17 - Украины Днипро хотод Бүх Украины социалист хурал хоёр дахь удаагаа болов. Володимир Затонскийгийн даргалсан уг хурлаар Брест-Литовскийн гэрээг соёрхон баталжээ. 
* Гуравдугаар сарын 20 - Зөвлөлтийн бүгд найрамдах Донецк-Кривой Рог улс Зөвлөлт социалист бүгд найрамдах Украин улстай нэгдэв. 
** Британийн лорд Уолтер филимор Үндэстнүүдийн лиг байгуулах тухай &quot;Филиморын тайлан&quot;-г нийтэд танилцуулав. 
* Гуравдугаар сарын 21 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германы хаврын дайралт - Германы эзэн хааны арми Михаел ажиллагааг баруун фронтод эхлүүлэв. Сейнт Күентин хотод болсон гуравдугаар армийн эсрэг давшжээ. Тулааны эхний өдөр Британийн армийн 20 мянга гаруй цэрэг амиа алдсан байна. 
** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]:  Египетийн явган цэрэг Йордан голыг гаталж Османы армийн эсрэг давшив. 
** АНУ-д Төмөр замын хяналтын хууль хэрэгжиж эхлэв. Ингэснээр дайн дуустал холбооны засгийн газар хянахаар болжээ. Улмаар төмөр замын газрын даргаар Сангийн сайд Уиллиам Гиббс МакАдүү томилогдов. 
* Гуравдугаар сарын 22 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Михаел ажиллагаа: Британийн арми Сомме голыг өгсөн Германы хүчний эсрэг давшилт эхлүүлэв. 
* Гуравдугаар сарын 23 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германы арми том хэмжээний их буу байршуулж Парис хотыг 114 км зайнаас тасралтгүй бөмбөгдөж эхэлжээ.
** Зөвлөлтийн бүгд найрамдах Дон улс байгуулагдав. Богино хугацаанд оршин тогтносон энэ улс тавдугаар сард Донын Казакууд чөлөөлснөөр задран бутарчээ. 
* Гуравдугаар сарын 24 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Михаел ажиллагаа: Францын Бапауме хотод Германы арми хоёр дахь дайралтаа эхлүүлэв. 
* Гуравдугаар сарын 25 - Бүгд найрамдах ардчилсан Беларусь улс Минск хотод тусгаар тогтнолоо зарлажээ. 
* Гуравдугаар сарын 26 - Франц, Британийн цэргийн удирдах албан тушаалтнууд Баруун фронтод энхийн хэлэлцээ эхлүүлэв. Францын фильд маршал Фердинанд Фохыг Холбоотны дээд командлалын тэргүүнээр томилжээ. 
* Гуравдугаар сарын 30 - Армени-Азербайжанын дайн дэгдэв.
** Канадын Засгийн газар Дайны арга хэмжээний хууль батлав. Ингэснээр Квебект цэрэг татлагын эсрэг үймээн самуун эрчимжиж байгаа тул Квебек хотод холбооны засгийн газар хяналт тогтоохоор болов.

=== Дөрөвдүгээр сар ===
* Дөрөвдүгээр сарын 1 - Их Британийн Эзэн хааны нисэх нэгтгэл болон Тэнгисийн цэргийн хүчнийг нэгтгэн Эзэн хааны нисэх хүчнийг байгуулав. Ингэснээр дэлхийн анхны бие даасан нисэх хүчин бий болжээ.
* Дөрөвдүгээр сарын 3 - Францын армийн офицер Фердинанд Фох холбоотнуудын командлагчаар томилогдов. 
** Румын ардын намыг армийн офицер, улстөрч Александру Аверешку байгуулав. 
* Дөрөвдүгээр сарын 4 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Михаел ажиллагаа: Хаврын довтолгооны эрчийг хадгалах зорилготой Герман хүчнүүд Францын  Авре хот руу довтлов. Гэвч Британи, Австралийн хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан юм. Тиймээс Германы арми хэсэг ухрав. 
* Дөрөвдүгээр сарын 5 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Михаел ажиллагаа: Францын Анкре хотод нэвтэрсэн Германы давшилтыг Британийн арми зогсоов. Ингэснээр хаврын довтолгооны эхний үе шат дуусав. Холбоотны арми 255 мянган цэргээ алдсанаас Британийн арми дангаараа 177.7 мянган цэргээ алджээ. 
** Тонга улсын хаан ширээнд Салоте Тупоу суув. Тэрбээр 1965 он хүртэл тус улсын хаан ширээнд сууснаар, Номхон далайн өмнөд хэсгийн нутагт хамгийн удаан хаан ширээнд суусан хүнээр тодорсон билээ. 
* Дөрөвдүгээр сарын 7 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Лисийн тулаан: Германы Лис хотод Герман улс цэргүүдээ илгээв. Ингэснээр баруун фронтод хаврын довтолгооны хоёр дахь зщ шатыг эхлүүлсэн юм. 
* Дөрөвдүгээр сарын 8 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч Вүүдроу Уилсон Дайны цагийн үндэсний хөдөлмөрийн танхимыг байгуулав. Даргаар нь экс Ерөнхийлөгч Уиллиам Ховард Тафт болон Френк П.Уолшийг тохоон томилсон энэ танхим Дэлхийн нэгдүгээр дайны үед АНУ-ын хөдөлмөрийн зах зээлд үүссэн дутагдлыг арилгах, асуудлыг шийдвэрлэхэд чухал үүрэгтэй оролцжээ. 
* Дөрөвдүгээр сарын 9 - Бүгд найрамдах ардчилсан Молдав улс Румын улсын бүрэлдэхүүнд багтах шийдвэр гаргав. 
* Дөрөвдүгээр сарын 10 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Лисийн тулаан: Германы зургадугаар арми Францын Эсртей хотод тулаанаа үргэлжлүүлж байх хооронд Германы дөрөвдүгээр арми Бельгийн Баруун Флондерсийн Мессинс хотыг эзлэв. 
* Дөрөвдүгээр сарын 11 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Лисийн тулаан: Баруун фронт дахь Британийн нөхцөл байдал хүндрэв. Тиймээс Британийн цэргийн командлагч ухарч, няцахгүйгээр эцсийн хүчээ шавхтал тулалдахыг цэргүүддээ уриалжээ. 
* Дөрөвдүгээр сарын 12 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Лисийн тулаан: Германы зургадугаар арми Францын Хазбрук болон Мервиль хотуудыг эзлэв. 
** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Хельсинкийн тулаан: Германы командлагч Рудигер фон дер Гольц Улаан армийн хяналтад орсон Хельсинк хотод нэвтрэх тушаал буулгав. Дайралтын явцад Хельсинк-Рийхимаки төмөр замд хяналтаа тогтоожээ. 
* Дөрөвдүгээр сарын 13 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Хельсинкийн тулаан: Германы цэргийн хүч Хельсинк хотод байх Улаан армийн төв байрыг бөмбөгдөж, улмаар хотод бүхэлд нь хяналтаа тогтоожээ. Улаан армийн 4-6 мянган цэрэг олзлогдож, 400 нь дайны фронтод амиа алдсан байна. 
* Дөрөвдүгээр сарын 15 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Лисийн тулаан:  Германы цэргийн хүч Францын Бэйлэуль хотыг булаан эзлэв. 
* Дөрөвдүгээр сарын 17 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Лисийн тулаан: Германы дөрөвдүгээр арми стратегийн ач холбогдолтой Бельгийн Баруун Фландерсийн Кеммельберг хотод халдан довтлов. 
* Дөрөвдүгээр сарын 19 - Литва улс төрийн далбааг соёрхон батлав. 
** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Лисийн тулаан: Кеммелбергийн өндөртлөгт Британичууд эргэн хяналтаа тогтоов. 
* Дөрөвдүгээр сарын 21 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германы армийн нэрт нисгэгч, дайны баатар гэгдэх &quot;Улаан Барон&quot; хочит Манфред фон Рихтофен Сомме голын ойролцоо тулалдааны явцад амиа алдав. Түүнийг Британийн армийн нисэх хүчний байлдагч Рой Браун устгажээ. 
* Дөрөвдүгээр сарын 22 - Армени, Азербайжан, Гүрж улсууд Оросоос тусгаар тогтносноо зарлаж, Холбооны бүгд найрамдах ардчилсан Транскавказын улсыг байгуулжээ. 
** Санал өгөх эрхээ баталгаажуулсан Дани эмэгтэйчүүд анх удаа сонгуульд оролцов. 
* Дөрөвдүгээр сарын 23 - Төв Америкийн Гуатемал улс Германд дайн зарлав. 
** Ирланд улсад бүх нийтийн ажил хаялт болжээ. 
* Дөрөвдүгээр сарын 25 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Лисийн тулаан: Германы цэргийн хүч Бельгийн Кеммельберг хотод хоёр удаагаа довтлов. 
* Дөрөвдүгээр сарын 26 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Лисийн тулаан: Германц цэргийн хүч Бельгийн Кеммельберг хотыг эзэлжээ. 
* Дөрөвдүгээр сарын 28 - Украины төв зөвлөлийн ихэнх гишүүд цаазлагдаж, шоронд хоригдож, цөлөгдсөний дараа татан буугджээ. 
** Дэлхийн нэгдүгээр дайныг үүтгэж, Австрийн угсаа залгамжлах хунтайж Франц Фердинандын амь насанд халдсан Гаврило Принсип Терезинийн шоронд амь насаа алдав. 
* Дөрөвдүгээр сарын 30 - Зөвлөт социалист бүгд найрамдах Туркестанын өөртөө засах улс байгуулагдав. 
** Латвийн хуурай замын командлал байгуулагдав.

=== Тавдугаар сар ===
* Тавдугаар сарын 1 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германы цэргүүд Донын бүс нутагтт нэвтрэв. Тэд долоо хоногийн дараа Донын Ростовыг бүсэлжээ. 
** Солонгост Кён Сунын хөдөө аж ахуйн коллеж байгуулагдав. Энэ нь Сөүлийн их сургууль байгуулагдах үндэс болсон юм. 
* Тавдугаар сарын 2 - АНУ-ын автомашин үйлдвэрлэгч Женерал Моторс компани Делавейр мужийн Шевролет Мотор компанийг худалдан авчээ. 
** Финландын цэргийн командлагч Карл Густаф Эмиль Маннерхайм Виборгийн хядлагыг мөрдөн шалгах хороо байгуулав. Цагаан цэргүүд улаан армийн хоригдолуудыг хоморголон устгасан гэх мэдээлэл тараад байжээ.
* Тавдугаар сарын 3 - Виборгийн хядлага: Финландын командлагч Карл Густаф Эмиль Маннерхайм тус хэрэг явдлыг шалгаж үзсэний үндсэн дээр хядлага болсныг нотлов. Уг хядлагад 1200 хүн өртсөнөөс 800 нь улаан цэрэг, 360-420 нь энгийн иргэн өртсөн болох нь тогтоогджээ.   
* Тавдугаар сарын 4 - Зөвлөлт Орос улс Беломорский, Хойд Кавказ, Волгийн цэргийн тойргуудыг байгуулав. 
* Тавдугаар сарын 6 - Никарагуа улс Төвийн хүчнүүдэд дайн зарлав. 
** Пётр Красновоор удирдуулсан Донын казахууд Донын Ростовыг булаан эзлэв. Ингэснээр Донын бүгд найрамдах улс бүрэлдэх үндэс суурь болжээ. 
* Тавдугаар сарын 7 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Британийн арми Иракын Киркук хотыг булаан эзэлжээ.
** Румын улсын эрх баригчид Төвийн хүчнээс гарч, дайнд оролцохгүй байх гэрээнд гарын үсэг зурав. Гэвч тус улсын хаан Фердинанд уг гэрээг соёрхон баталсангүй. Үүнээс хойш 6 сарын дараа буюу 11-р сарын 11-ний өдөр Германтай найрамдах гэрээ байгуулснаар анхны гэрээ хүчингүй болжээ. 
* Тавдугаар сарын 9 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Бельгийн Остенд хотод хяналт тогтоох зорилготой Британийн тэнгисийн цэргийн хүчний дайралт амжилтгүй болов. 
* Тавдугаар сарын 11 - Уулын бүгд найрамдах Хойд Кавказ улс байгуулагджээ. 
* Тавдугаар сарын 13 - Улсын хурлын газраас “Шинэ хууль зүйлийн бичгийн хэдэн дэвтрийг хэлэлцээд хууль зохиох түшмэдэд тушаан илгээсэн бичиг” гэгчийг гаргажээ.
Уг бичигт: &quot;Улсын Дээд, Доод хурлын газраас хууль зүйлийг зохион байгуулах түшмэдэд тушаах зааврыг гаргасан байна. Энэхүү зохион байгуулах түшмэдээс өргөсөн бичгийн дотор хууль цаазын утгыг хянаж урьдаар лавлан тогтоолгох арван зүйлийг тусгай хуудас болгон бичиж хүргүүлснийг Доод хуралд үзэж хянаваас цөм зүйтэй&quot; хэмээсэн байдаг. 
* Тавдугаар сарын 15 - Финландын иргэний дайн эцэслэв. 
** АНУ-ын Шуудангийн хороо агаарын илгээмжийн үйлчилгээг нэвтрүүлэв. Энэ нь тухайн цаг үедээ дэлхийн гурав дахь том агаарын илгээмжийн үйлчилгээ болсон юм. Тухайн цаг үедээ агаарын илгээмжийн хамрах хүрээ Нью-Йорк хот, Филадельфи, нийслэл Вашингтон хотыг хамарч байсан гэдэг.
* Тавдугаар сарын 16 - Украин улсад хэвлэл мэдээллийн &quot;Укинформ&quot; агентлаг байгуулагдаж анхны даргаар үндэсний үзэлт Дмитро Донцовыг тохоон томилов. 
* Тавдугаар сарын 23 - Коста Рика улс Германд дайн зарлав. 
** АНУ-ын Конгресс Италийн нисэх хүчний сургуульд суралцаж буй кадетуудыг буцаан татаж, Америкийн нисэх хүчний анги нэгтгэлүүдэд хуваарилахаар шийдвэрлэжээ. 
** Украины тэнгисийн цэргийн хүчин байгуулагдав. 
* Тавдугаар сарын 24 - Канад улсад Квебек мужийг эс тооцвол бүх муж эмэгтэйчүүдийн санал өгөх эрхийг хуульчиллаа. 
* Тавдугаар сарын 25 - Бүгд найрамдах ардчилсан Гүрж улсын Гадаад хэргийн яам байгуулагджээ. 
** Зөвлөлт Оросын Москва хотноо Чехословакын коммунист нам байгуулагдав. Тухайн цаг үед төвийн хүчнүүдийн дарангуйллаас зугтсан Чехословакын засгийн газар түр хугацаанд Москвад дүрвэсэн юм. 
* Тавдугаар сарын 26 - Холбооны бүгд найрамдах ардчилсан Транскавказ улс татан буугдаж, Бүгд найрамдах ардчилсан Гүрж улс байгуулагдав. 
* Тавдугаар сарын 27 - Бүгд найрамдах ардчилсан Азербайжан улсын Үндэсний зөвлөл байгуулагдав. 
* Тавдугаар сарын 28 - Армени, Азербайжан улс тусгаар тогтнож, Арменид анхдугаар бүгд найрамдах засаг тогтов. 
** Шинэ тутам байгуулагдаад байсан Гүрж улс Германы хаант улстай хоёр талын хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулав. Ингэснээр Герман улс Зөвлөлт Оросын нөлөөллөөс Гүржийг хамгаалах үүрэг хүлээжээ. 
** Азербайжан улсад Гадаад хэргийн яам эмхлэгдэн байгуулагдав. 
* Тавдугаар сарын 29 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Долоо хоногийн турш үргэлжилсэн Сардарабадын тулаан Арменийн ялалтаар өндөрлөв. 
* Тавдугаар сарын 29-30 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Грекийн үндэсний батлан хамгаалах арми Скра ди Легенийн тулаанд Болгарчуудыг буулган авав. 
* Тавдугаар сарын 30 - Зөвлөлтийн бүгд найрамдах Кубан улс, Зөвлөлтийн бүгд найрамдах Хар Тэнгисийн улстай нэгдэн, Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд оржээ. 
* Тавдугаар сарын 31 - АНУ-ын Питтсбург хотноо Чехийн удирдагч Томаш Масарик Чех, Словакууд нэгдэж нэг улс болох гэрээнд гарын үсэг зуржээ.

=== Зургаадугаар сар ===
* 6-8 дугаар сар - &quot;Испани ханиад&quot; цар тахлын хэмжээнд хүрэв. Зургаан сарын дотор энэ өвчнөөр 30-аас дээш сая хүн амиа алджээ. 
* Зургаадугаар сарын 1 - Холбоотон гүрнүүд Баруун фронтод Францын Марне голд Белле Вүүдийн тулааныг эхлүүлжээ. 
* Зургаадугаар сарын 4 - Османы эзэнт гүрэн  Армени, Азербайжан, Гүрж улсуудтай гал зогсоох гэрээ байгуулав. 
* Зургаадугаар сарын 5 - Өмнөд Африкийн Йоханесбург хотод Африкийн ахан дүүсийн холбоо байгуулагдав.
* Зургаадугаар сарын 12 - Оросын их гүн Михаилын амь насыг хороов. Тэрбээр Больщевикуудын гарт амь үрэгтсэн Романовын угсааны анхны хүн болсон юм.  
* Зургаадугаар сарын 16 - Британийн Засгийн газар Сирийн нөлөө бүхий долоон хувь хүнтэй Долоогийн гэрээг байгуулав.
* Зургаадугаар сарын 17 - Азербайжан улсад Эрүүлийг хамгаалах яам байгуулагджээ. 
** Латвийн Социал демократ хөдөлмөрчдийн нам нийслэл Рига хотноо байгуулагдав. 
* Зургаадугаар сарын 19 - Кино урлагийн алдарт Колумбиа пикчерс компанийг Харри Кон, Жек Кон, Жое Брандт нар байгуулав. 
* Зургаадугаар сарын 24 - Канадын түүхэнд анх удаа агаарын илгээмжий Монтриал болон Торонто хотын хооронд илгээжээ. 
* Зургаадугаар сарын 25 - Германы дэмжлэгтэйгээр Крымын түр засгийн газар байгуулагдав. 
* Зургаадугаар сарын 26 - Азербайжан улсад зэвсэгт хүчин бий болов. Батлан хамгаалах яамны анхны сайдаар Самад бей Мехмандаровыг тохоон томилжээ.

=== Долоодугаар сар ===
* Долоодугаар сарын 3 - Оросын иргэний дайнд Холбоотон гүрнүүд цэргийн интервенц хийж Сибирийн нутагт нэвтрэв. 
** Азербайжан улсад төрийн мэдлийн &quot;Азербайжан&quot; сонинг байгуулжээ. 
* Долоодугаар сарын 4 - Османы эзэнт гүрний хаан V Мехмед нас нөгчсөний дараа VI Мехмед хаан ор суув. Османы эзэнт гүрэн задран бутрах хүртэл тэр хаан ширээнд суужээ. 
* Долоодугаар сарын 9 - Америкийн түүхэнд хамгийн хөнөөлтэй галт тэрэгний осол болов. Теннеси мужийн Нешвилл хотод хоёр галт тэрэг мөргөлдөж 101 хүн амиа алдан, 171 хүн шархаджээ. 
* Долоодугаар сарын 10 - Зөвлөлт Орос улс үндсэн хуулиа батлав. Уг хуулиар төрийн сүлдийг соёрхон баталжээ. 
* Долоодугаар сарын 12 - АНУ-ын холбоотон Хайти улс Германд дайн зарлав. 
** Суут зураач Пабло Пикассо Украины балетчин Ольга Хохловатай Парис хотноо хуримлав. Түүний хуримд дотны хэдэн найз, гэр бүлийн цөөн хэдэн гишүүн оролцжээ. 
* Долоодугаар сарын 13 - Чехословакийн үндэсний зөвлөл байгуулагдав. 
* Долоодугаар сарын 15 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Марне голын төлөөх хоёр дахь тулаан эхэлжээ. 
* Долоодугаар сарын 17 - Больщевикуудын тушаалаар Екатеринбург дахь Ипатьевийн байшинд Романовын гэр бүлийг буудан хороов. Хаан II Николай, түүний гэргий Александра Феодоровна, Ольга, Татьяна, Мариа, Анастасиа, Алексей нарын хамтаар амиа алдсан билээ. 
** Украин улсад Коммунист нам байгуулагдав. 
* Долоодугаар сарын 19 - Хондурас улс Германд дайн зарлав. 
* Долоодугаар сарын 23 - Японы Үозү, Тояма зэрэг хотуудад будааны үнэ нэмэгдсэнтэй холбоотойгоор олныг хамарсан эсэргүүцлийн хөдөлгөөн өрнөв. Хоёр сар үргэлжилсэн бослого хөдөлгөөнд 66 мянган тариаланч оролцож, 25 гаруй мянган хүнийг баривчилж, 8200 хүнд сахилгын хариуцлага оноожээ. 
* Долоодугаар сарын 26 - Больщевикуудын оролцоотойгоор Азербайжан улсад төрийн эргэлт болов. 
* Долоодугаар сарын 28 - Люксембург улсад парламентын сонгууль болов.

=== Наймдугаар сар ===
* Наймдугаар сарын 2 - Больщевикуудыг түлхэн унагах зорилготой Британийн цэргүүд Архангельск хотыг эзлэв. 
** Канадын Ванкувер хотод бүх нийтийг хамарсан ажил хаялт болов. 
* Наймдугаар сарын 4 - Ирээдүйн улстөрч Адольф Гитлер байлдаанд гарамгай гавьяа байгуулсан тул &quot;Төмөр загалмай&quot; одонгоор хоёр дахь удаагаа шагнагдав. 
* Наймдугаар сарын 7 - Цагаан Оросууд Казан хотод хяналтаа тогтоов. 
* Наймдугаар сарын 8 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Британи, Канад, Австралийн нэгдсэн хүч Амьенсд тулаан эхлүүлэв. Тулааны үр дүнд холбоотны хүч ялалт байгуулан 12 мянган цэргийг олзолжээ. Германы генерал Эрих Людендорф үүнийг &quot;Германы армийн хар өдөр&quot; гэж нэрлэсэн юм. 
* Наймдугаар сарын 9 - Британийн парламент Чехословакийн үндэсний зөвлөлийг хүлээн зөвшөөрөв. 
* Наймдугаар сарын 10 - Архангельскийг эзэлсэн Британийн командлагч Цагаан оросуудыг дэмжихээ зарлав. 
* Наймдугаар сарын 12 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]:  Амьенсийн тулаанд Британийн цэргийн хүч онцгой ялалт байгуулж Германы цэргүүдийг байрлалаас нь ухраажээ. 
* Наймдугаар сарын 16 - Улаан армийн эсрэг Байгаль нуурын тулаанд Чехословакийн хөлсний цэргүүд оролцжээ. 
** Азербайжаны нийслэл Баку хотод Лионел Дунстервиллээр удирдуулсан Британийн арми нэвтэрчээ. 
* Наймдугаар сарын 17 - Холбооотны цэргийн хүч Азербайжаны Адшероны хойгт бүрэн хяналт тогтоов. 
* Наймдугаар сарын 29 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]:  Францын 10-р арми Францын Нойон хотыг Германчуудаас чөлөөлөв. 
** Османы эзэнт гүрний арми Баку хотын хэд, хэдэн цэгт хяналт тогтоов. Гэвч тэд их хэмжээний хохирол амсжээ. 
* Наймдугаар сарын 30 - Москва хотноо хувьсгалын удирдагч Владимир Ленин буудуулан шархдав. Золоор мэнд үлдэж чадсан юм. 
** Лондон хотын цагдаагийн газрын 20 гаруй мянган ажилчид хөдөлмөрийн хөлснийг нэмэгдүүлэхийг шаардан ажил хаялт зарлав. 
* Наймдугаар сарын 31 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч Вүүдроу Уильсон Герман-Америкийн үндэсний хороог хүчингүй болгох зарлигт гарын үсэг зурлаа.

=== Есдүгээр сар ===
* Есдүгээр сар - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Британи болон тэдний Араб дахь холбоотнууд Сири улс руу довтлов. 
* Есдүгээр сарын 1 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Австралийн хоёрдугаар дивиз Францын Перонн нэгдлийг чөлөөлөв. 
* Есдүгээр сарын 2 - Зөвлөлт Оросын Хувьсгалт цэргийн зөвлөлийг Лев Троцкий байгуулав. 
* Есдүгээр сарын 3 - Оросын больщевик засгийн газар &quot;Известия&quot; сонинд улстөрийн өрсөлдөгчдийн эсрэг хэлмэгдүүлэлтийн тухай анхны үзэл санаа бүхий &quot;Ажилчин ангид уриалга&quot; нэртэйгээр хэвлүүлжээ. 
* Есдүгээр сарын 4 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Австралийн цэргийн хүч Германы шугмыг гатлав.
** Уругвайн алдарт хэвлэл болох &quot;Эл Пайс&quot; сонины анхны дугаар хэвлэгджээ.  
* Есдүгээр сарын 5 - Оросын иргэний дайн: Казанын ажиллагаа эхлэв. Тав хоног үргэлжилсэн тулаанд Улаан арми цагаануудын эсрэг тулсан юм. 
** Хойд Оросын цэргийн интервенц - Британийн цэргүүд Зүүн Карелийг эзлэх ажиллагаа бүтэлгүйтэв. Цэргийн ажиллгаанд оролцсон 93 цэргийг хээрийн шүүхээр оруулан, цаазалжээ. 
* Есдүгээр сарын 9 - Нидерландын сайд нарын зөвлөл Боловсрол, шинжлэх ухаан, урлагийн яам байгуулав. Ингэснээр шашны сургуулиудыг төрийн өмчид авах асуудлыг хэлэлцсэн юм. 
* Есдүгээр сарын 10 - Казанын ажиллагаа: Улаан арми Казан хотод хяналтаа тогтоов. 
* Есдүгээр сарын 11 - АНУ-ын мэргэжлийн бейсболын лигийн шигшээ цувралд Бостон Ред Сокс баг Чикаго Кабсыг 4:2-оор ялж аваргалав. Тэд үүнээс хойш 2004 оныг хүртэл уг тэмцээнд түрүүлээгүй билээ. 
* Есдүгээр сарын 12 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Хавринкуртын тулаанд Британичууд Герман руу цөмрөн оров. 
* Есдүгээр сарын 12-15 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Сан Мишелийн тулаан: Америкийн цэргийн хүч Германы бэхлэлт рүү цөмрөн оров. 
* Есдүгээр сарын 13 - Нидерландын Веесп хотод галт тэрэг осолдож 41 зорчигч амиа алдан, 42 зорчигч шархаджээ. Тухайн цаг үедээ энэ осол Нидерландын төмөр замын түүхэнд тохиосон томоохон осолд тооцогдсон юм.
* Есдүгээр сарын 14 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Балканын цэргийн хүч Сербийн армийн эсрэг сөрөг довтолгоог эхлүүлжээ. 
* Есдүгээр сарын 16 - Зөвлөлт Оросын захиргаа &quot;Улаан тугийн одон&quot; бий болгохоор шийдвэрлэв. 
* Есдүгээр сарын 18 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Эпехигийн тулаан: Британийн цэргийн хүч Гинденбургийн шугмыг сэтлэхээр ойртож иржээ. 
* Есдүгээр сарын 20 - Британийн цэргүүд Бакугийн зөвлөлт коммунын 26 гишүүнийг цаазаар авав. Тэдний дотор Машади Азизбеёв, Иван Фиолетов, Григорий Корганов, Яков Зевин нар байжээ. 
* Есдүгээр сарын 25 - Нидерланд улсад Хөдөлмөрийн яам байгуулагдав. 
* Есдүгээр сарын 26 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Мойс-Аргоннын довтолгоо эхлэв. Америкийн явган цэргүүд Нэгдүгээр дайны түүхэнд хамгийн том бөгөөд цуст тулаанаа ийнхүү эхлүүлжээ.
* Есдүгээр сарын 28 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Бельгийн Фландерсийн аралд холбоотны арми чухал довтолгооноо эхлүүлэв. 
** Зөвлөлт Орос улсад шинээр болсон Улаан тугийн одонгоор армийн офицер Василий Блюхнерийг шагнахаар болжээ. Энэ одон хүртсэн анхны шагналтан тэрээр дахин дөрвөн удаа шагнагдсан юм.  
* Есдүгээр сарын 29 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Сейнт Күентин сувгийн тулаан эхэллээ. Холбоотны цэргийн хүч Гинденбургийн шугам руу улам ойртов. 
** Болгарчууд бууж өгөхөөр болов. 
** Японы Ерөнхий сайд Масатаке Тераүчи өөрийн хүсэлтээр ажлаасаа чөлөөлөгдөв. Тэрбээр улс орон даяар цагаан будааны үнийг эсэргүүцсэн бослого хөдөлгөөнөөс болж дээрх шийдвэрийг гаргажээ. 
* Есдүгээр сарын 30 - АНУ-ын Үндсэн хуульд эмэгтэйчүүдийн санал өгөх эрхийг хуульчлах тухай Сенатын танхимд санал хураахад шаардлагатай дэмжлэг авч чадсангүй.

=== Аравдугаар сар ===
* Аравдугаар сарын 1 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Хезажийн хант улс болон холбоотны цэргийн хамтарсан хүч Сирийн Дамаск хотыг эзлэв.
** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Холбоотны цэргийн хүч Албанийн Берат хотод хяналт тогтоожээ.  
** Улаан арми Оросын Сызрань хотод хяналт тогтоов. 
** Литвын коммунист нам байгуулагдав. 
* Аравдугаар сарын 3 - Германы хаан II Вилгельм Канцлерын суудалд Макс фон Баденийг тохоон томилов. 
** Дэлхийн нэгдүгээр дайнд амжилтгүй оролцсон Болгар улсын хаан I Фердинанд хаан ширээнээсээ буув. Түүний орыг хүү III Борис нь залгахаар болжээ. 
* Аравдугаар сарын 4 - Германы хаан II Вилгельм шинэ, либерал засаг байгуулж, энх тайвныг тогтоохоор зорив. 
** АНУ-ын Нью-Жерси хотод байх Т.А.Жиллеспигийн компанид дэлбэрэлт болж наад зах нь 100 гаруй хүн амиа алджээ. Энэ ослоос шалтгаалан Баруун фронтод тулалдаж буй холбоотны анги нэгтгэл бараг 6 сар шахам сумгүй байсан юм. 
* Аравдугаар сарын 5 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Серби болон Францын хавсарсан хүч  Сербийн Вранье хотыг чөлөөлөв. 
* Аравдугаар сарын 6 - Австрали улсад Ньюмаркет болон Флемингтоныг холбосон анхны цахилгаан галт тэрэгний шугам ашиглалтад оров. 
* Аравдугаар сарын 7 - Захирагчдын зөвлөл (Польш) хуралдаж Польш улсыг Германы эзэнт гүрнээс тусгаар тогтносныг зарлав. Улмаар Познань, Дээд Силези, Померан мужуудыг Польшийн талд өгөхийг шаарджээ. 
** Улаан арми Самара хотод хяналт тогтоов. Ингэснээр Волга мөрөнд стратегийн хяналт тогтоох боломжтой болсон юм. 
* Аравдугаар сарын 8-10 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Камбрайн хоёр дахь тулаан: Британи, Канадын цэргийн хүч Францын Камбрай хотыг булаан эзлэв. Ингэснээр Гинденбургийн сувгийг сэтэлсэн томоохон алхам болсон юм. 
* Аравдугаар сарын 9 - Финландын хаан ширээнд Хессийн хунтайж Фредерик Чарльз суужээ. 
* Аравдугаар сарын 10 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Францын цэргийн хүч Косовогийн Пристина хотыг чөлөөлжээ. 
* Аравдугаар сарын 11 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Холбоотны цэргийн хүч Германы хяналтад байсан Сербийн Нис хотыг чөлөөлөв. 
* Аравдугаар сарын 13 - Чөлөөт үндэстнүүдийн нийгэмлэг Үндэстнүүдийн лигийн холбоотой нэгдэв. Ингэснээр Үндэстнүүдийн лиг байгуулагджээ. Энэ нь зэвсэглэлээр хөөцөлдөхийг зогсоох, дэлхий дахинд энх тайвныг цогцлоох, олон улсын харилцаа, хүний эрхийг хангах чиглэлээр шинэ тутам систем бий болох үндэс тавигдсан юм. 
* Аравдугаар сарын 18 - Вашингтоны тунхгаар Бүгд найрамдах Чехословак улсын тусгаар тогтнолыг баталгаажуулав.
* Аравдугаар сарын 19 - Исланд улсад Данийн засаг захиргаанд үлдэх эсэх асуудлаар бүх нийтийн санал хураалт болов. Санал хураалтад оролцогчдын 92 хувь нь Данитай холбоотон улс болж Данийн титэм дор тусдаа вант улс байгуулахыг зөвшөөрчээ.  
* Аравдугаар сарын 21 - Лев Троцкий Улаан армийн захиргаанд гадаад тагнуулын хэлтэс байгуулав. Хэлтсийн анхны даргаар Семён Араловыг тохоон томилжээ. 
** Азербайжан улсын Сангийн яам байгуулагдав. 
* Аравдугаар сарын 23 - Польшийн шинэхэн Ерөнхий сайд Йозеф Швезинский Польшийн зэвсэгт хүчнийг байгуулжээ. 
* Аравдугаар сарын 25 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Хунтайж Фейсалын арми Алеппо хотод хяналт тогтоов. 
** Аляскын Жуней орчимд &quot;Софиа гүнж&quot; нэртэй хөлөг онгоц живж, 353 хүн амь насаа алдав. Энэ нь Номхон далайн баруун хойд хэсэгт болсон хамгийн хөнөөлт осол болж түүхэнд үлджээ. 
* Аравдугаар сарын 26 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Хезажийн хант улс болон холбоотны цэргийн хавсарсан хүч Османы эзэнт гүрний анги нэгтгэлүүдийн эсрэг тулав. Энэ нь Османы армийн хувьд энэ дайны хамгийн сүүлийн тулаан болж түүхэнд үлджээ. 
** Британийн газрын эзэн Сесил Чабб өөрийн эзэмшилд байсан Стоунхенджийг Нэгдсэн хаант улсын захиргаанд шилжүүлжээ. 
* Аравдугаар сарын 28 - Чехословак улс албан ёсоор Австри-Унгарын эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнов. 
** Баруун Галициа хотод Польшийн засаг эмхлэгдэн байгуулагджээ. 
* Аравдугаар сарын 29 - Германы усан цэргийн бослого дэгдэв. 
** Словени, Хорват, Сербүүдийн улс Австри-Унгарын эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав. 
* Аравдугаар сарын 30 - Мартины тунхгаар Словак улс Чехословак улсын бүрэлдэхүүнд шилжив. 
** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Мудросын бууж өгөх гэрээний дагуу Йемен улсад тулсан Оттоман болон холбоот гүрнүүдийн тулалдаан эцэслэв. 
* Аравдугаар сарын 31 - Унгарын засгийн газрын хуралдаанаар Австри улстай байгуулсан холбоотны гэрээгээ таслахаар шийдвэрлэжээ. Ингэснээр Австри-Унгарын эзэнт гүрэн нуран унах нь тодорхой болов. 
** Польш улсад Цахилгаан мэдээний агентлаг байгуулагдав.

=== Арваннэгдүгээр сар ===
* 11 дүгээр сарын 1 - Бүгд найрамдах Баруун Украин ард улс нийслэлээ Галициа руу шилжүүлснээр Польш-Украины дайн дэгдэв. 
** Сербийн цэргүүд Белград хотыг эргүүлэн мэдэлдээ авчээ. 
** Дэлхийн хурдан галт тэрэгний түүхэнд хамгийн хөнөөлт осол тохиов. АНУ-ын Нью-Йорк хотын Бруклин дүүргийн хурдан галт тэрэгний замд осол гарч наад зах нь 93 хүн амиа алджээ. 
* 11 дүгээр сарын 2 - Норвегийн математикийн нийгэмлэг байгуулагдаж, анхны ерөнхийлөгчөөр Карл Стормер сонгогдов. 
* 11 дүгээр сарын 3 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Австри-Унгарын эзэнт гүрэн Падуа хотод холбоотнуудад бууж өгөх гэрээ байгуулав. 
** Польш улс Оросоос тусгаар тогтнож байгаагаа зарлав. 
** Германы хувьсгал: Германы тэнгисийн цэргийн ажилчид бослогд дэгдээж Оросын загвараар хувьсгалт зөвлөлүүдийг байгуулж эхлэв. 
** Австрийн коммунист нам байгуулагджээ. 
* 11 дүгээр сарын 4 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Австри-Унгарын эзэнт гүрэн бууж өгөх гэрээ байгуулсны дараахан Итали болон Австри-Унгарын эзэнт гүрний хооронд дэгдээд байсан дайны утаа намжжээ. 
* 11 дүгээр сарын 6 - Шинээр эмхлэгдэн байгуулагдсан Польш улсын засаг Люблин хотноо бүрэлдэн тогтов. 
** Германы парламентын дарга Фредерик Эберт хаан Вилгелмийг эрх ямбаасаа татгалзахыг уриалав. Тэрбээр хэлэхдээ &quot;Хэрэв хаантан эрх ямбаасаа татгалзахгүй бол нийгмийн хувьсгал дэгдэх нь дамжиггүй. Гэвч ийм зүйл болохгүй байх. Учир нь тэр нүгэл үйлддэггээ үйлдчихсэн хүн&quot; гэжээ. 
* 11 дүгээр сарын 7 - Баварийн хаан Людвиг улсаасаа дүрвэн дутаав. 
** Оросод Смоленскийн улсын их сургууль байгуулагджээ. 
* 11 дүгээр сарын 8 - Германы эзэнт гүрний хааны санаачилгыг бүрнээ дэмжиж Германы зэвсэгт хүчин дайнаас татгалзаж буйгаа зарлав. Улмаар Францын Компьенийн ойд бууж өгөх гэрээнд гарын үсэг зурахаар болжээ. 
* 11 дүгээр сарын 9 - Германы хаан II Вилгельм эрх ямбаасаа татгалзаж Нидерланд руу дүрвэв. Ингэснээр Германы эзэнт гүрэн нуран уналаа.  
** Герман улсад бүгд найрамдах засаг тогтов. Рейхстагын индэр дээрээс Филипп Шайдеманн энэ түүхэн үйл явдлыг зарлан тунхаглажээ. 
** Германы канцлер Баденийн ван Максимилиан албан тушаалаасаа огцорч, Фредерик Эберт орыг нь залгав. 
** Үндэсний төв зөвлөлийн сайд бөгөөд Ерөнхийлөгч Курт Айснер Баварийг бүгд найрамдах улс хэмээн зарлав. 
** Люксембургт коммунист хувьсгал болохоо шахав. Гэвч нутгийн захиргааны хүчийг Германы арми дэмжсэнээр хувьсгал бүтэлгүйтжээ. 
* 11 дүгээр сарын 10 - Германд Ардын төлөөлөгчдийн зөвлөл байгуулагдав. Уг зөвлөл холбоотнуудтай эвийн гэрээ байгуулж, жил гаруйн дараа сонгууль зарлах зорилготой байжээ. 
** Оросын баруун хойд хэсэгт цагаан оросуудаас бүрдсэн хувьсгалт засаг тогтож эхлэв. 
* 11 дүгээр сарын 11 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] эцэс болов: Еввропын цагаар өглөөний 05:12-05:20 цагийн орчимд Германы маршал Фердинанд Фох бууж өгөх гэрээнд гарын үсэг зурлаа. Ингэснээр талууд дайныг 11 дүгээр сарын 11 дэх өдрийн 11 дэх цагт албан ёсоор эцэс болгохоор тохирчээ. Дайны хамгийн сүүлийн тулаанд АНУ-ын цэрэг Хенри Гунтер амиа алдсанаар нэгдүгээр дайны хамгийн сүүлийн хохирогч болж түүхэнд үлдсэн юм.
** Польш тусгаар улс болсныхоо дараахан удирдагчаараа Йозеф Пилуцкийг сонгожээ. 
** Австрийн хаан I Чарльз хязгааргүй эрх эдлэхээсээ татгалзсан ч хаан ширээгүй өгсөнгүй. 
** Бельгийн хаан I Альберт либералууд болон социалистуудтай улс төрийн уулзалт хийв. 
** Нидерландын улстөрч Пьетр Йеллес Троелстра Нидерландад социалист хувьсгал хэрэгтэй гэж хатуу мэдэгдэв. 
* 11 дүгээр сарын 12 - Австри улсад бүгд найрамдах засаг тогтов. Канцлераар Карл Реннер сонгогджээ. 
** Нидерландын Ерөнхий сайд Чарльз Руй де Бееренброк өдөрт олгох талхны хэмжээг 200 грамм байсныг нэмэгдүүлж 280 грамм болгов. 
** Оросод Воронежийн улсын их сургууль байгуулагджээ. 
* 11 дүгээр сарын 13 - Холбоотны хамтарсан эвсэл Константинополь хотыг эмхлэн байгуулахаар болов.  
** Бадены их ван II Фредерик өөрийн бүх эрх ямбаасаа татгалзжээ. 
* 11 дүгээр сарын 14 - Чехословак улсад бүгд найрамдах засаг тогтов. Улмаар анхны Ерөнхийлөгчөөр Томаш Масарикийг сонгожээ. 
**Польшийн хоёр дахь бүгд найрамдах засаг төрийн тэргүүнээрээ Йозеф Пилуцкиг сонгов. 
** Баденийн түр засгийн газар Бүгд найрамдах чөлөөт ардчилсан улс хэмээн тунхаглав. 
** Хессийн их ван Эрнест Луйс, Мекленбург-Шверинийн их ван IV Фредерик Френцис, Саксе-Кобург Готагийн ван Чарльз Эдвард нар эрх ямбаасаа бүрнээ татгалзжээ. 
** Зүүн африкийн герман цэргүүд бууж өгчээ. 
* 11 дүгээр сарын 15 - Бразил улсын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Родригез Алвеш халдварт өвчний улмаас үүрэгт ажлаа гүйцэтгэх боломжгүй болов. Улмаар Дэд Ерөнхийлөгч болох нь тодорхой болсон Делфим Морейра түүний оронд Ерөнхийлөгч болсон байна. 
** Эстонийн үндэсний төмөр замын компани байгуулагдав. 
* 11 дүгээр сарын 16 - Австри улсаас салан тусгаарласан Унгарчууд Бүгд найрамдах ардчилсан Унгар улсаа зарлан тунхаглав. 
* 11 дүгээр сарын 17 - Грекийн коммунист нам байгуулагджээ. 
* 11 дүгээр сарын 18 - Латви улс Оросоос тусгаар тогтносноо зарлав. 
* 11 дүгээр сарын 20 - Латвийн Улаан загалмай нийгэмлэг байгуулагджээ. 
* 11 дүгээр сарын 21 - Галицын Львов хотод Польшийн цэрэг болон партизанууд Украины еврей голцуу христ шүтлэгтэн 320 гаруй хүнийг хоморголон устгав. 
** Польшид Үндэсний эрүүлийг хамгаалах хүрээлэн байгуулагджээ. 
* 11 дүгээр сарын 22 - Эх орноосоо дүрвээд байсан Бельгийн хаан угсааны гэр бүл Брюссель хотноо эргэн ирэв. 
** Баденийн их ван II Фредерик эрх ямбаасаа татгалзжээ. 
** Германы ардын нам байгуулагджээ. 
* 11 дүгээр сарын 23 - Палестинд Британичуудын цэргийн засаг тогтжээ. 
* 11 дүгээр сарын 24 - Унгарын дайны баатар Бела Кун коммунист намыг байгуулав. 
* 11 дүгээр сарын 25 - Зүүн африк дахь Герман цэргүүдийн командлагч Паул фон Леттов-Уорбек Умард Родезид гал зогсоохоор болов. 
* 11 дүгээр сарын 26 - Монтенегро болон Серби улсын ассамблей хаант засгаа сольж, улмаар I Николай хаан улсаасаа дүрвэн дутаав. 
** Тонга улсад испани ханиад дэгдэж хүн амынх нь 8% уг өвчний улмаас амиа алджээ. Амиа алдагсдын дотор тус улсын хатан хаан Такипо ч байсан юм. 
* 11 дүгээр сарын 27 - Украины Шинжлэх ухааны академи байгуулагджээ. 
* 11 дүгээр сарын 28 - Эстонид улаан цэргүүд нэвтэрснээр Эстонийн тусгаар тогтнолын төлөөх дайн дэгдэв. Улаан цэргүүд нэвтэрсний дараа өдөр нь Нарва нэртэй тоглоомын улс бүрэлдсэн юм. 
** Санкт-Петербургийн Үндэсний соёл, урлагийн их сургууль байгуулагджээ. 
* 11 дүгээр сарын 29 - Монтенегрог Сербүүд булаан эзлэв.

=== Арванхоёрдугаар сар ===
* 12 дугаар сарын 1 - Дани-Исландын холбоотны тухай хуулиар Исланд улс тусгаар тогтнолоо зарласан ч Данийн хааны эрх мэдлийн хүрээнд захирагдсаар байв. 
** Шведийн сонгуулийн шинэ системээр сонгогчдын насанд хүрсэн нэг иргэн нэг санал төлөөлөх болов. 
** Румын улсын бүрэлдэхүүнд Бессарабиа, Буковина, Трансильвани мужууд нэгдэв. 
** Серби, Хорват, Словенийн хаант улс бүрэлдэн тогтов. Тус улс хожмоо Югославын хаант улс болж 2006 онд бүрэн задрах хүртлээ оршин тогтносон билээ. 
* 12 дугаар сарын 4 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч Вүүдроу Уильсон Парисын энхийн хэлэлцээрт оролцохоор мордов. Ингэснээр Европын газар нутагт айлчилсан Америкийн анхны Ерөнхийлөгч болж түүхэнд үлджээ. 
* 12 дугаар сарын 5 - Эстонийн тусгаар тогтнолын дайн: Балтын тэнгис орчимд Британийн &quot;Кассандра&quot; хөлөг осолдж, 11 далайчин амиа алдав. 
* 12 дугаар сарын 10 - Улаан арми Минскийг булаан эзлэв. 
** Дэлхийн дайны улмаас хоёр жил олгоогүй байсан физик, химийн салбарын Нобелийн шагналтнууд тодров. Нобелийн хорооны ээлжит хуралдаанаар Физикийн салбарын шагналыг Германы эрдэмтэн Макс Планкт, Химийн салбарын шагналыг Германы химич Фритц Хабер нарт олгохоор шийдвэрлэжээ. 
* 12 дугаар сарын 11 - Румын улсад Социалист нам байгуулагдав. 
* 12 дугаар сарын 14 - Хессийн хунтайж Фредерик Чарльз Финландын хаан ширээнээс татгалзав.
** Их Британи улсад 1910 оноос хойш анх удаа Парламентын сонгууль болов. Соонгуулийн үр дүнгээр Девид Ллойд Жорж болон Бонар Лоу хамтарсан эвслийн засгийн газар байгуулагджээ. Энэ удаагийн сонгуульд эмэгтэйчүүд анх удаагаа санал өгсөн юм.  
** Португалийн Ерөнхийлөгч Сидонио Пайсын амь насанд халджээ. 
** Нэрт хөгжмийн зохиолч Жиакомо Пуччинигийн &quot;Жианни Шиччи&quot; хошин дуурь Нью-Йорк хотын Метрополитан дуурийн театрт үзэгчдийн хүртээл болов. 
* 12 дугаар сарын 16 - Литвын социалист улстөрч Винцас Микевициус-Капсукас Зөвлөлт социалист бүгд найрамдах Литва улсыг зарлан тунхаглав. Энэ нь Литва-Зөвлөлтийн дайны үед тоглоомын улсын үүрэг гүйцэтгэж байжээ.
** Португалийн Ерөнхийлөгчөөр Хуан до Канто э Кастро сонгогдов. 
** Польшийн Коммунист нам байгуулагждээ.  
* 12 дугаар сарын 17 - Дарвины бослого: Австралийн Дарвин хотын захиргааны байрны гадаа хөдөлмөрчид бослого дэгдээж Жон А.Гилрутыг захирагчийн суудлаас огцрохыг шаарджээ. 
** Зөвлөлт социалист бүгд найрамдах Латви улсын тэргүүнээр Петериш Струкаг сонгожээ. 
* 12 дугаар сарын 19 - Армени-Гүржийн дайн: Арменийн цэргийн хүч Гүржийн Шулавери хотыг эзлэн авчээ. 
** Герман үндэсний ардын нам байгуулагдаж, даргаар нь Оскар Хергтийг сонгосон байна. 
* 12 дугаар сарын 20 - АНУ-д дүрвэн зугтааж байсан Чехословакийн тэргүүн Томаш Масарыг эх орондоо иржээ. 
* 12 дугаар сарын 21 - Эстонийн тусгаар тогтнолын дайн: Улаан цэргүүд Тарту хотыг булаан эзлэв.
** Оросын иргэний дайн: Анатолий Пепеляеваар удирдуулсан Больщевикуудын эсрэг Сибирийн арми Кунгур хотыг эзлэв. 
** Эстонийн үндэсний номын сан байгуулагджээ.  
* 12 дугаар сарын 23 - Эстонийн тусгаар тогтнолын дайн: Эстонийн Зэвсэгт хүчний жанжин штабын даргаар хурандаа Йохан Лайдонер томилогдов. Эстонийн зэвсэгт хүчин тухайн үедээ 600 офицер, 11 мянга гаруй байлдагчтай байжээ. 
* 12 дугаар сарын 24 - Оросын иргэний дайн: Сибирийн арми Перм хотыг булаан эзлэв. Улаан арми тухайн үедээ 18 мянган хүнээ алджээ. 
** Британийн Засгийн газар Үндэстнүүдийн лиг байгуулах тогтоол батлав. 
* 12 дугаар сарын 25 - Герман улсад ахмад дайчдын холбоо байгуулагджээ. 
* 12 дугаар сарын 27 - Дээд Польшийн бослого: Дээд Польш буюу хуучнаар Поснийн вант мужид Германуудын эсрэг бослого дэгджээ. 
* 12 дугаар сарын 28 - Ирландын парламентын сонгуульд Бүгд найрамдах нам илт давамгай ялалт байгуулав. Тус нам 105 суудлын 73-т нь ялалт байгуулжээ. 
** Армени-Гүржийн дайн: Гүржийн арми Шулавери хотод эргэн хяналт тогтоожээ. 
** Вьетнамын хаан Хай Дин зарлиг буулгаж уламжлалт Чү Ном бичгийг халж, латин хэл рүү хөрвүүлсэн Вьетнам хэлтэй болгохыг үүрэг болгожээ. 
* 12 дугаар сарын 30 - Беларусийн Коммунист нам байгуулагдав. 
** Армени-Гүржийн дайн: Гүржийн цэргийн хүч Садахио хотод эргэн хяналт тогтоожээ. 
* 12 дугаар сарын 31 - Британийн зуучлалаар Гүрж-Арменийн хооронд тогтсон гал зогсоох гэрээ хоёр долоо хоногийн дараа эцэслэв. 
** Улаан арми Смоленск хотод нэвтэрснээр Бүгд найрамдах ардчилсан Беларус улс задрав. 
** Больщевикууд  Литва улсад хяналт тогтоов.

== Мэндэлсэн алдартнууд ==
=== Нэгээс Хоёрдугаар сар ===
* Нэгдүгээр сарын 10 - Гайана улсын анхны Ерөнхийлөгч Артур Чунг (2008 онд нас барсан)
* Нэгдүгээр сарын 11 - Йордан улсын Ерөнхий сайд Кассим аль-Римави (1982 онд нас барсан)
* Нэгдүгээр сарын 15 - Бразил улсын 30 дахь Ерөнхийлөгч Хоа Фигуередо (1999 онд нас барсан)
** Египет улсын хоёр дахь Ерөнхийлөгч Гамал Абдел Нассер (1970 онд нас барсан)
* Нэгдүгээр сарын 19 - Харь арсьтнуудад зориулсан &quot;Эбони&quot; сэтгүүлийг үндэслэсэн Жон Х.Жонсон (2005 онд нас барсан)
* Нэгдүгээр сарын 23 - Нобелийн шагналт Америкийн эрдэмтэн Гертруд Б.Элион (1999 онд нас барсан)
* Нэгдүгээр сарын 26 - Румын улсын коммунист удирдагч Николай Чаушеску (1989 онд нас барсан)
* Хоёрдугаар сарын 1 - Шотландын нэрт зохиолч Муриел Спарк (2016 онд нас барсан)
* Хоёрдугаар сарын 3 - Олимпын аварга Америкийн гүйгч Элен Стивенс (1994 онд нас барсан)
* Хоёрдугаар сарын 12 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Жулиан Швингер (1994 онд нас барсан)
* Хоёрдугаар сарын 22 - Америкийн хамгийн өндөр хүн Роберт Першинг Уадлоу (1940 онд нас барсан)
* Хоёрдугаар сарын 25 - Олимпын нэг алт, хоёр мөнгөн медальт  Америкийн гүйгч Барни Ивелл (1996 онд нас барсан)
** Их Дуулгын гурван удаагийн аварга Америкийн теннисч Бобби Риггс (1995 онд нас барсан)
* Хоёрдугаар сарын 26 - Гренада улсын зургаа дахь Ерөнхий сайд Хэрберт Блейз (1989 онд нас барсан)

=== Гурваас Дөрөвдүгээр сар ===
* Гуравдугаар сарын 1 - Германы хөлбөмбөгч Франц Бэкер (1965 онд нас барсан)
** Бразилын 24 дэх Ерөнхийлөгч Хоа Гуларт (1976 онд нас барсан)
* Гуравдугаар сарын 3 - Нобелийн шагналт Америкийн биохимич Артун Корнберг (2007 онд нас барсан)
** Олимпын хошой аварга, хошой хүрэл медальт, европын аварга Германы морь унаач Фритц Тьедеманн (2000 онд нас барсан)
* Гуравдугаар сарын 4 - Их Дуулгын таван удаагийн аварга Америкийн эмэгтэй теннисч Маргарет Осборн Дюпонт (2012 онд нас барсан)
* Гуравдугаар сарын 5 - Нобелийн шагналт эдийн засагч Жеймс Тобин (2002 онд нас барсан)
* Гуравдугаар сарын 14 - Австралийн тайз, дэлгэцийн нэрт жүжигчин Жон Маккаллум (2010 онд нас барсан)
* Гуравдугаар сарын 16 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Фредерик Рейнэс (1998 онд нас барсан)
* Гуравдугаар сарын 22 - Гайана улсын дөрөв дэх Ерөнхийлөгч Чедди Жаган (1997 онд нас барсан)
* Гуравдугаар сарын 23 - Бенин улсын Ерөнхийлөгч Эмиль Дерлин Зинсу (2016 онд нас барсан)
* Гуравдугаар сарын 29 - &quot;Уолмарт&quot; сүлжээ дэлгүүрийг үндэслэгч Сем Уолтон (1992 онд нас барсан)
** Америкийн нэрт дуучин, жүжигчин Перл Бейли (1990 онд нас барсан)
* Дөрөвдүгээр сарын 6 - Боливи улсын 48 дахь Ерөнхийлөгч Алфредо Овандо Кандиа (1982 онд нас барсан)
* Дөрөвдүгээр сарын 8 - АНУ-ын тэргүүн хатагтай Бетти Форд (2011 онд нас барсан)
* Дөрөвдүгээр сарын 17 - Академийн шагналт Америкийн жүжигчин Уиллиам Холден (1981 онд нас барсан)
* Дөрөвдүгээр сарын 18 - Японы нэрт кино зохиолч Хашимото Шинобү (2018 онд нас барсан)
* Дөрөвдүгээр сарын 20 - Нобелийн шагналт Шведийн физикч Кай Сигбанн (2007 онд нас барсан)
* Дөрөвдүгээр сарын 22 - Америкий бейсболын мэргэжлийн лигийн аварга Мики Вернон (2008 онд нас барсан)
* Дөрөвдүгээр сарын 26 - Олимпын дөрөв, Европын таван удаагийн алтан медальт Нидерландын хөнгөн атлетикч Фэнни Блакерс-Коен (2004 онд нас барсан)
* Дөрөвдүгээр сарын 29 - Олимпын аварга, Шведийн цаначин Нилс Остенссон (1949 онд нас барсан)

=== Таваас Зургаадугаар сар ===
* Тавдугаар сарын 4 - Японы 40 дэх Ерөнхий сайд Танака Какуэй (1993 онд нас барсан)
* Тавдугаар сарын 6 - Арабын нэгдсэн эмирт улсын анхны Ерөнхийлөгч Зайед бин Султан аль Нахян (2004 онд нас барсан)
* Тавдугаар сарын 11 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Ричард Фейнман (1988 онд нас барсан)
* Тавдугаар сарын 12 - Америкт төрсөн Зөвлөлтийн тагнуул Жулиус Розенберг (1953 онд нас барсан)
* Тавдугаар сарын 20 - Нобелийн шагналт Америкийн генентикч Эдвард Льюс (2004 онд нас барсан)
* Тавдугаар сарын 27 - Япон улсын 45 дахь Ерөнхий сайд Накасоне Ясүхиро (2019 онд нас барсан)
* Тавдугаар сарын 30 - Олимпын хошой, дэлхийн нэг удаагийн аварга Шведийн уулын цаначин Мартин Лундстром (2016 онд нас барсан)
* Зургаадугаар сарын 6 - Нобелийн шагналт Америкийн биохимич Эдвин Кребс (2009 онд нас барсан)
* Зургаадугаар сарын 15 - Чад улсын анхны Ерөнхийлөгч Франсуа Томбалбае (1975 онд нас барсан)
* Зургаадугаар сарын 18 - Нобелийн шагналт Америкийн химич Жером Карл (2013 онд нас барсан)
** Нобелийн шагналт Италийн эдийн засагт Франко Модиляни (2003 онд нас барсан)
* Зургаадугаар сарын 27 - Данийн шог зохиолч Уилли Брайнхойст (2009 онд нас барсан)
** Олимпын аварга Америкийн усанд сэлэгч Адольф Кайфер (2017 онд нас барсан)

=== Долоогоос Наймдугаар сар ===
* Долоодугаар сарын 4 - Тонга улсын хаан IV Тауфахау Тупоу (2006 онд нас барсан)
* Долоодугаар сарын 6 - Английн жүжигчин, дуу оруулагч Себастиан Кабот (1977 онд нас барсан)
* Долоодугаар сарын 11- Дэлхийн ван буюу Плутон гарагийн нэрийг өгсөн Английн багш Венентиа Бөрни (2009 онд нас барсан)
* Долоодугаар сарын 14 - Орчин цагийн кино урлагийн мастер, Шведийн суут найруулагч Ингмар Бергман (2007 онд нас барсан)
* Долоодугаар сарын 15 - Нобелийн шагналт Канадын физикч Бертрам Брокхаус (2003 онд нас барсан)
* Долоодугаар сарын 17 - Гватемал улсын Ерөнхийлөгч Карлос Мануэл Арана Осорио (2003 онд нас барсан)
* Долоодугаар сарын 18 - Нобелийн энх тайвны шагналт, Өмнөд Африкийн анхны Ерөнхийлөгч Нелсон Мандела (2013 онд нас барсан)
* Долоодугаар сарын 23 - Америкийн мэргэжлийн бейсболын лигийн хоёр удаагийн аварга Пий Вий Рийз (1999 онд нас барсан)
* Долоодугаар сарын 28 - Фижи улсын анхны Ерөнхийлөгч Пенайа Ганилау (1993 онд нас барсан)
* Долоодугаар сарын 29 - Пулитцерийн шагналт Америкийн зохиолч Эдвин Оконнор (1968 онд нас барсан)
* Долоодугаар сарын 31 - Нобелийн шагналт Америкийн химич Пол Бойер (2018 онд нас барсан)
* Наймдугаар сарын 1 - Хятадын нэрт дуучин, жүжигчин Жоу Шуан (1957 онд нас барсан)
* Наймдугаар сарын 5 - Энэтхэгийн коммунист удирдагч, эмэгтэйчүүдийн эрхийн төлөө тэмцэгч Кондапалли Котесварамма (2018 онд нас барсан)
** Канадын үндэсний баллетын академийг хамтран байгуулалцсан Бетти Олифант (2004 онд нас барсан)
* Наймдугаар сарын 13 - Тринидад ба Тобаго улсын хоёр дахь Ерөнхийлөгч Ноор Хассанали (2006 онд нас барсан)
** Нобелийн хоёр удаагийн шагналт, Английн биохимич Фредерик Сангер (2013 онд нас барсан)
* Наймдугаар сарын 19 - Энэтхэгийн 9 дэх Ерөнхийлөгч Шанкар Дайал Шарма (1999 онд нас барсан)
* Наймдугаар сарын 20 - Йордан улсын хайгуулын ангийн анхдагчдын нэг, Британийн археологич Кристал Беннетт (1987 онд нас барсан)
* Наймдугаар сарын 22 - Коморос улсын Ерөнхийлөгч Саид Мохамед Жохар (2006 онд нас барсан)
* Наймдугаар сарын 26 - Америкийн шашны зохиолч, Мел Гибсон жүжигчний аав Хаттон Гибсон (2020 онд нас барсан)
* Наймдугаар сарын 27 - Хятадын усан онгоцны магнат, тэрбумтан Чан Юнь Чунг (2020 онд нас барсан)
** Нидерланд улсын Ерөнхий сайд Желле Зийльстра (2001 онд нас барсан)
* Наймдугаар сарын 28 - Аргентин улсын 37 дахь Ерөнхийлөгч Алехандро Агустин Лануссе (1996 онд нас барсан)
* Наймдугаар сарын 30 - Америкийн мэргэжлийн бейсболын лигийн домогт тамирчин Тед Уиллиамс (2002 онд нас барсан)

=== Есөөс Аравдугаар сар ===
* Есдүгээр сарын 8 - Нбоелийн шагналт Британийн химич Дерек Бартон (1998 онд нас барсан)
* Есдүгээр сарын 9 - Италийн 9 дэх Ерөнхийлөгч Оскар Луйжи Скальфаро (2012 онд нас барсан)
* Есдүгээр сарын 13 - Америкийн нэрт дуучин Рей Чарльз (2015 онд нас барсан)
* Есдүгээр сарын 17 - Израил улсын 6 дахь Ерөнхийлөгч Чаим Херцог (1997 онд нас барсан)
* Есдүгээр сарын 21 - Цөмийн туршилтын Манхеттен төслийн эрдэмтэн Жон Гофман (2007 онд нас барсан)
* Есдүгээр сарын 27 - Нобелийн шагналт Английн физикч Мартин Райл (1984 онд нас барсан)
* Аравдугаар сарын 4 - Нобелийн шагналт Японы химич Фүкүи Кеничи (1998 онд нас барсан)
* Аравдугаар сарын 8 - Нобелийн шагналт Данийн химич Йенс Кристиан Скоу (2018 онд нас барсан)
* Аравдугаар сарын 13 - Америкийн жүжигчин Роберт Уолкер (1951 онд нас барсан)
* Аравдугаар сарын 14 - Австралийн нээлттэй тэмцээний хошой аварга теннисч Телма Койн Лонг (2015 онд нас барсан)
* Аравдугаар сарын 17 - Америкийн жүжигчин Рита Хейуорт (1987 онд нас барсан)
* Аравдугаар сарын 19 - АНУ-ын Ардчилсан намын Үндэсний зөвлөлдөх хорооны дарга, улстөрч Роберт Штраусс (2014 онд нас барсан)

=== 11-12 дугаар сар ===
* 11 дүгээр сарын 3 - Америкийн мэргэжлийн бейсболын лигийн аварга Боб Феллер (2010 онд нас барсан)
* 11 дүгээр сарын 4 - Академийн наадам болон Алтан бөмбөрцөг наадам, Эммигийн 6 удаагийн шагналт жүжигчин Арт Карни (2003 онд нас барсан)
* 11 дүгээр сарын 10 - Нобелийн шагналт Германы химич Эрнст Отто Фишер (2007 онд нас барсан)
* 11 дүгээр сарын 14 - Австралийн нээлттэй тэмцээний хошой аварга теннисч Жон Бромвич (1999 онд нас барсан)
* 11 дүгээр сарын 26 - Чили улсын 32 дахь Ерөнхийлөгч Патрисио Эйлвин (2016 онд нас барсан)
* 12 дугаар сарын 10 - Зөвлөлтийн нэрт хоккейчин Анатолий Тарасов (1995 онд нас барсан)
* 12 дугаар сарын 11 - Нобелийн шагналт Оросын нэрт зохиолч Александр Солженицын (2008 онд нас барсан)
* 12 дугаар сарын 21 - НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Австрийн Ерөнхийлөгч Курт Вальдхайм (2007 онд нас барсан)
* 12 дугаар сарын 23 - Германы Канцлер Хельмут Шмидт (2015 онд нас барсан)
* 12 дугаар сарын 25 - Египетийн гурав дахь Ерөнхийлөгч, Нобелийн энх тайвны шагналт улстөрч Анвар Садат (1981 онд нас барсан)
* 12 дугаар сарын 26 - Грекийн Ерөнхий сайд Георгиос Раллис (2006 онд нас барсан)

=== Төрсөн огноо тодорхойгүй ===
* Бангладеш улсын 5 дахь Ерөнхийлөгч Хондакер Мостак Ахмад (1996 онд нас барсан)
* Судан улсын яруу найрагч, улстөрч Абд ан-Наби Абд аль-Кадир Мурсал (1962 онд нас барсан)

== Нас барсан алдартнууд ==
=== Нэгээс Зургаадугаар сар ===
* Нэгдүгээр сарын 6 - Германы суут математикч Гиорг Кантор (1845 онд төрсөн)
* Нэгдүгээр сарын 26 - Оросын их ван Николай Константинович (1850 онд төрсөн)
* Хоёрдугаар сарын 2 - Боксын хүнд жингийн аварга, Америкийн тулаанч Жон Л.Салливан (1858 онд төрсөн)
* Хоёрдугаар сарын 6 - Австрийн суут зураач Густав Климт (1862 онд төрсөн)
* Хоёрдугаар сарын 8 - Нобелийн шагналт Францын улстөрч Луй Рено (1843 онд төрсөн)
* Хоёрдугаар сарын 10 - Османы эзэнт гүрний султан II Абдул Хамид (1842 онд төрсөн)
** Нобелийн шагналт Италийн улстөрч Эрнесто Теодоро Монета (1833 онд төрсөн)
* Хоёрдугаар сарын 16 - Унгарын Ерөнхий сайдаар хоёр удаа сонгогдсон Карои Куен-Хедервари (1849 онд төрсөн)
* Гуравдугаар сарын 14 - АНУ-ын Тэргүүн хатагтай Лукретиа Гарфильд (1832 онд төрсөн)
* Гуравдугаар сарын 25 - Францын суут хөгжмийн зохиолч Клод Дебусси (1862 онд төрсөн)
* Гуравдугаар сарын 27 - Олимпын гурван удаагийн аварга Америкийн хөнгөн атлетикч Мартин Шеридан (1881 онд төрсөн)
* Дөрөвдүгээр сарын 5 - Тонга улсын хаан II Жорж Тупоу (1874 онд төрсөн)
* Дөрөвдүгээр сарын 20 - Нобелийн шагналт Германы физикч Карл Фердинанд Браун (1850 онд төрсөн)
** Австрийн Ерөнхий сайд Пол Гауш фон Франкентурн (1851 онд төрсөн)
* Дөрөвдүгээр сарын 21 - Дэлхийн нэгдүгээр дайнд Германы талаас тодорсон баатар &quot;Улаан Барон&quot; буюу Манфред фон Рихтофен (1892 онд төрсөн)
* Дөрөвдүгээр сарын 28 - &quot;Хар Гар&quot; бүлэглэлийн гишүүн, Австри-Унгарын эзэнт гүрний хунтайж Франц Фердинандын амь насанд халдсан Гаврило Принсип (1894 онд төрсөн)
* Тавдугаар сарын 30 - Оросын хувьсгалт үзэлт, философич Георгий Плеханов (1856 онд төрсөн)
* Зургаадугаар сарын 3 - Австрийн Ерөнхий сайд, гүн Райхард фон Байнерт-Шмерлинг (1863 онд төрсөн)
* Зургаадугаар сарын 4 - АНУ-ын 26 дахь Дэд Ерөнхийлөгч Чарльз Фейрбэнкс (1852 онд төрсөн)

=== Долоогоос 12 дугаар сар ===
* Долоодугаар сарын 3 - Османы эзэнт гүрний султан V Мехмед (1844 онд төрсөн)
* Долоодугаар сарын 17 - Романовын угсааныхан цаазлуулав. 
** Хаан II Николай (1868 онд төрсөн)
** Хатан Александра Феодоровна (1872 онд төрсөн)
** Гүнж Ольга Николаевна (1895 онд төрсөн)
** Гүнж Татьяна Николаевна (1897 онд төрсөн)
** Гүнж Мариа Николаевна (1899 онд төрсөн)
** Гүнж Анастасиа Николаевна ([[1901]] онд төрсөн)
** Угсаа залгамлах хунтайж Алексей Николаевич ([[1904]] онд төрсөн)
* Долоодугаар сарын 26 - Олимпын аварга Британийн тамирчин Хенри Макинтош (1892 онд төрсөн)
* Наймдугаар сарын 12 - Францын жүжигчин, загвар өмсөгч Анна Хельд (1872 онд төрсөн)
* Есдүгээр сарын 12 - Австралийн дөрөв дэх Ерөнхий сайд Сир Жорж Ред (1845 онд төрсөн)
* Аравдугаар сарын 7 - Британийн хөгжмийн зохиолч Сир Хюберт Пэрри (1848 онд төрсөн)
* Аравдугаар сарын 24 - Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо (FIFA)-ны хоёр дахь Ерөнхийлөгч Даниел Бөрли Вүүлфолл (1852 онд төрсөн)
* Аравдугаар сарын 31 - Унгарын Ерөнхий сайдаар хоёр удаа сонгогдсон Истван Тища (1861 онд төрсөн)
* 11 дүгээр сарын 4 - Корнеллийн их сургуулийг үүсгэн байгуулалцсан Эндрью Диксон Уайт (1832 онд төрсөн)
* 11 дүгээр сарын 9 - Францын яруу найрагч Гуллайме Аполинейр (1880 онд төрсөн)
* 11 дүгээр сарын 19 - Исүс Христийн хожмын үеийн гэгээнтнүүдийн сүмийн 6 дахь Ерөнхийлөгч Жозеф Смит (1838 онд төрсөн)
* 11 дүгээр сарын 22 - АНУ-ын Тэргүүн хатагтай Рөүз Кливленд (1846 онд төрсөн)
* 12 дугаар сарын 14 - Португалийн Ерөнхий сайд, Ерөнхийлөгч Сидонио Паис (1872 онд төрсөн)
* 12 дугаар сарын 20 - Занзибарын султан Али бин Хамуд (1884 онд төрсөн)

== Нобелийн шагналтнууд ==

Нобелийн шагнал зохион байгуулах хорооны ээлжит хуралдаанаар энэ онд Анагаах ухаан, Уран зохиол, Энх тайвны салбарт шагнал олгохгүй байхаар тогтов. Харин Хими, Физикийн салбарт Нобелийн шагнал олгохоор болж Германы эрдэмтэд шагнал гардахаар болжээ. 

Физикийн салбарт Германы эрдэмтэн Макс Планк квантын физик тэр дундаа Энергийн квантын судалгаандаа Нобелийн шагнал хүртсэн байна. 

Химийн салбарт Германы химич Фритц Хабер &quot;Хабер-Бош&quot; процессийг зохион бүтээснээрээ энэхүү нэр хүндтэй шагнал хүртсэн байна. Түүний энэхүү нээлт нь азотын хий, устөрөгчийн хийнээс аммиакийг нийлэгжүүлж үйлдвэрлэлд ашиглах боломж олгосон юм. Ялангуяа бордоо, тэсрэх бодис үйлдвэрлэхэд их хэмжээгээр ашиглах боломж бүрдүүлсэн билээ. 

*Физик - '''Макс Планк''' 
*Хими - '''Фритц Хабер''' 
*Анагаах ухаан - ''олгоогүй''
*Уран зохиол - ''олгоогүй'' 
*Энх тайван - ''олгоогүй''

== Гадаад холбоос ==
{{commonscat|1918}}


[[Ангилал:1918 он| ]]
[[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]]</text>
      <sha1>0mm21dwukkxbcrsss5ffajnsr323tho</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шарлотт Бобкэтс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13900</id>
    <revision>
      <id>873426</id>
      <parentid>757572</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T18:45:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4455" sha1="rc1equuffwigg88oomrrenixwsw984j" xml:space="preserve">{{Инфобокс НБА-гийн баг 
| нэр              = Шарлотт Бобкэтс
| энэ_улирал       = 
| лого             = 
| зургийн_хэмжээ   = 
| бүс              = [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо#Дорно бүс|Дорно бүс]]
| дивизон          = [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо#Зүүн Өмнөд Дивизон|Зүүн Өмнөд]]
| байгуулагдсан    = 2004
| хоч              = 
| түүх             = '''Шарлотт Бобкэтс''' &lt;br /&gt; (2004-өнөөг хүртэл)
| ордон            = [[Тайм Варнер Кэбл Арена]]
| хот              = [[Хойд Каролина]] муж улс, [[Шарлотт]]
| багийн_өнгө      = {{color box|#F26532}} Улбар шар&lt;br /&gt; {{color box|#3D6085}} Хөх&lt;br /&gt; {{color box|white}} Цагаан&lt;br /&gt; {{color box|black}} Хар&lt;br /&gt; {{color box|#D1D2D4}} Мөнгөлөг саарал
| эзэн             = [[Майкл Жордан]]
| ерөнхий_менежер  = [[Род Хиггинс]]
| дасгалжуулагч    = [[Паул Сайлес]]
| бэлэг_тэмдэг     = Рафас (Rufus)
| дагуул_баг       = [[Мэйн Рэд Клавс]]
| дагуул_баг_ВНБА  = 
| лиг_аварга       = '''0'''
| бүс_аварга       = '''0'''
| дивизон_аварга   = '''0'''
| мөнх_дугаар      = 
| web              = bobcats
}}
'''Шарлотт Бобкэтс''' ({{lang-en|Charlotte Bobcats}}) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]]ийн [[Хойд Каролина]] муж улсын [[Шарлотт]] хотын мэргэжлийн [[сагсан бөмбөг]]ийн баг юм. [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо]]ны [[Дорнод бүс]]ийн [[Зүүн Өмнөд хэсэг]]т харъяалагддаг. 

Урьд нь тус хотод байсан &quot;[[Нью Орлеанс Хорнетс|Хорнетс]]&quot; [[Нью-Орлеанс]] уруу нүүснээс хойш төдий л удалгүй [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо|НБА]]-гийн 30 дахь баг Шарлоттад мэндэллээ. Сагсан бөмбөгийн ширүүн тулааныг үгүйлж байсан хотын оршин суугчид талархлаа илэрхийлж, багийн эзэн Боб Жонсоны нэр нь орсон амьтнаар (Бобкэт нь шилүүсний нэгэн төрөл) багаа нэрлэсэн. Тэгээд ч Каролина орчмын нутагт [[шилүүс]] амьдардаг байна. Боб Жонсон “Хэн ч ойд шилүүстэй таарахыг хүсэхгүй нь мэдээж. Үүнтэй адил бид бүгдийн цэрвэдэг баг болно” хэмээн хөөрөн өгүүлж байлаа.
== Түүх ==
=== Эхний жилүүд ===

== Улирлуудын үзүүлэлт ==

== Арена ==

== Тоглогчид ==
[[Шарлотт Бобкэтс багийн Бүх цаг үеийн тоглогчид|Бүх цаг үеийн тоглогчид]]

=== Алдрын танхимын гишүүд ===

=== Мөнхөлсөн дугаар ===

=== Одоогийн бүрэлдэхүүн ===
{{Шарлотт Бобкэтс багийн бүрэлдэхүүн}}

== Ахлах дасгалжуулагчид ==

== Шагналууд ==

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
* [http://www.nba.com/hawks/ Албан ёсны сайт]
* [https://web.archive.org/web/20090504230238/http://www.charlotteobserver.com/bobcats/ Charlotte Observer Bobcats]
* [https://web.archive.org/web/20110525185238/http://blogs.charlotte.com/inside_the_nba/ Inside the NBA] – Rick Bonnell's Bobcats blog for the Charlotte Observer
* [https://web.archive.org/web/20080905072732/http://www.bobcatsplanet.com/ Bobcats Planet] – Фэн вэбсайт
{{stub}}

{{НБА}}
[[Ангилал:Шарлотт Хорнетс| ]]
[[Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгийн клуб]]
[[Ангилал:Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо]]
[[Ангилал:Шарлоттын спортын клуб (Хойд Каролина)]]
[[Ангилал:2004 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>rc1equuffwigg88oomrrenixwsw984j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санхүү Эдийн Засгийн Их Сургууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14347</id>
    <revision>
      <id>873410</id>
      <parentid>867912</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T14:26:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 16 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44231" sha1="s1o19nzow78t84hhqpt3bgp4uh0hc5q" xml:space="preserve">'''Санхүү Эдийн Засгийн Их Сургууль''' (товчлол: СЭЗИС) ({{lang-en|University of Finance and Economics (UFE).}}

== Танилцуулга ==
[[Файл:100 jil.png|thumb|300x300px|left]]'''Алсын хараа:''' Даян дэлхийн тогтвортой хөгжил, эх орныхоо өрсөлдөх чадварт үнэ цэнэтэй хувь нэмэр оруулах манлайлагчдыг бэлтгэнэ.

'''Эрхэм зорилго:''' Олон улсын жишигт нийцсэн, дижитал, энтрепренер их сургууль болсон байна.

{{Инфобокс Их сургууль|байгуулагдсан=1924|төрөл=НҮТББ|уриа=Эрхэм баян эрдэм|цахим_хаяг={{url|ufe.edu.mn}}|хэл=[[монгол хэл]]|country=[[Монгол Улс]]|city=[[Улаанбаатар]]|зураг=}}

'''Уриа:''' Эрхэм баян эрдэм

'''Үнэт зүйлс:'''

* Судалгаа сургалтын төгөлдөршил
* Эрдмийн эрх чөлөө, энтрепренер сэтгэлгээ

* Зарчимч түншлэл

* Ирээдүйдээ итгэлтэй хамт олон

* Сайн засаглал  

100 жилийн түүхтэй, Монгол улсын ууган боловсролын байгууллага болох СЭЗИС 1924 оны 6-р сард Монгол улсын сангийн яамны дэргэд &quot;Гаалийн түр сургууль&quot; нэртэйгээр байгуулагдсан ба  бүртгэл, гаалийн мэргэжилтэн бэлтгэж эхэлсэн байна. Анх 6 багштай 1 хичээлийн байртайгаар улс орныхоо  

нийгэм, эдийн засагт хувь нэмрээ оруулж эхэлсэн сургууль маань өнөөдөр 300 гаруй багш ажилтантай, 6800 гаруй оюутантай өнөр хамт олонтой болж өсөн дээшиллээ. 

С.Довчингийн нэрэмжит, хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонт СЭЗИС даруй 40000 хол давсан төгсөгчидтэй болжээ. Бид түүхэн он жилүүдэд Монгол улсын түүхийн үе бүрд сургууль маань улс орныхоо өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэйгээр биелүүлэн, өндөр хариуцлагатай, шударга сэхээтнүүдийг олноор бэлтгэн гаргаж ирсэн бөгөөд өнөөдөр манай хамт олны эгнээнээс [[Цэнгэлтийн Жигжиджав]], [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], [[Думаагийн Содном]], [[Ринчиннямын Амаржаргал]] зэрэг Монгол улсын 4 ерөнхий сайд төрөн гарчээ.  

СЭЗИС-ийн эрдэмтэн, багш нар нь технологийн хөгжлөөр хувьсан өөрчлөгдөж байгаа бизнесийн орчинг анхааралтай ажиглаж, ямагт шинийг эрэлхийлж, сүүлийн үеийн судалгаа, мэдээ мэдээллээр хичээлийн агуулгыг сайжруулан оюутан залуустаа мэдлэгийг түгээж байна. Орчин цагийн дижитал шилжилтийг гардан бүтээлцэх оюутнууд маань ирээдүйн ажлын байранд бэлтгэгдсэн байхад бид тогтмол анхаарч,  сургалтын төлөвлөгөө, хичээлийн хөтөлбөрөө жил бүр  зах зээлийн эрэлт хэрэгцээ, бизнес эрхлэгч, ажил олгогчдын хэрэгцээ шаардлагад нийцүүлэн сайжруулж байна.  Өөрөөр хэлбэл алсын хараа, эрхэм зорилго, үнэт зүйлсээ хамт олноороо хэлэлцэн өөрчилж, бакалаврын болон магистрын түвшний сургалтын хөтөлбөрийн шинэчлэлийг эхлүүлээд байна. 

Оюутан бүрд ялгаатай сургалтын хөтөлбөр санал болгож,  уян хатан хэлбэрээр суралцах боломжийг олгох бодлого баримталж байна. Ингэснээр НББ, санхүү, банк, даатгал, эдийн засагч, эрх зүйч, худалдаа, маркетинг, бизнесийн удирдлага, мэдээллийн систем, дата аналист, аялал жуулчлал, зочлох үйлчилгээ, энтрепренершип, орчуулагч мэргэжлүүдээр дан болон хос хавсарга хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх боломжтой.

2024-2025 оны хичээлийн жилд докторын, магистрын, бакалаврын 38 мэргэжил, хөтөлбөрөөр танхим болон цахим хэлбэрээр урт болон богино хугацаанд сонгон суралцах боломжийг оюутан, суралцагчиддаа олгож байна. Доктор, магистрын зэргийн сургалтыг ахисан түвшний судалгааны ажилд төвлөрүүлэн, орчин үеийн тулгамдсан салбар дундын шинжтэй асуудлыг шийдэх академик болон прагматик судалгааг чухалчилж байна. 

СЭЗИС нь дижитал зууны иргэн бэлтгэхэд ихээхэн анхаарч хичээл бүрийн агуулгад мэдээллийн технологийн чиглэлийн агуулгын баяжилт хийж байгаагийн зэрэгцээ мэргэжил бүрийн сургалтын хөтөлбөрт мэдээллийн технологийн хичээлүүдийн багц цагийг нэмэгдүүлсэн. СЭЗИС 2021 онд шинжлэх ухаан, технологийн шинэ эрин, аж үйлдвэрийн 4-р хувьсгалын эрэлт хэрэгцээ, сорилтод тулгуурлан сургуулийн урт хугацааны хөгжлийн бодлогоо 2031 он хүртэл хэлэлцэн баталсан. 

== Түүхэн замнал==
1924 оны 6-р сарын 1-нд &quot;''Гаалийн түр сургууль&quot;'' нэртэйгээр байгуулагджээ.  

1926 онд Сурах хугацааг 2 жил болгон сунгаж заах хичээл, сурагчдын тоог олшруулан сургалтын төлөвлөгөө, програмыг шинэчлэн &quot;''Нягтлан бодохын түр сургууль&quot;'' болгон өөрчлөв.

1929 онд ‘НЯГТЛАН БОДОХЫН ЖИНХЭНЭ СУРГУУЛЬ-ийг хичээллүүлж эхлэв.

1935 онд Улс ардын аж ахуйн бүтэц өөрчлөгдөн, шинэ шинэ салбарууд бий болсон нь бүртгэл тооцооны мэргэжилтэй боловсон хүчнийг улам ихээр шаардах болсоноор ''&quot;Санхүүгийн техникум&quot;'' болон өргөжсөн.

1936 онд Сангийн сайд С.Довчингийн нэрэмжит сургууль болсон.

1944, 1946 онд Засгийн газрын хүндэт үнэмлэхээр шагнуулав.

1946 онд Санхүү эдийн засгийн техникумыг “ХӨДӨЛМӨРИЙН ГАВЬЯАНЫ УЛААН ТУГИЙН ОДОНГООР” шагнав.  

1949 онд Нягтлан бодохын үндэс хичээлийн анхны сурах бичиг хэвлэгдэв. 

1954 1953 оны 9-р сараас  эхлэн 7 жилийн боловсролтой иргэдийг элсүүлэн, сар бүр 180-250 төгрөгийн тэтгэлэгтэйгээр суралцуулах болсон. 

1956 онд Хичээлийн 3 давхар төв байрыг ашиглалтад оруулжээ. Улс ардын аж ахуй төлөвлөгөө, тоо бүртгэлийн мэргэжлийн анги нээгдэв.

1958 онд Хичээлийн суралцах хугацаа 4 жил болсон.

1961 онд Биеийн тамирын танхим ашиглалтад оров. 

1962 онд Сурагчдын дотуур байр ашиглалтад оров. 3-р курс төгсөгчдийг 1 жилийн хугацаатай ажиллуулан  дадлагажуулан улсын шалгалт өгүүлж төгсгөдөг болов. 

1963 онд Бүртгэл, механикжуулах кабинет байгуулагдав. Тээврийн нягтлан  бодохын анги нээгдэв.    

1965 онд Бүртгэл, механикжуулах кабинет нь Статистикийн төв газрын тооцоолон бодох төвтэй нэгджээ. 

1967 онд Техникум дэргэд аж үйлдвэр, төсвийн нягтлан бодогч нарыг бэлтгэх оройн анги нээгджээ.

1971 онд Хөдөө аж ахуйн нягтлан бодохын эчнээ анги нээгдэв.

1972 онд Д.Сүхбаатарын нэрэмжит стипенд олгож эхлэв. 10-р анги төгсөж Бүрэн дунд боловсрол эзэмшигчдийн суралцах хугацааг 2 жил болгов.

1975 онд Хяналт, шалгалтын үндсэн анги нээгджээ. Оюутан, сурагчдын хөдөлмөрийн гавшгай отряд байгуулагдав. 

1976 онд Багш нарыг 3 жил тутам аттестатчилах болжээ. 

1984 онд Нийтийн аж ахуйн үйлчилгээний нягтлан бодохын анги нээгдэв. 

1986 онд Боловсролын болон Соёлын тэргүүний ажилтан Давийнямын Төмөрхүү багшийн санаачилгаар Улаан Сарнай  цэнгээнт бүжгийн хамтлаг байгуулагдав. 

1987 онд Хичээлийн өргөтгөлийн байр ашиглалтад оров. Хөдөлмөрийн техникч мэргэжлийн ангитай болов. 

1991 онд Эдийн засгийн коллеж байгуулагдаж, захирлаар Р.Амаржаргал томилогдсон ба шинэ багш, оюутнууд тангараг өргөдөг болов. 

1992 онд Нягтлан бодох бүртгэл, Банк, Санхүү, Бизнес судлал, Мэдээлэл зүй, Гадаад хэлний тэнхим байгуулагдав.

1994 онд Дээд боловсрол олгодог коллежийн түвшинг хангав. 1,5 жилээр &quot;Дээд курс&quot; нэртэй сургалт явуулж эхлэв. 

1995 онд Коллежийн дуулал, уриа, бэлгэ тэмдэгтэй болжээ. Орой, эчнээ хөтөлбөр анхны элсэлтээ авч эхлэв.

1996-08-16 Эдийн засгийн коллежоос Санхүү эдийн засгийн дээд сургууль болж статусаа шинэчлэв. 

1997-10-01 Менежментийн гэрээгээр нийгэмд үйлчилдэг, ашгийн төлөө бус ТББ-ийн хэлбэрээр ажиллаж эхлэв.

1999 онд Шилдэг оюутанд “ Санхүү эдийн засгийн дээд сургуулийн нэрэмжит шагнал” олгож эхэлсэн.

2000 онд СЭЗДС анх удаа 5 жилийн хугацаатай магадлан итгэмжлэгдэв. Олон улсын хамтарсан магистрын хөтөлбөр нээгдэв.

2005 онд СЭЗДС хоёр дах удаа 10 жилийн хугацаатай магадлан итгэмжлэгдэв.

2007-10-01 Хичээлийн шинэ байр  /В байр / ашиглалтад оров.

2008 онд Олон улсын хэмжээнд  бизнесийн сургууль, хөтөлбөрийг магадлан итгэмжлэгч ACBSP байгууллагын гишүүнээр элсэв.

2009 онд Докторын хөтөлбөр байгуулагдав. EBSCO цогц цахим мэдээллийн санг ашиглаж эхэлсэн.

2011 онд Удирдлагын мэдээллийн систем ашиглалтад оров. 

2012-05-01 Олон улсын ACBSP байгууллагаар Монгол улсаас анх удаа байгууллага болон бизнесиийн хөтөлбөрүүдээ магадлан итгэмжлүүлэв. Олон улсын нягтлан бодох бүртгэл, санхүүгийн мэргэшсэн сургууль/ОУНББСМ/-ийг байгуулжээ. 

2013 онд СЭЗДС-ийн дэргэд цэцэрлэг, бага сургууль байгуулав.

2015 онд Монголд анх удаа цахим, холимог сургалтыг нэвтрүүллээ.

2016 онд СЭЗДС-с &quot;Санхүү Эдийн Засгийн Их Сургууль&quot; статусд шилжив.

2018 онд Олон улсын ACCA, CGMA байгууллагын 1-р түвшинг хангаж магадлан итгэмжлэгдэв. 
Оюуны өмчийн хулгайн эсрэг дэлхийн шилдэг системийг нэвтрүүлэв. /PlagScan/

2019 онд Монгол Улсад анх удаа:  

* Блокчэйнээр баталгаажсан диплом олгож эхлэв.
* Салбар дундын судлалын тэнхим, IO институт байгуулагдав. 
* СЭЗИС гурав дах удаа 5 жилийн хугацаатай магадлан итгэмжлэв.

2020 онд Олон улсын клауд технологийг амжилттай нэвтрүүлсэн их сургуулиар шалгарч улсдаа жишиг болов. 
Олон улсын ACCA байгууллагын 2-р түвшинг хангаж магадлан итгэмжлэгдэв.

2021 онд СЭЗИС-ийн 2021-2031 стратеги  батлагдав. 
Даатгал, Худалдаа, Төрийн удирдлага, Бизнес ба эрх зүйн хөтөлбөр нээв.

2022 онд Олон улсын THE жагсаалтад Монгол улсаас анх удаа эрэмбэлэгдэв. Олон улсын мэргэжлийн зэргийн дипломтой төгсөх боломжтой болов. /CGMA/. Оюуны өмчийн хулгайн эсрэг дэлхийн тэргүүлэх системийг нэвтрүүлэв. /Turnitin/

2023 онд Монгол улсаас анх удаа Олон улсын ACBSP байгууллагаар 2032 он хүртэл 10 жилээр ахисан түвшинд магадлагдан итгэмжлэгдэв. MS365 системийг ашиглаж эхлэв. 

2024 онд Дээд боловсролын сургалтын байгууллагыг магадлан итгэмжлэх комиссын 2024/06/20-ы өдрийн тогтоолоор 2034 он хүртэл 10 жилээр хугацаатай магадлан итгэмжлэгдэв.

2024 онд Төгсөгчдийн платформ ашиглалтад оров. Эрдэм шинжилгээний хурлын болон элсэгчдийн системүүд шинэчлэгдэв. 

== Академик сургалтын хөтөлбөр, мэргэжлүүд ==

=== Бакалаврын сургалтын хөтөлбөр ===
&lt;u&gt;Үндсэн сургалтын хөтөлбөр буюу мэргэжлүүд:&lt;/u&gt; 

* [https://web.archive.org/web/20240807101325/https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/66?groupName=bachelor-2.0 Нягтлан бодох бүртгэл]
* [https://web.archive.org/web/20240807101317/https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/53?groupName=bachelor-2.0 Бизнесийн менежмент]
* [https://web.archive.org/web/20240807101318/https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/61?groupName=bachelor-2.0 Маркетинг]
* [https://web.archive.org/web/20240807101305/https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/524?groupName=bachelor-2.0 Энтрепренершип]
* [https://web.archive.org/web/20240807101311/https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/257?groupName=bachelor-2.0 Эдийн     засаг]
* [https://web.archive.org/web/20240807101307/https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/67?groupName=bachelor-2.0 Санхүү]
* [https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/67?groupName=bachelor-2.0 Банк] {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/59?groupName=bachelor-2.0 Даатгал] {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://ufe.edu.mn/c/7/i/815?groupName=bachelor-2.0 Санхүү, банк (Мандал Санхүүгийн Нэгдлийн ажлын байранд суурилсан, тэтгэлэгтэй хөтөлбөр)]
* [https://web.archive.org/web/20240807101315/https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/70?groupName=bachelor-2.0 Санхүүгийн манлайлал]
* [https://web.archive.org/web/20240807101321/https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/64?groupName=bachelor-2.0 Мэдээллийн     систем]
* [https://web.archive.org/web/20240807101316/https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/596?groupName=bachelor-2.0 Эрх     зүй]
* [https://web.archive.org/web/20240807101313/https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/72?groupName=bachelor-2.0 Худалдаа]
* [https://web.archive.org/web/20240807094316/https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/43?groupName=bachelor-2.0 Аялал     жуулчлал]
* [https://web.archive.org/web/20240807101324/https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/60?groupName=bachelor-2.0 Зочлох     үйлчилгээ]
* [https://web.archive.org/web/20240807101310/https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/814?groupName=bachelor-2.0 Нийгмийн     инновац]
&lt;u&gt;Олон улсын их сургуулиудтай хамтарсан сургалтын хөтөлбөр, мэргэжил:&lt;/u&gt;

* [https://ufe.edu.mn/c/7/i/45?groupName=bachelor-2.0 БНСУ-ын Woosong Их сургуулийн Солбридж бизнесийн сургууль] (Санхүү, Маркетинг, Мэдээллийн технологи)
* [https://ufe.edu.mn/c/7/i/46?groupName=bachelor-2.0 БНСУ-ын Хандонг Глобаль их сургууль] (Бизнесийн удирдлага, Санхүү, Маркетинг, Мэдээллийн технологи)
* [https://ufe.edu.mn/c/7/i/50?groupName=bachelor-2.0 Тайваны Азийн их сургууль] (Санхүү, НББ, Мэдээллийн систем-Өгөгдлийн шинжээч)
* [https://ufe.edu.mn/c/7/i/51?groupName=bachelor-2.0 БНХАУ-ын Донгвейн СЭЗИС] (Эрх зүй, Санхүү, Олон улсын худалдаа, НББ, Бизнесийн удирдлага, Эдийн засаг)
* [https://ufe.edu.mn/c/7/i/52?groupName=bachelor-2.0 БНХАУ-ын Далианы их сургууль] (Эрх зүй, Бизнесийн удирдлага)
* [https://ufe.edu.mn/c/7/i/54?groupName=bachelor-2.0 БНХАУ-ын Далианы Политехникийн их сургууль] (Олон улсын худалдаа)
* [https://ufe.edu.mn/c/7/i/57?groupName=bachelor-2.0 БНХАУ-ын Шандонг аялал жуулчлал, зочлох үйлчилгээний коллеж] (Аялал жуулчлал, Зочлох үйлчилгээ)
* [https://web.archive.org/web/20240808074650/https://ufe.edu.mn/c/7/i/48?groupName=bachelor-2.0 ОХУ-ын Засгийн Газрын дэргэдэх Санхүүгийн Их Сургууль] (Бизнесийн удирдлага, Санхүү, Банк)
* [https://web.archive.org/web/20240808074648/https://ufe.edu.mn/c/7/i/49?groupName=bachelor-2.0 ОХУ-ын Эрхүүгийн Үндэсний Судалгааны Техникийн Их сургууль] (Санхүү, Мэдээллийн систем)
* [https://web.archive.org/web/20240808074638/https://ufe.edu.mn/c/7/i/55?groupName=bachelor-2.0 ОХУ-ын Дорнод Сибирийн Технологийн Удирдлагын Их сургууль] (Мэдээллийн систем)
* [https://ufe.edu.mn/c/7/i/652?groupName=bachelor-2.0 Канад улсын Далхауз их сургууль] (Эдийн засаг)
* [https://web.archive.org/web/20240808080429/https://ufe.edu.mn/c/7/i/819?groupName=bachelor-2.0 Канад улсын West их сургууль] (Санхүү, Худалдаа)
* [https://ufe.edu.mn/c/7/i/56?groupName=bachelor-2.0 Япон улсын ажлын байранд суурилсан хөтөлбөр] (Аялал жуулчлал)
* [https://ufe.edu.mn/c/7/i/729?groupName=bachelor-2.0 Швейцарь улсын Бизнес, зочид буудлын менежментийн сургууль] (Глобал бизнес менежмент, Зочлох үйлчилгээ, Зочид буудлын менежмент)
&lt;u&gt;[https://ufe.edu.mn/c/7?groupName=%D0%9E%D0%BB%D0%BE%D0%BD+%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD+%D0%BC%D1%8D%D1%80%D0%B3%D1%8D%D1%88%D1%81%D1%8D%D0%BD+%D1%85%D3%A9%D1%82%D3%A9%D0%BB%D0%B1%D3%A9%D1%80 Олон улсын мэргэшсэн сургалтын хөтөлбөр:]&lt;/u&gt;

* [https://ufe.edu.mn/c/9?groupName=what-is-ACCA АССА]
* [https://ufe.edu.mn/c/9?groupName=What-is-the-CGMA-program%3F CGMA]
&lt;u&gt;[https://ufe.edu.mn/c/7?groupName=timetable Цагийн хөтөлбөр буюу мэргэжлүүд:](Орой, цахим, Бямба)&lt;/u&gt;

* Эрх зүй
* Санхүү, банк
* НББ 
* Бизнесийн удирдлага 
* Багш, гадаад хэлний боловсрол 
* Мэдээллийн систем, дата аналист

=== Магистрын сургалтын хөтөлбөр ===
Мэргэжлүүдээр бакалаврын сургалтыг өдөр, орой, эчнээ хэлбэрээр явуулдаг.  

* Нягтлан бодох бүртгэл,
* Бизнесийн менежмент,  
* Санхүүгийн менежмент  

чиглэлээр мэргэшсэн “Бизнесийн удирдлагын мастер”-ын зэргийг өдөр, орой, эчнээ хөтөлбөрөөр олгох үндсэн сургалттай.

=== Докторын сургалт ===
2009-2010 оны хичээлийн жилээс докторантурын сургалтын хөтөлбөрийг нээн, сургалтаа явуулж байна.  

Сургалтын төлөвлөгөө, хөтөлбөрүүд цаг үеийн шаардлагыг хангахуйцаар өөрчлөгдөн шинэчлэгдэж байдаг.  

2011-2012 оны хичээлийн жилийн байдлаар 4000 гаруй оюутан сурагч хамрагдан суралцаж, 100 гаруй мэргэжлийн туршлага, эрдмийн зэрэг цол бүхий багш, профессорууд ажиллаж байна.

== Хамтын ажиллагаа ==

==== [https://web.archive.org/web/20240808092748/https://www.ufe.edu.mn/c/63?groupName=National-partnership Үндэсний түншлэл] ====
СЭЗИС-ийн үйл ажиллагаа бүрийг тогтвортой хөгжлийн бодлогод нийцүүлэн, нийгэм, эдийн засаг, хүний сайн сайхны төлөө чиглүүлэхэд чухалчилж байна. Улмаар тогтвортой хөгжлийн бодлогыг тэргүүн эгнээнд баримталж буй олон улсын болон дотоодын байгууллага, ашгийн болон ашгийн бус байгууллага, бизнес эрхлэгчид, ААН-тэй урт хугацаанд ил тод, шударга, харилцан ашигтай хамтран ажилладаг.  

Өнөөгийн  байдлаар  үндэсний 69 аж ахуйн нэгж, байгууллагууд болон боловсролын байгууллага, мэргэжлийн холбоодтой хамтран үндэсний хэмжээнд сургалт, эрдэм шинжилгээ судалгааны чиглэлээр хамтын ажиллагаа өрнүүлж байна. 

==== [https://www.ufe.edu.mn/c/63?groupName=International-partnership Олон улсын түншлэл] {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ====
Манай сургууль дэлхийн 60 гаруй их, дээд сургууль, нийгэмлэг, мэргэжлийн байгууллагуудтай хамтын ажиллагаагаа хөгжүүлж, боловсролын сургалтын технологи, тэр дундаа дээд боловсролын хөтөлбөрийн шинэчлэл, сургах, суралцах үйл явцыг сайжруулах чиглэлээр үндэсний болон олон улсын сайн туршлагыг нэвтрүүлэх, түгээн дэлгэрүүлэхээр идэвхтэй ажиллаж байна. Түүнчлэн олон улсын элчин сайдын яам, соёлын байгуулллага болон эрдэм шинжилгээ судалгааны байгууллагатай хамтын ажиллагаа өрнүүлж байна. 

СЭЗИС-ийн олон улсын харилцаа, хамтын ажиллагаа нь сургуулийн эрхэм зорилго, алсын хараанд захирагдаж, сургуулийн стратеги зорилтыг хэрэгжүүлэх, сургуулийн бүс нутгийн болон олон улсын түвшинд өрсөлдөх чадвар /international visibility/-ыг нэмэгдүүлэх зорилгоор дэмжигч хүч, туслан гүйцэтгэгчийн үүрэгтэйгээр нэгдмэл зохион байгуулалтай, ил тод, оролцогч бүх талын оролцоог хангасан, үр дүнд суурилсан зарчимд суурилан хөгжиж байна. СЭЗИС бол  Mobile Legends Bang Bang хамгийн суга тоглодог хүмүүс сурдаг cringe сургууль. &quot;Mk Ultra&quot; гэдэг нэртэй тоглогч бол бүр хамгийн суга тоглогч бүр дэлхийн хамгийн суга.&lt;ref&gt;{{Citation |title=New models of information production |url=http://dx.doi.org/10.29085/9781783300785.003 |work=Information 2.0 |pages=15–48 |access-date=2024-10-30 |publisher=Facet}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Autoxidation of Hydrazones. Some New Insights |url=http://dx.doi.org/10.1021/jo071091m.s002 |access-date=2024-10-30 |website=dx.doi.org}}&lt;/ref&gt; 

== Чанарын баталгаажуулалт ==

==== [https://web.archive.org/web/20240808092752/https://www.ufe.edu.mn/c/103?groupName=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%8D%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%B9+%D1%85%D1%8D%D0%BC%D0%B6%D1%8D%D1%8D%D0%BD%D0%B4 Үндэсний хэмжээний магадлан итгэмжлэл] ====
СЭЗИС нь байгууллагын магадлан итгэмжлэлийн шалгуур, шаардлагыг хангаж БМИҮЗ-өөр 4 удаа амжилттай магадлан итгэмжлэгдсэн. Үүнд:

* 2000 онд анхны удаа 5 жилийн хугацаатай
* 2005 онд хоёр дах удаа 10 жилийн хугацаатай
* 2019 онд гурав дах удаа 5 жилийн хугацаатай
* 2024 онд дөрөв дэх удаа 10 жилийн хугацаатай

''БМИҮЗ-р магадлан итгэмжлэгдсэн хөтөлбөрүүд:''

''Бакалаврын зэрэг олгох хөтөлбөр:''

* Нягтлан бодох бүртгэл
* Бизнесийн удирдлага
* Санхүү
* Эдийн засаг
* Банк
* Даатгал
* Худалдаа
* Эрх зүй
* Мэдээллийн систем
* Маркетинг

''Магистрын зэрэг олгох хөтөлбөр:''

* Нягтлан бодох бүртгэл
* Эдийн засаг
* Мэдээллийн систем
* Бизнесийн удирдлага
* Санхүү
* Төрийн удирдлага
* Бизнес ба эрх зүй

==== Олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн байдал ====
''Times Higher Education Impact Ranking''

СЭЗИС нь 2022 онд тогтвортой хөгжлийн 17 зорилтод нийцсэн үйл ажиллагаа явуулж буй байдал, нийгэмд үзүүлж буй нөлөөллөөрөө олон улсын [https://www.timeshighereducation.com/ THE (Times higher education)] байгууллагын жагсаалтад Монгол улсаас анх удаа 863-т эрэмбэлэгдсэн нь СЭЗИС-ийн өнөөдөр олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдөж байгааг нотлон харуулж байна.

[https://www.timeshighereducation.com/ THE (Times higher education)] байгууллага нь НҮБ-ийн Тогтвортой хөгжлийн зорилтыг хэрэгжүүлэгч, нийгмийн хариуцлагатай их дээд сургуулиудыг үнэлдэг олон улсын байгууллага юм.

Санхүүгийн хөтөлбөр нь 2014 онд Санхүүгийн Шинжээчдийн Нийгэмлэгээр /CFA/ хүлээн зөвшөөрөгдсөн.

Нягтлан бодох бүртгэлийн хөтөлбөр нь ИБУИНВУ-ын АССА нийгэмлэгээр сургалтын чанарын баталгаажуулалт хийлгэсэн ба оюутнуудын сурлагын чанараар дэлхийн дунджаас дээгүүр амжилт үзүүлж, 2018 оноос эхлэн өнөөг хүртэл Gold статустай хүртсэнээс хойш АССА нийгэмлэгийн хүлээн зөвшөөрөгдсөн түнш их сургууль юм.

''ACBSP магадлан итгэмжлэл''

СЭЗИС нь 2008 онд АНУ-ын Дээд Боловсролын Чанарын баталгааг хэрэгжүүлэгч байгууллага болох ACBSP (Америкийн Бизнесийн Сургууль Хөтөлбөрүүдийн Нэгдсэн Холбоо)-д гишүүнээр элсэж, 2010 онд Олон Улсын Магадлан Итгэмжлэлийн “Горилогч” статус авсан ба 2010 онд тус холбооны шилдэг “Star” байгууллагаар Монгол Улсаас анх удаа шалгарсан нь Монголын Дээд Боловсролыг Олон Улсын тавцанд хүлээн зөвшөөрүүлэх анхны том алхам билээ.  2012 оны 2012 оны 05-р сарын 01-ны өдөр Олон Улcaд Магадлан Итгэмжлэгдсэн анхны Монгол улсын дээд боловсролын сургалтын байгууллага болсон ба бакалаврын зэрэг олгох 7 хөтөлбөр, магистрын зэрэг олгох 3 хөтөлбөрөө олон улсад магадлан итгэмжлүүлж олон улсын чанарын баталгааг хангасан их сургууль болсон. Үүнд:   

Бакалаврын зэрэг олгох хөтөлбөр:

* Бизнесийн менежмент (BBA)
* Маркетингийн менежмент (BBA)
* Мэдээллийн системийн менежмент (BS)
* Нягтлан бодох бүртгэл (BBA)
* Санхүүгийн менежмент (BBA)
* Банкны менежмент (BBA)
* Бизнесийн эдийн засаг (BS)

Магистрын зэрэг олгох хөтөлбөр:

* Бизнесийн менежмент (MBA)
* Санхүүгийн менежмент (MBA)
* Бизнесийн удирдлагын магистрын нягтлан бодох бүртгэл (MBA)

СЭЗИС нь 2012 онд ACBSP–ээр эхний итгэмжлэл (Initial accreditation) хийлгэж 2 нөхцөл, 5 санамжтай буюу нөхцөлтэйгээр магадлан итгэмжлэгдсэнээр Олон Улcaд Магадлан Итгэмжлэгдсэн анхны Монгол улсын дээд боловсролын сургалтын байгууллага болсон юм. Үүнээс хойш 2 жил тутам сургалтын үйл ажиллагаандаа нэвтрүүлсэн ахиц дэвшлээ тайлагнаж, 2020 онд сургалтын үйл ажиллагаанд өгөгдсөн шинжээчдийн нөхцөл, санамжаа бүрэн арилгахад анхаарч ажилласан.

''MONGWBL Ажил олгогчтой хамтарсан ажлын байртай хөтөлбөр'' 

Европын холбооны Erasmus плас төслийн санхүүжилтээр хэрэгжиж буй буй MONGWBL төслийг банк болон аялал жуулчлалын чиглэлээр сургалт явуулж буй Монгол улсын их сургуулиуд, Голомт банк, Төрийн банк, Монголын аялал жуулчлалын холбоо зэрэг ажил олгогч байгууллагуудаас гадна Европын холбооны их сургуулиудтай хамтран хэрэгжүүлж байна. Энэхүү төслийн хүрээнд их, дээд сургуулиудын дадлагын тогтолцоог сайжруулах, үр дүнтэй дагалдан сургалт, ажлын байранд суурилсан сургалтыг нэвтрүүлж, төгсөгчдийн хөдөлмөр эрхлэлтийг нэмэгдүүлэх зорилготой ажээ. 

''Ази-Номхон далайн их, дээд сургуулиудын UMAP олон улсын холбооны гишүүн'' 

Дээд Боловсролын Магадлан Итгэмжлэлийн Үндэсний Зөвлөлийн хамтран ажилладаг олон улсын UMAP/ Ази-Номхон Далайн Их, дээд сургуулиудын мобилити холбоо/ холбоонд элссэн гишүүн сургуулиудын оюутнуудад зориулсан урт, богино хугацааны хөтөлбөр зарлаж тухайн улс орнуудад суралцаж, өөрсдийн түүх нийгэм, урлаг соёл, зан заншилтай танилцан, төрийн байгууллага, их, дээд сургууль, гадаад улс орнуудын элчин сайдын яамдын төлөөлөлтэй уулзахаас гадна байгалийн үзэсгэлэнт газар, соёлын төвүүдээр аялах боломж олгож, орон нутгийн аж амьдрал, нутгийн засаг захиргаа НҮБ-ын Тогтвортой хөгжлийн зорилтуудыг хэрхэн хэрэгжүүлж байгаа талаар судлах боломж олгож оюутнуудыг хөгжүүлэх чиглэлээр ажилладаг байгууллага юм. СЭЗИС нь тус олон улсын холбоонд гишүүнээр элслээ. 

== Онцлох , шилдэг төгсөгчид ==

* СЭЗИС-ийн шилдэг, онцлох төгсөгчдийг [https://100.ufe.mn/alumni Шилдэг төгсөгчид]  холбоос дээр дарж дэлгэрэнгүй үзнэ үү. 
&lt;gallery caption=&quot;Мөнгөн ирвэсүүд&quot;&gt;
&lt;/gallery&gt;

СЭЗИС-ийн үе үеийн Мөнгөн ирвэсүүдийн мэдээллийн дараах мөнгөн ирвэс хэсэгт холбосон линкнээс үзнэ үү. [https://www.ufe.edu.mn/graсduates?type=5 Мөнгөн Ирвэс]{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 

== Онцлох алдартнууд ==

* [[Санжийн Довчин|Санж овогтой Довчин]] 1926-1936 онд БНМАУ-ын ардын сайд нарын Зөвлөлийн ерөнхий сайдын жинхэнэ орлогч сайд, орлогч сайдын ажлыг 1924 оноос Монгол улсын санхүү эдийн засгийн хөгжүүлж, бэхжүүлэхийн төлөө хүч мэдлэг, бие сэтгэлээ зориулсан юм. 
* [[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Цэнгэлт овогтой Жигжиджав]]  1923-1924 онд Сангийн яамны дэргэдэх гаалийн нягтлан бодохын сургуульд суралцсан анхны төгсөгчдийн нэг. 1926-1930 онд Монголын харилцан туслалцах хоршооны байцаагч, орлогч дарга, Еранхий хорооны даргаар ажилласан юм. 1930-1932 онд БНМАУ-ын Засгинй газрын Ерөнхий сайдаар ажиллаж байсан. МУ-ын 8 дах ерөнхий сайд 
* [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Юмжаа овогтой Цэдэнбал]] Санхүүгийн техникумд хичээлийн эрхэлэгчээр ажиллаж байсан ба БНМАУ-ын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, Маршал цолтой, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайд 
* [[Думаагийн Содном|Думаа овогтой Содном]] 1950 оны төгсөгч, МУ-ын 14 дэх ерөнхий сайд/1984-1990/, Сангийн яамны сайд 1963-1984/ зэрэг албан тушаал хашиж байсан. 1992 оноос ерөнхий сайдын зөвлөх, Монгол-Японы харилцааг дэмжих &quot;Түншийн холбоо&quot; нийгэмлэгийн ерөнхийлөгч, 2003 оноос &quot;Монгол алт корпораци&quot;-ийн эдийн засгийн зөвлөхөөр ажиллаж байна.
* [[Ринчиннямын Амаржаргал|Ринчинням овогтой Амаржаргал]] Улсын их хурлын гишүүнээр 4 удаа сонгогдож байсан ба 1998 онд гадаад хэргийн яамын сайдаар томилогдон ажилласан. МУ-ын 21 дэх ерөнхий сайд Санхүү эдийн засгийн их сургуулийн удирдах зөвлөлийн дарга, Глобал эдийн засгийн судалгааны хүрээлэнгийн ерөнхий захирал. 
* Цэдэвсүрэн овогтой Даваадорж 1996 онд СЭЗДС-ийн эрдэм шинжилгээ, судалгаа хариуцсан дэд захирал 1996-2005 онд СЭЗДС-ийн орлогч захирал Глобал эдийн засгийн судалгаааны  хүрээлэнгийн хүндэт профессор СЭЗИС-ийн Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Монгол улсын гавьяат  эдийн засагч, Эдийн засгийн шинжлэх ухааны доктор, СЭЗИС-ийн зөвлөх профессор Эдийн засгийн ухааны доктор, профессор цолтой.
* Жамъян овогтой Нямсүрэн Санхүү эдийн засгийн дээд сургуульд 1955 оноос эхлэн СЭЗТ-кум, СЭЗДС-д тасралтгүй 61 жил багшилсан. Тус хугацаанд хичээлийн эрхлэгч, орлогч захирал,тэнхимийн эрхлэгч, зөвлөх багшаар ажиллаж байсан ба нягтлан бодох бүртгэл, санхүүгийн бүртгэлийн мэргэжлийн  олон сурах бичиг бүтээсэн. СЭЗИС-ийн 90 жилийн түүхт ойг тэмдэглэн, &quot;Өсөж, өнөржин, өөдлөн дэлгэрсэн 90 жил&quot; түүхийн номыг Ардын багш Ж.Нямсүрэн туурвив. 
* Баажаа овогтой Лувсандорж Монгол улсын гавьяат багш 1980 оноос 2015 он хүртэл Нягтлан бодолх бүртгэлийн тэнхимд багш, дэд профессор, зөвлөх багшаар ажилласан. Зөвлөх багшаар ажиллаж байх хугацаандаа залуу багш нарыг төлөвшүүлэх, багшлах арга зүйд суралцуулах, сургалтын орчныг сайжруулах чиглэлээр олон арга хэмжээ санаачилсан Ахмадын зөвлөлийн даргаар ажиллаж олон сайшаалтай ажил хэрэгжсүүлсэн. 
* Дорлигжав овогтой Батжаргал Монгол улсын гавьяат багш 2004-2018 он хүртэл Санхүү эдийн засгийн их сургуулийн захирлаар ажиллаж байсан. СЭЗИС-ийн Удирдах зөвлөлийн гишүүн, эдийн засгийн ухааны доктор, профессор СЭЗИС-ийн хамтын ажиллагаа бизнес хөгжлийн хүрээлэнгийн захирал 
* [[Жамъяандоржийн Батхуяг|Жамъяандорж овогтой Батхуяг]] Монгол улсын гавьяат багш 1999-2004 он СЭЗИС-ийн захирлаар ажиллаж байсан. 2004-2008 онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдож байсан. 2007-2008 онд МУ-ын Засгийн газрын гишүүн, Батлан хамгаалахын сайд, 2012 онд Сангийн сайдын зөвлөх, 2012-2015 онд Хөдөлмөрийн дэд сайд, СЭЗИС-ийн Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Глобал эдийн засгийн судалгааны хүрээлэнгийн гүйцэтгэх захирал 
* [[Жигжидийн Мөнхбат|Жигжид овогтой Мөнхбат]], 1968 оны Зуны олимпын мөнгөн медальт чөлөөт бөхийн тамирчин.

==Цахим холбоос==
{{commonscat}}
* [https://web.archive.org/web/20240808070354/https://ufe.edu.mn/ Албан ёсны цахим хуудас]
* [https://www.facebook.com/ufe.edu.mn?mibextid=kFxxJD Facebook]
* [https://www.instagram.com/ufe.edu.mn?igsh=Ymk2b2lsdDZpaXdr Инстаграм]
* [https://x.com/i/flow/login?redirect_after_login=%2Fufe_edu_mn X хаяг]
* [https://www.youtube.com/@ufemedia Youtube]
* [https://www.linkedin.com/school/ufemongolia/about/ Linked In]
* [https://web.archive.org/web/20240812094202/https://net.ufe.mn/auth/sign-up Төгсөгчдийн платформ]
* [https://web.archive.org/web/20240809112523/https://online.ufe.edu.mn/login/index.php Бүртгэлийн систем]
* [https://100.ufe.mn/ 100 жилийн платформ]

[[Ангилал:Монголын их сургууль]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын их сургууль]]
[[Ангилал:1924 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>s1o19nzow78t84hhqpt3bgp4uh0hc5q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Донгхой</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17108</id>
    <revision>
      <id>873465</id>
      <parentid>838328</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T03:20:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэнийн тобчи</username>
        <id>108163</id>
      </contributor>
      <origin>873465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7906" sha1="g3d04vy45zt5apx2sfnfvwgllb0x91u" xml:space="preserve">[[Файл.jpg|thumb|right|250px]]
'''Донгхой''' ([[Вьетнам хэл]]: ''Đồng Hới'') нь умард [[Вьетнам]]ын [[Куанг Бинь]] мужийн төв бөгөөд Вьетнамын төв хэсгийн [[Өмнөд Хятадын тэнгис]]ийн эрэгт орших хот юм. Хүн ам нь 103,988 ([[2009]]) байв. Донгхой нь [[ЮНЕСКО]]-гийн [[дэлхийн өв]]д бүртгэгдсэн [[Пхонг Нха - Ке Банг]] үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнгээс ойролцоогоор 50 км зайд оршдог.

==Газарзүй==
Донгхой нь [[Куанг Бинь]] мужийн төв хэсэгт, [[Нятле]] голын ам орчимд байрладаг. Хотын зүүн талд Өмнөд Хятадын тэнгис орших бөгөөд эргийн дагуу урт элсэн наран шарлагын газруудтай.

Хотын газарзүйн байрлал нь далайн эргийн нам дор газар болон баруун зүгт орших уулын бүсийн хоорондын шилжилтийн бүсэд хамаардаг. Куанг Бинь муж нь Вьетнамын харьцангуй нарийн өргөнтэй хэсгийн нэг бөгөөд Донгхой нь мужийн захиргаа, худалдаа, тээврийн гол төвийн үүрэг гүйцэтгэдэг.

==Уур амьсгал==
Донгхой нь халуун орны муссоны уур амьсгалтай. Жилийн ихэнх хугацаанд дулаан, чийглэг байдаг бөгөөд борооны улиралд хур тунадас их ордог.

Тус бүс нутаг нь [[Өмнөд Хятадын тэнгис]]ийн халуун орны шуурга, [[хар салхи]]ны нөлөөнд өртөх тохиолдолтой. Үүний улмаас хүчтэй салхи, их хэмжээний хур тунадас, үер зэрэг байгалийн үзэгдэл үе үе тохиолддог.

==Түүх==
Донгхой орчим нь эрт үеэс Вьетнамын төв хэсгийн далайн эргийн суурьшлын бүсийн нэг байжээ. Хотын хөгжлийн түүх нь Куанг Бинь мужийн улс төр, цэргийн болон худалдааны түүхтэй нягт холбоотой.

Хотын нэрийг ''Đồng Hới'' хэмээн бичдэг бөгөөд түүхийн явцад захиргааны харьяалал болон хотын статус хэд хэдэн удаа өөрчлөгджээ.

[[Вьетнамын дайн]]ы үед Донгхой нь стратегийн ач холбогдолтой байрлалтай байв. [[Хойд Вьетнам]]ын өмнөд хэсэг рүү чиглэсэн зам, тээврийн сүлжээтэй ойр байсан тул хот болон түүний орчимд агаарын довтолгоо ихээхэн хохирол учруулсан. Дайны дараа хотыг дахин сэргээн байгуулж, Куанг Бинь мужийн захиргаа, эдийн засгийн төв болгон хөгжүүлсэн.

==Эдийн засаг==
Донгхой нь Куанг Бинь мужийн худалдаа, үйлчилгээ, захиргааны гол төв юм. Хотын эдийн засагт худалдаа, тээвэр, загас агнуур, барилга, аялал жуулчлал болон жижиг, дунд үйлдвэрлэл чухал байр суурь эзэлдэг.

Далайн эргийн байрлал нь загас агнуур болон далайн гаралтай бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл хөгжихөд таатай нөхцөл бүрдүүлдэг. Сүүлийн жилүүдэд аялал жуулчлалын салбар хотын эдийн засагт улам бүр чухал болж байна.

==Тээвэр==
Донгхой нь Вьетнамын төв хэсгийн тээврийн чухал зангилаа юм. [[Вьетнамын төмөр зам]]ын гол шугам хотыг дайран өнгөрч, [[Ханой]] болон [[Хошимин хот]]ыг холбодог.

Мөн [[Үндэсний зам 1]] хотын ойролцоогоор дайран өнгөрдөг бөгөөд Куанг Бинь мужийн бусад суурин болон Вьетнамын төв хэсгийн хотуудтай авто замаар холбогдоно.

[[Донгхой нисэх онгоцны буудал]] нь хотод үйлчилдэг бөгөөд Вьетнамын бусад томоохон хотуудтай агаарын тээврээр холбогдох боломжийг бүрдүүлдэг.

==Аялал жуулчлал==
Донгхой нь Куанг Бинь мужийн аялал жуулчлалын гол төвүүдийн нэг юм. Хотын эргийн наран шарлагын газрууд, Нятле голын эрэг болон ойролцоох түүх, байгалийн дурсгалт газрууд нь жуулчдын сонирхлыг татдаг.

Хотын ойролцоо орших [[Пхонг Нха - Ке Банг]] үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн нь шохойн чулуун карст тогтоц, агуйн системээрээ алдартай. Тус газар нь [[ЮНЕСКО]]-гийн [[дэлхийн өв]]ийн жагсаалтад бүртгэгдсэн бөгөөд Донгхойгоос аялал хийх гол чиглэлүүдийн нэг юм.

[[Сон Дунг агуй]], [[Пхонг Нха агуй]], [[Тиен Шон агуй]] зэрэг агуйнууд Куанг Бинь мужийн аялал жуулчлалын онцлох газруудын тоонд ордог.

==Соёл==
Донгхой нь Куанг Бинь мужийн соёл, боловсролын төв бөгөөд нутгийн уламжлалт соёл, далайн эргийн амьдралын хэв маяг болон орчин үеийн хотын соёл хослон хөгжсөн газар юм.

Хотод жил бүр нутгийн уламжлал, шашин, түүхтэй холбоотой баяр ёслол болон соёлын арга хэмжээ зохион байгуулагддаг. Нятле голын эрэг болон хотын төвийн орчим нь оршин суугчдын чөлөөт цаг, олон нийтийн арга хэмжээний гол хэсгүүдийн нэг юм.

==Хүн ам==
2009 оны тооллогоор Донгхой хотын хүн ам 103,988 байв. Хотын хүн амын үндсэн хэсгийг [[Кинь ястан|Кинь]] буюу Вьет ястан бүрдүүлдэг.

Мужийн захиргаа, худалдаа, үйлчилгээ болон аялал жуулчлалын салбарын хөгжлийг даган хотжилт нэмэгдэж, хотын хүн ам болон барилгажилтын хэмжээ өссөн байна.

==Засаг захиргаа==
Донгхой нь [[Куанг Бинь]] мужийн захиргааны төв юм. Хотын нутаг дэвсгэр нь хотын дүүрэг болон суурин захиргааны нэгжүүдэд хуваагддаг.

Мужийн захиргааны байгууллагууд, боловсролын байгууллага, эмнэлэг, худалдаа үйлчилгээний төвүүдийн олонх нь Донгхойд төвлөрдөг.</text>
      <sha1>g3d04vy45zt5apx2sfnfvwgllb0x91u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873471</id>
      <parentid>873465</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T03:41:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8145" sha1="fu1quluy11fjh93dknj0h51gy0o509x" xml:space="preserve">[[Файл:QuangBinhGate.jpg|thumb|right|250px]]
'''Донгхой''' ([[Вьетнам хэл]]: ''Đồng Hới'') нь умард [[Вьетнам]]ын [[Куанг Бинь]] мужийн төв бөгөөд Вьетнамын төв хэсгийн [[Өмнөд Хятадын тэнгис]]ийн эрэгт орших хот юм. Хүн ам нь 103,988 ([[2009]]) байв. Донгхой нь [[ЮНЕСКО]]-гийн [[дэлхийн өв]]д бүртгэгдсэн [[Пхонг Нха - Ке Банг]] үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнгээс өмнө зүгт ойролцоогоор 50 км зайд оршдог.

==Газар зүй==
Донгхой нь [[Куанг Бинь]] мужийн төв хэсэгт, [[Нятле]] голын ам орчимд байрладаг. Хотын зүүн талд Өмнөд Хятадын тэнгис орших бөгөөд эргийн дагуу урт элсэн наран шарлагын газруудтай.

Хотын газар зүйн байрлал нь далайн эргийн нам дор газар болон баруун зүгт орших уулын бүсийн хоорондын шилжилтийн бүсэд хамаардаг. Куанг Бинь муж нь Вьетнамын харьцангуй нарийн өргөнтэй хэсгийн нэг бөгөөд Донгхой нь мужийн захиргаа, худалдаа, тээврийн гол төвийн үүрэг гүйцэтгэдэг.

==Уур амьсгал==
Донгхой нь халуун орны муссоны уур амьсгалтай. Жилийн ихэнх хугацаанд дулаан, чийглэг байдаг бөгөөд борооны улиралд хур тунадас их ордог.

Тус бүс нутаг нь [[Өмнөд Хятадын тэнгис]]ийн халуун орны шуурга, [[хар салхи]]ны нөлөөнд өртөх тохиолдолтой. Үүний улмаас хүчтэй салхи, их хэмжээний хур тунадас, үер зэрэг байгалийн үзэгдэл үе үе тохиолддог.

==Түүх==
Донгхой орчим нь эрт үеэс Вьетнамын төв хэсгийн далайн эргийн суурьшлын бүсийн нэг байжээ. Хотын хөгжлийн түүх нь Куанг Бинь мужийн улс төр, цэргийн болон худалдааны түүхтэй нягт холбоотой.

Хотын нэрийг ''Đồng Hới'' хэмээн бичдэг бөгөөд түүхийн явцад захиргааны харьяалал болон хотын статус хэд хэдэн удаа өөрчлөгджээ.

[[Вьетнамын дайн]]ы үед Донгхой нь стратегийн ач холбогдолтой байрлалтай байв. [[Хойд Вьетнам]]ын өмнөд хэсэг рүү чиглэсэн зам, тээврийн сүлжээтэй ойр байсан тул хот болон түүний орчимд агаарын довтолгоо ихээхэн хохирол учруулсан. Дайны дараа хотыг дахин сэргээн байгуулж, Куанг Бинь мужийн захиргаа, эдийн засгийн төв болгон хөгжүүлсэн.

==Эдийн засаг==
Донгхой нь Куанг Бинь мужийн худалдаа, үйлчилгээ, захиргааны гол төв юм. Хотын эдийн засагт худалдаа, тээвэр, загас агнуур, барилга, аялал жуулчлал болон жижиг, дунд үйлдвэрлэл чухал байр суурь эзэлдэг.

Далайн эргийн байрлал нь загас агнуур болон далайн гаралтай бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл хөгжихөд таатай нөхцөл бүрдүүлдэг. Сүүлийн жилүүдэд аялал жуулчлалын салбар хотын эдийн засагт улам бүр чухал болж байна.

==Тээвэр==
Донгхой нь Вьетнамын төв хэсгийн тээврийн чухал зангилаа юм. [[Вьетнамын төмөр зам]]ын гол шугам хотыг дайран өнгөрч, [[Ханой]] болон [[Хошимин хот]]ыг холбодог.

Мөн [[Үндэсний зам 1]] хотын ойролцоогоор дайран өнгөрдөг бөгөөд Куанг Бинь мужийн бусад суурин болон Вьетнамын төв хэсгийн хотуудтай авто замаар холбогдоно.

[[Донгхой нисэх онгоцны буудал]] нь хотод үйлчилдэг бөгөөд Вьетнамын бусад томоохон хотуудтай агаарын тээврээр холбогдох боломжийг бүрдүүлдэг.

==Аялал жуулчлал==
Донгхой нь Куанг Бинь мужийн аялал жуулчлалын гол төвүүдийн нэг юм. Хотын эргийн наран шарлагын газрууд, Нятле голын эрэг болон ойролцоох түүх, байгалийн дурсгалт газрууд нь жуулчдын сонирхлыг татдаг.

Хотын ойролцоо орших [[Пхонг Нха - Ке Банг]] үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн нь шохойн чулуун карст тогтоц, агуйн системээрээ алдартай. Тус газар нь [[ЮНЕСКО]]-гийн [[дэлхийн өв]]ийн жагсаалтад бүртгэгдсэн бөгөөд Донгхойгоос аялал хийх гол чиглэлүүдийн нэг юм.

[[Сон Дунг агуй]], [[Пхонг Нха агуй]], [[Тиен Шон агуй]] зэрэг агуйнууд Куанг Бинь мужийн аялал жуулчлалын онцлох газруудын тоонд ордог.

==Соёл==
Донгхой нь Куанг Бинь мужийн соёл, боловсролын төв бөгөөд нутгийн уламжлалт соёл, далайн эргийн амьдралын хэв маяг болон орчин үеийн хотын соёл хослон хөгжсөн газар юм.

Хотод жил бүр нутгийн уламжлал, шашин, түүхтэй холбоотой баяр ёслол болон соёлын арга хэмжээ зохион байгуулагддаг. Нятле голын эрэг болон хотын төвийн орчим нь оршин суугчдын чөлөөт цаг, олон нийтийн арга хэмжээний гол хэсгүүдийн нэг юм.

==Хүн ам==
2009 оны тооллогоор Донгхой хотын хүн ам 103,988 байв. Хотын хүн амын үндсэн хэсгийг [[Кинь ястан|Кинь]] буюу Вьет ястан бүрдүүлдэг.

Мужийн захиргаа, худалдаа, үйлчилгээ болон аялал жуулчлалын салбарын хөгжлийг даган хотжилт нэмэгдэж, хотын хүн ам болон барилгажилтын хэмжээ өссөн байна.

==Засаг захиргаа==
Донгхой нь [[Куанг Бинь]] мужийн захиргааны төв юм. Хотын нутаг дэвсгэр нь хотын дүүрэг болон суурин захиргааны нэгжүүдэд хуваагддаг.

Мужийн захиргааны байгууллагууд, боловсролын байгууллага, эмнэлэг, худалдаа үйлчилгээний төвүүдийн олонх нь Донгхойд төвлөрдөг.

[[Ангилал:Донгхой| ]]
[[Ангилал:Вьетнамын тойрог]]
[[Ангилал:Вьетнамын суурин]]
[[Ангилал:Вьетнамын мужийн нийслэл]]</text>
      <sha1>fu1quluy11fjh93dknj0h51gy0o509x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төмөрийн улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19373</id>
    <revision>
      <id>873416</id>
      <parentid>873069</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T16:15:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23174" sha1="1ltnks9ogtlj17uqzts46c8a6pyps48" xml:space="preserve">{{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}}
{{Инфобокс түүхэн улс
| native_name            = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}&lt;br /&gt;''Гүрканиян''
| national_motto         = &lt;br /&gt;[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}&lt;br /&gt;''Rāstī rustī''&lt;br /&gt;&quot;In rectitude lies salvation&quot;
&quot;зөвт байдалд аврал оршдог&quot;
| conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн
| common_name            = Төмөрийн
| era                    = [[Дундад зууны сүүл үе]]
| status                 = [[Эмират]]
| government_type        = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]]
| area_km2               = 
| year_start             = 1370
| date_start             = 
| year_end               = 1507
| event_pre              = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв
| date_pre               = 1363
| event_start            = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав
| event1                 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв
| date_event1            = 1380
| event2                 = [[Анкарагийн тулалдаан]]
| date_event2            = 7 сарын 20, 1402
| event3                 = [[Самарканд]]ын уналт
| date_event3            = 1505
| event_end              = [[Херат]]ын уналт
| event_post             = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]]
| date_post              = 1526
| image_coat             = &lt;!-- DO NOT REPLACE this documented &quot;Three annulets&quot; symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph &quot;Symbols of the state&quot; hereunder for details --&gt;Three annulets symbol of the Timurid Empire.png
| coa_size               = 100
| coat_alt               = Гурван цагираг сүлд
| symbol_type            = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн &quot;Гурван цагираг&quot; [[тамга]] тэмдэг.&lt;ref&gt;Coinage of Timur with &quot;Three annulets&quot; symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art &amp; Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&amp;pg=PA426 |language=en| quote=&quot;Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}&lt;/ref&gt;
| flag_border            = no
| image_map              = Timurid Empire (greatest extent).svg
| image_map_caption      = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг
| image_map_size         = 300
| demonym                = 
| p1                     = Цагаадайн Улс
| p2                     = Суфи гүрэн
| p3                     = Жалайрын улс
| p4                     = Курт улс
| p5                     = Музаффарид
| p6                     = Сарбадар
| p7                     = Марашичууд
| p8                     = Афрасияб
| p9                     = Кара-Коюнлу
| p10                    = Гүржийн хаант улс
| s1                     = Бухарын хант улс
| s2                     = Сефевийн улс
| s3                     = Хивын ханлиг
| s4                     = Кара-Коюнлу
| s5                     = Ак-Коюнлу
| s6                     = Их Могол Улс
| s7                     = Гүржийн хаант улс
| capital                = {{plainlist|
*[[Самарканд]] (1370–1405)
*[[Херат]] (1405–1507)}}
| common_languages       = {{plainlist|
*[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)&lt;ref&gt;
* Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&amp;pg=PA109 p.109]. &quot;In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian.&quot;
* B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. &quot;Timurids&quot; [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; &quot;During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry.&quot;
* {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} &quot;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&amp;nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&amp;nbsp;...
* Robert Devereux (ed.) &quot;Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)&quot; Mir 'Ali Shir Nawāi;  Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: &quot;Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning  which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen.
* David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: &quot;Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama.&quot;&lt;/ref&gt;
*[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)&lt;ref name=&quot;homelanguage&quot; /&gt;
* [[Араб хэл]] (шашин)&lt;ref name=&quot;EI - Manz2&quot; /&gt;}}
| religion               = ;{{nobold|Төрийн шашин}}
:{{hlist|[[Суннит Ислам]]}}
;{{nobold|Бусад шашин}}
:{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}}
| currency               = [[Танка (зоос)|Танка]]
| title_leader           = [[Төмөрийн династи|Эмир]]
| leader1                = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны)
| leader2                = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн)
| year_leader1           = 1370–1405
| year_leader2           = 1506–1507
| stat_year1             = 1405 тоо.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}&lt;/ref&gt;
| stat_area1             = 4,400,000
}}

[[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]]
'''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой.

== Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал ==
Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.&lt;ref&gt;''&quot;Timur&quot;'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Consolidation &amp; expansion of the Indo-Timurids&quot;, Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])&lt;/ref&gt; Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.&lt;ref name=&quot;Iranica2&quot;&gt;B. Spuler, &quot;Central Asia in the Mongol and Timurid periods&quot;, published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&amp;OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''&quot;...&amp;nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ...&quot;''&lt;/ref&gt;. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.&lt;ref&gt;David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: &quot;Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama&lt;/ref&gt;

Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.&lt;ref name=&quot;Майдар&quot;&gt;Д.Майдар, &quot;Чингис хаан ба Монголын их гүрэн&quot; 1969&lt;/ref&gt; Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.&lt;ref name=&quot;Майдар&quot;/&gt; Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан  [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд  байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг.

Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна.

== Байгуулагдсан нь ==
{{Гол|Доголон Төмөр}}
Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ.

1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.&lt;ref&gt;[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]&lt;/ref&gt;

1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж  [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ.

Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.&lt;ref name=&quot;Columbia&quot;&gt;{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Соёл ==
Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;M.S. Asimov &amp; [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''&quot;...&amp;nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ...&quot;''&lt;/ref&gt; Барлас овгоос гаралтай ч [[Түркистан|Туркестан]], Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон&lt;ref&gt;[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Iranica2 /&gt;&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&amp;nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&amp;OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = &quot;...&amp;nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ...&quot; }}&lt;/ref&gt;, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. 

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
*[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com]

[[Ангилал:Афганистаны түүх]]
[[Ангилал:Узбекистаны түүх]]
[[Ангилал:Төмөрийн улс| ]]
[[Ангилал:Исламын хант улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүх]]
[[Ангилал:Перс]]
[[Ангилал:1370 он]]</text>
      <sha1>1ltnks9ogtlj17uqzts46c8a6pyps48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Форест Уитакер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19582</id>
    <revision>
      <id>873419</id>
      <parentid>873074</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T16:52:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13139" sha1="91hb57v6c1kgiznf6mjm6gh5443sw24" xml:space="preserve">{{Инфобокс жүжигчин
| нэр                  = Форест Уитакер
| зураг                = Forest Whitaker.jpg
| зурагныхэмжээ        = 
| alt                  = 
| тайлбар              = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар.
| төрсөн нэр            = Форест Стивен Уитакер
| төрсөн огноо         = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}}
| төрсөн газар          = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]
| мэргэжил             = Жүжигчин, продюсер, найруулагч
| идэвхтэй жил         = 1982–одоо
| нөхөр                = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)&lt;br /&gt;Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй)
| дотнотүнш            = 
| website              = 
}}
'''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж&lt;ref name=&quot;Boston Globe&quot;&gt;{{Webarchiv|url=http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 |wayback=20070515003811 |text=&quot;In general, he rules.&quot; |archiv-bot=2026-09-23 17:54:44 InternetArchiveBot }} ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CBS&quot;&gt;[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml &quot;Forest Whitaker: The King Of The Oscars?&quot;] ''CBS News''. February 4, 2007.&lt;/ref&gt; байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг &quot;Шилдэг эрэгтэй дүрийн&quot; номинацаар тус тус хүртэж байв.

[[Оскарын шагнал|Оскарын]] &quot;Шилдэг эрэгтэй дүрийн&quot; шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.&lt;ref&gt;[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm &quot;Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role.&quot;] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.&lt;/ref&gt;
== Намтар ==
Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн&lt;ref name=&quot;Patterson&quot;&gt;Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features &quot;The bigger picture.&quot;] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.&lt;/ref&gt; бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.&lt;ref&gt;[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html &quot;Forest Whitaker Biography (1961–).&quot;] ''FilmReference.com''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IAS&quot;&gt;{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |wayback=20081206094603 |text=Forest Whitaker |archiv-bot=2026-10-15 16:52:12 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг&lt;ref&gt;{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг.

== Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь ==
Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн&lt;ref name=&quot;Longino&quot;&gt;Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text=&quot;The power of Forest Whitaker.&quot; |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.&lt;/ref&gt; [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж&lt;ref name=&quot;festival-cannes.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}&lt;/ref&gt;, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм.

Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн &quot;Сүнст нохой&quot; хочитын дүрд тогложээ.&quot;&lt;ref&gt;Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html &quot;'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality.&quot;] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.&lt;/ref&gt;

Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ.

2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.&lt;ref name=&quot;PositiveKing&quot;&gt;{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SydneyKing&quot;&gt;{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}&lt;/ref&gt;

== Кино бүтээлүүд ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; align=&quot;center&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background: LightSteelBlue;&quot; | Жүжигчин
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; align=&quot;center&quot;
! Он
! Монгол хэлээр
! Англи хэлээр
! Бүтээсэн дүр
|-
|[[1982]]
|[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]
|Fast Times at Ridgemont High
|Чарльз Жефферсон
|-
|rowspan=3|[[1986]]
|[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]]
|The Color of Money
|Амос
|-
|[[Хойд ба Өмнөд 2]]
|North and South, Book II
|Каффи
|-
|[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]]
|Platoon
|Үлэмж биет Харольд
|-
|[[1987]]
|[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]]
|Good Morning, Vietnam
|Эдвард Гэрлик
|-
|rowspan=2|[[1988]]
|[[Шувуу (кино)|Шувуу]]
|Bird
|[[Чарльз Паркер]]
|-
|[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]]
|Bloodsport
|Роулинс
|-
|[[1990]]
|[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]]
|Downtown
|Деннис Куррен
|-
|rowspan=2|[[1991]]
|
|Diary of a Hitman
|Деккер
|-
|
|A Rage in Harlem
|Жексон
|-
|rowspan=2|[[1992]]
|
|The Crying Game
|Жоди
|-
|
|Last Light
|Фред Уитмор
|-
|[[1993]]
|
|Body Snatchers
|хошууч Коллинз
|-
|rowspan=3|[[1994]]
|
|Blown Away
|Энтони Франклин
|-
|
|Prкt-а-Porter
|Си Бьянко
|-
|
|The Enemy Within
|хурандаа Маккензи Кейси
|-
|rowspan=2|[[1995]]
|
|Species
|Дэн Смитсон
|-
|
|Smoke
|Сайрус Кол
|-
|[[1996]]
|
|Phenomenon
|Нэйт Поуп
|-
|[[1999]]
|[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]]
|Ghost Dog: The Way of the Samurai
|Сүнст нохой
|-
|[[2000]]
|
|Battlefield Earth
|Кер
|-
|rowspan=2|[[2002]]
|[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]]
|Panic Room
|Бёрнхэм
|-
|[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]]
|Phone Booth
|ахмад Эд Рейми
|-
|rowspan=3|[[2005]]
|
|A Little Trip to Heaven
|Эбе Холт
|-
|
|American Gun
|Картер
|-
|
|Mary
|Тэд Янгер
|-
|rowspan=2|[[2006]]
|[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]]
|The Last King of Scotland
|[[Иди Амин]]
|-
|
|The Marsh
|Жеффри Хант
|-
|rowspan=2|[[2007]]
|
|The Air I Breathe
|
|-
|
|The Great Debaters
|Доктор Жеймс Фармер
|-
|rowspan=2|[[2008]]
|
|Vantage Point
|Ховард Льюис
|-
|
|Street Kings
|Ахмад Жек Уандер
|-
|[[2009]]
|
|Powder Blue
|Чарли
|-
|[[2010]]
|
|''Repo Men''
|Жейк
|-
|[[2010]]
|
|''The Experiment''
|Бэррис
|}

== Эшлэл ==

{{Reflist
| colwidth = 30em
| refs =
}}

== Холбоос ==
* {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}}
* [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])&lt;/span&gt; — &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']&lt;/span&gt;
* {{imdb|0001845}}
* {{tvtome person|61686}}
* [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda]

{{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}}
[[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]]
[[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]]
[[Ангилал:Киноны продюсер]]
[[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]]
[[Ангилал:БАФТА шагналтан]]
[[Ангилал:Оскарын шагналтан]]
[[Ангилал:Эмми шагналтан]]
[[Ангилал:Техасын хүн]]
[[Ангилал:Америкчууд]]
[[Ангилал:1961 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>91hb57v6c1kgiznf6mjm6gh5443sw24</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Компьютерын сүлжээ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19646</id>
    <revision>
      <id>873456</id>
      <parentid>864954</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T03:11:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55391-76</username>
        <id>108291</id>
      </contributor>
      <origin>873456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45172" sha1="q3dezj78v7gf0cfpe147kgyjg5xkgzd" xml:space="preserve">[[Зураг:NetworkTopologies.svg|right|350px|Компьютерын сүлжээний шийдлүүд]]
'''Компьютерын сүлжээ''' гэдэг нь холболтын сувгуудыг ашиглан холбогдсон [[компьютер]], бусад мэдээллийн төхөөрөмжүүдийн (хэвлэгч, камер...) цогцолбор байгууламж кабелаар болон агаараар долгионоор холбогдож ажиллахыг хэлнэ. Компьютерын сүлжээний ачаар хоорондоо холбогдсон төхөөрөмжүүд нь мэдээллийн нөөц ба боломжуудыг хоорондоо хуваалцаж хүний бүтээмжийг өсгөж, мэдээллийг улам баяжуулж чанаржуулж өгдөг.

1960-аад оны үед Дэвшилтэт судалгааны төслүүдийн агентлаг (''Defense'' ''Advanced Research Projects Agency'', [[DARPA|ARPA]]) нь [[АНУ]]-ын батлан хамгаалах яамны хэрэглэх зориулалтаар Дэвшилтэт судалгааны төслүүдийн агентлагийн сүлжээ (''Advanced Research Projects Agency Network'', [[ARPANET]])-г эхлүүлжээ. Энэ нь дэлхийн анхны компьютерын сүлжээ байв.&lt;ref&gt;{{citeweb |title=Internet Began 35 Years Ago at UCLA with First Message Ever Sent Between Two Computers |url=http://www.engineer.ucla.edu/stories/2004/Internet35.htm |author=Chris Sutton |publisher=''[[UCLA]]'' |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080308120314/http://www.engineer.ucla.edu/stories/2004/Internet35.htm |archivedate=2008-03-08 |access-date=2010-10-14 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1960-аад оны үед хөгжүүлсэн загваруудын дагуу сүлжээг 1969 оноос хөгжүүлж эхлэжээ.

Сүлжээг төрөл бүрийн үзүүлэлтүүдээр ангилдаг.

Сүлжээ нь дараах үүргүүдтэй:
* ''Харилцаа холбоог бий болгох.'' Сүлжээг ашиглан хүмүүс нь [[и-мэйл]], [[Шуурхай зурвас|мессенжэр]], чаат өрөө, телефон, видео телефон яриа, видео хурал зэргийн хэрэгслүүдээр бие биентэйгээ үр ашигтайгаар, хялбараар харилцаж болно.
* ''Техник хангамжийг хамтарч хэрэглэх.'' Сүлжээнд хамрагдах компьютер бүр нь тус сүлжээнд холбоотой техник хангамжийг хэрэглэх боломжтой. Жишээлбэл, хамт хэрэглэх байдлаар тохируулсан принтерээр документ хэвлэх.
* ''Файл, өгөгдөл, мэдээллийг хамтарч хэрэглэх ([[шэйр]]).'' Сүлжээний орчинд баталгаажуулсан хэрэглэгч нь тус сүлжээний бусад компьютерүүд дахь өгөгдөл, мэдээлэлд хандах боломжтой. Хамт хэрэглэх байдлаар тохируулсан хадгалах төхөөрөмжүүд дээрх өгөгдөл, мэдээлэлд хандах явдал нь олон сүлжээний чухал онцлог болдог.
* ''Програм хангамжийг хамтарч хэрэглэх.'' Сүлжээнд холбогдсон хэрэглэгчид нь холын зайд орших компьютерүүд дээр програм ажиллуулах боломжтой.
* ''Мэдээллийг хадгалах.''
* ''Аюулгүй байдал.''
* ''Хурд.''

== Сүлжээний гүүр ==
=== Холболтын арга ===
Сүлжээнд холбогдсон төхөөрөмжүүдийг холбоход хэрэглэсэн техник хангамж, програм хангамжийн технологиудаар нь компьютерын сүлжээг ангилж болно.

Интернэт нь төхөөрөмжүүдийг физик холболтоор холбодог. Үүний тулд хаб, свич, бриж, рүүтэр зэрэг төхөөрөмжүүдийг өргөн хэрэглэдэг. Утасгүй LAN-гийн технологийг ашиглан төхөөрөмжүүдийг утасгүйгээр холбоно. Эдгээр төхөөрөмжүүд нь радио долгион буюу хэт улаан долгионы дохиог дамжууллын орчноо болгон ашигладаг. [[ITU-T]] [[G.hn]] технологи нь анхнаасаа суурилагдсан гэрийн холболтын утаснуудыг (коаксиаль кабель, телефон утасны шугам, цахилгааны шугам) ашиглан өндөр хурдны (1 гигабит/сек хүртэл) дотоод сүлжээг бүтээдэг.

=== Утасгүй холболтын технологи ===
* ''Газрын [[микро долгион]]''&amp;nbsp;– Газрын (дэлхийн) микро долгион нь газар дахь дамжуулагч, хүлээн авагчийг хэрэглэнэ. Хэрэглэх төхөөрөмж нь хиймэл дагуулын тавагтай төсөөтэй харагддаг. Газрын микро долгион нь бага гигагерцийн цар хүрээг хэрэглэдэг тул харилцаа холбоонд дамжуулагч, хүлээн авагч хоёр нь зайлшгүй бие биенийгээ харж байх ёстой. Релейн станцууд хоорондын зай нь 50 орчим километр байна. Микродолгионы антеннуудыг барилга, цамхаг, толгой, уулын дээр байршуулдаг.

* ''Холбооны [[хиймэл дагуул]]''&amp;nbsp;– хиймэл дагуулууд нь дэлхийн агаар мандлын ойлгох боломжгүй микродолгионы радиог хэрэглэдэг. Геосинхрон хиймэл дагуулуудын хувьд (GEO) нь экватороос 35'500 километр орчим өндөрт, сансарт байрлана. Дэлхийг тойрон эргэх эдгээр системүүд нь дуу, өгөгдөл, телевизийн дохиог хүлээн авч дахин дамжуулах чадвартай.

* ''Үүрэн ба PCS системүүд''&amp;nbsp;– Энэ нь хэд хэдэн радио харилцаа холбооны технологийг хэрэглэдэг. Системүүдийг өөр өөр газарзүйн бүсүүдэд хуваадаг. Газарзүйн бүс бүрд нэг бүсээс нөгөө бүсэд ярианы дохиог дахин дамжуулах үүрэгтэй нам чадлын дамжуулагч эсвэл радио релэйн антенн төхөөрөмж байна.

* ''Утасгүй LAN''&amp;nbsp;– Утасгүй дотоод сүлжээ нь тоон үүрэн холбооны технологи, нам давтамжийн радио технологитой төстэй өндөр давтамжийн радио технологийг хэрэглэдэг. Утасгүй LAN-гууд нь хязгаартай газар нутагт төхөөрөмжүүдийн хоорондын холбоог бий болгохын тулд зурвас өргөжүүлэлтийн технологийг хэрэглэнэ. Утасгүй радио долгионы технологийн нээлттэй стандартын жишээ нь IEEE юм.

* [[Хэт улаан долгионы харилцаа холбоо]] - 10 метр хүртэлх л зайнд, дундаа ямар нэг биет байхгүй тохиолдолд дохиог төхөөрөмжүүдийн хооронд дамжуулдаг.

=== Хэмжээ ===
Сүлжээг хэмжээ, цар хүрээ, үүргээр нь ихэнхдээ дотоод сүлжээ (local area network, LAN), [[wide area network]] (WAN), [[metropolitan area network]] (MAN), [[personal area network]] (PAN), [[virtual private network]] (VPN), campus area network (CAN), storage area network (SAN) гэх зэргээр ангилдаг. Эдгээр сүлжээний controller area network (CAN)-н хэрэглээ, итгэл найдварын түвшин, хандалтын эрх зэрэг зүйлс нь ялгаатай байна. Дотоод сүлжээ нь ямарваа албан байгууллагын дотоод систем, ямар нэг барилга дахь ажилчдын хэрэглээнд зориулагдсан байдаг бол WAN-гууд нь байгууллагын алслагдсан хэсгүүдийг холбосон, мөн гуравдагч байгууллагууд руу холболтуудыг оролцуулсан байж болно.

=== Функциональ холбоо хамаарал (сүлжээний архитектур) ===
Сүлжээний элемэнтүүдийн хоорондын функциональ холбоо хамаарлуудын дагуу компьютерын сүлжээг ангилж болно. Жишээлбэл, [[идэвхтэй сүлжээ]] (''active networking''), [[client–server]], [[peer-to-peer]] (workgroup)

=== Сүлжээний топологи ===
Сүлжээ

Сүлжээний архитектур

a.       Сүлжээний архитектур бүтэц : Компьютерын сүлжээ нь шаардлагатай программ хангамжаас гадна, дараах гурван үндсэн хэсгээс бүрднэ:

1. Server (хэрэгцээтэй мэдээлэлийг хадгалж буй компьютер)

2. Client (хэрэглэгч буюу сервер дээрхи мэдээлэлд хандаж буй компьютер),

3. Circuit (хэлхээ, мэдээлэл дамжуулах шугам) юм. Энэ сервер клиент хоёрынхоо алинд нь их мэдээлэл хадгалуулах, сүлжээний үйл ажиллагаанд аль нь их үүрэгтэй байх вэ гэдгийг сүлжээний архитектур (бүтэц) тодорхойлж өгнө.

b.      Логик сүлжээ: Сүлжээний бүтэц нь сүлжээн дэх төхөөрөмжүүд бие биенээсээ хэрхэн хамааралтай ажиллах логик арга замыг тодорхойлдог. Логик гэдгийн нарийн учир гэвэл сүлжээний бүтэц нь бодит тавьсан сүлжээ, кабель, холболтоос ангид, хамааралгүй байх боломжтой юм. Сүлжээний РС-үүдийг цуваагаар байрлуулаад нэг Hub-д холбосон бол тэр нь цуваа сүлжээ биш харин од маягийн сүлжээ болдог нь сүлжээний эдгээр бүтэц нь ажил үүрэг, уялдаа холбоон дээрээ суурилдагтай холбоотой.

c.       Сүлжээний архитектурын төрөл: Гурван үндсэн архитектур байдаг. Host-based буюу төвлөрсөн майнфрэйм бүхий сүлжээнд энэ толгой компьютер нь ганцаараа хамаг ажлыг хийдэг, Client-based сүлжээнд клиент буюу хэрэглэгчийн компьютер нь голлох үүрэгтэй байдаг бол, Client-server сүлжээнд клиент, сервер аль аль нь ажлаа хувааж хийнэ. Дээр дурьдсан ёсоор өнөөдрийн байдлаар Client-serүer бүтэцтэй сүлжээ нь илүү их өргөнөөр хэрэглэгдэж байна. Харин ерөөсөө сервергүй, дан клиент компьютеруудыг хооронд нь холбож үүсгэсэн сүлжээг peer-to-peer сүлжээ гэж нэрлэдэг. Жижиг бизнес, гэр ахуйн хэмжээнд хэрэглэгдэж буй ихэнх сүлжээ peer-to-peer бүтэцтэй байна.

2.      Сүлжээний топологи: Компьютерын сүлжээнүүдийг сүлжээг тулгуурлаж бүтээсэн топологийн дагуу ангилж болно, үүнд, шугаман топологи, одон топологи, цагираган топологи, торон топологи. Сүлжээний топологи гэдэг нь сүлжээн дахь төхөөрөмжүүд логик холбоо хамаарлынхаа хувьд, физик холболт хамааралгүйгээр, хэрхэн холбогдсон байдал юм. Сүлжээний компьютерүүд нь физик байршлаараа шугаман байдлаар тавигдан хабад холбогдсон байлаа ч гэсэн эдгээрийг шугаман бус одон топологитой байна гэнэ. Ийнхүү сүлжээний харагдац, ажиллагааны онцлог нь өөр байдаг юм.

a.       Цагираг: Төхөөрөмжүүд нь хоорондоо битүү цагираг үүсгэх маягаар холбогдож энэ топологийг үүсгэдэг. Терминатор шаардлагагүй. Өгөгдлийн дамжуулалт нь зөвхөн нэг чиглэлд хийгдэнэ. Зарим тохиолдолд хос кабель ашиглан хоёр чиглэлээр зохион байгуулагдсан байдаг. Энд өгөгдлийн дамжуулалт нь маркер гэгдэх тусгай багцыг ашиглаж явуулдаг, төхөөрөмжүүд нь бүгд тэгш эрхтэй оролцдог. Өмнөх хоёр топологиос ялгаатай нь идэвхтэй топологи юм. Кабельд холбоотой төхөөрөмж бүр репитерийн үүргийг гүйцэтгэнэ. Нэг төхөөрөмж ажиллахаа боливол сүлжээ ажиллахаа болино. Маркер нь нэг төхөөрөмжөөс нөгөө рүү нэг чиглэлд байнга дамжуулагдаж байдаг бөгөөд өгөгдөл дамжуулахыг хүссэн төхөөрөмж уг маркерт өөрийн болон хүлээн авагчийн хаяг, өгөгдлийг байрлуулаад цааш дамжуулдаг. Дараа дараагийн төхөөрөмж бүр хүлээн авагчийн хаягийг өөрийн хаягтай харьцуулан шалгах ба хэрэв хаягууд нь давхцаж байвал маркераас өгөгдлийг хуулан авч оронд нь хүлээж авсанаа мэдэгдсэн мэдээллийг байрлуулж хүлээн авагчийн хаягийг өөрчлөөд цааш нь дамжуулдаг. Ингээд анхны илгээгчдээ ирмэгцээ нэг бол чөлөөлөгдөнө эсвэл дахин өгөгдлийн дамжуулалтанд ашиглагдана. Харин хүлээн авагч олдохгүй байвал маркер анхны илгээгч төхөөрөмжөөр чөлөөлөгдөнө.

b.      Уялдсан сүлжээ: Mesh topology Mesh загвар. Mesh сүлжээний байрлал бусад сүлжээг бодвол тэсвэртэй, илүү өндөр өртөгтэй. Энэ байрлалын компьютерүүд өөрийн сүлжээний бусад бүх компьютертэй нэг бүрчлэн холбогддог. Төвөгтэй хэлбэр дүрстэй. Техник хангамжийн талаас кабель илүү ихийг шаарддаг учир үнэ өртөг ихтэй байдаг. Mesh байрлал сүлжээний аль ч хэсэгт шууд хандах боломжийг бүх компьютерт олгодог.

c.       Одон топологи Бүх төхөөрөмжүүд нь кабелийн сегментүүдийн тусламжтайгаар холболтын төхөөрөмжид холбогддог. Дурын хоёр төхөөрөмжийн хоорондох өгөгдөлийн дамжуулалт холболтын төхөөрөмж (switching)-ээр дамжуулагддаг. Тухайн агшинд зөвхөн хоёр төхөөрөмжийн хооронд холбоо тогтоох чадвартай. Онцлог нь өгөгдлийн дамжуулалтыг нэг цэг дээр төвлөрүүлж удирдах боломжтой болдог. Кабелийн сегментэд терминатор хэрэглэдэггүй.

d.      Салаа топологи Угсарч суурилуулахад хялбар энгийн. Салаа топологиор холбогдсон төхөөрөмжүүд нь өгөгдлийг дамжуулахдаа түгээгүүр гэж нэрлэгдэх гол кабелийг өрсөлдөж эзлэж авдаг. Ийм учраас энэ топологийг өрсөлдөх топологи гэж мөн нэрлэдэг. Өгөгдөл дамжуулалтыг амжилттай алдаагүй гүйцэтгэж байхын тулд төхөөрөмжүүд нь дамжуулалтыг эхлэхээс өмнө кабелийн төлөвийг, гүйцэтгэж дууссаны дараа кабелийн төлөвийг шалгаж байдаг. Хэрэв тухайн агшинд аль нэг төхөөрөмж түгээгүүр кабелийг эзэмшиж байвал бусад нь тодорхой хугацааны завсарлагаатайгаар хүлээж байдаг.
Түгээгүүр кабелийн урт тодорхой хязгаарын урттай байдаг. Бусад бүх түгээгүүрийн системийн адил түгээгүүр кабелийн хоёр төгсгөлд терминаторыг холбож өгдөг. Салаа топологи нь идэвхгүй топологид хамаарна.

e.       Tree(мод)топологи Энэ топологи нь өөр хоорондоо Bus схемээр холбогдсон бүлэг Star схемээс тогтоно. Ө.х Trunk буюу суурь шугамыг бид модтой төсөөлж болно. Харин түүнээс салбарлаж гарсан Star топологиудыг түүний мөчрүүдтэй зүйрлэж болно. Хэрвээ суурь шугам гэмтвэл сүлжээ бүхэлдээ ажиллагаанаас гарна. Гэхдээ нэг мөчир нь ө.х нэг Star схем нь дотроо ажилласан хэвээр байна. Жижиг газар, байгууллагад ийм схем тохиромжгүй. Харин их дээд сургууль, коллеж гэх мэт газруудынтом хүрээтэй, олон салаатай сүлжээнд тохиромжтой.

== Физик цар хүрээний хувьд сүлжээг ангилах ==
Компьютерын сүлжээний түгээмэл төрлүүдийг хэмжээгээр нь ангилж болно.

=== Local area  network, Дотоод сүлжээ ===
[[Дотоод сүлжээ]] (local area network, LAN) нь гэр, сургууль, компьютерын лаборатори, оффисийн барилга, ойр ойр зайтай барилгуудын цогц гэх зэргийн жижиг хэмжээний газарзүйн бүсэд компьютер, бусад төхөөрөмжүүдийг холбодог сүлжээ юм. Сүлжээн дахь бүх компьютер, төхөөрөмж нь зангилаа байна. Өнөөгийн утастай LAN-гууд нь ихэнхдээ Интернэт технологиор хийгдсэн байдаг ч [[ITU-T]] [[G.hn]] гэх зэрэг шинэ стандартуудын тусламжтайгаар коаксиаль, телефон утасны шугам, цахилгаан шугам зэрэг гэрт аль хэдийнэ суурилагдсан утсуудаар утастай LAN бүтээж болно.&lt;ref&gt;[http://www.itu.int/ITU-T/newslog/New+Global+Standard+For+Fully+Networked+Home.aspx New global standard for fully networked home], ITU-T Press Release&lt;/ref&gt;

[[Файл:NETWORK-Library-LAN.png|thumb|Номын сангийн түгээмэл сүлжээний загвар, топологи нь мод хэлбэрийн байх ба хэрэглэгчдийн нөөц, мэдээлэлд хандах явдал нь хязгаарлагдсан байна.]]

Холбогдсон бүх төхөөрөмж нь өөр өөр дэд сүлжээнд (subnet, зурагт өөр өөр өнгөөр харуулав) хандах тул бүгд сүлжээний түвшинд (3-р түвшин) ажиллах ёстой. Төхөөрөмжүүдтэй 10/100 Мбит/с-н Этернэт холболттой, төв рүүтэртэй Гигабит Этернэтийн холболттой номын сан дахь төхөөрөмжүүд нь зөвхөн Этернэтийн интерфэйстэй ба [[Интернэт протокол|IP]]-г ойлгох ёстой тул &quot;3-р түвшний свич&quot; гэж нэрлэх боломжтой. Гэхдээ эдгээрийг хандалтын рүүтэр гэх нь илүү оновчтой. Хамгийн дээр байгаа рүүтэр нь Интернэт болон сургуулийн сүлжээний хэрэглэгчдийн хандалтын рүүтэрүүд рүү холбодог түгээлтийн рүүтэр.

WAN-гуудтай харьцуулахад, LAN-гуудын онцлог нь өгөгдөл дамжуулах өндөр хурд, газарзүйн жижиг цар хүрээ, телехолбооны түрээслэгдсэн  шугам хэрэглэдэггүйд оршино. Өнөөгийн Этернэт буюу бусад [[IEEE 802.3]] LAN-гийн технологиуд нь 10 гигабит/сек хүртэлх хурдад ажилладаг. Үүнийг өгөгдөл дамжуулах хурд гэнэ. Өнөө үед IEEE нь 40, 100 гигабит/сек-н стандартчлал дээр ажиллаж байна.&lt;ref&gt;[http://www.ieee802.org/3/ba/ IEEE P802.3ba 40Gb/s and 100Gb/s Ethernet Task Force]&lt;/ref&gt;

==== Personal area network, Хувийн сүлжээ ====
[[Personal area network]] буюу Хувийн сүлжээ (PAN) нь тодрхой хувь хүнд ойр байрлах компьютер, төхөөрөмжүүдийг холбосон сүлжээ. PAN-д персонал компьютер, принтер, факс, телефон утас, PDA, видео тоглоом тоглох төхөөрөмж гэх мэт нь орж болно. PAN-д утастайгаар, утасгүйгээр холбогдсон байж болно. PAN-гийн цар хүрээ нь ихэнх тохиолдолд 10 метр орчим л байдаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://searchmobilecomputing.techtarget.com/sDefinition/0,,sid40_gci546288,00.html |title=Archive copy |access-date=2010-10-15 |archive-date=2009-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090924120230/http://searchmobilecomputing.techtarget.com/sDefinition/0,,sid40_gci546288,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Утастай PAN-ийн хувьд USB, Firewire зэргээр холбодог бол утасгүй PAN сүлжээнд Bluetooth, хэт улаан долгионы холбоог хэрэглэдэг.

==== Home area network, Гэрийн сүлжээ ====
[[Home area network]] буюу Гэрийн сүлжээг (HAN) гэрийн орчинд хэрэглэгдэх төхөөрөмжүүдийг холбоход хэрэглэнэ. Эдгээрт персонал компьютер, жижиг багаж төхөөрөмж, принтер зэрэг орж болдог. Ийм төрлийн сүлжээний нэг гол үүрэг нь Интернэтийг хувааж хэрэглэх (CATV эсвэл DSL гэх мэт бродбэнд) функц юм. HAN-г мөн Office area network буюу Оффисийн сүлжээ (OAN) гэдэг.

=== Wide area network, Өргөн бүсийн сүлжээ ===
[[Wide area network]] буюу Өргөн бүсийн сүлжээ (WAN) нь хот, улс, эсвэл бүр тив дамнан орших компьютерын маш өргөн хүрээтэй сүлжээ юм. Холболтын сувагт нь телефон утасны шугам, кабель, агаараар цацах долгион гээд маш олон төрлийн дамжууллын орчин нийлж багтаж болно. WAN нь ихэнх тохиолдолд түгээмэл үйлчилгээ үзүүлэгч байгууллага (жишээ нь телефон компани), компаниудын сувгийг хэрэглэдэг. WAN-гийн технологи нь [[OSI загвар]]ын доод гурван түвшинд ажилладаг: [[физик түвшин]], [[өгөгдөл холболтын түвшин]], [[сүлжээний түвшин]].

=== Metropolitan area network, Хотын сүлжээ ===
[[Metropolitan area network]] буюу Хотын сүлжээ (MAN) нь хот буюу томоохон цогцолборын цар хүрээтэй компьютерын сүлжээ.
[[Файл:EPN Frame-Relay and Dial-up Network.svg|thumb|upright=1.5|[[Frame relay]] WAN холболт болон dialup remote access-с бүтсэн EPN-ий жишээ]]
[[Файл:Virtual Private Network overview.svg|thumb|upright=1.5|3 оффис, холын хэрэглэгчдийг холбосон VPN-ий жишээ]]
==== Enterprise private network, Байгууллагын хувийн сүлжээ ====
[[Enterprise private network]] буюу Байгууллагын хувийн сүлжээ нь компаний өөр өөр барилга, цэгүүдийг холбон компьютерын нөөцийг хамт хэрэглэх зорилготой сүлжээ.

==== Virtual private network, Виртуаль хувийн сүлжээ ====
[[Virtual private network]] буюу Виртуаль хувийн сүлжээ (VPN) гэж төхөөрөмжүүд хоорондын холболтыг физик утсуудын оронд том сүлжээнд (жишээ нь Интэрнэтэд) байгаа чөлөөт холболт, виртуаль хэлхээ хангадаг сүлжээг хэлнэ.

Ийм үед виртуаль сүлжээний өгөгдөл холболтын түвшний протоколууд нь том сүлжээний дундуур туннельдсан (tunnel) гэдэг. VPN-ий өргөн хэрэглээний жишээ гэвэл Интернэтийн дундуур аюулгүй байдал хангагдсан холбоог үүсгэх байдаг ч тус сүлжээнд баталгаажуулалт (authentication), агуулгын шифрлэлт (content encryption) гэх зэрэг аюулгүй байдлыг хангасан илэрхий шийдлүүд байх албагүй. Жишээлбэл VPN-ий тусламжтайгаар өндөр аюулгүй байдлыг ханган нэгэн сүлжээгээр явах өөр өөр хэрэглэгчдийн бүлгийн өгөгдлийн урсгалыг салгахад хэрэглэж болно. 

VPN нь хамгийн өндөр үйлчилгээг хангах гэсэн, эсвэл VPN хэрэглэгч, VPN үйлчилгээг хангагчийн хооронд тохиролцсон SLA (service level agreement, үйлчилгээний түвшний гэрээ)-гаар тохиролцсон үйлилгээний төлөвтэй байж болно. Ихэнх тохиолдолд VPN-үүд нь халз холболтоос илүү нарийн топологитой байдаг.

==== Internetwork, Сүлжээ хоорондын сүлжээ ====
[[Internetwork]] буюу сүлжээ хоорондын сүлжээ нь ижил замчлах/рүүтинг технологитой нэг буюу түүнээс олон хувийн сүлжээг рүүтэрийн тусламжтайгаар холбосон сүлжээ юм. Интернэт нь олон Internetwork-уудын нийлбэр байдгаас нэрийг нь товчилж Интернэт гэнэ.

=== Суурь сүлжээ ===
==== Global area network, Дэлхийн сүлжээ ====
[[Global area network]] буюу Дэлхийн сүлжээ (GAN) нь хөдөлгөөнт харилцаа холбоог тодорхойгүй тооны утасгүй LAN, хиймэл дагуулын үйлчилгээ хамрах бүс гэх мэт цар хүрээтэй бүсэд олгох зориулалттай сүлжээ юм. Хөдөлгөөнт холбооны хамгийн чухал авч үзэх асуудал бол нэг хангалтын бүсээс нөгөө рүү хэрэглэгчийн харилцаа холбоог шилжүүлэх явдал юм. IEEE Project 802-т үүнийг дэлхий дээрх утасгүй LAN-гуудын дарааллаар гүйцэтгэнэ гэсэн байдаг.&lt;ref&gt;[http://grouper.ieee.org/groups/802/20/ Mobile Broadband Wireless connections (MBWA)]&lt;/ref&gt;

==== Интернэт ====
[[Интернэт]] нь дэлхий даяарх засгийн газрийн, сургуулийн, компанийн, нийтийн, хувийн компьютерын сүлжээнүүдийг холбосон систем юм. [[TCP/IP]]-н сүлжээний технологиуд дээр тулгуурлагдсан байдаг. Интернэт нь АНУ-ын Батлан хамгаалах яамны DARPA-гийн бүтээн хөгжүүлсэн [[ARPANET]]-н залгамжлагч юм. Мөн World Wide Web (WWW)-н харилцаа холбооны суурь болж өгдөг.

Интернэтэд оролцдог төхөөрөмж, хэрэглэгчид нь TCP/IP-тай нийцэжу ажиллах хэдэн зуун бичигдсэн, (ихэнхдээ стандартчлагдсан) төрөл бүрийн протоколууд болон [[IANA]] (''Internet Assigned Numbers Authority'', Интернэтийн оноогдсон тоонуудын захиргаа) ба хаягийн регистрүүдийн удирдан явуулсан, [[IP хаяг]]уудын хаяглалтийн системийг хэрэглэдэг. [[Border Gateway Protocol]] (BGP)-н тусламжтайгаар үйлчилгээ үзүүлэгч компаниуд болон томоохон байгууллага компаниуд нь өөрсдийн хаяглалтын зайнд хүрэх талаар ([[рүүтинг]]) мэдээлэл солилцдог ба дэлхий даяарх холболтын замын торыг бүтээдэг.

==== Интранэт ба экстранэт ====
Интранэт ба экстранэт нь компьютерын сүлжээний (ихэнхдээ дотоод сүлжээний) хэсэг буюу залгаа хэсгүүд юм.

Интранэт гэдэг нь Интернэт протокол болон үүн дээр тулгуурласан вэб хөтөч, файл дамжуулах програм г.м. хэрэгслүүдийг ашигласан, ганц захиргааны нэгжийн удирдлага доорх сүлжээнүүдийн цогц. Тус захиргааны нэгж нь интранэтийг тодорхой зөвшөөрөлтэй хэрэглэгчдээс бусад бүх хэрэглэгчдээс хаана. Интранэт нь байгууллагын дотоод сүлжээ байх нь түгээмэл. Байгууллагын мэдээллийг хэрэглэгчдэд хангахын тулд интранэтүүд нь ихэнх үед ядаж ганц вэб сервэртэй байна.

Экстранэт нь ганц байгууллага, нэгжийн цар хүрээтэй, мөн өөр байгууллага буюу нэгжийн (ихэнхдээ найдвартай) сүлжээтэй хязгаарлагдман холболттой сүлжээ юм. Жишээлбэл компанийн үйлчлүүлэгчидэд интранэтийн зарим хэсэгт хандах эрх олгож болох ч аюулгүй байдлын үүднээс харвал үйлчилүүлэгдийг ''найдвартай'' хэмээн үзэхгүй байж болно. Техник талаас авч үзвэл экстранэтийг CAN, MAN, WAN, эсвэл өөр сүлжээний төрөлд багтааж болно. Харин эксранэт нь гадаад сүлжээтэй ядаж ганц холболттой байх тул ганц LAN-гаас тогтож болохгүй.

==== Overlay network, Бүрхэх сүлжээ ====
[[Overlay network]] гэдэг нь өөр сүлжээний дээгүүр тавигдсан виртуаль компьютерын сүлжээ. Бүрхүүл сүлжээ дахь төхөөрөмжүүд нь виртуаль буюу логик холболтуудаар холбогдох ба эдгээр замууд нь доод талын сүлжээний хэд хэдэн физик холболтод харгалзаж болно.
[[Файл:Network Overlay.svg|thumb|upright=1.5|Overlay network-н жишээ: Шилэн кабель дээгүүр SONET дээгүүр IP]]
Жишээлбэл олон төрлийн [[P2P]] сүлжээнүүд нь Интернэт дээгүүр ажилладаг виртуаль холболтууд байдлаар зохиогдсон байдаг тул overlay сүлжээ юм. Интернэт нь анх телефон утасны сүлжээ дээгүүр ажилладаг overlay сүлжээ байдлаар хийгдсэн байна.&lt;ref&gt;D. Andersen, H. Balakrishnan, M. Kaashoek, and [[Robert Tappan Morris|R. Morris]].  {{Webarchiv|url=http://nms.csail.mit.edu/ron/ |wayback=20210225060024 |text=Resilient Overlay Networks |archiv-bot=2026-02-22 07:15:52 InternetArchiveBot }}.  In Proc. ACM SOSP, Oct. 2001.&lt;/ref&gt;

Компьютерын сүлжээнүүд модем ашиглан телефон утасны шугам дээгүүр ажилладаг, өгөгдөл дамжуулах сүлжээ байхгүй үеийн сүлжээний эхлэл үеэс л overlay сүлжээ байсаар иржээ.

Өнөө үед IP хаягаар тодорхойлоогүй цэгүүд рүү мессежийг замчлах боломжийг олгохын тулд Интернэт дээр тулгуурласан overlay сүлжээг байгуулдаг. Жишээлбэл [[DHT]]-үүд нь тодорхой логик хаягтай, IP хаяг нь урьдаас мэдэгдээгүй зангилаа руу мессежийг замчлахад хэрэглэгддэг.

Интернэтийн замчилгааг сайжруулахад overlay сүлжээг ашиглах санал тавигдсан байна. Жишээ нь илүү өндөр чанартай стрийминг медиаг бий болгоход QoS (quality of service, үйлчилгээний чанар)-н баталгааг хэрэглэх боломжтой гэжээ. Нөгөө талаас, [[ISP]]-нүүдийн хамтын ажиллагаагүйгээр цэсийн зангилаануудад overlay протоколын програм хангамжийг ажлуулах замаар overlay сүлжээг нэмэгдүүлэн байгуулж болно. Overlay сүлжээ нь хоёр overlay зангилаа хооронд доод талын сүлжээгээр пакетуудыг хэрхэн замчлах талаар хянаж чадахгүй ч зорьсон газар руугаа хүрэх хүртлээ мессеж нь overlay зангилаануудын ямар дарааллаар дамжихыг удирдаж чадна.

Жишээ гаргахад, Akamai Technologies нь агуулгын баталгаатай, ашигтай хүргэлтийг хангадаг ([[multicast]]-н төрөл) overlay сүлжээг эрхлэн явуулдаг. Академик судалгааны хувьд Multicast-д [http://esm.cs.cmu.edu/End system Multicast]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ба Overcast; хатуужил сайтай рүүтингд RON (Resilient Overlay Network, хатуужилтай overlay сүлжээ); үйлчилгээний чанарын баталгааг OverQoS-р хийж байна.

== Техник хангамжийн үндсэн бүрэлдэхүүн ==
Сүлжээний зангилаануудыг хооронд нь холбохын зориулалттай үндсэн техник хангамж бүх сүлжээнд байдаг. Үүнд, Сүлжээний интерфэйсийн карт буюу Сүлжээний карт (''network interface card'', NIC), Бриж буюу Гүүр, Хаб, Свич, Рүүтэр буюу Замчлагч орно. Үүний зэрэгцээ тус үндсэн техник хангамжийг хооронд нь холбох арга хэрэгтэй (энэ нь ихэнх үед [[Категори 5 кабель|Категори 5 UTP кабель]] байна). Cat5-аас гадна микродолгионон холболт ([[IEEE 802.12]]), шилэн кабель хэрэглэж болно.

=== Сүлжээний интерфэйсийн карт ===
[[Сүлжээний карт]] (өөрөөр сүлжээний адаптэр, сүлжээний интерфэйсийн карт ч гэдэг) нь компьютерын сүлжээгээр компьютерүүд хоорондоо харилцах боломжийг олгодог техник хангамж юм. Энэ нь сүлжээний орчин руух физик хандалтыг олгодог ба [[MAC хаяг]]ыг хэрэглэн доод түвшний хаяглах системийг бүрдүүлнэ.

=== Рипийтэр/Давтагч ===
Рипийтэр нь дохиог хүлээн аваад хэрэггүй шуугианыг арилгаж, дахин генерацлаж, илүү өндөр чадлын түвшинд буюу саадын нөгөө тал руу дахин дамжуулдаг (ийнхүү дохио нь сулралгүйгээр илүү урт зайг туулах боломжтой болно) [[электроник]]ийн төхөөрөмж юм. Мушгиа кабелиар хийгдсэн Этернэт сүлжээний хувьд 100 метрээс хэтрэх кабельд рипийтэрийг ашиглах шаардлагатай. Рипийтэр нь OSI загварын физик түвшинд ажилладаг.

=== Хаб ===
[[Сүлжээний хаб]] нь олон порттой, ирсэн пакетийг бүх порт руугаа шууд цацдаг төхөөрөмж. Ингэх үед фрэймийн зорьсон хаяг нь broadcast хаяг руу солигдохгүй. Гантуяа&lt;ref&gt;{{Cite book
 | last = Pountain
 | first = Dick
 | authorlink =
 | coauthors =
 | title = The New Penguin Dictionary of Computing
 | publisher = Penguin Books
 | year= 2001
 | location = New York
 | url =https://archive.org/details/newpenguindictio0000poun_w9c5
 | doi =
 | isbn = 0-14-051-4376
}}&lt;/ref&gt; Хаб нь OSI загварын физик түвшинд ажиллана.

=== Бриж/Гүүр ===
[[Сүлжээний бриж]] нь OSI загварын өгөгдөл холболтын түвшинд (2-р түвшин) сүлжээний сегментүүдийг холбодог. Бриж нь ирсэн портоос бусад бүх порт руу өгөгдлийг цацна. Гэхдээ хабаас ялгаатай нь [[MAC хаяг]]уудыг аль портод байгааг тогтоож авдаг. Иймд нэгэнт порт, хаягийг нийцүүлсэний дараа тэрхүү хаяг руу явуулсан өгөгдлийг зөвхөн тохирох портод дамжуулна.

Портууд дээр ирсэн фрэймүүдийн эх үүсвэр хаягийг ажигласны үр дүнд брижүүд нь порт, хаягуудыг нийцүүлдэг. Портод фрэйм ирсний дараа эх үүсвэр хаяг нь хадгалагдан, бриж нь тус MAC хаягийг ирсэн порттой холбоотой гэж үзнэ. Мэдэгдэхгүй байсан зорьсон хаягтай фрэйм ирэхэд бриж нь ирсэн портоос бусад бүх порт руу фрэймийг цацдаг.

Брижүүд гурван үндсэн төрөлд хуваагдана:
* Local bridge: LAN-гуудыг шууд холбоно.
* Remote bridge: LAN-гууд хооронд WAN-г бүтээхэд хэрэглэгддэг. Ийм төрлийн брижэд холболт нь эцсийн сүлжээнээс уда.

=== Свич ===
[[Свич]] нь OSI загварын хоёрдугаар түвшний фрэймүүдийг MAC хаягаар нь портууд хооронд урагш дамжуулж, шүүдэг төхөөрөмж юм.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.webopedia.com/TERM/s/switch.html
|title=Define switch.
|publisher=www.webopedia.com
|accessdate=2012-04-08
|archive-date=2020-01-19
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200119100044/https://www.webopedia.com/TERM/S/switch.html
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

Свичийн хабаас ялгаатай нь холбоо явагдах ёстой портууд хооронд л фрэймүүдийг дамжуулдаг. Свич нь мөргөлдөөний талбарыг задалдаг ч өөрийгөө цацалтын талбар гэдэг. Тус төхөөрөмж нь фрэймүүдийг MAC хаягаар нь дамжуулдаг. Свичэд ихэвчлэн маш олон тооны порт байх бөгөөд төхөөрөмжүүдэд одон топологийг байгуулах ба нэмэлт свичүүдийг холбох боломжтой болгоно.&lt;ref&gt;
{{cite web
|url=http://networkbits.net/lan-components/local-area-network-lan-basic-components/
|title=Basic Components of a Local Area Network (LAN)
|publisher=NetworkBits.net
|accessdate=2008-04-08
}}&lt;/ref&gt;

Зарим свичүүд нь 3-р түвшний хаяглалт, эсвэл өөр логик түвшнүүдийн хувьд рүүтинг хийх чадвартай бөгөөд эдгээрийг олон түвшинт свич (multi-layer switch) гэнэ. Худалдаанд свич гэсэн үгийг хаяг, ачаалал, агуулгаар нь өгөгдлийг  ангилж дамжуулдаг рүүтэр, бриж, URL заагч гэх мэт төхөөрөмжүүдийг илэрхийлэхэд ашиглах тохиолдол бий.

=== Рүүтэр/Замчлагч/Чиглүүлэгч ===
[[Рүүтэр]] буюу Замчлагч, Чиглүүлэгч нь OSI загварын 3-р түвшний мэдээллийг боловсруулж ашиглан пакетуудыг сүлжээ хооронд дамжуулдаг төхөөрөмж юм. Олон тохиолдолд энэхүү мэдээлэл нь рүүтинг (чиглүүлэх) хүснэгттэй (''routing table'', мөн ''forwarding table'') хамтаа 

[[Ангилал:Компьютерын сүлжээ| ]]
[[Ангилал:Сүлжээ]]</text>
      <sha1>q3dezj78v7gf0cfpe147kgyjg5xkgzd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873458</id>
      <parentid>873456</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T03:12:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55391-76</username>
        <id>108291</id>
      </contributor>
      <origin>873458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45186" sha1="2x3jdi0i0f2y3d9cvycy1omtxpi5qtc" xml:space="preserve">[[Зураг:NetworkTopologies.svg|right|350px|Компьютерын сүлжээний шийдлүүд]]
'''tselmuun atsКомпьютерын сүлжээ''' гэдэг нь холболтын сувгуудыг ашиглан холбогдсон [[компьютер]], бусад  tмэдээллийн төхөөрөмжүүдийн (хэвлэгч, камер...) цогцолбор байгууламж кабелаар болон агаараар долгионоор холбогдож ажиллахыг хэлнэ. Компьютерын сүлжээний ачаар хоорондоо холбогдсон төхөөрөмжүүд нь мэдээллийн нөөц ба боломжуудыг хоорондоо хуваалцаж хүний бүтээмжийг өсгөж, мэдээллийг улам баяжуулж чанаржуулж өгдөг.

1960-аад оны үед Дэвшилтэт судалгааны төслүүдийн агентлаг (''Defense'' ''Advanced Research Projects Agency'', [[DARPA|ARPA]]) нь [[АНУ]]-ын батлан хамгаалах яамны хэрэглэх зориулалтаар Дэвшилтэт судалгааны төслүүдийн агентлагийн сүлжээ (''Advanced Research Projects Agency Network'', [[ARPANET]])-г эхлүүлжээ. Энэ нь дэлхийн анхны компьютерын сүлжээ байв.&lt;ref&gt;{{citeweb |title=Internet Began 35 Years Ago at UCLA with First Message Ever Sent Between Two Computers |url=http://www.engineer.ucla.edu/stories/2004/Internet35.htm |author=Chris Sutton |publisher=''[[UCLA]]'' |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080308120314/http://www.engineer.ucla.edu/stories/2004/Internet35.htm |archivedate=2008-03-08 |access-date=2010-10-14 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1960-аад оны үед хөгжүүлсэн загваруудын дагуу сүлжээг 1969 оноос хөгжүүлж эхлэжээ.

Сүлжээг төрөл бүрийн үзүүлэлтүүдээр ангилдаг.

Сүлжээ нь дараах үүргүүдтэй:
* ''Харилцаа холбоог бий болгох.'' Сүлжээг ашиглан хүмүүс нь [[и-мэйл]], [[Шуурхай зурвас|мессенжэр]], чаат өрөө, телефон, видео телефон яриа, видео хурал зэргийн хэрэгслүүдээр бие биентэйгээ үр ашигтайгаар, хялбараар харилцаж болно.
* ''Техник хангамжийг хамтарч хэрэглэх.'' Сүлжээнд хамрагдах компьютер бүр нь тус сүлжээнд холбоотой техник хангамжийг хэрэглэх боломжтой. Жишээлбэл, хамт хэрэглэх байдлаар тохируулсан принтерээр документ хэвлэх.
* ''Файл, өгөгдөл, мэдээллийг хамтарч хэрэглэх ([[шэйр]]).'' Сүлжээний орчинд баталгаажуулсан хэрэглэгч нь тус сүлжээний бусад компьютерүүд дахь өгөгдөл, мэдээлэлд хандах боломжтой. Хамт хэрэглэх байдлаар тохируулсан хадгалах төхөөрөмжүүд дээрх өгөгдөл, мэдээлэлд хандах явдал нь олон сүлжээний чухал онцлог болдог.
* ''Програм хангамжийг хамтарч хэрэглэх.'' Сүлжээнд холбогдсон хэрэглэгчид нь холын зайд орших компьютерүүд дээр програм ажиллуулах боломжтой.
* ''Мэдээллийг хадгалах.''
* ''Аюулгүй байдал.''
* ''Хурд.''

== Сүлжээний гүүр ==
=== Холболтын арга ===
Сүлжээнд холбогдсон төхөөрөмжүүдийг холбоход хэрэглэсэн техник хангамж, програм хангамжийн технологиудаар нь компьютерын сүлжээг ангилж болно.

Интернэт нь төхөөрөмжүүдийг физик холболтоор холбодог. Үүний тулд хаб, свич, бриж, рүүтэр зэрэг төхөөрөмжүүдийг өргөн хэрэглэдэг. Утасгүй LAN-гийн технологийг ашиглан төхөөрөмжүүдийг утасгүйгээр холбоно. Эдгээр төхөөрөмжүүд нь радио долгион буюу хэт улаан долгионы дохиог дамжууллын орчноо болгон ашигладаг. [[ITU-T]] [[G.hn]] технологи нь анхнаасаа суурилагдсан гэрийн холболтын утаснуудыг (коаксиаль кабель, телефон утасны шугам, цахилгааны шугам) ашиглан өндөр хурдны (1 гигабит/сек хүртэл) дотоод сүлжээг бүтээдэг.

=== Утасгүй холболтын технологи ===
* ''Газрын [[микро долгион]]''&amp;nbsp;– Газрын (дэлхийн) микро долгион нь газар дахь дамжуулагч, хүлээн авагчийг хэрэглэнэ. Хэрэглэх төхөөрөмж нь хиймэл дагуулын тавагтай төсөөтэй харагддаг. Газрын микро долгион нь бага гигагерцийн цар хүрээг хэрэглэдэг тул харилцаа холбоонд дамжуулагч, хүлээн авагч хоёр нь зайлшгүй бие биенийгээ харж байх ёстой. Релейн станцууд хоорондын зай нь 50 орчим километр байна. Микродолгионы антеннуудыг барилга, цамхаг, толгой, уулын дээр байршуулдаг.

* ''Холбооны [[хиймэл дагуул]]''&amp;nbsp;– хиймэл дагуулууд нь дэлхийн агаар мандлын ойлгох боломжгүй микродолгионы радиог хэрэглэдэг. Геосинхрон хиймэл дагуулуудын хувьд (GEO) нь экватороос 35'500 километр орчим өндөрт, сансарт байрлана. Дэлхийг тойрон эргэх эдгээр системүүд нь дуу, өгөгдөл, телевизийн дохиог хүлээн авч дахин дамжуулах чадвартай.

* ''Үүрэн ба PCS системүүд''&amp;nbsp;– Энэ нь хэд хэдэн радио харилцаа холбооны технологийг хэрэглэдэг. Системүүдийг өөр өөр газарзүйн бүсүүдэд хуваадаг. Газарзүйн бүс бүрд нэг бүсээс нөгөө бүсэд ярианы дохиог дахин дамжуулах үүрэгтэй нам чадлын дамжуулагч эсвэл радио релэйн антенн төхөөрөмж байна.

* ''Утасгүй LAN''&amp;nbsp;– Утасгүй дотоод сүлжээ нь тоон үүрэн холбооны технологи, нам давтамжийн радио технологитой төстэй өндөр давтамжийн радио технологийг хэрэглэдэг. Утасгүй LAN-гууд нь хязгаартай газар нутагт төхөөрөмжүүдийн хоорондын холбоог бий болгохын тулд зурвас өргөжүүлэлтийн технологийг хэрэглэнэ. Утасгүй радио долгионы технологийн нээлттэй стандартын жишээ нь IEEE юм.

* [[Хэт улаан долгионы харилцаа холбоо]] - 10 метр хүртэлх л зайнд, дундаа ямар нэг биет байхгүй тохиолдолд дохиог төхөөрөмжүүдийн хооронд дамжуулдаг.

=== Хэмжээ ===
Сүлжээг хэмжээ, цар хүрээ, үүргээр нь ихэнхдээ дотоод сүлжээ (local area network, LAN), [[wide area network]] (WAN), [[metropolitan area network]] (MAN), [[personal area network]] (PAN), [[virtual private network]] (VPN), campus area network (CAN), storage area network (SAN) гэх зэргээр ангилдаг. Эдгээр сүлжээний controller area network (CAN)-н хэрэглээ, итгэл найдварын түвшин, хандалтын эрх зэрэг зүйлс нь ялгаатай байна. Дотоод сүлжээ нь ямарваа албан байгууллагын дотоод систем, ямар нэг барилга дахь ажилчдын хэрэглээнд зориулагдсан байдаг бол WAN-гууд нь байгууллагын алслагдсан хэсгүүдийг холбосон, мөн гуравдагч байгууллагууд руу холболтуудыг оролцуулсан байж болно.

=== Функциональ холбоо хамаарал (сүлжээний архитектур) ===
Сүлжээний элемэнтүүдийн хоорондын функциональ холбоо хамаарлуудын дагуу компьютерын сүлжээг ангилж болно. Жишээлбэл, [[идэвхтэй сүлжээ]] (''active networking''), [[client–server]], [[peer-to-peer]] (workgroup)

=== Сүлжээний топологи ===
Сүлжээ

Сүлжээний архитектур

a.       Сүлжээний архитектур бүтэц : Компьютерын сүлжээ нь шаардлагатай программ хангамжаас гадна, дараах гурван үндсэн хэсгээс бүрднэ:

1. Server (хэрэгцээтэй мэдээлэлийг хадгалж буй компьютер)

2. Client (хэрэглэгч буюу сервер дээрхи мэдээлэлд хандаж буй компьютер),

3. Circuit (хэлхээ, мэдээлэл дамжуулах шугам) юм. Энэ сервер клиент хоёрынхоо алинд нь их мэдээлэл хадгалуулах, сүлжээний үйл ажиллагаанд аль нь их үүрэгтэй байх вэ гэдгийг сүлжээний архитектур (бүтэц) тодорхойлж өгнө.

b.      Логик сүлжээ: Сүлжээний бүтэц нь сүлжээн дэх төхөөрөмжүүд бие биенээсээ хэрхэн хамааралтай ажиллах логик арга замыг тодорхойлдог. Логик гэдгийн нарийн учир гэвэл сүлжээний бүтэц нь бодит тавьсан сүлжээ, кабель, холболтоос ангид, хамааралгүй байх боломжтой юм. Сүлжээний РС-үүдийг цуваагаар байрлуулаад нэг Hub-д холбосон бол тэр нь цуваа сүлжээ биш харин од маягийн сүлжээ болдог нь сүлжээний эдгээр бүтэц нь ажил үүрэг, уялдаа холбоон дээрээ суурилдагтай холбоотой.

c.       Сүлжээний архитектурын төрөл: Гурван үндсэн архитектур байдаг. Host-based буюу төвлөрсөн майнфрэйм бүхий сүлжээнд энэ толгой компьютер нь ганцаараа хамаг ажлыг хийдэг, Client-based сүлжээнд клиент буюу хэрэглэгчийн компьютер нь голлох үүрэгтэй байдаг бол, Client-server сүлжээнд клиент, сервер аль аль нь ажлаа хувааж хийнэ. Дээр дурьдсан ёсоор өнөөдрийн байдлаар Client-serүer бүтэцтэй сүлжээ нь илүү их өргөнөөр хэрэглэгдэж байна. Харин ерөөсөө сервергүй, дан клиент компьютеруудыг хооронд нь холбож үүсгэсэн сүлжээг peer-to-peer сүлжээ гэж нэрлэдэг. Жижиг бизнес, гэр ахуйн хэмжээнд хэрэглэгдэж буй ихэнх сүлжээ peer-to-peer бүтэцтэй байна.

2.      Сүлжээний топологи: Компьютерын сүлжээнүүдийг сүлжээг тулгуурлаж бүтээсэн топологийн дагуу ангилж болно, үүнд, шугаман топологи, одон топологи, цагираган топологи, торон топологи. Сүлжээний топологи гэдэг нь сүлжээн дахь төхөөрөмжүүд логик холбоо хамаарлынхаа хувьд, физик холболт хамааралгүйгээр, хэрхэн холбогдсон байдал юм. Сүлжээний компьютерүүд нь физик байршлаараа шугаман байдлаар тавигдан хабад холбогдсон байлаа ч гэсэн эдгээрийг шугаман бус одон топологитой байна гэнэ. Ийнхүү сүлжээний харагдац, ажиллагааны онцлог нь өөр байдаг юм.

a.       Цагираг: Төхөөрөмжүүд нь хоорондоо битүү цагираг үүсгэх маягаар холбогдож энэ топологийг үүсгэдэг. Терминатор шаардлагагүй. Өгөгдлийн дамжуулалт нь зөвхөн нэг чиглэлд хийгдэнэ. Зарим тохиолдолд хос кабель ашиглан хоёр чиглэлээр зохион байгуулагдсан байдаг. Энд өгөгдлийн дамжуулалт нь маркер гэгдэх тусгай багцыг ашиглаж явуулдаг, төхөөрөмжүүд нь бүгд тэгш эрхтэй оролцдог. Өмнөх хоёр топологиос ялгаатай нь идэвхтэй топологи юм. Кабельд холбоотой төхөөрөмж бүр репитерийн үүргийг гүйцэтгэнэ. Нэг төхөөрөмж ажиллахаа боливол сүлжээ ажиллахаа болино. Маркер нь нэг төхөөрөмжөөс нөгөө рүү нэг чиглэлд байнга дамжуулагдаж байдаг бөгөөд өгөгдөл дамжуулахыг хүссэн төхөөрөмж уг маркерт өөрийн болон хүлээн авагчийн хаяг, өгөгдлийг байрлуулаад цааш дамжуулдаг. Дараа дараагийн төхөөрөмж бүр хүлээн авагчийн хаягийг өөрийн хаягтай харьцуулан шалгах ба хэрэв хаягууд нь давхцаж байвал маркераас өгөгдлийг хуулан авч оронд нь хүлээж авсанаа мэдэгдсэн мэдээллийг байрлуулж хүлээн авагчийн хаягийг өөрчлөөд цааш нь дамжуулдаг. Ингээд анхны илгээгчдээ ирмэгцээ нэг бол чөлөөлөгдөнө эсвэл дахин өгөгдлийн дамжуулалтанд ашиглагдана. Харин хүлээн авагч олдохгүй байвал маркер анхны илгээгч төхөөрөмжөөр чөлөөлөгдөнө.

b.      Уялдсан сүлжээ: Mesh topology Mesh загвар. Mesh сүлжээний байрлал бусад сүлжээг бодвол тэсвэртэй, илүү өндөр өртөгтэй. Энэ байрлалын компьютерүүд өөрийн сүлжээний бусад бүх компьютертэй нэг бүрчлэн холбогддог. Төвөгтэй хэлбэр дүрстэй. Техник хангамжийн талаас кабель илүү ихийг шаарддаг учир үнэ өртөг ихтэй байдаг. Mesh байрлал сүлжээний аль ч хэсэгт шууд хандах боломжийг бүх компьютерт олгодог.

c.       Одон топологи Бүх төхөөрөмжүүд нь кабелийн сегментүүдийн тусламжтайгаар холболтын төхөөрөмжид холбогддог. Дурын хоёр төхөөрөмжийн хоорондох өгөгдөлийн дамжуулалт холболтын төхөөрөмж (switching)-ээр дамжуулагддаг. Тухайн агшинд зөвхөн хоёр төхөөрөмжийн хооронд холбоо тогтоох чадвартай. Онцлог нь өгөгдлийн дамжуулалтыг нэг цэг дээр төвлөрүүлж удирдах боломжтой болдог. Кабелийн сегментэд терминатор хэрэглэдэггүй.

d.      Салаа топологи Угсарч суурилуулахад хялбар энгийн. Салаа топологиор холбогдсон төхөөрөмжүүд нь өгөгдлийг дамжуулахдаа түгээгүүр гэж нэрлэгдэх гол кабелийг өрсөлдөж эзлэж авдаг. Ийм учраас энэ топологийг өрсөлдөх топологи гэж мөн нэрлэдэг. Өгөгдөл дамжуулалтыг амжилттай алдаагүй гүйцэтгэж байхын тулд төхөөрөмжүүд нь дамжуулалтыг эхлэхээс өмнө кабелийн төлөвийг, гүйцэтгэж дууссаны дараа кабелийн төлөвийг шалгаж байдаг. Хэрэв тухайн агшинд аль нэг төхөөрөмж түгээгүүр кабелийг эзэмшиж байвал бусад нь тодорхой хугацааны завсарлагаатайгаар хүлээж байдаг.
Түгээгүүр кабелийн урт тодорхой хязгаарын урттай байдаг. Бусад бүх түгээгүүрийн системийн адил түгээгүүр кабелийн хоёр төгсгөлд терминаторыг холбож өгдөг. Салаа топологи нь идэвхгүй топологид хамаарна.

e.       Tree(мод)топологи Энэ топологи нь өөр хоорондоо Bus схемээр холбогдсон бүлэг Star схемээс тогтоно. Ө.х Trunk буюу суурь шугамыг бид модтой төсөөлж болно. Харин түүнээс салбарлаж гарсан Star топологиудыг түүний мөчрүүдтэй зүйрлэж болно. Хэрвээ суурь шугам гэмтвэл сүлжээ бүхэлдээ ажиллагаанаас гарна. Гэхдээ нэг мөчир нь ө.х нэг Star схем нь дотроо ажилласан хэвээр байна. Жижиг газар, байгууллагад ийм схем тохиромжгүй. Харин их дээд сургууль, коллеж гэх мэт газруудынтом хүрээтэй, олон салаатай сүлжээнд тохиромжтой.

== Физик цар хүрээний хувьд сүлжээг ангилах ==
Компьютерын сүлжээний түгээмэл төрлүүдийг хэмжээгээр нь ангилж болно.

=== Local area  network, Дотоод сүлжээ ===
[[Дотоод сүлжээ]] (local area network, LAN) нь гэр, сургууль, компьютерын лаборатори, оффисийн барилга, ойр ойр зайтай барилгуудын цогц гэх зэргийн жижиг хэмжээний газарзүйн бүсэд компьютер, бусад төхөөрөмжүүдийг холбодог сүлжээ юм. Сүлжээн дахь бүх компьютер, төхөөрөмж нь зангилаа байна. Өнөөгийн утастай LAN-гууд нь ихэнхдээ Интернэт технологиор хийгдсэн байдаг ч [[ITU-T]] [[G.hn]] гэх зэрэг шинэ стандартуудын тусламжтайгаар коаксиаль, телефон утасны шугам, цахилгаан шугам зэрэг гэрт аль хэдийнэ суурилагдсан утсуудаар утастай LAN бүтээж болно.&lt;ref&gt;[http://www.itu.int/ITU-T/newslog/New+Global+Standard+For+Fully+Networked+Home.aspx New global standard for fully networked home], ITU-T Press Release&lt;/ref&gt;

[[Файл:NETWORK-Library-LAN.png|thumb|Номын сангийн түгээмэл сүлжээний загвар, топологи нь мод хэлбэрийн байх ба хэрэглэгчдийн нөөц, мэдээлэлд хандах явдал нь хязгаарлагдсан байна.]]

Холбогдсон бүх төхөөрөмж нь өөр өөр дэд сүлжээнд (subnet, зурагт өөр өөр өнгөөр харуулав) хандах тул бүгд сүлжээний түвшинд (3-р түвшин) ажиллах ёстой. Төхөөрөмжүүдтэй 10/100 Мбит/с-н Этернэт холболттой, төв рүүтэртэй Гигабит Этернэтийн холболттой номын сан дахь төхөөрөмжүүд нь зөвхөн Этернэтийн интерфэйстэй ба [[Интернэт протокол|IP]]-г ойлгох ёстой тул &quot;3-р түвшний свич&quot; гэж нэрлэх боломжтой. Гэхдээ эдгээрийг хандалтын рүүтэр гэх нь илүү оновчтой. Хамгийн дээр байгаа рүүтэр нь Интернэт болон сургуулийн сүлжээний хэрэглэгчдийн хандалтын рүүтэрүүд рүү холбодог түгээлтийн рүүтэр.

WAN-гуудтай харьцуулахад, LAN-гуудын онцлог нь өгөгдөл дамжуулах өндөр хурд, газарзүйн жижиг цар хүрээ, телехолбооны түрээслэгдсэн  шугам хэрэглэдэггүйд оршино. Өнөөгийн Этернэт буюу бусад [[IEEE 802.3]] LAN-гийн технологиуд нь 10 гигабит/сек хүртэлх хурдад ажилладаг. Үүнийг өгөгдөл дамжуулах хурд гэнэ. Өнөө үед IEEE нь 40, 100 гигабит/сек-н стандартчлал дээр ажиллаж байна.&lt;ref&gt;[http://www.ieee802.org/3/ba/ IEEE P802.3ba 40Gb/s and 100Gb/s Ethernet Task Force]&lt;/ref&gt;

==== Personal area network, Хувийн сүлжээ ====
[[Personal area network]] буюу Хувийн сүлжээ (PAN) нь тодрхой хувь хүнд ойр байрлах компьютер, төхөөрөмжүүдийг холбосон сүлжээ. PAN-д персонал компьютер, принтер, факс, телефон утас, PDA, видео тоглоом тоглох төхөөрөмж гэх мэт нь орж болно. PAN-д утастайгаар, утасгүйгээр холбогдсон байж болно. PAN-гийн цар хүрээ нь ихэнх тохиолдолд 10 метр орчим л байдаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://searchmobilecomputing.techtarget.com/sDefinition/0,,sid40_gci546288,00.html |title=Archive copy |access-date=2010-10-15 |archive-date=2009-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090924120230/http://searchmobilecomputing.techtarget.com/sDefinition/0,,sid40_gci546288,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Утастай PAN-ийн хувьд USB, Firewire зэргээр холбодог бол утасгүй PAN сүлжээнд Bluetooth, хэт улаан долгионы холбоог хэрэглэдэг.

==== Home area network, Гэрийн сүлжээ ====
[[Home area network]] буюу Гэрийн сүлжээг (HAN) гэрийн орчинд хэрэглэгдэх төхөөрөмжүүдийг холбоход хэрэглэнэ. Эдгээрт персонал компьютер, жижиг багаж төхөөрөмж, принтер зэрэг орж болдог. Ийм төрлийн сүлжээний нэг гол үүрэг нь Интернэтийг хувааж хэрэглэх (CATV эсвэл DSL гэх мэт бродбэнд) функц юм. HAN-г мөн Office area network буюу Оффисийн сүлжээ (OAN) гэдэг.

=== Wide area network, Өргөн бүсийн сүлжээ ===
[[Wide area network]] буюу Өргөн бүсийн сүлжээ (WAN) нь хот, улс, эсвэл бүр тив дамнан орших компьютерын маш өргөн хүрээтэй сүлжээ юм. Холболтын сувагт нь телефон утасны шугам, кабель, агаараар цацах долгион гээд маш олон төрлийн дамжууллын орчин нийлж багтаж болно. WAN нь ихэнх тохиолдолд түгээмэл үйлчилгээ үзүүлэгч байгууллага (жишээ нь телефон компани), компаниудын сувгийг хэрэглэдэг. WAN-гийн технологи нь [[OSI загвар]]ын доод гурван түвшинд ажилладаг: [[физик түвшин]], [[өгөгдөл холболтын түвшин]], [[сүлжээний түвшин]].

=== Metropolitan area network, Хотын сүлжээ ===
[[Metropolitan area network]] буюу Хотын сүлжээ (MAN) нь хот буюу томоохон цогцолборын цар хүрээтэй компьютерын сүлжээ.
[[Файл:EPN Frame-Relay and Dial-up Network.svg|thumb|upright=1.5|[[Frame relay]] WAN холболт болон dialup remote access-с бүтсэн EPN-ий жишээ]]
[[Файл:Virtual Private Network overview.svg|thumb|upright=1.5|3 оффис, холын хэрэглэгчдийг холбосон VPN-ий жишээ]]
==== Enterprise private network, Байгууллагын хувийн сүлжээ ====
[[Enterprise private network]] буюу Байгууллагын хувийн сүлжээ нь компаний өөр өөр барилга, цэгүүдийг холбон компьютерын нөөцийг хамт хэрэглэх зорилготой сүлжээ.

==== Virtual private network, Виртуаль хувийн сүлжээ ====
[[Virtual private network]] буюу Виртуаль хувийн сүлжээ (VPN) гэж төхөөрөмжүүд хоорондын холболтыг физик утсуудын оронд том сүлжээнд (жишээ нь Интэрнэтэд) байгаа чөлөөт холболт, виртуаль хэлхээ хангадаг сүлжээг хэлнэ.

Ийм үед виртуаль сүлжээний өгөгдөл холболтын түвшний протоколууд нь том сүлжээний дундуур туннельдсан (tunnel) гэдэг. VPN-ий өргөн хэрэглээний жишээ гэвэл Интернэтийн дундуур аюулгүй байдал хангагдсан холбоог үүсгэх байдаг ч тус сүлжээнд баталгаажуулалт (authentication), агуулгын шифрлэлт (content encryption) гэх зэрэг аюулгүй байдлыг хангасан илэрхий шийдлүүд байх албагүй. Жишээлбэл VPN-ий тусламжтайгаар өндөр аюулгүй байдлыг ханган нэгэн сүлжээгээр явах өөр өөр хэрэглэгчдийн бүлгийн өгөгдлийн урсгалыг салгахад хэрэглэж болно. 

VPN нь хамгийн өндөр үйлчилгээг хангах гэсэн, эсвэл VPN хэрэглэгч, VPN үйлчилгээг хангагчийн хооронд тохиролцсон SLA (service level agreement, үйлчилгээний түвшний гэрээ)-гаар тохиролцсон үйлилгээний төлөвтэй байж болно. Ихэнх тохиолдолд VPN-үүд нь халз холболтоос илүү нарийн топологитой байдаг.

==== Internetwork, Сүлжээ хоорондын сүлжээ ====
[[Internetwork]] буюу сүлжээ хоорондын сүлжээ нь ижил замчлах/рүүтинг технологитой нэг буюу түүнээс олон хувийн сүлжээг рүүтэрийн тусламжтайгаар холбосон сүлжээ юм. Интернэт нь олон Internetwork-уудын нийлбэр байдгаас нэрийг нь товчилж Интернэт гэнэ.

=== Суурь сүлжээ ===
==== Global area network, Дэлхийн сүлжээ ====
[[Global area network]] буюу Дэлхийн сүлжээ (GAN) нь хөдөлгөөнт харилцаа холбоог тодорхойгүй тооны утасгүй LAN, хиймэл дагуулын үйлчилгээ хамрах бүс гэх мэт цар хүрээтэй бүсэд олгох зориулалттай сүлжээ юм. Хөдөлгөөнт холбооны хамгийн чухал авч үзэх асуудал бол нэг хангалтын бүсээс нөгөө рүү хэрэглэгчийн харилцаа холбоог шилжүүлэх явдал юм. IEEE Project 802-т үүнийг дэлхий дээрх утасгүй LAN-гуудын дарааллаар гүйцэтгэнэ гэсэн байдаг.&lt;ref&gt;[http://grouper.ieee.org/groups/802/20/ Mobile Broadband Wireless connections (MBWA)]&lt;/ref&gt;

==== Интернэт ====
[[Интернэт]] нь дэлхий даяарх засгийн газрийн, сургуулийн, компанийн, нийтийн, хувийн компьютерын сүлжээнүүдийг холбосон систем юм. [[TCP/IP]]-н сүлжээний технологиуд дээр тулгуурлагдсан байдаг. Интернэт нь АНУ-ын Батлан хамгаалах яамны DARPA-гийн бүтээн хөгжүүлсэн [[ARPANET]]-н залгамжлагч юм. Мөн World Wide Web (WWW)-н харилцаа холбооны суурь болж өгдөг.

Интернэтэд оролцдог төхөөрөмж, хэрэглэгчид нь TCP/IP-тай нийцэжу ажиллах хэдэн зуун бичигдсэн, (ихэнхдээ стандартчлагдсан) төрөл бүрийн протоколууд болон [[IANA]] (''Internet Assigned Numbers Authority'', Интернэтийн оноогдсон тоонуудын захиргаа) ба хаягийн регистрүүдийн удирдан явуулсан, [[IP хаяг]]уудын хаяглалтийн системийг хэрэглэдэг. [[Border Gateway Protocol]] (BGP)-н тусламжтайгаар үйлчилгээ үзүүлэгч компаниуд болон томоохон байгууллага компаниуд нь өөрсдийн хаяглалтын зайнд хүрэх талаар ([[рүүтинг]]) мэдээлэл солилцдог ба дэлхий даяарх холболтын замын торыг бүтээдэг.

==== Интранэт ба экстранэт ====
Интранэт ба экстранэт нь компьютерын сүлжээний (ихэнхдээ дотоод сүлжээний) хэсэг буюу залгаа хэсгүүд юм.

Интранэт гэдэг нь Интернэт протокол болон үүн дээр тулгуурласан вэб хөтөч, файл дамжуулах програм г.м. хэрэгслүүдийг ашигласан, ганц захиргааны нэгжийн удирдлага доорх сүлжээнүүдийн цогц. Тус захиргааны нэгж нь интранэтийг тодорхой зөвшөөрөлтэй хэрэглэгчдээс бусад бүх хэрэглэгчдээс хаана. Интранэт нь байгууллагын дотоод сүлжээ байх нь түгээмэл. Байгууллагын мэдээллийг хэрэглэгчдэд хангахын тулд интранэтүүд нь ихэнх үед ядаж ганц вэб сервэртэй байна.

Экстранэт нь ганц байгууллага, нэгжийн цар хүрээтэй, мөн өөр байгууллага буюу нэгжийн (ихэнхдээ найдвартай) сүлжээтэй хязгаарлагдман холболттой сүлжээ юм. Жишээлбэл компанийн үйлчлүүлэгчидэд интранэтийн зарим хэсэгт хандах эрх олгож болох ч аюулгүй байдлын үүднээс харвал үйлчилүүлэгдийг ''найдвартай'' хэмээн үзэхгүй байж болно. Техник талаас авч үзвэл экстранэтийг CAN, MAN, WAN, эсвэл өөр сүлжээний төрөлд багтааж болно. Харин эксранэт нь гадаад сүлжээтэй ядаж ганц холболттой байх тул ганц LAN-гаас тогтож болохгүй.

==== Overlay network, Бүрхэх сүлжээ ====
[[Overlay network]] гэдэг нь өөр сүлжээний дээгүүр тавигдсан виртуаль компьютерын сүлжээ. Бүрхүүл сүлжээ дахь төхөөрөмжүүд нь виртуаль буюу логик холболтуудаар холбогдох ба эдгээр замууд нь доод талын сүлжээний хэд хэдэн физик холболтод харгалзаж болно.
[[Файл:Network Overlay.svg|thumb|upright=1.5|Overlay network-н жишээ: Шилэн кабель дээгүүр SONET дээгүүр IP]]
Жишээлбэл олон төрлийн [[P2P]] сүлжээнүүд нь Интернэт дээгүүр ажилладаг виртуаль холболтууд байдлаар зохиогдсон байдаг тул overlay сүлжээ юм. Интернэт нь анх телефон утасны сүлжээ дээгүүр ажилладаг overlay сүлжээ байдлаар хийгдсэн байна.&lt;ref&gt;D. Andersen, H. Balakrishnan, M. Kaashoek, and [[Robert Tappan Morris|R. Morris]].  {{Webarchiv|url=http://nms.csail.mit.edu/ron/ |wayback=20210225060024 |text=Resilient Overlay Networks |archiv-bot=2026-02-22 07:15:52 InternetArchiveBot }}.  In Proc. ACM SOSP, Oct. 2001.&lt;/ref&gt;

Компьютерын сүлжээнүүд модем ашиглан телефон утасны шугам дээгүүр ажилладаг, өгөгдөл дамжуулах сүлжээ байхгүй үеийн сүлжээний эхлэл үеэс л overlay сүлжээ байсаар иржээ.

Өнөө үед IP хаягаар тодорхойлоогүй цэгүүд рүү мессежийг замчлах боломжийг олгохын тулд Интернэт дээр тулгуурласан overlay сүлжээг байгуулдаг. Жишээлбэл [[DHT]]-үүд нь тодорхой логик хаягтай, IP хаяг нь урьдаас мэдэгдээгүй зангилаа руу мессежийг замчлахад хэрэглэгддэг.

Интернэтийн замчилгааг сайжруулахад overlay сүлжээг ашиглах санал тавигдсан байна. Жишээ нь илүү өндөр чанартай стрийминг медиаг бий болгоход QoS (quality of service, үйлчилгээний чанар)-н баталгааг хэрэглэх боломжтой гэжээ. Нөгөө талаас, [[ISP]]-нүүдийн хамтын ажиллагаагүйгээр цэсийн зангилаануудад overlay протоколын програм хангамжийг ажлуулах замаар overlay сүлжээг нэмэгдүүлэн байгуулж болно. Overlay сүлжээ нь хоёр overlay зангилаа хооронд доод талын сүлжээгээр пакетуудыг хэрхэн замчлах талаар хянаж чадахгүй ч зорьсон газар руугаа хүрэх хүртлээ мессеж нь overlay зангилаануудын ямар дарааллаар дамжихыг удирдаж чадна.

Жишээ гаргахад, Akamai Technologies нь агуулгын баталгаатай, ашигтай хүргэлтийг хангадаг ([[multicast]]-н төрөл) overlay сүлжээг эрхлэн явуулдаг. Академик судалгааны хувьд Multicast-д [http://esm.cs.cmu.edu/End system Multicast]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ба Overcast; хатуужил сайтай рүүтингд RON (Resilient Overlay Network, хатуужилтай overlay сүлжээ); үйлчилгээний чанарын баталгааг OverQoS-р хийж байна.

== Техник хангамжийн үндсэн бүрэлдэхүүн ==
Сүлжээний зангилаануудыг хооронд нь холбохын зориулалттай үндсэн техник хангамж бүх сүлжээнд байдаг. Үүнд, Сүлжээний интерфэйсийн карт буюу Сүлжээний карт (''network interface card'', NIC), Бриж буюу Гүүр, Хаб, Свич, Рүүтэр буюу Замчлагч орно. Үүний зэрэгцээ тус үндсэн техник хангамжийг хооронд нь холбох арга хэрэгтэй (энэ нь ихэнх үед [[Категори 5 кабель|Категори 5 UTP кабель]] байна). Cat5-аас гадна микродолгионон холболт ([[IEEE 802.12]]), шилэн кабель хэрэглэж болно.

=== Сүлжээний интерфэйсийн карт ===
[[Сүлжээний карт]] (өөрөөр сүлжээний адаптэр, сүлжээний интерфэйсийн карт ч гэдэг) нь компьютерын сүлжээгээр компьютерүүд хоорондоо харилцах боломжийг олгодог техник хангамж юм. Энэ нь сүлжээний орчин руух физик хандалтыг олгодог ба [[MAC хаяг]]ыг хэрэглэн доод түвшний хаяглах системийг бүрдүүлнэ.

=== Рипийтэр/Давтагч ===
Рипийтэр нь дохиог хүлээн аваад хэрэггүй шуугианыг арилгаж, дахин генерацлаж, илүү өндөр чадлын түвшинд буюу саадын нөгөө тал руу дахин дамжуулдаг (ийнхүү дохио нь сулралгүйгээр илүү урт зайг туулах боломжтой болно) [[электроник]]ийн төхөөрөмж юм. Мушгиа кабелиар хийгдсэн Этернэт сүлжээний хувьд 100 метрээс хэтрэх кабельд рипийтэрийг ашиглах шаардлагатай. Рипийтэр нь OSI загварын физик түвшинд ажилладаг.

=== Хаб ===
[[Сүлжээний хаб]] нь олон порттой, ирсэн пакетийг бүх порт руугаа шууд цацдаг төхөөрөмж. Ингэх үед фрэймийн зорьсон хаяг нь broadcast хаяг руу солигдохгүй. Гантуяа&lt;ref&gt;{{Cite book
 | last = Pountain
 | first = Dick
 | authorlink =
 | coauthors =
 | title = The New Penguin Dictionary of Computing
 | publisher = Penguin Books
 | year= 2001
 | location = New York
 | url =https://archive.org/details/newpenguindictio0000poun_w9c5
 | doi =
 | isbn = 0-14-051-4376
}}&lt;/ref&gt; Хаб нь OSI загварын физик түвшинд ажиллана.

=== Бриж/Гүүр ===
[[Сүлжээний бриж]] нь OSI загварын өгөгдөл холболтын түвшинд (2-р түвшин) сүлжээний сегментүүдийг холбодог. Бриж нь ирсэн портоос бусад бүх порт руу өгөгдлийг цацна. Гэхдээ хабаас ялгаатай нь [[MAC хаяг]]уудыг аль портод байгааг тогтоож авдаг. Иймд нэгэнт порт, хаягийг нийцүүлсэний дараа тэрхүү хаяг руу явуулсан өгөгдлийг зөвхөн тохирох портод дамжуулна.

Портууд дээр ирсэн фрэймүүдийн эх үүсвэр хаягийг ажигласны үр дүнд брижүүд нь порт, хаягуудыг нийцүүлдэг. Портод фрэйм ирсний дараа эх үүсвэр хаяг нь хадгалагдан, бриж нь тус MAC хаягийг ирсэн порттой холбоотой гэж үзнэ. Мэдэгдэхгүй байсан зорьсон хаягтай фрэйм ирэхэд бриж нь ирсэн портоос бусад бүх порт руу фрэймийг цацдаг.

Брижүүд гурван үндсэн төрөлд хуваагдана:
* Local bridge: LAN-гуудыг шууд холбоно.
* Remote bridge: LAN-гууд хооронд WAN-г бүтээхэд хэрэглэгддэг. Ийм төрлийн брижэд холболт нь эцсийн сүлжээнээс уда.

=== Свич ===
[[Свич]] нь OSI загварын хоёрдугаар түвшний фрэймүүдийг MAC хаягаар нь портууд хооронд урагш дамжуулж, шүүдэг төхөөрөмж юм.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.webopedia.com/TERM/s/switch.html
|title=Define switch.
|publisher=www.webopedia.com
|accessdate=2012-04-08
|archive-date=2020-01-19
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200119100044/https://www.webopedia.com/TERM/S/switch.html
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

Свичийн хабаас ялгаатай нь холбоо явагдах ёстой портууд хооронд л фрэймүүдийг дамжуулдаг. Свич нь мөргөлдөөний талбарыг задалдаг ч өөрийгөө цацалтын талбар гэдэг. Тус төхөөрөмж нь фрэймүүдийг MAC хаягаар нь дамжуулдаг. Свичэд ихэвчлэн маш олон тооны порт байх бөгөөд төхөөрөмжүүдэд одон топологийг байгуулах ба нэмэлт свичүүдийг холбох боломжтой болгоно.&lt;ref&gt;
{{cite web
|url=http://networkbits.net/lan-components/local-area-network-lan-basic-components/
|title=Basic Components of a Local Area Network (LAN)
|publisher=NetworkBits.net
|accessdate=2008-04-08
}}&lt;/ref&gt;

Зарим свичүүд нь 3-р түвшний хаяглалт, эсвэл өөр логик түвшнүүдийн хувьд рүүтинг хийх чадвартай бөгөөд эдгээрийг олон түвшинт свич (multi-layer switch) гэнэ. Худалдаанд свич гэсэн үгийг хаяг, ачаалал, агуулгаар нь өгөгдлийг  ангилж дамжуулдаг рүүтэр, бриж, URL заагч гэх мэт төхөөрөмжүүдийг илэрхийлэхэд ашиглах тохиолдол бий.

=== Рүүтэр/Замчлагч/Чиглүүлэгч ===
[[Рүүтэр]] буюу Замчлагч, Чиглүүлэгч нь OSI загварын 3-р түвшний мэдээллийг боловсруулж ашиглан пакетуудыг сүлжээ хооронд дамжуулдаг төхөөрөмж юм. Олон тохиолдолд энэхүү мэдээлэл нь рүүтинг (чиглүүлэх) хүснэгттэй (''routing table'', мөн ''forwarding table'') хамтаа 

[[Ангилал:Компьютерын сүлжээ| ]]
[[Ангилал:Сүлжээ]]</text>
      <sha1>2x3jdi0i0f2y3d9cvycy1omtxpi5qtc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873460</id>
      <parentid>873458</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T03:13:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-55391-76|~2026-55391-76]] ([[User talk:~2026-55391-76|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ.</comment>
      <origin>864954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45479" sha1="69worfxsabn0i4z5e182wk7upcxdl24" xml:space="preserve">[[Зураг:NetworkTopologies.svg|right|350px|Компьютерын сүлжээний шийдлүүд]]
'''Компьютерын сүлжээ''' гэдэг нь холболтын сувгуудыг ашиглан холбогдсон [[компьютер]], бусад мэдээллийн төхөөрөмжүүдийн (хэвлэгч, камер...) цогцолбор байгууламж кабелаар болон агаараар долгионоор холбогдож ажиллахыг хэлнэ. Компьютерын сүлжээний ачаар хоорондоо холбогдсон төхөөрөмжүүд нь мэдээллийн нөөц ба боломжуудыг хоорондоо хуваалцаж хүний бүтээмжийг өсгөж, мэдээллийг улам баяжуулж чанаржуулж өгдөг.

1960-аад оны үед Дэвшилтэт судалгааны төслүүдийн агентлаг (''Defense'' ''Advanced Research Projects Agency'', [[DARPA|ARPA]]) нь [[АНУ]]-ын батлан хамгаалах яамны хэрэглэх зориулалтаар Дэвшилтэт судалгааны төслүүдийн агентлагийн сүлжээ (''Advanced Research Projects Agency Network'', [[ARPANET]])-г эхлүүлжээ. Энэ нь дэлхийн анхны компьютерын сүлжээ байв.&lt;ref&gt;{{citeweb |title=Internet Began 35 Years Ago at UCLA with First Message Ever Sent Between Two Computers |url=http://www.engineer.ucla.edu/stories/2004/Internet35.htm |author=Chris Sutton |publisher=''[[UCLA]]'' |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080308120314/http://www.engineer.ucla.edu/stories/2004/Internet35.htm |archivedate=2008-03-08 |access-date=2010-10-14 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1960-аад оны үед хөгжүүлсэн загваруудын дагуу сүлжээг 1969 оноос хөгжүүлж эхлэжээ.

Сүлжээг төрөл бүрийн үзүүлэлтүүдээр ангилдаг.

Сүлжээ нь дараах үүргүүдтэй:
* ''Харилцаа холбоог бий болгох.'' Сүлжээг ашиглан хүмүүс нь [[и-мэйл]], [[Шуурхай зурвас|мессенжэр]], чаат өрөө, телефон, видео телефон яриа, видео хурал зэргийн хэрэгслүүдээр бие биентэйгээ үр ашигтайгаар, хялбараар харилцаж болно.
* ''Техник хангамжийг хамтарч хэрэглэх.'' Сүлжээнд хамрагдах компьютер бүр нь тус сүлжээнд холбоотой техник хангамжийг хэрэглэх боломжтой. Жишээлбэл, хамт хэрэглэх байдлаар тохируулсан принтерээр документ хэвлэх.
* ''Файл, өгөгдөл, мэдээллийг хамтарч хэрэглэх ([[шэйр]]).'' Сүлжээний орчинд баталгаажуулсан хэрэглэгч нь тус сүлжээний бусад компьютерүүд дахь өгөгдөл, мэдээлэлд хандах боломжтой. Хамт хэрэглэх байдлаар тохируулсан хадгалах төхөөрөмжүүд дээрх өгөгдөл, мэдээлэлд хандах явдал нь олон сүлжээний чухал онцлог болдог.
* ''Програм хангамжийг хамтарч хэрэглэх.'' Сүлжээнд холбогдсон хэрэглэгчид нь холын зайд орших компьютерүүд дээр програм ажиллуулах боломжтой.
* ''Мэдээллийг хадгалах.''
* ''Аюулгүй байдал.''
* ''Хурд.''

== Сүлжээний гүүр ==
=== Холболтын арга ===
Сүлжээнд холбогдсон төхөөрөмжүүдийг холбоход хэрэглэсэн техник хангамж, програм хангамжийн технологиудаар нь компьютерын сүлжээг ангилж болно.

Интернэт нь төхөөрөмжүүдийг физик холболтоор холбодог. Үүний тулд хаб, свич, бриж, рүүтэр зэрэг төхөөрөмжүүдийг өргөн хэрэглэдэг. Утасгүй LAN-гийн технологийг ашиглан төхөөрөмжүүдийг утасгүйгээр холбоно. Эдгээр төхөөрөмжүүд нь радио долгион буюу хэт улаан долгионы дохиог дамжууллын орчноо болгон ашигладаг. [[ITU-T]] [[G.hn]] технологи нь анхнаасаа суурилагдсан гэрийн холболтын утаснуудыг (коаксиаль кабель, телефон утасны шугам, цахилгааны шугам) ашиглан өндөр хурдны (1 гигабит/сек хүртэл) дотоод сүлжээг бүтээдэг.

=== Утасгүй холболтын технологи ===
* ''Газрын [[микро долгион]]''&amp;nbsp;– Газрын (дэлхийн) микро долгион нь газар дахь дамжуулагч, хүлээн авагчийг хэрэглэнэ. Хэрэглэх төхөөрөмж нь хиймэл дагуулын тавагтай төсөөтэй харагддаг. Газрын микро долгион нь бага гигагерцийн цар хүрээг хэрэглэдэг тул харилцаа холбоонд дамжуулагч, хүлээн авагч хоёр нь зайлшгүй бие биенийгээ харж байх ёстой. Релейн станцууд хоорондын зай нь 50 орчим километр байна. Микродолгионы антеннуудыг барилга, цамхаг, толгой, уулын дээр байршуулдаг.

* ''Холбооны [[хиймэл дагуул]]''&amp;nbsp;– хиймэл дагуулууд нь дэлхийн агаар мандлын ойлгох боломжгүй микродолгионы радиог хэрэглэдэг. Геосинхрон хиймэл дагуулуудын хувьд (GEO) нь экватороос 35'500 километр орчим өндөрт, сансарт байрлана. Дэлхийг тойрон эргэх эдгээр системүүд нь дуу, өгөгдөл, телевизийн дохиог хүлээн авч дахин дамжуулах чадвартай.

* ''Үүрэн ба PCS системүүд''&amp;nbsp;– Энэ нь хэд хэдэн радио харилцаа холбооны технологийг хэрэглэдэг. Системүүдийг өөр өөр газарзүйн бүсүүдэд хуваадаг. Газарзүйн бүс бүрд нэг бүсээс нөгөө бүсэд ярианы дохиог дахин дамжуулах үүрэгтэй нам чадлын дамжуулагч эсвэл радио релэйн антенн төхөөрөмж байна.

* ''Утасгүй LAN''&amp;nbsp;– Утасгүй дотоод сүлжээ нь тоон үүрэн холбооны технологи, нам давтамжийн радио технологитой төстэй өндөр давтамжийн радио технологийг хэрэглэдэг. Утасгүй LAN-гууд нь хязгаартай газар нутагт төхөөрөмжүүдийн хоорондын холбоог бий болгохын тулд зурвас өргөжүүлэлтийн технологийг хэрэглэнэ. Утасгүй радио долгионы технологийн нээлттэй стандартын жишээ нь IEEE юм.

* [[Хэт улаан долгионы харилцаа холбоо]] - 10 метр хүртэлх л зайнд, дундаа ямар нэг биет байхгүй тохиолдолд дохиог төхөөрөмжүүдийн хооронд дамжуулдаг.

=== Хэмжээ ===
Сүлжээг хэмжээ, цар хүрээ, үүргээр нь ихэнхдээ дотоод сүлжээ (local area network, LAN), [[wide area network]] (WAN), [[metropolitan area network]] (MAN), [[personal area network]] (PAN), [[virtual private network]] (VPN), campus area network (CAN), storage area network (SAN) гэх зэргээр ангилдаг. Эдгээр сүлжээний controller area network (CAN)-н хэрэглээ, итгэл найдварын түвшин, хандалтын эрх зэрэг зүйлс нь ялгаатай байна. Дотоод сүлжээ нь ямарваа албан байгууллагын дотоод систем, ямар нэг барилга дахь ажилчдын хэрэглээнд зориулагдсан байдаг бол WAN-гууд нь байгууллагын алслагдсан хэсгүүдийг холбосон, мөн гуравдагч байгууллагууд руу холболтуудыг оролцуулсан байж болно.

=== Функциональ холбоо хамаарал (сүлжээний архитектур) ===
Сүлжээний элемэнтүүдийн хоорондын функциональ холбоо хамаарлуудын дагуу компьютерын сүлжээг ангилж болно. Жишээлбэл, [[идэвхтэй сүлжээ]] (''active networking''), [[client–server]], [[peer-to-peer]] (workgroup)

=== Сүлжээний топологи ===
Сүлжээ

Сүлжээний архитектур

a.       Сүлжээний архитектур бүтэц : Компьютерын сүлжээ нь шаардлагатай программ хангамжаас гадна, дараах гурван үндсэн хэсгээс бүрднэ:

1. Server (хэрэгцээтэй мэдээлэлийг хадгалж буй компьютер)

2. Client (хэрэглэгч буюу сервер дээрхи мэдээлэлд хандаж буй компьютер),

3. Circuit (хэлхээ, мэдээлэл дамжуулах шугам) юм. Энэ сервер клиент хоёрынхоо алинд нь их мэдээлэл хадгалуулах, сүлжээний үйл ажиллагаанд аль нь их үүрэгтэй байх вэ гэдгийг сүлжээний архитектур (бүтэц) тодорхойлж өгнө.

b.      Логик сүлжээ: Сүлжээний бүтэц нь сүлжээн дэх төхөөрөмжүүд бие биенээсээ хэрхэн хамааралтай ажиллах логик арга замыг тодорхойлдог. Логик гэдгийн нарийн учир гэвэл сүлжээний бүтэц нь бодит тавьсан сүлжээ, кабель, холболтоос ангид, хамааралгүй байх боломжтой юм. Сүлжээний РС-үүдийг цуваагаар байрлуулаад нэг Hub-д холбосон бол тэр нь цуваа сүлжээ биш харин од маягийн сүлжээ болдог нь сүлжээний эдгээр бүтэц нь ажил үүрэг, уялдаа холбоон дээрээ суурилдагтай холбоотой.

c.       Сүлжээний архитектурын төрөл: Гурван үндсэн архитектур байдаг. Host-based буюу төвлөрсөн майнфрэйм бүхий сүлжээнд энэ толгой компьютер нь ганцаараа хамаг ажлыг хийдэг, Client-based сүлжээнд клиент буюу хэрэглэгчийн компьютер нь голлох үүрэгтэй байдаг бол, Client-server сүлжээнд клиент, сервер аль аль нь ажлаа хувааж хийнэ. Дээр дурьдсан ёсоор өнөөдрийн байдлаар Client-serүer бүтэцтэй сүлжээ нь илүү их өргөнөөр хэрэглэгдэж байна. Харин ерөөсөө сервергүй, дан клиент компьютеруудыг хооронд нь холбож үүсгэсэн сүлжээг peer-to-peer сүлжээ гэж нэрлэдэг. Жижиг бизнес, гэр ахуйн хэмжээнд хэрэглэгдэж буй ихэнх сүлжээ peer-to-peer бүтэцтэй байна.

2.      Сүлжээний топологи: Компьютерын сүлжээнүүдийг сүлжээг тулгуурлаж бүтээсэн топологийн дагуу ангилж болно, үүнд, шугаман топологи, одон топологи, цагираган топологи, торон топологи. Сүлжээний топологи гэдэг нь сүлжээн дахь төхөөрөмжүүд логик холбоо хамаарлынхаа хувьд, физик холболт хамааралгүйгээр, хэрхэн холбогдсон байдал юм. Сүлжээний компьютерүүд нь физик байршлаараа шугаман байдлаар тавигдан хабад холбогдсон байлаа ч гэсэн эдгээрийг шугаман бус одон топологитой байна гэнэ. Ийнхүү сүлжээний харагдац, ажиллагааны онцлог нь өөр байдаг юм.

a.       Цагираг: Төхөөрөмжүүд нь хоорондоо битүү цагираг үүсгэх маягаар холбогдож энэ топологийг үүсгэдэг. Терминатор шаардлагагүй. Өгөгдлийн дамжуулалт нь зөвхөн нэг чиглэлд хийгдэнэ. Зарим тохиолдолд хос кабель ашиглан хоёр чиглэлээр зохион байгуулагдсан байдаг. Энд өгөгдлийн дамжуулалт нь маркер гэгдэх тусгай багцыг ашиглаж явуулдаг, төхөөрөмжүүд нь бүгд тэгш эрхтэй оролцдог. Өмнөх хоёр топологиос ялгаатай нь идэвхтэй топологи юм. Кабельд холбоотой төхөөрөмж бүр репитерийн үүргийг гүйцэтгэнэ. Нэг төхөөрөмж ажиллахаа боливол сүлжээ ажиллахаа болино. Маркер нь нэг төхөөрөмжөөс нөгөө рүү нэг чиглэлд байнга дамжуулагдаж байдаг бөгөөд өгөгдөл дамжуулахыг хүссэн төхөөрөмж уг маркерт өөрийн болон хүлээн авагчийн хаяг, өгөгдлийг байрлуулаад цааш дамжуулдаг. Дараа дараагийн төхөөрөмж бүр хүлээн авагчийн хаягийг өөрийн хаягтай харьцуулан шалгах ба хэрэв хаягууд нь давхцаж байвал маркераас өгөгдлийг хуулан авч оронд нь хүлээж авсанаа мэдэгдсэн мэдээллийг байрлуулж хүлээн авагчийн хаягийг өөрчлөөд цааш нь дамжуулдаг. Ингээд анхны илгээгчдээ ирмэгцээ нэг бол чөлөөлөгдөнө эсвэл дахин өгөгдлийн дамжуулалтанд ашиглагдана. Харин хүлээн авагч олдохгүй байвал маркер анхны илгээгч төхөөрөмжөөр чөлөөлөгдөнө.

b.      Уялдсан сүлжээ: Mesh topology Mesh загвар. Mesh сүлжээний байрлал бусад сүлжээг бодвол тэсвэртэй, илүү өндөр өртөгтэй. Энэ байрлалын компьютерүүд өөрийн сүлжээний бусад бүх компьютертэй нэг бүрчлэн холбогддог. Төвөгтэй хэлбэр дүрстэй. Техник хангамжийн талаас кабель илүү ихийг шаарддаг учир үнэ өртөг ихтэй байдаг. Mesh байрлал сүлжээний аль ч хэсэгт шууд хандах боломжийг бүх компьютерт олгодог.

c.       Одон топологи Бүх төхөөрөмжүүд нь кабелийн сегментүүдийн тусламжтайгаар холболтын төхөөрөмжид холбогддог. Дурын хоёр төхөөрөмжийн хоорондох өгөгдөлийн дамжуулалт холболтын төхөөрөмж (switching)-ээр дамжуулагддаг. Тухайн агшинд зөвхөн хоёр төхөөрөмжийн хооронд холбоо тогтоох чадвартай. Онцлог нь өгөгдлийн дамжуулалтыг нэг цэг дээр төвлөрүүлж удирдах боломжтой болдог. Кабелийн сегментэд терминатор хэрэглэдэггүй.

d.      Салаа топологи Угсарч суурилуулахад хялбар энгийн. Салаа топологиор холбогдсон төхөөрөмжүүд нь өгөгдлийг дамжуулахдаа түгээгүүр гэж нэрлэгдэх гол кабелийг өрсөлдөж эзлэж авдаг. Ийм учраас энэ топологийг өрсөлдөх топологи гэж мөн нэрлэдэг. Өгөгдөл дамжуулалтыг амжилттай алдаагүй гүйцэтгэж байхын тулд төхөөрөмжүүд нь дамжуулалтыг эхлэхээс өмнө кабелийн төлөвийг, гүйцэтгэж дууссаны дараа кабелийн төлөвийг шалгаж байдаг. Хэрэв тухайн агшинд аль нэг төхөөрөмж түгээгүүр кабелийг эзэмшиж байвал бусад нь тодорхой хугацааны завсарлагаатайгаар хүлээж байдаг.
Түгээгүүр кабелийн урт тодорхой хязгаарын урттай байдаг. Бусад бүх түгээгүүрийн системийн адил түгээгүүр кабелийн хоёр төгсгөлд терминаторыг холбож өгдөг. Салаа топологи нь идэвхгүй топологид хамаарна.

e.       Tree(мод)топологи Энэ топологи нь өөр хоорондоо Bus схемээр холбогдсон бүлэг Star схемээс тогтоно. Ө.х Trunk буюу суурь шугамыг бид модтой төсөөлж болно. Харин түүнээс салбарлаж гарсан Star топологиудыг түүний мөчрүүдтэй зүйрлэж болно. Хэрвээ суурь шугам гэмтвэл сүлжээ бүхэлдээ ажиллагаанаас гарна. Гэхдээ нэг мөчир нь ө.х нэг Star схем нь дотроо ажилласан хэвээр байна. Жижиг газар, байгууллагад ийм схем тохиромжгүй. Харин их дээд сургууль, коллеж гэх мэт газруудынтом хүрээтэй, олон салаатай сүлжээнд тохиромжтой.

== Физик цар хүрээний хувьд сүлжээг ангилах ==
Компьютерын сүлжээний түгээмэл төрлүүдийг хэмжээгээр нь ангилж болно.

=== Local area  network, Дотоод сүлжээ ===
[[Дотоод сүлжээ]] (local area network, LAN) нь гэр, сургууль, компьютерын лаборатори, оффисийн барилга, ойр ойр зайтай барилгуудын цогц гэх зэргийн жижиг хэмжээний газарзүйн бүсэд компьютер, бусад төхөөрөмжүүдийг холбодог сүлжээ юм. Сүлжээн дахь бүх компьютер, төхөөрөмж нь зангилаа байна. Өнөөгийн утастай LAN-гууд нь ихэнхдээ Интернэт технологиор хийгдсэн байдаг ч [[ITU-T]] [[G.hn]] гэх зэрэг шинэ стандартуудын тусламжтайгаар коаксиаль, телефон утасны шугам, цахилгаан шугам зэрэг гэрт аль хэдийнэ суурилагдсан утсуудаар утастай LAN бүтээж болно.&lt;ref&gt;[http://www.itu.int/ITU-T/newslog/New+Global+Standard+For+Fully+Networked+Home.aspx New global standard for fully networked home], ITU-T Press Release&lt;/ref&gt;

[[Файл:NETWORK-Library-LAN.png|thumb|Номын сангийн түгээмэл сүлжээний загвар, топологи нь мод хэлбэрийн байх ба хэрэглэгчдийн нөөц, мэдээлэлд хандах явдал нь хязгаарлагдсан байна.]]

Холбогдсон бүх төхөөрөмж нь өөр өөр дэд сүлжээнд (subnet, зурагт өөр өөр өнгөөр харуулав) хандах тул бүгд сүлжээний түвшинд (3-р түвшин) ажиллах ёстой. Төхөөрөмжүүдтэй 10/100 Мбит/с-н Этернэт холболттой, төв рүүтэртэй Гигабит Этернэтийн холболттой номын сан дахь төхөөрөмжүүд нь зөвхөн Этернэтийн интерфэйстэй ба [[Интернэт протокол|IP]]-г ойлгох ёстой тул &quot;3-р түвшний свич&quot; гэж нэрлэх боломжтой. Гэхдээ эдгээрийг хандалтын рүүтэр гэх нь илүү оновчтой. Хамгийн дээр байгаа рүүтэр нь Интернэт болон сургуулийн сүлжээний хэрэглэгчдийн хандалтын рүүтэрүүд рүү холбодог түгээлтийн рүүтэр.

WAN-гуудтай харьцуулахад, LAN-гуудын онцлог нь өгөгдөл дамжуулах өндөр хурд, газарзүйн жижиг цар хүрээ, телехолбооны түрээслэгдсэн  шугам хэрэглэдэггүйд оршино. Өнөөгийн Этернэт буюу бусад [[IEEE 802.3]] LAN-гийн технологиуд нь 10 гигабит/сек хүртэлх хурдад ажилладаг. Үүнийг өгөгдөл дамжуулах хурд гэнэ. Өнөө үед IEEE нь 40, 100 гигабит/сек-н стандартчлал дээр ажиллаж байна.&lt;ref&gt;[http://www.ieee802.org/3/ba/ IEEE P802.3ba 40Gb/s and 100Gb/s Ethernet Task Force]&lt;/ref&gt;

==== Personal area network, Хувийн сүлжээ ====
[[Personal area network]] буюу Хувийн сүлжээ (PAN) нь тодрхой хувь хүнд ойр байрлах компьютер, төхөөрөмжүүдийг холбосон сүлжээ. PAN-д персонал компьютер, принтер, факс, телефон утас, PDA, видео тоглоом тоглох төхөөрөмж гэх мэт нь орж болно. PAN-д утастайгаар, утасгүйгээр холбогдсон байж болно. PAN-гийн цар хүрээ нь ихэнх тохиолдолд 10 метр орчим л байдаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://searchmobilecomputing.techtarget.com/sDefinition/0,,sid40_gci546288,00.html |title=Archive copy |access-date=2010-10-15 |archive-date=2009-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090924120230/http://searchmobilecomputing.techtarget.com/sDefinition/0,,sid40_gci546288,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Утастай PAN-ийн хувьд USB, Firewire зэргээр холбодог бол утасгүй PAN сүлжээнд Bluetooth, хэт улаан долгионы холбоог хэрэглэдэг.

==== Home area network, Гэрийн сүлжээ ====
[[Home area network]] буюу Гэрийн сүлжээг (HAN) гэрийн орчинд хэрэглэгдэх төхөөрөмжүүдийг холбоход хэрэглэнэ. Эдгээрт персонал компьютер, жижиг багаж төхөөрөмж, принтер зэрэг орж болдог. Ийм төрлийн сүлжээний нэг гол үүрэг нь Интернэтийг хувааж хэрэглэх (CATV эсвэл DSL гэх мэт бродбэнд) функц юм. HAN-г мөн Office area network буюу Оффисийн сүлжээ (OAN) гэдэг.

=== Wide area network, Өргөн бүсийн сүлжээ ===
[[Wide area network]] буюу Өргөн бүсийн сүлжээ (WAN) нь хот, улс, эсвэл бүр тив дамнан орших компьютерын маш өргөн хүрээтэй сүлжээ юм. Холболтын сувагт нь телефон утасны шугам, кабель, агаараар цацах долгион гээд маш олон төрлийн дамжууллын орчин нийлж багтаж болно. WAN нь ихэнх тохиолдолд түгээмэл үйлчилгээ үзүүлэгч байгууллага (жишээ нь телефон компани), компаниудын сувгийг хэрэглэдэг. WAN-гийн технологи нь [[OSI загвар]]ын доод гурван түвшинд ажилладаг: [[физик түвшин]], [[өгөгдөл холболтын түвшин]], [[сүлжээний түвшин]].

=== Metropolitan area network, Хотын сүлжээ ===
[[Metropolitan area network]] буюу Хотын сүлжээ (MAN) нь хот буюу томоохон цогцолборын цар хүрээтэй компьютерын сүлжээ.
[[Файл:EPN Frame-Relay and Dial-up Network.svg|thumb|upright=1.5|[[Frame relay]] WAN холболт болон dialup remote access-с бүтсэн EPN-ий жишээ]]
[[Файл:Virtual Private Network overview.svg|thumb|upright=1.5|3 оффис, холын хэрэглэгчдийг холбосон VPN-ий жишээ]]
==== Enterprise private network, Байгууллагын хувийн сүлжээ ====
[[Enterprise private network]] буюу Байгууллагын хувийн сүлжээ нь компаний өөр өөр барилга, цэгүүдийг холбон компьютерын нөөцийг хамт хэрэглэх зорилготой сүлжээ.

==== Virtual private network, Виртуаль хувийн сүлжээ ====
[[Virtual private network]] буюу Виртуаль хувийн сүлжээ (VPN) гэж төхөөрөмжүүд хоорондын холболтыг физик утсуудын оронд том сүлжээнд (жишээ нь Интэрнэтэд) байгаа чөлөөт холболт, виртуаль хэлхээ хангадаг сүлжээг хэлнэ.

Ийм үед виртуаль сүлжээний өгөгдөл холболтын түвшний протоколууд нь том сүлжээний дундуур туннельдсан (tunnel) гэдэг. VPN-ий өргөн хэрэглээний жишээ гэвэл Интернэтийн дундуур аюулгүй байдал хангагдсан холбоог үүсгэх байдаг ч тус сүлжээнд баталгаажуулалт (authentication), агуулгын шифрлэлт (content encryption) гэх зэрэг аюулгүй байдлыг хангасан илэрхий шийдлүүд байх албагүй. Жишээлбэл VPN-ий тусламжтайгаар өндөр аюулгүй байдлыг ханган нэгэн сүлжээгээр явах өөр өөр хэрэглэгчдийн бүлгийн өгөгдлийн урсгалыг салгахад хэрэглэж болно. 

VPN нь хамгийн өндөр үйлчилгээг хангах гэсэн, эсвэл VPN хэрэглэгч, VPN үйлчилгээг хангагчийн хооронд тохиролцсон SLA (service level agreement, үйлчилгээний түвшний гэрээ)-гаар тохиролцсон үйлилгээний төлөвтэй байж болно. Ихэнх тохиолдолд VPN-үүд нь халз холболтоос илүү нарийн топологитой байдаг.

==== Internetwork, Сүлжээ хоорондын сүлжээ ====
[[Internetwork]] буюу сүлжээ хоорондын сүлжээ нь ижил замчлах/рүүтинг технологитой нэг буюу түүнээс олон хувийн сүлжээг рүүтэрийн тусламжтайгаар холбосон сүлжээ юм. Интернэт нь олон Internetwork-уудын нийлбэр байдгаас нэрийг нь товчилж Интернэт гэнэ.

=== Суурь сүлжээ ===
==== Global area network, Дэлхийн сүлжээ ====
[[Global area network]] буюу Дэлхийн сүлжээ (GAN) нь хөдөлгөөнт харилцаа холбоог тодорхойгүй тооны утасгүй LAN, хиймэл дагуулын үйлчилгээ хамрах бүс гэх мэт цар хүрээтэй бүсэд олгох зориулалттай сүлжээ юм. Хөдөлгөөнт холбооны хамгийн чухал авч үзэх асуудал бол нэг хангалтын бүсээс нөгөө рүү хэрэглэгчийн харилцаа холбоог шилжүүлэх явдал юм. IEEE Project 802-т үүнийг дэлхий дээрх утасгүй LAN-гуудын дарааллаар гүйцэтгэнэ гэсэн байдаг.&lt;ref&gt;[http://grouper.ieee.org/groups/802/20/ Mobile Broadband Wireless connections (MBWA)]&lt;/ref&gt;

==== Интернэт ====
[[Интернэт]] нь дэлхий даяарх засгийн газрийн, сургуулийн, компанийн, нийтийн, хувийн компьютерын сүлжээнүүдийг холбосон систем юм. [[TCP/IP]]-н сүлжээний технологиуд дээр тулгуурлагдсан байдаг. Интернэт нь АНУ-ын Батлан хамгаалах яамны DARPA-гийн бүтээн хөгжүүлсэн [[ARPANET]]-н залгамжлагч юм. Мөн World Wide Web (WWW)-н харилцаа холбооны суурь болж өгдөг.

Интернэтэд оролцдог төхөөрөмж, хэрэглэгчид нь TCP/IP-тай нийцэжу ажиллах хэдэн зуун бичигдсэн, (ихэнхдээ стандартчлагдсан) төрөл бүрийн протоколууд болон [[IANA]] (''Internet Assigned Numbers Authority'', Интернэтийн оноогдсон тоонуудын захиргаа) ба хаягийн регистрүүдийн удирдан явуулсан, [[IP хаяг]]уудын хаяглалтийн системийг хэрэглэдэг. [[Border Gateway Protocol]] (BGP)-н тусламжтайгаар үйлчилгээ үзүүлэгч компаниуд болон томоохон байгууллага компаниуд нь өөрсдийн хаяглалтын зайнд хүрэх талаар ([[рүүтинг]]) мэдээлэл солилцдог ба дэлхий даяарх холболтын замын торыг бүтээдэг.

==== Интранэт ба экстранэт ====
Интранэт ба экстранэт нь компьютерын сүлжээний (ихэнхдээ дотоод сүлжээний) хэсэг буюу залгаа хэсгүүд юм.

Интранэт гэдэг нь Интернэт протокол болон үүн дээр тулгуурласан вэб хөтөч, файл дамжуулах програм г.м. хэрэгслүүдийг ашигласан, ганц захиргааны нэгжийн удирдлага доорх сүлжээнүүдийн цогц. Тус захиргааны нэгж нь интранэтийг тодорхой зөвшөөрөлтэй хэрэглэгчдээс бусад бүх хэрэглэгчдээс хаана. Интранэт нь байгууллагын дотоод сүлжээ байх нь түгээмэл. Байгууллагын мэдээллийг хэрэглэгчдэд хангахын тулд интранэтүүд нь ихэнх үед ядаж ганц вэб сервэртэй байна.

Экстранэт нь ганц байгууллага, нэгжийн цар хүрээтэй, мөн өөр байгууллага буюу нэгжийн (ихэнхдээ найдвартай) сүлжээтэй хязгаарлагдман холболттой сүлжээ юм. Жишээлбэл компанийн үйлчлүүлэгчидэд интранэтийн зарим хэсэгт хандах эрх олгож болох ч аюулгүй байдлын үүднээс харвал үйлчилүүлэгдийг ''найдвартай'' хэмээн үзэхгүй байж болно. Техник талаас авч үзвэл экстранэтийг CAN, MAN, WAN, эсвэл өөр сүлжээний төрөлд багтааж болно. Харин эксранэт нь гадаад сүлжээтэй ядаж ганц холболттой байх тул ганц LAN-гаас тогтож болохгүй.

==== Overlay network, Бүрхэх сүлжээ ====
[[Overlay network]] гэдэг нь өөр сүлжээний дээгүүр тавигдсан виртуаль компьютерын сүлжээ. Бүрхүүл сүлжээ дахь төхөөрөмжүүд нь виртуаль буюу логик холболтуудаар холбогдох ба эдгээр замууд нь доод талын сүлжээний хэд хэдэн физик холболтод харгалзаж болно.
[[Файл:Network Overlay.svg|thumb|upright=1.5|Overlay network-н жишээ: Шилэн кабель дээгүүр SONET дээгүүр IP]]
Жишээлбэл олон төрлийн [[P2P]] сүлжээнүүд нь Интернэт дээгүүр ажилладаг виртуаль холболтууд байдлаар зохиогдсон байдаг тул overlay сүлжээ юм. Интернэт нь анх телефон утасны сүлжээ дээгүүр ажилладаг overlay сүлжээ байдлаар хийгдсэн байна.&lt;ref&gt;D. Andersen, H. Balakrishnan, M. Kaashoek, and [[Robert Tappan Morris|R. Morris]].  {{Webarchiv|url=http://nms.csail.mit.edu/ron/ |wayback=20210225060024 |text=Resilient Overlay Networks |archiv-bot=2026-02-22 07:15:52 InternetArchiveBot }}.  In Proc. ACM SOSP, Oct. 2001.&lt;/ref&gt;

Компьютерын сүлжээнүүд модем ашиглан телефон утасны шугам дээгүүр ажилладаг, өгөгдөл дамжуулах сүлжээ байхгүй үеийн сүлжээний эхлэл үеэс л overlay сүлжээ байсаар иржээ.

Өнөө үед IP хаягаар тодорхойлоогүй цэгүүд рүү мессежийг замчлах боломжийг олгохын тулд Интернэт дээр тулгуурласан overlay сүлжээг байгуулдаг. Жишээлбэл [[DHT]]-үүд нь тодорхой логик хаягтай, IP хаяг нь урьдаас мэдэгдээгүй зангилаа руу мессежийг замчлахад хэрэглэгддэг.

Интернэтийн замчилгааг сайжруулахад overlay сүлжээг ашиглах санал тавигдсан байна. Жишээ нь илүү өндөр чанартай стрийминг медиаг бий болгоход QoS (quality of service, үйлчилгээний чанар)-н баталгааг хэрэглэх боломжтой гэжээ. Нөгөө талаас, [[ISP]]-нүүдийн хамтын ажиллагаагүйгээр цэсийн зангилаануудад overlay протоколын програм хангамжийг ажлуулах замаар overlay сүлжээг нэмэгдүүлэн байгуулж болно. Overlay сүлжээ нь хоёр overlay зангилаа хооронд доод талын сүлжээгээр пакетуудыг хэрхэн замчлах талаар хянаж чадахгүй ч зорьсон газар руугаа хүрэх хүртлээ мессеж нь overlay зангилаануудын ямар дарааллаар дамжихыг удирдаж чадна.

Жишээ гаргахад, Akamai Technologies нь агуулгын баталгаатай, ашигтай хүргэлтийг хангадаг ([[multicast]]-н төрөл) overlay сүлжээг эрхлэн явуулдаг. Академик судалгааны хувьд Multicast-д [http://esm.cs.cmu.edu/End system Multicast]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ба Overcast; хатуужил сайтай рүүтингд RON (Resilient Overlay Network, хатуужилтай overlay сүлжээ); үйлчилгээний чанарын баталгааг OverQoS-р хийж байна.

== Техник хангамжийн үндсэн бүрэлдэхүүн ==
Сүлжээний зангилаануудыг хооронд нь холбохын зориулалттай үндсэн техник хангамж бүх сүлжээнд байдаг. Үүнд, Сүлжээний интерфэйсийн карт буюу Сүлжээний карт (''network interface card'', NIC), Бриж буюу Гүүр, Хаб, Свич, Рүүтэр буюу Замчлагч орно. Үүний зэрэгцээ тус үндсэн техник хангамжийг хооронд нь холбох арга хэрэгтэй (энэ нь ихэнх үед [[Категори 5 кабель|Категори 5 UTP кабель]] байна). Cat5-аас гадна микродолгионон холболт ([[IEEE 802.12]]), шилэн кабель хэрэглэж болно.

=== Сүлжээний интерфэйсийн карт ===
[[Сүлжээний карт]] (өөрөөр сүлжээний адаптэр, сүлжээний интерфэйсийн карт ч гэдэг) нь компьютерын сүлжээгээр компьютерүүд хоорондоо харилцах боломжийг олгодог техник хангамж юм. Энэ нь сүлжээний орчин руух физик хандалтыг олгодог ба [[MAC хаяг]]ыг хэрэглэн доод түвшний хаяглах системийг бүрдүүлнэ.

=== Рипийтэр/Давтагч ===
Рипийтэр нь дохиог хүлээн аваад хэрэггүй шуугианыг арилгаж, дахин генерацлаж, илүү өндөр чадлын түвшинд буюу саадын нөгөө тал руу дахин дамжуулдаг (ийнхүү дохио нь сулралгүйгээр илүү урт зайг туулах боломжтой болно) [[электроник]]ийн төхөөрөмж юм. Мушгиа кабелиар хийгдсэн Этернэт сүлжээний хувьд 100 метрээс хэтрэх кабельд рипийтэрийг ашиглах шаардлагатай. Рипийтэр нь OSI загварын физик түвшинд ажилладаг.

=== Хаб ===
[[Сүлжээний хаб]] нь олон порттой, ирсэн пакетийг бүх порт руугаа шууд цацдаг төхөөрөмж. Ингэх үед фрэймийн зорьсон хаяг нь broadcast хаяг руу солигдохгүй. Гантуяа&lt;ref&gt;{{Cite book
 | last = Pountain
 | first = Dick
 | authorlink =
 | coauthors =
 | title = The New Penguin Dictionary of Computing
 | publisher = Penguin Books
 | year= 2001
 | location = New York
 | url =https://archive.org/details/newpenguindictio0000poun_w9c5
 | doi =
 | isbn = 0-14-051-4376
}}&lt;/ref&gt; Хаб нь OSI загварын физик түвшинд ажиллана.

=== Бриж/Гүүр ===
[[Сүлжээний бриж]] нь OSI загварын өгөгдөл холболтын түвшинд (2-р түвшин) сүлжээний сегментүүдийг холбодог. Бриж нь ирсэн портоос бусад бүх порт руу өгөгдлийг цацна. Гэхдээ хабаас ялгаатай нь [[MAC хаяг]]уудыг аль портод байгааг тогтоож авдаг. Иймд нэгэнт порт, хаягийг нийцүүлсэний дараа тэрхүү хаяг руу явуулсан өгөгдлийг зөвхөн тохирох портод дамжуулна.

Портууд дээр ирсэн фрэймүүдийн эх үүсвэр хаягийг ажигласны үр дүнд брижүүд нь порт, хаягуудыг нийцүүлдэг. Портод фрэйм ирсний дараа эх үүсвэр хаяг нь хадгалагдан, бриж нь тус MAC хаягийг ирсэн порттой холбоотой гэж үзнэ. Мэдэгдэхгүй байсан зорьсон хаягтай фрэйм ирэхэд бриж нь ирсэн портоос бусад бүх порт руу фрэймийг цацдаг.

Брижүүд гурван үндсэн төрөлд хуваагдана:
* Local bridge: LAN-гуудыг шууд холбоно.
* Remote bridge: LAN-гууд хооронд WAN-г бүтээхэд хэрэглэгддэг. Ийм төрлийн брижэд холболт нь эцсийн сүлжээнээс уда.

=== Свич ===
[[Свич]] нь OSI загварын хоёрдугаар түвшний фрэймүүдийг MAC хаягаар нь портууд хооронд урагш дамжуулж, шүүдэг төхөөрөмж юм.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.webopedia.com/TERM/s/switch.html
|title=Define switch.
|publisher=www.webopedia.com
|accessdate=2012-04-08
|archive-date=2020-01-19
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200119100044/https://www.webopedia.com/TERM/S/switch.html
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

Свичийн хабаас ялгаатай нь холбоо явагдах ёстой портууд хооронд л фрэймүүдийг дамжуулдаг. Свич нь мөргөлдөөний талбарыг задалдаг ч өөрийгөө цацалтын талбар гэдэг. Тус төхөөрөмж нь фрэймүүдийг MAC хаягаар нь дамжуулдаг. Свичэд ихэвчлэн маш олон тооны порт байх бөгөөд төхөөрөмжүүдэд одон топологийг байгуулах ба нэмэлт свичүүдийг холбох боломжтой болгоно.&lt;ref&gt;
{{cite web
|url=http://networkbits.net/lan-components/local-area-network-lan-basic-components/
|title=Basic Components of a Local Area Network (LAN)
|publisher=NetworkBits.net
|accessdate=2008-04-08
}}&lt;/ref&gt;

Зарим свичүүд нь 3-р түвшний хаяглалт, эсвэл өөр логик түвшнүүдийн хувьд рүүтинг хийх чадвартай бөгөөд эдгээрийг олон түвшинт свич (multi-layer switch) гэнэ. Худалдаанд свич гэсэн үгийг хаяг, ачаалал, агуулгаар нь өгөгдлийг  ангилж дамжуулдаг рүүтэр, бриж, URL заагч гэх мэт төхөөрөмжүүдийг илэрхийлэхэд ашиглах тохиолдол бий.

=== Рүүтэр/Замчлагч/Чиглүүлэгч ===
[[Рүүтэр]] буюу Замчлагч, Чиглүүлэгч нь OSI загварын 3-р түвшний мэдээллийг боловсруулж ашиглан пакетуудыг сүлжээ хооронд дамжуулдаг төхөөрөмж юм. Олон тохиолдолд энэхүү мэдээлэл нь рүүтинг (чиглүүлэх) хүснэгттэй (''routing table'', мөн ''forwarding table'') хамтаар боловсрогддог. Рүүтэрүүд нь тус хүснэгтийг ашиглан пакетийг цааш дамжуулах интерфэйсээ сонгодог.

== Эшлэл ==
{{Reflist}}[https://web.archive.org/web/20200221205931/http://systemcarepro.net/ PC optimization software]

[[Ангилал:Компьютерын сүлжээ| ]]
[[Ангилал:Сүлжээ]]</text>
      <sha1>69worfxsabn0i4z5e182wk7upcxdl24</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873461</id>
      <parentid>873460</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T03:14:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55391-76</username>
        <id>108291</id>
      </contributor>
      <comment>sex</comment>
      <origin>873461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45488" sha1="efirxxzmt8r1p2mp44u86gqdv0q46lx" xml:space="preserve">[[Зураг:NetworkTopologies.svg|right|350px|Компьютерын сүлжээний шийдлүүд]]
'''Компьютерын сүлжээ''' гэдэг нь холболтын сувгуудыг ашиглан холбогдсон [[компьютер]], бусад мэдээллийн төхөөрөмжүүдийн (хэвлэгч, камер...) цогцолбор байгууламж кабелаар болон агаараар долгионоор холбогдож ажиллахыг хэлнэ. Компьютерын сүлжээний ачаар хоорондоо холбогдсон төхөөрөмжүүд нь мэдээллийн нөөц ба боломжуудыг хоорондоо хуваалцаж хүний бүтээмжийг өсгөж, мэдээллийг улам баяжуулж чанаржуулж өгдөг.

1960-аад оны үед Дэвшилтэт судалгааны төслүүдийн агентлаг (''Defense'' ''Advanced Research Projects Agency'', [[DARPA|ARPA]]) нь [[АНУ]]-ын батлан хамгаалах яамны хэрэглэх зориулалтаар Дэвшилтэт судалгааны төслүүдийн агентлагийн сүлжээ (''Advanced Research Projects Agency Network'', [[ARPANET]])-г эхлүүлжээ. Энэ нь дэлхийн анхны компьютерын сүлжээ байв.&lt;ref&gt;{{citeweb |title=Internet Began 35 Years Ago at UCLA with First Message Ever Sent Between Two Computers |url=http://www.engineer.ucla.edu/stories/2004/Internet35.htm |author=Chris Sutton |publisher=''[[UCLA]]'' |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080308120314/http://www.engineer.ucla.edu/stories/2004/Internet35.htm |archivedate=2008-03-08 |access-date=2010-10-14 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1960-аад оны үед хөгжүүлсэн загваруудын дагуу сүлжээг 1969 оноос хөгжүүлж эхлэжээ.

Сүлжээг төрөл бүрийн үзүүлэлтүүдээр ангилдаг.

Сүлжээ нь дараах үүргүүдтэй:9a uuurd

* ''Харилцаа холбоог бий болгох.'' Сүлжээг ашиглан хүмүүс нь [[и-мэйл]], [[Шуурхай зурвас|мессенжэр]], чаат өрөө, телефон, видео телефон яриа, видео хурал зэргийн хэрэгслүүдээр бие биентэйгээ үр ашигтайгаар, хялбараар харилцаж болно.
* ''Техник хангамжийг хамтарч хэрэглэх.'' Сүлжээнд хамрагдах компьютер бүр нь тус сүлжээнд холбоотой техник хангамжийг хэрэглэх боломжтой. Жишээлбэл, хамт хэрэглэх байдлаар тохируулсан принтерээр документ хэвлэх.
* ''Файл, өгөгдөл, мэдээллийг хамтарч хэрэглэх ([[шэйр]]).'' Сүлжээний орчинд баталгаажуулсан хэрэглэгч нь тус сүлжээний бусад компьютерүүд дахь өгөгдөл, мэдээлэлд хандах боломжтой. Хамт хэрэглэх байдлаар тохируулсан хадгалах төхөөрөмжүүд дээрх өгөгдөл, мэдээлэлд хандах явдал нь олон сүлжээний чухал онцлог болдог.
* ''Програм хангамжийг хамтарч хэрэглэх.'' Сүлжээнд холбогдсон хэрэглэгчид нь холын зайд орших компьютерүүд дээр програм ажиллуулах боломжтой.
* ''Мэдээллийг хадгалах.''
* ''Аюулгүй байдал.''
* ''Хурд.''

== Сүлжээний гүүр ==
=== Холболтын арга ===
Сүлжээнд холбогдсон төхөөрөмжүүдийг холбоход хэрэглэсэн техник хангамж, програм хангамжийн технологиудаар нь компьютерын сүлжээг ангилж болно.

Интернэт нь төхөөрөмжүүдийг физик холболтоор холбодог. Үүний тулд хаб, свич, бриж, рүүтэр зэрэг төхөөрөмжүүдийг өргөн хэрэглэдэг. Утасгүй LAN-гийн технологийг ашиглан төхөөрөмжүүдийг утасгүйгээр холбоно. Эдгээр төхөөрөмжүүд нь радио долгион буюу хэт улаан долгионы дохиог дамжууллын орчноо болгон ашигладаг. [[ITU-T]] [[G.hn]] технологи нь анхнаасаа суурилагдсан гэрийн холболтын утаснуудыг (коаксиаль кабель, телефон утасны шугам, цахилгааны шугам) ашиглан өндөр хурдны (1 гигабит/сек хүртэл) дотоод сүлжээг бүтээдэг.

=== Утасгүй холболтын технологи ===
* ''Газрын [[микро долгион]]''&amp;nbsp;– Газрын (дэлхийн) микро долгион нь газар дахь дамжуулагч, хүлээн авагчийг хэрэглэнэ. Хэрэглэх төхөөрөмж нь хиймэл дагуулын тавагтай төсөөтэй харагддаг. Газрын микро долгион нь бага гигагерцийн цар хүрээг хэрэглэдэг тул харилцаа холбоонд дамжуулагч, хүлээн авагч хоёр нь зайлшгүй бие биенийгээ харж байх ёстой. Релейн станцууд хоорондын зай нь 50 орчим километр байна. Микродолгионы антеннуудыг барилга, цамхаг, толгой, уулын дээр байршуулдаг.

* ''Холбооны [[хиймэл дагуул]]''&amp;nbsp;– хиймэл дагуулууд нь дэлхийн агаар мандлын ойлгох боломжгүй микродолгионы радиог хэрэглэдэг. Геосинхрон хиймэл дагуулуудын хувьд (GEO) нь экватороос 35'500 километр орчим өндөрт, сансарт байрлана. Дэлхийг тойрон эргэх эдгээр системүүд нь дуу, өгөгдөл, телевизийн дохиог хүлээн авч дахин дамжуулах чадвартай.

* ''Үүрэн ба PCS системүүд''&amp;nbsp;– Энэ нь хэд хэдэн радио харилцаа холбооны технологийг хэрэглэдэг. Системүүдийг өөр өөр газарзүйн бүсүүдэд хуваадаг. Газарзүйн бүс бүрд нэг бүсээс нөгөө бүсэд ярианы дохиог дахин дамжуулах үүрэгтэй нам чадлын дамжуулагч эсвэл радио релэйн антенн төхөөрөмж байна.

* ''Утасгүй LAN''&amp;nbsp;– Утасгүй дотоод сүлжээ нь тоон үүрэн холбооны технологи, нам давтамжийн радио технологитой төстэй өндөр давтамжийн радио технологийг хэрэглэдэг. Утасгүй LAN-гууд нь хязгаартай газар нутагт төхөөрөмжүүдийн хоорондын холбоог бий болгохын тулд зурвас өргөжүүлэлтийн технологийг хэрэглэнэ. Утасгүй радио долгионы технологийн нээлттэй стандартын жишээ нь IEEE юм.

* [[Хэт улаан долгионы харилцаа холбоо]] - 10 метр хүртэлх л зайнд, дундаа ямар нэг биет байхгүй тохиолдолд дохиог төхөөрөмжүүдийн хооронд дамжуулдаг.

=== Хэмжээ ===
Сүлжээг хэмжээ, цар хүрээ, үүргээр нь ихэнхдээ дотоод сүлжээ (local area network, LAN), [[wide area network]] (WAN), [[metropolitan area network]] (MAN), [[personal area network]] (PAN), [[virtual private network]] (VPN), campus area network (CAN), storage area network (SAN) гэх зэргээр ангилдаг. Эдгээр сүлжээний controller area network (CAN)-н хэрэглээ, итгэл найдварын түвшин, хандалтын эрх зэрэг зүйлс нь ялгаатай байна. Дотоод сүлжээ нь ямарваа албан байгууллагын дотоод систем, ямар нэг барилга дахь ажилчдын хэрэглээнд зориулагдсан байдаг бол WAN-гууд нь байгууллагын алслагдсан хэсгүүдийг холбосон, мөн гуравдагч байгууллагууд руу холболтуудыг оролцуулсан байж болно.

=== Функциональ холбоо хамаарал (сүлжээний архитектур) ===
Сүлжээний элемэнтүүдийн хоорондын функциональ холбоо хамаарлуудын дагуу компьютерын сүлжээг ангилж болно. Жишээлбэл, [[идэвхтэй сүлжээ]] (''active networking''), [[client–server]], [[peer-to-peer]] (workgroup)

=== Сүлжээний топологи ===
Сүлжээ

Сүлжээний архитектур

a.       Сүлжээний архитектур бүтэц : Компьютерын сүлжээ нь шаардлагатай программ хангамжаас гадна, дараах гурван үндсэн хэсгээс бүрднэ:

1. Server (хэрэгцээтэй мэдээлэлийг хадгалж буй компьютер)

2. Client (хэрэглэгч буюу сервер дээрхи мэдээлэлд хандаж буй компьютер),

3. Circuit (хэлхээ, мэдээлэл дамжуулах шугам) юм. Энэ сервер клиент хоёрынхоо алинд нь их мэдээлэл хадгалуулах, сүлжээний үйл ажиллагаанд аль нь их үүрэгтэй байх вэ гэдгийг сүлжээний архитектур (бүтэц) тодорхойлж өгнө.

b.      Логик сүлжээ: Сүлжээний бүтэц нь сүлжээн дэх төхөөрөмжүүд бие биенээсээ хэрхэн хамааралтай ажиллах логик арга замыг тодорхойлдог. Логик гэдгийн нарийн учир гэвэл сүлжээний бүтэц нь бодит тавьсан сүлжээ, кабель, холболтоос ангид, хамааралгүй байх боломжтой юм. Сүлжээний РС-үүдийг цуваагаар байрлуулаад нэг Hub-д холбосон бол тэр нь цуваа сүлжээ биш харин од маягийн сүлжээ болдог нь сүлжээний эдгээр бүтэц нь ажил үүрэг, уялдаа холбоон дээрээ суурилдагтай холбоотой.

c.       Сүлжээний архитектурын төрөл: Гурван үндсэн архитектур байдаг. Host-based буюу төвлөрсөн майнфрэйм бүхий сүлжээнд энэ толгой компьютер нь ганцаараа хамаг ажлыг хийдэг, Client-based сүлжээнд клиент буюу хэрэглэгчийн компьютер нь голлох үүрэгтэй байдаг бол, Client-server сүлжээнд клиент, сервер аль аль нь ажлаа хувааж хийнэ. Дээр дурьдсан ёсоор өнөөдрийн байдлаар Client-serүer бүтэцтэй сүлжээ нь илүү их өргөнөөр хэрэглэгдэж байна. Харин ерөөсөө сервергүй, дан клиент компьютеруудыг хооронд нь холбож үүсгэсэн сүлжээг peer-to-peer сүлжээ гэж нэрлэдэг. Жижиг бизнес, гэр ахуйн хэмжээнд хэрэглэгдэж буй ихэнх сүлжээ peer-to-peer бүтэцтэй байна.

2.      Сүлжээний топологи: Компьютерын сүлжээнүүдийг сүлжээг тулгуурлаж бүтээсэн топологийн дагуу ангилж болно, үүнд, шугаман топологи, одон топологи, цагираган топологи, торон топологи. Сүлжээний топологи гэдэг нь сүлжээн дахь төхөөрөмжүүд логик холбоо хамаарлынхаа хувьд, физик холболт хамааралгүйгээр, хэрхэн холбогдсон байдал юм. Сүлжээний компьютерүүд нь физик байршлаараа шугаман байдлаар тавигдан хабад холбогдсон байлаа ч гэсэн эдгээрийг шугаман бус одон топологитой байна гэнэ. Ийнхүү сүлжээний харагдац, ажиллагааны онцлог нь өөр байдаг юм.

a.       Цагираг: Төхөөрөмжүүд нь хоорондоо битүү цагираг үүсгэх маягаар холбогдож энэ топологийг үүсгэдэг. Терминатор шаардлагагүй. Өгөгдлийн дамжуулалт нь зөвхөн нэг чиглэлд хийгдэнэ. Зарим тохиолдолд хос кабель ашиглан хоёр чиглэлээр зохион байгуулагдсан байдаг. Энд өгөгдлийн дамжуулалт нь маркер гэгдэх тусгай багцыг ашиглаж явуулдаг, төхөөрөмжүүд нь бүгд тэгш эрхтэй оролцдог. Өмнөх хоёр топологиос ялгаатай нь идэвхтэй топологи юм. Кабельд холбоотой төхөөрөмж бүр репитерийн үүргийг гүйцэтгэнэ. Нэг төхөөрөмж ажиллахаа боливол сүлжээ ажиллахаа болино. Маркер нь нэг төхөөрөмжөөс нөгөө рүү нэг чиглэлд байнга дамжуулагдаж байдаг бөгөөд өгөгдөл дамжуулахыг хүссэн төхөөрөмж уг маркерт өөрийн болон хүлээн авагчийн хаяг, өгөгдлийг байрлуулаад цааш дамжуулдаг. Дараа дараагийн төхөөрөмж бүр хүлээн авагчийн хаягийг өөрийн хаягтай харьцуулан шалгах ба хэрэв хаягууд нь давхцаж байвал маркераас өгөгдлийг хуулан авч оронд нь хүлээж авсанаа мэдэгдсэн мэдээллийг байрлуулж хүлээн авагчийн хаягийг өөрчлөөд цааш нь дамжуулдаг. Ингээд анхны илгээгчдээ ирмэгцээ нэг бол чөлөөлөгдөнө эсвэл дахин өгөгдлийн дамжуулалтанд ашиглагдана. Харин хүлээн авагч олдохгүй байвал маркер анхны илгээгч төхөөрөмжөөр чөлөөлөгдөнө.

b.      Уялдсан сүлжээ: Mesh topology Mesh загвар. Mesh сүлжээний байрлал бусад сүлжээг бодвол тэсвэртэй, илүү өндөр өртөгтэй. Энэ байрлалын компьютерүүд өөрийн сүлжээний бусад бүх компьютертэй нэг бүрчлэн холбогддог. Төвөгтэй хэлбэр дүрстэй. Техник хангамжийн талаас кабель илүү ихийг шаарддаг учир үнэ өртөг ихтэй байдаг. Mesh байрлал сүлжээний аль ч хэсэгт шууд хандах боломжийг бүх компьютерт олгодог.

c.       Одон топологи Бүх төхөөрөмжүүд нь кабелийн сегментүүдийн тусламжтайгаар холболтын төхөөрөмжид холбогддог. Дурын хоёр төхөөрөмжийн хоорондох өгөгдөлийн дамжуулалт холболтын төхөөрөмж (switching)-ээр дамжуулагддаг. Тухайн агшинд зөвхөн хоёр төхөөрөмжийн хооронд холбоо тогтоох чадвартай. Онцлог нь өгөгдлийн дамжуулалтыг нэг цэг дээр төвлөрүүлж удирдах боломжтой болдог. Кабелийн сегментэд терминатор хэрэглэдэггүй.

d.      Салаа топологи Угсарч суурилуулахад хялбар энгийн. Салаа топологиор холбогдсон төхөөрөмжүүд нь өгөгдлийг дамжуулахдаа түгээгүүр гэж нэрлэгдэх гол кабелийг өрсөлдөж эзлэж авдаг. Ийм учраас энэ топологийг өрсөлдөх топологи гэж мөн нэрлэдэг. Өгөгдөл дамжуулалтыг амжилттай алдаагүй гүйцэтгэж байхын тулд төхөөрөмжүүд нь дамжуулалтыг эхлэхээс өмнө кабелийн төлөвийг, гүйцэтгэж дууссаны дараа кабелийн төлөвийг шалгаж байдаг. Хэрэв тухайн агшинд аль нэг төхөөрөмж түгээгүүр кабелийг эзэмшиж байвал бусад нь тодорхой хугацааны завсарлагаатайгаар хүлээж байдаг.
Түгээгүүр кабелийн урт тодорхой хязгаарын урттай байдаг. Бусад бүх түгээгүүрийн системийн адил түгээгүүр кабелийн хоёр төгсгөлд терминаторыг холбож өгдөг. Салаа топологи нь идэвхгүй топологид хамаарна.

e.       Tree(мод)топологи Энэ топологи нь өөр хоорондоо Bus схемээр холбогдсон бүлэг Star схемээс тогтоно. Ө.х Trunk буюу суурь шугамыг бид модтой төсөөлж болно. Харин түүнээс салбарлаж гарсан Star топологиудыг түүний мөчрүүдтэй зүйрлэж болно. Хэрвээ суурь шугам гэмтвэл сүлжээ бүхэлдээ ажиллагаанаас гарна. Гэхдээ нэг мөчир нь ө.х нэг Star схем нь дотроо ажилласан хэвээр байна. Жижиг газар, байгууллагад ийм схем тохиромжгүй. Харин их дээд сургууль, коллеж гэх мэт газруудынтом хүрээтэй, олон салаатай сүлжээнд тохиромжтой.

== Физик цар хүрээний хувьд сүлжээг ангилах ==
Компьютерын сүлжээний түгээмэл төрлүүдийг хэмжээгээр нь ангилж болно.

=== Local area  network, Дотоод сүлжээ ===
[[Дотоод сүлжээ]] (local area network, LAN) нь гэр, сургууль, компьютерын лаборатори, оффисийн барилга, ойр ойр зайтай барилгуудын цогц гэх зэргийн жижиг хэмжээний газарзүйн бүсэд компьютер, бусад төхөөрөмжүүдийг холбодог сүлжээ юм. Сүлжээн дахь бүх компьютер, төхөөрөмж нь зангилаа байна. Өнөөгийн утастай LAN-гууд нь ихэнхдээ Интернэт технологиор хийгдсэн байдаг ч [[ITU-T]] [[G.hn]] гэх зэрэг шинэ стандартуудын тусламжтайгаар коаксиаль, телефон утасны шугам, цахилгаан шугам зэрэг гэрт аль хэдийнэ суурилагдсан утсуудаар утастай LAN бүтээж болно.&lt;ref&gt;[http://www.itu.int/ITU-T/newslog/New+Global+Standard+For+Fully+Networked+Home.aspx New global standard for fully networked home], ITU-T Press Release&lt;/ref&gt;

[[Файл:NETWORK-Library-LAN.png|thumb|Номын сангийн түгээмэл сүлжээний загвар, топологи нь мод хэлбэрийн байх ба хэрэглэгчдийн нөөц, мэдээлэлд хандах явдал нь хязгаарлагдсан байна.]]

Холбогдсон бүх төхөөрөмж нь өөр өөр дэд сүлжээнд (subnet, зурагт өөр өөр өнгөөр харуулав) хандах тул бүгд сүлжээний түвшинд (3-р түвшин) ажиллах ёстой. Төхөөрөмжүүдтэй 10/100 Мбит/с-н Этернэт холболттой, төв рүүтэртэй Гигабит Этернэтийн холболттой номын сан дахь төхөөрөмжүүд нь зөвхөн Этернэтийн интерфэйстэй ба [[Интернэт протокол|IP]]-г ойлгох ёстой тул &quot;3-р түвшний свич&quot; гэж нэрлэх боломжтой. Гэхдээ эдгээрийг хандалтын рүүтэр гэх нь илүү оновчтой. Хамгийн дээр байгаа рүүтэр нь Интернэт болон сургуулийн сүлжээний хэрэглэгчдийн хандалтын рүүтэрүүд рүү холбодог түгээлтийн рүүтэр.

WAN-гуудтай харьцуулахад, LAN-гуудын онцлог нь өгөгдөл дамжуулах өндөр хурд, газарзүйн жижиг цар хүрээ, телехолбооны түрээслэгдсэн  шугам хэрэглэдэггүйд оршино. Өнөөгийн Этернэт буюу бусад [[IEEE 802.3]] LAN-гийн технологиуд нь 10 гигабит/сек хүртэлх хурдад ажилладаг. Үүнийг өгөгдөл дамжуулах хурд гэнэ. Өнөө үед IEEE нь 40, 100 гигабит/сек-н стандартчлал дээр ажиллаж байна.&lt;ref&gt;[http://www.ieee802.org/3/ba/ IEEE P802.3ba 40Gb/s and 100Gb/s Ethernet Task Force]&lt;/ref&gt;

==== Personal area network, Хувийн сүлжээ ====
[[Personal area network]] буюу Хувийн сүлжээ (PAN) нь тодрхой хувь хүнд ойр байрлах компьютер, төхөөрөмжүүдийг холбосон сүлжээ. PAN-д персонал компьютер, принтер, факс, телефон утас, PDA, видео тоглоом тоглох төхөөрөмж гэх мэт нь орж болно. PAN-д утастайгаар, утасгүйгээр холбогдсон байж болно. PAN-гийн цар хүрээ нь ихэнх тохиолдолд 10 метр орчим л байдаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://searchmobilecomputing.techtarget.com/sDefinition/0,,sid40_gci546288,00.html |title=Archive copy |access-date=2010-10-15 |archive-date=2009-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090924120230/http://searchmobilecomputing.techtarget.com/sDefinition/0,,sid40_gci546288,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Утастай PAN-ийн хувьд USB, Firewire зэргээр холбодог бол утасгүй PAN сүлжээнд Bluetooth, хэт улаан долгионы холбоог хэрэглэдэг.

==== Home area network, Гэрийн сүлжээ ====
[[Home area network]] буюу Гэрийн сүлжээг (HAN) гэрийн орчинд хэрэглэгдэх төхөөрөмжүүдийг холбоход хэрэглэнэ. Эдгээрт персонал компьютер, жижиг багаж төхөөрөмж, принтер зэрэг орж болдог. Ийм төрлийн сүлжээний нэг гол үүрэг нь Интернэтийг хувааж хэрэглэх (CATV эсвэл DSL гэх мэт бродбэнд) функц юм. HAN-г мөн Office area network буюу Оффисийн сүлжээ (OAN) гэдэг.

=== Wide area network, Өргөн бүсийн сүлжээ ===
[[Wide area network]] буюу Өргөн бүсийн сүлжээ (WAN) нь хот, улс, эсвэл бүр тив дамнан орших компьютерын маш өргөн хүрээтэй сүлжээ юм. Холболтын сувагт нь телефон утасны шугам, кабель, агаараар цацах долгион гээд маш олон төрлийн дамжууллын орчин нийлж багтаж болно. WAN нь ихэнх тохиолдолд түгээмэл үйлчилгээ үзүүлэгч байгууллага (жишээ нь телефон компани), компаниудын сувгийг хэрэглэдэг. WAN-гийн технологи нь [[OSI загвар]]ын доод гурван түвшинд ажилладаг: [[физик түвшин]], [[өгөгдөл холболтын түвшин]], [[сүлжээний түвшин]].

=== Metropolitan area network, Хотын сүлжээ ===
[[Metropolitan area network]] буюу Хотын сүлжээ (MAN) нь хот буюу томоохон цогцолборын цар хүрээтэй компьютерын сүлжээ.
[[Файл:EPN Frame-Relay and Dial-up Network.svg|thumb|upright=1.5|[[Frame relay]] WAN холболт болон dialup remote access-с бүтсэн EPN-ий жишээ]]
[[Файл:Virtual Private Network overview.svg|thumb|upright=1.5|3 оффис, холын хэрэглэгчдийг холбосон VPN-ий жишээ]]
==== Enterprise private network, Байгууллагын хувийн сүлжээ ====
[[Enterprise private network]] буюу Байгууллагын хувийн сүлжээ нь компаний өөр өөр барилга, цэгүүдийг холбон компьютерын нөөцийг хамт хэрэглэх зорилготой сүлжээ.

==== Virtual private network, Виртуаль хувийн сүлжээ ====
[[Virtual private network]] буюу Виртуаль хувийн сүлжээ (VPN) гэж төхөөрөмжүүд хоорондын холболтыг физик утсуудын оронд том сүлжээнд (жишээ нь Интэрнэтэд) байгаа чөлөөт холболт, виртуаль хэлхээ хангадаг сүлжээг хэлнэ.

Ийм үед виртуаль сүлжээний өгөгдөл холболтын түвшний протоколууд нь том сүлжээний дундуур туннельдсан (tunnel) гэдэг. VPN-ий өргөн хэрэглээний жишээ гэвэл Интернэтийн дундуур аюулгүй байдал хангагдсан холбоог үүсгэх байдаг ч тус сүлжээнд баталгаажуулалт (authentication), агуулгын шифрлэлт (content encryption) гэх зэрэг аюулгүй байдлыг хангасан илэрхий шийдлүүд байх албагүй. Жишээлбэл VPN-ий тусламжтайгаар өндөр аюулгүй байдлыг ханган нэгэн сүлжээгээр явах өөр өөр хэрэглэгчдийн бүлгийн өгөгдлийн урсгалыг салгахад хэрэглэж болно. 

VPN нь хамгийн өндөр үйлчилгээг хангах гэсэн, эсвэл VPN хэрэглэгч, VPN үйлчилгээг хангагчийн хооронд тохиролцсон SLA (service level agreement, үйлчилгээний түвшний гэрээ)-гаар тохиролцсон үйлилгээний төлөвтэй байж болно. Ихэнх тохиолдолд VPN-үүд нь халз холболтоос илүү нарийн топологитой байдаг.

==== Internetwork, Сүлжээ хоорондын сүлжээ ====
[[Internetwork]] буюу сүлжээ хоорондын сүлжээ нь ижил замчлах/рүүтинг технологитой нэг буюу түүнээс олон хувийн сүлжээг рүүтэрийн тусламжтайгаар холбосон сүлжээ юм. Интернэт нь олон Internetwork-уудын нийлбэр байдгаас нэрийг нь товчилж Интернэт гэнэ.

=== Суурь сүлжээ ===
==== Global area network, Дэлхийн сүлжээ ====
[[Global area network]] буюу Дэлхийн сүлжээ (GAN) нь хөдөлгөөнт харилцаа холбоог тодорхойгүй тооны утасгүй LAN, хиймэл дагуулын үйлчилгээ хамрах бүс гэх мэт цар хүрээтэй бүсэд олгох зориулалттай сүлжээ юм. Хөдөлгөөнт холбооны хамгийн чухал авч үзэх асуудал бол нэг хангалтын бүсээс нөгөө рүү хэрэглэгчийн харилцаа холбоог шилжүүлэх явдал юм. IEEE Project 802-т үүнийг дэлхий дээрх утасгүй LAN-гуудын дарааллаар гүйцэтгэнэ гэсэн байдаг.&lt;ref&gt;[http://grouper.ieee.org/groups/802/20/ Mobile Broadband Wireless connections (MBWA)]&lt;/ref&gt;

==== Интернэт ====
[[Интернэт]] нь дэлхий даяарх засгийн газрийн, сургуулийн, компанийн, нийтийн, хувийн компьютерын сүлжээнүүдийг холбосон систем юм. [[TCP/IP]]-н сүлжээний технологиуд дээр тулгуурлагдсан байдаг. Интернэт нь АНУ-ын Батлан хамгаалах яамны DARPA-гийн бүтээн хөгжүүлсэн [[ARPANET]]-н залгамжлагч юм. Мөн World Wide Web (WWW)-н харилцаа холбооны суурь болж өгдөг.

Интернэтэд оролцдог төхөөрөмж, хэрэглэгчид нь TCP/IP-тай нийцэжу ажиллах хэдэн зуун бичигдсэн, (ихэнхдээ стандартчлагдсан) төрөл бүрийн протоколууд болон [[IANA]] (''Internet Assigned Numbers Authority'', Интернэтийн оноогдсон тоонуудын захиргаа) ба хаягийн регистрүүдийн удирдан явуулсан, [[IP хаяг]]уудын хаяглалтийн системийг хэрэглэдэг. [[Border Gateway Protocol]] (BGP)-н тусламжтайгаар үйлчилгээ үзүүлэгч компаниуд болон томоохон байгууллага компаниуд нь өөрсдийн хаяглалтын зайнд хүрэх талаар ([[рүүтинг]]) мэдээлэл солилцдог ба дэлхий даяарх холболтын замын торыг бүтээдэг.

==== Интранэт ба экстранэт ====
Интранэт ба экстранэт нь компьютерын сүлжээний (ихэнхдээ дотоод сүлжээний) хэсэг буюу залгаа хэсгүүд юм.

Интранэт гэдэг нь Интернэт протокол болон үүн дээр тулгуурласан вэб хөтөч, файл дамжуулах програм г.м. хэрэгслүүдийг ашигласан, ганц захиргааны нэгжийн удирдлага доорх сүлжээнүүдийн цогц. Тус захиргааны нэгж нь интранэтийг тодорхой зөвшөөрөлтэй хэрэглэгчдээс бусад бүх хэрэглэгчдээс хаана. Интранэт нь байгууллагын дотоод сүлжээ байх нь түгээмэл. Байгууллагын мэдээллийг хэрэглэгчдэд хангахын тулд интранэтүүд нь ихэнх үед ядаж ганц вэб сервэртэй байна.

Экстранэт нь ганц байгууллага, нэгжийн цар хүрээтэй, мөн өөр байгууллага буюу нэгжийн (ихэнхдээ найдвартай) сүлжээтэй хязгаарлагдман холболттой сүлжээ юм. Жишээлбэл компанийн үйлчлүүлэгчидэд интранэтийн зарим хэсэгт хандах эрх олгож болох ч аюулгүй байдлын үүднээс харвал үйлчилүүлэгдийг ''найдвартай'' хэмээн үзэхгүй байж болно. Техник талаас авч үзвэл экстранэтийг CAN, MAN, WAN, эсвэл өөр сүлжээний төрөлд багтааж болно. Харин эксранэт нь гадаад сүлжээтэй ядаж ганц холболттой байх тул ганц LAN-гаас тогтож болохгүй.

==== Overlay network, Бүрхэх сүлжээ ====
[[Overlay network]] гэдэг нь өөр сүлжээний дээгүүр тавигдсан виртуаль компьютерын сүлжээ. Бүрхүүл сүлжээ дахь төхөөрөмжүүд нь виртуаль буюу логик холболтуудаар холбогдох ба эдгээр замууд нь доод талын сүлжээний хэд хэдэн физик холболтод харгалзаж болно.
[[Файл:Network Overlay.svg|thumb|upright=1.5|Overlay network-н жишээ: Шилэн кабель дээгүүр SONET дээгүүр IP]]
Жишээлбэл олон төрлийн [[P2P]] сүлжээнүүд нь Интернэт дээгүүр ажилладаг виртуаль холболтууд байдлаар зохиогдсон байдаг тул overlay сүлжээ юм. Интернэт нь анх телефон утасны сүлжээ дээгүүр ажилладаг overlay сүлжээ байдлаар хийгдсэн байна.&lt;ref&gt;D. Andersen, H. Balakrishnan, M. Kaashoek, and [[Robert Tappan Morris|R. Morris]].  {{Webarchiv|url=http://nms.csail.mit.edu/ron/ |wayback=20210225060024 |text=Resilient Overlay Networks |archiv-bot=2026-02-22 07:15:52 InternetArchiveBot }}.  In Proc. ACM SOSP, Oct. 2001.&lt;/ref&gt;

Компьютерын сүлжээнүүд модем ашиглан телефон утасны шугам дээгүүр ажилладаг, өгөгдөл дамжуулах сүлжээ байхгүй үеийн сүлжээний эхлэл үеэс л overlay сүлжээ байсаар иржээ.

Өнөө үед IP хаягаар тодорхойлоогүй цэгүүд рүү мессежийг замчлах боломжийг олгохын тулд Интернэт дээр тулгуурласан overlay сүлжээг байгуулдаг. Жишээлбэл [[DHT]]-үүд нь тодорхой логик хаягтай, IP хаяг нь урьдаас мэдэгдээгүй зангилаа руу мессежийг замчлахад хэрэглэгддэг.

Интернэтийн замчилгааг сайжруулахад overlay сүлжээг ашиглах санал тавигдсан байна. Жишээ нь илүү өндөр чанартай стрийминг медиаг бий болгоход QoS (quality of service, үйлчилгээний чанар)-н баталгааг хэрэглэх боломжтой гэжээ. Нөгөө талаас, [[ISP]]-нүүдийн хамтын ажиллагаагүйгээр цэсийн зангилаануудад overlay протоколын програм хангамжийг ажлуулах замаар overlay сүлжээг нэмэгдүүлэн байгуулж болно. Overlay сүлжээ нь хоёр overlay зангилаа хооронд доод талын сүлжээгээр пакетуудыг хэрхэн замчлах талаар хянаж чадахгүй ч зорьсон газар руугаа хүрэх хүртлээ мессеж нь overlay зангилаануудын ямар дарааллаар дамжихыг удирдаж чадна.

Жишээ гаргахад, Akamai Technologies нь агуулгын баталгаатай, ашигтай хүргэлтийг хангадаг ([[multicast]]-н төрөл) overlay сүлжээг эрхлэн явуулдаг. Академик судалгааны хувьд Multicast-д [http://esm.cs.cmu.edu/End system Multicast]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ба Overcast; хатуужил сайтай рүүтингд RON (Resilient Overlay Network, хатуужилтай overlay сүлжээ); үйлчилгээний чанарын баталгааг OverQoS-р хийж байна.

== Техник хангамжийн үндсэн бүрэлдэхүүн ==
Сүлжээний зангилаануудыг хооронд нь холбохын зориулалттай үндсэн техник хангамж бүх сүлжээнд байдаг. Үүнд, Сүлжээний интерфэйсийн карт буюу Сүлжээний карт (''network interface card'', NIC), Бриж буюу Гүүр, Хаб, Свич, Рүүтэр буюу Замчлагч орно. Үүний зэрэгцээ тус үндсэн техник хангамжийг хооронд нь холбох арга хэрэгтэй (энэ нь ихэнх үед [[Категори 5 кабель|Категори 5 UTP кабель]] байна). Cat5-аас гадна микродолгионон холболт ([[IEEE 802.12]]), шилэн кабель хэрэглэж болно.

=== Сүлжээний интерфэйсийн карт ===
[[Сүлжээний карт]] (өөрөөр сүлжээний адаптэр, сүлжээний интерфэйсийн карт ч гэдэг) нь компьютерын сүлжээгээр компьютерүүд хоорондоо харилцах боломжийг олгодог техник хангамж юм. Энэ нь сүлжээний орчин руух физик хандалтыг олгодог ба [[MAC хаяг]]ыг хэрэглэн доод түвшний хаяглах системийг бүрдүүлнэ.

=== Рипийтэр/Давтагч ===
Рипийтэр нь дохиог хүлээн аваад хэрэггүй шуугианыг арилгаж, дахин генерацлаж, илүү өндөр чадлын түвшинд буюу саадын нөгөө тал руу дахин дамжуулдаг (ийнхүү дохио нь сулралгүйгээр илүү урт зайг туулах боломжтой болно) [[электроник]]ийн төхөөрөмж юм. Мушгиа кабелиар хийгдсэн Этернэт сүлжээний хувьд 100 метрээс хэтрэх кабельд рипийтэрийг ашиглах шаардлагатай. Рипийтэр нь OSI загварын физик түвшинд ажилладаг.

=== Хаб ===
[[Сүлжээний хаб]] нь олон порттой, ирсэн пакетийг бүх порт руугаа шууд цацдаг төхөөрөмж. Ингэх үед фрэймийн зорьсон хаяг нь broadcast хаяг руу солигдохгүй. Гантуяа&lt;ref&gt;{{Cite book
 | last = Pountain
 | first = Dick
 | authorlink =
 | coauthors =
 | title = The New Penguin Dictionary of Computing
 | publisher = Penguin Books
 | year= 2001
 | location = New York
 | url =https://archive.org/details/newpenguindictio0000poun_w9c5
 | doi =
 | isbn = 0-14-051-4376
}}&lt;/ref&gt; Хаб нь OSI загварын физик түвшинд ажиллана.

=== Бриж/Гүүр ===
[[Сүлжээний бриж]] нь OSI загварын өгөгдөл холболтын түвшинд (2-р түвшин) сүлжээний сегментүүдийг холбодог. Бриж нь ирсэн портоос бусад бүх порт руу өгөгдлийг цацна. Гэхдээ хабаас ялгаатай нь [[MAC хаяг]]уудыг аль портод байгааг тогтоож авдаг. Иймд нэгэнт порт, хаягийг нийцүүлсэний дараа тэрхүү хаяг руу явуулсан өгөгдлийг зөвхөн тохирох портод дамжуулна.

Портууд дээр ирсэн фрэймүүдийн эх үүсвэр хаягийг ажигласны үр дүнд брижүүд нь порт, хаягуудыг нийцүүлдэг. Портод фрэйм ирсний дараа эх үүсвэр хаяг нь хадгалагдан, бриж нь тус MAC хаягийг ирсэн порттой холбоотой гэж үзнэ. Мэдэгдэхгүй байсан зорьсон хаягтай фрэйм ирэхэд бриж нь ирсэн портоос бусад бүх порт руу фрэймийг цацдаг.

Брижүүд гурван үндсэн төрөлд хуваагдана:
* Local bridge: LAN-гуудыг шууд холбоно.
* Remote bridge: LAN-гууд хооронд WAN-г бүтээхэд хэрэглэгддэг. Ийм төрлийн брижэд холболт нь эцсийн сүлжээнээс уда.

=== Свич ===
[[Свич]] нь OSI загварын хоёрдугаар түвшний фрэймүүдийг MAC хаягаар нь портууд хооронд урагш дамжуулж, шүүдэг төхөөрөмж юм.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.webopedia.com/TERM/s/switch.html
|title=Define switch.
|publisher=www.webopedia.com
|accessdate=2012-04-08
|archive-date=2020-01-19
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200119100044/https://www.webopedia.com/TERM/S/switch.html
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

Свичийн хабаас ялгаатай нь холбоо явагдах ёстой портууд хооронд л фрэймүүдийг дамжуулдаг. Свич нь мөргөлдөөний талбарыг задалдаг ч өөрийгөө цацалтын талбар гэдэг. Тус төхөөрөмж нь фрэймүүдийг MAC хаягаар нь дамжуулдаг. Свичэд ихэвчлэн маш олон тооны порт байх бөгөөд төхөөрөмжүүдэд одон топологийг байгуулах ба нэмэлт свичүүдийг холбох боломжтой болгоно.&lt;ref&gt;
{{cite web
|url=http://networkbits.net/lan-components/local-area-network-lan-basic-components/
|title=Basic Components of a Local Area Network (LAN)
|publisher=NetworkBits.net
|accessdate=2008-04-08
}}&lt;/ref&gt;

Зарим свичүүд нь 3-р түвшний хаяглалт, эсвэл өөр логик түвшнүүдийн хувьд рүүтинг хийх чадвартай бөгөөд эдгээрийг олон түвшинт свич (multi-layer switch) гэнэ. Худалдаанд свич гэсэн үгийг хаяг, ачаалал, агуулгаар нь өгөгдлийг  ангилж дамжуулдаг рүүтэр, бриж, URL заагч гэх мэт төхөөрөмжүүдийг илэрхийлэхэд ашиглах тохиолдол бий.

=== Рүүтэр/Замчлагч/Чиглүүлэгч ===
[[Рүүтэр]] буюу Замчлагч, Чиглүүлэгч нь OSI загварын 3-р түвшний мэдээллийг боловсруулж ашиглан пакетуудыг сүлжээ хооронд дамжуулдаг төхөөрөмж юм. Олон тохиолдолд энэхүү мэдээлэл нь рүүтинг (чиглүүлэх) хүснэгттэй (''routing table'', мөн ''forwarding table'') хамтаар боловсрогддог. Рүүтэрүүд нь тус хүснэгтийг ашиглан пакетийг цааш дамжуулах интерфэйсээ сонгодог.

== Эшлэл ==
{{Reflist}}[https://web.archive.org/web/20200221205931/http://systemcarepro.net/ PC optimization software]

[[Ангилал:Компьютерын сүлжээ| ]]
[[Ангилал:Сүлжээ]]</text>
      <sha1>efirxxzmt8r1p2mp44u86gqdv0q46lx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873464</id>
      <parentid>873461</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T03:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-55391-76|~2026-55391-76]] ([[User talk:~2026-55391-76|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Zorigt|Zorigt]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ.</comment>
      <origin>864954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45479" sha1="69worfxsabn0i4z5e182wk7upcxdl24" xml:space="preserve">[[Зураг:NetworkTopologies.svg|right|350px|Компьютерын сүлжээний шийдлүүд]]
'''Компьютерын сүлжээ''' гэдэг нь холболтын сувгуудыг ашиглан холбогдсон [[компьютер]], бусад мэдээллийн төхөөрөмжүүдийн (хэвлэгч, камер...) цогцолбор байгууламж кабелаар болон агаараар долгионоор холбогдож ажиллахыг хэлнэ. Компьютерын сүлжээний ачаар хоорондоо холбогдсон төхөөрөмжүүд нь мэдээллийн нөөц ба боломжуудыг хоорондоо хуваалцаж хүний бүтээмжийг өсгөж, мэдээллийг улам баяжуулж чанаржуулж өгдөг.

1960-аад оны үед Дэвшилтэт судалгааны төслүүдийн агентлаг (''Defense'' ''Advanced Research Projects Agency'', [[DARPA|ARPA]]) нь [[АНУ]]-ын батлан хамгаалах яамны хэрэглэх зориулалтаар Дэвшилтэт судалгааны төслүүдийн агентлагийн сүлжээ (''Advanced Research Projects Agency Network'', [[ARPANET]])-г эхлүүлжээ. Энэ нь дэлхийн анхны компьютерын сүлжээ байв.&lt;ref&gt;{{citeweb |title=Internet Began 35 Years Ago at UCLA with First Message Ever Sent Between Two Computers |url=http://www.engineer.ucla.edu/stories/2004/Internet35.htm |author=Chris Sutton |publisher=''[[UCLA]]'' |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080308120314/http://www.engineer.ucla.edu/stories/2004/Internet35.htm |archivedate=2008-03-08 |access-date=2010-10-14 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1960-аад оны үед хөгжүүлсэн загваруудын дагуу сүлжээг 1969 оноос хөгжүүлж эхлэжээ.

Сүлжээг төрөл бүрийн үзүүлэлтүүдээр ангилдаг.

Сүлжээ нь дараах үүргүүдтэй:
* ''Харилцаа холбоог бий болгох.'' Сүлжээг ашиглан хүмүүс нь [[и-мэйл]], [[Шуурхай зурвас|мессенжэр]], чаат өрөө, телефон, видео телефон яриа, видео хурал зэргийн хэрэгслүүдээр бие биентэйгээ үр ашигтайгаар, хялбараар харилцаж болно.
* ''Техник хангамжийг хамтарч хэрэглэх.'' Сүлжээнд хамрагдах компьютер бүр нь тус сүлжээнд холбоотой техник хангамжийг хэрэглэх боломжтой. Жишээлбэл, хамт хэрэглэх байдлаар тохируулсан принтерээр документ хэвлэх.
* ''Файл, өгөгдөл, мэдээллийг хамтарч хэрэглэх ([[шэйр]]).'' Сүлжээний орчинд баталгаажуулсан хэрэглэгч нь тус сүлжээний бусад компьютерүүд дахь өгөгдөл, мэдээлэлд хандах боломжтой. Хамт хэрэглэх байдлаар тохируулсан хадгалах төхөөрөмжүүд дээрх өгөгдөл, мэдээлэлд хандах явдал нь олон сүлжээний чухал онцлог болдог.
* ''Програм хангамжийг хамтарч хэрэглэх.'' Сүлжээнд холбогдсон хэрэглэгчид нь холын зайд орших компьютерүүд дээр програм ажиллуулах боломжтой.
* ''Мэдээллийг хадгалах.''
* ''Аюулгүй байдал.''
* ''Хурд.''

== Сүлжээний гүүр ==
=== Холболтын арга ===
Сүлжээнд холбогдсон төхөөрөмжүүдийг холбоход хэрэглэсэн техник хангамж, програм хангамжийн технологиудаар нь компьютерын сүлжээг ангилж болно.

Интернэт нь төхөөрөмжүүдийг физик холболтоор холбодог. Үүний тулд хаб, свич, бриж, рүүтэр зэрэг төхөөрөмжүүдийг өргөн хэрэглэдэг. Утасгүй LAN-гийн технологийг ашиглан төхөөрөмжүүдийг утасгүйгээр холбоно. Эдгээр төхөөрөмжүүд нь радио долгион буюу хэт улаан долгионы дохиог дамжууллын орчноо болгон ашигладаг. [[ITU-T]] [[G.hn]] технологи нь анхнаасаа суурилагдсан гэрийн холболтын утаснуудыг (коаксиаль кабель, телефон утасны шугам, цахилгааны шугам) ашиглан өндөр хурдны (1 гигабит/сек хүртэл) дотоод сүлжээг бүтээдэг.

=== Утасгүй холболтын технологи ===
* ''Газрын [[микро долгион]]''&amp;nbsp;– Газрын (дэлхийн) микро долгион нь газар дахь дамжуулагч, хүлээн авагчийг хэрэглэнэ. Хэрэглэх төхөөрөмж нь хиймэл дагуулын тавагтай төсөөтэй харагддаг. Газрын микро долгион нь бага гигагерцийн цар хүрээг хэрэглэдэг тул харилцаа холбоонд дамжуулагч, хүлээн авагч хоёр нь зайлшгүй бие биенийгээ харж байх ёстой. Релейн станцууд хоорондын зай нь 50 орчим километр байна. Микродолгионы антеннуудыг барилга, цамхаг, толгой, уулын дээр байршуулдаг.

* ''Холбооны [[хиймэл дагуул]]''&amp;nbsp;– хиймэл дагуулууд нь дэлхийн агаар мандлын ойлгох боломжгүй микродолгионы радиог хэрэглэдэг. Геосинхрон хиймэл дагуулуудын хувьд (GEO) нь экватороос 35'500 километр орчим өндөрт, сансарт байрлана. Дэлхийг тойрон эргэх эдгээр системүүд нь дуу, өгөгдөл, телевизийн дохиог хүлээн авч дахин дамжуулах чадвартай.

* ''Үүрэн ба PCS системүүд''&amp;nbsp;– Энэ нь хэд хэдэн радио харилцаа холбооны технологийг хэрэглэдэг. Системүүдийг өөр өөр газарзүйн бүсүүдэд хуваадаг. Газарзүйн бүс бүрд нэг бүсээс нөгөө бүсэд ярианы дохиог дахин дамжуулах үүрэгтэй нам чадлын дамжуулагч эсвэл радио релэйн антенн төхөөрөмж байна.

* ''Утасгүй LAN''&amp;nbsp;– Утасгүй дотоод сүлжээ нь тоон үүрэн холбооны технологи, нам давтамжийн радио технологитой төстэй өндөр давтамжийн радио технологийг хэрэглэдэг. Утасгүй LAN-гууд нь хязгаартай газар нутагт төхөөрөмжүүдийн хоорондын холбоог бий болгохын тулд зурвас өргөжүүлэлтийн технологийг хэрэглэнэ. Утасгүй радио долгионы технологийн нээлттэй стандартын жишээ нь IEEE юм.

* [[Хэт улаан долгионы харилцаа холбоо]] - 10 метр хүртэлх л зайнд, дундаа ямар нэг биет байхгүй тохиолдолд дохиог төхөөрөмжүүдийн хооронд дамжуулдаг.

=== Хэмжээ ===
Сүлжээг хэмжээ, цар хүрээ, үүргээр нь ихэнхдээ дотоод сүлжээ (local area network, LAN), [[wide area network]] (WAN), [[metropolitan area network]] (MAN), [[personal area network]] (PAN), [[virtual private network]] (VPN), campus area network (CAN), storage area network (SAN) гэх зэргээр ангилдаг. Эдгээр сүлжээний controller area network (CAN)-н хэрэглээ, итгэл найдварын түвшин, хандалтын эрх зэрэг зүйлс нь ялгаатай байна. Дотоод сүлжээ нь ямарваа албан байгууллагын дотоод систем, ямар нэг барилга дахь ажилчдын хэрэглээнд зориулагдсан байдаг бол WAN-гууд нь байгууллагын алслагдсан хэсгүүдийг холбосон, мөн гуравдагч байгууллагууд руу холболтуудыг оролцуулсан байж болно.

=== Функциональ холбоо хамаарал (сүлжээний архитектур) ===
Сүлжээний элемэнтүүдийн хоорондын функциональ холбоо хамаарлуудын дагуу компьютерын сүлжээг ангилж болно. Жишээлбэл, [[идэвхтэй сүлжээ]] (''active networking''), [[client–server]], [[peer-to-peer]] (workgroup)

=== Сүлжээний топологи ===
Сүлжээ

Сүлжээний архитектур

a.       Сүлжээний архитектур бүтэц : Компьютерын сүлжээ нь шаардлагатай программ хангамжаас гадна, дараах гурван үндсэн хэсгээс бүрднэ:

1. Server (хэрэгцээтэй мэдээлэлийг хадгалж буй компьютер)

2. Client (хэрэглэгч буюу сервер дээрхи мэдээлэлд хандаж буй компьютер),

3. Circuit (хэлхээ, мэдээлэл дамжуулах шугам) юм. Энэ сервер клиент хоёрынхоо алинд нь их мэдээлэл хадгалуулах, сүлжээний үйл ажиллагаанд аль нь их үүрэгтэй байх вэ гэдгийг сүлжээний архитектур (бүтэц) тодорхойлж өгнө.

b.      Логик сүлжээ: Сүлжээний бүтэц нь сүлжээн дэх төхөөрөмжүүд бие биенээсээ хэрхэн хамааралтай ажиллах логик арга замыг тодорхойлдог. Логик гэдгийн нарийн учир гэвэл сүлжээний бүтэц нь бодит тавьсан сүлжээ, кабель, холболтоос ангид, хамааралгүй байх боломжтой юм. Сүлжээний РС-үүдийг цуваагаар байрлуулаад нэг Hub-д холбосон бол тэр нь цуваа сүлжээ биш харин од маягийн сүлжээ болдог нь сүлжээний эдгээр бүтэц нь ажил үүрэг, уялдаа холбоон дээрээ суурилдагтай холбоотой.

c.       Сүлжээний архитектурын төрөл: Гурван үндсэн архитектур байдаг. Host-based буюу төвлөрсөн майнфрэйм бүхий сүлжээнд энэ толгой компьютер нь ганцаараа хамаг ажлыг хийдэг, Client-based сүлжээнд клиент буюу хэрэглэгчийн компьютер нь голлох үүрэгтэй байдаг бол, Client-server сүлжээнд клиент, сервер аль аль нь ажлаа хувааж хийнэ. Дээр дурьдсан ёсоор өнөөдрийн байдлаар Client-serүer бүтэцтэй сүлжээ нь илүү их өргөнөөр хэрэглэгдэж байна. Харин ерөөсөө сервергүй, дан клиент компьютеруудыг хооронд нь холбож үүсгэсэн сүлжээг peer-to-peer сүлжээ гэж нэрлэдэг. Жижиг бизнес, гэр ахуйн хэмжээнд хэрэглэгдэж буй ихэнх сүлжээ peer-to-peer бүтэцтэй байна.

2.      Сүлжээний топологи: Компьютерын сүлжээнүүдийг сүлжээг тулгуурлаж бүтээсэн топологийн дагуу ангилж болно, үүнд, шугаман топологи, одон топологи, цагираган топологи, торон топологи. Сүлжээний топологи гэдэг нь сүлжээн дахь төхөөрөмжүүд логик холбоо хамаарлынхаа хувьд, физик холболт хамааралгүйгээр, хэрхэн холбогдсон байдал юм. Сүлжээний компьютерүүд нь физик байршлаараа шугаман байдлаар тавигдан хабад холбогдсон байлаа ч гэсэн эдгээрийг шугаман бус одон топологитой байна гэнэ. Ийнхүү сүлжээний харагдац, ажиллагааны онцлог нь өөр байдаг юм.

a.       Цагираг: Төхөөрөмжүүд нь хоорондоо битүү цагираг үүсгэх маягаар холбогдож энэ топологийг үүсгэдэг. Терминатор шаардлагагүй. Өгөгдлийн дамжуулалт нь зөвхөн нэг чиглэлд хийгдэнэ. Зарим тохиолдолд хос кабель ашиглан хоёр чиглэлээр зохион байгуулагдсан байдаг. Энд өгөгдлийн дамжуулалт нь маркер гэгдэх тусгай багцыг ашиглаж явуулдаг, төхөөрөмжүүд нь бүгд тэгш эрхтэй оролцдог. Өмнөх хоёр топологиос ялгаатай нь идэвхтэй топологи юм. Кабельд холбоотой төхөөрөмж бүр репитерийн үүргийг гүйцэтгэнэ. Нэг төхөөрөмж ажиллахаа боливол сүлжээ ажиллахаа болино. Маркер нь нэг төхөөрөмжөөс нөгөө рүү нэг чиглэлд байнга дамжуулагдаж байдаг бөгөөд өгөгдөл дамжуулахыг хүссэн төхөөрөмж уг маркерт өөрийн болон хүлээн авагчийн хаяг, өгөгдлийг байрлуулаад цааш дамжуулдаг. Дараа дараагийн төхөөрөмж бүр хүлээн авагчийн хаягийг өөрийн хаягтай харьцуулан шалгах ба хэрэв хаягууд нь давхцаж байвал маркераас өгөгдлийг хуулан авч оронд нь хүлээж авсанаа мэдэгдсэн мэдээллийг байрлуулж хүлээн авагчийн хаягийг өөрчлөөд цааш нь дамжуулдаг. Ингээд анхны илгээгчдээ ирмэгцээ нэг бол чөлөөлөгдөнө эсвэл дахин өгөгдлийн дамжуулалтанд ашиглагдана. Харин хүлээн авагч олдохгүй байвал маркер анхны илгээгч төхөөрөмжөөр чөлөөлөгдөнө.

b.      Уялдсан сүлжээ: Mesh topology Mesh загвар. Mesh сүлжээний байрлал бусад сүлжээг бодвол тэсвэртэй, илүү өндөр өртөгтэй. Энэ байрлалын компьютерүүд өөрийн сүлжээний бусад бүх компьютертэй нэг бүрчлэн холбогддог. Төвөгтэй хэлбэр дүрстэй. Техник хангамжийн талаас кабель илүү ихийг шаарддаг учир үнэ өртөг ихтэй байдаг. Mesh байрлал сүлжээний аль ч хэсэгт шууд хандах боломжийг бүх компьютерт олгодог.

c.       Одон топологи Бүх төхөөрөмжүүд нь кабелийн сегментүүдийн тусламжтайгаар холболтын төхөөрөмжид холбогддог. Дурын хоёр төхөөрөмжийн хоорондох өгөгдөлийн дамжуулалт холболтын төхөөрөмж (switching)-ээр дамжуулагддаг. Тухайн агшинд зөвхөн хоёр төхөөрөмжийн хооронд холбоо тогтоох чадвартай. Онцлог нь өгөгдлийн дамжуулалтыг нэг цэг дээр төвлөрүүлж удирдах боломжтой болдог. Кабелийн сегментэд терминатор хэрэглэдэггүй.

d.      Салаа топологи Угсарч суурилуулахад хялбар энгийн. Салаа топологиор холбогдсон төхөөрөмжүүд нь өгөгдлийг дамжуулахдаа түгээгүүр гэж нэрлэгдэх гол кабелийг өрсөлдөж эзлэж авдаг. Ийм учраас энэ топологийг өрсөлдөх топологи гэж мөн нэрлэдэг. Өгөгдөл дамжуулалтыг амжилттай алдаагүй гүйцэтгэж байхын тулд төхөөрөмжүүд нь дамжуулалтыг эхлэхээс өмнө кабелийн төлөвийг, гүйцэтгэж дууссаны дараа кабелийн төлөвийг шалгаж байдаг. Хэрэв тухайн агшинд аль нэг төхөөрөмж түгээгүүр кабелийг эзэмшиж байвал бусад нь тодорхой хугацааны завсарлагаатайгаар хүлээж байдаг.
Түгээгүүр кабелийн урт тодорхой хязгаарын урттай байдаг. Бусад бүх түгээгүүрийн системийн адил түгээгүүр кабелийн хоёр төгсгөлд терминаторыг холбож өгдөг. Салаа топологи нь идэвхгүй топологид хамаарна.

e.       Tree(мод)топологи Энэ топологи нь өөр хоорондоо Bus схемээр холбогдсон бүлэг Star схемээс тогтоно. Ө.х Trunk буюу суурь шугамыг бид модтой төсөөлж болно. Харин түүнээс салбарлаж гарсан Star топологиудыг түүний мөчрүүдтэй зүйрлэж болно. Хэрвээ суурь шугам гэмтвэл сүлжээ бүхэлдээ ажиллагаанаас гарна. Гэхдээ нэг мөчир нь ө.х нэг Star схем нь дотроо ажилласан хэвээр байна. Жижиг газар, байгууллагад ийм схем тохиромжгүй. Харин их дээд сургууль, коллеж гэх мэт газруудынтом хүрээтэй, олон салаатай сүлжээнд тохиромжтой.

== Физик цар хүрээний хувьд сүлжээг ангилах ==
Компьютерын сүлжээний түгээмэл төрлүүдийг хэмжээгээр нь ангилж болно.

=== Local area  network, Дотоод сүлжээ ===
[[Дотоод сүлжээ]] (local area network, LAN) нь гэр, сургууль, компьютерын лаборатори, оффисийн барилга, ойр ойр зайтай барилгуудын цогц гэх зэргийн жижиг хэмжээний газарзүйн бүсэд компьютер, бусад төхөөрөмжүүдийг холбодог сүлжээ юм. Сүлжээн дахь бүх компьютер, төхөөрөмж нь зангилаа байна. Өнөөгийн утастай LAN-гууд нь ихэнхдээ Интернэт технологиор хийгдсэн байдаг ч [[ITU-T]] [[G.hn]] гэх зэрэг шинэ стандартуудын тусламжтайгаар коаксиаль, телефон утасны шугам, цахилгаан шугам зэрэг гэрт аль хэдийнэ суурилагдсан утсуудаар утастай LAN бүтээж болно.&lt;ref&gt;[http://www.itu.int/ITU-T/newslog/New+Global+Standard+For+Fully+Networked+Home.aspx New global standard for fully networked home], ITU-T Press Release&lt;/ref&gt;

[[Файл:NETWORK-Library-LAN.png|thumb|Номын сангийн түгээмэл сүлжээний загвар, топологи нь мод хэлбэрийн байх ба хэрэглэгчдийн нөөц, мэдээлэлд хандах явдал нь хязгаарлагдсан байна.]]

Холбогдсон бүх төхөөрөмж нь өөр өөр дэд сүлжээнд (subnet, зурагт өөр өөр өнгөөр харуулав) хандах тул бүгд сүлжээний түвшинд (3-р түвшин) ажиллах ёстой. Төхөөрөмжүүдтэй 10/100 Мбит/с-н Этернэт холболттой, төв рүүтэртэй Гигабит Этернэтийн холболттой номын сан дахь төхөөрөмжүүд нь зөвхөн Этернэтийн интерфэйстэй ба [[Интернэт протокол|IP]]-г ойлгох ёстой тул &quot;3-р түвшний свич&quot; гэж нэрлэх боломжтой. Гэхдээ эдгээрийг хандалтын рүүтэр гэх нь илүү оновчтой. Хамгийн дээр байгаа рүүтэр нь Интернэт болон сургуулийн сүлжээний хэрэглэгчдийн хандалтын рүүтэрүүд рүү холбодог түгээлтийн рүүтэр.

WAN-гуудтай харьцуулахад, LAN-гуудын онцлог нь өгөгдөл дамжуулах өндөр хурд, газарзүйн жижиг цар хүрээ, телехолбооны түрээслэгдсэн  шугам хэрэглэдэггүйд оршино. Өнөөгийн Этернэт буюу бусад [[IEEE 802.3]] LAN-гийн технологиуд нь 10 гигабит/сек хүртэлх хурдад ажилладаг. Үүнийг өгөгдөл дамжуулах хурд гэнэ. Өнөө үед IEEE нь 40, 100 гигабит/сек-н стандартчлал дээр ажиллаж байна.&lt;ref&gt;[http://www.ieee802.org/3/ba/ IEEE P802.3ba 40Gb/s and 100Gb/s Ethernet Task Force]&lt;/ref&gt;

==== Personal area network, Хувийн сүлжээ ====
[[Personal area network]] буюу Хувийн сүлжээ (PAN) нь тодрхой хувь хүнд ойр байрлах компьютер, төхөөрөмжүүдийг холбосон сүлжээ. PAN-д персонал компьютер, принтер, факс, телефон утас, PDA, видео тоглоом тоглох төхөөрөмж гэх мэт нь орж болно. PAN-д утастайгаар, утасгүйгээр холбогдсон байж болно. PAN-гийн цар хүрээ нь ихэнх тохиолдолд 10 метр орчим л байдаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://searchmobilecomputing.techtarget.com/sDefinition/0,,sid40_gci546288,00.html |title=Archive copy |access-date=2010-10-15 |archive-date=2009-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090924120230/http://searchmobilecomputing.techtarget.com/sDefinition/0,,sid40_gci546288,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Утастай PAN-ийн хувьд USB, Firewire зэргээр холбодог бол утасгүй PAN сүлжээнд Bluetooth, хэт улаан долгионы холбоог хэрэглэдэг.

==== Home area network, Гэрийн сүлжээ ====
[[Home area network]] буюу Гэрийн сүлжээг (HAN) гэрийн орчинд хэрэглэгдэх төхөөрөмжүүдийг холбоход хэрэглэнэ. Эдгээрт персонал компьютер, жижиг багаж төхөөрөмж, принтер зэрэг орж болдог. Ийм төрлийн сүлжээний нэг гол үүрэг нь Интернэтийг хувааж хэрэглэх (CATV эсвэл DSL гэх мэт бродбэнд) функц юм. HAN-г мөн Office area network буюу Оффисийн сүлжээ (OAN) гэдэг.

=== Wide area network, Өргөн бүсийн сүлжээ ===
[[Wide area network]] буюу Өргөн бүсийн сүлжээ (WAN) нь хот, улс, эсвэл бүр тив дамнан орших компьютерын маш өргөн хүрээтэй сүлжээ юм. Холболтын сувагт нь телефон утасны шугам, кабель, агаараар цацах долгион гээд маш олон төрлийн дамжууллын орчин нийлж багтаж болно. WAN нь ихэнх тохиолдолд түгээмэл үйлчилгээ үзүүлэгч байгууллага (жишээ нь телефон компани), компаниудын сувгийг хэрэглэдэг. WAN-гийн технологи нь [[OSI загвар]]ын доод гурван түвшинд ажилладаг: [[физик түвшин]], [[өгөгдөл холболтын түвшин]], [[сүлжээний түвшин]].

=== Metropolitan area network, Хотын сүлжээ ===
[[Metropolitan area network]] буюу Хотын сүлжээ (MAN) нь хот буюу томоохон цогцолборын цар хүрээтэй компьютерын сүлжээ.
[[Файл:EPN Frame-Relay and Dial-up Network.svg|thumb|upright=1.5|[[Frame relay]] WAN холболт болон dialup remote access-с бүтсэн EPN-ий жишээ]]
[[Файл:Virtual Private Network overview.svg|thumb|upright=1.5|3 оффис, холын хэрэглэгчдийг холбосон VPN-ий жишээ]]
==== Enterprise private network, Байгууллагын хувийн сүлжээ ====
[[Enterprise private network]] буюу Байгууллагын хувийн сүлжээ нь компаний өөр өөр барилга, цэгүүдийг холбон компьютерын нөөцийг хамт хэрэглэх зорилготой сүлжээ.

==== Virtual private network, Виртуаль хувийн сүлжээ ====
[[Virtual private network]] буюу Виртуаль хувийн сүлжээ (VPN) гэж төхөөрөмжүүд хоорондын холболтыг физик утсуудын оронд том сүлжээнд (жишээ нь Интэрнэтэд) байгаа чөлөөт холболт, виртуаль хэлхээ хангадаг сүлжээг хэлнэ.

Ийм үед виртуаль сүлжээний өгөгдөл холболтын түвшний протоколууд нь том сүлжээний дундуур туннельдсан (tunnel) гэдэг. VPN-ий өргөн хэрэглээний жишээ гэвэл Интернэтийн дундуур аюулгүй байдал хангагдсан холбоог үүсгэх байдаг ч тус сүлжээнд баталгаажуулалт (authentication), агуулгын шифрлэлт (content encryption) гэх зэрэг аюулгүй байдлыг хангасан илэрхий шийдлүүд байх албагүй. Жишээлбэл VPN-ий тусламжтайгаар өндөр аюулгүй байдлыг ханган нэгэн сүлжээгээр явах өөр өөр хэрэглэгчдийн бүлгийн өгөгдлийн урсгалыг салгахад хэрэглэж болно. 

VPN нь хамгийн өндөр үйлчилгээг хангах гэсэн, эсвэл VPN хэрэглэгч, VPN үйлчилгээг хангагчийн хооронд тохиролцсон SLA (service level agreement, үйлчилгээний түвшний гэрээ)-гаар тохиролцсон үйлилгээний төлөвтэй байж болно. Ихэнх тохиолдолд VPN-үүд нь халз холболтоос илүү нарийн топологитой байдаг.

==== Internetwork, Сүлжээ хоорондын сүлжээ ====
[[Internetwork]] буюу сүлжээ хоорондын сүлжээ нь ижил замчлах/рүүтинг технологитой нэг буюу түүнээс олон хувийн сүлжээг рүүтэрийн тусламжтайгаар холбосон сүлжээ юм. Интернэт нь олон Internetwork-уудын нийлбэр байдгаас нэрийг нь товчилж Интернэт гэнэ.

=== Суурь сүлжээ ===
==== Global area network, Дэлхийн сүлжээ ====
[[Global area network]] буюу Дэлхийн сүлжээ (GAN) нь хөдөлгөөнт харилцаа холбоог тодорхойгүй тооны утасгүй LAN, хиймэл дагуулын үйлчилгээ хамрах бүс гэх мэт цар хүрээтэй бүсэд олгох зориулалттай сүлжээ юм. Хөдөлгөөнт холбооны хамгийн чухал авч үзэх асуудал бол нэг хангалтын бүсээс нөгөө рүү хэрэглэгчийн харилцаа холбоог шилжүүлэх явдал юм. IEEE Project 802-т үүнийг дэлхий дээрх утасгүй LAN-гуудын дарааллаар гүйцэтгэнэ гэсэн байдаг.&lt;ref&gt;[http://grouper.ieee.org/groups/802/20/ Mobile Broadband Wireless connections (MBWA)]&lt;/ref&gt;

==== Интернэт ====
[[Интернэт]] нь дэлхий даяарх засгийн газрийн, сургуулийн, компанийн, нийтийн, хувийн компьютерын сүлжээнүүдийг холбосон систем юм. [[TCP/IP]]-н сүлжээний технологиуд дээр тулгуурлагдсан байдаг. Интернэт нь АНУ-ын Батлан хамгаалах яамны DARPA-гийн бүтээн хөгжүүлсэн [[ARPANET]]-н залгамжлагч юм. Мөн World Wide Web (WWW)-н харилцаа холбооны суурь болж өгдөг.

Интернэтэд оролцдог төхөөрөмж, хэрэглэгчид нь TCP/IP-тай нийцэжу ажиллах хэдэн зуун бичигдсэн, (ихэнхдээ стандартчлагдсан) төрөл бүрийн протоколууд болон [[IANA]] (''Internet Assigned Numbers Authority'', Интернэтийн оноогдсон тоонуудын захиргаа) ба хаягийн регистрүүдийн удирдан явуулсан, [[IP хаяг]]уудын хаяглалтийн системийг хэрэглэдэг. [[Border Gateway Protocol]] (BGP)-н тусламжтайгаар үйлчилгээ үзүүлэгч компаниуд болон томоохон байгууллага компаниуд нь өөрсдийн хаяглалтын зайнд хүрэх талаар ([[рүүтинг]]) мэдээлэл солилцдог ба дэлхий даяарх холболтын замын торыг бүтээдэг.

==== Интранэт ба экстранэт ====
Интранэт ба экстранэт нь компьютерын сүлжээний (ихэнхдээ дотоод сүлжээний) хэсэг буюу залгаа хэсгүүд юм.

Интранэт гэдэг нь Интернэт протокол болон үүн дээр тулгуурласан вэб хөтөч, файл дамжуулах програм г.м. хэрэгслүүдийг ашигласан, ганц захиргааны нэгжийн удирдлага доорх сүлжээнүүдийн цогц. Тус захиргааны нэгж нь интранэтийг тодорхой зөвшөөрөлтэй хэрэглэгчдээс бусад бүх хэрэглэгчдээс хаана. Интранэт нь байгууллагын дотоод сүлжээ байх нь түгээмэл. Байгууллагын мэдээллийг хэрэглэгчдэд хангахын тулд интранэтүүд нь ихэнх үед ядаж ганц вэб сервэртэй байна.

Экстранэт нь ганц байгууллага, нэгжийн цар хүрээтэй, мөн өөр байгууллага буюу нэгжийн (ихэнхдээ найдвартай) сүлжээтэй хязгаарлагдман холболттой сүлжээ юм. Жишээлбэл компанийн үйлчлүүлэгчидэд интранэтийн зарим хэсэгт хандах эрх олгож болох ч аюулгүй байдлын үүднээс харвал үйлчилүүлэгдийг ''найдвартай'' хэмээн үзэхгүй байж болно. Техник талаас авч үзвэл экстранэтийг CAN, MAN, WAN, эсвэл өөр сүлжээний төрөлд багтааж болно. Харин эксранэт нь гадаад сүлжээтэй ядаж ганц холболттой байх тул ганц LAN-гаас тогтож болохгүй.

==== Overlay network, Бүрхэх сүлжээ ====
[[Overlay network]] гэдэг нь өөр сүлжээний дээгүүр тавигдсан виртуаль компьютерын сүлжээ. Бүрхүүл сүлжээ дахь төхөөрөмжүүд нь виртуаль буюу логик холболтуудаар холбогдох ба эдгээр замууд нь доод талын сүлжээний хэд хэдэн физик холболтод харгалзаж болно.
[[Файл:Network Overlay.svg|thumb|upright=1.5|Overlay network-н жишээ: Шилэн кабель дээгүүр SONET дээгүүр IP]]
Жишээлбэл олон төрлийн [[P2P]] сүлжээнүүд нь Интернэт дээгүүр ажилладаг виртуаль холболтууд байдлаар зохиогдсон байдаг тул overlay сүлжээ юм. Интернэт нь анх телефон утасны сүлжээ дээгүүр ажилладаг overlay сүлжээ байдлаар хийгдсэн байна.&lt;ref&gt;D. Andersen, H. Balakrishnan, M. Kaashoek, and [[Robert Tappan Morris|R. Morris]].  {{Webarchiv|url=http://nms.csail.mit.edu/ron/ |wayback=20210225060024 |text=Resilient Overlay Networks |archiv-bot=2026-02-22 07:15:52 InternetArchiveBot }}.  In Proc. ACM SOSP, Oct. 2001.&lt;/ref&gt;

Компьютерын сүлжээнүүд модем ашиглан телефон утасны шугам дээгүүр ажилладаг, өгөгдөл дамжуулах сүлжээ байхгүй үеийн сүлжээний эхлэл үеэс л overlay сүлжээ байсаар иржээ.

Өнөө үед IP хаягаар тодорхойлоогүй цэгүүд рүү мессежийг замчлах боломжийг олгохын тулд Интернэт дээр тулгуурласан overlay сүлжээг байгуулдаг. Жишээлбэл [[DHT]]-үүд нь тодорхой логик хаягтай, IP хаяг нь урьдаас мэдэгдээгүй зангилаа руу мессежийг замчлахад хэрэглэгддэг.

Интернэтийн замчилгааг сайжруулахад overlay сүлжээг ашиглах санал тавигдсан байна. Жишээ нь илүү өндөр чанартай стрийминг медиаг бий болгоход QoS (quality of service, үйлчилгээний чанар)-н баталгааг хэрэглэх боломжтой гэжээ. Нөгөө талаас, [[ISP]]-нүүдийн хамтын ажиллагаагүйгээр цэсийн зангилаануудад overlay протоколын програм хангамжийг ажлуулах замаар overlay сүлжээг нэмэгдүүлэн байгуулж болно. Overlay сүлжээ нь хоёр overlay зангилаа хооронд доод талын сүлжээгээр пакетуудыг хэрхэн замчлах талаар хянаж чадахгүй ч зорьсон газар руугаа хүрэх хүртлээ мессеж нь overlay зангилаануудын ямар дарааллаар дамжихыг удирдаж чадна.

Жишээ гаргахад, Akamai Technologies нь агуулгын баталгаатай, ашигтай хүргэлтийг хангадаг ([[multicast]]-н төрөл) overlay сүлжээг эрхлэн явуулдаг. Академик судалгааны хувьд Multicast-д [http://esm.cs.cmu.edu/End system Multicast]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ба Overcast; хатуужил сайтай рүүтингд RON (Resilient Overlay Network, хатуужилтай overlay сүлжээ); үйлчилгээний чанарын баталгааг OverQoS-р хийж байна.

== Техник хангамжийн үндсэн бүрэлдэхүүн ==
Сүлжээний зангилаануудыг хооронд нь холбохын зориулалттай үндсэн техник хангамж бүх сүлжээнд байдаг. Үүнд, Сүлжээний интерфэйсийн карт буюу Сүлжээний карт (''network interface card'', NIC), Бриж буюу Гүүр, Хаб, Свич, Рүүтэр буюу Замчлагч орно. Үүний зэрэгцээ тус үндсэн техник хангамжийг хооронд нь холбох арга хэрэгтэй (энэ нь ихэнх үед [[Категори 5 кабель|Категори 5 UTP кабель]] байна). Cat5-аас гадна микродолгионон холболт ([[IEEE 802.12]]), шилэн кабель хэрэглэж болно.

=== Сүлжээний интерфэйсийн карт ===
[[Сүлжээний карт]] (өөрөөр сүлжээний адаптэр, сүлжээний интерфэйсийн карт ч гэдэг) нь компьютерын сүлжээгээр компьютерүүд хоорондоо харилцах боломжийг олгодог техник хангамж юм. Энэ нь сүлжээний орчин руух физик хандалтыг олгодог ба [[MAC хаяг]]ыг хэрэглэн доод түвшний хаяглах системийг бүрдүүлнэ.

=== Рипийтэр/Давтагч ===
Рипийтэр нь дохиог хүлээн аваад хэрэггүй шуугианыг арилгаж, дахин генерацлаж, илүү өндөр чадлын түвшинд буюу саадын нөгөө тал руу дахин дамжуулдаг (ийнхүү дохио нь сулралгүйгээр илүү урт зайг туулах боломжтой болно) [[электроник]]ийн төхөөрөмж юм. Мушгиа кабелиар хийгдсэн Этернэт сүлжээний хувьд 100 метрээс хэтрэх кабельд рипийтэрийг ашиглах шаардлагатай. Рипийтэр нь OSI загварын физик түвшинд ажилладаг.

=== Хаб ===
[[Сүлжээний хаб]] нь олон порттой, ирсэн пакетийг бүх порт руугаа шууд цацдаг төхөөрөмж. Ингэх үед фрэймийн зорьсон хаяг нь broadcast хаяг руу солигдохгүй. Гантуяа&lt;ref&gt;{{Cite book
 | last = Pountain
 | first = Dick
 | authorlink =
 | coauthors =
 | title = The New Penguin Dictionary of Computing
 | publisher = Penguin Books
 | year= 2001
 | location = New York
 | url =https://archive.org/details/newpenguindictio0000poun_w9c5
 | doi =
 | isbn = 0-14-051-4376
}}&lt;/ref&gt; Хаб нь OSI загварын физик түвшинд ажиллана.

=== Бриж/Гүүр ===
[[Сүлжээний бриж]] нь OSI загварын өгөгдөл холболтын түвшинд (2-р түвшин) сүлжээний сегментүүдийг холбодог. Бриж нь ирсэн портоос бусад бүх порт руу өгөгдлийг цацна. Гэхдээ хабаас ялгаатай нь [[MAC хаяг]]уудыг аль портод байгааг тогтоож авдаг. Иймд нэгэнт порт, хаягийг нийцүүлсэний дараа тэрхүү хаяг руу явуулсан өгөгдлийг зөвхөн тохирох портод дамжуулна.

Портууд дээр ирсэн фрэймүүдийн эх үүсвэр хаягийг ажигласны үр дүнд брижүүд нь порт, хаягуудыг нийцүүлдэг. Портод фрэйм ирсний дараа эх үүсвэр хаяг нь хадгалагдан, бриж нь тус MAC хаягийг ирсэн порттой холбоотой гэж үзнэ. Мэдэгдэхгүй байсан зорьсон хаягтай фрэйм ирэхэд бриж нь ирсэн портоос бусад бүх порт руу фрэймийг цацдаг.

Брижүүд гурван үндсэн төрөлд хуваагдана:
* Local bridge: LAN-гуудыг шууд холбоно.
* Remote bridge: LAN-гууд хооронд WAN-г бүтээхэд хэрэглэгддэг. Ийм төрлийн брижэд холболт нь эцсийн сүлжээнээс уда.

=== Свич ===
[[Свич]] нь OSI загварын хоёрдугаар түвшний фрэймүүдийг MAC хаягаар нь портууд хооронд урагш дамжуулж, шүүдэг төхөөрөмж юм.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.webopedia.com/TERM/s/switch.html
|title=Define switch.
|publisher=www.webopedia.com
|accessdate=2012-04-08
|archive-date=2020-01-19
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200119100044/https://www.webopedia.com/TERM/S/switch.html
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

Свичийн хабаас ялгаатай нь холбоо явагдах ёстой портууд хооронд л фрэймүүдийг дамжуулдаг. Свич нь мөргөлдөөний талбарыг задалдаг ч өөрийгөө цацалтын талбар гэдэг. Тус төхөөрөмж нь фрэймүүдийг MAC хаягаар нь дамжуулдаг. Свичэд ихэвчлэн маш олон тооны порт байх бөгөөд төхөөрөмжүүдэд одон топологийг байгуулах ба нэмэлт свичүүдийг холбох боломжтой болгоно.&lt;ref&gt;
{{cite web
|url=http://networkbits.net/lan-components/local-area-network-lan-basic-components/
|title=Basic Components of a Local Area Network (LAN)
|publisher=NetworkBits.net
|accessdate=2008-04-08
}}&lt;/ref&gt;

Зарим свичүүд нь 3-р түвшний хаяглалт, эсвэл өөр логик түвшнүүдийн хувьд рүүтинг хийх чадвартай бөгөөд эдгээрийг олон түвшинт свич (multi-layer switch) гэнэ. Худалдаанд свич гэсэн үгийг хаяг, ачаалал, агуулгаар нь өгөгдлийг  ангилж дамжуулдаг рүүтэр, бриж, URL заагч гэх мэт төхөөрөмжүүдийг илэрхийлэхэд ашиглах тохиолдол бий.

=== Рүүтэр/Замчлагч/Чиглүүлэгч ===
[[Рүүтэр]] буюу Замчлагч, Чиглүүлэгч нь OSI загварын 3-р түвшний мэдээллийг боловсруулж ашиглан пакетуудыг сүлжээ хооронд дамжуулдаг төхөөрөмж юм. Олон тохиолдолд энэхүү мэдээлэл нь рүүтинг (чиглүүлэх) хүснэгттэй (''routing table'', мөн ''forwarding table'') хамтаар боловсрогддог. Рүүтэрүүд нь тус хүснэгтийг ашиглан пакетийг цааш дамжуулах интерфэйсээ сонгодог.

== Эшлэл ==
{{Reflist}}[https://web.archive.org/web/20200221205931/http://systemcarepro.net/ PC optimization software]

[[Ангилал:Компьютерын сүлжээ| ]]
[[Ангилал:Сүлжээ]]</text>
      <sha1>69worfxsabn0i4z5e182wk7upcxdl24</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шоонэн Жамп</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20870</id>
    <revision>
      <id>873434</id>
      <parentid>873166</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:21:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>О. Батсайхан</username>
        <id>108165</id>
      </contributor>
      <origin>873434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8817" sha1="p6f2q3shd3lpxwpyh1ke26uajfs65jm" xml:space="preserve">'''Шоонэн Жамп''' ({{nihongo|'''''週刊少年ジャンプ'''''|Shūkan Shōnen Janpu|Шюүкан Шоонэн Жампу}}) нь [[Япон]]ы [[Шүэйша]] хэвлэлийн газраас эрхлэн гаргадаг, [[манга]] нийтэлдэг долоо хоног тутмын сэтгүүл юм. Тус сэтгүүл нь өсвөр насны хөвгүүдийг үндсэн уншигчдаа болгон чиглүүлдэг боловч олон насны, хүйсийн уншигчдын дунд түгээмэл хэрэглэгддэг. Анхны дугаар нь 1968 оны 7 дугаар сарын 11-нд хэвлэгдэн гарсан бөгөөд 1969 оноос долоо хоног тутмын тогтмол хэвлэл болжээ.

== Түүх ==

''Шоонэн Жамп'' сэтгүүлийг Японы Шүэйша хэвлэлийн газар 1968 онд анх гаргасан. Тус сэтгүүл нь тухайн үеийн манга хэвлэлийн зах зээлд байр сууриа бэхжүүлэх зорилгоор олон төрлийн манга зохиолыг нэг дугаарт багтаан нийтэлж эхэлсэн байна. Эхний үед хоёр долоо хоног тутам хэвлэгддэг байсан бол 1969 оноос долоо хоног бүр хэвлэгдэх болжээ.

1970-аад онд сэтгүүл уншигчдын хүрээгээ тэлж, тулаант адал явдал, спорт, инээдмийн болон уран зөгнөлт манга зохиолуудыг нийтэлснээр Японы өсвөр үеийн соёлын чухал хэвлэлүүдийн нэг болсон. 1980-аад оны сүүлээс 1990-ээд оны дунд үе хүртэлх хугацаа нь сэтгүүлийн борлуулалт, уншигчдын тоо хамгийн өндөр түвшинд хүрсэн үе байв. Энэ хугацаанд ''[[Луугийн бөмбөг]]'', ''[[Слэм Данк]]'' зэрэг олон алдартай бүтээл хэвлэгдэн гарчээ.

2000-аад оноос интернэт, цахим хэвлэл болон бусад дижитал мэдээллийн хэрэгслийн хөгжил нь манга унших хэв маягт өөрчлөлт авчирсан. Үүний зэрэгцээ ''Шоонэн Жамп'' хэвлэмэл сэтгүүлээ үргэлжлүүлэн гаргахын зэрэгцээ цахим түгээлт, олон улсын зах зээлд чиглэсэн үйл ажиллагаагаа өргөжүүлсэн.

== Онцлог ==

''Шоонэн Жамп'' нь олон манга зохиолчийн бүтээлийг нэг сэтгүүлд цувралаар нийтэлдгээрээ онцлог юм. Нэг дугаарт хэд хэдэн өөр манга зохиолын шинэ бүлэг багтдаг бөгөөд цуврал бүтээлүүд дараагийн дугааруудад үргэлжлэн хэвлэгддэг.

Сэтгүүлд нийтлэгддэг бүтээлүүд нь [[адал явдал]], [[тулаант урлаг]], [[инээдэм]], [[спорт]], [[уран зөгнөл]], [[нууцлаг зохиол]] зэрэг олон төрлийг хамардаг. Зарим бүтээлд нөхөрлөл, хичээл зүтгэл, өрсөлдөөн, зорилгодоо хүрэх хүсэл тэмүүлэл зэрэг сэдвийг голлон харуулдаг.

Сэтгүүлийн нэг чухал онцлог нь уншигчдын санал, бүтээлийн нэр хүнд, редакцын үнэлгээ зэрэг хүчин зүйлсийг харгалзан цуврал мангагийн цаашдын хэвлэлийн төлөвлөгөөг тодорхойлдог явдал юм. Шинэ зохиолчид өөрсдийн бүтээлийг нийтлүүлэх боломжтой бөгөөд амжилттай болсон цувралуудыг дараа нь тусгай боть болгон хэвлэдэг.

== Алдартай бүтээлүүд ==

''Шоонэн Жамп'' сэтгүүлд Японы манга болон анимэйшний хөгжилд нөлөө үзүүлсэн олон бүтээл анх цувралаар хэвлэгдсэн. Тэдгээрээс дараах бүтээлүүдийг онцолж болно.

* ''[[Луугийн бөмбөг]]'' (Dragon Ball) — [[Акира Торияма]]гийн бүтээл бөгөөд тулаант адал явдалт мангагийн олон улсын хөгжилд ихээхэн нөлөө үзүүлсэн.
* ''[[One Piece]]'' — [[Эйичиро Ода]]гийн бүтээл бөгөөд далайн дээрэмчдийн адал явдал, нөхөрлөл, эрх чөлөөний тухай өгүүлдэг.
* ''[[Наруто]]'' (Naruto) — [[Масаши Кишимото]]гийн бүтээл бөгөөд нинжа нарын ертөнц, нөхөрлөл, зорилгодоо хүрэх тэмцлийг харуулдаг.
* ''[[Блич]]'' (Bleach) — [[Тайтэ Кубо]]гийн бүтээл бөгөөд сүнс, ер бусын хүч, тулаант адал явдлыг хослуулсан.
* ''[[Слэм Данк]]'' (Slam Dunk) — [[Такэхико Иноүэ]]гийн бүтээл бөгөөд сагсан бөмбөгийн спорт болон өсвөр үеийн амьдралыг дүрсэлдэг.
* ''[[JoJo's Bizarre Adventure]]'' — [[Хирохико Араки]]гийн бүтээл бөгөөд ер бусын хүч, адал явдал, өвөрмөц дүрслэлээрээ алдартай.
* ''[[Миний баатар академи]]'' (My Hero Academia) — [[Кохэй Хорикоши]]гийн бүтээл бөгөөд супер хүч чадалтай хүмүүсийн нийгэм, баатар болох хүсэл мөрөөдлийн тухай өгүүлдэг.
* ''[[Demon Slayer: Kimetsu no Yaiba]]'' — [[Коёохару Готогэ]]гийн бүтээл бөгөөд чөтгөрийн эсрэг тэмцэж буй залуугийн түүхийг харуулдаг.

Эдгээр бүтээлийн зарим нь телевизийн анимэйшн, кино, видео тоглоом болон бусад төрлийн бүтээл болгон хувиргагдаж, олон улсын хэмжээнд өргөн танигдсан.

== Соёлын нөлөө ==

''Шоонэн Жамп'' нь Японы манга үйлдвэрлэлийн хөгжилд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн хэвлэлүүдийн нэг юм. Тус сэтгүүлээр дамжин олон манга зохиолч, зураач олон нийтэд танигдаж, тэдний бүтээлүүд дэлхийн олон орны уншигчдад хүрсэн.

Сэтгүүлд хэвлэгдсэн бүтээлүүдийн олонх нь анимэйшн, уран сайхны кино, видео тоглоом, дүрийн бараа бүтээгдэхүүн зэрэг бусад салбарт өргөжин хөгжсөн. Иймээс ''Шоонэн Жамп'' нь зөвхөн манга хэвлэл төдийгүй Японы орчин үеийн поп соёлын олон улсын тархалтад нөлөөлсөн хэвлэл гэж үздэг.

== Цахим хэвлэл ==

Шүэйша хэвлэлийн газар сэтгүүлийн хэвлэмэл хувилбараас гадна цахим хувилбарыг түгээдэг. Мөн ''[[Shōnen Jump+]]'' зэрэг цахим платформоор дамжуулан уншигчдад манга бүтээлүүдийг хүргэдэг. Эдгээр үйлчилгээ нь мангаг цахимаар унших боломжийг өргөжүүлж, шинэ бүтээл болон зохиолчдыг уншигчдад таниулахад чиглэдэг.

== Гадаад холбоос ==

{{commonscat}}
* [https://sp.shonenjump.com/j/ Шоонэн Жамп сэтгүүлийн албан ёсны сайт]
* [https://www.shueisha.co.jp/books/magazines/magazine.html?magazine=shonenjump Шүэйша хэвлэлийн газрын сэтгүүлийн хуудас]
* [https://www.shueisha.co.jp/ Шүэйша хэвлэлийн газрын албан ёсны сайт]

[[Ангилал:Японы манга сэтгүүл]]
[[Ангилал:Япон хэлээрх долоо хоног тутмын сэтгүүл]]
[[Ангилал:1968 онд анх хэвлэгдсэн]]</text>
      <sha1>p6f2q3shd3lpxwpyh1ke26uajfs65jm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>10 сарын 16</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22091</id>
    <revision>
      <id>873474</id>
      <parentid>866365</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T06:04:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>873474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7707" sha1="bxw4zuobidqh2hin5i6ch7gsueqsw1w" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|10 сарын}}
'''10 сарын 16''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 289 дахь ([[өндөр жил]] бол 290 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 76 өдөр үлдэж байна.

== Үйл явдлууд ==
===1600-с өмнө===
* [[456 он|456]] &amp;ndash; Рикимер Пиаценцад Авитусыг ялж Баруун Ромын эзэнт гүрний эзэн болов.&lt;ref&gt;[[John of Antioch (chronicler)|John of Antioch]], fragment 202; translated by C.D. Gordon, ''Age of Attila'', p. 116&lt;/ref&gt;
* [[690 он|690]] &amp;ndash; Эзэн хаан У Зетян Тан улсын хаан ширээнд сууж, өөрийгөө Хятадын эзэнт гүрний хуанди гэж тунхаглав.
* [[912 он|912]] &amp;ndash; Абд ар-Рахман III Кордобагийн найм дахь Эмир болов.&lt;ref name=&quot;EB&quot;&gt;{{cite encyclopedia|year=2010|title='Abd ar-Rahman III|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica, Inc.|location=Chicago, IL|edition=15th|volume=I: A-Ak - Bayes|pages=[https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency/page/17 17–18]|isbn=978-1-59339-837-8|url-access=registration|url=https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency/page/17}}&lt;/ref&gt;
* [[955 он|955]] &amp;ndash; I Отто хаан одоогийн Мекленбург-Дээд Коммэрнерт славуудын бослогыг ялав.
*[[1311 он|1311]] &amp;ndash; Венийн зөвлөл анх удаа хуралдлаа.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.newadvent.org/cathen/15423a.htm|title=CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: Council of Vienne (1311-12)|website=www.newadvent.org|access-date=2018-10-16}}&lt;/ref&gt;
*[[1384 он|1384]] &amp;ndash; Жадвига эмэгтэй хүн боловч Польшийн хаанаар өргөмжлөгджээ.
*[[1590 он|1590]] &amp;ndash; Венозагийн хунтайж Гесуалдо эхнэрээ нууц амрагтай нь хөнөөв.
*1847 - Лондон хотод Шарлотта Бронтэгийн «Жэйн Эйр» роман хэвлэгдсэн.
*1853 - Османы эзэнт улс Оросын эзэнт улсад дайн зарлаж [[Крымын дайн (1853—1856)|Крымын дайн]] эхэлсэн байна. 
*1923 - «The Walt Disney Company» кино компани үүсгэн байгуулагдав.
*1929 - Зөвлөлт Тажик улс байгуулагдсан.
*1959 - ЗХУ-ын нийслэл Москва хотод анхны газар доогуурх явган хүний гарцууд баригдсан.
*1964 - БНХАУ анхны цөмийн зэвсгийн туршилтаа хийсэн.
*1978 - [[II Иохан Паул|II]] [[II Иохан Паул|Иоанн Паул]] 264 дахь бөгөөд 1523 оноос хойшхи анхны итали бус Ромын Пап болов.
*1982 - Израил улсыг НҮБ-ээс гаргавал АНУ мөн НҮБ-ээс гарна гэж АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Жорж Шульц]] айлган сүрдүүлсэн мэдэгдэл хийв.
*1998 - [[Лондон]] хотод чилийн 82 настай дарангуйлагч [[Аугусто Пиночет|Аугусто Пиночетыг]] баривчилсан.
*2002 - Каир хотод [[Александрина номын сан]] нээгдсэн.

== Энэ өдөр төрөгсөд ==

* 1710 – [[Андраш Хадик гүн]] (1790 онд нас барсан), [[Долоон жилийн дайн|Долоон жилийн дайны]] үеийн Австрийн фельдмаршал, Унгар, Словакчуудын үндэсний баатар.
* 1840 — Курода Киётака (1900 онд нас барсан) японы төрийн зүтгэлтэн, Японы 2 дахь Ерөнхий сайд.
* 1841 — [[Ито Хиробүми]] (1909 онд нас барсан) японы улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн, Японы анхны Ерөнхий сайд.
* 1854 — [[Оскар Уайльд]] (1900 онд нас барсан) ирланын яруу найрагч, алдарт зохиолч.
* 1886 — [[Давид Бен-Гурион]] (1973 онд нас барсан) Сионист хөдөлгөөний удирдагч болон Израил улсыг байгуулагчдын нэг бөгөөд Израил улсын Ерөнхий сайд (1948—1953, 1955—1963).
* 1894 — [[Моше Шарет]] (1965 онд нас барсан) Израил улсын Ерөнхий сайд (1954—1955).
* 1908 — [[Энвер Хожа]] (1985 онд нас барсан) Социалист Албани улсын удирдагч (1944—1985).
* 1921 — [[Анжэй Мунк]] (1961 онд нас барсан) польшийн кино найруулагч, зохиолч.
* 1953 — [[Пауло Фалькао]] (''Пауло Роберто Фалькао''), бразилийн хөлбөмбөгчин бөгөөд дасгалжуулагч.
* 1962 — [[Дмитрий Хворостовский]] (2017 онд нас барсан) зөвлөлтийн бололн оросын дуурийн дуучин.

== Тэмдэглэлт баярууд ==
*Дэлхийн мэдээ алдуулалтын өдөр
*Дэлхийн хоолны өдөр

== Энэ өдөр нас барагсад ==

* 1946 — цаазлуулсан:
** Эрнст Кальтенбруннер (1903 онд төрсөн) Нацист Германы Аюулгүй байдлын '''[[СС]]'''-ийн дарга, мөн Дотоод хэргийн яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга;
** Вильхельм Кейтель (1882 онд төрсөн) Верматын Дээд командлалын дарга;
** Иоахим фон Риббентроп (1893 онд төрсөн) Германы Гадаад хэргийн сайд (1938—1945);
** Альфред Розенберг (1893 онд төрсөн), германы улс төрч, нацизмын үзэл сурталчдын нэг;
** Вильхельм Фрик (1877 онд төрсөн) германы нацист,  [[Германы Үндэсний Социалист Ажилчны Нам]] (товч. ГҮСАН) -ын удирдагчдын нэг, СС-ийн обергруппенфюрер;
** Юлиус Штрейхер (1885 онд төрсөн) германы нацист, үзэл сурталч, хэвлэгч, [[Арьс өнгөний үзэл|арьс өнгөний үзлийн]] үзэл сурталч.

* [[1959 он|1959]] — [[Жорж Маршалл]] (1880 онд төрсөн) америкийн цэргийн бөгөөд төрийн зүтгэлтэн, генерал, &quot;[[Маршаллын төлөвлөгөө]]&quot;-г санаачлагч, [[Нобелийн энхтайвны шагнал|Нобелийн энхтайвны шагналтан]] (1953).

* 1999 — [[Очирбатын Дашбалбар]] ( 1957 онд онд төрсөн) Монголын төр, нийгмийн зүтгэлтэн, яруу найрагч.
* 2023 — [[Мартти Ахтисаари]] (1937 онд төрсөн) 1994-2000 онд Финландийн Ерөнхийлөгч, [[Нобелийн энхтайвны шагнал|Нобелийн энхтайвны шагналтан]] (2008).

----
{{Commonscat|16 October|10 сарын 16}}

[[Ангилал:Өдөр|1016]]
[[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#16]]</text>
      <sha1>bxw4zuobidqh2hin5i6ch7gsueqsw1w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873480</id>
      <parentid>873474</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T06:45:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7666" sha1="fwqll6n41fknfh6zvb6soet0umfo3xl" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|10 сарын}}
'''10 сарын 16''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 289 дахь ([[өндөр жил]] бол 290 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 76 өдөр үлдэж байна.

== Үйл явдлууд ==
===1600-с өмнө===
* [[456 он|456]] &amp;ndash; Рикимер Пиаценцад Авитусыг ялж Баруун Ромын эзэнт гүрний эзэн болов.&lt;ref&gt;[[John of Antioch (chronicler)|John of Antioch]], fragment 202; translated by C.D. Gordon, ''Age of Attila'', p. 116&lt;/ref&gt;
* [[690 он|690]] &amp;ndash; Эзэн хаан У Зетян Тан улсын хаан ширээнд сууж, өөрийгөө Хятадын эзэнт гүрний хуанди гэж тунхаглав.
* [[912 он|912]] &amp;ndash; Абд ар-Рахман III Кордобагийн найм дахь Эмир болов.&lt;ref name=&quot;EB&quot;&gt;{{cite encyclopedia|year=2010|title='Abd ar-Rahman III|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica, Inc.|location=Chicago, IL|edition=15th|volume=I: A-Ak - Bayes|pages=[https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency/page/17 17–18]|isbn=978-1-59339-837-8|url-access=registration|url=https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency/page/17}}&lt;/ref&gt;
* [[955 он|955]] &amp;ndash; I Отто хаан одоогийн Мекленбург-Дээд Коммэрнерт славуудын бослогыг ялав.
*[[1311 он|1311]] &amp;ndash; Венийн зөвлөл анх удаа хуралдлаа.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.newadvent.org/cathen/15423a.htm|title=CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: Council of Vienne (1311-12)|website=www.newadvent.org|access-date=2018-10-16}}&lt;/ref&gt;
*[[1384 он|1384]] &amp;ndash; Жадвига эмэгтэй хүн боловч Польшийн хаанаар өргөмжлөгджээ.
*[[1590 он|1590]] &amp;ndash; Венозагийн хунтайж Гесуалдо эхнэрээ нууц амрагтай нь хөнөөв.
*1847 - Лондон хотод Шарлотта Бронтэгийн «Жэйн Эйр» роман хэвлэгдсэн.
*1853 - Османы эзэнт улс Оросын эзэнт улсад дайн зарлаж [[Крымын дайн (1853—1856)|Крымын дайн]] эхэлсэн байна. 
*1923 - «The Walt Disney Company» кино компани үүсгэн байгуулагдав.
*1929 - Зөвлөлт Тажик улс байгуулагдсан.
*1959 - ЗХУ-ын нийслэл Москва хотод анхны газар доогуурх явган хүний гарцууд баригдсан.
*1964 - БНХАУ анхны цөмийн зэвсгийн туршилтаа хийсэн.
*1978 - [[II Иохан Паул]] 264 дахь бөгөөд 1523 оноос хойших анхны итали бус Ромын Пап болов.
*1982 - Израил улсыг НҮБ-ээс гаргавал АНУ мөн НҮБ-ээс гарна гэж АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Жорж Шульц]] айлган сүрдүүлсэн мэдэгдэл хийв.
*1998 - [[Лондон]] хотод Чилийн 82 настай дарангуйлагч [[Аугусто Пиночет|Аугусто Пиночетыг]] баривчилсан.
*2002 - Каир хотод [[Александрина номын сан]] нээгдсэн.

== Энэ өдөр төрөгсөд ==

* 1710 – [[Андраш Хадик гүн]] (1790 онд нас барсан), [[Долоон жилийн дайн|Долоон жилийн дайны]] үеийн Австрийн фельдмаршал, унгар, словакчуудын үндэсний баатар.
* 1840 — Күрода Киётака (1900 онд нас барсан), Японы төрийн зүтгэлтэн, Японы 2 дахь Ерөнхий сайд.
* 1841 — [[Ито Хиробүми]] (1909 онд нас барсан), Японы улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн, Японы анхны Ерөнхий сайд.
* 1854 — [[Оскар Уайльд]] (1900 онд нас барсан), Ирландын яруу найрагч, алдарт зохиолч.
* 1886 — [[Давид Бен-Гурион]] (1973 онд нас барсан), Сионист хөдөлгөөний удирдагч болон Израил улсыг байгуулагчдын нэг бөгөөд Израил улсын Ерөнхий сайд (1948—1953, 1955—1963).
* 1894 — [[Моше Шарет]] (1965 онд нас барсан), Израил улсын Ерөнхий сайд (1954—1955).
* 1908 — [[Энвер Хожа]] (1985 онд нас барсан), Социалист Албани улсын удирдагч (1944—1985).
* 1921 — [[Анжэй Мунк]] (1961 онд нас барсан), Польшийн кино найруулагч, зохиолч.
* 1953 — [[Пауло Фалькао]] (''Пауло Роберто Фалькао''), Бразилын хөлбөмбөгчин бөгөөд дасгалжуулагч.
* 1962 — [[Дмитрий Хворостовский]] (2017 онд нас барсан), Зөвлөлтийн болон Оросын дуурийн дуучин.

== Энэ өдөр нас барагсад ==
* 1946 — цаазлуулсан:
** Эрнст Кальтенбруннер (1903 онд төрсөн), Нацист Германы Аюулгүй байдлын '''[[СС]]'''-ийн дарга, мөн Дотоод хэргийн яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга;
** Вильхельм Кейтель (1882 онд төрсөн), Верматын Дээд командлалын дарга;
** Иоахим фон Риббентроп (1893 онд төрсөн), Германы Гадаад хэргийн сайд (1938—1945);
** Альфред Розенберг (1893 онд төрсөн), Германы улс төрч, нацизмын үзэл сурталчдын нэг;
** Вильхельм Фрик (1877 онд төрсөн), Германы нацист,  [[Германы Үндэсний Социалист Ажилчны Нам]] (товч. ГҮСАН) -ын удирдагчдын нэг, СС-ийн обергруппенфюрер;
** Юлиус Штрейхер (1885 онд төрсөн), Германы нацист, үзэл сурталч, хэвлэгч, [[Арьс өнгөний үзэл|арьс өнгөний үзлийн]] үзэл сурталч.
* [[1959 он|1959]] — [[Жорж Маршалл]] (1880 онд төрсөн), Америкийн цэргийн бөгөөд төрийн зүтгэлтэн, генерал, &quot;[[Маршаллын төлөвлөгөө]]&quot;-г санаачлагч, [[Нобелийн энхтайвны шагнал|Нобелийн энхтайвны шагналтан]] (1953).
* 1999 — [[Очирбатын Дашбалбар]] ( 1957 онд онд төрсөн), Монголын төр, нийгмийн зүтгэлтэн, яруу найрагч.
* 2023 — [[Мартти Ахтисаари]] (1937 онд төрсөн), 1994-2000 онд Финландын Ерөнхийлөгч, [[Нобелийн энхтайвны шагнал|Нобелийн энхтайвны шагналтан]] (2008).

== Тэмдэглэлт баярууд ==
*Дэлхийн мэдээ алдуулалтын өдөр
*Дэлхийн хоолны өдөр

----
{{Commonscat|16 October|10 сарын 16}}

[[Ангилал:Өдөр|1016]]
[[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#16]]</text>
      <sha1>fwqll6n41fknfh6zvb6soet0umfo3xl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Петрозаводск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22935</id>
    <revision>
      <id>873441</id>
      <parentid>872005</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T02:04:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>西雅图991503</username>
        <id>108119</id>
      </contributor>
      <origin>873441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15963" sha1="jbyetddk9dt58oapgy7e34cb2yzkkm0" xml:space="preserve">{{Short description|Оросын Бүгд Найрамдах Карель Улсын нийслэл}}
{{Инфобокс Оросын суурин
| mn_name                 = Петрозаводск
| ru_name                 = 
| loc_name1               = Petroskoi
| loc_lang1               = Карель
| loc_name2               = 
| loc_lang2               = 
| loc_name3               = 
| loc_lang3               = 
| loc_name4               = 
| loc_lang4               = 
| other_name              = 
| other_lang              = 
| image_skyline           = Petrozavodsk Collage 2020.png
| image_caption           = 
| image_map               = 
| map_caption             = 
| coordinates             = {{coord|61|47|N|34|20|E|display=inline,title}}
| image_flag              = Flag of Petrozavodsk (Karelia).svg
| flag_caption            = Туг
| image_coa               = Petrozavodsk Greater Coat of Arms.svg
| coa_caption             = Сүлд
| anthem                  = 
| anthem_ref              = 
| holiday                 = 6 сарын сүүлийн бямба гараг
| holiday_ref             = 
&lt;!-- administrative status --&gt;
| federal_subject         = [[бүгд найрамдах карель улс]]
| federal_subject_ref     = &lt;ref name=&quot;Constitution&quot; /&gt;
| adm_district_jur        = 
| adm_district_jur_ref    = 
| adm_inhabloc_jur        = Петрозаводск [[холбооны субъектийн чанартай хот|бүгд найрамдах улсын ач холбогдолтой хот]]
| adm_inhabloc_jur_ref    = &lt;ref name=&quot;Ref62&quot; /&gt;
| adm_citydistrict_jur    = 
| adm_citydistrict_type   = 
| adm_citydistrict_jur_ref = 
| adm_selsoviet_jur       = 
| adm_selsoviet_type      = 
| adm_selsoviet_jur_ref   = 
| capital_of              = Бүгд Найрамдах Карель Улс
| capital_of_ref          = &lt;ref name=&quot;Ref62&quot; /&gt;
| adm_ctr_of1             = Петрозаводск бүгд найрамдах улсын ач холбогдолтой хот
| adm_ctr_of1_ref         = &lt;ref name=&quot;Ref62&quot; /&gt;
| adm_ctr_of2             = [[Прионежийн район]]
| adm_ctr_of2_ref         = &lt;ref name=&quot;Ref62&quot; /&gt;
| adm_ctr_of3             = 
| adm_ctr_of3_ref         = 
| inhabloc_cat            = Хот
| inhabloc_cat_ref        = &lt;ref name=&quot;Ref62&quot; /&gt;
| inhabloc_type           = 
| inhabloc_type_ref       = 
&lt;!-- municipal status --&gt;
| mun_district_jur        = 
| mun_district_jur_ref    = 
| urban_okrug_jur         = Петрозаводск хотын тойрог
| urban_okrug_jur_ref     = &lt;ref name=&quot;Ref737&quot; /&gt;
| urban_settlement_jur    = 
| urban_settlement_jur_ref = 
| rural_settlement_jur    = 
| rural_settlement_jur_ref = 
| inter_settlement_territory = 
| inter_settlement_territory_ref = 
| mun_admctr_of1          = Петрозаводск хотын тойрог
| mun_admctr_of1_ref      = &lt;ref name=&quot;Ref737&quot; /&gt;
| mun_admctr_of2          = Прионежийн хотын район
| mun_admctr_of2_ref      = &lt;ref name=&quot;Ref738&quot;&gt;Law #825-ZRK&lt;/ref&gt;
| leader_title            = Хотын дарга
| leader_title_ref        = 
| leader_name             = Инна Колыхматова
| leader_name_ref         = &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://adm.gov.karelia.ru/news/12-05-2021-glavoy-petrozavodskogo-gorodskogo-okruga-izbran-vladimir-lyubarskiy/ |title=Vladimir Lyubarsky |access-date=2024-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513005609/https://adm.gov.karelia.ru/news/12-05-2021-glavoy-petrozavodskogo-gorodskogo-okruga-izbran-vladimir-lyubarskiy/ |archive-date=2023-05-13 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| representative_body     = [[Петрозаводскийн хотын зөвлөл|Хотын зөвлөл]]
| representative_body_ref = 
&lt;!-- statistics --&gt;
| elevation_m             = 
| area_km2                = 135
| area_km2_ref            = &lt;ref name=&quot;Area&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.petrozavodsk-mo.ru/petrozavodsk/gorod/info/spravka.htm|script-title=ru:Петрозаводск. Официальный сайт|access-date=June 27, 2014|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726205609/http://www.petrozavodsk-mo.ru/petrozavodsk/gorod/info/spravka.htm|archive-date=July 26, 2011|url-status=dead|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
| pop_2010census          = 261987
| pop_2010census_rank     = 71-т
| pop_2010census_ref      = &lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2010Census}}&lt;/ref&gt;
| pop_latest              = 
| pop_latest_date         = 
| pop_latest_ref          = 
| population_demonym      = 
| time_zone_ref           = 
&lt;!-- history --&gt;
| established_date        = 1703
| established_title       = 
| established_date_ref    = 
| current_cat_date        = 3 сарын&amp;nbsp;21, 1777
| current_cat_date_ref    = 
| abolished_date          = 
| abolished_date_ref      = 
&lt;!-- misc --&gt;
| postal_codes            = 185000–185003, 185005, 185007, 185009–185016, 185019, 185023, 185026, 185028, 185030–185035, 185700, 185890, 185899, 185910, 185960–185963, 185965, 185970, 185980–185983, 185985
| postal_codes_ref        = 
| dialing_codes           = 8142
| dialing_codes_ref       = 
| website                 = http://www.petrozavodsk-mo.ru/
}}
'''Петрозаводск''' ({{lang-ru|Петрозаводск}}; [[Карель хэл|карель]]: ''Petroskoi'') нь [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Бүгд Найрамдах Карель Улс]]ын [[нийслэл]] [[хот]] юм.

== Түүх ==
{{өргөтгөх хэсэг}}

== Уур амьсгал ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| location = Петрозаводск (1991–2020, туйлын үе 1816–одоо)
| width = auto
| metric first = y
| single line = y
| Jan record high C = 5.5
| Feb record high C = 7.3
| Mar record high C = 15.5
| Apr record high C = 24.2
| May record high C = 33.0
| Jun record high C = 34.3
| Jul record high C = 33.9
| Aug record high C = 32.4
| Sep record high C = 28.5
| Oct record high C = 21.3
| Nov record high C = 11.1
| Dec record high C = 9.4
| year record high C = 33.9
| Jan high C = -5.7
| Feb high C = -5.2
| Mar high C = 0.0
| Apr high C = 6.7
| May high C = 13.8
| Jun high C = 18.8
| Jul high C = 21.5
| Aug high C = 19.3
| Sep high C = 13.6
| Oct high C = 6.4
| Nov high C = 0.2
| Dec high C = -3.3
| year high C = 7.2
| Jan mean C = -8.4
| Feb mean C = -8.2
| Mar mean C = -3.5
| Apr mean C = 2.5
| May mean C = 8.9
| Jun mean C = 14.1
| Jul mean C = 17.1
| Aug mean C = 15.0
| Sep mean C = 10.0
| Oct mean C = 3.8
| Nov mean C = -1.9
| Dec mean C = -5.6
| year mean C = 3.7
| Jan low C = -11.4
| Feb low C = -11.4
| Mar low C = -6.9
| Apr low C = -1.3
| May low C = 4.1
| Jun low C = 9.4
| Jul low C = 12.7
| Aug low C = 11.1
| Sep low C = 6.8
| Oct low C = 1.5
| Nov low C = -4.1
| Dec low C = -8.1
| year low C = 0.2
| Jan record low C = -41.6
| Feb record low C = -39.3
| Mar record low C = -30.0
| Apr record low C = -19.3
| May record low C = -9.8
| Jun record low C = -2.6
| Jul record low C = -0.1
| Aug record low C = -1.7
| Sep record low C = -5.0
| Oct record low C = -13.4
| Nov record low C = -27.5
| Dec record low C = -36.8
| year record low C = -41.6
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 38
| Feb precipitation mm = 29
| Mar precipitation mm = 31
| Apr precipitation mm = 32
| May precipitation mm = 48
| Jun precipitation mm = 61
| Jul precipitation mm = 82
| Aug precipitation mm = 81
| Sep precipitation mm = 59
| Oct precipitation mm = 56
| Nov precipitation mm = 51
| Dec precipitation mm = 44
| year precipitation mm = 612
| Jan snow depth cm = 16
| Feb snow depth cm = 21
| Mar snow depth cm = 22
| Apr snow depth cm = 5
| May snow depth cm = 0
| Jun snow depth cm = 0
| Jul snow depth cm = 0
| Aug snow depth cm = 0
| Sep snow depth cm = 0
| Oct snow depth cm = 0
| Nov snow depth cm = 5
| Dec snow depth cm = 11
| year snow depth cm = 22
| Jan rain days = 4
| Feb rain days = 3
| Mar rain days = 6
| Apr rain days = 11
| May rain days = 16
| Jun rain days = 18
| Jul rain days = 18
| Aug rain days = 18
| Sep rain days = 20
| Oct rain days = 19
| Nov rain days = 11
| Dec rain days = 6
| year rain days = 150
| Jan snow days = 26
| Feb snow days = 24
| Mar snow days = 20
| Apr snow days = 10
| May snow days = 4
| Jun snow days = 0.3
| Jul snow days = 0
| Aug snow days = 0
| Sep snow days = 1
| Oct snow days = 8
| Nov snow days = 20
| Dec snow days = 27
| year snow days = 140
| Jan humidity = 87
| Feb humidity = 85
| Mar humidity = 80
| Apr humidity = 70
| May humidity = 66
| Jun humidity = 71
| Jul humidity = 75
| Aug humidity = 80
| Sep humidity = 84
| Oct humidity = 86
| Nov humidity = 89
| Dec humidity = 89
| year humidity = 80
| Jan sun = 18.2
| Feb sun = 53.5
| Mar sun = 135.5
| Apr sun = 192.4
| May sun = 271.5
| Jun sun = 285.1
| Jul sun = 286.9
| Aug sun = 226.2
| Sep sun = 131.8
| Oct sun = 59.7
| Nov sun = 18.1
| Dec sun = 5.2
| year sun = 
| source 1 = Погода и Климат&lt;ref name=&quot;Pogoda i Klimat&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/22820.htm|title= Climate Petrozavodsk|access-date=2026-05-28|publisher=Pogoda.ru.net}}&lt;/ref&gt;
| source 2 = [[NOAA]]&lt;ref name=&quot;NOAA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/Petrozavodsk_22820.csv|title= Petrozavodsk 1991–2020|access-date=2026-05-28|publisher=NOAA}}&lt;/ref&gt;
| source = 
}}

== Цахим хуудас ==
{{Commonscat|Petrozavodsk|Петрозаводск}}
* [http://www.petrozavodsk.ru/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] ([[орос]]оор)

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Бүгд Найрамдах Карель Улсын суурин]]
[[Ангилал:Оросын хот]]
[[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]]
[[Ангилал:1703 онд байгуулагдсан]]
'''Петрозаводск''' ({{lang-ru|Петрозаводск}}) нь [[Орос]]ын баруун хойд хэсэгт орших хот бөгөөд [[Бүгд Найрамдах Карели]] улсын нийслэл, хамгийн том хот юм. Тус хот нь [[Онега нуур]]ын баруун эрэгт байрладаг. Петрозаводск нь Карелийн улс төр, захиргаа, эдийн засаг, боловсрол, соёлын гол төв бөгөөд хотын захиргааны нэгжийн хувьд Петрозаводскийн хотын тойргийг бүрдүүлдэг. 2025 оны 1 дүгээр сарын 1-ний байдлаар Петрозаводскийн хотын тойргийн хүн ам 234 577 байв. Энэ нь Бүгд Найрамдах Карелийн нийт хүн амын ойролцоогоор 45.2 хувийг эзэлж байжээ.

== Нэр ==

Хотын нэр нь Оросын эзэн хаан [[Петр I]]-ийн нэр болон ''завод'' буюу «үйлдвэр» гэсэн орос үгнээс гаралтай. Хотын анхны суурин нь [[1703]] онд байгуулагдсан Петрозаводскийн төмөрлөгийн үйлдвэрийн сууринтай холбоотой.

== Газар зүй ==

Петрозаводск нь Бүгд Найрамдах Карелийн төв хэсэгт, [[Онега нуур]]ын баруун эрэгт оршдог. Хотын байршил нь Карелийн нуур, ой тайгын бүсийн байгалийн тогтоцтой нягт холбоотой.

Петрозаводск нь [[Москва]] хотоос ойролцоогоор 1091 км, [[Санкт-Петербург]] хотоос ойролцоогоор 412 км зайд оршдог. Хот нь Оросын баруун хойд нутгийн тээврийн сүлжээнд чухал байр суурь эзэлдэг.

Хотын орчимд шилмүүст болон холимог ой зонхилох бөгөөд Карелийн нутаг дэвсгэрийн онцлог болох олон тооны нуур, гол мөрөнтэй.

== Уур амьсгал ==

Петрозаводск нь сэрүүн бүсийн, харьцангуй чийглэг уур амьсгалтай. Өвөл нь урт бөгөөд хүйтэн, зун нь харьцангуй сэрүүн байдаг. Онега нуурын ойролцоо байрладаг нь хотын цаг уурын нөхцөлд тодорхой хэмжээгээр нөлөөлдөг.

== Түүх ==

=== Байгуулагдсан нь ===

Петрозаводскийн түүхийг [[1703]] оноос эхэлдэг гэж үздэг. Тэр үед Петр I-ийн зарлигаар Онега нуурын эрэгт төмөрлөг болон их буу үйлдвэрлэх үйлдвэр байгуулах ажил эхэлсэн бөгөөд түүний дэргэд '''Петрозаводскийн слобода''' хэмээх суурин бий болжээ. Үйлдвэр нь Оросын армид шаардлагатай төмөр эдлэл, их буу болон бусад бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд ашиглагдаж байв.

Үйлдвэрийн нэр нь улмаар суурингийн нэрэнд нөлөөлж, Петрозаводск хэмээх нэр тогтсон байна.

=== Хотын статус ===

18 дугаар зууны дунд үеэс суурин нь захиргааны хувьд хөгжиж эхэлсэн бөгөөд [[1777]] онд Екатерина II-ийн зарлигаар хотын статустай болжээ.

19 дүгээр зуунд Петрозаводск нь Карелийн нутаг дахь захиргаа, худалдаа, үйлдвэрлэлийн төвүүдийн нэг болсон. Хотын хөгжилд төмөрлөгийн үйлдвэрлэлээс гадна мод боловсруулах болон бусад үйлдвэрлэл чухал үүрэг гүйцэтгэж байв.

=== 20 дугаар зуун ===

[[Оросын хувьсгал]]ын дараах захиргааны өөрчлөлтүүдийн явцад Петрозаводск Карелийн улс төр, захиргааны төв хэвээр үлджээ.

[[1923]] онд Карелийн Автономит Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улс байгуулагдахад Петрозаводск түүний нийслэл болсон. [[1940]] онд Карело-Финландын Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улс байгуулагдсаны дараа мөн нийслэлийн үүргээ хадгалсан бөгөөд [[1956]] онд Карелийн АССР дахин байгуулагдахад Петрозавск нийслэл хэвээр үлджээ.

[[Зөвлөлт-Финландын дайн (1941–1944)|1941–1944 оны дайны]] үед Петрозаводск Финландын цэрэгт эзлэгдсэн байна. Дайны дараа хотыг сэргээн босгож, аж үйлдвэр болон хотын дэд бүтцийг өргөжүүлжээ.

[[1991]] онд Зөвлөлт Холбоот Улс задарсны дараа Петрозаводск нь ОХУ-ын бүрэлдэхүүн дэх Бүгд Найрамдах Карелийн нийслэл болсон.

== Хүн ам ==

Петрозаводскийн хүн ам 20 дугаар зуунд аж үйлдвэржилт, захиргааны төвийн үүрэг болон боловсролын байгууллагуудын хөгжлийн нөлөөгөөр эрчимтэй өссөн.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Он</text>
      <sha1>jbyetddk9dt58oapgy7e34cb2yzkkm0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873446</id>
      <parentid>873441</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T02:50:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15651" sha1="fmmlhydmzdx4gnorsfvwka29t667nrs" xml:space="preserve">{{Short description|Оросын Бүгд Найрамдах Карель Улсын нийслэл}}
{{Инфобокс Оросын суурин
| mn_name                 = Петрозаводск
| ru_name                 = 
| loc_name1               = Petroskoi
| loc_lang1               = Карель
| loc_name2               = 
| loc_lang2               = 
| loc_name3               = 
| loc_lang3               = 
| loc_name4               = 
| loc_lang4               = 
| other_name              = 
| other_lang              = 
| image_skyline           = Petrozavodsk Collage 2020.png
| image_caption           = 
| image_map               = 
| map_caption             = 
| coordinates             = {{coord|61|47|N|34|20|E|display=inline,title}}
| image_flag              = Flag of Petrozavodsk (Karelia).svg
| flag_caption            = Туг
| image_coa               = Petrozavodsk Greater Coat of Arms.svg
| coa_caption             = Сүлд
| anthem                  = 
| anthem_ref              = 
| holiday                 = 6 сарын сүүлийн бямба гараг
| holiday_ref             = 
&lt;!-- administrative status --&gt;
| federal_subject         = [[бүгд найрамдах карель улс]]
| federal_subject_ref     = &lt;ref name=&quot;Constitution&quot; /&gt;
| adm_district_jur        = 
| adm_district_jur_ref    = 
| adm_inhabloc_jur        = Петрозаводск [[холбооны субъектийн чанартай хот|бүгд найрамдах улсын ач холбогдолтой хот]]
| adm_inhabloc_jur_ref    = &lt;ref name=&quot;Ref62&quot; /&gt;
| adm_citydistrict_jur    = 
| adm_citydistrict_type   = 
| adm_citydistrict_jur_ref = 
| adm_selsoviet_jur       = 
| adm_selsoviet_type      = 
| adm_selsoviet_jur_ref   = 
| capital_of              = Бүгд Найрамдах Карель Улс
| capital_of_ref          = &lt;ref name=&quot;Ref62&quot; /&gt;
| adm_ctr_of1             = Петрозаводск бүгд найрамдах улсын ач холбогдолтой хот
| adm_ctr_of1_ref         = &lt;ref name=&quot;Ref62&quot; /&gt;
| adm_ctr_of2             = [[Прионежийн район]]
| adm_ctr_of2_ref         = &lt;ref name=&quot;Ref62&quot; /&gt;
| adm_ctr_of3             = 
| adm_ctr_of3_ref         = 
| inhabloc_cat            = Хот
| inhabloc_cat_ref        = &lt;ref name=&quot;Ref62&quot; /&gt;
| inhabloc_type           = 
| inhabloc_type_ref       = 
&lt;!-- municipal status --&gt;
| mun_district_jur        = 
| mun_district_jur_ref    = 
| urban_okrug_jur         = Петрозаводск хотын тойрог
| urban_okrug_jur_ref     = &lt;ref name=&quot;Ref737&quot; /&gt;
| urban_settlement_jur    = 
| urban_settlement_jur_ref = 
| rural_settlement_jur    = 
| rural_settlement_jur_ref = 
| inter_settlement_territory = 
| inter_settlement_territory_ref = 
| mun_admctr_of1          = Петрозаводск хотын тойрог
| mun_admctr_of1_ref      = &lt;ref name=&quot;Ref737&quot; /&gt;
| mun_admctr_of2          = Прионежийн хотын район
| mun_admctr_of2_ref      = &lt;ref name=&quot;Ref738&quot;&gt;Law #825-ZRK&lt;/ref&gt;
| leader_title            = Хотын дарга
| leader_title_ref        = 
| leader_name             = Инна Колыхматова
| leader_name_ref         = &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://adm.gov.karelia.ru/news/12-05-2021-glavoy-petrozavodskogo-gorodskogo-okruga-izbran-vladimir-lyubarskiy/ |title=Vladimir Lyubarsky |access-date=2024-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513005609/https://adm.gov.karelia.ru/news/12-05-2021-glavoy-petrozavodskogo-gorodskogo-okruga-izbran-vladimir-lyubarskiy/ |archive-date=2023-05-13 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| representative_body     = [[Петрозаводскийн хотын зөвлөл|Хотын зөвлөл]]
| representative_body_ref = 
&lt;!-- statistics --&gt;
| elevation_m             = 
| area_km2                = 135
| area_km2_ref            = &lt;ref name=&quot;Area&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.petrozavodsk-mo.ru/petrozavodsk/gorod/info/spravka.htm|script-title=ru:Петрозаводск. Официальный сайт|access-date=June 27, 2014|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726205609/http://www.petrozavodsk-mo.ru/petrozavodsk/gorod/info/spravka.htm|archive-date=July 26, 2011|url-status=dead|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
| pop_2010census          = 261987
| pop_2010census_rank     = 71-т
| pop_2010census_ref      = &lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2010Census}}&lt;/ref&gt;
| pop_latest              = 
| pop_latest_date         = 
| pop_latest_ref          = 
| population_demonym      = 
| time_zone_ref           = 
&lt;!-- history --&gt;
| established_date        = 1703
| established_title       = 
| established_date_ref    = 
| current_cat_date        = 3 сарын&amp;nbsp;21, 1777
| current_cat_date_ref    = 
| abolished_date          = 
| abolished_date_ref      = 
&lt;!-- misc --&gt;
| postal_codes            = 185000–185003, 185005, 185007, 185009–185016, 185019, 185023, 185026, 185028, 185030–185035, 185700, 185890, 185899, 185910, 185960–185963, 185965, 185970, 185980–185983, 185985
| postal_codes_ref        = 
| dialing_codes           = 8142
| dialing_codes_ref       = 
| website                 = http://www.petrozavodsk-mo.ru/
}}
'''Петрозаводск''' ({{langx|ru|Петрозаводск}}; [[Карель хэл|карель]]: ''Petroskoi'') нь [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Бүгд Найрамдах Карель Улс]]ын [[нийслэл]], хамгийн том [[хот]] юм. Тус хот нь [[Онега нуур]]ын баруун эрэгт байрладаг. Петрозаводск нь Карелийн улс төр, захиргаа, эдийн засаг, боловсрол, соёлын гол төв бөгөөд хотын захиргааны нэгжийн хувьд Петрозаводскийн хотын тойргийг бүрдүүлдэг. 2025 оны 1 дүгээр сарын 1-ний байдлаар Петрозаводскийн хотын тойргийн хүн ам 234 577 байв. Энэ нь Бүгд Найрамдах Карель Улсын нийт хүн амын ойролцоогоор 45.2 хувийг эзэлж байжээ.

== Нэр ==
Хотын нэр нь Оросын эзэн хаан [[I Пётр]]ын нэр болон ''завод'' буюу «үйлдвэр» гэсэн орос үгээс гаралтай. Хотын анхны суурин нь [[1703]] онд байгуулагдсан Петрозаводскийн төмөрлөгийн үйлдвэрийн сууринтай холбоотой.

== Газар зүй ==

Петрозаводск нь Бүгд Найрамдах Карель Улсын төв хэсэгт, [[Онега нуур]]ын баруун эрэгт оршдог. Хотын байршил нь Карелийн нуур, ой тайгын бүсийн байгалийн тогтоцтой нягт холбоотой.

Петрозаводск нь [[Москва]] хотоос ойролцоогоор 1091 км, [[Санкт-Петербург]] хотоос ойролцоогоор 412 км зайд оршдог. Хот нь Оросын баруун хойд нутгийн тээврийн сүлжээнд чухал байр суурь эзэлдэг.

Хотын орчимд шилмүүст болон холимог ой зонхилох бөгөөд Карелийн нутаг дэвсгэрийн онцлог болох олон тооны нуур, гол мөрөнтэй.

== Уур амьсгал ==

Петрозаводск нь сэрүүн бүсийн, харьцангуй чийглэг уур амьсгалтай. Өвөл нь урт бөгөөд хүйтэн, зун нь харьцангуй сэрүүн байдаг. Онега нуурын ойролцоо байрладаг нь хотын цаг уурын нөхцөлд тодорхой хэмжээгээр нөлөөлдөг.

== Түүх ==

=== Байгуулагдсан нь ===

Петрозаводскийн түүхийг [[1703]] оноос эхэлдэг гэж үздэг. Тэр үед I Пётрын зарлигаар Онега нуурын эрэгт төмөрлөг болон их буу үйлдвэрлэх үйлдвэр байгуулах ажил эхэлсэн бөгөөд түүний дэргэд '''Петрозаводскийн слобода''' хэмээх суурин бий болжээ. Үйлдвэр нь Оросын армид шаардлагатай төмөр эдлэл, их буу болон бусад бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд ашиглагдаж байв.

Үйлдвэрийн нэр нь улмаар суурингийн нэрд нөлөөлж, Петрозаводск хэмээх нэр тогтсон байна.

=== Хотын статус ===

18 дугаар зууны дунд үеэс суурин нь захиргааны хувьд хөгжиж эхэлсэн бөгөөд [[1777]] онд [[II Екатерина]]гийн зарлигаар хотын статустай болжээ.

19 дүгээр зуунд Петрозаводск нь Карелийн нутаг дахь захиргаа, худалдаа, үйлдвэрлэлийн төвүүдийн нэг болсон. Хотын хөгжилд төмөрлөгийн үйлдвэрлэлээс гадна мод боловсруулах болон бусад үйлдвэрлэл чухал үүрэг гүйцэтгэж байв.

=== 20 дугаар зуун ===

[[Оросын хувьсгал]]ын дараах захиргааны өөрчлөлтүүдийн явцад Петрозаводск Карелийн улс төр, захиргааны төв хэвээр үлджээ.

[[1923]] онд Карелийн Автономит Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улс байгуулагдахад Петрозаводск түүний нийслэл болсон. [[1940]] онд Карело-Финландын Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улс байгуулагдсаны дараа мөн нийслэлийн үүргээ хадгалсан бөгөөд [[1956]] онд Карелийн АССР дахин байгуулагдахад Петрозавск нийслэл хэвээр үлджээ.

[[Зөвлөлт-Финландын дайн (1941–1944)|1941–1944 оны дайны]] үед Петрозаводск Финландын цэрэгт эзлэгдсэн байна. Дайны дараа хотыг сэргээн босгож, аж үйлдвэр болон хотын дэд бүтцийг өргөжүүлжээ.

[[1991]] онд Зөвлөлт Холбоот Улс задарсны дараа Петрозаводск нь ОХУ-ын бүрэлдэхүүн дэх Бүгд Найрамдах Карелийн нийслэл болсон.

== Хүн ам ==

Петрозаводскийн хүн ам 20 дугаар зуунд аж үйлдвэржилт, захиргааны төвийн үүрэг болон боловсролын байгууллагуудын хөгжлийн нөлөөгөөр эрчимтэй өссөн.

== Уур амьсгал ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| location = Петрозаводск (1991–2020, туйлын үе 1816–одоо)
| width = auto
| metric first = y
| single line = y
| Jan record high C = 5.5
| Feb record high C = 7.3
| Mar record high C = 15.5
| Apr record high C = 24.2
| May record high C = 33.0
| Jun record high C = 34.3
| Jul record high C = 33.9
| Aug record high C = 32.4
| Sep record high C = 28.5
| Oct record high C = 21.3
| Nov record high C = 11.1
| Dec record high C = 9.4
| year record high C = 33.9
| Jan high C = -5.7
| Feb high C = -5.2
| Mar high C = 0.0
| Apr high C = 6.7
| May high C = 13.8
| Jun high C = 18.8
| Jul high C = 21.5
| Aug high C = 19.3
| Sep high C = 13.6
| Oct high C = 6.4
| Nov high C = 0.2
| Dec high C = -3.3
| year high C = 7.2
| Jan mean C = -8.4
| Feb mean C = -8.2
| Mar mean C = -3.5
| Apr mean C = 2.5
| May mean C = 8.9
| Jun mean C = 14.1
| Jul mean C = 17.1
| Aug mean C = 15.0
| Sep mean C = 10.0
| Oct mean C = 3.8
| Nov mean C = -1.9
| Dec mean C = -5.6
| year mean C = 3.7
| Jan low C = -11.4
| Feb low C = -11.4
| Mar low C = -6.9
| Apr low C = -1.3
| May low C = 4.1
| Jun low C = 9.4
| Jul low C = 12.7
| Aug low C = 11.1
| Sep low C = 6.8
| Oct low C = 1.5
| Nov low C = -4.1
| Dec low C = -8.1
| year low C = 0.2
| Jan record low C = -41.6
| Feb record low C = -39.3
| Mar record low C = -30.0
| Apr record low C = -19.3
| May record low C = -9.8
| Jun record low C = -2.6
| Jul record low C = -0.1
| Aug record low C = -1.7
| Sep record low C = -5.0
| Oct record low C = -13.4
| Nov record low C = -27.5
| Dec record low C = -36.8
| year record low C = -41.6
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 38
| Feb precipitation mm = 29
| Mar precipitation mm = 31
| Apr precipitation mm = 32
| May precipitation mm = 48
| Jun precipitation mm = 61
| Jul precipitation mm = 82
| Aug precipitation mm = 81
| Sep precipitation mm = 59
| Oct precipitation mm = 56
| Nov precipitation mm = 51
| Dec precipitation mm = 44
| year precipitation mm = 612
| Jan snow depth cm = 16
| Feb snow depth cm = 21
| Mar snow depth cm = 22
| Apr snow depth cm = 5
| May snow depth cm = 0
| Jun snow depth cm = 0
| Jul snow depth cm = 0
| Aug snow depth cm = 0
| Sep snow depth cm = 0
| Oct snow depth cm = 0
| Nov snow depth cm = 5
| Dec snow depth cm = 11
| year snow depth cm = 22
| Jan rain days = 4
| Feb rain days = 3
| Mar rain days = 6
| Apr rain days = 11
| May rain days = 16
| Jun rain days = 18
| Jul rain days = 18
| Aug rain days = 18
| Sep rain days = 20
| Oct rain days = 19
| Nov rain days = 11
| Dec rain days = 6
| year rain days = 150
| Jan snow days = 26
| Feb snow days = 24
| Mar snow days = 20
| Apr snow days = 10
| May snow days = 4
| Jun snow days = 0.3
| Jul snow days = 0
| Aug snow days = 0
| Sep snow days = 1
| Oct snow days = 8
| Nov snow days = 20
| Dec snow days = 27
| year snow days = 140
| Jan humidity = 87
| Feb humidity = 85
| Mar humidity = 80
| Apr humidity = 70
| May humidity = 66
| Jun humidity = 71
| Jul humidity = 75
| Aug humidity = 80
| Sep humidity = 84
| Oct humidity = 86
| Nov humidity = 89
| Dec humidity = 89
| year humidity = 80
| Jan sun = 18.2
| Feb sun = 53.5
| Mar sun = 135.5
| Apr sun = 192.4
| May sun = 271.5
| Jun sun = 285.1
| Jul sun = 286.9
| Aug sun = 226.2
| Sep sun = 131.8
| Oct sun = 59.7
| Nov sun = 18.1
| Dec sun = 5.2
| year sun = 
| source 1 = Погода и Климат&lt;ref name=&quot;Pogoda i Klimat&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/22820.htm|title= Climate Petrozavodsk|access-date=2026-05-28|publisher=Pogoda.ru.net}}&lt;/ref&gt;
| source 2 = [[NOAA]]&lt;ref name=&quot;NOAA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/Petrozavodsk_22820.csv|title= Petrozavodsk 1991–2020|access-date=2026-05-28|publisher=NOAA}}&lt;/ref&gt;
| source = 
}}

== Цахим хуудас ==
{{Commonscat|Petrozavodsk|Петрозаводск}}
* [http://www.petrozavodsk.ru/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] ([[орос]]оор)

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Бүгд Найрамдах Карель Улсын суурин]]
[[Ангилал:Оросын хот]]
[[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]]
[[Ангилал:1703 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>fmmlhydmzdx4gnorsfvwka29t667nrs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пулково нисэх онгоцны буудал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23150</id>
    <revision>
      <id>873406</id>
      <parentid>849079</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T13:31:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5463" sha1="0pyma20828j3ltw6obht71u4j3o0ywh" xml:space="preserve">{{Short description|Оросын Санкт-Петербург хотод үйлчилдэг олон улсын нисэх буудал}}
{{Инфобокс нисэх буудал
| name                = Pulkovo Airport
| nativename          = Аэропорт Пулково
| image               = 
| image-width         = 250
| image2              = Saint Petersburg by Sentinel-2, 2020-07-17 (cropped).jpg
| image2-width        = 250
| IATA                = LED
| ICAO                = ULLI
| WMO                 = 26063
| LID                 = ПЛК
| pushpin_map         = Орос Санкт-Петербург#Орос#Европ
| pushpin_map_caption = Санкт-Петербург дахь байршил##Орос дахь байршил##Европ дахь байршил
| pushpin_label       = LED
| pushpin_label_position = bottom
| type                = Олон улсын
| owner               = [[Санкт-Петербург хотын захиргаа]]
| operator            = Нортерн Капитал Гэйтвэй
| city-served         = [[Санкт-Петербург]], Орос
| location            = &lt;!--If different than above--&gt;
| hub                 = *[[Аэрофлот]]&lt;ref name=&quot;flightradar24.com&quot;&gt;{{cite web | url=https://www.flightradar24.com/data/airlines/su-afl/routes | title= Flightradar24 data, Aeroflot routes}}&lt;/ref&gt;
*[[Nordwind Airlines]] 
* [[Победа (авиа компани)|Победа]]
* [[Россия (авиа компани)|Россия]]
* [[Smartavia]]
* [[Ural Airlines]]
| elevation-f         = 79
| elevation-m         = 24
| coordinates         = {{coord|59|48|01|N|30|15|45|E|region:RU-SPE_type:airport}}
| website             = [https://pulkovoairport.ru/ pulkovoairport.ru]
| metric-rwy          = y
| r1-number           = 10R/28L
| r1-length-f         = 12,401
| r1-length-m         = 3,780
| r1-surface          = Цемент-бетон
| r2-number           = 10L/28R
| r2-length-f         = 11,145
| r2-length-m         = 3,397
| r2-surface          = Цемент-бетон
| stat-year           = 2022&lt;ref name=&quot;fraport_2022&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.fraport.com/content/dam/fraport-company/documents/investoren/eng/financial-and-traffic-figures/traffic-figures/group/2022/Current%20Group%20Traffic%20Figures.pdf/_jcr_content/renditions/original.media_file.download_attachment.file/Current%20Group%20Traffic%20Figures.pdf |title=Fraport Traffic Figures December 2022 |website=fraport.com |format=PDF; 246&amp;nbsp;KB |publisher=Fraport AG |language=en |access-date=2023-02-05}}&lt;/ref&gt;
| stat1-header        = Зорчигч
| stat1-data          = 18,140,100
| stat2-header        = Нисэх онгоцны хөдөлгөөн
| stat2-data          = 144,867
| stat3-header        = 
| stat3-data          = 
| stat4-header        = 
| stat4-data          = 
| footnotes           = Эх сурвалж:  Оросын Холбооны Агаарын Тээврийн Агентлаг (мөн 2018 оны урьдчилсан статистикийг үз)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.favt.ru/dejatelnost-ajeroporty-i-ajerodromy-osnovnie-proizvodstvennie-pokazateli-aeroportov-obyom-perevoz/ |title=Объемы перевозок через аэропорты России |language=ru |trans-title=Оросын нисэх онгоцны буудлуудын тээврийн хэмжээ |publisher=[[Холбооны Агаарын Тээврийн Агентлаг]] |website=www.favt.ru |access-date=2026-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530164458/https://www.favt.ru/dejatelnost-ajeroporty-i-ajerodromy-osnovnie-proizvodstvennie-pokazateli-aeroportov-obyom-perevoz/ |archive-date=2016-05-30 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
}}

'''Пулково нисэх онгоцны буудал''' ({{lang-ru|Аэропо́рт Пу́лково}}) {{Airport codes|LED|ULLI}} нь [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Санкт-Петербург]] хот дахь [[олон улсын нисэх онгоцны буудал]] юм. 2 терминалтай бөгөөд ''Пулково-1'' (голдуу дотоод нислэгт ашиглагдана), ''Пулково-2'' (олон улсын нислэг) терминалууд нь хотын төвөөс харгалзан {{convert|20|km|mi|abbr=on}}, {{convert|17|km|mi|abbr=on}} зайд оршино&lt;ref&gt;Pulkovo-1, {{Webarchiv|url=http://bravosolutions.com/airport_pulkovo_1.php |wayback=20130908030149 |text=English description |archiv-bot=2024-06-09 00:48:13 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pulkovo-2, {{Webarchiv|url=http://bravosolutions.com/airport_pulkovo_2.php |wayback=20121116035914 |text=English description |archiv-bot=2024-06-09 00:48:13 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Тус нисэх онгоцны буудлыг [[Россия Эйрлайнз]] (хуучнаар [[Пулково Агаарын Тээврийн Энтерпрайз]]) [[Эйрлан хаб|хаб]]&lt;ref&gt;[http://www.pulkovo.ru/en/about/aboutus/stcrussia/ About Us - STC Russia], Rossiya Airlines, retrieved January 2, 2009&lt;/ref&gt;, [[Нордавиа]] [[фокус хот]] болгон ашигладаг. 2010 онд ойролцоогоор 8.5 сая зорчигч Пулково нисэх онгоцны буудлаар үйлчлүүлжээ.

==Эшлэл==
{{Reflist}}
[[Ангилал:Санкт-Петербург]]
[[Ангилал:Оросын нисэх онгоцны буудал]]</text>
      <sha1>0pyma20828j3ltw6obht71u4j3o0ywh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Португал хэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25519</id>
    <revision>
      <id>873404</id>
      <parentid>873059</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T13:25:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11269" sha1="e6jsv8ma410yft03qri0n1ph80i0v62" xml:space="preserve">{{short description|Роман хэл}}
{{Инфобокс хэл
| name             = Португал хэл
| nativename       = {{lang|pt|português}}
| pronunciation    = {{IPA|pt|puɾtuˈɣeʃ|}} / {{IPA|pt|poʁtuˈɡe(j)s|}}
| states           = [[Португал]], [[Бразил]], [[Португали хэлээр ярьдаг Африкийн орнууд|Африк]], болон [[Португал хэлтэй ертөнц]]ийн бусад байршил
| speakers         = [[Төрөлх хэл|Төрөлх]]: {{sigfig|260.000000|2}} сая
| date             = 2024
| ref              = e25
| speakers2        = [[Хоёрдогч хэл|Хоёрдогч]]: {{sigfig|35.000000|2}} сая ~ 40 сая (2024)&lt;br&gt;Нийт: {{sigfig|300.000000|2}} сая&lt;ref&gt;https://www.ethnologue.com/language/por/&lt;/ref&gt;
| speakers_label   = Ярилцагчид
| familycolor      = Энэтхэг-Европ
| fam2             = [[Итали хэлнүүд|Итали]]
| fam3             = [[Латин-Фалиск хэлнүүд|Латин-Фалиск]]
| fam4             = [[Латин хэл|Латин]]
| fam5             = [[Роман хэлний бүлэг|Роман]]
| fam6             = [[Итали-Барууны хэлнүүд|Итали-Баруун]]
| fam7             = [[Баруун Романы хэлнүүд|Баруун Роман]]
| fam8             = [[Галл-Романы хэлнүүд|Галл]]-[[Иберийн Роман хэлнүүд|Иберийн]]
| fam9             = [[Иберийн Роман хэлнүүд|Иберийн Роман]]
| fam10            = [[Баруун Иберийн хэлнүүд|Баруун Иберийн]]
| fam11            = [[Галиси–Португал хэл|Галиси–Португал]]
| ancestor         = [[Хуучин Латин хэл|Хуучин Латин]]
| ancestor2        = [[Ардын Латин хэл|Ардын Латин]]
| ancestor3        = [[Прото-Роман хэл|Прото-Роман]]
| ancestor4        = [[Галиси–Португал хэл|Галиси–Португал]]
| script           = {{plainlist|
*[[Латин бичиг|Латин]] ([[Португал цагаан толгой]])
*[[Португал брайл үсэг]]}}
| nation           = {{Collapsible list
                  | titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;
                  | title = [[Португали хэл албан ёсны хэл болсон улс, нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|Арван улс (Есөн бүрэн эрхт улс)]]
                  | {{Flagcountry|Ангол}}
                  | {{Flagcountry|Бразил}}
                  | {{Flagcountry|Гвиней-Бисау}}
                  | {{Flagcountry|Зүүн Тимор}}
                  | {{Flagcountry|Кабо-Верде}}
                  | {{Flagcountry|Мозамбик}}
                  | {{Flagcountry|Португал}}
                  | {{Flagcountry|Сан-Томе ба Принсипи}}
                  | {{Flagcountry|Экваторын Гвиней}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=7775 |title=Continúan los actos del Día de la Lengua Portuguesa y la Cultura Lusófona |date=2016-05-10 |website=Бүгд Найрамдах Экваторын Гвиней Улсын Засгийн газар |trans-title=Португал хэл, Португалийн соёлын өдрийг тэмдэглэх үйл ажиллагаа үргэлжилсээр байна |access-date=2024-10-05 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226150155/https://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=7775%20 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
                  | 
                  |
               }}
                 {{Collapsible list
                  | titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;
                  | title = [[Португали хэл албан ёсны хэл болсон улс, нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|Нэг хараат улс]]
                  | {{Flagcountry|Макао}} ([[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]])
               }}
| minority         = {{Collapsible list
                  | titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;
                  | title=[[Португали хэл албан ёсны хэл болсон улс, нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|Соёлын хэл]]
| {{Flagcountry|Испани}} ([[Галиси хэл]])
|{{Flagcountry|Өмнөд Африк}}            
|{{Flagcountry|Уругвай}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Гутьеррес Боттаро |first=Сильвиа Этел |title=El portugués uruguayo y las marcas de la oralidad en la poesía del escritor uruguayo Agustín R. Bisio |date=2014 |url=http://www.hispanistas.org.br/arquivos/revistas/sumario/revista6/109-129.pdf |journal=Abehache |volume=4 |issue=6 |trans-title=Уругвайн зохиолч Агустин Р.Бисиогийн яруу найраг дахь Уругвайн португал ба аман тэмдэг |language=es |access-date=2024-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190812061109/http://www.hispanistas.org.br/arquivos/revistas/sumario/revista6/109-129.pdf |archive-date=2019-08-12 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.historiadelaslenguasenuruguay.edu.uy |title=Historia lingüística del Uruguay |website=historiadelaslenguasenuruguay.edu.uy |access-date=2024-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405013655/http://www.historiadelaslenguasenuruguay.edu.uy/ |archive-date=2019-04-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite conference |last1=Фернандес Агуэрре |first1=Табаре |title=Algunas notas teórico metodológicas sobre la relación entre regiones y aprendizajes en Uruguay |url=https://www.colibri.udelar.edu.uy/jspui/handle/20.500.12008/10776 |pages=11–15 |trans-title=Уругвай дахь бүс нутаг, суралцах харилцааны талаархи зарим онолын арга зүйн тэмдэглэл |language=es |last2=Гонзалес Бруззе |first2=Махира |last3=Родригес Инголд |first3=Сесилия |year=2017 |hdl=20.500.12008/10776 |hdl-access=free |conference=XVI Jornadas de Investigación : la excepcionalidad uruguaya en debate: ¿como el Uruguay no hay? |access-date=2024-10-05 |archive-date=2021-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507021434/https://www.colibri.udelar.edu.uy/jspui/handle/20.500.12008/10776 |url-status=live }} {{Webarchiv|url=https://www.colibri.udelar.edu.uy/jspui/handle/20.500.12008/10776 |wayback=20210507021434 |text=Algunas notas teórico metodológicas sobre la relación entre regiones y aprendizajes en Uruguay |archiv-bot=2026-10-15 13:25:38 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;  
|[[Португал хэлийг албан ёсны хэл болгон ашигладаг олон улсын байгууллагуудын жагсаалт|Олон улсын олон байгууллага]]}}
| agency           = {{plainlist|
*'''Португал''':&lt;br /&gt;[[Лиссабоны Шинжлэх Ухааны Академи]] &lt;small&gt;([[Лиссабоны Шинжлэх Ухааны Академи, Уран зохиолын анги|Лиссабоны академийн уран зохиолын анги]])&lt;/small&gt;
*'''Бразил''':&lt;br /&gt;[[Бразилийн уран зохиолын академи]]
*'''Мозамбик:'''&lt;br /&gt;[[Мозамбикийн Португал хэлний сургууль]] &lt;small&gt;(ирээдүйд)&lt;/small&gt;}}{{citation needed|date=April 2023}}
| iso1             = pt
| iso2             = por
| iso3             = por
| linglist         = por.html
| lingua           = 51-AAA-a
| map              = Detailed SVG map of the Lusophone world.svg
| mapcaption       = {{legend|#002375|Олонхын төрөлх хэл}}
{{legend|#1886fe|Албан ёсны болон захиргааны хэл боловч олонхын төрөлх хэл биш}}
{{legend|#79bdff|Соёлын, хоёрдугаар хэл}}
| notice           = IPA
| glotto           = port1283
| glottorefname    = Portuguese
}}

'''Португал хэл''' бол [[Португал]] улсын үндсэн хүн ам [[португал үндэстэн]] болон [[Бразил]] улсын үндсэн хүн амын [[төрөлх хэл]] юм. Мөн хуучин Португал улсын эзэмшилд байсан нутгуудад португал хэл өргөн тархсан байдаг.&lt;ref name=&quot;CPLP&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cplp.org/id-22.aspx|title=Estados-membros da CPLP|language=Portuguese|date=28 February 2011|access-date=11 Гуравдугаар сар 2012|archive-date=27 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091127143711/http://www.cplp.org/id-22.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хэл шинжлэлийн ангиллаар [[Энэтхэг-Европ хэлний язгуур|Энэтхэг-Европ язгуурын]]  Роман хэлний бүлэгт багтана. Португал хэлийг өдгөө 276 сая орчим хүн эх хэлээ болгон ашиглаж, 9 улс албан ёсны хэлээ хэмээн хуульчилжээ. 

[[Португал]], [[Бразил]], [[Ангол]], [[Мозамбик]], [[Кабо-Верде]], [[Гвиней-Бисау]], [[Сан-Томе ба Принсипи]], [[Экваторын Гвиней|Экваторын Гвинеи]] (испани, франц хэлийн хамт), [[Зүүн Тимор]] (австронезийн тетум хэлийн хамт), мөн [[Макао]] (хятад хэлний хамт) португал хэлийг албан ёсоор хэрэглэдэг. 

Испани, франц, итали зэрэг &quot;Роман&quot; хэлний бүлгийн гарал үүсэлтэй учраас бусад роман хэлтэй ихээхэн нийтлэг зүйлтэй байдаг. Ялангуяа [[Испани хэл|испани]] хэлтэй ихээхэн ойролцоо байдаг.  

== Эх үүсвэр ==
{{reflist}}

[[Ангилал:Португал хэл| ]]
[[Ангилал:Дан ганц хэл]]
[[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]]
[[Ангилал:Португал хэлтэй орнуудын хамтын нийгэмлэг]]
[[Ангилал:Роман хэл]]
[[Ангилал:Португалын хэл]]
[[Ангилал:Анголын хэл]]
[[Ангилал:Бразилын хэл]]
[[Ангилал:Кабо-Вердегийн хэл]]
[[Ангилал:Зүүн Тиморын хэл]]
[[Ангилал:Гвиней-Бисаугийн хэл]]
[[Ангилал:Макаогийн хэл]]
[[Ангилал:Сан-Томе ба Принсипийн хэл]]
[[Ангилал:Мозамбикийн хэл]]
[[Ангилал:Энэтхэгийн хэл]]
[[Ангилал:Парагвайн хэл]]
[[Ангилал:Уругвайн хэл]]</text>
      <sha1>e6jsv8ma410yft03qri0n1ph80i0v62</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төв Сулавеси</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28594</id>
    <revision>
      <id>873443</id>
      <parentid>863834</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T02:32:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэнийн тобчи</username>
        <id>108163</id>
      </contributor>
      <origin>873443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7953" sha1="snnziv44req1b97xk1sqb68sexs9lf2" xml:space="preserve">[[File.png|thumb|Ногоон нь Төв Сулавеси]]

'''Төв Сулавеси''' ([[Индонез хэл|индонезээр]] ''Sulawesi Tengah'') — [[Индонез]] улсын муж бөгөөд [[Сулавеси]] арлын төв хэсэгт оршдог. Мужийн засаг захиргааны төв нь [[Палу]] (''Palu'') хот юм. Тус муж нь 1964 онд бие даасан муж болон байгуулагдсан бөгөөд анх [[Донггала]], [[Посо]], [[Банггай]], [[Буол-Толи-Толи]] гэсэн дөрвөн захиргааны нэгжийг багтааж байв. [[Индонезийн засаг захиргааны хуваарь|Засаг захиргааны шинэчлэл]], нутаг дэвсгэрийн хуваарийн өөрчлөлтийн үр дүнд өнөөгийн бүтэц бүрэлджээ.

== Газар зүй ==
Төв Сулавеси нь Сулавеси арлын төв хэсгийг эзлэх бөгөөд хойд талаараа [[Томини булан]], зүүн талаараа [[Молуккийн тэнгис]], өмнөд талаараа [[Толо булан]] болон Сулавесийн бусад мужуудтай хиллэнэ. Мужийн нутаг дэвсгэрт эх газрын уулархаг бүсээс гадна олон тооны арлууд багтдаг. [[Тогианы арлууд]] болон [[Банггай арлууд]] нь мужийн далайн болон аялал жуулчлалын чухал бүсүүдийн нэг юм.

Нутаг дэвсгэрийн нийт талбай нь ойролцоогоор 61,841 км². Уулархаг газар ихтэй тул газар нутгийн байгалийн тогтоц нь мужийн газар тариалан, ой аж ахуй, усан болон далайн нөөцийн ашиглалтад ихээхэн нөлөөлдөг.

== Түүх ==
Төв Сулавесийн нутаг дэвсгэрт Индонезийн колоничлолын өмнөх үед олон жижиг вант улс, нутгийн захиргаа болон угсаатны бүлгүүд оршин тогтнож байв. Тэдгээрийн дунд Кайли, Посо орчмын Памона, Мори, Бунгку, Банггай болон бусад нутгийн ард түмэн чухал байр суурь эзэлдэг байжээ.

[[Нидерландын Зүүн Энэтхэг|Нидерландын Зүүн Энэтхэг]]ийн захиргааны үед тус бүс нутаг колонийн захиргааны тогтолцоонд орсон. [[Индонез]] тусгаар тогтносны дараа Төв Сулавеси нь Сулавесийн захиргааны бүтцийн нэг хэсэг байв.

1964 оны 4 дүгээр сарын 13-нд гарсан хууль тогтоомжийн дагуу Төв Сулавеси нь тусдаа муж болон байгуулагдсан бөгөөд уг өдрийг мужийн байгуулагдсан өдөр хэмээн тэмдэглэдэг.

== Хүн ам ==
Төв Сулавеси нь угсаатны болон хэлний хувьд олон янзын хүн амтай. 2020 оны хүн амын тооллогоор мужийн хүн ам ойролцоогоор 2.99 сая байсан бол 2026 оны статистикийн мэдээллээр 3.19 сая орчимд хүрсэн байна.

Мужийн уугуул болон оршин суугчдын дунд [[Кайли ястан]], [[Памона ястан]], [[Мори ястан]], [[Бунгку ястан]], [[Банггай ястан]], [[Салуан ястан]], [[Буол ястан]], [[Толи-Толи ястан]] болон бусад олон бүлэг багтдаг. Үүнээс гадна [[Буги ястан]], [[Жава ястан]], [[Балийн ястан]], [[Макассар ястан]], [[Тоража ястан]] зэрэг бусад нутгаас шилжин ирсэн олон бүлэг оршин суудаг.

Кайли ард түмэн нь ялангуяа [[Палу]], [[Донггала]], [[Париги-Моутонг]], [[Сиги]] орчимд төвлөрөн амьдардаг. Төв Сулавесид олон нутгийн хэл хэрэглэгддэг бөгөөд өдөр тутмын болон албан харилцаанд [[Индонез хэл]] өргөн хэрэглэгдэнэ.

== Эдийн засаг ==
Төв Сулавесийн эдийн засагт хөдөө аж ахуй, тариалан, загас агнуур, ой аж ахуй, уул уурхай, боловсруулах үйлдвэрлэл чухал байр суурь эзэлдэг. Гол хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүнд будаа, чихрийн нишингэ, копра, нишингийн мод зэрэг багтдаг. Мөн далайн болон ойн нөөц нь орон нутгийн эдийн засгийн чухал эх үүсвэр болдог.

Сүүлийн жилүүдэд уул уурхай болон боловсруулах үйлдвэрлэл, ялангуяа [[Мороуали]] болон [[Мороуали Утара]] орчимд аж үйлдвэрийн хөгжил эрчимжсэн. Мужийн нийслэл [[Палу]] нь худалдаа, үйлчилгээ, боловсрол, төрийн захиргааны гол төв юм.

== Засаг захиргааны хуваарь ==
Төв Сулавеси нь одоогоор 13 [[Индонезийн засаг захиргааны хуваарь|хошуу]] (''kabupaten'') болон 1 хот (''kota'')-оос бүрдэнэ.

[[Банггай хошуу]]
[[Банггай Кепулауан хошуу]]
[[Банггай Лаут хошуу]]
[[Буол хошуу]]
[[Донггала хошуу]]
[[Мороуали хошуу]]
[[Мороуали Утара хошуу]]
[[Париги-Моутонг хошуу]]
[[Посо хошуу]]
[[Сиги хошуу]]
[[Тожо Уна-Уна хошуу]]
[[Толи-Толи хошуу]]
[[Палу]] хот

== Соёл ==
Төв Сулавесийн олон угсаатны уламжлал нь нутгийн хэл, үндэсний хувцас, уламжлалт бүжиг, хөгжим, гар урлал болон зан үйлийн соёлд тусгалаа олдог. Кайли, Памона, Мори, Бунгку, Банггай зэрэг ард түмний уламжлал нь мужийн соёлын олон янз байдлын чухал хэсэг юм.

== Аялал жуулчлал ==
Тус муж нь далайн эрэг, арлууд, нуур, уулын бүсээрээ аялал жуулчлалын нөөц ихтэй. [[Тогианы арлууд]], [[Посо нуур]], [[Лоре Линдугийн үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] зэрэг газрууд нь байгаль, усан аялал жуулчлалын гол чиглэлүүдэд тооцогддог. [[Палу]] хот нь мужийн аялал жуулчлал, үйлчилгээний төвийн үүрэг гүйцэтгэдэг.

== Тээвэр ==
Мужийн гол тээврийн зангилаа нь [[Палу]] хот бөгөөд тус хотод нисэх онгоцны буудал байрладаг. [[Посо]] болон [[Лувук]] зэрэг хотуудад мөн нисэх онгоцны буудал байдаг. Зам, далайн тээвэр нь мужийн алслагдсан хошууд болон арлуудыг хооронд нь холбох чухал хэрэгсэл юм.</text>
      <sha1>snnziv44req1b97xk1sqb68sexs9lf2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873459</id>
      <parentid>873443</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T03:12:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8392" sha1="0voveuh74b4m8v1qeni3ujeezv6i5ot" xml:space="preserve">[[File:IndonesiaCentralSulawesi.png|thumb|Ногоон нь Төв Сулавеси]]
'''Төв Сулавеси''' ([[Индонез хэл|индонезээр]] ''Sulawesi Tengah'') — [[Индонез]] улсын 34 [[Индонезийн засаг захиргааны хуваарь|муж]]ийн нэг. [[Сулавеси]] аралд байрладаг, 2.6 сая хүнтэй. Төв нь [[Палу]] ( ''Palu'') хот. Хүн амын 23% нь [[Бутун ястан]], 20% нь [[Кайли ястан]], 19% нь [[Буги ястан]], 16% нь [[Толаки ястан]].

Муж дотроо 1 [[хот]], 13 хошуунд хуваагддаг. Тус муж нь 1964 онд бие даасан муж болон байгуулагдсан бөгөөд анх [[Донггала]], [[Посо]], [[Банггай]], [[Буол-Толи-Толи]] гэсэн дөрвөн захиргааны нэгжийг багтааж байв. [[Индонезийн засаг захиргааны хуваарь|Засаг захиргааны шинэчлэл]], нутаг дэвсгэрийн хуваарийн өөрчлөлтийн үр дүнд өнөөгийн бүтэц бүрэлджээ.

== Газар зүй ==
Төв Сулавеси нь Сулавеси арлын төв хэсгийг эзлэх бөгөөд хойд талаараа [[Томини булан]], зүүн талаараа [[Молуккийн тэнгис]], өмнөд талаараа [[Толо булан]] болон Сулавесийн бусад мужуудтай хиллэнэ. Мужийн нутаг дэвсгэрт эх газрын уулархаг бүсээс гадна олон тооны арлууд багтдаг. [[Тогианы арлууд]] болон [[Банггай арлууд]] нь мужийн далайн болон аялал жуулчлалын чухал бүсүүдийн нэг юм.

Нутаг дэвсгэрийн нийт талбай нь ойролцоогоор 61,841 км². Уулархаг газар ихтэй тул газар нутгийн байгалийн тогтоц нь мужийн газар тариалан, ой аж ахуй, усан болон далайн нөөцийн ашиглалтад ихээхэн нөлөөлдөг.

== Түүх ==
Төв Сулавесийн нутаг дэвсгэрт Индонезийн колоничлолын өмнөх үед олон жижиг вант улс, нутгийн захиргаа болон угсаатны бүлгүүд оршин тогтнож байв. Тэдгээрийн дунд Кайли, Посо орчмын Памона, Мори, Бунгку, Банггай болон бусад нутгийн ард түмэн чухал байр суурь эзэлдэг байжээ.

[[Нидерландын Зүүн Энэтхэг|Нидерландын Зүүн Энэтхэг]]ийн захиргааны үед тус бүс нутаг колонийн захиргааны тогтолцоонд орсон. [[Индонез]] тусгаар тогтносны дараа Төв Сулавеси нь Сулавесийн захиргааны бүтцийн нэг хэсэг байв.

1964 оны 4 дүгээр сарын 13-нд гарсан хууль тогтоомжийн дагуу Төв Сулавеси нь тусдаа муж болон байгуулагдсан бөгөөд уг өдрийг мужийн байгуулагдсан өдөр хэмээн тэмдэглэдэг.

== Хүн ам ==
Төв Сулавеси нь угсаатны болон хэлний хувьд олон янзын хүн амтай. 2020 оны хүн амын тооллогоор мужийн хүн ам ойролцоогоор 2.99 сая байсан бол 2026 оны статистикийн мэдээллээр 3.19 сая орчимд хүрсэн байна.

Мужийн уугуул болон оршин суугчдын дунд [[Кайли ястан]], [[Памона ястан]], [[Мори ястан]], [[Бунгку ястан]], [[Банггай ястан]], [[Салуан ястан]], [[Буол ястан]], [[Толи-Толи ястан]] болон бусад олон бүлэг багтдаг. Үүнээс гадна [[Буги ястан]], [[Жава ястан]], [[Балийн ястан]], [[Макассар ястан]], [[Тоража ястан]] зэрэг бусад нутгаас шилжин ирсэн олон бүлэг оршин суудаг.

Кайли ард түмэн нь ялангуяа [[Палу]], [[Донггала]], [[Париги-Моутонг]], [[Сиги]] орчимд төвлөрөн амьдардаг. Төв Сулавесид олон нутгийн хэл хэрэглэгддэг бөгөөд өдөр тутмын болон албан харилцаанд [[индонез хэл]] өргөн хэрэглэгдэнэ.

== Эдийн засаг ==
Төв Сулавесийн эдийн засагт хөдөө аж ахуй, тариалан, загас агнуур, ой аж ахуй, уул уурхай, боловсруулах үйлдвэрлэл чухал байр суурь эзэлдэг. Гол хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүнд будаа, чихрийн нишингэ, копра, нишингийн мод зэрэг багтдаг. Мөн далайн болон ойн нөөц нь орон нутгийн эдийн засгийн чухал эх үүсвэр болдог.

Сүүлийн жилүүдэд уул уурхай болон боловсруулах үйлдвэрлэл, ялангуяа [[Мороуали]] болон [[Мороуали Утара]] орчимд аж үйлдвэрийн хөгжил эрчимжсэн. Мужийн нийслэл [[Палу]] нь худалдаа, үйлчилгээ, боловсрол, төрийн захиргааны гол төв юм.

== Засаг захиргааны хуваарь ==
Төв Сулавеси нь одоогоор 13 [[Индонезийн засаг захиргааны хуваарь|хошуу]] (''kabupaten'') болон 1 хот (''kota'')-оос бүрдэнэ.

*[[Банггай хошуу]]
*[[Банггай Кепулауан хошуу]]
*[[Банггай Лаут хошуу]]
*[[Буол хошуу]]
*[[Донггала хошуу]]
*[[Мороуали хошуу]]
*[[Мороуали Утара хошуу]]
*[[Париги-Моутонг хошуу]]
*[[Посо хошуу]]
*[[Сиги хошуу]]
*[[Тожо Уна-Уна хошуу]]
*[[Толи-Толи хошуу]]
*[[Палу]] хот

== Соёл ==
Төв Сулавесийн олон угсаатны уламжлал нь нутгийн хэл, үндэсний хувцас, уламжлалт бүжиг, хөгжим, гар урлал болон зан үйлийн соёлд тусгалаа олдог. Кайли, Памона, Мори, Бунгку, Банггай зэрэг ард түмний уламжлал нь мужийн соёлын олон янз байдлын чухал хэсэг юм.

== Аялал жуулчлал ==
Тус муж нь далайн эрэг, арлууд, нуур, уулын бүсээрээ аялал жуулчлалын нөөц ихтэй. [[Тогианы арлууд]], [[Посо нуур]], [[Лоре Линдугийн үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] зэрэг газрууд нь байгаль, усан аялал жуулчлалын гол чиглэлүүдэд тооцогддог. [[Палу]] хот нь мужийн аялал жуулчлал, үйлчилгээний төвийн үүрэг гүйцэтгэдэг.

== Тээвэр ==
Мужийн гол тээврийн зангилаа нь [[Палу]] хот бөгөөд тус хотод нисэх онгоцны буудал байрладаг. [[Посо]] болон [[Лувук]] зэрэг хотуудад мөн нисэх онгоцны буудал байдаг. Зам, далайн тээвэр нь мужийн алслагдсан хошууд болон арлуудыг хооронд нь холбох чухал хэрэгсэл юм.

[[Ангилал:Индонезийн муж]]
[[Ангилал:Сулавеси]]
[[Ангилал:Төв Сулавеси| ]]</text>
      <sha1>0voveuh74b4m8v1qeni3ujeezv6i5ot</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Английн иргэний дайн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37378</id>
    <revision>
      <id>873436</id>
      <parentid>848671</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:50:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>西雅图991503</username>
        <id>108119</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>873436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4619" sha1="c8ul0xohg5r9v5112pmsu09j26hoqz4" xml:space="preserve">[[Файл:Battle of Naseby.jpg|thumb]]
'''Английн иргэний дайн''' буюу '''Их бослого''' ([[Англи хэл|англи.]] ''The English Civil War or Great Rebellion'') - 1642-1651 оны хооронд Английн Вант улсад ( [[Англи хэл|англи.]] ''the Kingdom of England'') хаант засаглалын болон парламентын талынханы хооронд болсон цуврал иргэний дайн, улс төрийн зөрчилдөөнүүдийг хэлдэг байна. 1639-1653 оны Англи, [[Шотланд]] болон Ирландын хоорондох &quot;Гурван хаант улсын дайн&quot;-ы нэг хэсэг болох энэхүү тэмцэлд Английн нэгдүгээр болон хоёрдугаар иргэний дайн багтсан байдаг. 1650-1652 оны Англи-Шотландын дайныг заримдаа Английн гуравдугаар иргэний дайн гэж нэрлэдэг. 

Англи, Шотланд болон Ирландын гурван хаант улсын зөрчилдөөнүүд ижил төстэй байсан ч тус бүр өөрийн гэсэн тодорхой асуудал, зорилготой байсан юм. Английн анхны иргэний дайн нь голчлон Парламент болон [[I Чарльз|I Чарльзын]] хоорондох эрх мэдлийн зөв тэнцвэр олохын төлөө өрнөсөн байдаг юм. Энэ нь 1646 оны 6-р сард хааны үзлийн талынхан ялагдаж, хааныг цагдан хорьсноор өндөрлөсөн юм.

Гэсэн хэдий ч энэхүү ялалт нь улс төрийн зохицуулалтын талаар парламентын санал зөрөлдөөн гарсан юм. Дээд олонх нь 1642 онд хаант засаглалыг устгахын тулд биш, харин парламентын засгийн газарт оролцох эрхийг хамгаалахын тулд дайн зарласан бөгөөд энэ нь I Чарльз хааны буулт хийхээс татгалзсан нь гацаанд хүргэсэн гэсэн үг юм. [[Оливер Кромвелл]] зэрэг Шинэ Загварын Армийн радикал үзэлтнүүдийн улс төрийн нөлөөллийн талаарх санаа зовнил нь дунд зэргийн парламентын гишүүд болон Шотландын Ковенантуудын дэмжлэгтэй хааны талынханы хооронд холбоо тогтооход хүргэсэн. 1648 оны Английн Хоёрдугаар Иргэний дайнд Роялистуудын ялагдал нь 1649 оны 1-р сард I Чарлзыг цаазаар авч, Английн Хамтын Нөхөрлөл байгуулагдсанд хүргэсэн байна.

1650 онд [[II Чарльз]] Англи болон Шотландад Пресвитериан сүм байгуулахаар тохиролцсоныхоо хариуд Шотландын хаан цол хүртжээ. Үүний дараа гарсан [[Англи-Шотландын дайн]] 1651 оны 9-р сарын 3-нд Ворчестер хотод парламентын талынханы ялалтаар өндөрлөв. Ирланд, Шотланд улсууд Хамтын нөхөрлөлд нэгдэж, Британийн арлууд [[нэгдмэл улс]] болжээ. Энэхүү хэлэлцээр нь эцэстээ урт хугацаанд алдартай, тогтворгүй болж, 1660 онд Стюартын сэргээн босголтын дараа цуцлагдсан. Иргэний дайнуудын үр дүн нь Англи, Шотланд парламентын хаант засаглал руу хөтлөгдөн орсон юм.


Иргэний дайн нь 1651 оны 9 сарын 3нд Парламентын талын ялалт байгуулсан [[Ворчестерын тулалдаан]]аар дуусгавар болсон байна.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|English Civil War|Английн иргэний дайн}}

[[Ангилал:Английн иргэний дайн| ]]
[[Ангилал:17-р зууны дайн]]
[[Ангилал:1640-д он]]
[[Ангилал:Иргэний дайн]]
[[Ангилал:Европын дайн]]</text>
      <sha1>c8ul0xohg5r9v5112pmsu09j26hoqz4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чиба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37538</id>
    <revision>
      <id>873448</id>
      <parentid>836824</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T02:54:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэнийн тобчи</username>
        <id>108163</id>
      </contributor>
      <origin>873448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10352" sha1="f6fvbxjm2zxnr11ybeunlxmnodhf405" xml:space="preserve">'''Чиба''' (千葉市, Chiba-shi) — [[Япон]] улсын [[Канто]] мужийн [[Чиба (аймаг)|Чиба]] аймгийн төв, [[Чиба муж]]ийн хамгийн том хот юм. [[Токио]]гоос зүүн тийш ойролцоогоор 40 км зайд, [[Токиогийн булан]]гийн зүүн эрэгт оршдог. 2013 оны 11-р сарын байдлаар хотын хүн ам ойролцоогоор 960 мянга байв.&lt;ref&gt;2013 оны 11-р сард оршин суугаа хүн амын тоог түмчилсэн.&lt;/ref&gt;

{{double image|left|20100311chiba.jpg|260|View from Chiba Port-Tower Northeast.jpg|200}}
{{clr}}

==Газар зүй==
Чиба хот нь [[Канто]] мужийн зүүн өмнөд хэсэгт, [[Токиогийн булан]]гийн зүүн хойд эрэгт байрлана. Хотын баруун хэсэг нь далайн эргийн нам дор газар, зүүн болон өмнөд хэсэгт толгодорхог газар нутаг зонхилдог. Хотын эрэг дагуу газар нутгийг хиймлээр тэлж, аж үйлдвэр, боомт болон орон сууцны зориулалтаар ашигласан бүсүүд бий.

Чиба нь [[Токио]] болон [[Чиба]] аймгийн бусад хотуудын хоорондох тээвэр, худалдааны чухал зангилаа юм. [[Токиогийн булан]]тай ойр оршдог нь хотын эдийн засаг, боомтын үйл ажиллагаанд ихээхэн нөлөө үзүүлдэг.

==Түүх==
Чиба орчимд эрт үеэс хүн суурьшиж байсан бөгөөд [[Чиба овог]]ийн нэртэй холбоотой түүхэн дурсгалууд үлджээ. Дундад зууны үед Чиба овог тус бүс нутагт хүчирхэгжиж, Чиба орчим нь [[Канто]]гийн улс төр, цэргийн харилцааны нэгэн төв болсон байна.

[[Эдогийн үе]]д Чиба нь [[Эдо]] буюу өнөөгийн [[Токио]]той холбогдох зам, далайн тээврийн сүлжээнд багтаж байв. [[Мэйжигийн шинэчлэл]]ийн дараа орчин үеийн засаг захиргааны тогтолцоо бүрэлдэж, Чиба аймгийн захиргааны төвийн үүрэг улам бэхжив.

1889 онд орчин үеийн хот, тосгоны захиргааны тогтолцоо хэрэгжих үед Чиба хотын захиргааны суурь бүрэлджээ. 1921 оны 1-р сарын 1-нд Чиба хотын статустай болсон.

20 дугаар зуунд төмөр зам, боомт болон аж үйлдвэрийн хөгжил эрчимжсэнээр хотын хүн ам хурдан өсөв. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа Токиогийн нийслэлийн бүсийн тэлэлт, аж үйлдвэржилтийн нөлөөгөөр Чиба хот улам өргөжин хөгжсөн.

1992 онд Чиба нь [[Япон]]ы [[тусгай хот]]уудын нэг болсон бөгөөд хотын захиргааны тогтолцоо цаашид шинэчлэгдсэн.

==Засаг захиргаа==
Чиба хот нь хотын захиргааны хувьд зургаан дүүрэгт хуваагдана.

[[Чүо дүүрэг (Чиба)|Чүо дүүрэг]] (中央区)
[[Ханамигава дүүрэг|Ханамигава дүүрэг]] (花見川区)
[[Иннагэ дүүрэг|Иннагэ дүүрэг]] (稲毛区)
[[Вакаба дүүрэг|Вакаба дүүрэг]] (若葉区)
[[Мидори дүүрэг (Чиба)|Мидори дүүрэг]] (緑区)
[[Михама дүүрэг|Михама дүүрэг]] (美浜区)

Чүо дүүрэгт хотын захиргаа, гол худалдааны төвүүд байрладаг. Михама дүүрэг нь Токиогийн булангийн эрэг дагуух шинэ хотжилтын бүс бөгөөд [[Макухари]] орчимд томоохон худалдаа, бизнес, үзэсгэлэнгийн байгууламжууд төвлөрсөн байдаг.

==Эдийн засаг==
Чиба хот нь [[Чиба аймаг]]ийн улс төр, эдийн засгийн гол төв юм. Хотын эдийн засагт худалдаа, үйлчилгээ, санхүү, тээвэр, боомтын үйл ажиллагаа болон аж үйлдвэр чухал байр суурь эзэлнэ.

Хотын эргийн аж үйлдвэрийн бүсэд ган, химийн бүтээгдэхүүн, нефть болон бусад үйлдвэрлэлийн салбарууд хөгжсөн. Чиба боомт нь [[Токиогийн булан]]гийн чухал боомтуудын нэг бөгөөд ачаа тээвэр, үйлдвэрлэлийн салбартай нягт холбоотой.

Макухари шинэ хотын бүсэд оффисын барилга, зочид буудал, худалдааны төв, хурлын болон үзэсгэлэнгийн байгууламжууд олноор байгуулагдсан. [[Макухари Мэссэ]] нь олон улсын болон дотоодын үзэсгэлэн, хурал, арга хэмжээ зохион байгуулдаг томоохон цогцолбор юм.

==Тээвэр==
Чиба хот нь [[Токио]] болон [[Канто]] мужийн бусад хэсэгтэй төмөр зам, авто замаар холбогддог. Хотын гол төмөр замын зангилаа нь [[Чиба өртөө]] бөгөөд [[JR East|JR Зүүн Япон]]ийн хэд хэдэн шугам энд огтлолцдог.

[[Сотобо шугам]], [[Уцүбо шугам]], [[Собу шугам]], [[Кэйё шугам]] зэрэг төмөр замын шугамууд хотыг Токио болон Чиба аймгийн бусад бүстэй холбодог. Мөн [[Чиба хотын монорельс]] нь хотын төв болон орон сууцны зарим бүсийг холбох нийтийн тээврийн чухал хэрэгсэл юм.

Хот нь [[Нарита олон улсын нисэх онгоцны буудал]]тай харьцангуй ойр бөгөөд [[Токиогийн олон улсын нисэх онгоцны буудал|Ханэда нисэх онгоцны буудал]] руу төмөр зам, авто замаар зорчих боломжтой.

==Боловсрол==
Чиба хотод их сургууль, коллеж, судалгааны байгууллага болон ерөнхий боловсролын олон сургууль байдаг. [[Чиба их сургууль]] нь хотын нэр хүндтэй дээд боловсролын байгууллагуудын нэг юм.

Мөн Макухари орчимд боловсрол, судалгаа, бизнесийн байгууллагууд төвлөрсөн бөгөөд Чиба хот нь бүс нутгийн боловсрол, судалгааны төвийн үүрэг гүйцэтгэдэг.

==Соёл, аялал жуулчлал==
Чиба хотод түүх, соёл, байгальтай холбоотой олон газар байдаг. Хотын төвийн ойролцоо [[Чиба сүм]] байрладаг бөгөөд Чиба овгийн түүхтэй холбоотой шашин, соёлын чухал дурсгалд тооцогдоно.

[[Чиба цайз]] нь Чиба овгийн түүхийг бэлгэддэг хотын алдартай байгууламжийн нэг юм. Одоогийн барилга нь түүхэн цайзын сэргээн байгуулсан хувилбар бөгөөд Чиба хотын музейн үзэсгэлэнтэй холбоотойгоор ашиглагддаг.

[[Чиба портын цамхаг]] нь Токиогийн булангийн эрэгт байрлах бөгөөд хот болон булангийн орчныг дээрээс харах боломжтой үзмэрийн газар юм.

[[Чиба хотын зоологийн цэцэрлэг]] нь хотын томоохон аялал жуулчлалын газруудын нэг бөгөөд төрөл бүрийн амьтан үзэх боломжтой.

Хотын далайн эргийн бүс, цэцэрлэгт хүрээлэн, худалдаа, соёлын байгууламжууд нь оршин суугчид болон жуулчдын амралт, чөлөөт цагийн хэрэгцээг хангадаг.

==Спорт==
Чиба хот нь спортын олон төрлийн үйл ажиллагаа явуулдаг. [[Чиба Лотте Маринс]] бейсболын багийн гэрийн талбай болох [[ЗОЗО Марин цэнгэлдэх хүрээлэн]] нь Макухари орчимд байрладаг.

Мөн хотын нутаг дэвсгэрт спортын цогцолбор, биеийн тамирын байгууламжууд олон байдаг.

==Олон улсын харилцаа==
Чиба хот нь гадаадын хотуудтай ах дүү хот, нөхөрлөлийн харилцаа тогтоож, олон улсын соёлын солилцоо болон иргэдийн харилцааг дэмждэг. Хотын олон улсын харилцаанд боловсрол, соёл, спорт болон эдийн засгийн хамтын ажиллагаа багтдаг.

==Мөн үзэх==

[[Чиба (аймаг)|Чиба аймаг]]
[[Токио]]
[[Токиогийн булан]]
[[Чиба өртөө]]
[[Чиба цайз]]
[[Макухари Мэссэ]]
[[Чиба хотын монорельс]]

==Лавлах бичиг==
{{лавлах холбоос}}</text>
      <sha1>f6fvbxjm2zxnr11ybeunlxmnodhf405</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873470</id>
      <parentid>873448</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T03:38:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10557" sha1="nt5rzrxkxuc6w03siuizgricm2vzb5z" xml:space="preserve">'''Чиба''' (千葉市, Chiba-shi) — [[Япон]] улсын [[Канто]] мужийн [[Чиба муж|Чиба]] аймгийн төв, хамгийн том хот юм. [[Токио]]гоос зүүн тийш ойролцоогоор 40 км зайд, [[Токиогийн булан]]гийн зүүн эрэгт оршдог. 2013 оны 11-р сарын байдлаар хотын хүн ам ойролцоогоор 960 мянга байв.

{{double image|left|20100311chiba.jpg|260|View from Chiba Port-Tower Northeast.jpg|200}}
{{clr}}

==Газар зүй==
Чиба хот нь [[Канто]] мужийн зүүн өмнөд хэсэгт, [[Токиогийн булан]]гийн зүүн хойд эрэгт байрлана. Хотын баруун хэсэг нь далайн эргийн нам дор газар, зүүн болон өмнөд хэсэгт толгодорхог газар нутаг зонхилдог. Хотын эрэг дагуу газар нутгийг хиймлээр тэлж, аж үйлдвэр, боомт болон орон сууцны зориулалтаар ашигласан бүсүүд бий.

Чиба нь [[Токио]] болон [[Чиба]] аймгийн бусад хотуудын хоорондох тээвэр, худалдааны чухал зангилаа юм. [[Токиогийн булан]]тай ойр оршдог нь хотын эдийн засаг, боомтын үйл ажиллагаанд ихээхэн нөлөө үзүүлдэг.

==Түүх==
Чиба орчимд эрт үеэс хүн суурьшиж байсан бөгөөд [[Чиба овог|Чиба овгийн]] нэртэй холбоотой түүхэн дурсгалууд үлджээ. Дундад зууны үед Чиба овог тус бүс нутагт хүчирхэгжиж, Чиба орчим нь [[Канто]]гийн улс төр, цэргийн харилцааны нэгэн төв болсон байна.

[[Эдогийн үе]]д Чиба нь [[Эдо]] буюу өнөөгийн [[Токио]]той холбогдох зам, далайн тээврийн сүлжээнд багтаж байв. [[Мэйжийн шинэчлэл]]ийн дараа орчин үеийн засаг захиргааны тогтолцоо бүрэлдэж, Чиба аймгийн захиргааны төвийн үүрэг улам бэхжив.

1889 онд орчин үеийн хот, тосгоны захиргааны тогтолцоо хэрэгжих үед Чиба хотын захиргааны суурь бүрэлджээ. 1921 оны 1-р сарын 1-нд Чиба хотын статустай болсон.

20 дугаар зуунд төмөр зам, боомт болон аж үйлдвэрийн хөгжил эрчимжсэнээр хотын хүн ам хурдан өсөв. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа Токиогийн нийслэлийн бүсийн тэлэлт, аж үйлдвэржилтийн нөлөөгөөр Чиба хот улам өргөжин хөгжсөн.

1992 онд Чиба нь [[Япон]]ы [[тусгай хот]]уудын нэг болсон бөгөөд хотын захиргааны тогтолцоо цаашид шинэчлэгдсэн.

==Засаг захиргаа==
Чиба хот нь хотын захиргааны хувьд зургаан дүүрэгт хуваагдана.

*[[Чүо дүүрэг (Чиба)|Чүо дүүрэг]] (中央区)
*[[Ханамигава дүүрэг|Ханамигава дүүрэг]] (花見川区)
*[[Инагэ дүүрэг|Инагэ дүүрэг]] (稲毛区)
*[[Вакаба дүүрэг|Вакаба дүүрэг]] (若葉区)
*[[Мидори дүүрэг (Чиба)|Мидори дүүрэг]] (緑区)
*[[Михама дүүрэг|Михама дүүрэг]] (美浜区)

Чүо дүүрэгт хотын захиргаа, гол худалдааны төвүүд байрладаг. Михама дүүрэг нь Токиогийн булангийн эрэг дагуух шинэ хотжилтын бүс бөгөөд [[Макухари]] орчимд томоохон худалдаа, бизнес, үзэсгэлэнгийн байгууламжууд төвлөрсөн байдаг.

==Эдийн засаг==
Чиба хот нь [[Чиба муж|Чиба аймг]]ийн улс төр, эдийн засгийн гол төв юм. Хотын эдийн засагт худалдаа, үйлчилгээ, санхүү, тээвэр, боомтын үйл ажиллагаа болон аж үйлдвэр чухал байр суурь эзэлнэ.

Хотын эргийн аж үйлдвэрийн бүсэд ган, химийн бүтээгдэхүүн, нефть болон бусад үйлдвэрлэлийн салбарууд хөгжсөн. Чиба боомт нь [[Токиогийн булан]]гийн чухал боомтуудын нэг бөгөөд ачаа тээвэр, үйлдвэрлэлийн салбартай нягт холбоотой.

Макухари шинэ хотын бүсэд оффисын барилга, зочид буудал, худалдааны төв, хурлын болон үзэсгэлэнгийн байгууламжууд олноор байгуулагдсан. [[Макухари Мэссэ]] нь олон улсын болон дотоодын үзэсгэлэн, хурал, арга хэмжээ зохион байгуулдаг томоохон цогцолбор юм.

==Тээвэр==
Чиба хот нь [[Токио]] болон [[Канто]] мужийн бусад хэсэгтэй төмөр зам, авто замаар холбогддог. Хотын гол төмөр замын зангилаа нь [[Чиба өртөө]] бөгөөд [[JR East|JR Зүүн Япон]]ы хэд хэдэн шугам энд огтлолцдог.

[[Сотобо шугам]], [[Үчибо шугам]], [[Сообү шугам]], [[Кэйёо шугам]] зэрэг төмөр замын шугамууд хотыг Токио болон Чиба аймгийн бусад бүстэй холбодог. Мөн [[Чиба хотын монорельс]] нь хотын төв болон орон сууцны зарим бүсийг холбох нийтийн тээврийн чухал хэрэгсэл юм.

Хот нь [[Нарита олон улсын нисэх онгоцны буудал]]тай харьцангуй ойр бөгөөд [[Токиогийн олон улсын нисэх онгоцны буудал|Ханэда нисэх онгоцны буудал]] руу төмөр зам, авто замаар зорчих боломжтой.

==Боловсрол==
Чиба хотод их сургууль, коллеж, судалгааны байгууллага болон ерөнхий боловсролын олон сургууль байдаг. [[Чиба их сургууль]] нь хотын нэр хүндтэй дээд боловсролын байгууллагуудын нэг юм.

Мөн Макухари орчимд боловсрол, судалгаа, бизнесийн байгууллагууд төвлөрсөн бөгөөд Чиба хот нь бүс нутгийн боловсрол, судалгааны төвийн үүрэг гүйцэтгэдэг.

==Соёл, аялал жуулчлал==
Чиба хотод түүх, соёл, байгальтай холбоотой олон газар байдаг. Хотын төвийн ойролцоо [[Чиба сүм]] байрладаг бөгөөд Чиба овгийн түүхтэй холбоотой шашин, соёлын чухал дурсгалд тооцогдоно.

[[Чиба цайз]] нь Чиба овгийн түүхийг бэлгэддэг хотын алдартай байгууламжийн нэг юм. Одоогийн барилга нь түүхэн цайзын сэргээн байгуулсан хувилбар бөгөөд Чиба хотын музейн үзэсгэлэнтэй холбоотойгоор ашиглагддаг.

[[Чиба боомтын цамхаг]] нь Токиогийн булангийн эрэгт байрлах бөгөөд хот болон булангийн орчныг дээрээс харах боломжтой үзмэрийн газар юм.

[[Чиба хотын зоологийн цэцэрлэг]] нь хотын томоохон аялал жуулчлалын газруудын нэг бөгөөд төрөл бүрийн амьтан үзэх боломжтой.

Хотын далайн эргийн бүс, цэцэрлэгт хүрээлэн, худалдаа, соёлын байгууламжууд нь оршин суугчид болон жуулчдын амралт, чөлөөт цагийн хэрэгцээг хангадаг.

==Спорт==
Чиба хот нь спортын олон төрлийн үйл ажиллагаа явуулдаг. [[Чиба Лотте Маринс]] бейсболын багийн гэрийн талбай болох [[ЗОЗО Марин цэнгэлдэх хүрээлэн]] нь Макухари орчимд байрладаг.

Мөн хотын нутаг дэвсгэрт спортын цогцолбор, биеийн тамирын байгууламжууд олон байдаг.

==Олон улсын харилцаа==
Чиба хот нь гадаадын хотуудтай ах дүү хот, нөхөрлөлийн харилцаа тогтоож, олон улсын соёлын солилцоо болон иргэдийн харилцааг дэмждэг. Хотын олон улсын харилцаанд боловсрол, соёл, спорт болон эдийн засгийн хамтын ажиллагаа багтдаг.

==Мөн үзэх==

*[[Чиба муж|Чиба аймаг]]
*[[Токио]]
*[[Токиогийн булан]]
*[[Чиба өртөө]]
*[[Чиба цайз]]
*[[Макухари Мэссэ]]
*[[Чиба хотын монорельс]]

==Лавлах бичиг==
{{лавлах холбоос}}

{{Японы хот}}
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Чиба аймгийн коммун]]
[[Ангилал:Чиба| ]]
[[Ангилал:Чиба мужийн суурин]]
[[Ангилал:Японы мужийн төв]]
[[Ангилал:Японы хот]]</text>
      <sha1>nt5rzrxkxuc6w03siuizgricm2vzb5z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тамын хүү</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37704</id>
    <revision>
      <id>873413</id>
      <parentid>873230</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T15:23:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13343" sha1="gdmsycp8h1gcnfrrhshkoulidunlxlw" xml:space="preserve">[[File:Hellboy The Wolves of St August.jpg|thumb|200px|[[Майк Миньола]]гийн бүтээсэн ''Тамын хүү'' дүр.]]

'''Тамын хүү''' ({{lang-en|Hellboy}}) буюу '''Анунг Ун Рама''' ({{lang-en|Anung Un Rama}}) нь Америкийн зураач, зохиолч [[Майк Миньола]]гийн бүтээсэн [[комикс]]ийн дүр юм. Уг дүр нь [[Dark Horse Comics]] хэвлэлийн газраас эрхлэн гаргадаг ''Hellboy'' цуврал комиксийн гол баатар бөгөөд ер бусын амьтад, чөтгөр, шулам болон харанхуй хүчний эсрэг тэмцдэг.

Тамын хүү анх 1993 оны 8 дугаар сард ''San Diego Comic-Con Comics'' цувралын хоёрдугаар дугаарт хэвлэгдсэн дөрвөн нүүртэй богино өгүүллэгт гарчээ. Харин өөрийн нэрээр гарсан анхны цуврал болох ''Hellboy: Seed of Destruction'' нь 1994 онд хэвлэгдсэн байна.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cgccomics.com/news/article/7210/cgc-comic-of-the-month-march-2019/|title=San Diego Comic-Con Comics #2|website=CGC}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==

Тамын хүүгийн дүрийг Майк Миньола зохиож, зурсан бөгөөд түүний бүтээлд [[аймшгийн зохиол]], [[ардын аман зохиол]], [[домог зүй]], [[ер бусын үзэгдэл]] болон [[уран зөгнөлт зохиол]]ын элементүүдийг хослуулсан байдаг. Уг дүр нь жирийн супер баатрын хэвшмэл дүр төрхөөс ялгаатай бөгөөд өөрийн гарал үүсэл, хувь тавилан болон хүн төрөлхтөнтэй харилцах харилцааныхаа талаар эргэлздэг.

1994 онд ''Hellboy: Seed of Destruction'' нэртэй дөрвөн дугаарт цуврал хэвлэгдсэнээр дүрийн түүх, гарал үүсэл болон ер бусын хүчнүүдтэй холбогдох холбоо нь илүү дэлгэрэнгүй болсон. Уг бүтээлээс хойш ''Hellboy'' цуврал нь олон боть, богино өгүүллэг, тусгай дугаар болон бусад дүрүүдийн тухай салбар цувралаар өргөжжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.darkhorse.com/Blog/3301/new-hellboy-omnibus-boxed-set-and-dark-horse-direct-fine-art-print|title=New Hellboy Omnibus Boxed Set and Dark Horse Direct Fine Art Print|website=Dark Horse Comics}}&lt;/ref&gt;

== Дүрийн гарал үүсэл ==

Тамын хүү нь 1944 оны 12 дугаар сарын 23-нд Дэлхий дээр дуудагдсан чөтгөрийн гаралтай амьтан юм. Түүнийг [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр [[Нацист Герман]]ы нууцлаг хүчнүүд болон оккультын үйл ажиллагаатай холбоотой зан үйлийн үеэр Дэлхийд авчирсан байдаг. Уг зан үйлийг [[Григорий Распутин]] удирдсан бөгөөд зорилго нь ер бусын хүчийг ашиглан дэлхийн хувь заяанд нөлөөлөх явдал байв.

Гэвч Тамын хүүг холбоотны хүчнийхэн олж, [[АНУ]]-ын ер бусын үзэгдлийг судлах байгууллагын хамгаалалтад авчээ. Тэрээр профессор [[Тревор Бруттенхолм]]ын удирдлага дор өсөж, хүн төрөлхтөнтэй хамт амьдрах болсон байна.

Тамын хүүгийн жинхэнэ нэр нь Анунг Ун Рама бөгөөд түүний гарал үүсэл, төрөлх мөн чанар нь дэлхийг сүйрүүлэхтэй холбоотой зөгнөлүүдтэй холбогддог. Гэсэн хэдий ч тэрээр өөрийн хувь тавиланг сохроор дагахын оронд хүн төрөлхтнийг хамгаалах замыг сонгодог.

== Гадаад төрх ба чадвар ==

Тамын хүү нь улаан арьстай, том биетэй, эвэртэй, баруун гар нь чулуун мэт хатуу бүтэцтэй дүр юм. Тэрээр эвэрээ ихэвчлэн хөрөөдөж авсан мэт богино хэлбэрээр дүрслэгддэг. Түүний баруун гар нь ''Баруун гарын мөхөл'' ({{lang-en|Right Hand of Doom}}) хэмээн нэрлэгддэг бөгөөд дүрийн гарал үүсэл, дэлхийн хувь заяатай холбоотой чухал үүрэгтэй.

Түүний гол чадварууд:

* Хэт их биеийн хүч, тэсвэр хатуужил.
* Ер бусын амьтад болон чөтгөрүүдтэй тулалдах чадвар.
* Шархнаас хурдан эдгэрэх болон удаан хугацаанд амьдрах чадвар.
* Домог, хараал, ер бусын үзэгдлийн талаар мэдлэгтэй байх.
* Галын зэвсэг болон төрөл бүрийн хэрэгслийг ашиглан мөрдөн шалгах ажиллагаа явуулах чадвар.

Тамын хүүгийн чадвар нь зөвхөн биеийн хүчээр хязгаарлагдахгүй. Түүний түүхэнд өөрийн гарал үүслийг ойлгох, сонголтынхоо төлөө хариуцлага хүлээх, хүн төрөлхтнийг хамгаалах зэрэг сэдэв чухал байр суурь эзэлдэг.

== Байгууллага ба хамтрагчид ==

Тамын хүү нь ''Ер бусын үзэгдлийг судлах, хамгаалах товчоо'' ({{lang-en|Bureau for Paranormal Research and Defense}}, B.P.R.D.)-той хамтран ажилладаг. Уг байгууллага нь ер бусын амьтан, далдын хүч, аюултай үзэгдлийг судалж, хүн төрөлхтөнд учирч болзошгүй аюулаас хамгаалах үүрэгтэй.

Түүний хамтрагчдаас дараах дүрүүдийг онцолж болно.

* '''[[Эйб Сапиен]]''' — усан орчинд амьдрах чадвартай, ер бусын гарал үүсэлтэй амьтан бөгөөд мөрдөн шалгах ажиллагаанд оролцдог.
* '''[[Лиз Шерман]]''' — галын хүчийг удирдах чадвартай эмэгтэй бөгөөд B.P.R.D.-ийн чухал гишүүн.
* '''[[Йоханн Краус]]''' — бие махбодын ердийн хэлбэрээс өөр оршихуйтай, ер бусын үзэгдлийг судлах мэргэжилтэн.
* '''Тревор Бруттенхолм''' — Тамын хүүг Дэлхийд ирсний дараа хамгаалж, хүмүүжүүлсэн эрдэмтэн.

Эдгээр дүрүүд нь ''Hellboy''-ийн ертөнцийг өргөжүүлж, тусдаа комиксийн цуврал болон бусад бүтээлүүдэд гардаг.

== Гол зохиолууд ==

''Hellboy'' цувралд олон үндсэн зохиол болон богино өгүүллэг багтдаг. Тэдгээрээс:

* ''[[Hellboy: Seed of Destruction]]'' — Тамын хүүгийн гарал үүсэл, Распутин болон нацистуудын далдын хүчний үйл ажиллагаатай холбоотой үндсэн үйл явдлыг өгүүлдэг.
* ''[[Hellboy: Wake the Devil]]'' — цус сорогчид, эртний нууц болон Тамын хүүгийн хувь тавилантай холбоотой үйл явдлыг харуулдаг.
* ''[[Hellboy: The Chained Coffin and Others]]'' — ардын домог, ер бусын амьтад болон харанхуй хүчнүүдтэй холбоотой богино өгүүллэгүүдийг багтаадаг.
* ''[[Hellboy: The Wild Hunt]]'' — Британийн домог зүй, аварга биетнүүд болон Тамын хүүгийн гарал үүсэлтэй холбоотой томоохон үйл явдлыг өгүүлдэг.
* ''[[Hellboy in Hell]]'' — Тамын хүүгийн тамд очсон үе болон өөрийн хувь тавилантай нүүр тулж буй түүхийг харуулдаг.

Эдгээр зохиолд [[Кельтийн домог зүй]], [[Норвегийн домог зүй]], Христийн шашны дүрслэл болон Европын ардын аман зохиолын элементүүдийг ашигласан байдаг.

== Кино болон бусад бүтээл ==

Тамын хүүгийн дүр комиксоос гадна кино, хүүхэлдэйн кино, видео тоглоом болон бусад төрлийн бүтээлд ашиглагдсан.

=== Уран сайхны кино ===

* ''[[Тамын хүү (2004 оны кино)|Hellboy]]'' (2004) — найруулагч [[Гильермо дель Торо]]гийн бүтээл бөгөөд Тамын хүүгийн дүрийг [[Рон Перлман]] бүтээсэн.
* ''[[Hellboy II: The Golden Army]]'' (2008) — 2004 оны киноны үргэлжлэл бөгөөд Тамын хүү болон түүний хамтрагчдын шинэ адал явдлыг өгүүлдэг. Рон Перлман гол дүрдээ эргэн тоглосон.
* ''[[Hellboy (2019 оны кино)|Hellboy]]'' (2019) — шинэ найруулгаар бүтээгдсэн кино бөгөөд гол дүрд [[Дэвид Харбор]] тоглосон.
* ''[[Hellboy: The Crooked Man]]'' (2024) — Тамын хүүгийн дүрийг [[Жек Кеси]] бүтээсэн, аймшгийн төрлийн кино.

=== Хүүхэлдэйн кино ===

''Hellboy'' цувралаас сэдэвлэсэн хүүхэлдэйн кинонууд 2006–2007 онд гарсан. Эдгээр бүтээлд комиксийн ер бусын ертөнц, Тамын хүү болон B.P.R.D.-ийн хамтрагчдын адал явдлыг дүрсэлсэн.

=== Видео тоглоом ===

Тамын хүүгийн дүрд тулгуурласан видео тоглоомууд мөн бүтээгдсэн. Тэдгээрийн нэг нь [[Konami]]-гийн түгээсэн ''Hellboy: The Science of Evil'' бөгөөд тоглогч Тамын хүүгийн дүрээр дайснуудтай тулалдаж, янз бүрийн даалгавар гүйцэтгэдэг.

== Соёлын нөлөө ==

''Hellboy'' нь Америкийн комиксийн ертөнц дэх аймшиг, уран зөгнөл болон супер баатрын төрлийг хослуулсан бүтээлүүдийн нэг юм. Майк Миньолагийн өвөрмөц дүрслэл, бараан өнгөний хэрэглээ, домог зүйд тулгуурласан үйл явдал нь цувралын танигдах шинж болжээ.

Тамын хүүгийн түүхэнд сайн ба муугийн ялгаа, хувь тавилан ба чөлөөт сонголт, өөрийн гарал үүслийг хүлээн зөвшөөрөх, бусдыг хамгаалах үүрэг зэрэг сэдэв гол байр суурь эзэлдэг. Тэрээр чөтгөрийн гаралтай боловч хүн төрөлхтнийг хамгаалахыг сонгодог нь дүрийн гол зөрчил, хөгжлийн үндэс болдог.

''Hellboy'' цуврал нь комиксийн салбарт олон шагнал хүртсэн бөгөөд Dark Horse Comics-ийн хамгийн танигдсан бүтээлүүдийн нэг болж, олон улсын уншигчдын дунд нэр хүндтэй болсон.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.darkhorse.com/Hellboy/Browse|title=Hellboy and B.P.R.D. comics|website=Dark Horse Comics}}&lt;/ref&gt;

== Эшлэл ==

{{reflist}}

== Холбоос ==

{{commonscat}}
* {{official website|https://www.hellboy.com/}}
* [https://web.archive.org/web/20180819060854/https://www.darkhorse.com/Zones/Hellboy ''Тамын хүү'' — Dark Horse Comics]
* [https://digital.darkhorse.com/series/29/hellboy ''Hellboy'' цахим комикс — Dark Horse Digital]
* {{imdb title|0167190|Hellboy}}
* {{imdb title|0411477|Hellboy II: The Golden Army}}

[[Ангилал:1993 онд танилцуулагдсан дүр]]
[[Ангилал:АНУ-ын комиксийн дүр]]
[[Ангилал:Dark Horse Comics]]
[[Ангилал:Уран зөгнөлт комикс]]
[[Ангилал:Аймшгийн комикс]]
[[Ангилал:Супер баатрын комиксийн дүр]]</text>
      <sha1>gdmsycp8h1gcnfrrhshkoulidunlxlw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Томск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45312</id>
    <revision>
      <id>873415</id>
      <parentid>858922</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T15:50:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12484" sha1="l4v1qhum66yw93drlmqm8os59q1wka7" xml:space="preserve">{{Short description|Оросын хот, administrative center of Tomsk Oblast}}
{{Distinguish|Омск}}
{{Инфобокс Оросын суурин
| mn_name                 = Томск
| ru_name                 = 
| loc_name1               = 
| loc_lang1               = 
| loc_name2               = 
| loc_lang2               = 
| loc_name3               = 
| loc_lang3               = 
| loc_name4               = 
| loc_lang4               = 
| other_name              = 
| other_lang              = 
| image_skyline           = Tomsk0293.JPG
| image_caption           = Томскийн үзэмж
| image_map               = 
| map_caption             = 
| coordinates             = {{coord|56|30|N|84|58|E|display=inline,title}}
| image_flag              = 
| image_coa               = 
| anthem                  = 
| anthem_ref              = 
| holiday                 = 6 сарын&amp;nbsp;7
| holiday_ref             = 
&lt;!-- administrative status --&gt;
| federal_subject         = [[Томск муж]]
| federal_subject_ref     = 
| adm_district_jur        = 
| adm_district_jur_ref    = 
| adm_inhabloc_jur        = Томск [[Холбооны субъектийн ач холбогдолтой хот|мужийн харьяанд байдаг хот]]
| adm_inhabloc_jur_ref    = &lt;ref name=&quot;Ref267&quot; /&gt;
| adm_citydistrict_jur    = 
| adm_citydistrict_type   = 
| adm_citydistrict_jur_ref = 
| adm_selsoviet_jur       = 
| adm_selsoviet_type      = 
| adm_selsoviet_jur_ref   = 
| capital_of              = 
| capital_of_ref          = 
| adm_ctr_of1             = [[Томск муж]]
| adm_ctr_of1_ref         = &lt;ref name=&quot;Ref267&quot; /&gt;
| adm_ctr_of2             = [[Томскийн район]]
| adm_ctr_of2_ref         = &lt;ref name=&quot;Ref267&quot; /&gt;
| inhabloc_cat            = Хот
| inhabloc_cat_ref        = &lt;ref name=&quot;Ref267&quot; /&gt;
| inhabloc_type           = Мужийн харьяанд байдаг хот
| inhabloc_type_ref       = &lt;ref name=&quot;Ref267&quot; /&gt;
&lt;!-- municipal status --&gt;
| mun_district_jur        = 
| mun_district_jur_ref    = 
| urban_okrug_jur         = Томск хотын тойрог
| urban_okrug_jur_ref     = &lt;ref name=&quot;Ref897&quot; /&gt;
| urban_settlement_jur    = 
| urban_settlement_jur_ref = 
| rural_settlement_jur    = 
| rural_settlement_jur_ref = 
| inter_settlement_territory = 
| inter_settlement_territory_ref = 
| mun_admctr_of1          = Томск хотын тойрог
| mun_admctr_of1_ref      = &lt;ref name=&quot;Ref897&quot; /&gt;
| mun_admctr_of2          = Томскийн хотын район
| mun_admctr_of2_ref      = &lt;ref name=&quot;Ref1270&quot;&gt;Law #241-OZ&lt;/ref&gt;
| leader_title            = Хотын дарга
| leader_title_ref        = 
| leader_name             = Дмитрий Махиня
| leader_name_ref         = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.admin.tomsk.ru/pgs/3q|script-title=ru:Мэр города|publisher=Tomsk official web portal|language=ru|access-date=28 May 2015|archive-date=22 Гуравдугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210322202511/https://files.admin.tomsk.ru/new/about.css|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| representative_body     = [[Томскийн хурал|Хурал]]
| representative_body_ref = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://duma.admin.tomsk.ru|script-title=ru:Дума города Томска|publisher=Tomsk City Duma|language=ru|access-date=28 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150528074312/http://duma.admin.tomsk.ru/|archive-date=28 Тавдугаар сар 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- statistics --&gt;
| elevation_m             = 
| area_km2                = 294.6
| area_km2_ref            = &lt;ref name=&quot;Offsite&quot;&gt;Official website of the City of Tomsk. {{Webarchiv|url=http://www1.admin.tomsk.ru/www/passport.nsf/passport_web?OpenView&amp;RestrictToCategory=8BBBF7799B19CA50C6256DA9002BE913 |wayback=20080629020056 |text=Structure of the Territory's Economy |archiv-bot=2024-01-21 11:20:59 InternetArchiveBot }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080629020056/http://www1.admin.tomsk.ru/www/passport.nsf/passport_web?OpenView&amp;RestrictToCategory=8BBBF7799B19CA50C6256DA9002BE913 |date=June 29, 2008 }} {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;
| pop_2010census          = 524669
| pop_2010census_rank     = 32-т
| pop_2010census_ref      = &lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2010Census}}&lt;/ref&gt;
| pop_latest              = 
| pop_latest_date         = 
| pop_latest_ref          = 
| population_demonym      = 
&lt;!-- history --&gt;
| established_date        = 1604
| established_title       = 
| established_date_ref    = 
| current_cat_date        = 
| current_cat_date_ref    = 
| abolished_date          = 
| abolished_date_ref      = 
&lt;!-- misc --&gt;
| postal_codes            = 634xxx
| postal_codes_ref        = 
| dialing_codes           = 3822
| dialing_codes_ref       = 
| website                 = http://www.admin.tomsk.ru/
}}
'''Томск''' ({{lang-ru|Томск}}&lt;ref&gt;[http://www.mojgorod.ru/cities/listcity.html Список всех городов Российской Федерации]. «Мой Город» {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Томск муж]]ийн засаг захиргааны төв.&lt;ref&gt;[http://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Административно-территориальное деление России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://emigrant-ussr.ru/index/administrativno_territorialnoe_ustrojstvo_rossii/0-12 Административно-территориальное устройство России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

Томск бол [[Баруун Сибирь|Баруун Сибирийн]] зүүн хэсэгт, Томи голын эрэг дээр байрладаг хот юм. Энэ хот нь 18-20-р зууны модон болон чулуун архитектурын дурсгалт газруудаар баялаг юм.

Хотын дүүрэгтэй нийлээд - 564,927 хүн амтай (2025). Сибирийн 7 дахь хамгийн олон хүн амтай хот, Оросын 30 дахь хамгийн олон хүн амтай хот. Томск, түүний дагуул Северск хот ба захын дүүргүүд нь ороод 766 мянга орчим хүн амтай Томск хотыг бүрдүүлдэг (2024).

Томск хот 1604 онд Томи голын эрэг дээр бий болсон түүхтэй. 

== Боловсрол ==

=== Томск хотын дээд боловсролын байгууллагууд ===

* Үндэсний судалгааны Томскийн Улсын их сургууль;
* Үндэсний судалгааны Томскийн Политехникийн их сургууль;
* Сибирийн Улсын Анагаах Ухааны Их Сургууль;
* Томск улсын хяналтын систем ба радиоэлектроникийн их сургууль.
* Томскийн Улсын багшийн их сургууль;
* Томскийн Улсын Архитектур, Барилгын Инженерийн Их Сургууль;

1999 оны 3-р сар хүртэл тус хотод Томскийн цэргийн дээд командын холбооны сургууль (хуучнаар Томскийн артиллерийн сургууль) ажиллаж байв.

2010 он хүртэл Томскийн Цэргийн Анагаах Ухааны дээд сургууль үйл ажиллагаагаа явуулж байсан.

== Цаг агаар ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location = Томск (1991–2020, туйлын үе 1837–одоо)
|metric first = yes
|single line = yes
|Jan record high C = 3.7
|Feb record high C = 7.5
|Mar record high C = 17.7
|Apr record high C = 30.1
|May record high C = 34.4
|Jun record high C = 35.6
|Jul record high C = 35.6
|Aug record high C = 33.8
|Sep record high C = 31.7
|Oct record high C = 25.1
|Nov record high C = 11.6
|Dec record high C = 6.5
|year record high C = 35.6
|Jan high C = −13.4
|Feb high C = −9.0
|Mar high C = −0.4
|Apr high C = 8.7
|May high C = 17.5
|Jun high C = 23.0
|Jul high C = 25.0
|Aug high C = 21.9
|Sep high C = 14.7
|Oct high C = 6.3
|Nov high C = −4.8
|Dec high C = −11.1
|year high C = 6.5
|Jan mean C = −17.5
|Feb mean C = −14.2
|Mar mean C = −6.3
|Apr mean C = 2.6
|May mean C = 10.4
|Jun mean C = 16.5
|Jul mean C = 18.8
|Aug mean C = 15.9
|Sep mean C = 9.2
|Oct mean C = 2.0
|Nov mean C = −8.2
|Dec mean C = −14.9
|year mean C = 1.2
|Jan low C = −21.2
|Feb low C = −18.4
|Mar low C = −11.2
|Apr low C = −2.2
|May low C = 4.9
|Jun low C = 11.2
|Jul low C = 13.8
|Aug low C = 11.3
|Sep low C = 5.2
|Oct low C = −1.1
|Nov low C = −11.3
|Dec low C = −18.5
|year low C = -3.1
|Jan record low C = −55.0
|Feb record low C = −51.3
|Mar record low C = −42.4
|Apr record low C = −31.1
|May record low C = −17.5
|Jun record low C = −3.5
|Jul record low C = 1.5
|Aug record low C = −1.6
|Sep record low C = −8.1
|Oct record low C = −29.1
|Nov record low C = −48.3
|Dec record low C = −50.0
|year record low C = −55.0
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 36
|Feb precipitation mm = 26
|Mar precipitation mm = 29
|Apr precipitation mm = 35
|May precipitation mm = 50
|Jun precipitation mm = 60
|Jul precipitation mm = 72
|Aug precipitation mm = 68
|Sep precipitation mm = 52
|Oct precipitation mm = 53
|Nov precipitation mm = 55
|Dec precipitation mm = 51
|year precipitation mm = 587
|Jan snow depth cm = 58
|Feb snow depth cm = 68
|Mar snow depth cm = 70
|Apr snow depth cm = 30
|May snow depth cm = 0
|Jun snow depth cm = 0
|Jul snow depth cm = 0
|Aug snow depth cm = 0
|Sep snow depth cm = 0
|Oct snow depth cm = 2
|Nov snow depth cm = 15
|Dec snow depth cm = 41
|year snow depth cm = 70
|Jan rain days = 0.3
|Feb rain days = 0.3
|Mar rain days = 2
|Apr rain days = 12
|May rain days = 16
|Jun rain days = 17
|Jul rain days = 17
|Aug rain days = 17
|Sep rain days = 19
|Oct rain days = 15
|Nov rain days = 5
|Dec rain days = 1
|year rain days = 122
|Jan snow days = 23
|Feb snow days = 21
|Mar snow days = 17
|Apr snow days = 13
|May snow days = 4
|Jun snow days = 0.3
|Jul snow days = 0
|Aug snow days = 0
|Sep snow days = 2
|Oct snow days = 14
|Nov snow days = 22
|Dec snow days = 26
|year snow days = 142
|Jan humidity = 81
|Feb humidity = 78
|Mar humidity = 72
|Apr humidity = 65
|May humidity = 61
|Jun humidity = 70
|Jul humidity = 76
|Aug humidity = 79
|Sep humidity = 79
|Oct humidity = 80
|Nov humidity = 83
|Dec humidity = 82
|year humidity = 76
|Jan sun = 57
|Feb sun = 104
|Mar sun = 169
|Apr sun = 224
|May sun = 258
|Jun sun = 314
|Jul sun = 316
|Aug sun = 253
|Sep sun = 171
|Oct sun = 86
|Nov sun = 51
|Dec sun = 41
|year sun = 2044
|source 1 = Pogoda.ru.net&lt;ref name=&quot;pogoda&quot;&gt;{{cite web
| url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/29430.htm
| title = Pogoda.ru.net
| access-date = 2026-06-15
| language = ru}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = NOAA (нар, 1961–1990)&lt;ref name = HKO &gt;{{cite web
| url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/29430.TXT
| title = Tomsk Climate Normals 1961–1990
| publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]]
| access-date = 2026-06-15
| archive-date = 2021-11-04
| archive-url = https://web.archive.org/web/20211104021522/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/29430.TXT
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;

|date=2012
}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Tomsk|Томск}}
{{Wiktionary}}
* [http://www.tomsk.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас]

== Зүүлтийн тайлбар== 
{{лавлах холбоос}}

{{ОХУ-ын тавин том хот}}

[[Ангилал:Томск мужийн суурин]]
[[Ангилал:Томск| ]]
[[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]]
[[Ангилал:Оросын хот]]
[[Ангилал:Эдийн засгийн онцгой бүс]]
[[Ангилал:1604 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>l4v1qhum66yw93drlmqm8os59q1wka7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Токорозава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45670</id>
    <revision>
      <id>873445</id>
      <parentid>836753</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T02:44:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэнийн тобчи</username>
        <id>108163</id>
      </contributor>
      <origin>873445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9200" sha1="guco8j710ez14c8iv3pvh72vdx5kvtr" xml:space="preserve">'''Токорозава''' (所沢市) — [[Япон]] улсын [[Сайтама (аймаг)|Сайтама аймгийн]] харьяа '''[[хот]]'''. [[Токио]] хотын төвөөс баруун хойд зүгт орших бөгөөд Сайтама аймгийн баруун өмнөд хэсгийн томоохон хотуудын нэг юм. 2012 онд 342,939 оршин суугчтай байсан. Токорозава нь [[Токио]]гийн нийслэлийн бүсийн нэг хэсэг бөгөөд оршин суугчдын тодорхой хэсэг нь Токио руу ажил, сургуульд зорчдог.

&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt; Flag_of_Tokorozawa,_Saitama.svg|Бэлгэ тэмдэг View_of_Tokorozawa_from_Hachikokuyama.jpg|Нэгэн зураг Tokorozawa_in_Saitama_Prefecture_Ja.svg|Аймаг дахь байршил (тод) &lt;/gallery&gt;

== Газар зүй ==
Токорозава нь Сайтама аймгийн баруун өмнөд хэсэгт байрлах бөгөөд [[Токио]]гийн [[Нерима]] дүүрэгтэй ойролцоо оршдог. Хотын нутаг дэвсгэр нь [[Мусашино өндөрлөг]]ийн захын хэсэгт байрладаг. Хотын өмнөд хэсэгт [[Саяама нуур]] болон [[Саяама толгод]] орших бөгөөд байгалийн ногоон бүс харьцангуй ихтэй.

Токорозава нь [[Токио]] болон Сайтама аймгийн бусад хотуудтай ойр байрладаг тул орон сууцны бүс болон худалдаа, үйлчилгээний төвийн хувьд хөгжсөн. Хотын төв нь [[Токорозава өртөө]] орчмоор төвлөрдөг.

== Түүх ==
Токорозава орчим нь эрт үеэс [[Канто]]гийн бүс нутгийг холбосон зам харилцааны чухал хэсэг байжээ. Эдогийн үед өнөөгийн Токорозавагийн нутаг [[Мусаши муж]]ийн харьяанд байсан бөгөөд худалдаа, тээврийн зам дагуух суурингууд хөгжиж байв.

[[Мэйжигийн шинэчлэл]]ийн дараах засаг захиргааны шинэчлэлээр тус нутаг Сайтама аймгийн бүрэлдэхүүнд орсон. 1889 онд орчин үеийн хот тосгоны засаг захиргааны тогтолцоо бий болоход Токорозава тосгон байгуулагдсан.

20 дугаар зууны эхэн үеэс төмөр замын хөгжил болон [[Токио]]той харилцах тээврийн сүлжээ сайжирснаар хүн ам, худалдаа, үйлдвэрлэл эрчимтэй хөгжсөн. 1950 оны 11 дүгээр сарын 3-нд Токорозава хотын статустай болсон.

Токорозавагийн хөгжлийн түүхэнд нисэхийн салбар онцгой байр суурь эзэлдэг. 1915 онд Японы анхны нисэх онгоцны буудлын нэг болох Токорозава нисэх талбай байгуулагдсан бөгөөд энэ нь Японы нисэхийн хөгжлийн эхэн үетэй холбоотой түүхэн газар юм.

== Хүн ам ==
Токорозава нь Сайтама аймгийн хүн ам олонтой хотуудын нэг юм. [[Токио]]гийн нийслэлийн бүсэд ойр оршдог тул 20 дугаар зууны хоёрдугаар хагаст хотжилт эрчимтэй явагдаж, хүн амын тоо нэмэгджээ.

Хотын хүн амын нягтаршил өндөр бөгөөд орон сууцны хороолол, худалдаа үйлчилгээний бүсүүд хотын нутаг дэвсгэрт өргөн тархсан. Үүний зэрэгцээ өмнөд болон баруун хэсэгт ой, цэцэрлэгт хүрээлэн, хөдөө аж ахуйн зориулалттай газар хадгалагдан үлджээ.

== Эдийн засаг ==
Токорозавагийн эдийн засагт худалдаа, үйлчилгээ, жижиг болон дунд үйлдвэрлэл, тээвэр, орон сууцны салбар чухал байр суурь эзэлдэг. [[Токио]]той ойр байрладаг тул хот нь томоохон хотын захын орон сууцны төв болон үйлчилгээний төвийн үүрэг гүйцэтгэдэг.

Токорозава өртөө болон түүний эргэн тойронд худалдааны төвүүд, их дэлгүүр, ресторан, оффис болон бусад үйлчилгээний байгууллагууд төвлөрсөн. Хотын захад үйлдвэрлэл болон логистикийн зориулалттай бүсүүд мөн бий.

Тус хотод хөдөө аж ахуй бүрэн алга болоогүй бөгөөд хүнсний ногоо, цай зэрэг бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг. Ялангуяа Сайтама аймгийн баруун хэсэгт түгээмэл тархсан [[Саяама цай]]тай холбоотой үйлдвэрлэл Токорозавад ч байдаг.

== Тээвэр ==
Токорозава нь [[Токио]] болон Сайтама аймгийн бусад хэсэгтэй төмөр зам, авто замаар сайн холбогддог.

Хотын гол төмөр замын зангилаа нь '''Токорозава өртөө''' бөгөөд [[Сэйбу төмөр зам]]ийн [[Сэйбу-Икэбүкүро шугам]] болон [[Сэйбу-Синжүкү шугам]]ын чиглэлүүдтэй холбогдоно. Мөн [[Сэйбу-Күбү шугам]] зэрэг төмөр замын шугам хотын нутаг дэвсгэрээр дайран өнгөрдөг.

Токио руу зорчиход төмөр замын сүлжээ чухал үүрэгтэй бөгөөд хотын хүн амын өдөр тутмын ажил, сургуулийн зорчилтын ихээхэн хэсгийг хангадаг.

== Боловсрол ==
Токорозава хотод бага, дунд болон ахлах сургуулиас гадна дээд боловсролын байгууллагууд байдаг. Хотын боловсрол, судалгааны байгууллагуудын дунд [[Васэда их сургууль]]ийн Токорозава кампус багтдаг.

Тус кампус нь спортын шинжлэх ухаан, хүний шинжлэх ухаан зэрэг чиглэлээр сургалт, судалгаа явуулдаг бөгөөд Токорозавагийн боловсролын орчинд чухал байр суурь эзэлдэг.

== Соёл, спорт ==
Токорозава нь [[Япон]]ы мэргэжлийн спорт, ялангуяа [[бейсбол]]ын соёлтой холбоотой хот юм. [[Сэйбу Лайонс]] мэргэжлийн бейсболын багийн гэрийн талбай болох [[Беллүна дом]] хотод байрладаг.

Тус цэнгэлдэх хүрээлэн нь спортын тэмцээнээс гадна хөгжмийн тоглолт болон олон нийтийн томоохон арга хэмжээг зохион байгуулахад ашиглагддаг.

Токорозавад мөн [[Мемориал цэцэрлэгт хүрээлэн]], музей, соёлын төв зэрэг олон нийтийн амралт, соёлын зориулалттай байгууламжууд бий.

== Аялал жуулчлал ==
Токорозавагийн алдартай газруудын нэг нь '''Токорозава нисэхийн дурсгалын музей''' бөгөөд Японы нисэхийн түүхийг танилцуулдаг. Музейн орчимд Токорозава нисэх талбайн түүхтэй холбоотой дурсгал, үзмэрүүд байдаг.

'''Токорозава Сакура Таун''' нь орчин үеийн соёл, ном хэвлэл, урлаг, аялал жуулчлалын цогцолбор бөгөөд [[Кадокава]]гийн соёлын байгууламжуудын нэг юм. Түүний дотор [[Япон контент]]ын үзэсгэлэн, номын сан, музей болон арга хэмжээний орон зай байдаг.

Хотын өмнөд хэсэгт орших [[Саяама толгод]] болон [[Саяама нуур]]ын орчим нь байгальд зугаалах, алхахад тохиромжтой газар юм.</text>
      <sha1>guco8j710ez14c8iv3pvh72vdx5kvtr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873453</id>
      <parentid>873445</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T03:08:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9365" sha1="fn0tpn20oyaahlflpgop0biie11q1u8" xml:space="preserve">'''Токорозава''' (所沢市) — [[Япон]] улсын [[Сайтама (аймаг)|Сайтама аймгийн]] харьяа '''[[хот]]'''. [[Токио]] хотын төвөөс баруун хойд зүгт орших бөгөөд Сайтама аймгийн баруун өмнөд хэсгийн томоохон хотуудын нэг юм. 2012 онд 342,939 оршин суугчтай байсан. Токорозава нь [[Токио]]гийн нийслэлийн бүсийн нэг хэсэг бөгөөд оршин суугчдын тодорхой хэсэг нь Токио руу ажил, сургуульд зорчдог.

&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt; Flag_of_Tokorozawa,_Saitama.svg|Бэлгэ тэмдэг View_of_Tokorozawa_from_Hachikokuyama.jpg|Нэгэн зураг Tokorozawa_in_Saitama_Prefecture_Ja.svg|Аймаг дахь байршил (тод) &lt;/gallery&gt;

== Газар зүй ==
Токорозава нь Сайтама аймгийн баруун өмнөд хэсэгт байрлах бөгөөд [[Токио]]гийн [[Нэрима]] дүүрэгтэй ойролцоо оршдог. Хотын нутаг дэвсгэр нь [[Мүсашино өндөрлөг]]ийн захын хэсэгт байрладаг. Хотын өмнөд хэсэгт [[Саяама нуур]] болон [[Саяама толгод]] орших бөгөөд байгалийн ногоон бүс харьцангуй ихтэй.

Токорозава нь [[Токио]] болон Сайтама аймгийн бусад хотуудтай ойр байрладаг тул орон сууцны бүс болон худалдаа, үйлчилгээний төвийн хувьд хөгжсөн. Хотын төв нь [[Токорозава өртөө]] орчмоор төвлөрдөг.

== Түүх ==
Токорозава орчим нь эрт үеэс [[Канто]]гийн бүс нутгийг холбосон зам харилцааны чухал хэсэг байжээ. Эдогийн үед өнөөгийн Токорозавагийн нутаг [[Мүсаши муж]]ийн харьяанд байсан бөгөөд худалдаа, тээврийн зам дагуух суурингууд хөгжиж байв.

[[Мэйжийн шинэчлэл]]ийн дараах засаг захиргааны шинэчлэлээр тус нутаг Сайтама аймгийн бүрэлдэхүүнд орсон. 1889 онд орчин үеийн хот тосгоны засаг захиргааны тогтолцоо бий болоход Токорозава тосгон байгуулагдсан.

20 дугаар зууны эхэн үеэс төмөр замын хөгжил болон [[Токио]]той харилцах тээврийн сүлжээ сайжирснаар хүн ам, худалдаа, үйлдвэрлэл эрчимтэй хөгжсөн. 1950 оны 11 дүгээр сарын 3-нд Токорозава хотын статустай болсон.

Токорозавагийн хөгжлийн түүхэнд нисэхийн салбар онцгой байр суурь эзэлдэг. 1915 онд Японы анхны нисэх онгоцны буудлын нэг болох Токорозава нисэх талбай байгуулагдсан бөгөөд энэ нь Японы нисэхийн хөгжлийн эхэн үетэй холбоотой түүхэн газар юм.

== Хүн ам ==
Токорозава нь Сайтама аймгийн хүн ам олонтой хотуудын нэг юм. [[Токио]]гийн нийслэлийн бүсэд ойр оршдог тул 20 дугаар зууны хоёрдугаар хагаст хотжилт эрчимтэй явагдаж, хүн амын тоо нэмэгджээ.

Хотын хүн амын нягтаршил өндөр бөгөөд орон сууцны хороолол, худалдаа үйлчилгээний бүсүүд хотын нутаг дэвсгэрт өргөн тархсан. Үүний зэрэгцээ өмнөд болон баруун хэсэгт ой, цэцэрлэгт хүрээлэн, хөдөө аж ахуйн зориулалттай газар хадгалагдан үлджээ.

== Эдийн засаг ==
Токорозавагийн эдийн засагт худалдаа, үйлчилгээ, жижиг болон дунд үйлдвэрлэл, тээвэр, орон сууцны салбар чухал байр суурь эзэлдэг. [[Токио]]той ойр байрладаг тул хот нь томоохон хотын захын орон сууцны төв болон үйлчилгээний төвийн үүрэг гүйцэтгэдэг.

Токорозава өртөө болон түүний эргэн тойронд худалдааны төвүүд, их дэлгүүр, ресторан, оффис болон бусад үйлчилгээний байгууллагууд төвлөрсөн. Хотын захад үйлдвэрлэл болон логистикийн зориулалттай бүсүүд мөн бий.

Тус хотод хөдөө аж ахуй бүрэн алга болоогүй бөгөөд хүнсний ногоо, цай зэрэг бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг. Ялангуяа Сайтама аймгийн баруун хэсэгт түгээмэл тархсан [[Саяама цай]]тай холбоотой үйлдвэрлэл Токорозавад ч байдаг.

== Тээвэр ==
Токорозава нь [[Токио]] болон Сайтама аймгийн бусад хэсэгтэй төмөр зам, авто замаар сайн холбогддог.

Хотын гол төмөр замын зангилаа нь '''Токорозава өртөө''' бөгөөд [[Сэйбү төмөр зам]]ийн [[Сэйбү-Икэбүкүро шугам]] болон [[Сэйбү-Шинжүкү шугам]]ын чиглэлүүдтэй холбогдоно. Мөн [[Сэйбү-Саяама шугам]] зэрэг төмөр замын шугам хотын нутаг дэвсгэрээр дайран өнгөрдөг.

Токио руу зорчиход төмөр замын сүлжээ чухал үүрэгтэй бөгөөд хотын хүн амын өдөр тутмын ажил, сургуулийн зорчилтын ихээхэн хэсгийг хангадаг.

== Боловсрол ==
Токорозава хотод бага, дунд болон ахлах сургуулиас гадна дээд боловсролын байгууллагууд байдаг. Хотын боловсрол, судалгааны байгууллагуудын дунд [[Васэда их сургууль]]ийн Токорозава кампус багтдаг.

Тус кампус нь спортын шинжлэх ухаан, хүний шинжлэх ухаан зэрэг чиглэлээр сургалт, судалгаа явуулдаг бөгөөд Токорозавагийн боловсролын орчинд чухал байр суурь эзэлдэг.

== Соёл, спорт ==
Токорозава нь [[Япон]]ы мэргэжлийн спорт, ялангуяа [[бейсбол]]ын соёлтой холбоотой хот юм. [[Сэйбү Лайонс]] мэргэжлийн бейсболын багийн гэрийн талбай болох [[Беллүна дом]] хотод байрладаг.

Тус цэнгэлдэх хүрээлэн нь спортын тэмцээнээс гадна хөгжмийн тоглолт болон олон нийтийн томоохон арга хэмжээг зохион байгуулахад ашиглагддаг.

Токорозавад мөн [[Мемориал цэцэрлэгт хүрээлэн]], музей, соёлын төв зэрэг олон нийтийн амралт, соёлын зориулалттай байгууламжууд бий.

== Аялал жуулчлал ==
Токорозавагийн алдартай газруудын нэг нь '''Токорозава нисэхийн дурсгалын музей''' бөгөөд Японы нисэхийн түүхийг танилцуулдаг. Музейн орчимд Токорозава нисэх талбайн түүхтэй холбоотой дурсгал, үзмэрүүд байдаг.

'''Токорозава Сакура Таун''' нь орчин үеийн соёл, ном хэвлэл, урлаг, аялал жуулчлалын цогцолбор бөгөөд [[Кадокава]]гийн соёлын байгууламжуудын нэг юм. Түүний дотор [[Япон контент]]ын үзэсгэлэн, номын сан, музей болон арга хэмжээний орон зай байдаг.

Хотын өмнөд хэсэгт орших [[Саяама толгод]] болон [[Саяама нуур]]ын орчим нь байгальд зугаалах, алхахад тохиромжтой газар юм.

[[Ангилал:Сайтама аймгийн коммун]]
[[Ангилал:Токорозава| ]]
[[Ангилал:Сайтама мужийн суурин]]</text>
      <sha1>fn0tpn20oyaahlflpgop0biie11q1u8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873454</id>
      <parentid>873453</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T03:08:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9363" sha1="ccqj0hr2xu9humqf26jh9n20u8zsc9j" xml:space="preserve">'''Токорозава''' (所沢市) — [[Япон]] улсын [[Сайтама (аймаг)|Сайтама аймгийн]] харьяа '''[[хот]]'''. [[Токио]] хотын төвөөс баруун хойд зүгт орших бөгөөд Сайтама аймгийн баруун өмнөд хэсгийн томоохон хотуудын нэг юм. 2012 онд 342,939 оршин суугчтай байсан. Токорозава нь [[Токио]]гийн нийслэлийн бүсийн нэг хэсэг бөгөөд оршин суугчдын тодорхой хэсэг нь Токио руу ажил, сургуульд зорчдог.

&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt; Flag_of_Tokorozawa,_Saitama.svg|Бэлгэ тэмдэг View_of_Tokorozawa_from_Hachikokuyama.jpg|Нэгэн зураг Tokorozawa_in_Saitama_Prefecture_Ja.svg|Аймаг дахь байршил (тод) &lt;/gallery&gt;

== Газар зүй ==
Токорозава нь Сайтама аймгийн баруун өмнөд хэсэгт байрлах бөгөөд [[Токио]]гийн [[Нэрима]] дүүрэгтэй ойролцоо оршдог. Хотын нутаг дэвсгэр нь [[Мүсашино өндөрлөг]]ийн захын хэсэгт байрладаг. Хотын өмнөд хэсэгт [[Саяама нуур]] болон [[Саяама толгод]] орших бөгөөд байгалийн ногоон бүс харьцангуй ихтэй.

Токорозава нь [[Токио]] болон Сайтама аймгийн бусад хотуудтай ойр байрладаг тул орон сууцны бүс болон худалдаа, үйлчилгээний төвийн хувьд хөгжсөн. Хотын төв нь [[Токорозава өртөө]] орчмоор төвлөрдөг.

== Түүх ==
Токорозава орчим нь эрт үеэс [[Канто]]гийн бүс нутгийг холбосон зам харилцааны чухал хэсэг байжээ. Эдогийн үед өнөөгийн Токорозавагийн нутаг [[Мүсаши муж]]ийн харьяанд байсан бөгөөд худалдаа, тээврийн зам дагуух суурингууд хөгжиж байв.

[[Мэйжийн шинэчлэл]]ийн дараах засаг захиргааны шинэчлэлээр тус нутаг Сайтама аймгийн бүрэлдэхүүнд орсон. 1889 онд орчин үеийн хот тосгоны засаг захиргааны тогтолцоо бий болоход Токорозава тосгон байгуулагдсан.

20 дугаар зууны эхэн үеэс төмөр замын хөгжил болон [[Токио]]той харилцах тээврийн сүлжээ сайжирснаар хүн ам, худалдаа, үйлдвэрлэл эрчимтэй хөгжсөн. 1950 оны 11 дүгээр сарын 3-нд Токорозава хотын статустай болсон.

Токорозавагийн хөгжлийн түүхэнд нисэхийн салбар онцгой байр суурь эзэлдэг. 1915 онд Японы анхны нисэх онгоцны буудлын нэг болох Токорозава нисэх талбай байгуулагдсан бөгөөд энэ нь Японы нисэхийн хөгжлийн эхэн үетэй холбоотой түүхэн газар юм.

== Хүн ам ==
Токорозава нь Сайтама аймгийн хүн ам олонтой хотуудын нэг юм. [[Токио]]гийн нийслэлийн бүсэд ойр оршдог тул 20 дугаар зууны хоёрдугаар хагаст хотжилт эрчимтэй явагдаж, хүн амын тоо нэмэгджээ.

Хотын хүн амын нягтаршил өндөр бөгөөд орон сууцны хороолол, худалдаа үйлчилгээний бүсүүд хотын нутаг дэвсгэрт өргөн тархсан. Үүний зэрэгцээ өмнөд болон баруун хэсэгт ой, цэцэрлэгт хүрээлэн, хөдөө аж ахуйн зориулалттай газар хадгалагдан үлджээ.

== Эдийн засаг ==
Токорозавагийн эдийн засагт худалдаа, үйлчилгээ, жижиг болон дунд үйлдвэрлэл, тээвэр, орон сууцны салбар чухал байр суурь эзэлдэг. [[Токио]]той ойр байрладаг тул хот нь томоохон хотын захын орон сууцны төв болон үйлчилгээний төвийн үүрэг гүйцэтгэдэг.

Токорозава өртөө болон түүний эргэн тойронд худалдааны төвүүд, их дэлгүүр, ресторан, оффис болон бусад үйлчилгээний байгууллагууд төвлөрсөн. Хотын захад үйлдвэрлэл болон логистикийн зориулалттай бүсүүд мөн бий.

Тус хотод хөдөө аж ахуй бүрэн алга болоогүй бөгөөд хүнсний ногоо, цай зэрэг бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг. Ялангуяа Сайтама аймгийн баруун хэсэгт түгээмэл тархсан [[Саяама цай]]тай холбоотой үйлдвэрлэл Токорозавад ч байдаг.

== Тээвэр ==
Токорозава нь [[Токио]] болон Сайтама аймгийн бусад хэсэгтэй төмөр зам, авто замаар сайн холбогддог.

Хотын гол төмөр замын зангилаа нь '''Токорозава өртөө''' бөгөөд [[Сэйбү төмөр зам]]ын [[Сэйбү-Икэбүкүро шугам]] болон [[Сэйбү-Шинжүкү шугам]]ын чиглэлүүдтэй холбогдоно. Мөн [[Сэйбү-Саяама шугам]] зэрэг төмөр замын шугам хотын нутаг дэвсгэрээр дайран өнгөрдөг.

Токио руу зорчиход төмөр замын сүлжээ чухал үүрэгтэй бөгөөд хотын хүн амын өдөр тутмын ажил, сургуулийн зорчилтын ихээхэн хэсгийг хангадаг.

== Боловсрол ==
Токорозава хотод бага, дунд болон ахлах сургуулиас гадна дээд боловсролын байгууллагууд байдаг. Хотын боловсрол, судалгааны байгууллагуудын дунд [[Васэда их сургууль]]ийн Токорозава кампус багтдаг.

Тус кампус нь спортын шинжлэх ухаан, хүний шинжлэх ухаан зэрэг чиглэлээр сургалт, судалгаа явуулдаг бөгөөд Токорозавагийн боловсролын орчинд чухал байр суурь эзэлдэг.

== Соёл, спорт ==
Токорозава нь [[Япон]]ы мэргэжлийн спорт, ялангуяа [[бейсбол]]ын соёлтой холбоотой хот юм. [[Сэйбү Лайонс]] мэргэжлийн бейсболын багийн гэрийн талбай болох [[Беллүна дом]] хотод байрладаг.

Тус цэнгэлдэх хүрээлэн нь спортын тэмцээнээс гадна хөгжмийн тоглолт болон олон нийтийн томоохон арга хэмжээг зохион байгуулахад ашиглагддаг.

Токорозавад мөн [[Мемориал цэцэрлэгт хүрээлэн]], музей, соёлын төв зэрэг олон нийтийн амралт, соёлын зориулалттай байгууламжууд бий.

== Аялал жуулчлал ==
Токорозавагийн алдартай газруудын нэг нь '''Токорозава нисэхийн дурсгалын музей''' бөгөөд Японы нисэхийн түүхийг танилцуулдаг. Музейн орчимд Токорозава нисэх талбайн түүхтэй холбоотой дурсгал, үзмэрүүд байдаг.

'''Токорозава Сакура Таун''' нь орчин үеийн соёл, ном хэвлэл, урлаг, аялал жуулчлалын цогцолбор бөгөөд [[Кадокава]]гийн соёлын байгууламжуудын нэг юм. Түүний дотор [[Япон контент]]ын үзэсгэлэн, номын сан, музей болон арга хэмжээний орон зай байдаг.

Хотын өмнөд хэсэгт орших [[Саяама толгод]] болон [[Саяама нуур]]ын орчим нь байгальд зугаалах, алхахад тохиромжтой газар юм.

[[Ангилал:Сайтама аймгийн коммун]]
[[Ангилал:Токорозава| ]]
[[Ангилал:Сайтама мужийн суурин]]</text>
      <sha1>ccqj0hr2xu9humqf26jh9n20u8zsc9j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873455</id>
      <parentid>873454</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T03:09:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9363" sha1="hx0s7wjdvoqevqqsvcbn963b5xow8a7" xml:space="preserve">'''Токорозава''' (所沢市) — [[Япон]] улсын [[Сайтама (аймаг)|Сайтама аймгийн]] харьяа '''[[хот]]'''. [[Токио]] хотын төвөөс баруун хойд зүгт орших бөгөөд Сайтама аймгийн баруун өмнөд хэсгийн томоохон хотуудын нэг юм. 2012 онд 342,939 оршин суугчтай байсан. Токорозава нь [[Токио]]гийн нийслэлийн бүсийн нэг хэсэг бөгөөд оршин суугчдын тодорхой хэсэг нь Токио руу ажил, сургуульд зорчдог.

&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
Flag_of_Tokorozawa,_Saitama.svg|Бэлгэ тэмдэг
View_of_Tokorozawa_from_Hachikokuyama.jpg|Нэгэн зураг
Tokorozawa_in_Saitama_Prefecture_Ja.svg|Аймаг дахь байршил (тод)
&lt;/gallery&gt;

== Газар зүй ==
Токорозава нь Сайтама аймгийн баруун өмнөд хэсэгт байрлах бөгөөд [[Токио]]гийн [[Нэрима]] дүүрэгтэй ойролцоо оршдог. Хотын нутаг дэвсгэр нь [[Мүсашино өндөрлөг]]ийн захын хэсэгт байрладаг. Хотын өмнөд хэсэгт [[Саяама нуур]] болон [[Саяама толгод]] орших бөгөөд байгалийн ногоон бүс харьцангуй ихтэй.

Токорозава нь [[Токио]] болон Сайтама аймгийн бусад хотуудтай ойр байрладаг тул орон сууцны бүс болон худалдаа, үйлчилгээний төвийн хувьд хөгжсөн. Хотын төв нь [[Токорозава өртөө]] орчмоор төвлөрдөг.

== Түүх ==
Токорозава орчим нь эрт үеэс [[Канто]]гийн бүс нутгийг холбосон зам харилцааны чухал хэсэг байжээ. Эдогийн үед өнөөгийн Токорозавагийн нутаг [[Мүсаши муж]]ийн харьяанд байсан бөгөөд худалдаа, тээврийн зам дагуух суурингууд хөгжиж байв.

[[Мэйжийн шинэчлэл]]ийн дараах засаг захиргааны шинэчлэлээр тус нутаг Сайтама аймгийн бүрэлдэхүүнд орсон. 1889 онд орчин үеийн хот тосгоны засаг захиргааны тогтолцоо бий болоход Токорозава тосгон байгуулагдсан.

20 дугаар зууны эхэн үеэс төмөр замын хөгжил болон [[Токио]]той харилцах тээврийн сүлжээ сайжирснаар хүн ам, худалдаа, үйлдвэрлэл эрчимтэй хөгжсөн. 1950 оны 11 дүгээр сарын 3-нд Токорозава хотын статустай болсон.

Токорозавагийн хөгжлийн түүхэнд нисэхийн салбар онцгой байр суурь эзэлдэг. 1915 онд Японы анхны нисэх онгоцны буудлын нэг болох Токорозава нисэх талбай байгуулагдсан бөгөөд энэ нь Японы нисэхийн хөгжлийн эхэн үетэй холбоотой түүхэн газар юм.

== Хүн ам ==
Токорозава нь Сайтама аймгийн хүн ам олонтой хотуудын нэг юм. [[Токио]]гийн нийслэлийн бүсэд ойр оршдог тул 20 дугаар зууны хоёрдугаар хагаст хотжилт эрчимтэй явагдаж, хүн амын тоо нэмэгджээ.

Хотын хүн амын нягтаршил өндөр бөгөөд орон сууцны хороолол, худалдаа үйлчилгээний бүсүүд хотын нутаг дэвсгэрт өргөн тархсан. Үүний зэрэгцээ өмнөд болон баруун хэсэгт ой, цэцэрлэгт хүрээлэн, хөдөө аж ахуйн зориулалттай газар хадгалагдан үлджээ.

== Эдийн засаг ==
Токорозавагийн эдийн засагт худалдаа, үйлчилгээ, жижиг болон дунд үйлдвэрлэл, тээвэр, орон сууцны салбар чухал байр суурь эзэлдэг. [[Токио]]той ойр байрладаг тул хот нь томоохон хотын захын орон сууцны төв болон үйлчилгээний төвийн үүрэг гүйцэтгэдэг.

Токорозава өртөө болон түүний эргэн тойронд худалдааны төвүүд, их дэлгүүр, ресторан, оффис болон бусад үйлчилгээний байгууллагууд төвлөрсөн. Хотын захад үйлдвэрлэл болон логистикийн зориулалттай бүсүүд мөн бий.

Тус хотод хөдөө аж ахуй бүрэн алга болоогүй бөгөөд хүнсний ногоо, цай зэрэг бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг. Ялангуяа Сайтама аймгийн баруун хэсэгт түгээмэл тархсан [[Саяама цай]]тай холбоотой үйлдвэрлэл Токорозавад ч байдаг.

== Тээвэр ==
Токорозава нь [[Токио]] болон Сайтама аймгийн бусад хэсэгтэй төмөр зам, авто замаар сайн холбогддог.

Хотын гол төмөр замын зангилаа нь '''Токорозава өртөө''' бөгөөд [[Сэйбү төмөр зам]]ын [[Сэйбү-Икэбүкүро шугам]] болон [[Сэйбү-Шинжүкү шугам]]ын чиглэлүүдтэй холбогдоно. Мөн [[Сэйбү-Саяама шугам]] зэрэг төмөр замын шугам хотын нутаг дэвсгэрээр дайран өнгөрдөг.

Токио руу зорчиход төмөр замын сүлжээ чухал үүрэгтэй бөгөөд хотын хүн амын өдөр тутмын ажил, сургуулийн зорчилтын ихээхэн хэсгийг хангадаг.

== Боловсрол ==
Токорозава хотод бага, дунд болон ахлах сургуулиас гадна дээд боловсролын байгууллагууд байдаг. Хотын боловсрол, судалгааны байгууллагуудын дунд [[Васэда их сургууль]]ийн Токорозава кампус багтдаг.

Тус кампус нь спортын шинжлэх ухаан, хүний шинжлэх ухаан зэрэг чиглэлээр сургалт, судалгаа явуулдаг бөгөөд Токорозавагийн боловсролын орчинд чухал байр суурь эзэлдэг.

== Соёл, спорт ==
Токорозава нь [[Япон]]ы мэргэжлийн спорт, ялангуяа [[бейсбол]]ын соёлтой холбоотой хот юм. [[Сэйбү Лайонс]] мэргэжлийн бейсболын багийн гэрийн талбай болох [[Беллүна дом]] хотод байрладаг.

Тус цэнгэлдэх хүрээлэн нь спортын тэмцээнээс гадна хөгжмийн тоглолт болон олон нийтийн томоохон арга хэмжээг зохион байгуулахад ашиглагддаг.

Токорозавад мөн [[Мемориал цэцэрлэгт хүрээлэн]], музей, соёлын төв зэрэг олон нийтийн амралт, соёлын зориулалттай байгууламжууд бий.

== Аялал жуулчлал ==
Токорозавагийн алдартай газруудын нэг нь '''Токорозава нисэхийн дурсгалын музей''' бөгөөд Японы нисэхийн түүхийг танилцуулдаг. Музейн орчимд Токорозава нисэх талбайн түүхтэй холбоотой дурсгал, үзмэрүүд байдаг.

'''Токорозава Сакура Таун''' нь орчин үеийн соёл, ном хэвлэл, урлаг, аялал жуулчлалын цогцолбор бөгөөд [[Кадокава]]гийн соёлын байгууламжуудын нэг юм. Түүний дотор [[Япон контент]]ын үзэсгэлэн, номын сан, музей болон арга хэмжээний орон зай байдаг.

Хотын өмнөд хэсэгт орших [[Саяама толгод]] болон [[Саяама нуур]]ын орчим нь байгальд зугаалах, алхахад тохиромжтой газар юм.

[[Ангилал:Сайтама аймгийн коммун]]
[[Ангилал:Токорозава| ]]
[[Ангилал:Сайтама мужийн суурин]]</text>
      <sha1>hx0s7wjdvoqevqqsvcbn963b5xow8a7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санжаадамбын Сайнцог</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47108</id>
    <revision>
      <id>873482</id>
      <parentid>856660</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T07:55:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>873482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5739" sha1="i7yfuzpcm52u1zxnylg23vt828s1m4c" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name         = Санжаадамбын Сайнцог
| native_name  = 
| image        =
| caption      = 
| birth_date   = {{birth date and age|1947|10|25|mf=y}}
| birth_place  = [[Монгол улс]]ын [[Дорнод]] аймгийн [[Баян-Уул сум (Дорнод)|Баян-Уул сум]]
| nationality  = [[Монгол үндэстэн]]
|citizenship   = {{flag|Монгол}}
| occupation   = Инженер
| years_active = 
| agent        = 
| alma_mater   = 
| children     = 
}}

'''Санжаадамбын Сайнцог''' (1947 оны 10-р сарын 5-нд [[Дорнод аймаг|Дорнод аймгийн]] [[Баян-Уул сум (Дорнод)|Баян-Уул суманд]] төрсөн)- Монгол Улсын [[Үйлчилгээний Гавьяат Ажилтан]] (2006 он), армийн [[Хурандаа]] 1985, Монголын сансрын бэлтгэл багийн 4 гишүүний нэг.

==Боловсрол==
С.Сайнцог Дорнод аймгийн Баян-Уул сумын малчин 4 хүүхэдтэй Санжаадамбын 3 дахь хүүхэд болж төрсөн. Тэрээр сумандаа 10 жилийг төгсөөд, элсэлтийн шалгалтын үеэр БХЯ-ны Боловсон хүчний асуудал хариуцсан хурандаа Д.Бээжин, хошууч Н.Загдсүрэн нар сургуулиа онц төгссөн, олимпиадад амжилт гаргасан хүүхдүүдтэй уулзах үедээ чам шиг математикт сайн, олимпиадад амжилттай оролцсон хүүхдийг шууд академид явуулна гэжээ. Ингээд жанжин Ж.Лхагвасүрэнгийн тушаалаар 1966 оны 8-р сарын 11-ний өдөр бага дэслэгч цол хүртэж, хуучнаар ЗХУ-д Цэргийн инженерийн академид суралцахаар болж 1972 онд төгссөн байна.   

Төгсөж ирээд Ардын Армийн 014 дүгээр ангид 1974 он хүртэл авто трактор албаны даргаар ажилласан. Дараа нь Ардын Армийн Жанжин штабын 5-р хэлтэст офицер, ахлах офицер, хэлтсийн орлогч, Инженерийн цэргийн орлогч дарга гэсэн албан тушаалууд хашсан байна.  

Сансрын нислэгийн багт сонгогдож ЗХУ-ын Оддын хотхонд бэлтгэлд хамрагдсан. 1983 онд МАХН-ын Төв Хорооны шийдвэрээр Улсыг Батлан хамгаалахад Туслах нийгэмлэгийн Төв Зөвлөлийн сургалт, спорт хариуцсан орлогч даргаар томилогдож, 1991 оноос даргаар нь 2000 он хүртэл ажилласан. 

Тэрээр Зэвсэгт хүчний Барилга-инженерийн цэргийн Ахмадын хорооны Удирдах зөвлөлийн гишүүнээр ажиллаж байна. 

==Ажилласан байдал==
* 1974 оноос Зэвсэгт хүчний Жанжин Штабын инженерийн хэлтэст ажилласан,
* 1978 оноос ЗХУ-ын Москва хот орчмын Жуковский нэрэмжит сансрын нисгэгч бэлтгэх төвд сурсан,
* БХЯ-ны 5-р хэлтэст офицероос орлогч дарга хүртэл ажилласан,
* УБХТН-ийн ТЗ-ийн орлогч дарга, дарга,
* Монголын Үндэсний Олимпын Хорооны гишүүн, дэд дарга,
* Иргэний Нисэхийн Олон Улсын Буудлын Аюулгүй байдал эрхэлсэн дэд дарга.

==Баримт==
Сансрын багийн гишүүн [https://web.archive.org/web/20200927222238/http://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D1%86%D0%BE%D0%B3], [http://astronaut.ru/as_mongl/text/saintsog.htm?reload_coolmenus]

==Гавьяа Шагнал==
* Монгол улсын [[Үйлчилгээний Гавьяат Ажилтан]] /2006-03-16.№62/
* 2026 онд Сүхбаатрын одон, 
* Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон,
* Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон,
* Цэргийн гавьяаны одон,
* Алтан гадас одон, 
* Олимпын хорооны дээд шагнал “Алтан Од” одонгоор шагнуулжээ.

== Хувийн амьдрал ==
С.Сайнцог Хөдөлмөрийн баатар, Ардын жүжигчин [[Аюурзанын Долгор|А.Долгортой]] гэрлэсэн.


{{DEFAULTSORT:Сайнцог, Санжаадамбын}}
[[Ангилал:Хурандаа]]
[[Ангилал:Монгол улсын үйлчилгээний гавьяат ажилтан]]
[[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]]
[[Ангилал:Монголын Цэргийн гавьяаны одон шагналтан]]
[[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]]
[[Ангилал:Баян-Уулын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1947 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>i7yfuzpcm52u1zxnylg23vt828s1m4c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873485</id>
      <parentid>873482</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T09:55:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>873485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5739" sha1="l7kz4rghfvjw0r2bgh75pc46dq290rj" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name         = Санжаадамбын Сайнцог
| native_name  = 
| image        =
| caption      = 
| birth_date   = {{birth date and age|1947|10|25|mf=y}}
| birth_place  = [[Монгол улс]]ын [[Дорнод]] аймгийн [[Баян-Уул сум (Дорнод)|Баян-Уул сум]]
| nationality  = [[Монгол үндэстэн]]
|citizenship   = {{flag|Монгол}}
| occupation   = Инженер
| years_active = 
| agent        = 
| alma_mater   = 
| children     = 
}}

'''Санжаадамбын Сайнцог''' (1947 оны 10-р сарын 5-нд [[Дорнод аймаг|Дорнод аймгийн]] [[Баян-Уул сум (Дорнод)|Баян-Уул суманд]] төрсөн)- Монгол Улсын [[Үйлчилгээний Гавьяат Ажилтан]] (2006 он), армийн [[Хурандаа]] 1985, Монголын сансрын бэлтгэл багийн 4 гишүүний нэг.

==Боловсрол==
С.Сайнцог Дорнод аймгийн Баян-Уул сумын малчин 4 хүүхэдтэй Санжаадамбын 3 дахь хүүхэд болж төрсөн. Тэрээр сумандаа 10 жилийг төгсөөд, элсэлтийн шалгалтын үеэр БХЯ-ны Боловсон хүчний асуудал хариуцсан хурандаа Д.Бээжин, хошууч Н.Загдсүрэн нар сургуулиа онц төгссөн, олимпиадад амжилт гаргасан хүүхдүүдтэй уулзах үедээ чам шиг математикт сайн, олимпиадад амжилттай оролцсон хүүхдийг шууд академид явуулна гэжээ. Ингээд жанжин Ж.Лхагвасүрэнгийн тушаалаар 1966 оны 8-р сарын 11-ний өдөр бага дэслэгч цол хүртэж, хуучнаар ЗХУ-д Цэргийн инженерийн академид суралцахаар болж 1972 онд төгссөн байна.   

Төгсөж ирээд Ардын Армийн 014 дүгээр ангид 1974 он хүртэл авто трактор албаны даргаар ажилласан. Дараа нь Ардын Армийн Жанжин штабын 5-р хэлтэст офицер, ахлах офицер, хэлтсийн орлогч, Инженерийн цэргийн орлогч дарга гэсэн албан тушаалууд хашсан байна.  

Сансрын нислэгийн багт сонгогдож ЗХУ-ын Оддын хотхонд бэлтгэлд хамрагдсан. 1983 онд МАХН-ын Төв Хорооны шийдвэрээр Улсыг Батлан хамгаалахад Туслах нийгэмлэгийн Төв Зөвлөлийн сургалт, спорт хариуцсан орлогч даргаар томилогдож, 1991 оноос даргаар нь 2000 он хүртэл ажилласан. 

Тэрээр Зэвсэгт хүчний Барилга-инженерийн цэргийн Ахмадын хорооны Удирдах зөвлөлийн гишүүнээр ажиллаж байна. 

==Ажилласан байдал==
* 1974 оноос Зэвсэгт хүчний Жанжин Штабын инженерийн хэлтэст ажилласан,
* 1978 оноос ЗХУ-ын Москва хот орчмын Жуковский нэрэмжит сансрын нисгэгч бэлтгэх төвд сурсан,
* БХЯ-ны 5-р хэлтэст офицероос орлогч дарга хүртэл ажилласан,
* УБХТН-ийн ТЗ-ийн орлогч дарга, дарга,
* Монголын Үндэсний Олимпын Хорооны гишүүн, дэд дарга,
* Иргэний Нисэхийн Олон Улсын буудлын Аюулгүй байдал эрхэлсэн дэд дарга.

==Баримт==
Сансрын багийн гишүүн [https://web.archive.org/web/20200927222238/http://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D1%86%D0%BE%D0%B3], [http://astronaut.ru/as_mongl/text/saintsog.htm?reload_coolmenus]

==Гавьяа Шагнал==
* Монгол улсын [[Үйлчилгээний Гавьяат Ажилтан]] /2006-03-16.№62/
* 2026 онд Сүхбаатрын одон, 
* Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон,
* Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон,
* Цэргийн гавьяаны одон,
* Алтан гадас одон, 
* Олимпын хорооны дээд шагнал “Алтан Од” одонгоор шагнуулжээ.

== Хувийн амьдрал ==
С.Сайнцог Хөдөлмөрийн баатар, Ардын жүжигчин [[Аюурзанын Долгор|А.Долгортой]] гэрлэсэн.


{{DEFAULTSORT:Сайнцог, Санжаадамбын}}
[[Ангилал:Хурандаа]]
[[Ангилал:Монгол улсын үйлчилгээний гавьяат ажилтан]]
[[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]]
[[Ангилал:Монголын Цэргийн гавьяаны одон шагналтан]]
[[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]]
[[Ангилал:Баян-Уулын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1947 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>l7kz4rghfvjw0r2bgh75pc46dq290rj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тагнуул</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48170</id>
    <revision>
      <id>873412</id>
      <parentid>837145</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T15:14:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9176" sha1="adkqrrmfshoclh5dphfy96vz1tbjdom" xml:space="preserve">'''Тагнуул''' гэдэг нь тусгай зорилгоор ямар нэгэн юмыг нууц аргаар мэдэх, мэдээлэх явдал юм. &lt;ref&gt;Я.Цэвэл. Монгол хэлний товч тайлбар толь. УБ, 1966, 514-р тал&lt;/ref&gt; 

===Тайлбар===
Тагнуулын үйл ажиллагааны талаар дэлхийн улс орнуудад хүлээн зөвшөөрөгдсөн нийтлэг тодорхойлолт байхгүй.   Судлаачид тагнуулын үйл ажиллагааг “Улс төрчид, цэргийн удирдагчид чухал асуудлаар шийдвэр гаргахдаа ашигладаг мэдлэг, урьдчилан харсан мэдээлэл”, эсвэл  гадаад бодлого боловсруулах, стратегийн шийдвэр гаргахад улс орныхоо удирдлагад шаардлагатай мэдээллүүдийг нууц, ил эх сурвалжуудаас цуглуулах, дүн шинжилгээ хийх, үнэлэх, ангилан боловсруулах зэргийг багтаасан, засгийн газрын агентлагуудаас үндсэндээ нууцаар явуулж буй үйлдлүүд болон үндэснийхээ ашиг сонирхлыг хангахын тулд хилийн чанад дахь үйл явдал, нөхцөл байдалд нууцаар нөлөөлөхөөр явуулж буй операци  гэж үзэж байна.    Барууны судлаачид тагнуулын үйл ажиллагааг улс төрийн, эдийн засгийн, шинжлэх ухаан, технологийн, цэргийн, сөрөх тагнуулын, эрүүгийн зэрэг хэлбэрүүдтэй хэмээн үздэг &lt;ref&gt;М.Цогтоо. Тагнуулын нэр томъёоны асуудалд. УБ &lt;/ref&gt;.

== Эшлэл ==
{{Reflist}}
== Нэмэлт материал ==
;Судалгаа
* Andrew, Christopher. ''For the President's Eyes Only: Secret Intelligence and the American Presidency from Washington to Bush'' (1996)
* Black, Ian and Morris, Benny ''[[Israel's Secret Wars: A History of Israel's Intelligence Services]]'' (1991)
* [https://web.archive.org/web/20120716182052/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=104262552 Bungert, Heike et al. eds. ''Secret Intelligence in the Twentieth Century'' (2003)] essays by scholars
* Dulles, Allen W. ''The Craft of Intelligence: America's Legendary Spy Master on the Fundamentals of Intelligence Gathering for a Free World'' (2006)
* Kahn, David ''The Codebreakers: The Comprehensive History of Secret Communication from Ancient Times to the Internet'' (1996), 1200 pages
* Lerner, K. Lee and Brenda Wilmoth Lerner, eds. ''Encyclopedia of Espionage, Intelligence and Security'' (2003), 1100 pages. 850 articles, strongest on technology
* Odom, Gen. William E. ''Fixing Intelligence: For a More Secure America, Second Edition (Yale Nota Bene)'' (2004)
* O'Toole,  George. ''Honorable Treachery: A History of U.S. Intelligence, Espionage, Covert Action from the American Revolution to the CIA'' (1991)
* Owen, David. ''Hidden Secrets: A Complete History of Espionage and the Technology Used to Support It'' (2002), popular
* [https://web.archive.org/web/20120716182057/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=24341844 Richelson, Jeffery T. ''A Century of Spies: Intelligence in the Twentieth Century'' (1997)]
* Richelson, Jeffery T. ''The U.S. Intelligence Community'' (4th ed. 1999)
* Shulsky, Abram N. and Schmitt, Gary J. &quot;Silent Warfare: Understanding the World of Intelligence&quot; (3rd ed. 2002), 285 pages
* West, Nigel. ''MI6: British Secret Intelligence Service Operations 1909–1945'' (1983)
* West, Nigel. ''Secret War: The Story of SOE, Britain's Wartime Sabotage Organization'' (1992)
* Wohlstetter, Roberta. ''Pearl Harbor: Warning and Decision'' (1962)

;Дэлхийн нэгдүгээр дайн
* Beesly, Patrick.  ''Room 40''. (1982). Covers the breaking of German codes by RN intelligence, including the Turkish bribe, Zimmermann telegram, and failure at Jutland.
* May, Ernest (ed.) ''Knowing One's Enemies: Intelligence Assessment before the Two World Wars'' (1984)
* Tuchman, Barbara W. ''The Zimmermann Telegram'' (1966)
*Yardley, Herbert O. ''American Black Chamber'' (2004)

;Дэлхийн хоёрдугаар дайн: 1931–1945
* [[Constance Babington Smith|Babington Smith, Constance]]. ''Air Spy: the Story of Photo Intelligence in World War II'' (1957) - originally published as ''Evidence in Camera'' in the UK
* Beesly, Patrick. ''Very Special Intelligence: the Story of the Admiralty's Operational Intelligence Centre, 1939–1945'' (1977)
* Hinsley, F. H. ''British Intelligence in the Second World War'' (1996) (abridged version of multivolume official history)
* Jones, R. V. ''Most Secret War: British Scientific Intelligence 1939–1945'' (2009)
* Kahn, David.  ''Hitler's Spies: German Military Intelligence in World War II'' (1978)
* Kahn, David.  ''Seizing the Enigma: the Race to Break the German U-Boat Codes, 1939–1943'' (1991)
* Kitson, Simon.  ''The Hunt for Nazi Spies: Fighting Espionage in Vichy France'', Chicago:  University of Chicago Press, (2008). ISBN 978-0-226-43893-1
* Lewin, Ronald. ''The American Magic: Codes, Ciphers and the Defeat of Japan'' (1982)	
* May, Ernest (ed.) ''Knowing One's Enemies: Intelligence Assessment before the Two World Wars'' (1984)
* Smith, Richard Harris. ''OSS: the Secret History of America's First Central Intelligence Agency'' (2005)
* Stanley, Roy M. ''World War II Photo Intelligence'' (1981)
* Stevenson, William. ''A Man Called Intrepid: The Incredible WWII Narrative of the Hero Whose Spy Network and Secret Diplomacy Changed the Course of History'' (2009)
* Wark, Wesley K. ''The Ultimate Enemy: British Intelligence and Nazi Germany, 1933–1939'' (1985)
* Wark,  Wesley K. &quot;Cryptographic Innocence: the Origins of Signals Intelligence in Canada in the Second World War&quot;, in: ''Journal of Contemporary History'' 22 (1987)

;Хүйтэн дайн: 1945–1991
* Aldrich, Richard J. ''The Hidden Hand: Britain, America and Cold War Secret Intelligence'' (2002).	
* Ambrose, Stephen E. ''Ike's Spies: Eisenhower and the Intelligence Establishment'' (1981).
* [https://web.archive.org/web/20070311065617/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=25982993 Andrew, Christopher  and Vasili Mitrokhin. ''The Sword and the Shield: The Mitrokhin Archive and the Secret History of the KGB'' (1999)]
* Andrew, Christopher, and Oleg Gordievsky. ''KGB: The Inside Story of Its Foreign Operations from Lenin to Gorbachev'' (1990).
* Bogle, Lori, ed. ''Cold War Espionage and Spying'' (2001), essays by scholars
* Boiling, Graham. ''Secret Students on Parade: Cold War Memories of JSSL, CRAIL'', PlaneTree, 2005. ISBN 1-84294-169-0
* Dorril, Stephen. ''MI6: Inside the Covert World of Her Majesty's Secret Intelligence Service'' (2000).
* Dziak,  John J. ''Chekisty: A History of the KGB'' (1988)
* Elliott, Geoffrey and Shukman, Harold. ''Secret Classrooms. An Untold Story of the Cold War''. London, St Ermin’s Press, Revised Edition, 2003. ISBN 1-903608-13-9
* [https://web.archive.org/web/20120716182130/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=27191582 Koehler, John O. ''Stasi: The Untold Story of the East German Secret Police'' (1999)]
* [[Victor Ostrovsky|Ostrovsky, Viktor]] ''[[By Way of Deception]]'' (1990)
* [[Persico, Joseph]]. ''Casey: The Lives and Secrets of William J. Casey-From the OSS to the CIA'' (1991)
* Prados, John. ''Presidents' Secret Wars: CIA and Pentagon Covert Operations Since World War II'' (1996)  	 	
* [https://web.archive.org/web/20120716182137/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=82295474 Rositzke, Harry. ''The CIA's Secret Operations: Espionage, Counterespionage, and Covert Action'' (1988)]
* [https://web.archive.org/web/20120716182143/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=106805285 Trahair, Richard C. S. ''Encyclopedia of Cold War Espionage, Spies and Secret Operations'' (2004)], by an Australian scholar; contains excellent historiographical introduction
* Weinstein, Allen, and Alexander Vassiliev. ''The Haunted Wood: Soviet Espionage in America—The Stalin Era'' (1999).


== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Spies|Тагнуул}}
* [http://www.gia.gov.mn Тагнуулын ерөнхий газрын цахим хуудас]
* [https://web.archive.org/web/20120915020040/https://www.cia.gov/library/intelligence-literature/index.html Intelligence Literature: Suggested Reading List (CIA)]
* [https://web.archive.org/web/20150225163245/http://intellit.muskingum.edu/ The Literature of Intelligence: A Bibliography of Materials, with Essays, Reviews, and Comments by J. Ransom Clark, Emeritus Professor of Political Science, Muskingum College]
* [http://www.intelligenceonline.com Intelligence Online] Investigative news and reporting on intelligence activities worldwide, including secret service and industrial espionage (subscription required).
{{Crime-stub}}
{{Poli-stub}}
[[Ангилал:Тагнуул| ]]</text>
      <sha1>adkqrrmfshoclh5dphfy96vz1tbjdom</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вояжерын Алтан Пянз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52827</id>
    <revision>
      <id>873429</id>
      <parentid>873195</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T23:57:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>89027</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>renamed</comment>
      <origin>873429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5690" sha1="8s9vvzydzpeouy0q2ylel1qzn68kwa7" xml:space="preserve">[[File:The Sounds of Earth - GPN-2000-001976.jpg|thumb|299x299px|[[Вояжер|Вояжер хөтөлбөр]] Алтан Пянз]]
[[File:The Sounds of Earth Record Cover - GPN-2000-001978.jpg|thumb|239x239px|Пянзны хавтас]]
[[File:Voyager.jpg|thumb|291x291px|Хөлөг дээр байршуулсан байршил]]

[[АНУ]]-ын [[НАСА]]-с нарны аймаг болон нарны аймгаас гаднах орчлон ертөнцийг судлах зорилготойгоор [[Вояжер хөтөлбөр]]ийн хүрээнд 1977 онд хөөргөсөн [[Вояжер 1]] ба [[Вояжер 2]] сансрын хөлгүүдэд, хэрвээ эдгээр хөлгүүд өөр нэгэн оюун ухаант бодгаль болон ирээдүйн хүмүүстэй тулгарах аваас өнөө үеийн дэлхийн байдлыг таниулах мэндчилгээ, зураг, дуу бүхий 30см диаметртэй алтан пянз суурилуулсан нь '''Вояжерын Алтан Пянз''' юм. Эдгээр нь урьд өмнө 1972 болон 1973 онуудад хөөргөсөн [[Пионер 10]], [[Пионер 11]] хөлгүүдэд мөн ижил зорилгоор байрлуулж байсан зурган мэдээлэл төдий энгийн [[Пионерийн Ялтас]]нуудтай харьцуулахад илүү их мэдээлэл агуулсан.

Орчлон ертөнцийн хязгааргүй уудамтай харьцуулахад эдгээр хөлгүүд хумхын тоос мэт жижигхэний дээр яваандаа хөлгүүдийн цэнэг нь дуусч харилцах дохио илгээхээ болих тул ямар нэгэн оюун ухаант бодгальтай учрах магадлал хэмжээлшгүй бага ч далайд хөвөн буй лонхтой бичиг мэт энэхүү пянзнуудыг хэрэвзээ ямар нэгэн ухаант бодгаль олж тоглуулах аваас аврал эрсэн цөхрөлийн захидал бус дэлхий дээрх баялаг амьдралын талаарх гэгээлэг мэдээллийг олж мэдэх юм.

==Агуулга==
Пянзанд дэлхийн гайхамшигт байгаль, хүн төрөлхтний баялаг соёлын өв болон шинжлэх ухааны ололт амжилтыг харуулсан 116 зураг, 55 хэл дээрх мэндчилгээ, олон төрлийн чимээ, дуу авиа, аяз, дуу, тухайн үеийн [[АНУ]]-ын ерөнхийлөгч [[Жимми Картер]] болон [[НҮБ]]-ын ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Курт Вальдхайм]]ын хэвлэмэл мэндчилгээ болон АНУ-ын зохиолч продюсер Энн Друяны тархины бичлэгийг багтаасан байдаг.

===Мэндчилгээ===
Пянзны эхэнд [[Шумер]], [[Эртний Грек]] зэрэг 4 мөхсөн хэлнээс эхлээд [[Португал хэл|Португал]], [[Хятад хэл|Хятад]] зэрэг одоогийн 51 хэл, цаашлаад [[Эсперанто]] зэрэг зохиомол хэлнүүд дээрхи нийт 5 минут орчим урт мэндчилгээ бий.

===Дуу чимээ===
Мэндчилгээний дараа Дэлхийн дуу чимээ хэмээх хэсэг бий. Үүнд:
* Галт уулын дэлбэрэлт, аянга цахилгаан, салхи бороо зэрэг байгалийн үзэгдлийн дуу
* Нохой, муур, халим зэрэг ан амьтны дуу
* Хүүхдийн уйлах, үнсэлт, зүрхний лугшилт зэрэг хүний дуу
* Галт тэрэг, машин, пуужин зэрэг хүний ололт амжилтын дууг багтаажээ

===Дуу хөгжим===
Дуу чимээний дараа [[Иоханн Себастиан Бах|Бах]], [[Людвиг ван Бетховен|Бетховен]] зэрэг хөгжмийн зохиолчдийн сор бүтээлээс эхлээд хамтлаг дуу, дуурь, ардын дуу зэрэг 90 минутын түүвэр бичлэг бий.

===Зураг===
Дууны бичлэгнээс гадна эх дэлхий болон хүний бүтэц, амьдралийг харуулсан нийт 116 зураг энэхүү пянзанд бичигдсэн. 

====Зургийн цомог====
&lt;gallery&gt;
&lt;center&gt;
Voyager Golden Record 012. Earth.png|Эх дэлхий
Voyager Golden Record 098. X-ray of hand.png|[[Рентген туяа]]
Voyager Golden Record 111. Astronaut in space.png|Сансрын нисгэгч
Voyager Golden Record 112. Titan Centaur Launch.png|Хөөрч буй сансрын хөлөг
Voyager Golden Record 115. Violin with music score (Cavatina).png|Хийл болон хөгжмийн нот
&lt;/center&gt;
&lt;/gallery&gt;

==Материал==
Пянзыг алтаар бүрсэн зэсээр хийсэн. Хавтас нь хөнгөн цагаан бөгөөд цэвэр [[Уран (химийн элемент)|уран-238]]-ын нимгэн үеэр бүрсэн. Уран-238-ын [[хагас задралын үе]] нь 4.468 тэрбум жил болохоор пянзыг олсон бодгаль насыг нь тодрхойлох боломжтой юм.

[[Ангилал: Вояжер хөтөлбөр]]</text>
      <sha1>8s9vvzydzpeouy0q2ylel1qzn68kwa7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дэмчигжавын Моломжамц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59266</id>
    <revision>
      <id>873484</id>
      <parentid>839528</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T08:57:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55523-68</username>
        <id>108297</id>
      </contributor>
      <origin>873484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5068" sha1="br0rui8h2cfef47k1dnoo6ye04ju2km" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Дэмчигжавын Моломжамц''' (1951 онд [[Завхан]] аймгийн [[Нөмрөг сум]]ын Дархан уул багийн нутаг Баянбулаг хэмээх газар төрсөн) БНМАУ-ын Сангийн сайд, Монгол Улсын Засгийн газрын ХЭГ -ын дарга, Монголбанкны Ерөнхийлөгч, Академич, Эдийн засгийн шинжлэх ухааны доктор (Dr.Sc).   

== Намтар ==
1970 онд [[Нөмрөг сум]]ын 10 жилийн дунд сургууль, 1975 онд ОХУ-ын [[Эрхүү]] хотын Санхүүгийн их сургуулийг эдийн засагч мэргэжлээр онц дунтэй  төгссөн. 1987 онд эдийн засгийн ухааны дэд докторын, 1999 онд Монгол улсын  төсвийн   гүйцэтгэлд санхүүгийн хяналтын үүрэг сэдвээр эдийн засгийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан.  

Мөн 2002 онд Оросын холбооны улсын дээд боловсролын шинжлэх ухааны олон улсын академийн жинхэнэ гишүүн–академич цол хүртсэн. 1975-1979 онд Сангийн яамны Валютын газарт эдийн засагч, 1979-1982 онд тус газрын дарга, 1982-1984 онд Сангийн яамны Тесвийн газрын дарга, 1984-1990 онд Монгол Улсын Сангийн сайд, 1990-1992 онд Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг Эрхлэх газрын дарга, 1992-1996 онд Монголбанкны Ерөнхийлөгчөөр тус тус ажилласан. 1997 оноос одоо хүртэл Москва дахь Эдийн засгийн хамтын ажиллагааны олон улсын банкны орлогч дарга бөгөөд тус банкны удирдлагын зөвлөлийн гишүүнээр ажиллаж байна. 

2010-2014 онд Монголбанкны Хяналтын зөвлөлийн гишүүнээр ажилласан. 

Д.Моломжамц Монгол Улсын үндэсний шинэ мөнгөн тэмдэгтийг бүтээж, хэвлүүлэх ажлыг зохион байгуулсан, үндэсний '''шинэ мөнгөн тэмдэгт дээр гарын үсгээ зурсан''' Монголбанкны анхны ерөнхийлөгч, олон улсын санхүүгийн байгууллагуудтай Монгол улс хамтран ажиллах эх суурийг тавихад биечлэн оролцож, тэдгээрээс зээл, тусламж авах, үр ашигтай ашиглах арга замыг тогтооход чухал хувь нэмэр оруулсан, дотооддоо төдийгүй олон улсын санхүүгийн зах зээл дээр нэр нь танигдсан, манай томоохон эдийн засагч, Монгол улсын төр, нийгмийн томоохон зүтгэлтэн юм. 

Тэрээр МАХН-ын Төв Хорооны гишүүн, Намын бага хурлын гишүүнээр хэд хэдэн удаа сонгогдож байсан ба 1984-1990 онд Ардын Их Хурлын депутатаар 2 удаа сонгогдож байжээ. 

== Шагнал ==
Алтан гадас одон, Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн одон, 2010 онд Монгол Улсын Гавъяат эдийн засагч цол тэмдгээр тус тус шагнагдсан байна.Мөн ОХУ-ын Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнагдсан .

{{Монголын Сангийн сайд}}
{{DEFAULTSORT:Моломжамц, Дэмчигжавын}}
[[Ангилал:Монголын сангийн сайд]]
[[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
[[Ангилал:Монголбанкны ерөнхийлөгч]]
[[Ангилал:Монголын эдийн засагч]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын Улсын Бага хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Эрхүүгийн их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]]
[[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]]
[[Ангилал:Монгол улсын гавьяат эдийн засагч]]
[[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]]
[[Ангилал:Нөмрөгийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1951 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>br0rui8h2cfef47k1dnoo6ye04ju2km</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэдэнгийн Гарамжав</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59314</id>
    <revision>
      <id>873421</id>
      <parentid>862847</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T18:06:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7963" sha1="jx227uybgd35a3z2t7t70kaqxi1i0aj" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын бизнесвүмэн, улс төрч}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
|name         = Цэдэнгийн Гарамжав
|image        =
|office       = Эрдэс Баялаг Эрчим Хүчний Дэд сайд
|term_start   = 2012 оны 2 сар
|term_end     = 2012 оны 9 сар
|office2      = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн
|constituency2= 71-р, [[Сонгинохайрхан]]
|term_start2  = 2016 оны 7 сар
|term_end2    = 2020 оны 6 сар 
|birth_date   = 
|birth_place  = [[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]]
|party        = [[Монгол Ардын Нам]]
|website      = [http://www.garamjav.mn/ Албан ёсны цахим хуудас]
}}
'''Цэдэнгийн Гарамжав нь''' нь Монгол Улсын ТОП-100 аж ахуй нэгжийн нэг, үндэсний үйлдвэрлэгч, үндэсний хөрөнгө оруулагч Монполимет группийн үүсгэн байгуулагч бизнес эрхлэгч, улс төрч эмэгтэй юм.

== Товч намтар ==
Цэдэнгийн Гарамжав 1990 онд Улсын Барилгын зургийн институт задрахад мэргэжил нэгт нөхдийнхөө хамт өөрсдийн хоршооллыг байгуулсан нь өдгөөгийн Монполимет групп гэдэг. Геологи, уул уурхайн инженер техникийн мэргэжилтэй 10  хүрэхгүй хүнээс бүрдсэн тэд өнөөдрийн 1000 гаруй гишүүнтэй тус группийн эхлэл байжээ. Эх орныхоо өнцөг булан бүрийн эрдэс баялгийг судлах, шинжлэхийн бэлгэдэл  болгож “Монголын поли металл” буюу Монполимет хэмээн нэрлэж байсан түүхтэй аж. 

Түүний удирдсан Монполимет компани нь монголын уур уурхайн салбарт нөхөн сэргээлтийн жишиг тогтоосон юм. Мэргэжлийн инженер хүн учир Ц.Гарамжав уул уурхайн олборлолт, нөхөн сэргээлт нь арга билэг мэт хамт байх учиртай гэж үздэг бөгөөд Монполимет ХХК 400 мянга гаруй мод тарьж, ургуулан, ойн 7 төглийг бүтээж, 23 удаа Тэргүүний нөхөн сэргээгч байгууллагаар шалгарсан байдаг. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Footer |url=https://en.monpolymet.mn/ |access-date=2026-07-17 |website=Monpolymet Group |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260717200003/https://en.monpolymet.mn/ |archive-date=2026-07-17 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Ц.Гарамжав Монгол Улсад таван үйлдвэр байгуулсан инженер эмэгтэй. Монполимет группийн улс орны эрдэнэсийн санд хувь нэмэр оруулагч Тосон үйлдвэр, байгальд ээлтэй, орчин үеийн технологитой Драгийн хоёр үйлдвэр, Монгол Улсад хүнд үйлдвэрлэлийн шинэ сэргэлтийг авч ирсэн Монцемент үйлдвэр, байгальд ээлтэй, дэлхийн шилдэг технологи бүхий WHR үйлдвэрийг тэрбээр хамт олныхоо хамт бүтээсэн байна. 

Тэрбээр Европын сэргээн босголт хөгжлийн банкны  “Women in Business Awards 2012” шагнал хүртэж, 2015 онд дэлхийн  алдарт “Forbes” сэтгүүлээс түүнийг Азийн хүчирхэг 50 бизнес  эмэгтэйн нэгээр шалгаруулж байжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=EBRD supports mother and daughter firm, Senj Sant |url=https://www.ebrd.com/home/news-and-events/news/2014/ebrd-supports-mother-and-daughter-firm-senj-sant.html |access-date=2026-07-17 |website=www.ebrd.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Төгссөн сургууль ==

* 1969 онд Улаанбаатар хотын дөрөвдүгээр бага сургууль
* 1975 онд Баатар хот Москвагийн нэрэмжит 33 дугаар сургууль
* 1981 онд МУИС-ийн Геологи уул уурхайн сургуулийг инженер, геологич-гидрогеологич мэргэжлээр төгссөн.
* 1984 онд ЗХУ-ын Москва хотын их сургуулийн уул уурхайн факультетыг инженер геологич, хөрс судлаач мэргэжлээр дүүргэсэн. 
* 1994 онд Итали Улсын Ром хотноо Олон улсын ашигт малтмалын гэрээ эрх зүйн чиглэлээр мэргэжил дээшлүүлсэн. 

== Ажлын туршлага ==

* 1983–1989 онд Барилгын зургийн институтийн инженер, геологийн товчоонд инженер, ахлах инженер, лабораторийн эрхлэгч
* 1989-1992 онд Барилгын зургийн институтийн Инженер хайгуулын товчоонд эрдэм шинжилгээний ажилтан,
* 1992-2012 онд Монполимет ХХК-ийг үүсгэн байгуулж, ерөнхий захирал
* 2012.02-09 дүгээр сард Эрдэс баялаг, эрчим хүчний дэд сайд,
* 2013-2016 Монполимет Группийн зөвлөх
* 2016-2020 Улсын Их Хурлын гишүүн
* 2020 оноос Монполимет Группийн зөвлөх

== Гишүүнчлэл ==
* Монголын Бизнес Эмэгтэйчүүдийн Холбооны Дэд Ерөнхийлөгч 
* Нийгмийн Ардчилал–Монголын Эмэгтэйчүүдийн Холбооны Зөвлөлийн гишүүн
* Булган Хишиг Хөгжлийн Сангийн Үүсгэн байгуулагч, Зөвлөлийн тэргүүн
* Монголын Уул Уурхайн Үндэсний Ассоциацийн Зөвлөлийн гишүүн
* МАН-ын Бага хурлын гишүүн

== Гавьяа шагнал ==
*2003 онд  Монгол Улсын Уул уурхайн тэргүүний ажилтан
*2004 онд  ОХУ-ын Уул уурхайн тэргүүний ажилтан
*2006 онд  Монгол Улсын Төрийн дээд шагнал Алтан гадас одон
*2009 онд  Монгол Улсын Аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан
*2012 онд ЕСБХБ Women in Business Awards&lt;ref&gt;{{Cite web |title=EBRD supports mother and daughter firm, Senj Sant |url=https://www.ebrd.com/home/news-and-events/news/2014/ebrd-supports-mother-and-daughter-firm-senj-sant.html |access-date=2026-07-17 |website=www.ebrd.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
*2015 онд Asia’s Power Business women by Forbes&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Scott |first=Mary E. |title=Asia's Power Businesswomen, 2015 |url=https://www.forbes.com/sites/forbesasia/2015/02/25/asias-power-businesswomen-2015/ |access-date=2026-07-17 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt;
*2026 онд Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар

== Зүүлт тайлбар ==
&lt;references /&gt;

{{DEFAULTSORT:Гарамжав, Цэдэнгийн}}
[[Ангилал:Монголын бизнесмен]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]</text>
      <sha1>jx227uybgd35a3z2t7t70kaqxi1i0aj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шар хуайс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64026</id>
    <revision>
      <id>873424</id>
      <parentid>773667</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T18:43:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9666" sha1="3i3zkom1nucvqoqqyqa85qyfcebk71m" xml:space="preserve">{{taxobox
|name = Удлиг харгана&lt;br&gt;Шар хуайс
|image = Caragana arborescens.jpg
|image_caption = 
|regnum = [[Ургамал]]
|unranked_divisio = [[Цэцэгт ургамал]]
|unranked_classis = [[Эвдикот]]
|unranked_ordo = [[Розид]]
|classis = [[Хос талт үрт]]
|ordo = [[Fabales]]
|familia = [[Буурцагтан]]
|genus = ''[[Харгана]]''
|sectio = ''Харгана''
|species = '''''Удлиг харгана'''''
|binomial = ''Caragana arborescens''
|binomial_authority = [[Жан Батист Ламарк|Lam.]]
}}

'''Шар хуайс''', '''удлиг харгана'''&lt;ref name=харгана&gt;{{cite web|title=Харгана тарьж ургуулах гарын авлага |publisher=ХХААХҮЯ ба БОАЖЯ |url=http://www.eic.mn/DLDbase/upload/2014/tadesertbook/1/20140327_6103_1.pdf |format=pdf |accessdate=2017-02-03 }}&lt;/ref&gt;, '''өдлиг харгана'''&lt;ref name=Mongolian_species&gt;{{cite web |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |publisher=[[Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо]] |url=https://jornada.nmsu.edu/files/Mongolian_species.pdf |format=pdf |accessdate=2017-02-06 |archive-date=2013-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206174417/http://jornada.nmsu.edu/files/Mongolian_species.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Caragana arborescens. Lam}}) нь [[буурцаг]]тны [[Овог (биологи)|овгийн]], [[Харгана|харганы]] [[Төрөл (биологи)|төрлийн]] ургамал. Түүний латин нэр болох ''Caragana'' нь Түрэг хэлнээс гаралтай бөгөөд Монгол хэлний ''харгана'' гэдэгтэй гарал нэг юм.&lt;ref name=нэр&gt;{{cite web|title=Missouri Botanic Garden |url=http://www.missouribotanicalgarden.org/PlantFinder/PlantFinderDetails.aspx?kempercode=c296 |accessdate=2017-03-17 }}&lt;/ref&gt; Бут хэлбэртэйгээр элбэг, мод хэлбэртэйгээр арай ховор таардаг. Уугуул нутаг нь [[Монгол]], [[Сибирь]], [[Казахстан]], [[Хятад]] ([[Хар мөрөн]], [[Шинжаан]]) зэрэг юм.&lt;ref name=eflora&gt;{{cite web|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200011995 |title=''Caragana arborescens'' |author=Yingxin Liu, Chang Zhaoyang &amp; Gennady P. Yakovlev |work=Flora of China |publisher=Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO &amp; Harvard University Herbaria, Cambridge, MA |accessdate=4 July 2012}}&lt;/ref&gt; 
Манай орны Хангай, Хөвсгөлийн уулсын голын эрэг, чулуутай энгэр, хажуу, шинэсэн ойн захаар ургадаг.&lt;ref name=харгана/&gt;
Шар хуайсыг англиар ''Siberian peashrub'',&lt;ref&gt;{{PLANTS|id=CAAR18|taxon=Caragana arborescens|accessdate=10 January 2016}}&lt;/ref&gt; ''Siberian pea-tree''&lt;ref name=BSBI07&gt;{{cite web|title=BSBI List 2007 |publisher=Botanical Society of Britain and Ireland |url=http://www.bsbi.org.uk/BSBIList2007.xls |format=xls |archive-url=http://www.webcitation.org/6VqJ46atN?url=http://www.bsbi.org.uk/BSBIList2007.xls |archive-date=2015-02-25 |accessdate=2014-10-17 |deadurl=yes |df= }}&lt;/ref&gt; эсвэл ''Caragana'' гэж нэрлэдэг ба АНУ-д хүний оролцоотойгоор тархсан. Түүний орос нэр нь ''Карага́на древови́дная'' ба ''Жёлтая ака́ция'' юм.

== Тайлбар ==
Шар хуайс нь [[олон наст]], 4—7 м өндөртэй [[бут]] эсвэл жижиг [[мод]].&lt;ref name=eflora/&gt; Шар хуайс нь ургалтын хурдаараа дундаас хурдан ургалттай модны тоонд багтдаг.

Шар хуайс нь тод ногооноос хар ногооны хооронд өнгөтэй, олон жижиг навчтай. Тав, зургадугаар сард цэцэглэх ба цэцэг нь шар өнгөтэй, анхилуун үнэртэй байдаг. Үр нь [[буурцаг]] ба хонхорцогт олноороо байрлана. Үр жимс нь долдугаар сард боловсроно.&lt;ref name=kansas&gt;{{Cite web |url=http://www.kansasforests.org/programs/conservationtrees/products/shrubs/caragana.shtml |title=Kansas Forest Service: Caragana arborescens |access-date=2017-02-02 |archive-date=2015-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150214045030/http://www.kansasforests.org/programs/conservationtrees/products/shrubs/caragana.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Ач холбогдол ==

Шар хуайс нь өргөн тархсан [[чимэглэлийн ургамал]] бөгөөд тайралт, хяргалтыг маш сайн даадаг учир [[амьд хайс|амьд хайс, хашлага]] хийхэд ашиглагддаг. Мод нь хүрэн голчтой байдаг ба маш бөх бат, уян чанартай учир жижиг модон бүтээлүүдийг хийхэд ашиглагддаг. Залуу мөчрөөр нь сагс сүлждэг. Шар хуайсыг мөн элсний нүүдлийг зогсооход ба хажуу, налуу газрыг нуралт, урсалтаас сэргийлж бэхлэхэд ашигладаг. 

Шар хуайс нь үнэт [[балт ургамал|бал]] ба [[тоос (ургамал)|тоос]] цуглуулах ургамал юм. Байгалаасаа ургасан төглийн балны өгөлт 350 кг/га хүрдэг.&lt;ref name=&quot;МёдРаст&quot;&gt;{{книга |автор = Бурмистров, А. Н., Никитина, В. А.|заглавие = Медоносные растения и их пыльца: Справочник |место = М. |издательство = Росагропромиздат |год = 1990 |страницы = 81 |страниц = 192|isbn = 5-260-00145-1 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://pchelovodstvo.ru/article.php?MenuID=2&amp;SubMenuID=3&amp;ArticleID=48 |title=Пчеловодство.ру |access-date=2017-02-04 |archive-date=2012-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120215164526/http://www.pchelovodstvo.ru/article.php?MenuID=2 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== Бордогч мод ба хөрс сайжруулагч ===
[[File:Missouri soybean and walnut alley cropping (25706978934).jpg|right|thumb|Мод хоорондын тариалан ({{lang-en|Alley cropping}}).]]

Олон эгнээт [[салхины хаалт]]ны гаднах эгнээг шар хуайсаар бүрдүүлдэг. Мөн шар хуайсыг хөрсийг саармагжуулахад ашигладаг ба саармагжуулсан хөрсийг өөр ургамал тариалахад ашигладаг. Шар хуайс нь буурцагтны овгийн олон ургамлын нэгэн адил [[Азотын фиксаци#Биологийн азотын фиксаци|азотыг фиксацилдаг бактеритэй]] [[симбиоз]]ыг үүсгэдэг. Тариалсанаас хойш 120 хоногийн дараа хэмжихэд, [[найлзуур]]т хуримтлагтдсан [[азот]]ын 20-59 хувийг агаарын гаралтай азот эзэлж байсан.&lt;ref name=QNFixation&gt;{{cite web |title=Quantifying Nitrogen Fixation of Agroforestry Shrub Species |publisher=Department of Soil Science, University of Saskatchewan |url=http://www.usask.ca/soilsncrops/conference-proceedings/2013%20pdf/Day_1_Poster_Session/015-Gazali_Issah.pdf |format=pdf |accessdate=2017-02-04 |archive-date=2017-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808134542/http://www.usask.ca/soilsncrops/conference-proceedings/2013%20pdf/Day_1_Poster_Session/015-Gazali_Issah.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Шар хуайс нь мөн нэг га талбайн хөрсөнд 73-91 кг азотыг хуримтлуулдаг.&lt;ref name=QNFixation/&gt; Иймд түүнийг бусад [[бордогч мод]]ны адилаар [[мод хоорондын тариалан]]гийн ({{lang-en|Alley cropping}}) үед нэг эгнээгээр тарьж ашигладаг. Энэ тохиолдолд шар хуайс нь хөрс сайжруулагчийн ба салхины хамгаалалтын үүргүүдийг давхар гүйцэтгэнэ.

== Эх сурвалж ==
{{reflist}}

{{commons category|Caragana arborescens}}

== Гадаад холбоос ==
*[http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?2061 Germplasm Resources Information Network: Caragana arborescens Lam.]
*[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?3691,3885,3886 Jepson Manual Treatment] {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.hort.purdue.edu/newcrop/duke_energy/Caragana_arborescens.html Purdue New Crops Profile]
*[http://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Caragana+boisii Siberian pea-tree]
*[https://web.archive.org/web/20110714022641/http://www.makebonsai.com/guide/bonsailink.asp?quicklink=5019&amp;name=Caragana_arborescens Caragana arborescens Siberian Pea Tree Bonsai Guide]

[[Category:Ургамал]]
[[Category:Мод]]
[[Category:Буурцагтан]]
[[Category:Хүнсэнд хэрэглэдэг үр]]
[[Ангилал:Бордогч мод]]
[[Ангилал: Монгол улсын ургамлын аймаг]]</text>
      <sha1>3i3zkom1nucvqoqqyqa85qyfcebk71m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таримал гиш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64080</id>
    <revision>
      <id>873414</id>
      <parentid>851361</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T15:26:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4072" sha1="gupwzptfwmbx3c6uku2t5774c3489px" xml:space="preserve">{{taxobox
|name = Таримал гиш
|image = (MHNT) Vicia sativa.jpg
|image_caption = Таримал гишийн цэцэг ба навч.
| regnum = [[Ургамал]]
|unranked_divisio = [[Цэцэгт ургамал]]
|unranked_classis = [[Эвдикот]]
|unranked_ordo = [[Розид]]
|ordo = [[Fabales]]
|familia = [[Буурцагтан]]
|subfamilia = [[Цэцэгт буурцагтан]]
|tribus = [[Буурцагт]]
|genus = ''[[Гиш]]''
|species = '''''Таримал гиш'''''
|binomial = ''Vicia sativa''
|binomial_authority = [[Карл Линней|L.]]
|synonyms = ''Vicia angustifolia'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Vicia angustifolia'' &lt;small&gt;Reichard&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Vicia cordata'' &lt;small&gt;Hoppe&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Vicia cuneata'' &lt;small&gt;Gren. &amp; Godr.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Vicia cuneata'' &lt;small&gt;Guss.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Vicia heterophylla'' &lt;small&gt;C.Presl&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Vicia segetalis'' &lt;small&gt;Thuill.&lt;/small&gt;
}}

'''Таримал гиш'''&lt;ref name=Mongolian_species&gt;{{cite web |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |publisher=[[Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо]] |url=https://jornada.nmsu.edu/files/Mongolian_species.pdf |format=pdf |accessdate=2017-02-06 |archive-date=2013-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206174417/http://jornada.nmsu.edu/files/Mongolian_species.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Vicia sativa L.}}) нь [[Буурцагтан|буурцагтны]] [[Овог (биологи)|овгийн]], өвслөг, [[нэг наст]], [[гиш]]ийн [[Төрөл (биологи)|төрлийн]] нэгэн [[зүйл]] ургамал. Энэ [[Тэсвэртэй ургамал|тэсвэртэй ургамлыг]] [[тэжээлийн ургамал|тэжээлийн]] ба [[ногоон бордуур]]ын зориулалттайгаар тариалдаг. Англиар ''common vetch'', ''garden vetch'', ''vetch'', орсоор ''горошек посевной'', ''вика посевная'' гэж тус тус нэрлэдэг.

Мэдэгдэж буй дөрвөн [[дэд зүйл]]үүд:
* ''Vicia sativa'' ssp. ''cordata'' &lt;small&gt;(Hoppe) Asch. &amp; Graebn.&lt;/small&gt;
* ''Vicia sativa'' ssp. ''nigra'' &lt;small&gt;(L.) Ehrh.&lt;/small&gt; &amp;ndash; '''Гонзгой навчит гиш'''&lt;ref name=BSBI07&gt;{{cite web |title=BSBI List 2007 |publisher=Botanical Society of Britain and Ireland |url=http://www.bsbi.org.uk/BSBIList2007.xls |format=xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023044910/http://www.bsbi.org.uk/BSBIList2007.xls |archive-date=2014-10-23 |accessdate=2014-10-17 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (= ssp./var. ''angustifolia'', ssp. ''consobrina'', ssp. ''cordata'' &lt;small&gt;(Hoppe) Batt.&lt;/small&gt;, ssp. ''cuneata'', ssp. ''heterophylla'', var. ''minor'', var. ''nigra'')
* ''Vicia sativa'' ssp. ''sativa'' (= var. ''linearis'', ssp. ''notata'')
* ''Vicia sativa'' ssp. ''segetalis'' &lt;small&gt;(Thuill.) Arcang.&lt;/small&gt; (зарим тохиолдолд ssp. ''nigra''-д нэгтгэдэг)

== Ногоон бордуур ==


== Эх сурвалж ==
{{reflist}}

== Гадны холбоос ==
*[https://web.archive.org/web/20160401114255/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?3691,4296,4309 Jepson Manual Treatment]
*[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=VISA USDA Plants Profile]{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?300667 GRIN Species Profile]
*[http://biology.burke.washington.edu/herbarium/imagecollection.php?Genus=Vicia&amp;Species=sativa Washington Burke Museum]
*[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&amp;where-taxon=Vicia+sativa Photo gallery]

{{Commons category}}

[[Category:Ургамал]]
[[Ангилал:Монголын ургамлын аймаг]]
[[Category:Буурцагтан]]
[[Category:Хүнсний ургамал]]
[[Category:Ногоон бордуур]]</text>
      <sha1>gupwzptfwmbx3c6uku2t5774c3489px</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улс орнуудын нэрийн утга учир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66614</id>
    <revision>
      <id>873417</id>
      <parentid>873070</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T16:35:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134542" sha1="ireyomfjf4gekw880mtc6aqdo7m1qdd" xml:space="preserve">Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно.

==А==

=== {{AUS}} ===
Эртний Ромын &quot;Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг&quot; номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр &quot;Өмнөдийн газар нутаг&quot; гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан &lt;ref&gt;[[Purchas, Samuel]]. &quot;[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]&quot;, in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.&lt;/ref&gt; бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.&lt;ref name=&quot;Flind&quot;&gt;Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.&lt;/ref&gt; Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ &quot;Австрали&quot; гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.&lt;ref&gt;Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.&lt;/ref&gt; Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад &quot;Австрали&quot; хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}&lt;/ref&gt;   

=== {{AUT}} ===
Герман хэлний &quot;Өстеррайх&quot; гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан &quot;Австри&quot; гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь &quot;Дорнын газар нутаг&quot; гэсэн утга бүхий Герман үг юм.&lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]&quot;.&lt;/ref&gt;  Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд &quot;Дорны эзэнт гүрэн&quot; гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. 

=== {{AZE}} ===
Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн &quot;Азербайжан&quot; буюу &quot;Атропатуудын газар нутаг&quot; гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр &quot;Галнаас аврагдагсад&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border.&quot; from Kroll, S.E. &quot;Media Atropatene&quot;. 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.&lt;/ref&gt; Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. &quot;Галнаас аврагдагсад&quot; гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж &quot;Атропат&quot; буюу &quot;Галнаас чөлөөлөгсөд&quot; гэх нэр үүссэн домогтой.&lt;ref&gt;[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.&lt;/ref&gt; ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),&lt;ref&gt;[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&amp;pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. &amp; F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.&lt;/ref&gt; 
::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор &quot;Закавказе&quot; гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. 

=== {{ALB}} ===
&quot;Албани&quot; гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь &quot;Альба&quot; буюу Латин хэлний &quot;цагаан&quot; гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний &quot;альб&quot; буюу &quot;толгод&quot; гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай &quot;Албаничуудын газар нутаг&quot; гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.&lt;ref name=&quot;OEtDalb&quot;&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&amp;searchmode=none Albania]&quot;.&lt;/ref&gt; Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.&lt;ref name=&quot;MAhist&quot;&gt;[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.&lt;/ref&gt; Анна Комненагын &quot;Алексиад&quot; зохиолд &quot;Албанон&quot; эсвэл &quot;Арбанон&quot; гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.&lt;ref&gt;Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.&lt;/ref&gt;  Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед &quot;Альбани&quot; гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий.   
::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа &quot;Шкипери&quot; хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр &quot;шкип&quot; гэдэг нь &quot;Бүгдийг ойлгож ухаарах&quot; гэсэн утга агуулдаг.&lt;ref&gt;Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}&lt;/ref&gt; Сүүлийн үед &quot;Шкипонье&quot; буюу &quot;Бүргэд&quot; гэсэн утгатай буюу &quot;Бүргэдүүдийн газар нутаг&quot; гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ.

=== {{ALG}} ===
Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр &quot;Чезайр&quot; буюу &quot;арлууд&quot; гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд &quot;Альжер&quot;, Каталон хэлэнд &quot;Алджер&quot; гэж нэвтрэн орсон байдаг.&lt;ref name=&quot;leschi&quot;&gt;[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in &quot;[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]&quot;. {{fr icon}}&lt;/ref&gt; Анх &quot;Алжир&quot; гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар &quot;Жазаир Бани Мазганна&quot; буюу Мазганнагын үр садын арлууд&quot; гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр &quot;Сарны туяа&quot; гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.&lt;ref&gt;Yver., G. &quot;[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&amp;pg=PA257 Alger]&quot;. ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.&lt;/ref&gt; 2011}}


=== {{USA}} ===
Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах &quot;Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт&quot; анхлан дурдсанаар &quot;Америкийн нэгдсэн улс&quot; гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд &quot;Америкийн нэгдсэн улс&quot;, олон нийт, ард нийтийн дунд &quot;Нэгдсэн улс&quot; гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. &quot;Америк&quot; гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг &quot;Америка&quot; гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг.

=== {{ANG}} ===
Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.&lt;ref&gt;Heywood, Linda M. &amp; Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&amp;pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.&lt;/ref&gt; Угтаа &quot;Ндонгочуудын газар нутаг&quot; гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр &quot;Нгола а килуанже&quot; буюу &quot;төмрийн дархадын ахлагч&quot; гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.&lt;ref&gt;Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&amp;pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Collins, Robert O. &amp; Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&amp;pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.&lt;/ref&gt;

=== {{AND}} ===
Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын &quot;Марка Хиспаника&quot; номонд дурдсанаар &quot;Ад-Дарра&quot; буюу &quot;Ой мод&quot; гэх Араб үгнээс &lt;ref&gt;{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast &amp; Co|location=New York, USA}}&lt;/ref&gt; эсвэл Наварро-Арагон хэлний &quot;Андурриал&quot; буюу &quot;Бэлчирийн нутаг&quot; гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.&lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra].&quot; Accessed 16 September 2011.&lt;/ref&gt; 

=== {{ATG}} ===
Антигуа: Испани хэлний &quot;Антежо&quot; &lt;ref name=&quot;HistAnti&quot;&gt;Oliver, Vere Langford.&lt;!--sic--&gt; [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.&lt;/ref&gt; буюу &quot;Эртний&quot; гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб &quot;Санта Мариа ла Антигуа&quot; хэмээн ашигласан байдаг.&lt;ref&gt;Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. &quot;{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}.&quot; Accessed 23 September 2011&lt;/ref&gt;  
:'''Барбуда''' Испаний хэлний &quot;Барбодо&quot; буюу &quot;Сахалтай&quot; гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг.

=== {{UAE}} ===
Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. 

=== {{ARG}} ===
Испани хэлний &quot;Аргенто&quot; буюу &quot;Мөнгөлөг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата &quot;Мөнгөн гол&quot; гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо &quot;Ла Аргентина&quot; буюу &quot;Мөнгөн уст нутаг&quot; хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.&lt;ref name=&quot;BritRdlP&quot;&gt;{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}&lt;/ref&gt; 

=== {{ARM}} ===
Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд &quot;Арменой&quot; гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. &quot;Арменой&quot; эсвэл &quot;Армина&quot; гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;Ар&quot; буюу &quot;Байгуулсан, үүссэн&quot; гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод &quot;ар&quot; гэх үгнээс үүссэн &quot;Арарат, Арян, Арта&quot; зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.&lt;ref&gt;[[Gamkrelidze, Tamaz]] &amp; [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. &quot;The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages&quot;.{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mallory, James P. &quot;Kuro-Araxes Culture&quot;. ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.&lt;/ref&gt;  

=== {{AFG}} === 
16-р зуунд бүтээгдсэн &quot;Бабурнама&quot; сударт Афгени буюу &quot;Афганичуудын газар нутаг&quot; гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&amp;ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}&lt;/ref&gt;  Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд &quot;Афгани&quot; гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд &quot;Афгани&quot; нь &quot;байрлах, байрших&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд &quot;Афгани&quot; гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA18#v=onepage&amp;q&amp;f=false|accessdate=2010-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;khyber&quot;&gt;Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in &quot;{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}&quot; ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.&lt;/ref&gt;  1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх &quot;Афганистан&quot; гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ.

==Б==

=== {{BHS}} ===
Испани хэлээр &quot;бүү де лас Бахамас&quot; буюу &quot;Гүехэн тэнгис&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref name=&quot;DicCarib&quot;&gt;Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&amp;pg=PA70&amp;lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.&lt;/ref&gt; Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;Anonymous. &quot;{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&amp;group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}.&quot; c. 1523. Retrieved 24 September 2011.&lt;/ref&gt;  Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед &quot;Гранд Бахама&quot; номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр &quot;Ба Ха Ма&quot; буюу &quot;Дундадын дээр орших газар нутаг&quot; гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ.

=== {{NEP}} ===
Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар &quot;нипалаяа&quot; буюу &quot;Уулын бэлд орших нутаг&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна &quot;Непа&quot; буюу &quot;Сүм дуганы нутаг&quot; гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний &quot;Нямбал&quot; буюу &quot;Ариун нутаг&quot; гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ.

=== {{BAN}} === 
Бенгал хэлний &quot;Бенгал улс&quot; гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр &quot;Бангла&quot; гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд &quot;Деш&quot; гэдэг нь &quot;улс, орон&quot; гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.&lt;ref&gt;M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.&lt;/ref&gt;  

=== {{BRB}} === 
Португаль хэлний &quot;Барбадас&quot; буюу &quot;Сахалтнууд&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref name=&quot;OxJurn&quot;&gt;Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. &quot;[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&amp;pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]&quot;. Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.&lt;/ref&gt;  Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.&lt;ref&gt;Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&amp;l=en&amp;ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}&lt;/ref&gt;  

=== {{BHR}} ===
Араб хэлний &quot;Аль Бахрайн&quot; буюу &quot;Хоёр тэнгис&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр &quot;Бахри&quot; гэдэг нь &quot;Холбоо тэнгис&quot; гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. 

=== {{BLR}} ===
Орос хэлний &quot;Бела&quot; буюу &quot;цагаан&quot;, &quot;рус&quot; буюу Орос гэх утгатай үгсээс &quot;Цагаан орос&quot; буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан &quot;Беларус&quot; улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм.

=== {{BEL}} ===
Бельги гэх үг нь &quot;Белгик Гаул&quot; үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, &quot;Бельгийн газар нутаг&quot; гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход &quot;Бельгийн нэгдсэн улс&quot; гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний &quot;белг&quot;, Прото-Индо-Европ хэлний &quot;бхелгх&quot; буюу &quot;догшин&quot; гэсэн утгатай илэрхийлдэг.&lt;ref&gt;Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell &amp; Brewer, 1997.&lt;/ref&gt; Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;гэрэлтсэн&quot; гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.&lt;ref&gt;Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}&lt;/ref&gt;

=== {{BLZ}} === 
Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид &quot;Белизе&quot; нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний &quot;Вализе&quot;, &quot;Бализе&quot; гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.&lt;ref name=&quot;brit1893&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&amp;pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}&lt;/ref&gt; Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. &quot;Белиз&quot; гэдэг нь Маяа хэлээр &quot;шавартай ус&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.&lt;ref&gt;Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&amp;pg=PA24&amp;lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.&lt;/ref&gt; Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний &quot;Бализ&quot; буюу &quot;Гэрэл цацарсан&quot; гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна.

=== {{BEN}} ===  
Тус улсын нэр Нигер хэлээр &quot;Бениний бэлчир дэх газар нутаг&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний &quot;Убину&quot;, Ёруба омгийнхний &quot;Ибину&quot; буюу &quot;Хавчиг гэр&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний &quot;бини&quot; буюу &quot;үр сад&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. 

=== {{BUL}} === 
Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний &quot;булгха&quot; буюу &quot;холилдсон, &quot;булгак&quot; буюу &quot;хувьсгал&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.&lt;ref&gt;Bowersock, Glen W. &amp; al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&amp;pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.&lt;/ref&gt;  Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний &quot;булгарах&quot; буюу &quot;салж, хагацах&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм.

=== {{BOL}} ===
Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг &quot;Боливарын газар нутаг&quot; хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.&lt;ref&gt;''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cob&quot;&gt;Maria Luise Wagner. &quot;Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz&quot;. In Hudson &amp; Hanratty.&lt;/ref&gt; Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн &quot;Болибар&quot; тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&amp;Itemid=478&amp;lang=eu&amp;testua=ziortza&amp;view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}&lt;/ref&gt; 

=== {{BIH}} ===  
:Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. &quot;Босна&quot; гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;бос&quot;, &quot;богх&quot; буюу &quot;урсаж буй их усан&quot; гэсэн утгатай.&lt;ref name=&quot;Imamovic&quot;&gt;Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1&lt;/ref&gt;
:Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр &quot;герцог&quot; буюу &quot;гүн, ван&quot; гэсэн утгатай бол &quot;овина&quot; гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр &quot;улс&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг.

=== {{BOT}} === 
Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр &quot;Цваначуудын эх орон&quot; гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр &quot;адилхан, ижил&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна &quot;эрх чөлөө&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.&lt;ref&gt;Ripley, George &amp; Dana, Charles A., Eds. &quot;[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]&quot;. ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.&lt;/ref&gt; 

=== {{BRA}} ===
Португаль хэлний &quot;пау-бразил&quot; буюу &quot;Улаан мод&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref name=&quot;Bueno36&quot;&gt;Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}&lt;/ref&gt;  Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм.

=== {{BRU}} ===
Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний &quot;Баруна&quot; гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр &quot;Баруна&quot; буюу &quot;Хаана байна&quot; гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд &quot;Бони&quot;  нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема &quot;Борней арал&quot; гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. &quot;Варунай&quot; буюу эртний Санскрит хэлээр &quot;далайчдын нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. 

=== {{BFA}} ===
Тус улсын Море омгийнхний хэлээр &quot;буркина&quot; гэдэг нь &quot;шударга, итгэж болох&quot; гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр &quot;фасо&quot; гэдэг нь &quot;газар нутаг, эцгийн гэр&quot; гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. 

=== {{BDI}} === 
Тус улсын голлох үндэстэн болох &quot;Рунди&quot; хэлээр &quot;Рундичуудын эх орон&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. 

=== {{BHU}} === 
Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан &quot;Зургаан аялал&quot; номондоо &quot;Боутан&quot; гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний &quot;Бота-анта&quot; буюу &quot;Төвдийн хязгаар нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;chakravarti7&quot;&gt;{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}&lt;/ref&gt;  Түүнчлэн Балба хэлээр &quot;Бодо Хатан&quot; буюу &quot;Төвдийн нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний &quot;Бу-Уттан&quot; буюу &quot;Өндөрлөг газар&quot; гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг.
::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний &quot;Аянгын лууны газар нутаг&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна.

==В== 

=== {{VAN}} === 
Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь &quot;Бидний эх орон&quot; гэх үгнээс гаралтай ажээ. 

=== {{VAT}} === 
Итали хэлний &quot;Ватикан толгодын хот&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг &quot;Ватикан&quot; гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн &quot;Ватиканиари&quot; буюу &quot;Ариун номын нутаг&quot; гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. 

=== {{VEN}} === 
Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар &quot;Венесуола&quot; буюу &quot;Бяцхан Венец&quot; гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. 

=== {{VIE}} ===
Тус улсын нэршил нь &quot;Вьет&quot; буюу &quot;Өмнөд&quot;, &quot;Нам&quot; буюу &quot;газар&quot; гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}&quot;, p. 3.&lt;/ref&gt; Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх &quot;Вьетнам&quot; гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг.

==Г==

=== {{GAB}} ===
Португаль хэлний &quot;Габао&quot; буюу &quot;Халхлагдсан&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. 

=== {{GUY}} ===
Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр &quot;Их нууруудын нутаг&quot; гэсэн утгатай. 

=== Гайти {{HAI}} ===
Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр &quot;Уулын нутаг&quot; гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой.

=== {{GMB}} === 
Мандинкан омгийн &quot;Гамбура&quot; буюу &quot;Каабу голын хаан&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн &quot;Гамби&quot; гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}&lt;/ref&gt; Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний &quot;Гамбио&quot; буюу &quot;худалдаа, арилжаа&quot; гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой.

=== {{GHA}} ===
Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход &quot;Гана&quot; гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан &quot;Дайчдын хаан&quot; гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. 

=== {{GUA}} === 
Нахуати омгийнхний хэлээр &quot;Куаутемаллан&quot; буюу &quot;Ой модны нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.

=== {{GIN}} === 
Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний &quot;Гвин&quot; буюу &quot;эрэг, ирмэг&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний &quot;гинавен, агинау, агинаоу&quot; буюу &quot;хар&quot;, &quot;шатсан&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.&lt;ref name=&quot;Bovi&quot;&gt;Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.&lt;/ref&gt;

=== {{GNB}} ===
Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. 

=== {{GER}} ===    
Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний &quot;гайр&quot; буюу &quot;хөрш&quot; &lt;ref name=&quot;OEDgerm&quot;&gt;''Oxford English Dictionary''. &quot;Germany&quot;.&lt;/ref&gt;, &quot;гайрм&quot; буюу &quot;цуст тулаан&quot;, &quot;гар&quot; буюу &quot;хашхираан/жад&quot; гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм.
::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь &quot;Ард түмний нутаг&quot; гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. 

=== {{GRE}} === 
Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд &quot;Греа&quot; гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны &quot;Греа&quot; гэх үг нь &quot;хөгшин эмэгтэй&quot; гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол &quot;Керас&quot; буюу &quot;хүндэтгэл хайрлах&quot; гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. 
::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ.

=== {{GRD}} === 
Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ.

==Д==

=== {{DEN}} ===
Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний &quot;дхен&quot; буюу &quot;доор, тэгш тал&quot;, &quot;мерек&quot; буюу &quot;хил, ой мод&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч &quot;Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх&quot; номонд дурдсан нь бий.&lt;ref&gt;Thorpe, B. ''&lt;u&gt;The Life of Alfred The Great&lt;/u&gt; Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.&lt;/ref&gt;  Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. 

=== {{DMA}} === 
Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны  өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар &quot;Ням гаригийн  газар нутаг&quot; гэх утгатай &quot;Доминик&quot; гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. 

=== {{DOM}} === 
Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр &lt;ref&gt;Partido Revolucionario Dominicano. &quot;{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}&lt;/ref&gt; тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар &quot;Гэгээн Доминикийн газар нутаг&quot; гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм.

=== {{TLS}} ===
Португаль хэлний &quot;Дорнын дорно орших арал&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд &quot;Тимур&quot; гэдэг нь &quot;дорно&quot;, &quot;зүүн&quot; гэсэн утгыг агуулдаг байна.

==Е==

=== {{EGY}} === 
[[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]]

фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр &quot;Ка болон Птагын эх орон&quot; гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд &quot;Айжиптос&quot; гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд &quot;Птах&quot; гэдэг нь &quot;нээгч, илрүүлэгч&quot; гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох &quot;Страбо&quot;-д &quot;Аханоу гиптиос&quot; буюу &quot;Аахены доох нь орших нутаг&quot; гэсэн утгатай грек үг ажээ.
::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр &quot;хот&quot; гэсэн утгатай юм.

==Ж==

=== {{DJI}} ===
Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед &quot;Техути/Тот бурханы нутаг&quot; гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм.

==З==

=== {{ZAM}} === 
&quot;Замбези голын нутаг&quot; гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. 

=== {{ZIM}} === 
Шона омгийнхний хэлээр &quot;Жимба-же-мабве&quot; буюу &quot;Чулуун гэр&quot; гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ.

==И==

=== {{ISR}} ===
Израйль гэдэг нь &quot;Бурхантай хамт тулалдах&quot; гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. 

=== {{IDN}} ===
&quot;Энэтхэгийн арлууд&quot; гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн &quot;Дорнод Энэтхэг&quot; гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм.

=== {{JOR}} ===
&quot;Йордан голынхон&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний &quot;ирд&quot; буюу &quot;Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм.

=== {{IRQ}} ===
&quot;Эрак&quot; буюу &quot;Доод орших газар&quot; гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших &quot;Эрэк/Урук&quot; гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. 

=== {{IRN}} ===
&quot;Арянчуудын нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. &quot;Аря&quot; гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;угсаатан&quot;, &quot;чөлөөт&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. 

=== {{IRL}} ===
Ирландчууд өөрсдийгөө &quot;Эйре&quot; гэж нэрлэдэг бөгөөд &quot;Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. &quot;Эйре&quot; гэх үг нь Сельтик хэлний &quot;ивериу&quot; буюу &quot;үржил шим&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд &quot;Үржил шимт нутаг&quot; гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн &quot;Төмрийн нутаг&quot; гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий.

=== {{ESP}} === 
Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь &quot;И-сепаним&quot; буюу &quot;туулай&quot; гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл &quot;Туулайнуудын нутаг&quot; гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. 

=== {{ISL}} ===
Хуучин Норс хэлний &quot;исс&quot; буюу &quot;мөс&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай &quot;Мөсөн нутаг&quot; гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар &quot;Сельтикийн өв уламжлал&quot; номондоо &quot;ис-ланд&quot; буюу &quot;Исүс&quot; болон &quot;Айсис&quot; охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}&lt;/ref&gt; 

=== {{ITA}} ===
Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний &quot;италос&quot; буюу &quot;бух&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний &quot;витулус&quot; буюу &quot;тугал&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд &quot;тугал&quot; гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ.

=== {{UK}} ===
Дундад зууны Латин хэлний &quot;Британниа Майор&quot; буюу &quot;Их Британи&quot; гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. &quot;Британи&quot; гэдэг нь Уэльс хэлний &quot;Претани&quot; буюу &quot;будагдсан хүмүүс&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. 
::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. 
::'''''Албион''''' Грек хэлний &quot;Албиво&quot; буюу Латин хэлээр &quot;Альба&quot; буюу &quot;цагаан&quot; гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай.

==Й==

=== {{YEM}} ===
Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний &quot;Имн&quot; буюу &quot;өмнөд&quot; &quot;Йамин&quot; буюу &quot;баруун тал&quot; гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.&lt;ref&gt;Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the &quot;right&quot; and north on the &quot;left&quot;&lt;/ref&gt; Зарим судлаачид &quot;Юмн&quot; буюу &quot;аз жаргал&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг.

==К==

=== {{CPV}} ===
Португаль хэлний Кабо Верде буюу &quot;Ногоон хошуу&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. 

=== Казахстан {{KAZ}} ===
Амальгам хэлээр &quot;Казахуудын өлгий нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. &quot;казак&quot; гэдэг нь &quot;нүүдэлчин&quot;, &quot;чөлөөт&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд &quot;стан&quot; гэдэг нь персээр &quot;нутаг&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. 

=== {{CAM}} === 
Санскрит хэлний &quot;камания бхожа&quot; буюу &quot;Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref&gt;Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975&lt;/ref&gt; Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..&lt;ref&gt;Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 &amp; 155. {{fr icon}}&lt;/ref&gt; Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' (&quot;weak&quot;) or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' (&quot;the least&quot;)&lt;ref&gt;Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.&lt;/ref&gt; Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний &quot;Камбаужия&quot; буюу &quot;үлбэгэр&quot;, Авестан хэлний &quot;Камбишта&quot; буюу &quot;өчүүхэн&quot; гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. 

=== {{CMR}} ===
Герман хэлний &quot;Камерун&quot;, Франц хэлний &quot;Камероун&quot; буюу &quot;сам хорхой&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу &quot;сам хорхой&quot; ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.&lt;ref name=&quot;MLW&quot;&gt;{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&amp;id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&amp;id=73 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

=== {{CAN}} ===
Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний &quot;Канада&quot; буюу &quot;Тосгон&quot; гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд &quot;ака&quot;, Португальчууд &quot;ка-нада&quot; гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь &quot;юу ч алга&quot; гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. 

=== {{QAT}} ===
Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт &quot;Катари&quot; гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд &quot;Каттер&quot; буюу &quot;зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин&quot; гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. 

=== {{KEN}} ===
Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр &quot;Кере Ниага&quot; буюу &quot;Цагаан хайрхан&quot; гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний &quot;Кирима Нгай&quot; буюу &quot;Бурхадын орших хайрхан&quot; гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. 

=== {{CYP}} ===
Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний &quot;зэс&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.&lt;ref&gt;Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge &amp; Sons (London), 1878.&lt;/ref&gt; Шумерийн &quot;Кубар&quot; буюу &quot;хүрэл&quot; гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн &quot;кипариссос&quot; буюу &quot;агар задан мод&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}&lt;/ref&gt; эсвэл &quot;кипрос&quot; буюу &quot;улаан хүрэн&quot; гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна.  

=== Киргизстан {{KGZ}} ===
Турк хэлний &quot;кирк&quot; буюу &quot;40&quot; гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн &quot;40 овгийнхний нутаг&quot; гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна.

=== {{KIR}} ===
Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг &quot;Кирибат&quot; гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна.

=== {{COL}} ===
Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн &quot;Колумбийн газар нутаг&quot; гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre &quot;Colombia&quot;, El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  

=== {{COM}} ===
Араб хэлний &quot;Камар&quot; буюу &quot;Сар&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.

=== {{CGO}} ===
Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. &quot;Конго&quot; гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр &quot;анчид&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.&lt;ref&gt;Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}&lt;/ref&gt; Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. 

=== {{COD}} ===
Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. 

=== {{KOS}} ===
Серби хэлний &quot;Кос&quot; буюу &quot;хар шувуу&quot;, &quot;ово&quot; буюу &quot;нутаг&quot; гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.

=== {{CRC}} ===
Испани хэлний &quot;Баян эрэг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд &quot;Коста дель Оро&quot; буюу &quot;Алтан эрэг&quot; гэж уулга алдаж байсан удаатай. 

=== {{CIV}} ===
Франц хэлний &quot;Зааны ясан эрэг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг &quot;Алтан эрэг&quot;, &quot;Боолын эрэг&quot; гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. 

=== {{CUB}} ===
Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний &quot;кубао&quot; буюу &quot;үржил шимт нутаг&quot; &lt;ref&gt;Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', &quot;{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}&quot;.{{Unreliable source?|date=September 2009}}&lt;/ref&gt;  &quot;коабана&quot; буюу &quot;сайхан нутаг&quot; &lt;ref&gt;[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}&quot;.{{Unreliable source?|date=June 2009}}&lt;/ref&gt; гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн &quot;Куба&quot; гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. &lt;ref&gt;Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&amp;nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.&lt;/ref&gt; 

=== {{KUW}} ===
Араб хэлний &quot;кут&quot;, &quot;коут&quot; буюу &quot;усны ойролцоо барьсан цайз&quot; гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. 

==Л==

=== {{LAO}} ===
Энэтхэг хэлний &quot;лава&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний &quot;Лан Шанг&quot; буюу &quot;сая, сая зааны өлгий нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. 

=== {{LVA}} ===
Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр &quot;Лиет&quot; буюу &quot;нэгдсэн, бэхжих&quot; гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. 

=== {{LSO}} ===
Сесото омгийнхний хэлээр &quot;Басоточуудын эх орон&quot; гэсэн утгатай үг юм. &lt;ref&gt;{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|url=https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=[https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan/page/314 314]|isbn=0-7432-7095-9}}&lt;/ref&gt; Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд &quot;восото&quot; буюу &quot;хүн төрөлхтөн&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. &lt;ref&gt;Merriam-Webster Online. &quot;[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]&quot;. Retrieved 11 May 2012.&lt;/ref&gt;

=== {{LBR}} ===
Латин хэлний &quot;Либер&quot; буюу &quot;эрх чөлөө&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна.

=== {{LIB}} ===
Араб хэлний &quot;лебнан&quot; буюу &quot;цагаан&quot;, &quot;лебнен&quot; буюу &quot;сүү&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр &quot;ливан&quot; гэдэг нь &quot;Бурханы зүрх&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон &quot;Гигламешийн судар&quot; бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. 

=== {{LBY}} ===
Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан &quot;Ливийн цөл&quot;-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр &quot;Либианс&quot; буюу &quot;цөлийн баруун тал&quot; гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. 

=== {{LTU}} ===
Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн &quot;лиети&quot; буюу &quot;нэгдсэн, бэхжих&quot; гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний &quot;а-лей-сон&quot; буюу &quot;Аяга&quot;, Тохари хэлний &quot;лиям&quot; буюу &quot;нуур&quot; эртний слав хэлний &quot;лияти&quot; буюу &quot;аадар бороо&quot; гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний &quot;лиетус&quot; буюу &quot;хур элбэгтэй нутаг&quot; гэсэн утгатай юм байна. 

=== {{LIE}} ===
Герман хэлний &quot;гялтганасан чулуу&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. 

=== {{LUX}} ===
Герман хэлний &quot;люцл&quot; буюу &quot;жижиг&quot;, &quot;бург&quot; буюу &quot;шилтгээн&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд &quot;Жижиг шилтгээн&quot; гэх утгыг илэрхийлнэ. 

==М==

=== {{MRI}} ===
Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг.

=== {{MRT}} ===
Латин хэлний &quot;Моорчуудын нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм.

=== {{MAD}} ===
Малагаси омгийнхний хэлээр &quot;Малагасичуудын эх орон&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж &quot;Мадагаскар&quot; гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. 

=== {{MKD}} ===
Грек хэлний &quot;Македовиа&quot; буюу &quot;хязгаар нутаг, дараагийн&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary&lt;/ref&gt; Түүнээс гадна Грек хэлний &quot;Македнос&quot; буюу &quot;өндөр, нарийхан&quot; гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. &lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; 

=== {{MWI}} ===
Уугуул Малавичуудын хэлээр &quot;оргилсон их усан&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм.

=== {{MAS}} ===
Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний &quot;мала&quot; буюу &quot;уулс&quot; гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний &quot;мелаю&quot;, &quot;млаю&quot; буюу &quot;шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. 

=== {{MDV}} ===
Санскрит хэлний &quot;маладвипа&quot; буюу &quot;арлуудын цэцгэн титэм&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний &quot;мала&quot; буюу &quot;уулс&quot;, санскрит хэлний &quot;дива&quot; буюу &quot;арал&quot; гэсэн үгнээс үүдсэн &quot;Уулсын арал&quot; гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. 

=== {{MLI}} ===
Эртний Баруун Африк хэлний &quot;мали&quot; буюу &quot;усны үхэр&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. 

=== {{MLT}} ===
Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. &lt;ref name=&quot;ndmh&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
Грек хэлний &quot;мелита&quot; буюу &quot;зөгийн бал&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.&lt;ref name=&quot;ndmh&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}&lt;/ref&gt; Финикчүүдийн &quot;малет&quot; буюу &quot;диваажин&quot; гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.&lt;ref&gt;{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&amp;pg=PA11&amp;lpg=PA11&amp;dq=Maleth+Malta+haven&amp;source=web&amp;ots=PGO2OF9Y9I&amp;sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

=== {{MAR}} ===
Эртний Бербер хэлний &quot;Мур Акуш&quot; буюу &quot;Бурхадын нутаг&quot; гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ.

=== {{MHL}} === 
Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. 

=== {{MEX}} ===
Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр &quot;нар&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан &quot;Мексихтили&quot; хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. 
Нахуати омгийн &quot;метцтий&quot; буюу &quot;сар&quot;, &quot;зиктий&quot; буюу &quot;гол&quot; гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл &quot;Мекихко&quot; гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. 

=== {{FSM}} ===
Грек хэлний &quot;микро&quot; буюу &quot;жижиг&quot;, &quot;несос&quot; буюу &quot;арал&quot; гэх үгнээс үүдсэн &quot;жижиг арлууд&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 

=== {{MDA}} ===
Эртний Готик хэлний &quot;мулда&quot; буюу &quot;шороо&quot;, &quot;шавар&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох &quot;Молдав&quot; нэр үүссэн ажээ. 

=== {{MON}} ===
Грек хэлний &quot;Ганцаар амьдрах&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. 
 
=== {{MGL}} ===
&quot;Монголчуудын нутаг&quot; гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах &quot;Мон&quot; нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн &quot;Мөнх&quot; гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ.

&lt;ref&gt;{{cite book
|author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History
| title         = Монгол улсын түүх
| trans_title   = History of Mongolia
| year          = 1999
| publisher     = Admon
| location      =
| language      = Mongolian
| isbn          =
| pages         = 67–69
| chapter       = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал
| trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols
}}&lt;/ref&gt;


Мөн монгол гэдэг нь &quot;Ба&quot; гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд &quot;Ба&quot; гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү &quot;Ба&quot; Гэдэг үгэн дээр олон тооны &quot;-ууд&quot; нөхцлийг залгаснаар &quot;Багууд&quot; буюу &quot;Бангууд&quot; гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг.

•Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий.

Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий.

Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. 

=== {{MNE}} ===
Итали хэлний Венец аялагаар &quot;Хар уул&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 
::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л &quot;Хар уул&quot; гэх утгыг илэрхийлнэ.

=== {{MOZ}} ===
Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. 

=== {{MYA}} ===
Эртний Бирм хэлний &quot;мьян&quot; буюу &quot;хурдан&quot;, &quot;мар&quot; буюу &quot;хүчтэй&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг &quot;Мьянмачууд&quot; гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.&lt;ref name=&quot;thantmyintu2001&quot;&gt;{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | url=https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}&lt;/ref&gt;

==Н==

=== {{NAM}} ===
Нама хэлний &quot;Намиб&quot; буюу &quot;Юу ч үгүй газар орон&quot; гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. 

=== {{NRU}} ===
Науру омгийнхний хэлээр &quot;Анаоэро&quot; буюу &quot;Би далайн эрэг явлаа&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг &quot;Наводо&quot; эсвэл &quot;Онаверо&quot; гэж тэмдэглэж байсан гэдэг.

=== {{NIG}} ===
Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний &quot;негхиррэн&quot; буюу &quot;урсаж буй ус&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний &quot;Ни Гир&quot; буюу &quot;Гир мөрөн&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.&lt;ref&gt;{{cite book
  | title =Atlas A-Z
  | publisher =Dorling Kindersley
  | year =2004
  | location =New York City
  | page =289 }}&lt;/ref&gt;  Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний &quot;нигер&quot; буюу &quot;хар арьст&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. 

=== {{NGR}} === 
Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай  ижилхэн юм. 

=== {{NED}} ===
Голланд хэлээр &quot;Доод нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. &lt;ref&gt;see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&amp;searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used &quot;by the Austrians&quot; in contradistinction to their own  mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.&lt;/ref&gt; Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. &lt;ref name=Duke&gt;{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}&lt;/ref&gt;{{rp|37}} 
::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний &quot;холт&quot; буюу &quot;модот нутаг&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.&lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&amp;search=holland&amp;searchmode=none Holland]&quot;.&lt;/ref&gt;  

=== {{NCA}} ===
Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр &quot;никари&quot; буюу &quot;нуур&quot; гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд &quot;Никари&quot; гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа &quot;акуа&quot; буюу &quot;ус&quot; гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх &quot;Никарагуа&quot; гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм.

=== {{NOR}} === 
Хуучин Норс хэлний &quot;норорвегр&quot; буюу &quot;Умардын зам&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 
::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь &quot;Умард&quot; гэсэн утгатай үг юм.

==О==

=== {{OMA}} ===
Араб хэлний &quot;аамен&quot;, &quot;амун&quot; буюу &quot;гэрээслэгдсэн, суурьшсан&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг &quot;Омана&quot; гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.&lt;/ref&gt;

=== {{RUS}} ===
Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний &quot;родс&quot; буюу &quot;завьчин&quot; гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд &quot;Росиа&quot;, Варангичууд &quot;Рус гэж тэмдэглэж байжээ.

==Ө== 

=== {{RSA}} ===
Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир &quot;Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. 
::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр &quot;Өмнөд Африк&quot; гэсэн үг юм. 
::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний &quot;Азайнейн&quot; буюу &quot;хуурай&quot; гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. 

=== {{KOR}} ===
&quot;Горео&quot; болон &quot;Гогурео&quot; улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний &quot;Гуру&quot; буюу &quot;хана хэрэмт хот&quot;, &quot;Гаури&quot; буюу &quot;төвийн&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. 
::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний &quot;Гао Ли&quot; буюу &quot;сүрлэг&quot; гэсэн үгнээс гаралтай юм. 

=== {{SSD}} ===
Судан гэдэг нь Араб хэлний &quot;судан&quot; буюу &quot;хар арьстан&quot; гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа &quot;өмнөд&quot; гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. 

==П==

=== {{PAK}} ===
Пакистан гэдэг нь Урду хэлний &quot;Паки&quot; буюу &quot;ариун&quot;, Перс хэлний &quot;стан&quot; буюу &quot;улс&quot; гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл &quot;Ариун улс&quot; гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч &quot;Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй&quot; зохиолдоо &quot;Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН&quot; болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.&lt;ref name=&quot;Now or Never&quot;&gt;{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ikram1995&quot;&gt;{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&amp;pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers &amp; Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}&lt;/ref&gt;  

=== {{PLW}} ===
Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр &quot;Айбелау&quot; буюу &quot;Шууд бус хариултууд&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.&lt;ref&gt;Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. &quot;[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]&quot;. Retrieved 22 September 2011.&lt;/ref&gt; 
::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная.  

=== {{PLE}} ===
Хебрю хэлний &quot;Филистинчүүдийн газар орон&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.&lt;ref&gt;[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&amp;allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]&lt;/ref&gt; Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ &quot;Палестина&quot; гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. 

=== {{PAN}} ===
Уугуул Куева индианчуудын хэлээр &quot;Арвин их загасны орон&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ.

=== {{PNG}} ===
Папуа гэдэг нь Малай хэлний &quot;папуах&quot; буюу &quot;үсэрхэг&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир &quot;Шинэ Гвиней&quot; гэх нэр өгсөн байна.

=== {{PAR}} ===
Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний &quot;пара&quot; буюу &quot;гол&quot;, &quot;гуай&quot; буюу &quot;титэм&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн &quot;Их уст гол&quot; гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон &quot;Паяагуачуудын нутаг&quot; гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. 

=== {{PER}} ===
Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь &quot;Биру&quot; буюу &quot;Гол&quot; гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд &quot;Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ&quot; гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон &quot;Беру&quot; гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 

=== {{POL}} ===
&quot;Польшчуудын нутаг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний &quot;Поле&quot; буюу &quot;Нээлттэй талбай&quot; гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. 

=== {{POR}} ===
Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний &quot;порт&quot; буюу &quot;боомт&quot;, Грек хэлний &quot;каллис&quot; буюу &quot;үзэсгэлэнтэй&quot;, Латин хэлний &quot;Калере&quot; буюу &quot;халуун&quot; гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий.

==Р==

=== {{RWA}} ===
Кинярванда хэлний &quot;кванда&quot; буюу &quot;Газар нутгаа тэлсэн&quot; гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.&lt;ref&gt;Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&amp;pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.&lt;/ref&gt; Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 

=== {{ROU}} ===
Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг.

==С==

=== {{SAM}} ===
Уугуул Самоачуудын хэлний &quot;са&quot; буюу &quot;ивээгдсэн&quot;, &quot;моа&quot; буюу &quot;төв&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол &quot;Моа шувуунуудын орон&quot; гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. 

=== {{SMR}} ===
Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч &quot;Гэгээн Маринус&quot;-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. 

=== {{STP}} ===
:'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. 
:'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний &quot;Гүн, ван, хунтайж&quot; гэсэн үг юм.

=== {{KSA}} ===
Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. &quot;Сауд&quot; гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм.

=== {{SWZ}} ===
Сваци омгийнхний хэлээр &quot;Свацичуудын газар нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг &quot;Сваци&quot; гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. 

=== Сейнт Винсент ба Гренадинес ===
:'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. 
:'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ.

=== Сейнт Киттс ба Невис ===
:'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. 
:'''Невис''': Испани хэлний &quot;Цасан хатан&quot; гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ.

=== {{LCA}} ===
Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ.

=== {{SYC}} ===
Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна.
 
=== {{SEN}} ===
Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр &quot;Зенага&quot; буюу &quot;газар нутаг&quot; гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. 

=== {{SRB}} === 
Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний &quot;сиро&quot; буюу &quot;давтах&quot;, хуучин Индик хэлний &quot;сарбх&quot; буюу &quot;тулалдах&quot;, латин хэлний &quot;серо&quot; буюу &quot;бүтээн байгуулах&quot; Орос хэлний &quot;Пасерб&quot; буюу &quot;дагавар хүүхэд&quot;, Украин хэлний &quot;присербится&quot; буюу &quot;нэгдэн орох&quot; гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний &quot;уух&quot; гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.

=== {{SIN}} ===
Санскрит хэлний &quot;Симхапура&quot; буюу &quot;Арслант хот&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. 

=== {{SYR}} ===
Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний &quot;сириак&quot; буюу &quot;хүмүүс&quot; гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. 

=== {{SVK}} ===
Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь &quot;слово&quot; буюу &quot;үг&quot; гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн &quot;слава&quot; буюу &quot;суу алдар, &quot;слух&quot; буюу &quot;сонсох&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий.

=== {{SVN}} === 
Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 

=== {{SOL}} ===
Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. 

=== {{SOM}} ===
Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь &quot;сак мааль&quot; буюу &quot;үхэрчид&quot; гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. 

=== {{SDN}} ===
Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. 

=== {{SUR}} === 
Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. 

=== {{SLE}} ===
Испани хэлний &quot;Сьерра Леона&quot; буюу &quot;Арслант уул&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий.

==Т==

=== {{THA}} ===
Тай хэлээр &quot;Тай үндэстний өлгий нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. &quot;Тай&quot; үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар &quot;хүн ард&quot;, &quot;хүн төрөлхтөн&quot; гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь &quot;эрх чөлөө&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. 
::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь &quot;Тайландын язгуур угсаа&quot; гэсэн утгатай тайланд үг юм. 

=== {{TJK}} ===
&quot;Тажикуудын эх нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. &quot;Тажик&quot; гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр &quot;Тази&quot; буюу &quot;Араб&quot; гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний &quot;Таг Жиг&quot; буюу &quot;бар, ирвэс&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний &quot;стан&quot; буюу &quot;улс&quot; гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх &quot;Тажикистан&quot; гэх нэр бий болжээ. 

=== {{TAN}} ===
&quot;Танганияка болон Занзибарын газар нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо &quot;Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс &quot; гэх нэрийг авсан байна.
::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг &quot;ту танганияка&quot; буюу &quot;нэгдэн орох&quot;, &quot;ус тааралдах&quot; гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн &quot;тонга&quot; буюу &quot;арал&quot;, &quot;хика&quot; буюу &quot;хавтгай&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. 
::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний &quot;Занжибар&quot; буюу &quot;Хар эрэг&quot; гэсэн утгатай үг юм.

=== {{TOG}} ===
Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр &quot;то&quot; буюу &quot;ус&quot;, &quot;го&quot; буюу &quot;эрэг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. &lt;ref&gt;{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&amp;pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Togo1920s&quot;/&gt; Мөн Германчуудын нээсэн &quot;Тоговилль&quot; гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. 

=== {{TGA}} ===
Уугуул Самоачуудын хэлээр &quot;Өмнөд&quot;, &quot;Өмнөдийн&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 

=== {{CAF}} ===
Франц хэлний &quot;République centrafricaine&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.

=== {{TRI}} ===
Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. 
::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ &quot;Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал&quot; гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс &quot;Тринидад&quot; гэх нэршил үүссэн гэдэг. 
::'''''Тобаго''''' &quot;Тамхи&quot; буюу &quot;Тамхины орон&quot; гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ.

=== {{TUV}} ===
&quot;Найман арал&quot;, &quot;Өөр хоорондоо адилгүй найман арал&quot; гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 

=== {{TUN}} ===
Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. &quot;Таниф&quot; буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь &quot;Тинес&quot; хотын нэр болсон байна. &lt;ref&gt;{{cite book
  | last = Taylor
  | first = Isaac
  | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature
  | publisher = BiblioBazaar, LLC
  | year = 2008
  | page = 281
  | isbn = 0-559-29668-1 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ej-brill&quot;&gt;{{cite book
  | last = Houtsma
  | first = Martijn Theodoor
  | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936
  | publisher = Brill
  | year = 1987
  | page = 838
  | isbn = 90-04-08265-4 }}&lt;/ref&gt; Мөн түүнчлэн Бербер хэлний &quot;доор орших&quot;, &quot;цогцолсон&quot; гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. &lt;ref name=&quot;peter-ross&quot;&gt;{{cite book
  | first1 = Peter M.
  | last1 = Rossi
  | first2 = Wayne Edward
  | last2 = White
  | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal
  | publisher = Pierian Press,  [[University of Michigan]]
  | year = 1980
  | page = 132 }}&lt;/ref&gt; 

=== {{TUR}} ===
Араб хэлний &quot;Тюрк&quot; буюу &quot;цогцлоон бүтээсэн&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. 

=== {{TKM}} ===
&quot;Туркменчүүдийн эх орон&quot; гэсэн утгатай үг юм. &quot;Туркмен&quot; гэдэг нь Согдиан хэлний &quot;Турк шиг харагддаг&quot;, &quot;Турктэй ижилхэн&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. &lt;ref&gt;[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''&quot;Early Türks: Essays on history and ideology&quot;'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}&lt;/ref&gt; Туркменчууд заримдаа &quot;Цэвэр Турк&quot; гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. &lt;ref&gt;''US Library of Congress Country Studies.'' &quot;[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan].&quot;&lt;/ref&gt; Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар &quot;итгэл үнэмшил, ариун шүтээн&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг.

==У== 

=== {{UGA}} ===
Свахили хэлний &quot;Буганда&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. &quot;Баганда&quot; гэдэг нь &quot;Ах дүүс&quot;, &quot;эвтэй хүмүүс&quot; гэсэн утгыг илтгэдэг байна. 

=== {{UZB}} ===
Турк хэлний &quot;уз&quot; буюу &quot;өөрийн&quot;, &quot;бек&quot; буюу &quot;эрхэм&quot;, перс хэлний стан буюу &quot;улс&quot; гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид&quot; Эрх чөлөөтэй нутаг&quot; гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. 

=== {{UKR}} ===
Украин гэдэг нь Слав хэлний &quot;Крайна&quot; буюу &quot;улс&quot;, &quot;хязгаар нутаг&quot; гэх утгатай юм. 

=== {{URY}} ===
&quot;Уругвай голын хажууд орших улс&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. &quot;Уругвай&quot; гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь &quot;уругуа&quot; буюу &quot;дун&quot;, &quot;и&quot; буюу &quot;ус&quot; гэж тайлбарласан бол зарим нь &quot;уру&quot; буюу &quot;шувууд&quot;, &quot;гуаи&quot; буюу &quot;нүүдэллэж ирдэг&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. 

==Ф==

=== {{FJI}} ===
Уугуул Фижичүүдийн хэлээр &quot;фиси&quot; буюу &quot;хараач&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. &lt;ref&gt;Thompson, Basil. &quot;{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}&quot;. ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892&lt;/ref&gt; Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь &quot;Вити Левү&quot; буюу &quot;Аугаа Вити&quot; гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': &quot;Europeans in Fiji&quot;.&lt;/ref&gt; 

=== {{FIN}} ===
Хуучин Норс хэлээр &quot;Финчүүдийн өлгий нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. &lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt; Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд &quot;Фенни&quot;, &quot;Финной&quot;, хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед &quot;Фани&quot; гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний &quot;финне&quot; буюу &quot;хэсүүлч&quot;, &quot;анчид&quot; гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг.
:'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний &quot;Суомаа&quot; буюу &quot;баянбүрд&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. &lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt; 

=== {{FRA}} === 
Эртний Франк хэлээр &quot;Франкуудын эх орон&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр &quot;франкон&quot; буюу &quot;жад&quot; гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний &quot;Франкиш&quot; буюу &quot;эрх чөлөөт&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. &lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt;

==Х==

=== {{HON}} === 
Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр &quot;далайн гүн ёроол&quot; гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий.

=== {{HRV}} ===
Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний &quot;Круаити&quot; буюу &quot;ус нэрэгчид&quot; гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол &quot;Хровати&quot; буюу &quot;жадны үзүүр бүтээгчид&quot;, &quot;храват&quot; буюу &quot;уулчид&quot; гэх үгнээс үүссэн гэжээ. 

=== {{CHN}} ===
Эртний Санскрит хэлний &quot;хина&quot;, Дундад зууны Перс хэлний &quot;хини&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. &lt;ref name=&quot;AmHerChin&quot;&gt;''The American Heritage Dictionary of the English Language''. &quot;[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]&quot;. Houghton-Mifflin (Boston), 2000.&lt;/ref&gt;  &quot;Хина&quot; гэдэг нь тусгайлсан утгагүй &quot;Чин&quot; болон &quot;Жин&quot; гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. 
::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь &quot;Дундад улс&quot; гэсэн утгатай.

==Ч==

=== {{TCD}} ===
Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь &quot;нуур&quot; гэсэн үг юм байна. 

=== {{CHL}} ===
Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро &quot;Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс&quot; гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний &quot;Чили&quot; гэх үг тус улсын нэр болсон байна. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}&lt;/ref&gt;  Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}&lt;/ref&gt; Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн &quot;чири&quot; буюу &quot;алт&quot; &lt;ref name=&quot;1911britannica&quot;&gt;&quot;CHILE.&quot; Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. (&quot;derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow&quot;)&lt;/ref&gt;, Аймара омгийн &quot;тчили&quot; буюу &quot;газрын төгсөгл&quot;, &quot;цас&quot; &lt;ref name=&quot;1911britannica&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning &quot;snow.&quot; |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} {{Webarchiv|url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |wayback=20080510215421 |text=Chile (república) |archiv-bot=2026-10-15 16:35:58 InternetArchiveBot }}  31 October 2009.&lt;/ref&gt;, Мапүче омгийн &quot;чийли-чийли&quot; буюу &quot;шар далавчит хар шувуу&quot; гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. &lt;ref name=&quot;hudson&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}&lt;/ref&gt; 

=== {{CZE}} ===
1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. &quot;Чета&quot; буюу &quot;цэргийн нэг хороо&quot; гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. &lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]&quot;. Retrieved 11 February 2011.&lt;/ref&gt;

==Ш==

=== {{SWE}} ===
Хуучин Норс хэлний &quot;свипиод&quot; буюу &quot;айлын ганц хүүхэд&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн &quot;Эх орны иргэн&quot; гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. 
::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. &quot;Шведийн хаант нутаг&quot; гэсэн утгатай Швед үг юм. 

=== {{CHE}} ===
Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд &quot;Швиц&quot; гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. 
::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. 

=== {{NZL}} ===
Голланд хэлний &quot;Нова Зийландиа&quot; буюу &quot;Шинэ тэнгисийн нутаг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. 

=== {{LKA}} ===
Санскрит хэлний &quot;Шри&quot; буюу &quot;ариун&quot;, &quot;Ланка&quot; буюу &quot;арал&quot; гэсэн үгнээс бүтсэн &quot;Ариун Арал&quot; гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг.

==Э==

=== {{GNQ}} ===
Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин &quot;Гвиней&quot; гэдэг нь Бербер хэлний &quot;гинавен&quot;, &quot;агинау&quot;, &quot;агинаоу&quot; буюу &quot;түлэгдсэн&quot;, &quot;хар арьстан&quot; гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.&lt;ref name=&quot;Bovi&quot;&gt;Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.&lt;/ref&gt;  

=== {{ECU}} ===
Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар &quot;Экуадор&quot; гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. 

=== {{SLV}} ===
Испани хэлний &quot;Сальвадор&quot; буюу &quot;Авран нигүүлсэгч&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад &quot;Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх&quot; гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}&lt;/ref&gt; 

=== {{IND}} === 
Хуучин Перс хэлний &quot;Хинду&quot; үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний &quot;Индус голынхон&quot; гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч &quot;Индус&quot; гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр &quot;Синду&quot; гэж нэрлэдэг юм. 
::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. 

=== {{ERI}} ===
Эртний Грек хэлний &quot;Эритра Талассиа&quot; буюу &quot;Улаан тэнгис&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн &quot;Эритрум&quot; гэх болсоноор орчин үеийн &quot;Эритри&quot; гэх нэршил бий болсон байна. 

=== {{EST}} ===
Латин хэлний &quot;Аестигийн газар нутаг&quot; гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний &quot;аустам, Прото-Индо-Европ хэлний &quot;аус&quot; буюу &quot;зүүн&quot;, &quot;өрнө&quot; гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. 

=== {{ETH}} ===
Латин хэлний &quot;Аетопиа&quot; буюу &quot;Харуудын өлгий нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд &quot;Алтиопс&quot; буюу &quot;Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг&quot; гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү &quot;Итиоппс&quot;-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.&lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt;

==Я==

=== {{JPN}} ===
Шанхай хятад хэлний &quot;Жеппун&quot; буюу &quot;Наран мандах нутаг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. 
::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний &quot;Онёоми&quot; гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь &quot;ажиллах&quot;, &quot;хийх&quot; гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. 

=== {{JAM}} ===
Тайно/Аравак хэлний &quot;Замайка&quot;, &quot;Хамайка&quot; буюу &quot;Ус болон моддын нутаг&quot; гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд &quot;Рашаан булагын эх орон&quot; ч гэж тайлбарлах нь бий.

== Мөн үзэх ==
{{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}}
* [[Дэлхийн улс орны нэрс]]

==Эшлэл==
&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Хороним|!Улсууд]]
[[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]]</text>
      <sha1>ireyomfjf4gekw880mtc6aqdo7m1qdd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68355</id>
    <revision>
      <id>873457</id>
      <parentid>849392</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T03:11:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэнийн тобчи</username>
        <id>108163</id>
      </contributor>
      <origin>873457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9248" sha1="0ww2p42jbizt6bf8cr37ewv8p9t4anp" xml:space="preserve">{{Short description|1917-1991 он хүртэлх Зөвлөлтийн бүгд найрамдах улс}}
{{redirect|Зөвлөлт Орос Улс|хуучин зөвлөлтийн улсыг бүхэлд нь|Зөвлөлт Холбоот Улс|хэрэглээг|Зөвлөлт Орос Улс (салаа утга)}}
{{Инфобокс түүхэн улс
| conventional_long_name = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс
| native_name = {{native name|ru|Российская Советская Федеративная Социалистическая Республика|paren=omit}}
| common_name = ЗСБНХ Орос
| status = {{ubli|
| [[Бүрэн эрхт улс]] (1917{{nbnd}}1922)
| [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[холбооны бүгд найрамдах улс]] (1922{{nbnd}}1991)
| ЗХУ-ын [[Оросын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал|бүгд найрамдах улсын хууль тогтоох]] давуу эрхтэй холбооны бүгд найрамдах улс (1990{{nbnd}}1991)
}}
| p1 = Бүгд Найрамдах Орос Улс{{!}}'''1918:'''&lt;br /&gt;Бүгд Найрамдах Орос Улс
| p2 = Орос Улс (1918-1920){{!}}'''1920:'''&lt;br /&gt;Орос Улс
| p3 = Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улс{{!}}'''1922:'''&lt;br /&gt;Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улс
| p4 = Приамурийн түр засгийн газар{{!}}'''1923:'''&lt;br /&gt;Приамурийн засгийн газар
| p5 = Бүгд Найрамдах Тува Ард Улс{{!}}'''1944:'''&lt;br /&gt;Тува
| p6 = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Карель-Фин Улс{{!}}'''1956:'''&lt;br /&gt;ЗСБН Карель-Фин улс
| s1 = Зөвлөлт Холбоот Улс{{!}}'''1922:'''&lt;br /&gt;Зөвлөлт Холбоот Улс
| s2 = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Туркменистан Улс{{!}}'''1925:'''&lt;br /&gt;ЗСБН Туркмен улс
| s3 = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Карель-Фин Улс{{!}}'''1940:'''&lt;br /&gt;ЗСБН Карель-Фин улс
| s4 = Оросын түүх (1991–одоо үе){{!}}'''1991:'''&lt;br /&gt;Оросын Холбооны Улс
| s5 = Ичкерийн Бүгд Найрамдах Чечень Улс{{!}}Ичкерийн Бүгд Найрамдах Чечень Улс
| flag_p1 = Flag of Russia.svg
| flag_p2 = Flag of Russia.svg
| flag_p3 = Flag of Far Eastern Republic.svg
| flag_p4 = Flag of Russia.svg
| flag_p5 = Flag of the Tuvan People's Republic (1943-1944).svg
| flag_p6 = Flag of the Karelo-Finnish SSR.svg
| flag_s1 = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
| flag_s2 = Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1926-1937).svg
| flag_s3 = Flag of the Karelo-Finnish SSR (1940-1953).svg
| flag_s4 = Flag of Russia (1991–1993).svg
| flag_s5 = Flag of Chechen Republic of Ichkeria.svg
| image_flag = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1954–1991).svg
| flag_type = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улсын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]{{ubl
| (1954–1991)
}}
| image_coat = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1978–1991), Emblem of the Russian Federation (1991–1992).svg
| symbol_type = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улсын төрийн сүлд|Төрийн сүлд]]{{ubl
| (1978–1992)
}}
| national_anthem = {{Plainlist|

{{lang|ru|Рабочая Марсельеза}}&lt;br /&gt;&quot;[[Ажилчны Марсельеза]]&quot;&lt;br /&gt;(1917–1918){{parabr}}[[File:Гимн Российской Республики и РДФР (Рабочая-Марсельеза).oga]]
{{lang|ru|Интернационал}}&lt;br /&gt;&quot;[[Интернационал (төрийн дуулал)|Интернационал]]&quot;&lt;br /&gt;(1918–1944){{parabr}}[[File Internationale (1977 instrumental).ogg]]
{{lang|ru|Государственный гимн Союза Советских Социалистических Республик}}&lt;br /&gt;&quot;[[Зөвлөлт Холбоот Улсын Төрийн дуулал]]&quot;&lt;br /&gt;(1944–1990){{parabr}}[[File Sovetskogo Soyuza (1977 Short Vocal).oga]]
{{lang|ru|Патриотическая песня}}&lt;br /&gt;&quot;[[Эх оронч дуу]]&quot;&lt;br /&gt;(1990–1991){{parabr}}[[File Russian national anthem (1990–2000), performed by the Brass Band of the Russian Ministry of Defense.wav]]
}}
| image_map = {{Switcher|[[File SFSR in Soviet Union (1922).svg|frameless]]|ЗСБНХ Орос Улс 1922 онд|[[File SFSR in Soviet Union (1924).svg|frameless]]|ЗСБНХ Орос Улс 1924 онд|[[File SFSR in Soviet Union (1929).svg|frameless]]|ЗСБНХ Орос Улс 1929 онд|[[File SFSR in Soviet Union (1936).svg|frameless]]|ЗСБНХ Орос Улс 1936 онд|[[File SFSR in Soviet Union (1940).svg|frameless]]|ЗСБНХ Орос Улс 1940 онд|[[File SFSR in Soviet Union.svg|frameless]]|ЗСБНХ Орос Улс 1956-1991 онд|default=6}}
| map_width = 250px
| image_map_caption = [[ЗХУ]] дахь (улаан ба цагаан) ЗСБНХ Орос улс (улаан) 1956 - 1991
| capital = {{ubli
| [[Петроград]] (1917{{nbnd}}1918)
| [[Москва]] (1918{{nbnd}}1991)
}}
| largest_city = Москва
| official_languages = [[Орос хэл]]
| recognised_languages = ''[[Оросын хэлнүүд]]''
| government_type = Холбооны [[коммунист улс]]
| title_leader = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улсын удирдагчдын жагсаалт#Төрийн тэргүүн|Төрийн тэргүүн]]
| leader1 = [[Лев Каменев]]
| year_leader1 = 1917 (анхны)
| leader2 = [[Борис Ельцин]]
| year_leader2 = {{no wrap|1990–1991}} (сүүлчийн)
| title_deputy = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улсын удирдагчдын жагсаалт#Засгийн газрын тэргүүн|Засгийн газрын тэргүүн]]
| deputy1 = [[Владимир Ленин]]
| year_deputy1 = 1917–1924 (анхны)
| deputy2 = [[Иван Силаев]]
| year_deputy2 = 1990–1991
| deputy3 = [[Борис Ельцин]]
| year_deputy3 = 1991 (сүүлчийн)
| legislature = {{ubli
| [[Бүх Оросын Зөвлөлтийн их хурал|Зөвлөлтийн их хурал]] (1917{{nbnd}}1938)
| [[Оросын Дээд Зөвлөл|Дээд Зөвлөл]] (1938{{nbnd}}1990)
| [[Оросын Ардын төлөөлөгчдийн хурал|Ардын төлөөлөгчдийн хурал]] (1990{{nbnd}}1991)
}}
| religion = {{ubl
| [[Шашнаас ангид улс|Шашингүй улс]] (де-юре)
| [[Төрийн атеизм]] (де-факто)
| [[Оросын үнэн алдартны сүм|Оросын Үнэн Алдартан]] (олонх)
}}
| life_span = 1917–1991
| year_start = 1917
| year_end = 1991
| event_start = [[Октябрийн хувьсгал]]
| date_start = 11 сарын 7
| event1 = [[Оросын иргэний дайн]]
| date_event1 = 1917–1922
| event2 = Зөвлөлт бүгд найрамдах улс тунхаглав
| date_event2 = 1 сарын 25, 1918
| event3 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улсыг байгуулах гэрээ|ЗХУ байгуулагдсан]]
| date_event3 = 12 сарын 30, 1922
| event4 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Украин Улс|ЗСБН Украин улсад]] [[ЗХУ дахь крым|Крымыг]] [[1954 оны Крымын шилжүүлэлт|шилжүүлэв]]
| date_event4 = 2 сарын 19, 1954
| event5 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс төрийн бүрэн эрхт байдлын тунхаглал|Төрийн бүрэн эрхт байдал]]
| date_event5 = 6 сарын 12, 1990
| event6 = [[Беловежийн тохиролцоо]]
| date_event6 = 12 сарын 8, 1991
| event7 = Оросын Холбооны Улс нэртэй болов
| date_event7 = 12 сарын 25, 1991
| event_end = [[ЗХУ-ын задрал]]
| date_end = 12 сарын 26
| event_post = [[1993 оны Оросын үндсэн хуулийн санал асуулга|Зөвлөлтийн улс төрийн системийн төгсгөл]]
| date_post = 12 сарын 25, 1993
| stat_year1 = {{nobold|1956}}
| stat_area1 = 17125200
| ref_area1 = {{citation needed|date=October 2021}}
| stat_year2 = 1989
| stat_pop2 = 147,400,537
| ref_pop2 = &lt;ref&gt;''Almanaque Mundial 1996'', Editorial América/Televisa, [[Мексик]], 1995, pp. 548–552 (''Demografía/Biometría'' table)&lt;/ref&gt;
| currency = [[Зөвлөлтийн рубль]]
| time_zone = ([[UTC]] +2 - +12)
| currency_code = SUR
| demonym = [[Оросууд]]
| calling_code = [[Орос дахь утасны дугаар|+7]]
| cctld = [[.su]]
}}</text>
      <sha1>0ww2p42jbizt6bf8cr37ewv8p9t4anp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873463</id>
      <parentid>873457</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T03:17:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14008" sha1="128fq0vgk4f0qpqkelpjtdcvcvdd8eu" xml:space="preserve">{{Short description|1917-1991 он хүртэлх Зөвлөлтийн бүгд найрамдах улс}}
{{redirect|Зөвлөлт Орос Улс|хуучин зөвлөлтийн улсыг бүхэлд нь|Зөвлөлт Холбоот Улс|хэрэглээг|Зөвлөлт Орос Улс (салаа утга)}}
{{Инфобокс түүхэн улс
| conventional_long_name = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс
| native_name = {{native name|ru|Российская Советская Федеративная Социалистическая Республика|paren=omit}}
| common_name = ЗСБНХ Орос
| status = {{ubli|
| [[Бүрэн эрхт улс]] (1917{{nbnd}}1922)
| [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[холбооны бүгд найрамдах улс]] (1922{{nbnd}}1991)
| ЗХУ-ын [[Оросын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал|бүгд найрамдах улсын хууль тогтоох]] давуу эрхтэй холбооны бүгд найрамдах улс (1990{{nbnd}}1991)
}}
| p1 = Бүгд Найрамдах Орос Улс{{!}}'''1918:'''&lt;br /&gt;Бүгд Найрамдах Орос Улс
| p2 = Орос Улс (1918-1920){{!}}'''1920:'''&lt;br /&gt;Орос Улс
| p3 = Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улс{{!}}'''1922:'''&lt;br /&gt;Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улс
| p4 = Приамурийн түр засгийн газар{{!}}'''1923:'''&lt;br /&gt;Приамурийн засгийн газар
| p5 = Бүгд Найрамдах Тува Ард Улс{{!}}'''1944:'''&lt;br /&gt;Тува
| p6 = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Карель-Фин Улс{{!}}'''1956:'''&lt;br /&gt;ЗСБН Карель-Фин улс
| s1 = Зөвлөлт Холбоот Улс{{!}}'''1922:'''&lt;br /&gt;Зөвлөлт Холбоот Улс
| s2 = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Туркменистан Улс{{!}}'''1925:'''&lt;br /&gt;ЗСБН Туркмен улс
| s3 = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Карель-Фин Улс{{!}}'''1940:'''&lt;br /&gt;ЗСБН Карель-Фин улс
| s4 = Оросын түүх (1991–одоо үе){{!}}'''1991:'''&lt;br /&gt;Оросын Холбооны Улс
| s5 = Ичкерийн Бүгд Найрамдах Чечень Улс{{!}}Ичкерийн Бүгд Найрамдах Чечень Улс
| flag_p1 = Flag of Russia.svg
| flag_p2 = Flag of Russia.svg
| flag_p3 = Flag of Far Eastern Republic.svg
| flag_p4 = Flag of Russia.svg
| flag_p5 = Flag of the Tuvan People's Republic (1943-1944).svg
| flag_p6 = Flag of the Karelo-Finnish SSR.svg
| flag_s1 = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
| flag_s2 = Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1926-1937).svg
| flag_s3 = Flag of the Karelo-Finnish SSR (1940-1953).svg
| flag_s4 = Flag of Russia (1991–1993).svg
| flag_s5 = Flag of Chechen Republic of Ichkeria.svg
| image_flag = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1954–1991).svg
| flag_type = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улсын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]{{ubl
| (1954–1991)
}}
| image_coat = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1978–1991), Emblem of the Russian Federation (1991–1992).svg
| symbol_type = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улсын төрийн сүлд|Төрийн сүлд]]{{ubl
| (1978–1992)
}}
| national_anthem = {{Plainlist|

{{lang|ru|Рабочая Марсельеза}}&lt;br /&gt;&quot;[[Ажилчны Марсельеза]]&quot;&lt;br /&gt;(1917–1918){{parabr}}[[File:Гимн Российской Республики и РДФР (Рабочая-Марсельеза).oga]]
{{lang|ru|Интернационал}}&lt;br /&gt;&quot;[[Интернационал (төрийн дуулал)|Интернационал]]&quot;&lt;br /&gt;(1918–1944){{parabr}}[[File Internationale (1977 instrumental).ogg]]
{{lang|ru|Государственный гимн Союза Советских Социалистических Республик}}&lt;br /&gt;&quot;[[Зөвлөлт Холбоот Улсын Төрийн дуулал]]&quot;&lt;br /&gt;(1944–1990){{parabr}}[[File Sovetskogo Soyuza (1977 Short Vocal).oga]]
{{lang|ru|Патриотическая песня}}&lt;br /&gt;&quot;[[Эх оронч дуу]]&quot;&lt;br /&gt;(1990–1991){{parabr}}[[File Russian national anthem (1990–2000), performed by the Brass Band of the Russian Ministry of Defense.wav]]
}}
| image_map = {{Switcher|[[File SFSR in Soviet Union (1922).svg|frameless]]|ЗСБНХ Орос Улс 1922 онд|[[File SFSR in Soviet Union (1924).svg|frameless]]|ЗСБНХ Орос Улс 1924 онд|[[File SFSR in Soviet Union (1929).svg|frameless]]|ЗСБНХ Орос Улс 1929 онд|[[File SFSR in Soviet Union (1936).svg|frameless]]|ЗСБНХ Орос Улс 1936 онд|[[File SFSR in Soviet Union (1940).svg|frameless]]|ЗСБНХ Орос Улс 1940 онд|[[File SFSR in Soviet Union.svg|frameless]]|ЗСБНХ Орос Улс 1956-1991 онд|default=6}}
| map_width = 250px
| image_map_caption = [[ЗХУ]] дахь (улаан ба цагаан) ЗСБНХ Орос улс (улаан) 1956 - 1991
| capital = {{ubli
| [[Петроград]] (1917{{nbnd}}1918)
| [[Москва]] (1918{{nbnd}}1991)
}}
| largest_city = Москва
| official_languages = [[Орос хэл]]
| recognised_languages = ''[[Оросын хэлнүүд]]''
| government_type = Холбооны [[коммунист улс]]
| title_leader = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улсын удирдагчдын жагсаалт#Төрийн тэргүүн|Төрийн тэргүүн]]
| leader1 = [[Лев Каменев]]
| year_leader1 = 1917 (анхны)
| leader2 = [[Борис Ельцин]]
| year_leader2 = {{no wrap|1990–1991}} (сүүлчийн)
| title_deputy = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улсын удирдагчдын жагсаалт#Засгийн газрын тэргүүн|Засгийн газрын тэргүүн]]
| deputy1 = [[Владимир Ленин]]
| year_deputy1 = 1917–1924 (анхны)
| deputy2 = [[Иван Силаев]]
| year_deputy2 = 1990–1991
| deputy3 = [[Борис Ельцин]]
| year_deputy3 = 1991 (сүүлчийн)
| legislature = {{ubli
| [[Бүх Оросын Зөвлөлтийн их хурал|Зөвлөлтийн их хурал]] (1917{{nbnd}}1938)
| [[Оросын Дээд Зөвлөл|Дээд Зөвлөл]] (1938{{nbnd}}1990)
| [[Оросын Ардын төлөөлөгчдийн хурал|Ардын төлөөлөгчдийн хурал]] (1990{{nbnd}}1991)
}}
| religion = {{ubl
| [[Шашнаас ангид улс|Шашингүй улс]] (де-юре)
| [[Төрийн атеизм]] (де-факто)
| [[Оросын үнэн алдартны сүм|Оросын Үнэн Алдартан]] (олонх)
}}
| life_span = 1917–1991
| year_start = 1917
| year_end = 1991
| event_start = [[Октябрийн хувьсгал]]
| date_start = 11 сарын 7
| event1 = [[Оросын иргэний дайн]]
| date_event1 = 1917–1922
| event2 = Зөвлөлт бүгд найрамдах улс тунхаглав
| date_event2 = 1 сарын 25, 1918
| event3 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улсыг байгуулах гэрээ|ЗХУ байгуулагдсан]]
| date_event3 = 12 сарын 30, 1922
| event4 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Украин Улс|ЗСБН Украин улсад]] [[ЗХУ дахь крым|Крымыг]] [[1954 оны Крымын шилжүүлэлт|шилжүүлэв]]
| date_event4 = 2 сарын 19, 1954
| event5 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс төрийн бүрэн эрхт байдлын тунхаглал|Төрийн бүрэн эрхт байдал]]
| date_event5 = 6 сарын 12, 1990
| event6 = [[Беловежийн тохиролцоо]]
| date_event6 = 12 сарын 8, 1991
| event7 = Оросын Холбооны Улс нэртэй болов
| date_event7 = 12 сарын 25, 1991
| event_end = [[ЗХУ-ын задрал]]
| date_end = 12 сарын 26
| event_post = [[1993 оны Оросын үндсэн хуулийн санал асуулга|Зөвлөлтийн улс төрийн системийн төгсгөл]]
| date_post = 12 сарын 25, 1993
| stat_year1 = {{nobold|1956}}
| stat_area1 = 17125200
| ref_area1 = {{citation needed|date=October 2021}}
| stat_year2 = 1989
| stat_pop2 = 147,400,537
| ref_pop2 = &lt;ref&gt;''Almanaque Mundial 1996'', Editorial América/Televisa, [[Мексик]], 1995, pp. 548–552 (''Demografía/Biometría'' table)&lt;/ref&gt;
| currency = [[Зөвлөлтийн рубль]]
| time_zone = ([[UTC]] +2 - +12)
| currency_code = SUR
| demonym = [[Оросууд]]
| calling_code = [[Орос дахь утасны дугаар|+7]]
| cctld = [[.su]]
}}
'''Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс''' (товчоор: '''ЗСБНХОУ'''; [[Орос хэл|орос.]] ''Российская Советская Федеративная Социалистическая Республика, РСФСР'') нь Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улсын (ЗСБНХУ буюу товч [[Орос хэл|орос]]. СССР) бүрэлдэхүүн дахь хамгийн ууган, хамгийн том газар нутагтай бөгөөд хамгийн олон хүн ам бүхий Холбооны бүгд найрамдах улс байсан юм. 

Энэ улс нь [[1917]] оны [[11 сарын 7]]-нд [[Октябрийн хувьсгал|Октябрийн хувьсгалаас]] 1922 онд ЗСБНХУ байгуулагдах хооронд оршин тогтнож байсан социалист Орос улс 1917 оны 10-р сарын 25-нд (11-р сарын 7) Түр засгийн газрыг түлхэн унагасны дараа байгуулагдсан. 1918 оны 7-р сарын 19-нд Үндсэн хууль батлагдахаас өмнө 1918 оны 7-р сарын 19-ний өдрөөс эхлэн Оросын төрийн албан ёсны нэргүй байсан бөгөөд үүнийг албан ёсоор Оросын Социалист Холбооны Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Улс гэж нэрлэдэг байв. 1922 оны төгсгөлөөр байгуулагдсан [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] үндэслэн байгуулагч бүрэлдэхүүн улс болсон юм.

1991 оны 12-р сарын 25-нд ЗСБНХУ задран унаж тус улсын албан ёсны нэрийг Оросын Холбооны Улс болгон өөрчилсөн. 1991 оны 12-р сарын 26-нд ЗСБНХУ-ын оршин тогтнохоо больж, ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн Бүгд Найрамдах Улсуудын Зөвлөл зохих тунхаглалыг баталсантай холбогдуулан ЗХУ-ын эрх зүйн залгамжлагч нь [[Оросын Холбооны Улс]] болсон байна. 

==Түүх==
=== Өмнөх түүх ===
[[Февралийн хувьсгал|1917 оны хоёрдугаар сарын хувьсгал]] нь [[Царь#Оросын Хаант Улс|Оросын хаант засгийг]] төгсгөл болгов. Үүний дараа парламент ([[Төрийн Дум]]) болон ажилчин- ба цэргийн зөвлөлөөс ([[Зөвлөлт засаг|Зөвлөл]]) бүрдсэн [[Оросын түр засгийн газар]] халааг нь авчээ. 

1917 онд [[Владимир Ленин]]&lt;nowiki/&gt;ы [[Коммунизм|коммунист]] [[большевик]]уудын хийсэн [[Октябрийн хувьсгал]] нь засгийн газрын үйл ажиллагааг үндсээр нь өөрчлөв. Хувьсгалт [[ардчилал]] хэмээгдэн тодорхойлогдох болсон 1917 оны хувьсгалын дараа угийн хязгаарлагдмал байсан улс төрийн [[олон ургальч байдал]] дуусгавар болло. Хэдийгээр зөвлөлтүүд мөлжигч анги давхаргыг намаар солих нь зүйтэй гэдгийг ойлгосон боловч иргэдийн ба улс төрийн либерализмыг төрийн бодлогод оролцох оролцоог үгүй болгов. Гэхдээ тэд үзэл бодлоо илэрхийлэхийг нь яаж нухчин дарах арга замыг төрөл бүрээр нь боловсруулан олж чадсан юм.

Большевикууд ба тэдний холбоотнууд олон ургальч үзлээс татгалзав.

{{өргөтгөх хэсэг}}

== Цахим холбоос ==
* [http://constitution.garant.ru/history/ussr-rsfsr/ ЗСБНХОУын үндсэн хууль] (оросоор)

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс| ]]
[[Ангилал:Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улс]]
[[Ангилал:Европын Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улс]]
[[Ангилал:Азийн Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улс]]</text>
      <sha1>128fq0vgk4f0qpqkelpjtdcvcvdd8eu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873477</id>
      <parentid>873463</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T06:31:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>873477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14094" sha1="l8yzmw6v8h41q6718u0udhtm7csgt2b" xml:space="preserve">{{Short description|1917-1991 он хүртэлх Зөвлөлтийн бүгд найрамдах улс}}
{{redirect|Зөвлөлт Орос Улс|хуучин зөвлөлтийн улсыг бүхэлд нь|Зөвлөлт Холбоот Улс|хэрэглээг|Зөвлөлт Орос Улс (салаа утга)}}
{{Инфобокс түүхэн улс
| conventional_long_name = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс
| native_name = {{native name|ru|Российская Советская Федеративная Социалистическая Республика|paren=omit}}
| common_name = ЗСБНХ Орос
| status = {{ubli|
| [[Бүрэн эрхт улс]] (1917{{nbnd}}1922)
| [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[холбооны бүгд найрамдах улс]] (1922{{nbnd}}1991)
| ЗХУ-ын [[Оросын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал|бүгд найрамдах улсын хууль тогтоох]] давуу эрхтэй холбооны бүгд найрамдах улс (1990{{nbnd}}1991)
}}
| p1 = Бүгд Найрамдах Орос Улс{{!}}'''1918:'''&lt;br /&gt;Бүгд Найрамдах Орос Улс
| p2 = Орос Улс (1918-1920){{!}}'''1920:'''&lt;br /&gt;Орос Улс
| p3 = Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улс{{!}}'''1922:'''&lt;br /&gt;Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улс
| p4 = Приамурийн түр засгийн газар{{!}}'''1923:'''&lt;br /&gt;Приамурийн засгийн газар
| p5 = Бүгд Найрамдах Тува Ард Улс{{!}}'''1944:'''&lt;br /&gt;Тува
| p6 = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Карель-Фин Улс{{!}}'''1956:'''&lt;br /&gt;ЗСБН Карель-Фин улс
| s1 = Зөвлөлт Холбоот Улс{{!}}'''1922:'''&lt;br /&gt;Зөвлөлт Холбоот Улс
| s2 = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Туркменистан Улс{{!}}'''1925:'''&lt;br /&gt;ЗСБН Туркмен улс
| s3 = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Карель-Фин Улс{{!}}'''1940:'''&lt;br /&gt;ЗСБН Карель-Фин улс
| s4 = Оросын түүх (1991–одоо үе){{!}}'''1991:'''&lt;br /&gt;Оросын Холбооны Улс
| s5 = Ичкерийн Бүгд Найрамдах Чечень Улс{{!}}Ичкерийн Бүгд Найрамдах Чечень Улс
| flag_p1 = Flag of Russia.svg
| flag_p2 = Flag of Russia.svg
| flag_p3 = Flag of Far Eastern Republic.svg
| flag_p4 = Flag of Russia.svg
| flag_p5 = Flag of the Tuvan People's Republic (1943-1944).svg
| flag_p6 = Flag of the Karelo-Finnish SSR.svg
| flag_s1 = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
| flag_s2 = Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1926-1937).svg
| flag_s3 = Flag of the Karelo-Finnish SSR (1940-1953).svg
| flag_s4 = Flag of Russia (1991–1993).svg
| flag_s5 = Flag of Chechen Republic of Ichkeria.svg
| image_flag = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1954–1991).svg
| flag_type = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улсын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]{{ubl
| (1954–1991)
}}
| image_coat = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1978–1991), Emblem of the Russian Federation (1991–1992).svg
| symbol_type = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улсын төрийн сүлд|Төрийн сүлд]]{{ubl
| (1978–1992)
}}
| national_anthem = {{Plainlist|

{{lang|ru|Рабочая Марсельеза}}&lt;br /&gt;&quot;[[Ажилчны Марсельеза]]&quot;&lt;br /&gt;(1917–1918){{parabr}}[[File:Гимн Российской Республики и РДФР (Рабочая-Марсельеза).oga]]
{{lang|ru|Интернационал}}&lt;br /&gt;&quot;[[Интернационал (төрийн дуулал)|Интернационал]]&quot;&lt;br /&gt;(1918–1944){{parabr}}[[File Internationale (1977 instrumental).ogg]]
{{lang|ru|Государственный гимн Союза Советских Социалистических Республик}}&lt;br /&gt;&quot;[[Зөвлөлт Холбоот Улсын Төрийн дуулал]]&quot;&lt;br /&gt;(1944–1990){{parabr}}[[File Sovetskogo Soyuza (1977 Short Vocal).oga]]
{{lang|ru|Патриотическая песня}}&lt;br /&gt;&quot;[[Эх оронч дуу]]&quot;&lt;br /&gt;(1990–1991){{parabr}}[[File Russian national anthem (1990–2000), performed by the Brass Band of the Russian Ministry of Defense.wav]]
}}
| image_map = {{Switcher|[[File SFSR in Soviet Union (1922).svg|frameless]]|ЗСБНХ Орос Улс 1922 онд|[[File SFSR in Soviet Union (1924).svg|frameless]]|ЗСБНХ Орос Улс 1924 онд|[[File SFSR in Soviet Union (1929).svg|frameless]]|ЗСБНХ Орос Улс 1929 онд|[[File SFSR in Soviet Union (1936).svg|frameless]]|ЗСБНХ Орос Улс 1936 онд|[[File SFSR in Soviet Union (1940).svg|frameless]]|ЗСБНХ Орос Улс 1940 онд|[[File SFSR in Soviet Union.svg|frameless]]|ЗСБНХ Орос Улс 1956-1991 онд|default=6}}
| map_width = 250px
| image_map_caption = [[ЗХУ]] дахь (улаан ба цагаан) ЗСБНХ Орос улс (улаан) 1956 - 1991
| capital = {{ubli
| [[Петроград]] (1917{{nbnd}}1918)
| [[Москва]] (1918{{nbnd}}1991)
}}
| largest_city = Москва
| official_languages = [[Орос хэл]]
| recognised_languages = ''[[Оросын хэлнүүд]]''
| government_type = Холбооны [[коммунист улс]]
| title_leader = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улсын удирдагчдын жагсаалт#Төрийн тэргүүн|Төрийн тэргүүн]]
| leader1 = [[Лев Каменев]]
| year_leader1 = 1917 (анхны)
| leader2 = [[Борис Ельцин]]
| year_leader2 = {{no wrap|1990–1991}} (сүүлчийн)
| title_deputy = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улсын удирдагчдын жагсаалт#Засгийн газрын тэргүүн|Засгийн газрын тэргүүн]]
| deputy1 = [[Владимир Ленин]]
| year_deputy1 = 1917–1924 (анхны)
| deputy2 = [[Иван Силаев]]
| year_deputy2 = 1990–1991
| deputy3 = [[Борис Ельцин]]
| year_deputy3 = 1991 (сүүлчийн)
| legislature = {{ubli
| [[Бүх Оросын Зөвлөлтийн их хурал|Зөвлөлтийн их хурал]] (1917{{nbnd}}1938)
| [[Оросын Дээд Зөвлөл|Дээд Зөвлөл]] (1938{{nbnd}}1990)
| [[Оросын Ардын төлөөлөгчдийн хурал|Ардын төлөөлөгчдийн хурал]] (1990{{nbnd}}1991)
}}
| religion = {{ubl
| [[Шашнаас ангид улс|Шашингүй улс]] (де-юре)
| [[Төрийн атеизм]] (де-факто)
| [[Оросын үнэн алдартны сүм|Оросын Үнэн Алдартан]] (олонх)
}}
| life_span = 1917–1991
| year_start = 1917
| year_end = 1991
| event_start = [[Октябрийн хувьсгал]]
| date_start = 11 сарын 7
| event1 = [[Оросын иргэний дайн]]
| date_event1 = 1917–1922
| event2 = Зөвлөлт бүгд найрамдах улс тунхаглав
| date_event2 = 1 сарын 25, 1918
| event3 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улсыг байгуулах гэрээ|ЗХУ байгуулагдсан]]
| date_event3 = 12 сарын 30, 1922
| event4 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Украин Улс|ЗСБН Украин улсад]] [[ЗХУ дахь крым|Крымыг]] [[1954 оны Крымын шилжүүлэлт|шилжүүлэв]]
| date_event4 = 2 сарын 19, 1954
| event5 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс төрийн бүрэн эрхт байдлын тунхаглал|Төрийн бүрэн эрхт байдал]]
| date_event5 = 6 сарын 12, 1990
| event6 = [[Беловежийн тохиролцоо]]
| date_event6 = 12 сарын 8, 1991
| event7 = Оросын Холбооны Улс нэртэй болов
| date_event7 = 12 сарын 25, 1991
| event_end = [[ЗХУ-ын задрал]]
| date_end = 12 сарын 26
| event_post = [[1993 оны Оросын үндсэн хуулийн санал асуулга|Зөвлөлтийн улс төрийн системийн төгсгөл]]
| date_post = 12 сарын 25, 1993
| stat_year1 = {{nobold|1956}}
| stat_area1 = 17125200
| ref_area1 = {{citation needed|date=October 2021}}
| stat_year2 = 1989
| stat_pop2 = 147,400,537
| ref_pop2 = &lt;ref&gt;''Almanaque Mundial 1996'', Editorial América/Televisa, [[Мексик]], 1995, pp. 548–552 (''Demografía/Biometría'' table)&lt;/ref&gt;
| currency = [[Зөвлөлтийн рубль]]
| time_zone = ([[UTC]] +2 - +12)
| currency_code = SUR
| demonym = [[Оросууд]]
| calling_code = [[Орос дахь утасны дугаар|+7]]
| cctld = [[.su]]
}}
'''Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс''' (товчоор: '''ЗСБНХОУ'''; [[Орос хэл|орос.]] ''Российская Советская Федеративная Социалистическая Республика, РСФСР'') нь Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улсын (ЗСБНХУ буюу товч [[Орос хэл|орос]]. СССР) бүрэлдэхүүн дахь хамгийн ууган, хамгийн том газар нутагтай бөгөөд хамгийн олон хүн ам бүхий Холбооны бүгд найрамдах улс байсан юм. 

Энэ улс нь [[1917]] оны [[11 сарын 7]]-нд [[Октябрийн хувьсгал|Октябрийн хувьсгалаас]] 1922 онд ЗСБНХУ байгуулагдах хооронд оршин тогтнож байсан социалист Орос улс 1917 оны 10-р сарын 25-нд (11-р сарын 7) Түр засгийн газрыг түлхэн унагасны дараа байгуулагдсан. 1918 оны 7-р сарын 19-нд Үндсэн хууль батлагдахаас өмнө 1918 оны 7-р сарын 19-ний өдрөөс эхлэн Оросын төрийн албан ёсны нэргүй байсан бөгөөд үүнийг албан ёсоор Оросын Социалист Холбооны Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Улс гэж нэрлэдэг байв. 1922 оны төгсгөлөөр байгуулагдсан [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] үндэслэн байгуулагч бүрэлдэхүүн улс болсон юм.

1991 оны 12-р сарын 25-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗСБНХУ]] задран унаж тус улсын албан ёсны нэрийг Оросын Холбооны Улс болгон өөрчилсөн. 1991 оны 12-р сарын 26-нд ЗСБНХУ-ын оршин тогтнохоо больж, ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн Бүгд Найрамдах Улсуудын Зөвлөл зохих тунхаглалыг баталсантай холбогдуулан ЗХУ-ын албан ёсны эрх зүйн залгамжлагч нь [[Оросын Холбооны Улс]] болсон байна. 

==Түүх==
=== Өмнөх түүх ===
[[Февралийн хувьсгал|1917 оны хоёрдугаар сарын хувьсгал]] нь [[Царь#Оросын Хаант Улс|Оросын хаант засгийг]] төгсгөл болгов. Үүний дараа парламент ([[Төрийн Дум]]) болон ажилчин- ба цэргийн зөвлөлөөс ([[Зөвлөлт засаг|Зөвлөл]]) бүрдсэн [[Оросын түр засгийн газар]] халааг нь авчээ. 

1917 онд [[Владимир Ленин]]&lt;nowiki/&gt;ы [[Коммунизм|коммунист]] [[большевик]]уудын хийсэн [[Октябрийн хувьсгал]] нь засгийн газрын үйл ажиллагааг үндсээр нь өөрчлөв. Хувьсгалт [[ардчилал]] хэмээгдэн тодорхойлогдох болсон 1917 оны хувьсгалын дараа угийн хязгаарлагдмал байсан улс төрийн [[олон ургальч байдал]] дуусгавар болло. Хэдийгээр зөвлөлтүүд мөлжигч анги давхаргыг намаар солих нь зүйтэй гэдгийг ойлгосон боловч иргэдийн ба улс төрийн [[Либерализм|либерализмыг]] төрийн бодлогод оролцох оролцоог үгүй болгов. Гэхдээ тэд үзэл бодлоо илэрхийлэхийг нь яаж нухчин дарах арга замыг төрөл бүрээр нь боловсруулан олж чадсан юм.

Большевикууд ба тэдний холбоотнууд олон ургальч үзлээс татгалзав.

{{өргөтгөх хэсэг}}

== Цахим холбоос ==
* [http://constitution.garant.ru/history/ussr-rsfsr/ ЗСБНХОУын үндсэн хууль] (оросоор)

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс| ]]
[[Ангилал:Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улс]]
[[Ангилал:Европын Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улс]]
[[Ангилал:Азийн Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улс]]</text>
      <sha1>l8yzmw6v8h41q6718u0udhtm7csgt2b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рамзан Кадыров</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71681</id>
    <revision>
      <id>873408</id>
      <parentid>828243</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T13:41:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9569" sha1="9x71xqh4594m370ctrwdmxajy49eplb" xml:space="preserve">{{Short description|2007 оноос хойш Бүгд Найрамдах Чечень Улсын тэргүүн}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
| name                = Рамзан Кадыров
| native_name         = {{nobold|Рамзан Кадыров}}&lt;br /&gt;{{nobold|Рамзан КъадиргӀеран}}
| nationality         = Russian
| image               = Рамзан Кадыров (13-03-2023).jpg
| caption             = Кадыров 2023 онд
| order               = [[Бүгд Найрамдах Чечень Улсын тэргүүн|Төрийн тэргүүн]]{{efn|2011 оны 4 сар хүртэл &quot;Бүгд Найрамдах Чечень Улсын Ерөнхийлөгч&quot; гэсэн цолтой байсан}}
| term_start          = 2007 оны 2 сарын 15
| term_end            = 
| predecessor         = [[Алу Алханов]]
| successor           = 
| primeminister       = [[Муслим Хучиев]]
| order2              = Бүгд Найрамдах Чечень Улсын ерөнхий сайд
| term_start2         = 2005 оны 11 сарын 18
| term_end2           = 2007 оны 4 сарын 10
| predecessor2        = [[Сергей Абрамов (улс төрч)|Сергей Абрамов]]
| successor2          = [[Одес Байсултанов]]
| order3              = Бүгд Найрамдах Чечень Улсын ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч
| term_start3         = 2004 оны 5 сарын 10
| term_end3           = 2005 оны 11 сарын 18
| predecessor3        = Эли Исаев&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.vesti.ru/article/2332694 |script-title=ru:Зампредом правительства Чечни стал Эли Исаев |publisher= [[Вести (нэвтрүүлэг)|Вести]] | date = 13 May 2004 |access-date=12 December 2020 |language= ru }}&lt;/ref&gt;
| successor3          = Одес Байсултанов&lt;ref name=&quot;Chechnya.gov2&quot;&gt;{{cite web |url=http://chechnya.gov.ru/page.php?r=126&amp;id=589 |script-title=ru:Одобрили единогласно |publisher=Chechnya Government |access-date=26 November 2016 |language=ru |archive-date=26 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161126064335/http://chechnya.gov.ru/page.php?r=126&amp;id=589 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| birth_name          = Рамзан Ахмадович Кадыров
| birth_date          = {{Birth date and age|1976|10|5|df=yes}}
| birth_place         = [[Ахмад-Юрт|Центарой]], [[ЗХУ дахь Чечень, Ингушет|ЗХӨЗ Чечень-Ингушет Улс]], [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|ЗСБНХ Орос Улс]], ЗХУ&lt;br /&gt;(одоогийн Ахмад-Юрт, [[Чечень]], Орос)
| death_date          = 
| death_place         = 
| profession          = {{Hlist|Улс төрч|[[офицер]]}}
| spouse              = {{Plainlist|
* {{Marriage|Медни Мусаевна Кадырова|1996}}
* Фатима Хазуева
* Аминат Ахмадова}}
| children            = 12 (6 хүү (2 өргөж авсан), 6 охин)&lt;ref name=&quot;Sputnik12&quot; /&gt;
| father              = [[Ахмад Кадыров]]
| mother              = Аймани Кадырова
| party               = [[Нэгдсэн Орос]]
| vicepresident       = 
| allegiance          = {{tree list}}
*{{flag|Ичкерийн Бүгд Найрамдах Чечень Улс}} (1996–2000)
*{{RUS}} (2000 оноос)
{{tree list/end}}
| branch              = {{flagicon image|Flag of National Guard of the Russian Federation.svg}} [[ОХУ-ын Үндэсний Гварди]]
| serviceyears        = 1999–одоо үе
| rank                = [[Хурандаа генерал]]
| commands            = 
| battles             = [[Чеченийн нэгдүгээр дайн]]&lt;ref name=&quot;meduza.io&quot;&gt;{{Cite web|date=28 November 2016|title=Рамзан Кадыров: я никогда не говорил, что убивал русских солдат|trans-title=Ramzan Kadyrov: I never said that I killed Russian soldiers|url=https://meduza.io/news/2016/11/28/ramzan-kadyrov-ya-nikogda-ne-govoril-chto-ubival-russkih-soldat|access-date=22 January 2022|website=[[Meduza]]|language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[Чеченийн хоёрдугаар дайн]]&lt;br /&gt;[[Оросын Украин руу хийсэн довтолгоо (2022)|Оросын Украин руу хийсэн довтолгоо]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-march-8|title=Russian Offensive Campaign Assessment, March 8|author=|work=Institute for the Study of War|date=8 March 2022|accessdate=2 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220416182354/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-march-8|archive-date=16 Дөрөвдүгээр сар 2022|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[Вагнер группын бослого]]
| awards              = {{Оросын баатар}} [[File:Hero of the Donetsk People's Republic Medal.svg|20px|link=Бүгд Найрамдах Донецк Ард Улсын баатар]] [[File:Hero of the Luhansk People's Republic Medal.svg|20px|link=Бүгд Найрамдах Луханск Ард Улсын баатар]] [[File:Kadirov orden png.png|18px]]&lt;br /&gt;[[File:Orden for Service IV.png|30px|link=&quot;Эх орондоо гавьяа байгуулсан&quot; одон]] [[File:RUS Order of Courage ribbon.svg|30px|link=Эр зоригийн одон (Орос)]] [[File:Orden of Honour.png|30px|link=Хүндэтгэлийн одон (Орос)]]&lt;br /&gt;[[File:Order of Honour and glory bar.png|50px|link=[[Абхаз]]ийн алдар, хүндэтгэлийн одон]]
| signature           = Signature of Ramzan Kadyrov.png
| alma_mater          = {{ubl|Махачкалагийн бизнес, хуулийн дээд сургууль|Дагестан Улсын Техникийн Их Сургууль|[[Дагестан Улсын Их Сургууль]]}}
| nickname            = 
}}

'''Рамзан Кадыров''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Рамзан Ахмадович Кадыров,'' чеч. ''Къадар Ахьмат-кlант Рамзан'', 1976 оны 10 сарын 5 төрсөн) Оросын улс төр, цэргийн зүтгэлтэн. Оросын бүрэлдэхүүнд багтдаг [[Бүгд Найрамдах Чечень Улс]]ын ерөнхийлөгч юм. Тэрээр боксын спортын мастер цолтой, эцэг [[Ахмад Кадыров|Ахмад Кадыровоос]] хойш Чечень улсын ерөнхийлөгч болсон. 

1994-1996 онд [[Чеченийн нэгдүгээр дайн|Чеченийн нэгдүгээр дайны]] үеэр Рамзан Кадыров Оросын холбооны цэргүүдийн эсрэг байлдааны ажиллагаанд оролцож байсан. 1999-2009 онд [[Чеченийн хоёрдугаар дайн|Чеченийн хоёрдугаар дайны]] үеэр эцэг Ахмад Кадыровыг дагаад Оросын холбооны засгийн газрын талд орсон. Эцэг Ахмад Кадыровыг Чеченийн ерөнхийлөгч болоход (2000-2004) Рамзан түүний аюулгүй байдлын хамгаалалтын албаны даргаар ажиллаж байв. 2005-2007 онд Рамзан Кадыров Чеченийн засгийн газрын дарга, 2007 оноос хойш Бүгд найрамдах улсын тэргүүнээр ажиллаж байна.

Р.Кадыровын ололт амжилт нь Бүгд найрамдах улсад энх тайван тогтоох, дайны үеэр сүйрсэн Грозный хотыг сэргээн босгосон явдал гэдэг юм. Үүний зэрэгцээ түүнийг Чеченьд дарангуйлагч дэглэм тогтоосон, хүний ​​эрхийг асар их зөрчсөн, авлигын хэрэгт буруутгаж байгаа юм.

[[Орос-Украины дайн|Орос-Украины дайнтай]] холбогдуулан Р.Кадыровыг Европын холбоо, АНУ, Их Британи, Япон болон бусад хэд хэдэн орны хоригийн жагсаалтад оруулсан.

Рамзан Кадыровын үнэнч байдлын хариуд Чеченьд их хэмжээний санхүүгийн эх үүсвэр илгээдэг ОХУ-ын ерөнхийлөгч Владимир Путинтэй ойр дотно харилцаатай.

==Тэмдэглэл==
{{Notelist}}

==Эх сурвалж==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Кадыров, Рамзан}}
[[Ангилал:ОХУ-ын Улсын баатар]]
[[Ангилал:Рамзан Кадыров| ]]
[[Ангилал:1976 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Амьд хүн]]
[[Ангилал:Чеченийн дайны хүн]]
[[Ангилал:Морь сургагч ба үржүүлэгч]]
[[Ангилал:Оросын хөлбөмбөгийн тэргүүн]]
[[Ангилал:Оросын зэвсэгт хүчний хүн]]
[[Ангилал:Чеченийн ерөнхийлөгч]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Орос Намын гишүүн]]


{{bio-stub}}</text>
      <sha1>9x71xqh4594m370ctrwdmxajy49eplb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Михаил Лермонтов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71782</id>
    <revision>
      <id>873428</id>
      <parentid>637142</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T19:44:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>30144</id>
      </contributor>
      <comment>+ Файл:Mikhail lermontov.jpg + Ангилал:1814 онд төрсөн + Ангилал:1841 онд өнгөрсөн</comment>
      <origin>873428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12302" sha1="g05aij1qntjguecwfw746mmia61wsdp" xml:space="preserve">{{Цэвэрлэгээ}}
[[Файл:Mikhail lermontov.jpg|thumb|Михаил Лермонтов (1837)]]
'''Михаил Юрьевич Лермонтов'''ын (1814–1841) эцэг нь Юрий  Петрович  Лермонтов ([[1787]]–[[1831]]) цэргийн огцорсон  ахмад  байв. Эх  Мария  Михайловна  Арсеньева  ([[1795]]–[[1817]])  нь    айлын  ганц  охин. Лермонтов  [[Москва]]&lt;nowiki/&gt;д төрөөд  [[Пятигорск]]&lt;nowiki/&gt;д  нас  баржээ.  МЮ-гийн  бага  нас  нь  Пенза  губерны  Тархан  сууринд  ээжийн  нь  ээж  буюу  эмэг эх  Е.А. Арсеньевагийн   өнгөрчээ.    Тэр  төрөөд хэдхэн сартай  байхдаа  л  эмэг  эхийнхээ  эдлэн  газар иржээ. Тэр  хүүхэд насандаа Кавказын  рашаан  усанд   гэрийхэнтэйгээ  гурван удаа /1818, 1820, 1825  онд/  явж  байжээ.  1827  онд  эмэг  эхийнхээ  хамт  Москвад  ирж, 1828  онд  Москвагийн  их  сургуулийн  дэргэдэх  дотуур  байртай  пансион  сургуулийн 4-р  ангид  оржээ. Чухам  энэ үеэсээ л  тэр  шүлэг бичиж  эхэлсэн ажуу. Тийн 1828  онд  “Черкесүүд”,   1829  онд  А.с.Пүүшкинийг  дуурайн “Кавказд  олзлогдогч”  найраглалуудаа  бичсэн  бөгөөд  мөн энэ  ондоо,  насан  туршдаа  засч  бичсэн  “Шулам”  найраглалынхаа анхны  нооргийг гаргажээ. &lt;br&gt;
Тэр  пансион  сургуульд  2  жил  суралцаад  сургуулиа  төгсөөгүй  боловч  Москвагийн  их  сургуулийн  улс  төр-  зан  суртахууны  ангид  1830  онд  элсэн  оржээ. Гэвч   хайр  сэтгэлээ  өгч  байсан  бүсгүй нь  Петербург  шилжсэн учир  1832  онд  сайн дураараа  сургуулиасаа  гарч,  Петербургийн  их  сургуульд  шилжин  суралцах  гэсэн боловч,  МИС-д  үзсэн  хичээлүүдийн  нь  шалгалтыг  дахин  авна  гэсэн  учир  дургүйцэж, өөрийн хамаатан  Столыпиний  ятгаснаар Морьт  торгон  цэргийн  бага дарга  нарын сургуульд орж 1834  онд  уг  сургуулиа  төгсөөд  Хаан  сууринд  алба  хааж эхэлсэн.  &lt;br&gt;
Энэ үедээ  тэрбээр  уран  бүтээлээ  үргэлжлүүлэн туурвисаар байлаа.  Тэр  Москвагийн  их  сургуульд байхдаа Н.Ф. Ивановад  зориулсан  мөчлөг  шүлэг бичжээ. 1830  онд  “испанчууд”  найраглал,  “ Хүмүүс  ба  шунал” драм  бичив. Тэр  цэргийн  сургуульд байхдаа  “Вадим”  роман дээрээ  нууцаар  ахжиллаж  байлаа.  Энэ  нь  1832-1834  оны  үе  юм.  Энэхүү  романы гол  баатар нь  хэт  их  романтик  сэтгэлтэй  бөгөөд  зохиогч  урлах аргазүйг бүрэн  эзэмшээгүй  байсан  үе  хэдий  боловч  Пугачёвын бослогын  нэг үеийг харуулснаараа  лермонтовын  уран  бүтээлийн түүхэнд чухал  байр  эзэлдэг. &lt;br&gt;
Тэр  сургуулиа  төгсөөд  Петербургийн  дээдсийн хүрээлэнгийн  амьдралд  хөл  тавин  орж,  бүжигт  найр  наадам,  багт  наадамд байнга  оролцдог  болсон юм. Тэр  энэхүү амьдралаас  сэдэвлэн 1835  онд  “Багт  наадам”  жүжгээ  бичив. Гэвч  энэ  жүжгээ  тайзан  дээр  тоглуулах  гэж  оролдоод  чадаагүй.  “Уншлагын  номын  сан” цувралаар  1835  онд “хаджи абрек” романтик  найраглал  нь  зохиогчийн  зөвшөөрөлгүйгээр хэвлэгдсэн.  1836  онд  “вангийн  хатан  Лиговская”   дуусгаж  амжаагүй  туужаа  бичиж  эхэлсэн  бөгөөд  энэ  туужид  анхлан  Печорины дүрийг  гаргасан. Энэ  тууж  дахь   МЮ-гийн  өөрийн нь  намтартай  холбогдолтой  зүйлс  нь насан  туршдаа  сэтгэлээ  өгсөн  В.А. Лопухинатай  холбоотой  юм.  &lt;br&gt;
1837  оны  нэгдүгээр  сард  А.С.Пүүшкин дуэльд  алагдсан нь М.Ю.Лермонтовыг  Оросын  тэргүүн зэргийн  яруу  найрагчийн суудалд нэг  л өглөө  аваачаад тавьчихсан.Энэ  нь  МЮ-гийн  “Яруу  найрагчийн  үхэл”  шүлгээс  нь  үүдэлтэй.  Энэ  шүлэг  олон  талаар  Лермонтовын  амьдралд  нөлөөлж  түүний  хувь  заяаг  хөтөлсөн билээ. &lt;br&gt;
Энэ  шүлгийн  эхний  хэсгийг  гар бичвэрээр  тарааж  байсан  бөгөөд  лермонтов дараа  өдөр  нь  сүүлчийн  16  мөрийг  гүйцээн  бичсэн  бөгөөд  чухамхүү  энэ  хэсэг  л  нэгдүгээр  Николай  хааны дургүйцлийг  маш  их хүргэсэн юм. Энэ  хэсэгтээ  лермонтов зөвхөн  алуурч  Дантесийг  төлдитйгүй  хаант  засгийг, тэдэнд  долдойлогчдын  үнэн  дүр  төрхийг  илчилж  шүүмжилсэнд  хаан  их  уурласан  юм. Тэгээд  МЮ-г   ийм  шүлэг бичсэний  нь учир  Доод  Новгородод  шилжүүлэн  алба  хаалгах  болсон  бөгөөд  энэ анги  нь  Кавказд сунжирсан  байлдаан  хийж,  байсан  учир   тэндээс  амьд  буцаж  ирэх  магадлал тун  бага  байсан  юм. Тэр  1837  оны  гуравдугаар  сарын  19-нд  шинэ  газраа  алба  хаахаар  явжээ.  Эмэг  эх  нь  болон  Жуковский  зэрэг  хүмүүс хөөцөлдсөний  дүнд  1838  оны  дөрөвдүгээр  сард  урьд  нь алба  хааж  байсан  Хаан тосгон дахь  ангидаа  буцаж  иржээ. Тэр  энэ үедээ  “Иван васильевич  хааны  тухай дуулал...”,  3Тамбовын  нярав”  зэрэг  томоохон  бүтэлүүд  “Бородино”, “Бодрол”, “Яруу  найрагч”, “чи нжаал” зэрэг алдартай  олон  шүлгээ  бичээд  байлаа. 1839  онд  “Банди”  найраглалаа  бичиж, “Шулам  “  найраглал  дээрээ  үргэлжлэн ажилласаар  байв. 1839 оноос  “Бэла”,  “фаталист”, 1840  оны хоёрдугаар  сард  3Тамань”  тууж  нь  хэвлэгдээд  1840  оны дөрөвдүгээр сард  эдгээр  туужуудаа  нэгтгэн зарит  шинэ  бүлэг  нэмээд  “Манай  үеийн баатар”   нэртэй  роман болгон  хэвлүүлсэн  байдаг.  &lt;br&gt;
Ийнхүү “манай  үеийн  баатар”  роман нь  хэвлэгдэж байсан  эн үеэр  Лермонтов  Францын  элчийн  хүү  Э.Баранттай  дуэль  хийсний  учир  дахин  шийтгэгдэхэд  тулаад  байлаа.  Дуэль  1840  оны  хоёрдугаар  сарын  18-нд  болсон  юм.  Түүнийг Кавказд  хоёр  дахь  удаагаа  цөлөх  шийдвэрийг цэргийн  шүүх  гаргасан  бөгөөд   энэ нь мэдээж  нэгдүгээр  Николай  хааны  шууд  заавраар   оноосон  шийтгэл  болой.  Тэр  мөрдөн  байцаагдаж  байхдаа  “Сэтгүүлч, уэншигч, зохиолч” гэдэг алдарт  шүлгээ  бичсэн  юм. Энэ  удаад  Лермонтовыг Тенгиний явган  цэргийн  хороонд  алба  хаалгахаар  шийтгэв.  Энэ  анги  Кавказын байлдаанд  оролцохоор  бэлтгэгдэж  байв. Морин  цэргийн  офицер  хүнийг явган  цэрэгт  шилжүүлсэн  нь  маш том  доромжлол  юм.  Тэр  тавдугаар  сарын эхээр   ни йслэлээс  гарч  тавдугаар  сарын сүүлч  хүртэл  москвад  байгаад  зургадугаар  сарын  10  гэхэд   Ставрополь  хүрч, зургадугаар  сарын сүүлч  гэхэд  Кавказд  хүрч  Грозный  хавийн  фронтод  очсон  байлаа. МЮ  Кавказд  хэд  хэдэн  тулалдаанд эр  зоригтой  тулалдаж  цэргийн  командлал нь  түүнийг “Алтан  сэлэм”  зэрэг  шагналд  тодорхойлж  байсан  боловч  Николай  хаан  тэрхүү  тодорхойлолтыг  үзээд   дарга  нарыг  нь  загнаж  шагналаас  хасч  байв. &lt;br&gt;
1840  оны  аравдугаар  сард  МЮ-гийн  “Шүлгүүд”  гэсэн  бяцхан  түүвэр  хэвлэгдсэн  бөгөөд  түүндээ  яруу  найрагч  нэлээд  хатуу  сонголт  хийн  22  шүлэг,  “Иван  васильевич  хааны  тухай  дуулал”,  “Банди”  гэсэн  хоёрхон  найраглалаа  оруулсан  байлаа.  1841  оны  дөрөвдүгээр  сард  амралтаараа  Петербургт  ирсэн боловч, Николай  хаан  нэгэн  газар  болсон  бүжигт  наадам  дээр  Лермонтовыг   олж  харчихаад  48  цагийн дотор  нийслэлийг  орхин  ангируугаа  буюу Кавказруу  явах  тушаалыг өгүүлсэн  юм.  Тийн  тэр  Москвагаар  дамжин  Кавказруу  явах  замдаа   “Прощай,  немытая  Россия...”  гэдэг  шүлгээ  бичиж  нэгэн  танилдаа  өгсөн  бөгөөд  би  удахгүй үхнэ  гэсэн  үгийг  байнгад  хэлж  байжээ.   Ангируугаа  явах  замдаа  Пятигорск  хотод  хуучны  танил  Н.с. Мартыновтой  муудалцан   1841  оны  долдугаар сарын  13-нд  дуэль  хийж,  их  л  учир  битүүлгээр  алагдсан  юм. Орчин  үеийхэн  нь   энэхүү  тулааныг  дуэль биш, урьдаас зохион байгуулсан аллага хэмээн  үздэг  юм. Одоо  ч  энэ  дуэлийн  олон  зүйл  тодорхойгүй  хэвээр  байсаар  байдаг  ажгуу.

{{DEFAULTSORT:Лермонтов, Михаил}}
[[Ангилал:1814 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1841 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>g05aij1qntjguecwfw746mmia61wsdp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Xbox</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100113</id>
    <revision>
      <id>873483</id>
      <parentid>807244</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T08:38:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>О. Батсайхан</username>
        <id>108165</id>
      </contributor>
      <origin>873483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13036" sha1="9f6we983w2qranzdh5x955cs54tp2ym" xml:space="preserve">{{Тоглоомын консол
|Name           = Xbox
|Logo           = [[File:Vectorial Xbox logo.svg|250px|Лого]]
|Bild           = &lt;div style=&quot;padding:20px 0px&quot;&gt;[[File:Xbox console.png|250px|Xbox тоглоомын консол ба Xbox Controller S удирдлага]]&lt;/div&gt;
|Hersteller     = [[Microsoft]]
|Typ            = Суурин [[тоглоомын консол]]
|Generation     = [[Тоглоомын консол|Зургаа дахь үе]]
|EU-VÖ          = 2002 оны 3 сарын 14
|J-VÖ           = 2002 оны 2 сарын 22
|US-VÖ          = 2001 оны 11 сарын 15
|Global-VÖ      =
|CPU            = Intel Pentium III 733&amp;nbsp;МГц
|GPU            = Nvidia NV2A 233&amp;nbsp;МГц
|Medien         = [[DVD-ROM]], [[CD-ROM]], [[Хатуу диск|HDD]], [[Флаш карт|санах ойн карт]]
|Controller     = Xbox Controller, Xbox Controller S, [[зайн удирдлага]]
|Online-Dienst  = [[Xbox Live]]
|Verkauft       = 24 сая гаруй ширхэг&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Xbox_(console)|title=Xbox (console)|website=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;
|Topspiel       = [[Halo 2]]
|Vorgänger      =
|Nachfolger     = [[Xbox 360]]
|Info           =
}}

'''Xbox''' нь [[Microsoft]] компаниас хөгжүүлж, үйлдвэрлэсэн суурин [[тоглоомын консол]] юм. Энэ нь Microsoft компанийн видео тоглоомын зах зээлд гаргасан анхны консол бөгөөд 2001 оны 11 дүгээр сарын 15-нд [[АНУ]]-д, 2002 оны 2 дугаар сарын 22-нд [[Япон]]д, мөн оны 3 дугаар сарын 14-нд [[Европ]]т худалдаанд гарсан. Xbox нь зургаа дахь үеийн тоглоомын консолд багтдаг бөгөөд [[Sony]] компанийн [[PlayStation 2]], [[Nintendo]] компанийн [[GameCube]] болон [[Sega]] компанийн [[Dreamcast]] зэрэг төхөөрөмжүүдтэй өрсөлдөж байв.

Xbox-ийн техник хангамж нь тухайн үеийн [[персонал компьютер]]ын технологид тулгуурласан бөгөөд Intel-ийн процессор, Nvidia-ийн график процессор, дотоод хатуу диск болон Ethernet сүлжээний холболттой байснаараа онцлог байв. Microsoft компани Xbox-ийг хөгжүүлэх төлөвлөгөөгөө 2000 оны 3 дугаар сарын 10-нд албан ёсоор танилцуулжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.microsoft.com/source/2000/03/10/microsoft-unveils-plans-for-xbox/|title=Microsoft Unveils Plans for Xbox|website=Microsoft News Center|date=2000-03-10}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==

=== Хөгжүүлэлт ба нээлт ===

1990-ээд оны сүүлээр Microsoft компани компьютерын тоглоомын салбарт томоохон байр суурь эзэлж байсан боловч суурин тоглоомын консолын зах зээлд өөрийн төхөөрөмжгүй байв. Тус компани DirectX технологи болон компьютерын техник хангамжийн туршлагадаа тулгуурлан тоглоомын зориулалттай шинэ төхөөрөмж бүтээхээр ажиллаж эхэлсэн.

2000 оны 3 дугаар сарын 10-нд [[Билл Гейтс]] Xbox төслийг олон нийтэд танилцуулсан. Төхөөрөмж нь өндөр хүчин чадалтай график боловсруулах систем, интернэт холболт болон тоглоом хөгжүүлэгчдэд зориулсан програм хангамжийн орчинтой байхаар төлөвлөгджээ.

Xbox 2001 оны 11 дүгээр сарын 15-нд Хойд Америкт худалдаанд гарсан. Анхны тоглоомуудын дунд ''[[Halo: Combat Evolved]]'', ''[[Project Gotham Racing]]'', ''[[Dead or Alive 3]]'', ''[[Amped: Freestyle Snowboarding]]'' болон ''[[Oddworld: Munch's Oddysee]]'' багтаж байв.

''Halo: Combat Evolved'' нь Xbox-ийн хамгийн танигдсан тоглоомуудын нэг болж, консолын борлуулалт болон Microsoft-ийн тоглоомын брэндийг хөгжүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.

=== Зах зээлд гарсан нь ===

Xbox 2002 оны 2 дугаар сарын 22-нд Японд, 2002 оны 3 дугаар сарын 14-нд Европт худалдаанд гарсан. Гэвч Японы зах зээлд PlayStation 2 болон Nintendo-ийн төхөөрөмжүүд хүчтэй өрсөлдөгч хэвээр байв.

Хойд Америкт Xbox харьцангуй сайн байр суурь эзэлж, ялангуяа тулаант тоглоом, спортын тоглоом болон интернэтээр олон тоглогчтой тоглох боломжийг сонирхдог хэрэглэгчдийн дунд түгээмэл болсон.

2005 онд Microsoft дараагийн үеийн төхөөрөмж болох [[Xbox 360]]-ийг танилцуулж, улмаар анхны Xbox-ийн үйлдвэрлэл, борлуулалтыг аажмаар зогсоосон.

== Техник хангамж ==

Xbox нь тухайн үеийн персонал компьютерын архитектуртай төстэй бүтэцтэй байв. Microsoft компани төхөөрөмжийн процессор, график боловсруулах систем, санах ой болон хатуу дискийг нэгтгэн тоглоомын зориулалттай платформ бүтээжээ.

* '''Төв процессор (CPU):''' 733 МГц давтамжтай Intel Pentium III суурьтай процессор.
* '''График процессор (GPU):''' Nvidia NV2A, 233 МГц давтамжтай.
* '''Санах ой:''' 64 МБ нэгдсэн системийн санах ой.
* '''Дотоод хадгалалт:''' 8 ГБ багтаамжтай хатуу диск.
* '''Оптик хөтөч:''' DVD-ROM болон CD-ROM.
* '''Сүлжээний холболт:''' 10/100 Мбит/сек Ethernet.
* '''Удирдлага:''' Эхний том хэмжээтэй Xbox Controller болон дараа нь гарсан Xbox Controller S.
* '''Аудио систем:''' Олон сувгийн гурван хэмжээст дуу боловсруулах боломжтой.

Xbox нь дотоод хатуу дисктэйгээрээ тухайн үеийн олон консолуудаас ялгарч байв. Хатуу диск нь тоглоомын хадгалсан өгөгдөл, хэрэглэгчийн тохиргоо болон зарим тоглоомын нэмэлт мэдээллийг хадгалах боломж олгосон.

Мөн төхөөрөмжид Ethernet холболт суурилуулсан нь онлайн тоглоомын үйлчилгээг хөгжүүлэхэд чухал үндэс болсон юм.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.microsoft.com/source/2000/03/10/microsoft-unveils-plans-for-xbox/|title=Microsoft Unveils Plans for Xbox|website=Microsoft News Center}}&lt;/ref&gt;

== Програм хангамж ба тоглоомууд ==

Xbox-ийн тоглоомын сан нь тулаант, адал явдалт, спорт, уралдаан, дүрд тоглох болон буудлагын төрлийн олон бүтээлийг багтаадаг. Тус консолд зориулсан тоглоомуудын зарим нь тухайн үеийн видео тоглоомын салбарт томоохон амжилт гаргажээ.

=== Онцлох тоглоомууд ===

* ''[[Halo: Combat Evolved]]'' — Bungie-ийн хөгжүүлсэн, шинжлэх ухааны уран зөгнөлт буудлагын тоглоом.
* ''[[Halo 2]]'' — 2004 онд гарсан, онлайн олон тоглогчийн горимоороо алдартай үргэлжлэл.
* ''[[Fable (2004 оны видео тоглоом)|Fable]]'' — Lionhead Studios-ийн бүтээсэн дүрд тоглох тоглоом.
* ''[[Forza Motorsport (2005 оны видео тоглоом)|Forza Motorsport]]'' — автомашины уралдааны симулятор.
* ''[[Star Wars: Knights of the Old Republic]]'' — Star Wars ертөнцөд өрнөх дүрд тоглох тоглоом.
* ''[[Ninja Gaiden (2004 оны видео тоглоом)|Ninja Gaiden]]'' — тулаант адал явдалт тоглоом.
* ''[[Project Gotham Racing 2]]'' — уралдааны тоглоом.
* ''[[Grand Theft Auto: San Andreas]]'' — нээлттэй ертөнц бүхий адал явдалт тоглоом.

Эдгээр бүтээл нь Xbox-ийн тоглоомын санг баяжуулж, консолын онцлогийг хэрэглэгчдэд таниулахад хувь нэмэр оруулсан.

== Xbox Live ==

[[Xbox Live]] нь Microsoft компанийн Xbox консолд зориулсан онлайн үйлчилгээ юм. Үйлчилгээ нь 2002 онд нэвтэрч, хэрэглэгчдэд интернэтээр дамжуулан бусад тоглогчтой тоглох боломж олгосон.

Xbox Live нь онлайн тоглолт, хэрэглэгчийн профайл, найзуудын жагсаалт, дуут харилцаа болон бусад сүлжээний боломжийг дэмждэг байв. ''Halo 2'' зэрэг тоглоом нь уг үйлчилгээг өргөн хүрээнд ашиглахад чухал нөлөө үзүүлсэн.

Xbox Live нь дараагийн үеийн Xbox 360 болон түүнээс хойших төхөөрөмжүүдийн онлайн үйлчилгээний хөгжилд суурь болсон.

== Борлуулалт ба зах зээлийн үр дүн ==

2006 оны 5 дугаар сар гэхэд анхны Xbox дэлхий даяар 24 сая гаруй ширхэг борлогдсон гэж мэдээлэгдэж байв.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.microsoft.com/source/2006/05/09/bill-gates-declares-10-million-unit-head-start-for-xbox-360-and-outlines-future-of-interactive-entertainment/|title=Bill Gates Declares 10 Million-Unit Head Start for Xbox 360|website=Microsoft News Center|date=2006-05-09}}&lt;/ref&gt;

Хэдийгээр Xbox нь PlayStation 2-ын дэлхийн нийт борлуулалтаас доогуур үзүүлэлттэй байсан ч Microsoft компанид тоглоомын консолын зах зээлд тогтвортой байр суурь эзлэх боломж олгосон. Тус төхөөрөмжийн амжилт нь Xbox брэндийг хөгжүүлж, Xbox 360 болон дараагийн үеийн консолуудыг гаргах үндэс болсон.

== Үйлдвэрлэл зогссон нь ==

Xbox 360 2005 оны 11 дүгээр сард худалдаанд гарснаар Microsoft компани дараагийн үеийн консолдоо анхаарлаа төвлөрүүлж эхэлсэн. Анхны Xbox-ийн үйлдвэрлэл, борлуулалт улс орон бүрд өөр өөр хугацаанд зогссон бөгөөд 2000-аад оны сүүл гэхэд уг төхөөрөмж шинэ бүтээгдэхүүний зах зээлээс үндсэндээ гарсан байв.

Гэсэн хэдий ч анхны Xbox-ийн тоглоомууд, техник хангамж болон онлайн тоглоомын түүхэн дэх үүрэг нь видео тоглоомын соёлд нөлөөгөө хадгалсаар байна.

== Цахим холбоос ==

{{Commonscat|Xbox}}
* [https://www.xbox.com/ Xbox-ийн албан ёсны цахим хуудас]
* [https://news.microsoft.com/source/2000/03/10/microsoft-unveils-plans-for-xbox/ Microsoft-ийн Xbox төслийг танилцуулсан мэдээ]
* [https://news.microsoft.com/source/2006/05/09/bill-gates-declares-10-million-unit-head-start-for-xbox-360-and-outlines-future-of-interactive-entertainment/ Xbox 360-ийн нээлтийн тухай Microsoft-ийн мэдээ]

== Эшлэл ==

&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Xbox| ]]
[[Ангилал:Microsoft техник хангамж]]
[[Ангилал:Тоглоомын консол]]
[[Ангилал:Зургаа дахь үеийн тоглоомын консол]]
[[Ангилал:2001 онд танилцуулагдсан бүтээгдэхүүн]]</text>
      <sha1>9f6we983w2qranzdh5x955cs54tp2ym</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103626</id>
    <revision>
      <id>873407</id>
      <parentid>839545</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T13:39:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10789" sha1="6kgzmy0mg84d6s690i6bt543hae1wam" xml:space="preserve">'''Бэсүд''' овогтой '''Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр''' (1976 оны 11 сарын 5-нд төрсөн) -2024 оны 7-р сараас Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн бөгөөд Засгийн газрын гишүүн, Боловсролын сайд

==Боловсрол==
* 1994 он - Нийслэлийн Ерөнхий боловсролын 13 дугаар сургууль
* 2000 он - [[Монгол Улсын Их Сургууль]], Олон улсын харилцааны бакалавр
* 2007 он - Японы Киотогийн Их Сургууль, Эрх зүйн магистр
* 2015 он - [[Монгол Улсын Их Сургууль]], Олон улс судлалын доктор

==Ажлын туршлага==
* 2000-2002 онд - Байгаль орчны яам, Хамтын ажиллагааны хэлтэст мэргэжилтэн
* 2002-2004 онд - Байгаль орчны сайдын туслах
* 2002-2004 онд - Японы Экологийн сан, Монгол дахь төлөөлөгчийн газрын дарга
* 2009-2011 онд - Үндэсний хөгжил, шинэтгэлийн хороо, Шинэтгэлийн бодлогын газарт мэргэжилтэн
* 2011.01 - 2011.09 онд - Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам, Аялал жуулчлалын газрын орлогч дарга
* 2011.09 - 2012.11 онд - Токиогийн гадаад судлалын их сургуульд судлаач
* 2012.11 - 2020.02 онд - Ерөнхий Боловсролын [[Шинэ Монгол Ерөнхий Боловсролын сургууль|Шинэ Монгол сургуулийн]] захирал
* 2020.08 - 2023.11 онд - ХҮН намын Нийслэлийн намын хорооны дарга
* 2020.10 - 2024.07 онд - Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын төлөөлөгч, Хүний хөгжлийн хорооны дарга
* 2024.07 сараас Монгол Улсын Улсын Их Хурлын гишүүн, Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Боловсролын сайд

==Улс төрд==
П.Наранбаяр 2020 оны 1-р сард улс төрд орж, Хөдөлмөрийн Үндэсний Намын (ХҮН) бодлого хариуцсан нарийн бичгийн даргаар томилогдов. Улмаар [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны УИХ-ын сонгуульд]] Баянзүрх дүүргийн 2 мандаттай 22-р тойрогт &quot;Зөв хүн, электорат&quot; эвслээс нэр дэвшиж 23,479 санал буюу 28,7%-ийн санал авсан ч нийт дүнгээр 3-рт орсноор (2 мандаттай тойрогт маш бага саналын зөрүүгээр ялагдсан) сонгогдож чадаагүй&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://gogo.mn/УИХ-сонгууль-2020/Нэр-дэвшигчид/politician/r/39/916-НАРАНБАЯР |title=Archive copy |access-date=2020-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805050447/https://gogo.mn/%D0%A3%D0%98%D0%A5-%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%BB%D1%8C-2020/%D0%9D%D1%8D%D1%80-%D0%B4%D1%8D%D0%B2%D1%88%D0%B8%D0%B3%D1%87%D0%B8%D0%B4/politician/r/39/916-%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%9D%D0%91%D0%90%D0%AF%D0%A0 |archive-date=2024-08-05 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Сонгуулийн дараа, мөрийн хөтөлбөртөө тусгасан &quot;Сайн сургуулийг таны дэргэд&quot; ТББ-ыг үүсгэн байгуулсан.

2024 оны УИХ-ын сонгуулийн 8-р тойрогт ХҮН намаас нэр дэвшиж сонгогдсон. 2024 оны 07 дугаар сарын 10-ны өдрийн Анхдугаар чуулганы нэгдсэн хуралдаанд Монгол Улсын 33 дахь [http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%9E%D1%8E%D1%83%D0%BD-%D0%AD%D1%80%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%8D Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ] Улсын Их Хурлын ээлжит сонгуульд дэвшүүлсэн мөрийн хөтөлбөрөө хамтран хэрэгжүүлэхээр парламентад хамгийн олон суудал авсан гурван нам буюу Монгол Ардын нам, Ардчилсан нам, ХҮН намын хооронд 2024-2028 онд хамтран ажиллах Санамж бичгийг байгуулсанаар Боловсролын сайдаар томилогдон ажиллаж байна. 

==Гавьяа, шагнал==

* 2004 он - Байгаль орчны тэргүүний ажилтан
* 2009 он - Санхүүгийн зохицуулах хорооны хүндэт жуух бичиг
* 2015 он - Япон улсын Элчин сайдын өргөмжлөл
* 2017 он - “Алтан гадас” одон

==Бүтээл==

===Төрийн захиргааны чиглэлээр===

# Монголын төрийн захиргааны тогтолцооны олон улсын харьцуулалт - Японы хаалттай дэвших системтэй харьцуулах нь, Киото Их Сургуулийн Эрх зүйн тэнхимийн эмхтгэл, (япон хэлээр), 2007 он
# Монголын төрийн захиргааны мерит тогтолцоог Японы хаалттай дэвших системтэй харьцуулах нь, Япон судлал сэтгүүл №1, (япон хэлээр), 2007 он
# Японы төрийн албаны зарим онцлогийн тухай、Япон судлал сэтгүүл №2, 2008 он
# Хөгжлийн бодлого төлөвлөлтийн зарим асуудал- Японы жишээтэй харьцуулсан нь, Япон судлал сэтгүүл № 2, 2010 он
# Төрийн захиргаан дахь хүнд суртлыг бууруулах нь, Шударга ёс сэтгүүл №2, 2010 он
# Монгол дахь нутгийн удирдлага, Шаньси Их сургуулийн улс төр, захиргааны факультетын өгүүллийн эмхтгэл, (япон хэлээр), 2010 он
# Ард нийтийн санал асуулга ба Монгол Улсын Үндсэн хууль, Б. Чимидийн нэрэмжит эрдэм шинжилгээний шилдэг илтгэлийн уралдаанд түрүүлсэн өгүүлэл, 2011 оны 1 сарын 12
# Ардчиллын дараахи Монгол дахь нутгийн удирдлага, Яманаши гакүин их сургуулийн төрийн захиргаа судлалын факультетын өгүүллийн эмхтгэл, (япон хэлээр), 2011 он
# “Монголын төрийн албаны тогтолцоо” Зүүн Азийн төрийн албаны тогтолцоо, Хоосэй их сургууль, (япон хэлээр), 2013 он
# “Нармай Монголын үзлийн тухайд судлаачийн бодол”, ХХ ЗУУНЫ МОНГОЛ: түүх, соёл, геополитик, гадаад харилцааны тулгамдсан асуудлууд өгүүллийн эмхэтгэл, 2017 он

===Олон улсын харилцааны чиглэлээр===

# Зүүн Азийн хамтаар цэцэглэн хөгжих хүрээ бодлогын тухай, Япон судлал сэтгүүл №3, 2009 он
# Мэйжигийн үеийн Японы гадаад бодлогын номлолын тухай, Япон судлалын өгүүллийн эмхтгэл, 2009 он
# Японы эдийн засгийн товч түүх, өнөөгийн байдал, Ниппон ньюс сонин, 2010 оны 3-5 сарын дугаар №55
# Зүүн Азийн бүсчлэлийн үзэл баримтлалыг олон улсын харилцааны онолын үүднээс авч үзэх нь (докторын бүтээл), 2015 он

===Байгаль орчин===

# Нишикава Масатака нарын эмхтгэл, Шар шороо, Коконшёин 2009, (Монголын хуурай бүс нутаг бүлгийг хариуцан бичсэн), (япон хэлээр), 2009 он

===Орчуулга болон бусад===

# [[Инамори Казүо]] “Амжилтад хүргэх гал эрмэлзэл” (хамтарсан орчуулга, редактор), 2006 он
# ЭМОС клуб, Япон хөтөч, (хамтран зохиогч, редактор), 2007 он
# Үмэсао Тадао, Могол угсаатныг сурвалжилсан нь, Инжинаш хэвлэлийн газар, 2011 он
# Окада Хидэхиро, Дэлхийн түүх мэндэлсэн нь, Инжинаш хэвлэлийн газар, 2012, 2017, 2018 он
# С.W. Николь, Цагаан буга, Хаан принтинг, 2012 он
# С.W. Николь, Салхи зүсэлсэн хөвгүүн, Улаанбаатар хэвлэлийн газар, 2012 он
# Мори Оогай, Зэрлэг галуу, Улаанбаатар хэвлэлийн газар, 2012 он (2020 онд дахин хэвлэсэн)
# Д.Нацагдорж, Хуучин хүү, “Орчуулга зүй” сэтгүүл, УБ., 2014 он, №3 (япон хэлнээ)
# ЭМОС клуб, Ном унших ном, (орчуулагч, редактор), 2015 он
# Окада Хидэхиро, “Энх-Амгалан хааны захидлууд” Соёмбо принтинг хэвлэлийн газар, 2018 он
# Окада Хидэхиро, “Чингис хаан, түүний үр сад”, Соёмбо принтинг хэвлэлийн газар, 2019 он
# Икэда Норихико, “Евразийн том тоглоомын 150 жил алслагдсан улсын геополитик”, Соёмбо принтинг хэвлэлийн газар, 2019 он
# ЭМОС клуб, Сурахад суралцах нь, 2019 он
# “Нүсэр бус төсөр”, 2020 он
# “Зүймэл”, 2022 он
# “Японы Мэйжигийн үеийн гадаад бодлого”, 2023 он

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Наранбаяр, Пүрэвсүрэнгийн}}
[[Ангилал:1976 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]</text>
      <sha1>6kgzmy0mg84d6s690i6bt543hae1wam</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хайфа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105908</id>
    <revision>
      <id>873420</id>
      <parentid>873078</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T17:05:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74559" sha1="6hwwxvun0zrckf9mx2lib2onfu9s7c8" xml:space="preserve">{{Short description|Хойд Израилын хот}}
{{Инфобокс суурин
| name                     = Хайфа
| native_name              = {{native name|he|חיפה|italics=off}}&lt;br /&gt;{{native name|ar|حيفا|italics=off}}
| settlement_type          = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] 
| image_skyline            = {{Multiple image
  | perrow = 1/3/2/2
  | border = infobox
  | total_width = 300
  | caption_align = center
  | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg
  | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот
  | image2 = SailTower.jpg
  | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]]
  | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg
  | caption3 = [[Хайфагийн театр]]
  | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg
  | caption4 = [[IEC Tower]]
  | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg
  | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]]
  | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg
  | caption6 = [[Бат-Галим]]
  | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg
  | caption7 = [[Адар]]
  | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg
  | caption8 = [[Стелла Марис хийд]]
}}
| image_flag               = Flag of Haifa.svg
| image_blank_emblem       = [[File:Haifa coa.svg|60px]]
| blank_emblem_type        = Сүлд
| image_map                = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg
| mapsize                  = 250px
| map_caption              = Хайфагийн газрын зураг
| pushpin_map_alt          =
| pushpin_map              = Израил умард хайфа#Израил
| pushpin_mapsize          =
| pushpin_label_position   = left
| pushpin_map_caption      = Израил дахь байршил
| coordinates              = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}}
|subdivision_type          = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]]
|subdivision_name          = {{ISR}}
|subdivision_type1         = [[Израилын тойргууд|Тойрог]]
|subdivision_name1         = [[Хайфа тойрог|Хайфа]]
|subdivision_type2         = Дэд тойрог
|subdivision_name2         = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]]
| established_title        = Байгуулагдсан
| established_date         = МЭ 1-р зуун
|government_type           = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]]
|governing_body            = Хайфа хотын захиргаа
| leader_title             = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]]
| leader_name              = [[Йона Яхав]]
| unit_pref                = metric
| area_total_dunam         = {{formatnum:63666|R}}
| population_footnotes     = {{Israel populations|reference}}
| population_total         = {{Israel populations|Haifa}}
| population_urban         = 600,000
| population_metro         = 1,050,000
| population_as_of         = {{Israel populations|Year}}
| population_density_km2   = auto
| population_demonym       = Хайфачууд
| demographics_type1       = Угсаатан
| demographics1_footnotes  = {{Israel populations|reference}}
|  demographics1_title1    = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]]
|  demographics1_info1     = 73.1%
|  demographics1_title2    = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]]
|  demographics1_info2     = 12.1%
|  demographics1_title3    = Бусад
|  demographics1_info3     = 14.8%
| timezone1           = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]]
| utc_offset1         = +2
| timezone1_DST       = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]]
| utc_offset1_DST     = +3
| website                  = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}}
}}

'''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].&lt;ref name=&quot;CBS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог.

Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. 

Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.&lt;ref name=&quot;Judaica&quot;&gt;[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139&lt;/ref&gt; МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. 

Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}&lt;/ref&gt; 

== Нэрний гарал үүсэл ==
Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}&lt;/ref&gt; 

== Түүх ==

=== Османчуудын ноёрхол ===
[[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг.  [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон.

[[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв.

[[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&amp;pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}&lt;/ref&gt; Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв.

[[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов.   [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;modern&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.&lt;ref&gt;Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)&lt;/ref&gt;

Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв.

[[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]]
[[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]]
Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ.

[[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан.
[[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]]

=== Британийн мандат ===
[[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. 

Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&amp;pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}&lt;/ref&gt;  [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв.  [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.&lt;ref&gt;Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census1922&quot;&gt;Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]&lt;/ref&gt; [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}&lt;/ref&gt;

Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.&lt;ref&gt;Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press&lt;/ref&gt;

[[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]]

=== 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн ===
[[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.&lt;ref&gt;[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137&lt;/ref&gt;

[[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.&lt;ref&gt;{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}&lt;/ref&gt; Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.&lt;ref&gt;Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.&lt;/ref&gt; 

Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв.

Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.&lt;ref&gt;Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: &quot;Nor is there any evidence that a &quot;massacre&quot; took place in the town.&quot;&lt;/ref&gt; 
[[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]]

=== Израил улс ===
[[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. 

[[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.&lt;ref name=&quot;Johal&quot;&gt;{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}&lt;/ref&gt;

[[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}&lt;/ref&gt; 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Хүн ам ==
{{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}}
Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.&lt;ref name=&quot;Stats2003&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.&lt;ref&gt;Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}&lt;/ref&gt;

1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.&lt;ref name=&quot;demo&quot;&gt;{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}&lt;/ref&gt;

[[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.&lt;ref name=&quot;globes&quot;&gt;{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}&lt;/ref&gt;

== Газар зүй ==
Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}&lt;/ref&gt; [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.&lt;ref name=&quot;tiers&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}&lt;/ref&gt; Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}&lt;/ref&gt;{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}}

== Уур амьсгал ==
Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html |wayback=20070609040644 |text=Israel |archiv-bot=2026-10-15 17:05:03 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм.

{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010)
|metric first=yes
|single line=yes
|Jan record high C=27.0
|Feb record high C=30.4
|Mar record high C=38.0
|Apr record high C=42.5
|May record high C=44.6
|Jun record high C=43.5
|Jul record high C=37.8
|Aug record high C=37.8
|Sep record high C=41.8
|Oct record high C=41.4
|Nov record high C=36.0
|Dec record high C=31.5
|Jan avg record high C=22.6
|Feb avg record high C=25.0
|Mar avg record high C=29.9
|Apr avg record high C=35.5
|May avg record high C=36.2
|Jun avg record high C=34.6
|Jul avg record high C=35.2
|Aug avg record high C=34.1
|Sep avg record high C=34.7
|Oct avg record high C=35.4
|Nov avg record high C=30.3
|Dec avg record high C=24.7
|year avg record high C=
|Jan high C=17.8
|Feb high C=18.6
|Mar high C=20.9
|Apr high C=23.8
|May high C=26.5
|Jun high C=29.5
|Jul high C=31.6
|Aug high C=31.6
|Sep high C=30.2
|Oct high C=27.9
|Nov high C=24.4
|Dec high C=19.8
|year high C=
|Jan mean C=13.9
|Feb mean C=14.4
|Mar mean C=16.5
|Apr mean C=19.4
|May mean C=22.4
|Jun mean C=25.7
|Jul mean C=28.0
|Aug mean C=28.4
|Sep mean C=26.7
|Oct mean C=23.7
|Nov mean C=19.8
|Dec mean C=15.8
|year mean C=
|Jan low C=10.0
|Feb low C=10.2
|Mar low C=12.1
|Apr low C=14.8
|May low C=18.2
|Jun low C=21.9
|Jul low C=24.4
|Aug low C=25.1
|Sep low C=23.2
|Oct low C=19.5
|Nov low C=15.1
|Dec low C=11.8
|year low C=15.9
|Jan avg record low C=5.4
|Feb avg record low C=6.1
|Mar avg record low C=7.6
|Apr avg record low C=9.5
|May avg record low C=13.7
|Jun avg record low C=18.4
|Jul avg record low C=21.7
|Aug avg record low C=22.7
|Sep avg record low C=19.5
|Oct avg record low C=14.8
|Nov avg record low C=9.9
|Dec avg record low C=7.3
|year avg record low C=
|Jan record low C=-1.6
|Feb record low C=-3.5
|Mar record low C=2.0
|Apr record low C=4.3
|May record low C=9.6
|Jun record low C=13.0
|Jul record low C=17.0
|Aug record low C=17.9
|Sep record low C=14.2
|Oct record low C=8.5
|Nov record low C=5.0
|Dec record low C=0.2
|year record low C=
|rain colour=green
|Jan rain mm=124.9
|Feb rain mm=95.2
|Mar rain mm=52.8
|Apr rain mm=23.6
|May rain mm=2.7
|Jun rain mm=0.1
|Jul rain mm=0.0
|Aug rain mm=0.0
|Sep rain mm=1.2
|Oct rain mm=28.0
|Nov rain mm=77.8
|Dec rain mm=135.5
|unit rain days=0.1 мм
|Jan rain days=13.9
|Feb rain days=11.7
|Mar rain days=8.6
|Apr rain days=3.6
|May rain days=1.4
|Jun rain days=0.1
|Jul rain days=0.1
|Aug rain days=0
|Sep rain days=0.8
|Oct rain days=3.9
|Nov rain days=8.0
|Dec rain days=11.8
|source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''&lt;ref name=IMS&gt;{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Rain&gt;{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}&lt;/ref&gt;
}}

== Эдийн засаг ==
[[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]]
[[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]]
Израилын &quot;Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг&quot; гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Tel Aviv: &quot;Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays&quot;|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.&lt;ref name=&quot;foundation&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com|archive-date=11 Зургадугаар сар 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611073309/https://www.emporis.com/buildings/227526/haifa-oil-refinery-cooling-towers-haifa-israel|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.&lt;ref name=&quot;Monocle&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}&lt;/ref&gt;

[[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}&lt;/ref&gt; Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.&lt;ref name=&quot;hotels&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}&lt;/ref&gt; 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&amp;fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}&lt;/ref&gt;

=== Аялал жуулчлал ===
[[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.&lt;ref name=&quot;tourism&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.&lt;ref name=&quot;leisure&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}&lt;/ref&gt; Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}&lt;/ref&gt; [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Урлаг ба соёл ==
[[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]]
[[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]]
Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.&lt;ref name=&quot;culture&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture &amp; Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}&lt;/ref&gt; Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн &quot;Едиот Хайфа&quot; сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок &amp; блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ.

=== Музей ===
[[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]]
Хайфа нь арав гаруй музейтэй.&lt;ref name=&quot;museums&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}&lt;/ref&gt; Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн  амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг.

== Засгийн газар ==
[[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.&lt;ref name=&quot;govt&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&amp;q=haifa+municipality&amp;pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}&lt;/ref&gt;

Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. 

Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.&lt;ref name=&quot;council&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}&lt;/ref&gt; [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.&lt;ref name=&quot;councillors&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}&lt;/ref&gt;

=== Хотын дарга нар ===
[[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]]
{{Div col}}
* [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77)
* [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81)
* [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84)
* [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903)
* [[Джамиль Садик]] (1904–10)
* [[Рифат аль-Салах]] (1910–11)
* [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13)
* [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27)
* [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40)
* [[Шабтай Леви]] (1940–51)
* [[Абба Хуши]] (1951–1969)
* [[Моше Флиманн]] (1969–1973)
* [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975)
* [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978)
* [[Ари Гурель]] (1978–1993)
* [[Амрам Мицна]] (1993–2003)
* [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003)
* [[Йона Яхав]] (2003–2018)
* [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024)
* [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе)
 {{Div col end}}

== Эмнэлгийн байгууламж ==
[[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]]
[[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]]
Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}&lt;/ref&gt; Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}&lt;/ref&gt; Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}&lt;/ref&gt;

== Боловсрол ==
Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг.

[[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.&lt;ref name=&quot;edu&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Тээвэр ==

=== Нийтийн тээвэр ===
[[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]]
Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг.

Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг:

* Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд
* Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал

Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг.
[[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]]
Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно.

Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм.
[[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]]
Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ.

=== Агаар болон далайн тээвэр ===
[[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг.

=== Зам ===
Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}&lt;/ref&gt;

== Спорт ==
[[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]]
Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. 

Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн.

Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан.

== Ах дүү хотууд ==
Одоогийн байдлаар:&lt;ref&gt;{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он
* {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он
* {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он
* {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он
*{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он
* {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны
* {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он
* {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он
* {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он
* {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он
* {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] 
* {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он
* {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он
* {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он

== Зургийн цомог ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot; perrow=&quot;6&quot;&gt;
Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, &quot;Каньон Азриели Хайфа&quot; худалдааны төв, Конгрессийн төв.
Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус
Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг
Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам
Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв
Файл:Метронит..jpg|Метронит
Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв
Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв
Файл:Karmelit.jpg|Кармелит
Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил
Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал
Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт
Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан
Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж
Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац»
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Haifa|Хайфа}}
{{Wikinews|Haifa|Хайфа}}
{{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}}

== Эшлэл ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;
{{Израилын хот}}
{{Хайфа тойрог}}

[[Ангилал:Хайфа| ]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]]
[[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]]
[[Ангилал:Хайфа тойрог]]
[[Ангилал:Израилын хот]]</text>
      <sha1>6hwwxvun0zrckf9mx2lib2onfu9s7c8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фигаро сонин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114652</id>
    <revision>
      <id>873450</id>
      <parentid>831853</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T02:55:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>873450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7801" sha1="08u8m8isf1mxwvximz30okavzubi932" xml:space="preserve">[[Файл:Figaro 4 aout 1914.jpg|thumb|1914 оны дугаар]]
'''Лё Фигаро''' ([[Франц хэл|франц.]] '''''Le Figaro''''') бол 1826 онд байгуулагдсан Францын хамгийн эртний өдөр тумын хэвлэмэл сонин юм. Le Figaro нь [[Ле Монд (сонин)|Le Monde]] болон (бага хэмжээгээр) [[Либерасион сонин|Libération]]-тай хамт Францын түүхэн дэх хамгийн нэр хүндтэй сонин гэж тооцогддог. Le Figaro нь Le Monde-ийн дараа улсын хэмжээнд хоёр дахь том үндэсний сонин юм. 

Сонины нэрийг [[Пьер Бөмаршэ]]-гийн жүжгийн баатар болох Фигарод зориулж өгсөн ажээ.  Тэрхүү [[Фигарогийн хурим]] жүжгээс “Шүүмжлэх эрх чөлөөгүй газар ямар ч магтаал үнэ цэнгүй байдаг” ([[Франц хэл|франц]]. ''Sans la liberté de blâmer, il n’est point d'éloge flatteur'') гэх үгийг тус сонины уриа болгосон юм. 

Тус сонины редакцийн байр суурь нь төвийн баруун жигүүрийн үзэлтэй бөгөөд [[Эмиль Зола]], [[Анатоль Франс]], [[Марсел Пруст]], [[Франсуа Мориак]], мөн [[Раймонд Арон]] зэрэг нэр хүндтэй зохиолчдын бүтээлүүдийг нийтэлсэн. 

== Түүх ==
[[Файл:Le Figaro logo.png|thumb|&quot;Лё Фигаро&quot; сонин. |364x364px]]

1854 оны 4 дүгээр сар хүртэл сонин тогтмол бус бөгөөд 4 хуудастай жижиг форматаар хошин шогийн агууллагтай гардаг байжээ. Анхны редакторууд бол: 

* Феликс Дэвин;
* Леон Гозлан;
* Огюст Жал;
* Жюль Жанен;
* Альфонс Карр;
* Нестор Рокплан;
* [[Жорж Санд]];
* Жюль Сандо нар байсан.

1854 онд Ипполит де Вильмесан уг хэвлэлийг худалдан авч, сэргээн босгох гэж хэдэн арван удаа оролдсон байна. Парисын амьдралаас хамгийн дуулиан шуугиантай, сонин өнгө аястай бүх зүйлийг нийтэлж, хамгийн хөгжилтэй танилцуулга хийснээр хэвлэл амжилт олж, долоо хоног тутмын сэтгүүлээс том сонин болж өссөн . 1866 онд Le Figaro өдөр тутмын сонин болжээ. 1866 оны 11-р сарын 16-нд гарсан анхны өдөр тутмын дугаар нь 56,000 хувь борлогдсон нь Францын бусад сониноос хамгийн өндөр борлуулалттай сонин болжээ.  

1975 онд Le Figaro сониныг Роберт Херсантын &quot;Socpresse&quot; худалдаж авсан. 1999 онд &quot;The ​​Carlyle Group&quot; тус сонины 40%-ийн хувьцааг эзэмшиж, дараа нь 2002 оны 3-р сард зарсан. 2004 оны 3-р сараас хойш Le Figaro сониныг консерватив үзэлтэй бизнесмэн, улс төрч [[Серж Дассо]] хянаж байгаа бөгөөд тэрээр Dassault Aviation нисэх онгоц үйлдвэрлэгч компанийг удирддаг гэдгээрээ алдартай бөгөөд уг компанийг өөрийн эцэг, үүсгэн байгуулагч Марсель Дассолтоос (1892–1986) өвлөн авсан юм. Dassault нь хэвлэл мэдээллийн охин компани болох Groupe Figaro-гоор дамжуулан тус сонины 80%-ийг эзэмшдэг. 

2005 онд 340 мянга орчим хувь хэвлэгдэж байсан. 

== Орчин үе ==
Тус сонин нь одоогийн Францын Засгийн газар болон баруун-төвийн намуудын албан ёсны үзэл бодлыг тусгадаг гэж үздэг. Ийм ч учраас Le Figaro сонинг &quot;зүүн&quot; хэвлэлүүд ихэд шүүмжилдэг байна.

2004 оны байдлаар тус сонин нь Францын нисэхийн '''Dassault Aviation''' корпорацийн тэргүүн консерватив улстөрч, тэрбумтан [[Серж Дассо]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Serge Dassault'', 1925—2018)- гийн хяналтад байсан. Радио ярилцлагадаа Дассо &quot;Сонинууд эрүүл санаа бодол сурталчлах ёстой&quot; гэж хэлсэн байдаг.

Сонины онлайн хувилбар 2006 онд гарсан. Хэвлэлийн уншигчид нь нийгмийн дунд анги, ахлах ажилтнууд, жижиг бизнес эрхлэгчдийн төлөөллөөс бүрддэг. Уншигчдынхаа сонирхлыг харгалзан тус хэвлэл нь улс орны олон нийтийн болон соёлын амьдралд болж буй үйл явдлыг сурвалжлахад илүү анхаардаг байна.

=== Цахим хувилбар ===
Онлайн сонины хаяг 1999 оноос хойш '''lefigaro.fr''' байна.

2010 оны 1-р сард lefigaro.fr нь захиалагчдад зориулсан функцуудыг нэвтрүүлсэн. Архивлагдсан нийтлэлүүдэд төлбөртэй хандах боломжтой болсон. 2011 оны 9-р сард тус сонин онлайн &quot;дарс&quot;-ны сэтгүүл нээжээ. 2014 оны 2-р сард мэтгэлцээн, санаа бодлын талбар болох &quot;FigaroVox&quot; нээгдсэн.

2008 онд Le Figaro нь Nielsen Médiamétrie/NetRatings-ийн нийтэлсэн интернетийн үзэгчдийн мэдээллийн дагуу интернетийн тэргүүлэгч мэдээллийн сайт болжээ. 2011 оны 11-р сарын 17-нд тус сайт 2011 оны Мобайл Интернетийн Цом шагнал гардуулах ёслолд хоёр дахь удаагаа &quot;Шилдэг Мобайл Медиа&quot; цол хүртсэн. 2013 онд Францын тэргүүлэгч Францын онлайн хэвлэлийн сайтаар шалгарсан хэвээр байв. Мөн оны 11-р сард Францын мэдээллийн вэбсайтад 11 сая өвөрмөц зочин хандсан амжилтыг эвджээ.

Цахим захиалагчдын тоо хурдацтай өсөж 2017 онд Le Figaro сонин 80,000 цахим захиалагчтай байсан бөгөөд хэвлэмэл болон цахим хэвлэлийн 70,000 захиалагчтай байв. 2019 онд Францын хамгийн их зочилсон 50 сайтын нэг байсан бөгөөд 130,000 цахим захиалагчтай болсон байв. 2020 оны 11-р сард вэбсайтын захиалагчдын тоо 200,000 болсон нь түүхэн дээд амжилт юм.

== Цахим холбоос ==
* [https://www.lefigaro.fr/ Албан ёсны хуудас]

[[Ангилал:Францын сонин]]
[[Ангилал:Франц хэлээрх өдөр тутмын сонин]]
[[Ангилал:1826 онд анх хэвлэгдсэн]]</text>
      <sha1>08u8m8isf1mxwvximz30okavzubi932</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нобелийн энхтайвны шагнал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120063</id>
    <revision>
      <id>873488</id>
      <parentid>724704</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T11:18:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>873488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15493" sha1="sg22pjlzwrv90idjuoj3ydpzj3n7dev" xml:space="preserve">'''Нобелийн энхтайвны шагнал''' нь [[Осло]] дахь Нобелийн хорооноос энхтайвны үйлсэд гарамгай хувь нэмэр оруулсан хувь хүн, байгууллагад жил бүр олгодог шагнал юм. 1901 оноос хойш уг шагналыг олгож эхэлсэн байна. 

Нобелийн сангийн дүрмийн дагуу дараах хүмүүс шагналд нэр дэвшүүлэх боломжтой.
* Улс орнуудын үндэсний парламент, Засгийн газрын гишүүд.    
* Олон улсын шүүхийн гишүүд.    
* Их сургуулийн ректорууд; нийгмийн шинжлэх ухаан, түүх, гүн ухаан, хууль, теологийн профессорууд; энхтайван, гадаад бодлогын судалгааны хүрээлэнгийн захирлууд.    
* Өмнө Нобелийн энхтайвны шагнал хүртсэн хүмүүс.    
* Өмнө Нобелийн энхтайвны шагнал хүртэж байсан Байгууллагын Удирдах зөвлөлийн гишүүд.   
* Норвегийн Нобелийн хорооны одоогийн болон хуучин гишүүд, зөвлөхүүд.

Нобелийн сангийн дүрмийн дагуу шагналын эздийг Норвегийн парламентаас томилдог Норвегийн Нобелийн хороо сонгодог байна.

== Шагнуулсан хүмүүс ==
Нобелийн энхтайвны шагналаар анх 1901 онд Швейцарын [[Жан Анри Дюнан]] болон Францын иргэн [[Фредерик Пасси]] нар шагнуулж байжээ. Нийт 97 удаа шагнал гардуулахад 66 удаад нь нэг хүнд олгож 29 удаад нь хоёр хүнд хувааж, 2 удаад нь 3 хүний дунд гардуулж байжээ. Нобелийн сангийн дүрмийн дагуу энхтайвны шагналыг нэг удаа 3 хүнээс илүү хүнд хувааж өгч болохгүй гэж заасан байдаг ажээ. 1901 оноос хойш Нобелийн энхтайвны шагналыг 130 хүнд, 26 байгууллагад гардуулжээ. 

== Шүүмжлэл ==
Зарим тохиолдолд Нобелийн энхтайвны шагнал нийгэмд маргаан үүсгэж байсан. Тодорхой нэг жишээ бол [[Ясир Арафат]]ад «Ойрх Дорнодод энхтайвныг тогтооход оруулсан хувь нэмрийг үнэлж» 1994 өгсөн явдал шүүмжлэл дагуулж байсан. 2009 онд АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Барак Обама]]г уг шагналаар шагнасан явдал нийгэмд ойлгомжгүй байдал үүсгэж хэл ам дагуулж байсан. Мөн Нобелийн энхтайвны 2012 оны шагналыг [[Европын Холбоо]]нд өгсөнд дэлхий нийтээр ихэд шүүмжилж байсан. 

== Эчнээ олгосон шагнал ==
Дараах шагнал хүртэгсэд биеэр ирж авч чадахгүй шоронд, гэрийн хорионд буюу ямар нэг байдлаар эрхээ хасуулсан байсан:

* 1935 — Карл фон Осецкий «Герман дахь милитаризмын эсрэг тэмцсэн»
* 1975 — [[Андрей Сахаров|Андрей Дмитриевич Сахаров]] «Энхтайвны үндсэн зарчим, хүний нэр хүндийг гутаан доромжлохтой тэмцсэн».
* 1983 — [[Лех Валенса]] «Хүний эрхийн төлөө тэмцсэн».
* 1991 — [[Аун Сан Су Чи]] «Хүний эрхийг хамгаалсан».
* 2010 — [[Лю Сяобо]] «Хятадад хүний үндсэн эрхийг хамгаалах удаан хугацааны тэмцэлийн төлөө»

== 2000 оноос хойш Нобелийн энхтайвны шагнал хүртсэн хүмүүсийн жагсаалт ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Улс, Шагналтан
!Үндэслэл
|-
|2000
|[[Ким Дэ-жүн]]
(1924—2009)
Өмнөд Солонгос
|Өмнөд Солонгос болон Зүүн Азид ардчилал, хүний ​​эрхийн чиглэлээр хийсэн ажил, ялангуяа Хойд Солонгостой эвлэрэх чиглэлээр хийсэн ажлынх нь төлөө.
Үүрэг: Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгч.
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2001
|[[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]
(1945-)
|Илүү зохион байгуулалттай дэлхий ертөнцийг бий болгох, дэлхийн энх тайвныг бэхжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийнх нь төлөө.
|-
|[[Кофи Аннан]]
(1938—2018)
Гана
|Илүү зохион байгуулалттай дэлхий ертөнцийг бий болгох, дэлхийн энх тайвныг бэхжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийнх нь төлөө.
Үүрэг: НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга.
|-
|2002
|[[Жимми Картер]]
(1924—2024)
АНУ
|Олон улсын мөргөлдөөнийг энх тайвны аргаар шийдвэрлэх, ардчилал, хүний ​​эрхийг бэхжүүлэх, эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийг дэмжих чиглэлээр олон арван жил ажилласан.
Үүрэг: Америкийн Нэгдсэн Улсын 39 дэх Ерөнхийлөгч.
|-
|2003
|[[Ширин Эбади]]
(1947)
Иран
|Иранд ардчиллыг хөгжүүлэх, хүний ​​эрх, ялангуяа эмэгтэйчүүд, хүүхдийн эрхийн төлөөх тэмцэлд оруулсан хувь нэмрийнх нь төлөө.
|-
|2004
|Вангари Маатаи
(1940—2011)
Кени
|Тогтвортой хөгжил, ардчилал, энх тайвныг бэхжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийн төлөө.
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2005
|[[Олон улсын цөмийн эрчим хүчний агентлаг|Олон улсын Цөмийн эрчим хчний агентлаг]]
(1957)
Австри
| rowspan=&quot;2&quot; |Цөмийн эрчим хүчийг цэргийн зориулалтаар ашиглахаас урьдчилан сэргийлэх, хамгийн аюулгүй нөхцөлд энх тайвны зорилгоор ашиглахыг баталгаажуулах хүчин чармайлтынх нь төлөө.
|-
|[[Мохаммед аль-Барадеи]]
(1942)
Египет
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2006
|[[Мухаммед Юнүс|Мухаммед Юнус]]
(1940)
Бангладеш
|Нийгэм, эдийн засгийн хөгжлийн үндэс суурийг тавихад оруулсан хүчин чармайлтынх нь төлөө.
Үүрэг: Grameen Bank үүсгэн байгуулагч.
.
|-
|Grameen Bank
(1976)
[[Бангладеш]]
|Нийгэм, эдийн засгийн хөгжлийн үндэс суурийг тавихад оруулсан хүчин чармайлтынх нь төлөө.
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2007
|Альберт Гор
(1948)
[[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]
| rowspan=&quot;2&quot; |Хүний үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй дэлхийн уур амьсгалын өөрчлөлтийн үр дагаврыг судлах, тэдгээрээс урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээг боловсруулах зорилгоор.
|-
|Уур амьсгалын өөрчлөлтийн асуудлаарх Засгийн газар хоорондын шинжээчдын Зөвлөл
(1988)
АНУ
|-
|2008
|[[Мартти Ахтисаари]]
(1937—2023)
[[Финланд]]
|Хэд хэдэн тивд олон улсын мөргөлдөөнийг шийдвэрлэхэд гаргасан 30 жилийн хугацаанд оруулсан чухал хүчин чармайлтынх нь төлөө.
|-
|2009
|[[Барак Обама]]
(1961)
АНУ
|Олон улсын дипломат харилцаа, ард түмний хамтын ажиллагааг бэхжүүлэх чиглэлээр гаргасан онцгой хүчин чармайлтынх нь төлөө.
Үүрэг: Америкийн Нэгдсэн Улсын 44 дэх Ерөнхийлөгч.
|}

=== 2010 онууд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Улс, Шагналтан
!Үндэслэл
|-
|2010
|[[Лю Сяобо]]
(1955—2017)
[[БНХАУ]]
|Хятадад хүний суурь эрхийн төлөөх удаан хугацааны хүчирхийлэлгүй тэмцлийнх нь төлөө.
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2011
|Элен Жонсон-Серлиф
(1938)
[[Либери]]
| rowspan=&quot;3&quot; |Эмэгтэйчүүдийн эрх, аюулгүй байдлын төлөө хүчирхийлэлгүй тэмцэл, энх тайвны үйл явцад оролцсоны төлөө.
|-
|Лейма Гбови
(1972)
[[Либери]]
|-
|Тавакуль Карман
(1979)
[[Йемен]]
|-
|2012
|[[Европын Холбоо]]
(1952)
|60 жил Европт хүний ​​эрхийг хамгаалсан болон тивийг нэгтгэхэд урт хугацааны үүрэг гүйцэтгэсэний төлөө.
|-
|2013
|Химийн зэвсгийг хориглох байгууллага
(1997)
|Химийн зэвсгийг устгах өргөн хүрээний үйл ажиллагааны төлөө.
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2014
|Малала Юсуфзай
(1997)
[[Пакистан]]
| rowspan=&quot;2&quot; |Хүүхэд, залуучуудын дарлалын эсрэг тэмцэл, хүүхдийн боловсрол эзэмших эрхийн төлөө.
|-
|Кайлаш Сатьяртхи
(1953)
Энэтхэг
|-
|2015
|Тунис дахь Үндэсний харилцан ярианы дөрвөл
(2013)
[[Тунис]]
|2011 оны Жасмин хувьсгалын дараа Тунис улсад олон ургальч ардчиллыг байгуулахад оруулсан шийдвэрлэх хувь нэмрийнх нь төлөө.
|-
|2016
|Хуан Сантос
(1951)
[[Колумби]]
|Тус улсын 50 жилийн турш үргэлжилсэн иргэний дайныг зогсоох хүчин чармайлтынх нь төлөө.
Албан тушаал: Колумбын Ерөнхийлөгч.
|-
|2017
|Цөмийн зэвсгийг устгах олон улсын кампанит ажил (2007)
|Цөмийн зэвсэг хэрэглэх аливаа гамшгийн үр дагаварт анхаарал хандуулах, мөн ийм зэвсгийг гэрээгээр хориглох хүчин чармайлтынхаа төлөө.
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2018
|Дени Муквеге
(1955)
[[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс|Ардчилсан Конго]] 
| rowspan=&quot;2&quot; |Дайн болон зэвсэгт мөргөлдөөнд бэлгийн хүчирхийллийг зэвсэг болгон ашиглахыг зогсоох хүчин чармайлтынх нь төлөө.
|-
|Надя Мурад
(1993)
[[Ирак]]
|-
|2019
|Абий Ахмед Али
(1976)
[[Этиоп]]
|Эритрей улстай хиллэдэг хилийн мөргөлдөөнийг шийдвэрлэсэний төлөө
|}

=== 2020 онууд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Улс, Шагналтан
!Үндэслэл
|-
|2020
|[[Дэлхийн хүнсний хөтөлбөр]] (1961)
|Хүн амын өлсгөлөнгийн эсрэг тэмцэлд гаргасан хүчин чармайлт, мөргөлдөөний бүсэд энх тайвныг тогтоох нөхцөлийг бүрдүүлэхэд оруулсан хувь нэмэр, өлсгөлөнг дайн, мөргөлдөөний зэвсэг болгон ашиглахаас урьдчилан сэргийлэх хүчин чармайлтад тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэснийх нь төлөө.
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2021
|Мариа Ресса
(1963)
[[Филиппин]]/ АНУ
| rowspan=&quot;2&quot; |Ардчилал, удаан үргэлжлэх энх тайвныг хангахад зайлшгүй шаардлагатай үг хэлэх эрх чөлөөг хамгаалах хүчин чармайлтынх нь төлөө.
|-
|[[Дмитрий Муратов]]
(1961)
[[Орос]]
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2022
|[[Алесь Беляцкий]]
(1962)
[[Беларусь]]
| rowspan=&quot;3&quot; |Энхтайвны шагналтнууд өөрсдийн улс орны иргэний нийгмийг төлөөлдөг. Тэд олон жилийн турш засгийн газрыг шүүмжлэх, иргэдийн үндсэн эрхийг хамгаалах эрхийг дэмжиж ирсэн. Тэд дайны гэмт хэрэг, хүний ​​эрхийн зөрчил, эрх мэдлийн зүй бус хэрэглээг баримтжуулахын тулд онцгой хүчин чармайлт гаргасан. Тэд хамтдаа энх тайван, ардчиллын төлөө иргэний нийгмийн ач холбогдлыг харуулж байна.
|-
|Дурсгал /Мемориал
(1989)
[[Орос]]
|-
|Иргэний эрх чөлөөний төв
(2007)
[[Украин]]
|-
|2023
|[[Наргиз Мохаммади]]
(1972)
[[Иран]]
|Иранд эмэгтэйчүүдийг дарлахын эсрэг тэмцэл, бүх хүний ​​эрх, эрх чөлөөний төлөөх тэмцлийн төлөө
|-
|2024
|Нихон хиданкё
(1956)
[[Япон]]
|Цөмийн зэвсгээс ангид дэлхий ертөнцийг бий болгох хүчин чармайлтын төлөө, мөн цөмийн зэвсгийг дахин хэзээ ч ашиглах ёсгүй гэдгийг харуулсны төлөө.
|-
|2025
|[[Мариа Корина Мачадо]]
(1967)
[[Венесуэл]]
|Венесуэлийн ард түмний ардчилсан эрхийг хангахын төлөө цуцашгүй хөдөлмөрлөж, дарангуйллаас ардчилал руу шударга, энх тайван шилжилтийг бий болгохын төлөө тэмцсэнийх нь төлөө.
|-
|2026
|[[Нави Пиллэй]]
(1941)
[[Өмнөд Африк]]
|Энх тайван, олон улсын эрх зүйг дэмжих чиглэлээр гаргасан хүчин чармайлтынх нь төлөө
|}
[[Ангилал:Нобелийн Энхтайвны шагнал| ]]
[[Ангилал:Норвегийн Нобелийн хороо]]
[[Ангилал:Энхтайвны шагнал]]
[[Ангилал:Норвегийн шагнал]]
[[Ангилал:1901 онд анх гардуулсан шагнал]]</text>
      <sha1>sg22pjlzwrv90idjuoj3ydpzj3n7dev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орос-Украины дайн (2022–одоо)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122409</id>
    <revision>
      <id>873472</id>
      <parentid>838650</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T03:50:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>873472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22932" sha1="11r02w3xb0or73hqer58oksjvddi98f" xml:space="preserve">{{Хянах}}
{{Инфобокс дайн|conflict=Оросын Украин руу хийсэн довтолгоо (2022)|partof=[[Орос-Украины дайн]]|image=[[image:2022 Russian invasion of Ukraine.svg|300px]]|caption=|date=2022 оны 2 сарын 24|place=[[Украин]]|territory=|status=Дайтаж байгаа|result=|combatant1=* [[ОХУ]] 
* [[Беларус]]
* [[Бүгд Найрамдах Донецк Ард Улс|БНДАУ]]
* [[Бүгд Найрамдах Луганск Ард Улс|БНЛАУ]]|combatant2=* [[Украин]]|commander1=[[Владимир Путин]]|commander2=[[Володимир Зеленський]]|casualties1=тодорхойгүй|casualties2=тодорхойгүй|strength1=* [[ОХУ]]: 190,000 цэрэг, 
* [[БНДАУ]]: 20,000 цэрэг, 
* [[БНЛАУ]]: 14,000 цэрэг|strength2=* [[Украин НАТО-ын гишүүн улсууд зэрэг дэлхийн 50 орчим улс Исламын улс Чечены лалын хэт үндсэрхэг бүлгүүд
]]: 209,000 (нэмэлт хүч 900,000), 
* Хөлсний цэрэг: 30,000|notes=}}{{Hatnote|2014 оноос үргэлжилж буй дайны талаар [[Орос-Украины дайн]] өгүүллээс уншина уу.}}
'''Оросын Украин руу хийсэн довтолгоо''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Росси́йско-украи́нская война́,'' [[Украин хэл|укр.]] ''російсько-українська війна,'' украины хэвлэлд ''&quot;Украины тусгаар тогтнолын дайн&quot; - Війна за незалежність України'' ) [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] дууссанаас хойш Европ тивд гарсан хамгийн том зэвсгэт мөргөлдөөн юм.  2022 оны 2-р сарын 24-нд киевийн цагаар өглөөний 05 цаг орчим эхэлсэн байна.

[[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Крым]] болон [[Беларусь|Беларусийн]] нутгаас оросын цэргүүд [[Украин]] руу довтолсон бөгөөд цэргийн ажиллагаанд [[Донецк]]&lt;nowiki/&gt;ийн Бүгд Найрамдах улс (ДБНУ) болон [[Луханск]]&lt;nowiki/&gt;ийн Бүгд Найрамдах улсын (ЛБНУ)  цэргүүд оролцсон байна. [[Киев|Киевын]] хойд талаас, [[Харьков|Харьковын]] зүүн хойноос, [[Донбасс дахь дайн|Донбассын]] зүүн урдаас болон [[Крым]] талаас гэсэн 4 үндсэн чиглэлээр оросын цэргүүд товлож эхэлсэн байна. Оросын тал үйл явдлын өмнөөс 190 мянган цэргээ орос-украины хил дээр төвлөрүүлсэний улмаас болон бусад олон зүйлээс шалтгаалан орос-украины харилцаа хямралд ороод байсан юм. 2022 оны 6-р сарын 4-ний байдлаар ОХУ Украины газар нутгийн 20% (Крым, Донбасс болон бусад газар нутаг) орчмыг эзлээд байгаа ажээ.  Эзэлсэн нутаг дэвсгэрт &quot;цэрэг-иргэний захиргаа&quot; байгуулж, Украины төрийн далбааг буулгаж, Украины мөнгөн тэмдэгтийг  [[Оросын рубль|Оросын рублиэр]] сольж, Оросын паспорт олгох ажлыг зохион байгуулаад байгаа юм.

НҮБ-ын Хүний эрхийн Дээд комиссарын мэдээлснээр, 2014-2021 оны хооронд Украины зүүн хэсэгт болсон дайнд Украины 4200 цэрэг, БНАСАУ болон ЛНА-аас ирсэн Оросын 5800 цэрэг болон тэдний төлөөллийн хүчний амь үрэгдэж (CSIS-ийн тооцоолсноор 2022 онд бүрэн хэмжээний довтолгооноос өмнө 6000-7000 хүн амиа алдсан), мөн хоёр талаас 13200-13400 энгийн иргэн, мөн 29600-33600 цэргийн болон энгийн иргэн шархаджээ.

== Өмнөх үйл явдал ==
[[Файл:2022_Russian_Invasion_of_Ukraine_animated.gif|thumb|351x351px|Мөргөлдөөний хөдөлгөөнт цагийн хуваарь.]]{{Гол|Орос-Украины дайн}}
2021 оны 10-р сараас хойш оросын халдлага болох тухай олон тооны сэрэмжлүүлэг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр гарч байсан. Гэсэн хэдий ч Оросын дээд албан тушаалтнууд ( Засгийн газрын Хэвлэлийн төлөөлөгч [[Дмитрий Песков]]- 2021.11. 28, Гадаад хэргийн орлогч сайд Сергей Рябков-2022. 01.19, АНУ дахь ОХУ-ын Элчин сайд [[Анатолий Антонов]]- 2022.02.20, Чех дахь ОХУ-ын Элчин сайд Александр Змеевский- 2022.02.23) Украинтай дайн хийхгүй гэж удаа дараа мэдэгдэж байсан. 

2014 оны 5-р сард Украинаас өөрийгөө салан тусгаар болсон гэж заралсан Донбассын БНУ болон Луганскийн БНУ-ын тусгаар тогтнолыг ОХУ 2022 оны 2-р сарын 21-нд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрч буйгаа мэдэгдээд ОХУ тус улсуудтай &quot;Найрамдал, хамтын ажиллагаа, харилцан туслах тухай Гэрээ&quot; байгуулжээ. Улмаар 2022 оны 2-р сарын 24-ний өглөө Оросын Ерөнхийлөгч [[Владимир Путин]] энэхүү довтолгоогоо дайн биш “цэргийн тусгай ажиллагаа” ([[Орос хэл|орос.]] ''Специальная военная операция'', товчоор СВО) гэж нэрлээд эхлүүлж буй тухай мэдэгдсэн юм. 

Халдлагын үндэслэлийг [[Владимир Путин]] Украиныг неонацист улс гэж үзэж байгаа тул ДНБУ, ЛБНУ болон Орос улс өөрийгөө хамгаалах шаардлагатай гэж тайлбарлав. Орос улс Донбасст эхлээд салан тусгаарлах хөдөлгөөн үүсгэсэн бөгөөд одоо ДБНУ болон ЛБНУ-ыг хүлээн зөвшөөрч тэднийг хамгаалахыг үндэс болгон ашиглаж довтолгоо хийж байна гэж шинжээчид үзэж байв.

== Дайны эхлэл ==
Оросын цэргүүд Украины нутаг дэвсгэрт Орос, Крым, Беларусын нутгаас өргөн фронтоор 2022 оны 2-р сарын 24-ний өглөөнөөс довтлон орсон юм. Эхлээд Украины цэргийн дэд бүтэц, цэргийн нисэх онгоцны буудал, нисэх хүчин, агаарын довтолгооноос хамгаалах байгууламжид пуужин, бөмбөгний цохилт өгсөн байна. Үүний зэрэгцээ Донбасс, Луганскийн Зэвсэгт хүчин Донбассын бүх фронтын шугамын дагуу [[Украины Зэвсэгт Хүчин|Украины Зэвсэгт хүчний]] эсрэг (УЗХ) байлдааны ажиллагаа явуулж, хэд хэдэн чиглэлээр довтолгоонд оржээ.

Дайн эхэлмэгц Украин Оростой [[Дипломат харилцаа|дипломат харилцаагаа]] тасалж байгаагаа зарлав. Байлдааны ажиллагаа эхэлсэнтэй холбогдуулан Украины Ерөнхийлөгч [[Володимир Зеленський]] Украины нутаг дэвсгэрт байлдааны байдал зарлаж, хоёрдугаар сарын 25-нд бүх нийтийн дайчилгааг мөн зарлав.

НҮБ-ын 3-р сарын 4-ний өдрийн мэдээгээр халдлага эхэлснээс хойш наад зах нь 331 энгийн иргэн амиа алдаж, 675 хүн шархадсан бөгөөд зарим эх сурвалжийн мэдээлснээр бодит хохирол үүнээс хамаагүй өндөр байж магадгүй гэж байв. Олон зуун байшин орон сууц эвдэрсэн болон нуржээ; Волноваха хот бараг бүрэн сүйрчээ. Уг түрэмгийлэлийн улмаас хүн ардын цагаачлалын хямрал үүсгэсэн байна: НҮБ-ын мэдээлж буйгаар 3-р сарын 4-ний байдлаар 1.2 сая гаруй дүрвэгч Украиныг орхижээ. Зарим сэтгүүлчид энэхүү халдлагыг Дэлхийн 2 дугаар дайн дууссанаас хойшхи Европ дахь &quot;хамгийн том&quot; цэргийн мөргөлдөөн гэж нэрлээд байна.

Оросын энэ үйлдлийг дэлхийн хамтын нийгэмлэгийн ихэнх улс орон, олон улсын байгууллагууд эрс буруушааж байна. Дэлхийн улс орнуудын дийлэнх олонхи нь дэмжсэн НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн ES-11/1 тогтоолд ОХУ-ын үйлдлийг буруушааж, Украины нутаг дэвсгэрээс цэргээ даруй татахыг уриалсан байна. 141 улс уг тогтоолыг дэмжиж, тав (Орос, Беларусь, Хойд Солонгос, Сири, Эритрей) эсрэг санал өгч, 35 улс (түүний дотор Хятад, Энэтхэг, Пакистан, Өмнөд Африк, Монгол зэрэг орнууд) түдгэлзсэн байна.

2022 оны 3-р сарын 5-нд Путин хэлэхдээ, хэрвээ Украины засгийн газар &quot;хийж байгаа зүйлээ үргэлжлүүлэн хийвэл тэд Украин улсын төрийг ирээдүйгүй болгоно&quot; гэжээ.

2022 оны 3-р сарын 9-нд Украины Ерөнхийлөгч [[Владимир Зеленский|Володимир Зеленский]] [[Украины Дээд Рада]]-гийн /парламент/ баталсан, дайны үед Оросын армийнхны амь насыг хөнөөсөн энгийн иргэдийг хариуцлагаас чөлөөлж, энэ зорилгоор цэргийн зэвсэг болон ан агнуурын зэвсгийг хоёуланг нь ашиглахыг зөвшөөрсөн хуульд гарын үсэг зурав. 3-р сарын 15-нд Украины Дотоод хэргийн сайд Денис Монастырский Украины иргэд автомат зэвсэг хүлээн авах боломжтой, Украины Дотоод хэргийн яам аль хэдийн &quot;хэдэн арван мянган автомат зэвсэг&quot; тараасан гэж мэдэгдэв. Дайны эхэн үед “ОХУ”-н улс дайныг түргэн хугацаанд дуусгах төлөвлөгөөтэй байсан авч Армийн хүнд суртал, авилгал зохион байгуулалтгүй удирдлагын нэгдмэл байр суурьгүйн улмаас армийн элит анги нэгтгэлүүд устгагдаж дайны байдал Украин улсын талд эргэж дайн сунжрах талөвтэй болсон.

== Нэр, томьёо ==
Оросын эрх баригчид энэхүү түрэмгийллийг Владимир Путин 2-р сарын 24-нд хэлсэн үгэндээ анх хэлсэнээр '''&quot;цэргийн тусгай ажиллагаа&quot;''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Специальная военная операция'', товчоор СВО)  гэж нэрлэж, тус нэр томьёог ашиглахыг шаардаж байгаа юм.

Украинд &quot;Украины Аугаа эх орны дайн&quot; ([[Англи хэл|англи]]: Great War of Ukraine) гэсэн нэр томьёог, тэр дундаа тус улсын удирдлага хэрэглэдэг. Украинчууд Оросын цэргийг эзлэн түрэмгийлэгчдийг &quot;Эзлэн түрэмгийлэгчид&quot;, &quot;фашистууд&quot;, &quot;рашисты&quot; /рашн+фашист гэдэг үгний нийлбэр/ гэсэн нэрээр томьёолж байна.

Зарим эх сурвалж уг түрэмгийллийг &quot;Оросын Украины эсрэг дайн&quot; гэж нэрлэдэг бол зарим нь &quot;Орос-Украины дайн&quot; гэсэн нэр томьёог 2014 оноос хойшхи улс хоорондын мөргөлдөөнийг бүхэлд нь дурдах зорилгоор ашигладаг. &quot;Оросын Украины эсрэг түрэмгийлэл&quot; гэсэн нэр томьёог бас ашиглаж байна (НҮБ-ын тогтоолд).

== Дүрвэгсэд ==
Энэхүү түрэмгийлэл нь цагаачлалын томоохон хямралыг үүсгэсэн: НҮБ-ын мэдээлснээр 7.5 сая дүрвэгч Украиныг орхисон (6-р сарын 15-ны байдлаар), 8 сая орчим хүн дотоод шилжилт хөдөлгөөн хийжээ (5-р сарын 3-ны байдлаар).

НҮБ-ын 4-р сарын 20-ны өдрийн мэдээгээр дүрвэгсдийн дийлэнх нь дараах улс орнуудад байна: [[Польш]] - 2.848 сая, [[Румын]] - 0.764 сая, [[Орос]] - 0.563 сая (мөн 2-р сарын 18-наас 23-ны хооронд Донецк болон Луганскаас нүүлгэн шилжүүлсэн 0.105 сая энгийн иргэдийг хүлээн авч байна), [[Унгар]] - 0,476 сая, [[Молдав]] - 0,429 сая, [[Словак]] - 0,346 сая, [[Беларусь]] - 0,024 сая.

== Хэлэлцээ ==
2022 оны 2-р сарын 25-нд Украины Ерөнхийлөгч Володимир Зеленский ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путинд өөрөө хандаж, хэлэлцээ хийх санал гаргаж, тус улсын “төвийг сахисан статус”-ын талаар хэлэлцэхэд бэлэн байгаагаа илэрхийлэв. ОХУ-ын Ерөнхийлөгч БНХАУ-ын дарга [[Ши Жиньпин|Ши Жиньпинтэй]] ярилцахдаа хэлэлцээрийн үйл явцад бэлэн байгаагаа &quot;хариу болгож&quot; мэдэгдсэн. Хэлэлцээ хийх газрыг эхлээд Минск хотыг сонгосон. Гэсэн хэдий ч дараа нь ОХУ-ын Гадаад хэргийн сайд [[Сергей Лавров]] &quot;Украины зэвсэгт хүчин манай ерөнхийлөгчийн уриалгыг хүлээн зөвшөөрч, эсэргүүцлээ зогсоож, зэвсгээ хурааж эхэлмэгц эхэлж болно&quot; гэж мэдэгдэв. Мөн өдөр Зеленский Израилийн Ерөнхий сайд Нафтали Беннетуд хандан хэлэлцээг зуучилж, Иерусалимд явуулахыг хүссэний дараа Израилийн Ерөнхий сайд Оросын ерөнхийлөгчтэй утсаар ярьж, өөрийгөө зуучлагчаар ажиллахыг санал болгов. Дараа нь Украин Варшавыг хэлэлцээ хийх газар болгохоос татгалзсан байна. 

'''''Эхний хэлэлцээ:'''''

2022 оны 2-р сарын 28-нд орон нутгийн цагаар 10:30 цагийн орчим Беларусь улсын [[Гомель]] мужид 5 цаг орчим үргэлжлэв.

Хэлэлцээнд украины талаас: Батлан ​​хамгаалахын сайд Алексей Резников, Дээд Рада дахь “Ардын зарц” бүлгийн дарга Давид Арахамия, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргын зөвлөх [[Михаил Подоляк]] нар оросын талаас ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн туслах [[Владимир Мединский]], Батлан ​​хамгаалахын дэд сайд Александр Фомин, Гадаад хэргийн дэд сайд Андрей Руденко болон Төрийн Думын Олон улсын харилцааны хорооны дарга [[Леонид Слуцкий]] нар багтжээ.

Украины Дээд Радын Хүний эрхийн комиссар Людмила Денисоватай хүмүүнлэгийн хамтын ажиллагааны хэлэлцээр байгуулсан тухай Оросын Омбудсмен Татьяна Москальковагийн хэвлэлийн алба мэдээлэв. Сураггүй алга болсон хүмүүсийг эрэн хайх, хоригдлуудын цагдан хорих нөхцөлийг шалгахад харилцан туслалцаа үзүүлэх тухай ярьж байна. Төлөөлөгчид хэд хоногийн дараа дахин эргэж уулзахаар болов.

Украины Ерөнхийлөгч Зеленский Владимир Путинтэй хэлэлцээр хийхэд бэлэн гэдгээ мэдэгдэв. Өмнө нь Кремль хоёр ерөнхийлөгчийн уулзалт болох талаар &quot;хэт эрт байна&quot; гэсэн тайлбар хийж байсан байна.

'''''Хоёр дахь хэлэлцээ:'''''

2022 оны 3-р сарын 3-нд орон нутгийн цагаар 14:00 цагт Беларусь улсын Беловеж нутагт 1,5 цаг ургэлжлэв.

Хэлэлцээнд оролцогсдын бүрэлдэхүүн хэвээрээ байсан бөгөөд энэ удаа &quot;Хамтарсан мэдэгдэл&quot; гаргаж түүндээ  &quot;Нүүлгэн шилжүүлэх ажиллагаа явуулах бүс нутагт түр гал зогсоох&quot; гэсэн байна. Хоёр талын төлөөлөгчид гар барьж хэлэлцээг өндөрлөсөн байна. Аюулгүй байдлаа харгалзан Хэлэлцээ хийх газрыг украины тал нууцлахад анхаарч байгаа ажээ. Мөн өдөр Украины Ерөнхийлөгч Володимир Зеленьский ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путинд хандан, түүнтэй биечлэн уулзаж хэлэлцээ хийхийг уриалав.

Хэд хоногийн дараа буюу 3-р сарын 6-7-нд дахин уулзаж төлөөлөгчид Хэлэлцээгээ үргэлжлэхээр тогтсон байна.

'''''Гурав дахь хэлэлцээ:'''''

2022 оны 3-р сарын 7-нд Беловежская Пущад '''гурав дахь''' шатны хэлэлцээ, 3-р сарын 10-нд Туркийн Анталья хотод Орос, Украины Гадаад хэргийн сайд [[Сергей Лавров]], [[Дмитро Кулеба]] нарын уулзалт болов. Энэ хоёр үеэр дорвитой тохиролцоонд хүрээгүй байна.

5-р сарын 17-нд Украин болон ОХУ хэлэлцээгээ зогсоож байгаа тухай мэдэгдсэн байна.

== Олон улсад ==
3-р сарын 2-нд [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей]]&lt;nowiki/&gt;н ES-11/1 тогтоолыг дэлхийн улс орнуудын дийлэнх олонхи нь дэмжсэн байна. ОХУ-ын үйлдлийг буруушааж, түрэмгийлэгч орон гэж үзэж Украины нутаг дэвсгэрээс цэргээ татах тухай санал хураалтад 141 орон дэмжиж, 5 улс  (Орос, Белорус, Умард Солонгос, Сири, Эритрей) эсрэг санал өгч, 35 улс түдгэлзэж, 12 улс оролцоогүй байна.

[[Монгол Улс]] уг НҮБ-ын тогтоолын санал хураалтад түдгэлзсэн санал өгсөн байна.

Хэд хэдэн улс (АНУ, Канад, Япон, Европын орнууд) Оросын эсрэг хатуу эдийн засгийн хориг арга хэмжээ авсан.  

Франц Германы удирдагчид болох [[Эмманюэл Макрон|Эманюэль]] [[Эмманюэл Макрон|Макрон]], [[Олаф Шолц|Олаф Шольц]] нар хоёрдугаар сард дайнаас урьдчилан сэргийлэхийн тулд хүчин чармайлт гаргасан. Макрон Путинтэй уулзсан ч түүнийг дайралт хийхгүй байхыг ятгаж чадаагүй байна. Шольц довтолгоо болвол хүнд хориг арга хэмжээ авах болно гэдгийг Путинд анхааруулж байжээ. Шольц мөн Зеленскийг НАТО-д элсэх хүсэл эрмэлзлээсээ татгалзаж, төвийг сахихыг тунхаглахыг гуйсан боловч Зеленский татгалзсан байна.

[[Ангилал:Орос-Украины дайн| ]]
[[Ангилал:Дорнод Украин дахь дайн]]
[[Ангилал:21-р зууны дайн]]
[[Ангилал:2022 оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:Зэвсэгт мөргөлдөөн]]
[[Ангилал:Европын дайн]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын дараах зөрчилдөөн]]</text>
      <sha1>11r02w3xb0or73hqer58oksjvddi98f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873478</id>
      <parentid>873472</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T06:36:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22810" sha1="tcqz0xdh16d9tgro60nvea4xef88hz1" xml:space="preserve">{{Хянах}}
{{Инфобокс дайн|conflict=Оросын Украин руу хийсэн довтолгоо (2022)|partof=[[Орос-Украины дайн]]|image=[[image:2022 Russian invasion of Ukraine.svg|300px]]|caption=|date=2022 оны 2 сарын 24|place=[[Украин]]|territory=|status=Дайтаж байгаа|result=|combatant1=* [[ОХУ]] 
* [[Беларус]]
* [[Бүгд Найрамдах Донецк Ард Улс|БНДАУ]]
* [[Бүгд Найрамдах Луганск Ард Улс|БНЛАУ]]|combatant2=* [[Украин]]|commander1=[[Владимир Путин]]|commander2=[[Володимир Зеленський]]|casualties1=тодорхойгүй|casualties2=тодорхойгүй|strength1=* [[ОХУ]]: 190,000 цэрэг, 
* [[БНДАУ]]: 20,000 цэрэг, 
* [[БНЛАУ]]: 14,000 цэрэг|strength2=* [[Украин НАТО-ын гишүүн улсууд зэрэг дэлхийн 50 орчим улс Исламын улс Чечены лалын хэт үндсэрхэг бүлгүүд
]]: 209,000 (нэмэлт хүч 900,000), 
* Хөлсний цэрэг: 30,000|notes=}}{{Hatnote|2014 оноос үргэлжилж буй дайны талаар [[Орос-Украины дайн]] өгүүллээс уншина уу.}}
'''Оросын Украин руу хийсэн довтолгоо''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Росси́йско-украи́нская война́,'' [[Украин хэл|укр.]] ''російсько-українська війна,'' Украины хэвлэлд ''&quot;Украины тусгаар тогтнолын дайн&quot; - Війна за незалежність України'') [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] дууссанаас хойш Европ тивд гарсан хамгийн том зэвсэгт мөргөлдөөн юм.  2022 оны 2-р сарын 24-нд Киевийн цагаар өглөөний 05 цаг орчим эхэлсэн байна.

[[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Крым]] болон [[Беларусь|Беларусийн]] нутгаас Оросын цэргүүд [[Украин]] руу довтолсон бөгөөд цэргийн ажиллагаанд [[Донецк]]&lt;nowiki/&gt;ийн Бүгд Найрамдах улс (ДБНУ) болон [[Луханск]]&lt;nowiki/&gt;ийн Бүгд Найрамдах улсын (ЛБНУ) цэргүүд оролцсон байна. [[Киев|Киевийн]] хойд талаас, [[Харьков|Харьковын]] зүүн хойноос, [[Донбасс дахь дайн|Донбассын]] зүүн урдаас болон [[Крым]] талаас гэсэн 4 үндсэн чиглэлээр Оросын цэргүүд товлож эхэлсэн байна. Оросын тал үйл явдлын өмнөөс 190 мянган цэргээ Орос-Украины хил дээр төвлөрүүлсний улмаас болон бусад олон зүйлээс шалтгаалан Орос-Украины харилцаа хямралд ороод байсан юм. 2022 оны 6-р сарын 4-ний байдлаар ОХУ Украины газар нутгийн 20% (Крым, Донбасс болон бусад газар нутаг) орчмыг эзлээд байгаа ажээ. Эзэлсэн нутаг дэвсгэрт &quot;цэрэг-иргэний захиргаа&quot; байгуулж, Украины төрийн далбааг буулгаж, Украины мөнгөн тэмдэгтийг [[Оросын рубль|Оросын рублиэр]] сольж, Оросын паспорт олгох ажлыг зохион байгуулаад байгаа юм.

НҮБ-ын Хүний эрхийн Дээд комиссарын мэдээлснээр, 2014-2021 оны хооронд Украины зүүн хэсэгт болсон дайнд Украины 4200 цэрэг, БНАСАУ болон ЛНА-аас ирсэн Оросын 5800 цэрэг болон тэдний төлөөллийн хүчний амь үрэгдэж (CSIS-ийн тооцоолсноор 2022 онд бүрэн хэмжээний довтолгооноос өмнө 6000-7000 хүн амиа алдсан), мөн хоёр талаас 13200-13400 энгийн иргэн, мөн 29600-33600 цэргийн болон энгийн иргэн шархаджээ.

== Өмнөх үйл явдал ==
[[Файл:2022_Russian_Invasion_of_Ukraine_animated.gif|thumb|351x351px|Мөргөлдөөний хөдөлгөөнт цагийн хуваарь.]]{{Гол|Орос-Украины дайн}}
2021 оны 10-р сараас хойш Оросын халдлага болох тухай олон тооны сэрэмжлүүлэг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр гарч байсан. Гэсэн хэдий ч Оросын дээд албан тушаалтнууд (Засгийн газрын Хэвлэлийн төлөөлөгч [[Дмитрий Песков]]- 2021.11. 28, Гадаад хэргийн орлогч сайд Сергей Рябков-2022. 01.19, АНУ дахь ОХУ-ын Элчин сайд [[Анатолий Антонов]]- 2022.02.20, Чех дахь ОХУ-ын Элчин сайд Александр Змеевский- 2022.02.23) Украинтай дайн хийхгүй гэж удаа дараа мэдэгдэж байсан. 

2014 оны 5-р сард Украинаас өөрийгөө салан тусгаар болсон гэж зарласан Донбассын БНУ болон Луханскийн БНУ-ын тусгаар тогтнолыг ОХУ 2022 оны 2-р сарын 21-нд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрч буйгаа мэдэгдээд ОХУ тус улсуудтай &quot;Найрамдал, хамтын ажиллагаа, харилцан туслах тухай Гэрээ&quot; байгуулжээ. Улмаар 2022 оны 2-р сарын 24-ний өглөө Оросын Ерөнхийлөгч [[Владимир Путин]] энэхүү довтолгоогоо дайн биш “цэргийн тусгай ажиллагаа” ([[Орос хэл|орос.]] ''Специальная военная операция'', товчоор СВО) гэж нэрлээд эхлүүлж буй тухай мэдэгдсэн юм. 

Халдлагын үндэслэлийг [[Владимир Путин]] Украиныг неонацист улс гэж үзэж байгаа тул ДНБУ, ЛБНУ болон Орос улс өөрийгөө хамгаалах шаардлагатай гэж тайлбарлав. Орос улс Донбасст эхлээд салан тусгаарлах хөдөлгөөн үүсгэсэн бөгөөд одоо ДБНУ болон ЛБНУ-ыг хүлээн зөвшөөрч тэднийг хамгаалахыг үндэс болгон ашиглаж довтолгоо хийж байна гэж шинжээчид үзэж байв.

== Дайны эхлэл ==
Оросын цэргүүд Украины нутаг дэвсгэрт Орос, Крым, Беларусийн нутгаас өргөн фронтоор 2022 оны 2-р сарын 24-ний өглөөнөөс довтлон орсон юм. Эхлээд Украины цэргийн дэд бүтэц, цэргийн нисэх онгоцны буудал, нисэх хүчин, агаарын довтолгооноос хамгаалах байгууламжид пуужин, бөмбөгний цохилт өгсөн байна. Үүний зэрэгцээ Донбасс, Луганскийн Зэвсэгт хүчин Донбассын бүх фронтын шугамын дагуу [[Украины Зэвсэгт Хүчин|Украины Зэвсэгт хүчний]] эсрэг (УЗХ) байлдааны ажиллагаа явуулж, хэд хэдэн чиглэлээр довтолгоонд оржээ.

Дайн эхэлмэгц Украин Оростой [[Дипломат харилцаа|дипломат харилцаагаа]] тасалж байгаагаа зарлав. Байлдааны ажиллагаа эхэлсэнтэй холбогдуулан Украины Ерөнхийлөгч [[Володимир Зеленський]] Украины нутаг дэвсгэрт байлдааны байдал зарлаж, хоёрдугаар сарын 25-нд бүх нийтийн дайчилгааг мөн зарлав.

НҮБ-ын 3-р сарын 4-ний өдрийн мэдээгээр халдлага эхэлснээс хойш наад зах нь 331 энгийн иргэн амиа алдаж, 675 хүн шархадсан бөгөөд зарим эх сурвалжийн мэдээлснээр бодит хохирол үүнээс хамаагүй өндөр байж магадгүй гэж байв. Олон зуун байшин орон сууц эвдэрсэн болон нуржээ; Волноваха хот бараг бүрэн сүйрчээ. Уг түрэмгийллийн улмаас хүн ардын цагаачлалын хямрал үүсгэсэн байна: НҮБ-ын мэдээлж буйгаар 3-р сарын 4-ний байдлаар 1.2 сая гаруй дүрвэгч Украиныг орхижээ. Зарим сэтгүүлчид энэхүү халдлагыг Дэлхийн 2 дугаар дайн дууссанаас хойших Европ дахь &quot;хамгийн том&quot; цэргийн мөргөлдөөн гэж нэрлээд байна.

Оросын энэ үйлдлийг дэлхийн хамтын нийгэмлэгийн ихэнх улс орон, олон улсын байгууллагууд эрс буруушааж байна. Дэлхийн улс орнуудын дийлэнх олонхи нь дэмжсэн НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн ES-11/1 тогтоолд ОХУ-ын үйлдлийг буруушааж, Украины нутаг дэвсгэрээс цэргээ даруй татахыг уриалсан байна. 141 улс уг тогтоолыг дэмжиж, тав (Орос, Беларусь, Хойд Солонгос, Сири, Эритрей) эсрэг санал өгч, 35 улс (түүний дотор Хятад, Энэтхэг, Пакистан, Өмнөд Африк, Монгол зэрэг орнууд) түдгэлзсэн байна.

2022 оны 3-р сарын 5-нд Путин хэлэхдээ, хэрвээ Украины засгийн газар &quot;хийж байгаа зүйлээ үргэлжлүүлэн хийвэл тэд Украин улсын төрийг ирээдүйгүй болгоно&quot; гэжээ.

2022 оны 3-р сарын 9-нд Украины Ерөнхийлөгч [[Владимир Зеленский|Володимир Зеленский]] [[Украины Дээд Рада]]-гийн /парламент/ баталсан, дайны үед Оросын армийнхны амь насыг хөнөөсөн энгийн иргэдийг хариуцлагаас чөлөөлж, энэ зорилгоор цэргийн зэвсэг болон ан агнуурын зэвсгийг хоёуланг нь ашиглахыг зөвшөөрсөн хуульд гарын үсэг зурав. 3-р сарын 15-нд Украины Дотоод хэргийн сайд Денис Монастырский Украины иргэд автомат зэвсэг хүлээн авах боломжтой, Украины Дотоод хэргийн яам аль хэдийн &quot;хэдэн арван мянган автомат зэвсэг&quot; тараасан гэж мэдэгдэв. Дайны эхэн үед ОХУ дайныг түргэн хугацаанд дуусгах төлөвлөгөөтэй байсан авч Армийн хүнд суртал, авлига, зохион байгуулалтгүй удирдлагын нэгдмэл байр суурьгүйн улмаас армийн элит анги нэгтгэлүүд устгагдаж дайны байдал Украин улсын талд эргэж дайн сунжрах талөвтэй болсон.

== Нэр, томьёо ==
Оросын эрх баригчид энэхүү түрэмгийллийг Владимир Путин 2-р сарын 24-нд хэлсэн үгэндээ анх хэлснээр '''&quot;цэргийн тусгай ажиллагаа&quot;''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Специальная военная операция'', товчоор СВО)  гэж нэрлэж, тус нэр томьёог ашиглахыг шаардаж байгаа юм.

Украинд &quot;Украины Аугаа эх орны дайн&quot; ([[Англи хэл|англи]]: Great War of Ukraine) гэсэн нэр томьёог, тэр дундаа тус улсын удирдлага хэрэглэдэг. Украинчууд Оросын цэргийг эзлэн түрэмгийлэгчдийг &quot;Эзлэн түрэмгийлэгчид&quot;, &quot;фашистууд&quot;, &quot;рашисты&quot; /рашн+фашист гэдэг үгний нийлбэр/ гэсэн нэрээр томьёолж байна.

Зарим эх сурвалж уг түрэмгийллийг &quot;Оросын Украины эсрэг дайн&quot; гэж нэрлэдэг бол зарим нь &quot;Орос-Украины дайн&quot; гэсэн нэр томьёог 2014 оноос хойших улс хоорондын мөргөлдөөнийг бүхэлд нь дурдах зорилгоор ашигладаг. &quot;Оросын Украины эсрэг түрэмгийлэл&quot; гэсэн нэр томьёог бас ашиглаж байна (НҮБ-ын тогтоолд).

== Дүрвэгсэд ==
Энэхүү түрэмгийлэл нь цагаачлалын томоохон хямралыг үүсгэсэн: НҮБ-ын мэдээлснээр 7.5 сая дүрвэгч Украиныг орхисон (6-р сарын 15-ны байдлаар), 8 сая орчим хүн дотоод шилжилт хөдөлгөөн хийжээ (5-р сарын 3-ны байдлаар).

НҮБ-ын 4-р сарын 20-ны өдрийн мэдээгээр дүрвэгсдийн дийлэнх нь дараах улс орнуудад байна: [[Польш]] - 2.848 сая, [[Румын]] - 0.764 сая, [[Орос]] - 0.563 сая (мөн 2-р сарын 18-наас 23-ны хооронд Донецк болон Луганскаас нүүлгэн шилжүүлсэн 0.105 сая энгийн иргэдийг хүлээн авч байна), [[Унгар]] - 0,476 сая, [[Молдав]] - 0,429 сая, [[Словак]] - 0,346 сая, [[Беларусь]] - 0,024 сая.

== Хэлэлцээ ==
2022 оны 2-р сарын 25-нд Украины Ерөнхийлөгч Володимир Зеленский ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путинд өөрөө хандаж, хэлэлцээ хийх санал гаргаж, тус улсын “төвийг сахисан статус”-ын талаар хэлэлцэхэд бэлэн байгаагаа илэрхийлэв. ОХУ-ын Ерөнхийлөгч БНХАУ-ын дарга [[Ши Жиньпин|Ши Жиньпинтэй]] ярилцахдаа хэлэлцээрийн үйл явцад бэлэн байгаагаа &quot;хариу болгож&quot; мэдэгдсэн. Хэлэлцээ хийх газрыг эхлээд Минск хотыг сонгосон. Гэсэн хэдий ч дараа нь ОХУ-ын Гадаад хэргийн сайд [[Сергей Лавров]] &quot;Украины зэвсэгт хүчин манай ерөнхийлөгчийн уриалгыг хүлээн зөвшөөрч, эсэргүүцлээ зогсоож, зэвсгээ хурааж эхэлмэгц эхэлж болно&quot; гэж мэдэгдэв. Мөн өдөр Зеленский Израилын Ерөнхий сайд Нафтали Беннетуд хандан хэлэлцээг зуучилж, Иерусалимд явуулахыг хүссэний дараа Израилын Ерөнхий сайд Оросын ерөнхийлөгчтэй утсаар ярьж, өөрийгөө зуучлагчаар ажиллахыг санал болгов. Дараа нь Украин Варшавыг хэлэлцээ хийх газар болгохоос татгалзсан байна. 

'''''Эхний хэлэлцээ:'''''

2022 оны 2-р сарын 28-нд орон нутгийн цагаар 10:30 цагийн орчим Беларусь улсын [[Гомель]] мужид 5 цаг орчим үргэлжлэв.

Хэлэлцээнд Украины талаас Батлан ​​хамгаалахын сайд Алексей Резников, Дээд Рада дахь “Ардын зарц” бүлгийн дарга Давид Арахамия, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргын зөвлөх [[Михаил Подоляк]] нар, Оросын талаас ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн туслах [[Владимир Мединский]], Батлан ​​хамгаалахын дэд сайд Александр Фомин, Гадаад хэргийн дэд сайд Андрей Руденко болон Төрийн Думын Олон улсын харилцааны хорооны дарга [[Леонид Слуцкий]] нар багтжээ.

Украины Дээд Радын Хүний эрхийн комиссар Людмила Денисоватай хүмүүнлэгийн хамтын ажиллагааны хэлэлцээр байгуулсан тухай Оросын Омбудсмен Татьяна Москальковагийн хэвлэлийн алба мэдээлэв. Сураггүй алга болсон хүмүүсийг эрэн хайх, хоригдлуудын цагдан хорих нөхцөлийг шалгахад харилцан туслалцаа үзүүлэх тухай ярьж байна. Төлөөлөгчид хэд хоногийн дараа дахин эргэж уулзахаар болов.

Украины Ерөнхийлөгч Зеленский Владимир Путинтэй хэлэлцээр хийхэд бэлэн гэдгээ мэдэгдэв. Өмнө нь Кремль хоёр ерөнхийлөгчийн уулзалт болох талаар &quot;хэт эрт байна&quot; гэсэн тайлбар хийж байсан байна.

'''''Хоёр дахь хэлэлцээ:'''''

2022 оны 3-р сарын 3-нд орон нутгийн цагаар 14:00 цагт Беларусь улсын Беловеж нутагт 1,5 цаг үргэлжлэв.

Хэлэлцээнд оролцогсдын бүрэлдэхүүн хэвээрээ байсан бөгөөд энэ удаа &quot;Хамтарсан мэдэгдэл&quot; гаргаж түүндээ &quot;Нүүлгэн шилжүүлэх ажиллагаа явуулах бүс нутагт түр гал зогсоох&quot; гэсэн байна. Хоёр талын төлөөлөгчид гар барьж хэлэлцээг өндөрлөсөн байна. Аюулгүй байдлаа харгалзан Хэлэлцээ хийх газрыг Украины тал нууцлахад анхаарч байгаа ажээ. Мөн өдөр Украины Ерөнхийлөгч Володимир Зеленьский ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путинд хандан, түүнтэй биечлэн уулзаж хэлэлцээ хийхийг уриалав.

Хэд хоногийн дараа буюу 3-р сарын 6-7-нд дахин уулзаж төлөөлөгчид Хэлэлцээгээ үргэлжлэхээр тогтсон байна.

'''''Гурав дахь хэлэлцээ:'''''

2022 оны 3-р сарын 7-нд Беловежская Пущад '''гурав дахь''' шатны хэлэлцээ, 3-р сарын 10-нд Туркийн Анталья хотод Орос, Украины Гадаад хэргийн сайд [[Сергей Лавров]], [[Дмитро Кулеба]] нарын уулзалт болов. Энэ хоёр үеэр дорвитой тохиролцоонд хүрээгүй байна.

5-р сарын 17-нд Украин болон ОХУ хэлэлцээгээ зогсоож байгаа тухай мэдэгдсэн байна.

== Олон улсад ==
3-р сарын 2-нд [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей]]н ES-11/1 тогтоолыг дэлхийн улс орнуудын дийлэнх олонх нь дэмжсэн байна. ОХУ-ын үйлдлийг буруушааж, түрэмгийлэгч орон гэж үзэж Украины нутаг дэвсгэрээс цэргээ татах тухай санал хураалтад 141 орон дэмжиж, 5 улс  (Орос, Беларусь, Умард Солонгос, Сири, Эритрей) эсрэг санал өгч, 35 улс түдгэлзэж, 12 улс оролцоогүй байна.

[[Монгол Улс]] уг НҮБ-ын тогтоолын санал хураалтад түдгэлзсэн санал өгсөн байна.

Хэд хэдэн улс (АНУ, Канад, Япон, Европын орнууд) Оросын эсрэг хатуу эдийн засгийн хориг арга хэмжээ авсан.  

Франц Германы удирдагчид болох [[Эмманюэл Макрон]], [[Олаф Шолц]] нар хоёрдугаар сард дайнаас урьдчилан сэргийлэхийн тулд хүчин чармайлт гаргасан. Макрон Путинтэй уулзсан ч түүнийг дайралт хийхгүй байхыг ятгаж чадаагүй байна. Шольц довтолгоо болбол хүнд хориг арга хэмжээ авах болно гэдгийг Путинд анхааруулж байжээ. Шольц мөн Зеленскийг НАТО-д элсэх хүсэл эрмэлзлээсээ татгалзаж, төвийг сахихыг тунхаглахыг гуйсан боловч Зеленский татгалзсан байна.

[[Ангилал:Орос-Украины дайн| ]]
[[Ангилал:Дорнод Украин дахь дайн]]
[[Ангилал:21-р зууны дайн]]
[[Ангилал:2022 оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:Зэвсэгт мөргөлдөөн]]
[[Ангилал:Европын дайн]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын дараах зөрчилдөөн]]</text>
      <sha1>tcqz0xdh16d9tgro60nvea4xef88hz1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тогмидын Доржханд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122866</id>
    <revision>
      <id>873430</id>
      <parentid>873368</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T00:50:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-55100-12|~2026-55100-12]] ([[User talk:~2026-55100-12|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Zorigt|Zorigt]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ.</comment>
      <origin>870536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2932" sha1="1sq822zngwpw7a4wtsgyi90lfvtl14a" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
[[File:Тогмидын Доржханд 2025.png|thumb|Тогмидын Доржханд]]

'''Тогмидын Доржханд''' (1977 он Улаанбаатар хотод төрсөн) Улс төрийн зүтгэлтэн, [[Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын гишүүн, [[ХҮН нам|ХҮН намын]] дарга.

== Намтар ==
 
1995 онд Нийслэлийн Д.Сүхбаатарын нэрэмжит 10 жилийн 2 дугаар дунд сургууль төгссөн.

1999 онд МУИС, төрийн санхүүч, бакалавраар төгссөн.

2004 онд Японы Хитоцубаши их сургууль, төрийн эдийн засгийн бодлого, магистр цол хамгаалсан.

2010 онд АНУ, Харвардын их сургууль, “Дэд бүтэц дэх төр, хувийн хэвшлийн хамтын ажиллагаа” магистр

2012 онд Их Британи Улс, Оксфордын их сургууль, “Санхүүгийн онол” магистр хамгаалсан.

'''АЖИЛЛАСАН БАЙДАЛ'''

1999-2002 онд Сангийн яамны Төсвийн бодлогын газар мэргэжилтэн.

2003-2004 онд Япон Улсын Сангийн яаманд дадлагын ажилтан.

2005-2012 онд Сангийн яамны Зээл тусламжийн бодлогын газрын орлогч дарга, “НҮБ-ын “Түмэн бүс хөтөлбөр”, Азийн хөгжлийн банкны “Төв азийн эдийн засгийн хамтын ажиллагаа” хөтөлбөрийн зохицуулагч.

2012-2013 онд Сангийн яамны Санхүүгийн бодлого, өрийн удирдлагын газрын дарга.

2013-2015 онд АНУ Вашингтон хот. Олон улсын валютын сан,. Ази, Номхон Далайн орнуудыг хариуцсан гүйцэтгэх захирлын зөвлөх.

2016-2020 онд Хүн намыг байгуулж намын удирдах зөвлөлийн дарга болсон.

2020 оны 6-р сард Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр Улаанбаатар хотын Хан-Уул дүүргийн 29-р тойргоос сонгогдсон.

'''ШАГНАЛ'''

2012 онд Алтан гадас одон

'''ГАДААД ХЭЛ'''

Англи, Орос

== Гэр бүл ==
Эхнэр дөрвөн хүүхэдтэй.

{{commonscat}}

[[Ангилал:1977 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]
[[Ангилал:ХҮН нам]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]</text>
      <sha1>1sq822zngwpw7a4wtsgyi90lfvtl14a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаравжамцын Энхийн-Од</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124534</id>
    <revision>
      <id>873425</id>
      <parentid>872907</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T18:44:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5993" sha1="eccedehemtsmgyklt4efvyc48hxb0lg" xml:space="preserve">{{НБА2 тоглогч
| Нэр                = Шаравжамцын Энхийн-Од
| Англиар  = Mike Sharavjamts
| Зураг               = 
| Тайлбар             = 
| Хэмжээ             = 
| Байрлал            = [[Холбон тоглогч]]
| Өндөр              = 208 [[Сантиметр|см]]
| Жин                = 88 [[Килограмм|кг]]
| Баг               = Өмнөд Каролинагийн геймкокс
| Дугаар               = 5
| Иргэншил        = {{MGL}}
| Мэндэлсэн огноо      = [[2002]] оны [[8 сарын 27]]
| Мэндэлсэн газар     = [[Монгол улс]], [[Улаанбаатар хот]]
}}

'''Шаравжамцын Энхийн-Од''' (2002 оны 8-р сарын 27-нд төрсөн) нь Өмнөд Каролина геймкокс багийн, Монголын коллежийн сагсан бөмбөгчин юм. Тэрээр I дивизионы спортын тэтгэлэг хүртсэн Монгол Улсын анхны иргэн юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=About Mike |url=https://news.mn/en/797279/ |access-date=2023-08-08 |archive-date=2023-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230524013945/https://news.mn/en/797279/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ш.Энхийн-Од нь сагсанбөмбөгийн бүх байрлалд тоглох боломжтой олон талт тоглогч юм. Түүний бөмбөг дамжуулах ур чадвар нь хамгийн онцгой. Мөн шидэлт, самбөрөөс авах, хамгаалалтын ур чадварууд нь ч сайн.

== Хувийн амьдрал ==
Ш.Энхийн-Одын эцэг [[Цэрэнжанхарын Шаравжамц]], эх Пүрэвсүрэнгийн Эрдэнэбулган нар юм. Цэрэнжанхарын Шаравжамц бол Монголын анхны мэргэжлийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд Ази тивээс Харлем Глобетроттерс багт тоглосон анхны тоглогч юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=First Mongolian Globetrotter |url=https://vault.si.com/vault/2001/11/05/the-mongolian-shark-seven-footer-sharavjamts-tserenjanhor-has-become-the-first-asian-globetrotter |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230524014450/https://vault.si.com/vault/2001/11/05/the-mongolian-shark-seven-footer-sharavjamts-tserenjanhor-has-become-the-first-asian-globetrotter |archive-date=2023-05-24 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Коллежийн карьер ==

=== Дэйтон Флайерс ===

==== Нэгдүгээр курс ====
Ш.Энхийн-Од нь 2022 онд Дэйтоны их сургуульд коллежийн сагсан бөмбөг тоглохоор болсон. Тэрээр нэг тоглолтод 5.6 оноо, 1.9 самбар, 2.6 оновчтой дамжуулалт дунджилж, нэгдүгээр курсээ дуусгасан. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mike Sharavjamts stats |url=https://www.espn.com/mens-college-basketball/player/_/id/5105875/mike-sharavjamts}}&lt;/ref&gt;

2023 оны 3-р сард Шаравжамц 2023 оны NBA-гийн драфтад орно гэдгээ зарласан &lt;ref&gt;{{Cite web |title=NBA Draft 2023 Announcement |url=https://www.basketballinsiders.com/news/dayton-forward-mike-sharavjamts-to-enter-2023-nba-draft/ |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810225230/https://www.basketballinsiders.com/news/dayton-forward-mike-sharavjamts-to-enter-2023-nba-draft/ |archive-date=2023-08-10 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 2023 оны зун Шаравжамц Энхийн-Од 2023 оны NBA-гийн драфтаас нэрээ татан&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Withdraws name from NBA Draft 2023 |url=https://www.daytondailynews.com/sports/former-flyer-sharavjamts-withdraws-from-draft/QH3NI6AEXVDRFAZ7DX473NNLNM/#:~:text=Former%20Dayton%20Flyers%20guard%20Mike,was%2011%3A59%20p.m.%20Wednesday. |access-date=2023-08-08 |archive-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230808025944/https://www.daytondailynews.com/sports/former-flyer-sharavjamts-withdraws-from-draft/QH3NI6AEXVDRFAZ7DX473NNLNM/#:~:text=Former%20Dayton%20Flyers%20guard%20Mike,was%2011%3A59%20p.m.%20Wednesday. |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Сан Франциско Донс &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sharavjamts joined San Francisco Dons |url=https://usfdons.com/news/2023/6/14/dons-add-talented-guard-mike-sharavjamts.aspx}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mike Sharavjamts transfers to San Francisco after one season |url=https://www.daytondailynews.com/sports/former-dayton-guard-finds-new-home-in-west-coast-conference/FCXFQVQSDRCW3GTZ6SGEAOZVNQ/ |access-date=2023-08-08 |archive-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230808030203/https://www.daytondailynews.com/sports/former-dayton-guard-finds-new-home-in-west-coast-conference/FCXFQVQSDRCW3GTZ6SGEAOZVNQ/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; багт шилжинэ гэдгээ мэдэгдэв.

=== Сан Франциско Донс ===

==== Хоёрдугаар курс ====
2023 оны 6-р сарын 14-нд ерөнхий дасгалжуулагч Крис Герлуфсен Шаравжамцын Энхий-Одыг &quot;Сан Франциско Донс&quot; багтай гэрээ байгуулсныг зарлалаа. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mike Sharavjamts Joins San Francisco Dons |url=https://montsame.mn/en/read/321392}}&lt;/ref&gt;

== Лавлагаа ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Энхийн-Од, Шаравжамцын}}
[[Ангилал:Монголын сагсан бөмбөгчин]]
[[Ангилал:2002 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн холбон тоглогч]]

[[Ангилал:Финиксийн (Аризона) хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Амьд хүн]]</text>
      <sha1>eccedehemtsmgyklt4efvyc48hxb0lg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дмитрий Хворостовский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137801</id>
    <revision>
      <id>873473</id>
      <parentid>873137</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T05:44:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>873473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5083" sha1="mvlzuo66dyawsjrhkhblrheo2stt70y" xml:space="preserve">'''Дмитрий Хворостовский''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Дми́трий Алекса́ндрович Хворосто́вский,'' 1962 оны [[10 сарын 16|10-р сарын 16]]-нд ЗХУ-ын [[Красноярск]] хотод төрсөн—2017 оны 11-р сарын 22-нд Их Британийн [[Лондон]] хотод нас барсан) — оросын дуурийн дуучин ([[баритон]] хоолоотой), 1995 онд Оросын Ардын жүжигчин цол хүртсэн.
[[Файл:Hvorostovsky (cropped).jpeg|thumb|Дмитрий Хворостовский]]

== Намтар ==
Дмитрий Хворостовский 1962 оны 10-р сарын 16-нд ЗХУ-ын Красноярск хотод (хаалттай байсан) төрсөн.

Түүний эцэг Александр Степанович Хворостовский, химийн инженер. Тэрээр дуулах, төгөлдөр хуур тоглох дуртай байсан бөгөөд дэлхийн дуурийн тайзны оддын дуу бичлэгийн томоохон цуглуулгатай байжээ. Эх  Людмила Петровна, эмэгтэйчүүдийн эмч байжээ.

Өсвөр насандаа тэрээр Борис Ефимович Шиндарёв багшид шавь орж сурч байжээ.

Тэрээр А.М.Горькийн нэрэмжит Красноярскийн сурган хүмүүжүүлэх сургууль, Красноярскийн урлагийн дээд сургуулийг Зөвлөлт Оросын гавьяат жүжигчин, профессор Е.К.Иофелийн ангид сурч төгссөн байна.

1985-1990 онд Красноярскийн Улсын дуурь бүжгийн эрдмийн театрын гоцлол дуучнаар ажилласан.

1989 онд Английн Кардифф хотод [[BBC]] телевизийн компаний зохион байгуулдаг олон улсын дуурийн дуулаачдын нэр хүндтэй тэмцээнд түрүүлсний дараа тэд дэлхийн шилдэг дуурийн театруудын тайзнаа уригдаж эхэлсэн: Royal Theatre [[Ковент Гарден театр|Covent Garden]] (Лондон), Баварийн Улсын дуурь (Мюнхений Улсын дуурь), Берлиний Улсын дуурь, [[Ла Скала|Ла Скала театр]] (Милан), [[Венийн дуурийн театр|Венийн Дуурийн театр]], Колон театр (Буэнос Айрес), [[Метрополитен Опера]] (Нью-Йорк), Уянгын дуурь Чикагогийн дуурь, Санкт-Петербургийн Марийны театр, Москвагийн шинэ дуурийн театр, Зальцбургийн наадмын дуурийн тайз зэрэг.

1994 оноос хойш тэрээр Лондонд байшин худалдаж авч байнга оршин суух болсон байна. Тэрээр Оросын болон Их Британийн давхар иргэншилтэй байсан.

2017 оны 11-р сарын 22-ны үдээс хойш Хворостовскийн гэр бүлийнхэн “Facebook” цахим хуудаснаа “Тархины хорт хавдартай хоёр жил хагас тэмцсэний эцэст тэр шөнө буюу 11-р сарын 22-ны өдөр Лондонд гэр бүлийнхэний дэргэд амар тайван нас барсан” гэсэн мэдэгдэл нийтэлжээ. 

== Уран бүтээл ==
Тэрээр Бернард Иохан Хайтинк, Клаудио Аббадо, Майкл Тилсон Томас, Зубин Мехта, Жеймс Левайн, Сейзи Озава, Лорин Маазель, [[Валерий Гергиев]], Евгений Колобов, Юрий Темирканов, Владимир Федосеев зэрэг манай үеийн шилдэг хөгжмийн удирдаач нартай хамтран ажилласан.

Хворостовский тайзан дээр зөвхөн дуурийн дуучин төдийгүй танхим, кантата, оратори жанрын бүтээлүүдийг тоглох концертын мастер гэдгээрээ бүтээлч, уран сайхны авьяасаа мөн харуулсан байна.

== Дурсгал ==
Дуурийн алдарт дуучны төрсөн Красноярск хот бөгөөд ажлын гараагаа эхлүүлж байсан Красноярск хотын дуурь бүжгийн эрдмийн театрыг 2018 оны 2-р сард, 2019 онд Красноярск хотын Олон улсын нисэх буудал зэргийг Д.Хворостовскийн нэрэмжит болгосон байна.</text>
      <sha1>mvlzuo66dyawsjrhkhblrheo2stt70y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873479</id>
      <parentid>873473</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T06:39:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5216" sha1="4knixopfjjx8n83zjt8u7supo7xz9uo" xml:space="preserve">'''Дмитрий Хворостовский''' ({{langx|ru|Дми́трий Алекса́ндрович Хворосто́вский}}, 1962 оны [[10 сарын 16|10-р сарын 16]]-нд ЗХУ-ын [[Красноярск]] хотод төрж, 2017 оны 11-р сарын 22-нд Их Британийн [[Лондон]] хотод нас барсан) — Оросын дуурийн дуучин ([[баритон]] хоолойтой), 1995 онд Оросын Ардын жүжигчин цол хүртсэн.
[[Файл:Hvorostovsky (cropped).jpeg|thumb|Дмитрий Хворостовский]]

== Намтар ==
Дмитрий Хворостовский 1962 оны 10-р сарын 16-нд ЗХУ-ын Красноярск хотод (хаалттай байсан) төрсөн.

Түүний эцэг Александр Степанович Хворостовский химийн инженер. Тэрээр дуулах, төгөлдөр хуур тоглох дуртай байсан бөгөөд дэлхийн дуурийн тайзны оддын дуу бичлэгийн томоохон цуглуулгатай байжээ. Эх Людмила Петровна эмэгтэйчүүдийн эмч байжээ.

Өсвөр насандаа тэрээр Борис Ефимович Шиндарёв багшид шавь орж сурч байжээ.

Тэрээр А.М.Горькийн нэрэмжит Красноярскийн сурган хүмүүжүүлэх сургууль, Красноярскийн урлагийн дээд сургуулийг Зөвлөлт Оросын гавьяат жүжигчин, профессор Е.К.Иофелийн ангид сурч төгссөн байна.

1985-1990 онд Красноярскийн Улсын дуурь бүжгийн эрдмийн театрын гоцлол дуучнаар ажилласан.

1989 онд Английн Кардифф хотод [[BBC]] телевизийн компанийн зохион байгуулдаг олон улсын дуурийн дуулаачдын нэр хүндтэй тэмцээнд түрүүлсний дараа тэд дэлхийн шилдэг дуурийн театруудын тайзнаа уригдаж эхэлсэн: Royal Theatre [[Ковент Гарден театр|Covent Garden]] (Лондон), Баварийн Улсын дуурь (Мюнхений Улсын дуурь), Берлиний Улсын дуурь, [[Ла Скала|Ла Скала театр]] (Милан), [[Венийн дуурийн театр|Венийн Дуурийн театр]], Колон театр (Буэнос Айрес), [[Метрополитен Опера]] (Нью-Йорк), Уянгын дуурь Чикагогийн дуурь, Санкт-Петербургийн Марийны театр, Москвагийн шинэ дуурийн театр, Зальцбургийн наадмын дуурийн тайз зэрэг.

1994 оноос хойш тэрээр Лондонд байшин худалдаж авч байнга оршин суух болсон байна. Тэрээр Оросын болон Их Британийн давхар иргэншилтэй байсан.

2017 оны 11-р сарын 22-ны үдээс хойш Хворостовскийн гэр бүлийнхэн “Facebook” цахим хуудаснаа “Тархины хорт хавдартай хоёр жил хагас тэмцсэний эцэст тэр шөнө буюу 11-р сарын 22-ны өдөр Лондонд гэр бүлийнхний дэргэд амар тайван нас барсан” гэсэн мэдэгдэл нийтэлжээ. 

== Уран бүтээл ==
Тэрээр Бернард Иохан Хайтинк, Клаудио Аббадо, Майкл Тилсон Томас, Зубин Мехта, Жеймс Левайн, Сейзи Озава, Лорин Маазель, [[Валерий Гергиев]], Евгений Колобов, Юрий Темирканов, Владимир Федосеев зэрэг манай үеийн шилдэг хөгжмийн удирдаач нартай хамтран ажилласан.

Хворостовский тайзан дээр зөвхөн дуурийн дуучин төдийгүй танхим, кантата, оратори жанрын бүтээлүүдийг тоглох концертын мастер гэдгээрээ бүтээлч, уран сайхны авьяасаа мөн харуулсан байна.

== Дурсгал ==
Дуурийн алдарт дуучны төрж өсөн, ажлын гараагаа эхлүүлж байсан Красноярск хотын дуурь бүжгийн эрдмийн театрыг 2018 оны 2-р сард, 2019 онд Красноярск хотын Олон улсын нисэх буудал зэргийг Д.Хворостовскийн нэрэмжит болгосон байна.

{{DEFAULTSORT:Хворостовский, Дмитрий}}
[[Ангилал:Оросын дуучин]]
[[Ангилал:1962 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2017 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>4knixopfjjx8n83zjt8u7supo7xz9uo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мартин Гарднер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143114</id>
    <revision>
      <id>873438</id>
      <parentid>834231</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:56:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>873438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11023" sha1="okqml5fh3ohe1mgs8m6x85x2btvzfgl" xml:space="preserve">[[Файл:Author Martin Gardner at a CSICOP Executive Council Meeting in 1979.jpg|thumb]]
'''Ма́ртин Га́рднер''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Martin Gardner''; 1914 оны 10-р сарын 21-нд АНУ-ын [[Оклахома]] мужийн Талса хотод төрсөн — 2010 оны 5-р сарын 22-нд [[Оклахома]] мужийн Норман хотод нас барсан) — америкийн математик -сонирхогч, зохиолч, шинжлэх ухааныг сурталчлагч, 70 орчим ном хэвлүүлсэн.

== Намтар ==
Мартин Гарднер АНУ-ын Оклахома мужийн Тулса хотод төрж өссөн. Тэрээр [[Чикагогийн Их сургууль|Чикагогийн их сургуулийн]] коллежид суралцаж, философийн чиглэлээр бакалаврын зэрэг хамгаалжээ. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр тэрээр АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчинд хөлөг онгоцны нарийн бичгийн даргаар хэдэн жил ажилласан. Дайн дуусаж, 1945 оны 8-р сард Япон бууж өгөх үед түүний хөлөг онгоц далайд байсан ажээ.

Хэдэн арван жилийн турш Мартин, эхнэр Шарлотт болон тэдний хоёр хүүтэйгээ амьдарч уран зохиолын ажлаар амьжиргаагаа залгуулж, хэд хэдэн хэвлэн нийтлэгчидтэй хамтран номоо хэвлүүлж, янз бүрийн сэтгүүл, сонинд хэдэн зуун нийтлэл хэвлүүлжээ.

Тэрээр &quot;[[Scientific American]]&quot; сэтгүүлийн математикийн тоглоом, зугаа цэнгэлийн буланг хөтөлж, Жон Конвейгийн &quot;Амьдрал&quot; тоглоом болон бусад олон сонирхолтой тоглоом, бодлого, таавар зэргийг олон нийтэд танилцуулсан юм.

Мартин Гарднерын зугаа цэнгэлийн математикийн талаархи нийтлэл, номууд их алдартай байв. Гарднер &quot;зугаа цэнгэл&quot; гэдэг нь сонирхолтой, сурахад сонирхолтой зүйлтэй ижил утгатай боловч хоосон зугаа цэнгэлээс ангид зүйл гэж тодорхойлсон байдаг юм.

&quot;Гарднерийн&quot; бичих хэв маяг нь тод байдал, илтгэлийн ятгах чадвар, гялалзсан байдал, сэтгэлгээний парадоксик байдал, шинжлэх ухааны санааны шинэлэг байдал, гүн гүнзгий шинж чанараараа тодорхойлогддог бөгөөд тэдгээрийн ихэнх нь орчин үеийн шинжлэх ухааны хэвлэлээс авсан бөгөөд эргээд ноцтой судалгаа, уншигчдыг бие даасан бүтээлч ажилд идэвхтэй оролцуулах хөшүүрэг болж өгсөн юм.

== Бүтээлүүд ==

* 1952 ''In the Name of Science'' G. P. Putnam's Sons
* 1956 ''Mathematics, Magic and Mystery'' Dover; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-486-20335-2&lt;/nowiki&gt;
* 1957 ''Science Puzzlers'' The Viking Press, Scholastic Book Services
* 1957 ''Fads and Fallacies in the Name of Science'' Dover; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-486-20394-8&lt;/nowiki&gt; (номны хөгжил ''In the Name of Science'')
* 1957 ''Great Essays in Science'' (editor); Prometheus Books (перепечатка в 1994) &lt;nowiki&gt;ISBN 0-87975-853-8&lt;/nowiki&gt;
* 1957 ''The Wizard of Oz and Who He Was''. (с Russel B. Nye) Michigan State University Press. 
* 1958 ''Logic Machines and Diagrams''. McGraw-Hill New York
* 1960 ''The Annotated Alice'' New York: Bramhall House Clarkson Potter. Lib of Congress #60-7341 (no ISBN)
* 1962 ''The Annotated Snark'' New York: Simon &amp; Schuster. 
* 1962 ''Relativity for the Million'' New York: MacMillan Company (o.p.). New York: Vintage Books. ''Relativity Simply Explained'' New York: Dover; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-486-29315-7&lt;/nowiki&gt;
* 1964 ''The Ambidextrous Universe: Mirror Asymmetry and Time-Reversed Worlds'' (''The New Ambidextrous Universe: Symmetry and Asymmetry from Mirror Reflections to Superstrings''; 2005, Dover; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-486-44244-6&lt;/nowiki&gt;)
* 1965 ''The Annotated Ancient Mariner'' New York: Clarkson Potter, Reprint. Prometheus. &lt;nowiki&gt;ISBN 1-59102-125-1&lt;/nowiki&gt;
* 1967 ''Annotated Casey at the Bat: A Collection of Ballads about the Mighty Casey'' New York: Clarkson Potter. Reprint. Chicago: University of Chicago Press, 1984. &lt;nowiki&gt;ISBN 0-226-28263-5&lt;/nowiki&gt; Reprint. New York: Dover, 1995. &lt;nowiki&gt;ISBN 0-486-28598-7&lt;/nowiki&gt;
* 1973 ''The Flight of Peter Fromm'', Los Altos, California: William Kaufmann, Inc. Prometheus Books; Reprint edition (1994) &lt;nowiki&gt;ISBN 0-87975-911-9&lt;/nowiki&gt;
* 1975 ''Mathematical Carnival: A New Round-up of Tantalizers and Puzzles from «Scientific American»'', Knopf Publishing Group; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-394-49406-7&lt;/nowiki&gt;
* 1976 ''The Incredible Dr. Matrix'', New York, Charles Scribner’s Sons; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-684-14669-X&lt;/nowiki&gt;
* 1978 ''Aha! Insight'', W.H. Freeman &amp; Company; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-7167-1017-X&lt;/nowiki&gt;
* 1981 ''Science: Good, Bad, and Bogus'', Prometheus Books; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-87975-573-3&lt;/nowiki&gt; , &lt;nowiki&gt;ISBN 0-87975-144-4&lt;/nowiki&gt; , &lt;nowiki&gt;ISBN 0-380-61754-4&lt;/nowiki&gt; 
* 1981 ''Entertaining Science Experiments With Everyday Objects''; Dover; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-486-24201-3&lt;/nowiki&gt;
* 1982 ''Aha! Gotcha: Paradoxes to Puzzle and Delight'' ; W.H. Freeman &amp; Company; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-7167-1361-6&lt;/nowiki&gt;
* 1983 ''The Whys of a Philosophical Scrivener'', 1999 reprint St. Martin’s Griffin; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-312-20682-8&lt;/nowiki&gt;
* 1983 ''Order and Surprise'', Prometheus Books, &lt;nowiki&gt;ISBN 0-87975-219-X&lt;/nowiki&gt;
* 1984 ''Codes, Ciphers and Secret Writing (Test Your Code Breaking Skills)'', Dover; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-486-24761-9&lt;/nowiki&gt;
* 1985 ''Magic Numbers of Dr Matrix'', Prometheus Books; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-87975-282-3&lt;/nowiki&gt;
* 1986 ''Entertaining Mathematical Puzzles'', Dover; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-486-25211-6&lt;/nowiki&gt;
* 1987 ''The No-Sided Professor and other tales of fantasy, humor, mystery, and philosophy'', Prometheus Books; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-87975-390-0&lt;/nowiki&gt;
* 1987 ''The Annotated Innocence of Father Brown'' Oxford University Press, &lt;nowiki&gt;ISBN 0-19-217748-6&lt;/nowiki&gt; .
* 1987 ''Riddles of the Sphinx'' Mathematical Association of America, &lt;nowiki&gt;ISBN 0-88385-632-8&lt;/nowiki&gt; (собрание статей из Isaac Asimov's Science Fiction Magazine)
* 1987 ''Time Travel and Other Mathematical Bewilderments'', W.H. Freeman &amp; Company; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-7167-1925-8&lt;/nowiki&gt;
* 1988 ''Perplexing Puzzles and Tantalizing Teasers'', Dover; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-486-25637-5&lt;/nowiki&gt;
* 1988 ''New Age: Notes of a Fringe Watcher'', Prometheus Books; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-87975-432-X&lt;/nowiki&gt; ( «Notes of a Fringe Watcher»)
* 1990 ''More Annotated Alice'', Random House; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-394-58571-2&lt;/nowiki&gt; (''The Annotated Alice'' ''нэмэлт'')
* 1991 ''The Unexpected Hanging and Other Mathematical Diversions'', University Of Chicago Press; Reprint edition; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-226-28256-2&lt;/nowiki&gt;
* 1991 ''The Annotated Night Before Christmas: A Collection Of Sequels, Parodies, And Imitations Of Clement Moore’s Immortal Ballad About Santa Claus Edited, with an introduction and notes, by Martin Gardner'', Summit Books (Перепечатка, Prometheus Books, 1995); &lt;nowiki&gt;ISBN 0-671-70839-2&lt;/nowiki&gt;
* 1991 ''Fractal Music, Hypercards and More''; W. H. Freeman
* 1992 ''On the Wild Side'', Prometheus Books; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-87975-713-2&lt;/nowiki&gt; (собрание заметок из «Notes of a Fringe Watcher»)
* 1993 ''The Healing Revelations of Mary Baker Eddy'', Prometheus Books,
* 1994 ''My Best Mathematical and Logic Puzzles'', Dover; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-486-28152-3&lt;/nowiki&gt;
* 1995 ''Classic Brainteasers'', Sterling Publishing; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-8069-1261-8&lt;/nowiki&gt;
* 1995 ''Urantia: The Great Cult Mystery'', Prometheus Books; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-87975-955-0&lt;/nowiki&gt;
* 1996 ''Weird Water &amp; Fuzzy Logic: More Notes of a Fringe Watcher'', Prometheus Books; &lt;nowiki&gt;ISBN 1-57392-096-7&lt;/nowiki&gt; ( «Notes of a Fringe Watcher»)
* 1997 ''The Night Is Large : Collected Essays, 1938—1995'', St. Martin’s Griffin; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-312-16949-3&lt;/nowiki&gt;
* 1998 ''Calculus Made Easy'', St. Martin’s Press; Revised edition &lt;nowiki&gt;ISBN 0-312-18548-0&lt;/nowiki&gt; 
* 1998 ''Martin Gardner’s Table Magic'', Dover; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-486-40403-X&lt;/nowiki&gt;
* 1998 ''Mathematical Recreations: A Collection in Honor of Martin Gardner'', Dover; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-486-40089-1&lt;/nowiki&gt;
* 1999 ''Gardner’s Whys &amp; Wherefores'' Prometheus Books; &lt;nowiki&gt;ISBN 1-57392-744-9&lt;/nowiki&gt;
* 1999 ''The Annotated Alice: The Definitive Edition'' ; W.W. Norton &amp; Company; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-393-04847-0&lt;/nowiki&gt;
* 1999 ''The Annotated Thursday: G. K. Chesterton’s Masterpiece, the Man Who Was Thursday by G. K. Chesterton'', .
* 2000 ''From the Wandering Jew to William F. Buckley, Jr. : On Science, Literature, and Religion'', Prometheus Books; &lt;nowiki&gt;ISBN 1-57392-852-6&lt;/nowiki&gt;
* 2000 ''The Annotated Wizard of Oz'', New York: W.W. Norton &amp; Company; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-393-04992-2&lt;/nowiki&gt; (introduction)
* 2001 ''A Gardner’s Workout: Training the Mind and Entertaining the Spirit'' &lt;nowiki&gt;ISBN 1-56881-120-9&lt;/nowiki&gt;
* 2001 ''Mathematical Puzzle Tales''; Mathematical Association of America &lt;nowiki&gt;ISBN 0-88385-533-X&lt;/nowiki&gt; (Isaac Asimov's Science Fiction Magazine)
* 2001 ''Did Adam and Eve Have Navels?: Debunking Pseudoscience'', W.W. Norton &amp; Company; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-393-32238-6&lt;/nowiki&gt; («Notes of a Fringe Watcher»)
* 2002 ''Martin Gardner’s Favorite Poetic Parodies'' Prometheus Books; &lt;nowiki&gt;ISBN 1-57392-925-5&lt;/nowiki&gt;
* 2003 ''Are Universes Thicker Than Blackberries?: Discourses on Gödel, Magic Hexagrams, Little Red Riding Hood, and Other Mathematical and Pseudoscientific Topics'', &lt;nowiki&gt;ISBN 0-393-05742-9&lt;/nowiki&gt; («Notes of a Fringe Watcher»)
* 2004 ''Smart Science Tricks'', Sterling; &lt;nowiki&gt;ISBN 1-4027-0910-2&lt;/nowiki&gt;
* 2007 ''The Jinn from Hyperspace: And Other Scribblings—both Serious and Whimsical'', Prometheus Books; &lt;nowiki&gt;ISBN 1-59102-565-6&lt;/nowiki&gt;
* 2008 ''Bamboozlers: The Book of Bankable Bar Betchas, Brain Bogglers, Belly Busters &amp; Bewitchery by Diamond Jim Tyler'', Diamond Jim Productions; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-9676018-1-9&lt;/nowiki&gt; (оршил)
* 2009 ''When You Were a Tadpole and I was a Fish and other Speculations about This and That'', Hill and Wang; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-8090-8737-5&lt;/nowiki&gt;
* 2009 ''The Upside-Down World of Gustave Verbeek'', Sunday Press Books; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-9768885-7-2&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>okqml5fh3ohe1mgs8m6x85x2btvzfgl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Томскийн Политехникийн Их сургууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145049</id>
    <revision>
      <id>873452</id>
      <parentid>847193</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T03:02:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэнийн тобчи</username>
        <id>108163</id>
      </contributor>
      <origin>873452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10672" sha1="1pbjmjfq8pjwah6rsjeftuiipqrgs67" xml:space="preserve">{{Short description|Орос дахь техникийн их сургууль}}
{{Инфобокс Их сургууль
| нэр = Үндэсний судалгааны Томскийн Политехникийн Их сургууль
| эххэлдээрх_нэр = Национальный исследовательский Томский политехнический университет
| эх_хэл = Орос
| зураг = Ленина-30-DSN57425.jpg
| зургийн_хэмжээ = 250px
| image_alt = Томскийн Политехникийн Их сургуулийн барилга
| тайлбар = Их сургуулийн үндсэн барилгуудын нэг
| latin_name =
| other_name = ТПУ
| former_names = Томскийн Технологийн Институт; Томскийн Политехникийн Институт
| motto =
| motto_lang =
| mottoeng =
| байгуулагдсан = {{start date|1896}}
| хаагдсан =
| төрөл = [[Улсын Их сургууль|Улсын]]
| parent =
| affiliation =
| religious_affiliation =
| academic_affiliation =
| endowment =
| budget =
| officer_in_charge =
| chairman =
| chairperson =
| chancellor =
| president =
| vice-president =
| superintendent =
| provost =
| vice_chancellor=
| rector =
| principal =
| dean =
| director =
| head_label =
| head =
| academic_staff =
| administrative_staff =
| students = 11,500
| undergrad =
| postgrad =
| doctoral =
| other =
| city = [[Томск]]
| state =
| province =
| country = [[Орос]]
| coor = {{Coord|56|27|55|N|84|57|01|E|region:RU_type|display=inline,title}}
| campus =
| хэл = Орос
| free_label =
| free =
| colors = Цайвар ногоон ба Хар {{color box|#6EB845}}{{color box|#000000}}
| athletics =
| sports =
| athletics_nickname =
| mascot =
| sporting_affiliations =
| цахим_хаяг = {{URL|http://www.tpu.ru/en}}
| logo = TPU new banner.png
}}

'''Үндэсний судалгааны Томскийн Политехникийн Их сургууль''' ('''ТПУ'''; {{langx|ru|Национальный исследовательский Томский политехнический университет}}) нь [[Орос]] улсын [[Томск]] хотод байрладаг техникийн чиглэлийн улсын их сургууль юм. Тус сургууль нь Оросын хамгийн эртний техникийн дээд боловсролын байгууллагуудын нэг бөгөөд [[Сибирь]] болон Оросын Азийн хэсэгт байгуулагдсан анхны техникийн их сургуулийн нэг юм.

Тус сургуулийг 1896 онд [[Томскийн Технологийн Институт]] нэртэйгээр байгуулах шийдвэр гаргасан бөгөөд сургалт нь 1900-аад оны эхээр эхэлсэн. Байгуулагдсан цагаасаа хойш инженер, техникийн мэргэжилтэн бэлтгэхийн зэрэгцээ шинжлэх ухааны судалгааны төв болон хөгжсөн.

==Түүх==
Томскийн Технологийн Институт байгуулагдсан нь [[Оросын эзэнт гүрэн]]ийн Сибирийн бүс нутгийн аж үйлдвэр, төмөр зам, уул уурхай болон байгалийн нөөцийн хөгжлийг хангах техникийн боловсон хүчин бэлтгэх хэрэгцээтэй холбоотой байв. 1896 онд тус сургуулийг байгуулах тухай шийдвэр гарч, Томск хотод дээд техникийн боловсролын байгууллага байгуулах ажил эхэлсэн.

Сургуулийн үндсэн барилгуудын зураг төслийг архитектор [[Роберт Фултон]] болон бусад мэргэжилтнүүдийн оролцоотойгоор боловсруулсан бөгөөд Томскийн их сургуулийн хотхоны архитектурын цогцолбор нь хотын түүхэн дүр төрхийн нэг хэсэг болсон.

1900 онд тус институт анхны оюутнуудаа хүлээн авч, уул уурхай, инженерчлэл болон механикийн чиглэлээр сургалт явуулж эхэлсэн. Улмаар цахилгаан техник, химийн технологи болон бусад инженерийн салбарууд нэмэгдсэн.

20 дугаар зууны эхний хагаст сургуулийн нэр болон зохион байгуулалтын бүтэц хэд хэдэн удаа өөрчлөгдсөн. Зөвлөлтийн үед тус байгууллага нь техникийн мэргэжилтэн бэлтгэх, аж үйлдвэрийг шинжлэх ухаан, технологийн хувьд дэмжихэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.

1991 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] задран унасны дараах шинэчлэлийн хүрээнд тус сургууль их сургуулийн статустай болж, Томскийн Политехникийн Их сургууль нэрийг хэрэглэж эхэлсэн.

2009 онд ОХУ-ын засгийн газраас ТПУ-г '''үндэсний судалгааны их сургууль''' гэсэн статустай байгууллагуудын нэгээр сонгосон. Үүний дараа сургалтын зэрэгцээ шинжлэх ухаан, технологийн судалгааг хөгжүүлэхэд илүү их анхаарах болсон.

==Сургалт==
Тус их сургууль нь инженер, байгалийн шинжлэх ухаан болон технологийн олон чиглэлээр сургалт явуулдаг. Үүнд:

инженерчлэл;
эрчим хүч;
уул уурхай;
газрын тос, байгалийн хий;
цөмийн технологи;
химийн технологи;
материал судлал;
мэдээллийн технологи;
физик;
байгаль орчны технологи;
автоматжуулалт, роботик;
эдийн засаг болон менежмент зэрэг чиглэлүүд багтдаг.

Бакалавр, магистр болон аспирантурын түвшний сургалтын хөтөлбөрүүдтэй бөгөөд судалгаанд суурилсан дээд боловсролыг хөгжүүлэхэд анхаардаг.

==Судалгаа==
ТПУ нь Оросын инженер, техникийн шинжлэх ухааны судалгааны байгууллагуудын нэг юм. Судалгааны гол чиглэлд эрчим хүч, цөмийн технологи, газрын хэвлий ашиглалт, материалын технологи, химийн инженерчлэл, мэдээллийн технологи, роботик болон байгаль орчны технологи багтдаг.

Их сургууль нь Оросын аж үйлдвэрийн байгууллагууд болон судалгааны төвүүдтэй хамтран ажиллахаас гадна гадаадын их сургууль, судалгааны байгууллагуудтай олон улсын төсөл хэрэгжүүлдэг.

==Оюутнууд==
Тус сургуульд Оросын олон бүс нутгаас гадна гадаадын орнуудаас ирсэн оюутнууд суралцдаг. Олон улсын оюутнуудад зориулсан боловсролын хөтөлбөр, орос хэлний сургалт болон солилцооны хөтөлбөрүүд хэрэгждэг.

Оюутнууд эрдэм шинжилгээний ажил, инженерийн төсөл, технологийн уралдаан болон спорт, соёлын үйл ажиллагаанд оролцдог.

==Олон улсын хамтын ажиллагаа==
ТПУ нь гадаадын их сургууль, судалгааны байгууллага болон аж үйлдвэрийн компаниудтай хамтын ажиллагаа хөгжүүлдэг. Олон улсын оюутан, судлаачдыг хүлээн авах, хамтарсан судалгаа хийх, оюутан солилцоо болон хамтарсан сургалтын хөтөлбөр хэрэгжүүлэх нь их сургуулийн олон улсын үйл ажиллагааны үндсэн чиглэлүүдийн нэг юм.

==Нэр хүндтэй төгсөгчид==
Тус их сургуулийн төгсөгчид Оросын уул уурхай, эрчим хүч, аж үйлдвэр, шинжлэх ухаан, төрийн байгууллагын салбаруудад ажиллаж ирсэн. Сургуулийн төгсөгчдийн дунд инженер, эрдэмтэн, үйлдвэрлэлийн удирдах ажилтан болон төрийн албан хаагчид бий.

==Архитектур ба кампус==
Их сургуулийн үндсэн кампус нь [[Томск]] хотын төв хэсэгт байрладаг. Түүхэн барилгуудын зарим нь 19 дүгээр зууны сүүл, 20 дугаар зууны эхэн үеийн архитектурын хэв шинжийг хадгалсан байдаг.

Сургуулийн барилга байгууламжид сургалтын байр, лаборатори, номын сан, судалгааны төв, оюутны байр болон спортын байгууламжууд багтдаг.

==Ач холбогдол==
Томскийн Политехникийн Их сургууль нь Сибирийн техникийн боловсролын хөгжилд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байгууллагуудын нэг юм. Байгуулагдсан цагаасаа хойш тус бүс нутгийн уул уурхай, эрчим хүч, үйлдвэрлэл, инженерчлэл болон шинжлэх ухааны салбарын боловсон хүчнийг бэлтгэхэд хувь нэмэр оруулжээ.

==Эшлэл==
{{reflist}}</text>
      <sha1>1pbjmjfq8pjwah6rsjeftuiipqrgs67</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873466</id>
      <parentid>873452</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T03:24:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10884" sha1="q9r6l55bhn8njl013w7wmflf9k725a5" xml:space="preserve">{{Short description|Орос дахь техникийн их сургууль}}
{{Инфобокс Их сургууль
| нэр = Үндэсний судалгааны Томскийн Политехникийн Их сургууль
| эххэлдээрх_нэр = Национальный исследовательский Томский политехнический университет
| эх_хэл = Орос
| зураг = Ленина-30-DSN57425.jpg
| зургийн_хэмжээ = 250px
| image_alt = Томскийн Политехникийн Их сургуулийн барилга
| тайлбар = Их сургуулийн үндсэн барилгуудын нэг
| latin_name =
| other_name = ТПУ
| former_names = Томскийн Технологийн Институт; Томскийн Политехникийн Институт
| motto =
| motto_lang =
| mottoeng =
| байгуулагдсан = {{start date|1896}}
| хаагдсан =
| төрөл = [[Улсын Их сургууль|Улсын]]
| parent =
| affiliation =
| religious_affiliation =
| academic_affiliation =
| endowment =
| budget =
| officer_in_charge =
| chairman =
| chairperson =
| chancellor =
| president =
| vice-president =
| superintendent =
| provost =
| vice_chancellor=
| rector =
| principal =
| dean =
| director =
| head_label =
| head =
| academic_staff =
| administrative_staff =
| students = 11,500
| undergrad =
| postgrad =
| doctoral =
| other =
| city = [[Томск]]
| state =
| province =
| country = [[Орос]]
| coor = {{Coord|56|27|55|N|84|57|01|E|region:RU_type|display=inline,title}}
| campus =
| хэл = Орос
| free_label =
| free =
| colors = Цайвар ногоон ба Хар {{color box|#6EB845}}{{color box|#000000}}
| athletics =
| sports =
| athletics_nickname =
| mascot =
| sporting_affiliations =
| цахим_хаяг = {{URL|http://www.tpu.ru/en}}
| logo = TPU new banner.png
}}

'''Үндэсний судалгааны Томскийн Политехникийн Их сургууль''' ('''ТПУ'''; {{langx|ru|Национальный исследовательский Томский политехнический университет}}) нь [[Орос]] улсын [[Томск]] хотод байрладаг техникийн чиглэлийн улсын их сургууль юм. Тус сургууль нь Оросын хамгийн эртний техникийн дээд боловсролын байгууллагуудын нэг бөгөөд [[Сибирь]] болон Оросын Азийн хэсэгт байгуулагдсан анхны техникийн их сургуулийн нэг юм.

Тус сургуулийг 1896 онд Томскийн Технологийн Институт нэртэйгээр байгуулах шийдвэр гаргасан бөгөөд сургалт нь 1900-аад оны эхээр эхэлсэн. Байгуулагдсан цагаасаа хойш инженер, техникийн мэргэжилтэн бэлтгэхийн зэрэгцээ шинжлэх ухааны судалгааны төв болон хөгжсөн.

==Түүх==
Томскийн Технологийн Институт байгуулагдсан нь [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] Сибирийн бүс нутгийн аж үйлдвэр, төмөр зам, уул уурхай болон байгалийн нөөцийн хөгжлийг хангах техникийн боловсон хүчин бэлтгэх хэрэгцээтэй холбоотой байв. 1896 онд тус сургуулийг байгуулах тухай шийдвэр гарч, Томск хотод дээд техникийн боловсролын байгууллага байгуулах ажил эхэлсэн.

Сургуулийн үндсэн барилгуудын зураг төслийг архитектор [[Роберт Фултон]] болон бусад мэргэжилтнүүдийн оролцоотойгоор боловсруулсан бөгөөд Томскийн их сургуулийн хотхоны архитектурын цогцолбор нь хотын түүхэн дүр төрхийн нэг хэсэг болсон.

1900 онд тус институт анхны оюутнуудаа хүлээн авч, уул уурхай, инженерчлэл болон механикийн чиглэлээр сургалт явуулж эхэлсэн. Улмаар цахилгаан техник, химийн технологи болон бусад инженерийн салбарууд нэмэгдсэн.

20 дугаар зууны эхний хагаст сургуулийн нэр болон зохион байгуулалтын бүтэц хэд хэдэн удаа өөрчлөгдсөн. Зөвлөлтийн үед тус байгууллага нь техникийн мэргэжилтэн бэлтгэх, аж үйлдвэрийг шинжлэх ухаан, технологийн хувьд дэмжихэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.

1991 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] задран унасны дараах шинэчлэлийн хүрээнд тус сургууль их сургуулийн статустай болж, Томскийн Политехникийн Их сургууль нэрийг хэрэглэж эхэлсэн.

2009 онд ОХУ-ын засгийн газраас ТПУ-г '''үндэсний судалгааны их сургууль''' гэсэн статустай байгууллагуудын нэгээр сонгосон. Үүний дараа сургалтын зэрэгцээ шинжлэх ухаан, технологийн судалгааг хөгжүүлэхэд илүү их анхаарах болсон.

==Сургалт==
Тус их сургууль нь инженер, байгалийн шинжлэх ухаан болон технологийн олон чиглэлээр сургалт явуулдаг. Үүнд:

*инженерчлэл;
*эрчим хүч;
*уул уурхай;
*газрын тос, байгалийн хий;
*цөмийн технологи;
*химийн технологи;
*материал судлал;
*мэдээллийн технологи;
*физик;
*байгаль орчны технологи;
*автоматжуулалт, роботик;
*эдийн засаг болон менежмент зэрэг чиглэлүүд багтдаг.

Бакалавр, магистр болон аспирантурын түвшний сургалтын хөтөлбөрүүдтэй бөгөөд судалгаанд суурилсан дээд боловсролыг хөгжүүлэхэд анхаардаг.

==Судалгаа==
ТПУ нь Оросын инженер, техникийн шинжлэх ухааны судалгааны байгууллагуудын нэг юм. Судалгааны гол чиглэлд эрчим хүч, цөмийн технологи, газрын хэвлий ашиглалт, материалын технологи, химийн инженерчлэл, мэдээллийн технологи, роботик болон байгаль орчны технологи багтдаг.

Их сургууль нь Оросын аж үйлдвэрийн байгууллагууд болон судалгааны төвүүдтэй хамтран ажиллахаас гадна гадаадын их сургууль, судалгааны байгууллагуудтай олон улсын төсөл хэрэгжүүлдэг.

==Оюутнууд==
Тус сургуульд Оросын олон бүс нутгаас гадна гадаадын орнуудаас ирсэн оюутнууд суралцдаг. Олон улсын оюутнуудад зориулсан боловсролын хөтөлбөр, орос хэлний сургалт болон солилцооны хөтөлбөрүүд хэрэгждэг.

Оюутнууд эрдэм шинжилгээний ажил, инженерийн төсөл, технологийн уралдаан болон спорт, соёлын үйл ажиллагаанд оролцдог.

==Олон улсын хамтын ажиллагаа==
ТПУ нь гадаадын их сургууль, судалгааны байгууллага болон аж үйлдвэрийн компаниудтай хамтын ажиллагаа хөгжүүлдэг. Олон улсын оюутан, судлаачдыг хүлээн авах, хамтарсан судалгаа хийх, оюутан солилцоо болон хамтарсан сургалтын хөтөлбөр хэрэгжүүлэх нь их сургуулийн олон улсын үйл ажиллагааны үндсэн чиглэлүүдийн нэг юм.

==Нэр хүндтэй төгсөгчид==
Тус их сургуулийн төгсөгчид Оросын уул уурхай, эрчим хүч, аж үйлдвэр, шинжлэх ухаан, төрийн байгууллагын салбаруудад ажиллаж ирсэн. Сургуулийн төгсөгчдийн дунд инженер, эрдэмтэн, үйлдвэрлэлийн удирдах ажилтан болон төрийн албан хаагчид бий.

==Архитектур ба кампус==
Их сургуулийн үндсэн кампус нь [[Томск]] хотын төв хэсэгт байрладаг. Түүхэн барилгуудын зарим нь 19 дүгээр зууны сүүл, 20 дугаар зууны эхэн үеийн архитектурын хэв шинжийг хадгалсан байдаг.

Сургуулийн барилга байгууламжид сургалтын байр, лаборатори, номын сан, судалгааны төв, оюутны байр болон спортын байгууламжууд багтдаг.

==Ач холбогдол==
Томскийн Политехникийн Их сургууль нь Сибирийн техникийн боловсролын хөгжилд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байгууллагуудын нэг юм. Байгуулагдсан цагаасаа хойш тус бүс нутгийн уул уурхай, эрчим хүч, үйлдвэрлэл, инженерчлэл болон шинжлэх ухааны салбарын боловсон хүчнийг бэлтгэхэд хувь нэмэр оруулжээ.

==Эшлэл==
{{reflist}}

[[Ангилал:Оросын их сургууль]]
[[Ангилал:Техникийн их сургууль]]
[[Ангилал:1896 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>q9r6l55bhn8njl013w7wmflf9k725a5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эерэг сэтгэл засал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146198</id>
    <revision>
      <id>873427</id>
      <parentid>872911</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T19:04:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="148599" sha1="aysszxdgy2u7pfbfpl3qmo9o025crdw" xml:space="preserve">[[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]]
'''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.&lt;ref&gt;''Theo A. Cope (July 2014). {{Webarchiv|url=https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&amp;secondary=55 |wayback=20260113054117 |text=&quot;Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'&quot; |archiv-bot=2026-05-12 17:03:54 InternetArchiveBot }}. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''&lt;/ref&gt;

== Тодорхойлолт ==
Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм&lt;ref&gt;Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).&lt;/ref&gt;. Анх &quot;Ялгаварлах дүн шинжилгээ&quot; гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь &quot;positive&quot; (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд:
* хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга,
* сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт,
* гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага,
* сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц&lt;ref&gt;Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.
ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог&lt;ref&gt;Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг.

== Үүсгэн байгулагчийн тухай ==
[[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]]

Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал,
* хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог,
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо,
* Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс,
* Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл,
* Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд.
Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг &quot;хоёр ертөнцийн хооронд аялагч&quot; гэж тодорхойлсон &lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt; бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай.
Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг.

Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан&lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt;.

Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ.

Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг &quot;үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай&quot;&lt;ref&gt;Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).&lt;/ref&gt; гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.

Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно.

Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд &quot;Дифференциал анализ&quot;-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы &quot;Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал&quot; (1974), &quot;Утгын эрэл хайгуул&quot; (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг&lt;ref&gt;In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]&lt;/ref&gt;. Цаашилбал, &quot;Гэр бүлийн эерэг засал&quot; (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав.

== Хөгжил ба түүх ==
=== 1970-1980-аад он ===
1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, &quot;Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал&quot; (1974 онд &quot;Schatten auf der Sonnenuhr&quot; нэрээр хэвлэгдсэн), &quot;Эерэг сэтгэл засал&quot; (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), &quot;Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд&quot; (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм.

1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь &quot;Утгын эрэл хайгуул&quot; зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл  диссертаци&lt;ref&gt;Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.&lt;/ref&gt; бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. 

ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF&lt;ref&gt;Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.&lt;/ref&gt;-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд  психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв.  1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн.

=== 1990–2010 он ===
Энэ хугацаанд Пезешкиан [https://www.amazon.com/Positive-Psychosomatics-Nossrat-Peseschkian/dp/1524636614 &quot;Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал&quot;] хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан.

Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/ppt-centers/ &quot;PPT centers&quot;]&lt;/ref&gt;. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо [https://www.positum.org/ (WAPP)] болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо [https://www.europsyche.org/ (EAP)] байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн.

Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Гравегийн] бүтээл&lt;ref&gt;Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.&lt;/ref&gt;, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид &quot;Эерэг сэтгэл заслын үр дүн&quot;&lt;ref&gt;Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 &quot;Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach&quot;]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.&lt;/ref&gt; хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар  мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн.

2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/conferences/ &quot;Conferences&quot;.]&lt;/ref&gt;. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ &quot;Geschichte der WIAP-Akademie&quot;] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.&lt;/ref&gt; нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн.

Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг&lt;ref&gt;[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 &quot;Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag&quot;.]&lt;/ref&gt;. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.&lt;ref&gt;Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.&lt;/ref&gt;. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг.

=== 2010 оноос хойш ===
ЭСЗ-ыг үүсгэн байгуулагч Носсрат Пезешкиан 2010 онд таалал төгсч, ЭСЗ нийгэмлэг дараагийн шинэ шатанд оров. Дэлхийн эерэг соёл хоорондын сэтгэл заслын холбоо (WAPP) нь эерэг сэтгэл заслын дэлхийн дээвэр байгууллага болсон. 1996 онд Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төв нэртэйгээр байгуулагдсан WAPP нь бие даасан гишүүд, үндэсний холбоод, сургалтын хүрээлэн, төв, үндэсний болон бүс нутгийн түвшний төлөөлөгчийн газруудаас бүрддэг. Үүний гол зорилго нь эерэг сэтгэл заслыг судлах, дадлага хийх, сурталчлах сонирхолтой гишүүд болон хувь хүмүүст дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. WAPP нь Германы Висбаден хотод ашгийн бус байгууллагаар бүртгэгдсэн бөгөөд 2024 оны байдлаар дэлхийн 60 улсын 2600 гаруй бие даасан гишүүнтэй&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/wapp-members-list/ &quot;WAPP members&quot;]. Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-22.&lt;/ref&gt;. Эерэг сэтгэл засал бол Европын Сэтгэл заслын холбооны (EAP) албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн арга барилын нэг юм. Европын Эерэг сэтгэл заслын төвүүдийн холбоо (EFCPP) нь Европ даяарх байгууллага бөгөөд EAP-ийн дэргэдэх IAPP Академиар дамжуулан Европын байгууллага (EWO), Бүх Европын магадлан итгэмжлэлийн байгууллага (EWAO) Европын магадлан итгэмжлэгдсэн сэтгэл заслын сургалтын хүрээлэнгийн (EAPTI) үүрэг гүйцэтгэдэг.

Хүсэл эрмэлзэлтэй сэтгэл засалч нар EFCPP-ийн сургалтад хамрагдсанаар эерэг сэтгэл заслын Европын сэтгэл заслын гэрчилгээг (ECP) авах боломжтой&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/training-standards/ &quot;Training standards&quot;.]&lt;/ref&gt;. Эерэг сэтгэл заслын засал нь АНУ-д бүртгэгдсэн худалдааны тэмдэг юм (бүртгэл No6,082,225)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240331041344/https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&amp;state=4809%3A2znph.2.1 &quot;Trademark Search&quot;]. Archived from the original on 2020-01-17. Retrieved 2023-05-20.&lt;/ref&gt;. 2016 онд эерэг сэтгэл заслын засал нь Европын холбоо болон Швейцарь улсад албан ёсоор бүртгэгдсэн. 2025 оны байдлаар Болгар, Гүрж, Герман, Румын, Косово, Украин, Этиоп, Монгол зэрэг улсад ЭСЗ-ын үндэсний холбоод байгуулагдав&lt;ref&gt;Peseschkian, N.; Tritt, K. (1998). &quot;Positive psychotherapy effectiveness study and quality assurance&quot;. European Journal of Psychotherapy &amp; Counselling. 1: 93–104. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642539808400508 doi:10.1080/13642539808400508.]&lt;/ref&gt;.

Цаашилбал, Армян, Австри, Беларусь, Болгар, Хятад, Кипр, Гүрж, Герман, Косово, Латви, Хойд Македон, Польш, Румын, Орос, Турк, Украин, Их Британи, Монгол дахь орон нутгийн болон бүс нутгийн 50 гарүй сургалтын төвүүдээр дамжуулан ЭСЗ идэвхтэй сурталчлагдаж байна. ЭСЗ-ын талаарх семинар, лекцүүд дэлхийн 80 гаруй оронд явагджээ. Болгар, Орос, Украин, Туркийн их дээд сургуулиудын сэтгэл судлал, сэтгэл заслын сургалтын хөтөлбөрт ЭСЗ орсон байгаа.

== ОНОЛ ==
=== Үндсэн шинж чанарууд ===
ЭСЗ-ын үндэс нь шинжлэх ухааны онолд үндэслэсэн бөгөөд үүнийг бусад сэтгэл заслын аргуудаас олж харж болно. Гэсэн хэдий ч Пезешкианы энэхүү арга барил нь психодинамик ба хүмүүнлэг сэтгэл заслын онол, заслын практикийн элементүүдийг нэгтгэсэнээрээ соёл хоорондын/соёл дамнасан  сэтгэл заслын хандлагыг бий болгож чадсан билээ. ЭСЗ нь үйлчлүүлэгчийн хувийн хэрэгцээ, салютогенетик нэгдсэн арга барилыг хэрэгжүүлдэг зарчим, гэр бүлийн засал, өөртөө туслах хэрэгслүүд бүгдийг харгалзан үздэг нэгдмэл арга барилыг ашигладаг&lt;ref&gt;Peseschkian, Hamid (2023). [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles &quot;Positive psychotherapy: Core principles&quot;.] Current Psychiatry. 22. [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles doi:10.12788/cp.0317.]&lt;/ref&gt;. 

'''ЭСЗ-ын аргын үндсэн шинж чанарууд:'''
* Сэтгэл заслын нэгдмэл арга барил
* Хүмүүнлэг психодинамик арга барил
* Сэтгэл заслын цогц нэгдмэл тогтолцоо
* Зөрчилдөөнт төвтэй богино хугацааны арга
* Соёлуудын ялгааны мэдрэмжтэй
* Түүх, шог яриа, зүйр цэцэн үгийг ашигладаг 
* Шинэлэг оролцоо болон арга техниктэй
* Сэтгэл засал, анагаах ухааны бусад салбар, зөвлөгөө, боловсрол, урьдчилан сэргийлэх, менежмент, сургалтанд ашигладаг.

=== Үндсэн зарчмууд ===
Эерэг сэтгэл заслын гурван үндсэн зарчим буюу тулгуур нь&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)&lt;/ref&gt;:
* Итгэл найдварын зарчим 
* Тэнцвэрийн зарчим
* Зөвлөгөөний зарчим юм.
'''''Итгэл найдварын зарчим нь''''' өвчтөнд түүний эмгэг, зөрчилдөөний цаад утга учир, зорилгыг танин мэдэх, ойлгоход нь туслах зорилготой гэж үздэг. Үүний үр дүнд эмгэгийг эергээр тайлбарлахад, тайлбарыг эергээр боловсруулан ухамсарлахад хүргэдэг. Жишээ нь:
* Нойрны хямралыг сэрэмжтэй байх, хязгаарлагдмал нойртой ажиллах чадвар гэж, 
* Сэтгэлийн хямралыг гүнзгий мэдрэх, зөрчилдөөний хариуд сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлж чадах чадвар гэж,
* Шизофрени нь хоёр ертөнц, эсвэл уран зөгнөлийн ертөнцөд нэгэн зэрэг оршин тогтнох чадвар гэж үздэг.
* Ийм өөдрөг үзлийг баримталснаар зөвхөн өвчтөнд төдийгүй түүний эргэн тойрон дахь хүмүүсийн үзэл бодлыг өөрчлөх боломжтой болно. 
'''''Тэнцвэртай байх зарчим''''' нь нийгэм, соёлын ялгааг үл харгалзан хүн болгон бэрхшээл/асуудлыг даван туулах түгээмэл механизмд найдлагатай байдаг гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Носсрат Пезешкиан эерэг сэтгэл заслын тэнцвэрийн загвартай хослуулан янз бүрийн соёлын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх динамик, орчин үеийн хандлагыг боловсруулсан. Энэхүү загвар нь амьдралын дөрвөн үндсэн хүрээг тодорхойлдог:
* Бие мах бодь/Мэдрэмж - психосоматик асуудлууд.
* Амжилт/Үйл ажиллага – стресс үүсгэх хүчин зүйлүүд.
* Дотны харилцаа холбоо/Ёс зүйн уламжлал  -  сэтгэлийн хямралыг өдөөгч хүчин зүйлс.
* Ирээдүй/Уран зөгнөл/Амьдралын утга учир/Зөн совин - айдас ба фоби.
Эдгээр дөрвөн хүрээ нь бүх хүнд нийтлэг байдаг ч тухайн хүн ямар соёлд хамаарч байгаагаас шалтгаалан өөр өөр илэрдэг. Тухайлбал, барууны нийгэмд бие бялдрын сайн сайхан байдал, мэргэжлийн амжилтыг чухалчилдаг бол дорныхон хүмүүс хоорондын харилцаа холбоо, төсөөлөл, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг илүү чухалчилдаг. Холбоо барих, төсөөлөх чадваргүй байх нь янз бүрийн психосоматик өвчин үүсэхэд нөлөөлдөг гэдгийг мэддэг.
Үүнийг Ид, Эго, Супер-эго гэсэн Фрейдийн сонгодог загварын бодит ялгаа гэж үзэж болно.

'''''Зөвлөгөөний зарчим нь''''' эерэг сэтгэл засалд нягт уялдаатай засал ба өөртөө туслах “таван үе шат” ойлголтыг танилцуулдаг. Эдгээр үе шатанд өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэн хамтдаа өвчний талаар болон түүнийг шийдвэрлэх хувь хүний шийдлийн талаар мэдээлэл авдаг.
Таван үе шат нь дараах байдалтай байна:
# '''''Ажиглалт болон зай барих:''''' Энэ үе шат нь сэтгэл засалч сэтгэл хөдлөлийн хувьд тодорхой  зай сахихын зэрэгцээ, үйлчлүүлэгч хүсэл, бэрхшээл, асуудлаа мэдэрч, илэрхийлэх явдал юм.  
# '''''Бүрдүүлэлт/Мэдээлэл цуглуулах цэгцлэх:''''' Өвчтөн сүүлийн 5-10 жилийн хугацаанд тохиолдсон амьдралын чухал үйл явдлуудын талаар эргэцүүлэн бодох үед танин мэдэхүйн чадвараа идэвхжүүлдэг.
# '''''Нөхцөл байдлын урамшуулал, дэмжлэг үзүүлэх:''''' Энэ үе шат нь өөртөө туслах, дотоод нөөцийг идэвхжүүлэхэд чиглэдэг. Өвчтөнийг зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд өмнөх амжилтай туршлагыг ашиглахыг зөвлөж байна.
# '''''Үгээр илэрхийлэх үйл явц:''''' Өвчтөний харилцааны чадавх сайжирч, амьдралын дөрвөн хүрээтэй холбоотой шийдэгдээгүй зөрчилдөөн, асуудлуудыг томъёолж, илэрхийлэх боломжийг олгодог.
# '''''Зорилгоо тэлэх/өргөжүүлэх:''''' Энэ үе шат нь асуудлыг шийдвэрлэсний дараах ирээдүйн урт хугацааны амьдралын чиг баримжаагаа тодорхойлоход чиглэгддэг. Өвчтөнөөс &quot;Бүх асуудал шийдэгдчихвэл та юу хиймээр байна вэ? Ирэх таван жилийн зорилго чинь юу вэ?&quot; гэх мэт асуулт асууна. 
Эдгээр таван үе шат нь хүний сайн сайхан байдлын янз бүрийн асуудлыг шийдвэрлэх, хувь хүний өсөлт хөгжил, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг дэмжих тогтолцоог бүрдүүлж, эмчилгээ, өөртөө туслах цогц арга барилыг илэрхийлдэг.

=== Эерэг сэтгэл засал нь мета онол юм ===
Анх Пезешкианы хоёр зорилго тавьж ажиллаж байсан: нэгдүгээрт, өвчтөнүүдэд ойлгож, ашиглахад хялбархан аргыг бий болгох, хоёрдугаарт, янз бүрийн сэтгэл заслын сургууль хооронд зуучлагч арга барил болох эерэг сэтгэл заслыг боловсруулах. 1977 онд герман хэлээр, 1987 онд англи хэл дээр хэвлэгдсэн &quot;Эерэг сэтгэл засал&quot; номондоо&lt;ref&gt;Frank JD. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.&lt;/ref&gt; тэрээр энэ сорилтод &quot;Эерэг сэтгэл засал ба бусад сэтгэл засал&quot; (хуудас 365–400) гэсэн нэг бүлгийг зориулсан. Энэ бүлэг “хамгийн хэцүү, хөдөлмөр их шаардсан бүлэг” гэж Пезешкиан хэлсэн байдаг. Тэрээр эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын талбарт гарч ирсэн зүгээр нэг өөр арга гэж ойлгож болохгүйг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. “Энэ нь тодорхой тохиолдлуудад тохирох арга зүйн хандлагыг сонгох, эдгээр аргыг хооронд нь хосолж хэрэглэх хялбар цогц тогтолцоог бүрдүүлэх арга” хэмээн тэр тодорхойлсон. Нэг ёсондоо эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл заслын мета онол юм. Тэрээр сэтгэл заслыг зөвхөн тодорхой шинж тэмдгүүдийг арилгах тогтсон арга гэж бус, харин өөрийн үйл ажиллагаа явуулж буй өргөн хүрээтэй нийгэм, соёл хоорондын болон нийгмийн орчинд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг&lt;ref&gt;Lapworth P, Sills C. Integration in counselling &amp; psychotherapy. Los Angeles: SAGE; 2010.&lt;/ref&gt;. 

Пезешкиан мөн эерэг сэтгэл заслыг хаалттай, онцгой систем гэж үзэх ёсгүй гэж үзсэн; үүний оронд энэ нь сэтгэл заслын олон янзын аргуудыг нэгтгэж ач холбогдолтайгаар ашигладаг. Энэ нь сэтгэлзүйн шинжилгээ, сэтгэлзүйн динамик, зан үйлийн, бүлгийн, гипно эмчилгээ, эм, физик эмчилгээ зэрэг янз бүрийн хандлагыг хамардаг. Эерэг сэтгэл заслыг  сэтгэл заслын хэд хэдэн хэмжээсийг хамарсан интеграцийн арга гэж үзэж болно.

Швейцарь дахь [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Граве] болон түүний хамтран ажиллагсад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр нөлөөний мета-анализыг хэвлэн нийтэлж, уламжлалт сэтгэл заслын сургуулиас давсан ерөнхий аргыг санал болгохоос өмнө бараг хорин жил өнгөрсөн&lt;ref&gt;Norcross JC, Goldfried MR. Handbook of psychotherapy integration. New York: Oxford University Press; 2003.&lt;/ref&gt;. АНУ-д сэтгэцийн эмч [https://en.wikipedia.org/wiki/Jerome%20Frank%20(psychiatrist) Жером Франк] багцтай сэтгэл заслын тогтолцоо/схемыг санал болгосон ч энэ нь маргаантай байсан бөгөөд батлагдаагүй. Үүнээс хойш улам бүр хүлээн зөвшөөрөгдсөн эклектик болон интегратив сэтгэл  заслын хөдөлгөөнүүд өргөжиж байгаа  ч интеграцийн үндсэн зорилго болох онолын зохицуулалтанд анхаарлаа хандуулах биш, харин өөр өөр сургуулийн арга техникийг ашиглах захын функцэд ихээхэн анхаарал тавьж байна&lt;ref&gt;Maslow AH. Motivation and personality. New York: Harper &amp; Row; 1954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Nossrat Peseschkian mentions the term ‘positive psychology’ in his book on Positive Psychotherapy in 1987, p. 389, but not going further.&lt;/ref&gt;. Заслын үйл явцад эмпати, хүлээлт, соёлын дасан зохицох чадвар, засалчийн хувийн шинж чанар зэрэг хүчин зүйлүүд нь тодорхой арга, хэрэгсэл, техникээс илүү чухал гэдэгтэй санал нэгдэж байна.

=== Эерэг хандлага ===
Эерэг сэтгэл засал нь одоо байгаа эмгэгийг арилгахаас илүүтэй өөртөө туслах боломж, чадвараа дайчлахыг чухалчилдаг. [[Абрахам Маслоу]] хувь хүний хөгжлийн боломж, эерэг чадваруудыг чухалчлах үүднээс  &quot;эерэг сэтгэл судлал&quot; гэсэн нэр томъёог нэвтрүүлсэн&lt;ref&gt;Jork K, Peseschkian N. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern, Stuttgart: Hans Huber Verlag; 2003/2006.&lt;/ref&gt;. Энэхүү хандлагын дагуу сэтгэл засал нь засалд оролцож байгаа хүмүүсийн чадварт анхаарал хандуулж, хөгжих боломж олгохоос эхэлдэг (Peseschkian N.,&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)&lt;/ref&gt; с.1–7). Шинж тэмдэг, эмгэгийг мөргөлдөөнд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд энэ нь амьдралын жам, баяр баясгалан, боломж, нөөц, хүч чадал, боломжийн салютогенезийг багтаасан хүмүүний бүхэл цул байдлыг хүлээн зөвшөөрдөг тул заслыг &quot;эерэг&quot; гэж нэрлэдэг (Jork K, Peseschkian N.,&lt;ref&gt;In German language, there is a very exact word for worldview, philosophy of life, or image or conception of human beings: Menschenbild. This concept plays a very important role in philosophy, medicine and psychotherapy.&lt;/ref&gt; с.;13).

Эерэг сэтгэл заслын &quot;эерэг&quot; гэсэн нэр томъёо нь &quot;эерэг шинжлэх ухаан&quot; ([[Макс Вебер|Макс Веберын]] дагуу, 1988) гэсэн ойлголтод суурилдаг бөгөөд энэ нь ажиглагдсан үзэгдлийн талаар дүгнэлт хийхгүй байх гэсэн үг юм. Носсрат Пезешкиан &quot;positum&quot; гэдэг нэр томьёог илүү өргөн утгаар нь ашигладаг бөгөөд энэ нь боломжтой, өгөгдсөн эсвэл бодитой гэсэн утгатай. Өвчинд хандах энэ эерэг хандлага нь өвчнийг ойлгох, эмнэл зүйн эмчилгээ явуулахад өвчнийг сөрөг талаас авч үзэхтэй адил чухал юм. Засал нь одоо байгаа чадавх, боломжуудыг өөртөө туслах зорилгоор дайчлах зорилготой бөгөөд зөвхөн &quot;шинж тэмдгийн уут&quot;-тай харьцахаас илүү хувь хүний хөгжлийн чадавх, чадварт анхаарлаа хандуулдаг. Пезешкиан шинж тэмдгүүд, эмгэгүүд нь зөрчилдөөний хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд үүнд оролцсон хүмүүсийн бүрэн бүтэн байдал нь өгөгдсөн гэж үздэг тул заслаа &quot;эерэг&quot; гэж нэрлэдэг болсон&lt;ref&gt;Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.&lt;/ref&gt;. 

Эерэг сэтгэл заслын суурь үзэл нь хүний төрөлхийн сайн сайхан, чадавхийг онцолсон, эдгээрийг хүний байгалиас өгөгдсөн мөн чанар гэж үздэг хүмүүнлэг үзэлд&lt;ref&gt;Abebe, S. W. (2020). Positive Interpretation as a Tool in Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 417–422), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt; суурилдаг&lt;ref&gt;Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. (in Russian).&lt;/ref&gt;. ЭСЗ-ын дагуу хүмүүс хайрлах, танин мэдэх гэсэн хоёр үндсэн чадавхи/өгөгдөлтэй  бөгөөд боловсрол, хувь хүний хөгжлийн замаар энэ чадвар, өвөрмөц онцлогоо хөгжүүлж чаддаг. Энэ нөхцөлд заслыг өвчтөн болон түүний гэр бүлийн цаашдын өсөлт, боловсролыг дэмжих хэрэгсэл гэж үздэг. Эерэг сэтгэл засалд эмгэгийг эерэг талаас нь авч үздэг. Жишээлбэл, сэтгэлийн хямралыг &quot;мөргөлдөөнд гүн гүнзгий сэтгэл хөдлөлөөр хариулах чадвар&quot;, ганцаардлаас айх айдсыг &quot;бусад хүмүүстэй хамт байх хүсэл&quot;, архидалтыг &quot;бусдаас хүлээж авдаггүй халуун дулаан сэтгэлээр (мөн хайраар) өөрийгөө хангах чадвар&quot;, психозыг &quot;хоёр ертөнцөд нэгэн зэрэг амьдрах чадвар&quot;, зүрхний эмгэгийг &quot;зүрхний үйл ажиллагааг маш ойр байлгах чадвар&quot; гэж тайлбарладаг.&lt;ref&gt;Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.&lt;/ref&gt; ЭСЗ-д хамрагдсан эерэг үйл явц нь өвчтөн, түүний гэр бүл, эмч/засалч гээд бүх талын хэтийн төлвийг өөрчлөхөд хүргэдэг&lt;ref&gt;Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München.&lt;/ref&gt;. 

Зөвхөн шинж тэмдэгт анхаарлаа төвлөрүүлэхийн оронд гол гүнзгий зөрчилдөөнд төвлөрдөг. Нэмж дурдахад энэ арга нь &quot;жинхэнэ өвчтөнийг&quot; олж тодорхойлох боломжийг олгодог&lt;ref&gt;Kirillov, Ivan; Efremova, Polina; Dobiala, Ewa; Pleshakov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ &quot;Primary Capacities as a Predictor of Perceived Stress, Anxiety, and Depression in the Pandemic Crisis of Covid-19&quot;.] The Global Psychotherapist. 3 (2): 19–29. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj195].&lt;/ref&gt;. Учир нь, ихэвчлэн тусламж хүсч хандсан хүн нь өвчтөн биш, харин түүний нийгмийн орчны хэн нэгэн жинхэнэ өвчтөн байдаг. Өвчин эмгэгийг эерэг талаас нь тайлбарласнаар өвчтөнүүд болон бусад хүмүүс өвчний боломжит үүрэг сэтгэцийн динамик ач холбогдлыг ойлгож, өвчнөө таньж мэддэгийн зэрэгцээ өөрийн чадваруудыг хүлээн зөвшөөрөх боломжийг олдог. 

=== Үндсэн Чадавхи (өгөгдөл) (ҮЧ) болон Бодит чадварууд (БЧ) ===
Тэдний ард хайр, шударга ёс гэгч ойлголт, эмх цэгц, бүрэн итгэлцэл, тэвчээр гэх мэт үнэт зүйлс буюу  эерэг сэтгэл засалд бодит чадвар гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд байдаг. Зан төлөв, үнэт зүйл, ариун журам, зөрчилдөөнтэй санаанууд нь соёлын онцлогоор тодорхойлогддог бодит чадваруудын утга агуулгатай холбоотой байдаг.

Өдөр тутмын амьдрал дахь зөрчилдөөн, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмгэг, өвчинд хүргэж болзошгүй дотоод зөрчил нь хүнд тогтосон үнэт зүйлсийн шүүлттэй холбоотой байдаг. Үүнд '''хайр''' эсвэл '''шударга ёсоч''' гэх мэт ойлголтууд, эсвэл '''эмх цэгцтэй/зохион байгуулалтай байх''' байдал, '''бүрэн итгэх/итгэлцэл, тэвчээр/хатуужил/хүлээллцтэй хандах''' зэрэг үнэт зүйлс багтдаг бөгөөд эдгээр нь эерэг сэтгэл засалд '''Бодит чадварууд (БЧ)''' гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд юм. Зан төлөв, үнэт зүйлс, сайн сайхан чанарууд болон зөрчилдөөнд хүргэдэг  бодол санаанууд нь Бодит чадваруудын онцгой агуулгатай холбоотой байдаг. Энэ нь  хүний тухайн соёлын онцлогоос үүдэлтэй. 

Хүн бүр амьдралынхаа туршид суралцаж хөгжүүлсэн, хувь хүний туршлагаас үүдэлтэй бөгөөд соёл боловсролоор дамжуулан өвлөн авсан загвар болсон суурь үзлүүдэд өөр өөрийнхөөрөө хариу үйлдэл үзүүлдэг.  Жишээ нь, '''цаг баримтлах,''' эсвэл '''бүрэн итгэл/итгэлцэл''' гэгч бодит чадваруудын талаар адил нөхцөл байдалд хоёр хүн өөр өөр ойлголттай байх болно.

Зовиур шаналал, тэр ч байтугай бие махбодийн хариу үйлдэлд (өвчин/зовиур) хүргэх зөрчилдөөн нь ихэвчлэн идэвхтэйгээр илэрсэн бодит чадваруудын (тухайлбал, цаг баримтлах, эсвэл итгэлцэл) талаарх ялгаатай ойлголтуудаас үүдэлтэй байдаг. Бодит чадварууд өөр өөрөөр үнэлэгддэг нь соёлын болон гэр бүлийн ялгаатай суурь үзлээс үүдэлтэй. '''Нийгмийн харилцан үйлчлэл, Үйл ажиллага, амжилт, шударга ёсоч байдлыг цаг баримтлах, эсвэл бүрэн итгэх/итгэлцлийн''' ач холбогдлыг харьцуулж үнэлэхэд янз бүрийн хүмүүс өөр өөрөөр үнэлнэ.  Энэ нь зөрчилдөөн үүсгэдэг ч, хүмүүст суурь үзлүүдээ солилцох, тэдгээрээсээ суралцах, тэдгээрийг өргөжүүлэхэд хүргэдэг. 1977 онд Носсрат Пезешкиан &quot;Бодит чадвар&quot; гэсэн томъёоллыг нэвтрүүлсэн&lt;ref&gt;Peseschkian, N. (1974): Schatten auf der Sonnenuhr. Wiesbaden: Medical Tribune.&lt;/ref&gt;. 

Пезешкианы томъёолсноор хүнд хоёр '''Үндсэн (өгөгдөл) чадавхи''' байдаг. Нэгд, '''Хайрлах чадавхи:''' сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээгээр илэрхийлэгдэх '''Анхдагч бодит чадварууд;''' хоёрт, '''Танин мэдэх чадавхи:''' Хоёрдогч бодит чадвар болон нийгмийн хэм хэмжээгээр дамжуулан хөгжөдөг чадавхи. Хайрлах чадавхи нь '''Тэвчээр/хатуужил/хүлээлцтэй ханадах, Цаг хугацааны мэдрэмж, Бүрэн итгэл/итгэлцэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудаар илэрхийлэгддэг бол Танин мэдэх чадавхи нь '''Цаг баримтлах, Цэвэрч нямбай байх, Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгуулалттай''' байх зэрэг хоёрдогч бодит чадваруудаар илэрхийлэгдэнэ. “Бид танин мэдэх чадавхийн тусламжтайгаар туршлагаа бүтэцтэй болгодог. Үүнд суралцах (туршлага хуримтлуулах) болон заах (туршлагаа бусдад дамжуулах) зэрэг чадвар багтана”&lt;ref&gt;Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München&lt;/ref&gt;.    

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''Бодит чадварууд'''
|-
! '''Анхдагч бодит чадварууд (хайрлах үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' !! '''Хоёрдогч бодит чадварууд (танин мэдэх үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг'''
|-
| Хайрлах/хайрлагдах ба ойр дотны харилцаа холбоо тоготоох (өгөгдөл) чадавхи  (Love and Capacity for Relationships) || Цаг баримтлах чадвар (Punctuality)
|-
| Төгс төгөлдөр байх/Үлгэр жишээнээс даган дуурайх загвар авах чадвар  (Role Model) || Цэвэрч нямбай байх чадвар (Cleanliness)
|-
| Тэвчээр/Хатуужил/Хүлээцтэй хандах чадвар (Patience) || Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх/хандах чадвар (Orderlinsss/Order)
|-
| Цаг хугацааны мэдрэмж (Time awareness) || Дуулгавартай/сахилга баттай/нийгмийн хэв журмыг даган мөрдөх чадвар (Obedience)
|-
| Нийгмийн харилцан үйлчлэл (Contact) || Эелдэг эвтэй байх чадвар (Politness|Courtesy)
|-
| Бэлгийн харилцааны мэдрэмТаашал авч/өгөх чадвар /өөрийн хүсийн адилтгалтай байх (Sexuality) || Шударга ёсоор хандах/үйлдэх (Justice/Fairness) 
|-
| Итгэл найдвар (Hope) || Үнэнч/Чин баттай байх чадвар (Fidelity|Loyalty)
|-
| Бүрэн итгэл/Итгэлцэл (Trust) || Шулуун шударга/Цэгц шулуун/Нээлттэй байх чадвар (Honesty/Directness)
|-
| Өөртөө итгэлтэй байх (Confidence) || Хичээл зүтгэл/Амжилт/Тэмүүлэл/Урам зоригтой байх чадвар (Diligence/Achievment)
|-
| Итгэл үнэмшил, шашин шүтлэг/ёртөнцийг үзэх үзэл (Belief/Faith/Worldview) || Арвич хямгач/Гамтай хандах чадвар Frugality/Thriftiness)
|-
| Эргэлзээ (Doubt) || Найдвартай/Хариуцлагатай байх/хандах чадвар (Reliability/Trustworthiness)
|-
| Тодорхой байдал (Certanity/Assurance) || Нарийн няхуур/Хянамгай байх чадвар (Accuracy/Precision)
|-
| Эв нэгдэл/нэгдэлцэл/харьялагдлын мэдрэмж (дотоод бүрэн бүтэн байдлын мэдрэмж) (Unity/Oneness) || Ухамсартай /хүн чанарын үүднээс үйлдэх/ хандах чадвар (Counscientiousness)
|-
| '''''Сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээ ба харилцааны чадвар (загварчлалаар бий болсон)''''' || '''''Нийгмийн хэм хэмжээ, харилцааг бий болгох (хүмүүжил боловсролоор дамжуулан)'''''
|}
Пезешкиан “Ялгаварлах дүн шинжилгээний онол”-ыг боловсруулсан(&lt;ref&gt;Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ &quot;Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness&quot;. The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].&lt;/ref&gt;; с. 25). Энэ онол нь тухайн үедээ психосексуал үе шатуудыг (жишээлбэл, аман, аналь ба эдипаль) болон Ид ба Супер-Эго-гийн бие даасан хөгжил, тэдгээрийн хоорондын зөрчилдөөнүүдийг голчлон судалж байсан психоанализд нэмэлт болон гарч ирсэн(&lt;ref&gt;Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ &quot;Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness&quot;. The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].&lt;/ref&gt;; с. 25).  Ялгаварлах дүн шинжилгээ нь хөгжлийн эхэн үе шатанд ямар тодорхой агуулга үүсэхийг судалдаг: Эцэг эхийн тэвчээр, бүрэн итгэлцлийн хөгжил, болзолгүйгээр хүлээн зөвшөөрөх хайрын туршлага нь аман үе шатанд амжилттай хөгжих хөгжлийн сэтгэл зүйн урьдчилсан нөхцөл мөн.

&quot;Анхдагч&quot; гэж нэрлэгддэг эдгээр чадварууд нь эцэг эхийн зан байдал, тэдний загварчлалаар хүүхдэд шууд дамжуулагддаг. Тэвчээртэй хандах (өөртөө эсвэл бусдад), бүрэн итгэх (өөртөө, бусдад, эсвэл хувь заяандаа), хэн нэгэнд зориулан цаг гаргах зэрэг Анхдагч бодит чадварууд нь хүүхдийн хөгжлийн үндсэн хэрэгцээ юм. Хүүхэд өөрийн насны онцлогт тохирсон дотоод тэнцвэрийг бий болгохын тулд тэдэнд орчны халуун дулаан уур амьсгал, цаг хугацаа, тэвчээр, эмпатитай болзолгүй хүлээн зөвшөөрөл хэрэгтэй байдаг&lt;ref&gt;Moghaddam FM, Harre R. But is it science? Traditional and alternative approaches to the study of social behavior. World Psychology. 1995;1(4):47–78.&lt;/ref&gt;. 

Өөрт нь чухал, ач холбогдолтой хүнтэй анх харилцаа тогтоох анхдагч бодит чадвар нь хүн өөртэйгөө харилцах, өөртэйгөө эв найртай байх, өөрийгөө танин мэдэх, өөрийгөө болон ертөнцийг танин мэдэх чадварыг хөгжүүлэх, эцэст нь дотоод болон гадаад зөрчилдөөнийг зохих ёсоор даван туулах боломжийг олгодог. &quot;Тэвчээр&quot; гэсэн анхдагч бодит чадвар нь импульсийг хангалттай хянах, &quot;бүрэн итгэл&quot; чадварыг нь дотоод дэмжлэг, дулаан, аюулгүй байдлын мэдрэмжинд шаардлагатай байдаг. Хүүхдэд бага насанд нь мэдрэх 2 маш чухал зүйл бол нэгд, үргэлж цаг завтай, тэвчээртэй байдаг ээж, эмээгээс авсан ухамсаргүй хайр, хүлээн зөвшөөрөл, хоёрт, маш их итгэж, түүний өвөрт орж, хэзээ ч хэнд ч итгэж байгаагүй зүйлээ ярьж чаддаг хүүхдийн дотор байрласан эцгийн дүр төрх&lt;ref&gt;Badecka, Patrycja (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ &quot;The Possibilities OF Transcultural Positive Psychotherapy in Supporting the Development of Post-Traumatic Growth (PTG)&quot;]. The Global Psychotherapist. 3: 98–103. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj187].&lt;/ref&gt;.  

'''Цаг баримтлах, эелдэг/эвтэй байх, шулуун шудрага/цэгц шулуун/нээлттэй байх, шударга ёсоор хандах, үнэнч/чин баттай байх''' зэрэг хоёрдогч бодит чадварууд нь зөрчилдөөн, үл ойлголцлыг шийдвэрлэхэд ихэнхдээ нийгмийн хэм хэмжээний үүрэг гүйцэтгэдэг. Тиймээс '''&quot;эмх цэгцтэй/дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх&quot;''' нь барууны соёл иргэншилд эцэг эх, хүүхдүүдийн хоорондын зөрчилдөөн, түүнчлэн гэрлэсэн хосын хоорондын зөрчилдөөний хамгийн түгээмэл агуулгын нэг юм. '''Шударга ёсоор хандах/үйлдэх''' Хоёрдогч бодит чадвар нь шударга бус байдлаас үүсэх зовинолын үед шударга ёсны талаар дахин дахин бодож цэгнэн, нөхцөл байдлыг хүлээн зөвшөөрөх, яаралгүйгээр нөхцөл байдлыг ойлгох, тэвчээртэй байх нөхцөл байдалд зайлшгүй хүргэдэг. Сахилга батын нэг хэлбэр болох '''дуулгавартай/сахилга баттай байх, нийгмийн журмыг даган мөрдөх чадвар''' нь түүхэн шалтгааны улмаас ардчилсан Германд тийм ч их үнэлэгддэггүй ч сургуулиудад үүнийг амьдралын бодит байдал гэж үзэн угаасаа хүнд байх шийдвэр гаргах эрх чөлөө нь дүрэмд захирагдах хэрэгцээ шаардлагаар хойш тавигддаг бүтээгч чадварын нэгд тооцогддог. Тиймээс ч энэ нь боловсролын салбарт түгээмэл тохиолддог зөрчилдөөний хүчин зүйлийн нэг юм. Сэтгэл засалд  Супер-эгогийн зөрчилдөөн нь шашны номлодог гэм буруутай байдлын зөрчилдөөнийг өдөөдөг нөхцөл байдалд үүсдэгийг онцлон тэмдэглэсэн байдаг&lt;ref&gt;Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.  

Соёл дамнасан өнцгөөс харвал дорно дахины соёлууд '''хайр/хайрлах, бүрэн итгэл/итгэлцэл, нийгмийн харилцан үйлчлэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудыг илүү үнэ цэнэтэй гэж үздэг бол барууны соёлууд '''зохион байгуулалт (эмх цэгцтэй, дэг журамтай), цаг баримтлах, цэвэрч нямбай байх зэрэг хоёрдогч бодит''' чадварыг илүү үнэлдэг нь анзарагдаж байна. Гэр бүл болгонд хүүхдийн хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн үндсэн хоолыг яг цаг тухайд нь идэх  яг таг тодорхой дүрэм, бусад ижил төстэй дүрмүүдийг бага наснаасаа онцолж өгдөг. Цаашид хосын харьцаанд илрэгдэх энэхүү ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, шүүлтэд хүргэдэг.  Эдгээр бодит чадварыг, жишээлбэл, хүүхэд хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн хооллох цагийг ягштал баримтлах зэргээр бусад ижил төстэй дүрмүүдийг сахих шаардлагыг хүүхдэд бага наснаас нь мэдрүүлдэг. Эдгээр ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, буруутгах, шүүмжлэхэд хүргэдэг.

Эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл хөдлөлийн өдөөгч болох зөрчилдөөний тодорхой агуулгыг шинжилж, дотоод болон гадаад зөрчилдөөн, эсвэл эдгээр зөрчилдөөний агуулга болох үнэ цэнтэй зүйлс, чадваруудын талаар зөвлөгөө өгөх, засал явуулахад чиглэгддэг. Зовлон зүдгүүр, бие махбодийн шинж тэмдгүүдэд хүргэдэг сэтгэл хөдлөлийг эсрэг тэсрэг суурь үзлүүдийн хоорондох зөрчилдөөнд үйлчилдэг үнэт зүйлс гэж ойлгож болно.  Үүнтэй холбогдуулан дурдахад, зөрчилдөөнд төвлөрсөн сэтгэл заслын үйл явц нь өдөөгч хүчин зүйлүүдэд илүү анхаарал хандуулахаас, сэтгэл хөдлөл  үүсгэсэн зөрчилдөөнийг илрүүлж, цаашдаа түүнийг ухамсарлан боловсруулахад илүү анхаардаг&lt;ref&gt;Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.  

=== Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль хандлага ===
Соёл хоорондын (соёл дамнасан/транскультарль) хэтийн төлвийг сэтгэл засалд нэвтрүүлэх нь анхнаасаа Носсрат Пезешкианы анхаарлын төвд байсан төдийгүй түүний хувьд нийгэм, улс төрийн чухал ач холбогдолтой байв. Соёл дамнасан хандлага нь ЭЗС-ын аргад байнга давтагддаг сэдэв учраас  Н. Пезешкиан түүний ач холбогдлыг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. 

Энэ хандлага нь хувь хүний мөргөлдөөнийг ойлгоход үнэ цэнэтэй мэдээлэл болдог төдийгүй нийгмийн чухал үр дагавартай байдаг. Цагаачлал, хөгжлийн тусламж, өөр өөр соёл иргэншилтэй хүмүүстэй харилцах, хоёр өөр соёлтой хүмүүс гэр бүл зохиох, хэвшмэл үзлийг даван туулах, өөр өөр соёлын хүрээллээс бий болсон загварууд, соёл хоорондын нөхцөл байдлаас үүдэлтэй улс төрийн сорилтуудыг энэ хандлагаар шийдвэрлэх боломжтой&lt;ref&gt;Cesko, E., Sinici, E. (2020). Positive Psychotherapy in Different Cultures. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 201–210), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.

Соёлын хүчин зүйлсийг багтаасан засал бүрийн өвөрмөц шинж чанарыг хүлээн зөвшөөрсөн нь ЭСЗ-ын хэрэглээг өргөжүүлж, олон үндэстний нийгэмд хэрэглэх үр дүнтэй арга болгосон.&lt;ref&gt;Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.&lt;/ref&gt; ЭЗС-ыг 70 гаруй оронд зааж, дадлагажуулж ирсэн бөгөөд үүнийг сэтгэл заслын соёл дамнасан (транскультураль) хандлагатай арга гэж үзэж болно. Тиймээс ЭСЗ-ын зарчмууд нь сэтгэл зүйн боловсрол, насан туршийн боловсрол, сэтгэл заслын шинэ салбаруудыг хүлээн зөвшөөрөх, нэвтрүүлэхэд чухал юм. Энэ нь зайлшгүй шаардлагатай соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын салбарыг тодорхойлж, бий болгох үндэс суурийг бүрдүүлдэг.

“Соёл хооронды/Соёл дамнасан/Транскультураль” гэдгийг ЭСЗ-д хоёр утгаар ойлгож болно:
1. Соёл хоорондын, эсвэл шилжин суурьшсан хүмүүсийн сэтгэл засал гэж нэрлэгддэг өөр өөр соёлтой хүмүүсийн өвөрмөц шинж чанаруудыг хүлээн зөвшөөрөх хандлага
2. Заслын харилцаанд соёлын хүчин зүйлийг харгалзан үзэх нь засалчийн хэрэглэх арга барилын хүрээг өргөжүүлж, нийгэм-улс төрийн ухамсрыг нь дээшлүүлэх явдал юм.

ЭСЗ нь соёлуудын ялгаанд мэдрэмтгий арга (&quot;олон янз байдал дахь нэгдмэл байдал&quot; гэсэн ойлголт), янз бүрийн соёл, амьдралын нөхцөл байдалд дасан зохицох боломжийг олгодог бөгөөд барууны &quot;сэтгэл зүйн колоничлолын&quot; нэг хэлбэр гэж үзэх ёсгүй.&lt;ref&gt;Robinson DJ. The psychiatric interview. 2nd edition. Port Huron, MI, USA, Rapid Psychler Press: 2005&lt;/ref&gt; Носсрат Пезешкиан ЭСЗын нийгмийн ач холбогдлыг онцолж, үүнийг бүлэг, ард түмэн, үндэстэн, соёлын бүлгүүдийн хоорондын харилцаа гэх мэт нийгмийн янз бүрийн харилцаанд өргөнөөр хэрэглэж болохыг санал болгож байна. Ингэснээр харилцан үйлчлэл, хүний чадвар, эдийн засгийн нөхцөл байдал – энэ бүгдэд анхаарлаа хандуулсан нийгмийн цогц (бүгдийг багтаасан) онол бий  болгож болохоор байна&lt;ref&gt;Reimer C, Eckert J, Hautzinger M, Wilke E. Psychotherapie: Ein Lehrbuch für Ärzte und Psychologen. Heidelberg: Springer; 2000.&lt;/ref&gt;.  

Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль сэтгэл засал нь зөвхөн өөр өөр соёлын харьцуулалт төдий биш харин хүний зан үйлийн соёлын хэмжигдэхүүнд чиглэсэн цогц хандлаг юм. Энэ нь хүмүүс юугаараа ялгаатай, юугаараа ижил төстэйг ойлгохыг хичээдэг. ЭСЗ нь өвчтөнд өөрсдийн зан үйлийн хэв маягийг (репертуарыг) өргөжүүлэх, өөрсдийн ирээдүйг харьцангуйгаар тодорхойлоход нь туслахын тулд бусад соёлын жишээг ашигладаг. Түүх, үлгэр, нийгмийн хэм хэмжээ, тэнцвэрийн загвар зэрэг хэрэгслийг соёл дамнасан хэтийн төлвийг хөгжүүлэхэд ашигладаг. 1979 онд Носсрат Пезешкиан &quot;Транскультураль сэтгэл засал&quot; гэсэн нэр томъёог анх хэрэглэж, &quot;Худалдаачин ба тоть: эерэг сэтгэл заслын дорно дахины түүхүүд&quot; номондоо нэг бүлгийг зориулжээ. Хувийн амьдрал, ажил хөдөлмөр, улс төрд соёл хоорондын зөрчилдөөнүүд улам нэмэгдэж байгаа тул тэдгээрийг шийдвэрлэх нь ирээдүйн томоохон зорилтуудын нэг болно гэж үзэж байв. Соёл хоорондын асуудлын зарчим нь хүмүүсийн хоорондын харилцааны болон дотоод зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх зарчим болж, эцэст нь сэтгэл заслын объект болж хувирдаг&lt;ref&gt;Lambert NJ. Psychotherapy outcome research: implications for integrative and eclectic therapists. In: Goldfried M, Norcross JC, editors. Handbook of psychotherapy integration. New York: Basic Books; 1992.&lt;/ref&gt;.

=== Эерэг сэтгэл заслын асуулга - Анхны ярилцлага ===
Пезешкиан хагас бүтэцтэй “Анхны ярилцлага”-ын асуулга боловсруулсан. Энэ нь психодинамик сэтгэл заслын талбарын цөөн асуулгын нэг юм. 1988 онд танилцуулсан Хамид Пезешкианы диссертаци&lt;ref&gt;Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.&lt;/ref&gt; нь ЭСЗ-ын сэдвээр бичигдсэн анхны шинжлэх ухааны докторын төсөл ажил байсан. Энэхүү диссертацид ЭСЗ-ын “Анхны ярилцлага”-ыг тодорхой бүтэцтэйгээр боловсруулан, асуулгын хуудсыг танилцуулж, психодинамикийн судалгааг хийсэн. Хожим боловсрогдсон хагас бүтэцтэй психодинамикийн Анхны ярилцлагын энэхүү урьдал хувилбар нь психодинамик сэтгэл засалд чухал хувь нэмэр оруулсан бөгөөд 1988 онд WIPPF-ийн ЭСЗ-ын асуулгын хамт хэвлэгджээ. Сэтгэл заслын Анхны ярилцлагыг анагаах эмнэлгийн үзлэг, өвчний түүхтэй харьцуулж болох сэтгэл заслын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм&lt;ref&gt;Snyder C. R. Handbook of hope: theory, measures &amp; applications. San Diego: Academic Press; 2000.&lt;/ref&gt;. Энэ нь оношлогоо, заслын төлөвлөлт, урьдчилсан дүгнэлт, таамаглал дэвшүүлэх зэрэг хэд хэдэн зорилготой&lt;ref&gt;Frank J. D. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.&lt;/ref&gt;. 

ЭСЗ-ын анхны ярилцлага нь өвчтөнд оношлогоог түүний өвчний түүхийн дагуу тавьдаг хандлагатай төстэй бөгөөд түүнээс гадна харилцааны хүчин зүйлс, заслын явцад оролцогчдын холбоог мөн харгалзаж үздэг&lt;ref&gt;Peseschkian H. Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall (Psycho-social aspects of lumbar disc herniation). Doctoral medical dissertation. University of Mainz, Medical Faculty; 1988.&lt;/ref&gt;. Энэ нь үр дүнтэй засал хийх найдварыг (Snyder,&lt;ref&gt;Remmers, A., Peseschkian, H. (2020). The First Interview in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 309–330), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt; с. 193-212, Frank&lt;ref&gt;Peseschkian, H., Remmers, A. (2020). Life Balance in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 91–102), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;) багтаасан хүлээлтийн үр нөлөөний ач холбогдлыг&lt;ref&gt;Peseschkian H. Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall (Psycho-social aspects of lumbar disc herniation). Doctoral medical dissertation. University of Mainz, Medical Faculty; 1988.&lt;/ref&gt; хүлээн зөвшөөрдөг. Хагас бүтэцтэй шинж чанар, дасан зохицох боломжийг олгодог хандлага улмаас хувь хүний засал, хосын засал, гэр бүлийн засал, зөвлөгөө, дасгалжуулалт зэрэг янз бүрийн нөхцөлд ба олон төрлийн соёлд хэрэглэгдэхэд тохиромжтой хэрэгсэл юм.  

ЭСЗ дахь анхны ярилцлага нь заавал асуугдах болон нэмэлт асуултуудыг багтаасан хагас бүтэцтэй ярилцлага юм. Заавал асуугдах асуултуудад өгсөн хариултаас хамааран эмч нэмэлт асуулт асуух, эсвэл асуухгүйгээ шийднэ. Асуултууд нь нээлттэй, эсвэл хаалттай байж болох бөгөөд тэдгээрийг оношлогоо, засал, урьдчилсан дүгнэлт, таамаглал дэвшүүлэх зорилгоор мэдээлэл цуглуулахад ашиглана(&lt;ref&gt;Cesco, Enver (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/cesko-e-2023-four-aspects-of-the-quality-of-life-the-balance-model-and-sexual-disorders-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ &quot;Four Aspects of the Quality of Life, the Balance Model and Sexual Disorders&quot;]. The Global Psychotherapist. 3: 104–114. doi:10.52982/lkj188.&lt;/ref&gt;; с.31). Ярилцлагыг ашиглах хэд хэдэн хувилбар байдаг. Тухайлбал, заслын урьдчилсан шатны нэг хэсэг болгон эхний уулзалт, эсвэл хэд хэдэн уулзалтын үеэр ашиглах; эхний уулзалтанд эрэл хайгуулын зорилгоор ашиглах; дараагийн уулзалтуудад тодорхой чиглэлүүдийг гүнзгийрүүлэх зорилгоор ашиглах гэх мэт. Анхны ярилцлага нь хувь хүн, хүүхэд, залуучууд, хос, гэр бүлтэй засал хийх, зөвлөгөө өгөх, дасгалжуулах зэрэг өргөн хүрээний нөхцөлд хэрэглэгдэх бөгөөд өөр өөр соёлд дасан зохцодог.&lt;ref&gt;Peseschkian, N. Positive psychotherapy of everyday life: A practical guide. Bloomington, USA: AuthorHouse; 2016. (first German edition in 1974)&lt;/ref&gt;

=== Тэнцвэрийн загвар (ТЗаг) ===
Тэнцвэрийн загвар нь өргөнөөр хүлээн зөвшөөрөгдсөн бөгөөд сэтгэл засал, өөрөө өөртөө туслах, мөн гэр бүлийн засалд хэрэглэгддэг. Энэ нь Зигмунд Фрейдийн бэлгийн дур хүслийн тухай ойлголт, [[Алфред_Адлер|Альфред Адлерын]] амьдралын зорилгын үзэл баримтлал, [[Карл_Юнг|Карл Юнгийн]] хүртэхүй, харьцаа, мэдрэмж, зөн совингийн дөрвөн үйлдэлтэй харьцуулж болно. Тэнцвэрийн загвар нь хувь хүний бүхэл цогц төсөөллийг санал болгож, чухам аль хүрээнд хөгжил дутагдаж буйг тодорхойлох боломжийг олгодог. Эдгээр хүрээнд байж болох зөрчилдөөнийг  олж судалснаар шинэ тэнцвэрт байдалд хүрч, заслын явцын доторх синтезийг бий болгож чадна.

[[File:Balance Model in PPT.png|thumb|Figure 3. Balance Model in positive psychotherapy developed by Nossrat Peseschkian]]

Тэнцвэрийн загвар нь хүний амьдрал, үйл ажиллагааны үндсэн дөрвөн хүрээгээр тодорхойлогдох бөгөөд энэ нь хувь хүний сэтгэл ханамж, өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж, сорилт бэрхшээлийг даван туулах чадварт ихээхэн нөлөөлдөг гэсэн суурь үзэл баримтлалд үндэслэдэг. Эдгээр хүрээнүүд нь тухайн үеийн хувь хүний зан чанарын гол үзүүлэлт болж, биологи-бие махбодь, оновчтой-оюун ухаан, нийгэм-сэтгэл хөдлөл, бүтээлч төсөөлөл, өдөр тутмын амьдралын үнэт зүйлд чиглэсэн талуудыг хамаардаг. Хүн болгон эдгээр хүрээ бүрт боломжуудыг эзэмшдэг ч боловсрол, хүрээлэн буй орчны ялгаагаас хамааран зарим нь илүү тод илэрхийлэгдсэн, эсвэл үл тоомсорлогдон хөгжөөгүй байж болно&lt;ref&gt;Goncharov, M. (2020). Conflict model of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 331–348), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь амьдралын эрч хүч, үйл ажиллагаа, хариу үйлдэл нөлөөлж, хоорондоо холбоотой байдаг: 
# Бие махбодийн идэвхтэй байдал үйл ажиллагаа болон хүртэхүй. Энд: хоол унд, эмзэглэл, бэлгийн харьцаа, нойр, амрах, спорт, гадаад төрх байдал хувцас зэрэг;
# Мэргэжлийн ололт, ур чадвар, тухайлбал, мэргэжил, эрхэлж байгаа ажил, гэр ахуйн үүрэг ажил, цэцэг, ургамал ургуулах, үндсэн болон дэд боловсрол, мөнгөний зохицуулалт;
# Түншүүд, гэр бүл, найзууд, танилууд болон танихгүй хүмүүстэй харилцаа холбоо барих хэв маяг; нийгмийн оролцоо ба үйл ажиллагаа;
# Ирээдүйн төлөвлөгөө, шашны зан үйлийн туршлага, зорилго/утга агуулга, бясалгал, бодрол, үхэл, үзэл баримтлал, санаанууд, алсын хараа эсвэл төсөөлөл-уран зөгнөлийн хөгжил.
Тэнцвэрийн загварын зорилго нь амьдралын дөрвөн хүрээний тэнцвэртай байдлыг сэргээх явдал юм. Сэтгэл заслын зорилго нь өвчтөнд өөрийн нөөц бололцоогоо тодорхойлж, тэдгээрийг динамик тэнцвэрт байдалд хүрэх зорилгоор ашиглахад туслах&lt;ref&gt;Battegay R. In: Jork K, Peseschkian N, editors. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern: Huber; 2006.&lt;/ref&gt;. Тодруулбал, энергийн тэнцвэртэй хуваарилалтыг эрэмбэлэх шаардлагатай бөгөөд хүрээ тус бүр нь тэнцүү цаг хугацаа биш харин энерги буюу эрч хүчийн тэнцүү хувийг (хүрээ тус бүрт 25%) хуваарилж чаддаг болох зорилготой. Удаан хугацаанд үргэлжилсэн нэг хүрээг  илүү хөгжүүлсэн, илүү анхаарал тавьсан байдал нь зөрчилдөөн, өвчин эмгэг, бусад сөрөг үр дагаварт хүргэдэг.

=== Дөрвөн үлгэр дууриаллын загварын хүрээ (ДДЗаг) ===
Хүүхдийн бага насны туршлагаас өвчтөнд үзүүлэх нөлөөг үнэлэх нь психодинамик сэтгэл заслын хамгийн чухал бөгөөд хэцүү ажил юм. ЭСЗ-д Үлгэр дууриаллын загвар гэгч арга барилыг хэрэглэдэг. Англиар Dimensions model&lt;ref&gt;Peseschkian, Farid; Torres, Diego (2024). Therapeutic Narration. Anecdotes &amp; Aphorisms for Psychotherapy &amp; Self-Help (1st ed.). Wiesbaden: WAPP Press. ISBN 978-3-910225-21-3.&lt;/ref&gt;. ЭСЗд  Үлгэр дууриал загварын тухай ойлголтыг мөн &quot;жишээ&quot;, &quot;Хэмжээст загвар&quot;, &quot;Үлгэр дууриал&quot; эсвэл &quot;Хайрын хэлбэрүүд&quot; гэж нэрлэдэг бөгөөд хувийн туршлага, хөгжлийг бүрдүүлдэг гэр бүлийн суурь үзлийн  хэв маягийг тодорхойлох хэрэгсэл болгон ашигладаг.

[[File:Dimensions model.png|thumb|Figure 4. The four model dimensions of positive psychotherapy]]

Бага насны хүмүүжил орчин тойрон нь Носсрат Пезешкианы тодорхойлсоны дагуу хүний өвөрмөц хөгжил, Хайрлах/Хайрлагдах болон Танин мэдэх/Танин мэдэгдэх өгөгдөл чадавхийн илэрхийлэлд нөлөөлдөг. Тэнцвэрийн загвар нь танин мэдэх чадавхийн арга хэрэгслийг дүрсэлсэн бол Үлгэр дууриалын загвар нь хайрлах чадавхийн арга хэрэгслийг харуулдаг. 

ЭСЗ -д Үлгэр дууриаллын загварын дөрвөн хэмжигдэхүүнийг ашиглах нь зөвхөн &quot;БИ&quot; хэмжигдэхүүнийг төдийгүй &quot;ТА&quot;, &quot;БИД&quot;, &quot;Анхдагч/Пра-БИД&quot; хэмжигдэхүүнүүдийг нэвтрүүлснээр Кохут, Кернберг нарын аналитик “БИ” болон «Объект» онолыг өргөжүүлдэг. &quot;ТА&quot; хэмжигдэхүүн нь өвчтөний эцэг эх, эсвэл анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчдийн хоорондын харилцах харилцааг илэрхийлдэг, &quot;БИД&quot; хэмжигдэхүүн нь эцэг эх/анхан шатны асран хамгаалагчийн бусадтай хэрхэн харилцаж байсан туршлагыг агуулдаг. ЭЗСын &quot;Анхдагч БИД&quot; хэмжигдэхүүн нь өвөрмөц бөгөөд эцэг эх, эмээ өвөө зэрэг өвчтөний анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчид болон тэдний амьдралын харилцааг дүрслэхийн зэрэгцээ тэдний амьдралын философи, эсвэл шашны итгэл үнэмшлийг тодорхойлдог. Эдгээр дөрвөн субъектын харилцааг нэгтгэснээр ЭСЗ нь Объектийн онол болон психодинамик заслын ирээдүйд нөлөөлж болох өвөрмөц хандлага хэмээн тодорхойлогддог. 
# &quot;БИ&quot; хэмжигдэхүүн нь хувь хүний өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж, өөртөө итгэх итгэл, өөрийн дүр төрх, үндсэн Бүрэн итгэл эсвэл үл итгэх байдал зэрэг өөртэйгөө харьцах харьцаа болон амьдралд үүсгэх асуудлуудад анхаарлаа хандуулдаг загварын хэмжигдэхүүн юм. Эдгээр асуудалд тухайн хүний бага насны туршлага, эцэг эх, ах эгч нартайгаа харилцаж байсан харилцаа, тэд нарын хандлага ихээхэн нөлөөлдөг. Бага наснаасаа хүмүүс хүсэл, хэрэгцээ нь хэрхэн хангагдаж байсан туршлагад тулгуурлан өөртэйгөө харилцаа тогтоож сурдаг. 
# &quot;ТА&quot; хэмжигдэхүүн нь хувь хүний бусадтай, ялангуяа романтик хамтрагчтайгаа харилцах харилцааны тухай. Энэ харилцааны үндсэн загвар нь тухайн хүний эцэг эх, ялангуяа тэдний хоорондын харилцааны жишээ юм. Эцэг эхийн хоорондох зан байдал, харилцан үйлчлэл нь түншлэлийн боломжит зан үйлийн загвар болж, хүн романтик хамтрагчтайгаа хэрхэн харилцаагаа бүрдүүлэхэд нөлөөлдөг. 
# &quot;БИД&quot; хэмжигдэхүүн нь хувь хүний нийгмийн хүрээлэн буй орчинтойгоо харьцах харьцааны илэрхийлэл бөгөөд энд эцэг эхийн нийгмийн орчинтой харилцах харилцаа ихээхэн нөлөөлсөн байдаг. Нийгмийн зан үйлд хандах хандлага, амжилтын хэм хэмжээ  нийгэмшүүлэх замаар эцэг эхээс хүүхдүүдэд шилждэг. Эдгээр хандлага, хүлээлт нь хамаатан садан, хамтран ажиллагсад, нийгмийн бүлгүүд, сонирхлын бүлгүүд, эх орон нэгтнүүд, нийт хүн төрөлхтөнтэй харилцах харилцаа зэрэг ойрын гэр бүлээс гадуурх нийгмийн харилцаатай холбоотой байдаг. Эдгээр нийгмийн харилцаанд эцэг эх хэрхэн харилцаж, удирдан чиглүүлж байгаа нь тэдний хүүхдийн нийгэмд хэрхэн бие авч явах/зан үйлдэх талаарх ойлголт, хандлагыг бүрдүүлдэг. 
# &quot;Гарал үүсэл/Анхдагч БИД/Пра-бид&quot; хэмжигдэхүүн нь хувь хүний гарал үүсэл, эсвэл анхдагч нийгэмлэгтэй харилцах харилцааг хэлдэг бөгөөд үүнд эцэг эхийн амьдралын утга учир, зорилго, сүнслэг байдал/шашин, ертөнцийг үзэх үзэл зэрэгт хандах хандлага ихээхэн нөлөөлдөг. Энэ хэмжигдэхүүн нь зөвхөн шашны нийгэмлэгийн албан ёсны гишүүнчлэлд суурилдаггүй, харин амьдралын хожим үүсэх утга учрын талаархи асуултын үндэс юм. Хэдийгээр хүн шашин шүтлэгийг үгүйсгэсэн ч түүний гарал үүсэл, эртний нийгэмлэгтэй холбоо нь чухал хэвээр байна. Энэ нь утга санаа, зорилгыг хангах бусад чиг баримжаа олгох тогтолцооны үндэс суурь юм.

=== Зөрчилдөөний загвар ===
Пезешкианы психодинамик Зөрчилдөөний загвар (зургаас үзнэ үү) нь зөрчилдөөний  гол цэг болох агуулгын ялгаа, түүний дотоод үнэлгээг онцолж өгдөг. Пезешкианы зөрчилдөөний сэтгэл зүйн динамик загвар (зураг харна уу) нь зөрчилдөөний гол анхаарал хандуулсан агуулга болон түүний дотоод үнэлгээний хоорондох ялгааг онцолж өгдөг. Загварт нь одоогийн хүнд хэцүү нөхцөл байдалд үүссэн Бодит зөрчилдөөн (БЗн), урьд өмнө бага насанд үүссэн Үндсэн зөрчилдөөн (ҮЗн), бие махбодийн, эсвэл сэтгэцийн шинж тэмдгийг үүсгэдэг ухамсарлагдаагүй Дотоод зөрчилдөөн (ДЗн) гэж тус тус тодорхойлогддог. &quot;Зөрчилдөөн&quot; гэсэн нэр томъёо нь (Латины confligere, мөргөлдөх, тэмцэх гэсэн утгатай) дотоод болон гадаад үнэт зүйлс, төсөөлөл хоорондын үл нийцэх байдал болон дотоод хоёрдмол байдлыг илэрхийлдэг. Сэтгэл хөдлөл, сэтгэл хөдлөлийн байдал, бие махбодийн хариу үйлдэл нь үнэт зүйлс болон бодит чадваруудын хуваарилалтын дотоод зөрчлийн дохионы үзүүлэлт гэж ойлгож болно. Тиймээс ЭСЗ-д агуулгын талаар Энэ сэтгэл хөдлөлийг юу үүсгэдэг, эсвэл өдөөдөг вэ?&lt;ref&gt;Lytvynenko, O., Zlatova, L., Karikash, V., Zhumatii, T. (2020). Using stories, anecdotes and humor in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 349–358), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt; гэж асуудаг.  

[[File:Conflict Model in Positive Psychotherapy.png|thumb|Figure 5. The concept of the three main conflicts in PPT]]

Пезешкианы &quot;микро гэмтэл&quot; гэсэн ойлголт нь микро стресс үүсгэдэг &quot;жижиг зүйл, эсвэл өчүүхэн зүйл&quot; (&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)&lt;/ref&gt;; с.80) гэгддэг ч дотоод зөрчилдөөнийг өдөөж болох жижиг, давтагдах сэтгэцийн гэмтлүүдийн хуримтлалыг томъёолдог. Эдгээр микро гэмтэл нь амьдралын томоохон үйл явдлууд, өөрөөр хэлбэл, макро гэмтлээс ялгаатай. Микро гэмтлүүд нь зөрчилдөөний агуулга болон харилцаа тогтооход тусалдаг хувь хүмүүсийн бодит чадваруудтай холбоотой  боловч зөрчилдөөний эх үүсвэр болох магадалтай.

Даван туулах механизм хэт ачаалалтай байх Бодит зөрчилдөөнийн үед '''Бүрэн итгэл, Итгэл найдвар, Хайр/Энхрийлэл''' зэрэг сэтгэл хөдлөлийн анхдагч хэрэгцээг '''Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгулалтай байх, цаг баримтлах, шударга ёсч, шулуун шударга/нээлттэй''' байх зэрэг хоёрдогч чадварууд (БЧ2), эсвэл нийгмийн хэм хэмжээнүүдтэй  мөргөлдүүлэн харьцуулсан хуучин ухамсарлагдаагүй Үндсэн зөрчилдөөн үүсч ирнэ. Үндсэн зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхийн тулд хийж байсан өмнөх буулт нь одоогийн зөрчилдөөнд үр дүнгүй болох үед дотоод зөрчилдөөн үүснэ. Дотоод зөрчилдөөнийн үр дүнд зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх оролдлого гэж үздэг шинж тэмдгүүд бий болно. Зөрчилдөөний хариу үйлдлүүд гэж тооцож болох шинж тэмдэгүүдийг тэнцвэрийн загвараар (ТЗаг) харуулж болно: энэ нь шийдвэр гаргахад хүргэж чадахгүй ч гэсэн нөлөөлөл/нэмэр үзүүлдэг. Тодорхой чадвар, ёс суртахуун, үзэл баримтлал, зарчмуудыг одоогийн нөхцөл байдалд дасан зохицохгүйгээр тууштай ашиглах нь эмгэг үүсгэнэ.

Хэрэв гэр бүлийн төсөөлөл,  эсвэл урьд өмнө хийсэн буулт нь дахин дахин давтагдаж байх нөхцөлд  ухамсарлагдаагүй дотоод зөрчилдөөн үүсч, энэ нь сэтгэл зүйн, психосоматик болон бие махбодийн эмгэг үүсгэх талтай. Эдгээр шинж тэмдэг нь өвчтөнд ямар нэг ухамсарлагдаагүй зүйлийг илэрхийлэх арга болж, хүн бүрийн хувьд онцгой ач холбогдолтой байдаг. ЭЗСын зорилго нь заслын харилцааны орон зайнд болон өдөр тутмын амьдралд үл тоомсорлогдсон хүүрээнүүдийг болон хөгжөөгүй чадваруудыг бэхжүүлэх, ингэснээр өвчтөнүүд зөрчлийг үр дүнтэй шийдвэрлэх, дотоод болон гадаад тэнцвэрт байдалд хүрэх боломжийг олгох явдал юм.

=== Түүх, сургаалт үлгэр, зүйр цэцэн үгийг ашиглан өгүүлэх арга ===
ЭСЗ-д ашигладаг тусгай арга бол үлгэр, түүх, зүйр цэцэн үгсийг заслын зориулалтаар ашиглах явдал бөгөөд үүнийг Носсрат Пезешкиан анх 1979 онд &quot;Дорнын түүхүүд сэтгэл заслын хэрэгсэл болох нь: Худалдаачин ба тоть&quot; бүтээлдээ нэвтрүүлсэн. Милтон Эриксоны Гипно засалд энэ аргыг хэрэглэж байсан ч энэ нь Пезешкианаас өмнө психодинамик засалд нийтлэг байгаагүй. Үлгэрт анхаарлаа хандуулж байсан Карл Густав Юнгын аргаас  Пезешкианы арга нь өгүүлэх засал болон нийлэмжийн илүү өргөн хүрээний хэрэгслийг ашигладагаараа ялгагаатай. Дорно дахины болон бусад соёлын түүх, сургаалт зүйрлэлүүдийг ашиглан тухайн хүний онцлогийг танин мэдэх, цаашид өөртөө туслах боломжийг хөгжүүлэхийг хичээдэг. Олон соёлоос гаралтай янз бүрийн цэцэн үгс, эртний мэргэн үгсийн бэлгэдлийн утгыг сонсч байгаа хүн өөрийгөө илүү эергээр харж эхлэх  талтай (&lt;ref&gt;Remmers, Arno (2022). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/remmers-a-2022-how-do-traditional-stories-work-in-the-process-of-solving-unconscious-interpersonal-and-cultural-conflict-a-contribution-to-narrative-ethics/ &quot;How do Traditional Stories Work in the Process of Solving Unconscious, Interpersonal and Cultural Conflict? A Contribution to Narrative Ethics&quot;.] The Global Psychotherapist. 2 (2): 77–85. [https://www.positum.org/ppt_artticles/remmers-a-2022-how-do-traditional-stories-work-in-the-process-of-solving-unconscious-interpersonal-and-cultural-conflict-a-contribution-to-narrative-ethics/ doi:10.52982/lkj175].&lt;/ref&gt; p. 92). 

Европын соёлд анхнаасаа танил бус мэт санагдаж болох дорно дахины түүхийг ашигласны үр дүнд бий болох гайхашралын заслын үр нөлөө нь бүх соёлд үр дүнтэй болохоо баталсан (&lt;ref&gt;Eryilmaz, Ali (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/eryilmaz-a-2023-the-method-of-resolving-actual-conflict-in-five-stages-and-with-five-capabilities-based-on-positive-psychotherapy-the-trust-phal-method-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ &quot;The Method of Resolving Actual Conflict in Five Stages and with Five Capabilities Based on Positive Psychotherapy: The Trust-PHAL Method&quot;.] The Global Psychotherapist. 3: 15–24. [https://www.positum.org/ppt_artticles/eryilmaz-a-2023-the-method-of-resolving-actual-conflict-in-five-stages-and-with-five-capabilities-based-on-positive-psychotherapy-the-trust-phal-method-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj177].&lt;/ref&gt;, с.24–34). Түүхүүд нь өөрийгөө өөр соёлын хүмүүстэй харьцуулах хэм хэмжээг бий болгох, тогтсон хэм хэмжээг эсэргүүцэх, тэдгээрийг харьцангуй гэж үзэх зэрэг эмчилгээнд олон үүрэг гүйцэтгэдэг. Заслын эхний үе шатанд эдгээр түүхүүд нь хэтийн төлөвийг өөрчлөхөд хүргэж болох бөгөөд үүнийг дараагийн үе шатуудад ашигладаг. Мөн түүхүүд нь сэтгэл хөдлөл, бодлыг чөлөөлөхөд тусалдаг бөгөөд энэ нь засалд ихэвчлэн шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэдэг. Заслын үеийн түүх ярих явц нь уншигч, эсвэл сонсогчдод түүхийн баатруудтай тэдний сэтгэл хөдлөлийн асуудлуудтай өөрсдийгөө адилтгаж, өөрсдийн хэрэгцээ, нөхцөл байдлыг тусгаж ухамсарлах толь болдог. Шийдвэрүүдийг танилцуулснаар түүхүүд нь өвчтөнүүдэд өөрийн гэсэн хандлагатай харьцуулах загвар болсон нь илүү өргөн хүрээтэй тайлбар, өөрчлөлт хийх боломжийг бий болгодог.  Нэмж дурдахад түүх ярих нь өөрчлөлтийг эсэргүүцэгч, хуучин хоцрогдсон санаануудтай зууралддаг өвчтөнүүдэд туслахад онцгой үр дүнтэй байдаг&lt;ref&gt;Remmers, Arno (2023). [https://www.positum.org/ppt_artticles/remmers-a-2023-transference-and-countertransference-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ &quot;Transference and Countertransference&quot;]. The Global Psychotherapist. 3: 75–79. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/remmers-a-2023-transference-and-countertransference-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj183].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kirillov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirillov-i-2023-the-global-psychotherapist/ &quot;Evaluation Criteria for Psychosomatic Practice&quot;.] The Global Psychotherapist. 3 (2): 57–69. [https://www.positum.org/ppt_artticles/kirillov-i-2023-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj199.]&lt;/ref&gt;.

=== Таван үе шатат зөвлөгөө/засал явуулах суурь үзэл ===
Хувь хүний болон гэр бүлийн засалд хэрэглэдэг заслын явцын таван үе шатын хөтөлбөр нь  гарын таван хуруу мэт Рэймонд Баттегайн тайлбарласан бүлгийн сэтгэл засал, Мореногийн Психодрам, Альфред Адлерын хүмүүсийн ахицтай боловсролд ажиглагддаг байгалийн үйл явцтай маш төстэй юм. Пезешкианы хандлагын онцлог&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)&lt;/ref&gt; нь заслын үйл явцын энэ загварыг сэтгэл засалд системтэйгээр хэрэглэдэгт оршдог. Таван үе шаттай хөтөлбөр нь засалчийн хувьд засал явуулах замын зураглал болж, мөн үйлчлүүлэгчид өөртөө туслах явцад аль алинд нь хамгийн үр дүнтэй арга олох боломж болдог. Сэтгэл заслын хүрээнд хийсэн судалгааны дагуу засалч хүндрэлтэй заслын нөхцөл байдлыг илүү сайн даван туулж, заслын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодох тусам заслын үр дүн төдий чинээ амжилттай болно гэдгийг харуулсан. 

Заслын харилцан үйлчлэлийн гурван үе шат (хамааралт, ялгарал, салах) нь ганцаарчилсан уулзалт бүрт болон заслын нийт үйл явцын турш хэрэгжүүлэх харилцааны үйл явцын 5 үе шаттай уялдаа холбоотой&lt;ref&gt;Cope TA. Positive Psychotherapy’s theory of the capacity to know as explication of unconscious contents. J Relig Health. 2007;48(1):79–89.&lt;/ref&gt;.
# Анхны алхам- хэтийн төлвөө өөрчлөх ажилд үр дүн үзүүлэх хүлээн зөвшөөрөл, ажиглалт, зай барилт.
# Хоёр дахь алхам– бүрдүүлэлт/мэдээлэл цуглуулах, зөрчилдөөний агуулга болон үүсгэсэн нөхцөлийн ялгарал, өвчтөний давуу талыг илрүүлэх.
# Гурав дахь алхам- өөртөө туслах чадвар болон нөөцөө олж хөгжүүлэх, нөхцөл байдлын урамшуулал/дэмжлэг
# Дөрөв дэх алхам– зөрчилдөөнийг үгээр илэрхийлж, боловсруулах
# Тав дахь эцсийн алхам– зорилго тэлэх/өргөжүүлэх нэртэй, энэ нь ирээдүйд чиглэсэн шинэ суурь үзэл, ажлын бүтэц хөтөлбөр бүгдийг санаачлах, нэгтгэх, турших 
Харилцаанд хандах энэхүү бүтэцтэй хандлага нь Пезешкианы арга барилын өвөрмөц тал бөгөөд заслын амжилттай үр дүнд хувь нэмэр оруулдаг. Энэхүү заслын үйл явц нь ирээдүй, өөрчлөлтөд чиглэгддэг бөгөөд өнөө үед үр дүнтэйгээр ашиглаж болох өнгөрсөн үеийн суурь үзлүүдэд чиглэгдсэн байдаг. Нэмж дурдахад, сэтгэл заслын бусад салбарын үзэл баримтлалыг тохиромжтой үед ашигладаг (интеграцийн тал). Өвчтөн болон түүний эргэн тойрныхон өвчний явцыг ойлгоход идэвхтэй оролцдог (өөртөө туслах). ЭСЗ-ын 5 үе шат нь заслын уулзалт бүрт, эсвэл заслын бүх үйл явцын туршид харилцааны бүтэц болдог. Иймгүй байсан бол заслын явц нь чиглэлгүй байх байсан&lt;ref&gt;Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. [in Russian].&lt;/ref&gt;. Тохиромжтой ойлголт, тэргүүлэх асуултууд, түүхүүд, төсөөллүүдийг (ассоциации) өдөөх, өмнөх сэдвүүдийг эргэн харах замаар өвчтөний түүхийг ярих, эргэцүүлэн бодоход тусалдаг. Энэ үйл явц нь засалч болон өвчтөнд эхлэлийн цэг, аюулгүй байдлын мэдрэмжийг өгч, өвчтөнийг зөрчилдөөнийг даван туулах, ялангуяа засал дууссаны дараа өөртөө туслах явдалд бэлтгэдэг.

== ЭЗСыг хэрэглэх ==
=== ЭСЗ-ын хэрэглээний хүрээнүүд ===
Анх сэтгэл заслын ажилд зориулж боловсруулсан эерэг сэтгэл заслын арга нь уламжлалт хэрэглээнээсээ хальж, зөвлөгөө өгөх, сурган хүмүүжүүлэх, нийгмийн ажил гэх мэт олон салбарт хэрэглэгдэж байна. ХБНГУ-д 1992 оноос хойш зөвлөгөө өгөхдөө ЭСЗ-ыг ашиглаж байгаа бол Болгарт мөн жилээс эхлэн сурган хүмүүжүүлэх ухаанд ашиглаж байна. Хятадад үүнийг 2014 оноос хойш нийгмийн ажилтнуудад сэтгэцийн эрүүл мэндийн эмгэг, гэр бүлийн асуудал, халшрах эмгэгээс урьдчилан сэргийлэх чиглэлээр сургахад ашиглаж байна. ЭСЗ нь 2006 оноос Болгарт, дараа нь Украин, Орост хүүхэд залуучуудын заслын төрөлжсөн сургалтын хөтөлбөрүүдийн үндэс болгон ашиглаж байна. Герман, Болгар, Кипр, Турк, Косово, Хятад, Боливи, Украин зэрэг орны мэргэжилтнүүд ЭСЗ-д суурилсан эерэг гэр бүлийн засал, зөвлөгөө өгөх чиглэлээр мэргэшиж байна. Үүний үр дүнд ЭСЗ нь янз бүрийн мэргэжлийн болон соёлын салбарт сэтгэл заслын ур чадвар, туршлагаа хуваалцах хэрэгсэл болсон.&lt;ref&gt;Syrous S. Positive and crosscultural psychotherapy. Nossrat Peseschkian—his life and work. In: Leeming DA, editor. Encyclopedia of psychology and religion. 2nd ed. New York: Springer; 2014.&lt;/ref&gt; 

Анх Сэтгэцийн эрүүл мэнд, психосоматик анагаах ухаан&lt;ref&gt;Peseschkian N, Peseschkian N, Peseschkian H. Lebensfreude statt Stress. 2nd ed. Stuttgart: TRIAS; 2009&lt;/ref&gt;, урьдчилан сэргийлэлт, сэтгэл заслын үндсэн эерэг психосоматик засал гэж хөгжүүлэгдэсэн Эерэг сэтгэл заслыг одоо үед Германы олон эмч нар ажилдаа ашиглаж байна. Энэ хандлагыг хэд хэдэн эмнэлэгт болон Германы Висбадены Сэтгэл заслын академийн психодинамик эмчилгээний сургалтын хөтөлбөрт хэрэгжүүлсэн.

=== Сэтгэл заслын хүрээнээс гадна ===
Эерэг сэтгэл засал нь боловсрол сургууль&lt;ref&gt;Seiwert L. Balance your life. Die Kunst, sich selbst zu führen. München: Piper; 2010.&lt;/ref&gt;, сэтгэл зүй, шашны сэтгэл зүй &lt;ref&gt;Пеев И. [Peev, I.]. Позитивната психотерапия в модерната армия и общество. Военно издателство, София (Positive Psychotherapy in army and society). Sofia: Voenno Izdatelstvo; 2002. [in Bulgarian]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Boessmann U, Peseschkian N. Positive Ordnungstherapie. Stuttgart: Hippokrates; 1995.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hübner G. Burnout. Lenzkirch: Lenzkircher Verlagsbuchhandel; 2009.&lt;/ref&gt;, багш нарын сургалт &lt;ref&gt;Seiwert L. Balance your life. Die Kunst, sich selbst zu führen. München: Piper; 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kirillov I.O. Supervision in positive psychotherapy (Unpublished doctoral dissertation). St. Petersburg: Bekhterev Federal Neuropsychiatric Research Institute; 2002. [In Russian].&lt;/ref&gt; цагийн менежмэнт&lt;ref&gt;Kravchenko, Y. (2020). Positive Psychotherapy in Organizational and Leadership Coaching. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 253–276), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;, янз бүрийн зөвлөх үйлчилгээ, удирдлагын менежментийн сургалт&lt;ref&gt;Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.&lt;/ref&gt;, түншлэл, эсвэл гэрлэлтийн бэлтгэл, хүний нөөцийн семинар, хуульч, эвлэрүүлэн зуучлагчид, зэвсэгт хүчин, улс төрчдөд зориулсан сургалт&lt;ref&gt;Sinici, E. (2020). Positive Family and Marital Therapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 218–228), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;, соёл хоорондын сургалт, натуропати болон оюун ухаан-биеийн анагаах ухааны засал&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive family therapy. The family as therapist. Berlin, Heidelberg: Springer; 1986. (first German edition in 1980, latest English edition in 2016 by AuthorHouse UK)&lt;/ref&gt;, ядаргаанаас урьдчилан сэргийлэх&lt;ref&gt;&quot;WAPP Training Standards and Curricula&quot; (PDF). Archived from the original (PDF) on 2022-07-03.&lt;/ref&gt;, супервишн&lt;ref&gt;&quot;Educational group self-experience/discovery in PPT training&quot; (PDF). Archived from the original (PDF) on 2021-07-23.&lt;/ref&gt; зэрэг өргөн хүрээний орчинд хэрэглэгдэх болсон. Үүнээс гадна, ЭСЗ-ыг коучинг&lt;ref&gt;Ciesielski, Roman (2023). &quot;The Integrative Model of Reflective Team Supervision in Positive Psychotherapy&quot;. The Global Psychotherapist. 3: 80–86. doi:10.52982/lkj184.&lt;/ref&gt;, гэр бүлийн зөвлөгөө&lt;ref&gt;Frolov, P. (2020). Supervision in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 359–370), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt; болон ерөнхий зөвлөгөөнд хэрэглэдэг. 

== Сэтгэл засал/Эмчилгээ ==
=== Дадлага ажил ===
Эерэг сэтгэл засал нь ICD -10-ын F3-5 бүлэгт ангилагдсан сэтгэл санааны эмгэг (аффект), мэдрэлийн эмгэг, стресстэй холбоотой эмгэгүүд, соматоформын эмгэгүүд, зан үйлийн зарим синдром гэх мэт сэтгэцийн эмгэгүүдийг эмчлэхэд ашигладаг. Энэ нь мөн тодорхой хэмжээгээр хувь хүний эмгэгийг (Бүлэг F6) шийдвэрлэхэд үр дүн харуулсан. ЭСЗ нь уламжлалт ганцаарчилсан засалтай амжилттай нэгтгэгдэж, хос, гэр бүл&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230323082723/https:/www.positum.org/wp-content/uploads/2023/03/Handbook-for-Trainers-and-Organizers.pdf &quot;Trainings in Positive Psychotherapy - Handbook for Trainers and Training Organizers&quot;] (PDF). Archived from the original (PDF) on 2023-03-23.&lt;/ref&gt; болон бүлгийн засалд үр дүнтэй байдаг. Нэмж дурдахад, ЭСЗ-ыг сэтгэцийн эмгэг судлалын салбарт сэтгэцийн эмгэгтэй өвчтөнүүдтэй болон сэтгэцийн эмнэлгүүдийн бүлгийн ажилд  хэрэглэхэд ялангуяа түүх, шог яриа ашиглах нь үр дүнтэй болохыг нотолсон.

=== Өөртөө туслах ===
Пезешкианы номууд нь өөртөө туслахыг эрэлхийлж буй мэргэжилтэн бус хүмүүст тусгайлан зориулагдсан болно. Түүний &quot;Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал&quot; (1977 Герман, 1986 Англи хэлдээр) зэрэг бүтээл нь хувь хүмүүст үл ойлголцлыг арилгахад туслах зорилготой юм. Үүний нэгэн адил “Утга учрын эрэлд” (1983 Герман, 1985 Англи хэлдээр) нь амьдралын хямралыг хэрхэн даван туулах талаар зааварчилгаа өгдөг. Цаашилбал “Хэрэв та хэзээ ч байгаагүй зүйлээ хүсч байвал хэзээ ч хийгээгүй зүйлээ хий” (2011) ном нь хүмүүс хоорондын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд төвлөрсөн. Түүгээр ч зогсохгүй хувь хүмүүс эерэг сэтгэл заслын чиглэлээр мэргэшсэн сургалтад хамрагдаж, гэрчилгээт зөвлөх болсноор зөрчилдөөнийг зохицуулах, сорилт бэрхшээлийн үед өөртөө туслах боломжийг олгоно.  

== Сургалтууд ==
=== ЭСЗ сургалтууд === 
WAPP-ийн төгсөлтийн дараах сургалтын үндсэн хөтөлбөр нь гурван хэсэгт хуваагддаг. Эдгээр хэсэг нь тогтсон дарааллаар хийгдсэн байдаг, өөрөөр хэлбэл, тэдгээрийг хамгийн доод түвшнээс эхлэн дараалан дуусгах шаардлагатай&lt;ref&gt;[https://wapp2026.org/ &quot;World Congress&quot;].&lt;/ref&gt;.
* Эерэг сэтгэл заслын үндсэн зөвлөх (200 цаг – онол ба өөрийгөө таних мэдэх).
* Эерэг сэтгэл засалчид нэр дэвшүүлэгч (710 цаг – онол, супервишн, өөрийгөө танин мэдэх).
* Европын мэргэшсэн эерэг сэтгэл засалч (1400 цаг – онол, практик, супервишн, өөрийгөө танин мэдэх).
Хичээлүүд нь 3 эсвэл 4 өдрийн модулиудад хуваагддаг бөгөөд сургалтын төрлөөс хамааран хэдэн сар, эсвэл жил үргэлжилнэ. Эерэг ба соёл хоорондын сэтгэл заслын сургалт нь гурван үндсэн агуулгаас бүрдэнэ:
* Онол. Эерэг ба соёл хоорондын/со1л дамнасан сэтгэл заслын бүх үндсэн ойлголт, хэрэгслийг сурах.
* Өөрийгөө танин мэдэх/өөрийн туршлагыг судлах. Юуны өмнө сургалтын бие даасан туршлага нь оюутнууд (нэр дэвшүүлэгчид, резидент, дадлагажигчид) психодинамик сэтгэл засалчийн хувийн шинж чанар, засалчийн адилтгалыг  хөгжүүлэхэд туслана. Оюутан өөрийгөө эргэцүүлэн бодох чадварыг бэхжүүлж, хөгжүүлэх ёстой. Тэд өөрсдийн дотоод зөрчилдөөн, кубт хүнийн бүтэцтэйгээ тулгарах ёстой. Сэтгэл засал хэрхэн ажилладаг, энэ нь хичнээн хэцүү байдгийг өөрдээрээ мэдрэх нь чухал. Хувийн туршлага судалж, ухамсарлагдаагүй түвшинтэй танилцах нь психодинамик өөрийгөө танин мэдэх явцын гол тал юм. Сургалтын өөрийгөө танин мэдэх явцад хувийн асуудлуудыг авч үздэг ч энэ нь хувийн засал биш юм. Оюутан бол өвчтөн биш, харин ирээдүйн хамт олонч сэтгэл засалч юм. Сургалтын явцад суралцагч, эсвэл түүний сургагч багш хувийн шийдэгдээгүй олон асуудал байгааг олж мэдвэл оюутан хувийн засалд хамрагдах ёстой. Энэ нь хувийн заслыг өөрийгөө танин мэдэх сургалт гэж тооцох боломжгүй гэсэн үг юм. 
* Супервишн нь эерэг сэтгэл заслын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг бөгөөд ганцаарчилсан болон бүлгийн хэлбэрээр явагдана. ЭСЗ-д супервишн нь зөвхөн заслын нөхцөл байдлыг ойлгохоос гадна супервишн олгож байгаа болон авч байгаа мэргэжилтэн хоёрын хэрэгцээнд тулгуурлан супервишн олгож байгаа мэргэжилтэний чадвар, ур чадварыг хөгжүүлэх зорилготой. Бүлгийн супервишн нь ЭСЗ-д өргөнөөр хэрэглэгддэг, учир нь, цогц үйл явц нь практик ашиг тус, дидактик үр нөлөөг өгдөг. Хамгийн түгээмэл хэлбэр нь уулзалтын үеэр нэг кейс дээр анхаарлаа төвлөрүүлж, бүлгийн бусад гишүүн болон удирдагч супервишн олгогч нар оролцогчийн дүр гүйцэтгэгчээр оролцдог. Энэ арга нь бусад оролцогчийг супервишнд идэвхтэй татан  оролцуулж, өөрийн үзэл бодол, олон янзын суурь үзэл баримтлалаасаа хуваалцах нь кейс танилцуулж буй засалчийн ойлголт, заслын хэтийн төлвийг баяжуулах ач холбогдолтой&lt;ref&gt;[https://www.wiap.de/ &quot;Wiesbadener Akademie für Psychotherapie (WIAP)&quot;] (in German).&lt;/ref&gt;. 

=== ЭСЗ гэрчилгээ олгох ===
ЭСЗ курс бүрийг амжилттай дүүргэсний дараа оролцогч нь Дэлхийн эерэг ба соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын холбооноос (WAPP) сургалтын үндсэн сургагч багш болон холбооны ерөнхийлөгчийн гарын  үсэгтэй Гэрчилгээг хүлээн авна. WAPP нь эерэг сэтгэл заслын сургагч багш нарыг Гэрчилгээ олгож баталгаажуулдаг. Зөвхөн WAPP-ын магадлан итгэмжлэгдсэн Гэрчилгээт сургагч багш нар албан ёсны WAPP гэрчилгээнд гарын үсэг зурж гардуулахыг зөвшөөрдөг&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/ &quot;Home&quot;]. World Association for Positive and Transcultural Psychotherapy.&lt;/ref&gt;.

=== Сургалтын стандартууд ===
WAPP нь бүх нийтийн Эерэг сэтгэл заслын төгсөлтийн дараах сургалтын стандартыг боловсруулсан&lt;ref&gt;[https://wapp2026.org/ &quot;World Congress&quot;.]&lt;/ref&gt;. Эдгээр стандарт нь сургалт бүрт заавал байх ёстой. Зарим улс оронд стандарт өөр байж болно. Гэхдээ WAPP-ын тодорхойлсон стандартууд нь шаардлагатай стандартын хамгийн энгийн байж заавал биелэгдэх байх ёстой.

=== Сургагч багш нарын сургалт ===
WAPP нь Үндсэн болон Мастер курсын сургагч багш нарыг сургаж, Тусгай гэрчилгээ олгодог (&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/ &quot;Home&quot;]. World Association for Positive and Transcultural Psychotherapy.&lt;/ref&gt; стр. 26):
* Эерэг сэтгэл заслын үндсэн курсын сургагч багш 
* Эерэг сэтгэл заслын мастер курсын сургагч багш
ЭСЗ-ын сургагч багш болох хүсэлтэй эерэг сэтгэл засалч нар сургагч багш нарт зориулсан сургалтын хөтөлбөрт хамрагдах боломжтой. Үүнд, WAPP-ын удирдлагад ярилцлага/шалгалт өгч, явагдах Үндсэн эсвэл Мастер (1 эсвэл хэдэн) курсэд нэр дэвшүүлэгч сургагч багш (дагалдах сургагч багш) болох эрхийн Зөвшөөрлийг авна. Цаашдаа тухайн курсын сургалтад иж бүрэн хамрагдсанаар Сургагч багш Гэрчилгээд хүрэх боломжоо олж авна.

=== Олон улсын цугларалт, сургалтын төслүүд ===
Дэлхийн эерэг сэтгэл заслын холбоо WAPP нь үндэсний болон олон улсын уулзалтууд,  тухайлбал, бага хурал, сургагч багш нарын семинар, Дэлхийн конгрессыг тогтмол зохион байгуулдаг&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ankarapsikolojikdestek.com/ |title=&quot;Positive Psychotherapy&quot;. |access-date=2026-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260213072609/https://ankarapsikolojikdestek.com/ |archive-date=2026-02-13 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 2000 оноос хойш жил бүр олон улсын сургалтын семинар, 1997 оноос хойш Дэлхийн конгресс долоон (7) удаа зохиогджээ.

=== Хөгжил ба олон улсын сүлжээ ===
Сүүлийн 40 жилийн турш эерэг сэтгэл заслын гол анхаарал засал, сургалт, хэвлэн нийтлэхэд чиглэж байв. 1979 онд Германы Висбаден хотод эмч нарын төгсөлтийн дараах сургалт явуулах зорилгоор Висбаденийн Сэтгэл засал, гэр бүлийн заслын институт байгуулагдсан. 1999 онд Висбаденд сэтгэл зүйч, боловсролын эрдэмтэн нарын төгсгөлтийн дараах бэлтгэлийн сургалт явуулах томоохон амбулатори бүхий улсын тусгай зөвшөөрөлтэй Сэтгэл заслын академи (WIAP)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160307042204/http:/europsyche.org/contents/13148/positive-psychotherapy-peseschkian-since-1968- &quot;Positive Psychotherapy (Peseschkian, since 1968)&quot;]. European Association of psychotherapy. Archived [https://www.europsyche.org/contents/13148/positive-psychotherapy-peseschkian-since-1968- from the original] on 2016-03-07.&lt;/ref&gt; байгуулагдав. Олон улсын төв оффис нь Германы Висбаден хотод байрладаг. Эерэг сэтгэл засал нь Дэлхийн эерэг ба соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын холбоо (WAPP) ны шугамаар олон улсад төлөөлдөг&lt;ref&gt;Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe Verlag für Psychologie; 1994.&lt;/ref&gt;. Түүний олон улсын Удирдах зөвлөлийг хоёр жил тутам сонгодог. Арав (10) орчим оронд үндэсний болон бүс нутгийн холбоо байдаг.
ЭСЗ болон түүний мэргэжилтэн нар сэтгэл заслын олон улсын хөгжилд оролцож, олон улсын болон тивийн холбоодын идэвхтэй гишүүд юм&lt;ref&gt;Tritt J, Loew TH, Meyer M, Werner B, Peseschkian N. Positive psychotherapy: effectiveness of an interdisciplinary approach. Eur J Psychiatry. 1999;13(4):231–41.&lt;/ref&gt;.

== Судалгаа ==
=== Ололт амжилт ба судалгааны хэрэгжүүлэлт ===
ЭСЗ-ын талаархи анхны хэвлэл 1974 онд гарсан. Түүнээс хойш энэ аргыг олон тооны ном, шинжлэх ухааны бүтээлүүд болон бусад хэвлэлд танилцуулсан. ЭСЗ нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаусом Граве]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20221108020224/https://www.richard-merten-preis.de/ &quot;Richard Merten Preis&quot;.] www.richard-merten-preis.de. Archived from [https://ww38.richard-merten-preis.de/ the original] {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} on November 8, 2022.&lt;/ref&gt;-гийн дэвшүүлсэн үр дүнтэй сэтгэл заслын дөрвөн зарчмыг хангадаг:
* нөөцийг идэвхжүүлэх
* «одоо ба энд» гэгч зарчмыг баримтлах 
* асуудллын хяналт/удирдлага
* сэтгэл заслын тодруулга
Эерэг сэтгэл заслын үр дүн, чанарын баталгааны талаарх судалгааг 1994-1997 оны хооронд Носсрат Пезешкиан болон Карин Тритт , Биргит Вернер нарын удирдлагын дор Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэгийн 32 гишүүн явуулсан. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ыг Гравегийн загвар дээр суурилсан(&lt;ref&gt;In German language, there is a very exact word for worldview, philosophy of life, or image or conception of human beings: Menschenbild. This concept plays a very important role in philosophy, medicine and psychotherapy.&lt;/ref&gt; стр. 9), сонгодог, нэгдсэн заслын хэлбэр гэсэн мэдэгдлийг нотлох зорилготой байв. Энэ нь энэ төрлийн анхны судалгаа байсны&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/positive-psychotherapy-publications/ &quot;Library | Publications on Positive Psychotherapy&quot;.] Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-27.&lt;/ref&gt; зэрэгцээ хяналттай нөхцөл байдалд явагдаж, үр дүн нь ЭСЗ-ыг богино хугацааны үр дүнтэй арга болохыг харуулсан. Германы эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэгээс ЭСЗ-ын өдөр тутмын эмнэл зүйн практикт үзүүлэх үр нөлөөг судалсан урт хугацааны судалгаа хийсэн.
 
Сэтгэцийн эрүүл мэндийн янз бүрийн эмгэгтэй нийт 402 өвчтөнд ЭСЗ-ын сургалтад хамрагдсан 22 эмч, сэтгэл засалч, сэтгэл зүйч, багш нар засал хийсэн. Эдгээр өвчтөнийг засал хийлгэхээр хүлээж буй 771 соматик оноштой өвчтэний хяналтын бүлэгтэй харьцуулсан. 

Судалгаанд хамрагдсан 402 өвчтөний 23.6% нь сэтгэлийн хямрал, 19.8% нь сэтгэлийн түгшүүр болон үймээн самууны эмгэг, 21.2% нь соматоформын эмгэг, 20.5% нь дасан зохицох эмгэг, 8.2% нь хувь хүний эмгэг, 3.4% нь донтолттой, 3.4% шинэхэн соматик эмгэгтэй гэж оношлогдсон байсан. Судалгаанд ЭСЗ-ын үр нөлөөг хэмжихийн тулд SCL-90R, VEV, Gießen -Test, WIPPF, IPC, IIP-D, GAS, BIKEB зэрэг психометрийн тестийн багц ашигласан. Мөн ЭСЗ-ыг зогсоосны дараа 3 сараас 5 жилийн зайтай 84, 91, 46 өвчтөнтэй гурван бүлэгт олон талт ярилцлага судалгааны хүрээнд багтааж явуулсан. Судалгаагаар сэтгэцийн эрүүл мэндийн янз бүрийн эмгэгийг эмчлэхэд ЭСЗ-ын үр дүнтэй байдлын талаар эерэг үр дүн гарсан. Энэ нь засал дууссанаас хойш нэлээд хугацаа өнгөрсний дараа ч ЭСЗ-ын эерэг нөлөө хадгалагдан үлдсэн гэсэн үг юм. ЭСЗ-аар эмчлүүлсэн өвчтөнүүд Гиссена тестаар (p ≤ 0.005) хянуулж амьдралын чанар нь мэдэгдэхүйц, Interpersonal Check List (IPC) болон Inventory of Interpersonal Problems (IIP-D) (p ≤ 0,005)-аар асуулга явуулсны дагуу хувь хүн хоорондын харилцаа тус тус сайжирсан нь тогтоогджээ.

Үүнээс гадна ЭСЗ-аар эмчилгээ авч байсан өвчтөнүүдийн даван туулах чадвар нь мэдэгдэхүйц нэмэгдсэнийг даван туулах чадавхийн хэмжүүрээр (BIKEB) (p ≤ 0.005) илэрхийлсэн. Ерөнхийдөө судалгаагаар ЭСЗ нь сэтгэцийн эрүүл мэндийн олон төрлийн эмгэгийн заслын үр дүнтэй хэлбэр бөгөөд эерэг нөлөө нь цаг хугацааны явцад хадгалагдах боломжтой болохыг харуулсан (p ≥ 0.05; VEV: F = 1179 ; SCL -90-R: F = 2473)&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/ppt-journal/ &quot;Call for papers – till 10 May 2023&quot;.]&lt;/ref&gt;

Судалгааны үеэр илүү хүчин төгөлдөр байдалд хүрэхийн тулд хяналттай нөхцөлд хийгдсэн туршилтын загвараас дотоод хүчин төгөлдөр байдлыг эрэмбэлэх туршилтын загварыг сонгоход тулгарч буй бэрхшээлийг мөн судлав. Тэд сэтгэл заслын үр дүнгийн судалгаа хийгдээгүй байгаа дутагдлыг хүлээн зөвшөөрч, энэхүү судалгаанд ашигласан туршилтын загварыг давуу талтай гэж үзэж болохыг онцлон тэмдэглэв&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/positive-psychotherapy-publications/ &quot;Library | Publications on Positive Psychotherapy&quot;.] Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-27.&lt;/ref&gt;. Компьютерийн тусламжтай явагдсан Эерэг сэтгэл заслын (ЭСЗ) чанарын баталгаажуулалтын судалгаа нь Европын эрүүл мэндийн салбарын хамгийн нэр хүндтэй шагналын нэг Ричард Мертен&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230323082247/https:/www.positum.org/wp-content/uploads/2023/03/EDITORIAL-POLICY-OF-THE-JOURNAL.pdf &quot;Editorial policy of the journal &quot;The global psychotherapist&quot;&quot;] (PDF). Archived from the original (PDF) on 2023-03-23.&lt;/ref&gt; шагналыг 1997 онд хүртсэн. Энэхүү шагналыг 1992 оноос хойш эрүүл мэндийн салбар дахь анагаах ухаан, нийгэм, нийгэм улс төр, эдийн засгийн дэвшилд мэдэгдэхүйц ахиц дэвшил гаргаж буй анагаах ухаан, эм зүй, сувилахуйн заслыг сайжруулахад хувь нэмрээ оруулах онцгой ажлыг үнэлэх зорилгоор итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчдөөс олгодог шагнал юм.

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ===
ЭСЗ-ын өргөнөөр тарж, олон янзын соёлд нийцсэн хэрэглээ байдал нь ЭСЗын холбооноос шинжлэх ухааны судлага ажил явуулж байгаа судлаач нарт дэмжлэг үзүүлж урам зориг өгдөгөөр тайлбарлагдана. 

Үүнээс гадна ЭСЗ-ыг сонирхон судалж байгаа засалчдын дунд хэвлэн нийтлэх сонирхол дахин сэргэж байна. Тодорхой нэгэн сургуулийн хязгаарлалт, шаардлагад захирагдахгүй байгаа нь ч үүнд нөлөөлж байна. Герман, Орос, Болгар, Украин зэрэг оронд докторын дараах 5 диссертац, 20 шахам докторын диссертац нийтлэгдсэн гэсэн тоо баримт бий. Мөн энэ сэдвээр 50 орчим бакалавр, магистрын зэрэг хамгаалсан. ЭСЗ-ын сэдвээр бичигдсэн судалгаануудын ихэнх нь психосоматик, анагаах, сэтгэц зүй, сэтгэл судлал, сэтгэл зүй, сурган хүмүүжүүлэх чиглэлийн хэрэглэгдэхүүнд төвлөрчээ. Энэ нь ирээдүйн шинжлэх ухааны судалгааны боломжит чиглэлүүдийн талаар ойлголт өгч байгаа юм. Эдгээр эрдэм шинжилгээний ажилд тусгагдсан сэдвүүдийн тойм нь ЭСЗ нь эмнэл зүйн болон эмнэл зүйн бус өргөн хүрээний хэрэглээтэй бөгөөд зарим загварт онцгой анхаарал хандуулдаг болохыг харуулж байна.

Төрөл бүрийн эрхтэн тогтолцооны психосоматикийн судалгаанаас гадна харьцуулалт болон соёл хоорондын судалгаа байдаг. Эдгээр судалгаа нь заслын харилцааны өвөрмөц талууд болон түүнийг боловсролын нөхцөлд хэрхэн ашиглаж болох талаар голчлон анхаарсан байдаг. Зарим судалгааг нийгэм- сурган хүмүүжүүлэх хүрээнд хийсэн нь &quot;Эерэг сурган хүмүүжүүлэх ухаан&quot;-ын боломжит хэрэглээ, боломжуудыг онцолсон&quot;&lt;ref&gt;Seiwert L. Balance your life. Die Kunst, sich selbst zu führen. München: Piper; 2010.&lt;/ref&gt;. 

== Лавлага ==</text>
      <sha1>aysszxdgy2u7pfbfpl3qmo9o025crdw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Францын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146737</id>
    <revision>
      <id>873451</id>
      <parentid>859264</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T02:58:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>873451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5176" sha1="m66twia0htcrpqo02lwqqvvyalvha4g" xml:space="preserve">'''Францын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл''' - [[Франц]] улсын олон төрлийн хэвлэмэл мэдээллийн хэрэгслүүд юм. 

1789-1944 онд &quot;Journal des débats&quot; сонин хэвлэгдэн гарч байсан.

1829- 1944 онд &quot;Revue des Deux Mondes&quot; сэтгүүл хэвлэгдэж байв. 1945 оноос уг сэтгүүл өөр өөр нэрээр гардаг болсон. 

Хоёрдугаар эзэнт гүрний үед (1852–1870, [[III Наполеон|III Наполеоны]] үе) хууль эрх зүйн хэвлэл мэдээллийн салбарт эсэргүүцэл, шүүмжлэл бараг байгаагүй бөгөөд байх ч боломжгүй байсан; үүнийг зөвхөн гадаадаас ирсэн цагаачид ([[Виктор Гюго]] болон бусад) явуулдаг байв. 1861 оноос эхлэн эрх баригчдын хэвлэл мэдээллийн талаарх хандлага бага зэрэг зөөлөрсөн. 1868 оны 5-р сарын 11-нд батлагдсан шинэ хэвлэлийн тухай хууль нь урьдчилсан зөвшөөрөл, анхааруулга, захиргааны хоригийг цуцалсан боловч яаралтай буюу эцсийн шүүхийн хоригийг хэвээр үлдээсэн юм.

1908 оноос &quot;La Nouvelle Revue française&quot; хэвлэгдэн гарч байна.

1914 онд өдөр тутмын сонингууд 10 сая орчим хувь гардаг байжээ. 

Үндэсний өдөр тутмын сонинуудын дунд хамгийн их эргэлттэй сонинууд нь [[Фигаро сонин|Le Figaro]], [[Ле Паризьен сонин|Le Parisienne]], [[Ле Монд (сонин)|Le Monde]], France-Soir, [[Либерасион сонин|Libération]] зэрэг юм.

[[Ла Трибүнь сонин|La Tribune]] бол хөрөнгийн зах зээлийн мэдээллийг нийтэлж, зах зээлийн нөхцөл байдлыг шинжилдэг өдөр тутмын санхүү, эдийн засгийн сонин юм.

Алдартай сэтгүүлүүдэд [[Paris Match]] (долоо хоног тутмын гэрэл зурагтай мэдээний сэтгүүл), Express, Point, Nouvelle Observateur (долоо хоног тутмын мэдээний сэтгүүлүүд), мөн Le Point (олон улсын асуудлаас эхлээд соёл, шинжлэх ухааны мэдээ хүртэл өргөн хүрээний сэдвийг хамарсан, консерватив үзэлтэй, Баасан гарагт хэвлэгддэг алдартай долоо хоног тутмын сэтгүүл) багтдаг.

Спортын: «Экип», «[[France Football]]&lt;nowiki/&gt;».

== Гол хэвлэлүүдийн өдөр тутмын хэвлэгддэг хувийн тоо ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!Нэр
!2004
!2006
!2008
!2009
!2010
!2012
!2014
!2015
!2016
!2018
!2019
|- align=&quot;center&quot;
|''[[Фигаро сонин|Le Figaro]]''
|{{formatnum:341083}}
|{{formatnum:338269}}
|{{formatnum:336888}}
|{{formatnum:331022}}
|{{formatnum:330237}}
|{{formatnum:335845}}
|{{formatnum:325459}}
|{{formatnum:321569}}
|{{formatnum:315159}}
|{{formatnum:317075}}
|{{formatnum:325938}}
|- align=&quot;center&quot;
|''[[Ле Монд (сонин)|Le Monde]]''
|{{formatnum:371803}}
|{{formatnum:355017}}
|{{formatnum:340143}}
|{{formatnum:323039}}
|{{formatnum:319022}}
|{{formatnum:318236}}
|{{formatnum:298529}}
|{{formatnum:292054}}
|{{formatnum:289555}}
|{{formatnum:302624}}
|{{formatnum:323565}}
|- align=&quot;center&quot;
|''[[Le Parisien]]''
A.E.F
|{{formatnum:501492}}
|{{formatnum:517965}}
|{{formatnum:524516}}
|{{formatnum:499269}}
|{{formatnum:470583}}
|{{formatnum:462973}}
|{{formatnum:385275}}
|{{formatnum:360314}}
|{{formatnum:342897}}
|{{formatnum:306167}}
|{{formatnum:283232}}
|- align=&quot;center&quot;
|''[[L'Équipe]]''
|{{formatnum:365752}}
|{{formatnum:365349}}
|{{formatnum:323403}}
|{{formatnum:315504}}
|{{formatnum:314566}}
|{{formatnum:285133}}
|{{formatnum:226834}}
|{{formatnum:229722}}
|{{formatnum:237790}}
|{{formatnum:253791}}
|{{formatnum:233791}}
|- align=&quot;center&quot;
|''Les Échos''
|{{formatnum:119370}}
|{{formatnum:137448}}
|{{formatnum:137775}}
|{{formatnum:127361}}
|{{formatnum:120444}}
|{{formatnum:126601}}
|{{formatnum:128196}}
|{{formatnum:129455}}
|{{formatnum:130262}}
|{{formatnum:131413}}
|{{formatnum:130059}}
|- align=&quot;center&quot;
|''[[Libération]]''
|{{formatnum:146109}}
|{{formatnum:135411}}
|{{formatnum:130458}}
|{{formatnum:117547}}
|{{formatnum:118785}}
|{{formatnum:124371}}
|{{formatnum:97933}}
|{{formatnum:91649}}
|{{formatnum:77165}}
|{{formatnum:70501}}
|{{formatnum:71466}}
|- align=&quot;center&quot;
|''[[La Croix]]''
|{{formatnum:96317}}
|{{formatnum:103673}}
|{{formatnum:104227}}
|{{formatnum:103738}}
|{{formatnum:106151}}
|{{formatnum:105599}}
|{{formatnum:102372}}
|{{formatnum:100632}}
|{{formatnum:100831}}
|{{formatnum:97009}}
|{{formatnum:87682}}
|}</text>
      <sha1>m66twia0htcrpqo02lwqqvvyalvha4g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Scientific American</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148113</id>
    <revision>
      <id>873440</id>
      <parentid>867505</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T02:03:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>873440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7410" sha1="ob82tcs0n47w7rp0ov95r4rzlf87yiv" xml:space="preserve">[[Файл:Scientific American LCCN2015645750.jpg|thumb]]
'''''Scientific American''''' (мөн '''''SciAm''''' гэж товчилдог, монголоор галиг «'''Сайнтифик Америкэн'''») —1845 оны 8-р сарын 28-наас хойш хэвлэгдэж буй Америкийн алдартай [[Шинжлэх ухаан|шинжлэх ухааны]] сэтгүүл бөгөөд АНУ-ын хамгийн эртний, өнөө хүртэл хэвлэгдэж буй сэтгүүл юм. Тус сэтгүүлийн нийтлэлүүд нь шинэ, инновацийн судалгааг мэргэжилтнүүд болон энгийн хүмүүст хүртээмжтэй байдлаар гардаг. [[Альберт Эйнштейн]], [[Никола Тесла]] зэрэг олон алдартай эрдэмтэд уг сэтгүүлд нийтлэлээ хэвлүүлж байсан бөгөөд сэтгүүл гарч эхэлсэнээс хойш 150 гаруй Нобелийн шагналтнууд ажлаа хэвлүүлж байжээ.

Scientific American сэтгүүлийг 2026 оны 6-р сар хүртэл &quot;Springer Nature&quot; эзэмшиж байгаад &quot;LabX Media Group&quot;-д зарагдсан.

''Scientific American'' сэтгүүлийн хэвлэмэл хувилбар болон цахим хувилбар нь дэлхий даяар ойролцоогоор 3.5 сая уншигчтай бөгөөд сард 7 сая өвөрмөц үзэлттэй, олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслээр 4 сая гаруй дагагчтай. Тус сэтгүүл нь шинжлэх ухааны богино тоймд анхаарлаа хандуулдаггүй, харин шинжлэх ухааны эрдэмтдийн өөрсдийн нээлт, онолоо олон нийттэй хуваалцах талбар болгон өөрийгөө таниулдаг байна. Эхэндээ зорилтот үзэгчид нь янз бүрийн салбарт ажилладаг эрдэмтэд байсан бол одоо голчлон шинжлэх ухааны асуудалд сонирхолтой боловсролтой хүмүүсийг багтаадаг болжээ.

== Түүх ==
Scientific American сониныг 1845 онд зохион бүтээгч, хэвлэн нийтлэгч [[Руфус Портер]] 4 хуудастай долоо хоног тутмын сэтгүүл болгон үүсгэн байгуулсан. Нью-Йорк хотын том форматтай сэтгүүлийн анхны дугаар 1845 оны 8-р сарын 28-нд гарсан байна.

Эхний жилүүдэд АНУ-ын Патентын газарт болж буй үйл явдлын талаарх мэдээлэлд ихээхэн анхаарал хандуулдаг байв. Мөн мөнхийн хөдөлгөөнт машин, [[Абрахам Линкольн|Абрахам Линкольны]] 1860 онд бүтээсэн хөвөгч хөлөг онгоцонд зориулсан төхөөрөмж, одоо бараг бүх үйлдвэрлэсэн автомашинд байдаг универсал холболт зэрэг олон төрлийн шинэ бүтээлийн талаар мэдээлдэг байв. Одоогийн дугааруудад 50, 100, 150 жилийн өмнө анх хэвлэгдсэн нийтлэлүүдийн хэсгүүдийг багтаасан &quot;түүхийн энэ өдөр&quot; хэсэг багтсан болно. Сэдвүүдэд хошин шогийн үйл явдлууд, буруу онолууд, шинжлэх ухаан, технологийн түүхэн дэх мэдэгдэхүйц дэвшил зэрэг байдаг. Энэ нь 1845 оны 8-р сард долоо хоног тутмын хэвлэл болж эхэлсэн бөгөөд 1921 оны 11-р сард сар тутмын хэвлэл болж хувирсан түүхтэй.

Руфус Портер уг хэвлэлийг хэвлэл мэдээллийн магнат Мозес Йел Бийч, Орсон Десайкс Манн нарын хүү Альфред Эли Бийчд сэтгүүл үүсгэн байгуулснаас хойш ердөө 10 сарын дараа заржээ. Йелийн гэр бүлийн редакторууд болон хамтран эзэмшигчдийн тоонд Фредерик К. Бийч болон түүний хүү Стэнли Йел Бийч, мөн Манны гэр бүлээс Чарльз Аллен Манн болон түүний ач хүү Орсон Десайкс Манн II нар ордог байжээ. 1948 он хүртэл энэ нь Munn &amp; Company-ийн харьяа гэр бүлүүдийн эзэмшилд байсан. Орсон Манны ач хүү Орсон Десайкс Манн III-ын удирдлага дор энэ нь 20-р зууны &quot;Popular Science&quot; сэтгүүлтэй төстэй &quot;ажлын ширээний&quot; хэвлэл болж хөгжсөн юм.

Scientific American сэтгүүлийн оффисууд бусад газруудын дунд Манхэттэн дэх Парк Роу 37 тоотод болон 1915 онд ердөө хоёр жилийн өмнө буюу 1913 онд баригдаж дууссан Вүүлворт цамхагт байрладаг байв. Тухайн үед Вүүлворт цамхаг нь хотын анхны тэнгэр баганадсан барилгуудын нэг байсан бөгөөд дэлхийн хамгийн өндөр барилга байв.

Scientific American сэтгүүл анхны гадаад хэл дээрх хэвлэлээ 1890 онд [[испани хэл]] дээр &quot;La América Científica é Industrial&quot; нэртэйгээр хэвлүүлсэн боловч 1900-аад оны эхээр зогссон. 1968 онд [[итали хэл]] дээрх Le Scienze хэвлэл, дараа нь 1971 онд [[япон хэл]] дээрх &quot;日経サイエンス&quot; (галиглал: Nikkei Science) хэвлэл гарсан байна.

1996 оны 5-р сард Scientific American сэтгүүлийн вэбсайтыг анх тус сэтгүүлийн нийтлэлд дурдсан байдаг. Тус вэбсайт нь 2019 оны 4-р сард төлбөртэй болсон бөгөөд уншигчид сар бүр цөөн хэдэн нийтлэлийг үнэ төлбөргүй үзэх боломжтой болсон байна.

Цахим хуудас: https://www.scientificamerican.com/ 

== Сэтгүүлийн редакторууд ==

* Руфус Портер, Rufus Porter (1792–1884), 1845–1847
* Орсон Дэсо Мунн, Orson Desaix Munn (1824–1907), 1847–1907
* Чарльз Аллен Мунн, Charles Allen Munn (1859–1924),  1907–1924
* Orson Desaix Munn II (1883–1958), 1924–1947
* Дэнис Фленаган, Dennis Flanagan (1919–2005),  1947–1984
* Жонатан Пил, Jonathan Piel, 1984–1994
* Жон Ренни, John Rennie, 1994–2009
* Мариэтт ДиКристина, Mariette DiChristina, 2009–2019
* Лора Хэлмут, Laura Helmuth, 2020–2024
* Дэвид М.Эвалт, David M. Ewalt, 2025–</text>
      <sha1>ob82tcs0n47w7rp0ov95r4rzlf87yiv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бандийн Сандавдорж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148606</id>
    <revision>
      <id>873491</id>
      <parentid>873308</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T11:47:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>873491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102635" sha1="50mrfhsx33klkzmr7baazn22t5205i8" xml:space="preserve">====== '''“Тэргүүн зэргийн тайж, Үе улиран тасралтгүй залгамжлах засаг ноён Сандавдорж”''' ======
Халхын баруун замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы дундад баруун гарын адгийн хошуу, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу, Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошуу, Цогтой вангийн хошуу

== Угсаатны зүй, ургийн бичиг ==
Цогтой засгийн (Нөмрөг уулын) хошууны засаг ноёд болон Галсан тайжийн угийн хэлхээг түүхэн сурвалж бичиг, хүн амын тооллогын баримтад тулгуурлан харуулбал:

{{Угийн мод/эхлэл}} {{Угийн мод||,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.|}} {{Угийн мод|SHOL|||||||||||||||||||||SHOL=[[Шолой убаши хунтайж]]&lt;br&gt;(1567 онд төрсөн, Хотгойдын Алтан хан)}} {{Угийн мод||`|-|.|||||||||||||||||||}} {{Угийн мод|||OMBO|||||||||||||||||||OMBO=Омбо-эрдэнэ хунтайж&lt;br&gt;(1631 оны үеийн сурвалжид гардаг)}} {{Угийн мод||||`|-|.|||||||||||||||||}} {{Угийн мод|||||RIN||||||||||||||||RIN=Лувсанринчин (Ринчин)&lt;br&gt;(1657 онд төрсөн)}} {{Угийн мод||||||`|-|.|||||||||||||||}} {{Угийн мод|||||||LARI||||||||||||||LARI=Лари засаг&lt;br&gt;(1732–1737 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод||||||||`|-|.|||||||||||||}} {{Угийн мод|||||||||BAND||||||||||||BAND=Банди засаг&lt;br&gt;(1737–1756 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод||||||||||`|-|.|||||||||||}} {{Угийн мод|||||||||||SAND||||||||||SAND=Сандувдорж засаг&lt;br&gt;(1756–1801 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод||||||||||||`|-|.|||||||||}} {{Угийн мод|||||||||||||TSES||||||||TSES=Цэсрэндорж засаг&lt;br&gt;(1801–1808 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод||||||||||||||`|-|.|||||||}} {{Угийн мод|||||||||||||||GALD||||||GALD=Галдангүнтэв засаг&lt;br&gt;(1808–1846 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод||||||||||||||||`|-|.|||||}} {{Угийн мод|||||||||||||||||MAGS||||MAGS=Магсаржав засаг&lt;br&gt;(1847–1862 онд засаг суусан)}} {{Угийн мод|||||||||||||||,|-|-|-|^|-|-|-|.|}} {{Угийн мод||||||||||||||ZAGD|||||GALS|ZAGD=Загдсамбар засаг&lt;br&gt;(1864–1894)&lt;br&gt;''Салбар А (Засаг ноёд)''|GALS='''[[Галсан тайж]]'''&lt;br&gt;(1800-аад оны сүүл)&lt;br&gt;''Салбар Б (Тайж нар)''}} {{Угийн мод|||||||||||||||`|-|.||||||(`|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.|}} {{Угийн мод||||||||||||||||DAMD||||GEND|||GONCH|||BADA|||LKHA|||BUDE|DAMD=Дамдин-Абиша засаг гүн&lt;br&gt;(1895–1915 онд засаг суусан,&lt;br&gt;Чуулганы дарга)|GEND=Гэндэнсүрэн&lt;br&gt;(1869 онд төрсөн)|GONCH=[[Гончигсүрэн тайж]]&lt;br&gt;(1883 онд төрсөн)|BADA=Бадарч&lt;br&gt;(1891)|LKHA=Лхүмбэ&lt;br&gt;(1902)|BUDE=Бүдээ}} {{Угийн мод/төгсгөл}}

=== Дээд өвөг дээдсийн он дарааллын хэлхээ ===
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (Нөмрөг уулын) хошууны үе үеийн засаг ноёд болон Галсан тайжийн ураг төрлийг он цагийн дарааллаар жагсаавал:

* '''Шолой убаши хунтайж (1567 онд төрсөн)''' — Түмэндара дайчин хотугурын ахмад хөвгүүн. Хотгойдын анхны Алтан хан хэмээн алдаршсан түүхт удирдагч, Батмөнх Даян хааны ач Гэрсэнз жалайр хунтайжийн шууд угсаа мөн.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №746.1, Хуудас 272.&lt;/ref&gt;
* '''Омбо-эрдэнэ хунтайж (XVII зууны эхэн үе)''' — Шолой убаши хунтайжийн ахмад хөвгүүн бөгөөд Хотгойдын дараагийн хатанбаатар ноён. 1631 оны үеийн Оросын архив, түүхэн сурвалжид нэр нь тэмдэглэгдсэн байдаг.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №747.1, Хуудас 272.&lt;/ref&gt;
* '''Лувсанринчин / Ринчин (1657 онд төрсөн)''' — Омбо-эрдэнийн хөвгүүн, Алтан хааны угсааны томоохон ноён.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №748.1, Хуудас 273.&lt;/ref&gt;
* '''Лари засаг (1732–1737 онд засаг суусан)''' — Лувсан тайж хэмээх Ринчингийн хоёрдугаар хөвгүүн. 1732 онд засаг тэргүүн зэрэг тайж залгамжлан, Цогтой засгийн хошууг тусгаарлан удирдан суусан.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №749.2, Хуудас 273.&lt;/ref&gt;
* '''Банди засаг (1737–1756 онд засаг суусан)''' — Ларийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг тэргүүн зэрэг тайж залгамжилж, 1756 он хүртэл Цогтой засгийн хошууны ноён байгаад нас барсан.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №751.1, Хуудас 274.&lt;/ref&gt;
* '''Сандувдорж засаг (1756–1801 онд засаг суусан)''' — Бандийн ахмад хөвгүүн. 1756 онд засаг тэргүүн зэрэг тайж залгамжилсан. 1781 онд засаг хэргэмийг үе улиран залгамжлуулахаар болж, 1801 он хүртэл Цогтой засгийн хошууг захирсан.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №752.1, Хуудас 274.&lt;/ref&gt;


'''Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тэдний хүүхдүүд, үр хойчийн нэгдсэн угийн бичиг'''


&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; **Дээд өвөг:** Шолой убаши хунтайж (Šoloi ubaši qungtayiji — Хотгойдын анхны Алтан хан) ➔ Омбо Эрдэнэ хунтайж (Ombu erdeni qungtayiji) ➔ Ринчинлувсан хунтайж (Rinčinluvsan qungtayiji) ➔ Өлзийт хатан баатар (Öljeyitü qatan batur / Рааш хатанбаатар).

---

&lt;nowiki&gt;###&lt;/nowiki&gt; 1. Намаринзамбу (Namirinčambu / засаг барьсан: 1709–1718)

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; **Ураг төрлийн холбоос:** Өлзийт хатан баатарын ахмад хүү Бүүвэй (Бовэй бэйл)-н ууган хүү. Тус хошууны анхны засаг ноён (Засаг, тэргүүн зэргийн тайж).

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; **Үр сад:** Хүү төрөөгүй тул тамга төрсөн дүү Жамъянд нь шилжсэн.

&lt;nowiki&gt;###&lt;/nowiki&gt; 2. Жамъян (Jamiyan / засаг барьсан: 1718–1724)

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; **Ураг төрлийн холбоос:** Намаринзамбугийн төрсөн дүү (Засаг, тэргүүн зэргийн тайж).

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; **Үр сад:** Хүү төрөөгүй тул тамга авга ах Гомбоцэрэнд шилжсэн.

&lt;nowiki&gt;###&lt;/nowiki&gt; 3. Гомбоцэрэн (Gombučerin / засаг барьсан: 1724–1732)

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; **Ураг төрлийн холбоос:** Өлзийт хатан баатарын дунд хүү Гомбойн хүү. Өмнөх ноёдынхоо авга ах (Засаг, тэргүүн зэргийн тайж).

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; **Үр сад:** 1732 онд Зүүнгарын цэрэгт амь үрэгдсэн бөгөөд хүүгүй байсан тул тамга үеэл Ларид шилжсэн.

&lt;nowiki&gt;###&lt;/nowiki&gt; 4. Лари (Lari / засаг барьсан: 1732–1737)

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; **Ураг төрлийн холбоос:** Өлзийт хатан баатарын отгон хүү Сүндэв тайжийн хүү Сэнгэ тайжийн ууган хүү (Засаг, тэргүүн зэргийн тайж). Түүний үеэс хошууны засаглал Сэнгэ тайжийн урагт бүрмөсөн шилжсэн.

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; **Үр сад:** 

  * └── **Банди** (Ууган хүү — Дараагийн засаг ноён болсон).

&lt;nowiki&gt;###&lt;/nowiki&gt; 5. Банди (Bandi / засаг барьсан: 1737–1756)

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; **Ураг төрлийн холбоос:** Лари ноёны ууган хүү (Засаг, тэргүүн зэргийн тайж).

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; **Үр сад:** 

  * ├── **Сандавдорж** (Ууган хүү — Дараагийн засаг ноён болсон).

  * ├── **Галсан тайж** (Jasay g'alsangdorji — Дэд хүү, ноён болоогүй, Тэлмэн нуур орчмын сул тайж нарын салбарыг үүсгэсэн).

  * └── **Намжил тайж** (Bandida erdeni namjildorji — Гутгаар хүү, ноён болоогүй, сул тайж).

&lt;nowiki&gt;###&lt;/nowiki&gt; 6. Сандавдорж (Sandubdorji / засаг барьсан: 1756–1798)

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; **Ураг төрлийн холбоос:** Банди ноёны ууган хүү (Засаг, тэргүүн зэргийн тайж / 42 жил засаг барьсан).

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; **Үр сад:** 

  * ├── **Цэсрэндорж /Минжүүрдорж, Цэдэндорж/** (Ууган хүү — Дараагийн засаг ноён болсон).

  * └── **Базарваань тайж** (Jasay beyise bajiya — Дэд хүү, ноён болоогүй, сул тайж).

&lt;nowiki&gt;###&lt;/nowiki&gt; 7. Цэсрэндорж /Минжүүрдорж, Цэдэндорж/ (Čisurundorji / засаг барьсан: 1798–1808)

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; **Ураг төрлийн холбоос:** Сандавдорж ноёны ууган хүү (Засаг, тэргүүн зэргийн тайж).

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; **Үр сад:** 

  * ├── **Галдангүнтэв** (Ууган хүү — Дараагийн засаг ноён болсон).

  * ├── **Баянжаргал тайж** (Jasay čin wang bayanjiryal — Дэд хүү, ноён болоогүй, сул тайж).

  * └── **1912 оны амны дансны 1-р өрхийн шууд салбар үр хойчис:**

      * ├── Жамсран (Дансанд: 20 настай, өрх толгойлсон хүү)

      * ├── Цэрэндорж (Дансанд: 8 настай хүү)

      * ├── охин Өлзий (Дансанд бүртгэгдсэн охин)

      * ├── Батар (Дансанд: 7 настай хүү)

      * └── Цэрэнпил /Царинбил/ (Дансанд: 23 настай өрх толгойлсон хүү, гэргий Лхамсүрэн 21 настай)

&lt;nowiki&gt;###&lt;/nowiki&gt; 8. Галдангүнтэв (Galdangguntüb / засаг барьсан: 1808–1847)

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; **Ураг төрлийн холбоос:** Цэсрэндорж ноёны ууган хүү (Засаг, тэргүүн зэргийн тайж / 39 жил засаг барьсан).

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; **Үр сад:** 

  * ├── **Магсаржав** (Ууган хүү — Дараагийн засаг ноён болсон).

  * └── **Содномжамц тайж** (Jasay gүng sonomjab — Дэд хүү, ноён болоогүй, сул тайж).

&lt;nowiki&gt;###&lt;/nowiki&gt; 9. Магсаржав (Maysurjab / засаг барьсан: 1847–1864)

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; **Ураг төрлийн холбоос:** Галдангүнтэв ноёны ууган хүү (Засаг, тэргүүн зэргийн тайж).

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; **Үр сад:** 

  * ├── **Дашдэндэв** (Jasay dašidondub — Ууган хүү, богино хугацаанд засаг суусан боловч сул тайж болсон. Хүүгүй байсан тул төрсөн дүү Загдсамбар гүнгийн 3 дугаар хүү Лувсанданзанг нялхад нь өргөж аваад өсгөсөн эцэг нь юм).

  * ├── **Дамдингүржав тайж** (Дэд хүү — Ноён болоогүй, сул тайж).

  * ├── **Ламжав тайж** (Гутгаар хүү — Ноён болоогүй, сул тайж).

  * ├── **Загдсамбар** (Дөтгөөр хүү — Ах Дашдэндэвийн дараа засаг ноён болсон).

  * └── **Жамсранжав тайж** (Отгон хүү — Ноён болоогүй, сул тайж).

&lt;nowiki&gt;###&lt;/nowiki&gt; 10. Загдсамбар (Jaydasambar / засаг барьсан: 1864–1895)

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; **Ураг төрлийн холбоос:** Магсаржав ноёны dөтгөөр хүү (Засаг, түшээ гүнгийн зэрэгтэй).

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; **Үр сад:** 

  * ├── **Дамдин-Абиша** (Ууган хүү — Дараагийн засаг ноён болсон).

  * ├── **Пүнсэгцэрэн тайж** (Дэд хүү — Ноён болоогүй, сул тайж).

  * └── 🎪 **Лувсанданзан** (3 дугаар хүү — Авга ах Дашдэндэвтээ үрчлэгдэж өссөн. Хожмоо Ар халхад тодорсон 5 дугаар дүрийн /Ялгуусан хутагтын 15-р үе/ Ялгуусан хутагт болж Идэрийн хийдэд шавилан суусан шашны томоохон зүтгэлтэн).

&lt;nowiki&gt;###&lt;/nowiki&gt; 11. Дамдин-Абиша (Damdingabša / засаг барьсан: 1895–1923)

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; **Ураг төрлийн холбоос:** Загдсамбар гүнгийн ууган хүү. Богд хаант Монгол Улсын үед үе залгамжлах Төрийн жүн ван цол хүртэж, хошууг &quot;Цогтой вангийн хошуу&quot; хэмээн нэрийдсэн хамгийн сүүлчийн засаг ноён.

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; **Үр хойчис (Хошуу татан буугдсаны дараах өнөөгийн залгамжлагчид):**

  * ├── **Пүрэвжав** (Ууган хүү — 1923 оны засаг захиргааны шинэчлэлээр ноён суудал залгамжлаагүй, жирийн иргэний шугамаар ураг үргэлжилсэн).

  * └── **Доржпалам** (Дэд хүү — Мөн адил жирийн иргэн, малчны хувиар ураг удмаа хадгалж үлдсэн).

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; **Өнөөгийн үр сад:** Тэдний шууд болон үеэл ах дүү нарын үр хойчис өнөөдөр албан ёсоор **Боржигон** овгийг хэрэглэж, дийлэнхдээ хуучин хошууны нутаг болох **Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн, Баянхайрхан, Жаргалан** сумдад аж төрөн сууж байна.

== 1756 оны бослого дахь хошууны оролцоо ==
[[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]] болон Цогтой засгийн хошууны ноёд (Банди, Сандавдорж) нар нь Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 оны зун Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байна.&lt;ref name=&quot;natsag&quot;&gt;Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958.&lt;/ref&gt;Бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.&lt;ref name=&quot;natsag&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ulaanbaatar_archive&quot;&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - &quot;Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл&quot;.&lt;/ref&gt;

# '''Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу):''' 《大清高宗纯皇帝实录》 (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):&lt;ref&gt;&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot; (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;清实录&quot; (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.&lt;/ref&gt;
#: ''“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”''
#: '''Тайлбар орчуулга:''' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнсийг тусламж болгон авчээ. Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгаж, Чин улсын хуулийн &quot;Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг&quot; (谋反大逆) бүлгээр яллах үндэслэл болгосон байна.&lt;ref&gt;&quot;大清律例&quot; (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), &quot;谋反大逆&quot; (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;平定准噶尔方略&quot; (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;
#: 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа
Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн &quot;Цогтой засгийн хошуу&quot; маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt; 

 '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.

== Бослогыг дэмжиж  ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь ==

====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ======

== Эх сурвалж, нотлох баримтууд ==

=== 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) ===
Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд:

: &lt;blockquote&gt;“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ.

=== 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) ===

* '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):

: &lt;blockquote&gt;“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг.

=== 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд ===

* '''Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958:'''

: Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо &quot;Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан&quot; хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''.

* '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. &quot;Монгол Улсын Түүх&quot; (IV боть, XVIII зуун):'''

: Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, харуулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг.

== Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь ==
1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''&quot;Да Чин Лү Ли&quot;'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *&quot;Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах&quot;* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ.

Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас '''Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд''' хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд:

# '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён.
# '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин.
# '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг.
# '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч.
# '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён.
# '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн '''Сандавдорж''' ( 三都布多爾濟, ''Sandubdorji'') ).

Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ.

== Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд ==

=== 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) ===

* '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526:

: &lt;blockquote&gt;“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *&quot;Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй&quot;* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ.

=== 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) ===
Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр:

: &lt;blockquote&gt;“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ.

=== 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) ===

* '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52.
* '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:'''

&lt;div style=&quot;font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;&quot;&gt;
ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄

ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃
&lt;/div&gt;

* '''Латин галиг:'''

: ''&quot;Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe.&quot;''

== Ашигласан материал ==

* Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958.
* ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. &quot;Монгол Улсын Түүх&quot; (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004.
* Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.
* 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京.
* 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二.

== Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь ==
Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *&quot;Хуваан захирах&quot;* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв.

Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ:

# '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд).
# '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан.
# '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу.
# '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу.
# '''Цогтой засгийн хошуу (Гүнгийн зэрэгтэй, нэгдүгээр зэргийн тайж засаг  Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг.

Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр &quot;амьд хана&quot; болгон хувиргасан байна.

== Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт ==
Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг:

* '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ.
* '''Улиастай-Каруулын &quot;Цэргийн коридор&quot; болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *&quot;Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон&quot;* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ.

== Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд ==

=== 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) ===

* '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал):

: &lt;blockquote&gt;“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ.

=== 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) ===

* '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18.
* '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:'''

&lt;div style=&quot;font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;&quot;&gt;
ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃
&lt;/div&gt;

* '''Латин галиг:'''

: ''&quot;Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba.&quot;''

 &quot;Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ.&quot; 

====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ======

:

=== 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд ===
Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог:

* '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт:

: ''&quot;...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй...&quot;'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ.

* '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *&quot;Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй&quot;* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ.

:

=== Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь ===
Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, &quot;эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард&quot; (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.&lt;ref name=&quot;Shindev&quot;&gt;Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.&lt;/ref&gt; Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.&lt;ref name=&quot;Natsagdorj1958&quot;&gt;Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958.&lt;/ref&gt;

==== Манж Чин улсын ''&quot;Чин Ши Лу&quot;'' (Хааны үнэн тэмдэглэл) болон ''&quot;Улиастайн жанждын газрын фонд&quot;''-ын баримтыг хөөвөл 1756 оны 11 сард яг дараах үйл явдал өрнөжээ ====
Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох &quot;Чин Ши Лу&quot; (Хааны үнэн тэмдэглэл), &quot;Пиндин Жунгаэр Фанлюэ&quot; болон Ли Фань Юанийн нууц айлтгалын бичгүүдийг цаг хугацааны дарааллаар нарийвчлан хөөж шүүвэл маш чухал, гайхалтай түүхэн үнэн тодордог. Таны асуусан Цяньлун хааны зарлиг, ял тулгалт нь Банди ноёныг Улиастайд очиж мэдүүлэг өгөхөөс ''БҮР ӨМНӨ, БЭЭЖИНД ХААНЫ ОРДОНД НЭГЭНТ БАТЛАГДАЖ, ШИЙДВЭР НЬ ГАРЧИХСАН БАЙСАН'' нь 100% түүхийн бодит үнэн юм. Энэхүү зарлиг ямар сурвалжаар хэрхэн урьдчилан батлагдсан байсныг нарийн он цаг, логик холбоосоор нь тодруулж харуулбал: 1. Мэдүүлгээс өмнө хаанаас ял батлагдсан бэ? (Хааны зарлиг: '''1756 оны 10-11 сар''') Чин улсын тагнуулын мэдээ болон Баруун замын цэргийн туслагч жанжин Цэнгүнжавын (成滚扎布) Бээжин рүү илгээсэн шуурхай айлтгалаар Чингүнжав Хотгойдын Банди ноёны нутгаар саадгүй нэвтэрч, улаа өртөө, хүнс авсан нь хэдийнэ тодорхой болсон байв. 

Сурвалжийн баримт: Цяньлун хаан Улиастайн амбанд урьдчилан ирүүлсэн зарлигтаа &quot;Чингүнжавыг зүгээр харан сууж, нутаг дэвсгэрээрээ чөлөөтэй нэвтрүүлж явуулсан Банди тайжийн хэрэг бол 'Да Чин Лү Ли' хуулийн Моу фань (谋反 - Төрийн эсрэг тэрслэх) хэрэгт шууд хамаарна&quot; хэмээн Бээжингээс ялыг нь урьдчилан баталж, '''цаазлах''' тушаалыг бэлдсэн байжээ.

Улиастайн амбанд Банди ноёныг дуудсан нь түүнийг ''&quot;Гэм буруутай эсэхийг нь шүүх&quot; гэж биш'', харин нэгэнт батлагдсан ялыг нь тулгаж, ''Чингүнжавын ухрах чиглэл, Оростой холбогдсон нууц сүлжээг нь эрүүдэн байцааж, мэдүүлэг авах'' ганцхан зорилготой байв.  Банди ноёны ''&quot;Амиараа дэнчин тавьсан&quot;''  ба Банди ноён өөрт нь тулгарсан энэхүү Моу фань ял урьдчилан батлагдсан, '''Улиастайд очвол амьд буцахгүй бөгөөд эрүү шүүлтэд орвол хүү Сандавдорж, хошууны Тэлмэн нуурт нуусан Хотгойд-Уйгар иргэд нь нийтээрээ &quot;Жи мо&quot; (籍没 - Үндсээр нь устах) ялаар хядуулахыг бүрэн ухамсарлаж байв'''. 

'''''Тиймээс тэрээр Улиастайд очиж Манжийн амбанд ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгөхөөс өмнө, зам зуураа (1756 оны 11 сарын сүүлчээр) зүрх нь хаагдаж таалал төгссөн юм.'''''

Үр дүн: Хэрэгтэн мэдүүлэг өгөхөөс өмнө замдаа нас барсан тул Улиастайн амбан Бээжин рүү &quot;Хэрэгтэн Банди урьдчилан байцаагдахаар ирж явах замдаа өөд болсон тул байцаалт авч, хэргийг гүнзгийрүүлэх аргагүй болов&quot; гэж илгээхээс өөр аргагүй болж, хууль эрх зүйн хувьд хэрэг нь зогсжээ. 

== Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл Банди ноёны нас барсан шалтгааны эх сурвалжийн тодотгол ==
Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл, Ли Фань Юань (Гадаад Монголын хэргийг засах яам)-ны архивын баримт болон хятад хэл дээрх сурвалж бичиг болох &quot;Чин Ши Лу&quot; (清实录 - Төрөлхтний үнэн тэмдэглэл) болон &quot;Пиндин Жунгаэр Фанлюэ&quot; (平定准噶尔方略 - Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг) зэргийг тулган шүүж, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийн нас барсан бодит шалтгаан, он цагийг түүхийн хамгийн нарийн үнэнээр тодруулан харуулж байна.&lt;ref name=&quot;MUTA168&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.&lt;/ref&gt;

=== 1. Манж, Хятад албан ёсны сурвалж дахь бодит он цаг ===
Манжийн сурвалжид тэмдэглэснээр Хотгойдын засаг тайж Банди нь Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун)-ий 21-р оны өвлийн эхэн сар буюу 1756 оны 11 дүгээр сард таалал төгссөн нь хөдөлшгүй үнэн юм.&lt;ref&gt;''&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot;'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Халхын өрнө замын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

* '''Засаг залгамжлалын баримт:''' Түүнийг нас бармагц, мөн оны (1756 он) өвлийн дунд сард түүний ууган хүү Сандавдоржид (桑达布多尔济) Цогтой засгийн хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг албан ёсоор шилжүүлэн олгож, засаглалын тооллыг нь 1756 оноос эхлүүлсэн тухай &quot;Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир&quot;-т тод тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;''&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot;'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

=== 2. Нас барсан бодит шалтгаан (Манжийн мөрдлөг ба Сэтгэл зүйн дарамт) ===
Хятад сурвалж дахь Улиастайн жанжны газрын албан мэдээ (奏折 - Айлтгал бичиг)-нээс шүүвэл, Банди ноён нь харийн цэрэгт зэвсэг барин тулалдаж байгаад насан эцэс болоогүй, харин улс төрийн асар хүнд хэлмэгдүүлэлт, хардалт сэрдэлтийн золиос болж, зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) таалал төгссөн байна.&lt;ref&gt;''&quot;平定准噶尔方略&quot;'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

* '''Сурвалжийн зангилаа:''' Шадар ван Чингүнжав 1756 оны 11 сард Манжийн цэрэгт шахагдан ухрах замдаа Банди ноёны хошуугаар дайрч, нууцаар дэмжлэг (хүнс, зэр зэвсэг) аваад Оросын хилийг чиглэн одсоныг Манжийн жанжин Цэнгүнжав (成滚扎布) болон Улиастайн амбаны тагнуулууд илрүүлжээ.&lt;ref&gt;''&quot;清实录&quot;'' (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.&lt;/ref&gt;
* '''Ял тулгалт:''' Цяньлун хааны зарлигаар засаг тайж Бандийг &quot;Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан&quot; хэмээн яллаж, &quot;Да Чин Лү Ли&quot; (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна.&lt;ref&gt;''&quot;大清律例&quot;'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), &quot;谋反大逆&quot; (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.&lt;/ref&gt;
* '''Эмгэнэлт хувь тавилан:''' Манж төрийн асар их сэрдлэг, хавчлага, &quot;миний энэ үйлдлээс болоод хошуу нутаг, элэг нэгт Хотгойд-Уйгар иргэдийг маань 'Жи мо' (籍没) ялаар үйлноор нь хүйс тэмтрэх вивий&quot; гэх сэтгэл зүйн асар хүнд дарамт, айдас, хатуу мөрдлөг байцаалтын дунд засаг ноён Банди Улиастай руу хүргэгдэх замдаа зүрх нь гэнэт хаагдаж (эмгэнэлтэйгээр) таалал төгссөн байна.&lt;ref&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанжны газар), Данс №22, Хэрэг №104.&lt;/ref&gt;

== '''Дүгнэлт''' ==
1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;

# '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд &quot;Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн&quot; хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог.
# '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдорж ноён ба түүний эцэг '''Банди ноёны нэр тамгатай''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, &quot;Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой&quot; гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай.
# '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг &quot;Хотгойдын 5 хошуу&quot; болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн хугацаанд  ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''&quot;Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон&quot;''' гэх мэтчин  хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм. Уян хатан тактикта, холч дипломат бодлогоор татвар, мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч, элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг&quot; захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд,тайжууд улс орон, газар нутаг, ард түмнээ хэрэн авч байсан тухай мэдэж болно. Бандийн Сандавдорж өөрийн авга ах болон төрсөн эцгийнхээ сүүлчийн амьмгалаа хүртэл ХӨХ МОНГОЛЫН үр  тэдгээр ноёдын нэг нь юм. Түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;
[[Файл:Otgon tenger uul 2009.jpg|thumb|Отгонтэнгэр уул ]]

== Түүхэн уламжлал ба Төрийн тахилга&quot;Отгонтэнгэр&quot; уул ==
Отгонтэнгэр хайрхныг тахиж шүтэж ирсэн уламжлал нь олон зууны түүхтэй бөгөөд төр, шашны хэмжээнд албан ёсоор Төрийн тахилгатай болгоход Хотгойдын засаг ноён [[Бандийн Сандавдорж]] ноён түүхэн чухал үүрэг гүйцэтгэжээ.&lt;ref name=&quot;jambal2&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;

=== Засаг нэгдүгээр зэргийн тайж Сандавдорж ноёны дипломат айлтгал ба Цяньлун хааны зарлиг ===
[[1770-аад он|1770-аад оны]] сүүл үеэр Хотгойдын засаг, тэргүүн зэргийн тайж Б.Сандавдорж ноён [[Манж Чин улс|Манж Чин улсын]] Цяньлун хаанд дипломат өргөх бичиг илгээжээ. Тэрээр уг өргөх бичигтээ Отгонтэнгэр хайрхныг буддын шашны догшин сахиус болох [[Очирваань]] бурхны орших орон хэмээн тодорхойлж, Төрийн тахилгатай болгох айлтгалыг өргөн мэдүүлсэн байна.&lt;ref name=&quot;shua2&quot;&gt;ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;

Цяньлун хаанаас тус айлтгалыг зөвшөөрч, тусгайлан зарлиг бичиг буулгахдаа:&lt;blockquote&gt;''&quot;Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна&quot;''&lt;/blockquote&gt;хэмээн тэмдэглэж, монголчуудын уламжлалт уул усны шүтлэгийг буддын шашны богд шүтээнтэй зангидсан төр, шашны нэгдсэн бодлогыг баталгаажуулжээ.&lt;ref name=&quot;seksie2&quot;&gt;&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot; (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt; Үүний дагуу '''1779 онд''' Цяньлун хааны зарлигаар Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж эхэлсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;worship_1779&quot;&gt;П.Сүхбат нар. “Богд Очирваань Отгонтэнгэр уулын түүх шастир, тайлга тахилга, зан үйлийн товчоон оршвой”, хоёр боть бүтээл, УБ., 2004.&lt;/ref&gt;

=== Отгонтэнгэр хайрханыг Дархан цаазат уул болгосон нь ===
Төр, шашны энэхүү томоохон бодлогын үргэлжлэл болгож, уул усыг онгон дагшнаар нь хадгалах, харийн халдлага болон ан гөрөөс хамгаалах зорилгоор '''1818 онд''' албан ёсоор хуульчлан '''дархан цаазат уул''' болгожээ.&lt;ref name=&quot;darhan_1818&quot;&gt;&quot;大清律例&quot; (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), Уул ус дархлах хуулийн заалтууд.&lt;/ref&gt;

Энэхүү түүхэн уламжлал нь хожмоо:

* [[1911 он|1911 онд]] [[Богд хаан|Богд хааны]] зарлигаар дахин сэргээгдэж, Төрийн тахилгыг үргэлжлүүлэн үйлдсэн.&lt;ref name=&quot;worship_1779&quot; /&gt;
* [[1992 он|1992 онд]] Улсын Бага Хурлын тогтоолоор дархан цаазат газрын статусыг нь орчин үеийн хууль тогтоомжоор баталгаажуулсан.
* [[1995 он|1995 онос]] эхлэн Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар 4 жил тутамд Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж ирсэн уламжлалтай.&lt;ref name=&quot;shua2&quot; /&gt;

== '''Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ''' ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Бандийн Сандавдорж (1756–1798)-оос эхтэй Алтан ургийн ноёд, тайж нар болон тус хошуу нутгаас төрөн гарсан шашны сод хутагт хувилгаадын төр, шашны залгамж холбоо, багш шавийн барилдлагыг системчлэн харуулбал:
== Түүхэн сурвалж, Архивын материал, Ишлэл ба Нотолгоо ==

=== Албан ёсны Архивын Баримт (Үндэсний Төв Архив - ҮТА) ===

* '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):'''
** ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэсрэндорж, Галдангүнтэв, Магсаржав, Загдсамбар ноён, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нарын залгамж чанар, хүүхдүүдийн төрсөн он, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн &quot;Угийн бичиг&quot; болон &quot;Хүн амын тоо бүртгэлийн данс&quot;. Энэ нь &quot;Алтан ургийн хэлхээг хэрхэвч тасарч үл болно&quot; гэх гүн ухааныг баримтжуулсан гол сурвалж юм.
** ''Данс №3, Хэрэг №12:'' Цогтой засгийн хошууны язгууртан ноёдоос харьяат шавь нар болон Наро-Банчин, Идэрийн хүрээний лам нарт олгож байсан эдийн засгийн дэмжлэг, мал сэвлэсэн, гэрийн багш нарыг томилсон &quot;Хошуу тамгын газрын номын албаны тэмдэглэл&quot;.
* '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):'''
** ''Данс №14, Хэрэг №89 (Тэнгэрийг тэтгэсэн 44-р он / 1779 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Очирваань бурхны догшин орших орон хэмээн Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. Үүнд: &quot;Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна&quot; хэмээн шашин, төрийн бодлогыг зангиджээ.
** ''Данс №22, Хэрэг №104:'' Улиастайн амбанаас Б.Сандавдорж ноёныг хошууныхаа хүн ам, малын тоог асар дутуу мэдүүлж, татвар саатуулсан хэмээн байцаасан &quot;Байцаалтын шарласан данс&quot;.
* '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):'''
** ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан болон Цогтой засгийн хошууны ноёд, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүсэл, үндэсний эрх чөлөөний зорилгыг илэрхийлсэн &quot;Нууц өргөх бичиг&quot; (Улаан тамгатай, гар бичмэл эх хувь).

=== Дурсамж, Намтар цадигийн шууд ишлэл ===

* '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, &quot;Намтар&quot; (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):'''

&lt;blockquote&gt;&quot;Миний төрсөн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар, ялангуяа бичгийн эрдэмтэн Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв биднийг багаас минь номд сургах гэрийн багш нарыг цалинжуулж, хийд орныг маань ивээн тэтгэж, бичиг үсэг, соён гэгээрэх эх үүсвэрийг тавьж өгсөн юм. Бидний зүрхэнд байсан Манжийн эсрэг, тусгаар тогтнолын төлөөх үзэл санаа хошуу нутгийн уламжлалт түүхээс эхтэй байв.&quot;&lt;/blockquote&gt;

* '''Нутгийн өвгөдийн ам яриа, дурсамж (Б.Бүдээбазар гуайн дурсамжаас):'''

&lt;blockquote&gt;&quot;Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг тэнгэрт халихад (1912 онд) түүнийг өсгөсөн Мэргэн ноён Дашдэндэв маш их гашуудсан гэж нутгийнхан ярьцгаадаг. Мэргэн ноён дараагийн дүр Чимэдцэрэнтэй ч их ойр дотно байж, түүнийг Идэрийн хийдэд суулгахад бүх талын туслалцааг үзүүлсэн.&quot;&lt;/blockquote&gt;

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ба Ном зохиол ===

* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн: &quot;Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх&quot; (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны өгүүлэл, бүтээлүүд).
* Профессор О.Батсайхан: &quot;Дилов хутагт Жамсранжав: Амьдрал, үйл ажиллагаа&quot; (Улаанбаатар, 2004 он).
* Ч.Бат-Очир: &quot;Хотгойдын түүхэн товчоон&quot; (Улаанбаатар, 2011 он) — Бандийн Сандавдорж ноёны угсаатны бүлгийг авч үлдсэн түүхэн далд тактикийг нотолсон бүтээл.

=== Түүхэн үйл хэргийн гол гаргалгаанууд ===

# '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа &quot;хоосорсон, зудтай&quot; хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв.
# '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг &quot;Очирваанийн тахилгатай&quot; болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм.
# '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн '''Шар наран''', '''Хөх уул''', '''Идэрийн хүрээний соёл''' нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч '''Мэргэн ноён''' тайж '''Дашдэндэв''' гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох '''Жалханз''', '''Дилов''' нарыг бичиг номд сургаж байсан түүхтэй.
# '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй шарын шашингаар дамжуулан ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх үйл хэрэг мөн &quot;Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, тасарч үл ураг удам болно&quot; гэх далд гүн ухаан, үр удамдаа гэрээслэн үлдээсэн суу ухаан юм. Банди ноёны хүүдээ захиж ирсэн'''&quot;Үндэс язгуураа бүү мартсугай, чи бол Хөх Монголын амьд тасархай мөн&quot;''' хэмээн гэрээслэн сургаж ирсэн нь үндэстнээ хамгаалах гүн ухааны аман өв, зуун дамжсан үзэл санааны тамга бөгөөд Сандавдорж ноёноос түүрний хөвүүдэд улиран өвлөгдсөн байдаг нь үйл хэргээр нь маргаангүй батлагдаж байдаг. Хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим  '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''Сандавдорж ноён'''ы угсаа залгамжилагч '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нарын оюун санааны залгамж чанар нь эх орноо гэсэн чинзоригийг бадрааж эв санаа нэгтэйгээр Монгол түмнийг Манж Чин улсын харийн дарлалаас гаргах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг эхлүүлсэн юм.

=== Хил хамгаалалт, цэргийн логистикийн үүрэг (Манж сурвалжийн мэдээ) ===
'''Бээжин дэх Хятадын Нэгдүгээр Түүхийн Архивт хадгалагдаж буй Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн Манж хэл дээрх Лүфү өргөх бичгийн сангийн &quot;Цэргийн хэргийн булан&quot;-д (軍機處滿文錄副奏摺 - 軍務類) засаг тайж Бандийн Сандавдоржийн баруун хязгаарын батлан хамгаалах, цэргийн логистиктийг гардан гүйцэтгэсэн үүргийг тэмдэглэсэн хэд хэдэн анхдагч тайлан хадгалагдаж байна.'''

1756 оны Хотгойдын Шадар ван Чингүүнжавын бослого дарагдсаны дараа Халхын баруун хойд хязгаар, Идэр, Тэс голын сав, Нөмрөг, Тэлмэн нуурын умард чиглэлийн Орос улстай залгаа хилийн шугамыг дахин цэгцлэх, шинээр түр болон байнгын харуулуудыг (карул) босгох төрийн хэргийг Сандавдорж ноён орон нутагтаа гардан зохион байгуулжээ.

Улиастайн жанжны газраас Бээжингийн Цэргийн зөвлөлд өргөсөн Манж хэл дээрх цэргийн илтгэлүүдэд түүнийг *&quot;Цэргийн хэрэгцээний агт, хүнс, өртөө улааны албыг сааталгүй гүйцэтгэж буй засаг ноён&quot;* хэмээн тодорхойлсон байдаг. Тэрээр өөрийн хошууны харьяат сумуудаас цэргийн насны эрсийг хуулийн дагуу хуваарилан дайчилж, хилийн карулуудад харуулын албанд ээлжээр гаргах ажлыг удирдан, цэргүүдийн зэвсэг хэрэгсэл (нум сугар, саадаг, илд, жад, цахиур буу) болон унах агтны бэлэн байдлыг хошууны ар талаас логистикийн хувьд бүрэн хариуцаж байсан нь Чин улсын цэргийн архивын баримтаар батлагддаг.

== Бандийн Сандавдорж ноёны түүхэн үйл хэрэг, гавьяа зүтгэл ==
''Манж Чин улсын төрийн албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл болон Лифаньюанийн данс хараанд Бандийн Сандавдорж ноёныг '''公品級扎薩克一等台吉三都布多爾濟''' (Gong pinji Zhasake Yideng Taiji Sandubdorji) буюу '''“ Үе улиран тасралтгүй залгамжлах &quot;Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж&quot;''' (扎薩克一等台吉) хэргэмтэйгээр 1756–1798 оны хооронд тус хошууг захирсан хэмээн тэмдэглэжээ.''

* '''Хил хязгаарыг батжуулж, цэрэг дайчилсан нь:''' 1756 оны Шадар ван Чингүүнжавын бослогын дараа урд хил, харуулын алба суларсанд Сандавдорж ноён өөрийн цэргийн хүчийг дайчлан Орос улстай хиллэх умард хил болон Улиастайн чиглэлийн карул (харуул), өртөөдийг хамгаалах төрийн хэргийг гардан зохион байгуулсан.
* '''Татвар, албанаас чөлөөлөх &quot;Далд тактик&quot;:''' Лифаньюанийн тайлангуудад Цогтой засгийн хошуу нь бусад хошуутай харьцуулахад малын татварын дутагдал байнга гаргадаг, зуд турханд нэрвэгдэх нь нэн элбэг хэмээн бүртгэгдсэн байдаг. Энэ нь Сандавдорж ноён хошууныхаа малчин ардуудыг Чин улсын эдийн засгийн хэт мөлжлөгөөс хамгаалж, &quot;хуурамч зудын данс&quot; үйлдэж байсан түүхэн бодит гэрч юм.
* '''&quot;Үе улиран тасралтгүй залгамжлах&quot; эрх:''' Чин улсын Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46-р онд (1781 он) хааны тусгай зарлигаар түүнд '''&quot;Үе улиран тасралтгүй залгамжлах&quot;''' (世襲罔替 - Сэши ванди) онцгой эрх ямбыг олгосон байна.

----

======  ''Үүсгэн байгуулсан сүм хийд, соёлын голомтууд'' ======
Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар орон нутагтаа бигэг үсэг, дорнын гүн ухааныг дэлгэрүүлэх, лам хуврагуудыг Манжийн албанаас хамгаалах зорилгоор дараах сүм хийдүүдийг босгож, ивээн тэтгэжээ:

* '''Шар наран (Шар нарангийн хурал / хүрээ):''' Хошуу нутагтаа бичиг үсэг дээдлэх, соёлын хөрс болгон үүсгэсэн хүрээ.
* '''Хөх уул (Хөх уулын хурал / хүрээ):''' Сандавдорж ноёны үүсгэсэн соёлын төв бөгөөд хожмын Жалханз, Дилов нарын төр, шашны суут зүтгэлтнүүдийг бага насанд нь бичиг номд сургаж тордсон түүхтэй.
* '''Идэрийн хүрээ:''' Идэр голын сав нутагт ном соёлын бат бөх суурь болон үүсгэгдсэн хүрээ хийд.
* '''Самданпунцаглин хийд (1760 он):''' Сандавдорж ноёны дэмжлэгтэйгээр 1760 онд Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болон байгуулагдсан. Түүний хүү соён гэгээрүүлэгч '''Базарваань тайж''' тус хийдийг бүх талаар ивээн тэтгэж, өөрийн 3 хүүг (Данзан, Лувсандорж, Пунцаг) шавилан суулгаж байв.

----

====== ''Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилга'' ======
Хангайн нурууны ноён оргил, Очирваань бурхны орон Богд Отгонтэнгэр уулыг Чин улсын Цяньлун хааны зарлигаар '''1779 оноос''' эхлэн албан ёсоор Төрийн хуулиар тахиж, жил бүр сан тавьж байхаар тогтоожээ.

* '''Зохион байгуулах үүрэг:''' Отгонтэнгэр хайрхны Төрийн тахилгыг тогтоох зан үйлийг Бээжинд мэдүүлж батлуулахад тухайн үеийн Засагт хан аймгийн чуулган, тэр дундаа тус хайрхантай ойр оршин суудаг Цогтой засгийн хошууны ноён Бандийн Сандавдорж орон нутгийн хариуцагчийн хувиар тахилгын бэлтгэл ажил, өртөө улаа, карул харуулын хамгаалалтыг хариуцан гүйцэтгэж байв.
* '''Очирваанийн тахилын дуганууд:''' Хайрхны өвөр бэл, Бадархундага нуур болон түүнийг тойрсон рашаануудын ай сав дагуу Төрийн тахилгын үед ном хурдаг түр болон байнгын модон дугануудыг хошууны хөрөнгөөр босгож байсан нь хожмын Отгонтэнгэр уулын хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Отгон сум)-ны шашин соёлын үндэс суурь болжээ.

== Түүхэн дүгнэлт ==
== Засаг нэгдүгээр зэргийн тайж Сандавдорж бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах 4 зангилаагаар дүгнэж болно: ==
# '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа &quot;хоосорсон, зудтай&quot; хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв.
# '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг &quot;Очирваанийн тахилгатай&quot; болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм.
# '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн Шар наран, Хөх уул, Идэрийн хүрээний соёл нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох Жалханз, Дилов нарыг бичиг номд сурган торджээ.
# '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' '''Сандавдорж ноёноос эхтэй &quot;Алтан ургийн хэлхээ хэрхэвч тасарч үл болно, харийн дарамтаас улсаа заавал салгана&quot; гэх далд гүн ухаан, гэрээс нь түүний хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим 1911 оны хувьсгалыг үйл хэрэгт тэдний хойч үе нь манлайлсан орсон байна'''

== Түүхэн сурвалж, Архивын материал ба Нотолгоо ==

* '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэдэвсодном ван хүртэлх засаг ноёдын залгамж чанар, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн &quot;Угийн бичиг&quot; болон &quot;Хүн амын тоо бүртгэлийн данс&quot;.
* '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ''Данс №14, Хэрэг №89 (1779-1780 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг.
* '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүслийг илэрхийлсэн &quot;Нууц өргөх бичиг&quot; (Тамгатай, гар бичмэл эх хувь).
* '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, &quot;Намтар&quot; (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' Төрсөн хошуу (Цогтой засгийн хошуу), өөрийн үеэл Жалханз хутагт, мөн хошууны ноёд тайж нар (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв)-аас хүртэж байсан бичиг номын тус, соён гэгээрэл болон 1911 оны хувьсгалд хэрхэн нууцаар оролцож байсан түүхийг өөрөө гэрчлэн үлдээсэн сурвалж.
* '''ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн:''' &quot;Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх&quot; (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл). Хотгойд Загдсамбар ноёны хүү Лувсанданзанг нярай байхад нь тайж Дашдэндэв үрчлэн авч өсгөсөн түүхийг архивын баримтаар нотолсон бүтээл.

== Эх сурвалж ==
Судлагдсан үндсэн анхдагч эх сурвалжууд

Эдгээр түүхэн үйл явдлууд болон угсаа залгамжлалыг баталгаажуулсан хараат бус, албан ёсны эх сурвалжуудын жагсаалт:

# '''&quot;Цин Ши Лу&quot; (大清歷朝實錄 / 清實錄):''' Манж Чин улсын хаадын албан ёсны он дарааллын үнэн тэмдэглэл (Халх Монголын ноёдын шагнал, хэргэм залгамжлалын хэсэг).
# '''&quot;外藩蒙古回部王公表传&quot; (外藩蒙古迴部王公表傳):''' Лифаньюаниас (Гадаад Монголын төрийг засах яам) гаргасан Гадаад Монголын төрөл садан, вангүүдийн шаштир, угийн бичгийн албан ёсны тэмдэглэл.
# '''&quot;大清律例·理藩院则例&quot;:''' Манж Чин улсын хууль цаазын бичиг (Монгол тайж нарын хэргэм зэрэг үе улиран буурах хуулийн заалтууд).
# '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Монголын түүхийн сан:'''
#* ''Фонд А-44, Товёог №1:'' Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын малын данс, зуд турхны мэдүүлэг тайлангууд.
#* ''Дотоод яамны Фонд №12, Данс №45:'' Баруун хязгаарын &quot;Хутагтуудын зөвлөл&quot; болон төрийн ноёдын зэвсэг гуйж байсан улаан тамгатай нууц захидал, бичгүүд.
# '''Тагнуулын Ерөнхий Газрын (ТЕГ) Тусгай архив:''' 1930-аад оны Их хэлмэгдүүлэлтийн үеийн Засагт хан аймгийн Алтан ургийн тайж нар (Гэндэнсүрэн тайж нарын холбогдох хэрэг)-ын тусгай лавлагаа, байцаалтын тэмдэглэлүүд

== Ашигласан материал ==
&lt;references /&gt;

== Нэмэлт ашигласан материал ==

* Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.
* Ш.Нацагдорж. &quot;Монголын феодализмын үндсэн замнал&quot;, Улаанбаатар, 1978.
* 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编.
* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — ''&quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг&quot;''.
* Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.
* &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot; - ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Монгол Түүхийн тайлбар толь.

== Эх сурвалж ==
* [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу].
* 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд.
* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). &quot;Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг&quot; (Хөмрөг А-114), &quot;Улиастайн жанжны газрын архив&quot;.
* С.Пүрэвжав. &quot;Хотогойдын угсаа түүхийн товч&quot; судалгааны бүтээл.

[[Ангилал:Монголын засаг ноёд]]
[[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]]
[[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]]
[[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]]
[[Ангилал:Чингис хааны]]
[[Ангилал:Манж Чин улсын]]
[[Ангилал:Завхан аймгийн]]
[[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]]
[[Ангилал:世袭罔替)]]</text>
      <sha1>50mrfhsx33klkzmr7baazn22t5205i8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сандавдоржийн Базарваань</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148615</id>
    <revision>
      <id>873489</id>
      <parentid>873309</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T11:40:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>873489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59709" sha1="3wamf1qs0enew1q6uzqauaei43yycqp" xml:space="preserve">[[Файл:Засагтхан аймгийн ноёдын ургийн бичиг.jpg|thumb|Засагтхан аймгийн Алтан ургийн бичиг]]
{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж|Цогтой засгийн хошууны ноёдын үх хойч=# 📉 Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тэдний бүх хүүхдүүд, үр хойчийн нэгдсэн угийн бичиг

* **Дээд өвөг:** Шолой убаши хунтайж (Šoloi ubaši qungtayiji — Хотгойдын анхны Алтан хан) ➔ Омбо Эрдэнэ хунтайж (Ombu erdeni qungtayiji) ➔ Ринчинлувсан хунтайж (Rinčinluvsan qungtayiji) ➔ Өлзийт хатан баатар (Öljeyitü qatan batur / Рааш хатанбаатар).

---

### 1. Намаринзамбу (Namirinčambu / засаг барьсан: 1709–1718)
* **Ураг төрлийн холбоос:** Өлзийт хатан баатарын ахмад хүү Бүүвэй (Бовэй бэйл)-н ууган хүү. Тус хошууны анхны засаг ноён (Засаг, тэргүүн зэргийн тайж).
* **Үр сад:** Хүү төрөөгүй тул тамга төрсөн дүү Жамъянд нь шилжсэн.

### 2. Жамъян (Jamiyan / засаг барьсан: 1718–1724)
* **Ураг төрлийн холбоос:** Намаринзамбугийн төрсөн дүү (Засаг, тэргүүн зэргийн тайж).
* **Үр сад:** Хүү төрөөгүй тул тамга авга ах Гомбоцэрэнд шилжсэн.

### 3. Гомбоцэрэн (Gombučerin / засаг барьсан: 1724–1732)
* **Ураг төрлийн холбоос:** Өлзийт хатан баатарын дунд хүү Гомбойн хүү. Өмнөх ноёдынхоо авга ах (Засаг, тэргүүн зэргийн тайж).
* **Үр сад:** 1732 онд Зүүнгарын цэрэгт амь үрэгдсэн бөгөөд хүүгүй байсан тул тамга үеэл Ларид шилжсэн.

### 4. Лари (Lari / засаг барьсан: 1732–1737)
* **Ураг төрлийн холбоос:** Өлзийт хатан баатарын отгон хүү Сүндэв тайжийн хүү Сэнгэ тайжийн ууган хүү (Засаг, тэргүүн зэргийн тайж). Түүний үеэс хошууны засаглал Сэнгэ тайжийн урагт бүрмөсөн шилжсэн.
* **Үр сад:** 
  * └── **Банди** (Ууган хүү — Дараагийн засаг ноён болсон).

### 5. Банди (Bandi / засаг барьсан: 1737–1756)
* **Ураг төрлийн холбоос:** Лари ноёны ууган хүү (Засаг, тэргүүн зэргийн тайж).
* **Үр сад:** 
  * ├── **Сандавдорж** (Ууган хүү — Дараагийн засаг ноён болсон).
  * ├── **Галсан тайж** (Jasay g'alsangdorji — Дэд хүү, ноён болоогүй, Тэлмэн нуур орчмын сул тайж нарын салбарыг үүсгэсэн).
  * └── **Намжил тайж** (Bandida erdeni namjildorji — Гутгаар хүү, ноён болоогүй, сул тайж).

### 6. Сандавдорж (Sandubdorji / засаг барьсан: 1756–1798)
* **Ураг төрлийн холбоос:** Банди ноёны ууган хүү (Засаг, тэргүүн зэргийн тайж / 42 жил засаг барьсан).
* **Үр сад:** 
  * ├── **Цэсрэндорж /Минжүүрдорж, Цэдэндорж/** (Ууган хүү — Дараагийн засаг ноён болсон).
  * └── **Базарваань тайж** (Jasay beyise bajiya — Дэд хүү, ноён болоогүй, сул тайж).

### 7. Цэсрэндорж /Минжүүрдорж, Цэдэндорж/ (Čisurundorji / засаг барьсан: 1798–1808)
* **Ураг төрлийн холбоос:** Сандавдорж ноёны ууган хүү (Засаг, тэргүүн зэргийн тайж).
* **Үр сад:** 
  * ├── **Галдангүнтэв** (Ууган хүү — Дараагийн засаг ноён болсон).
  * ├── **Баянжаргал тайж** (Jasay čin wang bayanjiryal — Дэд хүү, ноён болоогүй, сул тайж).
  * └── **1912 оны амны дансны 1-р өрхийн шууд салбар үр хойчис:**
      * ├── Жамсран (Дансанд: 20 настай, өрх толгойлсон хүү)
      * ├── Цэрэндорж (Дансанд: 8 настай хүү)
      * ├── охин Өлзий (Дансанд бүртгэгдсэн охин)
      * ├── Батар (Дансанд: 7 настай хүү)
      * └── Цэрэнпил /Царинбил/ (Дансанд: 23 настай өрх толгойлсон хүү, гэргий Лхамсүрэн 21 настай)

### 8. Галдангүнтэв (Galdangguntüb / засаг барьсан: 1808–1847)
* **Ураг төрлийн холбоос:** Цэсрэндорж ноёны ууган хүү (Засаг, тэргүүн зэргийн тайж / 39 жил засаг барьсан).
* **Үр сад:** 
  * ├── **Магсаржав** (Ууган хүү — Дараагийн засаг ноён болсон).
  * └── **Содномжамц тайж** (Jasay gүng sonomjab — Дэд хүү, ноён болоогүй, сул тайж).

### 9. Магсаржав (Maysurjab / засаг барьсан: 1847–1864)
* **Ураг төрлийн холбоос:** Галдангүнтэв ноёны ууган хүү (Засаг, тэргүүн зэргийн тайж).
* **Үр сад:** 
  * ├── **Дашдэндэв** (Jasay dašidondub — Ууган хүү, богино хугацаанд засаг суусан боловч сул тайж болсон. Хүүгүй байсан тул төрсөн дүү Загдсамбар гүнгийн 3 дугаар хүү Лувсанданзанг нялхад нь өргөж аваад өсгөсөн эцэг нь юм).
  * ├── **Дамдингүржав тайж** (Дэд хүү — Ноён болоогүй, сул тайж).
  * ├── **Ламжав тайж** (Гутгаар хүү — Ноён болоогүй, сул тайж).
  * ├── **Загдсамбар** (Дөтгөөр хүү — Ах Дашдэндэвийн дараа засаг ноён болсон).
  * └── **Жамсранжав тайж** (Отгон хүү — Ноён болоогүй, сул тайж).

### 10. Загдсамбар (Jaydasambar / засаг барьсан: 1864–1895)
* **Ураг төрлийн холбоос:** Магсаржав ноёны dөтгөөр хүү (Засаг, түшээ гүнгийн зэрэгтэй).
* **Үр сад:** 
  * ├── **Дамдин-Абиша** (Ууган хүү — Дараагийн засаг ноён болсон).
  * ├── **Пүнсэгцэрэн тайж** (Дэд хүү — Ноён болоогүй, сул тайж).
  * └── 🎪 **Лувсанданзан** (3 дугаар хүү — Авга ах Дашдэндэвтээ үрчлэгдэж өссөн. Хожмоо Ар халхад тодорсон 5 дугаар дүрийн /Ялгуусан хутагтын 15-р үе/ Ялгуусан хутагт болж Идэрийн хийдэд шавилан суусан шашны томоохон зүтгэлтэн).

### 11. Дамдин-Абиша (Damdingabša / засаг барьсан: 1895–1923)
* **Ураг төрлийн холбоос:** Загдсамбар гүнгийн ууган хүү. Богд хаант Монгол Улсын үед үе залгамжлах Төрийн жүн ван цол хүртэж, хошууг &quot;Цогтой вангийн хошуу&quot; хэмээн нэрийдсэн хамгийн сүүлчийн засаг ноён.
* **Үр хойчис (Хошуу татан буугдсаны дараах өнөөгийн залгамжлагчид):**
  * ├── **Пүрэвжав** (Ууган хүү — 1923 оны засаг захиргааны шинэчлэлээр ноён суудал залгамжлаагүй, жирийн иргэний шугамаар ураг үргэлжилсэн).
  * └── **Доржпалам** (Дэд хүү — Мөн адил жирийн иргэн, малчны хувиар ураг удмаа хадгалж үлдсэн).
* **Өнөөгийн үр сад:** Тэдний шууд болон үеэл ах дүү нарын үр хойчис өнөөдөр албан ёсоор **Боржигон** овгийг хэрэглэж, дийлэнхдээ хуучин хошууны нутаг болох **Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн, Баянхайрхан, Жаргалан** сумдад аж төрөн сууж байна.}}

'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. 

Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, &quot;хэрэгтэн&quot; болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ.  

=== Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх угсаа залгамжлал ===
&quot;Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг&quot; (1896 он) түүхэн сурвалж дахь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Хотгойдын Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн шууд удам болох Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх ураг төрлийн хэлхээ, хүрдэн зураг дээрх байршил дараах үечлэлээр бичигдсэн байна:
*[[Чингис хаан]]
* [[Батмөнх Даян хаан]]
* [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг үндэслэгч)
* [[Ашихай дархан ноён]] (Засагт ханыхны өвөг)
* [[Түмэндарь дайчин ноён]]  ('''ууган хүү''')
* [[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайж]] (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
* [[Омбо Эрдэнэ хунтайж|Омбо эрдэнэ хунтайж]]  ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан'''
* Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан'''
* '''Өлзийт хатан баатар'''  ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
* '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж
* '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''')  тайж
* '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
* '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
* [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
* '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''    

* '''Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж Банди (6-р үеийн Засаг ноён):'''

  Цогтой засгийн хошууны гол улаан тэнхлэг шугамын дагуу төвөөс гадагшлах урсгалын 
  дунд цагирагт түүний нэрийг Засаг ноён тул улаан бэхээр хүрээлж тэмдэглэсэн. Тэрээр 
  Баруун хязгаарыг тохинуулахад хүчин зүтгэж явсан түүхтэй.

* '''Улсад туслагч гүн Сандавдорж (Бандийн хүү, 7-р үеийн Засаг ноён):'''

  Банди ноёны нэрнээс улаан шугамын дагуу шууд залгагдаж, дараагийн цагираг дээр 
  байрлана. Хошууг 1756–1798 онд захирсан бөгөөд Засаг ноён тул нэр нь мөн улаан бэхээр 
  тусгаарлагдаж, хүрдэн зургийн гол тэнхлэг дээр тод харагддаг.

* '''Базарваань тайж (Сандавдоржийн дэд хүү):'''

  Сандавдорж ноёны улаан нүдний дээд уулзвар цэгээс дээшээ (хүрдний гадна зах руу) 
  ургаж гарсан хар бэхтэй босоо цацраг шугамын хамгийн анхны үе дээр бичигдсэн. 
  Манжийн хуулиар засаг суугаагүй (Төрөл тайж) тул нэр нь гол улаан шугам дээр бус, 
  дээшээ өгссөн хар салааны эхэнд тэмдэглэгджээ. Нутгийн аман түүхэнд &quot;Хувилгаан тайж&quot; 
  хэмээн алдаршсан.
 '''1.'''              [Сандавдорж ноён]                                                             

                /                             \

    [Цэсрэндорж ноён]     [Базарваань тайж]

           |                      |

    [Загдсамбар ноён]              (Ач, Гуч)

    /              \              |

[Дашдэндэв]     '''[ V Ялгуусан хутагт''']  

(Мэргэн ноён)     (Лувсанданзан)                       |

    ^              ^                |

    |              |                  |

     ----------------------------- Загдсамбар ноён, Дашдэндэв ноён

  
'''2.'''                     [Л. Мандал зайсан]

                  /         \

                 /           \

         (Нагац ах)         (Нагац ах)

             /                 \

            v                   v

(Мандал зайсангийн охид,   ['''VI дүрийн Ялгуусан хутагт''']

     бэрүүдийн шугам)            (С. Чимэдцэрэн)

            |                 (1937 онд хэлмэгдсэн)

            v                           ^

  [Галиндив хатны ээж]                  |

            |                     (Ээжийн талаар)

            v                     (цусан төрөл юм)

     ['''Галиндив хатан'''] &lt;== (Гэрлэсэн) ==&gt; ['''Гончигсүрэн тайж''']

            |                                  |

            +----------------+-----------------+

                             |

                             v

                     [Сүрэнхоржав]

         
== Архивын баримт дахь тэмдэглэл ==
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:&lt;div style=&quot;background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;&quot;&gt;
'''Монгол бичгээр:''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ  ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃&lt;/span&gt;

'''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.»

'''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.''
&lt;/div&gt;
== '''&quot;Шашин, шүтлэгийн уламжлал&quot;''' ==
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг (Сахиусны зангилаа):'''
#* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''&quot;Их хөлгөн&quot; буюу &quot;Очирт хөлгөн&quot;''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ &quot;Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус&quot; хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ.
#* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.''
# '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:'''
#* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн аав засаг ноён Сандавдорж түүнийг яг 1 настай байхад Отгонтэнгэр уулыг очирваанийн тахилгатай болгож, дархан цаазтай болгон хамгаалсан байдаг. &quot;Базарваань&quot; (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ.
#* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл&quot;''
# '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:'''
#* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''&quot;Ялгасан гэгээн&quot;''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй.
#* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. &quot;The Modern History of Mongolia&quot;, 1989.''

== Цогтой засгийн хошууны архивын баримт ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; details=&quot;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&amp;quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&amp;quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &amp;quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&amp;quot;]. С.Пүрэвжав, ''&amp;quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&amp;quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&amp;quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&amp;quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&amp;quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&amp;quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).&quot;&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).&lt;/ref&gt; Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt; Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:&lt;div style=&quot;background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;&quot;&gt;
'''1.  Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃&lt;/span&gt;

'''2.  Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.''

'''3.  Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.»
&lt;/div&gt;
== Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал ==
1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}} {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг &quot;төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж&quot; хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Чин улсын хууль цаазын бичиг &quot;Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг&quot; болон &quot;Да Чин Лү Ли&quot; хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн &quot;Чин Ши Лу&quot; (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд &quot;өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн&quot; жинхэнэ &quot;Хувилгаан тайж&quot; хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;''&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot;'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Ишлэлүүд}}

* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''&quot;Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд&quot;''.
* МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''.
* ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;].
* С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он.
* Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд.
* ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).

== '''Түүхэн үүрэг''' ==
Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван шууд холбогддог.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== Гэр бүл, үр удам ==
Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв.
* '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан.
* '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн.

Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

# '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв.
# '''Галсангийн Гэндэнсүрэн тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн.
# '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн.
# '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ.

===== '''Засагтхан аймгийн''' =====
''1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал дахь Засагт хан аймгийн зүтгэлтнүүд''

Эхлэл үе ба түүхэн нөхцөл байдал Манж Чин улсын 220 гаруй жилийн ноёрхлыг эцэс болгож, Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсан 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын бэлтгэл үе, зэвсэгт бослогын эхлэл болон баруун хязгаарыг чөлөөлөх үйл хэрэгт Халхын баруун замын Засагт хан аймаг, түүний дотор хошуу захирагч ноёд, тамгатай хутагтууд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцсон байна. Тухайн үеийн түүхэн үйл явдлыг Монгол Улсын Үндэсний төв архивын (ҮТА) сан хөмрөг дэх албан ёсны данс хараа, харилцах бичгүүдэд дараах байдлаар тэмдэглэн үлдээжээ.

==== Гол зүтгэлтнүүд ба түүхэн үйл хэрэг ====

===== Засагт хан Доржпаламын Содномравдан =====
* '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны зун Нийслэл Хүрээнд Халхын дөрвөн хан нууцаар цугларч Манжийн эсрэг тэмцэх, Хаант Оросоос тусламж гуйх 21 зүйлт нууц бичигт Засагт ханы хувиар тамга дарж баталгаажуулсан. 1911 оны 10 дугаар сард Хятадад Учаны бослого гарсан мэдээг авмагц Улиастайн амбанд мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлагыг эхлүүлсэн. Мөн оны 12 дугаар сарын 29-нд VIII Богд Жавзандамба хутагтыг шашин төрийг хослон баригч хаан ширээнд өргөмжлөх &quot;Андгай тангаргийн бичиг&quot;-т аймаг, хошуугаа төлөөлөн тэргүүн тамга дарсан.
* '''Архивын эх сурвалж:'''

# '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), ф.4 (Гадаад явдлын яам), д.1, х.н.136 — Хаант Оросын засгийн газарт илгээсэн нууц бичиг, түүний хуулбар.'''
# '''ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.1, х.н.12 — Олноо өргөгдсөн Монгол Улсын төр засаг байгуулагдаж, Богд хааныг өргөмжилсөн Андгай тангаргийн бичиг.'''

===== Цогтой засгийн хошууны ноён Ванчингийн Мижиддорж =====
* '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг анхнаас нь тууштай дэмжсэн Баруун замын хошуу захирагч ноён. Богд хааны зарлигаар үе улиран &quot;Цогтой засаг&quot;, улсын түшээ гүний зэрэг хүртэж, хошууны албан ёсны нэрийг &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу&quot; хэмээн дансанд бэхжүүлсэн. Тэрээр Нийслэл Хүрээнд түр засгийн газар тогтнох үеэр өөрийн хошуунаас цэрэг дайчлан, Баруун хязгаар (Улиастай, Ховд)-ыг Манж, Хятадын цэргээс чөлөөлөх хэрэгт зориулж агт морьд, хүнс бэлтгэх албыг орон нутгийн тамгын газрын түвшинд гардан зохион байгуулсан.

===== Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар =====
* '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн тамгатай хутагтын хувиар хувьсгалын эхлэл үеэс Эрдэнэ далай чин ван М.Ханддорж, Засагт хан Содномравдан нартай эв санаа нэгдэн нууц зөвлөгөгөөнүүдийг зохион байгуулалцсан. 1911 оны сүүлээр Хүрээний хувьсгал ялмагц Баруун хязгаар, Улиастай хот дахь Манжийн засаглалыг хураах үүргийг хүлээж, 1912 оны эхээр Улиастайн Манж жанжин Насутуд тулган шаардах бичиг өгч, цус урсгалгүйгээр хотыг чөлөөлөн, Богд хаанаас Баруун хязгаарын сайдын тамга хүртсэн.
* '''Архивын эх сурвалж:'''

# ҮТА, ТБА, х.М-169, д.1, х.н.36 — Халхын Засагт хан аймгийн Жалханз хутагтын тамга, түүний хэргийн архив.
# ҮТА, ф.А-22 (Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдын яамны фонд), д.1, х.н.3.

===== Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав =====
* '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн харьяат, тамгатай хутагт. 1911 оны хувьсгалын эхэн үеэс Жалханз хутагтын хамт Халхын баруун хязгаарын харуул, өртөөдийг шинээр тогтносон Монгол Улсын Засгийн газрын мэдэлд оруулах, Улиастай дахь Манж сайд, түшмэдийг хөөн явуулах цэрэг захиргааны ажлыг орон нутагт нь удирдан гүйцэтгэсэн.
* '''Архивын эх сурвалж:'''

# ҮТА, ф.А-22, д.1, х.н.5 — Улиастайн Манж жанждын газрыг татан буулгаж, Монгол төрийн захиргааг тогтоосон тухай баруун хязгаарын сайд нарын албан мэдүүлэг.

====== Эх сурвалж баримтын жагсаалт ======
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-932&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-932&quot; /&gt;.

=== Хүн амын тооллого, гэр бүл ===
Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг &quot;Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн&quot; хэмээн бүртгэж байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

{{Угсаатны бүлэг болон язгууртны шугам|нэр=Халхын Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нарын угсаа залгамжлал|улс=Монгол Улс, Манж Чин улс|угсаа=Боржигин (Алтан ураг)|үндэслэгч=Түмэнхэн сайн ноён (уг эх)|гол зүтгэлтнүүд=Б.Сандавдорж, С.Базарваань, Б.Галсан, Г.Гончигсүрэн}}

'''Халхын Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нарын угсаа залгамжлал''' нь Чингис хааны алтан ургийн шууд тасархай, Түмэнхэн сайн ноёны угсааны засаг ноёд болон тайж нарын үе дамжсан түүхэн хэлхээс юм. Тус угсааны язгууртнууд Халхын Сайн ноён хан аймгийн (Манж нэршил: Цэцэрлэгийн чуулган) баруун гарын адгийн хошуу буюу Цогтой засгийн хошуу (өнөөгийн Баянхонгор, Завхан, Говь-Алтай аймгийн зааг нутаг)-нд үе үеэрээ нутаглаж, төрийн болон цэргийн хэрэгт зүтгэж иржээ.

== Түүхэн залгамжлал ==
Халхын Цогтой засгийн хошууны язгууртнуудын шууд хэлхээс 18-р зуунаас өдгөө хүртэл дараах зургаан үеэр баримттайгаар залгамжлагдан ирсэн:

=== 1. Бандийн Сандавдорж (Хошуу засаг ноён) ===

* '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. Эцэг Банди ноёныг таалал төгссөний дараа 1756 оноос 1798 он хүртэл 42 жилийн турш хошууг захирсан.
* '''Гавьяа зүтгэл:''' Манж Чин улсын зүгээс баруун хойд хилийн дагуу каруул (харуул) байгуулах, цэрэг-ложистикийн ажлыг удирдан зохион байгуулсан ном, цэргийг хослуулсан ухаалаг зүтгэлтэн байв. Хотгойдын Чингүнжавын бослогын дараа дайжсан иргэдийг харийн хүнд татвараас хамгаалах зорилгоор &quot;Зудад мал, хүн ам үрэгдсэн&quot; гэх хуурамч данс үйлдэж Бээжинд илгээж байсан дипломат тактикч юм. Отгонтэнгэр уулыг Очирваанийн тахилгатай болгож, улмаар дархан цаазат уул болгон өдгөө Монгол орныг даасан Ядам бурхан учраас айл өрх бүр хоймортоо залдаг билээ. Шарын шашиныг дэлгэрүүлэн, түүгээр дамжуулан ард иргэдээ соён гэгээрүүлэн олон сүм дуганы суурийг тавьсан түүхтэй.

=== 2. Сандавдоржийн Базарваань (Тайж язгууртан) ===

* '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Б.Сандавдорж ноёны хүү. Орон нутгийн аман хууч болон түүхэн сурвалжид ер бусын өндөр нуруутай, чийрэг биетэй, асар их бяртай, &quot;улаан зүстэй&quot; догшин сүрлэг эр хүн байснаар тодорхойлогддог.
* '''Гавьяа зүтгэл:''' Манж Чин улсын Улиастайн амбан Тэнгэдэйгийн хууль бус шаардлага, дарамтын өөдөөс эрс сөрж зогсон, өөрийн үзэл бодолдоо үнэнч байсныхаа төлөө хэргэм зэргээ хусуулж байсан эх оронч, нугаршгүй хатуу зарчимтай язгууртан байв. Нутгийн ардууд түүнийг &quot;Хамгаалагч хувилгаан тайж&quot; хэмээн дээдэлдэг байжээ. Түүний аав '''Цогтой засгийн хошууны гол шүтээн, соёлын төв болох Самданпунцаглин хийдийг (хожмын Нөмрөгийн хүрээ) үүсгэн байгуулж, суурийг нь анхлан тавьжээ'''. Тус хийд нь хожмоо түүний хүү Базарваань тайжийн үед улам өргөжин, Дүйнхэр, Майдрын дацангуудаар бүл нэмж, Нөмрөг уулын хошууны оюун санааны баттай түшиг болсон түүхтэй.

=== 3. Базарваанийн Галсан (Тайж язгууртан) ===

* '''Түүхэн үйл хэрэг:''' С.Базарваань тайжийн хүү. Ороо бусгаа шилжилтийн үед язгууртны жудаг, хувийн хатуу суурь, дотоод үнэмшлээ хадгалж үлдсэн маш их зарчимч хүн байв. 
* '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Тэрээр хэрүүл тэмцлээс хол, шашин номын журамд шүтлэгтэй, үгнээсээ буцдаггүй, эгэл арддаа нөмөр нөөлөгтэй нэгэн байжээ. Өөрөө ном эрдэмд гаргууд байсан бөгөөд үр хүүхдүүддээ бичиг үсэг, боловсролыг эрхэмлүүлж, төрийн албанд зүтгэх суурийг нь тавьсан ухаалаг эцэг байв. Түүний ууган хүү Гэндэнсүрэн тайж (1869) Засагт хан аймгийн түшмэл, Нөмрөг уулын сумын орлогч даргаар ажиллаж байсан, бичиг үсэг сайтай боловсролтой хүн байжээ.

*

== Архивын сурвалж баримтууд ==
Энэхүү угсаа залгамжлал нь дараах архивын албан ёсны сурвалжуудаар батлагддаг:

# '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА):''' Фонд-1 (Улиастайн жанждын газар), Данс-14, Хэрэг-89 — Б.Сандавдорж ноёноос Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн өргөх бичиг (1779 он).
# '''ҮТА, Хүн амын тооллогын данс (1921, 1929 он):''' Засагт хан аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тооллогын бүртгэлд Галсан тайжийн ам бүл, хүү Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн нарыг &quot;Дөтгөөр зэргийн тайж&quot; хэмээн хууль ёсоор бүртгэсэн баримт.
# '''&quot;Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг&quot;''' түүхэн сурвалж бичиг.

== Мөн үзэх ==

* [[Сайн ноён хан аймаг]]
* [[Чингис хааны алтан ураг]]
* [[Боржигин]]

== Ангилал ==

== Архивын анхдагч сурвалж ==

# БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа (Завхан аймгийн Нөмрөг сумын өрхийн бүртгэл).
# Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд-А61 (Засагт хан аймгийн язгууртнуудын дотоод хэргийн сан), Данс-1 — ''&quot;Халхын баруун замын чуулганы хүн ам, өрхийн тооллого болон Цогтой засгийн хошууны тайж нарын дотоод ургийн бүртгэл&quot;''.
# ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.1, х.н.15 — ''&quot;Цогтой засгийн хошууны tamгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, тайж нарын гүйцэтгэсэн алба&quot;'' (1911–1915 он).
# ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.2, х.н.39 — ''&quot;Цогтой засгийн хошууны Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир, хутагт хувилгаадын ураг төрлийн холбогдолтой тэмдэглэлүүд&quot;'' (1918 оны баримт).
# ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.2, х.н.67 — ''&quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын үе улиран залгамжилсан ургийн бичгийн данс&quot;'' (1914 он).
# ҮТА, ф.А-6 (Засагт хан аймгийн чуулганы газар), д.1, х.н.24 — ''&quot;Баруун замын хошуудын цэрэг дайчилгаа болон хошуу засгуудын бүртгэл, данс хараа&quot;''. 

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ===

* Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''&quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;'', Монголын түүхийн тайлбар толь.
* Пүрэвжав. С. ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41).
* Очир. А, Сэржээ. Ж. ''&quot;Монголчуудын овгийн лавлах&quot;'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32).
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' — Улаанбаатар, 2005.
* ''&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot;'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012.
* МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''&quot;Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг&quot;'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''&quot;Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж&quot;''.

* Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл
*# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт.
*# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 &quot;Засагт хан аймгийн яам&quot;, Данс 1, Хэрэг 412: &quot;Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс&quot; (1918 он).''
*# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, &quot;Современная Монголия&quot; (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа.

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.
&lt;references group=&quot;&lt;ref&amp;gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}&lt;/ref&amp;gt;&quot; responsive /&gt;
[[Ангилал:МОНГОЛ]]
[[Ангилал:ТҮҮХ]]
[[Ангилал:XIX зуун]]
[[Ангилал:Манж Чин улсын]]
[[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]]
[[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]]
&lt;references group=&quot;&lt;ref name=&amp;quot;:62&amp;quot; /&amp;gt;&quot; responsive /&gt;</text>
      <sha1>3wamf1qs0enew1q6uzqauaei43yycqp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873490</id>
      <parentid>873489</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T11:42:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <comment>/* Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх угсаа залгамжлал */</comment>
      <origin>873490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59717" sha1="ldtqd1640rehp94pnl0lbrgvp67ituh" xml:space="preserve">[[Файл:Засагтхан аймгийн ноёдын ургийн бичиг.jpg|thumb|Засагтхан аймгийн Алтан ургийн бичиг]]
{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж|Цогтой засгийн хошууны ноёдын үх хойч=# 📉 Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тэдний бүх хүүхдүүд, үр хойчийн нэгдсэн угийн бичиг

* **Дээд өвөг:** Шолой убаши хунтайж (Šoloi ubaši qungtayiji — Хотгойдын анхны Алтан хан) ➔ Омбо Эрдэнэ хунтайж (Ombu erdeni qungtayiji) ➔ Ринчинлувсан хунтайж (Rinčinluvsan qungtayiji) ➔ Өлзийт хатан баатар (Öljeyitü qatan batur / Рааш хатанбаатар).

---

### 1. Намаринзамбу (Namirinčambu / засаг барьсан: 1709–1718)
* **Ураг төрлийн холбоос:** Өлзийт хатан баатарын ахмад хүү Бүүвэй (Бовэй бэйл)-н ууган хүү. Тус хошууны анхны засаг ноён (Засаг, тэргүүн зэргийн тайж).
* **Үр сад:** Хүү төрөөгүй тул тамга төрсөн дүү Жамъянд нь шилжсэн.

### 2. Жамъян (Jamiyan / засаг барьсан: 1718–1724)
* **Ураг төрлийн холбоос:** Намаринзамбугийн төрсөн дүү (Засаг, тэргүүн зэргийн тайж).
* **Үр сад:** Хүү төрөөгүй тул тамга авга ах Гомбоцэрэнд шилжсэн.

### 3. Гомбоцэрэн (Gombučerin / засаг барьсан: 1724–1732)
* **Ураг төрлийн холбоос:** Өлзийт хатан баатарын дунд хүү Гомбойн хүү. Өмнөх ноёдынхоо авга ах (Засаг, тэргүүн зэргийн тайж).
* **Үр сад:** 1732 онд Зүүнгарын цэрэгт амь үрэгдсэн бөгөөд хүүгүй байсан тул тамга үеэл Ларид шилжсэн.

### 4. Лари (Lari / засаг барьсан: 1732–1737)
* **Ураг төрлийн холбоос:** Өлзийт хатан баатарын отгон хүү Сүндэв тайжийн хүү Сэнгэ тайжийн ууган хүү (Засаг, тэргүүн зэргийн тайж). Түүний үеэс хошууны засаглал Сэнгэ тайжийн урагт бүрмөсөн шилжсэн.
* **Үр сад:** 
  * └── **Банди** (Ууган хүү — Дараагийн засаг ноён болсон).

### 5. Банди (Bandi / засаг барьсан: 1737–1756)
* **Ураг төрлийн холбоос:** Лари ноёны ууган хүү (Засаг, тэргүүн зэргийн тайж).
* **Үр сад:** 
  * ├── **Сандавдорж** (Ууган хүү — Дараагийн засаг ноён болсон).
  * ├── **Галсан тайж** (Jasay g'alsangdorji — Дэд хүү, ноён болоогүй, Тэлмэн нуур орчмын сул тайж нарын салбарыг үүсгэсэн).
  * └── **Намжил тайж** (Bandida erdeni namjildorji — Гутгаар хүү, ноён болоогүй, сул тайж).

### 6. Сандавдорж (Sandubdorji / засаг барьсан: 1756–1798)
* **Ураг төрлийн холбоос:** Банди ноёны ууган хүү (Засаг, тэргүүн зэргийн тайж / 42 жил засаг барьсан).
* **Үр сад:** 
  * ├── **Цэсрэндорж /Минжүүрдорж, Цэдэндорж/** (Ууган хүү — Дараагийн засаг ноён болсон).
  * └── **Базарваань тайж** (Jasay beyise bajiya — Дэд хүү, ноён болоогүй, сул тайж).

### 7. Цэсрэндорж /Минжүүрдорж, Цэдэндорж/ (Čisurundorji / засаг барьсан: 1798–1808)
* **Ураг төрлийн холбоос:** Сандавдорж ноёны ууган хүү (Засаг, тэргүүн зэргийн тайж).
* **Үр сад:** 
  * ├── **Галдангүнтэв** (Ууган хүү — Дараагийн засаг ноён болсон).
  * ├── **Баянжаргал тайж** (Jasay čin wang bayanjiryal — Дэд хүү, ноён болоогүй, сул тайж).
  * └── **1912 оны амны дансны 1-р өрхийн шууд салбар үр хойчис:**
      * ├── Жамсран (Дансанд: 20 настай, өрх толгойлсон хүү)
      * ├── Цэрэндорж (Дансанд: 8 настай хүү)
      * ├── охин Өлзий (Дансанд бүртгэгдсэн охин)
      * ├── Батар (Дансанд: 7 настай хүү)
      * └── Цэрэнпил /Царинбил/ (Дансанд: 23 настай өрх толгойлсон хүү, гэргий Лхамсүрэн 21 настай)

### 8. Галдангүнтэв (Galdangguntüb / засаг барьсан: 1808–1847)
* **Ураг төрлийн холбоос:** Цэсрэндорж ноёны ууган хүү (Засаг, тэргүүн зэргийн тайж / 39 жил засаг барьсан).
* **Үр сад:** 
  * ├── **Магсаржав** (Ууган хүү — Дараагийн засаг ноён болсон).
  * └── **Содномжамц тайж** (Jasay gүng sonomjab — Дэд хүү, ноён болоогүй, сул тайж).

### 9. Магсаржав (Maysurjab / засаг барьсан: 1847–1864)
* **Ураг төрлийн холбоос:** Галдангүнтэв ноёны ууган хүү (Засаг, тэргүүн зэргийн тайж).
* **Үр сад:** 
  * ├── **Дашдэндэв** (Jasay dašidondub — Ууган хүү, богино хугацаанд засаг суусан боловч сул тайж болсон. Хүүгүй байсан тул төрсөн дүү Загдсамбар гүнгийн 3 дугаар хүү Лувсанданзанг нялхад нь өргөж аваад өсгөсөн эцэг нь юм).
  * ├── **Дамдингүржав тайж** (Дэд хүү — Ноён болоогүй, сул тайж).
  * ├── **Ламжав тайж** (Гутгаар хүү — Ноён болоогүй, сул тайж).
  * ├── **Загдсамбар** (Дөтгөөр хүү — Ах Дашдэндэвийн дараа засаг ноён болсон).
  * └── **Жамсранжав тайж** (Отгон хүү — Ноён болоогүй, сул тайж).

### 10. Загдсамбар (Jaydasambar / засаг барьсан: 1864–1895)
* **Ураг төрлийн холбоос:** Магсаржав ноёны dөтгөөр хүү (Засаг, түшээ гүнгийн зэрэгтэй).
* **Үр сад:** 
  * ├── **Дамдин-Абиша** (Ууган хүү — Дараагийн засаг ноён болсон).
  * ├── **Пүнсэгцэрэн тайж** (Дэд хүү — Ноён болоогүй, сул тайж).
  * └── 🎪 **Лувсанданзан** (3 дугаар хүү — Авга ах Дашдэндэвтээ үрчлэгдэж өссөн. Хожмоо Ар халхад тодорсон 5 дугаар дүрийн /Ялгуусан хутагтын 15-р үе/ Ялгуусан хутагт болж Идэрийн хийдэд шавилан суусан шашны томоохон зүтгэлтэн).

### 11. Дамдин-Абиша (Damdingabša / засаг барьсан: 1895–1923)
* **Ураг төрлийн холбоос:** Загдсамбар гүнгийн ууган хүү. Богд хаант Монгол Улсын үед үе залгамжлах Төрийн жүн ван цол хүртэж, хошууг &quot;Цогтой вангийн хошуу&quot; хэмээн нэрийдсэн хамгийн сүүлчийн засаг ноён.
* **Үр хойчис (Хошуу татан буугдсаны дараах өнөөгийн залгамжлагчид):**
  * ├── **Пүрэвжав** (Ууган хүү — 1923 оны засаг захиргааны шинэчлэлээр ноён суудал залгамжлаагүй, жирийн иргэний шугамаар ураг үргэлжилсэн).
  * └── **Доржпалам** (Дэд хүү — Мөн адил жирийн иргэн, малчны хувиар ураг удмаа хадгалж үлдсэн).
* **Өнөөгийн үр сад:** Тэдний шууд болон үеэл ах дүү нарын үр хойчис өнөөдөр албан ёсоор **Боржигон** овгийг хэрэглэж, дийлэнхдээ хуучин хошууны нутаг болох **Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн, Баянхайрхан, Жаргалан** сумдад аж төрөн сууж байна.}}

'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. 

Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, &quot;хэрэгтэн&quot; болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ.  

=== Банди ноёноос Базарваань тайж хүртэлх угсаа залгамжлал ===
&quot;Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг&quot; (1896 он) түүхэн сурвалж дахь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Хотгойдын Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн шууд удам болох Банди ноёноос Галсан тайж хүртэлх ураг төрлийн хэлхээ, хүрдэн зураг дээрх байршил дараах үечлэлээр бичигдсэн байна:
*[[Чингис хаан]]
* [[Батмөнх Даян хаан]]
* [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг үндэслэгч)
* [[Ашихай дархан ноён]] (Засагт ханыхны өвөг)
* [[Түмэндарь дайчин ноён]]  ('''ууган хүү''')
* [[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайж]] (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
* [[Омбо Эрдэнэ хунтайж|Омбо эрдэнэ хунтайж]]  ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан'''
* Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан'''
* '''Өлзийт хатан баатар'''  ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
* '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж
* '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''')  тайж
* '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
* '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
* [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
* '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''    

* '''Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж Банди (6-р үеийн Засаг ноён):'''

  Цогтой засгийн хошууны гол улаан тэнхлэг шугамын дагуу төвөөс гадагшлах урсгалын 
  дунд цагирагт түүний нэрийг Засаг ноён тул улаан бэхээр хүрээлж тэмдэглэсэн. Тэрээр 
  Баруун хязгаарыг тохинуулахад хүчин зүтгэж явсан түүхтэй.

* '''Улсад туслагч гүн Сандавдорж (Бандийн хүү, 7-р үеийн Засаг ноён):'''

  Банди ноёны нэрнээс улаан шугамын дагуу шууд залгагдаж, дараагийн цагираг дээр 
  байрлана. Хошууг 1756–1798 онд захирсан бөгөөд Засаг ноён тул нэр нь мөн улаан бэхээр 
  тусгаарлагдаж, хүрдэн зургийн гол тэнхлэг дээр тод харагддаг.

* '''Базарваань тайж (Сандавдоржийн дэд хүү):'''

  Сандавдорж ноёны улаан нүдний дээд уулзвар цэгээс дээшээ (хүрдний гадна зах руу) 
  ургаж гарсан хар бэхтэй босоо цацраг шугамын хамгийн анхны үе дээр бичигдсэн. 
  Манжийн хуулиар засаг суугаагүй (Төрөл тайж) тул нэр нь гол улаан шугам дээр бус, 
  дээшээ өгссөн хар салааны эхэнд тэмдэглэгджээ. Нутгийн аман түүхэнд &quot;Хувилгаан тайж&quot; 
  хэмээн алдаршсан.
 '''1.'''              [Сандавдорж ноён]                                                             

                /                             \

    [Цэсрэндорж ноён]     [Базарваань тайж]

           |                      |

    [Загдсамбар ноён]              (Ач, Гуч)

    /              \              |

[Дашдэндэв]     '''[ V Ялгуусан хутагт''']  

(Мэргэн ноён)     (Лувсанданзан)                       |

    ^              ^                |

    |              |                  |

     ----------------------------- Загдсамбар ноён, Дашдэндэв ноён

  
'''2.'''                     [Л. Мандал зайсан]

                  /         \

                 /           \

         (Нагац ах)         (Нагац ах)

             /                 \

            v                   v

(Мандал зайсангийн охид,   ['''VI дүрийн Ялгуусан хутагт''']

     бэрүүдийн шугам)            (С. Чимэдцэрэн)

            |                 (1937 онд хэлмэгдсэн)

            v                           ^

  [Галиндив хатны ээж]                  |

            |                     (Ээжийн талаар)

            v                     (цусан төрөл юм)

     ['''Галиндив хатан'''] &lt;== (Гэрлэсэн) ==&gt; ['''Гончигсүрэн тайж''']

            |                                  |

            +----------------+-----------------+

                             |

                             v

                     [Сүрэнхоржав]

         
== Архивын баримт дахь тэмдэглэл ==
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:&lt;div style=&quot;background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;&quot;&gt;
'''Монгол бичгээр:''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ  ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃&lt;/span&gt;

'''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.»

'''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.''
&lt;/div&gt;
== '''&quot;Шашин, шүтлэгийн уламжлал&quot;''' ==
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг (Сахиусны зангилаа):'''
#* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''&quot;Их хөлгөн&quot; буюу &quot;Очирт хөлгөн&quot;''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ &quot;Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус&quot; хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ.
#* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.''
# '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:'''
#* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн аав засаг ноён Сандавдорж түүнийг яг 1 настай байхад Отгонтэнгэр уулыг очирваанийн тахилгатай болгож, дархан цаазтай болгон хамгаалсан байдаг. &quot;Базарваань&quot; (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ.
#* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл&quot;''
# '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:'''
#* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''&quot;Ялгасан гэгээн&quot;''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй.
#* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. &quot;The Modern History of Mongolia&quot;, 1989.''

== Цогтой засгийн хошууны архивын баримт ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; details=&quot;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&amp;quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&amp;quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &amp;quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&amp;quot;]. С.Пүрэвжав, ''&amp;quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&amp;quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&amp;quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&amp;quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&amp;quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&amp;quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).&quot;&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).&lt;/ref&gt; Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt; Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:&lt;div style=&quot;background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;&quot;&gt;
'''1.  Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃&lt;/span&gt;

'''2.  Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.''

'''3.  Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.»
&lt;/div&gt;
== Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал ==
1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}} {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг &quot;төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж&quot; хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Чин улсын хууль цаазын бичиг &quot;Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг&quot; болон &quot;Да Чин Лү Ли&quot; хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн &quot;Чин Ши Лу&quot; (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд &quot;өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн&quot; жинхэнэ &quot;Хувилгаан тайж&quot; хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;''&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot;'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Ишлэлүүд}}

* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''&quot;Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд&quot;''.
* МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''.
* ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;].
* С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он.
* Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд.
* ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).

== '''Түүхэн үүрэг''' ==
Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван шууд холбогддог.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== Гэр бүл, үр удам ==
Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв.
* '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан.
* '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн.

Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

# '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв.
# '''Галсангийн Гэндэнсүрэн тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн.
# '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн.
# '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ.

===== '''Засагтхан аймгийн''' =====
''1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал дахь Засагт хан аймгийн зүтгэлтнүүд''

Эхлэл үе ба түүхэн нөхцөл байдал Манж Чин улсын 220 гаруй жилийн ноёрхлыг эцэс болгож, Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсан 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын бэлтгэл үе, зэвсэгт бослогын эхлэл болон баруун хязгаарыг чөлөөлөх үйл хэрэгт Халхын баруун замын Засагт хан аймаг, түүний дотор хошуу захирагч ноёд, тамгатай хутагтууд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцсон байна. Тухайн үеийн түүхэн үйл явдлыг Монгол Улсын Үндэсний төв архивын (ҮТА) сан хөмрөг дэх албан ёсны данс хараа, харилцах бичгүүдэд дараах байдлаар тэмдэглэн үлдээжээ.

==== Гол зүтгэлтнүүд ба түүхэн үйл хэрэг ====

===== Засагт хан Доржпаламын Содномравдан =====
* '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны зун Нийслэл Хүрээнд Халхын дөрвөн хан нууцаар цугларч Манжийн эсрэг тэмцэх, Хаант Оросоос тусламж гуйх 21 зүйлт нууц бичигт Засагт ханы хувиар тамга дарж баталгаажуулсан. 1911 оны 10 дугаар сард Хятадад Учаны бослого гарсан мэдээг авмагц Улиастайн амбанд мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлагыг эхлүүлсэн. Мөн оны 12 дугаар сарын 29-нд VIII Богд Жавзандамба хутагтыг шашин төрийг хослон баригч хаан ширээнд өргөмжлөх &quot;Андгай тангаргийн бичиг&quot;-т аймаг, хошуугаа төлөөлөн тэргүүн тамга дарсан.
* '''Архивын эх сурвалж:'''

# '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), ф.4 (Гадаад явдлын яам), д.1, х.н.136 — Хаант Оросын засгийн газарт илгээсэн нууц бичиг, түүний хуулбар.'''
# '''ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.1, х.н.12 — Олноо өргөгдсөн Монгол Улсын төр засаг байгуулагдаж, Богд хааныг өргөмжилсөн Андгай тангаргийн бичиг.'''

===== Цогтой засгийн хошууны ноён Ванчингийн Мижиддорж =====
* '''Түүхэн үйл хэрэг:''' 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг анхнаас нь тууштай дэмжсэн Баруун замын хошуу захирагч ноён. Богд хааны зарлигаар үе улиран &quot;Цогтой засаг&quot;, улсын түшээ гүний зэрэг хүртэж, хошууны албан ёсны нэрийг &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу&quot; хэмээн дансанд бэхжүүлсэн. Тэрээр Нийслэл Хүрээнд түр засгийн газар тогтнох үеэр өөрийн хошуунаас цэрэг дайчлан, Баруун хязгаар (Улиастай, Ховд)-ыг Манж, Хятадын цэргээс чөлөөлөх хэрэгт зориулж агт морьд, хүнс бэлтгэх албыг орон нутгийн тамгын газрын түвшинд гардан зохион байгуулсан.

===== Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар =====
* '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн тамгатай хутагтын хувиар хувьсгалын эхлэл үеэс Эрдэнэ далай чин ван М.Ханддорж, Засагт хан Содномравдан нартай эв санаа нэгдэн нууц зөвлөгөгөөнүүдийг зохион байгуулалцсан. 1911 оны сүүлээр Хүрээний хувьсгал ялмагц Баруун хязгаар, Улиастай хот дахь Манжийн засаглалыг хураах үүргийг хүлээж, 1912 оны эхээр Улиастайн Манж жанжин Насутуд тулган шаардах бичиг өгч, цус урсгалгүйгээр хотыг чөлөөлөн, Богд хаанаас Баруун хязгаарын сайдын тамга хүртсэн.
* '''Архивын эх сурвалж:'''

# ҮТА, ТБА, х.М-169, д.1, х.н.36 — Халхын Засагт хан аймгийн Жалханз хутагтын тамга, түүний хэргийн архив.
# ҮТА, ф.А-22 (Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдын яамны фонд), д.1, х.н.3.

===== Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав =====
* '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Засагт хан аймгийн харьяат, тамгатай хутагт. 1911 оны хувьсгалын эхэн үеэс Жалханз хутагтын хамт Халхын баруун хязгаарын харуул, өртөөдийг шинээр тогтносон Монгол Улсын Засгийн газрын мэдэлд оруулах, Улиастай дахь Манж сайд, түшмэдийг хөөн явуулах цэрэг захиргааны ажлыг орон нутагт нь удирдан гүйцэтгэсэн.
* '''Архивын эх сурвалж:'''

# ҮТА, ф.А-22, д.1, х.н.5 — Улиастайн Манж жанждын газрыг татан буулгаж, Монгол төрийн захиргааг тогтоосон тухай баруун хязгаарын сайд нарын албан мэдүүлэг.

====== Эх сурвалж баримтын жагсаалт ======
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-932&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-932&quot; /&gt;.

=== Хүн амын тооллого, гэр бүл ===
Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг &quot;Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн&quot; хэмээн бүртгэж байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

{{Угсаатны бүлэг болон язгууртны шугам|нэр=Халхын Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нарын угсаа залгамжлал|улс=Монгол Улс, Манж Чин улс|угсаа=Боржигин (Алтан ураг)|үндэслэгч=Түмэнхэн сайн ноён (уг эх)|гол зүтгэлтнүүд=Б.Сандавдорж, С.Базарваань, Б.Галсан, Г.Гончигсүрэн}}

'''Халхын Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нарын угсаа залгамжлал''' нь Чингис хааны алтан ургийн шууд тасархай, Түмэнхэн сайн ноёны угсааны засаг ноёд болон тайж нарын үе дамжсан түүхэн хэлхээс юм. Тус угсааны язгууртнууд Халхын Сайн ноён хан аймгийн (Манж нэршил: Цэцэрлэгийн чуулган) баруун гарын адгийн хошуу буюу Цогтой засгийн хошуу (өнөөгийн Баянхонгор, Завхан, Говь-Алтай аймгийн зааг нутаг)-нд үе үеэрээ нутаглаж, төрийн болон цэргийн хэрэгт зүтгэж иржээ.

== Түүхэн залгамжлал ==
Халхын Цогтой засгийн хошууны язгууртнуудын шууд хэлхээс 18-р зуунаас өдгөө хүртэл дараах зургаан үеэр баримттайгаар залгамжлагдан ирсэн:

=== 1. Бандийн Сандавдорж (Хошуу засаг ноён) ===

* '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. Эцэг Банди ноёныг таалал төгссөний дараа 1756 оноос 1798 он хүртэл 42 жилийн турш хошууг захирсан.
* '''Гавьяа зүтгэл:''' Манж Чин улсын зүгээс баруун хойд хилийн дагуу каруул (харуул) байгуулах, цэрэг-ложистикийн ажлыг удирдан зохион байгуулсан ном, цэргийг хослуулсан ухаалаг зүтгэлтэн байв. Хотгойдын Чингүнжавын бослогын дараа дайжсан иргэдийг харийн хүнд татвараас хамгаалах зорилгоор &quot;Зудад мал, хүн ам үрэгдсэн&quot; гэх хуурамч данс үйлдэж Бээжинд илгээж байсан дипломат тактикч юм. Отгонтэнгэр уулыг Очирваанийн тахилгатай болгож, улмаар дархан цаазат уул болгон өдгөө Монгол орныг даасан Ядам бурхан учраас айл өрх бүр хоймортоо залдаг билээ. Шарын шашиныг дэлгэрүүлэн, түүгээр дамжуулан ард иргэдээ соён гэгээрүүлэн олон сүм дуганы суурийг тавьсан түүхтэй.

=== 2. Сандавдоржийн Базарваань (Тайж язгууртан) ===

* '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Б.Сандавдорж ноёны хүү. Орон нутгийн аман хууч болон түүхэн сурвалжид ер бусын өндөр нуруутай, чийрэг биетэй, асар их бяртай, &quot;улаан зүстэй&quot; догшин сүрлэг эр хүн байснаар тодорхойлогддог.
* '''Гавьяа зүтгэл:''' Манж Чин улсын Улиастайн амбан Тэнгэдэйгийн хууль бус шаардлага, дарамтын өөдөөс эрс сөрж зогсон, өөрийн үзэл бодолдоо үнэнч байсныхаа төлөө хэргэм зэргээ хусуулж байсан эх оронч, нугаршгүй хатуу зарчимтай язгууртан байв. Нутгийн ардууд түүнийг &quot;Хамгаалагч хувилгаан тайж&quot; хэмээн дээдэлдэг байжээ. Түүний аав '''Цогтой засгийн хошууны гол шүтээн, соёлын төв болох Самданпунцаглин хийдийг (хожмын Нөмрөгийн хүрээ) үүсгэн байгуулж, суурийг нь анхлан тавьжээ'''. Тус хийд нь хожмоо түүний хүү Базарваань тайжийн үед улам өргөжин, Дүйнхэр, Майдрын дацангуудаар бүл нэмж, Нөмрөг уулын хошууны оюун санааны баттай түшиг болсон түүхтэй.

=== 3. Базарваанийн Галсан (Тайж язгууртан) ===

* '''Түүхэн үйл хэрэг:''' С.Базарваань тайжийн хүү. Ороо бусгаа шилжилтийн үед язгууртны жудаг, хувийн хатуу суурь, дотоод үнэмшлээ хадгалж үлдсэн маш их зарчимч хүн байв. 
* '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Тэрээр хэрүүл тэмцлээс хол, шашин номын журамд шүтлэгтэй, үгнээсээ буцдаггүй, эгэл арддаа нөмөр нөөлөгтэй нэгэн байжээ. Өөрөө ном эрдэмд гаргууд байсан бөгөөд үр хүүхдүүддээ бичиг үсэг, боловсролыг эрхэмлүүлж, төрийн албанд зүтгэх суурийг нь тавьсан ухаалаг эцэг байв. Түүний ууган хүү Гэндэнсүрэн тайж (1869) Засагт хан аймгийн түшмэл, Нөмрөг уулын сумын орлогч даргаар ажиллаж байсан, бичиг үсэг сайтай боловсролтой хүн байжээ.

*

== Архивын сурвалж баримтууд ==
Энэхүү угсаа залгамжлал нь дараах архивын албан ёсны сурвалжуудаар батлагддаг:

# '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА):''' Фонд-1 (Улиастайн жанждын газар), Данс-14, Хэрэг-89 — Б.Сандавдорж ноёноос Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн өргөх бичиг (1779 он).
# '''ҮТА, Хүн амын тооллогын данс (1921, 1929 он):''' Засагт хан аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тооллогын бүртгэлд Галсан тайжийн ам бүл, хүү Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн нарыг &quot;Дөтгөөр зэргийн тайж&quot; хэмээн хууль ёсоор бүртгэсэн баримт.
# '''&quot;Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг&quot;''' түүхэн сурвалж бичиг.

== Мөн үзэх ==

* [[Сайн ноён хан аймаг]]
* [[Чингис хааны алтан ураг]]
* [[Боржигин]]

== Ангилал ==

== Архивын анхдагч сурвалж ==

# БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа (Завхан аймгийн Нөмрөг сумын өрхийн бүртгэл).
# Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд-А61 (Засагт хан аймгийн язгууртнуудын дотоод хэргийн сан), Данс-1 — ''&quot;Халхын баруун замын чуулганы хүн ам, өрхийн тооллого болон Цогтой засгийн хошууны тайж нарын дотоод ургийн бүртгэл&quot;''.
# ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.1, х.н.15 — ''&quot;Цогтой засгийн хошууны tamгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, тайж нарын гүйцэтгэсэн алба&quot;'' (1911–1915 он).
# ҮТА, ф.11-1 (Завхан харийн хошуудын тамгын газар), д.2, х.н.39 — ''&quot;Цогтой засгийн хошууны Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир, хутагт хувилгаадын ураг төрлийн холбогдолтой тэмдэглэлүүд&quot;'' (1918 оны баримт).
# ҮТА, ф.1-1 (Богд хааны тамгын газар), д.2, х.н.67 — ''&quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын үе улиран залгамжилсан ургийн бичгийн данс&quot;'' (1914 он).
# ҮТА, ф.А-6 (Засагт хан аймгийн чуулганы газар), д.1, х.н.24 — ''&quot;Баруун замын хошуудын цэрэг дайчилгаа болон хошуу засгуудын бүртгэл, данс хараа&quot;''. 

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ===

* Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''&quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;'', Монголын түүхийн тайлбар толь.
* Пүрэвжав. С. ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41).
* Очир. А, Сэржээ. Ж. ''&quot;Монголчуудын овгийн лавлах&quot;'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32).
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' — Улаанбаатар, 2005.
* ''&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot;'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012.
* МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''&quot;Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг&quot;'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''&quot;Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж&quot;''.

* Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл
*# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт.
*# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 &quot;Засагт хан аймгийн яам&quot;, Данс 1, Хэрэг 412: &quot;Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс&quot; (1918 он).''
*# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, &quot;Современная Монголия&quot; (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа.

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.
&lt;references group=&quot;&lt;ref&amp;gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}&lt;/ref&amp;gt;&quot; responsive /&gt;
[[Ангилал:МОНГОЛ]]
[[Ангилал:ТҮҮХ]]
[[Ангилал:XIX зуун]]
[[Ангилал:Манж Чин улсын]]
[[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]]
[[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]]
&lt;references group=&quot;&lt;ref name=&amp;quot;:62&amp;quot; /&amp;gt;&quot; responsive /&gt;</text>
      <sha1>ldtqd1640rehp94pnl0lbrgvp67ituh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чуулган, хошууны тогтолцоо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148767</id>
    <revision>
      <id>873422</id>
      <parentid>872586</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T18:38:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11267" sha1="t2kk6oauxs1049nk81pqhl9jrort30h" xml:space="preserve">&lt;!-- Өгүүллийн нэр: Чуулган, хошууны тогтолцоо --&gt;'''Чуулган, хошууны тогтолцоо''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] үед монголчуудыг захирахад хэрэглэсэн засаг захиргааны байгуулал юм. Тус тогтолцоонд хошуу нь орон нутгийн захиргааны үндсэн нэгж болж, хэд хэдэн хошууг чуулганд нэгтгэдэг байв. Хошууны дотор залан, сум зэрэг нэгж байсан бөгөөд тогтолцоо нь Чин улсын Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яам буюу Лифаньюаньтай холбогдон ажиллажээ.&lt;ref name=&quot;oka&quot;&gt;{{cite journal |last=Oka |first=Hiroki |year=2025 |title=The Documentary Governance of Outer Mongolian Jasaγ Banner in the Qing Times: The Case of Ordos Qanggin Banner in Tongzhi Era |url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/ilcaajaas/2025/109/2025_59/_article/-char/en |journal=Journal of Asian and African Studies |language=ja |issue=109 |pages=59–87}}&lt;/ref&gt;

Энэ байгуулал Өвөр Монгол болон Халхын түүхэнд хэрэглэгдэж байсан боловч бүс нутаг бүрийн захиргаа ижил хэлбэртэй байгаагүй. Өвөр Монголд чуулганы тогтолцоонд багтсан засаг хошуудаас гадна өөр захиргаатай монгол бүлгүүд байв.&lt;ref name=&quot;soni&quot;&gt;{{cite journal |author=Sharad K. Soni |title=Looking Back to History: Inner Mongolia under Qing Rule |url=https://themefile.culture.tw/file/2019-05-01/cbe61018-ec6e-4aa6-88de-7f83da0301d4/02%20Looking%20Back%20to%20History%EF%BC%9AInner%20Mongolia%20under%20Qing%20Rule%EF%B9%8D%EF%B9%8DSharad%20K.%20Soni.pdf |journal=蒙藏現況雙月報 |language=en |volume=16 |issue=5 |pages=32–53}}&lt;/ref&gt;

== Үүсэл, төлөвшил ==
Чуулган, хошууны байгуулал нь Чин улсын монголчуудыг захирах бодлогын хүрээнд үе шаттай төлөвшсөн. Уюунбилиг, Сун Тун нарын судалгаанд уг тогтолцоо Найралт төв, Тэнгэр тэтгэгчийн үед улам боловсрон тогтсон гэж үзэж, түүнээс өмнөх чуулган чуулах ажиллагааг Эеэр засагчийн үеийн манж хэлээрх архивын баримтаар шинжилжээ.&lt;ref name=&quot;formation&quot;&gt;{{cite journal |author=乌云毕力格 |author2=宋瞳 |year=2011 |title=关于清代内札萨克蒙古盟的雏形——以理藩院满文题本为中心 |url=https://qsyj.ruc.edu.cn/EN/abstract/abstract3.shtml |journal=清史研究 |language=zh |issue=4 |pages=27–34}}&lt;/ref&gt;

Иймээс чуулган, хошууны тогтолцоог нэг удаагийн шийдвэрээр бүрэн бий болсон байгуулал гэхээс илүүтэй өмнөх чуулган чуулах ёс, хошууны захиргааг өөрчлөн зохион байгуулсан түүхэн үйл явц гэж судалдаг.&lt;ref name=&quot;formation&quot; /&gt;

== Хошууны захиргаа ==
Хошууг '''засаг ноён''' захирдаг байв. Засаг ноёны алба үе залгамжлах шинжтэй боловч түүнийг Чин улсын хаан батламжилдаг байсан. Хошууны захиргааны ажлыг гүйцэтгэхэд туслах түшмэд оролцоно.&lt;ref name=&quot;soni&quot; /&gt;

Хошууны бодит ажиллагааг албан бичгийн солилцоогоор судлах боломжтой. Хироки Ока Ордосын Хангин хошууны Бүрэн засагчийн үеийн хүлээн авсан бичгийн бүртгэл, эх баримтыг шинжилж, тус хошуу голчлон чуулганы даргын газартай харилцдаг байсныг тогтоожээ. Чин улсын суурин түшмэдийн захирамж ч ихэвчлэн чуулганаар дамжин хошуунд хүрдэг байв.&lt;ref name=&quot;oka&quot; /&gt;

Энэ судалгаа нь хууль, дүрэмд тэмдэглэсэн захиргааны бүтцээс гадна тухайн байгуулал өдөр тутам хэрхэн ажиллаж байсныг харуулдаг.&lt;ref name=&quot;oka&quot; /&gt;

== Чуулган ==
Чуулган нь хэд хэдэн хошууг холбосон байгуулал бөгөөд түүнийг чуулганы дарга тэргүүлдэг байв. Чуулганы даргыг томилох, огцруулахад Чин улсын хааны зөвшөөрөл шаардлагатай байсан.&lt;ref name=&quot;soni&quot; /&gt;

Зарим чуулганы нэр нь хошуудын төлөөлөгчид цугладаг газрын нэрээс үүсжээ. Тухайлбал, Зостын чуулганы хошууд Зост хэмээх газар, Улаанцавын чуулганы хошууд Улаанцав уулын энгэрт чуулдаг байсан тухай Монголын түүхийн тайлбар тольд дурдсан байна.&lt;ref name=&quot;josotu&quot;&gt;{{cite web |author=А. Пунсаг |title=Зостын чуулган |url=https://mongoltoli.mn/history/h/437 |access-date=2026-10-05 |website=Монголын түүхийн тайлбар толь |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ulaan&quot;&gt;{{cite web |author=А. Пунсаг |title=Улаанцавын чуулган |url=https://mongoltoli.mn/history/h/439 |access-date=2026-10-05 |website=Монголын түүхийн тайлбар толь |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Өвөр Монголын чуулганууд ==
Чин улсын үеийн Өвөр Монголын засаг хошуудыг Жирим, Зост, Зуу Уд, Шилийн гол, Улаанцав, Их зуу гэсэн зургаан чуулганд нэгтгэн авч үздэг. Эдгээрт харьяалагдах 49 хошууны байгууллыг Цахар, Түмэд, Баргын өөр захиргаатай хошуудтай ялгах шаардлагатай.&lt;ref name=&quot;soni&quot; /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Түүхэн чуулгануудын жишээ
!Чуулган
!Харьяалагдаж байсан хошуудын тухай
!Нэрийн үүсэл
|-
|Жиримийн чуулган
|Хорчин, Жалайд, Дөрвөд, Горлосын нийт 10 хошуу
|Түшээт вангийн хошууны Жирим ууланд чуулдаг байсантай холбоотой.&lt;ref name=&quot;jirim&quot;&gt;{{cite web |author=А. Пунсаг |title=Жиримийн чуулган |url=https://mongoltoli.mn/history/h/433 |access-date=2026-10-05 |website=Монголын түүхийн тайлбар толь |language=mn}}&lt;/ref&gt;
|-
|Зостын чуулган
|Харчины гурван хошуу, Түмэдийн хоёр хошуу
|Түмэд баруун хошууны Зост хэмээх газраас нэрлэсэн.&lt;ref name=&quot;josotu&quot; /&gt;
|-
|Улаанцавын чуулган
|Дөрвөн хүүхэд, Дархан, Муумянган, Урад болон Халхын баруун гарын хошуудтай холбоотой байгуулал
|Улаанцав уулын энгэрт чуулдаг байснаас нэрлэсэн.&lt;ref name=&quot;ulaan&quot; /&gt;
|}
Түүхэн чуулганы хил нь өнөөгийн Өвөр Монголын хилтэй заавал давхцахгүй. Жиримийн чуулганы харьяанд өнөөгийн Тунляо орчмоос гадна Гирин, Хармөрөн мужийн зарим монгол нутаг багтаж байжээ.&lt;ref name=&quot;jirim&quot; /&gt;

== Халхад хэрэглэгдсэн нь ==
Халхад мөн засаг хошууны байгуулал хэрэглэгдэж байв. Тухайлбал, Сэцэн хан аймгийн Илдэн засгийн хошуу 1691 онд байгуулагдсан бөгөөд засаг ноёдын үе залгамжлал, хошууны нэр, харьяаллын өөрчлөлтийг түүхэн сурвалжаар тогтоосон байна.&lt;ref name=&quot;ilden&quot;&gt;{{cite web |author=Б. Нацагдорж |title=Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг) |url=https://mongoltoli.mn/history/h/616 |access-date=2026-10-05 |website=Монголын түүхийн тайлбар толь |language=mn}}&lt;/ref&gt;

1911 оны дараа уг хошуу Монгол Улсын захиргаанд үргэлжилж, 1923 онд Халх голын хошуу хэмээн нэрлэгдсэн. 1931 оны засаг захиргааны шинэчлэлээр хошууг татан буулгаж, нутагт нь өнөөгийн Дорнод аймгийн Халхгол сумыг байгуулжээ.&lt;ref name=&quot;ilden&quot; /&gt;

== Орчин үеийн нэршил ==
Өвөр Монголд аймаг, хошуу гэсэн нэршил орчин үеийн засаг захиргаанд хэрэглэгдсээр байна. Өвөр Монголын Ардын засгийн газрын танилцуулгад аймаг, аймгийн зэрэгтэй хот болон хошуу, сянь, хотын дүүргийг тус тус ялган жагсаасан байдаг.&lt;ref name=&quot;modern&quot;&gt;{{cite web |title=内蒙古自治区概况 |url=https://www.nmg.gov.cn/asnmg/yxnmg/xzqh/nmgzzqgk/ |access-date=2026-10-05 |publisher=内蒙古自治区人民政府 |language=zh |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112023516/https://www.nmg.gov.cn/asnmg/yxnmg/xzqh/nmgzzqgk/ |archive-date=2025-11-12 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Орчин үеийн захиргааны нэрийг судлахдаа Чин улсын үеийн засаг ноён, чуулганы даргын байгуулал болон түүхэн хил хязгаартай ялган авч үзнэ. Нэршлийн залгамж холбоо байгаа боловч байгууллагын эрх хэмжээ, нутаг дэвсгэрийн өөрчлөлтийг тухайн үеийн эх сурвалжаар тусад нь тогтоодог.&lt;ref name=&quot;soni&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;modern&quot; /&gt;

== Мөн үзэх ==

* [[Чин улс]]
* [[Өвөр Монгол]]
* [[Хошуу]]
* [[Сэцэн хан аймаг]]
* [[Шилийн Гол аймаг]]

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

== Гадаад холбоос ==

* [https://qsyj.ruc.edu.cn/EN/abstract/abstract3.shtml Чуулганы байгууллын үүслийн архивын судалгаа]
* [https://www.jstage.jst.go.jp/article/ilcaajaas/2025/109/2025_59/_article/-char/en Хангин хошууны албан бичгийн захиргааны судалгаа]
* [https://mongoltoli.mn/history/h/433 Монголын түүхийн тайлбар толь: Жиримийн чуулган]</text>
      <sha1>t2kk6oauxs1049nk81pqhl9jrort30h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Доржийн Баттөмөр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148900</id>
    <revision>
      <id>873431</id>
      <parentid>873389</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T00:54:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3310" sha1="3fqewwy1ym8bzk7naa8mn67nd1xgds5" xml:space="preserve">'''Доржийн Баттөмөр''' (1981 оны 6-р сарын 2-нд [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Арвайхээр хот|Арвайхээр хотод]] төрсөн ) - &quot;Банш Батаа&quot; нэрээр алдаршсан [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|Монгол Улсын Гавьяат жүжигчин]] юм. 

== Намтар ==
Д.Баттөмөр Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотод өнөр өтгөн 10 хүүхэдтэй Доржийн отгон хүү болж 1981 онд төрсөн. Тэрээр багадаа гэртээ тогтдоггүй, их хөдөлгөөнтэй, спорт заалны хажууд өнждөг хүүхэд байсан гэж дурссан байдаг.

Тэрээр 1998-2002 онд Соёл урлагийн дээд сургуульд сурч жүжигчин мэргэжлээр төгссөн байна. Сургуулиа дүүргээд &quot;Эрхэм элч&quot; уран бүтээлийн нэгдэл, &quot;Х-Түц&quot; продакшнд ажлын гараагаа эхлүүлсэн байна. 2012 онд уран сайханы кино руу орж &quot;Х-Түц&quot;-ээс гарсан байна. 

== Уран бүтээл ==
“Х түц” продакшнаас уран бүтээлийн гараагаа эхэлсэн жүжигчин Б.Баттөмөр хамгийн анх “Эрхэм элч” уран бүтээлийн нэгдэлд жүжигчнээр хоёр жил ажиллаж байжээ. Харин дараа нь “Харцага” кино урлагийн дээд сургуульд багшилж байсан гэнэ. Драмын театраасаа өрх тусгаарлаж Мөрөөдлийн театрын суурийг тавилцсан Батаа чөлөөт уран бүтээлч болсон. Дэлгэцийн бүтээлд босс болох нь түүнд ихэд таалагдсан гэлтэй. &quot;Рашаантын 18&quot;, &quot;Приусны Босс&quot;, &quot;Микроны босс&quot;, &quot;Таарсан хоёр&quot;, &quot;Миний хөрш чөтгөр&quot;, &quot;Ээжийн дайсан&quot; зэрэг киногоороо үзэгчдийг байлдан дагуулаад харин сүүлд дауны өвчинтэй хүүгийн амьдралаар “Трио” нэртэй кино найруулж, өөрөө тоглож хийсэн. &quot;Трио&quot; киногоо дэлхийн А зэрэглэлийн кино наадамд сойж, шагнал хүртжээ.

== Хувийн амьдрал ==
Д.Баттөмөр оюутан ахуйдаа Г.Булгантамиртай (багш мэргэжилтэй) гэрлэээд хожим тэд 4 охинтой болсон байна.

== Шагнал ==
Д.Баттөмөр 2011 онд Соёлын тэргүүний ажилтан, 2024 оны 2-р сард Монгол Улсын Гавьяат жүжигчин цол хүртсэн байна.

{{DEFAULTSORT:Баттөмөр, Доржийн}}
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]]
[[Ангилал:Арвайхээрийн хүн]]
[[Ангилал:1981 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>3fqewwy1ym8bzk7naa8mn67nd1xgds5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873432</id>
      <parentid>873431</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T00:54:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3308" sha1="bczympfn5r0xagfwe7ccs3qqlqvspks" xml:space="preserve">'''Доржийн Баттөмөр''' (1981 оны 6-р сарын 2-нд [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Арвайхээр хот|Арвайхээр хотод]] төрсөн ) - &quot;Банш Батаа&quot; нэрээр алдаршсан [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|Монгол Улсын Гавьяат жүжигчин]] юм. 

== Намтар ==
Д.Баттөмөр Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотод өнөр өтгөн 10 хүүхэдтэй Доржийн отгон хүү болж 1981 онд төрсөн. Тэрээр багадаа гэртээ тогтдоггүй, их хөдөлгөөнтэй, спорт заалны хажууд өнждөг хүүхэд байсан гэж дурссан байдаг.

Тэрээр 1998-2002 онд Соёл урлагийн дээд сургуульд сурч жүжигчин мэргэжлээр төгссөн байна. Сургуулиа дүүргээд &quot;Эрхэм элч&quot; уран бүтээлийн нэгдэл, &quot;Х-Түц&quot; продакшнд ажлын гараагаа эхлүүлсэн байна. 2012 онд уран сайхны кино руу орж &quot;Х-Түц&quot;-ээс гарсан байна. 

== Уран бүтээл ==
“Х түц” продакшнаас уран бүтээлийн гараагаа эхэлсэн жүжигчин Б.Баттөмөр хамгийн анх “Эрхэм элч” уран бүтээлийн нэгдэлд жүжигчнээр хоёр жил ажиллаж байжээ. Харин дараа нь “Харцага” кино урлагийн дээд сургуульд багшилж байсан гэнэ. Драмын театраасаа өрх тусгаарлаж Мөрөөдлийн театрын суурийг тавилцсан Батаа чөлөөт уран бүтээлч болсон. Дэлгэцийн бүтээлд босс болох нь түүнд ихэд таалагдсан гэлтэй. &quot;Рашаантын 18&quot;, &quot;Приусны Босс&quot;, &quot;Микроны босс&quot;, &quot;Таарсан хоёр&quot;, &quot;Миний хөрш чөтгөр&quot;, &quot;Ээжийн дайсан&quot; зэрэг киногоороо үзэгчдийг байлдан дагуулаад харин сүүлд дауны өвчинтэй хүүгийн амьдралаар “Трио” нэртэй кино найруулж, өөрөө тоглож хийсэн. &quot;Трио&quot; киногоо дэлхийн А зэрэглэлийн кино наадамд сойж, шагнал хүртжээ.

== Хувийн амьдрал ==
Д.Баттөмөр оюутан ахуйдаа Г.Булгантамиртай (багш мэргэжилтэй) гэрлэээд хожим тэд 4 охинтой болсон байна.

== Шагнал ==
Д.Баттөмөр 2011 онд Соёлын тэргүүний ажилтан, 2024 оны 2-р сард Монгол Улсын Гавьяат жүжигчин цол хүртсэн байна.

{{DEFAULTSORT:Баттөмөр, Доржийн}}
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]]
[[Ангилал:Арвайхээрийн хүн]]
[[Ангилал:1981 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>bczympfn5r0xagfwe7ccs3qqlqvspks</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ганболдын Эрхэмбаяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148901</id>
    <revision>
      <id>873433</id>
      <parentid>873391</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:00:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2476" sha1="4o10zolbgeqpjq9sh1jkicvd31v001a" xml:space="preserve">'''Ганболдын Эрхэмбаяр''' (1982 оны 7-р сарын 16-нд төрсөн) - Монголын тайз, дэлгэцийн Соёлын тэргүүний ажилтан цолтой жүжигчин.

== Намтар  ==
Г.Эрхэмбаяр 1982 оны 7-р сарын 16-нд төрсөн, дунд сургуульд байхдөө чөлөөт бөхөөр хичээллэж байгаад төгсөх ангидаа эхийнхээ зөвлөсөний дагуу урлагийн чиглэлээр сурах болжээ. Улмаар Соёл урдагийн дээд сургуульд элсэлтийн шалгалт өгөөд тэнцээгүй явж байгаад &quot;Зохиомж&quot; дээд сургуулийн зарыг гэнэт олж хараад тус сургуулийг зорьсон байна.    
1999- 2003 онд &quot;Зохиомж&quot; дээд сургуулийг оператор, жүжигчин мэргэжлээр сурч дүүргэсэн.

Сургуулиа төгсөөд [[Улсын Драмын Эрдмийн Театр|Улсын Драмын эрдмийн театрын]] жүжигчин болсны дараа найзуудтайгаа “Мөрөөдлийн театр”-ыг байгуулсан. 

== Бүтээлүүд ==
Г.Эрхэмбаяр “Мөрөөдлийн театр”-т дэлгэцийн болон тайзны уран бүтээлүүдийг хослуулан ажиллаж эхэлсэн. 

“Амьдралд тавтай морил” киноны жүдочин залуу, “Ээжийн дайсан” киноны эрх хүү, “Намрын синдром” киноны ганц бие эрдэмтэн багш, “Бүрэн толгой” киноны цэрэг хүү, “Орхидос-2” киноны муухай дарга, “Бүтэн амьдрал”, No role гэх мэт эерэг болон сөрөг олон тайз дэлгэцийн уран бүтээлүүдийг бүтээжээ. Тэр теарт “Атга нөж”, “Надаар өгөөгүй хайр”, “Солиотой жүжиг”, “Нүцгэн дурлал”, “Хунгийн дуу”, “Парисын дарь эхийн сүм” зэрэг олон жүжигт тоглосон юм.

{{DEFAULTSORT:Эрхэмбаяр, Ганболдын}}
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:1982 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>4o10zolbgeqpjq9sh1jkicvd31v001a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Руфус Портер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148904</id>
    <revision>
      <id>873442</id>
      <timestamp>2026-10-16T02:29:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Rufus Porter.jpg|thumb]] '''Руфус Портер''' (1792 оны 5-р сарын 1-нд АНУ-ын [[Массачусеттс]] мужийн Вест Боксфорд хотод төрсөн - 1884 оны 8-р сарын 13-нд нас барсан) - Америкийн зураач, зохион бүтээгч, [[Scientific American]] сэтгүүлийн үүсгэн байгуулагч.  == Намтар == Руфус Портер нь хууч...&quot;</comment>
      <origin>873442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7055" sha1="3z9fdrcmex5d009rm5pzvwc8pjzkfsr" xml:space="preserve">[[Файл:Rufus Porter.jpg|thumb]]
'''Руфус Портер''' (1792 оны 5-р сарын 1-нд АНУ-ын [[Массачусеттс]] мужийн Вест Боксфорд хотод төрсөн - 1884 оны 8-р сарын 13-нд нас барсан) - Америкийн зураач, зохион бүтээгч, [[Scientific American]] сэтгүүлийн үүсгэн байгуулагч.

== Намтар ==
Руфус Портер нь хуучин [[Шинэ Англи]] колонийн  гэр бүлээс гаралтай. АНУ-д ирсэн тэдний гэр бүлийн анхны цагаачид нь 17-р зууны эхээр Английн Дорсет хотоос Массачусетс мужийн Салем руу цагаачилсан Мэри, Жон Портер (ойролцоогоор 1600–1676) нар байжээ. Жон 1676 онд нас барахад тэрээр [[Массачусеттс]] мужийн Салем, Данверс, Венхэм, Беверли, Топсфилд, Боксфорд зэрэг орчин үеийн хотуудад үл хөдлөх хөрөнгийг эзэмшдэг хамгийн том газар эзэмшигч байв.

Хожим нь Руфусын элэнц өвөг эцэг Бенжамин Портер байсан. Бенжамин 1716 онд Баруун Боксфорд руу нүүж, тэндхийн хамгийн баян хүн болжээ. Түүний үр удамд сайд нар, эмч нар, хуульчид, худалдаачид, армийн хурандаа, хөлөг онгоцны ахмад, математикийн профессор болон хэд хэдэн хууль тогтоох байгууллагын гишүүд байсан юм.

Руфус Портер Массачусеттс мужийн Вест Боксфорд хотод төрсөн. Тэрээр айлын зургаан хүүхдийн нэг байв. Түүний эцэг Тайлер Портер, эх нь Абигайл Жонсон байв. Руфус 4 настайдаа сургуульд орсон. Гэр бүл нь фермээ 1801 онд зарж, Руфусыг 9 настай байхад нь [[Мэн]] муж руу нүүж одоо Данийн нэг хэсэг болох Плезант Маунтин Гор хотод амьдарсан байна. 12 настайдаа Руфус Фрайбургийн академид зургаан сар суралцжээ. 1807 онд тэрээр гуталчинд дагалдан суралцжээ.

1816 он гэхэд Портер [[Коннектикут]] мужийн Нью Хейвен хотод амьдарч, бүжгийн сургуультай болж, хөрөг зураг зурж эхэлжээ. 1818, 1819 онд тэрээр Номхон далайн баруун хойд хэсэг болон Хавай руу худалдааны аялал хийж, 1819 онд Портер зураг зурах ажилдаа эргэн орсон байна. Тэрээр Нью-Йорк, Нью Жерси, Мэрилэнд, Виржиниа мужуудаар хөрөг зурж, автобусаар болон явган аялжээ. 1825-1845 оны хооронд Коннектикут, Массачусетс, Мэн, Нью Хэмпшир, Вермонт болон өмнөд хэсэгт Виржиниа мужуудад 160 орчим байшин, зочид буудлыг чимэглэж, олон бүтээл туурвисан ханын зураач болсон байна.

== Scientific American сэтгүүл ==
1841 онд Р.Портер Нью-Йорк Механик (New York Mechanic) сэтгүүлийн хувьцааг худалдаж авсан бөгөөд тэрээр уг сэтгүүлийг Нью-Йоркт хэвлүүлж, редакторлосон байна. Энэ сэтгүүлийн анхны дугаар 1841 оны 1-р сарын 2-нд хэвлэгдсэн бөгөөд &quot;үйлдвэрлэл, аж ахуйн нэгжийн өмгөөлөгч, механик болон бусад шинжлэх ухааны сайжруулалтын сэтгүүл&quot; гэсэн гарчигтай байв. Долоо хоног тутам 23 дугаар хэвлүүлсэний дараа Портер сэтгүүлийг [[Бостон]] хот руу нүүлгэж, мөн ижил дэд гарчигтайгаар Америкийн Механик гэж нэрлэжээ. Энэ сэтгүүлдээ тэрээр эргэлдэгч анжис, халуун агааржуулалтын системийн төлөвлөгөөгөө нийтэлж, сонинтой холбоотой ерөнхий патентын агентлагийнхаа үйл ажиллагааг сурталчилсан. Сэтгүүл 106 дугаар хэвлэгдэж, хамгийн сүүлд 1843 оны 1-р сарын 21-нд гарсан.

1845 онд тэрээр &quot;Scientific American&quot; хэмээх шинэ долоо хоног тутмын сониныг байгуулсан боловч 10 сарын дараа Орсон Десайкс Манн, Альфред Эли Бийч нарт заржээ.

Портер 1884 оны 8-р сарын 13-нд Коннектикут мужийн Вест Хейвен дэх хүү Руфус Фрэнк Портерын (1859-?) гэрт нас баржээ.

[[Scientific American]] сэтгүүлд нийтлэгдсэн Портерын эмгэнэлийн тухайд түүний гайхалтай амьдрал, &quot;ер бусын завгүй карьер&quot;-ыг дүрсэлсэн байдаг бөгөөд энэ карьер нь Америкийн 21 ерөнхийлөгчийн албан тушаалд томилогдсонтой холбоотой юм. Тус сэтгүүлд &quot;тэрээр булшинд очиж, 'усанд бичигдсэн' нэрээ үлдээсэн ч бид түүний нэрийг бусад хүмүүст материаллаг туслагч болгон бүрэн дүүрэн алдаршуулна гэж бодож байна&quot; гэж бичжээ. Дүгнэж хэлэхэд, тэрээр Морс, Хоу эсвэл Эдисоны алдар нэр, нэр хүндэд ямар ч байдлаар хүрээгүй ч Руфус Портер Америкийн зохион бүтээлийн олон талт байдлын хамгийн шилдэг, тод жишээнүүдийн нэг болж үлдэнэ&quot; гэжээ.

== Хувийн амьдрал ==
1815 онд Руфус Мэн мужийн Портланд хотын Юнис Твомбли (1795–1848)-тай гэрлэж, тэд 10 хүүхэдтэй болсон юм. 1849 онд тэрээр Массачусетс мужийн Роксбери хотын Эмма Таллман Эдгар (1820–?)-тай гэрлэж, дахин зургаан хүүхдийн эцэг болсон байна. .</text>
      <sha1>3z9fdrcmex5d009rm5pzvwc8pjzkfsr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873449</id>
      <parentid>873442</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T02:54:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7269" sha1="iubi0kmula0kyiwwbb10tfbqrq8q4dg" xml:space="preserve">[[Файл:Rufus Porter.jpg|thumb]]
'''Руфус Портер''' (1792 оны 5-р сарын 1-нд АНУ-ын [[Массачусеттс]] мужийн Вест Боксфорд хотод төрсөн - 1884 оны 8-р сарын 13-нд нас барсан) - Америкийн зураач, зохион бүтээгч, [[Scientific American]] сэтгүүлийн үүсгэн байгуулагч.

== Намтар ==
Руфус Портер нь хуучин [[Шинэ Англи]] колонийн  гэр бүлээс гаралтай. АНУ-д ирсэн тэдний гэр бүлийн анхны цагаачид нь 17-р зууны эхээр Английн Дорсет хотоос Массачусетс мужийн Салем руу цагаачилсан Мэри, Жон Портер (ойролцоогоор 1600–1676) нар байжээ. Жон 1676 онд нас барахад тэрээр [[Массачусеттс]] мужийн Салем, Данверс, Венхэм, Беверли, Топсфилд, Боксфорд зэрэг орчин үеийн хотуудад үл хөдлөх хөрөнгийг эзэмшдэг хамгийн том газар эзэмшигч байв.

Хожим нь Руфусын элэнц өвөг эцэг Бенжамин Портер 1716 онд Баруун Боксфорд руу нүүж, тэндхийн хамгийн баян хүн болжээ. Түүний үр удамд сайд нар, эмч нар, хуульчид, худалдаачид, армийн хурандаа, хөлөг онгоцны ахмад, математикийн профессор болон хууль тогтоох байгууллагын хэд хэдэн гишүүн байсан юм.

Руфус Портер Массачусеттс мужийн Вест Боксфорд хотод төрсөн. Тэрээр айлын зургаан хүүхдийн нэг байв. Түүний эцэг Тайлер Портер, эх нь Абигайл Жонсон байв. Руфус 4 настайдаа сургуульд орсон. Гэр бүл нь фермээ 1801 онд зарж, Руфусыг 9 настай байхад нь [[Мэн]] муж руу нүүж одоо Данийн нэг хэсэг болох Плезант Маунтин Гор хотод амьдарсан байна. 12 настайдаа Руфус Фрайбургийн академид зургаан сар суралцжээ. 1807 онд тэрээр гуталчинд дагалдан суралцжээ.

1816 он гэхэд Портер [[Коннектикут]] мужийн Нью Хейвен хотод амьдарч, бүжгийн сургуультай болж, хөрөг зураг зурж эхэлжээ. 1818, 1819 онд тэрээр Номхон далайн баруун хойд хэсэг болон Хавай руу худалдааны аялал хийж, 1819 онд Портер зураг зурах ажилдаа эргэн орсон байна. Тэрээр Нью-Йорк, Нью Жерси, Мэрилэнд, Виржиниа мужуудаар хөрөг зурж, автобусаар болон явган аялжээ. 1825-1845 оны хооронд Коннектикут, Массачусетс, Мэн, Нью Хэмпшир, Вермонт болон өмнөд хэсэгт Виржиниа мужуудад 160 орчим байшин, зочид буудлыг чимэглэж, олон бүтээл туурвисан ханын зураач болсон байна.

== Scientific American сэтгүүл ==
1841 онд Р.Портер Нью-Йорк Механик (New York Mechanic) сэтгүүлийн хувьцааг худалдаж авсан бөгөөд тэрээр уг сэтгүүлийг Нью-Йоркт хэвлүүлж, редакторлосон байна. Энэ сэтгүүлийн анхны дугаар 1841 оны 1-р сарын 2-нд хэвлэгдсэн бөгөөд &quot;үйлдвэрлэл, аж ахуйн нэгжийн өмгөөлөгч, механик болон бусад шинжлэх ухааны сайжруулалтын сэтгүүл&quot; гэсэн гарчигтай байв. Долоо хоног тутам, нийт 23 дугаар хэвлүүлсэний дараа Портер сэтгүүлийг [[Бостон]] хот руу нүүлгэж, мөн ижил дэд гарчигтайгаар Америкийн Механик гэж нэрлэжээ. Энэ сэтгүүлдээ тэрээр эргэлдэгч анжис, халуун агааржуулалтын системийн төлөвлөгөөгөө нийтэлж, сонинтой холбоотой ерөнхий патентын агентлагийнхаа үйл ажиллагааг сурталчилсан. Сэтгүүл 106 дугаар хэвлэгдэж, хамгийн сүүлд 1843 оны 1-р сарын 21-нд гарсан.

1845 онд тэрээр &quot;Scientific American&quot; хэмээх шинэ долоо хоног тутмын сониныг байгуулсан боловч 10 сарын дараа Орсон Десайкс Манн, Альфред Эли Бийч нарт заржээ.

Портер 1884 оны 8-р сарын 13-нд Коннектикут мужийн Вест Хейвен дэх хүү Руфус Фрэнк Портерын (1859-?) гэрт нас баржээ.

[[Scientific American]] сэтгүүлд нийтлэгдсэн Портерын эмгэнэлийн тухайд түүний гайхалтай амьдрал, &quot;ер бусын завгүй карьер&quot;-ыг дүрсэлсэн байдаг бөгөөд энэ карьер нь Америкийн 21 ерөнхийлөгчийн албан тушаалд томилогдсонтой холбоотой юм. Тус сэтгүүлд &quot;тэрээр булшинд очиж, 'усанд бичигдсэн' нэрээ үлдээсэн ч бид түүний нэрийг бусад хүмүүст материаллаг туслагч болгон бүрэн дүүрэн алдаршуулна гэж бодож байна&quot; гэж бичжээ. Дүгнэж хэлэхэд, тэрээр Морс, Хоу эсвэл Эдисоны алдар нэр, нэр хүндэд ямар ч байдлаар хүрээгүй ч Руфус Портер Америкийн зохион бүтээлийн олон талт байдлын хамгийн шилдэг, тод жишээнүүдийн нэг болж үлдэнэ&quot; гэжээ.

== Хувийн амьдрал ==
1815 онд Руфус Мэн мужийн Портланд хотын Юнис Твомбли (1795–1848)-тай гэрлэж, тэд 10 хүүхэдтэй болсон юм. 1849 онд тэрээр Массачусетс мужийн Роксбери хотын Эмма Таллман Эдгар (1820–?)-тай гэрлэж, дахин зургаан хүүхдийн эцэг болсон байна.

{{DEFAULTSORT:Портер, Руфус}}
[[Ангилал:АНУ-ын зураач]]
[[Ангилал:АНУ-ын зохион бүтээгч]]
[[Ангилал:1792 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1884 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>iubi0kmula0kyiwwbb10tfbqrq8q4dg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Либерасион сонин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148905</id>
    <revision>
      <id>873462</id>
      <timestamp>2026-10-16T03:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Libération.svg|thumb|364x364px]] '''Либерасион сонин''' ([[Франц хэл|франц:]] ''Libération'', олны дунд &quot;Libé&quot; (галиг. Либэ) гэгддэг бөгөөд Францын өдөр тутмын залуу сонин бөгөөд 1968 оны 5-р сарын эсэргүүцлийн хөдөлгөөний дараа 1973 онд [[Жан Пол Сартр|Жан]] [[Жан Пол Сартр|Пол Сартр]],...&quot;</comment>
      <origin>873462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2064" sha1="5nfa2pngkit1rs88nhgbtdyt7mtyv04" xml:space="preserve">[[Файл:Libération.svg|thumb|364x364px]]
'''Либерасион сонин''' ([[Франц хэл|франц:]] ''Libération'', олны дунд &quot;Libé&quot; (галиг. Либэ) гэгддэг бөгөөд Францын өдөр тутмын залуу сонин бөгөөд 1968 оны 5-р сарын эсэргүүцлийн хөдөлгөөний дараа 1973 онд [[Жан Пол Сартр|Жан]] [[Жан Пол Сартр|Пол Сартр]], Серж Жули нар [[Парис]] хотод үүсгэн байгуулжээ. Анх Францын улс төрийн хүрээний хэт зүүн үзэл баримтлалтай байсан редакцийн шугам 1970-аад оны сүүлээр илүү төвийн зүүний үзэл баримтлал руу шилжиж үйл ажиллагаагаа явуулсаар байна.

Энэ сонин вэбсайттай болсон Францын анхны өдөр тутмын сонин юм. 2018 онд 67,000 орчим хувь хэвлэгдсэн. Либерацион сониныг Францад түүхэн дээд амжилт тогтоосон сонин гэж үздэг.

== Хэвлэлийн статистик ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Төлбөртэй франц эргэлт
|-
!1999
|{{formatnum:169427}}
|-
!2000
|{{formatnum:169011}}
|-
!2001
|{{formatnum:174310}}
|-
!2002
|{{formatnum:164286}}
|-
!2003
|{{formatnum:158115}}
|-
!2004
|{{formatnum:146109}}
|-
!2005
|{{formatnum:133270}}
|-
!2006
|{{formatnum:142557}}
|-
!2007
|{{formatnum:132356}}
|-
!2008
|{{formatnum:123317}}
|-
!2009
|{{formatnum:111584}}
|-
!2010
|{{formatnum:113108}}
|-
!2011
|{{formatnum:119205}}
|-
!2012
|{{formatnum:119418}}
|-
!2013
|{{formatnum:101616}}
|-
!2014
|{{formatnum:93781}}
|-
!2015
|{{formatnum:88395}}
|-
!2016
|{{formatnum:73331}}
|-
!2017
|{{formatnum:75275}}
|-
!2018
|{{formatnum:67238}}
|-
!2019
|{{formatnum:71522}}
|-
!2020
|{{formatnum:76522}}
|}
2023 онд тус сонин 103,218 хувь гарсан байна.</text>
      <sha1>5nfa2pngkit1rs88nhgbtdyt7mtyv04</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kiss (хамтлаг)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148906</id>
    <revision>
      <id>873475</id>
      <timestamp>2026-10-16T06:22:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Kiss at backstage (1975).jpg|thumb]] [[Файл:Kiss Logo.svg|thumb]] '''Kiss хамтлаг''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Kiss'', орч. &quot;үнсэлт&quot;) - 1973 оны 1-р сард АНУ-ын [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотод]] байгуулагдсан, глам рок болон хард рок төрлөөр тоглодог Америкийн рок хамтлаг юм. Тэд шок рок төрлийг хөгжү...&quot;</comment>
      <origin>873475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3542" sha1="j0cxqsos16o1pgf4fo7a0jvqdet24hj" xml:space="preserve">[[Файл:Kiss at backstage (1975).jpg|thumb]]
[[Файл:Kiss Logo.svg|thumb]]
'''Kiss хамтлаг''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Kiss'', орч. &quot;үнсэлт&quot;) - 1973 оны 1-р сард АНУ-ын [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотод]] байгуулагдсан, глам рок болон хард рок төрлөөр тоглодог Америкийн рок хамтлаг юм. Тэд шок рок төрлийг хөгжүүлснээрээ, гишүүдийнхээ тайзны найруулга, янз бүрийн пиротехникийн эффект бүхий концертын шоугаараа алдартай.

Kiss хамтлаг «Strutter» (1974), «Deuce» (1974), «Black Diamond» (1974), «Rock and Roll All Nite» (1975), «Detroit Rock City» (1976), «Beth» (1976), «Calling Dr. Love» (1976), «Christine Sixteen» (1977), «Love Gun» (1977), «I Was Made for Lovin’ You» (1979), «I Love It Loud» (1982), «Lick It Up» (1983), «Heaven’s on Fire» (1984), «Forever» (1990), «Unholy» (1992), «God Gave Rock 'N' Roll to You II» (1992), «Psycho Circus» (1998) дуунуудаараа алдартай. 20163 оны байдлаар 45 алтан болон платин альбомтой байв.  100 сая зарагдсан бичлэгүүдтэй ажээ. 2018 оны 9-р сард Kiss хамтлаг 45 жил тоглосоны эцэст сүүлчийн &quot;End of the Road World Tour&quot; аялан тоглолтдоо гарсан. Улмаар 2023 оны 12-р сард хамтлаг тарсан байна. 

=== Хамтлагийн сүүлийн бүрэлдэхүүн ===

* [[Пол Стэнли]] — хөтлөгч ба бэк-вокал, ритм-гитар, заримдаа бас-гитар &lt;small&gt;(1973—2023)&lt;/small&gt;
* [[Жин Симмонс]] — хөтлөгч ба бэк-вокал, бас-гитар, заримдаа гитар &lt;small&gt;(1973—2023)&lt;/small&gt;
* [[Эрик Сингер]] — цохиотод зэмсэг, перкусс, бэк ба хөтлөгч вокал, концертын фортепиано &lt;small&gt;(1991—1996, 2001—2002, 2004—2023)&lt;/small&gt;
* [[Томми Тейер]] — соло-гитар, бэк ба хөтлөгч вокал &lt;small&gt;(2002—2023)&lt;/small&gt;

=== Хамтлагт байсан гишүүд ===

* [[Эйс Фрейли]] — соло-гитар, хөтлөгч ба бэк вокал, заримдаа бас-гитар &lt;small&gt;(1973—1982, 1996—2002;  2025&lt;/small&gt; &lt;small&gt;онд нас барсан)&lt;/small&gt;
* [[Питер Крисс]] — цохилтод зэмсэг, перкусс, хөтлөгч ба бэк вокал &lt;small&gt;(1973—1980, 1996—2001, 2002—2004;)&lt;/small&gt;
* [[Эрик Карр]] —цохилтод зэмсэг, перкусс, бэк ба хөтлөгч дуу вокал, заримдаа гитар болон бас-гитар &lt;small&gt;(1980—1991; 1991&lt;/small&gt; &lt;small&gt;онд нас барсан)&lt;/small&gt;
* [[Винни Винсент]] — соло-гитар, бэк-вокал &lt;small&gt;(1982—1984)&lt;/small&gt;
* [[Марк Сент-Жон]] — соло-гитар, бэк-вокал &lt;small&gt;(1984; 2007&lt;/small&gt; &lt;small&gt;онд нас барсан)&lt;/small&gt;
* [[Брюс Кулик]] — соло-гитар, даралтад зэмсэг, бэк ба хөтлөгч вокал, заримдаа бас-гитар &lt;small&gt;(1984—1996; 2018, 2019, 2021&lt;/small&gt;&lt;small&gt;, 2025 оны концертод уригдаж оролцсон)&lt;/small&gt;</text>
      <sha1>j0cxqsos16o1pgf4fo7a0jvqdet24hj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873476</id>
      <parentid>873475</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T06:25:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>873476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3609" sha1="r6bg88j97qy1ln6f8nkf0ew4fzqlrz0" xml:space="preserve">[[Файл:Kiss at backstage (1975).jpg|thumb|376x376px]]
[[Файл:Kiss Logo.svg|thumb]]
'''Kiss хамтлаг''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Kiss'', орч. &quot;үнсэлт&quot;) - 1973 оны 1-р сард АНУ-ын [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотод]] байгуулагдсан, [[глитер рок]] болон [[хард рок]] төрлөөр тоглодог Америкийн рок хамтлаг юм. Тэд шок рок төрлийг хөгжүүлснээрээ, гишүүдийнхээ тайзны найруулга, янз бүрийн пиротехникийн эффект бүхий концертын шоугаараа алдартай.

Kiss хамтлаг «Strutter» (1974), «Deuce» (1974), «Black Diamond» (1974), «Rock and Roll All Nite» (1975), «Detroit Rock City» (1976), «Beth» (1976), «Calling Dr. Love» (1976), «Christine Sixteen» (1977), «Love Gun» (1977), «I Was Made for Lovin’ You» (1979), «I Love It Loud» (1982), «Lick It Up» (1983), «Heaven’s on Fire» (1984), «Forever» (1990), «Unholy» (1992), «God Gave Rock 'N' Roll to You II» (1992), «Psycho Circus» (1998) дуунуудаараа алдартай. 20163 оны байдлаар 45 алтан болон платин альбомтой байв.  100 сая зарагдсан бичлэгүүдтэй ажээ. 2018 оны 9-р сард Kiss хамтлаг 45 жил тоглосоны эцэст сүүлчийн &quot;End of the Road World Tour&quot; аялан тоглолтдоо гарсан. Улмаар 2023 оны 12-р сард хамтлаг тарсан байна. 

=== Хамтлагийн сүүлийн бүрэлдэхүүн ===

* [[Пол Стэнли]] — хөтлөгч ба бэк-вокал, ритм-гитар, заримдаа бас-гитар &lt;small&gt;(1973—2023)&lt;/small&gt;
* [[Жин Симмонс]] — хөтлөгч ба бэк-вокал, бас-гитар, заримдаа гитар &lt;small&gt;(1973—2023)&lt;/small&gt;
* [[Эрик Сингер]] — цохиотод зэмсэг, перкусс, бэк ба хөтлөгч вокал, концертын фортепиано &lt;small&gt;(1991—1996, 2001—2002, 2004—2023)&lt;/small&gt;
* [[Файл:Kiss (1984).jpg|thumb|1984 он.]][[Томми Тейер]] — соло-гитар, бэк ба хөтлөгч вокал &lt;small&gt;(2002—2023)&lt;/small&gt;

=== Хамтлагт байсан гишүүд ===

* [[Эйс Фрейли]] — соло-гитар, хөтлөгч ба бэк вокал, заримдаа бас-гитар &lt;small&gt;(1973—1982, 1996—2002;  2025&lt;/small&gt; &lt;small&gt;онд нас барсан)&lt;/small&gt;
* [[Питер Крисс]] — цохилтод зэмсэг, перкусс, хөтлөгч ба бэк вокал &lt;small&gt;(1973—1980, 1996—2001, 2002—2004;)&lt;/small&gt;
* [[Эрик Карр]] —цохилтод зэмсэг, перкусс, бэк ба хөтлөгч дуу вокал, заримдаа гитар болон бас-гитар &lt;small&gt;(1980—1991; 1991&lt;/small&gt; &lt;small&gt;онд нас барсан)&lt;/small&gt;
* [[Винни Винсент]] — соло-гитар, бэк-вокал &lt;small&gt;(1982—1984)&lt;/small&gt;
* [[Марк Сент-Жон]] — соло-гитар, бэк-вокал &lt;small&gt;(1984; 2007&lt;/small&gt; &lt;small&gt;онд нас барсан)&lt;/small&gt;
* [[Брюс Кулик]] — соло-гитар, даралтад зэмсэг, бэк ба хөтлөгч вокал, заримдаа бас-гитар &lt;small&gt;(1984—1996; 2018, 2019, 2021&lt;/small&gt;&lt;small&gt;, 2025 оны концертод уригдаж оролцсон)&lt;/small&gt;</text>
      <sha1>r6bg88j97qy1ln6f8nkf0ew4fzqlrz0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873481</id>
      <parentid>873476</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T06:47:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3545" sha1="6q8aunc0b2meyqiah3qauuj7s9awz9j" xml:space="preserve">[[Файл:Kiss at backstage (1975).jpg|thumb|376x376px]]
[[Файл:Kiss Logo.svg|thumb]]
'''Kiss хамтлаг''' ({{langx|en|Kiss}}, орч. &quot;үнсэлт&quot;) - 1973 оны 1-р сард АНУ-ын [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотод]] байгуулагдсан, [[глитер рок]] болон [[хард рок]] төрлөөр тоглодог Америкийн рок хамтлаг юм. Тэд шок рок төрлийг хөгжүүлснээрээ, гишүүдийнхээ тайзны найруулга, янз бүрийн пиротехникийн эффект бүхий концертын шоугаараа алдартай.

Kiss хамтлаг «Strutter» (1974), «Deuce» (1974), «Black Diamond» (1974), «Rock and Roll All Nite» (1975), «Detroit Rock City» (1976), «Beth» (1976), «Calling Dr. Love» (1976), «Christine Sixteen» (1977), «Love Gun» (1977), «I Was Made for Lovin’ You» (1979), «I Love It Loud» (1982), «Lick It Up» (1983), «Heaven’s on Fire» (1984), «Forever» (1990), «Unholy» (1992), «God Gave Rock 'N' Roll to You II» (1992), «Psycho Circus» (1998) дуунуудаараа алдартай. 20163 оны байдлаар 45 алтан болон цагаан алтан альбомтой байв.  100 сая зарагдсан бичлэгүүдтэй ажээ. 2018 оны 9-р сард Kiss хамтлаг 45 жил тоглосны эцэст сүүлчийн &quot;End of the Road World Tour&quot; аялан тоглолтдоо гарсан. Улмаар 2023 оны 12-р сард хамтлаг тарсан байна. 

=== Хамтлагийн сүүлийн бүрэлдэхүүн ===

* [[Пол Стэнли]] — хөтлөгч ба бэк-вокал, ритм-гитар, заримдаа баргил гитар &lt;small&gt;(1973—2023)&lt;/small&gt;
* [[Жин Симмонс]] — хөтлөгч ба бэк-вокал, бас-гитар, заримдаа гитар &lt;small&gt;(1973—2023)&lt;/small&gt;
* [[Эрик Сингер]] — цохилуур хөгжим, перкусс, бэк ба хөтлөгч вокал, концертын фортепиано &lt;small&gt;(1991—1996, 2001—2002, 2004—2023)&lt;/small&gt;
* [[Файл:Kiss (1984).jpg|thumb|1984 он.]][[Томми Тейер]] — соло-гитар, бэк ба хөтлөгч вокал &lt;small&gt;(2002—2023)&lt;/small&gt;

=== Хамтлагт байсан гишүүд ===

* [[Эйс Фрейли]] — соло-гитар, хөтлөгч ба бэк вокал, заримдаа бас-гитар &lt;small&gt;(1973—1982, 1996—2002; 2025 онд нас барсан)&lt;/small&gt;
* [[Питер Крисс]] — цохилуур хөгжим, перкусс, хөтлөгч ба бэк вокал &lt;small&gt;(1973—1980, 1996—2001, 2002—2004;)&lt;/small&gt;
* [[Эрик Карр]] — цохилуур хөгжим, перкусс, бэк ба хөтлөгч дуу вокал, заримдаа гитар болон бас-гитар &lt;small&gt;(1980—1991; 1991 онд нас барсан)&lt;/small&gt;
* [[Винни Винсент]] — соло-гитар, бэк-вокал &lt;small&gt;(1982—1984)&lt;/small&gt;
* [[Марк Сент-Жон]] — соло-гитар, бэк-вокал &lt;small&gt;(1984; 2007 онд нас барсан)&lt;/small&gt;
* [[Брюс Кулик]] — соло-гитар, даралтат зэмсэг, бэк ба хөтлөгч вокал, заримдаа баргил гитар &lt;small&gt;(1984—1996; 2018, 2019, 2021, 2025 оны концертод уригдаж оролцсон)&lt;/small&gt;</text>
      <sha1>6q8aunc0b2meyqiah3qauuj7s9awz9j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Энн Карсон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148907</id>
    <revision>
      <id>873486</id>
      <timestamp>2026-10-16T10:24:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Anne Carson, poet, at the 2024 National Book Awards finalist reading 0 (cropped).jpg|thumb|Энн Карсон, 2024 он.]] '''Энн Патри́сия Ка́рсон''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Anne Patricia Carson'', 1950 оны 6-р сарын 21-нд Канадын [[Торонто]] хотод төрсөн) — [[Канад|канадын]] зохиолч болон яруу найрагч, эртний грек суддлаач, б...&quot;</comment>
      <origin>873486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4639" sha1="5dwzfp98ubaqjy0xwahke1c0zz9jszo" xml:space="preserve">[[Файл:Anne Carson, poet, at the 2024 National Book Awards finalist reading 0 (cropped).jpg|thumb|Энн Карсон, 2024 он.]]
'''Энн Патри́сия Ка́рсон''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Anne Patricia Carson'', 1950 оны 6-р сарын 21-нд Канадын [[Торонто]] хотод төрсөн) — [[Канад|канадын]] зохиолч болон яруу найрагч, эртний грек суддлаач, богино өгүүллэгийн зохиолч, орчуулагч. 2026 оны [[Утга зохиолын Нобелийн шагнал|Утга зохиолын Нобелийн шагналтан]].

== Намтар ==
Энн Карсон бага насаа Канадын жижиг хотуудад өнгрөөсөн. Учир нь эцэг нь банкудаар шилжин ажилдаг банкны мэргэжилтэн байжээ. 1965 онд тэрээр [[Онтарио]] мужийн Стони Крик хотод амьдарч байхдаа Хамилтоны худалдааны төвөөс Уиллис Барнстоны засварлаж, орчуулсан Сапфогийн бүтээлүүдийн хоёр хэл дээрх хувилбарыг олсон нь түүний эртний Грек хэлний орчуулгад дурлах хүслийг төрүүлжээ. Бишоп Райан Католик дунд сургуульд үдийн хоолны цагаар Латин хэлний багшаар сайн дурын үндсэн дээр хичээл заадаг байжээ. 

Тэрээр [[Торонтогийн их сургууль|Торонтогийн Их Сургуульд]] суралцаж, сонгодог зохиолоор бакалавр, магистрын зэрэг хамгаалаад 1981 онд Эртний грекийн яруу найрагч эмэгтэй Сапфо-гийн тухай диссертаци хамгаалжээ. Тэрээр мөн Сент-Эндрюсийн Их Сургуульд К.Доверын удирдлага дор суралцжээ. Карсон Калгаригийн Их Сургууль, Принстоны Их Сургууль, МакГиллийн Их Сургууль, Мичиганы Их Сургууль, Нью Йоркийн Их Сургуульд багшилж байсан. 

Сонгодог хэл, уран зохиолын профессор бөгөөд Симонид, Сапфо, Эсхил, Софокл, Еврипид, Катулл нарыг орчуулсан хүн юм. Тэрээр яруу найраг бичих, эртний Грек хэлнээс орчуулах, их сургуулиудад багшлах ажлыг хослуулж ирсэн байна.

Тэрээр &quot;сонгодог уран зохиолын уламжлалтай тоглоом шоглоомоор харилцан яриа өрнүүлж, орчин үеийн уран зохиолын шинэ хэлбэрийг бий болгосон зоримог, бүтээлч бүтээлийнхээ төлөө&quot; 2026 оны [[Утга зохиолын Нобелийн шагнал]] хүртжээ.

== Бүтээлүүд ==

=== Бичсэн бүтээлүүд ===

* ''Eros the Bittersweet'' (1986)
* ''Short Talks'' (1992)
* ''Glass, Irony, and God'' (1995) – includes &quot;The Glass Essay&quot;
* ''Plainwater'' (1995)
* ''Autobiography of Red'' (1998)
* ''Economy of the Unlost'' (1999)
* ''Men in the Off Hours'' (2000)
* ''The Beauty of the Husband'' (2001)
* ''Decreation'' (2005)
* ''Nox'' (2010) – incorporates translation of Catullus 101
* ''Antigonick'' (2012) – version of ''Antigone'' by Sophocles
* ''Red Doc&gt;'' (2013) – follow-up to ''Autobiography of Red''
* ''Nay Rather'' (2013)
* ''The Albertine Workout'' (2014)
* ''Float'' (2016)
* ''Norma Jeane Baker of Troy'' (2019) – version of ''Helen'' by Euripides
* ''The Trojan Women: A Comic'' (2021) – version of the Euripides play
* ''H of H Playbook'' (2021) – about ''Herakles'' by Euripides
* ''Wrong Norma'' (2024)

=== Орчуулгууд ===

* ''Electra'' (2001) – ''Electra'' by Sophocles
* ''If Not, Winter'' (2002) – the poetry of Sappho
* ''Grief Lessons'' (2006) – ''Herakles'', ''Hecuba'', ''Hippolytus'', and ''Alcestis'' by Euripides
* ''An Oresteia'' (2009) – ''Agamemnon'' by Aeschylus, ''Electra'' by Sophocles, ''Orestes'' by Euripides
* ''Iphigenia Among the Taurians'' (2014) – ''Iphigenia in Tauris'' by Euripides
* ''Antigone'' (2015) – ''Antigone'' by Sophocles
* ''Bakkhai'' (2015) – ''The Bacchae'' by Euripides</text>
      <sha1>5dwzfp98ubaqjy0xwahke1c0zz9jszo</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>