Монгол Ардын Нам

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Монгол Ардын Нам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1293</id>
    <revision>
      <id>873626</id>
      <parentid>866726</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T09:05:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>873626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17909" sha1="929yl8voevkox3184x7f43rbzgd72dj" xml:space="preserve">:''&quot;Монгол Ардын Хувьсгалт Нам&quot; нь энэ хуудсанд шууд холбогджээ. 2010 онд байгуулагдсан Монгол Ардын Хувьсгалт Намын тухай [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|эндээс]] үзнэ үү.''
{{Инфобокс нам
| name             = Монгол Ардын Нам
| native_name      = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ}} {{MongolUnicode|ᠠᠷᠠᠳ {{zwj}}ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠨᠠᠮ}}
| native_name_lang = 
| abbreviation     = {{lang|mn|МАН}}
| logo             = Logo of the Mongolian People's Party.svg
| secretary_general = [[Янгугийн Содбаатар]]
| foundation       = {{start date|1920|6|25|df=yes}}
| dissolution      = 
| headquarters     = [[Улаанбаатар]]
| newspaper        = ''[[Монголын үнэн]]''
| student_wing     = Социал-Демократ Монголын Оюутны Холбоо
| youth_wing       = Социал-Демократ Монголын Залуучуудын Холбоо
| womens_wing      = Нийгмийн Ардчилал Монголын Эмэгтэйчүүдийн Холбоо
| membership_year  = 2023
| membership       = 287,283
| ideology         = {{ubl|class=nowrap
 | [[Социал демократ]]
 | '''1990–2010:'''
 | [[Ардчилсан социализм]]
 | '''1920–1990:'''
 | [[Коммунизм]]
 | [[Марксизм–Ленинизм]]
}}
| position         = {{ubl|class=nowrap
 | [[Төв-зүүний улс төр|Төв-зүүн]]
 | '''1990–2010:'''
 | [[Зүүний улс төр|Зүүний жигүүр]]
 | '''1920–1990:'''
 | [[Хэт зүүний улс төр|Хэт зүүн]]
}}
| national         = 
| international    = [[Социалист интернационал|Социалист Интернационал]]&lt;ref&gt;[https://www.socialistinternational.org/committees/asia-pacific-1999-2011/strengthening-democracy-and-pursuing-sustainable-and-fair-economic-growth-in-the-asia-pacific-region/statement-on-mongolia/ Statement on Mongolia, 7-8 October 2011]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[Прогрессив холбоо (улс төрийн интернационал)|Прогрессив холбоо]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://progressive-alliance.info/network/parties-and-organisations/|title=Participants - Progressive Alliance|work=progressive-alliance.info|access-date=14 February 2017|archive-date=6 Гуравдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306042542/http://progressive-alliance.info/network/parties-and-organisations/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| colors           = {{color box|{{Монгол Ардын Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Улаан]]
| colorcode        = {{Монгол Ардын Нам/meta/color}}
| leader           = [[Ням-Осорын Учрал]]
| seats1_title     = [[Улсын Их Хурал]]
| seats1           = {{composition bar|68|126|hex={{Монгол Ардын Нам/meta/color}}}}
| flag             = [[File:Mongolian People's Party flag.svg|Official flag of the Mongolian People's Party|border|200px]]
| website          = {{URL|mpp.mn}}
| country          = Монголын
| footnotes        = {{center|Хуучин нэршил&lt;br /&gt;'''Монгол Ардын Хувьсгалт Нам'''&lt;br /&gt;(1924–2011)}}
}}

'''Монгол Ардын Нам''' ('''МАН'''), [[1921]] оны [[3 сарын 1]]-нд байгуулагдсан, [[Монгол Улс|Монголын]] хамгийн том улс төрийн ууган хүчин юм. 1920 оны 1-р сарын 5-нд болсон хоёр бүлгэмийн хуралдаанаар дан гагц харьяат Монголын шашин үндэс ба олон түмэн ардыг гал усны гашуун зовлонгоос гэтэлгэж, амар түвшнийг олох замыг нээгдүүлэн соёрх хэмээх үгийг хадагт сүүгээр бичиж, Хүрээний улаан сахиусанд өргөн, зорьсон хэрэгтээ няцалт буцалтгүй зүтгэхээр тангараг тавьсанаар Монгол Ардын Намын анхын суурь бүрэлдэн тогтсон.

==Түүх==
[[Файл:MAN baiguulgdsan ni 1919.png|left|thumb|250px|Хүрээнд хувьсгалт бүлэгүүд байгуулагдсан нь (1919 он)]]

{{Гол|Ардын хувьсгал}}
Үндэсний засаг төрөө сэргээхээр хүчээ нэгтгэсэн [[Улаанбаатар|Хүрээ]]&lt;nowiki/&gt;ний ба Консулын 2 бүлгэм 1920 оны 6 сарын 25-нд “Монгол Ардын нам” нэртэй улс төрийн нэгэн байгууллага болж, тус байгууллагын нэрийн өмнөөс [[Большевик|ОК(б)Н]]-ын Сибирийн товчоо, Зөвлөлт засгийн газартай хэлэлцээр хийж тусламж авсан билээ. 1921 оны 3 дугаар сарын 1-3-нд болсон зөвлөлгөөнөөр удирдах байгууллага-Төв хороог сонгон, мөрийн хөтөлбөр “Монгол Ардын намаас түмэнд тунхаглан зарлах бичиг”-ийг баталснаар улс төрийн намын шинжийг бүрнээ олжээ. МАН, АТЗГ эх орноо чөлөөлөх тэмцэлд ард түмнээ удирдаж, 1921 оны хувьсгалыг ялалтад хүргэснээр улс үндэснийхээ тусгаар байдлыг сэргээн тогтоож, нийгмийн шинэчлэлийн үйл хэргийг эхлүүлсэн түүхтэй. 1924 оноос тус намын дэргэд олон улсын коммжнист хөдөлгөөний байгууллага - Коминтерний төлөөлөгч суух болж, үндэстний ардчилсан үзлийг баримталсан МАН 1925 онд мөрийн хөтөлбөр, дүрэмд өөрчлөлт оруулж, нэрийг '''Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (МАХН)''' болгон өөрчилжээ.

МАХН нь [[Монгол Улс|Монголын]] тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлыг сэргээн бататгаж, олон улсад хүлээн зөвшөөрүүлэх, нийгэм төрөө шинэчлэн хөгжүүлэх их үйлсийг удирдаж, улс үндэстнээ орчин үеийн соёл иргэншилд хүргэхэд түүхэн үүрэг гүйцэтгэсэн юм.Үүний хамт нийгмийг удирдан чиглүүлэгч хүчний хувьд түүхийн тодорхой үед гадаад, дотоод ээдрээтэй нөхцөл байдлын улмаас Монгол оронд гарсан сөрөг үйл явдлууд, нийгмийг хэт үзэл сурталжуулах, нийгмийн гишүүдийг үзэл бодлоор хяхан хавчих үйл ажиллагаанаас ангид байсангүй.

Монгол улс түүхэн сонголтын заагт ирсэн 1980-аад оны дундаас МАХН нийгмийн өөрчлөлт, шинэчлэлийн бодлогыг эхлүүлж, ардчилсан үйл явцыг эргэлт буцалтгүй болгосон улс төрийн шинэ хүчнүүдийн шаардлагыг хүлээн авсан юм. 1990 оны 3 дугаар сард эрх баригч МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцорч, [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Үндсэн хуулийн “Улсын ба хөдөлмөрчдийн олон түмний бүх байгууллагын манлайлагч бөгөөд жолоодогч Монгол Ардын Хувьсгалт нам” гэсэн заалтаас татгалзсанаар улс төрийн шинэ тогтолцоог төлөвшүүлэх өргөн бололцоог нээж өгчээ.
 
МАХН-ын Онц их хурлаар намын үзэл баримтлал, зохион байгуулалт, мөрийн хөтөлбөр дүрмээ өөрчлөн шинэчилж, 2003 онд [[Социалист Интернационал|Социалист Интернационалийн]] бүрэн эрхт гишүүнээр элсэв. 2010 онд хуралдсан МАХН-ын XXVI их хурлаас “...Монгол улсынхаа тусгаар тогтнол, эрх чөлөө, шударга ёс, эв нэгдэл, үндэсний язгуур эрх ашгийг эрхэмлэн дээдэлсэн, нийгмийн ардчиллын үзэл баримтлал бүхий зүүн төвийн нам мөн&quot; хэмээн зарлаж, '''Монгол Ардын Нам (МАН)''' нэрийг сэргээжээ.&lt;ref&gt;[https://mongoltoli.mn/history/h/852 Монгол ардын нам] Монголын түүхийн цахим тайлбар толь. 2016.&lt;/ref&gt;

==Монгол Ардын Намын далбаа==

Монгол Ардын Намын далбаа улаан, цагаан, хөх хосолсон өнгөтэй, урт, өргөн нь 2:1-ийн харьцаатай байна. Далбааны гуравны нэгийн хэмжээстэй эхний хэсэг нь Монгол Улсын тусгаар тогтнол, мандан бадрахын бэлгэдэл улаан, дунд хэсэг нь шударга ёс, эв нэгдэл, ариун нандины бэлгэдэл цагаан, төгсгөл хэсэг нь хөгжил дэвшил, төрт ёсны бэлгэдэл мөнх тэнгэрийн хөх өнгөтэй байна. Далбааны төв хэсэг дэх цагаан дэвсгэрийн дунд Монгол Ардын Намын бэлгэдлийг байрлуулна.

== Харилцаа ==
[[Зураг:12468-1.jpg|thumb|right|250px|МАН-ын төв байр - Тусгаар тогтнолын ордон]]

Монгол Улсын Засаг захиргааны бүх нэгжид МАН-ын анхан шатны байгууллагууд байршин ажилладаг ба нийтдээ 121 мянга орчим гишүүнтэй. МАН-ын дэргэд [[Нийгмийн Ардчилал, Монголын Залуучуудын Холбоо]], [[Нийгмийн Ардчилал, Монголын Эмэгтэйчүүдийн Холбоо]], [[МАСОХ]], МАН-ыг дэмжигч ахмадын холбоо зэрэг олон нийтийн байгууллага ажиллаж байна.

МАН нь уламжлалт харилцаатай [[ОХУ]], [[БНХАУ]]-ын эрх баригч болон зүүний чиглэлийн намуудтай харилцаагаа хөгжүүлж байна. Түүнчлэн [[АНУ]], [[Япон]], [[ХБНГУ]], [[Англи]], [[Франц]], [[БНСУ]], [[Энэтхэг]], [[Вьетнам]], [[Лаос]] зэрэг орны улс төрийн олон намуудтай хамтын ажиллагаатай бөгөөд сүүлийн жилүүдэд АНУ-ын Бүгд Найрамдахчуудын Олон улсын хүрээлэн, [[Герман|ХБНГУ-ын]] Социал Демократ Намын дэргэдэх Эбертийн сан, архив зэрэг олон улсын байгууллагатай хамтран ажиллаж байна.

== Намын дарга нар ==
{| {{prettytable}}
  !д.д.||Нэр||Сонгогдсон огноо||Огцорсон огноо||Тайлбар
 |-
|1||[[Солийн Данзан]]||[[1921]] оны 3 сарын 3||1921 оны 9 сарын 26
|
|-
|||[[Догсомын Бодоо]]{{ref|1}}||[[1921]] оны 9 сарын 27||1921 оны 11 сарын 22
|
|-
|2||[[Цэрэн-Очирын Дамбадорж]]||[[1921]] оны 11 сарын 22||1923 оны 1 сарын 12||Нарийн бичгийн дарга (1922 оны 3 сарын 7 хүртэл үүрэг гүйцэтгэгч)
|-
|3||[[Ажвагийн Данзан]]||[[1923]] оны 1 сарын 12||1924 оны 8 сарын 31||&quot;Япон&quot; Данзан
|-
|4||Цэрэн-Очирын Дамбадорж||[[1924]] оны 8 сарын 31||1928 оны 10 сар
|
|-
|5||[[Өлзийтийн Бадрах]]|| rowspan=&quot;3&quot; |[[1928]] оны 11 сарын 12||1932 оны 6 сарын 30||Адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн даргын нэг
|-
|6||[[Бат-Очирын Элдэв-Очир]]||1930 оны 3 сарын 13||Адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн даргын нэг
|-
|7||[[Пэлжидийн Гэндэн]]||1932 оны 6 сарын 30||Адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн даргын нэг
|-
|8||[[Золбингийн Шижээ]]||[[1930]] оны 3 сарын 13||1932 оны 6 сарын 30||Адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн даргын нэг
|-
|9||Бат-Очирын Элдэв-Очир|| rowspan=&quot;3&quot; |[[1932]] оны 6 сарын 30||1937||Адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн даргын нэг
|-
|10||[[Жамбын Лүмбэ]]||1933||Адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн даргын нэг
|-
|11||[[Доржжавын Лувсаншарав]]||1937||Адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн даргын нэг
|-
|12||[[Хас-Очирын Лувсандорж]]||[[1934]] оны 10 сарын 5||1936 оны 8 сарын 15||Адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн даргын нэг
|-
|13||[[Банзаржавын Баасанжав]]||[[1936]] оны 10 сарын 7||1940 оны 2 сарын 22||Адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн даргын нэг
|-
|14||[[Дашийн Дамба]]||[[1938 он|1938]] оны 7 сарын 4||1940 оны 4 сарын 8||Адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн даргын нэг
|-
|15||[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]||1940 оны 4 сарын 8||1954 оны 4 сарын 4||Ерөнхий нарийн бичгийн дарга
|-
|16||Дашийн Дамба||[[1954]] оны 4 сарын 4||1958 оны 11 сарын 22||1-р нарийн бичгийн дарга
|-
|17||Юмжаагийн Цэдэнбал||1958 оны 11 сарын 22||1984 оны 8 сарын 24||Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1981 оны 5 сарын 30 хүртэл 1-р нарийн бичгийн дарга)
|-
|18||[[Жамбын Батмөнх]]||1984 оны 8 сарын 24||1990 оны 3 сарын 14||Ерөнхий нарийн бичгийн дарга
|-
|19||[[Гомбожавын Очирбат]]||1990 оны 3 сарын 14||1991 оны 2 сарын 28||1990 оны 4 сар хүртэл Ерөнхий нарийн бичгийн дарга
|-
|20||[[Бүдрагчаагийн Даш-Ёндон]]||1991 оны 2 сарын 28||1996 оны 10 сарын 5
|-
|21||[[Намбарын Энхбаяр]]||1996 оны 10 сарын 5||1997 оны 2 сар||Ерөнхий нарийн бичгийн дарга
|-
|22||[[Нацагийн Багабанди]]||1997 оны 2 сар||1997 оны 6 сарын 6
|
|-
|23||Намбарын Энхбаяр||1997 оны 6 сарын 6||2005
|
|-
|24||[[Миеэгомбын Энхболд]]||2005||2007 оны 11 сар
|
|-
|25||[[Санжаагийн Баяр]]||[[2007]] оны 11 сар||2010 оны 4 сарын 8
|
|-
|26||[[Сүхбаатарын Батболд]]||[[2010]] оны 4 сарын 8||2012 оны 7 сарын 25
|
|-
|27||[[Өлзийсайханы Энхтүвшин]]||[[2012]] оны 7 сарын 25||2013
|
|-
|28||Миеэгомбын Энхболд||[[2013]] оны 11-р сар || 2017 оны 11 сарын 21
|
|-
|29||[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]||2017 оны 11 сарын 21 || 2021 оны 6 сарын 9
|
|-
|30||[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]||2021 оны 6 сарын 9|| 2025 оны 9 сарын 28
|
|-
|31
|[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]
|2025 оны 9 сарын 28
|2025 оны 11 сарын 17
|
|-
|32
|[[Ням-Осорын Учрал]]
|2025 оны 11 сарын 17
|Одоо хүртэл
|2025 оны 11 сарын 15-17 нд хуралдсан намын 31-р их хуралд оролцсон нийт төлөөлөгчийн 94.95 хувийн саналаар сонгов.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-11-18 |title=Монгол Ардын Нам |url=http://nam.mn/v9 }}{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|}
{{note|1}} - ''Үүрэг гүйцэтгэгч''

== Мөн үзэх ==
* [[Анхны долоо]]
* [[Монголын намын жагсаалт]]
* [[Улс төрийн нам]]
* [[Социализм]]
* [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]
* [[Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо]]

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{commonscat}}
*[https://web.archive.org/web/20210328135210/http://www.nam.mn/ Албан ёсны сайт]
{{Монголын нам}}
[[Ангилал:Монгол Ардын Нам| ]]
[[Ангилал:Монголын нам]]
[[Ангилал:Коммунист нам]]
[[Ангилал:Социал демократ нам]]
[[Ангилал:Социалист нам]]
[[Ангилал:Коминтерний салбар]]
[[Ангилал:1921 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>929yl8voevkox3184x7f43rbzgd72dj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дашдоржийн Нацагдорж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3362</id>
    <revision>
      <id>873573</id>
      <parentid>857055</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T13:55:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>873573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30193" sha1="dk9jz7nwywf78tjrs7a2ltsxsgql9gg" xml:space="preserve">{{Инфобокс Зохиолч
| нэр                    = Дашдоржийн Нацагдорж &lt;br/&gt; &lt;big&gt;{{МонголЮникод|ᠳᠠᠰᠢᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶ᠋ᠢᠨ&lt;br/&gt;ᠨᠠᠴᠤᠭᠳᠣᠷᠵᠢ}}&lt;/big&gt;
| зураг                  = Natsagdorj.jpg‎ 
| хэмжээ                 = 200px
| жинхэнэ нэр            =  
| нууц нэр               = 
| төрсөн огноо           = 1906 оны 11 сарын 17
| төрсөн газар           = [[Төв]] аймгийн [[Баяндэлгэр сум (Төв)|Баяндэлгэр]] сумын Гүн Галуутай гэдэг газар
| нас барсан огноо       = 1936 оны 7 сарын 13&lt;br&gt;({{age|1906|11|17|1936|7|13}} насалсан)
| нас барсан газар       =[[Улаанбаатар хот]] 
| мэргэжил               = Зохиолч, яруу найрагч, орчуулагч
| гарал үүсэл            = Tайж
| яс үндэс               = [[Халх]]
| иргэний харъяалал      = [[БНМАУ|Монгол улс]]
| боловсрол              = Бага насандаа гэрийн боловсрол эзэмшиж, 
1925-1926 онд ЗХУ-ын Ленинград хотноо Улс төрийн академид, 
1926-1928 онд Германы Берлиний их сургуулийн Лайпциг хотноо сэтгүүлийн ангид тус тус суралцсан байна.
| төрөл                  = Шүлэг, үргэлжилсэн үг, тууж, өгүүлэг, жүжгийн зохиол
| субъект                = 
| урсгал                 = 
| хамтрагч               = 
| залгамжлагч            = 
| шагналууд              = 
| гарын үсэг             = 
| вэбсайт                =  
}}
[[Боржигин|Боржигон]] oвогт '''Дашдоржийн''' '''Нацагдорж''' ([[1906 он]]ы [[11 сарын 17|арваннэгдүгээр сарын 17]]-нд төрсөн - [[1937 он]]ы [[7 сарын 13|долоодугаар сарын 13]]-нд нас барсан) нь [[Монгол|Монголын]] орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгчдийн нэг, зохиолч, [[яруу найрагч]] байв.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=НАЦАГДОРЖ Дашдоржийн |url=https://mongoltoli.mn/history/h/689 |access-date=2026-10-17 |website=mongoltoli.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Намтар ==
Д. Нацагдорж нь 1906 онд хуучин [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] [[Дархан чин вангийн хошуу]], өнөөгийн [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Баяндэлгэр сум (Төв)|Баяндэлгэр сумын]] нутаг [[Гүн Галуутай]] гэдэг газар ядуу тайж [[Цэрэндоржийн Дашдорж|Цэрэндоржийн Дашдоржийн]] гэрт төржээ. 1911 онд Д.Нацагдоржийн өвөг эцэг Цэрэндорж (дөтгөөр зэргийн [[тайж]]) нэг үе харьяат хошууны захирагч яваад нас барж эцэг Ц.Дашдорж Цэргийн яаманд бичээч болсон.   

Их зохиолчийг 1913 онд долоон настай байхад эх Цоомойн Пагма нь бие барсан тул тэрээр эцэг Дашдоржийн эвээлд гэрээрээ өсөж 1914 онд нийслэл [[Хүрээ]] рүү шилжин нүүж суурьших болжээ. Д.Нацагдоржийн эцэг [[Цэрэндоржийн Дашдорж]] 1926-1927 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Цагдан сэргийлэх газрын даргаар томилогдон ажиллаж байсан баримт байдаг.   

1915 онд Хүрээнд ирээд эцэг нь түүнийг 9 нас хүрмэгц [[Их хүрээний Алтангэрэл]] гэдэг хүнд шавь оруулан бичиг заалгажээ. Энэ үед Д.Нацагдорж монгол бичгээр тодорхой уншиж, сайн бичдэг болсон бөгөөд эртний сургаал бичиг болох «Зүрхэн тольт», «Элдэв тайлбар толь бичиг», «Хав муур хулгана гурвын үлгэр», «Хоёр загалын тууж», «Оюун түлхүүр» зэрэг монгол хэл, уран зохиолын түүхтэй холбогдох ном дэвтрүүдийг үзэн судалж ертөнцийг харах, амьдралыг танин мэдэж эхэлсэн байна.   

1918 онд Дархан чин ван хошууны хүн ам, мал хөрөнгийн тооллогын дансанд эцэг Ц.Дашдоржийн ам бүл хүн амын дансанд- Ц.Дашдоржийг нас 34, хөвгүүн Нацагдорж нас 13, өрх нэг, ам хоёр, адуу, тэмээ үгүй, 4 үхэр, 21 хоньтой гэж бүртгэгдсэн байна.  

1918 оны сүүлчээр Д.Нацагдорж [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Цэргийн яамнаа]] бичээчийн албан хаажээ.  

[[1921]] онд [[Ардын хувьсгал]] ялсны дараа нийгэм улс төрийн ажилд идэвхтэй оролцож, хувьсгалт шинэ соёл урлагийн ажилд чармайн зүтгэж байв. 1921 оноос тэрээр Цэргийн яаманд бичээч, жанжин [[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатарын]] гарын туслах түшмэл, Цэргийн зөвлөлийн нарийн бичгийн даргын алба хашиж байжээ. 1922 оны 4-р сард [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намд]] гишүүнээр элсч, Намын Төв Хороонд туслах түшмэлээр батлагдаж зохион байгуулах хэлтэст ажиллаж байгаад уг хэлтсийн эрхлэгч болсон.   

1922 оны 5-р сард Д.Нацагдорж, намын даалгавараар [[«Уриа» сонин|«Уриа» сонинд]] Цэргийн явдлын яамны тухай мэдээ сурвалжлага байнга өгч байх, «сурвалжлагч»-аар томилогдов. 1922 оны 8-р сараас Монгол Ардын Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн даргын туслах. 1922 оны 10-р сараас цэргийн сурган боловсруулах хэлтсийн сурган гэгээрүүлэх тасгийн даргын ажлыг хавсарч байжээ.  

1923 оны 3-р сард Монгол Ардын Намын Төв Хорооны Бүгд хурлаар Намын Төв Хорооны орлогч гишүүн, мөн оны 6-р сард Намын Төв Хорооны 11-р Бүгд хурлаар Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн даргаар сонгогдсон байна. 1923 оны 7-р сард Монгол Ардын Намын 2-р Их хурлаар Намын Төв Хорооны гишүүн, тэргүүлэгч гишүүн бөгөөд Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн даргаар сонгогдож байжээ. 1923 оны 9-р сараас 1924 оны 4-р сар хүртэл Д.Нацагдорж Дотоодыг хамгаалах газарт комиссар байсан.  

1924 оны 2-р сарын 5-нд Монголын Ардыг гэгээрүүлэх яам байгуулагдаж [[«Ардын цэрэг» сонин]] анх буй болов. Улс орны батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэх, цэрэг дайчдыг сурган хүмүүжүүлэхэд бэеэ даасан тогтмол хэвлэл чухал болохыг харгалзан үзэж, МАХН-ын Төв Хороо, Засгийн газрын хамтарсан хурлын шийдвэрээр Бүх цэргийн зөвлөлөөс эрхлэн «Ардын цэрэг» сонинг энэ өдрөөс эхлэн долоо хоногт нэг удаа хэвлэн гаргахаар тогтож сонины эрхлэгчээр тэр үед Бүх цэргийн зөвлөлд алба хааж байсан Н.Жамбаа, Д.Нацагдорж нарыг томилжээ.  

[[1924]] онд 18 настай Д.Нацагдорж Улсын Анхдугаар Их Хурлын зохион байгуулалтын ажилд оролцож мөн оноос Д.Нацагдорж [[Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл|МХЗЭ]]-ийн Төв Хорооны хоёрдугаар нарийн бичгийн даргын ажлыг хавсран гүйцэтгэж байсан ажээ.  

1925 оноос Д. Нацагдорж «Ардын цэрэг» сонины эрхлэгчээр ажиллаж, [[Монголын Пионерын Байгууллага|Бүх Монголын Пионерийн байгууллагын]] Товчооны дарга хийж байсан.

=== Хилийн чанадад суралцсан нь===
1923 оны 7-р сарын 24-нд тусгай комиссын боловсруулан нийтэлсэн &quot;Эдийн засгийн үндсэн бодлого&quot;-ын 16-р зүйлд аж үйлдвэр, техник, технологийн арга ажиллагаанд суралцсан дунд, тусгай, дээд түвшний үндэсний боловсон хүчинг гадаадын аль нэг улсад бэлтгэн сургахаас өөр аргагүй болсныг хүлээн зөвшөөрсөн байдаг.  

Ямагт сурч боловсрохын төлөө шамдаж ирсэн Д.Нацагдорж нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Ленинград]] хотод Н.Г.Толмачевын нэрэмжит Цэргийн улс төрийн академид 1925 оны намар явж суралцаад 1926 оны зун чөлөөгөөр орон нутагтаа буцаж иржээ.  
[[Файл:Dashdorjiin Natsagdorj 1926.jpg|thumb|20 нас хүрч буй Д.Нацагдорж. 1926 он.]]
Ардын Засгийн газраас [[Герман]] улсын холбогдох албаны хүмүүстэй ярилцаж тохиролцсоны дагуу 1926 оны 9-р сарын 11-ны өдөр намын Төв хорооны Зохион байгуулах зөвлөлийн 24 дүгээр хурлаас Д.Нацагдорж, [[Дамдины Пагмадулам]], Пунцаг, Лувсанчүлтэм, Санжаа, Бат-Очир нарын зургаан хүнийг Герман улсад явуулж сургах шийдвэр гарсан байна. Ийнхүү тэр үед [[Герман]], [[Франц]] улс дахь сурагчдын тоо нийтдээ 44 хүрсэн байна.  

Д.Нацагдорж нь 1926 оны 10-р сарын 17-нд Улаанбаатараас морин тэргээр гарч умард хил даваад [[Улаан-Үд|Улаан-Үдээс]] галт тэргээр [[Москва]] ороод цаашаа Ленинград орсон байна. Ленинградаас усан онгоцоор Германы [[Штенин боомт]] хүрч галт тэргээр Берлин орж байжээ (&quot;Улаанбаатараас Берлин хүртэл&quot; найраглал). 1929 оны хавар хүртэл [[Берлин]], [[Лайпциг]] хотуудад хэл бичиг, сонин, сэтгүүл, дорно дахин, ерөнхий эрдэмд суралцан орос зөвлөлтийн болон дэлхийн сонгодог зохиолчид, эрдэмтэн мэргэдийн бүтээлтэй эх хэлээр нь танилцжээ. 

=== Эх нутагтаа эргэж ирсэн нь ===
Д. Нацагдорж 1929 оны хавар эх орондоо буцаж ирээд нэг жил Улаанбаатар хотын Төмрийн үйлдвэрт орчуулагч, 1930 оны хавраас 1931 оны 1-р сар хүртэл &quot;[[Залуучуудын үнэн сонин|Залуучуудын үнэн&quot; сонинд]] утга зохиолын ажилтан, 1931 оны 1-р сараас Шинжлэх ухааны хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтан, 1934 оноос мөн хүрээлэнд түүхийн ба дуун ухааны тасгийн эрхлэгч, 1937 оны 3-р сарын сүүлчээс Төв театрт мэргэжлийн зохиолчоор ажиллаж байжээ.

1931 оны 12- сарын 31-нд Д.Нацагдорж нь хэсэг нөхдийн хамт шинэ жилийг угтаж ёсолсныг нь шалтгаан болгон Д.Нацагдорж, орос хэлний орчуулагч Лооройсамбуу, Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн гэрэл зургийн мэргэжилтэн Гомбожав, Комбинатын инженер Хурлаат, орос эхнэрийнхээ хамт, Намнандорж орос эхнэрийнхээ хамт, Гаалин мөн орос эхнэрийнхээ хамт… Т. Нацагдорж, Гомбо, бас Намдаг нарыг баривчилсан байна. 

1932 оны 5 дугаар сарын 18-нд Д.Нацагдоржийг баривчлан хорьж, мөрдөн байцааж эхэлжээ (бүтэн 6 сар гянданд хоригдсон байна). 1931-32 оны үед орос эмэгтэй [[Нина Чистякова|Нина Чистяковатай]] (1909 онд төрсөн) нэг гэрт оржээ (Орос нутаг буцаад 10 жилийн дараа 1948 онд Д. Нацагдоржид охиныхоо тухай захиа бичсэн байдаг).

1934 оны 3-р сарын 22-нд Д. Нацагдорж Н.Чистякова нарын охин [[Нацагдоржийн Ананда Шири|Нацагдорж Ананда-Шири]] Улаанбаатар хотноо мэндэлжээ.

1935 оны 12-р сард Д.Нацагдоржийн орос эхнэр Н.Чистякова охин Ананда-Ширийгээ дагуулаад ЗХУ-ын Ленинградын зүг замын унаанд дайгдан явжээ.

1936 оны 11-р сарын 7-нд Шинжлэх ухааны Түүхийн болоод Дуун ухааны (Хэлбичгийн) тасгийн эрхлэгчийг хавсарч байсан Д.Нацагдоржийг гэрэл зургийн лабораториос гэрэл зургийн цаас зураг буулгахаар авсныг далимдуулан Хүрээлэнгээс удаа дараа алдсан эд юмсын хулгайд сэрдэн гүтгэж, түүнийг хоёр удаа баривчлан хориод мөрдөн байцааж эхэлжээ.

1937 оны 3-р сараас Төв театрт мэргэжлийн зохиолчоор ажиллажээ. 1937 оны 4-р сард Зохих дээд байгууллага, түүний хүсэлтийг хүлээн авч ЗХУ-д суралцахын зэрэгцээ эмчлүүлэхийг зөвшөөрсөн шийдвэр гарчээ.[[Зураг:Daschdordschiin Natsagdordsch.jpg|thumb|245px|Улаанбаатар хот дахь их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөө]]1937 оны 7-р сарын 13-нд Монголын шинэ үеийн утга зохиолыг үндэслэгч, суут зохиолч Дашдоржийн Нацагдорж уран бүтээлийнхээ ид цэцэглэлтийн үед насан эцэслэснийг «Шинэ толь» сэтгүүлд товч мэдээлсэн байна. МАХН-ын Төв Хорооны ухуулагч, орчуулагч бөгөөд Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн Утга зохиолын тасгийн эрхлэгч байсан [[Эвэгийн Хөхдэй]] сэтгэл зориг гарган &quot;Шинэ толь&quot; сонинд &quot;Алдарт зохиолч Нацагдорж&quot; хэмээн эмгэнэлийн өгүүлэл бичин хэвлүүлсэн байна. &lt;blockquote&gt;&quot;Энэ 27 оны 7 сарын 13-ны өдөр манай улсын үндэсний нэгэн сайн залуу оюутан бөгөөд алдарт уран зохиолч Нацагдоржийн бие наснаас нөгчиж, манай уран зохиолчдын жагсаалаас гарав...&quot; хэмээгээд Д. Нацагдоржийн намтрыг товчхон дурдсаныхаа дараа &quot;Нөхөр Нацагдоржийн бие өөрийн сүүлчийн амьсгалыг төгстөл оролдож хийсэн ажлын гол нь хэмээвээс монгол хэл бичиг ба утга зохиолыг хөгжүүлэн дэлгэрүүлэхийн тул үнэн санаа тавин зүтгэж явсан бөгөөд түүний бүх зохиолуудыг үзвээс үнэнхүү өөрийн улсын үндэсний шинж байдалтайн дээр манай ардын аман зохиолыг үндсэн суурь болгож, түүний баялаг үг гайхамшигт найруулгыг ашиглаж шинэ үе лугаа болбож чадсан буюу...&quot; гэж Э.Хөхдэй дүгнэсэн байна. &lt;/blockquote&gt;1937 оны 7 сарын 13-нд бөмбөгөр ногоон театрын урд шургааган хашаа түшээд Дашдоржийн Нацагдоржийн өвөр дээрээ мөнгөн аяга тавиад бурхан зүг одсон гэдэг. Мөнгөн аяганд нь борооны ус дүүрсэн ч гэдэг ам яриа бий. 

== Уран бүтээл ==
[[Файл:My Mongolia.jpg|thumb|[[Багануур|Багануур дүүрэг]] дэх Д.Нацагдоржийн &quot;[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]&quot; шүлгийн хөшөө дурсгал]]
Д.Нацагдорж [[ЗХУ|Зөвлөлт Холбоот Улс]] /1926/ болон [[Герман|Германд]] /1926-1929 онд/ хэдэн жил суралцаж, [[Өрнө дахин|өрнөдийн]] соёлын шилдэг өв сантай гүнзгий танилцжээ.

Тэрээр Элдэв-Очир, Очир, Сайн санаат, Үзэг гэх мэт олон нууц нэрээр бичиж байсан байна.

* &quot;[[Ушаандар]]&quot;, &quot;[[Сандо амбаны харгис явдал]]&quot; жүжиг
*&quot;Нуугдсан эрдэнэ&quot; (1930) дуурь
*&quot;Их авхай&quot;
*&quot;Монгол ардын суут&quot;
*&quot;Би биш&quot; (1934) жүжиг
* &quot;[[Учиртай гурван толгой|Учиртай 3 толгой]]&quot; (1934 он) [[Дуурь|аялгуут жүжиг]]
*&quot;[[Хуучин хүү]]&quot;(1930) 
*&quot;[[Цагаан сар ба хар нулимс]]&quot;(1932)
*&quot;[[Харанхуй хад]]&quot;(1930) 
*&quot;Үзэгдээгүй юм&quot;(1933) зэрэг [[өгүүллэг|өгүүллэгүүдээрээ]] алдаршжээ.
* [[&quot;Миний хэнз хурга&quot; шүлэг|&quot;Миний хэнз хурга&quot;]](1933)
*&quot;[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]&quot;(1933)
* &quot;[[Дөрвөн цаг (Нацагдоржийн шүлэг)|Дөрвөн цаг]]&quot;(1934),
* &quot;Од&quot;,
* &quot;Нар аа&quot;,
* &quot;Сар аа&quot; шүлэг,
* &quot;[[Ламбугайн нулимс (өгүүллэг)|Ламбугайн нулимс]]&quot;(1930)
* &quot;Харанхуй хад&quot;,
* &quot;[[&quot;Шувуун саарал&quot; шүлэг|Шувуун саарал]]&quot;,
* &quot;Хөдөө талын үзэсгэлэн&quot; өгүүллэг (1931),
* &quot;Ондоо хүмүүжил&quot; зэрэг олон бүтээл туурвижээ.

Түүний бүтээлүүд &quot;Учиртай гурван толгой&quot;-1934 онд, Зохиолын түүвэр-1955 онд, алдарт &quot;[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]&quot;-1963 онд, Ламбагуайн нулимс-1976 онд Шувуун саарал нэртэйгээр хэвлэгдэж байжээ.

=== Орчуулга ===
[[Файл:Statue of Dashdorjiin Natsagdorj.jpg|thumb|Багануур дүүргийн төв талбайд байрлах Д.Нацагдоржийн хөшөө]]
Д.Нацагдорж голчлон Орос, Герман хэлнээс орчуулан хэвлүүлэх ажил эрхэлж байв.

Герман хэлнээс:

* Вильгелм Хауф (1802-1827)-ын &quot;Бяцхан Мука&quot;,
* [[Эдгар Аллан По|Эдгар Аллан Погийн]] &quot;Алтан цох&quot; (The Golden Bug),
* 1931 онд [[Карл Маркс|К.Марксын]] &quot;Капитал&quot; зохиолын I ботийн &quot;Таваар ба мөнгө&quot; хэсгийг,
* 1933-1934 онд Г.Е.Грумм Грижмайлогийн &quot;Монголын түүх&quot;-ийг хэсэгчлэн,
* &quot;Марко Пологийн тэмдэглэл&quot;-ийг Франц эхээс нь товчлон &quot;Их хааны ордонд&quot; нэртэйгээр Герман хэлэнд буулгасан профессор Альбертийн орчуулгыг 1930 оны 11 сард монголчлон дуусгасан ажээ.

Тэгвэл Орос хэлнээс:

* [[Александр Пушкин|А.С.Пушкины]] &quot;Анчар&quot; (1828-1936),
* &quot;Хоригдол&quot;(1936) (Узник-1822),
* &quot;Хэрээ хэрээний зүг ниснэ&quot; (1936) (Ворон летит к ворону 1828),
* &quot;Сэрэхүй&quot; (1936) (Пробуждение 1816),
* &quot;Газар далай хоёр&quot; (1936) (Земля и море 1821) зэрэг шүлгүүд,
* &quot;Буудалцсан нь&quot; (Выстрел),
* [[Антон Павлович Чехов|Антон Чеховын]] &quot;Төрөлх орноо хайрлагч&quot; (Патриот своего отечества) зэрэг зохиолыг орчуулжээ.

Мөн &quot;Өвлийн зам&quot;, &quot;Гилбэрийн хатан&quot; /М.Баянзул. Монголын уран зохиолын ном зүйн тойм. I УБ., 1966.130./ (Пиковая дама), &quot;Их Петрийн араб&quot;, Б.Ринчен, М.Гомбожав нартай хамтран &quot;Белкиний туужууд&quot;, Б.Ринчентэй [[Ги де Мопассан|Ги де Мопассаны]] туужуудаас (&quot;Аглагч&quot; гэх мэт) монголчилж байжээ гэдгийг түүх эрдэмтэн А.Очир Г.Дашням нар тэмдэглэсэн байна. Түүнчлэн Д.Покотиловын &quot;Мин улсын үеийн Дорнот Монголчуудын түүх&quot; (1930), [[Иван Яковлевич Коростовец|Иван Кростовецын]] &quot;Чингис хаанаас Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Улс хүртэл&quot; номын зарим бүлгийг, Н.П.Шастинагийн &quot;Абиссиний тухай өгүүлэл болон бусад өгүүллийг орчуулан хэвлүүлж байсан юм /Д.Цэдэв. Д.Нацагдорж. Бүрэн зохиол I УБ., 2006.23./. Д.Нацагдоржийн уран зохиолын орчуулгын чанарын талаар С.Галсан, К.Н.Яцковская /Г.Жамсранжав Шинэ замаар УБ., 1978.97./ нарын эрдэмтэд маш өндрөөр үнэлэн утгын яруу, уянгын давхцал зэргийг бахдан тэмдэглэсэн бол А.Шархүү, Р.Гүрбазар, Ш.Нацагдорж нар орчуулгын сод авьяастай хүн гэсэн саналд нэгдсэн нь бий. Учир нь Д.Нацагдорж шүлэг орчуулахдаа уг эхийн санааг гүйцэт буулгахыг эрмэлзэж хорей, ямбыг чанд баримтлан яруу найргийн хэмнэлийг хадгалахыг хичээж байсан нь дэлхийн сонгодог зохиолыг орчуулахад монгол хэлнийхээ шүлэглэх тогтсон ёсыг хэрхэн дүйцүүлэх талаар хийж байсан анхны бүтээлч оролдлого гэж болохоор байдаг.
* [[Александр Сергеевич Пушкин|А.С.Пушкиний]] &quot;[[Гилбэрийн хатан]]&quot;, &quot;[[Буудалцсан нь]]&quot;
* [[Эдгар По|Эдгар Погийн]] &quot;[[Алтан цох]]&quot; гэх мэт хэдэн зохиолуудыг [[орос хэл|орос]], [[герман хэл|герман хэлнээс]] уйгагүй анх орчуулжээ.
* Мөн оросын болоод дэлхийн сонгомол [https://ilibrary.ru/text/660/p.1/index.html А.С.Пушкиний &quot;Анчар&quot;], &quot;Хоригдол&quot;, &quot;Хэрээ хэрээний зүг ниснэ&quot;, &quot;Сэрэхүй&quot;, &quot;Газар, далай хоёр&quot;, &quot;Гилбэрийн хатан&quot;, &quot;Буудалцсан нь&quot;,
* [[Ги де Мопассан|Ги де Мопассаны]] &quot;Аглагч&quot;,
* [[Эдгар Аллан По|Эдгар По]]гийн &quot;Алтан цох&quot;[https://e-nom.mn/book?bid=1179] зэрэг зохиолуудтай монгол уншигчдыг анх танилцуулжээ. 

Д.Нацагдоржийн зохиол гадаадын олон хэлнээ орчуулагдсаны гадна түүвэр зохиол нь [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]], [[Энэтхэг]], [[Герман]] зэрэг олон оронд хэвлэгджээ.

== Дурсгалд ==
Монголын орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгч Д.Нацагдоржид зориулан [[Үндэсний соёл амралтын хүрээлэн|Үндэсний соёл амралтын хүрээлэнгийн]] хойморт 1963 онд хөшөөг нь босгожээ. Хөшөөний эх загварыг [[Лувсанцэрэнгийн Махвал]] зохиосон бөгөөд гартаа цаас харандаа барин бүтээл туурвиж байгаа байдлаар дүрсэлжээ. Хөшөөний суурины урд хананд &quot;Хэнтий хангай соёны&quot; гэж эхлэх “Миний нутаг” шүлгийнх нь мөрүүдийг мөнхөлж, дөрвөн талаас нь хүмүүс очих шат засчээ. Эдүгээ 2012 онд тус хөшөө [[Улаанбаатар зочид буудал|Улаанбаатар зочид буудлын]] өмнө, хуучнаар [[Лениний хөшөө (Улаанбаатар)|Лениний хөшөө]] байсан суурин дээр шилжин байрласан.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last= |first= |title=Нацагдоржийн хөшөө |url=https://www.touristinfocenter.mn/cate9_more.aspx?ItemID=32 |access-date=2026-10-17 |website=www.touristinfocenter.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:National Academic Drama Theatre 1988.jpg|thumb|Д.Нацагдоржийн нэрэмжит [[Улсын Драмын Эрдмийн Театр]], 1988 он.]]
БНМАУ-ын [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн]] 1966 оны 154 дүгээр тогтоолоор [[Улсын Драмын Эрдмийн Театр|Улсын Драмын театрыг]] Д.Нацагдоржийн нэрэмжит болгосон байдаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Театрын танилцуулга |url=https://drama.mn/about-us/about-msatd |access-date=2026-10-17 |website=drama.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt; Мөн 1966 оноос эхлэн уран зохиолын дээд шагнал болох [[Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагнал|Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагналыг]] бий болгож, Монголын утга зохиолын хөгжилд тодрон гарсан хүмүүст олгохоор болжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

2016 онд Д.Нацагдоржийн мэндэлсний 110 жилийн ойг тохиолдуулан их зохиолчийн амьдрал, уран бүтээлээс сэдэвлэсэн Зохиолч [[Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар|Ш.Гүрбазарын]] зохиосон &quot;[[Жаргаагүй нар]]&quot; түүхэн жүжиг тайзнаа тавьсан байна. 

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}{{DEFAULTSORT:Нацагдорж, Дашдоржийн}}
[[Ангилал:Дашдоржийн Нацагдорж| ]]
[[Ангилал:Алтан ургийнхан]]
[[Ангилал:Монголын зохиолч]]
[[Ангилал:Монголын сурвалжит язгууртан]]
[[Ангилал:Монголын яруу найрагч]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
[[Ангилал:Монгол хэл рүү орчуулагч]]
[[Ангилал:Орос хэлнээс орчуулагч]]
[[Ангилал:Герман хэлнээс орчуулагч]]
[[Ангилал:Түшээт хан аймгийн хүн]]
[[Ангилал:Төвийнхөн]]
[[Ангилал:Баяндэлгэрийн (Төв) хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1906 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1937 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>dk9jz7nwywf78tjrs7a2ltsxsgql9gg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Халх</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6241</id>
    <revision>
      <id>873577</id>
      <parentid>873105</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T15:16:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Fenglin1020</username>
        <id>80310</id>
      </contributor>
      <comment>Зургаан түмэн Монголын магтаалын хэсгийг монгол бичгээр оруулсан</comment>
      <origin>873577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21750" sha1="tdo1danvyj1f3syrrc2hqboac4e67pr" xml:space="preserve">{{Short description|Монголчуудын хамгийн том угсаатан}}
{{For|Голын|Халх гол}}
{{Redirect|Халх|Аялгын тухай|Халх Монгол аялга}}
{{Инфобокс үндэстэн
|group     = Халх
|image     = File:Mongol Subgroups Khalkha 1911.svg
|caption   = Халх монголчуудын нутаг дэвсгэр, 1911 онд
|pop       = 
|region1   = {{flagcountry|Монгол}}
|pop1      = 3,191,120
|ref1      = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/|url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=2020-11-07 }}&lt;/ref&gt;
|region3   =
|pop3      =
|ref3      =
|languages = [[Халх аялга]]
|religions = Голдуу [[Монголын буддизм|Буддизм]] (92.7%)&lt;br /&gt;болон цөөнх, [[Монголын бөө мөргөл]] (4.0%)&lt;br /&gt;[[Христийн шашин]] (2.3%)&lt;ref name=&quot;Census2020&quot;&gt;{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live |title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/ |publisher=National Statistical Office of Mongolia |access-date=2025-03-08 |archive-date=2020-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|related = Бусад [[Монголчууд|Монгол]] угсаатан ([[Буриадууд]], [[Хотгойд]], [[Ойрад]])
}}
[[File:MongolianRoyalty.jpg|thumbnail|right|200px|Халхын язгууртны хатагтай ([[1921]])]]
'''Халх'''&lt;ref&gt;&quot;Халх&quot;, &quot;Халха&quot; гэж ганц тооны нэр. Олон тоонд &quot;халхас&quot; ([[Халимаг хэл|хал.]] &quot;халхас&quot;), &quot;халхууд&quot;, &quot;халхчууд&quot; ([[Монгол хэл|бур.]] &quot;Халхачууд&quot;).&lt;/ref&gt; — эртний нэгэн [[монгол үндэстэн|монгол]] [[түмэн]]&lt;ref&gt;Батмөнх даян хаан 12 отгийг нийлүүлэн Монголын 6 түмний нэг Халх түмэн гээд Ар халхыг Гэрсэнзэд, Өвөр халхыг Алчуболдод өвлүүлэв. Ар халх нь хожмоо өнөөгийн Халх болж нэрлэгджээ.&lt;/ref&gt;, эзэн Чингисийн алтан ураг, Монгол үндэстний голомтыг манаж үлдсэн, одоогийн [[Монгол Улс]]ын хүн амыг голлон бүрдүүлэгч овгуудын нэгдэл, голлох ястан. 2025 оны байдлаар [[Монгол Улс]]ад оршин суугаа 3,100,000 хүн (суурин хүн амын 88%, гадаадад оршин суух иргэдийг оролцуулбал 3.2 сая буюу 88.9%) Халх гэж бүртгэгджээ&lt;ref&gt;[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf Монгол улсын 2020 оны хүн ам, орон сууцны тооллогын дүн] (урьдчилсан)&lt;/ref&gt;. [[Халх аялга]]д нийцүүлж [[монгол хэл]]ний [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл бичгийн дүрмийг]] [[Цэндийн Дамдинсүрэн]] зохиожээ.

== Нэрийн гарал ==
«Халхавч», «[[бамбай]]» зэрэгтэй ойролцоо утгатай «халх» (нарны халх, галын халх ...) гэх [[Монгол хэл|монгол үг]]нээс нэр өгөгдсөн гэж үздэг. Монголч эрдэмтэд &quot;халх&quot;, &quot;халх бамбай&quot; гэсэн үгнээс халх ястны нэр үүсэн гэж үздэг.

Зургаан түмэн Монголын магтаалд:

* ...Хангай ханд нутаглан сууж Харь дайсанд чинь халх болсон Халуун аминд чинь түшээ болсон Ирэхийн үзүүр, харахын харуул болсон Халх түмэн чинь тэр бүхий бээр ажаамуу... 
* [[Монгол бичиг|Монгол бичгээр:]]
*: {{MongolUnicode|ᠬᠠᠩᠭᠠᠢ ᠬᠠᠨ ᠳᠤ ᠨᠤᠲᠤᠭᠯᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠵᠤ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠷᠢ ᠳᠠᠶᠢᠰᠤᠨ ᠳᠤ ᠴᠢᠨᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠯᠠᠭᠤᠨ ᠠᠮᠢᠨ ᠳᠤ ᠴᠢᠨᠢ ᠲᠦᠰᠢᠶ᠎ᠡ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠢᠷᠡᠬᠦ ᠶᠢᠨ ᠦᠵᠦᠭᠦᠷ᠂ ᠬᠠᠷᠠᠬᠤ ᠶᠢᠨ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠲᠦᠮᠡᠨ ᠴᠢᠨᠢ ᠲᠡᠷᠡ ᠪᠦᠬᠦᠢ ᠪᠡᠷ᠎ᠡ ᠠᠵᠢᠶᠠᠮᠤ}}

== Гарал үүсэл ==
Монголчуудыг дахин нэгтгэсэн [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх даян хаан]] 1500 оны үед улсаа зүүн баруун 2 гар, 6 түмэн болгон хуваан хөвүүддээ өвлүүлжээ. Үүний баруун гарын 6 түмний нэг нь Халх түмэн бөгөөд түүхийн шастирд &quot;Аглагийн 12 хүрээ халх&quot;{{Citation needed}} гэж алдаршиж байв. Ингэхдээ 6-р хүү [[Алчуболд]]од [[баарин]], [[баягуд]], [[жарууд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|үжээд]], [[хонгирад]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Өвөр Халх]]ын 5 отог хэмээн нэрлэгдэж, хожим нь Өвөр монголын [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] Баарин зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Улаанхад]] хотын Баарин зүүн баруун хоёр хошуу), Жарууд зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Тонляо хот|Тонляо]] хотын Жарууд хошуу) болж хуваарьлагдсан бол хонгирад, Үжээд, Баягуд нь бусад хошууд,  Манж найман хошуунд задран хуваагдсан. 

=== Түүхийн тойм ===
Даян хааны 11-р хүү [[Гэрсэнз|'''Гэрсэнзэд''']] Халхын [[хэрэйд]], [[жалайр]], [[хонгирад]], [[олхонуд]], [[бэсүд]], [[элжигин]], [[горлос]], [[урианхай]], [[сартуул]], [[тангуд]], [[хүрээ]], [[цоохор]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Ар Монгол|ар халх]] гэж нэрлэгдэх болжээ. Гэрсэнзийг таалал төгссөний дараа дээрх отгуудыг долоон хөвүүнд нь хувааснаар &quot;халхын долоон хошуу&quot; үүссэн. 

# [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжд]] үнэгэд, жалайр отог&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=. |first=Жамба |title=Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг ХХК |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=66 |translator-last=Д |translator-first=Заяабаатар}}&lt;/ref&gt;, 
# [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарт]] бэсүд, элжигэн отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, 
# [[Онохуй Үйзэн ноён|Нонохуй үйзэнд]] хэрэгүд, горлос отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, 
# [[Аминдурал]] ноёнд хүрээ, хороо, цоохор отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, 
# [[Дарь тайж]] хөхэйд, хатагин отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;,
# [[Далдан хөндлөн]] ноёнд сартуул, тангуд отог,&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
# [[Саму буйма]] ноёнд урианхай отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Гэрсэнзээс хойш Ар халх нь баруун, зүүн 2 гарт хуваагдсан 7 хошуу болсны, халхын баруун гарыг Ашихай дархан хунтайж захирч, Ноёндай хатанбаатар, Далдан хөндлөн ноён, Саму буйма нарын захирсан отгууд [[Хангайн нуруу|хангайн нуруунаас]] баруун тийшх нутагт 4 хошуу байгуулагдаж хожим [[Засагт хан аймаг]] болсон. Халхын зүүн гарыг [[Халхын гол|халхын голоос]] хангайн нуруу хүртэлх нутагт Онохуй үйзэн ноён, Аминдурал ноён (Дарь тайж хүүхэдгүй нас барсны дараа отогийг нь авсан) нарын захирсан 3 хошуу байгуулагдаж, зүүн гарыг Онохуй үйзэний хөвүүн [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] угсаа үе залгамжлан захирсан нь хожим [[Түшээт хан аймаг]], [[Сэцэн хан аймаг]], [[Сайн ноён аймаг]] болж хуваагдсан. Гэхдээ анхны 7 хошууны ноёд тогтвортой үе залгамжлан засаг ноёд байсан гэж ойлгож болохгүй.  

17-р зууны эхээр бичигдсэн Халхын үйсэн дээрх цааз бичгүүд Халхын баруун, зүүн гарыг [[хан]], [[хунтайж]], [[жонон]] цолтнууд тус бүртээ хуваан захирч, тэдний доор засаг барьсан их ноёд, бага ноёд байсныг батладаг. 1580-1630-аад оны Халхын ноёд эзэмшил нь &quot;... баруунд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши тайж]], [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Цэцэн жонон&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] удам&lt;/ref&gt; бөгөөд зүүнд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]], [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]]...&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018-01-01 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}&lt;/ref&gt; гэсэн 6 хошуунд хуваагдах болсон.  

1627 онд халхын зүүн гарын [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон Шолой]] нь [[Махасамади Далай Сэцэн хан|Махасамади Сэцэн хан]] цолтой болж, 1634 онд [[Цогт хунтайж]] халхаас дүрвэж, 1636 оноос [[Манж Чин Улс]] байгуулагдан Халхыг хараат орноо болгон [[Данзан лам|Данзан тойныг]] шинэ засаг ноёноор болгож, 1655 онд Халхын баруун гарын засаг ноён [[Элжигин|Элжгэний]] [[Цэрэнгомбо хатанбаатар|Цэрэнгомбо хатанбаатарын]] эрх мэдлийг эвдэж, бага ноён болгосон&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}&lt;/ref&gt; мэтийн үйл явдал өрнөсөн. 1650-иад оны Халхын баруун гарын 4 засаг ноён нь [[Норов Бишрэлт хан|Засагт хан Норов]], бэсүдийн [[Хонхуй сэцэн жонон|Цэцэн жонон Хонхуй]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, Хотгойдын [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо-Эрдэнэ хунтайж]]&lt;ref&gt;Шолой Убаши хунтайжийн хүү&lt;/ref&gt;, Сартуулын [[Хүндлэн тойн]]&lt;ref&gt;[[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хөндлөнгийн]] удам&lt;/ref&gt;, зүүн гарын 4 засаг ноён нь [[Чахундорж хан|Түшээт хан Чахундорж]], [[Бабу сэцэн хан|Сэцэн хан Бабу]], [[Гүршихи|Мэргэн ноён Гүрүшихи]], Сайн ноён [[Данзан лам|Данзан тойн]] нар юм. 1650-1670-аад оны Халхын дотоод дахь эрх мэдлийн хуваарилалтын талаарх хэрүүл тэмцэлээс болж, [[Элжигин|Элжигиний]] ноёд Түшээт хан руу нүүж, Тангуд отгийн ноёд, Түшээт ханы төрлийн тайж Бунтар нар Чин улс руу дүрвэсэн зэрэг асуудал гарсан.   

Халхын анхны 7 хошууны нутаг нь дараах болой.

# '''Засагт ханы хошуу:''' Одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь Алтай]] аймгийн хойд, [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] хойд ба зүүн хойд, [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] зүүн, [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөлийн]] ихэнх нутаг, [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн баруун, [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгорын]] зарим нутаг багтаж байжээ. Манжийн үед Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошуу, Үйзэн засгийн хошуу, Эрдэнэ засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу, Эрдэнэ дүүргэгч засгийн хошуу, Ахай засаг, Мэргэн засаг, Далай засгийн хошуу, Жалханз хутагт, Ялгуусан хутагтын шавь болж задарсан.
# '''Ноёндай хатанбаатарын хошуу''': Манжийн үед Засагт хан аймгийн зүүн урд талын таван хошуу, нэг шавийн отог болж хуваагдсан нь одоогийн одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Шарга сум|Шарга]], [[Халиун сум|Халиун]], [[Тайшир сум|Тайшир]], [[Дэлгэр сум]], [[Бигэр сум|Бигэр]], [[Чандмань сум (Говь-Алтай)|Чандмань]], [[Эрдэнэ сум (Говь-Алтай)|Эрдэнэ]], [[Цогт сум|Цогт]], [[Алтай сум (Говь-Алтай)|Алтай сумд]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баянцагаан сум (Баянхонгор)|Баянцагаан]], [[Шинэжинст сум]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] [[Гурвантэс сум|Гурвантэс сумын]] баруун хэсгийн нутаг. 
# '''Хөндлөн ноёны хошуу''': Хожим [[Сартуул Сэцэн вангийн хошуу]] болсон нь одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум|Алдархаан]], [[Цагаанчулуут сум|Цагаанчулуут]], Говь-Алтай аймгийн [[Баян-Уул сум (Говь-Алтай)|Баян-Уул]], [[Жаргалан сум|Жаргалан]], [[Хөхморьт сум|Хөх морьт]] сумдын нутаг болж байв. Орд өргөө нь Сарт толгой орчимд нутаглаж байв.
# '''Саму Буйма ноёны хошуу:''' Манжийн үед Дайчин засгийн хошуу, Дархан засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн Говь Алтай аймгийн [[Цээл сум (Говь-Алтай)|Цээл]], [[Төгрөг сум (Говь-Алтай)|Төгрөг]], [[Бугат сум (Говь-Алтай)|Бугат]], [[Тонхил сум|Тонхил]], [[Дарви сум (Говь-Алтай)|Дарви]], [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Дарви сум (Ховд)|Дарви]], [[Мөст сум|Мөст]], [[Цэцэг сум|Цэцэг]] зэрэг сумдын нутаг юм.
# '''Түшээт ханы хошуу''': Чин улсын үед Түшээт хан аймгийн хойд талын 14 хошуу, Сайн ноён аймгийн зарим хошуудыг энэ хошуунаас нутаг таслан байгуулсан. Одоогийн [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Дархан-Уул аймаг|Дархан]], [[Булган аймаг|Булган]], [[Орхон аймаг]] бүхлээр, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангайн]] [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Бүрд сум|Бүрд]], [[Есөнзүйл сум|Есөнзүйл]], [[Хужирт сум|Хужирт]], [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян Өндөр сумд]], [[Архангай аймаг|Архангайн]] зүүн талын сумдын нутаг багтаж байсан.
# '''Мэргэн ноёны хошуу''': Автай сайн ханы дүү [[Абуху мэргэн ноён|Абуху мэргэн ноёны]] удмынхан захирч байсан. [[Чин улс]], Богд хаант улсын үед Түшээт хан аймгийн Түшээт засгийн хошуу, Мэргэн засгийн хошуу, Дайчин засгийн хошуу, Ёст засгийн  хошуу, Цогтой засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн [[Дорноговь аймаг]], [[Дундговь аймаг]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] ихэнх нутаг болно. 
# '''Сэцэн ханы хошуу''': Сэцэн хан аймгийн нутаг бүхлээрээ 1 хошуу байсан нь Манжийн үед 22 хошууг нутаг таслан байгуулсан. 

1634 оноос өвөрмонгол [[Манж Чин улс|Манж Чин улсад]] дагаар орсноос эхлэн, Халхын долоон хошууны ноёд Чин улстай шууд хиллэх болсноор Мин улстай хийж байсан худалдаа тасалдаж, Чин улсаас төр, эдийн засаг, худалдааны хувьд хараат болж, халхын зарим ноёнд цол өгөх, нутаг хошуу байгуулах мэтээр халхын дотоод асуудалд оролцож эхэлсэн. 1655 онд манжийн [[Эеэр засагч хаан|Эеэр засагч хааны]] зарлигаар халхын зүүн гарын [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] дүү [[Түмэнхэн сайн ноён|Түмэнхэн сайн ноёны]] удам [[Данзан лам|Данзан ламыг]] засаг ноён цол өргөмжлөн Түшээт ханы хошуунаас таслан өгч байгуулснаар Халхад найман хошуутай болсон. 1688-1689 онд [[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайнд]] Халхын [[Түшээт хан Чахундорж|Түшээт хан Чахундоржоор]] удирдуулсан ноёд хүн ардын хамт [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хаантай]] хийсэн дайнд ялагдаж, Манжийн түшмэг улс болсноор Халх монгол нь [[Чин улс|Чин гүрний]] онцгой хэсэг болсон. Долоннуурын чуулганаар Халхыг 36 засаг ноёны мэдлийн хошуу болгосон нь цаашид өргөжсөөр 1691-1911 он хүртэл Чин гүрний нөлөөнд байхдаа 4 чуулган аймаг, 86 хошуу, 12 тамгатай хутагтын шавь отог нэгжид хуваагдан задарч, [[Улиастайн жанжны газар|Улиастай]], [[Их Хүрээ|Их Хүрээний]] манж амбанд захирагдаж байсан. 1911 оны 12-р сарын 29 нд Их Хүрээнд [[Богд хаан|8-р Богдыг]] эзэн хааны сэнтийд залснаар Халх төвтэй &quot;[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо өргөгдсөн Монгол Улс&quot;ыг]] байгуулсан нь улмаар одоогийн [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] суурь болсон.

==Алдартай хүмүүс==
*[[Гэрсэнз]]
*[[Сайн ноён хан Намнансүрэн]]

== Эшлэл ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

{{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}}

[[Ангилал:Халх| ]]
[[Ангилал:Монгол овог аймаг]]
[[Ангилал:Ази дахь угсаатан]]</text>
      <sha1>tdo1danvyj1f3syrrc2hqboac4e67pr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873578</id>
      <parentid>873577</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T15:16:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Fenglin1020</username>
        <id>80310</id>
      </contributor>
      <origin>873578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21754" sha1="t9xao259b0ccayrlfy90bq4uu7xholq" xml:space="preserve">{{Short description|Монголчуудын хамгийн том угсаатан}}
{{For|Голын|Халх гол}}
{{Redirect|Халх|Аялгын тухай|Халх Монгол аялга}}
{{Инфобокс үндэстэн
|group     = Халх
|image     = File:Mongol Subgroups Khalkha 1911.svg
|caption   = Халх монголчуудын нутаг дэвсгэр, 1911 онд
|pop       = 
|region1   = {{flagcountry|Монгол}}
|pop1      = 3,191,120
|ref1      = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/|url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=2020-11-07 }}&lt;/ref&gt;
|region3   =
|pop3      =
|ref3      =
|languages = [[Халх аялга]]
|religions = Голдуу [[Монголын буддизм|Буддизм]] (92.7%)&lt;br /&gt;болон цөөнх, [[Монголын бөө мөргөл]] (4.0%)&lt;br /&gt;[[Христийн шашин]] (2.3%)&lt;ref name=&quot;Census2020&quot;&gt;{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live |title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/ |publisher=National Statistical Office of Mongolia |access-date=2025-03-08 |archive-date=2020-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|related = Бусад [[Монголчууд|Монгол]] угсаатан ([[Буриадууд]], [[Хотгойд]], [[Ойрад]])
}}
[[File:MongolianRoyalty.jpg|thumbnail|right|200px|Халхын язгууртны хатагтай ([[1921]])]]
'''Халх'''&lt;ref&gt;&quot;Халх&quot;, &quot;Халха&quot; гэж ганц тооны нэр. Олон тоонд &quot;халхас&quot; ([[Халимаг хэл|хал.]] &quot;халхас&quot;), &quot;халхууд&quot;, &quot;халхчууд&quot; ([[Монгол хэл|бур.]] &quot;Халхачууд&quot;).&lt;/ref&gt; — эртний нэгэн [[монгол үндэстэн|монгол]] [[түмэн]]&lt;ref&gt;Батмөнх даян хаан 12 отгийг нийлүүлэн Монголын 6 түмний нэг Халх түмэн гээд Ар халхыг Гэрсэнзэд, Өвөр халхыг Алчуболдод өвлүүлэв. Ар халх нь хожмоо өнөөгийн Халх болж нэрлэгджээ.&lt;/ref&gt;, эзэн Чингисийн алтан ураг, Монгол үндэстний голомтыг манаж үлдсэн, одоогийн [[Монгол Улс]]ын хүн амыг голлон бүрдүүлэгч овгуудын нэгдэл, голлох ястан. 2025 оны байдлаар [[Монгол Улс]]ад оршин суугаа 3,100,000 хүн (суурин хүн амын 88%, гадаадад оршин суух иргэдийг оролцуулбал 3.2 сая буюу 88.9%) Халх гэж бүртгэгджээ&lt;ref&gt;[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf Монгол улсын 2020 оны хүн ам, орон сууцны тооллогын дүн] (урьдчилсан)&lt;/ref&gt;. [[Халх аялга]]д нийцүүлж [[монгол хэл]]ний [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл бичгийн дүрмийг]] [[Цэндийн Дамдинсүрэн]] зохиожээ.

== Нэрийн гарал ==
«Халхавч», «[[бамбай]]» зэрэгтэй ойролцоо утгатай «халх» (нарны халх, галын халх ...) гэх [[Монгол хэл|монгол үг]]нээс нэр өгөгдсөн гэж үздэг. Монголч эрдэмтэд &quot;халх&quot;, &quot;халх бамбай&quot; гэсэн үгнээс халх ястны нэр үүсэн гэж үздэг.

Зургаан түмэн Монголын магтаалд:

* ...Хангай ханд нутаглан сууж  Харь дайсанд чинь халх болсон  Халуун аминд чинь түшээ болсон  Ирэхийн үзүүр, харахын харуул болсон  Халх түмэн чинь тэр бүхий бээр ажаамуу... 
* [[Монгол бичиг|Монгол бичгээр:]]
*: {{MongolUnicode|ᠬᠠᠩᠭᠠᠢ ᠬᠠᠨ ᠳᠤ ᠨᠤᠲᠤᠭᠯᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠵᠤ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠷᠢ ᠳᠠᠶᠢᠰᠤᠨ ᠳᠤ ᠴᠢᠨᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠯᠠᠭᠤᠨ ᠠᠮᠢᠨ ᠳᠤ ᠴᠢᠨᠢ ᠲᠦᠰᠢᠶ᠎ᠡ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠢᠷᠡᠬᠦ ᠶᠢᠨ ᠦᠵᠦᠭᠦᠷ᠂ ᠬᠠᠷᠠᠬᠤ ᠶᠢᠨ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠲᠦᠮᠡᠨ ᠴᠢᠨᠢ ᠲᠡᠷᠡ ᠪᠦᠬᠦᠢ ᠪᠡᠷ᠎ᠡ ᠠᠵᠢᠶᠠᠮᠤ}}

== Гарал үүсэл ==
Монголчуудыг дахин нэгтгэсэн [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх даян хаан]] 1500 оны үед улсаа зүүн баруун 2 гар, 6 түмэн болгон хуваан хөвүүддээ өвлүүлжээ. Үүний баруун гарын 6 түмний нэг нь Халх түмэн бөгөөд түүхийн шастирд &quot;Аглагийн 12 хүрээ халх&quot;{{Citation needed}} гэж алдаршиж байв. Ингэхдээ 6-р хүү [[Алчуболд]]од [[баарин]], [[баягуд]], [[жарууд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|үжээд]], [[хонгирад]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Өвөр Халх]]ын 5 отог хэмээн нэрлэгдэж, хожим нь Өвөр монголын [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] Баарин зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Улаанхад]] хотын Баарин зүүн баруун хоёр хошуу), Жарууд зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Тонляо хот|Тонляо]] хотын Жарууд хошуу) болж хуваарьлагдсан бол хонгирад, Үжээд, Баягуд нь бусад хошууд,  Манж найман хошуунд задран хуваагдсан. 

=== Түүхийн тойм ===
Даян хааны 11-р хүү [[Гэрсэнз|'''Гэрсэнзэд''']] Халхын [[хэрэйд]], [[жалайр]], [[хонгирад]], [[олхонуд]], [[бэсүд]], [[элжигин]], [[горлос]], [[урианхай]], [[сартуул]], [[тангуд]], [[хүрээ]], [[цоохор]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Ар Монгол|ар халх]] гэж нэрлэгдэх болжээ. Гэрсэнзийг таалал төгссөний дараа дээрх отгуудыг долоон хөвүүнд нь хувааснаар &quot;халхын долоон хошуу&quot; үүссэн. 

# [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжд]] үнэгэд, жалайр отог&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=. |first=Жамба |title=Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг ХХК |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=66 |translator-last=Д |translator-first=Заяабаатар}}&lt;/ref&gt;, 
# [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарт]] бэсүд, элжигэн отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, 
# [[Онохуй Үйзэн ноён|Нонохуй үйзэнд]] хэрэгүд, горлос отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, 
# [[Аминдурал]] ноёнд хүрээ, хороо, цоохор отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, 
# [[Дарь тайж]] хөхэйд, хатагин отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;,
# [[Далдан хөндлөн]] ноёнд сартуул, тангуд отог,&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
# [[Саму буйма]] ноёнд урианхай отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Гэрсэнзээс хойш Ар халх нь баруун, зүүн 2 гарт хуваагдсан 7 хошуу болсны, халхын баруун гарыг Ашихай дархан хунтайж захирч, Ноёндай хатанбаатар, Далдан хөндлөн ноён, Саму буйма нарын захирсан отгууд [[Хангайн нуруу|хангайн нуруунаас]] баруун тийшх нутагт 4 хошуу байгуулагдаж хожим [[Засагт хан аймаг]] болсон. Халхын зүүн гарыг [[Халхын гол|халхын голоос]] хангайн нуруу хүртэлх нутагт Онохуй үйзэн ноён, Аминдурал ноён (Дарь тайж хүүхэдгүй нас барсны дараа отогийг нь авсан) нарын захирсан 3 хошуу байгуулагдаж, зүүн гарыг Онохуй үйзэний хөвүүн [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] угсаа үе залгамжлан захирсан нь хожим [[Түшээт хан аймаг]], [[Сэцэн хан аймаг]], [[Сайн ноён аймаг]] болж хуваагдсан. Гэхдээ анхны 7 хошууны ноёд тогтвортой үе залгамжлан засаг ноёд байсан гэж ойлгож болохгүй.  

17-р зууны эхээр бичигдсэн Халхын үйсэн дээрх цааз бичгүүд Халхын баруун, зүүн гарыг [[хан]], [[хунтайж]], [[жонон]] цолтнууд тус бүртээ хуваан захирч, тэдний доор засаг барьсан их ноёд, бага ноёд байсныг батладаг. 1580-1630-аад оны Халхын ноёд эзэмшил нь &quot;... баруунд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши тайж]], [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Цэцэн жонон&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] удам&lt;/ref&gt; бөгөөд зүүнд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]], [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]]...&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018-01-01 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}&lt;/ref&gt; гэсэн 6 хошуунд хуваагдах болсон.  

1627 онд халхын зүүн гарын [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон Шолой]] нь [[Махасамади Далай Сэцэн хан|Махасамади Сэцэн хан]] цолтой болж, 1634 онд [[Цогт хунтайж]] халхаас дүрвэж, 1636 оноос [[Манж Чин Улс]] байгуулагдан Халхыг хараат орноо болгон [[Данзан лам|Данзан тойныг]] шинэ засаг ноёноор болгож, 1655 онд Халхын баруун гарын засаг ноён [[Элжигин|Элжгэний]] [[Цэрэнгомбо хатанбаатар|Цэрэнгомбо хатанбаатарын]] эрх мэдлийг эвдэж, бага ноён болгосон&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}&lt;/ref&gt; мэтийн үйл явдал өрнөсөн. 1650-иад оны Халхын баруун гарын 4 засаг ноён нь [[Норов Бишрэлт хан|Засагт хан Норов]], бэсүдийн [[Хонхуй сэцэн жонон|Цэцэн жонон Хонхуй]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, Хотгойдын [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо-Эрдэнэ хунтайж]]&lt;ref&gt;Шолой Убаши хунтайжийн хүү&lt;/ref&gt;, Сартуулын [[Хүндлэн тойн]]&lt;ref&gt;[[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хөндлөнгийн]] удам&lt;/ref&gt;, зүүн гарын 4 засаг ноён нь [[Чахундорж хан|Түшээт хан Чахундорж]], [[Бабу сэцэн хан|Сэцэн хан Бабу]], [[Гүршихи|Мэргэн ноён Гүрүшихи]], Сайн ноён [[Данзан лам|Данзан тойн]] нар юм. 1650-1670-аад оны Халхын дотоод дахь эрх мэдлийн хуваарилалтын талаарх хэрүүл тэмцэлээс болж, [[Элжигин|Элжигиний]] ноёд Түшээт хан руу нүүж, Тангуд отгийн ноёд, Түшээт ханы төрлийн тайж Бунтар нар Чин улс руу дүрвэсэн зэрэг асуудал гарсан.   

Халхын анхны 7 хошууны нутаг нь дараах болой.

# '''Засагт ханы хошуу:''' Одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь Алтай]] аймгийн хойд, [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] хойд ба зүүн хойд, [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] зүүн, [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөлийн]] ихэнх нутаг, [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн баруун, [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгорын]] зарим нутаг багтаж байжээ. Манжийн үед Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошуу, Үйзэн засгийн хошуу, Эрдэнэ засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу, Эрдэнэ дүүргэгч засгийн хошуу, Ахай засаг, Мэргэн засаг, Далай засгийн хошуу, Жалханз хутагт, Ялгуусан хутагтын шавь болж задарсан.
# '''Ноёндай хатанбаатарын хошуу''': Манжийн үед Засагт хан аймгийн зүүн урд талын таван хошуу, нэг шавийн отог болж хуваагдсан нь одоогийн одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Шарга сум|Шарга]], [[Халиун сум|Халиун]], [[Тайшир сум|Тайшир]], [[Дэлгэр сум]], [[Бигэр сум|Бигэр]], [[Чандмань сум (Говь-Алтай)|Чандмань]], [[Эрдэнэ сум (Говь-Алтай)|Эрдэнэ]], [[Цогт сум|Цогт]], [[Алтай сум (Говь-Алтай)|Алтай сумд]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баянцагаан сум (Баянхонгор)|Баянцагаан]], [[Шинэжинст сум]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] [[Гурвантэс сум|Гурвантэс сумын]] баруун хэсгийн нутаг. 
# '''Хөндлөн ноёны хошуу''': Хожим [[Сартуул Сэцэн вангийн хошуу]] болсон нь одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум|Алдархаан]], [[Цагаанчулуут сум|Цагаанчулуут]], Говь-Алтай аймгийн [[Баян-Уул сум (Говь-Алтай)|Баян-Уул]], [[Жаргалан сум|Жаргалан]], [[Хөхморьт сум|Хөх морьт]] сумдын нутаг болж байв. Орд өргөө нь Сарт толгой орчимд нутаглаж байв.
# '''Саму Буйма ноёны хошуу:''' Манжийн үед Дайчин засгийн хошуу, Дархан засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн Говь Алтай аймгийн [[Цээл сум (Говь-Алтай)|Цээл]], [[Төгрөг сум (Говь-Алтай)|Төгрөг]], [[Бугат сум (Говь-Алтай)|Бугат]], [[Тонхил сум|Тонхил]], [[Дарви сум (Говь-Алтай)|Дарви]], [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Дарви сум (Ховд)|Дарви]], [[Мөст сум|Мөст]], [[Цэцэг сум|Цэцэг]] зэрэг сумдын нутаг юм.
# '''Түшээт ханы хошуу''': Чин улсын үед Түшээт хан аймгийн хойд талын 14 хошуу, Сайн ноён аймгийн зарим хошуудыг энэ хошуунаас нутаг таслан байгуулсан. Одоогийн [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Дархан-Уул аймаг|Дархан]], [[Булган аймаг|Булган]], [[Орхон аймаг]] бүхлээр, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангайн]] [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Бүрд сум|Бүрд]], [[Есөнзүйл сум|Есөнзүйл]], [[Хужирт сум|Хужирт]], [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян Өндөр сумд]], [[Архангай аймаг|Архангайн]] зүүн талын сумдын нутаг багтаж байсан.
# '''Мэргэн ноёны хошуу''': Автай сайн ханы дүү [[Абуху мэргэн ноён|Абуху мэргэн ноёны]] удмынхан захирч байсан. [[Чин улс]], Богд хаант улсын үед Түшээт хан аймгийн Түшээт засгийн хошуу, Мэргэн засгийн хошуу, Дайчин засгийн хошуу, Ёст засгийн  хошуу, Цогтой засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн [[Дорноговь аймаг]], [[Дундговь аймаг]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] ихэнх нутаг болно. 
# '''Сэцэн ханы хошуу''': Сэцэн хан аймгийн нутаг бүхлээрээ 1 хошуу байсан нь Манжийн үед 22 хошууг нутаг таслан байгуулсан. 

1634 оноос өвөрмонгол [[Манж Чин улс|Манж Чин улсад]] дагаар орсноос эхлэн, Халхын долоон хошууны ноёд Чин улстай шууд хиллэх болсноор Мин улстай хийж байсан худалдаа тасалдаж, Чин улсаас төр, эдийн засаг, худалдааны хувьд хараат болж, халхын зарим ноёнд цол өгөх, нутаг хошуу байгуулах мэтээр халхын дотоод асуудалд оролцож эхэлсэн. 1655 онд манжийн [[Эеэр засагч хаан|Эеэр засагч хааны]] зарлигаар халхын зүүн гарын [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] дүү [[Түмэнхэн сайн ноён|Түмэнхэн сайн ноёны]] удам [[Данзан лам|Данзан ламыг]] засаг ноён цол өргөмжлөн Түшээт ханы хошуунаас таслан өгч байгуулснаар Халхад найман хошуутай болсон. 1688-1689 онд [[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайнд]] Халхын [[Түшээт хан Чахундорж|Түшээт хан Чахундоржоор]] удирдуулсан ноёд хүн ардын хамт [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хаантай]] хийсэн дайнд ялагдаж, Манжийн түшмэг улс болсноор Халх монгол нь [[Чин улс|Чин гүрний]] онцгой хэсэг болсон. Долоннуурын чуулганаар Халхыг 36 засаг ноёны мэдлийн хошуу болгосон нь цаашид өргөжсөөр 1691-1911 он хүртэл Чин гүрний нөлөөнд байхдаа 4 чуулган аймаг, 86 хошуу, 12 тамгатай хутагтын шавь отог нэгжид хуваагдан задарч, [[Улиастайн жанжны газар|Улиастай]], [[Их Хүрээ|Их Хүрээний]] манж амбанд захирагдаж байсан. 1911 оны 12-р сарын 29 нд Их Хүрээнд [[Богд хаан|8-р Богдыг]] эзэн хааны сэнтийд залснаар Халх төвтэй &quot;[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо өргөгдсөн Монгол Улс&quot;ыг]] байгуулсан нь улмаар одоогийн [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] суурь болсон.

==Алдартай хүмүүс==
*[[Гэрсэнз]]
*[[Сайн ноён хан Намнансүрэн]]

== Эшлэл ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

{{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}}

[[Ангилал:Халх| ]]
[[Ангилал:Монгол овог аймаг]]
[[Ангилал:Ази дахь угсаатан]]</text>
      <sha1>t9xao259b0ccayrlfy90bq4uu7xholq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873579</id>
      <parentid>873578</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T15:17:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Fenglin1020</username>
        <id>80310</id>
      </contributor>
      <origin>873579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21751" sha1="8smoxld44j5kndcbdecgq37blua0z4i" xml:space="preserve">{{Short description|Монголчуудын хамгийн том угсаатан}}
{{For|Голын|Халх гол}}
{{Redirect|Халх|Аялгын тухай|Халх Монгол аялга}}
{{Инфобокс үндэстэн
|group     = Халх
|image     = File:Mongol Subgroups Khalkha 1911.svg
|caption   = Халх монголчуудын нутаг дэвсгэр, 1911 онд
|pop       = 
|region1   = {{flagcountry|Монгол}}
|pop1      = 3,191,120
|ref1      = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/|url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=2020-11-07 }}&lt;/ref&gt;
|region3   =
|pop3      =
|ref3      =
|languages = [[Халх аялга]]
|religions = Голдуу [[Монголын буддизм|Буддизм]] (92.7%)&lt;br /&gt;болон цөөнх, [[Монголын бөө мөргөл]] (4.0%)&lt;br /&gt;[[Христийн шашин]] (2.3%)&lt;ref name=&quot;Census2020&quot;&gt;{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live |title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/ |publisher=National Statistical Office of Mongolia |access-date=2025-03-08 |archive-date=2020-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|related = Бусад [[Монголчууд|Монгол]] угсаатан ([[Буриадууд]], [[Хотгойд]], [[Ойрад]])
}}
[[File:MongolianRoyalty.jpg|thumbnail|right|200px|Халхын язгууртны хатагтай ([[1921]])]]
'''Халх'''&lt;ref&gt;&quot;Халх&quot;, &quot;Халха&quot; гэж ганц тооны нэр. Олон тоонд &quot;халхас&quot; ([[Халимаг хэл|хал.]] &quot;халхас&quot;), &quot;халхууд&quot;, &quot;халхчууд&quot; ([[Монгол хэл|бур.]] &quot;Халхачууд&quot;).&lt;/ref&gt; — эртний нэгэн [[монгол үндэстэн|монгол]] [[түмэн]]&lt;ref&gt;Батмөнх даян хаан 12 отгийг нийлүүлэн Монголын 6 түмний нэг Халх түмэн гээд Ар халхыг Гэрсэнзэд, Өвөр халхыг Алчуболдод өвлүүлэв. Ар халх нь хожмоо өнөөгийн Халх болж нэрлэгджээ.&lt;/ref&gt;, эзэн Чингисийн алтан ураг, Монгол үндэстний голомтыг манаж үлдсэн, одоогийн [[Монгол Улс]]ын хүн амыг голлон бүрдүүлэгч овгуудын нэгдэл, голлох ястан. 2025 оны байдлаар [[Монгол Улс]]ад оршин суугаа 3,100,000 хүн (суурин хүн амын 88%, гадаадад оршин суух иргэдийг оролцуулбал 3.2 сая буюу 88.9%) Халх гэж бүртгэгджээ&lt;ref&gt;[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf Монгол улсын 2020 оны хүн ам, орон сууцны тооллогын дүн] (урьдчилсан)&lt;/ref&gt;. [[Халх аялга]]д нийцүүлж [[монгол хэл]]ний [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл бичгийн дүрмийг]] [[Цэндийн Дамдинсүрэн]] зохиожээ.

== Нэрийн гарал ==
«Халхавч», «[[бамбай]]» зэрэгтэй ойролцоо утгатай «халх» (нарны халх, галын халх ...) гэх [[Монгол хэл|монгол үг]]нээс нэр өгөгдсөн гэж үздэг. Монголч эрдэмтэд &quot;халх&quot;, &quot;халх бамбай&quot; гэсэн үгнээс халх ястны нэр үүсэн гэж үздэг.

Зургаан түмэн Монголын магтаалд:

* ...Хангай ханд нутаглан сууж Харь дайсанд чинь халх болсон Халуун аминд чинь түшээ болсон  Ирэхийн үзүүр, харахын харуул болсон Халх түмэн чинь тэр бүхий бээр ажаамуу... 
* [[Монгол бичиг|Монгол бичгээр:]]
*: {{MongolUnicode|ᠬᠠᠩᠭᠠᠢ ᠬᠠᠨ ᠳᠤ ᠨᠤᠲᠤᠭᠯᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠵᠤ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠷᠢ ᠳᠠᠶᠢᠰᠤᠨ ᠳᠤ ᠴᠢᠨᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠯᠠᠭᠤᠨ ᠠᠮᠢᠨ ᠳᠤ ᠴᠢᠨᠢ ᠲᠦᠰᠢᠶ᠎ᠡ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠢᠷᠡᠬᠦ ᠶᠢᠨ ᠦᠵᠦᠭᠦᠷ᠂ ᠬᠠᠷᠠᠬᠤ ᠶᠢᠨ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠲᠦᠮᠡᠨ ᠴᠢᠨᠢ ᠲᠡᠷᠡ ᠪᠦᠬᠦᠢ ᠪᠡᠷ᠎ᠡ ᠠᠵᠢᠶᠠᠮᠤ}}

== Гарал үүсэл ==
Монголчуудыг дахин нэгтгэсэн [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх даян хаан]] 1500 оны үед улсаа зүүн баруун 2 гар, 6 түмэн болгон хуваан хөвүүддээ өвлүүлжээ. Үүний баруун гарын 6 түмний нэг нь Халх түмэн бөгөөд түүхийн шастирд &quot;Аглагийн 12 хүрээ халх&quot;{{Citation needed}} гэж алдаршиж байв. Ингэхдээ 6-р хүү [[Алчуболд]]од [[баарин]], [[баягуд]], [[жарууд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|үжээд]], [[хонгирад]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Өвөр Халх]]ын 5 отог хэмээн нэрлэгдэж, хожим нь Өвөр монголын [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] Баарин зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Улаанхад]] хотын Баарин зүүн баруун хоёр хошуу), Жарууд зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Тонляо хот|Тонляо]] хотын Жарууд хошуу) болж хуваарьлагдсан бол хонгирад, Үжээд, Баягуд нь бусад хошууд,  Манж найман хошуунд задран хуваагдсан. 

=== Түүхийн тойм ===
Даян хааны 11-р хүү [[Гэрсэнз|'''Гэрсэнзэд''']] Халхын [[хэрэйд]], [[жалайр]], [[хонгирад]], [[олхонуд]], [[бэсүд]], [[элжигин]], [[горлос]], [[урианхай]], [[сартуул]], [[тангуд]], [[хүрээ]], [[цоохор]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Ар Монгол|ар халх]] гэж нэрлэгдэх болжээ. Гэрсэнзийг таалал төгссөний дараа дээрх отгуудыг долоон хөвүүнд нь хувааснаар &quot;халхын долоон хошуу&quot; үүссэн. 

# [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжд]] үнэгэд, жалайр отог&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=. |first=Жамба |title=Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг ХХК |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=66 |translator-last=Д |translator-first=Заяабаатар}}&lt;/ref&gt;, 
# [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарт]] бэсүд, элжигэн отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, 
# [[Онохуй Үйзэн ноён|Нонохуй үйзэнд]] хэрэгүд, горлос отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, 
# [[Аминдурал]] ноёнд хүрээ, хороо, цоохор отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, 
# [[Дарь тайж]] хөхэйд, хатагин отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;,
# [[Далдан хөндлөн]] ноёнд сартуул, тангуд отог,&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
# [[Саму буйма]] ноёнд урианхай отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Гэрсэнзээс хойш Ар халх нь баруун, зүүн 2 гарт хуваагдсан 7 хошуу болсны, халхын баруун гарыг Ашихай дархан хунтайж захирч, Ноёндай хатанбаатар, Далдан хөндлөн ноён, Саму буйма нарын захирсан отгууд [[Хангайн нуруу|хангайн нуруунаас]] баруун тийшх нутагт 4 хошуу байгуулагдаж хожим [[Засагт хан аймаг]] болсон. Халхын зүүн гарыг [[Халхын гол|халхын голоос]] хангайн нуруу хүртэлх нутагт Онохуй үйзэн ноён, Аминдурал ноён (Дарь тайж хүүхэдгүй нас барсны дараа отогийг нь авсан) нарын захирсан 3 хошуу байгуулагдаж, зүүн гарыг Онохуй үйзэний хөвүүн [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] угсаа үе залгамжлан захирсан нь хожим [[Түшээт хан аймаг]], [[Сэцэн хан аймаг]], [[Сайн ноён аймаг]] болж хуваагдсан. Гэхдээ анхны 7 хошууны ноёд тогтвортой үе залгамжлан засаг ноёд байсан гэж ойлгож болохгүй.  

17-р зууны эхээр бичигдсэн Халхын үйсэн дээрх цааз бичгүүд Халхын баруун, зүүн гарыг [[хан]], [[хунтайж]], [[жонон]] цолтнууд тус бүртээ хуваан захирч, тэдний доор засаг барьсан их ноёд, бага ноёд байсныг батладаг. 1580-1630-аад оны Халхын ноёд эзэмшил нь &quot;... баруунд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши тайж]], [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Цэцэн жонон&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] удам&lt;/ref&gt; бөгөөд зүүнд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]], [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]]...&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018-01-01 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}&lt;/ref&gt; гэсэн 6 хошуунд хуваагдах болсон.  

1627 онд халхын зүүн гарын [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон Шолой]] нь [[Махасамади Далай Сэцэн хан|Махасамади Сэцэн хан]] цолтой болж, 1634 онд [[Цогт хунтайж]] халхаас дүрвэж, 1636 оноос [[Манж Чин Улс]] байгуулагдан Халхыг хараат орноо болгон [[Данзан лам|Данзан тойныг]] шинэ засаг ноёноор болгож, 1655 онд Халхын баруун гарын засаг ноён [[Элжигин|Элжгэний]] [[Цэрэнгомбо хатанбаатар|Цэрэнгомбо хатанбаатарын]] эрх мэдлийг эвдэж, бага ноён болгосон&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}&lt;/ref&gt; мэтийн үйл явдал өрнөсөн. 1650-иад оны Халхын баруун гарын 4 засаг ноён нь [[Норов Бишрэлт хан|Засагт хан Норов]], бэсүдийн [[Хонхуй сэцэн жонон|Цэцэн жонон Хонхуй]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, Хотгойдын [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо-Эрдэнэ хунтайж]]&lt;ref&gt;Шолой Убаши хунтайжийн хүү&lt;/ref&gt;, Сартуулын [[Хүндлэн тойн]]&lt;ref&gt;[[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хөндлөнгийн]] удам&lt;/ref&gt;, зүүн гарын 4 засаг ноён нь [[Чахундорж хан|Түшээт хан Чахундорж]], [[Бабу сэцэн хан|Сэцэн хан Бабу]], [[Гүршихи|Мэргэн ноён Гүрүшихи]], Сайн ноён [[Данзан лам|Данзан тойн]] нар юм. 1650-1670-аад оны Халхын дотоод дахь эрх мэдлийн хуваарилалтын талаарх хэрүүл тэмцэлээс болж, [[Элжигин|Элжигиний]] ноёд Түшээт хан руу нүүж, Тангуд отгийн ноёд, Түшээт ханы төрлийн тайж Бунтар нар Чин улс руу дүрвэсэн зэрэг асуудал гарсан.   

Халхын анхны 7 хошууны нутаг нь дараах болой.

# '''Засагт ханы хошуу:''' Одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь Алтай]] аймгийн хойд, [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] хойд ба зүүн хойд, [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] зүүн, [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөлийн]] ихэнх нутаг, [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн баруун, [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгорын]] зарим нутаг багтаж байжээ. Манжийн үед Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошуу, Үйзэн засгийн хошуу, Эрдэнэ засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу, Эрдэнэ дүүргэгч засгийн хошуу, Ахай засаг, Мэргэн засаг, Далай засгийн хошуу, Жалханз хутагт, Ялгуусан хутагтын шавь болж задарсан.
# '''Ноёндай хатанбаатарын хошуу''': Манжийн үед Засагт хан аймгийн зүүн урд талын таван хошуу, нэг шавийн отог болж хуваагдсан нь одоогийн одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Шарга сум|Шарга]], [[Халиун сум|Халиун]], [[Тайшир сум|Тайшир]], [[Дэлгэр сум]], [[Бигэр сум|Бигэр]], [[Чандмань сум (Говь-Алтай)|Чандмань]], [[Эрдэнэ сум (Говь-Алтай)|Эрдэнэ]], [[Цогт сум|Цогт]], [[Алтай сум (Говь-Алтай)|Алтай сумд]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баянцагаан сум (Баянхонгор)|Баянцагаан]], [[Шинэжинст сум]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] [[Гурвантэс сум|Гурвантэс сумын]] баруун хэсгийн нутаг. 
# '''Хөндлөн ноёны хошуу''': Хожим [[Сартуул Сэцэн вангийн хошуу]] болсон нь одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум|Алдархаан]], [[Цагаанчулуут сум|Цагаанчулуут]], Говь-Алтай аймгийн [[Баян-Уул сум (Говь-Алтай)|Баян-Уул]], [[Жаргалан сум|Жаргалан]], [[Хөхморьт сум|Хөх морьт]] сумдын нутаг болж байв. Орд өргөө нь Сарт толгой орчимд нутаглаж байв.
# '''Саму Буйма ноёны хошуу:''' Манжийн үед Дайчин засгийн хошуу, Дархан засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн Говь Алтай аймгийн [[Цээл сум (Говь-Алтай)|Цээл]], [[Төгрөг сум (Говь-Алтай)|Төгрөг]], [[Бугат сум (Говь-Алтай)|Бугат]], [[Тонхил сум|Тонхил]], [[Дарви сум (Говь-Алтай)|Дарви]], [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Дарви сум (Ховд)|Дарви]], [[Мөст сум|Мөст]], [[Цэцэг сум|Цэцэг]] зэрэг сумдын нутаг юм.
# '''Түшээт ханы хошуу''': Чин улсын үед Түшээт хан аймгийн хойд талын 14 хошуу, Сайн ноён аймгийн зарим хошуудыг энэ хошуунаас нутаг таслан байгуулсан. Одоогийн [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Дархан-Уул аймаг|Дархан]], [[Булган аймаг|Булган]], [[Орхон аймаг]] бүхлээр, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангайн]] [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Бүрд сум|Бүрд]], [[Есөнзүйл сум|Есөнзүйл]], [[Хужирт сум|Хужирт]], [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян Өндөр сумд]], [[Архангай аймаг|Архангайн]] зүүн талын сумдын нутаг багтаж байсан.
# '''Мэргэн ноёны хошуу''': Автай сайн ханы дүү [[Абуху мэргэн ноён|Абуху мэргэн ноёны]] удмынхан захирч байсан. [[Чин улс]], Богд хаант улсын үед Түшээт хан аймгийн Түшээт засгийн хошуу, Мэргэн засгийн хошуу, Дайчин засгийн хошуу, Ёст засгийн  хошуу, Цогтой засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн [[Дорноговь аймаг]], [[Дундговь аймаг]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] ихэнх нутаг болно. 
# '''Сэцэн ханы хошуу''': Сэцэн хан аймгийн нутаг бүхлээрээ 1 хошуу байсан нь Манжийн үед 22 хошууг нутаг таслан байгуулсан. 

1634 оноос өвөрмонгол [[Манж Чин улс|Манж Чин улсад]] дагаар орсноос эхлэн, Халхын долоон хошууны ноёд Чин улстай шууд хиллэх болсноор Мин улстай хийж байсан худалдаа тасалдаж, Чин улсаас төр, эдийн засаг, худалдааны хувьд хараат болж, халхын зарим ноёнд цол өгөх, нутаг хошуу байгуулах мэтээр халхын дотоод асуудалд оролцож эхэлсэн. 1655 онд манжийн [[Эеэр засагч хаан|Эеэр засагч хааны]] зарлигаар халхын зүүн гарын [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] дүү [[Түмэнхэн сайн ноён|Түмэнхэн сайн ноёны]] удам [[Данзан лам|Данзан ламыг]] засаг ноён цол өргөмжлөн Түшээт ханы хошуунаас таслан өгч байгуулснаар Халхад найман хошуутай болсон. 1688-1689 онд [[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайнд]] Халхын [[Түшээт хан Чахундорж|Түшээт хан Чахундоржоор]] удирдуулсан ноёд хүн ардын хамт [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хаантай]] хийсэн дайнд ялагдаж, Манжийн түшмэг улс болсноор Халх монгол нь [[Чин улс|Чин гүрний]] онцгой хэсэг болсон. Долоннуурын чуулганаар Халхыг 36 засаг ноёны мэдлийн хошуу болгосон нь цаашид өргөжсөөр 1691-1911 он хүртэл Чин гүрний нөлөөнд байхдаа 4 чуулган аймаг, 86 хошуу, 12 тамгатай хутагтын шавь отог нэгжид хуваагдан задарч, [[Улиастайн жанжны газар|Улиастай]], [[Их Хүрээ|Их Хүрээний]] манж амбанд захирагдаж байсан. 1911 оны 12-р сарын 29 нд Их Хүрээнд [[Богд хаан|8-р Богдыг]] эзэн хааны сэнтийд залснаар Халх төвтэй &quot;[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо өргөгдсөн Монгол Улс&quot;ыг]] байгуулсан нь улмаар одоогийн [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] суурь болсон.

==Алдартай хүмүүс==
*[[Гэрсэнз]]
*[[Сайн ноён хан Намнансүрэн]]

== Эшлэл ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

{{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}}

[[Ангилал:Халх| ]]
[[Ангилал:Монгол овог аймаг]]
[[Ангилал:Ази дахь угсаатан]]</text>
      <sha1>8smoxld44j5kndcbdecgq37blua0z4i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873580</id>
      <parentid>873579</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T15:18:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Fenglin1020</username>
        <id>80310</id>
      </contributor>
      <origin>873580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21752" sha1="bhp5s188ekqmy7l5vgg3eupb84cfmyc" xml:space="preserve">{{Short description|Монголчуудын хамгийн том угсаатан}}
{{For|Голын|Халх гол}}
{{Redirect|Халх|Аялгын тухай|Халх Монгол аялга}}
{{Инфобокс үндэстэн
|group     = Халх
|image     = File:Mongol Subgroups Khalkha 1911.svg
|caption   = Халх монголчуудын нутаг дэвсгэр, 1911 онд
|pop       = 
|region1   = {{flagcountry|Монгол}}
|pop1      = 3,191,120
|ref1      = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/|url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=2020-11-07 }}&lt;/ref&gt;
|region3   =
|pop3      =
|ref3      =
|languages = [[Халх аялга]]
|religions = Голдуу [[Монголын буддизм|Буддизм]] (92.7%)&lt;br /&gt;болон цөөнх, [[Монголын бөө мөргөл]] (4.0%)&lt;br /&gt;[[Христийн шашин]] (2.3%)&lt;ref name=&quot;Census2020&quot;&gt;{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live |title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/ |publisher=National Statistical Office of Mongolia |access-date=2025-03-08 |archive-date=2020-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|related = Бусад [[Монголчууд|Монгол]] угсаатан ([[Буриадууд]], [[Хотгойд]], [[Ойрад]])
}}
[[File:MongolianRoyalty.jpg|thumbnail|right|200px|Халхын язгууртны хатагтай ([[1921]])]]
'''Халх'''&lt;ref&gt;&quot;Халх&quot;, &quot;Халха&quot; гэж ганц тооны нэр. Олон тоонд &quot;халхас&quot; ([[Халимаг хэл|хал.]] &quot;халхас&quot;), &quot;халхууд&quot;, &quot;халхчууд&quot; ([[Монгол хэл|бур.]] &quot;Халхачууд&quot;).&lt;/ref&gt; — эртний нэгэн [[монгол үндэстэн|монгол]] [[түмэн]]&lt;ref&gt;Батмөнх даян хаан 12 отгийг нийлүүлэн Монголын 6 түмний нэг Халх түмэн гээд Ар халхыг Гэрсэнзэд, Өвөр халхыг Алчуболдод өвлүүлэв. Ар халх нь хожмоо өнөөгийн Халх болж нэрлэгджээ.&lt;/ref&gt;, эзэн Чингисийн алтан ураг, Монгол үндэстний голомтыг манаж үлдсэн, одоогийн [[Монгол Улс]]ын хүн амыг голлон бүрдүүлэгч овгуудын нэгдэл, голлох ястан. 2025 оны байдлаар [[Монгол Улс]]ад оршин суугаа 3,100,000 хүн (суурин хүн амын 88%, гадаадад оршин суух иргэдийг оролцуулбал 3.2 сая буюу 88.9%) Халх гэж бүртгэгджээ&lt;ref&gt;[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf Монгол улсын 2020 оны хүн ам, орон сууцны тооллогын дүн] (урьдчилсан)&lt;/ref&gt;. [[Халх аялга]]д нийцүүлж [[монгол хэл]]ний [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл бичгийн дүрмийг]] [[Цэндийн Дамдинсүрэн]] зохиожээ.

== Нэрийн гарал ==
«Халхавч», «[[бамбай]]» зэрэгтэй ойролцоо утгатай «халх» (нарны халх, галын халх ...) гэх [[Монгол хэл|монгол үг]]нээс нэр өгөгдсөн гэж үздэг. Монголч эрдэмтэд &quot;халх&quot;, &quot;халх бамбай&quot; гэсэн үгнээс халх ястны нэр үүсэн гэж үздэг.

Зургаан түмэн Монголын магтаалд:

...Хангай ханд нутаглан сууж

Харь дайсанд чинь халх болсон

Халуун аминд чинь түшээ болсон

Ирэхийн үзүүр, харахын харуул болсон

Халх түмэн чинь тэр бүхий бээр ажаамуу...

* [[Монгол бичиг|Монгол бичгээр:]]
*: {{MongolUnicode|ᠬᠠᠩᠭᠠᠢ ᠬᠠᠨ ᠳᠤ ᠨᠤᠲᠤᠭᠯᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠵᠤ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠷᠢ ᠳᠠᠶᠢᠰᠤᠨ ᠳᠤ ᠴᠢᠨᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠯᠠᠭᠤᠨ ᠠᠮᠢᠨ ᠳᠤ ᠴᠢᠨᠢ ᠲᠦᠰᠢᠶ᠎ᠡ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠢᠷᠡᠬᠦ ᠶᠢᠨ ᠦᠵᠦᠭᠦᠷ᠂ ᠬᠠᠷᠠᠬᠤ ᠶᠢᠨ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠲᠦᠮᠡᠨ ᠴᠢᠨᠢ ᠲᠡᠷᠡ ᠪᠦᠬᠦᠢ ᠪᠡᠷ᠎ᠡ ᠠᠵᠢᠶᠠᠮᠤ}}

== Гарал үүсэл ==
Монголчуудыг дахин нэгтгэсэн [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх даян хаан]] 1500 оны үед улсаа зүүн баруун 2 гар, 6 түмэн болгон хуваан хөвүүддээ өвлүүлжээ. Үүний баруун гарын 6 түмний нэг нь Халх түмэн бөгөөд түүхийн шастирд &quot;Аглагийн 12 хүрээ халх&quot;{{Citation needed}} гэж алдаршиж байв. Ингэхдээ 6-р хүү [[Алчуболд]]од [[баарин]], [[баягуд]], [[жарууд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|үжээд]], [[хонгирад]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Өвөр Халх]]ын 5 отог хэмээн нэрлэгдэж, хожим нь Өвөр монголын [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] Баарин зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Улаанхад]] хотын Баарин зүүн баруун хоёр хошуу), Жарууд зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Тонляо хот|Тонляо]] хотын Жарууд хошуу) болж хуваарьлагдсан бол хонгирад, Үжээд, Баягуд нь бусад хошууд,  Манж найман хошуунд задран хуваагдсан. 

=== Түүхийн тойм ===
Даян хааны 11-р хүү [[Гэрсэнз|'''Гэрсэнзэд''']] Халхын [[хэрэйд]], [[жалайр]], [[хонгирад]], [[олхонуд]], [[бэсүд]], [[элжигин]], [[горлос]], [[урианхай]], [[сартуул]], [[тангуд]], [[хүрээ]], [[цоохор]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Ар Монгол|ар халх]] гэж нэрлэгдэх болжээ. Гэрсэнзийг таалал төгссөний дараа дээрх отгуудыг долоон хөвүүнд нь хувааснаар &quot;халхын долоон хошуу&quot; үүссэн. 

# [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжд]] үнэгэд, жалайр отог&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=. |first=Жамба |title=Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг ХХК |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=66 |translator-last=Д |translator-first=Заяабаатар}}&lt;/ref&gt;, 
# [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарт]] бэсүд, элжигэн отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, 
# [[Онохуй Үйзэн ноён|Нонохуй үйзэнд]] хэрэгүд, горлос отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, 
# [[Аминдурал]] ноёнд хүрээ, хороо, цоохор отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, 
# [[Дарь тайж]] хөхэйд, хатагин отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;,
# [[Далдан хөндлөн]] ноёнд сартуул, тангуд отог,&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
# [[Саму буйма]] ноёнд урианхай отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Гэрсэнзээс хойш Ар халх нь баруун, зүүн 2 гарт хуваагдсан 7 хошуу болсны, халхын баруун гарыг Ашихай дархан хунтайж захирч, Ноёндай хатанбаатар, Далдан хөндлөн ноён, Саму буйма нарын захирсан отгууд [[Хангайн нуруу|хангайн нуруунаас]] баруун тийшх нутагт 4 хошуу байгуулагдаж хожим [[Засагт хан аймаг]] болсон. Халхын зүүн гарыг [[Халхын гол|халхын голоос]] хангайн нуруу хүртэлх нутагт Онохуй үйзэн ноён, Аминдурал ноён (Дарь тайж хүүхэдгүй нас барсны дараа отогийг нь авсан) нарын захирсан 3 хошуу байгуулагдаж, зүүн гарыг Онохуй үйзэний хөвүүн [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] угсаа үе залгамжлан захирсан нь хожим [[Түшээт хан аймаг]], [[Сэцэн хан аймаг]], [[Сайн ноён аймаг]] болж хуваагдсан. Гэхдээ анхны 7 хошууны ноёд тогтвортой үе залгамжлан засаг ноёд байсан гэж ойлгож болохгүй.  

17-р зууны эхээр бичигдсэн Халхын үйсэн дээрх цааз бичгүүд Халхын баруун, зүүн гарыг [[хан]], [[хунтайж]], [[жонон]] цолтнууд тус бүртээ хуваан захирч, тэдний доор засаг барьсан их ноёд, бага ноёд байсныг батладаг. 1580-1630-аад оны Халхын ноёд эзэмшил нь &quot;... баруунд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши тайж]], [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Цэцэн жонон&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] удам&lt;/ref&gt; бөгөөд зүүнд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]], [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]]...&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018-01-01 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}&lt;/ref&gt; гэсэн 6 хошуунд хуваагдах болсон.  

1627 онд халхын зүүн гарын [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон Шолой]] нь [[Махасамади Далай Сэцэн хан|Махасамади Сэцэн хан]] цолтой болж, 1634 онд [[Цогт хунтайж]] халхаас дүрвэж, 1636 оноос [[Манж Чин Улс]] байгуулагдан Халхыг хараат орноо болгон [[Данзан лам|Данзан тойныг]] шинэ засаг ноёноор болгож, 1655 онд Халхын баруун гарын засаг ноён [[Элжигин|Элжгэний]] [[Цэрэнгомбо хатанбаатар|Цэрэнгомбо хатанбаатарын]] эрх мэдлийг эвдэж, бага ноён болгосон&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}&lt;/ref&gt; мэтийн үйл явдал өрнөсөн. 1650-иад оны Халхын баруун гарын 4 засаг ноён нь [[Норов Бишрэлт хан|Засагт хан Норов]], бэсүдийн [[Хонхуй сэцэн жонон|Цэцэн жонон Хонхуй]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, Хотгойдын [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо-Эрдэнэ хунтайж]]&lt;ref&gt;Шолой Убаши хунтайжийн хүү&lt;/ref&gt;, Сартуулын [[Хүндлэн тойн]]&lt;ref&gt;[[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хөндлөнгийн]] удам&lt;/ref&gt;, зүүн гарын 4 засаг ноён нь [[Чахундорж хан|Түшээт хан Чахундорж]], [[Бабу сэцэн хан|Сэцэн хан Бабу]], [[Гүршихи|Мэргэн ноён Гүрүшихи]], Сайн ноён [[Данзан лам|Данзан тойн]] нар юм. 1650-1670-аад оны Халхын дотоод дахь эрх мэдлийн хуваарилалтын талаарх хэрүүл тэмцэлээс болж, [[Элжигин|Элжигиний]] ноёд Түшээт хан руу нүүж, Тангуд отгийн ноёд, Түшээт ханы төрлийн тайж Бунтар нар Чин улс руу дүрвэсэн зэрэг асуудал гарсан.   

Халхын анхны 7 хошууны нутаг нь дараах болой.

# '''Засагт ханы хошуу:''' Одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь Алтай]] аймгийн хойд, [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] хойд ба зүүн хойд, [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] зүүн, [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөлийн]] ихэнх нутаг, [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн баруун, [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгорын]] зарим нутаг багтаж байжээ. Манжийн үед Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошуу, Үйзэн засгийн хошуу, Эрдэнэ засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу, Эрдэнэ дүүргэгч засгийн хошуу, Ахай засаг, Мэргэн засаг, Далай засгийн хошуу, Жалханз хутагт, Ялгуусан хутагтын шавь болж задарсан.
# '''Ноёндай хатанбаатарын хошуу''': Манжийн үед Засагт хан аймгийн зүүн урд талын таван хошуу, нэг шавийн отог болж хуваагдсан нь одоогийн одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Шарга сум|Шарга]], [[Халиун сум|Халиун]], [[Тайшир сум|Тайшир]], [[Дэлгэр сум]], [[Бигэр сум|Бигэр]], [[Чандмань сум (Говь-Алтай)|Чандмань]], [[Эрдэнэ сум (Говь-Алтай)|Эрдэнэ]], [[Цогт сум|Цогт]], [[Алтай сум (Говь-Алтай)|Алтай сумд]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баянцагаан сум (Баянхонгор)|Баянцагаан]], [[Шинэжинст сум]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] [[Гурвантэс сум|Гурвантэс сумын]] баруун хэсгийн нутаг. 
# '''Хөндлөн ноёны хошуу''': Хожим [[Сартуул Сэцэн вангийн хошуу]] болсон нь одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум|Алдархаан]], [[Цагаанчулуут сум|Цагаанчулуут]], Говь-Алтай аймгийн [[Баян-Уул сум (Говь-Алтай)|Баян-Уул]], [[Жаргалан сум|Жаргалан]], [[Хөхморьт сум|Хөх морьт]] сумдын нутаг болж байв. Орд өргөө нь Сарт толгой орчимд нутаглаж байв.
# '''Саму Буйма ноёны хошуу:''' Манжийн үед Дайчин засгийн хошуу, Дархан засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн Говь Алтай аймгийн [[Цээл сум (Говь-Алтай)|Цээл]], [[Төгрөг сум (Говь-Алтай)|Төгрөг]], [[Бугат сум (Говь-Алтай)|Бугат]], [[Тонхил сум|Тонхил]], [[Дарви сум (Говь-Алтай)|Дарви]], [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Дарви сум (Ховд)|Дарви]], [[Мөст сум|Мөст]], [[Цэцэг сум|Цэцэг]] зэрэг сумдын нутаг юм.
# '''Түшээт ханы хошуу''': Чин улсын үед Түшээт хан аймгийн хойд талын 14 хошуу, Сайн ноён аймгийн зарим хошуудыг энэ хошуунаас нутаг таслан байгуулсан. Одоогийн [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Дархан-Уул аймаг|Дархан]], [[Булган аймаг|Булган]], [[Орхон аймаг]] бүхлээр, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангайн]] [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Бүрд сум|Бүрд]], [[Есөнзүйл сум|Есөнзүйл]], [[Хужирт сум|Хужирт]], [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян Өндөр сумд]], [[Архангай аймаг|Архангайн]] зүүн талын сумдын нутаг багтаж байсан.
# '''Мэргэн ноёны хошуу''': Автай сайн ханы дүү [[Абуху мэргэн ноён|Абуху мэргэн ноёны]] удмынхан захирч байсан. [[Чин улс]], Богд хаант улсын үед Түшээт хан аймгийн Түшээт засгийн хошуу, Мэргэн засгийн хошуу, Дайчин засгийн хошуу, Ёст засгийн  хошуу, Цогтой засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн [[Дорноговь аймаг]], [[Дундговь аймаг]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] ихэнх нутаг болно. 
# '''Сэцэн ханы хошуу''': Сэцэн хан аймгийн нутаг бүхлээрээ 1 хошуу байсан нь Манжийн үед 22 хошууг нутаг таслан байгуулсан. 

1634 оноос өвөрмонгол [[Манж Чин улс|Манж Чин улсад]] дагаар орсноос эхлэн, Халхын долоон хошууны ноёд Чин улстай шууд хиллэх болсноор Мин улстай хийж байсан худалдаа тасалдаж, Чин улсаас төр, эдийн засаг, худалдааны хувьд хараат болж, халхын зарим ноёнд цол өгөх, нутаг хошуу байгуулах мэтээр халхын дотоод асуудалд оролцож эхэлсэн. 1655 онд манжийн [[Эеэр засагч хаан|Эеэр засагч хааны]] зарлигаар халхын зүүн гарын [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] дүү [[Түмэнхэн сайн ноён|Түмэнхэн сайн ноёны]] удам [[Данзан лам|Данзан ламыг]] засаг ноён цол өргөмжлөн Түшээт ханы хошуунаас таслан өгч байгуулснаар Халхад найман хошуутай болсон. 1688-1689 онд [[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайнд]] Халхын [[Түшээт хан Чахундорж|Түшээт хан Чахундоржоор]] удирдуулсан ноёд хүн ардын хамт [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хаантай]] хийсэн дайнд ялагдаж, Манжийн түшмэг улс болсноор Халх монгол нь [[Чин улс|Чин гүрний]] онцгой хэсэг болсон. Долоннуурын чуулганаар Халхыг 36 засаг ноёны мэдлийн хошуу болгосон нь цаашид өргөжсөөр 1691-1911 он хүртэл Чин гүрний нөлөөнд байхдаа 4 чуулган аймаг, 86 хошуу, 12 тамгатай хутагтын шавь отог нэгжид хуваагдан задарч, [[Улиастайн жанжны газар|Улиастай]], [[Их Хүрээ|Их Хүрээний]] манж амбанд захирагдаж байсан. 1911 оны 12-р сарын 29 нд Их Хүрээнд [[Богд хаан|8-р Богдыг]] эзэн хааны сэнтийд залснаар Халх төвтэй &quot;[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо өргөгдсөн Монгол Улс&quot;ыг]] байгуулсан нь улмаар одоогийн [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] суурь болсон.

==Алдартай хүмүүс==
*[[Гэрсэнз]]
*[[Сайн ноён хан Намнансүрэн]]

== Эшлэл ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

{{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}}

[[Ангилал:Халх| ]]
[[Ангилал:Монгол овог аймаг]]
[[Ангилал:Ази дахь угсаатан]]</text>
      <sha1>bhp5s188ekqmy7l5vgg3eupb84cfmyc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873581</id>
      <parentid>873580</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T15:20:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Fenglin1020</username>
        <id>80310</id>
      </contributor>
      <origin>873581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21749" sha1="dsanuttyekom0b77a0kelbpaf3tr7fc" xml:space="preserve">{{Short description|Монголчуудын хамгийн том угсаатан}}
{{For|Голын|Халх гол}}
{{Redirect|Халх|Аялгын тухай|Халх Монгол аялга}}
{{Инфобокс үндэстэн
|group     = Халх
|image     = File:Mongol Subgroups Khalkha 1911.svg
|caption   = Халх монголчуудын нутаг дэвсгэр, 1911 онд
|pop       = 
|region1   = {{flagcountry|Монгол}}
|pop1      = 3,191,120
|ref1      = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/|url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=2020-11-07 }}&lt;/ref&gt;
|region3   =
|pop3      =
|ref3      =
|languages = [[Халх аялга]]
|religions = Голдуу [[Монголын буддизм|Буддизм]] (92.7%)&lt;br /&gt;болон цөөнх, [[Монголын бөө мөргөл]] (4.0%)&lt;br /&gt;[[Христийн шашин]] (2.3%)&lt;ref name=&quot;Census2020&quot;&gt;{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live |title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/ |publisher=National Statistical Office of Mongolia |access-date=2025-03-08 |archive-date=2020-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|related = Бусад [[Монголчууд|Монгол]] угсаатан ([[Буриадууд]], [[Хотгойд]], [[Ойрад]])
}}
[[File:MongolianRoyalty.jpg|thumbnail|right|200px|Халхын язгууртны хатагтай ([[1921]])]]
'''Халх'''&lt;ref&gt;&quot;Халх&quot;, &quot;Халха&quot; гэж ганц тооны нэр. Олон тоонд &quot;халхас&quot; ([[Халимаг хэл|хал.]] &quot;халхас&quot;), &quot;халхууд&quot;, &quot;халхчууд&quot; ([[Монгол хэл|бур.]] &quot;Халхачууд&quot;).&lt;/ref&gt; — эртний нэгэн [[монгол үндэстэн|монгол]] [[түмэн]]&lt;ref&gt;Батмөнх даян хаан 12 отгийг нийлүүлэн Монголын 6 түмний нэг Халх түмэн гээд Ар халхыг Гэрсэнзэд, Өвөр халхыг Алчуболдод өвлүүлэв. Ар халх нь хожмоо өнөөгийн Халх болж нэрлэгджээ.&lt;/ref&gt;, эзэн Чингисийн алтан ураг, Монгол үндэстний голомтыг манаж үлдсэн, одоогийн [[Монгол Улс]]ын хүн амыг голлон бүрдүүлэгч овгуудын нэгдэл, голлох ястан. 2025 оны байдлаар [[Монгол Улс]]ад оршин суугаа 3,100,000 хүн (суурин хүн амын 88%, гадаадад оршин суух иргэдийг оролцуулбал 3.2 сая буюу 88.9%) Халх гэж бүртгэгджээ&lt;ref&gt;[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf Монгол улсын 2020 оны хүн ам, орон сууцны тооллогын дүн] (урьдчилсан)&lt;/ref&gt;. [[Халх аялга]]д нийцүүлж [[монгол хэл]]ний [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл бичгийн дүрмийг]] [[Цэндийн Дамдинсүрэн]] зохиожээ.

== Нэрийн гарал ==
«Халхавч», «[[бамбай]]» зэрэгтэй ойролцоо утгатай «халх» (нарны халх, галын халх ...) гэх [[Монгол хэл|монгол үг]]нээс нэр өгөгдсөн гэж үздэг. Монголч эрдэмтэд &quot;халх&quot;, &quot;халх бамбай&quot; гэсэн үгнээс халх ястны нэр үүсэн гэж үздэг.

Зургаан түмэн Монголын магтаалд:

...Хангай ханд нутаглан сууж

Харь дайсанд чинь халх болсон

Халуун аминд чинь түшээ болсон

Ирэхийн үзүүр, харахын харуул болсон

Халх түмэн чинь тэр бүхий бээр ажаамуу...

* [[Монгол бичиг|Монгол бичгээр:]]
*: {{MongolUnicode|ᠬᠠᠩᠭᠠᠢ ᠬᠠᠨ ᠳᠤ ᠨᠤᠲᠤᠭᠯᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠵᠤ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠷᠢ ᠳᠠᠶᠢᠰᠤᠨ ᠳᠤ ᠴᠢᠨᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠯᠠᠭᠤᠨ ᠠᠮᠢᠨ ᠳᠤ ᠴᠢᠨᠢ ᠲᠦᠰᠢᠶ᠎ᠡ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠢᠷᠡᠬᠦ ᠶᠢᠨ ᠦᠵᠦᠭᠦᠷ᠂ ᠬᠠᠷᠠᠬᠤ ᠶᠢᠨ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠲᠦᠮᠡᠨ ᠴᠢᠨᠢ ᠲᠡᠷᠡ ᠪᠦᠬᠦᠢ ᠪᠡᠷ᠎ ᠠᠵᠢᠶᠠᠮᠤ}}

== Гарал үүсэл ==
Монголчуудыг дахин нэгтгэсэн [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх даян хаан]] 1500 оны үед улсаа зүүн баруун 2 гар, 6 түмэн болгон хуваан хөвүүддээ өвлүүлжээ. Үүний баруун гарын 6 түмний нэг нь Халх түмэн бөгөөд түүхийн шастирд &quot;Аглагийн 12 хүрээ халх&quot;{{Citation needed}} гэж алдаршиж байв. Ингэхдээ 6-р хүү [[Алчуболд]]од [[баарин]], [[баягуд]], [[жарууд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|үжээд]], [[хонгирад]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Өвөр Халх]]ын 5 отог хэмээн нэрлэгдэж, хожим нь Өвөр монголын [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] Баарин зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Улаанхад]] хотын Баарин зүүн баруун хоёр хошуу), Жарууд зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Тонляо хот|Тонляо]] хотын Жарууд хошуу) болж хуваарьлагдсан бол хонгирад, Үжээд, Баягуд нь бусад хошууд,  Манж найман хошуунд задран хуваагдсан. 

=== Түүхийн тойм ===
Даян хааны 11-р хүү [[Гэрсэнз|'''Гэрсэнзэд''']] Халхын [[хэрэйд]], [[жалайр]], [[хонгирад]], [[олхонуд]], [[бэсүд]], [[элжигин]], [[горлос]], [[урианхай]], [[сартуул]], [[тангуд]], [[хүрээ]], [[цоохор]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Ар Монгол|ар халх]] гэж нэрлэгдэх болжээ. Гэрсэнзийг таалал төгссөний дараа дээрх отгуудыг долоон хөвүүнд нь хувааснаар &quot;халхын долоон хошуу&quot; үүссэн. 

# [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжд]] үнэгэд, жалайр отог&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=. |first=Жамба |title=Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг ХХК |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=66 |translator-last=Д |translator-first=Заяабаатар}}&lt;/ref&gt;, 
# [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарт]] бэсүд, элжигэн отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, 
# [[Онохуй Үйзэн ноён|Нонохуй үйзэнд]] хэрэгүд, горлос отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, 
# [[Аминдурал]] ноёнд хүрээ, хороо, цоохор отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, 
# [[Дарь тайж]] хөхэйд, хатагин отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;,
# [[Далдан хөндлөн]] ноёнд сартуул, тангуд отог,&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
# [[Саму буйма]] ноёнд урианхай отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Гэрсэнзээс хойш Ар халх нь баруун, зүүн 2 гарт хуваагдсан 7 хошуу болсны, халхын баруун гарыг Ашихай дархан хунтайж захирч, Ноёндай хатанбаатар, Далдан хөндлөн ноён, Саму буйма нарын захирсан отгууд [[Хангайн нуруу|хангайн нуруунаас]] баруун тийшх нутагт 4 хошуу байгуулагдаж хожим [[Засагт хан аймаг]] болсон. Халхын зүүн гарыг [[Халхын гол|халхын голоос]] хангайн нуруу хүртэлх нутагт Онохуй үйзэн ноён, Аминдурал ноён (Дарь тайж хүүхэдгүй нас барсны дараа отогийг нь авсан) нарын захирсан 3 хошуу байгуулагдаж, зүүн гарыг Онохуй үйзэний хөвүүн [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] угсаа үе залгамжлан захирсан нь хожим [[Түшээт хан аймаг]], [[Сэцэн хан аймаг]], [[Сайн ноён аймаг]] болж хуваагдсан. Гэхдээ анхны 7 хошууны ноёд тогтвортой үе залгамжлан засаг ноёд байсан гэж ойлгож болохгүй.  

17-р зууны эхээр бичигдсэн Халхын үйсэн дээрх цааз бичгүүд Халхын баруун, зүүн гарыг [[хан]], [[хунтайж]], [[жонон]] цолтнууд тус бүртээ хуваан захирч, тэдний доор засаг барьсан их ноёд, бага ноёд байсныг батладаг. 1580-1630-аад оны Халхын ноёд эзэмшил нь &quot;... баруунд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши тайж]], [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Цэцэн жонон&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] удам&lt;/ref&gt; бөгөөд зүүнд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]], [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]]...&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018-01-01 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}&lt;/ref&gt; гэсэн 6 хошуунд хуваагдах болсон.  

1627 онд халхын зүүн гарын [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон Шолой]] нь [[Махасамади Далай Сэцэн хан|Махасамади Сэцэн хан]] цолтой болж, 1634 онд [[Цогт хунтайж]] халхаас дүрвэж, 1636 оноос [[Манж Чин Улс]] байгуулагдан Халхыг хараат орноо болгон [[Данзан лам|Данзан тойныг]] шинэ засаг ноёноор болгож, 1655 онд Халхын баруун гарын засаг ноён [[Элжигин|Элжгэний]] [[Цэрэнгомбо хатанбаатар|Цэрэнгомбо хатанбаатарын]] эрх мэдлийг эвдэж, бага ноён болгосон&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}&lt;/ref&gt; мэтийн үйл явдал өрнөсөн. 1650-иад оны Халхын баруун гарын 4 засаг ноён нь [[Норов Бишрэлт хан|Засагт хан Норов]], бэсүдийн [[Хонхуй сэцэн жонон|Цэцэн жонон Хонхуй]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, Хотгойдын [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо-Эрдэнэ хунтайж]]&lt;ref&gt;Шолой Убаши хунтайжийн хүү&lt;/ref&gt;, Сартуулын [[Хүндлэн тойн]]&lt;ref&gt;[[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хөндлөнгийн]] удам&lt;/ref&gt;, зүүн гарын 4 засаг ноён нь [[Чахундорж хан|Түшээт хан Чахундорж]], [[Бабу сэцэн хан|Сэцэн хан Бабу]], [[Гүршихи|Мэргэн ноён Гүрүшихи]], Сайн ноён [[Данзан лам|Данзан тойн]] нар юм. 1650-1670-аад оны Халхын дотоод дахь эрх мэдлийн хуваарилалтын талаарх хэрүүл тэмцэлээс болж, [[Элжигин|Элжигиний]] ноёд Түшээт хан руу нүүж, Тангуд отгийн ноёд, Түшээт ханы төрлийн тайж Бунтар нар Чин улс руу дүрвэсэн зэрэг асуудал гарсан.   

Халхын анхны 7 хошууны нутаг нь дараах болой.

# '''Засагт ханы хошуу:''' Одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь Алтай]] аймгийн хойд, [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] хойд ба зүүн хойд, [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] зүүн, [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөлийн]] ихэнх нутаг, [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн баруун, [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгорын]] зарим нутаг багтаж байжээ. Манжийн үед Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошуу, Үйзэн засгийн хошуу, Эрдэнэ засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу, Эрдэнэ дүүргэгч засгийн хошуу, Ахай засаг, Мэргэн засаг, Далай засгийн хошуу, Жалханз хутагт, Ялгуусан хутагтын шавь болж задарсан.
# '''Ноёндай хатанбаатарын хошуу''': Манжийн үед Засагт хан аймгийн зүүн урд талын таван хошуу, нэг шавийн отог болж хуваагдсан нь одоогийн одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Шарга сум|Шарга]], [[Халиун сум|Халиун]], [[Тайшир сум|Тайшир]], [[Дэлгэр сум]], [[Бигэр сум|Бигэр]], [[Чандмань сум (Говь-Алтай)|Чандмань]], [[Эрдэнэ сум (Говь-Алтай)|Эрдэнэ]], [[Цогт сум|Цогт]], [[Алтай сум (Говь-Алтай)|Алтай сумд]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баянцагаан сум (Баянхонгор)|Баянцагаан]], [[Шинэжинст сум]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] [[Гурвантэс сум|Гурвантэс сумын]] баруун хэсгийн нутаг. 
# '''Хөндлөн ноёны хошуу''': Хожим [[Сартуул Сэцэн вангийн хошуу]] болсон нь одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум|Алдархаан]], [[Цагаанчулуут сум|Цагаанчулуут]], Говь-Алтай аймгийн [[Баян-Уул сум (Говь-Алтай)|Баян-Уул]], [[Жаргалан сум|Жаргалан]], [[Хөхморьт сум|Хөх морьт]] сумдын нутаг болж байв. Орд өргөө нь Сарт толгой орчимд нутаглаж байв.
# '''Саму Буйма ноёны хошуу:''' Манжийн үед Дайчин засгийн хошуу, Дархан засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн Говь Алтай аймгийн [[Цээл сум (Говь-Алтай)|Цээл]], [[Төгрөг сум (Говь-Алтай)|Төгрөг]], [[Бугат сум (Говь-Алтай)|Бугат]], [[Тонхил сум|Тонхил]], [[Дарви сум (Говь-Алтай)|Дарви]], [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Дарви сум (Ховд)|Дарви]], [[Мөст сум|Мөст]], [[Цэцэг сум|Цэцэг]] зэрэг сумдын нутаг юм.
# '''Түшээт ханы хошуу''': Чин улсын үед Түшээт хан аймгийн хойд талын 14 хошуу, Сайн ноён аймгийн зарим хошуудыг энэ хошуунаас нутаг таслан байгуулсан. Одоогийн [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Дархан-Уул аймаг|Дархан]], [[Булган аймаг|Булган]], [[Орхон аймаг]] бүхлээр, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангайн]] [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Бүрд сум|Бүрд]], [[Есөнзүйл сум|Есөнзүйл]], [[Хужирт сум|Хужирт]], [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян Өндөр сумд]], [[Архангай аймаг|Архангайн]] зүүн талын сумдын нутаг багтаж байсан.
# '''Мэргэн ноёны хошуу''': Автай сайн ханы дүү [[Абуху мэргэн ноён|Абуху мэргэн ноёны]] удмынхан захирч байсан. [[Чин улс]], Богд хаант улсын үед Түшээт хан аймгийн Түшээт засгийн хошуу, Мэргэн засгийн хошуу, Дайчин засгийн хошуу, Ёст засгийн  хошуу, Цогтой засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн [[Дорноговь аймаг]], [[Дундговь аймаг]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] ихэнх нутаг болно. 
# '''Сэцэн ханы хошуу''': Сэцэн хан аймгийн нутаг бүхлээрээ 1 хошуу байсан нь Манжийн үед 22 хошууг нутаг таслан байгуулсан. 

1634 оноос өвөрмонгол [[Манж Чин улс|Манж Чин улсад]] дагаар орсноос эхлэн, Халхын долоон хошууны ноёд Чин улстай шууд хиллэх болсноор Мин улстай хийж байсан худалдаа тасалдаж, Чин улсаас төр, эдийн засаг, худалдааны хувьд хараат болж, халхын зарим ноёнд цол өгөх, нутаг хошуу байгуулах мэтээр халхын дотоод асуудалд оролцож эхэлсэн. 1655 онд манжийн [[Эеэр засагч хаан|Эеэр засагч хааны]] зарлигаар халхын зүүн гарын [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] дүү [[Түмэнхэн сайн ноён|Түмэнхэн сайн ноёны]] удам [[Данзан лам|Данзан ламыг]] засаг ноён цол өргөмжлөн Түшээт ханы хошуунаас таслан өгч байгуулснаар Халхад найман хошуутай болсон. 1688-1689 онд [[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайнд]] Халхын [[Түшээт хан Чахундорж|Түшээт хан Чахундоржоор]] удирдуулсан ноёд хүн ардын хамт [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хаантай]] хийсэн дайнд ялагдаж, Манжийн түшмэг улс болсноор Халх монгол нь [[Чин улс|Чин гүрний]] онцгой хэсэг болсон. Долоннуурын чуулганаар Халхыг 36 засаг ноёны мэдлийн хошуу болгосон нь цаашид өргөжсөөр 1691-1911 он хүртэл Чин гүрний нөлөөнд байхдаа 4 чуулган аймаг, 86 хошуу, 12 тамгатай хутагтын шавь отог нэгжид хуваагдан задарч, [[Улиастайн жанжны газар|Улиастай]], [[Их Хүрээ|Их Хүрээний]] манж амбанд захирагдаж байсан. 1911 оны 12-р сарын 29 нд Их Хүрээнд [[Богд хаан|8-р Богдыг]] эзэн хааны сэнтийд залснаар Халх төвтэй &quot;[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо өргөгдсөн Монгол Улс&quot;ыг]] байгуулсан нь улмаар одоогийн [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] суурь болсон.

==Алдартай хүмүүс==
*[[Гэрсэнз]]
*[[Сайн ноён хан Намнансүрэн]]

== Эшлэл ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

{{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}}

[[Ангилал:Халх| ]]
[[Ангилал:Монгол овог аймаг]]
[[Ангилал:Ази дахь угсаатан]]</text>
      <sha1>dsanuttyekom0b77a0kelbpaf3tr7fc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873627</id>
      <parentid>873581</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T11:14:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bataa202601</username>
        <id>102072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гарал үүсэл */ Added</comment>
      <origin>873627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24862" sha1="lvppae0rf249za55qdrlgm7i84ps1vq" xml:space="preserve">{{Short description|Монголчуудын хамгийн том угсаатан}}
{{For|Голын|Халх гол}}
{{Redirect|Халх|Аялгын тухай|Халх Монгол аялга}}
{{Инфобокс үндэстэн
|group     = Халх
|image     = File:Mongol Subgroups Khalkha 1911.svg
|caption   = Халх монголчуудын нутаг дэвсгэр, 1911 онд
|pop       = 
|region1   = {{flagcountry|Монгол}}
|pop1      = 3,191,120
|ref1      = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/|url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=2020-11-07 }}&lt;/ref&gt;
|region3   =
|pop3      =
|ref3      =
|languages = [[Халх аялга]]
|religions = Голдуу [[Монголын буддизм|Буддизм]] (92.7%)&lt;br /&gt;болон цөөнх, [[Монголын бөө мөргөл]] (4.0%)&lt;br /&gt;[[Христийн шашин]] (2.3%)&lt;ref name=&quot;Census2020&quot;&gt;{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live |title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/ |publisher=National Statistical Office of Mongolia |access-date=2025-03-08 |archive-date=2020-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|related = Бусад [[Монголчууд|Монгол]] угсаатан ([[Буриадууд]], [[Хотгойд]], [[Ойрад]])
}}
[[File:MongolianRoyalty.jpg|thumbnail|right|200px|Халхын язгууртны хатагтай ([[1921]])]]
'''Халх'''&lt;ref&gt;&quot;Халх&quot;, &quot;Халха&quot; гэж ганц тооны нэр. Олон тоонд &quot;халхас&quot; ([[Халимаг хэл|хал.]] &quot;халхас&quot;), &quot;халхууд&quot;, &quot;халхчууд&quot; ([[Монгол хэл|бур.]] &quot;Халхачууд&quot;).&lt;/ref&gt; — эртний нэгэн [[монгол үндэстэн|монгол]] [[түмэн]]&lt;ref&gt;Батмөнх даян хаан 12 отгийг нийлүүлэн Монголын 6 түмний нэг Халх түмэн гээд Ар халхыг Гэрсэнзэд, Өвөр халхыг Алчуболдод өвлүүлэв. Ар халх нь хожмоо өнөөгийн Халх болж нэрлэгджээ.&lt;/ref&gt;, эзэн Чингисийн алтан ураг, Монгол үндэстний голомтыг манаж үлдсэн, одоогийн [[Монгол Улс]]ын хүн амыг голлон бүрдүүлэгч овгуудын нэгдэл, голлох ястан. 2025 оны байдлаар [[Монгол Улс]]ад оршин суугаа 3,100,000 хүн (суурин хүн амын 88%, гадаадад оршин суух иргэдийг оролцуулбал 3.2 сая буюу 88.9%) Халх гэж бүртгэгджээ&lt;ref&gt;[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf Монгол улсын 2020 оны хүн ам, орон сууцны тооллогын дүн] (урьдчилсан)&lt;/ref&gt;. [[Халх аялга]]д нийцүүлж [[монгол хэл]]ний [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл бичгийн дүрмийг]] [[Цэндийн Дамдинсүрэн]] зохиожээ.

== Нэрийн гарал ==
«Халхавч», «[[бамбай]]» зэрэгтэй ойролцоо утгатай «халх» (нарны халх, галын халх ...) гэх [[Монгол хэл|монгол үг]]нээс нэр өгөгдсөн гэж үздэг. Монголч эрдэмтэд &quot;халх&quot;, &quot;халх бамбай&quot; гэсэн үгнээс халх ястны нэр үүсэн гэж үздэг.

Зургаан түмэн Монголын магтаалд:

...Хангай ханд нутаглан сууж

Харь дайсанд чинь халх болсон

Халуун аминд чинь түшээ болсон

Ирэхийн үзүүр, харахын харуул болсон

Халх түмэн чинь тэр бүхий бээр ажаамуу...

* [[Монгол бичиг|Монгол бичгээр:]]
*: {{MongolUnicode|ᠬᠠᠩᠭᠠᠢ ᠬᠠᠨ ᠳᠤ ᠨᠤᠲᠤᠭᠯᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠵᠤ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠷᠢ ᠳᠠᠶᠢᠰᠤᠨ ᠳᠤ ᠴᠢᠨᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠯᠠᠭᠤᠨ ᠠᠮᠢᠨ ᠳᠤ ᠴᠢᠨᠢ ᠲᠦᠰᠢᠶ᠎ᠡ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠢᠷᠡᠬᠦ ᠶᠢᠨ ᠦᠵᠦᠭᠦᠷ᠂ ᠬᠠᠷᠠᠬᠤ ᠶᠢᠨ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠲᠦᠮᠡᠨ ᠴᠢᠨᠢ ᠲᠡᠷᠡ ᠪᠦᠬᠦᠢ ᠪᠡᠷ᠎ ᠠᠵᠢᠶᠠᠮᠤ}}

== Гарал үүсэл ==
Монголчуудыг дахин нэгтгэсэн [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх даян хаан]] 1500 оны үед улсаа зүүн баруун 2 гар, 6 түмэн болгон хуваан хөвүүддээ өвлүүлжээ. Үүний баруун гарын 6 түмний нэг нь Халх түмэн бөгөөд түүхийн шастирд &quot;Аглагийн 12 хүрээ халх&quot;{{Citation needed}} гэж алдаршиж байв. Ингэхдээ 6-р хүү [[Алчуболд]]од [[баарин]], [[баягуд]], [[жарууд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|үжээд]], [[хонгирад]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Өвөр Халх]]ын 5 отог хэмээн нэрлэгдэж, хожим нь Өвөр монголын [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] Баарин зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Улаанхад]] хотын Баарин зүүн баруун хоёр хошуу), Жарууд зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Тонляо хот|Тонляо]] хотын Жарууд хошуу) болж хуваарьлагдсан бол хонгирад, Үжээд, Баягуд нь бусад хошууд,  Манж найман хошуунд задран хуваагдсан. 

=== Түүхийн тойм ===
Даян хааны 11-р хүү [[Гэрсэнз|'''Гэрсэнзэд''']] Халхын [[хэрэйд]], [[жалайр]], [[хонгирад]], [[олхонуд]], [[бэсүд]], [[элжигин]], [[горлос]], [[урианхай]], [[сартуул]], [[тангуд]], [[хүрээ]], [[цоохор]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Ар Монгол|ар халх]] гэж нэрлэгдэх болжээ. Гэрсэнзийг таалал төгссөний дараа дээрх отгуудыг долоон хөвүүнд нь хувааснаар &quot;халхын долоон хошуу&quot; үүссэн. 

# [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжд]] үнэгэд, жалайр отог&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=. |first=Жамба |title=Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг ХХК |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=66 |translator-last=Д |translator-first=Заяабаатар}}&lt;/ref&gt;, 
# [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарт]] бэсүд, элжигэн отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, 
# [[Онохуй Үйзэн ноён|Нонохуй үйзэнд]] хэрэгүд, горлос отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, 
# [[Аминдурал]] ноёнд хүрээ, хороо, цоохор отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, 
# [[Дарь тайж]] хөхэйд, хатагин отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;,
# [[Далдан хөндлөн]] ноёнд сартуул, тангуд отог,&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
# [[Саму буйма]] ноёнд урианхай отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Гэрсэнзээс хойш Ар халх нь баруун, зүүн 2 гарт хуваагдсан 7 хошуу болсны, халхын баруун гарыг Ашихай дархан хунтайж захирч, Ноёндай хатанбаатар, Далдан хөндлөн ноён, Саму буйма нарын захирсан отгууд [[Хангайн нуруу|хангайн нуруунаас]] баруун тийшх нутагт 4 хошуу байгуулагдаж хожим [[Засагт хан аймаг]] болсон. Халхын зүүн гарыг [[Халхын гол|халхын голоос]] хангайн нуруу хүртэлх нутагт Онохуй үйзэн ноён, Аминдурал ноён (Дарь тайж хүүхэдгүй нас барсны дараа отогийг нь авсан) нарын захирсан 3 хошуу байгуулагдаж, зүүн гарыг Онохуй үйзэний хөвүүн [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] угсаа үе залгамжлан захирсан нь хожим [[Түшээт хан аймаг]], [[Сэцэн хан аймаг]], [[Сайн ноён аймаг]] болж хуваагдсан. Гэхдээ анхны 7 хошууны ноёд тогтвортой үе залгамжлан засаг ноёд байсан гэж ойлгож болохгүй.  

17-р зууны эхээр бичигдсэн Халхын үйсэн дээрх цааз бичгүүд Халхын баруун, зүүн гарыг [[хан]], [[хунтайж]], [[жонон]] цолтнууд тус бүртээ хуваан захирч, тэдний доор засаг барьсан их ноёд, бага ноёд байсныг батладаг. 1580-1630-аад оны Халхын ноёд эзэмшил нь &quot;... баруунд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши тайж]], [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Цэцэн жонон&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] удам&lt;/ref&gt; бөгөөд зүүнд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]], [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]]...&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018-01-01 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}&lt;/ref&gt; гэсэн 6 хошуунд хуваагдах болсон.  

1627 онд халхын зүүн гарын [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон Шолой]] нь [[Махасамади Далай Сэцэн хан|Махасамади Сэцэн хан]] цолтой болж, 1634 онд [[Цогт хунтайж]] халхаас дүрвэж, 1636 оноос [[Манж Чин Улс]] байгуулагдан Халхыг хараат орноо болгон [[Данзан лам|Данзан тойныг]] шинэ засаг ноёноор болгож, 1655 онд Халхын баруун гарын засаг ноён [[Элжигин|Элжгэний]] [[Цэрэнгомбо хатанбаатар|Цэрэнгомбо хатанбаатарын]] эрх мэдлийг эвдэж, бага ноён болгосон&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}&lt;/ref&gt; мэтийн үйл явдал өрнөсөн. 1650-иад оны Халхын баруун гарын 4 засаг ноён нь [[Норов Бишрэлт хан|Засагт хан Норов]], бэсүдийн [[Хонхуй сэцэн жонон|Цэцэн жонон Хонхуй]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, Хотгойдын [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо-Эрдэнэ хунтайж]]&lt;ref&gt;Шолой Убаши хунтайжийн хүү&lt;/ref&gt;, Сартуулын [[Хүндлэн тойн]]&lt;ref&gt;[[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хөндлөнгийн]] удам&lt;/ref&gt;, зүүн гарын 4 засаг ноён нь [[Чахундорж хан|Түшээт хан Чахундорж]], [[Бабу сэцэн хан|Сэцэн хан Бабу]], [[Гүршихи|Мэргэн ноён Гүрүшихи]], Сайн ноён [[Данзан лам|Данзан тойн]] нар юм. 1650-1670-аад оны Халхын дотоод дахь эрх мэдлийн хуваарилалтын талаарх хэрүүл тэмцэлээс болж, [[Элжигин|Элжигиний]] ноёд Түшээт хан руу нүүж, Тангуд отгийн ноёд, Түшээт ханы төрлийн тайж Бунтар нар Чин улс руу дүрвэсэн зэрэг асуудал гарсан.   

Халхын анхны 7 хошууны нутаг нь дараах болой.

# '''Засагт ханы хошуу:''' Одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь Алтай]] аймгийн хойд, [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] хойд ба зүүн хойд, [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] зүүн, [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөлийн]] ихэнх нутаг, [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн баруун, [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгорын]] зарим нутаг багтаж байжээ. Манжийн үед Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошуу, Үйзэн засгийн хошуу, Эрдэнэ засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу, Эрдэнэ дүүргэгч засгийн хошуу, Ахай засаг, Мэргэн засаг, Далай засгийн хошуу, Жалханз хутагт, Ялгуусан хутагтын шавь болж задарсан.
# '''Ноёндай хатанбаатарын хошуу''': Манжийн үед Засагт хан аймгийн зүүн урд талын таван хошуу, нэг шавийн отог болж хуваагдсан нь одоогийн одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Шарга сум|Шарга]], [[Халиун сум|Халиун]], [[Тайшир сум|Тайшир]], [[Дэлгэр сум]], [[Бигэр сум|Бигэр]], [[Чандмань сум (Говь-Алтай)|Чандмань]], [[Эрдэнэ сум (Говь-Алтай)|Эрдэнэ]], [[Цогт сум|Цогт]], [[Алтай сум (Говь-Алтай)|Алтай сумд]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баянцагаан сум (Баянхонгор)|Баянцагаан]], [[Шинэжинст сум]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] [[Гурвантэс сум|Гурвантэс сумын]] баруун хэсгийн нутаг. 
# '''Хөндлөн ноёны хошуу''': Хожим [[Сартуул Сэцэн вангийн хошуу]] болсон нь одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум|Алдархаан]], [[Цагаанчулуут сум|Цагаанчулуут]], Говь-Алтай аймгийн [[Баян-Уул сум (Говь-Алтай)|Баян-Уул]], [[Жаргалан сум|Жаргалан]], [[Хөхморьт сум|Хөх морьт]] сумдын нутаг болж байв. Орд өргөө нь Сарт толгой орчимд нутаглаж байв.
# '''Саму Буйма ноёны хошуу:''' Манжийн үед Дайчин засгийн хошуу, Дархан засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн Говь Алтай аймгийн [[Цээл сум (Говь-Алтай)|Цээл]], [[Төгрөг сум (Говь-Алтай)|Төгрөг]], [[Бугат сум (Говь-Алтай)|Бугат]], [[Тонхил сум|Тонхил]], [[Дарви сум (Говь-Алтай)|Дарви]], [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Дарви сум (Ховд)|Дарви]], [[Мөст сум|Мөст]], [[Цэцэг сум|Цэцэг]] зэрэг сумдын нутаг юм.
# '''Түшээт ханы хошуу''': Чин улсын үед Түшээт хан аймгийн хойд талын 14 хошуу, Сайн ноён аймгийн зарим хошуудыг энэ хошуунаас нутаг таслан байгуулсан. Одоогийн [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Дархан-Уул аймаг|Дархан]], [[Булган аймаг|Булган]], [[Орхон аймаг]] бүхлээр, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангайн]] [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Бүрд сум|Бүрд]], [[Есөнзүйл сум|Есөнзүйл]], [[Хужирт сум|Хужирт]], [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян Өндөр сумд]], [[Архангай аймаг|Архангайн]] зүүн талын сумдын нутаг багтаж байсан.
# '''Мэргэн ноёны хошуу''': Автай сайн ханы дүү [[Абуху мэргэн ноён|Абуху мэргэн ноёны]] удмынхан захирч байсан. [[Чин улс]], Богд хаант улсын үед Түшээт хан аймгийн Түшээт засгийн хошуу, Мэргэн засгийн хошуу, Дайчин засгийн хошуу, Ёст засгийн  хошуу, Цогтой засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн [[Дорноговь аймаг]], [[Дундговь аймаг]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] ихэнх нутаг болно. 
# '''Сэцэн ханы хошуу''': Сэцэн хан аймгийн нутаг бүхлээрээ 1 хошуу байсан нь Манжийн үед 22 хошууг нутаг таслан байгуулсан. 

1634 оноос өвөрмонгол [[Манж Чин улс|Манж Чин улсад]] дагаар орсноос эхлэн, Халхын долоон хошууны ноёд Чин улстай шууд хиллэх болсноор Мин улстай хийж байсан худалдаа тасалдаж, Чин улсаас төр, эдийн засаг, худалдааны хувьд хараат болж, халхын зарим ноёнд цол өгөх, нутаг хошуу байгуулах мэтээр халхын дотоод асуудалд оролцож эхэлсэн. 1655 онд манжийн [[Эеэр засагч хаан|Эеэр засагч хааны]] зарлигаар халхын зүүн гарын [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] дүү [[Түмэнхэн сайн ноён|Түмэнхэн сайн ноёны]] удам [[Данзан лам|Данзан ламыг]] засаг ноён цол өргөмжлөн Түшээт ханы хошуунаас таслан өгч байгуулснаар Халхад найман хошуутай болсон. 1688-1689 онд [[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайнд]] Халхын [[Түшээт хан Чахундорж|Түшээт хан Чахундоржоор]] удирдуулсан ноёд хүн ардын хамт [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хаантай]] хийсэн дайнд ялагдаж, Манжийн түшмэг улс болсноор Халх монгол нь [[Чин улс|Чин гүрний]] онцгой хэсэг болсон. Долоннуурын чуулганаар Халхыг 36 засаг ноёны мэдлийн хошуу болгосон нь цаашид өргөжсөөр 1691-1911 он хүртэл Чин гүрний нөлөөнд байхдаа 4 чуулган аймаг, 86 хошуу, 12 тамгатай хутагтын шавь отог нэгжид хуваагдан задарч, [[Улиастайн жанжны газар|Улиастай]], [[Их Хүрээ|Их Хүрээний]] манж амбанд захирагдаж байсан. 1911 оны 12-р сарын 29 нд Их Хүрээнд [[Богд хаан|8-р Богдыг]] эзэн хааны сэнтийд залснаар Халх төвтэй &quot;[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо өргөгдсөн Монгол Улс&quot;ыг]] байгуулсан нь улмаар одоогийн [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] суурь болсон. 
Чухамдаа өнөөгийн Монгол улсын газар нутаг нь тэр чигээрээ Халхын газар нутгийг хамрах ба үндэстэн угсаатны хувьд 92%-ийг Халхууд бүрдүүлж, Халх Монгол хэлээр 3.5 сая гаруй иргэд ярилцаж байна. Одоогийн Монголын газар нутаг дээр түүхийн аль ч үед 1 саяас дээш хүн оршиж байгаагүй бөгөөд тэр дундаа дангаар нэг угсаатнаас бүрэлдсэн, нэг шашинтай, нэг хэл соёлтой, улс төрийн хувьд нэгдмэл ийм олон хүний бүлэг оршин тогтнож байгаагүй билээ. Иймээс Халх нь бусдаасаа ялгаран, ондоошиж, нэгдэн нягтарж, бий болсон 500 жилийн түүхийнхээ явцад биеэ даасан үндэстний шинжийг бүрэн олсон байна. Мөн түүнчлэн Монгол гэх нэр, нэршил, ойлголт нь Оху, Бнхау-н алинд нь ч хамаардаг бол Халх хэмээх ойлголт, соёл нь зөвхөн Монгол улсад л хамаардаг онцлогтой. Мөн бусад угсаатны цөөнх баяд, дөрвөд, хотон, чантуу, буриад, захчин гэж байх боловч энэ нь Монгол улсдаа нэр төдий л ялгарахаас бусдаар зарчмын тоймтой ялгарал хараахан үгүй юм. Жишээ нь хүн амын тоо, харьцааны хувьд баяд нь 1754 онд Халхын нутагт суурьшихдаа 2000 гаруй байжээ. Тэр үед Халхын 4 аймаг, 3 хязгаарын хүн амын тоо 650,000-700,000 байжээ. Дөрвөдүүд анх 1757 онд 17,000 орчим хүн амтайгаар Алтайн бүсэд суурьшсан. Тэднээс ойролцоогоор 10,000 хүрэхгүй хүн ам тухайн үеийн Халхын нутаг, одоогийн Увс нуурын сав газар суурьшжээ. Буриадууд 1923 оноос тухайн үеийн Оросын харьяаллаас гаран Халх Монголын улсад дүрвэсэн ба тэдний тоо 17,000 орчим байв. Өөрөөр хэлбэл өнөө цагт угсаатны цөөнх гэгдэж буй бусад Монголчууд нь хамгийн багадаа 100 гаруй жилийн өмнөөс Халхуудын дунд ирж суурьшин үндэстний олонхтой ижилсэн уусаж, өнөө ялгаагүй Халх Монголын дотор байдаг олон овгуудын нэгэн адил ижилсэн, нэг үндэстний хэв шинжийг олон төлөвшжээ. Иймээс Монгол улс нь Халх үндэстний улс юм.

==Алдартай хүмүүс==
*[[Гэрсэнз]]
*[[Сайн ноён хан Намнансүрэн]]

== Эшлэл ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

{{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}}

[[Ангилал:Халх| ]]
[[Ангилал:Монгол овог аймаг]]
[[Ангилал:Ази дахь угсаатан]]</text>
      <sha1>lvppae0rf249za55qdrlgm7i84ps1vq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873628</id>
      <parentid>873627</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T11:16:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bataa202601</username>
        <id>102072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түүхийн тойм */ Added</comment>
      <origin>873628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24897" sha1="o5g7mg65caw6gz6krnd9f175c99ixq2" xml:space="preserve">{{Short description|Монголчуудын хамгийн том угсаатан}}
{{For|Голын|Халх гол}}
{{Redirect|Халх|Аялгын тухай|Халх Монгол аялга}}
{{Инфобокс үндэстэн
|group     = Халх
|image     = File:Mongol Subgroups Khalkha 1911.svg
|caption   = Халх монголчуудын нутаг дэвсгэр, 1911 онд
|pop       = 
|region1   = {{flagcountry|Монгол}}
|pop1      = 3,191,120
|ref1      = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/|url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=2020-11-07 }}&lt;/ref&gt;
|region3   =
|pop3      =
|ref3      =
|languages = [[Халх аялга]]
|religions = Голдуу [[Монголын буддизм|Буддизм]] (92.7%)&lt;br /&gt;болон цөөнх, [[Монголын бөө мөргөл]] (4.0%)&lt;br /&gt;[[Христийн шашин]] (2.3%)&lt;ref name=&quot;Census2020&quot;&gt;{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live |title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/ |publisher=National Statistical Office of Mongolia |access-date=2025-03-08 |archive-date=2020-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|related = Бусад [[Монголчууд|Монгол]] угсаатан ([[Буриадууд]], [[Хотгойд]], [[Ойрад]])
}}
[[File:MongolianRoyalty.jpg|thumbnail|right|200px|Халхын язгууртны хатагтай ([[1921]])]]
'''Халх'''&lt;ref&gt;&quot;Халх&quot;, &quot;Халха&quot; гэж ганц тооны нэр. Олон тоонд &quot;халхас&quot; ([[Халимаг хэл|хал.]] &quot;халхас&quot;), &quot;халхууд&quot;, &quot;халхчууд&quot; ([[Монгол хэл|бур.]] &quot;Халхачууд&quot;).&lt;/ref&gt; — эртний нэгэн [[монгол үндэстэн|монгол]] [[түмэн]]&lt;ref&gt;Батмөнх даян хаан 12 отгийг нийлүүлэн Монголын 6 түмний нэг Халх түмэн гээд Ар халхыг Гэрсэнзэд, Өвөр халхыг Алчуболдод өвлүүлэв. Ар халх нь хожмоо өнөөгийн Халх болж нэрлэгджээ.&lt;/ref&gt;, эзэн Чингисийн алтан ураг, Монгол үндэстний голомтыг манаж үлдсэн, одоогийн [[Монгол Улс]]ын хүн амыг голлон бүрдүүлэгч овгуудын нэгдэл, голлох ястан. 2025 оны байдлаар [[Монгол Улс]]ад оршин суугаа 3,100,000 хүн (суурин хүн амын 88%, гадаадад оршин суух иргэдийг оролцуулбал 3.2 сая буюу 88.9%) Халх гэж бүртгэгджээ&lt;ref&gt;[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf Монгол улсын 2020 оны хүн ам, орон сууцны тооллогын дүн] (урьдчилсан)&lt;/ref&gt;. [[Халх аялга]]д нийцүүлж [[монгол хэл]]ний [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл бичгийн дүрмийг]] [[Цэндийн Дамдинсүрэн]] зохиожээ.

== Нэрийн гарал ==
«Халхавч», «[[бамбай]]» зэрэгтэй ойролцоо утгатай «халх» (нарны халх, галын халх ...) гэх [[Монгол хэл|монгол үг]]нээс нэр өгөгдсөн гэж үздэг. Монголч эрдэмтэд &quot;халх&quot;, &quot;халх бамбай&quot; гэсэн үгнээс халх ястны нэр үүсэн гэж үздэг.

Зургаан түмэн Монголын магтаалд:

...Хангай ханд нутаглан сууж

Харь дайсанд чинь халх болсон

Халуун аминд чинь түшээ болсон

Ирэхийн үзүүр, харахын харуул болсон

Халх түмэн чинь тэр бүхий бээр ажаамуу...

* [[Монгол бичиг|Монгол бичгээр:]]
*: {{MongolUnicode|ᠬᠠᠩᠭᠠᠢ ᠬᠠᠨ ᠳᠤ ᠨᠤᠲᠤᠭᠯᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠵᠤ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠷᠢ ᠳᠠᠶᠢᠰᠤᠨ ᠳᠤ ᠴᠢᠨᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠯᠠᠭᠤᠨ ᠠᠮᠢᠨ ᠳᠤ ᠴᠢᠨᠢ ᠲᠦᠰᠢᠶ᠎ᠡ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠢᠷᠡᠬᠦ ᠶᠢᠨ ᠦᠵᠦᠭᠦᠷ᠂ ᠬᠠᠷᠠᠬᠤ ᠶᠢᠨ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠲᠦᠮᠡᠨ ᠴᠢᠨᠢ ᠲᠡᠷᠡ ᠪᠦᠬᠦᠢ ᠪᠡᠷ᠎ ᠠᠵᠢᠶᠠᠮᠤ}}

== Гарал үүсэл ==
Монголчуудыг дахин нэгтгэсэн [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх даян хаан]] 1500 оны үед улсаа зүүн баруун 2 гар, 6 түмэн болгон хуваан хөвүүддээ өвлүүлжээ. Үүний баруун гарын 6 түмний нэг нь Халх түмэн бөгөөд түүхийн шастирд &quot;Аглагийн 12 хүрээ халх&quot;{{Citation needed}} гэж алдаршиж байв. Ингэхдээ 6-р хүү [[Алчуболд]]од [[баарин]], [[баягуд]], [[жарууд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|үжээд]], [[хонгирад]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Өвөр Халх]]ын 5 отог хэмээн нэрлэгдэж, хожим нь Өвөр монголын [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] Баарин зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Улаанхад]] хотын Баарин зүүн баруун хоёр хошуу), Жарууд зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Тонляо хот|Тонляо]] хотын Жарууд хошуу) болж хуваарьлагдсан бол хонгирад, Үжээд, Баягуд нь бусад хошууд,  Манж найман хошуунд задран хуваагдсан. 

=== Түүхийн тойм ===
Даян хааны 11-р хүү [[Гэрсэнз|'''Гэрсэнзэд''']] Халхын [[хэрэйд]], [[жалайр]], [[хонгирад]], [[олхонуд]], [[бэсүд]], [[элжигин]], [[горлос]], [[урианхай]], [[сартуул]], [[тангуд]], [[хүрээ]], [[цоохор]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Ар Монгол|ар халх]] гэж нэрлэгдэх болжээ. Гэрсэнзийг таалал төгссөний дараа дээрх отгуудыг долоон хөвүүнд нь хувааснаар &quot;халхын долоон хошуу&quot; үүссэн. 

# [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжд]] үнэгэд, жалайр отог&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=. |first=Жамба |title=Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг ХХК |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=66 |translator-last=Д |translator-first=Заяабаатар}}&lt;/ref&gt;, 
# [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарт]] бэсүд, элжигэн отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, 
# [[Онохуй Үйзэн ноён|Нонохуй үйзэнд]] хэрэгүд, горлос отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, 
# [[Аминдурал]] ноёнд хүрээ, хороо, цоохор отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, 
# [[Дарь тайж]] хөхэйд, хатагин отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;,
# [[Далдан хөндлөн]] ноёнд сартуул, тангуд отог,&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
# [[Саму буйма]] ноёнд урианхай отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Гэрсэнзээс хойш Ар халх нь баруун, зүүн 2 гарт хуваагдсан 7 хошуу болсны, халхын баруун гарыг Ашихай дархан хунтайж захирч, Ноёндай хатанбаатар, Далдан хөндлөн ноён, Саму буйма нарын захирсан отгууд [[Хангайн нуруу|хангайн нуруунаас]] баруун тийшх нутагт 4 хошуу байгуулагдаж хожим [[Засагт хан аймаг]] болсон. Халхын зүүн гарыг [[Халхын гол|халхын голоос]] хангайн нуруу хүртэлх нутагт Онохуй үйзэн ноён, Аминдурал ноён (Дарь тайж хүүхэдгүй нас барсны дараа отогийг нь авсан) нарын захирсан 3 хошуу байгуулагдаж, зүүн гарыг Онохуй үйзэний хөвүүн [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] угсаа үе залгамжлан захирсан нь хожим [[Түшээт хан аймаг]], [[Сэцэн хан аймаг]], [[Сайн ноён аймаг]] болж хуваагдсан. Гэхдээ анхны 7 хошууны ноёд тогтвортой үе залгамжлан засаг ноёд байсан гэж ойлгож болохгүй.  

17-р зууны эхээр бичигдсэн Халхын үйсэн дээрх цааз бичгүүд Халхын баруун, зүүн гарыг [[хан]], [[хунтайж]], [[жонон]] цолтнууд тус бүртээ хуваан захирч, тэдний доор засаг барьсан их ноёд, бага ноёд байсныг батладаг. 1580-1630-аад оны Халхын ноёд эзэмшил нь &quot;... баруунд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши тайж]], [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Цэцэн жонон&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] удам&lt;/ref&gt; бөгөөд зүүнд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]], [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]]...&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018-01-01 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}&lt;/ref&gt; гэсэн 6 хошуунд хуваагдах болсон.  

1627 онд халхын зүүн гарын [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон Шолой]] нь [[Махасамади Далай Сэцэн хан|Махасамади Сэцэн хан]] цолтой болж, 1634 онд [[Цогт хунтайж]] халхаас дүрвэж, 1636 оноос [[Манж Чин Улс]] байгуулагдан Халхыг хараат орноо болгон [[Данзан лам|Данзан тойныг]] шинэ засаг ноёноор болгож, 1655 онд Халхын баруун гарын засаг ноён [[Элжигин|Элжгэний]] [[Цэрэнгомбо хатанбаатар|Цэрэнгомбо хатанбаатарын]] эрх мэдлийг эвдэж, бага ноён болгосон&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}&lt;/ref&gt; мэтийн үйл явдал өрнөсөн. 1650-иад оны Халхын баруун гарын 4 засаг ноён нь [[Норов Бишрэлт хан|Засагт хан Норов]], бэсүдийн [[Хонхуй сэцэн жонон|Цэцэн жонон Хонхуй]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, Хотгойдын [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо-Эрдэнэ хунтайж]]&lt;ref&gt;Шолой Убаши хунтайжийн хүү&lt;/ref&gt;, Сартуулын [[Хүндлэн тойн]]&lt;ref&gt;[[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хөндлөнгийн]] удам&lt;/ref&gt;, зүүн гарын 4 засаг ноён нь [[Чахундорж хан|Түшээт хан Чахундорж]], [[Бабу сэцэн хан|Сэцэн хан Бабу]], [[Гүршихи|Мэргэн ноён Гүрүшихи]], Сайн ноён [[Данзан лам|Данзан тойн]] нар юм. 1650-1670-аад оны Халхын дотоод дахь эрх мэдлийн хуваарилалтын талаарх хэрүүл тэмцэлээс болж, [[Элжигин|Элжигиний]] ноёд Түшээт хан руу нүүж, Тангуд отгийн ноёд, Түшээт ханы төрлийн тайж Бунтар нар Чин улс руу дүрвэсэн зэрэг асуудал гарсан.   

Халхын анхны 7 хошууны нутаг нь дараах болой.

# '''Засагт ханы хошуу:''' Одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь Алтай]] аймгийн хойд, [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] хойд ба зүүн хойд, [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] зүүн, [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөлийн]] ихэнх нутаг, [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн баруун, [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгорын]] зарим нутаг багтаж байжээ. Манжийн үед Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошуу, Үйзэн засгийн хошуу, Эрдэнэ засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу, Эрдэнэ дүүргэгч засгийн хошуу, Ахай засаг, Мэргэн засаг, Далай засгийн хошуу, Жалханз хутагт, Ялгуусан хутагтын шавь болж задарсан.
# '''Ноёндай хатанбаатарын хошуу''': Манжийн үед Засагт хан аймгийн зүүн урд талын таван хошуу, нэг шавийн отог болж хуваагдсан нь одоогийн одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Шарга сум|Шарга]], [[Халиун сум|Халиун]], [[Тайшир сум|Тайшир]], [[Дэлгэр сум]], [[Бигэр сум|Бигэр]], [[Чандмань сум (Говь-Алтай)|Чандмань]], [[Эрдэнэ сум (Говь-Алтай)|Эрдэнэ]], [[Цогт сум|Цогт]], [[Алтай сум (Говь-Алтай)|Алтай сумд]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баянцагаан сум (Баянхонгор)|Баянцагаан]], [[Шинэжинст сум]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] [[Гурвантэс сум|Гурвантэс сумын]] баруун хэсгийн нутаг. 
# '''Хөндлөн ноёны хошуу''': Хожим [[Сартуул Сэцэн вангийн хошуу]] болсон нь одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум|Алдархаан]], [[Цагаанчулуут сум|Цагаанчулуут]], Говь-Алтай аймгийн [[Баян-Уул сум (Говь-Алтай)|Баян-Уул]], [[Жаргалан сум|Жаргалан]], [[Хөхморьт сум|Хөх морьт]] сумдын нутаг болж байв. Орд өргөө нь Сарт толгой орчимд нутаглаж байв.
# '''Саму Буйма ноёны хошуу:''' Манжийн үед Дайчин засгийн хошуу, Дархан засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн Говь Алтай аймгийн [[Цээл сум (Говь-Алтай)|Цээл]], [[Төгрөг сум (Говь-Алтай)|Төгрөг]], [[Бугат сум (Говь-Алтай)|Бугат]], [[Тонхил сум|Тонхил]], [[Дарви сум (Говь-Алтай)|Дарви]], [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Дарви сум (Ховд)|Дарви]], [[Мөст сум|Мөст]], [[Цэцэг сум|Цэцэг]] зэрэг сумдын нутаг юм.
# '''Түшээт ханы хошуу''': Чин улсын үед Түшээт хан аймгийн хойд талын 14 хошуу, Сайн ноён аймгийн зарим хошуудыг энэ хошуунаас нутаг таслан байгуулсан. Одоогийн [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Дархан-Уул аймаг|Дархан]], [[Булган аймаг|Булган]], [[Орхон аймаг]] бүхлээр, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангайн]] [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Бүрд сум|Бүрд]], [[Есөнзүйл сум|Есөнзүйл]], [[Хужирт сум|Хужирт]], [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян Өндөр сумд]], [[Архангай аймаг|Архангайн]] зүүн талын сумдын нутаг багтаж байсан.
# '''Мэргэн ноёны хошуу''': Автай сайн ханы дүү [[Абуху мэргэн ноён|Абуху мэргэн ноёны]] удмынхан захирч байсан. [[Чин улс]], Богд хаант улсын үед Түшээт хан аймгийн Түшээт засгийн хошуу, Мэргэн засгийн хошуу, Дайчин засгийн хошуу, Ёст засгийн  хошуу, Цогтой засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн [[Дорноговь аймаг]], [[Дундговь аймаг]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] ихэнх нутаг болно. 
# '''Сэцэн ханы хошуу''': Сэцэн хан аймгийн нутаг бүхлээрээ 1 хошуу байсан нь Манжийн үед 22 хошууг нутаг таслан байгуулсан. 

1634 оноос өвөрмонгол [[Манж Чин улс|Манж Чин улсад]] дагаар орсноос эхлэн, Халхын долоон хошууны ноёд Чин улстай шууд хиллэх болсноор Мин улстай хийж байсан худалдаа тасалдаж, Чин улсаас төр, эдийн засаг, худалдааны хувьд хараат болж, халхын зарим ноёнд цол өгөх, нутаг хошуу байгуулах мэтээр халхын дотоод асуудалд оролцож эхэлсэн. 1655 онд манжийн [[Эеэр засагч хаан|Эеэр засагч хааны]] зарлигаар халхын зүүн гарын [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] дүү [[Түмэнхэн сайн ноён|Түмэнхэн сайн ноёны]] удам [[Данзан лам|Данзан ламыг]] засаг ноён цол өргөмжлөн Түшээт ханы хошуунаас таслан өгч байгуулснаар Халхад найман хошуутай болсон. 1688-1689 онд [[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайнд]] Халхын [[Түшээт хан Чахундорж|Түшээт хан Чахундоржоор]] удирдуулсан ноёд хүн ардын хамт [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хаантай]] хийсэн дайнд ялагдаж, Манжийн түшмэг улс болсноор Халх монгол нь [[Чин улс|Чин гүрний]] онцгой хэсэг болсон. Долоннуурын чуулганаар Халхыг 36 засаг ноёны мэдлийн хошуу болгосон нь цаашид өргөжсөөр 1691-1911 он хүртэл Чин гүрний нөлөөнд байхдаа 4 чуулган аймаг, 86 хошуу, 12 тамгатай хутагтын шавь отог нэгжид хуваагдан задарч, [[Улиастайн жанжны газар|Улиастай]], [[Их Хүрээ|Их Хүрээний]] манж амбанд захирагдаж байсан. 1911 оны 12-р сарын 29 нд Их Хүрээнд [[Богд хаан|8-р Богдыг]] эзэн хааны сэнтийд залснаар Халх төвтэй &quot;[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо өргөгдсөн Монгол Улс&quot;ыг]] байгуулсан нь улмаар одоогийн [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] суурь болсон. 
Чухамдаа өнөөгийн [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] улсын газар нутаг нь тэр чигээрээ Халхын газар нутгийг хамрах ба үндэстэн угсаатны хувьд 92%-ийг Халхууд бүрдүүлж, Халх Монгол хэлээр 3.5 сая гаруй иргэд ярилцаж байна. Одоогийн Монголын газар нутаг дээр түүхийн аль ч үед 1 саяас дээш хүн оршиж байгаагүй бөгөөд тэр дундаа дангаар нэг угсаатнаас бүрэлдсэн, нэг шашинтай, нэг хэл соёлтой, улс төрийн хувьд нэгдмэл ийм олон хүний бүлэг оршин тогтнож байгаагүй билээ. Иймээс Халх нь бусдаасаа ялгаран, ондоошиж, нэгдэн нягтарж, бий болсон 500 жилийн түүхийнхээ явцад биеэ даасан үндэстний шинжийг бүрэн олсон байна. Мөн түүнчлэн Монгол гэх нэр, нэршил, ойлголт нь Оху, Бнхау-н алинд нь ч хамаардаг бол Халх хэмээх ойлголт, соёл нь зөвхөн Монгол улсад л хамаардаг онцлогтой. Мөн бусад угсаатны цөөнх баяд, дөрвөд, хотон, чантуу, буриад, захчин гэж байх боловч энэ нь Монгол улсдаа нэр төдий л ялгарахаас бусдаар зарчмын тоймтой ялгарал хараахан үгүй юм. Жишээ нь хүн амын тоо, харьцааны хувьд баяд нь 1754 онд Халхын нутагт суурьшихдаа 2000 гаруй байжээ. Тэр үед Халхын 4 аймаг, 3 хязгаарын хүн амын тоо 650,000-700,000 байжээ. Дөрвөдүүд анх 1757 онд 17,000 орчим хүн амтайгаар Алтайн бүсэд суурьшсан. Тэднээс ойролцоогоор 10,000 хүрэхгүй хүн ам тухайн үеийн Халхын нутаг, одоогийн Увс нуурын сав газар суурьшжээ. Буриадууд 1923 оноос тухайн үеийн Оросын харьяаллаас гаран Халх Монголын улсад дүрвэсэн ба тэдний тоо 17,000 орчим байв. Өөрөөр хэлбэл өнөө цагт угсаатны цөөнх гэгдэж буй бусад Монголчууд нь хамгийн багадаа 100 гаруй жилийн өмнөөс Халхуудын дунд ирж суурьшин үндэстний олонхтой ижилсэн уусаж, өнөө ялгаагүй Халх Монголын дотор байдаг олон овгуудын нэгэн адил ижилсэн, нэг үндэстний хэв шинжийг олон төлөвшжээ. Иймээс Монгол улс нь Халх үндэстний улс юм.

==Алдартай хүмүүс==
*[[Гэрсэнз]]
*[[Сайн ноён хан Намнансүрэн]]

== Эшлэл ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

{{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}}

[[Ангилал:Халх| ]]
[[Ангилал:Монгол овог аймаг]]
[[Ангилал:Ази дахь угсаатан]]</text>
      <sha1>o5g7mg65caw6gz6krnd9f175c99ixq2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873629</id>
      <parentid>873628</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T11:17:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bataa202601</username>
        <id>102072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түүхийн тойм */ Added</comment>
      <origin>873629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24886" sha1="59a3p7aw1k62l6lzpl4wql2ivetgj49" xml:space="preserve">{{Short description|Монголчуудын хамгийн том угсаатан}}
{{For|Голын|Халх гол}}
{{Redirect|Халх|Аялгын тухай|Халх Монгол аялга}}
{{Инфобокс үндэстэн
|group     = Халх
|image     = File:Mongol Subgroups Khalkha 1911.svg
|caption   = Халх монголчуудын нутаг дэвсгэр, 1911 онд
|pop       = 
|region1   = {{flagcountry|Монгол}}
|pop1      = 3,191,120
|ref1      = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/|url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=2020-11-07 }}&lt;/ref&gt;
|region3   =
|pop3      =
|ref3      =
|languages = [[Халх аялга]]
|religions = Голдуу [[Монголын буддизм|Буддизм]] (92.7%)&lt;br /&gt;болон цөөнх, [[Монголын бөө мөргөл]] (4.0%)&lt;br /&gt;[[Христийн шашин]] (2.3%)&lt;ref name=&quot;Census2020&quot;&gt;{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live |title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/ |publisher=National Statistical Office of Mongolia |access-date=2025-03-08 |archive-date=2020-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|related = Бусад [[Монголчууд|Монгол]] угсаатан ([[Буриадууд]], [[Хотгойд]], [[Ойрад]])
}}
[[File:MongolianRoyalty.jpg|thumbnail|right|200px|Халхын язгууртны хатагтай ([[1921]])]]
'''Халх'''&lt;ref&gt;&quot;Халх&quot;, &quot;Халха&quot; гэж ганц тооны нэр. Олон тоонд &quot;халхас&quot; ([[Халимаг хэл|хал.]] &quot;халхас&quot;), &quot;халхууд&quot;, &quot;халхчууд&quot; ([[Монгол хэл|бур.]] &quot;Халхачууд&quot;).&lt;/ref&gt; — эртний нэгэн [[монгол үндэстэн|монгол]] [[түмэн]]&lt;ref&gt;Батмөнх даян хаан 12 отгийг нийлүүлэн Монголын 6 түмний нэг Халх түмэн гээд Ар халхыг Гэрсэнзэд, Өвөр халхыг Алчуболдод өвлүүлэв. Ар халх нь хожмоо өнөөгийн Халх болж нэрлэгджээ.&lt;/ref&gt;, эзэн Чингисийн алтан ураг, Монгол үндэстний голомтыг манаж үлдсэн, одоогийн [[Монгол Улс]]ын хүн амыг голлон бүрдүүлэгч овгуудын нэгдэл, голлох ястан. 2025 оны байдлаар [[Монгол Улс]]ад оршин суугаа 3,100,000 хүн (суурин хүн амын 88%, гадаадад оршин суух иргэдийг оролцуулбал 3.2 сая буюу 88.9%) Халх гэж бүртгэгджээ&lt;ref&gt;[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf Монгол улсын 2020 оны хүн ам, орон сууцны тооллогын дүн] (урьдчилсан)&lt;/ref&gt;. [[Халх аялга]]д нийцүүлж [[монгол хэл]]ний [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл бичгийн дүрмийг]] [[Цэндийн Дамдинсүрэн]] зохиожээ.

== Нэрийн гарал ==
«Халхавч», «[[бамбай]]» зэрэгтэй ойролцоо утгатай «халх» (нарны халх, галын халх ...) гэх [[Монгол хэл|монгол үг]]нээс нэр өгөгдсөн гэж үздэг. Монголч эрдэмтэд &quot;халх&quot;, &quot;халх бамбай&quot; гэсэн үгнээс халх ястны нэр үүсэн гэж үздэг.

Зургаан түмэн Монголын магтаалд:

...Хангай ханд нутаглан сууж

Харь дайсанд чинь халх болсон

Халуун аминд чинь түшээ болсон

Ирэхийн үзүүр, харахын харуул болсон

Халх түмэн чинь тэр бүхий бээр ажаамуу...

* [[Монгол бичиг|Монгол бичгээр:]]
*: {{MongolUnicode|ᠬᠠᠩᠭᠠᠢ ᠬᠠᠨ ᠳᠤ ᠨᠤᠲᠤᠭᠯᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠵᠤ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠷᠢ ᠳᠠᠶᠢᠰᠤᠨ ᠳᠤ ᠴᠢᠨᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠯᠠᠭᠤᠨ ᠠᠮᠢᠨ ᠳᠤ ᠴᠢᠨᠢ ᠲᠦᠰᠢᠶ᠎ᠡ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠢᠷᠡᠬᠦ ᠶᠢᠨ ᠦᠵᠦᠭᠦᠷ᠂ ᠬᠠᠷᠠᠬᠤ ᠶᠢᠨ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠲᠦᠮᠡᠨ ᠴᠢᠨᠢ ᠲᠡᠷᠡ ᠪᠦᠬᠦᠢ ᠪᠡᠷ᠎ ᠠᠵᠢᠶᠠᠮᠤ}}

== Гарал үүсэл ==
Монголчуудыг дахин нэгтгэсэн [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх даян хаан]] 1500 оны үед улсаа зүүн баруун 2 гар, 6 түмэн болгон хуваан хөвүүддээ өвлүүлжээ. Үүний баруун гарын 6 түмний нэг нь Халх түмэн бөгөөд түүхийн шастирд &quot;Аглагийн 12 хүрээ халх&quot;{{Citation needed}} гэж алдаршиж байв. Ингэхдээ 6-р хүү [[Алчуболд]]од [[баарин]], [[баягуд]], [[жарууд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|үжээд]], [[хонгирад]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Өвөр Халх]]ын 5 отог хэмээн нэрлэгдэж, хожим нь Өвөр монголын [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] Баарин зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Улаанхад]] хотын Баарин зүүн баруун хоёр хошуу), Жарууд зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Тонляо хот|Тонляо]] хотын Жарууд хошуу) болж хуваарьлагдсан бол хонгирад, Үжээд, Баягуд нь бусад хошууд,  Манж найман хошуунд задран хуваагдсан. 

=== Түүхийн тойм ===
Даян хааны 11-р хүү [[Гэрсэнз|'''Гэрсэнзэд''']] Халхын [[хэрэйд]], [[жалайр]], [[хонгирад]], [[олхонуд]], [[бэсүд]], [[элжигин]], [[горлос]], [[урианхай]], [[сартуул]], [[тангуд]], [[хүрээ]], [[цоохор]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Ар Монгол|ар халх]] гэж нэрлэгдэх болжээ. Гэрсэнзийг таалал төгссөний дараа дээрх отгуудыг долоон хөвүүнд нь хувааснаар &quot;халхын долоон хошуу&quot; үүссэн. 

# [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжд]] үнэгэд, жалайр отог&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=. |first=Жамба |title=Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг ХХК |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=66 |translator-last=Д |translator-first=Заяабаатар}}&lt;/ref&gt;, 
# [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарт]] бэсүд, элжигэн отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, 
# [[Онохуй Үйзэн ноён|Нонохуй үйзэнд]] хэрэгүд, горлос отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, 
# [[Аминдурал]] ноёнд хүрээ, хороо, цоохор отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, 
# [[Дарь тайж]] хөхэйд, хатагин отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;,
# [[Далдан хөндлөн]] ноёнд сартуул, тангуд отог,&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
# [[Саму буйма]] ноёнд урианхай отог&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Гэрсэнзээс хойш Ар халх нь баруун, зүүн 2 гарт хуваагдсан 7 хошуу болсны, халхын баруун гарыг Ашихай дархан хунтайж захирч, Ноёндай хатанбаатар, Далдан хөндлөн ноён, Саму буйма нарын захирсан отгууд [[Хангайн нуруу|хангайн нуруунаас]] баруун тийшх нутагт 4 хошуу байгуулагдаж хожим [[Засагт хан аймаг]] болсон. Халхын зүүн гарыг [[Халхын гол|халхын голоос]] хангайн нуруу хүртэлх нутагт Онохуй үйзэн ноён, Аминдурал ноён (Дарь тайж хүүхэдгүй нас барсны дараа отогийг нь авсан) нарын захирсан 3 хошуу байгуулагдаж, зүүн гарыг Онохуй үйзэний хөвүүн [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] угсаа үе залгамжлан захирсан нь хожим [[Түшээт хан аймаг]], [[Сэцэн хан аймаг]], [[Сайн ноён аймаг]] болж хуваагдсан. Гэхдээ анхны 7 хошууны ноёд тогтвортой үе залгамжлан засаг ноёд байсан гэж ойлгож болохгүй.  

17-р зууны эхээр бичигдсэн Халхын үйсэн дээрх цааз бичгүүд Халхын баруун, зүүн гарыг [[хан]], [[хунтайж]], [[жонон]] цолтнууд тус бүртээ хуваан захирч, тэдний доор засаг барьсан их ноёд, бага ноёд байсныг батладаг. 1580-1630-аад оны Халхын ноёд эзэмшил нь &quot;... баруунд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши тайж]], [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Цэцэн жонон&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] удам&lt;/ref&gt; бөгөөд зүүнд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]], [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]]...&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018-01-01 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}&lt;/ref&gt; гэсэн 6 хошуунд хуваагдах болсон.  

1627 онд халхын зүүн гарын [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон Шолой]] нь [[Махасамади Далай Сэцэн хан|Махасамади Сэцэн хан]] цолтой болж, 1634 онд [[Цогт хунтайж]] халхаас дүрвэж, 1636 оноос [[Манж Чин Улс]] байгуулагдан Халхыг хараат орноо болгон [[Данзан лам|Данзан тойныг]] шинэ засаг ноёноор болгож, 1655 онд Халхын баруун гарын засаг ноён [[Элжигин|Элжгэний]] [[Цэрэнгомбо хатанбаатар|Цэрэнгомбо хатанбаатарын]] эрх мэдлийг эвдэж, бага ноён болгосон&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}&lt;/ref&gt; мэтийн үйл явдал өрнөсөн. 1650-иад оны Халхын баруун гарын 4 засаг ноён нь [[Норов Бишрэлт хан|Засагт хан Норов]], бэсүдийн [[Хонхуй сэцэн жонон|Цэцэн жонон Хонхуй]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, Хотгойдын [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо-Эрдэнэ хунтайж]]&lt;ref&gt;Шолой Убаши хунтайжийн хүү&lt;/ref&gt;, Сартуулын [[Хүндлэн тойн]]&lt;ref&gt;[[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хөндлөнгийн]] удам&lt;/ref&gt;, зүүн гарын 4 засаг ноён нь [[Чахундорж хан|Түшээт хан Чахундорж]], [[Бабу сэцэн хан|Сэцэн хан Бабу]], [[Гүршихи|Мэргэн ноён Гүрүшихи]], Сайн ноён [[Данзан лам|Данзан тойн]] нар юм. 1650-1670-аад оны Халхын дотоод дахь эрх мэдлийн хуваарилалтын талаарх хэрүүл тэмцэлээс болж, [[Элжигин|Элжигиний]] ноёд Түшээт хан руу нүүж, Тангуд отгийн ноёд, Түшээт ханы төрлийн тайж Бунтар нар Чин улс руу дүрвэсэн зэрэг асуудал гарсан.   

Халхын анхны 7 хошууны нутаг нь дараах болой.

# '''Засагт ханы хошуу:''' Одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь Алтай]] аймгийн хойд, [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] хойд ба зүүн хойд, [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] зүүн, [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөлийн]] ихэнх нутаг, [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн баруун, [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгорын]] зарим нутаг багтаж байжээ. Манжийн үед Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошуу, Үйзэн засгийн хошуу, Эрдэнэ засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу, Эрдэнэ дүүргэгч засгийн хошуу, Ахай засаг, Мэргэн засаг, Далай засгийн хошуу, Жалханз хутагт, Ялгуусан хутагтын шавь болж задарсан.
# '''Ноёндай хатанбаатарын хошуу''': Манжийн үед Засагт хан аймгийн зүүн урд талын таван хошуу, нэг шавийн отог болж хуваагдсан нь одоогийн одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Шарга сум|Шарга]], [[Халиун сум|Халиун]], [[Тайшир сум|Тайшир]], [[Дэлгэр сум]], [[Бигэр сум|Бигэр]], [[Чандмань сум (Говь-Алтай)|Чандмань]], [[Эрдэнэ сум (Говь-Алтай)|Эрдэнэ]], [[Цогт сум|Цогт]], [[Алтай сум (Говь-Алтай)|Алтай сумд]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баянцагаан сум (Баянхонгор)|Баянцагаан]], [[Шинэжинст сум]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] [[Гурвантэс сум|Гурвантэс сумын]] баруун хэсгийн нутаг. 
# '''Хөндлөн ноёны хошуу''': Хожим [[Сартуул Сэцэн вангийн хошуу]] болсон нь одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум|Алдархаан]], [[Цагаанчулуут сум|Цагаанчулуут]], Говь-Алтай аймгийн [[Баян-Уул сум (Говь-Алтай)|Баян-Уул]], [[Жаргалан сум|Жаргалан]], [[Хөхморьт сум|Хөх морьт]] сумдын нутаг болж байв. Орд өргөө нь Сарт толгой орчимд нутаглаж байв.
# '''Саму Буйма ноёны хошуу:''' Манжийн үед Дайчин засгийн хошуу, Дархан засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн Говь Алтай аймгийн [[Цээл сум (Говь-Алтай)|Цээл]], [[Төгрөг сум (Говь-Алтай)|Төгрөг]], [[Бугат сум (Говь-Алтай)|Бугат]], [[Тонхил сум|Тонхил]], [[Дарви сум (Говь-Алтай)|Дарви]], [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Дарви сум (Ховд)|Дарви]], [[Мөст сум|Мөст]], [[Цэцэг сум|Цэцэг]] зэрэг сумдын нутаг юм.
# '''Түшээт ханы хошуу''': Чин улсын үед Түшээт хан аймгийн хойд талын 14 хошуу, Сайн ноён аймгийн зарим хошуудыг энэ хошуунаас нутаг таслан байгуулсан. Одоогийн [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Дархан-Уул аймаг|Дархан]], [[Булган аймаг|Булган]], [[Орхон аймаг]] бүхлээр, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангайн]] [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Бүрд сум|Бүрд]], [[Есөнзүйл сум|Есөнзүйл]], [[Хужирт сум|Хужирт]], [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян Өндөр сумд]], [[Архангай аймаг|Архангайн]] зүүн талын сумдын нутаг багтаж байсан.
# '''Мэргэн ноёны хошуу''': Автай сайн ханы дүү [[Абуху мэргэн ноён|Абуху мэргэн ноёны]] удмынхан захирч байсан. [[Чин улс]], Богд хаант улсын үед Түшээт хан аймгийн Түшээт засгийн хошуу, Мэргэн засгийн хошуу, Дайчин засгийн хошуу, Ёст засгийн  хошуу, Цогтой засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн [[Дорноговь аймаг]], [[Дундговь аймаг]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] ихэнх нутаг болно. 
# '''Сэцэн ханы хошуу''': Сэцэн хан аймгийн нутаг бүхлээрээ 1 хошуу байсан нь Манжийн үед 22 хошууг нутаг таслан байгуулсан. 

1634 оноос өвөрмонгол [[Манж Чин улс|Манж Чин улсад]] дагаар орсноос эхлэн, Халхын долоон хошууны ноёд Чин улстай шууд хиллэх болсноор Мин улстай хийж байсан худалдаа тасалдаж, Чин улсаас төр, эдийн засаг, худалдааны хувьд хараат болж, халхын зарим ноёнд цол өгөх, нутаг хошуу байгуулах мэтээр халхын дотоод асуудалд оролцож эхэлсэн. 1655 онд манжийн [[Эеэр засагч хаан|Эеэр засагч хааны]] зарлигаар халхын зүүн гарын [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] дүү [[Түмэнхэн сайн ноён|Түмэнхэн сайн ноёны]] удам [[Данзан лам|Данзан ламыг]] засаг ноён цол өргөмжлөн Түшээт ханы хошуунаас таслан өгч байгуулснаар Халхад найман хошуутай болсон. 1688-1689 онд [[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайнд]] Халхын [[Түшээт хан Чахундорж|Түшээт хан Чахундоржоор]] удирдуулсан ноёд хүн ардын хамт [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хаантай]] хийсэн дайнд ялагдаж, Манжийн түшмэг улс болсноор Халх монгол нь [[Чин улс|Чин гүрний]] онцгой хэсэг болсон. Долоннуурын чуулганаар Халхыг 36 засаг ноёны мэдлийн хошуу болгосон нь цаашид өргөжсөөр 1691-1911 он хүртэл Чин гүрний нөлөөнд байхдаа 4 чуулган аймаг, 86 хошуу, 12 тамгатай хутагтын шавь отог нэгжид хуваагдан задарч, [[Улиастайн жанжны газар|Улиастай]], [[Их Хүрээ|Их Хүрээний]] манж амбанд захирагдаж байсан. 1911 оны 12-р сарын 29 нд Их Хүрээнд [[Богд хаан|8-р Богдыг]] эзэн хааны сэнтийд залснаар Халх төвтэй &quot;[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо өргөгдсөн Монгол Улс&quot;ыг]] байгуулсан нь улмаар одоогийн [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] суурь болсон. 
Чухамдаа өнөөгийн [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] газар нутаг нь тэр чигээрээ Халхын газар нутгийг хамрах ба үндэстэн угсаатны хувьд 92%-ийг Халхууд бүрдүүлж, Халх Монгол хэлээр 3.5 сая гаруй иргэд ярилцаж байна. Одоогийн Монголын газар нутаг дээр түүхийн аль ч үед 1 саяас дээш хүн оршиж байгаагүй бөгөөд тэр дундаа дангаар нэг угсаатнаас бүрэлдсэн, нэг шашинтай, нэг хэл соёлтой, улс төрийн хувьд нэгдмэл ийм олон хүний бүлэг оршин тогтнож байгаагүй билээ. Иймээс Халх нь бусдаасаа ялгаран, ондоошиж, нэгдэн нягтарж, бий болсон 500 жилийн түүхийнхээ явцад биеэ даасан үндэстний шинжийг бүрэн олсон байна. Мөн түүнчлэн Монгол гэх нэр, нэршил, ойлголт нь Оху, Бнхау-н алинд нь ч хамаардаг бол Халх хэмээх ойлголт, соёл нь зөвхөн Монгол улсад л хамаардаг онцлогтой. Мөн бусад угсаатны цөөнх баяд, дөрвөд, хотон, чантуу, буриад, захчин гэж байх боловч энэ нь Монгол улсдаа нэр төдий л ялгарахаас бусдаар зарчмын тоймтой ялгарал хараахан үгүй юм. Жишээ нь хүн амын тоо, харьцааны хувьд баяд нь 1754 онд Халхын нутагт суурьшихдаа 2000 гаруй байжээ. Тэр үед Халхын 4 аймаг, 3 хязгаарын хүн амын тоо 650,000-700,000 байжээ. Дөрвөдүүд анх 1757 онд 17,000 орчим хүн амтайгаар Алтайн бүсэд суурьшсан. Тэднээс ойролцоогоор 10,000 хүрэхгүй хүн ам тухайн үеийн Халхын нутаг, одоогийн Увс нуурын сав газар суурьшжээ. Буриадууд 1923 оноос тухайн үеийн Оросын харьяаллаас гаран Халх Монголын улсад дүрвэсэн ба тэдний тоо 17,000 орчим байв. Өөрөөр хэлбэл өнөө цагт угсаатны цөөнх гэгдэж буй бусад Монголчууд нь хамгийн багадаа 100 гаруй жилийн өмнөөс Халхуудын дунд ирж суурьшин үндэстний олонхтой ижилсэн уусаж, өнөө ялгаагүй Халх Монголын дотор байдаг олон овгуудын нэгэн адил ижилсэн, нэг үндэстний хэв шинжийг олон төлөвшжээ. Иймээс Монгол улс нь Халх үндэстний улс юм.

==Алдартай хүмүүс==
*[[Гэрсэнз]]
*[[Сайн ноён хан Намнансүрэн]]

== Эшлэл ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

{{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}}

[[Ангилал:Халх| ]]
[[Ангилал:Монгол овог аймаг]]
[[Ангилал:Ази дахь угсаатан]]</text>
      <sha1>59a3p7aw1k62l6lzpl4wql2ivetgj49</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жамбын Батмөнх</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9045</id>
    <revision>
      <id>873625</id>
      <parentid>870547</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T09:04:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <comment>Инфобокс янзлав</comment>
      <origin>873625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14277" sha1="iorxejqr6zt0tqc940b5w666612hbnl" xml:space="preserve">{{short description|Монголын улс төрч (1926–1997)}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
| name                = Жамбын Батмөнх
| native_name         = {{Nobold|{{MongolUnicode|ᠵᠠᠮᠪᠠ ᠶᠢᠨ&lt;br /&gt;ᠪᠠᠳᠤᠮᠥ᠋ᠩᠬᠡ}}}}
| image               = J Batmonkh.jpg
| order               = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга
| term_start          = 1984 оны 8 сарын 24
| term_end            = 1990 оны 3 сарын 14
| predecessor         = [[Юмжаагийн Цэдэнбал]]
| successor           = [[Гомбожавын Очирбат]]
| order2              = {{Flagicon|БНМАУ|1945}} [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга]]
| term_start2         = 1984 оны 12 сарын 12
| term_end2           = 1990 оны 3 сарын 21
| predecessor2        = [[Нямын Жагварал]]&lt;br&gt;(үүрэг гүйцэтгэгч)
| successor2          = [[Пунсалмаагийн Очирбат]]
| order3              = {{Flagicon|БНМАУ|1945}} 13 дахь [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]
| term_start3         = 1974 оны 6 сарын 11
| term_end3           = 1984 оны 12 сарын 12
| predecessor3        = [[Юмжаагийн Цэдэнбал]]
| successor3          = [[Думаагийн Содном]]
| birth_date          = 1926 оны 3 сарын 10
| birth_place         = [[Хяргас сум]], [[Чандмань уулын аймаг]], [[БНМАУ]]
| death_date          = 1977 оны 5 сарын 14&lt;br&gt;({{age|1926|03|10|1997|05|14}} насалсан)
| death_place         = [[Улаанбаатар]], Монгол
| spouse              = Авирмэдийн Дариймаа
| party               = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] {{nowrap|(1948–1990)}}
|resting_place=[[Алтан-Өлгий оршуулгын газар|Алтан-Өлгий хүндэтгэлийн оршуулгын газар]]|citizenship={{MGL3}}|alma_mater=[[Монгол Улсын Их Сургууль]]&lt;br&gt;[[ЗХУКН-ын дэргэдэх Нийгмийн ухааны акедемид]]|profession=эдийн засагч}}

'''Жамбын Батмөнх''' (1926 оны 3-р сарын 10-нд [[Чандмань уулын аймаг|Чандмань уулын аймагт]] төрсөн - 1997 оны 5-р сарын 14-нд [[Улаанбаатар]] хотод нас барсан) нь [[БНМАУ|Монголын]] сүүлчийн [[Коммунизм|коммунист]] удирдагч байсан юм. Тэрбээр Монголын төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтэн бөгөөд [[төрийн тэргүүн]]ий алба хашиж байсан эрдэмтэн, [[профессор]] хүн юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=БАТМӨНХ Жамбын |url=https://mongoltoli.mn/history/h/716 |access-date=2026-10-18 |website=mongoltoli.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

Ж.Батмөнх нь БНМАУ-ын ерөнхий сайдын албыг 1974 оноос 1984 он хүртэл, төрийн тэргүүн болон МАХН-ын ерөнхий нарийн бичгийн даргын албыг 1984 оноос 1990 он хүртэл хашиж байсан билээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Намтар ==
Тэрээр [[Чандмань уулын аймаг]] буюу одоогийн [[Увс]] аймгийн [[Хяргас сум]]анд төрсөн [[Баяд]] [[ястан]] юм.

* 1939-1951 онд Хяргас сумын бага сургууль, [[Улаангом]] хотын дунд сургууль, [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийг тус тус төгсөж [[Эдийн засаг|эдийн засагч]] мэргэжил эзэмшжээ.
* 1958-1961 онд [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУКН]]-ын дэргэдэх Нийгмийн ухааны акедемид суралцан эдийн засгийн ухааны дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалжээ.

Ж.Батмөнх 1948 онд [[МАХН]]-ын гишүүнээр анх элссэн. 1951-1958 онд МУИС, [[УБДС]], НДС-д [[багш]], тэнхимийн эрхлэгч, орлогч захирал, 1962 оноос ЭЗДС-ийн захирал, 1967-1972 онуудад МУИС-ийн проректор, ректороор ажиллажээ. Мэргэжилтэй боловсон хүчин бэлтгэхэд гаргасан зүтгэлийг үнэлж [[профессор]] цол олгожээ. 1973 онд МАХН-ын Төв Хорооны Шинжлэх ухаан, боловсролын хэлтсийн эрхлэгчээр томилогдон ажиллаад, 1974 онд [[БНМАУ]]-ын [[Сайд нарын Зөвлөл]]ийн (засгийн газар) орлогч дарга, мөн оны 6 сард БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга буюу [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт|ерөнхий сайдаар]] томилогдсон. 1984 он хүртэл Монгол улсын 13 дахь ерөнхий сайдаар, 1984-1990 онд АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн даргаар буюу [[төрийн тэргүүн]]ээр ажиллажээ.

1971-1990 онд МАХН-ын Төв Хорооны гишүүн, 1974-1990 онд МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны гишүүн, 1984-1990 онд МАХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга буюу намын тэргүүнээр сонгогдон ажилласан.

Ж.Батмөнхийг БНМАУ-ын одон, медалиар хэд хэдэн удаа шагнасан бөгөөд 1976 онд 50 насных нь ойг тохиолдулан БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар [[Сүхбаатарын одон|Сүхбаатарын одонгоор]] шагнажээ. Түүнчлэн [[ЗСБНХУ]]-ын Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн зарлигаар [[Бүх ард түмний найрамдлын одон|Бүх ард түмний найрамдлын одонгоор]] шагнасан юм. 1986 онд 60 насныхаа ойгоор ЗСБНХУ-аас [[Лениний одон]]гоор мөн [[Чехословак|БНСЧУ]]-аас &quot;[[Клемент Готвальд]]&quot; одонгоор шагнагдсан.

1989 онд [[Монголын Ардчилсан Холбоо]] байгуулагдаж, 1990 оны 3-р сарын эхээр Ж.Батмөнхөөр удирдуулсан [[Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо|МАХН-ын Улс төрийн Товчоог]] огцрохыг шаардсан өлсгөлөн зарлажээ. Тэд Улс төрийн Товчоог бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцрохыг шаардахад Ж.Батмөнх уг асуудалд ул суурьтай нухацтай хандаж, “Хүч хэрэглэж хэрхэвч болохгүй” хэмээх хатуу зарчим баримтлан, хэлэлцээрийн ширээнд сууж зөвшилцөлд хүрсэн. 1990 оны 3 дугаар сарын 12-нд болсон МАХН-ын Төв Хорооны бүгд хурлаар уг асуудлыг хэлэлцүүлэн МАХН-ын Улс төрийн Товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцорсон байдаг. Ж.Батмөнхийг АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн даргаар үргэлжлүүлэн ажиллахыг санал болгоход хүлээж авалгүй өндөр насныхаа тэтгэвэрт гарсан байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Ж.Батмөнх Монголд ардчиллыг хөгжүүлэх, улс орныг зах зээлийн харилцаа, [[олон намын тогтолцоо]]нд шилжүүлэх явдалд эрх баригч намын болон төрийн тэргүүний ухаалаг бодлого явуулсан бөгөөд үүнийг нь [[ардчиллын алтан хараацайнууд]] ихээхэн үнэлж дурсдаг. 

1997 онд насан эцэслэх хүртлээ [[Улаанбаатар]]т эгэл жирийн амьдарсан. Түүнийг нас барсны дараа МУИС-ийн ЭЗДС-ийн өмнөх талбайг түүний нэрэмжит болгож, гэрэлт хөшөөг нь босгож мөнхжүүлжээ. Мөн төрсөн нутаг Хяргас сумын төвд нь 2009 онд гантиг чулуун дээр дүрийг нь сийлсэн гэрэлт хөшөөг нутгийнхны хөрөнгөөр босгожээ&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.news.mn/news/section=news/page=show/content=news/id=49590|title=Ж.Батмөнх агсанд зориулсан гэрэлт хөшөө босголоо|publisher=news.mn|date=2009-07-28|accessyear=2009|accessdate=7 сарын 28}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Шагнал, цол ==

* {{Flag|БНМАУ}}: &quot;[[Профессор]]&quot; цол
* {{Flag|БНМАУ}}: [[Файл:OrdenSuheBator.png|43x43px]] [[Сүхбаатарын одон]] (1976)
* {{Flag|ЗХУ}}: [[Файл:SU Order of Lenin ribbon.svg|43x43px]] [[Лениний одон]] (1986)
* {{Flag|ЗХУ}}: [[Файл:Ribbon of the Order of Friendship of Peoples.png|43x43px]] Ард түмний найрамдлын одон (1976)
* {{Flag|Вьетнам}}: [[Файл:Vietnam Gold Star ribbon.png|62x62px]] Алтан Од одон
* {{Flag|БНСЧУ}}: [[Файл:Cs2okg.png|68x68px]] Клемент Готвальд одон (1986)

== Дурсгал ==
[[Файл:Jambyn Batmönkh.jpg|left|thumb|240x240px|[[Төрийн ордон]] дахь Ж.Батмөнхийн албан ёсны хөрөг зураг]]
Тэрээр эдгээр өөрчлөлт, шинэтгэлийг аажим алгуурхнаар хийхийг зорьж байсан ч хэт хаширласан, шинэтгэлийн программ байхгүй зэргээс түүний сэдэж байсан ажил хэрэг амжилтад хүрээгүй юм. Өөрчлөлт, шинэчлэлийг түргэтгэх шаардлага тавьж гарч ирсэн Монголын Ардчилсан Холбоо жагсаал, цуглаан зохион байгуулж, сүүлдээ тэмцлийн хурц хэлбэр - улс төрийн өлсгөлөнг сонгон авсан байна. Улс төрийн нөхцөл байдал нэн хурцадсан тэр үед Батмөнх &quot;хүч хэрэглэж хэрхэвч болохгүй&quot; гэсэн хатуу байр суурь баримталж, улмаар Улс Төрийн Товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцрох шаардлагыг хүлээн авч улс төрийг орхижээ. Түүний шийдвэр нь ардчилсан хувьсгал тайван замаар үргэлжлэх түүхэн боломжийг нээн өгсөн билээ. Түүний эхнэр Дариймаа гуай ярихдаа &quot;Ийш тийшээ хэллцээр,уулзалт аар гадаад улс уруу явахдаа намайг орхиж явдаг байсан би хамт явъя гэж гуйхад улсын мөнгөөр явж байгаа болхоор хэрэггүй ээ гэж хэлдэг байсан&quot; гэдэг.

== Эшлэл ==
{{reflist}}

{{commonscat}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|албан_тушаал=[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]
|он=1974–1984
|өмнө=[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]
|дараа=[[Думаагийн Содном]]
}}
{{Залгамжлал
|албан_тушаал=[[Улсын Их Хурал|Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга]] (төрийн тэргүүн)
|он=1984–1990
|өмнө=[[Нямын Жагварал]]
|дараа=[[Пунсалмаагийн Очирбат]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]&lt;/small&gt;
}}
{{end}}

{{NaviBlock
|Хөтлөгч Монголын төрийн тэргүүн
|Хөтлөгч мөр БНМАУ-ын Ерөнхий сайд
|Хөтлөгч мөр Монгол Ардын Намын дарга
}}

{{DEFAULTSORT:Батмөнх, Жамбын}}
[[Ангилал:БНМАУ-ын төрийн тэргүүн]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]
[[Ангилал:Сайд нарын зөвлөлийн дарга]]
[[Ангилал:АИХ-ын тэргүүлэгчдийн дарга]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын эдийн засагч]]
[[Ангилал:Монголын эрдэмтэн]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн ректор]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Вьетнамын Алтан Од одон шагналтан]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын Ард түмний найрамдлын одон шагналтан]]
[[Ангилал:Лениний одон шагналтан]]
[[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]]
[[Ангилал:Клемент Готвальд одон шагналтан]]
[[Ангилал:Хяргасын хүн]]
[[Ангилал:Увсынхан]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1926 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1997 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>iorxejqr6zt0tqc940b5w666612hbnl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Солийн Данзан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10484</id>
    <revision>
      <id>873624</id>
      <parentid>851930</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T08:08:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <comment>Инфобокс нэмлээ.</comment>
      <origin>873624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7842" sha1="eyjnlqno9n0ysvxcmjhr85su02phdoq" xml:space="preserve">{{Инфобокс албан тушаалтан
| name               = Солийн Данзан
| image              = Danzan.jpg
| caption            = С.Данзан. 1922 он.
| order              = [[Монгол Ардын Нам]]ын дарга
| term_start         = 1921 оны 3 сарын 3
| term_end           = 1921 оны 9 сарын 21
| predecessor        = ''Албан тушаал үүссэн''
| successor          = [[Цэрэн-Очирын Дамбадорж]]
| office1            = [[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]]
| predecessor1       = [[Дарьзавын Лосол]]
| successor1         = [[Бунибазарын Дорж]]
| term_start1        = 1921 оны 7 сарын 11
| term_end1          = 1923 оны 4 сарын 6
| birth_date         = 1885
| birth_place        = [[Манж Чин гүрэн]], [[Ар Монгол]], [[Түшээт хан аймаг]]&lt;br&gt;(одоогийн [[Архангай]], [[Хотонт сум]])
| death_date         = 1924 оны 8 сарын 30&lt;br&gt;(38-39 насалсан)
| death_place        = [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монгол]], [[Улаанбаатар]]
| awards             = 
| signature          = 
| party              = [[Монгол Ардын Нам]]&lt;br&gt;(1920–1924)
| footnotes          = &lt;!-- for any footnotes needed to clarify entries above --&gt;
}}
'''Солийн Данзан''' (1885 онд төрсөн – 1924 оны 8 сарын 30-нд нас барсан) нь Монгол улсын төрийн зүтгэлтэн, 1921 оны [[Ардын хувьсгал]]ын [[анхны долоо]]гийн нэг, [[Монгол Ардын Нам]]ын анхны дарга, Монголын орчин үеийн эдийн засгийн салбарыг үндэслэгч ч юм. 

== Намтар ==
[[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан айм]]гийн Сүжигт бэйсийн хошуунд одоогийн [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн Хотонт сум]]ын нутагт төржээ. Бат-Очир гэдэг хүний ууган охин Солиос бутач төрсөн ажээ. Бага насандаа хийдэд шавилан сууж байсан. Мал маллаж, аян жин тээж  амь зуухын сацуу нутгийн баячуудын агт морьдыг хошуу алгасуулан арилжиж баригдаж явжээ.  Оргон зайлж  Говийн нутгаар хэдэн жил цагаачлан амьдарсны дараагаар [[1910 он|1910]] оны үед Хүрээнд ирж, наймаа эрхлэх болжээ. 

* 1915-1916 онд Монгол улсын Хөрөнгийг захирах газраас зохион байгуулсан Эдийн засгийн шинжилгээний ангид оролцож, 1916-1917 онд Ой ангид бичээч, түшмэлээр ажиллаж байв.

* 1919 онд Гаалийн хорооны түшмэл байхдаа [[Зүүн хүрээний]] нууц бүлгэмийг үүсгэн байгуулсан ба улмаар Ноёдын бүлгэм, Консулын дэнжийн нууц бүлгэмтэй нэгдсэн.
* 1920 оны [[6 сарын 25|6 дугаар сарын 25]]-ны өдөр [[Монгол Ардын Нам]]ыг үүсгэн байгуулалцаж намын анхны даргаар 1921 оны 3 дугаар сард сонгогдон ажиллажээ. 
* 1921 оны намраас Сангийн сайдын ажлыг хийж гүйцэтгэж байсан. 
* 1923 онд [[Дамдины Сүхбаатар]]ыг нас барсны дараа Бүх цэргийн жанжин болсон.
* 1921 оны [[11 сарын 5|11 дүгээр сарын 5]]-нд [[Москва]] хотод айлчилсан Монголын төлөөлөгчдийг тэргүүлэн [[Владимир Ильич Ленин|Ленин]]тэй уулзаж [[ЗХУ]]-тай [[Монгол-Оросын 1921 оны гэрээ|найрамдлын гэрээ]] байгуулсан. 

[[Файл:Mongolian_Revolutionaries.jpg|thumb|[[Ардын хувьсгал|Ардын хувьсгалын]] зүтгэлтнүүд: С.Данзан нь [[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатарийн]] хажууд бүрх малгайтай байна. 1921 он.|283x283px]]
С.Данзан нь тэр үеийн бодлого баригчдаас эрс ялгаатай зарчмыг барьдаг байсан ба либерал ардчилсан сэтгэлгээтэй хүн байсан юм. Тэрээр барууны хөгжингүй орнуудын туслалцааг авч Монгол орноо татан босгох талаар ээлжит улсын бага хурлуудаар удаа дараалан саналаа оруулж байсан ба Монгол улсын мөнгөн тэмдэгтийг [[Монгол доллар]] (Данзангийн доллар гэж алдаршсан) болгох саналаа ч илэрхийлж байжээ. Мөн түүний гол баримтладаг зүйл нь Монгол орон хэзээ ч капиталист нийгмийг алгасч болохгүй гэсэн үзэл нь байлаа. Энэ нь түүнийг [[Коминтерн]]ийхэнд илүү үзэгдэх, шахан зайлуулах гэсэн бодлогод нь гүн түлхэц нь болсон юм.

=== Цаазлалт ===
1924 онд Элбэгдорж Ренчино Коминтерны дэмжлэгтэйгээр Монгол Ардын Намын III бага хурлаар Солийн Данзанг улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдүүлэн 1924 оны 8-р сарын 30-нд цаазаар авчээ.

=== Цагаатгал ===
1992 оны [[11 сарын 23|11 дүгээр сарын 23]]-нд Монгол улсын Дээд Шүүхийн Бүгд хурлаас С.Данзан, Ж.Баваасан нарыг цагаатгажээ.

2010 онд [[Солийн Данзан сан]] түүний зээнцэр Р.Батрагчаагийн санаачлагаар байгуулагдсан.

Эдүгээ Улаанбаатар хотын Баянзүрх дүүргийн 16 дугаар хорооны нутаг дэвсгэрт байх Энх тайвны өргөн чөлөөний төгсгөл, Эскадрилийн хөшөөний уулзвараас хуучин Улаанхуарангийн эцсийн буудал, Цэргийн их сургууль хүртэлх гудамжийг С.Данзангийн нэрэмжит болгосон.

{{NaviBlock
|Монголын Сангийн сайд
|Хөтлөгч мөр Монгол Ардын Намын дарга
}}
{{DEFAULTSORT:Данзан, Солийн}}
[[Ангилал:БНМАУ-ын сангийн сайд]]
[[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч]]
[[Ангилал:Ардын хувьсгалын хүний сэдэв]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын эдийн засгийн хүн]]
[[Ангилал:Монголын цаазлагдсан хүн]]
[[Ангилал:Хэлмэгдэгч]]
[[Ангилал:Хотонтын хүн]]
[[Ангилал:Архангайнхан]]
[[Ангилал:Түшээт хан аймгийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1885 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1924 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>eyjnlqno9n0ysvxcmjhr85su02phdoq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ардын хувьсгал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10569</id>
    <revision>
      <id>873576</id>
      <parentid>872835</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T15:08:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>873576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20623" sha1="fv0c0wl8ltso2k2p5s4z44pp11wntt0" xml:space="preserve">{{Featured article}}
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Ардын хувьсгал
| partof            = [[Оросын иргэний дайн]]
| image             = Mongolian Revolutionaries.jpg
| caption           = Д.Бодоо, С.Данзан, Д.Сүхбаатар, [[Борис Шумяцкий]] нар Ардын хувьсгалын зүтгэлтнүүдийн хамт.&lt;br/&gt;1921 оны 8-р сар.
| date              = 1921 оны 3-р сар – 1921 оны 7-р сарын 11
| place             = [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монгол]]
| casus             = 
| territory         = 
| result            = Ардын намын ялалт
| combatant1        = {{Flagicon image|Flag_of_Mongolia_(1911-1921).svg}} [[Ардын түр засгийн газар]]{{Bulleted list|[[Ардын журамт цэрэг]]}}{{Flagicon image|Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1925).svg}} [[Улаан арми]]
| combatant2        = {{Flagicon|Богд Хаант Монгол Улс}} [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Богд Хаант Монгол Улс]]&lt;br /&gt;{{Flagicon image|Flag_of_Russia.svg}} [[Азийн морин дивиз|Цагаантны хөдөлгөөн]]
| combatant3        = {{Flagicon image|Flag of China (1912–1928).svg}} [[Дундад Иргэн Улс]]{{Bulletedlist|[[Гамин цэрэг]]}}
| commander1        = {{Unbulleted list
|{{Flagicon image|Flag_of_Mongolia_(1911-1921).svg}} [[Дамдины Сүхбаатар|Д. Сүхбаатар]]
|{{Flagicon image|Flag_of_Mongolia_(1911-1921).svg}} [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х. Чойбалсан]]
|{{Flagicon image|Flag_of_Mongolia_(1911-1921).svg}} [[Догсомын Бодоо|Д. Бодоо]]
|{{Flagicon image|Flag_of_Mongolia_(1911-1921).svg}} [[Солийн Данзан|С. Данзан]]
|{{Flagicon image|Flag_of_Mongolia_(1911-1921).svg}} [[Дамбын Чагдаржав|Д. Чагдаржав]]
|{{Flagicon image|Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1925).svg}} [[Василий Константинович Блюхер|В.К.Блюхер]]}}
| commander2        = {{Flagicon|Богд Хаант Монгол Улс}} [[Богд хаан]]&lt;br /&gt;{{Flagicon image|Flag_of_Russia.svg}} [[Барон Унгерн]]&lt;br /&gt;{{Flagicon image|Flag_of_Russia.svg}} [[Борис Резухин]]
| commander3        = {{Flagicon image|Flag of China (1912–1928).svg}} [[:zh:陳毅 (1873年)|Чен-И]]&lt;br /&gt;{{Flagicon image|Flag of China (1912–1928).svg}} [[:zh:褚其祥|Чү Цисян]]&lt;br /&gt;{{Flagicon image|Flag of China (1912–1928).svg}} [[Го Сунлин]]
| strength1         = 
| strength2         = 
| casualties1       = 
| casualties2       = 
| image_size        = 350
}}
'''Ардын хувьсгал'''-ын үйл хэргийг [[Ардын түр засгийн газар]], [[Монгол Ардын Нам]], [[Монголын Ардын Арми|Ардын журамт цэргийг]] тэргүүлж байсан Д.Бодоо, С.Данзан, Д.Сүхбаатар болон Д.Догсом, Д.Чагдаржав, Д.Лосол, Х.Чойбалсан, М.Дугаржав, Ц.Дамбадорж, Л.Сумьяа, С.Магсаржав, Ц.Хасбаатар, Б.Пунцаг, Ч.Базарсад, Г.Бумцэнд нарын эх орончид, цэргийн зүтгэлтнүүд манлайлан удирдсан билээ. [[Халх]]ын 4 аймаг, [[Их Шавь]], Хөвсгөлийн [[Дархад]], [[Дарьганга]], [[Дөрвөд]]ийн аймаг, [[Казахууд|казах]]ийн хошуудаас ирсэн олон ястан, нийгмийн янз бүрийн давхрааг төлөөлсөн журамт цэрэг энэ хувьсгалын зэвсэгт хүч байв. Энэ бүхэн нь 1921 оны хувьсгалын зорилго нийгмийн олонхийн эрх ашигт нийцэж, тэр чанараараа бүх Монголын үйл хэрэг байсныг гэрчилнэ.

1921 оны хувьсгал Монгол орныг мухардлаас гаргах түүхэн эргэлтийг хийж, үндэстэн урагшлан хөгжих шинэ цагийн эхлэл болсны учир олон түмний сэтгэлд ардын хувьсгал нэрээр мөнхрөн, [[XX зууны манлай|ХХ зууны Монголын гол үйл явдлаар]] тодорчээ. Ардын хувьсгалыг [[Монголын түүх|Монголын түүхэнд]] '''1921 оны Үндэсний ардчилсан хувьсгал''' хэмээн мөн нэрлэдэг.

== Хувьсгалаас өмнөх нөхцөл байдал ==

=== Монголын автономит эрхийг устгасан нь ===
{{Гол|Хятадын Монгол дахь эзлэн түрэмгийлэл}}
1911 онд тусгаар тогтнолоо сэргээсэн [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] нь 1915 оны [[Хиагтын гэрээ|Хиагтын гэрээний]] дагуу [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] харьяалалд тусгай автономит улс болсон билээ. Гэвч 1914 онд болсон [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] болон 1917 онд [[Оросын Хаант Улс|Орос оронд]] гарсан [[Октябрийн хувьсгал]], [[Оросын иргэний дайн]] зэрэг үйл явдлуудаас уламжлан Монголын талаар Оросын баримтлах бодлого суларсан байна. Энэхүү эгзэгтэй үед Монголын тусгаар тогтнолыг цаашид хангах тал дээр Монголын ноёд лам нарын хооронд зөрчил хурцадсан бөгөөд 1919 оны 2-р сард анхны ерөнхий сайд [[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайн ноён хан Намнансүрэн]] учир битүүлгээр нас баржээ.
[[Файл:冊封使在大廟門前全體攝影.jpg|thumb|265x265px|[[Сю Шүжан]] тэргүүтэй Хятадын генералууд Монгол ноёдын хамт. Нийслэл Хүрээ. 1920 оны 1-р сар.]]
Монголд сууж байсан [[Хятадын бүрэн эрх төлөөлөгч]] [[:zh:陳毅 (1873年)|Чен-И]] энэхүү байдлуудыг ашиглан Монголын удирдлага дахь Хятадын тал баримтлагч [[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Шанздуба Бадамдорж]], Гадаад хэргийн сайд [[Балингийн Цэрэндорж]] зэрэг лам ноёдыг өөртөө татах бодлогыг амжилттай явуулав. Удалгүй 1919 оны 10-р сард [[Сю Шүжан|Сю Шүжаны]] удирдсан Хятад цэргүүд [[Нийслэл Хүрээ|Нийслэл хүрээг]] эзлэж авсан. Тэрбээр зөрчилдөөнөөс болж Чен-Иг баривчлан [[Бээжин|Бээжинд]] хүргүүлсний дараа [[Монголын автономийг устгах гэрээ бичиг|Монголын автономийг устгах гэрээ бичигт]] монголчуудыг гарын үсэг зуруулахаар цэргийн хүчээр сүрдүүлэн Бадамдорж, Цэрэндорж нарын зөвшөөрсний дагуу зуруулсан ба 1920 оны 1-р сарын 2-нд [[Богд Хаант Монгол Улсын арми|Монголын]] [[Богд Хаант Монгол Улсын арми|цэргийн]] зэвсгийг хураан Монголын автономийг устгах ёслолыг Хүрээнд хийжээ.

=== Нууц бүлгүүд байгуулагдсан нь ===
{{Гол|Анхны долоо}}
[[Гадаад Монгол|Гадаад Монголын]] өөртөө эзэрхэх засаг унаснаар эрх чөлөөний тэмцлийн шинэ үе эхлэв. Үзэл бодлоороо нэгэн зорилгод нэгдсэн Ноёдын, Хүрээний, Консулын бүлгүүд бий болж, тэд автономит засгаа сэргээх арга замыг зүйл бүрээр эрэлхийлж байв.

1919 оны сүүлээр Оросын консулын сургуулийн багш [[Догсомын Бодоо]] Консулын дэнжийн нууц бүлгэмийг, гаалийн хорооны түшмэл [[Солийн Данзан]] [[Зүүн хүрээ]]ний нууц бүлгэмийг үүсгэн байгуулжээ. Консулын бүлгэмд [[Хорлоогийн Чойбалсан]], [[Дамбын Чагдаржав]], Сангийн яамны түшмэл Жамьян, лам [[Дарьзавын Лосол]], Жигмиддорж зэрэг хүмүүс байсан бол Зүүн хүрээний нууц бүлгэмд Цэргийн яамны түшмэл [[Дансранбилэгийн Догсом]], [[Магсаржавын Дугаржав|Магсаржав хурцын Дугаржав]], [[Дамдины Сүхбаатар]], Галсан, Тогтох, Даш, буриад Балсанов зэрэг хүмүүс байжээ. 1920 оны эхээр уг хоёр бүлгэм нэгдэж, [[Хятадын Монгол дахь эзлэн түрэмгийлэл|Хятадын дарангуйллыг]] буруушаасан ухуулах хуудсууд тараах, Их Хүрээн дэх [[Гамин цэрэг|гамин цэргийн]] хүч, байрлалыг судлах, Богд хаан болон бусад томоохон ноёд язгууртнуудын үзэл бодлыг тандах зэрэг ажлуудыг хийж байжээ.   
== Зөвлөлт Орос улсаас тусламж хүссэн нь ==
1920 оны 7 дугаар сарын эхээр Данзан, Чойбалсан нар Оросын зүг хөдөлсөн ба уг сарын дундуур Бодоо, Чагдаржав нар араас нь хөдөлжээ. Бүлгэмийн үлдсэн гишүүд хятадын түрэмгийллийн эсрэг [[Зөвлөлт Орос Улс|Зөвлөлт Орос]] улсаас тусламж хүссэн Богд хааны тамгатай бичгийг [[Да лам Пунцагдорж]]ийн тусламжтайгаар олж аван Сүхбаатар, Лосол, Догсом нар 7-р сарын эцсээр Орос руу явжээ. 1920 оны 8 сард Ардын намын төлөөлөгчид бүгд [[Эрхүү]] хотод очиж Зөвлөлт засгийн төлөөлөгч нартай уулзсан байна. 9-р сарын эхээр Данзан, Лосол, Д.Чагдаржав нар [[Москва]] руу явж, Сүхбаатар, Чойбалсан нар [[Эрхүү]]д үлдэн, харин Бодоо, Догсом нар [[Их Хүрээ]] лүү буцаад иржээ.
[[Файл:KolchakInviernoDe19191920.svg|thumb|249x249px|[[Оросын иргэний дайн|Оросын иргэний дайны]] газрын зураг (1919 оноос 1920 оны хооронд)]]
Ардын намынхан анх Зөвлөлт Орос улс явахдаа зөвхөн зэвсэг гуйхаар явсан боловч сүүлдээ зэр зэвсгээс гадна оросын улаан цэргийн хүчийг авахаар тохирч үүний төлөөсөнд Монголд зөвлөлт маягийн төр засаг тогтооно гэсэн амлалт өгсөн ажээ. Ингэж анх ардын намынхан [[Коминтерн|Коминтерний]] нөлөөнд шууд орох нөхцлийг бүрдүүлжээ.

==Барон Унгерн Монголд орж ирсэн нь ==
{{Гол|Нийслэл хүрээг хятадын гамин цэргээс чөлөөлсөн нь}}
1919 оны хавар Орос оронд Улаантнууд [[Александр Колчак|Александр Колчакын]] Цагаан цэргүүдийг бут цохиж тус оны намар Алс Дорнодын фронт руу давшиж эхэлсэн. 1919 оны Сибирийн өвлийн хүйтэнд Колчакын удирдсан Цагаантнууд Улаан армид [[Омск]], [[Томск]], [[Красноярск]] зэрэг том хотуудыг алдаж 1920 оны 3-р сар гэхэд [[Байгал нуур|Байгал нуурын]] зүүн зүгт орших [[Чита]] хот хүртэл ухарсан.
[[Файл:Roman Ungern von Sternberg.jpg|thumb|172x172px|[[Барон Унгерн фон Штернберг]]]]
1920 оны эцсээр Оросын Байгал нуурын чанадын Цагаантны удирдагч [[Атаман Семёнов|Атаман Семёновын]] харьяаны дэслэгч генерал [[Барон Унгерн фон Штернберг]]ийн удирдсан Оросын цагаан армийн [[Азийн морин дивиз]] Монголд орж ирэн 10 сараас эхлэн Нийслэл Хүрээг хэд хэдэн удаа довтолж 1921 оны 2-р сарын 23 ны өдөр Нийслэл Хүрээг хятадын гамин цэргээс [[Нийслэл хүрээг хятадын гамин цэргээс чөлөөлсөн нь|бүрэн чөлөөлжээ]].

Үүний үр дүнд Богд хаант монгол төр дахин тогтнож монголчууд тусгаар тогтнолоо дахин сэргээв. Барон Унгерн нийслэл Хүрээнд банк, цэргийн сургууль, гааль байгуулж хотыг хогноос нь цэвэрлэх ажлыг зохион байгуулжээ. Унгернээс зугтсан гамин цэргүүд [[Хиагт]] руу явж Орос улсаар дамжин нутаг буцахаар хойд зүгийг чиглэж, зарим нь өмнө зүгт [[Чойр]] орчим бүгжээ. Чойр дахь гамингуудыг дийлснээр Барон Унгерний цэргүүд 1921 оны 4 дүгээр сар гэхэд Монгол орныг хятадын гамин цэргээс бүрмөсөн чөлөөлсөн ажээ.

== Ардын нам байгуулагдсан, Хиагтыг эзэлсэн, Барон Унгернийг бут цохисон нь ==
[[Файл:Mongolian and Soviet revolutionaries in Kyakhta, March 1921.jpg|thumb|258x258px|Ардын түр засгийн газрын төлөөлөгчид болон Зөвлөлт Оросын хувьсгалчид. Хиагт хотноо. 1921 оны 3-р сарын 19.]]
1921 оны 3-р сарын 1-нд [[Хиагт|Дээд Шивээ]]д эхэлсэн хуралдаанаар [[Монгол Ардын Нам]]ыг албан ёсоор байгуулсан. 26 төлөөлөгчтэй тус хурал нь МАН-ын Төв хороог сонгон, намын хөтөлбөрийг батлажээ. Уг хуралдааныг хожим МАН-ын анхдугаар их хурал хэмээн албан ёсоор томьёолсон юм. ТХ-ны даргаар С.Данзанг, түүний орлогчоор [[Элбэгдорж Ринчино|Элбэгдорж Ринчиног]] сонгосон.

1921 оны 3-р сарын 13-нд [[Ардын түр засгийн газар]] (АТЗГ)-ыг байгуулан, түр засгийн газрын [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайдаар]] Д.Чагдаржав, гадаад хэргийн сайдаар Д.Бодоо, бүх цэргийн жанжнаар Д.Сүхбаатар томилогдсон байна. АТЗГ байгуулснаа Хүрээний засгийн газарт албан ёсоор мэдэгдсэнээр Монголд хоёр засаг тогтсон.

1921 оны 3-р сарын 18-нд жанжин Д.Сүхбаатараар удирдуулсан [[Ардын журамт цэрэг]] хэд дахин давуу Хятадын гамин цэргийн хүчийг бут цохин [[Хиагтыг чөлөөлөх тулалдаан|Хиагтыг чөлөөлөх тулалдаанаар]]ыг уг хотыг эзлэн авчээ. 

5-р сарын эцсээр Барон Унгерн Их Хүрээнээс хойд зүг хөдөлсөн ба гол хүч нь Улаан арми болон, [[Монгол дахь Зөвлөлтийн интервенц|Ардын цэрэгт бут цохигдон Зөвлөлт Орос улс руу гарчээ]]. [[Файл:1921 Ардын хувьсгал.png|thumb|291x291px|Ардын журамт цэрэг Нийслэл хүрээнд орж ирж буй нь. 1921 оны 7-р сар.]]1921 оны 7-р сарын 6-нд Ардын цэрэг Их Хүрээнд орж ирсэн ба 11-нд Ардын эрхт хэмжээт цаазат Монгол улс ба Ардын хувьсгалын ялалтыг зарлан тунхагласан байна.

== Ач холбогдол ==

Ардын хувьсгалын гол зорилго нь тусгаар тогтнолоо олох явдал байсан боловч уг хувьсгалын үр дүн нь нийгмийн эрс өөрчлөлт авчирч чадсан байна. 1911 оны хувьсгалаар Богд хааныг ширээнд нь залж шашин төрийг хослуулан бариулсан бол 1921 оны хувьсгалаар ч мөн Богд хааныг ширээнд нь залсан хэдий ч эрх мэдлийг хязгаарлан зөвхөн билэг тэмдгийн төдий буюу шашны хэргийг хамааруулсан нь шашин төрийн хэргийг тусгаарласан, илүү ардчилсан засаглал тогтоосон ач холбогдолтой болжээ. Мөн уг хувьсгалын дараа нийгмийн хөгжилд саад тотгор болж байсан [[wiktionary:феодализм|феодализм]], хамжлагат ёсыг халсан байна. 

== Дурсгал ==
1921 оноос хойш жил бүрийн 7-р сарын 11-нд Ардын хувьсгалын ялалтын баярыг [[наадам|Эрийн гурван наадам]] хийн ёслон тэмдэглэж иржээ.
&lt;gallery widths=&quot;660&quot; heights=&quot;220&quot; perrow=&quot;1&quot;&gt;
Файл:ボグドハーン宮のスフバートル（油絵を描）.jpg|Д.Сүхбаатар 1921 оны долдугаар сарын 10-ны өдөр Нийслэл хүрээнд.
Файл:Sukhbaatar Square - Ulan Bator Ulaanbaatar, Mongolia - Улаанбаатар (6246270739).jpg|Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойг тохиолдуулан босгосон Улаанбаатар хот дахь жанжин Д.Сүхбаатарын хөшөө.
&lt;/gallery&gt;

== Түүнчлэн үзэх ==
* [[Монгол Ардын Нам]]
* [[Баруун хязгаарыг тохинуулахын төлөө байлдаанууд]]
* [[Толбо нуурын бүслэлт]]
* [[Барон Унгерн фон Штернберг]]
* [[Борис Резухин]]
* [[Улаан хадны байлдаан]]

{{Олноо өргөгдсөн Монгол улс}}

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:20-р зууны хувьсгал]]
[[Ангилал:Монголын хувьсгал]]
[[Ангилал:Олноо өргөгдсөн Монгол улс]]
[[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэл]]
[[Ангилал:БНМАУ-Зөвлөлтийн харилцаа]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Монголын ардын хувьсгал| ]]
[[Ангилал:1921 оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:1921 он]]</text>
      <sha1>fv0c0wl8ltso2k2p5s4z44pp11wntt0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дэлхийн улсуудын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний жагсаалт (нэрлэсэн үнэ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12989</id>
    <revision>
      <id>873593</id>
      <parentid>819067</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T18:38:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>873593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37773" sha1="snfn7gv0ge3pjd649pa1wv4j454abcm" xml:space="preserve">[[Image:Gdp nominal and ppp 2005 world map single colour.png|thumb|300px|Дэлхийн улсуудын ДНБ-ий газрын зураг. ТТГ-аас.]][[File:Nominal GDP IMF 2008 millions of USD.jpg|thumb|right|300px|Дэлхийн хамгийн том 10 эдийн засагтай орнууд болон Европын Холбоо. (сая ам.дол), Олон Улсын Валютын Сангаас 2008.]]

Энэ өгүүлэлд дэлхийн улс орон бүрийн тухайн жилд үйлдвэрлэсэн '''Дотоодын Нийт Бүтээгдхүүнийг (ДНБ)''' танилцуулах болно. Энд америк доллараар харуулсан үзүүлэлт нь зах зээлийн болон засгийн газрын албан бүртгэлийг баримталсан болно. 

Зарим албан бус тусгаар улсуудын эдийн засгийг энд мөн багтаасан.

{{clr}}
{| style=&quot;font-size:85%;&quot;
|-
| width=&quot;33%&quot; align=&quot;center&quot; | '''Олон Улсын Валютын Сангийн 2008 оны жагсаалт'''&lt;ref&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&amp;ey=2008&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&amp;s=NGDPD&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=19&amp;pr.y=8 International Monetary Fund, World Economic Outlook Database, April 2009: Nominal GDP list of countries. Data for the year 2008.]&lt;/ref&gt;
| width=&quot;33%&quot; align=&quot;center&quot; | '''Дэлхийн Банкны 2008 оны жагсаалт'''&lt;ref name=wbpdf&gt;{{cite web |url=http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf |title=The World Bank: World Development Indicators database, 1 July 2009. Gross domestic product (2008). |Date=1-7-2009 |Publisher=World Bank |accessdate=8-8-2009}}&lt;/ref&gt;
| width=&quot;33%&quot; align=&quot;center&quot; | '''АНУ ТТГ-ын Дэлхийн Тайлангийн 2008 оны жагсаалт'''&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html |wayback=20181227071047 |text=Field listing - GDP (official exchange rate) |archiv-bot=2023-09-26 10:02:13 InternetArchiveBot }}, CIA World Factbook&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;top&quot; 
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin-left:auto;margin-right:auto&quot;
! style=&quot;width:2em;&quot; | Байр !! Улс !! ДНБ (сая ам.дол)
|-
|—||{{noflag|Дэлхий}} '''''Нийт Дэлхий'''''||'''60,689,812'''&lt;ref name=&quot;imf2008gdp-world-eu&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&amp;ey=2008&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=001%2C998&amp;s=NGDPD&amp;grp=1&amp;a=1&amp;pr.x=27&amp;pr.y=8
 |title=Nominal 2008 GDP for the world and the European Union.
 |accessdate=2009-04-22
 |work=World economic outlook database, April 2009
 |publisher=International Monetary Fund}}&lt;/ref&gt;
|-
|—||''Европын Холбоо''||18,394,115&lt;ref name=&quot;imf2008gdp-world-eu&quot; /&gt;
|-
|1||{{flag|АНУ}}||14,264,600
|-
|2||{{flag|Япон}}||4,923,761
|-
|3||{{flag|БНХАУ}}||4,401,614{{fn|h}}
|-
|4||{{flag|Герман}}||3,667,513
|-
|5||{{flag|Франц}}||2,865,737
|-
|6||{{flag|Их Британи}}||2,674,085
|-
|7||{{flag|Итали}}||2,313,893
|-
|8||{{flag|Орос}}||1,676,586
|-
|9||{{flag|Испани}}||1,611,767
|-
|10||{{flag|Бразил}}||1,572,839
|-
|11||{{flag|Канад}}||1,510,957
|-
|12||{{flag|Энэтхэг}}|| 1,209,686
|-
|13||{{flag|Мексик}}||1,088,128
|-
|14||{{flag|Австрали}}||1,010,699
|-
|15||{{flag|Өмнөд Солонгос}}||947,010
|-
|16||{{flag|Нидерланд}}||868,940
|-
|17||{{flag|Турк}}||729,443
|-
|18||{{flag|Польш}}||525,735
|-
|19||{{flag|Индонез}}||511,765
|-
|20||{{flag|Бельги}}||506,392
|-
|21||{{flag|Швейцар}}||492,595
|-
|22||{{flag|Швед}}||484,550
|-
|23||{{flag|Саудын Араб}}||481,631
|-
|24||{{flag|Норвеги}}||456,226
|-
|25||{{flag|Австри}}||415,321
|-
|26||{{flagicon|Бүгд Найрамдах Хятад Улс}} [[Тайвань]] ||392,552{{fn|i}}
|-
|27||{{flag|Грек}}||357,549
|-
|28||{{flag|Иран}}||344,820
|-
|29||{{flag|Дани}}||342,925
|-
|30||{{flag|Аргентин}}||326,474
|-
|31||{{flag|Венесуэл}}||319,443
|-
|32||{{flag|Өмнөд Африк}}||277,188
|-
|33||{{flag|Финланд}}||273,980
|-
|34||{{flag|Ирланд}}||273,328
|-
|35||{{flag|Тайланд}}||273,248
|-
|36||{{flag|Арабын Нэгдсэн Эмират Улс}}||260,141
|-
|37||{{flag|Португал}}||244,492
|-
|38||{{flag|Колумби}}||240,654
|-
|39||{{flag|Малайз}}||222,219
|-
|40||{{flag|Чех}}||217,077
|-
|—||''{{flag|Хонконг}}''||215,559
|-
|41||{{flag|Нигери}}||214,403
|-
|42||{{flag|Израил}}||201,761
|-
|43||{{flag|Румын}}||199,673
|-
|44||{{flag|Сингапур}}||181,939
|-
|45||{{flag|Украин}}||179,725
|-
|46||{{flag|Чили}}||169,573
|-
|47||{{flag|Филиппин}}||168,580
|-
|48||{{flag|Пакистан}}||167,640
|-
|49||{{flag|Египет}}||162,164
|-
|50||{{flag|Алжир}}||159,669
|-
|51||{{flag|Кувейт}}||158,089
|-
|52||{{flag|Унгар}}||156,284
|-
|53||{{flag|Казахстан}}||132,229
|-
|54||{{flag|Шинэ Зеланд}}||128,492
|-
|55||{{flag|Перу}}||127,598
|-
|56||{{flag|Катар}}||102,302
|-
|57||{{flag|Ливи}}||100,071
|-
|58||{{flag|Словак}}||95,404
|-
|59||{{flag|Ирак}}||90,907
|-
|60||{{flag|Вьетнам}}||89,829
|-
|61||{{flag|Марокко}}||86,394
|-
|62||{{flag|Ангол}}||83,384
|-
|63||{{flag|Бангладеш}}||81,938
|-
|64||{{flag|Хорват}}||69,332
|-
|65||{{flag|Беларусь}}||60,288
|-
|66||{{flag|Судан}}||57,911
|-
|67||{{flag|Люксембург}}||54,973
|-
|68||{{flag|Сири}}||54,803
|-
|69||{{flag|Словени}}||54,639
|-
|70||{{flag|Оман}}||52,584
|-
|71||{{flag|Эквадор}}||52,572
|-
|72||{{flag|Болгар}}||51,989
|-
|73||{{flag|Серби}}||50,061
|-
|74||{{flag|Литва}}||47,304
|-
|75||{{flag|Азербайжан}}||46,378
|-
|76||{{flag|Доминиканы Бүгд Найрамдах Улс}}||45,597
|-
|77||{{flag|Тунис}}||40,348
|-
|78||{{flag|Шри Ланка}}||39,604
|-
|79||{{flag|Гватемал}}||38,956
|-
|80||{{flag|Латви}}||34,054
|-
|81||{{flag|Уругвай}}||32,262
|-
|82||{{flag|Кени}}||30,236
|-
|83||{{flag|Коста Рика}}||29,828
|-
|84||{{flag|Ливан}}||28,939
|-
|85||{{flag|Узбекистан}}||27,918
|-
|86||{{flag|Мьянмар}}||27,182
|-
|87||{{flag|Йемен}}||27,151
|-
|88||{{flag|Этиоп}}||25,658
|-
|89||{{flag|Кипр}}||24,943
|-
|90||{{flag|Тринидад ба Тобаго}}||24,806
|-
|91||{{flag|Камерун}}||23,243
|-
|92||{{flag|Кот д'Ивуар}}||23,508
|-
|93||{{flag|Эстони}}||23,232
|-
|94||{{flag|Панам}}||23,088
|-
|95||{{flag|Сальвадор}}||22,115
|-
|96||{{flag|Бахрейн}}||21,236
|-
|97||{{flag|Танзани}}||20,721
|-
|98||{{flag|Йордан}}||20,030
|-
|99||{{flag|Босни ба Херцеговин}}||18,469
|-
|100||{{flag|Экваторын Гвиней}}||18,525
|-
|101||{{flag|Исланд}}||17,549
|-
|102||{{flag|Боливи}}||17,413
|-
|103||{{flag|Гана}}||16,124
|-
|104||{{flag|Парагвай}}||16,006
|-
|105||{{flag|Бруней}}||14,553
|-
|106||{{flag|Уганда}}||14,529
|-
|107||{{flag|Габон}}||14,519
|-
|108||{{flag|Ямайка}}||14,397
|-
|109||{{flag|Сенегал}}||13,350
|-
|110||{{flag|Замби}}||14,323
|-
|111||{{HND}}||14,126
|-
|112||{{flag|Ботсвана}}||13,461
|-
|113||{{flag|Албани}}||12,964
|-
|114||{{flag|Гүрж}}||12,870
|-
|115||{{flag|Балба}}||12,698
|-
|116||{{flag|Афганистан}}||12,061
|-
|117||{{flag|Армени}}||11,928
|-
|118||{{flag|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс}}||11,589
|-
|119||{{flag|Камбож}}||11,182
|-
|120||{{flag|Бүгд Найрамдах Конго Улс}}||10,774
|-
|121||{{flag|Мозамбик}}||9,654
|-
|122||{{flag|Мадагаскар}}||9,254
|-
|123||{{flag|Бүгд Найрамдах Македон Улс}}||9,569
|-
|124||{{flag|Мали}}||8,783
|-
|125||{{flag|Маврики}}||8,738
|-
|126||{{flag|Намиби}}||8,456
|-
|127||{{flag|Чад}}||8,390
|-
|128||{{MLT}}||8,338
|-
|129||{{flag|Буркина-Фасо}}||8,103
|-
|130||{{flag|Папуа Шинэ Гвиней}}||8,092
|-
|131||{{flag|Бахам}}||7,463
|-
|132||{{flag|Хаити}}||6,952
|-
|133||{{flag|Бенин}}||6,940
|-
|134||{{flag|Никарагуа}}||6,350
|-
|135||{{flag|Молдав}}||6,124
|-
|136||{{flag|Нижер}}||5,379
|-
|137||{{flag|Лаос}}||5,260
|-
|138||{{flag|Монгол}}||5,258
|-
|139||{{flag|Тажикистан}}||5,135
|-
|140||{{flag|Кыргызстан}}||5,049
|-
|141||{{flag|Монтенегро}}||4,822
|-
|142||{{flag|Гвиней}}||4,542
|-
|143||{{flag|Руанда}}||4,459
|-
|144||{{flag|Малави}}||4,268
|-
|145||{{flag|Барбадос}}||3,682
|-
|146||{{flag|Фижи}}||3,590
|-
|147||{{flag|Мавритани}}||3,161
|-
|148||{{flag|Того}}||2,890
|-
|149||{{flag|Эсватини}}||2,843
|-
|150||{{flag|Суринам}}||2,415
|-
|151||{{flag|Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улс}}||1,997
|-
|152||{{flag|Сьерра Леон}}||1,955
|-
|153||{{flag|Кабо-Верде}}||1,723
|-
|154||{{flag|Лесото}}||1,620
|-
|155||{{flag|Эритрей}}||1,476
|-
|156||{{flag|Белиз}}||1,381
|-
|157||{{flag|Бутан}}||1,368
|-
|158||{{flag|Мальдив}}||1,259
|-
|159||{{flag|Антигуа ба Барбуда}}||1,256
|-
|160||{{flag|Гайана}}||1,130
|-
|161||{{flag|Бурунди}}||1,097
|-
|162||{{flag|Сент-Люси}}||1,025
|-
|163||{{flag|Жибути}}||982
|-
|164||{{flag|Либери}}||836
|-
|165||{{flag|Сейшелийн арлууд}}||834
|-
|166||{{flag|Гамби}}||808
|-
|167||{{flag|Гренада}}||639
|-
|168||{{flag|Сент-Винсент ба Гренадин}}||601
|-
|169||{{flag|Сент-Киттс ба Невис}}||555
|-
|170||{{flag|Вануату}}||573
|-
|171||{{flag|Самоа}}||537
|-
|172||{{flag|Комор}}||532
|-
|173||{{flag|Зүүн Тимор}}||499
|-
|174||{{flag|Соломоны арлууд}}||473
|-
|175||{{flag|Гвиней-Бисау}}||461
|-
|176||{{flag|Доминика}}||364
|-
|177||{{flag|Тонга}}||258
|-
|178||{{flag|Сан-Томе ба Принсипи}}||176
|-
|179||{{flag|Кирибати}}||137
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin-left:auto;margin-right:auto&quot;
! style=&quot;width:2em;&quot; | Байр !! Улс !! ДНБ (сая ам.дол)
|-
|—||{{noflag|Дэлхий}} '''''Нийт Дэлхий'''''||'''60,115,459'''
|-
|1||{{flag|АНУ}}||14,204,322
|-
|—||''Европын Холбоо''||13,565,479{{fn|a}}
|-
|2||{{flag|Япон}}||4,909,272
|-
|3||{{flag|БНХАУ}}||3,860,039
|-
|4||{{flag|Герман}}||3,652,824
|-
|5||{{flag|Франц}}||2,853,062{{fn|b}}
|-
|6||{{flag|Их Британи}}||2,645,593
|-
|7||{{flag|Итали}}||2,293,008
|-
|8||{{flag|Бразил}}||1,612,539
|-
|9||{{flag|Орос}}||1,607,816
|-
|10||{{flag|Испани}}||1,604,174
|-
|11||{{flag|Канад}}||1,400,091
|-
|12||{{flag|Энэтхэг}}||1,217,490
|-
|13||{{flag|Мексик}}||1,085,951
|-
|14||{{flag|Австрали}}||1,015,217
|-
|15||{{flag|Өмнөд Солонгос}}||929,121
|-
|16||{{flag|Нидерланд}}||860,336
|-
|17||{{flag|Турк}}||794,228
|-
|18||{{flag|Польш}}||526,966
|-
|19||{{flag|Индонез}}||514,389
|-
|20||{{flag|Бельги}}||497,586
|-
|21||{{flag|Швейцар}}||488,470
|-
|22||{{flag|Швед}}||480,021
|-
|23||{{flag|Саудын Араб}}||467,601
|-
|24||{{flag|Норвеги}}||449,996
|-
|25||{{flag|Австри}}||416,380
|-
|26||{{flag|Иран}}||385,143
|-
|27||{{flag|Грек}}||356,796
|-
|28||{{flag|Дани}}||342,672
|-
|29||{{flag|Аргентин}}||328,385
|-
|30||{{flag|Венесуэл}}||313,799
|-
|31||{{flag|Ирланд}}||281,776
|-
|32||{{flag|Өмнөд Африк}}||276,764
|-
|33||{{flag|Финланд}}||271,282
|-
|34||{{flag|Тайланд}}||260,693
|-
|35||{{flag|Португал}}||242,689
|-
|36||{{flag|Колумби}}||242,268
|-
|37||{{flag|Чех}}||216,485
|-
|—||''{{flag|Хонконг}}''||215,355
|-
|38||{{flag|Нигери}}||212,080
|-
|39||{{flag|Румын}}||200,071
|-
|40||{{flag|Израил}}||199,498
|-
|41||{{flag|Малайз}}||194,927
|-
|42||{{flag|Сингапур}}||181,948
|-
|43||{{flag|Украин}}||180,355
|-
|44||{{flag|Алжир}}||173,882
|-
|45||{{flag|Чили}}||169,458
|-
|46||{{flag|Пакистан}}||168,276
|-
|47||{{flag|Филиппин}}||166,909
|-
|48||{{flag|Арабын Нэгдсэн Эмират Улс}}||163,296
|-
|49||{{flag|Египет}}||162,818
|-
|50||{{flag|Унгар}}||154,668
|-
|51||{{flag|Казахстан}}||132,229
|-
|52||{{flag|Шинэ Зеланд}}||130,693
|-
|53||{{flag|Перу}}||127,434
|-
|54||{{flag|Кувейт}}||112,116
|-
|55||{{flag|Ливи}}||99,926
|-
|56||{{flag|Словак}}||94,957
|-
|57||{{flag|Вьетнам}}||90,705
|-
|58||{{flag|Марокко}}||86,329
|-
|59||{{flag|Ангол}}||83,383
|-
|60||{{flag|Бангладеш}}||78,992
|-
|61||{{flag|Хорват}}||69,332
|-
|62||{{flag|Беларусь}}||60,302
|-
|63||{{flag|Судан}}||58,443
|-
|64||{{flag|Сири}}||55,204
|-
|65||{{flag|Словени}}||54,613
|-
|66||{{flag|Люксембург}}||54,257
|-
|67||{{flag|Катар}}||52,722
|-
|68||{{flag|Эквадор}}||52,572
|-
|69||{{flag|Серби}}||50,061
|-
|70||{{flag|Болгар}}||49,900
|-
|71||{{flag|Литва}}||47,341
|-
|72||{{flag|Азербайжан}}||46,259
|-
|73||{{flag|Доминиканы Бүгд Найрамдах Улс}}||45,790
|-
|74||{{flag|Шри Ланка}}||40,714
|-
|75||{{flag|Тунис}}||40,180
|-
|76||{{flag|Гватемал}}||38,977
|-
|77||{{flag|Оман}}||35,729
|-
|78||{{flag|Кени}}||34,507
|-
|79||{{flag|Латви}}||33,783
|-
|80||{{flag|Уругвай}}||32,186
|-
|81||{{flag|Коста Рика}}||29,834
|-
|82||{{flag|Ливан}}||28,660
|-
|83||{{flag|Узбекистан}}||27,918
|-
|84||{{flag|Йемен}}||26,576
|-
|85||{{flag|Этиоп}}||26,487
|-
|86||{{flag|Тринидад ба Тобаго}}||23,898
|-
|87||{{flag|Кот д'Ивуар}}||23,414
|-
|88||{{flag|Камерун}}||23,396
|-
|89||{{flag|Эстони}}||23,089
|-
|90||{{flag|Панам}}||23,088
|-
|91||{{flag|Сальвадор}}||22,115
|-
|92||{{flag|Кипр}}||21,277
|-
|93||{{flag|Танзани}}||20,490
|-
|94||{{flag|Йордан}}||20,013
|-
|—||''{{flag|Макао}}''||18,599
|-
|95||{{flag|Экваторын Гвиней}}||18,525
|-
|96||{{flag|Босни ба Херцеговин}}||18,452
|-
|97||{{flag|Туркменистан}}||18,269
|-
|98||{{flag|Боливи}}||16,674
|-
|99||{{flag|Исланд}}||16,658
|-
|100||{{flag|Гана}}||16,123
|-
|101||{{flag|Парагвай}}||15,977
|-
|102||{{flag|Бахрейн}}||15,828
|-
|103||{{flag|Ямайка}}||15,068
|-
|104||{{flag|Уганда}}||14,529
|-
|105||{{flag|Габон}}||14,435
|-
|106||{{flag|Замби}}||14,314
|-
|107||{{HND}}||14,077
|-
|108||{{flag|Сенегал}}||13,209
|-
|109||{{flag|Ботсвана}}||12,969
|-
|110||{{flag|Гүрж}}||12,793
|-
|111||{{flag|Балба}}||12,615
|-
|112||{{flag|Албани}}||12,295
|-
|113||{{flag|Армени}}||11,917
|-
|114||{{flag|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс}}||11,588
|-
|—||''[[Нормандын арлууд]]''||11,515
|-
|115||{{flag|Бруней}}||11,471
|-
|116||{{flag|Бүгд Найрамдах Конго Улс}}||10,699
|-
|117||{{flag|Афганистан}}||10,170
|-
|118||{{flag|Мозамбик}}||9,735
|-
|119||{{flag|Камбож}}||9,574
|-
|120||{{flag|Бүгд Найрамдах Македон Улс}}||9,521
|-
|121||{{flag|Мадагаскар}}||8,970
|-
|122||{{flag|Мали}}||8,740
|-
|123||{{flag|Маврики}}||8,651
|-
|124||{{flag|Намиби}}||8,564
|-
|125||{{flag|Чад}}||8,361
|-
|126||{{flag|Папуа Шинэ Гвиней}}||8,168
|-
|127||{{flag|Буркина-Фасо}}||7,948
|-
|128||{{MLT}}||7,449
|-
|129||{{flag|Хаити}}||6,953
|-
|130||{{flag|Бахам}}||6,935
|-
|131||{{flag|Бенин}}||6,680
|-
|132||{{flag|Никарагуа}}||6,592
|-
|133||{{flag|Молдав}}||6,048
|-
|—||''{{flag|Бермуд}}''||5,855
|-
|134||{{flag|Лаос}}||5,431
|-
|135||{{flag|Нижер}}||5,354
|-
|136||{{flag|Монгол}}||5,259
|-
|137||{{flag|Тажикистан}}||5,134
|-
|138||{{flag|Монтенегро}}||4,521
|-
|139||{{flag|Руанда}}||4,457
|-
|140||{{flag|Кыргызстан}}||4,420
|-
|141||{{flag|Малави}}||4,269
|-
|142||{{flag|Гвиней}}||4,266
|-
|143||{{flag|Фижи}}||3,527
|-
|—||''{{flag|Мэн арал}}''||3,437
|-
|144||{{flag|Зимбабве}}||3,418
|-
|145||{{flag|Барбадос}}||3,409
|-
|146||{{flag|Суринам}}||2,881
|-
|147||{{flag|Мавритани}}||2,858
|-
|148||{{flag|Того}}||2,823
|-
|149||{{flag|Эсватини}}||2,618
|-
|150||{{flag|Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улс}}||1,970
|-
|151||{{flag|Сьерра Леон}}||1,953
|-
|152||{{flag|Кабо-Верде}}||1,730
|-
|153||{{flag|Сан-Марино}}||1,703
|-
|154||{{flag|Эритрей}}||1,654
|-
|155||{{flag|Лесото}}||1,622
|-
|156||{{flag|Белиз}}||1,367
|-
|157||{{flag|Бутан}}||1,359
|-
|158||{{flag|Мальдив}}||1,260
|-
|159||{{flag|Антигуа ба Барбуда}}||1,225
|-
|160||{{flag|Бурунди}}||1,163
|-
|161||{{flag|Гвиана}}||1,158
|-
|162||{{flag|Сент-Люси}}||1,011
|-
|163||{{flag|Жибути}}||875
|-
|164||{{flag|Либери}}||870
|-
|165||{{flag|Сейшелийн арлууд}}||833
|-
|166||{{flag|Гамби}}||782
|-
|167||{{flag|Соломоны арлууд}}||647
|-
|168||{{flag|Гренада}}||638
|-
|169||{{flag|Сент-Винсент ба Гренадин}}||594
|-
|170||{{flag|Вануату}}||574
|-
|171||{{flag|Сент-Киттс ба Невис}}||540
|-
|172||{{flag|Комор}}||530
|-
|173||{{flag|Самоа}}||523
|-
|174||{{flag|Зүүн Тимор}}||498
|-
|175||{{flag|Гвиней-Бисау}}||430
|-
|176||{{flag|Доминика}}||364
|-
|177||{{flag|Тонга}}||264
|-
|178||{{flag|Микронези}}||247
|-
|179||{{flag|Палау}}||182
|-
|180||{{flag|Сан-Томе ба Принсипи}}||175
|-
|181||{{flag|Маршаллын арлууд}}||158
|-
|182||{{flag|Кирибати}}||131
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin-left:auto;margin-right:auto&quot;
! style=&quot;width:2em;&quot; | Байр !! Улс !! ДНБ (сая ам.дол)
|-
|—||{{noflag|Дэлхий}} '''''Нийт Дэлхий'''''||'''62,250,000'''
|-
|—||''Европын Холбоо''||18,850,000
|-
|1||{{flag|АНУ}}||14,330,000
|-
|2||{{flag|Япон}}||4,844,000
|-
|3||{{flag|БНХАУ}}||4,222,000
|-
|4||{{flag|Герман}}||3,818,000
|-
|5||{{flag|Франц}}||2,978,000
|-
|6||{{flag|Их Британи}}||2,787,000
|-
|7||{{flag|Итали}}||2,399,000
|-
|8||{{flag|Орос}}||1,757,000
|-
|9||{{flag|Испани}}||1,683,000
|-
|10||{{flag|Бразил}}||1,665,000
|-
|11||{{flag|Канад}}||1,564,000
|-
|12||{{flag|Энэтхэг}}||1,237,000
|-
|13||{{flag|Мексик}}||1,143,000
|-
|14||{{flag|Австрали}}||1,069,000
|-
|15||{{flag|Нидерланд}}||909,500
|-
|16||{{flag|Өмнөд Солонгос}}||857,500
|-
|17||{{flag|Турк}}||798,900
|-
|18||{{flag|Польш}}||567,400
|-
|19||{{flag|Бельги}}||530,600
|-
|20||{{flag|Швед}}||512,900
|-
|21||{{flag|Индонез}}||510,800
|-
|22||{{flag|Швейцар}}||492,600
|-
|23||{{flag|Норвеги}}||481,100
|-
|24||{{flag|Саудын Араб}}||467,700
|-
|25||{{flag|Австри}}||432,400
|-
|26||{{flagicon|ROC}} [[Тайвань]] ||401,600
|-
|27||{{flag|Иран}}||382,300
|-
|28||{{flag|Грек}}||373,500
|-
|29||{{flag|Дани}}||369,600
|-
|30||{{flag|Аргентин}}||338,700
|-
|31||{{flag|Венесуэл}}||331,800
|-
|32||{{flag|Өмнөд Африк}}||300,400
|-
|33||{{flag|Финланд}}||287,600
|-
|34||{{flag|Ирланд}}||285,000
|-
|35||{{flag|Тайланд}}||272,100
|-
|36||{{flag|Арабын Нэгдсэн Эмират Улс}}||270,000
|-
|37||{{flag|Португал}}||255,500
|-
|38||{{flag|Колумби}}||249,800
|-
|—||''{{flag|Хонконг}}''||223,800
|-
|39||{{flag|Нигери}}||220,300
|-
|40||{{flag|Чех}}||217,200
|-
|41||{{flag|Малайз}}||214,700
|-
|42||{{flag|Румын}}||213,900
|-
|43||{{flag|Украин}}||198,000
|-
|44||{{flag|Израил}}||188,700
|-
|45||{{flag|Чили}}||181,500
|-
|46||{{flag|Филиппин}}||172,300
|-
|47||{{flag|Алжир}}||171,300
|-
|48||{{flag|Унгар}}||164,300
|-
|49||{{flag|Пакистан}}||160,900
|-
|50||{{flag|Кувейт}}||159,700
|-
|51||{{flag|Египет}}||158,300
|-
|52||{{flag|Сингапур}}||154,500
|-
|53||{{flag|Казахстан}}||141,200
|-
|54||{{flag|Шинэ Зеланд}}||135,700
|-
|55||{{flag|Перу}}||131,400
|-
|56||{{flag|Катар}}||116,900
|-
|57||{{flag|Ливи}}||108,500
|-
|58||{{flag|Словак}}||100,600
|-
|59||{{flag|Ангол}}||95,950
|-
|60||{{flag|Ирак}}||93,800
|-
|61||{{flag|Вьетнам}}||90,880
|-
|62||{{flag|Марокко}}||90,497
|-
|63||{{flag|Бангладеш}}||83,040
|-
|64||{{flag|Хорват}}||63,950
|-
|65||{{flag|Судан}}||62,190
|-
|66||{{flag|Беларусь}}||57,680
|-
|67||{{flag|Люксембург}}||57,610
|-
|68||{{flag|Словени}}||57,010
|-
|69||{{flag|Оман}}||56,320
|-
|70||{{flag|Куба}}||55,180
|-
|71||{{flag|Эквадор}}||54,670
|-
|72||{{flag|Азербайжан}}||53,260
|-
|73||{{flag|Серби}}||52,180
|-
|74||{{flag|Болгар}}||51,930
|-
|75||{{flag|Литва}}||48,750
|-
|76||{{flag|Доминиканы Бүгд Найрамдах Улс}}||45,690
|-
|77||{{flag|Сири}}||44,490
|-
|78||{{flag|Шри Ланка}}||42,160
|-
|79||{{flag|Тунис}}||41,770
|-
|80||{{flag|Гватемал}}||36,280
|-
|81||{{flag|Латви}}||33,900
|-
|82||{{flag|Кени}}||31,420
|-
|83||{{flag|Коста Рика}}||30,380
|-
|84||{{flag|Туркменистан}}||28,820
|-
|85||{{flag|Уругвай}}||28,350
|-
|86||{{flag|Ливан}}||28,020
|-
|87||{{flag|Йемен}}||27,560
|-
|88||{{flag|Узбекистан}}||26,620
|-
|89||{{flag|Хойд Солонгос}}||26,200
|-
|90||{{flag|Кипр}}||25,590
|-
|91||{{flag|Эстони}}||25,210
|-
|92||{{flag|Этиоп}}||25,080
|-
|93||{{flag|Камерун}}||25,000
|-
|94||{{flag|Тринидад ба Тобаго}}||24,610
|-
|95||{{flag|Кот д'Ивуар}}||23,780
|-
|96||{{flag|Панам}}||23,420
|-
|97||{{flag|Сальвадор}}||22,280
|-
|98||{{flag|Танзани}}||20,630
|-
|99||{{flag|Экваторын Гвиней}}||20,160
|-
|100||{{flag|Бахрейн}}||19,680
|-
|101||{{flag|Босни ба Херцеговин}}||19,360
|-
|—||''{{flag|Макао}}''||19,200
|-
|102||{{flag|Йордан}}||19,120
|-
|103||{{flag|Исланд}}||19,020
|-
|104||{{flag|Боливи}}||18,940
|-
|105||{{flag|Гана}}||17,720
|-
|106||{{flag|Бруней}}||17,180
|-
|107||{{flag|Парагвай}}||16,360
|-
|108||{{flag|Габон}}||15,910
|-
|109||{{flag|Замби}}||15,230
|-
|110||{{flag|Уганда}}||15,040
|-
|111||{{flag|Сенегал}}||13,900
|-
|112||{{flag|Ботсвана}}||13,810
|-
|113||{{HND}}||13,780
|-
|114||{{flag|Мьянмар}}||13,700
|-
|115||{{flag|Албани}}||13,520
|-
|116||{{flag|Ямайка}}||13,470
|-
|117||{{flag|Бүгд Найрамдах Конго Улс}}||13,350
|-
|118||{{flag|Гүрж}}||13,280
|-
|119||{{flag|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс}}||12,960
|-
|120||{{flag|Афганистан}}||12,850
|-
|121||{{flag|Балба}}||12,640
|-
|122||{{flag|Армени}}||12,070
|-
|123||{{flag|Камбож}}||10,820
|-
|124||{{flag|Мозамбик}}||9,788
|-
|125||{{flag|Мадагаскар}}||9,729
|-
|126||{{flag|Бүгд Найрамдах Македон Улс}}||9,624
|-
|127||{{flag|Чад}}||9,106
|-
|128||{{flag|Мали}}||8,776
|-
|129||{{MLT}}||8,584
|-
|130||{{flag|Буркина-Фасо}}||8,242
|-
|131||{{flag|Маврики}}||8,128
|-
|132||{{flag|Намиби}}||7,781
|-
|133||{{flag|Хаити}}||6,966
|-
|134||{{flag|Бенин}}||6,940
|-
|135||{{flag|Бахам}}||6,935
|-
|—||''{{flagicon|Палестин}} [[Баруун Эрэг]] ба [[Газын зурвас|Газа]]''||6,641
|-
|136||{{flag|Никарагуа}}||6,561
|-
|137||{{flag|Папуа Шинэ Гвиней}}||6,363
|-
|138||{{flag|Молдав}}||6,197
|-
|139||{{flag|Нижер}}||5,322
|-
|140||{{flag|Лаос}}||5,187
|-
|—||''{{flag|Жерси}}''||5,100
|-
|141||{{flag|Кыргызстан}}||5,050
|-
|142||{{flag|Лихтенштейн}}||4,993
|-
|143||{{flag|Монгол}}||4,991
|-
|144||{{flag|Тажикистан}}||4,788
|-
|—||''{{flag|Аруба}}''||4,548
|-
|145||{{flag|Зимбабве}}||4,548{{fn|f}}
|-
|146||{{flag|Монтенегро}}||4,515
|-
|147||{{flag|Гвиней}}||4,454
|-
|148||{{flag|Малави}}||4,082
|-
|149||{{flag|Руанда}}||4,027
|-
|—||''{{flag|Францын Полинез}}''||3,800
|-
|150||{{flag|Фижи}}||3,783
|-
|151||{{flag|Барбадос}}||3,777
|-
|152||{{flag|Мавритани}}||3,625
|-
|—||''{{flag|Шинэ Каледони}}''||3,300
|-
|—||''{{flag|Косово}}''||3,237
|-
|153||{{flag|Того}}||3,009
|-
|154||{{flag|Суринам}}||2,984
|-
|155||{{flag|Эсватини}}||2,968
|-
|—||''{{flag|Гуам}}''||2,773
|-
|—||''{{flag|Гернси}}''||2,742
|-
|—||''{{flag|Мэн арал}}''||2,719
|-
|156||{{flag|Сомали}}||2,600
|-
|157||{{flag|Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улс}}||2,087
|-
|158||{{flag|Сьерра Леон}}||1,971
|-
|159||{{flag|Кабо-Верде}}||1,845
|-
|—||''{{flag|Фарерын арлууд}}''||1,700
|-
|—||''{{flag|Гренланд}}''||1,700
|-
|160||{{flag|Лесото}}||1,652
|-
|161||{{flag|Эритрей}}||1,479
|-
|162||{{flag|Белиз}}||1,383
|-
|163||{{flag|Бутан}}||1,368
|-
|164||{{flag|Мальдив}}||1,296
|-
|165||{{flag|Гвиана}}||1,134
|-
|166||{{flag|Антигуа ба Барбуда}}||1,126
|-
|—||''{{flag|Гибралтар}}''||1,066
|-
|167||{{flag|Сан-Марино}}||1,048
|-
|168||{{flag|Сент-Люси}}||1,031
|-
|169||{{flag|Жибути}}||973
|-
|170||{{flag|Либери}}||926
|-
|171||{{flag|Бурунди}}||903
|-
|—||''{{flag|Британийн Виржинийн арлууд}}''||839.7
|-
|172||{{flag|Гамби}}||779
|-
|173||{{flag|Сейшелийн арлууд}}||779
|-
|174||{{flag|Гренада}}||657
|-
|—||''{{flag|Хойд Марианы арлууд}}''||633.4
|-
|175||{{flag|Сент-Винсент ба Гренадин}}||597
|-
|176||{{flag|Вануату}}||560
|-
|177||{{flag|Сент-Киттс ба Невис}}||559
|-
|179||{{flag|Комор}}||557
|-
|180||{{flag|Самоа}}||537
|-
|181||{{flag|Зүүн Тимор}}||489
|-
|182||{{flag|Соломоны арлууд}}||460
|-
|182||{{flag|Гвиней-Бисау}}||442
|-
|183||{{flag|Доминика}}||365
|-
|—||''{{flag|Америкийн Самоа}}''||333.8
|-
|184||{{flag|Тонга}}||258
|-
|185||{{flag|Микронези}}||232
|-
|—||''{{flag|Күүкийн арлууд}}''||183
|-
|186||{{flag|Палау}}||164
|-
|187||{{flag|Сан-Томе ба Принсипи}}||160
|-
|188||{{flag|Маршаллын арлууд}}||144
|-
|—||''{{flag|Ангиль}}''||108.9
|-
|189||{{flag|Кирибати}}||71
|-
|190||{{flag|Тувалу}}||14.94
|-
|—||''{{flag|Ниуэ}}''||10.01
|}
|- valign=&quot;top&quot;
|}

==Урьд онуудын харьцуулалт==
{| style=&quot;width:100%;&quot;
|- style=&quot;width:50%; text-align:left;&quot;
! Дотоодын Нийт Бүтээгдхүүн&lt;ref&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=31&amp;pr.y=1&amp;sy=1980&amp;ey=2005&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=%2C&amp;br=1&amp;c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&amp;s=NGDPD&amp;grp=0&amp;a= Historisches BIP nach Ländern] in der World Economic Outlook Database, April 2009 des [[Internationaler Währungsfonds|Internationalen Währungsfonds]]&lt;/ref&gt;
! Дотоодын Нийт Бүтээгдхүүн (Худалдан авах чадвараар)&lt;ref&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=76&amp;pr.y=15&amp;sy=1980&amp;ey=2005&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=%2C&amp;br=1&amp;c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&amp;s=PPPGDP&amp;grp=0&amp;a= Historisches BIP (PPP) nach Ländern] in der World Economic Outlook Database, April 2009 des [[Internationaler Währungsfonds|Internationalen Währungsfonds]]&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; |

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|-
!Байр || Улс || 1980 || 1990 || 2000 || 2005
|-align=right 
|1. || align=left | {{USA}} || 2.789,5 || 5.803,1 || 9.817,0 || 12.421,9
|-align=right 
|2. || align=left | {{JPN}} || 1.059,5 || 3.031,6 || 4.668,8 || 4.560,7
|-align=right 
|3. || align=left | {{DEU}}&lt;sup&gt;c&lt;/sup&gt; || 826,1 || 1.547,0 || 1.905,8 || 2.794,5
|-align=right 
|4. || align=left | {{GBR}} || 542,5 || 1.017,8 || 1.480,5 || 2.280,1
|-align=right 
|5. || align=left | {{CHN}}&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt; || 309,3 || 390,3 || 1.198,5 || 2.235,8
|-align=right 
|6. || align=left | {{FRA}}&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; || 691,2 || 1.248,5 || 1.333,2 || 2.147,5
|-align=right 
|7. || align=left | {{ITA}} || 460,6 || 1.135,5 || 1.100,6 || 1.780,8
|-align=right 
|8. || align=left | {{CAN}} || 268,9 || 582,8 || 725,2 || 1.133,4
|-align=right 
|9. || align=left | {{ESP}} || 224,5 || 520,7 || 582,4 || 1.132,1
|-align=right 
|10. || align=left | {{BRA}} || 162,6 || 507,8 || 644,3 || 881,8
|-align=right 
|11. || align=left | {{MEX}} || 205,7 || 262,7 || 628,9 || 849,0
|-align=right 
|12. || align=left | {{KOR}} || 66,7 || 275,0 || 533,7 || 845,0
|-align=right 
|13. || align=left | {{IND}} || 176,6 || 313,7 || 461,9 || 784,3
|-align=right 
|14. || align=left | {{RUS}} || k.A. || k.A. || 259,7 || 764,3
|-align=right 
|15. || align=left | {{AUS}} || 160,5 || 317,7 || 390,0 || 713,3
|-align=right 
|16. || align=left | {{NLD}} || 178,4 || 295,5 || 386,2 || 639,6
|-align=right 
|17. || align=left | {{TUR}} || 94,3 || 202,4 || 266,4 || 482,7
|-align=right 
|18. || align=left | {{BEL}} || 121,3 || 197,4 || 232,6 || 377,0
|-align=right 
|19. || align=left | {{CHE}} || 110,5 || 239,3 || 250,2 || 372,6
|-align=right 
|20. || align=left | {{SWE}} || 131,1 || 242,8 || 246,4 || 367,2
|-align=right 
|21. || align=left | {{TWN}} || 42,3 || 164,8 || 321,4 || 356,2
|-align=right 
|22. || align=left | {{SAU}} || 164,3 || 116,8 || 188,7 || 315,8
|-align=right 
|23. || align=left | {{AUT}} || 80,2 || 165,4 || 191,8 || 304,5
|-align=right 
|24. || align=left | {{POL}} || 56,6 || 62,1 || 171,3 || 304,0
|-align=right 
|25. || align=left | {{NOR}} || 63,7 || 117,9 || 168,7 || 302,2
|}
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; |
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Байр || Улс || 1980 || 1990 || 2000 || 2005
|-align=right 
|1. || align=left | {{USA}} || 2.789,5 || 5.803,1 || 9.817,0 || 12.421,9
|-align=right 
|2. || align=left | {{CHN}}&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt; || 248,1 || 909,7 || 3.006,1 || 5.314,4
|-align=right 
|3. || align=left | {{JPN}} || 1.039,4 || 2.309,8 || 3.205,5 || 3.872,8
|-align=right 
|4. || align=left | {{DEU}}&lt;sup&gt;c&lt;/sup&gt; || 758,4 || 1.437,2 || 2.161,9 || 2.513,2
|-align=right 
|5. || align=left | {{IND}} || 271,2 || 721,3 || 1.519,5 || 2.357,8
|-align=right 
|6. || align=left | {{GBR}} || 486,6 || 960,4 || 1.511,8 || 1.930,3
|-align=right 
|7. || align=left | {{FRA}}&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; || 535,8 || 1.027,9 || 1.532,0 || 1.868,6
|-align=right 
|8. || align=left | {{RUS}} || k.A. || k.A. || 1.120,5 || 1.698,0
|-align=right 
|9. || align=left | {{ITA}} || 507,6 || 971,5 || 1.393,6 || 1.633,7
|-align=right 
|10. || align=left | {{BRA}} || 443,9 || 781,6 || 1.230,9 || 1.584,6
|-align=right 
|11. || align=left | {{MEX}} || 333,1 || 604,9 || 1.043,1 || 1.298,3
|-align=right 
|12. || align=left | {{ESP}} || 272,5 || 550,9 || 897,7 || 1.183,9
|-align=right 
|13. || align=left | {{CAN}} || 272,1 || 542,1 || 886,0 || 1.131,0
|-align=right 
|14. || align=left | {{KOR}} || 100,3 || 349,8 || 773,5 || 1.096,7
|-align=right 
|15. || align=left | {{TUR}} || 116,3 || 291,1 || 511,5 || 747,3
|-align=right 
|16. || align=left | {{IDN}} || 107,7 || 276,5 || 499,6 || 705,2
|-align=right 
|17. || align=left | {{AUS}} || 144,6 || 299,8 || 514,6 || 672,6
|-align=right 
|18. || align=left | {{IRN}} || 114,2 || 244,5 || 431,8 || 634,6
|-align=right 
|19. || align=left | {{TWN}} || 60,0 || 195,0 || 449,0 || 592,2
|-align=right 
|20. || align=left | {{NLD}} || 151,4 || 285,1 || 472,4 || 571,5
|-align=right 
|21. || align=left | {{POL}} || 149,8 || 223,0 || 395,3 || 518,0
|-align=right 
|22. || align=left | {{SAU}} || 155,4 || 219,9 || 352,4 || 491,0
|-align=right 
|23. || align=left | {{THA}} || 50,7 || 163,7 || 308,9 || 445,2
|-align=right 
|24. || align=left | {{ARG}} || 136,0 || 182,4 || 338,0 || 419,6
|-align=right 
|25. || align=left | {{ZAF}} || 113,3 || 198,7 || 291,7 || 398,8
|-align=right 
|... || ... || ... || ... || ... || ...
|-align=right 
|33. || align=left | {{AUT}} || 79,3 || 147,5 || 229,4 || 279,8
|-align=right 
|34. || align=left | {{CHE}} || 85,9 || 163,5 || 222,9 || 266,0
|}
|}
&lt;small&gt;Зүүлт:

&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt; Уг мэдээлэл нь зөвхөн [[эх газрын Хятад]]ынх бөгөөд [[Хонконг]], [[Макао]], [[Тайвань|Тайванийг]] хамруулаагүй&lt;br /&gt;
&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; Уг мэдээлэл нь Францын далайн чанад дахь нутаг дэвсгэрүүд болох Гваделуп, Мартиник, Францын Гвиана, Реюнионыг багтаасан&lt;br /&gt;
&lt;sup&gt;c&lt;/sup&gt; 1990 оноос өмнөх үзүүлэлтүүд нь [[Баруун Герман]]ых
&lt;/small&gt;

==Эшлэл==
{{reflist}}

[[Ангилал:Улсуудын жагсаалт]]
[[Ангилал:Эдийн засгийн жагсаалт]]
[[Ангилал:Макро эдийн засгийн үзүүлэлт]]
[[Ангилал:Үндэсний эдийн засгийн нийт тооцоо]]
[[Ангилал:Олон улсын эдийн засаг]]
[[Ангилал:Олон улсын санхүүгийн зах зээл]]</text>
      <sha1>snfn7gv0ge3pjd649pa1wv4j454abcm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873594</id>
      <parentid>873593</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T18:39:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>873594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37733" sha1="c2ixibnwda6k5iywfmb1yvfece3l24k" xml:space="preserve">[[Image:Gdp nominal and ppp 2005 world map single colour.png|thumb|300px|Дэлхийн улсуудын ДНБ-ий газрын зураг. ТТГ-аас.]][[File:Nominal GDP IMF 2008 millions of USD.jpg|thumb|right|300px|Дэлхийн хамгийн том 10 эдийн засагтай орнууд болон Европын Холбоо. (сая ам.дол), Олон Улсын Валютын Сангаас 2008.]]

Энэ өгүүлэлд дэлхийн улс орон бүрийн тухайн жилд үйлдвэрлэсэн '''Дотоодын Нийт Бүтээгдхүүнийг (ДНБ)''' танилцуулах болно. Энд америк доллараар харуулсан үзүүлэлт нь зах зээлийн болон засгийн газрын албан бүртгэлийг баримталсан болно. 

Зарим албан бус тусгаар улсуудын эдийн засгийг энд мөн багтаасан.

{{clr}}
{| style=&quot;font-size:85%;&quot;
|-
| width=&quot;33%&quot; align=&quot;center&quot; | '''Олон Улсын Валютын Сангийн 2008 оны жагсаалт'''&lt;ref&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&amp;ey=2008&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&amp;s=NGDPD&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=19&amp;pr.y=8 International Monetary Fund, World Economic Outlook Database, April 2009: Nominal GDP list of countries. Data for the year 2008.]&lt;/ref&gt;
| width=&quot;33%&quot; align=&quot;center&quot; | '''Дэлхийн Банкны 2008 оны жагсаалт'''&lt;ref name=wbpdf&gt;{{cite web |url=http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf |title=The World Bank: World Development Indicators database, 1 July 2009. Gross domestic product (2008). |Date=1-7-2009 |Publisher=World Bank |accessdate=8-8-2009}}&lt;/ref&gt;
| width=&quot;33%&quot; align=&quot;center&quot; | '''АНУ ТТГ-ын Дэлхийн Тайлангийн 2008 оны жагсаалт'''&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html |wayback=20181227071047 |text=Field listing - GDP (official exchange rate) |archiv-bot=2023-09-26 10:02:13 InternetArchiveBot }}, CIA World Factbook&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;top&quot; 
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin-left:auto;margin-right:auto&quot;
! style=&quot;width:2em;&quot; | Байр !! Улс !! ДНБ (сая ам.дол)
|-
|—||{{noflag|Дэлхий}} '''''Нийт Дэлхий'''''||'''60,689,812'''&lt;ref name=&quot;imf2008gdp-world-eu&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&amp;ey=2008&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=001%2C998&amp;s=NGDPD&amp;grp=1&amp;a=1&amp;pr.x=27&amp;pr.y=8
 |title=Nominal 2008 GDP for the world and the European Union.
 |accessdate=2009-04-22
 |work=World economic outlook database, April 2009
 |publisher=International Monetary Fund}}&lt;/ref&gt;
|-
|—||''Европын Холбоо''||18,394,115&lt;ref name=&quot;imf2008gdp-world-eu&quot; /&gt;
|-
|1||{{flag|АНУ}}||14,264,600
|-
|2||{{flag|Япон}}||4,923,761
|-
|3||{{flag|БНХАУ}}||4,401,614
|-
|4||{{flag|Герман}}||3,667,513
|-
|5||{{flag|Франц}}||2,865,737
|-
|6||{{flag|Их Британи}}||2,674,085
|-
|7||{{flag|Итали}}||2,313,893
|-
|8||{{flag|Орос}}||1,676,586
|-
|9||{{flag|Испани}}||1,611,767
|-
|10||{{flag|Бразил}}||1,572,839
|-
|11||{{flag|Канад}}||1,510,957
|-
|12||{{flag|Энэтхэг}}|| 1,209,686
|-
|13||{{flag|Мексик}}||1,088,128
|-
|14||{{flag|Австрали}}||1,010,699
|-
|15||{{flag|Өмнөд Солонгос}}||947,010
|-
|16||{{flag|Нидерланд}}||868,940
|-
|17||{{flag|Турк}}||729,443
|-
|18||{{flag|Польш}}||525,735
|-
|19||{{flag|Индонез}}||511,765
|-
|20||{{flag|Бельги}}||506,392
|-
|21||{{flag|Швейцар}}||492,595
|-
|22||{{flag|Швед}}||484,550
|-
|23||{{flag|Саудын Араб}}||481,631
|-
|24||{{flag|Норвеги}}||456,226
|-
|25||{{flag|Австри}}||415,321
|-
|26||{{flagicon|Бүгд Найрамдах Хятад Улс}} [[Тайвань]] ||392,552
|-
|27||{{flag|Грек}}||357,549
|-
|28||{{flag|Иран}}||344,820
|-
|29||{{flag|Дани}}||342,925
|-
|30||{{flag|Аргентин}}||326,474
|-
|31||{{flag|Венесуэл}}||319,443
|-
|32||{{flag|Өмнөд Африк}}||277,188
|-
|33||{{flag|Финланд}}||273,980
|-
|34||{{flag|Ирланд}}||273,328
|-
|35||{{flag|Тайланд}}||273,248
|-
|36||{{flag|Арабын Нэгдсэн Эмират Улс}}||260,141
|-
|37||{{flag|Португал}}||244,492
|-
|38||{{flag|Колумби}}||240,654
|-
|39||{{flag|Малайз}}||222,219
|-
|40||{{flag|Чех}}||217,077
|-
|—||''{{flag|Хонконг}}''||215,559
|-
|41||{{flag|Нигери}}||214,403
|-
|42||{{flag|Израил}}||201,761
|-
|43||{{flag|Румын}}||199,673
|-
|44||{{flag|Сингапур}}||181,939
|-
|45||{{flag|Украин}}||179,725
|-
|46||{{flag|Чили}}||169,573
|-
|47||{{flag|Филиппин}}||168,580
|-
|48||{{flag|Пакистан}}||167,640
|-
|49||{{flag|Египет}}||162,164
|-
|50||{{flag|Алжир}}||159,669
|-
|51||{{flag|Кувейт}}||158,089
|-
|52||{{flag|Унгар}}||156,284
|-
|53||{{flag|Казахстан}}||132,229
|-
|54||{{flag|Шинэ Зеланд}}||128,492
|-
|55||{{flag|Перу}}||127,598
|-
|56||{{flag|Катар}}||102,302
|-
|57||{{flag|Ливи}}||100,071
|-
|58||{{flag|Словак}}||95,404
|-
|59||{{flag|Ирак}}||90,907
|-
|60||{{flag|Вьетнам}}||89,829
|-
|61||{{flag|Марокко}}||86,394
|-
|62||{{flag|Ангол}}||83,384
|-
|63||{{flag|Бангладеш}}||81,938
|-
|64||{{flag|Хорват}}||69,332
|-
|65||{{flag|Беларусь}}||60,288
|-
|66||{{flag|Судан}}||57,911
|-
|67||{{flag|Люксембург}}||54,973
|-
|68||{{flag|Сири}}||54,803
|-
|69||{{flag|Словени}}||54,639
|-
|70||{{flag|Оман}}||52,584
|-
|71||{{flag|Эквадор}}||52,572
|-
|72||{{flag|Болгар}}||51,989
|-
|73||{{flag|Серби}}||50,061
|-
|74||{{flag|Литва}}||47,304
|-
|75||{{flag|Азербайжан}}||46,378
|-
|76||{{flag|Доминиканы Бүгд Найрамдах Улс}}||45,597
|-
|77||{{flag|Тунис}}||40,348
|-
|78||{{flag|Шри Ланка}}||39,604
|-
|79||{{flag|Гватемал}}||38,956
|-
|80||{{flag|Латви}}||34,054
|-
|81||{{flag|Уругвай}}||32,262
|-
|82||{{flag|Кени}}||30,236
|-
|83||{{flag|Коста Рика}}||29,828
|-
|84||{{flag|Ливан}}||28,939
|-
|85||{{flag|Узбекистан}}||27,918
|-
|86||{{flag|Мьянмар}}||27,182
|-
|87||{{flag|Йемен}}||27,151
|-
|88||{{flag|Этиоп}}||25,658
|-
|89||{{flag|Кипр}}||24,943
|-
|90||{{flag|Тринидад ба Тобаго}}||24,806
|-
|91||{{flag|Камерун}}||23,243
|-
|92||{{flag|Кот д'Ивуар}}||23,508
|-
|93||{{flag|Эстони}}||23,232
|-
|94||{{flag|Панам}}||23,088
|-
|95||{{flag|Сальвадор}}||22,115
|-
|96||{{flag|Бахрейн}}||21,236
|-
|97||{{flag|Танзани}}||20,721
|-
|98||{{flag|Йордан}}||20,030
|-
|99||{{flag|Босни ба Херцеговин}}||18,469
|-
|100||{{flag|Экваторын Гвиней}}||18,525
|-
|101||{{flag|Исланд}}||17,549
|-
|102||{{flag|Боливи}}||17,413
|-
|103||{{flag|Гана}}||16,124
|-
|104||{{flag|Парагвай}}||16,006
|-
|105||{{flag|Бруней}}||14,553
|-
|106||{{flag|Уганда}}||14,529
|-
|107||{{flag|Габон}}||14,519
|-
|108||{{flag|Ямайка}}||14,397
|-
|109||{{flag|Сенегал}}||13,350
|-
|110||{{flag|Замби}}||14,323
|-
|111||{{HND}}||14,126
|-
|112||{{flag|Ботсвана}}||13,461
|-
|113||{{flag|Албани}}||12,964
|-
|114||{{flag|Гүрж}}||12,870
|-
|115||{{flag|Балба}}||12,698
|-
|116||{{flag|Афганистан}}||12,061
|-
|117||{{flag|Армени}}||11,928
|-
|118||{{flag|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс}}||11,589
|-
|119||{{flag|Камбож}}||11,182
|-
|120||{{flag|Бүгд Найрамдах Конго Улс}}||10,774
|-
|121||{{flag|Мозамбик}}||9,654
|-
|122||{{flag|Мадагаскар}}||9,254
|-
|123||{{flag|Бүгд Найрамдах Македон Улс}}||9,569
|-
|124||{{flag|Мали}}||8,783
|-
|125||{{flag|Маврики}}||8,738
|-
|126||{{flag|Намиби}}||8,456
|-
|127||{{flag|Чад}}||8,390
|-
|128||{{MLT}}||8,338
|-
|129||{{flag|Буркина-Фасо}}||8,103
|-
|130||{{flag|Папуа Шинэ Гвиней}}||8,092
|-
|131||{{flag|Бахам}}||7,463
|-
|132||{{flag|Хаити}}||6,952
|-
|133||{{flag|Бенин}}||6,940
|-
|134||{{flag|Никарагуа}}||6,350
|-
|135||{{flag|Молдав}}||6,124
|-
|136||{{flag|Нижер}}||5,379
|-
|137||{{flag|Лаос}}||5,260
|-
|138||{{flag|Монгол}}||5,258
|-
|139||{{flag|Тажикистан}}||5,135
|-
|140||{{flag|Кыргызстан}}||5,049
|-
|141||{{flag|Монтенегро}}||4,822
|-
|142||{{flag|Гвиней}}||4,542
|-
|143||{{flag|Руанда}}||4,459
|-
|144||{{flag|Малави}}||4,268
|-
|145||{{flag|Барбадос}}||3,682
|-
|146||{{flag|Фижи}}||3,590
|-
|147||{{flag|Мавритани}}||3,161
|-
|148||{{flag|Того}}||2,890
|-
|149||{{flag|Эсватини}}||2,843
|-
|150||{{flag|Суринам}}||2,415
|-
|151||{{flag|Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улс}}||1,997
|-
|152||{{flag|Сьерра Леон}}||1,955
|-
|153||{{flag|Кабо-Верде}}||1,723
|-
|154||{{flag|Лесото}}||1,620
|-
|155||{{flag|Эритрей}}||1,476
|-
|156||{{flag|Белиз}}||1,381
|-
|157||{{flag|Бутан}}||1,368
|-
|158||{{flag|Мальдив}}||1,259
|-
|159||{{flag|Антигуа ба Барбуда}}||1,256
|-
|160||{{flag|Гайана}}||1,130
|-
|161||{{flag|Бурунди}}||1,097
|-
|162||{{flag|Сент-Люси}}||1,025
|-
|163||{{flag|Жибути}}||982
|-
|164||{{flag|Либери}}||836
|-
|165||{{flag|Сейшелийн арлууд}}||834
|-
|166||{{flag|Гамби}}||808
|-
|167||{{flag|Гренада}}||639
|-
|168||{{flag|Сент-Винсент ба Гренадин}}||601
|-
|169||{{flag|Сент-Киттс ба Невис}}||555
|-
|170||{{flag|Вануату}}||573
|-
|171||{{flag|Самоа}}||537
|-
|172||{{flag|Комор}}||532
|-
|173||{{flag|Зүүн Тимор}}||499
|-
|174||{{flag|Соломоны арлууд}}||473
|-
|175||{{flag|Гвиней-Бисау}}||461
|-
|176||{{flag|Доминика}}||364
|-
|177||{{flag|Тонга}}||258
|-
|178||{{flag|Сан-Томе ба Принсипи}}||176
|-
|179||{{flag|Кирибати}}||137
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin-left:auto;margin-right:auto&quot;
! style=&quot;width:2em;&quot; | Байр !! Улс !! ДНБ (сая ам.дол)
|-
|—||{{noflag|Дэлхий}} '''''Нийт Дэлхий'''''||'''60,115,459'''
|-
|1||{{flag|АНУ}}||14,204,322
|-
|—||''Европын Холбоо''||13,565,479
|-
|2||{{flag|Япон}}||4,909,272
|-
|3||{{flag|БНХАУ}}||3,860,039
|-
|4||{{flag|Герман}}||3,652,824
|-
|5||{{flag|Франц}}||2,853,062
|-
|6||{{flag|Их Британи}}||2,645,593
|-
|7||{{flag|Итали}}||2,293,008
|-
|8||{{flag|Бразил}}||1,612,539
|-
|9||{{flag|Орос}}||1,607,816
|-
|10||{{flag|Испани}}||1,604,174
|-
|11||{{flag|Канад}}||1,400,091
|-
|12||{{flag|Энэтхэг}}||1,217,490
|-
|13||{{flag|Мексик}}||1,085,951
|-
|14||{{flag|Австрали}}||1,015,217
|-
|15||{{flag|Өмнөд Солонгос}}||929,121
|-
|16||{{flag|Нидерланд}}||860,336
|-
|17||{{flag|Турк}}||794,228
|-
|18||{{flag|Польш}}||526,966
|-
|19||{{flag|Индонез}}||514,389
|-
|20||{{flag|Бельги}}||497,586
|-
|21||{{flag|Швейцар}}||488,470
|-
|22||{{flag|Швед}}||480,021
|-
|23||{{flag|Саудын Араб}}||467,601
|-
|24||{{flag|Норвеги}}||449,996
|-
|25||{{flag|Австри}}||416,380
|-
|26||{{flag|Иран}}||385,143
|-
|27||{{flag|Грек}}||356,796
|-
|28||{{flag|Дани}}||342,672
|-
|29||{{flag|Аргентин}}||328,385
|-
|30||{{flag|Венесуэл}}||313,799
|-
|31||{{flag|Ирланд}}||281,776
|-
|32||{{flag|Өмнөд Африк}}||276,764
|-
|33||{{flag|Финланд}}||271,282
|-
|34||{{flag|Тайланд}}||260,693
|-
|35||{{flag|Португал}}||242,689
|-
|36||{{flag|Колумби}}||242,268
|-
|37||{{flag|Чех}}||216,485
|-
|—||''{{flag|Хонконг}}''||215,355
|-
|38||{{flag|Нигери}}||212,080
|-
|39||{{flag|Румын}}||200,071
|-
|40||{{flag|Израил}}||199,498
|-
|41||{{flag|Малайз}}||194,927
|-
|42||{{flag|Сингапур}}||181,948
|-
|43||{{flag|Украин}}||180,355
|-
|44||{{flag|Алжир}}||173,882
|-
|45||{{flag|Чили}}||169,458
|-
|46||{{flag|Пакистан}}||168,276
|-
|47||{{flag|Филиппин}}||166,909
|-
|48||{{flag|Арабын Нэгдсэн Эмират Улс}}||163,296
|-
|49||{{flag|Египет}}||162,818
|-
|50||{{flag|Унгар}}||154,668
|-
|51||{{flag|Казахстан}}||132,229
|-
|52||{{flag|Шинэ Зеланд}}||130,693
|-
|53||{{flag|Перу}}||127,434
|-
|54||{{flag|Кувейт}}||112,116
|-
|55||{{flag|Ливи}}||99,926
|-
|56||{{flag|Словак}}||94,957
|-
|57||{{flag|Вьетнам}}||90,705
|-
|58||{{flag|Марокко}}||86,329
|-
|59||{{flag|Ангол}}||83,383
|-
|60||{{flag|Бангладеш}}||78,992
|-
|61||{{flag|Хорват}}||69,332
|-
|62||{{flag|Беларусь}}||60,302
|-
|63||{{flag|Судан}}||58,443
|-
|64||{{flag|Сири}}||55,204
|-
|65||{{flag|Словени}}||54,613
|-
|66||{{flag|Люксембург}}||54,257
|-
|67||{{flag|Катар}}||52,722
|-
|68||{{flag|Эквадор}}||52,572
|-
|69||{{flag|Серби}}||50,061
|-
|70||{{flag|Болгар}}||49,900
|-
|71||{{flag|Литва}}||47,341
|-
|72||{{flag|Азербайжан}}||46,259
|-
|73||{{flag|Доминиканы Бүгд Найрамдах Улс}}||45,790
|-
|74||{{flag|Шри Ланка}}||40,714
|-
|75||{{flag|Тунис}}||40,180
|-
|76||{{flag|Гватемал}}||38,977
|-
|77||{{flag|Оман}}||35,729
|-
|78||{{flag|Кени}}||34,507
|-
|79||{{flag|Латви}}||33,783
|-
|80||{{flag|Уругвай}}||32,186
|-
|81||{{flag|Коста Рика}}||29,834
|-
|82||{{flag|Ливан}}||28,660
|-
|83||{{flag|Узбекистан}}||27,918
|-
|84||{{flag|Йемен}}||26,576
|-
|85||{{flag|Этиоп}}||26,487
|-
|86||{{flag|Тринидад ба Тобаго}}||23,898
|-
|87||{{flag|Кот д'Ивуар}}||23,414
|-
|88||{{flag|Камерун}}||23,396
|-
|89||{{flag|Эстони}}||23,089
|-
|90||{{flag|Панам}}||23,088
|-
|91||{{flag|Сальвадор}}||22,115
|-
|92||{{flag|Кипр}}||21,277
|-
|93||{{flag|Танзани}}||20,490
|-
|94||{{flag|Йордан}}||20,013
|-
|—||''{{flag|Макао}}''||18,599
|-
|95||{{flag|Экваторын Гвиней}}||18,525
|-
|96||{{flag|Босни ба Херцеговин}}||18,452
|-
|97||{{flag|Туркменистан}}||18,269
|-
|98||{{flag|Боливи}}||16,674
|-
|99||{{flag|Исланд}}||16,658
|-
|100||{{flag|Гана}}||16,123
|-
|101||{{flag|Парагвай}}||15,977
|-
|102||{{flag|Бахрейн}}||15,828
|-
|103||{{flag|Ямайка}}||15,068
|-
|104||{{flag|Уганда}}||14,529
|-
|105||{{flag|Габон}}||14,435
|-
|106||{{flag|Замби}}||14,314
|-
|107||{{HND}}||14,077
|-
|108||{{flag|Сенегал}}||13,209
|-
|109||{{flag|Ботсвана}}||12,969
|-
|110||{{flag|Гүрж}}||12,793
|-
|111||{{flag|Балба}}||12,615
|-
|112||{{flag|Албани}}||12,295
|-
|113||{{flag|Армени}}||11,917
|-
|114||{{flag|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс}}||11,588
|-
|—||''[[Нормандын арлууд]]''||11,515
|-
|115||{{flag|Бруней}}||11,471
|-
|116||{{flag|Бүгд Найрамдах Конго Улс}}||10,699
|-
|117||{{flag|Афганистан}}||10,170
|-
|118||{{flag|Мозамбик}}||9,735
|-
|119||{{flag|Камбож}}||9,574
|-
|120||{{flag|Бүгд Найрамдах Македон Улс}}||9,521
|-
|121||{{flag|Мадагаскар}}||8,970
|-
|122||{{flag|Мали}}||8,740
|-
|123||{{flag|Маврики}}||8,651
|-
|124||{{flag|Намиби}}||8,564
|-
|125||{{flag|Чад}}||8,361
|-
|126||{{flag|Папуа Шинэ Гвиней}}||8,168
|-
|127||{{flag|Буркина-Фасо}}||7,948
|-
|128||{{MLT}}||7,449
|-
|129||{{flag|Хаити}}||6,953
|-
|130||{{flag|Бахам}}||6,935
|-
|131||{{flag|Бенин}}||6,680
|-
|132||{{flag|Никарагуа}}||6,592
|-
|133||{{flag|Молдав}}||6,048
|-
|—||''{{flag|Бермуд}}''||5,855
|-
|134||{{flag|Лаос}}||5,431
|-
|135||{{flag|Нижер}}||5,354
|-
|136||{{flag|Монгол}}||5,259
|-
|137||{{flag|Тажикистан}}||5,134
|-
|138||{{flag|Монтенегро}}||4,521
|-
|139||{{flag|Руанда}}||4,457
|-
|140||{{flag|Кыргызстан}}||4,420
|-
|141||{{flag|Малави}}||4,269
|-
|142||{{flag|Гвиней}}||4,266
|-
|143||{{flag|Фижи}}||3,527
|-
|—||''{{flag|Мэн арал}}''||3,437
|-
|144||{{flag|Зимбабве}}||3,418
|-
|145||{{flag|Барбадос}}||3,409
|-
|146||{{flag|Суринам}}||2,881
|-
|147||{{flag|Мавритани}}||2,858
|-
|148||{{flag|Того}}||2,823
|-
|149||{{flag|Эсватини}}||2,618
|-
|150||{{flag|Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улс}}||1,970
|-
|151||{{flag|Сьерра Леон}}||1,953
|-
|152||{{flag|Кабо-Верде}}||1,730
|-
|153||{{flag|Сан-Марино}}||1,703
|-
|154||{{flag|Эритрей}}||1,654
|-
|155||{{flag|Лесото}}||1,622
|-
|156||{{flag|Белиз}}||1,367
|-
|157||{{flag|Бутан}}||1,359
|-
|158||{{flag|Мальдив}}||1,260
|-
|159||{{flag|Антигуа ба Барбуда}}||1,225
|-
|160||{{flag|Бурунди}}||1,163
|-
|161||{{flag|Гвиана}}||1,158
|-
|162||{{flag|Сент-Люси}}||1,011
|-
|163||{{flag|Жибути}}||875
|-
|164||{{flag|Либери}}||870
|-
|165||{{flag|Сейшелийн арлууд}}||833
|-
|166||{{flag|Гамби}}||782
|-
|167||{{flag|Соломоны арлууд}}||647
|-
|168||{{flag|Гренада}}||638
|-
|169||{{flag|Сент-Винсент ба Гренадин}}||594
|-
|170||{{flag|Вануату}}||574
|-
|171||{{flag|Сент-Киттс ба Невис}}||540
|-
|172||{{flag|Комор}}||530
|-
|173||{{flag|Самоа}}||523
|-
|174||{{flag|Зүүн Тимор}}||498
|-
|175||{{flag|Гвиней-Бисау}}||430
|-
|176||{{flag|Доминика}}||364
|-
|177||{{flag|Тонга}}||264
|-
|178||{{flag|Микронези}}||247
|-
|179||{{flag|Палау}}||182
|-
|180||{{flag|Сан-Томе ба Принсипи}}||175
|-
|181||{{flag|Маршаллын арлууд}}||158
|-
|182||{{flag|Кирибати}}||131
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin-left:auto;margin-right:auto&quot;
! style=&quot;width:2em;&quot; | Байр !! Улс !! ДНБ (сая ам.дол)
|-
|—||{{noflag|Дэлхий}} '''''Нийт Дэлхий'''''||'''62,250,000'''
|-
|—||''Европын Холбоо''||18,850,000
|-
|1||{{flag|АНУ}}||14,330,000
|-
|2||{{flag|Япон}}||4,844,000
|-
|3||{{flag|БНХАУ}}||4,222,000
|-
|4||{{flag|Герман}}||3,818,000
|-
|5||{{flag|Франц}}||2,978,000
|-
|6||{{flag|Их Британи}}||2,787,000
|-
|7||{{flag|Итали}}||2,399,000
|-
|8||{{flag|Орос}}||1,757,000
|-
|9||{{flag|Испани}}||1,683,000
|-
|10||{{flag|Бразил}}||1,665,000
|-
|11||{{flag|Канад}}||1,564,000
|-
|12||{{flag|Энэтхэг}}||1,237,000
|-
|13||{{flag|Мексик}}||1,143,000
|-
|14||{{flag|Австрали}}||1,069,000
|-
|15||{{flag|Нидерланд}}||909,500
|-
|16||{{flag|Өмнөд Солонгос}}||857,500
|-
|17||{{flag|Турк}}||798,900
|-
|18||{{flag|Польш}}||567,400
|-
|19||{{flag|Бельги}}||530,600
|-
|20||{{flag|Швед}}||512,900
|-
|21||{{flag|Индонез}}||510,800
|-
|22||{{flag|Швейцар}}||492,600
|-
|23||{{flag|Норвеги}}||481,100
|-
|24||{{flag|Саудын Араб}}||467,700
|-
|25||{{flag|Австри}}||432,400
|-
|26||{{flagicon|ROC}} [[Тайвань]] ||401,600
|-
|27||{{flag|Иран}}||382,300
|-
|28||{{flag|Грек}}||373,500
|-
|29||{{flag|Дани}}||369,600
|-
|30||{{flag|Аргентин}}||338,700
|-
|31||{{flag|Венесуэл}}||331,800
|-
|32||{{flag|Өмнөд Африк}}||300,400
|-
|33||{{flag|Финланд}}||287,600
|-
|34||{{flag|Ирланд}}||285,000
|-
|35||{{flag|Тайланд}}||272,100
|-
|36||{{flag|Арабын Нэгдсэн Эмират Улс}}||270,000
|-
|37||{{flag|Португал}}||255,500
|-
|38||{{flag|Колумби}}||249,800
|-
|—||''{{flag|Хонконг}}''||223,800
|-
|39||{{flag|Нигери}}||220,300
|-
|40||{{flag|Чех}}||217,200
|-
|41||{{flag|Малайз}}||214,700
|-
|42||{{flag|Румын}}||213,900
|-
|43||{{flag|Украин}}||198,000
|-
|44||{{flag|Израил}}||188,700
|-
|45||{{flag|Чили}}||181,500
|-
|46||{{flag|Филиппин}}||172,300
|-
|47||{{flag|Алжир}}||171,300
|-
|48||{{flag|Унгар}}||164,300
|-
|49||{{flag|Пакистан}}||160,900
|-
|50||{{flag|Кувейт}}||159,700
|-
|51||{{flag|Египет}}||158,300
|-
|52||{{flag|Сингапур}}||154,500
|-
|53||{{flag|Казахстан}}||141,200
|-
|54||{{flag|Шинэ Зеланд}}||135,700
|-
|55||{{flag|Перу}}||131,400
|-
|56||{{flag|Катар}}||116,900
|-
|57||{{flag|Ливи}}||108,500
|-
|58||{{flag|Словак}}||100,600
|-
|59||{{flag|Ангол}}||95,950
|-
|60||{{flag|Ирак}}||93,800
|-
|61||{{flag|Вьетнам}}||90,880
|-
|62||{{flag|Марокко}}||90,497
|-
|63||{{flag|Бангладеш}}||83,040
|-
|64||{{flag|Хорват}}||63,950
|-
|65||{{flag|Судан}}||62,190
|-
|66||{{flag|Беларусь}}||57,680
|-
|67||{{flag|Люксембург}}||57,610
|-
|68||{{flag|Словени}}||57,010
|-
|69||{{flag|Оман}}||56,320
|-
|70||{{flag|Куба}}||55,180
|-
|71||{{flag|Эквадор}}||54,670
|-
|72||{{flag|Азербайжан}}||53,260
|-
|73||{{flag|Серби}}||52,180
|-
|74||{{flag|Болгар}}||51,930
|-
|75||{{flag|Литва}}||48,750
|-
|76||{{flag|Доминиканы Бүгд Найрамдах Улс}}||45,690
|-
|77||{{flag|Сири}}||44,490
|-
|78||{{flag|Шри Ланка}}||42,160
|-
|79||{{flag|Тунис}}||41,770
|-
|80||{{flag|Гватемал}}||36,280
|-
|81||{{flag|Латви}}||33,900
|-
|82||{{flag|Кени}}||31,420
|-
|83||{{flag|Коста Рика}}||30,380
|-
|84||{{flag|Туркменистан}}||28,820
|-
|85||{{flag|Уругвай}}||28,350
|-
|86||{{flag|Ливан}}||28,020
|-
|87||{{flag|Йемен}}||27,560
|-
|88||{{flag|Узбекистан}}||26,620
|-
|89||{{flag|Хойд Солонгос}}||26,200
|-
|90||{{flag|Кипр}}||25,590
|-
|91||{{flag|Эстони}}||25,210
|-
|92||{{flag|Этиоп}}||25,080
|-
|93||{{flag|Камерун}}||25,000
|-
|94||{{flag|Тринидад ба Тобаго}}||24,610
|-
|95||{{flag|Кот д'Ивуар}}||23,780
|-
|96||{{flag|Панам}}||23,420
|-
|97||{{flag|Сальвадор}}||22,280
|-
|98||{{flag|Танзани}}||20,630
|-
|99||{{flag|Экваторын Гвиней}}||20,160
|-
|100||{{flag|Бахрейн}}||19,680
|-
|101||{{flag|Босни ба Херцеговин}}||19,360
|-
|—||''{{flag|Макао}}''||19,200
|-
|102||{{flag|Йордан}}||19,120
|-
|103||{{flag|Исланд}}||19,020
|-
|104||{{flag|Боливи}}||18,940
|-
|105||{{flag|Гана}}||17,720
|-
|106||{{flag|Бруней}}||17,180
|-
|107||{{flag|Парагвай}}||16,360
|-
|108||{{flag|Габон}}||15,910
|-
|109||{{flag|Замби}}||15,230
|-
|110||{{flag|Уганда}}||15,040
|-
|111||{{flag|Сенегал}}||13,900
|-
|112||{{flag|Ботсвана}}||13,810
|-
|113||{{HND}}||13,780
|-
|114||{{flag|Мьянмар}}||13,700
|-
|115||{{flag|Албани}}||13,520
|-
|116||{{flag|Ямайка}}||13,470
|-
|117||{{flag|Бүгд Найрамдах Конго Улс}}||13,350
|-
|118||{{flag|Гүрж}}||13,280
|-
|119||{{flag|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс}}||12,960
|-
|120||{{flag|Афганистан}}||12,850
|-
|121||{{flag|Балба}}||12,640
|-
|122||{{flag|Армени}}||12,070
|-
|123||{{flag|Камбож}}||10,820
|-
|124||{{flag|Мозамбик}}||9,788
|-
|125||{{flag|Мадагаскар}}||9,729
|-
|126||{{flag|Бүгд Найрамдах Македон Улс}}||9,624
|-
|127||{{flag|Чад}}||9,106
|-
|128||{{flag|Мали}}||8,776
|-
|129||{{MLT}}||8,584
|-
|130||{{flag|Буркина-Фасо}}||8,242
|-
|131||{{flag|Маврики}}||8,128
|-
|132||{{flag|Намиби}}||7,781
|-
|133||{{flag|Хаити}}||6,966
|-
|134||{{flag|Бенин}}||6,940
|-
|135||{{flag|Бахам}}||6,935
|-
|—||''{{flagicon|Палестин}} [[Баруун Эрэг]] ба [[Газын зурвас|Газа]]''||6,641
|-
|136||{{flag|Никарагуа}}||6,561
|-
|137||{{flag|Папуа Шинэ Гвиней}}||6,363
|-
|138||{{flag|Молдав}}||6,197
|-
|139||{{flag|Нижер}}||5,322
|-
|140||{{flag|Лаос}}||5,187
|-
|—||''{{flag|Жерси}}''||5,100
|-
|141||{{flag|Кыргызстан}}||5,050
|-
|142||{{flag|Лихтенштейн}}||4,993
|-
|143||{{flag|Монгол}}||4,991
|-
|144||{{flag|Тажикистан}}||4,788
|-
|—||''{{flag|Аруба}}''||4,548
|-
|145||{{flag|Зимбабве}}||4,548
|-
|146||{{flag|Монтенегро}}||4,515
|-
|147||{{flag|Гвиней}}||4,454
|-
|148||{{flag|Малави}}||4,082
|-
|149||{{flag|Руанда}}||4,027
|-
|—||''{{flag|Францын Полинез}}''||3,800
|-
|150||{{flag|Фижи}}||3,783
|-
|151||{{flag|Барбадос}}||3,777
|-
|152||{{flag|Мавритани}}||3,625
|-
|—||''{{flag|Шинэ Каледони}}''||3,300
|-
|—||''{{flag|Косово}}''||3,237
|-
|153||{{flag|Того}}||3,009
|-
|154||{{flag|Суринам}}||2,984
|-
|155||{{flag|Эсватини}}||2,968
|-
|—||''{{flag|Гуам}}''||2,773
|-
|—||''{{flag|Гернси}}''||2,742
|-
|—||''{{flag|Мэн арал}}''||2,719
|-
|156||{{flag|Сомали}}||2,600
|-
|157||{{flag|Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улс}}||2,087
|-
|158||{{flag|Сьерра Леон}}||1,971
|-
|159||{{flag|Кабо-Верде}}||1,845
|-
|—||''{{flag|Фарерын арлууд}}''||1,700
|-
|—||''{{flag|Гренланд}}''||1,700
|-
|160||{{flag|Лесото}}||1,652
|-
|161||{{flag|Эритрей}}||1,479
|-
|162||{{flag|Белиз}}||1,383
|-
|163||{{flag|Бутан}}||1,368
|-
|164||{{flag|Мальдив}}||1,296
|-
|165||{{flag|Гвиана}}||1,134
|-
|166||{{flag|Антигуа ба Барбуда}}||1,126
|-
|—||''{{flag|Гибралтар}}''||1,066
|-
|167||{{flag|Сан-Марино}}||1,048
|-
|168||{{flag|Сент-Люси}}||1,031
|-
|169||{{flag|Жибути}}||973
|-
|170||{{flag|Либери}}||926
|-
|171||{{flag|Бурунди}}||903
|-
|—||''{{flag|Британийн Виржинийн арлууд}}''||839.7
|-
|172||{{flag|Гамби}}||779
|-
|173||{{flag|Сейшелийн арлууд}}||779
|-
|174||{{flag|Гренада}}||657
|-
|—||''{{flag|Хойд Марианы арлууд}}''||633.4
|-
|175||{{flag|Сент-Винсент ба Гренадин}}||597
|-
|176||{{flag|Вануату}}||560
|-
|177||{{flag|Сент-Киттс ба Невис}}||559
|-
|179||{{flag|Комор}}||557
|-
|180||{{flag|Самоа}}||537
|-
|181||{{flag|Зүүн Тимор}}||489
|-
|182||{{flag|Соломоны арлууд}}||460
|-
|182||{{flag|Гвиней-Бисау}}||442
|-
|183||{{flag|Доминика}}||365
|-
|—||''{{flag|Америкийн Самоа}}''||333.8
|-
|184||{{flag|Тонга}}||258
|-
|185||{{flag|Микронези}}||232
|-
|—||''{{flag|Күүкийн арлууд}}''||183
|-
|186||{{flag|Палау}}||164
|-
|187||{{flag|Сан-Томе ба Принсипи}}||160
|-
|188||{{flag|Маршаллын арлууд}}||144
|-
|—||''{{flag|Ангиль}}''||108.9
|-
|189||{{flag|Кирибати}}||71
|-
|190||{{flag|Тувалу}}||14.94
|-
|—||''{{flag|Ниуэ}}''||10.01
|}
|- valign=&quot;top&quot;
|}

==Урьд онуудын харьцуулалт==
{| style=&quot;width:100%;&quot;
|- style=&quot;width:50%; text-align:left;&quot;
! Дотоодын Нийт Бүтээгдхүүн&lt;ref&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=31&amp;pr.y=1&amp;sy=1980&amp;ey=2005&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=%2C&amp;br=1&amp;c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&amp;s=NGDPD&amp;grp=0&amp;a= Historisches BIP nach Ländern] in der World Economic Outlook Database, April 2009 des [[Internationaler Währungsfonds|Internationalen Währungsfonds]]&lt;/ref&gt;
! Дотоодын Нийт Бүтээгдхүүн (Худалдан авах чадвараар)&lt;ref&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=76&amp;pr.y=15&amp;sy=1980&amp;ey=2005&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=%2C&amp;br=1&amp;c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&amp;s=PPPGDP&amp;grp=0&amp;a= Historisches BIP (PPP) nach Ländern] in der World Economic Outlook Database, April 2009 des [[Internationaler Währungsfonds|Internationalen Währungsfonds]]&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; |

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|-
!Байр || Улс || 1980 || 1990 || 2000 || 2005
|-align=right 
|1. || align=left | {{USA}} || 2.789,5 || 5.803,1 || 9.817,0 || 12.421,9
|-align=right 
|2. || align=left | {{JPN}} || 1.059,5 || 3.031,6 || 4.668,8 || 4.560,7
|-align=right 
|3. || align=left | {{DEU}}&lt;sup&gt;c&lt;/sup&gt; || 826,1 || 1.547,0 || 1.905,8 || 2.794,5
|-align=right 
|4. || align=left | {{GBR}} || 542,5 || 1.017,8 || 1.480,5 || 2.280,1
|-align=right 
|5. || align=left | {{CHN}}&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt; || 309,3 || 390,3 || 1.198,5 || 2.235,8
|-align=right 
|6. || align=left | {{FRA}}&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; || 691,2 || 1.248,5 || 1.333,2 || 2.147,5
|-align=right 
|7. || align=left | {{ITA}} || 460,6 || 1.135,5 || 1.100,6 || 1.780,8
|-align=right 
|8. || align=left | {{CAN}} || 268,9 || 582,8 || 725,2 || 1.133,4
|-align=right 
|9. || align=left | {{ESP}} || 224,5 || 520,7 || 582,4 || 1.132,1
|-align=right 
|10. || align=left | {{BRA}} || 162,6 || 507,8 || 644,3 || 881,8
|-align=right 
|11. || align=left | {{MEX}} || 205,7 || 262,7 || 628,9 || 849,0
|-align=right 
|12. || align=left | {{KOR}} || 66,7 || 275,0 || 533,7 || 845,0
|-align=right 
|13. || align=left | {{IND}} || 176,6 || 313,7 || 461,9 || 784,3
|-align=right 
|14. || align=left | {{RUS}} || k.A. || k.A. || 259,7 || 764,3
|-align=right 
|15. || align=left | {{AUS}} || 160,5 || 317,7 || 390,0 || 713,3
|-align=right 
|16. || align=left | {{NLD}} || 178,4 || 295,5 || 386,2 || 639,6
|-align=right 
|17. || align=left | {{TUR}} || 94,3 || 202,4 || 266,4 || 482,7
|-align=right 
|18. || align=left | {{BEL}} || 121,3 || 197,4 || 232,6 || 377,0
|-align=right 
|19. || align=left | {{CHE}} || 110,5 || 239,3 || 250,2 || 372,6
|-align=right 
|20. || align=left | {{SWE}} || 131,1 || 242,8 || 246,4 || 367,2
|-align=right 
|21. || align=left | {{TWN}} || 42,3 || 164,8 || 321,4 || 356,2
|-align=right 
|22. || align=left | {{SAU}} || 164,3 || 116,8 || 188,7 || 315,8
|-align=right 
|23. || align=left | {{AUT}} || 80,2 || 165,4 || 191,8 || 304,5
|-align=right 
|24. || align=left | {{POL}} || 56,6 || 62,1 || 171,3 || 304,0
|-align=right 
|25. || align=left | {{NOR}} || 63,7 || 117,9 || 168,7 || 302,2
|}
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; |
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Байр || Улс || 1980 || 1990 || 2000 || 2005
|-align=right 
|1. || align=left | {{USA}} || 2.789,5 || 5.803,1 || 9.817,0 || 12.421,9
|-align=right 
|2. || align=left | {{CHN}}&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt; || 248,1 || 909,7 || 3.006,1 || 5.314,4
|-align=right 
|3. || align=left | {{JPN}} || 1.039,4 || 2.309,8 || 3.205,5 || 3.872,8
|-align=right 
|4. || align=left | {{DEU}}&lt;sup&gt;c&lt;/sup&gt; || 758,4 || 1.437,2 || 2.161,9 || 2.513,2
|-align=right 
|5. || align=left | {{IND}} || 271,2 || 721,3 || 1.519,5 || 2.357,8
|-align=right 
|6. || align=left | {{GBR}} || 486,6 || 960,4 || 1.511,8 || 1.930,3
|-align=right 
|7. || align=left | {{FRA}}&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; || 535,8 || 1.027,9 || 1.532,0 || 1.868,6
|-align=right 
|8. || align=left | {{RUS}} || k.A. || k.A. || 1.120,5 || 1.698,0
|-align=right 
|9. || align=left | {{ITA}} || 507,6 || 971,5 || 1.393,6 || 1.633,7
|-align=right 
|10. || align=left | {{BRA}} || 443,9 || 781,6 || 1.230,9 || 1.584,6
|-align=right 
|11. || align=left | {{MEX}} || 333,1 || 604,9 || 1.043,1 || 1.298,3
|-align=right 
|12. || align=left | {{ESP}} || 272,5 || 550,9 || 897,7 || 1.183,9
|-align=right 
|13. || align=left | {{CAN}} || 272,1 || 542,1 || 886,0 || 1.131,0
|-align=right 
|14. || align=left | {{KOR}} || 100,3 || 349,8 || 773,5 || 1.096,7
|-align=right 
|15. || align=left | {{TUR}} || 116,3 || 291,1 || 511,5 || 747,3
|-align=right 
|16. || align=left | {{IDN}} || 107,7 || 276,5 || 499,6 || 705,2
|-align=right 
|17. || align=left | {{AUS}} || 144,6 || 299,8 || 514,6 || 672,6
|-align=right 
|18. || align=left | {{IRN}} || 114,2 || 244,5 || 431,8 || 634,6
|-align=right 
|19. || align=left | {{TWN}} || 60,0 || 195,0 || 449,0 || 592,2
|-align=right 
|20. || align=left | {{NLD}} || 151,4 || 285,1 || 472,4 || 571,5
|-align=right 
|21. || align=left | {{POL}} || 149,8 || 223,0 || 395,3 || 518,0
|-align=right 
|22. || align=left | {{SAU}} || 155,4 || 219,9 || 352,4 || 491,0
|-align=right 
|23. || align=left | {{THA}} || 50,7 || 163,7 || 308,9 || 445,2
|-align=right 
|24. || align=left | {{ARG}} || 136,0 || 182,4 || 338,0 || 419,6
|-align=right 
|25. || align=left | {{ZAF}} || 113,3 || 198,7 || 291,7 || 398,8
|-align=right 
|... || ... || ... || ... || ... || ...
|-align=right 
|33. || align=left | {{AUT}} || 79,3 || 147,5 || 229,4 || 279,8
|-align=right 
|34. || align=left | {{CHE}} || 85,9 || 163,5 || 222,9 || 266,0
|}
|}
&lt;small&gt;Зүүлт:

&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt; Уг мэдээлэл нь зөвхөн [[эх газрын Хятад]]ынх бөгөөд [[Хонконг]], [[Макао]], [[Тайвань|Тайванийг]] хамруулаагүй&lt;br /&gt;
&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; Уг мэдээлэл нь Францын далайн чанад дахь нутаг дэвсгэрүүд болох Гваделуп, Мартиник, Францын Гвиана, Реюнионыг багтаасан&lt;br /&gt;
&lt;sup&gt;c&lt;/sup&gt; 1990 оноос өмнөх үзүүлэлтүүд нь [[Баруун Герман]]ых
&lt;/small&gt;

==Эшлэл==
{{reflist}}

[[Ангилал:Улсуудын жагсаалт]]
[[Ангилал:Эдийн засгийн жагсаалт]]
[[Ангилал:Макро эдийн засгийн үзүүлэлт]]
[[Ангилал:Үндэсний эдийн засгийн нийт тооцоо]]
[[Ангилал:Олон улсын эдийн засаг]]
[[Ангилал:Олон улсын санхүүгийн зах зээл]]</text>
      <sha1>c2ixibnwda6k5iywfmb1yvfece3l24k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол овог аймгуудын жагсаалт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15778</id>
    <revision>
      <id>873613</id>
      <parentid>867299</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T04:44:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AnryDeFerro</username>
        <id>107704</id>
      </contributor>
      <comment>/* Б */</comment>
      <origin>873613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9828" sha1="h6lsvqxh3fehicx5mhrg27xheuebvdr" xml:space="preserve">:{{Энэ гарчиг|орчин үеийн монгол овгуудын тухай|дундад зууны овог аймгуудын талаар|Дундад зууны монгол аймгууд}}

Энэхүү жагсаалт нь орчин үеийн Монголын овог аймгуудын жагсаалт болно.

#[[Авга нар]]
#[[Авга тайж]]
#[[Авгас]]
#[[Авгачуул]]
#[[Авгайчууд]]
#[[Авхайнхан]]
#[[Авьнай]]
#[[Агьтын цагаан гэр]]
#[[Адуучин]]
#[[Алагчууд]]
#[[Алтанхан]]
#[[Амбагайт]]
#[[Анга]]
#[[Андагай]]
#Аранжин
#[[Ар тогоруутан]]
#[[Аргалчийнхан]]
#Аргуун
#Арлууд
#Арулад
#[[Асуд]]
#Асан
#[[Аягачин]]
#[[Алаг адуу]]
#[[Анчин]]
#[[Ашбагад]]
#Аошила
#Амары

== Б ==
#[[Барлас]]
#[[Бааж]]
#[[Бажгай]]
#[[Баатууд|Баатар]]
#[[Баарин]]
#Бага найман
#[[Бага тугтан]]
#[[Бага хотгойд]]
#[[Бага шарнууд]]
#[[Багтаамал]]
#[[Багшийн элгэн]]
#Бадам
#[[Байлгас]]
#[[Балигч]]
#[[Барга]]
#[[Барнууд]]
#[[Барлагууд]]
#[[Бархай]]
#[[Батнай]]
#Басигид
#[[Башгид]]
#[[Баягид, баягууд]]
#[[Баяд]]
#Баявуд
#Баяуд
#Баюуд
#Бидэгүүн найман 
#[[Бичээч]]
#[[Бодон]]
#[[Бодонгууд]]
#[[Боовтон]]
#[[Боржигин]]
#Боржигин Асуд
#[[Борлууд]]
#[[Борогчууд]]
#[[Бор адуу]]
#[[Бошго]]
#[[Бохог]]
#[[Бугус]]
#[[Булгадар]]
#[[Бүргэд овог|Бүргэд]]
#[[Бүрд]]
#[[Бүрдүүд]]
#[[Бөөрдөн]]
#[[Бурдууд]]
#[[Бутангууд]]
#[[Бууч]]
#Бэрээш
#Бэрээшиг
#[[Бэсүд]]
#[[Баяжих]]#[[Бөөгүүд]]
#[[Боргочин]]
#[[Буни]]

== В ==
#[[Вангаахан]]

== Г ==
#[[Газарч]]
#Гарьд
#[[Галзууд]]
#Гал
#[[Галууд]]
#[[Горлос|Горлууд]]
#[[Говь Түшээ]]
#Гөгөө Найман
#[[Гөлгөд]]
#[[Гөрөөчин]]
#[[Гучид]]
#[[Гуулин]]
#[[Гурван Сайхан]]
#[[Гуртааш]]
#[[Гүнийхэн]]
#[[Гүн]]
#[[Гэхтэр]]
#[[Гэхэрмид]]
#[[Гэлэнгүүд]]
#Гэнигэс
#[[Гэрүүд]]
#[[Гэрсүүд]]

== Д ==
#[[Давдан]]
#Дайр
#[[Дайртан]]
#[[Дархчуул]]
#Долоод
#[[Долоон]]
#Долоон Чоно
#[[Долоон сувай]]
#[[Дотно]]
#[[Дөрвөд]]
#[[Дөчин дөрөв]]
#[[Дураал]]
#[[Дуутан]]
#[[Дууч]]
#[[Даржаа]]
#Дээд чоно
#Догшин Худагт 
#Донгойд
#Долоон гөрөөчин

== Ж ==
#[[Жадран]]
#[[Жалавч]]
#Жалайд
#[[Жалайр]]
#Жалиар
#[[Жаран]]
#[[Жарууд]]
#[[Жас нар]]
#Жорон
#[[Жонгоор]]
#[[Жүрхин]]
#[[Жиндүү]]

== З ==
#Заанүүд
#[[Загасан]]
#[[Заргачин]]
#[[Зууд]]
#[[Зуутраг]]
#[[Зүрчид]]
#[[Зэлмэн]]
#[[Зээрднүүд]]
#[[Захирагч]]
#Зулхар
#Замбага
#[[Засгууд]]
#Зайсан

12. Зараагууд

== И ==
#Их Монгол
#Их Найман
#Их Мэргэд
#[[Ихирэс]]
#[[Их тугтан]]
#[[Их хотгойд]]
#[[Их шарнууд]]
#[[Илжигэн]]
#[[Индэр]]
#Их мянган 

== М ==
#[[Марлан]]
#[[Мангуд]]
#Махранз
#[[Модон хиргис]]
#Мөнх
#[[Монголмууд]]
#Монгол
#[[Мотой]]
#[[Мудар]]
#Мэргэн
#Мэргэд
#[[Мэргид]]
#[[Мээрэн]]
#[[Мэхээрчин]]
#[[Мянгад]]
#[[Мянган]]
#[[Мөнх-Тойн]]
#Мэргэн
#[[Могол]]

== Н ==
#[[Найман]]
#Найманбагана
#Найм
#Наймынхан
#[[Намиад]]
#[[Намнаач]]
#[[Наяа]]
#[[Ноёгидай]]
#[[Ноён]]
#[[Номчин]]
#[[Нохойнхон]]
#[[Нумчин]]
#[[Нүцгэд]]
#[[Нэрээд]]
#[[Ногоон Оройт]]
#[[Ноосойнхон]]
#[[Начингууд]]
#[[Наранээж]]

== О ==
#[[Онгиуд]]
#[[Оготор]]
#[[Ойгорууд]]
#[[Оймууд]]
#Олгонууд
#[[Олхунуд]]
#[[Онгууд, Онход]]
#Орос
#Оросууд
#Оросынхон
#[[Орууд]]
#[[Орцос]]
#[[Ордос]]
#[[Орчид]]
#[[Ончуул]]
#Олонгол
#[[Овсгоохон]]

== Ө ==
#[[Өвөр тогоруутан]]
#[[Өлчир]]
#[[Өндөрийнхэн]]
#[[Өөлд]]
#[[Өвөөн]]
#[[Өрлүүд]]
#[[Өрлүүд Жүрхин]]

== С ==
#[[Савар]]
#Савартангууд
#[[Салаа]]
#Салжууд
#Салжид
#Сайгууд
#Сарт
#[[Сартуул]]
#Сахлагууд
#[[Соён, Соёд]]
#[[Солоон, Солонгод]]
#[[Сөнид]]
#Саму
#[[Сүлэдсэн]]
#[[Сумчин]]
#Сухай
#Сухайнууд
#[[Сэвж]]
#[[Сээрдэн]]
#[[Cэнгэлдэр]]
#[[Суурь]]
#[[Саманд]]
#Сорчууд
#Сульчинбэсүд
#Сай

== Т ==
#[[Таваг зааныхан]]
#[[Тавнан]]
#Тавнан Жүрхин
#[[Тавлаа]]
#[[Тайж]]
#[[Тайжийнхан]]
#[[Тайчууд]]
#[[Тайжууд]]
#[[Талибар]]
#[[Тангач]]
#[[Тангуд]]
#[[Тандылар]]
#Таргад
#[[Таргуд]]
#Тариачин
#[[Татар]]
#Татиар
#Такианар (Тахианар)
#[[Товсон]]
#[[Тогооч]]
#[[Тогоруутан овог|Тогоруутан]]
#[[Тодно]]
#[[Томой]]
#[[Тонгорууд]]
#[[Тоос]]
#[[Торгууд]]
#Тожиг
#[[Тува нар]]
#[[Тугчин]]
#[[Тулам]]
#[[Төвд]]
#[[Түмт]]
#[[Түмэд]]
#[[Тэлэнгэд]]
#Тэнэмэл
#[[Тэрт]]
#Тольтон Бургууд
#[[Таваглаа]]

== У ==
#[[Улаагчин]]
#[[Улаандай]]
#Улаан сухай
#Уйгад
#Уйгаржин
#[[Уйгур]]
#[[Уух]]
#[[Уушгийнхан]]
#[[Уушин]]
#[[Урианхан]]
#[[Урад]]
#[[Уулар]]
#[[ Уран]]
#Урууд
#[[Ухайдай]]
#Урианхад
#[[утай]]
#[[Уулынхан]]

== Ү ==
#[[Үхэр онход]]
#[[Үжиэд (Өзөөд)]]
#[[Үзэмчин]]
#[[Үнэгийнхэн]]
#[[Үхэр болдуу]]
#[[Үжиэд (Өзөөд)|Үзээн]]
#Үхэр цагаан

== Х ==
#[[Хаасууд]]
#[[Хавхчин]]
#[[Хавханас]]
#[[Хавчууд]]
#Хавчиг
#[[Хавчигууд]]
#[[Хазар]]
#[[Хадай]]
#[[Халбин]]
#[[Халиуд]]
#[[Халиучин]]
#[[Халт вангаахан]]
#[[Халх овогтон]]
#[[Ханд]]
#Хангин
#Хангид
#[[Хар гэрүүд]]
#[[Хар намиад]]
#[[Хар орцос]]
#[[Хар үхэрт]]
#[[Хар хиргис]]
#[[Хар ямаат]]
#Харагчууд
#[[Харгана овогтон]]
#[[Харгиуд]]
#[[Хард]]
#[[Харидал]]
#[[Хариад]]
#Харлаг
#Харлагууд
#[[Харнүд]]
#[[Харнууд]]
#[[Харцага]]
#Хар татаар
#[[Харчу]]
#[[Харчин]]
#[[Харуулч]]
#Казах
#[[Казахууд]]
#[[Хатаамад]]
#[[Хатагин]]
#[[Хиа нар]]
#[[Хиад]]
#[[Хиад|Хиан]]
#[[Енисейн киргиз|Хиргис]]
#[[Хишигт]]
#[[Хойд (овог)]]
#[[Хонгоодор]]
#[[Хонгирад]]
#[[Хондого]]
#[[Хонин хотгойд]]
#[[Хонин Онход]]
#[[Хороо]]
#[[Хорхой нүдтэн]]
#[[Хорхойнхон]]
#[[Хорь түмэд]]
#[[Хотгойд]]
#[[Хотдууд]]
#[[Хотон]]
#[[Хорчин]]
#[[Хонхотан]]
#[[Ховоо]] 
#[[Хөх нохойнхон|Хөх нохой]]
#[[Хөх нуур]]
#[[Хөхий]]
#[[Хөх хайрхан]]
#[[Хөхнүүд]]
#[[Хөхчин, Хөхнүүд]]
#[[Хөшүүр]]
#[[Хуасай]]
#[[Хуванцар]]
#[[Худай]]
#[[Худууд]]
#Хурлууд
#[[Хурниад]]
#[[Хуулар]]
#[[Хуушан]]
#[[Хурамши]]
#Хүгдүүд
#[[Хүнхээрийнхэн]]
#[[Хүнхүрээ]]
#[[Хүрээ]]
#[[Хүрд]]
#[[Хэрдэг]]
#[[Хэрэйд]]
#[[Хэрээд]]
#Хяргас
#Хорчууд
#Хурмаст

== Ц ==
#[[Цаатан]]
#Цагаан
#[[Цагаан гэрүүд]]
#[[Цагаан малгайт]]
#[[Цагаан тугтан]]
#[[Цагаан шувуу]]
#[[Цагаан яст]]
#[[Цагаанууд]]
#Цагаан татаар
#[[Цагаагчууд|Цагаагчууд (Цагаачууд)]]
#[[Цахар]]
#[[Цогнууд]]
#Цогтчууд
#[[Цоохор]]
#[[Цонгол]]
#[[Цорос]]
#[[Цувдаг]]
#[[Цэлх]]
#Цахилаад
#Цогт тайж

== Ч ==
#[[Чонос]]
#[[Цорос|Чорос]]
#[[Чойвал]]
#[[Чулуу]]
#[[Чулуун]]
#Чуухтай
#Чухал
#Чойжин
#Чилингир
#Чацран
#Чонод
#Чоно

== Ш ==
#[[Шаазган]]
#[[Шавагууд]]
#[[Шалбууртийнхан]]
#[[Шангас]]
#[[Шангуучин]]
#[[Шандивууд]]
#[[Шар хиргис]]
#[[Шарайд]]
#[[Шаргууд]]
#[[Шарнууд]]
#[[Шархаших]]
#[[Шуудай нар]]
#[[Шүүлэнхэн]]
#[[Шар бүрд]]
#Шатан

== Э ==
#[[Эгүс]]
#[[Элжигэн|Элжигин]]
#[[Эмээлт]]
#[[Ээмдээ]]
#Эзэн
#Эрхэт
#[https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%82 Эрхүд]

== Ю ==
#[[Юншээбүү]]

== Я ==
#[[Ямааныхан]]
#[[Ямаат]]
#[[Ямаатынхан]]
#[[Ямбат]]
#[[Яргай]]

[[Ангилал:Монгол овог аймаг| ]]</text>
      <sha1>h6lsvqxh3fehicx5mhrg27xheuebvdr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>10 сарын 18</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22093</id>
    <revision>
      <id>873618</id>
      <parentid>864924</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T05:35:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>873618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16120" sha1="sauhadb14x49ta6u4bk0ejaipswil3j" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|10 сарын}}
'''10 сарын 18''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 291 дахь ([[өндөр жил]] бол 292 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 74 өдөр үлдэж байна.

== Үйл явдлууд ==
===1600-с өмнө===
*{{0}}{{0}}[[AD 33|33]] &amp;ndash; Түүний хөвгүүд Нерон, Друсус нарын үхлээс болж зүрх нь шархалч, Тиберий Пандатери арал руу хөөгдсөн Ахмад Агриппина өлсгөлөнгийн улмаас нас баржээ. &lt;ref&gt;{{cite book|first=Jacques|last=Legrand|title=Chronicle of the World|url=https://archive.org/details/chronicleofworld00jero|publisher=Ecam Publication|year=1989|page=210|ISBN=0-13-133463-8}}&lt;/ref&gt; 
*{{0}}[[320 он|320]] &amp;ndash; Грекийн гүн ухаантан, математик Александриагийн Паппус нар хиртэлтийг ажиглаж, агуу одон орон судлаач (Алмагест) -д тайлбар бичжээ.
*{{0}}[[614 он|614]] &amp;ndash; II Хлотар хаан Франкийн язгууртнуудын эрхийг хамгаалдаг Франк Магна Картагийн нэг төрөл болох Парисын тогтоолыг (Edictum Chlotacharii) нийтлэв.
*{{0}}[[629 он|629]] &amp;ndash; Дагоберт I франкуудын хаанаар өргөмжлөгдөв.
*[[1009 он|1009]] &amp;ndash; Иерусалим дахь Христэд итгэгч сүм болох Ариун булшны сүмийг Фатимидын халиф Аль-Хаким би-Амр Аллах бүрэн сүйтгэж, сүмийн суурийг хад чулуугаар нураасан.
*[[1016 он|1016]] &amp;ndash; Даничууд Ассандуны тулалдаанд англичуудыг ялав.
*[[1081 он|1081]] &amp;ndash; Норманчууд Диррахиумын тулалдаанд Византийн эзэнт гүрнийг ялав.
*[[1356 он|1356]] &amp;ndash; [[Альпийн нуруу|Альпийн нурууны]] хойд хэсэгт болсон Базелийн газар хөдлөлт нь Швейцарийн [[Базель]] хотыг сүйтгэв.
*[[1540 он|1540]] &amp;ndash; Испанийн байлдан дагуулагч [[Эрнандо де Сото|Эрнандо де Сотогийн]] цэргүүд өнөөгийн [[Алабама]] мужийн бэхжсэн Мабила хотыг устгаж, Тускалузаг хороов.
*[[1561 он|1561]] &amp;ndash; Японд Каванакажимагийн дөрөв дэх тулаан Уэсүги Кеншин ба Такеда Шинген нарын хооронд тулалдав.
*[[1565 он|1565]] &amp;ndash; Японы Мацура овогын хөлөг онгоцууд Япон ба Барууны хооронд болсон анхны тэнгисийн цэргийн тулаан болох Фукуда булан дахь тулалдаанд Португалийн худалдааны ачааг барьж чадсангүй.
*[[1599 он|1599]] &amp;ndash; Валахийн хунтайж Зоригт Майкл Челимбарын тулалдаанд Эндрю Баторигийн армийг ялж, Румын ард түмнийг нэгтгэсэн анхны нэгдэл болов.

===1601–1900===
*[[1648 он|1648]] &amp;ndash; Бостоны гутал үйлдвэрлэгчид Америкийн анхны хөдөлмөрийн байгууллагыг байгуулав.
*[[1748 он|1748]] &amp;ndash; Экс-ла-Чапеллийн гэрээнд гарын үсэг зурснаар Австрийн залгамжлалын дайн дуусав.
*[[1775 он|1775]] &amp;ndash; Африк гаралтай америк яруу найрагч Филлис Уитли боолчлолоос чөлөөлөгдөв.
*  1775   &amp;ndash; Америкийн хувьсгалт дайн: Фалмутын шаталт (одоогийн Портланд, Мэн).
*[[1779 он|1779]] &amp;ndash; Америкийн хувьсгалт дайн: Франц-Америкийн Саваннагийн бүслэлт цуцлагдлаа.
*[[1797 он|1797]] &amp;ndash; Франц, Австрийн хооронд Кампо Формиогийн гэрээ байгуулав.
*[[1851 он|1851]] &amp;ndash;Херман Мелвиллийн Моби-Дикийг Лондоны Ричард Бентли &quot;Халим&quot; нэртэйгээр анх хэвлүүлжээ.
*[[1860 он|1860]] &amp;ndash; Опиумын хоёрдугаар дайн Бээжингийн конвенцоор эцэслэн дуусч, тэгш бус гэрээ болох Тиентиний гэрээг соёрхон батлав.
*[[1867]] &amp;ndash; АНУ [[Аляска|Аляскаг]] Оросоос 7.2 сая доллараар худалдаж авч албан ёсоор эзэмшилдээ шилжүүлж авсан. Тус мужид жил бүр Аляскагийн өдөр болгон тэмдэглэдэг.
*[[1898 он|1898]] &amp;ndash; АНУ [[Пуэрто Рико|Пуэрто Риког]] Испаниас эзэмшиж авав.
*[[1900]] &amp;ndash; Граф Бернхард фон Булов Германы канцлер болжээ.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Jacques|last=Legrand|title=Chronicle of the 20th Century|publisher=Ecam Publication|year=1987|page=20|ISBN=0-942191-01-3}}&lt;/ref&gt;

===1901–present===
*[[1912 он|1912]] &amp;ndash; Балканы нэгдүгээр дайн: Сербийн хаан I Петр дайнд нэгдэж байхдаа &quot;Сербийн ард түмэнд&quot; тунхаглал гаргав.
*[[1914 он|1914]] &amp;ndash; Германд Schoenstatt Apostolic Movement байгуулагджээ.
*[[1921 он|1921]] &amp;ndash; Оросын [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улсын]] бүрэлдэхүүнд Крымийн Автономит Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улс байгуулагджээ.
*[[1922 он|1922]] &amp;ndash; Британийн өргөн нэвтрүүлгийн компанийг (дараа нь Корпораци) үндэсний өргөн нэвтрүүлгийн үйлчилгээгээр хангах радио дамжуулагчийн үндэсний сүлжээг бий болгох зорилгоор [[BBC|&quot;BBC&quot;]] консорциум байгуулжээ.
*[[1929 он|1929]] &amp;ndash; Нууцлалын зөвлөлийн Шүүхийн хороо Канадын Дээд шүүхийг Канадын хууль тогтоомжийн дагуу эмэгтэйчүүдийг &quot;хүн&quot; гэж үздэг гэж мэдэгдсэнийхээ дараа Эдвардсын эсрэг Канадын эсрэг Канадын Дээд шүүхийн шийдвэрийг хүчингүй болгожээ.
*[[1944 он|1944]] &amp;ndash; Дэлхийн 2 -р дайн: ЗХУ арми Чехословакийг нутагт орж [[Нацист Герман|нацист Германаас]] чөлөөлж эхлэв.
*[[1944]] &amp;ndash;Дэлхийн 2 -р дайн: Германы Улм хотод фельдмаршал Эрвин Роммелийг оршуулах ёслол болов.
*[[1945 он|1945]] &amp;ndash; ЗХУ -ын цөмийн хөтөлбөр [[Лос Аламосын Үндэсний Лаборатори|Лос Аламосын үндэсний лабораторид]] Клаус Фуксоос АНУ -ын плутонийн бөмбөг хийх төлөвлөгөөг хүлээн авав.
*  1945   &amp;ndash; Марио Варгас, Маркос Перез Жименез, Карлос Делгадо Чалбауд тэргүүтэй Венесуэлийн Зэвсэгт хүчний хэсэг бүлэг хүмүүс өдрийн эцэс гэхэд түлхэн унагасан Ерөнхийлөгч Исаиас Медина Ангарита руу төрийн эргэлт хийв.
*  1945   &amp;ndash; Аргентины цэргийн офицер, улс төрч Хуан Перон жүжигчин Эва Дуартетэй гэрлэжээ.
*  [[1951 он|1951]] — ЗХУ цөмийн туршилт хийсэн.
*[[1954 он|1954]] &amp;ndash; Texas Instruments анхны транзистор радиог гаргаж танилцуулав.
*[[1963 он|1963]] &amp;ndash; Феликет гэдэг хар, цагаан өнгийн Парисын тэнэмэл муур сансарт хөөрсөн анхны муур болжээ.
*[[1967 он|1967]] &amp;ndash; ЗХУ-ын Венера 4 датчик Сугар гаригт хүрч өөр гаригийн агаар мандлыг хэмжсэн анхны сансрын хөлөг болов.
*[[1977 он|1977]] &amp;ndash; Германы намар: Ханнс Мартин Шлейерийг хулгайлах, Улаан армийн фракц (RAF) Lufthansa нисэх онгоцыг барьцаалахтай холбоотой олон үйл явдал Шлейерийг хөнөөж, RAF -ийн янз бүрийн гишүүд амиа хорлов.
*[[1979 он|1979]] &amp;ndash; Холбооны Харилцаа Холбооны Комисс (FCC) хүмүүст холбооны засгийн газрын зөвшөөрөлгүйгээр хиймэл дагуулын дэлхийн станцтай байхыг зөвшөөрч эхлэв.
*[[1991 он|1991]] &amp;ndash; [[Азербайжан|Азербайжаны]] Дээд зөвлөл ЗХУ -аас тусгаар тогтнож буйгаа зарлав.
** ЗХУ, Израил улс 1967 онд тасалсан дипломат харилцаагаа сэргээсэн байна.
*[[1995 он|1995]] - Украин улс [[Европын Зөвлөл|Европын Зөвлөлд]] оров.
*[[2003 он|2003]] &amp;ndash; Боливийн хийн зөрчил: Боливийн Ерөнхийлөгч Гонзало Санчез де Лозада албан тушаалаасаа огцорч, Боливыг орхихоор болжээ.
*[[2007 он|2007]] &amp;ndash; [[Карачи]] хотод болсон дэлбэрэлт: Пакистаны Ерөнхий сайд асан [[Беназир Бхутто|Беназир Бхуттогийн]] сууж явсан цуваа руу амиа золиослогч халдсаны улмаас 139 хүн амиа алдаж, 450 хүн шархаджээ. Бхутто өөрөө гэмтээгүй байна.
*[[2019 он|2019]] &amp;ndash;  [[NASA]]-гийн сансрын нисгэгчид Жессика Мейр, Кристина Кох нар олон улсын сансрын станцаас цахилгаан хянагчийг солихоор гарахад анхны эмэгтэй хүн бүрийн сансарт алхахад оролцов.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Zraick|first=Karen|date=2019-10-18|title=NASA Astronauts Complete the First All-Female Spacewalk|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2019/10/18/science/space/nasa-female-spacewalk.html|access-date=2020-08-25|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
* [[2019 он|2019]]   &amp;ndash; Чилийн нийслэл [[Сантьяго]] хотод болсон үймээн самуун болж, хотын 164 метроны буудал бүрд халдлага гарчээ. Ерөнхийлөгч Себастьян Пинера дараа нь нийслэлд 15 хоногийн онц байдал зарлав.&lt;ref name=&quot;Aljazeera191019051808789&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/10/chile-protests-state-emergency-declared-santiago-191019051808789.html|title=Chile protests: State of emergency declared in Santiago |website=aljazeera.com |access-date=21 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191020062524/https://www.aljazeera.com/news/2019/10/chile-protests-state-emergency-declared-santiago-191019051808789.html|archive-date=20 October 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC50113090&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-50113090|title=Three dead in Chile supermarket fire amid riots|date=20 October 2019|access-date=21 October 2019|newspaper=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20191021030406/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-50113090|archive-date=21 October 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Энэ өдөр төрөгсөд ==
*[[1979|1]]405 - [[II Пио|II]] [[II Пио|Пио]] (в миру ''Энеа Сильвио Пикколомини''; 1464 онд нас барсан) 210 дахь Ромын Пап (1458—1464).
*1634 - [[Лука Жордано|Лука]] [[Лука Жордано|Жордано]] (1705 онд нас барсан), италийн уран зураач, сийлжэочин.
*1831 - [[III Фридрих]] (1888 онд нас барсан) Германы эзэнт улсын эзэн хаан (кайзер) болон Пруссын хаан.
*1929 - [[Виолета Барриос де Чаморро]] (2025 онд нас барсан), никарагийн сэтгүүлч, улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн эмэгтэй. Никарагуагийн Ерөнхийлөгч (1990 — 1997).
*1932 - [[Витаутас Ландсбергис]], литвын улс төрч, нийгмийн зүтгэлтэн, нийтлэгч, урлаг судлаач.
*1939 - [[Ли Харви Освальд]] (1963 онд алуулсан) АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Ф.Кеннедигийн]] аллагын цорын ганц албан ёсны сэжигтэн.
*1956 - [[Мартина Навратилова]], чехсловакийн болон америкийн алдарт теннисчин.
*[[1960 он|1960]] - [[Жан-Клод Ван Дамм]] (жинхэнэ нэр нь- ''Жан-Клод Камиль Франсуа Ван Варенберг'') бельги гаралтай америкийн кино жүжигчин, гар тулааны урлагийн мастер, кино найруулагч.
*1973 - [[Сергей Безруков]], Оросын тайз дэлгэцийн Ардын жүжигчин.
*[[1979 он|1979]] - Ne-Yo, Америкийн дуучин, дуу зохиогч, дуу бичлэгийн продюсер, бүжигчин, жүжигчин. 
*[[1987 он|1987]] - Америкийн дуучин, жүжигчин Zac Efron

== Тэмдэглэлт баярууд ==
*Дэлхийн цэвэршилтийн өдөр

== Энэ өдөр нас барагсад ==

* 33 — Агриппина том (МЭӨ 14 онд төрсөн) Ромын эзэн хаан [[Калигула|Калигулагийн]] эх.
* 1035 — III Санчо (985 орчим төрсөн) [[Наварра|Наваррагийн]] хаан, Арагон болон Кастилийн гүн.
* 1417 — XII Григорий (өөрийн нэр :''Анжело Коррер'', 1335 онд төрсөн) 205 дахь Ромын Пап (1406—1415).
* 1503 — [[III Пио|III]] [[III Пио|Пио]] (өөрийн нэр: ''Франческо Нанни Тодескини Пикколомини''; 1439 онд төрсөн) 215 дахь Ромын пап (1503).
* 1931 — [[Томас Альва Эдисон|Томас Ал,ва Эдисон]] (1847 онд төрсөн), америкийн зохион бүтээгч.
* 2025 — [[Янг Чэньнин]] (1922 онд төрсөн) хятад гаралтай америкийн физикийн онолч, [[Нобелийн физикийн шагнал|Нобелийн физикийн шагналтан]] (1957).

----
{{Commonscat|18 October|10 сарын 18}}

[[Ангилал:Өдөр|1018]]
[[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#18]]</text>
      <sha1>sauhadb14x49ta6u4bk0ejaipswil3j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пунцагийн Эрдэнэзаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31320</id>
    <revision>
      <id>873572</id>
      <parentid>873508</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T13:31:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IdereeKhuu</username>
        <id>108323</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>873572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6154" sha1="i0ehtxe1rpxb71vbgzl7v2bpnkun73o" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| төрсөн_он         = 1972 оны 4-р сарын 1
| төрсөн_газар      = 
| яс_үндэс          = [[Монгол үндэстэн]]
| иргэн             = {{flag|Монгол}} ([[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]] → МУ)
| ажил_үйл          = жүжигчин,
| тайзны_нэр        = Заанаа, Эрдэнэзаан
| төрөл           = хошин үзэгдэл, УСК
| дүр_маяг        = 
| танил_үе        = 1990-ээд он — одоо
| хамтлаг         = «Маск» продакшн 
| төгссөн_нь      = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]] (1994)
| алдар_нэр       = '''Төр нийгмийн шан'''&lt;br&gt;Монгол улсын гавьяат жүжигчин
}}

'''Пунцагийн Эрдэнэзаан''' — [[Монгол улс|Монгол]]ын хошин урлаг, тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]].

==Намтар==
[[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Улаангом]] хотын арван жилийг төгссөн&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zindaa |title=”Маск” продакшны жүжигчин П.Эрдэнэзаан: Би сэтгэлийн хөөрлөөр жүжигчин болчихсон |url=https://www.zindaa.mn/45b |access-date=2024-06-23 |website=www.zindaa.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;. 

Түүний тухай Монгол Улсын гавьяат жүжигчин [[Цэгмидийн Төмөрбаатар|Ц.Төмөрбаатар]] “Манай П.Эрдэнэзаан ардын жүжигчин авдаг бол авахаар гайхалтай байгаа&lt;ref&gt;{{Cite web |title=П.Эрдэнэзаан: Эрүүл саруул, зөв хандлагатай амьдарч байхад өөр хүсэх зүйл үгүй |url=http://www.toim.mn/article/3c9g622c |access-date=2024-06-23 |website=toim.mn |language=en |archive-date=2024-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240623150841/http://www.toim.mn/article/3c9g622c |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;” гэжээ. 

=== Ажилласан байдал ===

* 1994 оноос тайзан дээр тасралтгүй ажиллажээ. 
* 2006 онд &quot;Маск продашн&quot; байгуулсан. 

== Уран бүтээл ==

* 1999 онд Ядуугийн - Зовлон Таксины жолооч
* 2002 онд Зугтаарай - Бүдүүнээ хүний дүр
* 2005 онд Дурласны Маргааш - 
* 2011 онд Хайр Харуусал - 
* 2013 онд Тавилан МУСК 
* [[2013 он|2013]] онд &quot;[[Ганц бие бүсгүйчүүд]]&quot; кинонд захирлын дүр бүтээсэн.
* 2015 онд Ганц Бие бүсгүйчүүд 2 кинонд захиралын дүр бүтээсэн 
* 2016 онд Би Ээж болмоор байна - 
* 2016 онд Ядуугийн Зовлон 2 Жолооч дүр 
* 2017 онд Оюутны Байр ситком цуврал - Сайхнаагийн Аав 
* 2017 онд 3 Найз эргэж ирсэн нь - Юнител захирал 
* 2017 онд Ганц бие Бүсгүйчүүд 3 кинонд захиралын дүр бүтээсэн 
* 2017 онд Баярлалаа Ээжээ - 
* 2017 онд Энэ Миний Наадам 
* 2019 онд &quot;[[Соёлын довтолгоо (кино)|Соёлын довтолгоо]]&quot; кинонд продюссер
* 2020 онд Ганц бие бүсгүйчүүд 4; төгсгөл ба эхлэл захирал ба эртний баатрын дүр бүтээсэн 
* 2021 онд Цэргийн Ээж - 
* 2021 онд No wifi Zone - 
* 2021 онд Гэнэтийн Зочид Олон ангит кинонд Чухалхүү 
* 2022 онд Миний Хайртай Пабло - 
* 2022 онд Би Гишүүн баймааргүй байна - 
* 2022 онд Сүйт Бүсгүй кинонд захиралын бас ханхүүгийн дүр 
* 2023 онд Ээжүүдийн Өдөр өнжүүлэх - 
* 2023 онд Эхнэрийн Зөв - 
* 2023 онд Хайр 2 - 
* 2023 онд Охиндоо өргөсөн тангараг - Сүхбаатар 
* 2023 онд Хайр өөрөө - Танихгүй дугаар хэсэгт Жанцан хүний их эмч
* 2024 онд Бидний Араншин - 
* 2024 онд Гэрэл 
* 2024 онд Хувь Заяа 
* 2025 онд Аминч - 
* 2025 онд Өндгөн Сүй - 
* 2026 онд Сүүлчийн шилийн сайн эрс - 

==Гавьяа шагнал==
* 2018 он — [[Монгол Улс]]ын гавьяат жүжигчин

==Цахим холбоос==

* [https://neguun.mn/r/109 Өвөө болсон МУГЖ П.Эрдэнэзаан]
* [https://ergelt.mn/news_full/111/single/17928 МУГЖ П.ЭРДЭНЭЗААН: Илүү ур чадвар шаардсан, намайг эвдсэн дүр бүтээмээр байна]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://news.mn/r/2502925/ Цаазын ялтны шүүх хуралд оролцсон минь!]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20240623150836/https://news.mn/r/2007272/ П.Эрдэнэзаан: Аав минь хүүгээрээ бахархсан байх]
* [https://gogo.mn/r/201d9 П.Эрдэнэзаан төрөхийн цонх хагалсан нь]

==Эх сурвалж==
* [http://filmart.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=250:2012-03-09-06-18-19&amp;catid=49:2012-03-09-03-52-10&amp;Itemid=147 ЭРДЭНЭЗААН Пунцаг]
{{DEFAULTSORT:Эрдэнэзаан, Пунцагийн}}
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Монголын хошин урлаг]]
[[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]]
[[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1972 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>i0ehtxe1rpxb71vbgzl7v2bpnkun73o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35102</id>
    <revision>
      <id>873575</id>
      <parentid>835748</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T15:02:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>873575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121812" sha1="fc5v7wuik27qyljsvowtmhpu39bo20x" xml:space="preserve">{{Инфобокс дайн
| conflict          = 1932 оны зэвсэгт бослого
| partof            = [[Монгол дахь Их Хэлмэгдүүлэлт|Их Хэлмэгдүүлэлт]]
| campaign          = [[1932 оны иргэний дайн]]
| date              = 1932 оны 4 сарын 11 - 10 сар
| place             = [[Хөвсгөл]], [[ Архангай]], [[Завхан]], [[Өвөрхангай]], [[Говь-Алтай]], [[Баянхонгор]]
| casus             = 
| territory         = 
| result            = '''Зэвсэгт бослогыг хүч хэрэглэн дарсан'''
*Бослогын толгойлогч нарыг нь шийтгэсэн.
| combatant1        = {{Flagicon|БНМАУ|1924}} [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]{{Bulleted list|[[Монголын Ардын арми|Ардын хувьсгалт цэрэг]]|[[Дотоодын хамгаалах газар]]ын цэргийн ангиуд}}{{Flagicon|ЗХУ}} [[ЗХУ]]-ын цэргийн ангиуд, нисэх отряд, хуягт танкийн хэсэг
| combatant2        = {{Bulleted list
|Эд хөрөнгөө хураалгасан зэвсэглэсэн чинээлэг ардын аж ахуйтнууд, [[лам]] нар
|Хэргэм зэрэг, эрх ямбаа хасуулсан хошуу засаг ноёд-[[тайж]] нар, [[Монгол Ардын Нам|нам]], [[эвлэл]]ийн гишүүд асан&lt;ref&gt;C.R. Bawden, ''The Modern History of Mongolia'', London 1968, p. 316&lt;/ref&gt;
|Эрүүгийн оргож, боссон ялтнууд}}
| commander1        = {{Unbulleted list
|{{Flagicon|БНМАУ|1924}} [[Жамбын Лхүмбэ|Ж.Лхүмбэ]]&lt;ref&gt;D. Tserenbaljir, ''1932 ony zevsegt boslogo'', Ulaanbaatar 1990, p. 33f&lt;/ref&gt;
|{{Flagicon|БНМАУ|1924}} [[Далантайн Өлзийбат|Д.Өлзийбат]]
|{{Flagicon|БНМАУ|1924}} [[Б.Намсрай]]
|{{Flagicon|БНМАУ|1924}} [[Жигдэний Малж|Ж.Малж]]
|{{Flagicon|БНМАУ|1924}} [[Сэрээнэнгийн Гиваапил|C.Гиваапил]]
|{{Flagicon|БНМАУ|1924}} [[Гомбын Содном|Г.Содном]]
|{{Flagicon|БНМАУ|1924}} [[Аюушийн Содном|А.Содном]]
|{{Flagicon|ЗХУ}} [[Владимир Александрович Судец|В.А.Судец]]
}}
| commander2        = {{Unbulleted list
|{{Flagicon image|Single Color Flag - ffd700.png}} [[Чимэдийн Самбуу|Ч.Самбуу дүвчин]]&lt;ref&gt; Монгол Британика. хураангуй толь. 2 боть. хуудас 437&lt;/ref&gt;
|{{Flagicon image|Single Color Flag - ffd700.png}} [[Цэдэнгийн Жамц|Ц.Жамц]]
|{{Flagicon image|Single Color Flag - ffd700.png}} [[Батболдын Түгж|Б.Түгж]]&lt;ref&gt; Монгол Британика. хураангуй толь. 2 боть. хуудас 558&lt;/ref&gt;
|{{Flagicon image|Single Color Flag - ffd700.png}} [[Ногоон малгайт Дамдинсүрэн]]
|{{Flagicon image|Single Color Flag - ffd700.png}} [[Бор гэгээн Самдан]]
|{{Flagicon image|Single Color Flag - ffd700.png}} [[Б.Жамсрандорж]]
|{{Flagicon image|Single Color Flag - ffd700.png}} [[Шадав]]
}}
| strength1         = 1300 [[цэрэг]], &lt;br /&gt;3 [[Р-1 онгоц]], &lt;br /&gt;10 [[Р-5 онгоц]], &lt;br /&gt;5 [[танк]], &lt;br /&gt;10 [[хуягт машин]], &lt;br /&gt;[[пулемёт]]&lt;ref&gt; Б.Зинамидар. Гадаадаас турхирсан 1932 оны бослого. Улаанбаатар хот. 2013 он&quot;&lt;/ref&gt;
| strength2         = 13 отрядын 5000 гаруй ард, лам, тайж&lt;ref&gt; Б.Зинамидар. Гадаадаас турхирсан 1932 оны бослого. Улаанбаатар хот. 2013 он&quot;&lt;/ref&gt;
| casualties1       = цэрэг, энгийн ардууд зэрэг нийтдээ 1800 гаруй хүн босогчдод алагдсанаас:
*407 хүний зүрхийг амьдаар нь сугалж,
*1200 гаруй хүнийг 30 гаруй аргаар тамалж алсан.&lt;ref&gt; Б.Зинамидар. Гадаадаас турхирсан 1932 оны бослого. Улаанбаатар хот. 2013 он&quot;&lt;/ref&gt;
1 нисэх онгоцоо устгуулсан&lt;ref&gt;Кузьмин С.Л., Оюунчимэг Ж. [[Социализмын эсрэг 1932 оны Монгол дахь бослого]]. Улаанбаатар: Мөнхийн Үсэг, 2014, резюме: арын хавтас. [https://www.academia.edu/8965627/%D0%9A%D1%83%D0%B7%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%A1.%D0%9B._%D0%9E%D1%8E%D1%83%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%BC%D1%8D%D0%B3_%D0%96._2014._%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D1%8D%D1%81%D1%80%D1%8D%D0%B3_1932_%D0%BE%D0%BD%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B4%D0%B0%D1%85%D1%8C_%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE._%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D2%AE%D1%81%D1%8D%D0%B3_Kuzmin_S.L._Oyuunchimeg_J._2014._Rebellion_of_1932_Against_Socialism_in_Mongolia._Ulaanbaatar_Munkhiin_Useg_]&lt;/ref&gt;
| casualties2       = бослогод оролцсон 1500 гаруй хүн амь үрэгдсэн бөгөөд тулалдаанд 500 гаруй хүн, [[цэргийн шүүх]]ээр 612 хүнийг буудсан.&lt;br/&gt;Нийтдээ 4200 хүн алагдсан&lt;ref&gt; Б.Зинамидар. Гадаадаас турхирсан 1932 оны бослого. Улаанбаатар хот. 2013 он&quot;&lt;/ref&gt;
| image             = Судебный процесс на участниками Хубсугульского восстания.png
| image_size        = 300px
| caption     = Бослогыг дарсны дараа 1933 онд эсэргүү толгойлогчдийг шүүж буй нь
}}

'''1932 оны зэвсэгт бослого''' - малчдыг хүчээр [[хамтралжуулах]], [[тайж]], [[лам]] нар болон [[баячуулын хөрөнгө хураах]] болон [[зөвлөлтжүүлэх бодлого|зөвлөлтжүүлэх бодлог]]ыг эсэргүүцсэн монголчуудын [[зэвсэгт бослого]] юм. Зэвсэгт бослого нь тухайн үеийн [[БНМАУ|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ)-ын баруун талын дөрвөн аймгийн нутаг дэвсгэр буюу өнөөдрийн [[Хөвсгөл]], [[Архангай]], [[Өвөрхангай]], [[Завхан]], [[Баянхонгор]], [[Увс]] аймгуудын нутаг дэвсгэрийг хамарсан байна.

==Бослогын өмнөх байдал==
[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монголд]] тухайн үед явуулсан малчдыг хүчээр [[хамтралжуулах]], [[тайж]], [[лам]] нар болон баячуулын талаар баримталсан алдаатай бодлогоос уламжлан нийт [[хүн ам]]ын дунд [[дургуйцал]], [[эсэргүүцэл]] ихээр тархсан байна. Зарим нутагт [[хилийн чанадад дүрвэн гарах явдал]] олныг хамарсан бөгөөд бүрэн бус мэдээгээр 30 гаруй мянган [[хүн]] үүнд хамрагдсан байна.&lt;ref&gt;''Bawden C.R.'' The Modern History of Mongolia. — London, 1968. — p. 301—318&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Д. Цэрэнбалжир''. 1932 оны зэвсэгт бослого. — Улаанбаатар, 1990. — хх.19&lt;/ref&gt;[[File:9thPanchen.jpg|thumb|252x252px|[[9-р Банчин Богд]] Түвдэнчойжиням|left]]Мөн янз бүрийн аргаар эсэргүүцэх улмаар зэвсэглэн тэмцэх, гадаад улсуудтай холбоо барих хүртэл асуудлууд гарч байжээ. Энэ үед [[Өвөр Монгол]]д байсан [[төвөд]]ийн [[Банчин Богд]] ламтай холбоо барих оролдлого гарч байсан бөгөөд зэвсэгт бослогын үеэр 9-р Банчин Богд ламтай холбоотой янз бүрийн [[цуурхал]] гарч байсан байна.&lt;ref&gt;''Д. Цэрэнбалжир''. 1932 оны зэвсэгт бослого. — Улаанбаатар, 1990. — х.53&lt;/ref&gt;

1932 оны бослого-“гадаад түвд хүмүүсийн турхирсан” монголын дээд лам нар, феодалуудын гаргасан үймээн, Түвд улс Банчин Богдоор жуулчлан Монголын хэрэгт өнгөлзөж, мөн босогчдыг япончууд дэмжиж байсан гэх дүгнэлт баталгаагүй. Үнэн хэрэгтээ, босогчид гадаадын заалтаар биш, тэр ч байтугай тэндээс тусламж огт аваагүй бөгөөд ганцхан өөрсдийн хүч дээр тулгуурлахаас өөр аргагүй байсан билээ.&lt;ref&gt;Кузьмин С.Л., Оюунчимэг Ж. [[Социализмын эсрэг 1932 оны Монгол дахь бослого]]. Улаанбаатар: Мөнхийн Үсэг, 2014, резюме: арын хавтас. [https://www.academia.edu/8965627/%D0%9A%D1%83%D0%B7%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%A1.%D0%9B._%D0%9E%D1%8E%D1%83%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%BC%D1%8D%D0%B3_%D0%96._2014._%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D1%8D%D1%81%D1%80%D1%8D%D0%B3_1932_%D0%BE%D0%BD%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B4%D0%B0%D1%85%D1%8C_%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE._%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D2%AE%D1%81%D1%8D%D0%B3_Kuzmin_S.L._Oyuunchimeg_J._2014._Rebellion_of_1932_Against_Socialism_in_Mongolia._Ulaanbaatar_Munkhiin_Useg_]&lt;/ref&gt;

==Бослогод бэлтгэсэн нь==
1931 оны 9-р сард Хөвсгөл аймгийн [[Баянголын хүрээний аграмба лам]] [[Цэрэнжав]] [[Мөрөнгийн хүрээний том лам]] [[анги Дамдин]], [[Жалханзын хүрээний лам]] [[Самдан]] нар [[хувьсгалын эсэргүү бүлэг]] зохион байгуулж улмаар [[Асгатын хүрээний гүрэмч лам]] [[Дүвчинсамбуу]]д эсэргүү бослого бэлтгэж гаргах үүрэг өгч 1931 оны 11-р сард нууц хурлаараа хэлэлцэн хувьсгалын эсэргүү цуурхал тараах хүрээ хийдүүдийн хооронд холбоо барих, [[зэвсэг]] цуглуулах ажлыг [[Жалханзын хүрээний хувилгаан лам]] [[Гунаажав]]т хариуцуулж [[Мөрөн]], [[Асгат сум (Завхан)|Асгат]], [[Тэс сум (Завхан)|Тэс]], Бүгсүй, [[Бугат сум (Говь-Алтай)|Бугат]], Бух, Хялганатын хүрээний дээд ангийн лам нарт тус тусын хүрээн дээр эсэргүү бослого гаргах үүрэг өгсөн байна. &lt;ref&gt; Б.Зинамидар. Гадаадаас турхирсан 1932 оны бослого. Улаанбаатар хот. 2013 он&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Кузьмин С.Л., Оюунчимэг Ж. [[Социализмын эсрэг 1932 оны Монгол дахь бослого]]. Улаанбаатар: Мөнхийн Үсэг, 2014, хуудас 40-45. [https://www.academia.edu/8965627/%D0%9A%D1%83%D0%B7%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%A1.%D0%9B._%D0%9E%D1%8E%D1%83%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%BC%D1%8D%D0%B3_%D0%96._2014._%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D1%8D%D1%81%D1%80%D1%8D%D0%B3_1932_%D0%BE%D0%BD%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B4%D0%B0%D1%85%D1%8C_%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE._%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D2%AE%D1%81%D1%8D%D0%B3_Kuzmin_S.L._Oyuunchimeg_J._2014._Rebellion_of_1932_Against_Socialism_in_Mongolia._Ulaanbaatar_Munkhiin_Useg_]&lt;/ref&gt;

Дээрх хүмүүс 1932 оны 1-р сард Самбуудүвчингээр толгойлуулсан [[штаб]] байгуулж бүрэлдэхүүнд нь [[Рашаантын хүрээ]]ний [[гавьж лам Сандандорж]]ийг орлогчоор, [[Асгатын ловон лам Шагдар]]ыг [[улс төр шашин шүтлэгийн ахлагч]]аар, [[Жалханзын хүрээний хувилгаан лам Гунаажав]], [[Баруун асгатын хүрээний Чойжил]] нарын бүрэлдэхүүнтэй байгуулж энэ хуралд [[Цэрэнжав]], [[Дамдин]] нар биеэр байлцан эсэргүү бослогыг 1932 оны зуны дунд сарын 15-нд 300-аас доошгүй цэрэгтэйгээр эхлэхийг Дүвчин Самбууд даалгажээ. Мөн бослого гаргах хүртэл хүрээ хийдүүдийн хооронд холбоо барих, цуурхал тараах, зэвсэг цуглуулах, талаар дээрх хүмүүс ажлаа хувиарлан авчээ.

== Эхлэл ==
[[Файл:Mongolia1932.jpg|thumb|375x375px|1932 оны БНМАУ-ын газрын зураг.]]
Aрд түмний эсэргүүцэл даамжирсаар байсан ба бослогын талаар мэдээлэл авсан тул 1932 оны дөрөвдүгээр сард Хөвсгөл аймаг дахь Дотоодыг хамгаалах ангиас Цэрэнжав, Гунаажав нарын таван хүнийг дайчлан баривчилсан тул Асгат, Хялганатын хүрээний том лам, феодалууд нийлсэн 29 хүнтэй нууц хурлыг Самбуугийн удирдлагаар хийж бослого гаргах хугацааг наашлуулахаар тохиролцоод, дөрөвдүгээр сарын 10-нд Бандид гэгээн Хялгантын хүрээнд, 11-нд Асгатын хүрээнд, 12-нд Бухын хүрээнд, 13нд Рашаантын хүрээнд, Цэрэндагва, Жамсрандорж, Доржпалам, Самбуу дүвчин, Шагдар, Сандагдорж, Эрэндэндэв, &quot;чойжин&quot; Буриад нар удирдан 100-300 хүнтэйгээр эсэргүү бослогыг эхлүүлэхээр тохиролцсон байна. Ингээд 1932 оны 4 сарын 11-д [[Хөвсгөл]] аймгийн [[Рашаант сум (Хөвсгөл)|Рашаант]] сумын [[Хялганатын хүрээ]]нд 100 гаруй лам, [[Ард|ардууд]] зэвсэглэн босож сум, [[хамтрал]]ын төвийг дайран довтолсноор энэхүү зэвсэгт бослого эхэлсэн байна. &lt;ref&gt; Б.Зинамидар. Гадаадаас турхирсан 1932 оны бослого. Улаанбаатар хот. 2013 он&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Кузьмин С.Л., Оюунчимэг Ж. [[Социализмын эсрэг 1932 оны Монгол дахь бослого]]. Улаанбаатар: Мөнхийн Үсэг, 2014, хуудас 40-45. [https://www.academia.edu/8965627/%D0%9A%D1%83%D0%B7%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%A1.%D0%9B._%D0%9E%D1%8E%D1%83%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%BC%D1%8D%D0%B3_%D0%96._2014._%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D1%8D%D1%81%D1%80%D1%8D%D0%B3_1932_%D0%BE%D0%BD%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B4%D0%B0%D1%85%D1%8C_%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE._%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D2%AE%D1%81%D1%8D%D0%B3_Kuzmin_S.L._Oyuunchimeg_J._2014._Rebellion_of_1932_Against_Socialism_in_Mongolia._Ulaanbaatar_Munkhiin_Useg_]&lt;/ref&gt;
===Талуудын хүчний харьцаа===

==== Босогчид ====
Босогчдыг зөвхөн лам нар феодалууд биш мөн ард, улсын албан хаагчид байсан хүмүүс удирдаж байсан байна. Энгийн “шар цэргүүдийн” хувьд бол эдгээр нь олонхидоо жирийн ардууд байв. Б.Элдэв-Очир 1932 оны 6-р сарын 16-ны зөвлөлгөөн дээр энэ хугацааг хүртэл бослогын үеэр 2000 гаруй хүн алагдсаны дотор 60% нь ардууд гэж тэмдэглэсэн ба 1932 оны 6-р сарын 30-ны өдрийн “зүүний нугалааг” шүүмжилсэн бүгд хурал дээр МАХН-ын ТХ-ны нарийн бичгийн дарга Д.Лувсаншарав, Өвөрхангай аймгийн МАХН, эвлэлийн гишүүдийн 90%, хамтралын гишүүдийн 95% нь бослогод оролцож байна гэж хэлжээ. Хөвсгөл, Архангай аймагт босогчдын 70% энгийн ардууд, мөн баригдаад чөлөөлөгдсөн МАХН, залуучуудын эвлэлийн гишүүд байв. Зарим нэг хүн цэргийн сургуульд сурч байсан байна. Босогчдын нас 19–68, үүнээс 20–30 настан дийлэнх байжээ. Орон нутагт босогчдын цэргийн хүч нь жанжинуудаар удирдуулсан отрядууд байв. Отряд бүрэлдүүлэн байгуулсан хүмүүс ч жанжин болохоос гадна жанжингаар аль нэг хүнийг бусад жанжинууд томилон тавьдаг байсан ба мөн босогчдын штабын удирдлага хэн нэгийг жанжин болгон томилж байжээ. Том отрядууд нь 100, 50, 10 хүний тоотой байгуулагдсан байна. Жишээ нь, жанжин Түмэнбаяр, миний отряд 10-аас 300 хүртэл хүнтэй болж өссөн, цэргүүдийг арав арваар жагсаан, арватын толгойд тус бүр цагдаа тавьдаг гэж мэдүүлсэн байна. 

Рашаант, Асгат, Бугс, Жалханз ба Тэс хүрээдэд бослогод 2000 гаас илүү хүн оролцсон байна. Харин Дэмид 6-р сарын 6-ны илтгэлд ойролцоогоор 1000 хүн оролцсон гэжээ. Гэтэл 1932 оны 7-р сарын байдлаар 13 отрядад 3000 хүн байна гэж тэмдэглэгдэж байв. Босогчдын отрядуудын хүний тоо: феодал Доржпалам, “Ловон” Шагдар, “халзан” ламын (Самдан) ба Жамсрандоржийн – 150 хүн., Эрэндэндагва ламын – 300 хүн, феодал ба лам: “чойжин” Буриад, Цагаан гэгээн, Жигжид Тобу, Дамдинбишрэлт, “Бор гэгээн” нар – 500 хүн, Аюурзана, Түгж, Жур, Дарин, Бадрах, Бадамжав, Түмэнбаяр, Тарваа, Самбадэв, Сумъяа, Магнай зэрэг жанжингуудын тус бүрийн цэргийн нэгдэл 150 хүний хүчтэй отрядууд, Шагдар дүвчин, Тарав, Цогоо нарын 100 хүн, Аюурзаны 250 хүнтэй отряд, Магнайн 50 хүн бүхий бүлэг зэргүүд байлдаж байв. Өөр мэдээлэлээр, босогчдын ерөнхий тоо 5000 хүн болно. Хөвсгөл аймагт ДХГ ба ардын цэргийн анги очихоос өмнө босогчдын тоо хамгийн их байв. Бослогын төв – Рашаантын хүрээнд дөрөвдүгээр сард 300–400 хүн төвлөрчээ. Гэвч Монголын Ардын армийн хүчтэй тулгаран байлдах цагт, тэдний тоо 800-д хүрсэн бөгөөд өөр нэг мэдээгээр – 700 хүний тоотой байжээ. Хөвсгөл аймгийн умард нутагт, Дархадад 300 гаад босогчид (үүнээс 180 лам, 120 нударганчууд) байв. Тэдгээрээс 100 хүнтэй отряд Хатгал зорин гарчээ. 4-р сарын 20-нд Мөрөн суманд 200 зэвсэгт босогчид ирэв. Хатгалаас баруун урагшаа 120 км орших Дордогийн хүрээнд 50 орчим босогчид байв. Зуны эхээр (ардын цэргийн хагас хүчийг татан буулгаснаас хойно) Хөвсгөлөөс Тариалан орох замд 1000 гаруй тооны босогчид Тосонцэнгэл сумын захиргаа руу дайрав. Хөх сав хавийн хоёр суманд 300 босогчид байсан ба 200 гаад босогчидтой тулгаран 2 өдрийн турш байлдааан үргэлжлэж, ардын цэргүүд ухарсан байна. Цагаан уул сумын Хөнхөрбай гэдэг газар 300 босогчид цугларсан. 8-р сард Их уул суманд 150 босогчид, Баянзүрх, Сангийн далай, Идэрт – 100 гаруй, Жаргалантад – 300 орчим босогчид тус бүр бөөгнөрчээ. 9 сарын үед тус бүр 120 хүнтэй хоёр отряд, 200 хүнтэй нэг отряд байлдаж байв. Архангай аймагт босогчдын том том отрядууд үйл ажиллагаагаа явуулж байсан. 5 сарын эхээр 100–150 хүний тоотой босогч нар Цэцэрлэг сумыг эзлэв. Тэгтэл хамгийн том хүчээр “ногоон малгайт” Дамдинсүрэн удирдаж явав. Арын хүрээ ба Тариатын дэргэд болсон байлдаанд 1000 орчим хүн оролцсон юм. Өлзийбаттай тулгарсан анхны байлдаанд Дамдинсүрэнгийн отряд ойролцоогоор 600 хүний хүчтэй байсан ба тэр 200 гаад хүнийг Тариатын хүрээнд үлдээсэн байна. Хөнжил хийдийн дэргэдэх Доод Цэцүүх гэдэг газар Өлзийбатын отрядтой байлдсан байлдаанд Дамдинсүрэнгийн 462 хүнтэй отряд, 100 орчим хүнтэй Далай вангийн отряд оролцсон байна. Босогчдын 200 хүн бүхий отрядыг жанжин Санжжав толгойлжээ.
8 сарын 4-ны үед Архангайд боссон босогчдын тоо дараах маягтай: Их уул суманд –150 хүн, Баянзүрх, Сангийн далай, Идэр сумуудад тус бүр – 100 хүн, Жаргалант суманд – 300 хүн байв7. 9 сард Жур, Бадрах, чойжин Дашдондог, Магнай, Сумъяа, Самбадив зэрэг жанжингуудын тус бүрийн 150 хүний хүчтэй отрядууд, Шагдар дүвчин, Тарав, Цогоо нарын 100 хүн, Аюурзаны 250 хүнтэй отряд, Магнайн 50 хүн бүхий бүлэг зэргүүд байлдаж байв. 
Завханд босогчдын хүн хүчний тоо 300 орчим байв. 5 сард Гэлэг тэнд 138 хүний тоотой отряд байгуулсан байна. 8 сарын 29- нд 200 орчим тооны босогчид Улаагчин сумын төвийг эзлэн авч, 8 сарын 30-нд Нөмрөг сумын төвийг бүслэв. 
Дөрвөд аймагт 6 сард 250 хүний тоотой отряд босож байв. 

Алтай аймагт 9 сард 81 хүний хүчтэй отряд Цогт сумын захиргааг эзэлсэн ба энэ нь хэдэн зуун хүнтэй нэг том отрядын хэсэг байсан бололтой тэгээд дараагийн байлдаанд 320 хүн алдагдсан байна. Босогчдын хамгийн том отрядууд нь хэдэн зуун тооны босогчдоос бүрэлдэн тогтож байжээ. Улаан цэргийн отрядууд босогчдын бараг бүх отрядыг бут цохисны хойно тэдгээрийн хүч багасссан боловч дараа нь зуны цагт хүний тоо хүчээ нэмэгдүүлсэн ч намар болоход үндсэндээ, босогчдын том отрядууд бут цохигдсон.
====Засгийн газрын хүч====
Бослого дарах анхны отрядыг орон нутагт бүрэлдүүлсэн боловч дараа нь ДХГ-ын хүчийг ирүүлсэн билээ. Энэ отрядууд цөөн тооны хүчтэй байв. Бослого эхэлсний дараа удалгүй Хөвсгөл аймгийн удирдлага 38 хүний тоотой сайн дурын отрядыг зохион байгуулав. Мөрөнд сайн дурын отряд 235 хүний бүрэлдэхүүнтэй байгуулагдав. 1932 оны 5-р сарын 9-ны өдрийн БНМАУ-ын Цэргийн зөвлөлийн шийдврээр Монголын Ардын армийн цэргээс 4 отряд зохион бүрэлдүүлж, Ховд, Завхан, Увс аймгаас хоёр морьт хороо, нэг буут хороог бүрдүүлэн гаргасан байна. Бослогыг дарахаар томилсон бүх цэргийн тоо нь 1300 хүн байсан.

== Талуудын зэвсэглэл ==

====Босогчид====
Босогчдын үндсэн зэвсэг бол цахиур буу, модон шийдэм бөгөөд винтов буу их цөөн байсан. Босогчид нь гаднаас ямар нэг зэр зэвсгийн хангамж нийлүүлэлт байхгүй байсан байна. Тэд хувь хүний гар дээрх зэр зэвсгээр зэлсэглэж байсан бололтой байдаг. Сайн чанартай буу зөвхөн дээд лам нар, жанжингуудад байв. Олон босогчид огт зэвсэггүй байсан ба босогч нар улсын байгууллагын ажилтны отрядууд зэвсгээ хураалгах тохиолдолд л сайн зэвсэглэж байлаа. Заримдаа сумын төвийг болон хүршооллыг эзлэн авах үед буу зэвсгийг (бeрдаан) булаан авч зэвсэглэж байжээ. Рашаантын хүрээнд байсан 300–400 босогчдын дунд 2 винтов буу, 1 ангийн маузер, олон цахиур буу, бeрдаан буу байв. Босогчдыг бут цохиход 38 цахиур буу, бeрдаан бууг олзлон авчээ. 8-р сарын 7-ны мэдээгээр, Хөвсгөл аймаг дахь хоёр сумд байсан 300 босогчдын хувьд 100 бердаан, винтов буу, 3 маузер буу оногдож байсан ба бусад нь шийдмээр зэвсэглэсэн байна. Хамгийн сайн буу зэвсэг Дамдинсүрэнгийн отрядад байсан бололтой. Түүний отрядыг бут цохисны дараа ардын цэргүүд 3 маузер, 3 винтов, 2 орос винтов, 3 япон винтов, 3 хайрцаг япон винтов бууны сум, 560 ш. Орос винтовын сум, Шош пулемет 1, Максим пулемет 1, Дегтярев пулемет 1, 7 диск сум, бeрдаан 3, цахиур буу 28, 80 толгой морь, 1 туг, тэмээ зэргийг олзлон авсан байна. Босогчидод хүнд зэвсэг болох их буу, миномёт төдийгүй пулемёт зэрэг орчин үеийн зэвсэглэл бараг байгаагүй бөгөөд сайд Содномын отрядыг бут цохиход 3 пулемёт олзолсон боловч дараагийн тулаанд бүгдийг алдсан байна.

====Засгийн газрын хүч====
Засгийн газрын цэрэг нь байнгын армийн хүч байсан бөгөөд ЗХУ-аас өгсөн цэргийн зэр зэвсэг, байлдааны техник хэрэгслээр хангагдсан байжээ.

Долоодугаар сард Хөвсгөл аймагт байсан Дэндэвийн отрядад (36 хүн) болон Цэрэндоржийн отрядад (40 хүн) цэрэг бүр винтов буутай, отряд тус бүр 2 пулеметоор хангагдсан байв. Бүрэнханы хамгаалах отряд, Шус дахь партизанууд (50 хүн) 20 винтов буу, 20 бeрдаанаар зэвсэглэжээ. Рашаант сумын төвд 50 партизанд 20 винтов, 20 бeрдаан оногдож, Хөвсгөл сумын 25 партизан – 20 винтов, 2 пулеметтой байсан. Улаанбаатар ба аймгийн төвөөс нэмэн ирж байгаа цэргийн анги зэвсгээр бүрэн хангагдсан ба пулемет, гар бөмбөг зэрэгтэй байв. Түүнээс гадна энэ ангиудад уулын их буу, хуягт машин, онгоц гарган дэмжлэг үзүүлж байв.
[[Файл:Polikarpov R-5.JPG|thumb|Бослогыг дарахад оролцсон Зөвлөлтийн [[Р-5 онгоц]]]]1932 оны 5–7 сард босогчдыг дарахад хоёр [[Р-1]], нэг [[Р-5]] нисэх онгоц оролцжээ. Б.Намсрайн отрядад байсан Ж.Рэнцэний дурсгамжаар түүний отрядад 2 их буу, 3 хүнд пулемет, нисэх онгоц Р-5 нэг байсан байна. Бослого газар авсны дараа зөвлөлтийн удирдлага 6 сарын 2-нд Читагаас Улаанбаатар руу 10 нисэх онгоцтой отрядыг нисгэн улмаар БНМАУ-д шилжүүлэн өгсөн байна. Бослогыг дарахын тулд тээврийн машин, 3 хуягт танк хэрэглэж тэдгээрийг зөвлөлтийн хоёр сургагч, нэг монгол хүн – Ц.Төмөр жолоодож байсан. Эдгээр нь [[БА-27]] хэмээх [[хуягт машин]] эсвэл [[Т-18]] хэмээх маркийн [[танк]], эс бөгөөс [[Т-27]] [[танкетик]] байсан байх боломжтой. 

== Бослогын явц, түүнийг дарсан нь ==
[[File:Bat Ochir.jpg|thumb|150x150px|Элдэв-Очир]]
[[File:J. Lhumbe.jpg|thumb|98x98px|Ж.Лхүмбэ ]]
Босогчид [[Рашаантын хүрээ]]г эзлэн [[&quot;Очирбатын яам&quot;]] нэртэйгээр бослогын төвийг &quot;чойжин&quot; Эрэгдэндагва, тайж Дандар, залан Жамсрандорж нарын бүрэлдэхүүнтэй зохион байгуулж, [[лам]], [[ард]]уудыг [[цэрэг]]т дайчлан [[&quot;шар цэрэг&quot;]] гэж нэрлэн аравт, тавьт, зуутын зохион байгуулалттай цэргийг зохион байгуулж эхэлсэн байна. Бослого маш хурдан тархаж олон тооны [[сум]], [[хамтрал]]ын [[төв]] бүхий өргөн уудам нутагт тархсан байна. Босогчид [[бороохой]], [[ташуур]], [[цахиур]] болон бусад олон төрлийн галт зэвсгүүдээр зэвсэглэсэн байсан бөгөөд [[сум]], [[хамтрал]]ын [[төв]]үүдийг эзлэн, [[байшин]] барилга зэргийг устгаж, [[албан хаагч]], [[идэвхитэн]] болон жирийн малчдыг хүртэл харгис аргуудаар тамлан зовоож, алж байсан. Бослогод [[лам]], [[тайж]] нараас гадна жирийн малчид, [[нам]], [[эвлэл]]ийн [[гишүүд]]&lt;ref&gt;C.R. Bawden, ''The Modern History of Mongolia'', London 1968, p. 316&lt;/ref&gt; тэрчилэн [[сум]], [[хамтрал]]ын [[дарга]]&lt;ref&gt;''Д. Цэрэнбалжир''. 1932 оны зэвсэгт бослого. — Улаанбаатар, 1990. — хуудас 21, 53&lt;/ref&gt;, [[удирдах албан тушаалтан]] зэрэг [[төрийн албан хаагч]]&lt;ref&gt;''Bawden C.R.'' The Modern History of Mongolia. — London, 1968. — p. 316&lt;/ref&gt; нар оролцсон байна. [[Бослого]] нь тухайн үеийн [[Архангай]], [[Өвөрхангай]], [[Завхан]], [[Хөвсгөл]] аймгийн нийт нутаг, [[Өмнөговь]], [[Говь-Алтай]] аймгийн зарим хэсгийг хамарсан байна. Босогчид Хөвсгөл аймгийн төв Мөрөнг довтлон эзлэх зорилго тавьж байжээ. Рашаантын хүрээнд байсан эсэргүү бослогын төв Очирбатын яам, түүний 3000 гаруй босогчид нь Хөвсгөл аймгийн Хялгант Рашаантын (одоогийн Рашаант суманд) хүрээнд 300, Асгатын хүрээнд 200 (одоогийн Тосонцэнгэл Түнхэл суманд), Бүгсүйн хүрээнд 500 (Одоогийн Төмөрбулаг суманд) , Тэсийн хүрээнд 1000 (одоогийн Цэцэрлэг суманд) бөөгнөрч 300-аас 1000 хүртэл хүмүүсээр бүрэлдсэн цэргийн зохион байгуулалт хийж тохиолдсон хүмүүсийг хүчээр өөрийн цэрэгт дайчилж 1000 гаруй босогчдоор 7 отрядыг байгуулж зэвсэгт отрядыг нэмэн байгуулсаар бүгд 13 отряд болж, отряд бүрийг удирдах хүнд жанжин гэдэг тушаал өгч Б.Түгж, Б.Аюурзана, Т.Магнай, Т.Сумъяа, Ш.Жур, Бү.Норовсамбуу, Бадрах, Бадамжав нарын 10 хүн жанжин гэгч тушаалтай болж Магнайг гэсэрийн 32 баатарын 1, Самданг &quot;Догшин ноён хутагт&quot;, Самбуудүвчинг ловон Бадамжунайн бүрэлбаа, Дамдинсүрэнг гэгээн гэх мэтээр нэрлэж өөрсдийгөө өргөмжилсөн байна. Олон тооны хувьсгалчид, энгийн ардуудыг барьж тамлан зовоож алах, орон нутгийн захиргаа хоршоо, хамтралуудыг дээрэмдэж авсан буюу өөрсдийн дарж цуглуулсан буу зэвсгээр шар цэрэг гэж нэрлэсэн хүмүүсээ зэвсэглэжээ. 
Хувьсгалын эсэргүү нарын удирдах том төв нь Хөвсгөл аймгийн Рашаант сумын Бандидын гэгээний хүрээнээ төвлөрч “шашныг мандуулах, амьтныг жаргуулагч Очирбатын яам&lt;ref&gt; Б.Зинамидар. Гадаадаас турхирсан 1932 оны бослого. Улаанбаатар хот. 2013 он&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Кузьмин С.Л., Оюунчимэг Ж. [[Социализмын эсрэг 1932 оны Монгол дахь бослого]]. Улаанбаатар: Мөнхийн Үсэг, 2014, хуудас 45-97. [https://www.academia.edu/8965627/%D0%9A%D1%83%D0%B7%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%A1.%D0%9B._%D0%9E%D1%8E%D1%83%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%BC%D1%8D%D0%B3_%D0%96._2014._%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D1%8D%D1%81%D1%80%D1%8D%D0%B3_1932_%D0%BE%D0%BD%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B4%D0%B0%D1%85%D1%8C_%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE._%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D2%AE%D1%81%D1%8D%D0%B3_Kuzmin_S.L._Oyuunchimeg_J._2014._Rebellion_of_1932_Against_Socialism_in_Mongolia._Ulaanbaatar_Munkhiin_Useg_]&lt;/ref&gt; гэж нэрлээд хувьсгалчдыг байцаан шүүхэд зориулсан банз шаахай мэт хэрэгслүүдийг тусгайлан бэлтгэсэн байлаа. Дайчилсан ардуудыг 10-т , 50-т , 100-т гэх мэтээр зохион байгуулжээ. Өөрийн шар цэргийн хүзүүнд цагаан зангиа зүүж, цэргийн анги салбарууддаа цагаан ногоон 2 өнгийн тугийг хэрэглэх журмыг тогтоож
1932 оны дөрөвдүгээр сарын 16-нд Улсын бага хурал, Засгийн газрын тэргүүлэгчдийн хамтарсан онц хуралдаанаар “Хөвсгөл аймагт гарсан хувьсгалын эсэргүү бослогын тухай” ДХГ-ын илтгэлийг сонсоод, Хөвсгөл аймагт гарсан эсэргүү бослогыг богино хугацаанд дарж ард түмний тайван байдлыг хангах арга хэмжээ авахаар мөн газрын тусгай хорооноос хөнгөн палемёт, винтов, гранатаар зэвсэглэсэн байлдааны тусгай отряд гаргаж 1932 оны дөрөвдүгээр сарын 15-ны өдөр Улаанбаатараас илгээжээ.&lt;ref&gt;''Д. Цэрэнбалжир''. 1932 оны зэвсэгт бослого. — Улаанбаатар, 1990. — хуудас 33&lt;/ref&gt; 

Отрядын ерөнхий командлагчаар ДХГ-ын орлогч дарга Гиваапил, сургагчаар тусгай хорооны сургагч Исаков, Отрядын дарга Батаа, комиссар нь Шаравдорж нар явжээ. Батын отряд дөрөвдүгээр сарын 24-нд эхлээд 700 гаруй эсэргүү нартай хүчтэй байлдаж дайсны бөөн хүчийг бутарган сарниулжээ. Дайсан эзэлсэн байгаа алдахгүйн тулд шургуу эсэргүүцсэн авч манай цэрэг Рашаантыг чөлөөлөхөд долоон удаа хүчтэй тулалдаж эсэргүү нараас бүгд 200 гаруй хүн алагдаж шархадсан ба 200 шахам хүн бууж өгчээ. Мөн бослогын төв штаб, Очирбатын яамны тамга, бичиг баримтын зүйлийг олзлон авчээ. Эсэргүү нар Рашаантыг эзэлсний дараа тэнд байсан албан байгуулагуудыг шатаан дээрэмдэж 30 гаруй идэвхтэн ажилчдыг амьдаар нь арьсыг хуулах, үсийг зулгаах, махыг огтчих зэрэг жигшүүрт харгис яргаллыг явуулсан байжээ. Батын отряд цааш дөрөвдүгээр сарын 27-нд Асгатын хүрээнд байсан Самбуу дүвчингийн 200 цэрэгтэй байлдаж гол хүчийг унагаснаар Самбуу дүвчин хэсэг цэргийн хамт зугтаажээ. Дөрөвдүгээр сарын 29-нд Бүгсүйн хүрээнд байсан дайсантай долоон цаг байлдаж, эсэргүү цэргээс 30 гаруй хүн алагдаж нэлээд хүн шархаджээ. Дайсан Бүгсүйн хүрээг алдаад Мөрөн голын урьд талд Цагаан бургас, Загзууд (одоогийн Бүрэнтогтох сумын нутагт) очиж 1000 гаруй хүний хүчийг хуралдуулж, Хөвсгөл аймгийн Мөрөн хотыг эзлэхээр зорьжээ. 

Ц.Гиваапил босогчидтой байлдаж ялахын хамт тагнуулын аргаар босогчдын байдал, хүч зохион байгуулалт, удирдагчдын талаар судалгаа сайн хийж, нууцаар нэвтэрч ороод удирдагчдын хооронд хагарал гаргах, бууж өгөх, хүчинд автагдаж яваа жирийн хүмүүсийг салгаж авах талаар байлдааны ба гүйцэтгэх ажлын хосолмол нарийн арга тактикийг боловсруулан ажиллаж байлаа. 
Батын удирдсан отряд дээр хүч нэмж ДХГ-аас 1932 оны дөрөвдүгээр сарын 29-нд Нясалдаг даргатай отряд монгол тээхийн “Газ” машин долоо, ДХГ-ын “М” машин гурвыг хэрэглэж байлдааны бүрэн зэвсэгтэй гурван салаа цэрэг хотоос гарч, дөрөвдүгээр сарын 30-нд одоогийн Булган аймгийн төв, тэр үеийн дайчин вангийн хүрээнд хоноод, тавдугаар сарын 1-нд Архангай аймгийн Сайхан сумын төвд хүрч цааш явсаар Рашаантын төвд очиж Батын отрядтай нийлжээ.&lt;ref&gt;Кузьмин С.Л., Оюунчимэг Ж. [[Социализмын эсрэг 1932 оны Монгол дахь бослого]]. Улаанбаатар: Мөнхийн Үсэг, 2014, хуудас 45-76. [https://www.academia.edu/8965627/%D0%9A%D1%83%D0%B7%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%A1.%D0%9B._%D0%9E%D1%8E%D1%83%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%BC%D1%8D%D0%B3_%D0%96._2014._%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D1%8D%D1%81%D1%80%D1%8D%D0%B3_1932_%D0%BE%D0%BD%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B4%D0%B0%D1%85%D1%8C_%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE._%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D2%AE%D1%81%D1%8D%D0%B3_Kuzmin_S.L._Oyuunchimeg_J._2014._Rebellion_of_1932_Against_Socialism_in_Mongolia._Ulaanbaatar_Munkhiin_Useg_]&lt;/ref&gt; 

Нэгдсэн отряд Жалханзын хүрээнд байсан 300 шахам эсэргүү нартай долоон цаг байлдаж уг хүрээг чөлөөлжээ. Энэ байлдаанд эсэргүү нараас 100-гаад хүн алагдаж 37 хүн шархдаж, үлдсэн хэсэг нь бартаат газрыг дагаж ухарчээ. Отряд нь дайсныг мөрдөн хөөж устгахдаа 40 гаруй том толгой лам нарыг баривчлан авч байцаалт явуулсан ба тагнуулын хүчээр дайсны хүч бөөгнөрлийг мэдэж, мөн нутгийн ардууд, хүрээний ядуу лам нарт нам, засгийн бодлогыг тайлбарлан таниулж, эд хөрөнгийг орон нутгийн албан байгууллагуудад хүлээлгэн өгчээ. Тавдугаар сарын 8-нд Тэсийн хүрээнд бөөгнөрч байсан 1000 гаруй хүнтэй эсэргүү бослогын хүчийг бут цохиж 200 гаруй хүнийг устгаж, удирдагч гавж лам Шагжийн хамт 60 шахам том толгой лам нарыг баривчилжээ. Босогчдын гол хүчин гэж бут цохигдсон ч зугтааж сарнисан зарим хэсэг нь Сангийн далай, Булнайн ар, Тэлмэн нуур зэрэг гурван газарт хүчээ нэгтгэн цуглуулж байжээ. Тэд нарт “Зэвсгээ хураалган бууж өгч, засгийн энэрэл өршөөл хүлээхийг олон удаа ухуулан сурталчилсан боловч босогч нар өөрийн зорилгод итгэсээр тавдугаар сарын сүүлчээр сарнин бутарсан хүчээ цуглуулж, Хөвсгөл аймгийн төвийг эзлэхээр дахин санаархан Мөрөн голыг хоёр чиглэлээр гатлахын тулд отрядтай 2-3 өдрийн турш голын хоёр талаас харилцан буудалцжээ. Энэ байлдаанд босогчид 90 гаруй хүнээ алуулж 30 гаруй хүнээ шархдуулж гучаад хүн нь амьд баригджээ. 

Загзуугийн хүрээнд бөөгнөрсөн 1000 гаруй босогчид тавдугаар сарын сүүлчээр бут цохигдохдоо 200 шахам хүнээ гарздаад зугтааж, жанжин Жамц, Самбуу дүвчин нарын удирдсан үлдсэн хэсэг нь 1932 оны зургадугаар сард Домбуу хавчууд (одоогийн Шарга сумын нутаг) очоод байлдаанд шинээр бэлтгэж, Домбуу, Булнай, Бүрэнтогтох, Бүгсүй, Жалханзын хүрээний баруун ууланд цугларсан учир Мөрөн хотын талд улаан цэргийн отряд иржээ. Рашаант ба Асгатын хүрээнд анх удаа бут цохигдсон этгээдүүд Архангайн баруун хойт тал Мухар хожуул, Бухын хүрээ зэрэг газар хүчээ дахин хуралдулж байгаад отрядад бут цохигдон, Цагаан бургас, Бүгсүй, Олон голын бэлчир зэрэг газарт үүрлэн байсан Жамц, Түгж, Овоодой, Ноогон малгай Дамдинсүрэн, Жур нарын бөөгнөрсөн хүчийг бут цохих үүрэг отрядын өмнө тулгарчээ. 
Босогчид 1932 оны дөрөвдүгээр сард Хөвсгөл аймгийн Рашаант, Асгат, Бүгсүй, Жалханз, Тэсийн хүрээдийн орчимд бут цохигдсон боловч Түгж, Норовсамбуу, Ээмэгт лам, Жав нарын удирдсан бүлгүүд нь Завхан аймгийн хойт сумд ба Хөвсгөл аймгийн баруун хойт Тэс, Баянхайрхан сумдаар дамжин Увс,Тагна, Тува улсад нэвтрэх буюу буцаж Хөвсгөл аймгийн Мөрөн, Хатгал хотуудыг баруун хойт талаас нь довтлоод бут цохигдон, зугтаасан ба үлдэгдэл нь Булнай, Сангийн далайд хүчээ бөөгнүүлж байхад чекист Ө.Данаа нарын хэсэг хувьсгалчид Баянхайрханд тэмцэж байгаад алагдсан ба Дамбуу хавчууд сургагч Исаков нар байлдаад амиа алджээ. 

Ногоон малгайт Дамдинсүрэнгийн удирдсан шар цэрэг Шумуултайн хүрээн дээр хүчээ бөөгнүүлж 500 гаруй болоод, Завхан аймгийн Идэр, Улаагчин сумд ба аймгийн төвийг эзлэх гэсэн авч улаан цэрэгт ялагдах үедээ чекист Ц.Донров, сургагч В.Е.Колосс, С.Янсанжав нарыг тамлан алаад, Архангай аймагт Тариатад ирж, Рашаантаас Архангайн чиглэлд зугтсан Самбуу, Жамц, Аюурзана, Магнай, Сумъяа, Жур нартай нийлж үлэмж их хүчийг хуралдуулжээ. 1932 оны таваас зургадугаар сард босогчдын нарын гол хүч Архангай аймгийн Тариатад бөөгнөрчээ.1932 оны тавдугаар сард “Ногоон малгайт” Дамдинсүрэнгийн цэрэг Архангай аймгийн Тариатын хүрээн дээр төвлөрч байхдаа хуучин сайн ноён хаан аймгийн Далай Чойнхор чин ван Цэдэнсодномын хошууг “сэргээхээр” түүний хүү 16 настай Жигжидсүрэнг хошуу ноён болгон феодализмыг сэргээх гэсэн зохион байгуулалтын зарим оролдлого хийжээ. Архангай аймгийн удирдлага, Засгийн газрын бүрэн эрхт комиссын дарга Ж.Лхүмбийн шийдвэрээр өөрийн аймаг дахь нутгийн зарим албан хаагчдаар хоёр отряд байгуулж, нэгийг Хөвсгөл аймагт, нөгөөг Тариат сумыг хамгаалуулахаар явуулжээ. Архангай аймгийн намын хорооны нарийн бичийн дарга Г.Гончигдорж, дотоодыг хамгаалах ангийн дарга Намжаан нарын отряд босогч нартай хэдэн удаа тулалдсан ба тэд 1932 оны тавдугаар сарын 5-нд Тариатаас хойш Арын хүрээний орчимд эсэргүү нартай байлдаж тавдугаар сарын 9-нд Дамдинсүрэнгийн илүү давуу хүчтэй тулгараад зугтааж гарсан байна. 
Тэр үед Алтай аймагт гарсан хувьсгалын эсэргүү хөдөлгөөн бүрэн дарагдаагүй. Харин Өмнөговьд гарсан болого дарагдсан учир тэр чиглэлд засгийн газрын бүрэн эрхт комиссын даргаар ажиллаад дөндөж ирээд байсан Худалдаа, аж үйлдвэрийн яамны сайд Г.Содномыг Архангай аймгийн Тариатын хүрээний босогчдын бүлгийг дарах ажлыг эрхлэх засгийн газрын бүрэн эрхт комиссын даргаар томилон явуулжээ. Г.Содном Архангай аймагт очиж байдлыг танилцаад Аймгийн цэргийн хорооны түр цэргээс 30-40 хүнтэй нэг салаа цэрэг, аймгийн албан хаагчдаас тийм хирийн хүн авч бүгд 70-80 хүнээр яаравчлан байгуулсан отрядыг удирдан авч явжээ. Отрядын бүрэлдэхүүнд ДХГ-ын ерөнхий сургагч В.С.Кияковский, ДХГ-ын хэлтсийн дарга Цэдыпов (Норовжамц), сургагч Бадамын буюу Балдан, Архагай аймаг дахь ДХ ангийн ажилд туслахаар очсон С.Галиндэв, төлөөлөгч Л.Аюушжав, сургуулийн багш Д.Даш, мөн Самбуу (бүдүүн) хүний эмч Немой зэрэг хүмүүс оролцсон байна. 
Дамдинсүрэнгийн бүлэг Завхан аймгийн төв Улиастайг эзлэхээр Батчулуун Жанжны цэргийг сонгож Идэр сум руу илгээсэн байна. Тэнд улаан цэргийн отряд Улиастайгаас тосон ирж байлдаад тэднийг ялж Батчулуун алагдсан учир Завханыг орхиж, Архангайн төвийг эзлэхээр уналга, байр, хүнс бэлтгүүлэхээр Тариатаас хоёр өртөө хол (50-60 км) зайтай Гичгэнэ гэдэг газарт 30 хүнийг урьдчилан явуулэжээ. Тэд замдаа Содномын отрядын агтыг дээрэмджээ. 
Босогчид Содномын отрядтай байлдахын урьд үдэш хоёр дахин их “сор” залж буу тавьж бэлтгэсэн байна. Тэгээд 5-р сарын 13-ны өглөө Содномын отрядтай байлдахдаа нэг шар, хоёр цагаан тугтай, цэргүүд нь зүүн мөрөндөө цагаан даавуу тэмдэг уяж бас “Зая Бандид” гэсэн төвд ном хадагт боож зүүсэн зангиатай байж, бүх цэргийг морьтой хүн командлаж байлдаанд оруулсан ба хойноос нь лам нар орохоор хүлээн зогссон байжээ. Содномын отряд 5 сарын 13-ны өглөөний 05 цагт Тариат руу давшиж 1000 гаруй босогч нартай гурван цаг хагас хиртэй буудалцаад бут цохигдсон байна. Босогчид хэд дахин дайрахад нь хориглож тогтоосон боловч сум дуусч, пулемёт гацсан, 18 орчим цэрэг байлдааны дундуур урвасан учир отряд дийлдсэн байна. Босогчид 100-аад хүн алагдаж 100-аад хүн шархадсан ба Содномын отрядын Кияковский, Ниожиготов, Немой зэрэг олон тооны хүн тулалдаанд алуулсан ба Содном тэргүүтэй олон хүн олзлогдсон байна. Содном тэргүүтэй 5 хүнийг байлдаан болсны маргааш нь 14-нд устгасан байна. 
Ногоон малгайт Дамдинсүрэн тэргүүтэй босогчид Архангайн төвийг эзлэхээр Тариатаас гарсан боловч 19-ний өдөр Гичгэнийн голд Өлзийбатын отрядтай тулгарч буудалцаад олон хүнээ алуулж, зарим нь зугтаажээ. Д.Өлзийбат, Юшкеевич нараас 1932 оны тавдугаар сарын 19-нд Цэргийн зөвлөлд ирүүлсэн илтгэлээс үзэхэд, “Гичгэнийн гол дээр ирээд бидний зэрэгцээ 100 гаруй эсэргүү явааг илрүүлсэн бөгөөд Тэрхийн голыг гатлах аргагүй тул эсэргүү нарыг аэроплан ба их буу, пулемётоор довтлов. Эсэргүү нараас хичнээн алагдсаныг мэдэхгүй гэсэн байв. Харин Д.Өлзийбат, Д.Намсрай нараас 1932 оны наймдугаар сарын 5-нд цэргийн зөвлөлд бичсэн илтгэлээс үзэхэд тус отрядын оролцсон 15 тулгаралтыг сар өдөргүй бичсэн ба анх удаа Архангай аймгийн Тариатын хүрээнээс урагш 60-70 км зайтай Гичгэнийн голд “Ногоон малгайт Дамдинсүрэн, Дэндэв нарын 600 гаруй эсэргүү нартай тулгарч байлдсан байна. Нисэх онгоц, их буу, танкийн тусламжтайгаар тэднийг цохиж сарниулсан ба энэ тулалдаанд 70 шахам хүнийг алж, 74 хүнийг буулган авчээ. 
ДХГ-аас томилогдсон гурван отряд буюу таван салаа орчим цэргийн хүчээр дарах бололцоогүй болсон учир ДХГ-ын саналын дагуу МАХН-ын Төв Хороо, Засгийн газраас ДХГ-ын цэрэгтэй хамтран ажиллах үүргийг Монгол Улсын батлан хамгаалах зөвлөлд өгснөөр 1932 оны тавдугаар сарын 13-ны өдрийн 27 дугаар хуралдаанаараа тогтоол гаргаж цэргийн зөвлөлийн гишүүн, Монгол Ард Улсын хувьсгалт улаан цэргийн улс төрийн газрын дарга Д.Өлзийбат, гишүүдэд Архангай аймгийн намын хорооны нарийн бичгийн дарга Гончигдорж, мөн аймгийн захиргааны дарга Дамбаринчин, 10 дугаар дивизийн дарга Гомбосүрэн, мөн дивизийн комиссар Гомбожав, цэргийн ерөнхий сургуулийн сургагч Юшкеевич, Архангай дахь ДХ ангийн дарга С.Галиндэв (Намжаан байж магадгүй) нарыг томилжээ. Өлзийбатын араас, Намсрай даргатай отряд тавдугаар сарын 14-15-ны орчимд хотоос гарч, мөн цэргийн ерөнхий сургуулийн захирал А.Содномын отряд (дараа нь Чоймбол) гарч Архангай, Өвөрхангай, Завханд босогч нартай тулалдсан байна. Мөн энэ үед Ж.Малж, Д.Ванчиг нарын отрядууд Архангай, Хөвсгөл аймагт ажилласан ба Архангайн 17, Завханы найм, Ховд, Увс (дөрвөд) аймгуудаас тус бүр нэг отряд гарчээ. 
Гичгэнэд бут цохиулаад Дамдинсүрэн хэсэг хүмүүсийн хамт зугтаасан ба Гиваалил Тариатын хүрээ рүү хоёр салаа цэрэг явуулжээ. Тэд хүрээнд орж 200-аад эсэргүү нараас, “Ерөнхий жанжин” Санжжав, “Туслах жанжин” Дагва, бага хурлын гишүүн байсан Дарьсүрэн нарыг 30 ламын хамт баривчлан ирсэн байна. Дамдинсүрэнг Хөгжлийн голын эхэнд гүйцэж буулгаад жанжин Дэндэвийг 40 хүний хамт устгаж 15 хүнийг баривчилжээ. Тэднээс олзолсон зэвсэг нь шош пулемёт нэг, япон винтовын сум зургаан хайрцаг, орос винтовын сум 560 ш, Тариатаас максим хүнд пулемёт нэг, хөнжлийн голд тектров пулемёт 26. Мөн урьд Тэрхийн голд гурав дахь удаа байлдахдаа босогчдоос 30 хүн устгаж 39 хүн баривчилсан байна. Дөрөв дэх удаа Хөнжлийн дуганы ойролцоо, доод Цэцүүх гэдэг газарт Дамдинсүрэнгийн 460 хүнтэй буудалцаж, 100 орчим хүнийг устган, цааш мөрдөн хөөж Бор бургалын дуганы тэнд гүйцэж ногоон малгайт Дамдинсүрэн болон Тарган хувилгаан гэгч Ринчингийн хамт хэд хэдэн хүнийг баривчилсан ба Дамдинсүрэн хүнд шархадсан байсан ба зөөвөрлөх боломжгүй байсан тул газар дээр нь цэргийн хээрийн шүүхээр шүүж буудан алсан байна.
Хөвсгөл аймагт бослого эхлэн гарч олонх сумдыг хамарч гол хүчээ бөөгнөрүүлсэн Жалханзын хүрээнд 500-гаад босогч долоон цагийн турш, Тэсийн хүрээнд 1000-гаад босогч хоёр өдрийн туршид, Загзууд 1000 гаруй босогчтой 12 цагийн туршид ширүүн байлдаан болж 300-гаад босогч үүрлэсэн Хялганатын хүрээ, тус бүр 500 босогч үүрлэсэн Асгат, Бүгсүйн хүрээ, 600-гаад босогч үүрлэсэн Рашаантын хүрээ зэрэг газруудад тулалдаан болж тухай бүрт босогчид бут цохиулсан байна
Архангай аймгийн Наран, Цахар, Тосонцэгэл, Их-Уул, Цэцэрлэг, Тариат, Өндөр-улаан, Жаргалант, Хан-Оюут, Идэр, Чандмань, Эрдэнэмандал сумд ба Хожуул, Шумуултай, Тариат, Арын хүрээ зэрэг газруудад Бор гэгээн гэгч Самдан, ногоон малгайт Дамдинсүрэн, Бадрах, Жур, Магнай, Аюурзана, Түгж, Сумъяа зэрэг жанжнуудаар удирдуулсан 500-1000 хүртэл тооны шар цэргийн хүчинд ДХГ-ын орлогч дарга Гиваапилийн удирдсан отряд гол цохилтыг өгч бут цохин сарниулсан байна. 
Завхан аймгийн Шилүүстэй суманд Да лам Хайдав, гэлэн Дорж, Шаравл нарын 30-аад лам нар бослого гаргахаар нууц хурал хийж байсан ба Нөмрөг, Ургамал сумдад тайж Дансран, Гүнчиндорж, Ванчиндорж нарын 13 хүн нууц хурал хийж сумы захиргаа, хоршоо, хамтралыг дээрэмдэн, сумын хариуцлагатан нарыг баривчлан эсэргүү нарын гарт өгөхөөр бэлтгэж байв. Архангайд бут цохигдсон Түгж, Магнай, Бадрах, Тарав жанжин нарын удирдсан шар цэргүүд улаагчин, Идэр, Тэлмэн, Сонгино, Отгон сумдад ирж 1932 оны зургадугаар сарын 30-ны мэдээгээр эсэргүү нарын учруулсан хохирол 118000 төгрөг, мал 1800-гаад толгойд, эсэргүү нарыг аялдан дагалдагчид 1300-д хүрч байсан тул тэдний эсрэг нам, эвлэлийн гишүүд, идэвхтэн ардууд 600-аад хүн сайн дурын отряд болон улаан цэрэгтй хүч хамтран нийлж дээрх дайсныг бут цохисон байна. 
Өвөрхангай аймгийн Заг сумын Байдрагын хүрээний 300-гаад феодал лам нар Монхор, Магсар нарын удирдлагын дор босч харилцаа холбоо, өртөө суманг эзэлж авсан ба Номинхаан, Баянхонгор, Мандал сумдыг эзлэн авчээ. Ламжав, Цэвэгмид, Төмөр, Мишиг, Дашцэрэн, Балган, Барамсай, Дамдинсүрэн, Ойдов, Сүрэнжав, Уртнасан нар шар цэргийн жанжнаар явж, “Ванчинбогд, Дилав хутагт, Зая гэгээн гэсэн найман хутагтаар толгойлуулсан их цэрэг Тариатад ирсэн тул манай Өвөрхангайчууд хоцроод байна” гэж цуурхал тараан эсэргүү хөдөлгөөн нь Хүрээмарал, Бөмбөгөр, Богдмандал, Баянбулаг сумдыг хамтран байсан тул А.Содномын отряд очиж цохилт өгсөн байна. Босогчид зөвхөн Монголын хувьсгалыг устгаад зогсохгүй, улмаар Тагна Тува улсын хувьсгалыг устгах зорилго тавьж байсан нь хожим яллагдагч Бор гэгээн, Самдан, Түгж, Буриад, Шагдар нарын мэдүүлгээр илэрчээ.&lt;ref&gt;Кузьмин С.Л., Оюунчимэг Ж. [[Социализмын эсрэг 1932 оны Монгол дахь бослого]]. Улаанбаатар: Мөнхийн Үсэг, 2014, хуудас 45-76. [https://www.academia.edu/8965627/%D0%9A%D1%83%D0%B7%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%A1.%D0%9B._%D0%9E%D1%8E%D1%83%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%BC%D1%8D%D0%B3_%D0%96._2014._%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D1%8D%D1%81%D1%80%D1%8D%D0%B3_1932_%D0%BE%D0%BD%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B4%D0%B0%D1%85%D1%8C_%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE._%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D2%AE%D1%81%D1%8D%D0%B3_Kuzmin_S.L._Oyuunchimeg_J._2014._Rebellion_of_1932_Against_Socialism_in_Mongolia._Ulaanbaatar_Munkhiin_Useg_]&lt;/ref&gt;
Бутарсан хэсгээс үлдсэн хүч нь Тэсийн чиглэлд “Бишрэлтийн хувилгаан” гэдэг Ээмэгт лам ба бусдаар удирдуулсан 4-5000-аад хүн Монгол-Тувагийн хил Дордогой, Агар, Зайгал зэрэг газруудаар хүчээ бөөгнүүлж Хатгал-Мөрөнгийн баруун хойт талаас довтлохоор бэлтгэж байв. Отрядууд эдгээрийг мөрдөн хөөж Тэсийн хүрээний баруун талд Шагдарын удирдсан 150 гаруй босогчдыг бут цохиж Тагна Тувагийн хилд ойрхон Ээмэгт лам (Дамдин бишрэлийн хувилгаан)-ын удирдсан бүлэг Тувагийн зарим оргодлуудтай нийлсэнийг Тувагийн цэргийн ангитай нийлж бут цохиход Ээмэгт лам 60-аад хүний хамт зугтааж явсныг хүч нэмэгдүүлсэн Дорлиг даргатай салаа цэрэг мөрдөн хөөж Дамдинбишрэлт гэдэг Ээмэгт ламыг 25 хүнтэй нь алж, 28 хүнийг амьдаар нь барьжээ. Агт морь 400 гаруйг буу зэвсгийн хамт хураажээ. Тэр үед Улаангомын отрядын дарга Тагжид, Завханы хоёр отрядын дарга Лувсан, Дэмчигдорж нарын удирдсан отрядууд Уран дөш гэдэг ууланд 500 гаруй босогч нартай байлджээ. 
Хужирт, Шаварт, Зайгал зэрэг 11 газарт хүчтэй байлдаж, 4000 гаруй мал, гэр, буу зэвсэг, эд зүйлийг хураан авч орон нутгийн захиргаанд шилжүүлжээ. Тувагийн хувьсгалаас оргож ирсэн 40шахам хүнийг баривчилж, 60 шахам эмэгтэй голдуу хүнийг Тува улсын цэрэгт буцааж өгчээ. 
[[File:Tugj.JPG|thumb|right|200px|[[Батболдын Түгж|Жанжин ногоон Түгж]]]]

Ийм байдлаар, босогчдын хамгийн том отрядууд нь хэдэн зуун тооны босогчдоос бүрэлдэн тогтож байжээ. Улааны анхны отрядыг орон нутагт бүрэлдүүлсэн боловч дараа нь ДХГ-ын хүчийг ирүүлсэн билээ. Энэ отрядууд цөөн тооны хүчтэй байв. Бослого эхэлсний дараа удалгүй Хөвсгөл аймгийн удирлага 38 хүний тоотой сайн дурын отрядыг зохион байгуулав. Мөрөнд улааны сайн дурын отряд 235 хүний бүрэлдэхүүнтэй байгуулагдав. 1932 оны 5-р сарын 9-ны өдрийн БНМАУ-ын Цэргийн зөвлөлийн шийдврээр Монголын Ардын армийн цэргээс 4 отряд зохион бүрэлдүүлж, Ховд, Завхан, Увс аймгаас хоёр морьт хороо, нэг буут хороог бүрдүүлэн гаргасан байна. Бүх цэргийн тоо нь 1300 хүн болно. 7-р сард Хөвсгөл аймагт сумын төвүүд дахь хамгаалах отрядууд 20–50 хүний тоотой байв. 8-р сарын үед Архангай болон Хөвсгөл аймагт улаантаны анги 130–200 хүний бүрэлдэхүүнтэй байв&lt;ref&gt;Кузьмин С.Л., Оюунчимэг Ж. [[Социализмын эсрэг 1932 оны Монгол дахь бослого]]. Улаанбаатар: Мөнхийн Үсэг, 2014, хуудас 103-104. [https://www.academia.edu/8965627/%D0%9A%D1%83%D0%B7%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%A1.%D0%9B._%D0%9E%D1%8E%D1%83%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%BC%D1%8D%D0%B3_%D0%96._2014._%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D1%8D%D1%81%D1%80%D1%8D%D0%B3_1932_%D0%BE%D0%BD%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B4%D0%B0%D1%85%D1%8C_%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE._%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D2%AE%D1%81%D1%8D%D0%B3_Kuzmin_S.L._Oyuunchimeg_J._2014._Rebellion_of_1932_Against_Socialism_in_Mongolia._Ulaanbaatar_Munkhiin_Useg_]&lt;/ref&gt;
Улаанбаатараас ба аймгийн төвөөс нэмэн ирж байгаа цэргийн анги зэвсгээр бүрэн хангагдсан ба пулемет, гар бөмбөг зэрэгтэй байв. Түүнээс гадна энэ ангиудад уулын их буу, хуягт машин, хоёр онгоц Р-1 ба нэг Р-5 гарган дэмжлэг үзүүлж байв. 1932 оны бослогыг дарахад ийм танк оролцсон уу үгүй гэдэг талаар ямар ч мэдээлэл байхгүй. Бид олж мэдэж чадсангүй. Энэ танкетка гэдэг пулеметын жижиг танк байсан байх боломжтой билээ.Юу ч байсан танкетка “танкетик” мэдээнд дурьдагдаж байна. Тиймээс монгол отрядын дарга нар танкеткийг хуягт тэрэг гэж нэрлэж байсан бололтой&lt;ref&gt;Кузьмин С.Л., Оюунчимэг Ж. [[Социализмын эсрэг 1932 оны Монгол дахь бослого]]. Улаанбаатар: Мөнхийн Үсэг, 2014, хуудас 108-110. [https://www.academia.edu/8965627/%D0%9A%D1%83%D0%B7%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%A1.%D0%9B._%D0%9E%D1%8E%D1%83%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%BC%D1%8D%D0%B3_%D0%96._2014._%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D1%8D%D1%81%D1%80%D1%8D%D0%B3_1932_%D0%BE%D0%BD%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B4%D0%B0%D1%85%D1%8C_%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE._%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D2%AE%D1%81%D1%8D%D0%B3_Kuzmin_S.L._Oyuunchimeg_J._2014._Rebellion_of_1932_Against_Socialism_in_Mongolia._Ulaanbaatar_Munkhiin_Useg_]&lt;/ref&gt;.

== Үр дүн, хохирол ==
Бослого нь тухайн үеийн [[монгол]]ын [[төр]], засгийн эрхийг барьж байсан [[МАХН]]-ыг өөрийн бодлогыг хянан үзэхэд хүргэсэн бөгөөд [[монгол улс]]ын [[нийгэм]]-[[эдийн засаг]]т асар их хор хохирол учруулсан байна. Зэвсэгт босогчид нь 45 [[сумын захиргаа]]г [[сургууль]], соёл хүн, [[мал]] [[эмнэлэг]], худалдаа [[хоршо]]оны хамт устган дээрэмдэж&lt;ref&gt; name=&quot;D. Tserenbaljir, 1990&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; Б.Зинамидар. Гадаадаас турхирсан 1932 оны бослого. Улаанбаатар хот. 2013 он&quot;&lt;/ref&gt; Босогчдын байлдааны хохирол 1915 хүн алагдсан, 38 хүн шархадсан байна, харин улааныхаас–харьцангуйгаар, 35 ба 27 болно. Босогчдын удирдлагын дотроос байлдаанд алагдсан дарга нар ба зуутнууд: лам Дамдинбишрэлт, зуут Санжжав, жанжин Б. Дашням, Шажинбадрах, тайж Ванчиг, Т.Доржбачин, Ж.Туваан, Жамбал, Обсандамба, Шаравжамц, Баяр, Дамбадорж, Гончиг, Сандаг, Гүржав, Хайнзан, Жигжид, Сэврэн, Ядамсүрэн, Чимэд, Шагдарсүрэн, Жигмэсүрэн, “Хөх” Жав. Жанжинуудын хэсэг нь баривчлагдсан болно.
Алагдсан хүний тоонд улааны талаас 1 сайд, ардын цэргийн 4 дарга, 1 эмч, ДХГ-ын дарга, шууд биелүүлэгч ажилтнууд 4, ДХГ-ын сургагч 3, нам, эвлэлийн болон улсын захиргааны албаны нилээн хэдэн ажилтнууд байв.&lt;ref&gt;Кузьмин С.Л., Оюунчимэг Ж. [[Социализмын эсрэг 1932 оны Монгол дахь бослого]]. Улаанбаатар: Мөнхийн Үсэг, 2014, хуудас 114. [https://www.academia.edu/8965627/%D0%9A%D1%83%D0%B7%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%A1.%D0%9B._%D0%9E%D1%8E%D1%83%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%BC%D1%8D%D0%B3_%D0%96._2014._%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D1%8D%D1%81%D1%80%D1%8D%D0%B3_1932_%D0%BE%D0%BD%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B4%D0%B0%D1%85%D1%8C_%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE._%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D2%AE%D1%81%D1%8D%D0%B3_Kuzmin_S.L._Oyuunchimeg_J._2014._Rebellion_of_1932_Against_Socialism_in_Mongolia._Ulaanbaatar_Munkhiin_Useg_]&lt;/ref&gt;

Ш.З. Элиава 1934 оны 11 сарын 10-ны өдөр МАХН-ын 9-р их хурлын ажлын дүнг хэлэлцсэн Коминтерний тэргүүлэгчдийн хуралдаан дээр 1932 оны бослогод хамгийн олон тооны хүн амьдардаг 5 аймгийн хүн амын 70% оролцсон ба 8–10 мянган хүн алагдсан байна гэжээ. Монголын архивын баримтууд Элиавагийн хэлсэн энэ тооноос ялгаатай байна. Архангай аймгийн удирдлагын мэдээгээр, бослогын үед таван сумд 602 хүн алагджээ. Хөвсгөл аймгийн зургаан суманд алагдсан 609 хүн. Бусад мэдээгээр, 1932 оны 4 сарын дундаас 7 сар хүртэл бослого гарсан Архангай, Өвөрхангай, Хөвсгөл, Завхан аймгуудад алагдан хохирсон хүний тоо нийлээд 700 хүн гэнэ. Тухайн уул бичгийн утгаар бол босогчдын байлдаанд ба залхаан цээрлүүлэх арга хэмжээний үеэр алагдсан хүний тоог үзүүлсэн болов уу гэж санагдана. Архангай, Завхан, Хөвсгөл аймгуудад гарсан хохиролын дүнг хүснэгтээр харуулсан байдаг. Түүний тоог нэмэж үзвэл алагдсан 1402 хүн болно. Хэрвээ монголын архиваас гаргасан тоо мөн Элиавагийн илтгэлдээ өгсөн тоо зөв гэж үзвэл бослогын үеэр алагдсан босогчдын тоо бослогын үеэр үхсэн хүний ерөнхий тооноос олон дахин бага гэж багцаалагдана. Тэгвэл ихэнхи хүмүүс босогчдын биш харин улааны үйл ажиллагааны үр дүнд алагдан хохирсон болж байна.&lt;ref&gt;Кузьмин С.Л., Оюунчимэг Ж. [[Социализмын эсрэг 1932 оны Монгол дахь бослого]]. Улаанбаатар: Мөнхийн Үсэг, 2014, хуудас 140-141. [https://www.academia.edu/8965627/%D0%9A%D1%83%D0%B7%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%A1.%D0%9B._%D0%9E%D1%8E%D1%83%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%BC%D1%8D%D0%B3_%D0%96._2014._%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D1%8D%D1%81%D1%80%D1%8D%D0%B3_1932_%D0%BE%D0%BD%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B4%D0%B0%D1%85%D1%8C_%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE._%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D2%AE%D1%81%D1%8D%D0%B3_Kuzmin_S.L._Oyuunchimeg_J._2014._Rebellion_of_1932_Against_Socialism_in_Mongolia._Ulaanbaatar_Munkhiin_Useg_]&lt;/ref&gt;

Бослогын толгойлогч [[Чимэдийн Самбуу]],&lt;ref&gt; Монгол Британика. хураангуй толь. 2 боть. хуудас 437&lt;/ref&gt; [[Цэдэнгийн Жамц]], [[Самбуугийн Буриад]], [[Батболдын Түгж]],&lt;ref&gt; Монгол Британика. хураангуй толь. 2 боть. хуудас 558&lt;/ref&gt; [[Баатарын Аюурзана]], Чимэддорж, Ширэндэв, Жамсрандорж, Вандансүрэн, Бямба, Ёндон, Бат-Очир, Тогоо, Лхаажав, Агваандорж, Буяндэлгэр, Очиржанцан (хүүхэд) Магнай, Сумъяа, Самбайдив, Жур, Түмбаяр, Норовсамбуу, Бадрах, Тарваа, Бадамжав, Дармаа, Пүрэвцэрэн, Төгөлдөр, Сэдбазар]], Шагдар, Долгор, Очирбат, Аюурзана, Дэндэв, Цэрэндамба, Төмөрбаатар, Түдэв, Санжмятав нарын 39 хүнийг дотоодыг хамгаалах газар мөрдөн байцааж шүүхэд шилжүүлсэн ба [[Улсын Дээд шүүх]]ээс 6 хүнийг суллаж, 15 хүнийг хорих, 18 хүнийг хуулийн дээд хэмжээгээр шийтгэхээр шийдвэрлэсэн байна.&lt;ref&gt;''[[Ломакина, Инесса Ивановна|Ломакина И. И.]]'' Монгольская столица, старая и новая. — М., Тов-во научных изданий КМК, 2006. — ISBN 5-87317-302-8 — c. 175&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; Б.Зинамидар. Гадаадаас турхирсан 1932 оны бослого. Улаанбаатар хот. 2013 он&quot;&lt;/ref&gt;

Мөргөлдөөний нэг тал-босогчид гадны дэмжлэггүйгээр байлдана. Мөргөлдөөний нөгөө тал гадаадын улс төрийн болон цэргийн дэмжлэгт түшиглэж байв. Энэ нь дээр нэгэнтээ өгүүлсэн Сталины БХК(б)Н-ын Төв Хороотой харилцсан захидал бичиг зэрэг баримтаар нотлогдож байна. БНМАУ-ын цэргийн яаманд хэлтэс бүрийг монгол туслагч дарга, зөвлөлтийн сургагч толгойлж байлаа. Бослогыг зөвлөлтийн биш, монголын ардын цэрэг дарсан юм. Гэвч энэ дарах ажиллагааг ЗСБНХУ-аас тавьсан зэвсэг, цэргийн хэрэгсэл, техник, зөвлөлтийн цэргийн, юуны өмнө, чекистүүдийн шууд оролцоогүйгээр гүйцэтгэхэд бэрх байсан. Энэ зөвлөгч нар зохион байгуулалтын ажил хийхээс гадна бас шууд байлдааны ажиллагаанд оролцоно. Засгийн газрын цэргийн анги тэр үед БНМАУ-д байсан зөвлөлтийн зэвсгээс хамгийн сайнаар хангагдаж байв. Ингэж, 1932 онд БНМАУ-д дээд лам нар ба феодалуудын гадаадаас турхирсан зэвсэгт бослого гарсан биш, харин ардын бослого гарч улмаар иргэний дайнд шилжсэн байна. Түүний дотоод шалтгаан – “зүүний нугалаа”, харин гадаад шалтгаан-большевикуудын Монголд экспортолсон социализм мөн. Энэ иргэний дайны гэм хувьсгалын эсэргүү нарт бус, харин тухайн цагт БНМАУ-д болон ЗСБНХУ-д засаг төрийг барьж байсан намын нөхдүүдэд оногдох учиртай&lt;ref&gt;Кузьмин С.Л., Оюунчимэг Ж. [[Социализмын эсрэг 1932 оны Монгол дахь бослого]]. Улаанбаатар: Мөнхийн Үсэг, 2014, хуудас 187. [https://www.academia.edu/8965627/%D0%9A%D1%83%D0%B7%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%A1.%D0%9B._%D0%9E%D1%8E%D1%83%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%BC%D1%8D%D0%B3_%D0%96._2014._%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D1%8D%D1%81%D1%80%D1%8D%D0%B3_1932_%D0%BE%D0%BD%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B4%D0%B0%D1%85%D1%8C_%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE._%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D2%AE%D1%81%D1%8D%D0%B3_Kuzmin_S.L._Oyuunchimeg_J._2014._Rebellion_of_1932_Against_Socialism_in_Mongolia._Ulaanbaatar_Munkhiin_Useg_]&lt;/ref&gt;.

===Цэрэгт гарсан эсэргүүцэл===

5 сарын 30-ны өдөр Цэцэрлэгийн 1195 хүн бүхий цэргийн гарнизон босож, 400 босогчдыг сулласан байна. Тэдэнтэй бас хотын гадна орших харуулын 70 хүн нэгдэв. Цэргүүд босогчидтой тулгарч уулзалдаад тэдний дунд эд хөрөнгөө алдсан, мөн шашин, сүсэг бишрэлийн доромжлол үзэж, улс төрийн бодлогоос болж зовж дарлагдсан маш олон ардууд байгааг үзсэн байна. Иймээс цэргүүд олонхи тохиолдолд буудан алах дургүй байсан ба энэ нь шал дэмий цус урсгах явдал гэдгийг ойлгож байжээ.
Жишээ нь, Ж. Малжийн отрядод байсан цэргийн сургуулийн сургагчид ардууд руу буудаж чадахгүй гэж даргын тушаалыг биелүүлэхээс татгалзаж, Өлзийбатын захиргаанд байсан Б. Намсрайгийн цэргүүд босогчдын талд нийлэхээр үймээн гаргахаар бэлтгэж байсан боловч бүтээгүй байна. Иймэрхүү адилхан явдал мөн бусад отрядуудад гарч, ялангуяа Архангай, Хөвсгөл аймагт цэрэг оргох явдал ихэсжээ.
Завханы 8-р морьт хороо-600 хүнтэй, Архангайн 17-р морьт хороо – 500 хүнтэй байв. Тэдний дунд босогчдыг дэмжигчид олон. Жишээ нь, Завханы 8-р хороонд цэргүүдийг “уруу татаж” байсан хоёр хүнийг буудан алсан байна. Тиймээс Ц.Цагааны удирдлага дор цөөн тооны цэргүүд босогчдыг дарах ажилд оролцжээ. Бас ийм үзэгдэл Архангайн 17-р хороонд гарч, ялангуяа бослого дарсны дараа энэ хороонд оргохыг сурталчилсан ухуулга нэвтэрч эхэлсэн боловч дарга нар арга хэмжээ авахаас айж байжээ. Үүний үр дүнд 50 хүн оргосон байна. Сэлэнгийн дэргэд босогчдын талд 60 хүнтэй ардын цэргийн отряд сайн дураар шилжжээ. 
Иймээс эдгээр хорооноос бослого дарах үйл ажиллагаанд оролцоогүй бөгөөд уг ажилд зөвхөн үнэн итгэлтэй 60 цэрэг оролцсон байна. 6 сар гэхэд Цэцэрлэгт 74 хүн цэргээс оргож түүнээс 50 нь баригдсан юм

===Бослогын толгойлогчид===

====Бослогын толгойлогчдын хувь заяа====
[[Файл:Судебный процесс на участниками Хубсугульского восстания.png|280px|thumb|1933 онд босогчидтой тэмцэж байсан удирдагчдыг шүүхээр шийдсэн]]
1933 оны 4 сарын 15-ны өдөр БНМАУ-ын Дээд шүүхийн гишүүдээс таслан шүүх бүрэлдүүлэн байгуулав. Хурал 1933 оны 4 сарын 19-30-нд Улаанбаатар хотын Төв театрын байранд болсон юм. Энэ тухай 1933 оны 4 сарын 25-нд “Ардын үндэсний эрх” сонинд тодорхой бичсэн байдаг. 
Босогчдын 39 удирдагчдын хэргийг таслан шүүх хурлаар авч хэлэлцсэн байна. Үүнд: Ч.Самбуу, Ц.Жамц, С.Буриад, Б.Түгж, Б.Аюурзана, Чимэддорж, Х.Ширэндэв, Жамсрандорж, Вандансүрэн, Бямба, Ёндон, Бат-Очир, Тогоо, Лхажав, Агваандорж, Буяндэлгэр, Очиржанцан, Магнай, Самъяа (Сумъяа), Самбадив, Жур, Түмэнбаяр, Норовсамбуу, Бадрах, Тарва, Бадамжав, Дармаа, Пүрэвцэрэн, Төгөлдөр, Сэдэвбазар, Шагдар, Долгор, Очирбат, Аюурзана, Дэндэв, Цэрэндамба, Төмөрбаатар, Түдэв, Санжмятав.

Дээд шүүх 15 хэрэгтнүүдэд янз бүрийн хугацаагаар шоронд хорих ял оноож, 18 (гол удирдагчид, түүний дотор 8 жанжин) хүнд- давж заалдах эрхтэй буудан алах ял оноожээ. Зургаан хүнийг, тухайлбал, 14 настай Жамъянгарав хувилгаан Б.Очиржанцанг чөлөөлсөн байна

====Босогчдын гол удирдагчид====
*Чимэдийн Самбуу– Асгатын хүрээний гэсгүй. Голчлон Хөвсгөл аймагт босогчдын үйл ажиллагааг удирдсан байна. Түүнийг мэдэх хүмүүс энэ хүн бол их сүсэг бишрэлтэй, ширүүн зантай, монгол, түвд хэл, бичиг сайн мэддэг хүн гэж ярьдаг. Тэр дандаа бор өнгийн дээл өмсдөг, дээлийн бүснээс хоёр ташаа руу нь цацаг унжсан шар өнгийн “гяраг” бүс бүсэлдэг хүн байжээ. Тэр нэгэнт үүссэн бослогод өөрийн биеэр жанжин болж оролцсон гэжээ. Рашаантын хүрээ бослогод автагдсаны дараа л энэ тухай сонссон гэж нотолсон байна. Үүний дараа 4 сард нэг айлд өвчтэй хүний дэргэд гүрэм хийж өвчнийг арилгах гэж байтал тэр айлд хэдэн морьтон давхин ирж буусан юм, тэдний дунд бослогын толгойлогч “ногоон нүдэт” Түдэв, мөн Жамсрандорж байсан бөгөөд тэд нар Рашаантад “шар цэрэг” дайчилж явжээ. Тэгээд надад Асгатын хүрээний гэсгүй тул лам нарыг цуглуулахыг даалгасан юм. Тэдэнтэй нэгдэж удалгүй жанжин болсон гэж мэдүүлсэн байна. 
[[Файл:Sambuu.jpg|250px|right|thumb|[[Чимэдийн Самбуу]], Асгатын-хүрээний гэсгүй, бомлогын нэг удирдагч]]
*Самбуугийн Буриад – Архангай аймгийн Цэцэрлэг суманд төрсөн, Бухын хүрээний лам; түүнийг чойжин гэж өргөмжлөнө. Тэр өөрийн мэдүүлэгт: 12-нд эсвэл 13-нд билүү намайг Архангайн Цэцэрлэг сумын артелийн хурал дээр сууж байтал, Хөвсгөл аймгийн лам, феодалууд ардын засгийн эсрэг босож Хөвсгөл аймгийн Рашаант сумыг эзлэн авсан тухай, мөн бусдаас манай Цэцэрлэг сумыг эзлэхээр зэхэж байгаа талаар сонссон. Сумын захиргаа ийм мэдээ аваад аймаг руу тусламж эрж өөрийн хүнийг явуулсан, сумыг хамгаалах арга хэмжээний үеэр хойд зүгээс Рагчаа нэг хүний хамт ирээд, тэдний араас 150 хүн хөдөлж явна гэсэн. Эдгээр нь хувьсгалын эсэргүүчүүд байв, тэгээд би баривчлагдаад, дараа нь тэдэнд туслахаар шийдсэн бөгөөд намайг “чойжин” болгосон гэжээ.
*Д.Дамдинсүрэн –“ногоон малгай” хочтой ханжин, Хөвсгөл аймгийн Жаргалант сумын харъяат, 1932 онд 38 настай, 10 настай байхдаа адис хүртсэн ба тухайн үед ногоон юүдэн өмссөн байжээ. Жаргалант сумын Хоолт хамтралын ня-бо, Хоршоололын дарга, хамтралын дарга байжээ. Хөвсгөл аймгийн Рашаант, Төмөрбулаг суманд, Архангай аймгийн Баянзүрх, Идэр, Чандмань, Их Жаргалант сумуудад мөн Завхан аймгийн зарим сумуудад болсон бослого байлдааны ажиллагаанд оролцсон байна. Өлзийбатын отряд Дамдинсүрэнг шархдуулан олзлоод цаашдын үйл ажиллагаанд саад болоод байсан учраас Архангай аймгийн Нүхтийн хүрээ гэдэг газар буудан алжээ
*Эрэндэндэв (Эрэндаваа, Эрэндэв) – Рашаантын хүрээний лам, чойжин . 
*Дорж халзан гэх хочтой – лам, Цэрэнжавын шавь, түүгээр дамжуулан Банчин Богдтой холбоо барьж байсан гэдэг. 
*Дандар – тайж, түшмэл. С. Буриадын хадам. 
*Жамсран – феодал, залан. 
*Сэрээтэрийн Нямаа – тайж. 
*Дүгэржав – хуучин улаан цэргийн дарга. 
*Дондогдорж – тайж. 
*Чойжинсүрэн – феодал агсан хүн. 
*Бутачийн Жамсрандорж – Хялгант хоршооны дарга байсан хүн. Түүний үгээр, урьд өмнө Самбуу дүвчин, Жамц хоёрыг мэддэггүй байсан, хувьсгалын эсэргүүчүүдтэй нэгдэх үед тэдний удирдах байгууллагад орсон байна. 
*Санжид – хуучин хамтралын дарга байжээ. 
*Цэдэнгийн Жамц – 32 настай. Цэргийн боловсролтой, цэргийн ажилтан агсан хүн. Онгоц жолоодон нисэж чаддаг, их буугаар буудах мэдлэгтэй. Үүний ачаар түүний отряд бусдыг бодвол нисэх хүчинд том эсэргүүцэл үзүүлж байсан байна. Босогчид онгоцыг винтов бууны зэрэг галлалтаар угтаж, түүгээр ч барахгүй Жамц хүмүүсээ хир хэмжээгээр яаж урьдчилан буудахад сургажээ. Онгоцнууд нэвт цоолуулсан сумны нүхтэй буцацгааж байлаа. 
*Батболдын Түгж – энгийн ард, босогчидтой 1932 оны 4 сард “Бор гэгээн” Самдан Сангийн Далай гэдэг газар цэрэг элсүүлж байхад нэгдсэн. Түүний үгээр бол “шар цэрэгт” элсэхийг хүсэж, энэ хөдөлгөөнд амьсгалынхаа эцсийн мөчийг хүртэл тэмцэж, хувьсгалчуудыг хөнөөн устгаж, энэ тэмцэлд амиа өгөхөд бэлэн, хойд насандаа сайхан ертөнцөд төрөхийг мөрөөдөж байжээ. Жанжин болоод голдуу Завхан аймагт босогчдын хөдөлгөөнийг удирдаж явав. Улаантай 10 удаа байлдаж, Бүрэнхан сумын ажилтнуудыг барьж авсан гэж ярьсан байна. Бүгд 20 хүнийг алсан . 
*Ванчингийн Магнай – Анх Дамдинсүрэнгийн цэрэгт элссэн. 4 удаа улаантай байлдаж, 1 хүнийг алсан, 1 сумын захиргааг устгасан. 
*Пүрэвжав – Заг сумын нарийн бичгийн дарга., нам ба эвлэлийн ажил хэргийг ширээн дотор дарагдуулж, сүүлд хувьсгалын эсэргүү нарын гол удирдагчдын нэг болсон. 
*Тогоогийн Самдан (“Бор гэгээн”, “Догшин ноён хутагт”) – бослого гарахаас өмнө Арбулаг сумд дэлгүүрийн худалдагчаар ажиллаж байсан. 34 настай. Дамдинбишрэлт буюу “ээмэгт лам” түүнийг “Догшин ноён хутагт” гэж нэрлэсэн ба сүүлд “Бор гэгээн” хэмээх болжээ. 
*– “ээмэгт лам” Ховдод болсон байлдаанд оролцож явсан тэгээд Жид хувилгаан нэр авсан гэж ярьжээ. Тиймээс ардын засаг түүнийг феодал гэж үзэн хөрөнгийг нь хурааж эрхийг хассан ажээ. Үүний улмаас тэр хозон санан барьж, энэ засгийг устгах зорилттой байв. 
*Баатарын Аюурзана – Энгийн ард. 5 удаа улаантай тулалдсан. Зүрх, Зуслан, болон Өндөр уул сумдыг дээрэмдэхэд оролцсон, Улиастай хүрээнд ухуулга явуулж, дараа нь Бух сумын захиргааг хөнөөсөн ба хэлтсийг дээрэмдсэн байна. 
*Данзаны Сумъяа (Самъяа) – энгийн малчин ард. 
*Шагдарын Жур – хуучин анчин хүн. 
*Ванданжавын Бямба – цэргийн лам. 
*Очиржанцан – хамбa гэгээн, энгийн ардын хүү. 
*Тойнжавын Самбадив – 1932 оны хавар Дамдинсүрэнгийн цэрэгт жанжинаар орсон. Тарав жанжинтай хамт хоёр сумын захиргааг устгасан байна. 
*Э.Тарав – энгийн ард. 8 удаа улаан цэрэгтэй байлдаанд орж, сумын төвийг устгаж, Тосонцэнгэл суманд 4 хүн алж, 3 хүн баривчилж, Идэр суманд 20 хүнийг олзлон барьжээ. 
*Доржпалам – феодал, жанжин. 
*Д. Шагдар – ловон, жанжин. шинэ Далай вангийн хошууны сумын дарга
*Түмэнбаяр – Бугат, Зүрх, Зуслан сумуудын захиргааг шатаасан. 

*Пүрэвцэрэн -тайж , хуучин улаан цэрэг байсан, Бугат сумын дарга байсан. Түүнийг Аюурзаны отряд олзлон авсаны дараа хувьсгалын эсэргүүчүүдийн талд ажиллахаар зөвшөөрсөн
*Сэдбазар - 4 жил МАЦА-д алба хааж, сумангийн дарга байсан, буутай олзлогдон “шар цэргийн” хурандаа болсон.
*Төгөлдөр – ард, Монгол ардын армид алба хааж байсан, Самбуу дүвчины үйлдэл үзүүлсний дор босогчдод тангараг өргөсөн 
*Бадамсамбуу-хуучин коммуны ажилтан, боловсролгүй ард, түүнийг жанжин болохыг албадсан байна
*Г.Бадрах – ард, Далай вангийн хошууг сэргээн босгоход идэвхитэй оролцож байсан 
*Дармаа -хуучин засгийн үед жижиг түшмэл агсан ард хүн,
*Норовсамбуу – коммуны ажилчин байсан.

Босогчдын удирдлагын дотроос байлдаанд алагдсан: лам Дамдинбишрэлт, зуут Санжжав, жанжин Б. Дашням, Шажинбадрах, тайж Ванчиг, Т.Доржбачин, Ж.Туваан, Жамбал, Обсандамба, Шаравжамц, Баяр, Дамбадорж, Гончиг, Сандаг, Гүржав, Хайнзан, Жигжид, Сэврэн, Ядамсүрэн, Чимэд, Шагдарсүрэн, Жигмэсүрэн, “Хөх” Жав.

===Дурсамжууд===
1929-1932 онуудад Тарас Васильевич Юшкевичийг Улаан Армийн 4-р газрын тушаалаар Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсад томилсон байна. Тэрээр &quot;Японы талыг баримтлагч бослого&quot;-ыг&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dzen.ru/media/id/5d504ff99f272100aede87f3/taras-iushkevich-krestianskii-syn-nachalnik-shtaba-armii-kolymskii-zakliuchennyi-5d6bef0ed4f07a00af60fa3b |title=Тарас Юшкевич: крестьянский сын, начальник штаба армии, колымский заключенный |access-date=2023-08-08 |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810225231/https://dzen.ru/media/id/5d504ff99f272100aede87f3/taras-iushkevich-krestianskii-syn-nachalnik-shtaba-armii-kolymskii-zakliuchennyi-5d6bef0ed4f07a00af60fa3b |url-status=live }}&lt;/ref&gt; дарахад шууд оролцсон. Түүний өөрийн дуотгалд энэ тухайгаа: &quot;Зургаан сарын турш манай отряд Говь цөлөөр тэнүүчилсэн. Хангамжийг нөхөж чадаагүй. Хааяа нэг нисгэгч биднийг олоод далбаа унагадаг байсан... Улаанбаатарт тэд биднийг амьд эсэхийг мэдээгүй... Гэвч бид ялалт байгуулан буцаж ирсэн... Тэд бидний тухай дуу зохиосон...&quot; . Энэ ажиллагааны төлөө Т.В.Юшкевичийг ЗХУ болон БНМАУ-ын Улаан тугийн хоёр одонгоор шагнасан. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kazak.fandom.com/wiki/%D0%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |title=Юшкевич Тарас Васильевич // Казацкая Wiki |access-date=2023-08-08 |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810225236/https://kazak.fandom.com/wiki/%D0%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Сонирхолтой баримтууд ==
[[File:T-27 Tankette (37521535260).jpg|thumb|215x215px|[[Т-27 танкетик|Т-27 &quot;Кубинка&quot; танкетик]]]]
* Бослогыг дарахын тулд 3 хуягт танк оролцсон гэдэг ба тэдгээр нь хуягт машин уу эсвэл жинхэнэ танк уу гэдэг нь тодорхойгүй. Тухайн үед Монголын Ардын цэргийн зэвсэглэлд танк байгаагүй ба харин [[Т-27 танкетик]] гэдэг [[хуягт машин]] байсан байна. Танкетик нь их буугүй, пулемётаар зэвсэглэсэн хөнгөн хуягласан гинжит техник юм.

* Г.Эрэндоо: “...Сайхан хөндийгөөр хуягт тэрэг хөдөлтөл лам нар тал бүрээс овоорон шавалдаж хуяг рүү цохин хашгирцааж байлаа. Лам нар хуягт тэргийг бүслэн авч балбан нүдэж, хашгирцгаан нэн удахгүй эвдэн нураах юм шиг байсан. Амжиж ирсэн их бууны суман хэргийн үүслийг шийдсэн ...” гэж дурссан байдаг.
*Тариат сумын ойролцоо Гуа гэдэг газар Гичгэний голын дэргэд ардын цэргийн “танк” шаварт суусан аж. Энд ногоон малгайт Дамдинсүрэнгийн Өлзийбатын отрядтай байлдсан байлдааны талбар байлаа. Тариатын лам нар энэ машиныг их сонирхож байсан ба түүнийг хамгаалж байсан цөөн тооны цэргийг алаад уг машиныг шатаахыг эрмэлзсэн боловч чадаагүй байна. Түүнийг олсоор хүлж байсан гэдэг нь тэр үед тараасан суртал ухуулгын ажил юм.
* Жамцын толгойлсон босогчид онгоцыг винтов бууны зэрэг галлалтаар угтаж, түүгээр ч барахгүй Жамц хүмүүсээ хир хэмжээгээр яаж урьдчилан буудахад сургажээ. Онгоцнууд нэвт цоолуулсан сумны нүхтэй буцацгааж байлаа. Нисэгч Ивановын Р-1 онгоцны радиаторыг бууны сум нэвт цохисон учраас тэр босогчдын байрласан талд онгоцыг суулгахаас өөр аргагүй болжээ. Харин нисэгчид зугтааж амжсан бөгөөд эсэргүүчүүд онгоцыг шатаасан байна. Гэвч нисэгчид босогчдын өөр нэг отрядад баригдав. Тэднийг дээрэмдэн хувцасыг нүцгэлүүлэн тайлуулж, голын усанд хаясан боловч Ивановыг муу хүлсэн тул уснаас сэлэн гарч хүлсэн олсоос мултарч гараад монголын туслах нисэгчийг уснаас татан гаргаж чаджээ. Тэгээд 11 дэх хоног дээр тэр хоёр монголын ардын цэргийн тагнуулын цэргүүдтэй уулзалдсан байна.
* Хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн Ламшинжавын Ядамцоогийн өөрийнхөн байлдаж явсан түүхээс цухас дурдвал. Хан тайшир уулын аймгийн Гурван сайхан Жаргалант уулын хошууны багшаар шилжин багшилж 1930 оны 8-р сард мөн хошууны Хөхморьт суманд 25 хүүхэдтэй бага сургуулийг байгуулан багшилж байгаад 1931 оны 8-р сард аймгийн төв Жавхлант сумын /Улиастай/ сургуулийн захиралаар шилжин очсон. Жавхлант сумын сургуулийн захиралаар ажиллаж байх үедээ БНМАУлсын баруун хэдэн аймагт бослого гарч эсэргүй бослогыг дарах ажилд зориулан Завхан аймгийн төвийн намын эвлэлийн гишүүдээр тусгай отрятуудыг байгуулж аймаг дахь цэргийн хорооноос бага дунд дарга нараар удирдуулан буу сум олгож хэд хэдэн отрядуудыг Архангай, Хөвсгөлын завсраар томилсоны дотор бидны 16 хүн нэг отряд болж цэргийн ангийн бага дарга Өлзийбаяраар удирдуулан Завхан, Архангай 2 аймгийн бөхөн шар гэгч чиглэлээр аймгийн төв дээр цэргийн давших, далдлах, буудах сургууль, байлдааны үеийн сахилга бат, зэвсэг тэхник хэрхэн эзэмших тухай цэргийн хорооны дарга өндөр хэмээх Цагаан комиссар, дотоод яамны ажилтан Доноров намын хорооны захиргааны дарга нар 2 өдөр хичээл зааж. 1932 оны 4-р сарын 20-ны орчмоор бидний 16 хүнтэй отряд хагас ачааны машинаар Завхан аймгийн төвөөс гарч шөнийн цагт машины гэрэл асааж болохгүй учраас замдаа хонож маргааш нь очих хуваарьтай Завхан аймгийн Идэр сумын төвд хүрэлцэн ирэх үед эсэргүү нар Архангай аймгийн зэргэлдээ орон нутгийн сумын захиргаа, хамтрал, хоршоо, сургуулийг дээрэмдэн шатааж нам улсын ажилтан нарыг баривчлан тамлаж байсан үед орон нутгийн нам эвлэлийн гишүүд, идвэхитэн эсэргүү лам нарын аллага, яргаллаас зугатан хэсэг бүлгээрээ уул хадаар бөөгнөрөн дайсныг эсэргүйцэх арга сүвэгчилгээ хийж байлаа.  Бид нар тэр өдрөө Идэр сумын Хамтралаас унлага хөсөг хэрэглэж Завхан, Архангай 2 аймгийн сав нутаг болох Бөхөн шарын ууланд гарч дайсны гүнд нэг хоёроороо тагнуул хийж Шарын цэргүүдээс ганц хоёроор баривчлан авч эсэргүү нарын гол хүч төвлөрсөн газруудыг судлан мэдэж аймгийн төвд мэдээ дамжуулах зэргээр ажиллаж байтал аймгийн төвөөс суудлын автомашинтай явсан Дотоодыг хамгаалах газрын ажилтан Доноров нэг орос мэргэжилтэний хамт Завхан аймгийн эвлэлийн хорооны дарга Гүрцог нар Архангай аймгийн шумуултайн хүрээний ойролцоо дайсны давуу хүчтэй гэнэт тулгаран бүслэгдэж байлдаж байгаад дотоодыг хамгаалах газрын ажилтан Доноров сургагчийн хамтаар алагдаж эвлэлийн хорооны дарга Гүрцогийн нэг хөл, жолоочийн нэг гар шархадаж Идэр сумын төвд хүрэлцэн ирж Аймгийн төв эмнэлэгт хүргүүлсэн юм. Энэ үед манай отрядыг дайсны хүч давуу байгаа учраас дайсны гүн ажиллахыг түр зогсоож Завханы цэргийн хорооноос суман цэрэг иртэл Идэр сумын хоршоо хамтралыг хамгаалж байх үүргийг аймгийн төвөөс өгч Хамтрал, хоршоог хамгаалав. Аймгийн төвөөс гарсан суман цэрэг шөндөө Идэр суманд хүрэлцэн ирэв. Тэр шөнөдөө дайсны зүг морин маршаар хөдлөж хоёр машин зэвсэгийг маргааш өдөр хөдөлгөхөөр бидний хамгаалалтанд үлдээв. Бидний 16 хүн хоршоо хамтралыг эргэн тойрон хамгаалж байтал үүрийн харанхуйгаар дайсны 200 орчим эсэргүү нар бид нарыг дайран бүсэлж шөнийн харанхуйгаас үүр цайж нар гартал байлдаж отрядын дарга Өлзийбаяр 3 хүний хамтаар алагдаж 6 хүн хүндээр шархдсан боловч үлдсэн хүмүүст дайсныг эсрэг шургуй тулалдаж дайсны гол хүчийг зугатаалгуулж хамтрал, хоршоо, 2 машин зэвсэгийг зайсанд алдсангүй хамгаалав. Тус отрядын анхны бүрэлдэхүүн 16 хүний надаас бусад нь цөм цэргийн хугацаа дууссан бэлтгэл цэргүүд байсан билээ. Дайсанд бүслэгдэн байлдаж байх үед дайсны хүч хүний тоогоор давуу байлдах ашигтай өндөрлөгийг дайсан урьчилан эзлэж бид нар хориглон хамгаалах байргүй гагцгүй хамтралын гадаа хэдэн угсруулан тавьсан хэдэн үхэр тэрэг эвдэрхий машинаас өөр хамгаалалт бидэнд байсангүй бид нар асар их хохирол хүлээсэн боловч зэвсгийн хүчээр зугатаалгуулсан юм. Байлдааны үед миний бие эвдэрхий машиний өмнө талд сууж машины урд талын шаврын халхавчин дээр буугаа тавьж машины 2 талаар дайсныг мэргэн буудаж байсан юм. Энэ үед ганцаараа орос маягийн нэхий дээлтэй содон хувцастай явж байсан болхоор намайг дарга ч гэж бодсон юм уу над дээр винтовны гал мэргэн тусч миний эргэн тойрон тасралтгүй шүршиж байсныг нарийвчлан судалж ажиглавал хойд толгойн орой дээрээс нэг дайсан өндийж буудаад хэвтээ биеэ далдлан буудаж байгааг мэдээд түүнийг өндийж буудахыг онолж шагайж байгаад өндийхөн хамтаар буудсаны дараа дайсны винтовын хүчтэй гал зогсож дайсны нийт гал намдсаны дараа буудсан газраа очиж үзхэд дайсны дэргэд байсан хадыг бяц буудаж чулууны хагаралтаас дайсны тархи нь морины биеэн дээр нь нялагдсан. Буудаж байх үедээ нэг гартаа мориныхоо цулбуурыг атгаад нөгөө гараараа буудаж байсан юм байна лээ. Тэр алагдсан дайсныг үзэхэд бусдаас илүү бурхан, хадаг хүзүүндээ зүүсэн винтовоор зэвсэглэсэн хүн байсан. Түүний бүсэлж явсан дайз нь Завханы дотоодын хамгаалах хэлтэсийн ахмад чехист Ясанжавын дайсанд баривчлагдан тамлагдаж амь үрэгдэхдээ хэрэглэж явсан дайз мөн болохыг баримтаар батлагдсан юм. Завханы дотоодыг хамгаалах хэлтэс нь сумны дайз нь шар булигар хүрэн дурдан оосортой байсан юм. Дайсны бүсэлж явсан дайз нь яг тийм дайз бүсэлж явсан юм. Надад алагдсан дайсан Батчулуун гэгч хэдхэн хонгийн өмнө эсэргүү нарын төв удирдлага болж байсан Очирбатын яам гэгчээс жанжин цол олгож 200 орчим цэрэг захируулан Завхан аймгийн Идэр сумын төвд байгаа отрядыг устгах үүрэг өгч винтов буу тариндан үүрүүлж явсан гэдэг нь олзлогдсон дайсны цэргийн мэдүүлгээс тодорсон юм. Байлдааны эцэст эрүүл хэдэн хүмүүс бид нар машинд байсан хүнд пулёмотыг ашигтай газар зоож хэдүүлээ хориглолтонд орж байх үед суман цэрэг бүслэгдсэнийг мэдэж бидэн дээр эргэн ирж. Тэр суман цэргийн сумангийн дарга Гэндэн, сумангийн улстөрийн удирдагч Ганжуур нар удирдаж явсан юм. Сумангийн улс төрийн орлогч Ганжуур гэдэг хүн төв аймгийн налайхын уурхай орчим амьдарч явдаг гэнэлээ. Энэ хүн энэхүү үйл явдалыг сайн мэднэ. /1972 он/ Бидний эрүүл үлдсэн 10 хүн сумангийн цэргийн хамтаар Архангай аймгийн нутаг хөх толгой гэдэг газруудаар хэд хэдэн удаа байлдаж дайсны гол хүчийг саринуулан булнайн нурууны хад асганд бөөгнөрсөн үед цэргийн ангиуд агаарын онгоцны дэмжлэгтэйгээр дайсны үлдэгдэлийг дуустал нь цохисон үед Нам эвлэлийн гишүүдээр тогтсон орон нутгын отрядуудын ихэнхи нь орон нутгын байгууллагуудыг сэргээх ажилд шилжсэн юм. Ийнхүү 4-р сарын 20-ны орчмоос 8-р сар хүртэл оролцож явлаа. гэж дурсан ярьсан


===Судалгааны бүтээл===
*Ганболд С. 1932 оны зэвсэгт бослого дахь цэргийнхний байр суурь. – Түүхийн судлал, 2002, т. 33, fasc. 1-22.
*[http://www.tuva.asia/lib/books_regions/7509-socializmyn-esreg-1932-ony-mongol-dah-boslogo.html Кузьмин С.Л., Оюунчимэг Ж. Социализмын эсрэг 1932 оны Монгол дахь бослого. Улаанбаатар: Мөнхийн Үсэг, 2014]
*Лувсан-Очир Ч. Аравхан насандаа аюулыг сөрсөн нь. Улаанбаатар, 2003.
*Сталин и Каганович. Переписка 1931–1936 гг. Москва: РОССПЭН, 2001.
*Цэрэнбалжир Д. 1932 оны зэвсэгт бослого. Улаанбаатар: Улсын хэвлэлийн газар. 1990.

== Мөн үзэх ==
*[[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)]]
*[[Лхүмбийн хэрэг]]
*[[Чимэдийн Самбуу]]
*[[Батболдын Түгж]]
*[[Ногоон малгайт Дамдинсүрэн]]
*[[Буриадын ард түмний бослого]]
*[[Халимагийн зэвсэгт бослого]]
*[[Халимагийн зэвсэгт бослого (1930)]]
*[[Төгсбуянтын хүрээний бослого (1926)]]
*[[Төгсбуянтын хүрээний бослого (1930)]]
*[[Бодончийн хүрээний бослого]]
*[[Улаангомын хүрээний бослого (1926)]]
*[[Хувилгаан Ганжурва ба алаг Намнан нарын бослого]]
*[[Дүрвэх хөдөлгөөн]]

==Урлагийн бүтээлүүд==
* Ч.Лодойдамба. [[Тунгалаг тамир (роман)|Тунгалаг тамир]]. роман
* [[Тунгалаг Тамир (кино)|Тунгалаг тамир]]. Уран сайхны кино.

==Эшлэл==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
*https://web.archive.org/web/20140302005835/http://sonin.mn/news/politics-economy/24240
*http://www.gia.gov.mn/articles/medee/1066
*https://web.archive.org/web/20170512122139/http://duusee.blog.gogo.mn/read/entry405965

[[Ангилал:Азийн бослого]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын түүх]]
[[Ангилал:БНМАУ-Зөвлөлтийн харилцаа]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:Зэвсэгт мөргөлдөөн]]
[[Ангилал:Архангай аймгийн түүх]]
[[Ангилал:Баянхонгор аймгийн түүх]]
[[Ангилал:Говь-Алтай аймгийн түүх]]
[[Ангилал:Завхан аймгийн түүх]]
[[Ангилал:Өвөрхангай аймгийн түүх]]
[[Ангилал:Хөвсгөл аймгийн түүх]]
[[Ангилал:1932 оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:20-р зууны Монголын түүх ]]</text>
      <sha1>fc5v7wuik27qyljsvowtmhpu39bo20x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жамбын Лхүмбэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37333</id>
    <revision>
      <id>873623</id>
      <parentid>805797</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T07:43:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>873623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17163" sha1="e72n6ce5jbi0c26j3eb02hgq9l1forl" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
| name                       = Жамбын Лхүмбэ
| image                      = J._Lhumbe.jpg
| caption                    = Ж.Лхүмбэ.
| birth_date                 = 1902 он
| birth_place                = [[Манж Чин гүрэн]], [[Ар Монгол]], [[Сайн ноён хан]] аймаг, Сайн ноёны хошуу&lt;br&gt;([[Өвөрхангай]] аймаг, [[Хайрхандулаан сум]])
| death_date                 = 1934 оны 6 сарын 25&lt;br&gt;(31-32 насалсан)
| death_place                = [[БНМАУ]], [[Улаанбаатар хот]]
| death_cause                = [[Лхүмбийн хэрэг|Цаазлуулсан]]
| citizenship                = {{Flag|БНМАУ|1924}} ([[Богд Хаант Монгол Улс]]→БНМАУ)
| nationality                = [[Халх]]
| education                  = Гэрийн боловсрол ба Намын төв сургууль
| office                     = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]ын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга
| term_start                 = 1932 оны 6 сарын 30
| term_end                   = 1933 он
| predecessor                = [[Өлзийтийн Бадрах]]&lt;br&gt;[[Пэлжидийн Гэндэн]]&lt;br&gt;[[Золбингийн Шижээ]]
| successor                  = [[Хас-Очирын Лувсандорж]]
| 1blankname                 = Зэрэгцээ{{efn|Адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн дарга}}
| 1namedata                  = [[Бат-Очирын Элдэв-Очир]]&lt;br&gt;[[Доржжавын Лувсаншарав]]
| хэргэм                     = МАХН-ын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга,МАХН-ын Төв Хорооны тэргүүлэгч,МҮЭ-ийн дарга
| party                      = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
| spouse                     = Норжмаа
| children                   = хүү, охин
| awards                     = Цэргийн гавьяаны улаан тугийн 1-р зэргийн одон (1932)
}}
'''Жамбын Лхүмбэ''' (1902 онд одоогийн [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] аймгийн [[Хайрхандулаан сум|Хайрхандулаан]] суманд төрсөн - 1934 оны 6-р сарын 25-нд [[Улаанбаатар]] хотод нас барсан) нь [[Монгол|Монголын]] улс төрч, [[Монгол Ардын Нам|Монгол ардын хувьсгалт намын]] зүтгэлтэн байв. Тэрбээр 1932 оны 6-р сард болсон МАХН-ын онц бүгд хурлаар [[Бат-Очирын Элдэв-Очир]] болон [[Доржжавын Лувсаншарав]] нартай адил эрхтэй нарийн бичгийн даргын нэгээр сонгогдсон. Гэвч удалгүй түүнийг 1933 онд хэлмэгдүүлж, олон сарын турш эрүүдэн тамлаж байцаасны эцэст 1934 оны 6-р сарын 25-нд буудан хороох ял оноож цаазалсан. Хожим нь &quot;[[Лхүмбийн хэрэг]]&quot; гэх хэрэг нь огт үндэсгүй, зохиомол гэж тогтоогдож, Ж.Лхүмбийг цагаатгасан байдаг. 

==Намтар==
Ж.Лхүмбэ нь 1902 онд Халхын [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан]] аймгийн Сайн ноёны хошуу буюу одоогийн [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] аймгийн [[Хайрхандулаан сум|Хайрхандулаан]] сумын нутагт Хан хөгшин уулын Тээл гэдэг газарт 11 хүүхэдтэй малчин ард Жамбынд мэндэлжээ.

Эгэл борог амьдрал дунд өссөн Лхүмбэ Ханхөгшиний хүрээнд шавилан сууж байгаад мал маллах жин тээх зэргээр амьдрал ахуйгаа залгуулж, улмаар сурч боловсрохын чухлыг ухаарч гэрээр монгол бичиг заалган сурч нэг хэсэг жасын бичээчийн ажил хийж байснаа 1924 онд Улаанбаатарт иржээ. Энд гэрийн багш Жамсрангаар бичиг эрдэм заалгахын сацуу мал маллагааны газар, тахал эсэргүүцэх станцад ажил хийж, 1927 онд мал эмнэлгийн газрын дэргэдэх МАХН-ын 152-р үүрт намын гишүүнээр элсч, улмаар 1928 онд Намын төв сургууль төгсчээ. Дотоодыг хамгаалах газарт төлөөлөгчөөр ажиллаж байгаад 1929-30 онд ЗХУ-ын Москва хотын КУТВ-ын сургуульд суралцсан байна. 1930 оноос Улаанбаатар хотын барилгын хоршооны дарга, МҮЭ-ийн даргаар ажиллаж, 1930 оны эхээр хуралдсан МАХН-ын 8-р их хурлаас Ж.Лхүмбийг МАХН-ын Төв Хорооны тэргүүлэгчээр, 1932 оны 6-р сард хуралдсан Намын Төв Хороо, НХБТК-ын хамтарсан онц 3-р бүгд хурлаас МАХН-ын Төв Хорооны нарийн бичгийн даргаар сонгогджээ.

Уг онц бүгд хурал нь тухайн үеийн монгол орны улс төрийн бодлогын алдаа оноог дэнслэн үзэж, түүхэнд “Шинэ эргэлтийн бодлого” гэж алдаршсан шийдвэрийг гаргасан. Уг бодлогыг хэрэгжүүлэхийн тулд зохион байгуулалтын асуудал хэлэлцэн шийдэж, НТХ-ны тэргүүлэгчээр Б.Элдэв-Очир, Ж.Лхүмбэ, Д.Лувсаншарав, П.Гэндэн, Х.Чойбалсан, Г.Дэмид нарын 11 хүнийг сонгож, НТХ-ны нарийн бичгийн даргаар Б.Элдэв-Очир, Ж.Лхүмбэ, Д.Лувсаншарав нарыг дэвшүүлэн баталсан байна.

Энэ үед Монгол орныг социалист туршилтын талбар болгосон нь олон нийтийн дургүйцлийг төрүүлж, төр засагт итгэлийг хөсөрдүүлсэн учир хил орчмын хэд хэдэн аймгийн айл өрх хэдэн мянгаараа хил даван оргож, эх орноосоо дайжин гарч байв. Судалгаагаар 11700 өрхийн 47 мянган хүн дүрвэсэн байна. Тухайн үеийн монголын удирдлага, түүний дотор Ж.Лхүмбэд хүн ардаа хилийн чинад алдана гэдэг тэвчиж болшгүй явдал байв. Нөхцөл байдал ийн хурцадсан учир монголын төр гаргасан алдаа завхралыг засах олон арга хэмжээ авч, Ж.Лхүмбэ харь улсын хилийн дээс давж одсон хүн ардынхаа хойноос олон хоног сараар хөөцөлдөж ядарч зүдэрч явсан байдаг. 1910-20-иод онд элгэн саднаа бараадсан буриад зон уван цуван хил дагуу нутагт нүүдэллэн ирэхэд Монголын Засгийн газар “Буриадын хурлын газар” хэмээх байгууллагыг бий болгон буриад хүнээр ахлуулж, тэдэнд газар нутаг олгох, аж ахуйгаа зохион байгуулахад нь дэмжлэг үзүүлэх, эрдэмтэн сэхээтнүүдийг нь төр захиргаа соёл гэгээрлийн албанд тохоон томилох зэргээр нүүдэллэн ирсэн элэг нэгтнүүдээ монгол нутагт идээшин суурьших бүхий л нөхцөл бололцоогоор хангахыг хичээж, аль болохоор дэмжиж туслах, хүн амаа олон болгох бодлого явуулж байв. Ж.Лхүмбэ монголд дагаар орсон буриадуудын улс төр иргэний эрх ашгийг хамгаалах талаар анхаарч, ажил үүргийнхээ дагуу нэлээд нааштай бодлого баримталж байжээ. Тиймээс зөвлөлтийн зөвлөх, сургагч нар, “Лхүмбийн буриадуудад тал өгч байгааг ашиглахаар шийдэж түүнийг хувьсгалын эсэргүү японы тагнуулын хэрэгт орооцолдуулан, монголчуудаар нь устгуулах арга сэдсэн ажээ. Оросууд олон жилийн турш үргэлжилсэн монголчуудын нэгдэн нийлэх хүсэл эрмэлзлийг хаан боогдуулах бодлого барьж, Монголын Засгийн газрын буриад зоноо нэгтгэж авах бодлогод цохилт өгөх, үндэсний дэвшилт үзэлтнүүдийн нийт монгол овогтныг нэгтгэх үзэл санааг бүрмөсөн тас цохиж, сайтар хашраах давхар зорилгоо ийн биелүүлсэн ажгуу.

Ийнхүү монгол ахан дүүсээ нэгэн дээвэр дор байлгахын төлөө Лхүмбэ засаг төрийн даалгаврыг нэр төртэй биелүүлж явжээ. 1931-33 оны хооронд бүрэн бус мэдээгээр 13 мянган хүн амтай 4000 өрх айл эх орондоо эргэж иржээ.

Ж.Лхүмбэ хувьсгалын эсэргүү бослого дарах үүрэгтэй Тусгай комиссыг даргалан ажиллаж байв. 1932 оны 4-р сарын 10-нд Хөвсгөл аймгийн Рашаанд сумын хүрээний орчмоос лам хар нийлсэн хүмүүс зэвсэгт бослого үүсгэж хамтралыг сүйтгэн хүрээ нь тэлсээр баруун аймгуудыг хамарчээ. Улмаар олныг хамарсан самуун болон даамжирч зэвсэглэн хүн алж, хоршоо дэлгүүр, сургууль соёлын газрыг талж сүйтгэсээр нөхцөл байдал хурцадсан учраас 1932 оны 4 сарын 17-ны өдөр БНМАУ-ын Бага хурлын тэргүүлэгчид, Засгийн газрын эрхлэх товчооны гишүүдийн хамтарсан Онц хурлаас Хөвсгөл аймагт гарсан эсэргүү бүлгэмийн хөдөлгөөнийг газар авахуулахгүй цохиж, даруй түргэн устгаж, олон нийтэд хорыг таниулах Тусгай комиссын даргад Ж.Лхүмбийг томилжээ. Бослогын гол хүчийг 7-р сарын сүүлчээр дарж чадсан ба 9 сарын 22-нд Хөвсгөл, Архангай, Өвөрхангай, Завхан, Алтай зэрэг аймагт тогтоосон онц байдлыг халж энх байдал тогтоосныг зарласан байна. Босогчдын тоо багаар бодоход 1932 оны 4-7-р сард 6000-8000 хүрч байсан ба бүрэн бус тооцоогоор хоёр талаас 6000 шахам хүн амь үрэгджээ. Ийнхүү Ж.Лхүмбэ бослого дарах ажилд оролцож, нутгийн олон түмний амгалан тайван амьдрах, нам засгаас явуулж буй шинэ эргэлтийн бодлогын мөн чанарыг олон нийтэд таниулах ажил хийж байгаад 1932 оны 6-р сарын эцсээр Улаанбаатарт ирээд НТХ-ны нарийн бичгийн даргын албанд томилогдсон байна.

Ж.Лхүмбэ 1930 оны 2-р сард НТХ-ны Тэргүүлэгчдийн хурлаас МҮЭ-ийн Төв Зөвлөлийн даргын албанд томилогдож юуны өмнө ҮЭ-ийн байгууллагыг үйлдвэрлэл, нутаг дэвсгэрийн зохион байгуулалтад оруулж ажил төрлийн 11 зөвлөл байгуулж, ҮЭ-ийн бүтэц зохион байгуулалтыг боловсронгуй болгох чухал арга хэмжээ авчээ. 1930-31 онд ҮЭ-ийн товчоог аймаг бүрт эмхлэн бий болгож, төлөөлөгчдийн газруудыг байгуулжээ. Аймгийн товчоо бүрт хөдөлмөрийн маргаан таслах комисс, зээлдэн туслах комисс, нийгмийн даатгалын комиссыг анх бий болгосон нь Монгол улсад нийгмийн даатгалын суурийг тавьсан явдал юм.

Монголын уугуул буриадуудын зэрэгцээ тус улсын Хэнтий, Дорнод аймагт элгэн саднаа бараадан нүүдэллэн ирсэн буриад иргэдийг төв нутагт шилжүүлэх, эрх ашгийг нь ҮЭ-ийн шугамаар хамгаалахын тулд “Буриадын хурал”-аар дамжуулан тэдэнтэй гэрээ байгуулан ажиллаж байв.

Ийнхүү ахар богино хугацаанд өөрийн хичээл зүтгэл, авъяас билгээ эх орныхоо амгалан байдлыг хангах, нам олон нийтийн байгууллагыг бэхжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлж, 1932 онд Цэргийн гавъяаны улаан тугийн 1-р зэргийн одонгоор шагнасан нь зүй ёсны шагнал байжээ. Харамсалтай нь эх оронч энэ хүнийг цэл залуу гучин гуравхан насанд нь “[[Лхүмбийн хэрэг]]”-ийн толгойлогч хэмээн зөвлөлтийн заавраар цаазлан хороожээ. 

1933 оны 7 дугаар сарын 19-нд ДХГ-ын дарга “яндан” хэмээх Д.Намсрай орлогч дарга “их” хэмээх Ч.Самдан, хэлтсийн дарга “хөх” хэмээх Б.Аюуш нар мөн газрын сургагч Григорьев, Семенов нарын хамт ирээд Ж.Лхүмбийг гэрээс нь баривчилжээ. Зөвлөлтийн шууд удирдлагаар ДХГ Ж.Лхүмбэ нарыг Японы цэргийн ерөнхий штабын шууд удирдлагын доор ажилладаг, СССР улсаас монголын харилцааг таслан салгахыг оролдож, нам засгийн удирдлагыг алж хороох бэлтгэл ажил хийж явсан гэсэн зохимол 7 хуудас хэрэг хүлээлгэн, 1934 оны 6 дугаар сарын 25-нд ДХГ-ын дэргэдэх Тусгай Комиссын 6 дугаар хурлаар 33 хүний хамт буудан алах ялаар яллаж, амийг нь хороосон байна.

==Мөн үзэх==
*[[Их Хэлмэгдүүлэлт]]
*[[Лхүмбийн хэрэг]]
*[[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого]]

==Эх сурвалж==
{{Notelist}}
{{Reflist}}

{{Хөтлөгч мөр Монгол Ардын Намын дарга}}
{{DEFAULTSORT:Лхүмбэ, Жамбын}}
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]]
[[Ангилал:Хэлмэгдэгч]]
[[Ангилал:Монголын их хядлагын хэлмэгдэгч]]
[[Ангилал:Цаазлагдсан хүн]]
[[Ангилал:Цэргийн гавьяаны 1-р зэргийн одон шагналтан]]
[[Ангилал:Сайн ноён хан аймгийн хүн]]
[[Ангилал:Хайрхандулааны хүн]]
[[Ангилал:Өвөрхангайнхан]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1902 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1934 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>e72n6ce5jbi0c26j3eb02hgq9l1forl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Михаэль Шумахер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53923</id>
    <revision>
      <id>873592</id>
      <parentid>865162</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T18:36:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>873592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143023" sha1="5doy83fzd7irltq0xxl0l9kdwgz81p0" xml:space="preserve">{{Short description|Германы уралдаанч (1969 онд төрсөн)}}
{{Инфобокс хүн
| name             = Михаэль Шумахер
| native_name      = Michael Schumacher
| image            = Michael Schumacher, September 2005.jpg
| caption          = Шумахер 2005 онд
| birth_date       = {{birth date and age|1969|1|3}}
| birth_place      = [[Хюрт]], Умард Райн-Вестфали, [[Баруун Герман]]
| spouse           = {{marriage|[[Коринна Беч]]|1995}}
| children         = {{hlist |[[Жина-Мариа Бетке|Жина-Мариа]] | [[Мик Шумахер|Мик]]}}
| relatives        = {{plainlist|
* [[Ральф Шумахер]] (дүү)
* [[Кора Шумахер]] (хадам дүү)
* [[Давид Шумахер (уралдаанч)|Давид Шумахер]] (үеэл)
}}
| awards           = 
| signature        = Michael Schumacher Signature.svg
| signature_alt    = Михаэль Шумахерын гарын үсэг
| module           = {{Инфобокс Ф1 уралдаанч
| embed         = yes
| nationality   = {{flag|Герман}}
| years         = {{F1|1991}}–{{F1|2006}}, {{F1|2010}}–{{F1|2012}}
| teams         = [[Жордан Гран При|Жордан]], [[Бенеттон Формула|Бенеттон]], [[Скудериа Феррари|Феррари]], [[Мерседес-Бенц|Мерседес]]
| races         = 308 (306 гараа)
| championships = 7 ({{F1|1994}}, {{F1|1995}}, {{F1|2000}}, {{F1 |2001}}, {{F1|2002}}, {{F1|2003}}, {{F1|2004}})
| wins          = 91
| podiums       = 155
| points        = 1566
| poles         = 68
| fastest_laps  = 77
| first_race    = [[1991 оны Бельгийн гран-при]]
| first_win     = [[1992 оны Бельгийн гран-при]]
| last_win      = [[2006 оны Хятадын гран-при]]
| last_race     = [[2012 оны Бразилийн гран-при]]
}}
}}
[[Зураг:Michael Schumacher Signature.svg|right|Михаэл Шумахерын гарын үсэг]]
[[Зураг:Michael Schumacher helmet Museo Ferrari.jpg|right|300px|Михаэл Шумахерын дуулга]]
[[Зураг:Schumacher top Canadian GP 2010.jpg|right|300px|Михаэль Шумахер]]
'''Михаэль Шумахер'''  (''[[Герман хэл|герм.]] Michael Schumacher'', * [[1969 он]]ы [[1 сарын 3|1-р сарын 3-нд]] [[Хюрт]] хотын [[Хермюльхайм]], [[Умард Райн-Вестфален]] муж) нь [[Герман|германы]] автомашины уралдааны тамирчин байсан юм.

Михаэль 1991 оноос 2006 он хүртэл мөн 2010 оноос 2012 онуудын хооронд нийт 307 удаа [[Формула-1]]-ийн дэлхийн аваргын гран прид оролцжээ. Дэлхийн долоон удаагийн аварга, 91 түрүү, 68 [[Поле байрлал|поле байрлал]] буюу нэгдүгээр байрны гараа,  болон 77 [[Хамгийн хурдан уралдааны тойролт|хамгийн хурдан тойргоороо]] формула 1-ийн түүхэнд хамгийн өндөр амжилт гаргасан нисгэгч юм. Мөн түүнчлэн 155 удаа шагналт байранд орсон амжилтаараа хамгийн олон удаа шагналт байрт шалгарсан шилдэг гуравт тооцогдож явдаг.

1990 болон 1991 онд [[Спорт автомашины уралдааны дэлхийн аварга|спорт загварын автомашины дэлхийн аваргын]] тэмцээнд идэвхтэй оролцож байгаад 1991 анх удаа формула 1-ийн [[1991 оны Бельгийн гран-при|Бельгийн Гран Прид]] [[Жордан Гран При|Жордан]] багийг төлөөлөн оролцов. Дараагийн уралдаанд [[Бенеттон Формула|Бенеттон]] руу солиж орсон бөгөөд тэндээ 1995 он хүртэл үлджээ. Бенеттонд байх хугацаандаа анхны гран пригийн ялалтаа 1992 онд [[1992 оны Бельгийн гран-при|Бельгиэс]] авсан ба дараа нь 1994 болон 1995 оны формула 1-ийн дэлхийн аваргаар шалгарчээ. 1996 онд тэрээр [[Скудериа Феррари|Феррари]] руу шилжин орсон ба эндээ 2006 он хүртэл идэвхтэй формула 1-ийн уралдаанд оролцов. Михаэль Шумахер нь 2000 оноос 2004 он хүртэл таван удаа дараалан дэлхийн аварга болсон. Дараа нь хэдэн жил завсарлага авсаны эцэст 2010 онд буцан формула 1-д ирсэн ба энэ удаа [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]ийн багт гурван  жил болов. Энэ хугацаанд түүний нийт гаргасан амжилтаараа 2011 онд наймдугаарт жагссан явдал байлаа. 

2013 оны 12 сарын 29-нд Михаэль цанаар гулгаж явахдаа осолдон хүнд гэмтэл авсан бөгөөд 2014 оны 6 сарын 16 хүртэл 6 сарын турш ухаан оролгүй, сэхээн амьдруулах тасагт эмчлүүлсэн. 2014 оны 9 сарын 4-нд эмнэлгээс гарсан тэрээр өдгөө гэрээрээ нөхөн сэргээх эмчилгээ хийлгэж байгаа.

Түүний төрсөн дүү [[Ральф Шумахер|Ральф]] нь 1997 оноос 2006 он хүртэл түүнтэй хамт Формула 1-д уралдаж байлаа.

==Амжилтын гараа==
===Моторт спортын эхлэл===
Михаэль Шумахер нь 1969 оны нэгдүгээр сарын 3-нд Ролф Шумахер болон түүний эхнэр Элизабет (1948-2003) нарын анхны хүү болон Хюрт-Хермюльхаймд төрсөн бөгөөд түүний эцэг Ролф Михаэлийг төрөх үед пийшин өрөгч байгаад сүүлд [[Керпен]]д карт уралдааны замын түрээслэгч хийж байжээ.

====Карт спорт====
[[Зураг:Karting 082.jpg|thumb|right|Картын уралдаан]]
Түүний моторт спорттой амьдралаа холбосон гараа нь бүр эрт дөрвөн настайгаасаа эхэлсэн бөгөөд түүний эцэг нь Михаэльд 5 [[морины хүч]]тэй мотор бүхий кетт кар бэлэглэсэнээр эхэлжээ. Керпен хотын Хоррем дүүрэгт ''Карт-Клуб моторт спортын уралдааны найз нөхөд Вольфганг Граф Берге фон Трипс,  Go-Kart-Club Horrеm e.V.'' (өнөөдөр ''Клуб-Карт Керпен Манхайм'') гэх нэртэй картын клуб нээгдсэн ба Михаэль энэ клубт  орж ихээхэн цаг өнгөрөөдөг болов. Тус клуб нь 1964 онд нээгдсэн бөгөөд 1961 онд Формула 1-ийн уралдаанд осолдон нас барсан Формула 1-ийн нисгэгч Вольфганг Граф Берге фон Трипст зориулан ингэж нэрлэжээ. 

Түүний дасгал сургуулилтын дараагийн алхам нь бороотой үеийн нойтон зам дээр явж өөрт байгаа дутагдлаа арилгахад чиглэж байсан ба энэ талаар: &quot; Бороо орсон үед би ихэнхдээ ганцаараа картын зам дээр үлддэг байсан учир миний унааны муу нь ч тийм сайн мэдэгддэггүй байлаа. Түүнээс гадна норсон зам дээр шарвуулах, хий эргүүлэх нь ихэд зугаатай байсан болохоор би ч тэгж үлдэхдээ дуртай байлаа.&quot;&lt;ref&gt;Schulte/Lehbring/Bücken: ''Red Magic. Michael Schumacher und Ferrari. Hart am Limit''; Motorbuch Verlag: Stuttgart 1997; S. 40 f. Helmut Uhl: ''König Schumi''; WeltDatei: Augsburg 2006; S. 13 ff.&lt;/ref&gt;хэмээн өгүүлсэн байдаг. Нэгэн сонины гарчигт түүнийг магадгүй xолбооны германы хамгийн бага насны картын жолооч хэмээн бичиж байжээ. Таван настайдаа  тэрээр хамгийн анхныхаа ялалтыг тэмдэглэж байсан бол жилийн дараа клубийн гишүүдийг амжилтаар нь жагсаасан жагсаалтанд түүний нэр орсон ба тус жагсаалтанд байх гишүүдийн бараг тал түүнээс хэдэн насаар илүү гишүүд байв. Тун удалгүй тус клуб нь Керпен-Хорремээс Керпен-[[Манхайм (хотын хэсэг)|Манхайм]] руу нүүсэн нь түүний гэр бүлд маш сайнаар туссан ба учир нь тус клубийг ажиллуулах хүн ажилд авахад нь түүний эцэг эх нь энд ажиллахаар болсон нь түүний гэр бүлд нэмэлт орлогын эх үүсвэр болов. Михаэлийн эх Элизабет нь сүүлд нь тус клуб дээр хоолны газар ажиллуулсан байна. Удалгүй Михаэлийг эцэг, эх нь төлбөрийг нь төлж дийлэхээ болиж байтал түүний авъяасыг олж харсан дэмжигчид түүнд туслах болов. Эхлээд карт тэрэгний худалдаач Герхард Ноак  түүнд дүрэм стандартын дагуу хийсэн карт бэлэглэсэн бөгөөд Михаэлийн ялалт бүр нь түүний картын сурталчилгаа болж байв. Сүүлд нь Адольф Нойберт түүнд евро карт нийлүүлсэн ба түүгээр Михаэль 1985 онд өсвөрийн дэлхийн аваргын хоёрдугаар байрт шалгарав. 1987 онд тэрээр евро картын германы аварга шалгаруулах тэмцээний А/100 ангилалд болон европын аваргын А/100-д оролцов.

Карт уралдаанд Михаэль оролцож байхдаа тэрээр сүүлд түүний өрсөлдөгчид болох [[Хайнц-Харалд Френтцен]] болон [[Ник Хайдфельд]] ([[Мёнхенгладбах]]ын), эсвэл финландын [[Мика Хаккинен]] болон [[Мика Сало]] нартай таарч байж.

Түүний санхүү хүрэлцэхгүй байсан учир тэрээр картын уралдаанд удаан хугацаанд [[Люксембург|люксембургийн]] лицензтэй оролцов. Ингэснээр түүнийг чадваргүйгээс болон хасагдвал төлбөрт төлөх баталгааны төлбөрөөс чөлөөлөгдсөн бөгөөд 12 настайдаа лиценз авах эрхтэй боллоо. Үүнээс гадна лицензээ хадгалан авч үлдэхийн тулд хамаагүй цөөн уралдаан тэмцээнд орох гэх мэт давуу талтай байсан.
1982 онд Михаэль казиногийн автомат ажиллуулдаг байсан Йюрген Дилкийг өөрийн бас нэг спонсорлогчоор авч чадсан. Түүний дэмжлэгтэйгээр Михаэль 1984 болон 1985 германы өсвөрийн аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлсэн юм. 

Хэдийгээр тэрээр дээд ангиллын автомашины уралдаанд оролцох болсон ч Картаа ерөөсөө орхиогүй бөгөөд үе үе картын уралдаанд оролцдог юм.

====Формула Кёниг, Формула Форд болон Формула 3====
[[Зураг:Reynard F 903-001 1990 Michael Schumacher Formula 3 EMS.jpg|thumb|right|Михаэл Шумахерын Формула 3-т унаж түрүүлсэн тэрэг]]
Түүний [[Монопосто|монопосто]] мэргэжлийн зам нь 1987 онд [[Формула Кёниг]]ээр эхлэв. Энэ алхамыг хийхэд Йюрген Дилк дахин тусалсан ба улирал бүрд Михаэль Шумахерт 16.000 [[Дойче Марк|ДМ]]-ийн хөрөнгө оруулалт хийдэг байв. 1988 онд Михаэль [[Формула Форд]]ийн хоёрдугаар байрт орсон ба үүний дараа [[Формула 3]] луу шилжин орсон ба тэнд менежер [[Вилли Вебер]]тэй хамтран ажиллахаар болсон. Вилли түүнтэй хамтран ажиллах болсон шалтгаан нь түүний тэр хүртэл хамтран ажилласан [[Йоахим Винкелхок]] нь Формула 1-рүү орсон учир шинээр хамтран ажиллах сайн жолооч хайж байсан аж. Формула 3-ийн хамгийн эхний тестийн явалтанд Михаэль [[Нюрбургринг]]ийн зам дээр нэлээд сандарч байсны улмаас тав дахь тойрог дээрээ [[Хамгаалалтын хашлага|хашилт]] мөргөжээ. Вилли Михаэлийн Формула Форд дээр гаргасан амжилтыг мэдэх учир түүнд дахин нэг боломж олгосон учир тэрээр анхаарлаа төвлөрүүлэн явсанаар маш богино хугацаанд барианд оров. Вилли Веберийн хувьд Михаэльд дээд ангиллын автомашины уралдаанд ороход өөрийн санхүүгийн боломж болон хангалттай санхүүжүүлэх спонсор дутаж байгааг мэдэж байсан учраас Вилли хувиасаа түүнийг санхүүжүүлэхээр шийдсэн байна. Харин үүний хариуд тэрээр Михаэлиас нэмж дахин менежер авахгүй байхаас гадна түүнтэй арван жилийн гэрээтэйгээр, уралдаан тэмцээнээс олсон орлогын 20 хувийг түүнд өгөхийг санал болгосоныг Михаэль ч хүлээн зөвшөөрсөн байна.&lt;ref&gt;[http://www.zeit.de/1997/25/weber.txt.19970613.xml ''Формула I: „Вилли“ Вебер яаж Михаэль Шумахерын чухал хүмүүсийн тоонд багтав.''] Долоо хоногийн тойм сонин: ''Die Zeit'', Nr. 25/1997&lt;/ref&gt; Сүүлд Вилли нь &quot;Шумахер лотто&quot; гэх лоттоны ганцхан ширхэг сугалааг тухайн үед худалдаж авсан хүн нь Вилли ганцаараа байсан хэмээх хошигнол ярианд орсон байдаг.&lt;ref&gt;Mary Thürmer, Markus Götting: ''Анхны германы Формула-1-Дэлхийн аваргын амжилтын түүх''. Wilhelm Heyne, München 1994, S. 30.&lt;/ref&gt; Формула 3-т Михаэль Шумахер нь 1989 онд Хайнц-Харалд Френтцентэй адилхан оноогоор хоёрдугаарт Карл Вендлингерийн (Австри) ард бичигдсэн байна.

====Спорт автомашины уралдаан====
1990 онд Михаэль Мерседес-Йуниор-Теам багаас гэрээ хүлээн авчээ. Түүнтэй хамт тус уралдаанд оролцож байсан үеийнхэнээс [[Хайнц-Харалд Френтцен]] болон [[Карл Вендлингер]] нар байв. Энэ хэдэн шижигнэсэн залуус нь &quot;спорт прототип&quot; гэж нэрлэгдэх автомашиныг унаж байлаа. Тус автомашин нь 920 морины хүчтэй, тухайн үеийн Формула 1-ийн тэрэгтэй адил чадалтай тэрэгнүүд байв. Михаель, Хайнц, Карл нар Формула 1-рүү шилжин орохдоо авто уралдааны талаар олон жилийн туршлага, мэдлэгтэй болсон байсан. Адилхан уралдааны тэрэг унаад хамтдаа бэлтгэл хийж байсан тухайн үед энэ гурваас тэр үүгээр илүү байсан гээд хэлчих зүйл огт байдаггүй байсан. Михаэль спорт автомашины 1990 оны уралдааныг Карл Вендлингертэй адилхан оноотойгоор тавдугаарт байрт бичигдсэн бол дараа жилийнх нь дэлхийн аваргаар дахиад л Вендлингертэй адилхан оноогоор есдүгээр байранд оржээ.

Спорт автомашины уралдааны зэрэгцээгээр Михаэль Формула 3-ийн германы улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцсон түрүүлэв.

====Японы Формула 3000-д зочин тамирчинаар оролцсон болон Формула 1-д орсон нь====
1991 оны зун Михаэль японы Формула 3000 тэмцээнд зочин тамирчинаар оролцсон ба түүнд энэ тэмцээнд оролцох боломжийг Иохен Неерпаш олгожээ. Энэ тэмцээнд Михаэль өөрийнхөө хэр чадвартай болохыг илтгэн америкийн тамирчин Росс Чееверийн дараа хоёрдугаарт байрт шалгарсан байна. Формула 3000-д Михаэль болон Виллигийн аль аль нь мэргэжлийн тамирчинаар орж өрсөлдөх сонирхол байсангүй, учир нь Формула 3000-ийн хамгийн шилдэг нэг тамирчин л Формула 1-д орох эрхтэй байдгаас үүдэлтэй. Михаэль өөрөө Формула 1-д шилжин орохыг шийдэж чадахгүй байгаа Мерседес концернийг шийдтэл хүлээсэн нь найдвартай гэж үзээд хүлээсэн бол Вилли 1992 оны Формула 3000-д ямар нэг аргаар Михаэлийг оруулах арга зам хайж байлаа. Гэвч өөр арга замаар Формула 1-д орох боломж тэдэнд гарсан юм. Аз болоход Мерседесийн ивээн тэтгэлэгийн туслалцаатайгаар Михаэль [[Сильверстоун (уралдааны зам)|Сильверстоуний]] тестэн дээр оролцох эрх авсан ба тэр ч энэ боломжийг ашиглан өөрийн авъяасаа нотлон харуулсанаар Формула 1-д орлоо. 1991 онд Жорданы үндсэн нисгэгч [[Бертранд Гачот]] шоронд орох ялаар шийтгүүлэн хоригдсон ба учир нь тэрээр таксины жолоочтой муудалцахдаа хориотой хийгээр шүршсэнээс улбаатай. Ингээд Михаэль, Бертрандыг орлон Спа-Франкорчампст оролцохоор болов. Хэдийгээр Михаэль энэ зам дээр огт явж үзээгүй байсан ч түүний менежер Вилли Вебер болон багийн ахлагч Эдди Жордан нар &quot;Михаэлийн гэр Керпенд ойр учир тэр энэ уралдааны замыг сайн мэднэ&quot; хэмээн зүтгүүлсээр оруулсан аж.&lt;ref&gt;Anmerkung: Weber hatte dabei [[Circuit Zolder|Zolder]] mit Spa „verwechselt“. vgl. Thürmer/Götting: a.a.O., S. 49.&lt;/ref&gt;

Сүүлд 2005 онд энэ явдлын талаар Жорданы өгсөн тайлбартаа: &quot;Энэ уралдаанд Михаэль өөрөө оролцох сонирхол байгаагүй, харин [[Стефан Йоханссон]]ы сонирхол байсан буюу германчуудын мөнгөний төлөөx найруулсан хор байсан&quot; хэмээн гэмээ хүлээсэн байна.

Михаэль тус уралдааны замыг бэлтгэл хийхээс өмнө дугуйгаар тойрч замаа тогтоосон байна. Ингээд тэмцээний өмнөх хугацаат уралдаанд ороод 7-р байрт орсон нь формулагийн мэргэжилтнүүдийг алмайруулсан боловч яг тэмцээн эхлэнгүүт 500 метр яваад [[Дамжуулагч|хурдны хайрцагийн]] эвдрэлээс шалтгаалан гарчээ. Энэ 500 метрийн зайд тэрээр хоёр ч өрсөлдөгчөө гүйцэж түрүүлсэн бөгөөд тэрхэн зуурын амжилтын баяр хөөрөө эргээд дурсахдаа: &quot;Сенна болон Пике зэргийн шилдэг тамирчдыг гүйцэж түрүүлэх нь санасанаас хамаагүй хялбар байсан&quot;&lt;ref&gt;Michael Schumacher, Sabine Kehm, Michel Comte: Michael Schumacher. Die offizielle und autorisierte Inside Story zum Karriere-Ende, Süddeutsche Zeitung/Bibliothek 2006, S. 21.&lt;/ref&gt; гэж өгүүлсэн нь түүнд тухайн үед ихээхэн зориг өгсөнийг илтгэнэ. Ялангуяа Жордан багийн инженерүүдийг түүний энэ дайчин зан болон автомашинаа жолоодох авъяас нь гайхашруулалд оруулав. [[Телеметр|Телеметрийн бичилт]] нь ч үүнийг нотлох ба [[О Рож]]ийн өгсүүр хэсэгт тэрээр дээд хурдаар өгссөн нь түүнийг хаазаа тултал гишгэж явсан бичлэгээс нь харсан байна. Тэмцээний бэлтгэл дээр л гэхэд тэрээр тухайн үеийн шилдэг нисгэгчдийн нэрээс огт айж эмээхгүй байгаа нь &quot;[[Алайн Прост|Алайн]] намайг гүйцэж түрүүлэх гэхээр л шахаад зам хаагаад явуулахгүй байна&quot;&lt;ref&gt;Willy Knupp (Hrsg.): ''Grand Prix ’92. live miterlebt. Formel 1 Weltmeisterschaft,'' Zeitgeist: Düsseldorf 1992, S. 6ff.&lt;/ref&gt; хэмээн түүнийг тэмцээний зохион байгуулагчдад мэдэгдэж байснаас нь харагддаг.

===Бенеттоны эрин (1991-1995)===
====Жорданаас Бенеттон руу шилжсэн нь====
Жордан багийг Михаэль ердөө л ганцхан уралдааны дараа орхин гарав. Тэндээс гараад [[Бенеттон Формула|Бенеттон]]д шилжин орсон нь олон сонирхлын бүлгийн үр дүн байв. Нэг талаас Жорданы Михаэльд тавьсан цаашдын санал нь тийм ч сонирхолтой байгаагүй: Эдди Жордан нь Михаэльд гурван жилийн гэрээний санал тавьсан бөгөөд үүнийхээ оронд Мерседесээс жилдээ 3,5 сая доллар төлөхийг шаардсан ба Михаэлийн оролцоогүй уралдааны бооцоог тогтмол төлж байх баталгааг өгөв. Нөгөө талаас [[Берни Экклестоун]] Спагийн уралдааны дараагаас Михаэлийг сонирхох болов. Экклестоун нь Формула 1-ийг германы тамирчидаар өргөтгөн сонирхолтой болгох зорилго өвөрлөж байсан ба түүний хувьд энэ санаагаа хэрэгжүүлэхэд  Михаэль Шумахер хамгийн тохирсон тамирчин байлаа. Бенеттон баг тухайн үед буюу 1991 онд дэлхийн дөрвөн шилдэг багийн нэг байсан ба Экклестоуны зүгээс харахад Михаэль нь Жорданд байснаас Бенеттонд шилжин орвол түүнд илүү өгөөжтэй гэж үзэж байсан байна. Экклестоун, Бенеттоны хамтран эзэмшигч Том Велкиншавтай сайн найзуудын холбоотой байсан учир Томд Спа уралдааны дараа Михаэлийг Жорданаас гарган авах боломжтой эсэхийг мэдээд болж өгвөл гаргаад өөртөө авахыг зөвлөсөн байна. Бенеттон эхлээд Михаэлийг авахаа хүлээзнэж байснаа сүүлдээ Экклестоуны зөвлөсөний дагуу Михаэлийг авчээ.

Михаэль өөрөө энэ талаар сүүлд дурсахдаа:  «надад их сонин сэтгэгдэл төрж байсан, уг нь надад Жордан баг Формула 1-д орох боломжийг олгосон байтал би ганцхан уралдааны дараа орхиж явсан, гэвч миний зүгээс Бенеттонд спортоор илүү амжилтанд хүрнэ» гэж үзсэн.&lt;ref&gt;Michael Schumacher, Sabine Kehm, Michel Comte: ''Michael Schumacher. Die offizielle und autorisierte Inside Story zum Karriere-Ende'', Süddeutsche Zeitung / Bibliothek 2006, S. 78 u. Jörg-Thomas Födisch/Erich Kahnt: ''50 Jahre Formel 1. Die Sieger'', Heel: Schindellegi 1999, S. 182&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Malte Jürgens: Würden Sie diesem Herrn Ihren Benetton anvertrauen? Hintergründe zum Wechsel Schumachers von Jordan zu Benetton in: Auto Motor und Sport, Heft 20/1991, S. 264.&lt;/ref&gt;

====1991 оноос 1993 он====
Михаэлийн Бенеттон руу шилжсэн шилжилтийг хэд хэдэн шүүхийн хавтаст хэрэг дагалдав. [[1991 оны Италийн гран-при]] эхлэхийн өмнөхөн Жордан болон Бенеттон хоёулаа нэг нэг автомашиныг Михаэльд бэлдсэн байжээ. Жордан Лондоны шүүхэд Михаэлийг Жорданд үлдэж уралдах ёстой хэмээн шүүхэд өгсөн байна. Яг үүнтэй зэрэгцээд Бенеттоны хоёрдугаар нисгэгч [[Роберто Морено]] миланы шүүхэд Бенеттоныг Михаэльд хоёр дахь автомашиныг өгөхийг эсэргүүцэж байна хэмээн өргөдөл гаргасан аж. Эдгээр шүүхийн асуудлууд нь уралдааны өмнөх бэлтгэлээс 8 цагийн өмнө шийдэгдэв: Жорданы лондонд гаргасан өргөдлийг шүүх хүлээж аваагүй, Роберто Бенеттоноос тодорхой хэмжээний цалингийн нэмэгдэл авсан учир шүүхээс өргөдлөө буцаан татсан байна.&lt;ref&gt;Malte Jürgens: Coup der guten Hoffnung. Rennbericht zum Großen Preis von Italien 1991 in: Auto Motor und Sport, Heft 20/1991, S. 271.&lt;/ref&gt; Роберто Жорданы хоёрдугаар нисгэгчээр орсон бол Михаэль Бенеттонд дэлхийн гурван удаагийн аварга Нельсон Пикетэй хамт хоёр дахь автомашиныг унан уралдлаа.

[[Үндэсний Автодром Монца|Монцагийн]] уралдаанд Михаэль тавдугаар байрт орсоноор дэлхийн аваргын анхны хоёр оноогоо авлаа. Тус Гранд Приг Михаэль багийнхаа хамтран зүтгэгчийн өмнө нь орж дуусгасан. Мөн оны улирлын дүнгээр тэрээр 14-р байрт орсон. Түүний унасан Бенеттоны тэрэг нь Жорданы тэрэгтэй харьцуулбал явалтын хувьд болон техникийн хувьд хамаагүй муу тэрэг байсан тухай Михаэль: &quot;Миний тэрэг гүдгэр товгор л үзвэл үсэрдэг, зүтгэлт маш муутай байсан, эргээд бодоход [[Пирелли|пиреллигийн]] дугуйнд байсан байна лээ&quot; &lt;ref&gt;Helmut Uhl: a.a.O., S. 147 u. Willy Knupp: ''Grand Prix ’91. Live miterlebt'', Zeitgeist Verlag: Düsseldorf 1991, ISBN 3-926224-21-5, S. 66.&lt;/ref&gt; гэж өгүүлжээ.

[[1992 оны Өмнөд Африкийн гран-при]]д дөрөвдүгээр байрт орсоны дараа Михаэль дараагийн гурван гран прид шагналт байрт шалгарав: [[1992 оны Мексикийн гран-при|Мексик]] болон [[1992 оны Бразилын гран-при|Бразилын]] уралдаанд гуравдугаар байрт орсон бол [[1992 оны Испанийн гран-при|Испанид]] хоёрдугаар байр. Үүний дараагийн хоёр уралдаан [[1992 оны Канадын гран-при|Канад]] болон [[1992 оны Германы гран-при|Германд]] түрүүлсэнээр Формула 1-д орсоны жилийн ой дээрээ [[1992 оны Бельгийн гран-при|Бельгийн Гран При]] дээр солигдмол цаг агаартай байхад түүний ухаалаг дугуй солилтын хүчинд анхныхаа ялалтыг авлаа. Энэ ялалт нь Михаэлийг Вольфганг Граф фон Берге Трипс ([[1961 оны Формула-1|1961]]) болон германы лицензээр уралдаж байсан Йохан Массын амжилтыг давтахад хүргэжээ.&lt;ref&gt;[[Jochen Rindt]] war zwar deutscher Staatsbürger, startete allerdings mit österreichischer Rennlizenz und galt nach FIA-Reglement als Österreicher.&lt;/ref&gt; Тус улирлын уралдааныг нийт оноогоороо Михаэль [[Уильямс Ф1|Уильямсын]] нисгэгч [[Найжел Манселл]] болон [[Рикардо Патресе]]-ийн дараа гуравдугаар байрт орон дуусгасан байдаг.

1993 оны улирлын тэмцээнд Михаэль өөрийнхөө тэр хүртэлх амжилтыг батлан дөрөвдүгээр байрт орсон аж. Энэ онд [[Алайн Прост]] түрүүлсэн бөгөөд тэмцээн дуусгаад Алайн зодог тайлсан юм.

====1994 он (анхны дэлхийн аварга цол)====
[[Зураг:Benetton B194-Ford 1994 von Michael Schumacher.jpg|thumb|right|Бенеттон-Форд B194, Михаэль Шумахерын 1994 онд дэлхийн аварга болохдоо унасан тэрэг]]
[[1994 оны Формула-1|1994 оны улирлын]] тэмцээнд нэлээд хэд хэдэн дүрмийн өөрчлөлт оров. Үүнд цахилгаан туслах систем [[Антиблок систем|АБС]], дөрвөн дугуйн жолоодлого болон идэвхтэй явах ангийг ашиглахыг хориглосон, харин бензин нэмэх зогсолтыг зөвшөөрөв. Бенеттоны хувьд энэхүү шинэ дүрэмд маш хурдан зохицож чадсан. В 194 загварын тэрэг нь &quot;өндөр&quot; хамартай байсан ба түүний өмнөх загварууд ч адилхан өндөрт байрласан хамартай байсан нь бусадтай тэрэгтэй харьцуулахад тэс эсрэгээр нь хийж байв. Энэ хийц нь чиглүүлэгчийн үүрэгтэй болох нь нотлогдсон, учир нь агаарын урсгал нь илүү сайжирсанаар арын [[Диффузор (моторт спорт)|диффузорт]] нөлөөлөх нөлөө сайжирч байжээ. Хуучны багуудаас энэ шийдлийг 1994 онд Феррари ч бас хэрэглэсэн байна. Гэхдээ өндөр хамрыг хэрэглэх үндсэн санааг 1990 онд [[Тиррелл]] баг өөрийн [[Тиррелл 019|019]] загвартаа анх санаачлан хэрэглэсэн аж. 

Энэ оныг Михаэль илэрхий давамгай байдалтай эхэлсэн ба хоёр ч уралдааныг амжилттай тэргүүлэв. [[Автодром Жосе Карлос Пасе|Интерлагост]] Михаэль Аиртоноос бусад бүх нисгэгчдийг нэг бүтэн тойргоор түрүүлсэн. Эндээс тэрээр өөрийнхөө юугаараа бусдаас илүү вэ гэдгээ мэдэж авсан ба үүнийг нь английн хэвлэлд: &quot;шпринтс&quot; (богино зайг аль болох богино хугацаанд туулах чадвар) хэмээн тайлбарлаж байв. Үүний дараа бас [[Номхон далайн гран-при]]г Окаяма Айдад [[Окаяма (уралдааны зам)|Танака авто уралдааны зам]] дээр түрүүлэв. 

Гурав дахь гран пригийн өмнөх бэлтгэл дээр [[Рубенс Барричелло]] нэлээд хүнд осолд орсон бол дараа өдрийн хугацаат уралдаан дээр [[Роланд Ратцэнбергер]] осолдон нас барсан юм. Мөн уралдаан дээр ч осол гарсан ба энэ удаа [[Айртон Сенна]] азгүйтлээ. Тамбурелло эргэлтэн дээр тэрээр замаас гарахдаа толгойдоо хүнд гэмтэл авсан нь түүний үхлийн шалтгаан болов. Айртон нас барсанаар Михаэльд өөр  хүчтэй өрсөлдөгч байхгүй боллоо. 

Английн Силверстоуны гран при хүртэл тэрээр тус улирлын тэмцээнүүдэд тэргүүлсээр байлаа. Силверстоуны тэмцээн дээр Михаэлийг буруутгасан хэд хэдэн үйл явдал болсон: эхлээд түүнийг тэмцээн дээр хасан гаргасан боловч тэмцээний төгсгөлд буцаан уралдуулав. Хоёрдугаар байрт орсоныг нь дараа нь үгүйсгэв. Нэмээд түүнийг үүнээс хойших хоёр уралдаанд орох эрхийг нь хасав. Үүнийг эсэргүүцэн тэрээр шалгуулаад явах хойгуур нь хоёр уралдаан ч болоод өнгөрлөө. Үүн дээр нэмэгдээд түүний тэрэгний доор байх модон хавтан дүрмийн дагуу байгаагүй гээд Спа-гаас түүнийг хасчээ.

Түүний оролцоогүй уралдаануудад Дэмон Хилл түрүүлсэн ба түүний оноо нь Михаэлийн оноог гүйцэв. Үүний дараа Хересийн европын гран прид Михаэль түрүүлсэн ч, Дэмон түүний дараагийн уралдаанд мөчөөгөө өгөлгүй Сүзүкагийн уралдаанд тэргүүлэв. Хамгийн сүүлчийн Австралийн гран при уралдаанд Михаэль түрүүлж явсан боловч жолоодлогын алдаа гаргасанаар замаасаа гарсан ба буцаж замдаа орохоор бага хурдтай явж байхад нь Дамон гүйцэж түрүүлэх гэж байгаад мөргөсөнөөр хоёулаа барианд орж чадаагүй юм. Ингээд эцсийн дүн гарахад Михаэлийн оноо нь Дамоны онооноос илүү байснаар дэлхийн аварга боллоо. Михаэлийн энэ дэлхийн аварга цол нь түүний анхны дэлхийн аварга цол байснаас гадна герман улсын хувьд ч Формула 1-ийн анхны дэлхийн аварга цол болсон юм.

Энэ хооронд түүний менежер Вилли Михаэлийн сүүлд Феррарид орох үндэс суурийг тависан юм. 1993 онд Вилли нь Рикардо Патресе, Михаэлиэс хамаагүй өндөр цалин авдаг болохыг мэдсэн бөгөөд Бенеттонтой хийсэн гэрээндээ ингэж өөр хооронд нь ялгаатай цалин өгөхгүй байхыг тусгасан байжээ. Тиймээс үүнийг далимдуулан Вилли өөрийн хүнийхээ гурван жилийн гэрээг нь богиносгохдоо түүний цалинг ч нэг дахин нэмэгдүүлж чадав.&lt;ref&gt;Hubert Bücken, Christoph Schulte, Hartmut Lehbrink: ''Red Magic. Michael Schumacher und Ferrari. Hart am Limit'', Zeitgeist Verlag: Düsseldorf 1997, S. 31&lt;/ref&gt;

====1995 он (2 дахь дэлхийн аварга цол)====
[[Зураг:Michael Schumacher 1995 Britain.jpg|thumb|left|Михаэль Шумахер Английн гран при дээр 1995 он]]
[[1995 оны Формула-1|1995 оны улирлын]] тэмцээнд Бенеттон [[Рено]]гоос 10 цилиндр бүхий салаалсан мотор авчээ. Ингэснээр моторын хувьд Уильямс болон Бенеттон ижил хэмжээнд очлоо.

Михаэлийн хувьд энэ улирал нь өнгөрсөн жил шиг тийм ч сайн эхэлсэнгүй. B195 загвар нь өмнөх загвараасаа нэлээд хүндрэл учруулж байсны дотор газраас хөндийрүүлэх хэсгийн тохиргоо нь хамгийн их асууудал тарьж байлаа. Үүнийг хоёр нисгэгч нь хэд хэдэн осолд орж өөрсдийн биеэр мэдэрсэн юм. 

Түүний энэ хүртэлх мэргэжлийн тамирчны уралдааны оргил нь [[Германы гран-при|Хоккенхаймринг]] дээр ялсан болон Спа дээр 16-р байрлалаас хөдлөн түрүүлсэн  явдал юм. Үүний дараа [[Нюрбургринг]] дээр тэмцээн дуусахад [[Жан Алези]]г хоёр тойргоор түрүүлсэн байна. Энэ улирлын тэмцээн дуусахад Михаэль хоёр дахь дэлхийн аварга цолоо авсан бол Бенеттон зохион бүтээгчийн ДА-цолыг хүртжээ.

=== Ферраригийн эрин (1996-2006)===
[[Ники Лауда]]гийн шахалтаар [[Скудериа Феррари|Феррари]] баг [[Жан Тодт]]ын удирдлага дор нэгэн шинэ жолооч хайж байв. Тухайн үед Михаэль ганцаараа дэлхийн аварга цолтой уралдаж байсан ба Бенеттонд очсоноосоо хойш Бенеттонийг асар хурдацтай алдрын тавцанд авчирсан учир түүнийг Феррарид ч бас зайлшгүй ажиллах ёстой тамирчины нэг гэсэн яриа тархсан байна. Италийн уламжлалт уралдааны баг нь сүүлийн жилүүдэд техникийн хувьд ч тэр зохион байгуулалтын хувьд ч тэр ихээхэн хоцрогдсон байв. Үүнд жишээ нь 12 цилиндр бүхий салаалсан хүнд мотор угсарсан нь түлшний хэрэглээг ихэсгэх гэх мэтийн шалтгаан их байлаа. Феррари 1979 онд [[Жоди Шектер]]ийн  авсан дэлхийн аварга цолоос хойш дахин дэлхийн аварга цол аваагүй учир Михаэль Шумахерт хүлээлгэсэн итгэл дан ялангуяа италийн хэвлэл болон [[Тифозо|Тифози]]д өндөр байв. [[Фиат]] болоод Феррарийн захирал Жианни Агнелли хэвлэлд өгсөн ярилцлагадаа: &quot;Хэрвээ Михаэль Шумахер л Феррариг дэлхийн аварга болгохгүй бол бид хэзээ ч дэлхийн аварга болж чадахгүй&quot; гэсэн байдаг.

====1996 он====
[[Зураг:Michael Schumacher - Imola 1996 (1).jpg|thumb|right|1996 он]]
[[1996 оны Формула-1|1996 оны улиралд]] зориулан Феррарри арван цилиндр бүхий мотор шинээр тэргэндээ угсарсан бөгөөд [[1989 оны Формула-1|1989 оны улирлаас]] хойш хэрэглэж байсан арван хоёр цилиндрт хөдөлгүүрээсээ татгалзав. Жижигхэн цогц хийц нь их биеийг агаарын урсгалд тохируулан өөрчлөх боломжийг олгож байв. Хөдөлгүүрийг нь, арван цилиндрт хөдөлгүүрийг үйлдвэрлэн нэлээд туршлага суусан японы [[Хонда]]гийн үйлдвэрийн инженерүүд нь ихэд сайн хийсэн нь тус хөдөлгүүрийг угсран уралдсан уралдаануудаас илэрхий мэдэгдэж байв.&lt;ref&gt;Pino Casamassima: ''Die Geschichte der Scuderia Ferrari'', Heel, Königswinter, 1999, S. 45&lt;/ref&gt; Ганцхан шасси дахь салхины сувгийн тохиргоог түүний ерөнхий дизайнер [[Жон Барнард]] буруу тохируулсан нь сул тал нь байлаа. 

Улирал эхлэнгүүт буюу австралийн гран при дээр Михаэлийн [[тоормос]] нь ажиллагаагүй болсон, аргентиний гран прид арын далавч нь хугарсан болон [[1996 оны Сан Мариногийн гран-при|Сан Марино]] дээр тоормосны диск хагарсан юм. Хэдийгээр түүнийг янз бүрийн эвдрэл тогтмол дагаж байсан ч Барселоны Гран При дээр гуравдугаар байрнаас хөдлөн түрүүлсэн нь түүний аргагүй л сайн тамирчин болохыг илтгэж байлаа. Энэ ялалт нь түүний бороотой үеийн нойтон зам дээр тохируулан явсантай холбоотой бөгөөд энэ нь түүний багтаа болон хөгжөөн дэмжигчдэдээ өгсөн том бэлэг болжээ. Гэвч энэ ялалтын баяр хөөр нь удаан үргэлжилсэнгүй, түүний тэрэг нь хуурай зам дээр тийм ч сайн биш болох нь мэдэгдэж эхэлсэн байна. Үргэлж ямар нэг эд анги нь эвдрэлд орох заримдаа бүр энгийн жижиг эд ангийн эвдрэлээс шалтгаалан уралдаанаас гарч байлаа. Тиймээс нэг хэсэгтээ Феррари автомашиндаа «задгай мөнгөний эд анги» авч угсардаг гэх яриа газар авсан юм. 

Энэ онд Дамон Хилл шинээр Формула-1-д орж ирсэн Жак Вильнёвийн өмнө орон дэлхийн аварга боллоо. Михаэль гурван тэмцээнд түрүүлсэн амжилтаар гуравдугаар байрт орсон нь Ферраригийн хувьд 1990 оноос хойш тасарсан байсан амжилтыг буцаан авчирсан байна.

====1997 он====
[[Зураг:Michael Schumacher 1997 Italy.jpg|thumb|left|1997 оны Италийн Гран При]]
[[1997 оны Формула-1|1997 онд]] Михаэлийн хүсэлтээр уралдааны инженер Росс Браун болон зохион бүтээгч Рори Бирне нар Феррарид орсон байна. Феррари F310B нь өмнөх оны загвартай харьцуулбал өрсөлдөх чадвар нь хамаагүй илүү байлаа. Жак Вильнёв нь энэ улиралд түрүүлэх магадлалтай тамирчины тоонд орж байв. Михаэлийн хувьд тус улиралд 5 тэмцээнд түрүүлсэн ба дэлхийн аваргыг шийдэх хамгийн чухал японы тэмцээнд Жак Вильнёвийн багийн хамтран зүтгэгч Эдди Ирвины хаалтаас гарч чадаагүй юм. Сүүлээсээ хоёр дахь тэмцээн дээр Михаэль тэмцээний цаг дундаа ортол түрүүлж яваад ямар нэгэн хүндэтгэх шалтгаангүйгээр хурдаа сааруулсаар байсан ба Жак түүнийг гүйцэж түрүүлэхэд нь мөргөлдсөн байна. Энэ мөргөлдөөн нь 1994 онд Михаэль болон Дамон нарын мөргөлдөөнтэй адилхан юм болсон. Гэвч энэ удаа буруутан нь яалт ч үгүй Михаэль байсан учир түүнийг уралдааны комисс дэлхийн аваргын тэмцээний дүнгээс хассан ч авсан оноог нь үлдээсэн аж. Зохион бүтээгчийн дэлхийн аваргын жагсаалтанд Феррари хоёрдугаарт байрт орсон.

====1998 он====
[[1998 оны Формула-1|1998]] оноос эхлэн шинэ дүрэмтэй боллоо. Формула 1-ийн автомашинууд нь 200 см-ийн өргөнтэй дугуйнаас 180 см өргөнтэй дугуй хэрэглэx болон дугуйн мөр хэсэгт оромтой байхаар тогтсон. Энэ нь МкЛарен-Мерседес болон түүнд дугуй нийлүүлэгч [[Бриджстоун]]д тохирсон шийдвэр болов. Үүн дээр нэмэгдэн 1997 оны наймдугаар сард Уильямсаас МкЛарен руу шилжин орсон дизайнер Адриан Невеигийн нөлөө МкЛарены автомашины хийцэд үр дүнгээ өгч эхэлсэн. Мика Хаккинен эхний хоёр тэмцээнд түрүүлсэн ба харин гурав дахь уралдааныг Михаэль өөртөө шийдэж чадлаа. Энэ улирал нь ерөөсөө л Мика болон Михаэлийн өрсөлдөөн байв. Үүний дараа бельгийн уралдаанд  Мика барианд орж чадаагүй учир Михаэльд түрүүлэх боломж гарч ирэв. Тэрээр энэ боломжийг ашигласан бөгөөд МкЛарений нисгэгч Давид Култхардыг бүтэн тойрч иртэл нь Давид түүнийг шахсанаар тэр 2 мөргөлдсөн байна. Михаэль гурван дугуйтай тэрэгтэйгээ зогсоол руу яаравчлан очоод, буцаж гүйн МкЛарений зогсоол руу очиж Давидтай зодоо хийх гэснийг түүний багийн механикч нар арайхийн зогсоосон байна. Давид дараа нь &quot;би тэр ослыг санаатай хийгээгүй ш дээ&quot; хэмээн хэд хэдэн удаа үгүйсгэсэн боловч сүүлдээ буруугаа хүлээн Михаэлээс уучлалт гуйсан байна. 

Европын Гран Приг Михаэль түрүүлбэл дэлхийн аварга болох боломжтой уг улирлын сүүлчийн тэмцээн дээр Михаэль поле байрлалд мотор нь цохин гараан дээрээ үлджээ. Ингээд шинээр дахин эхэлсэн ба тэрээр 22-р байрлалаас хөдөлсөн ч гуравт орсоноор дэлхийн дэд аварга цолыг хүртэн, харин Мика Хаккинен дэлхийн аварга болжээ.

====1999 он====
[[1999 оны Формула-1|1999]] онд МкЛарений технологийн дэвшилт нь бусад багуудад үндсэндээ гүйцэгдэв. Энэ улирлын эхний долоон уралдааны хоёрт нь Михаэль түрүүлсэн бол Мика Хаккинен гуравт нь түрүүлсэн юм. Их Британий Гран При эхлэхийн өмнө Михаэль Микагаас 8 оноогоор дутуу байлаа. Уралдаан эхлэнгүүт Михаэлийн тоормос нь ажиллагаагүй болсоноор овоолсон дугуйнуудыг 107 км/ц хурдтайгаар очиж мөргөсөн байна. Үр дүн нь баруун хянганы хугаралт. Михаэль үүнээс хойш зургаан уралдаанд оролцоогүй учир үндсэндээ энэ оны дэлхийн аваргад ялагдал хүлээв.

улирлын төгсгөлийн хоёр уралдаанд тэрээр буцан ирсэн бөгөөд ихэд хянуур болсон байлаа. Тэрээр Малайзын уралдаанд Ирвинийг түрүүлүүлсэн ба өөрөө хоёрт оров. улирлын төгсгөлийн уралдаанд [[Мика Хаккинен]] өөрийн хүчээр түрүүлэн дэлхийн аварга боллоо. Феррари 16 жил тасарсан байсан зохион бүтээгчийн дэлхийн аварга цолыг авчээ.

====2000 он (3 дахь дэлхийн аварга цол)====
1999 онд Феррари Бриджстоуны дугуйг хэрэглэсэн юм. Японы дугуй үйлдвэрлэгч нь МкЛаренийг хоёр дэлхийн аварга болсоны дараа буюу 2000 оны улирлын тэмцээнд зориулан шинэ хийц гаргасан ба МкЛарен болон Феррарид хоёуланд нь уг дугуйгаа нийлүүлсэн нь хүчний харьцаанд нөлөөлж эхлэв. 1999 онд энэ хоёр баг ер нь л ойролцоо байгаа нь харагдаж байсан юм. Энэ удаа Михаэль илт давуу байдалтайгаар эхэлсэн. Хэдийгээр Мика поле байрлалаас эхний гурван тэмцээнд уралдсан боловч Михаэль тус тэмцээнүүдэд гурвууланд нь дараалан түрүүлэв. улирлын дунд үед МкЛарен тэмцээнийг өөртөө шийдэн авч чадсан. Ингээд үлдсэн улирлын тэмцээнүүд нь оргил үедээ ирлээ: Эхлээд Бельгийн Гран При дээр Мика болон Михаэлийн хооронд өрсөлдөөн болов. Мика ямар нэг тодорхой зүтгэлт гаргалгүй Михаэлийн ард нэлээд олон тойрог явлаа. Харин Михаэль Рикардо Цонтаг бүтэн тойрч гүйцэж түрүүлэх гэсэн тэрхэн агшинд Мика ихдээд байсан хурдаа гарган 300 гаран км/ц хурдтайгаар Михаэлийг гүйцэн түрүүллээ. Энэ уралдааны дараа Мика 6 оноогоор Михаэлаас илүү болсон. Дараагийн италийн гран прид ихэд ойрхон зайтайгаар Михаэль түрүүлсэн ба энэ ялалт нь түүний 41 дэх гран при ялалт байв. 

Тэмцээний дараах сэтгүүлчдийн тависан &quot;Та [[Аиртон Сенна]]гийн хувийн рекордыг эвдлээ. Энэ талаарх сэтгэгдэлээ бидэнтэй хуваалцаач?&quot; гэсэн асуултанд тэрээр ямар нэг хариулт өгөлгүй уйлсан аж. Үүнийг нь италийн хэвлэлүүд болон фенүүд нь &quot;Уг нь Михаэль сэтгэлийн хөөрөл багатай биеэ барьж чаддаг нэгэн, гэтэл энэ удаа уйлсан нь түүний хэр зэрэг хүн чанартай хүн болохын илэрхийлэл боллоо&quot; хэмээн мэдээлж байлаа.
[[Зураг:Schumacher brothers 2001 Canada.jpg|thumb|right|Ах дүүс, Михаэль болон Ральф Шумахер (2001 он)]]

Үлдсэн гурван уралдааныг Михаэль түрүүлэв. Ингээд энэ улирлын дэлхийн аварга цолыг Михаэль хүртсэн ба Феррарид 1979 онд Жоди Шектерийн авсан жолоочийн дэлхийн аварга цолноос хойш тасраад байсан цолыг буцаан авчирч өглөө. Зохион бүтээгчийн дэлхийн аварга цолыг Михаэлийн хүчээр Феррари хамгаалж чадсан юм. Түүний багийн хамтран зүтгэгч Рубенс Барричелло германы гран прид түрүүлсэн бөгөөд түүний энэ ялалт Аиртоны үхлээс хойш бразилчуудаас түрүүлсэн анхны ялалт байлаа.

====2001 он (4 дэхь дэлхийн аварга цол)====

[[2001 оны Формула-1|2001 оны улирл]]ын эхний тэмцээний бэлтгэл дээр Михаэль хүнд осолд орж эхэллээ. Тэрээр эргэлтэн дээр 280 км/ц хурдтай явтал түүний тэрэг нь ар талаа эхэлж шидэн замаас гарч, замын гадна талын хайрган дэвсгэр дээр бүтэн хоёр эргээд дугуйн дээрээ буцаж буулаа. Михаэль тэрэгнээсээ ямар нэгэн бэртэл гэмтэл аваагүй хэмээн гарч ирсэн аж. Оны дунд үеэс Феррари үндсэндээ бусад багуудаас илүү байгаа нь мэдэгдэн ерөнхийдөө түрүүлэх шинжтэй байсан ч уралдаан болгон ихэд сонирхолтой өрнөж байлаа. Михаэль сүүлийн таван уралдааны өмнө гэхэд түүний оноог гүйцэх бололцоогүй болсон байв. Ингээд тэрээр дэлхийн аваргын дөрөв дэх цомоо авсан бол Давид Култхард хоёрт, харин Михаэлийн багийн хамтран зүтгэгч Рубенс Барричелло гуравдугаар байрт оржээ. Бельгийн Гран При дээр Михаэль [[Алайн Прост|Алайн Простын]] 51 удаа ялсан амжилтыг шинээр тогтоов.

====2002 он (5 дахь дэлхийн аварга цол)====
[[Зураг:Mschumacher 2002.jpg|thumb|left|Михаэль Шумахер (2002 он)]]
[[2002 оны Формула-1|2002 оны улирлын]] тэмцээнүүдэд Феррари нилээд давамгай байдалтай байсан ба хэд хэдэн давхар ялалт байгуулсан юм. [[2002 оны Австрийн гран-при|Австрийн гран-при]] дээр Феррари багийн шийдвэрээр Рубенс Барричелло хэдийгээр тус уралдааны турш түрүүлж явсан ч яг барианд орохын өмнө Михаэльд зам тавьж өгөн түрүүлүүлсэн байна. Уралдаан дуусаад шагналын тавцан дээр гарахад үзэгчид шүгэлдэн тус шийдвэрийг эсэргүүцэж буйгаа илэрхийллээ. Үүнд Михаэль ихэд ичсэн бөгөөд Барричеллог 1-р байрын тавцан луу түлхэн гаргаад түүний өмнө нь бөхийн ёсолжээ. Харин багийн дарга Жан өөрийн зааврыг зөвтгөн: &quot;Манай баг сүүлийн жилүүдэд гурав дараалан жолоочийн дэлхийн аваргад ялагдал хүлээсэн, бидэнд хүчтэй өрсөлдөгчид байгааг бүгд мэднэ. Тиймээс бид тухайн нөхцөл байдлаас шалтгаалан багтаа хэрэгтэй шийдвэрийг л гаргах болно&quot;&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/sport/formel1/mike-glindmeier-erinnert-sich-siege-ohne-leiden-a-443998.html „Зовлонгүй ялалт“ Мике Глиндмайер], ''Spiegel Online''- сонин, 23. Oktober 2006&lt;/ref&gt; гэж хэлсэн байна.

Сэтгүүлчидтэй уулзах уулзалтын өмнө Жан Тодт нисгэгч нартайгаа тусгайлан уулзаад энэ болсон явдал нь багийн шийдвэр байсан, тиймээс ганцаараа шийдэн уралдаж болоогүй гэж тайлбар өгөхөөр тохирсон байна.

Тус сэтгүүлчидтэй уулзсан уулзалт нь буруу тийш эргэн, Феррари нэг сая долларын торгуулиар торгуулсан ба энэ нь тухайн баг ийм нөхцөлд энэ шийдвэр гаргасан тохиолдолд торгоно гэсэн дүрэм байхгүй учир Михаэль Шумахер шагналын тавцанд Барричеллог 1-р байрын тавцан луу түлхэн гаргасан нь байж болшгүй үйлдэл гэх шалтгааныг нэрлэжээ.

Үүний дараа [[2002 оны Америкийн гран-при|Америкийн гран-при]] дээр Михаэль барианд орохын өмнөхөн түүний ард уралдааны турш явсан багийн хамтран зүтгэгч Барричеллод зам тавьж өгөн түрүүлүүлсэн байна. Үүнийгээ Михаэль тайлбарлахдаа &quot;би 2-р байрт орсондоо сэтгэл хангалуун байна, үүнээс гадна Барричелло бид хоёр одоо нэг нэгэндээ өргүй болсон&quot; гэжээ.

====2003 он (6 дахь дэлхийн аварга цол)====
Энэ улиралд дүрмийн өөрчлөлт оруулсанаар Формула 1 уралдааныг улам сонирхолтой болгох зорилготой байв. Үүнд хоёрдугаар байрт орсон нисгэгчийн оноо нь түрүүлсэн нисгэгчийн онооноос ердөө л хоёр онооны бага байхаар тогтсон нь хоёрт орсон нисгэгчийн оноог хамаагүй өндөрөөр үнэлсэн явдал боллоо.

Михаэлийн хувьд энэ улиралыг жолоодлогын алдаа гарган эхэлсэн ба эхний гурван уралдаан дуусахад Кимигээс 18 оноогоор хоцорсон байдалтай байв. Үүнээс үүдэн Феррари F-2003 загвараа дөрөв дэх уралдаанаас оролцуулахаар болжээ. Дөрөв дэх уралдаан нь Михаэль болон түүний дүү Ральфийн хувьд ихэд хүнд уралдаан байсан ба учир нь түүний эх нь хорт хавдраар уралдааны өмнөхөн өнгөрсөн байж. Михаэль энэ уралдаанд түрүүлэн шагналын тавцанд гашуудлын нулимс унаган зогсож байв. 

Улирлын хамгийн сүүлийн уралдаанаас Михаэль ганц оноо авахад л дэлхийн аварга болохоор байв. Тэрээр хугацаат уралдаанд тийм ч сайн байсангүй 14-р байрнаас гарахаар болжээ. Михаэль багийн хамтрагч Барричеллог түрүүлээсэй гэсэн итгэл найдвар тавиж байсан биеллээ олон тэр ч түрүүлсэн бол харин өөрөө жолооны алдаа гарган Такуматай мөргөлдөн хугацаа алдан явсаар наймдугаар байрт оржээ. Михаэль энэ улирлын дэлхийн аварга болсоноор Формула 1 уралдааны бүх цаг үеийн хамгийн өндөр амжилт гаргасан тамирчин боллоо. Тэмцээний дараа тэрээр: 
 ''&quot;Би ихэнх дэлхийн аварга цолоо түрүүлж байж авсан бол өнөөдөр 8-р байранд орсон мөртлөө дэлхий аварга боллоо. Тиймээс миний хувьд жаахан сэтгэл дундуурхан байна...&quot;'' 
хэмээн ярилцлага өгсөн байна.

====2004 он (7 дахь дэлхийн аварга цол)====
[[Зураг:Michael Schumacher Ferrari 2004.jpg|thumb|right|Михаэль Шумахер (2004 он)]]
[[2004 оны Формула-1|2004]] оны улирлыг тэрээр Барричеллогийн өмнө байрлалтайгаар эхэлсэн бөгөөд тэр эрчээрээ явсаар түрүүлэв. Дараа нь францын гран-при дээр Формула-1-ийн түүхэнд анх удаа 4 удаа засварын зогсоол хийхээр төлөвлөн хийсэн ба энэ удаа ч тэрээр түрүүлсэн ажээ. Энэ улиралд нийт 18 гран при уралдаан болсоноос Михаэль 13-т нь түрүүлэн дэлхийн аварга цолыг долоо дахь удаагаа авсан бол Феррари 6-удаа дараалан зохион бүтээгчийн дэлхийн аварга цолыг хүртжээ.

====2005 он====
[[Зураг:MichaelSchumacherHO2005.jpg|thumb|right|Германы гран-при (Хоккенхайм 2005 он)]]
[[2005 оны Формула-1|2005]] оны улирал нь Михаэлийн болон Ферраригийн хувьд ихээхэн хүнд жил болсон. Феррари бусад багуудаас хөгжлийн хувьд хоцорч буйгааа ч мэдсэн байна. Олон жил өөрсдийн хүсэлтийн дагуу дугуйгаа захиалан хийлгэж ирсэн ашигтай талууд ч энэ удаа эсрэгээр эргэж байлаа. 9 дэх уралдаан дээр тэрээр энэ улирлын анхныхаа ялалтыг авсан. Гэвч энэ уралдаанд нь тэрээр зөвхөн таван өрсөлдөгчтэй уралдсаны учир нь бусад тамирчдын тэрэг нь бүгд Михелиний дугуй угсарсан явдал байв. Михелин тус уралдааны өмнө мэдэгдэл хийн манай дугуйтай уралдахгүй байх, дугуйнууд нь хагарч задрах магадлал маш өндөр байгаа тухай тайлбар хийсэн ба дээрээс нь америкийн иргэний хуулиар осол аваар гаргагч нь өндөр торгууль төлөх болдогоос ч айн бусад тамирчидыг оролцохыг нь хориглосон байна. 

Оны эцэст Фернандо Алонсо дэлхийн аварга болохдоо хамгийн залуу формула-1-ийн  дэлхийн аваргын рекордыг давхар тогтоожээ. Ингээд 2000-2004 оны хооронд нийт таван удаа түрүүлсэн амжилт буюу &quot;Михаэлийн эрин үе&quot; нь үүгээр дууслаа.

====2006 он====
Энэ улирлын анхны уралдаанд буюу [[2006 оны Бахрейны гран-при|Бахрейнд]] Михаэль бас нэгэн шинэ рекорд тогтоосон нь 65 дахь поле байрлалаар Аиртон Сеннаг гүйцсэн явдал байв. 

[[2006 оны Хятадын гран-при|Хятадын гран-при]] дууссаны дараа Михаэль тухайн үеийн дэлхийн аваргатай онооны хувьд тэнцүү болсон бөгөөд ахиад хоёр уралдаан үлдсэн байсан нь түүний хувьд мэргэжлийн  тамирчны амжилтаа дахин дэлхийн аварга болон дуусгах сайхан боломж байлаа. 

Дараагийн уралдаан Японд болсон бөгөөд тус уралдааны 37-р тойролтон дээр түүний тэрэгний мотор нь цохин барианд орж чадсангүй. Тус уралдаанд Алонсо түрүүлэн 10 оноогоор илүүтэйгээр сүүлчийн гран-прид орохоор боллоо. Михаэлийн хувьд дэлхийн аварга болохын тулд сүүлийн уралдааныг зайлшгүй түрүүлэх шаардлагатайгаас гадна Алонсо ямар ч оноо авахгүй байх хэрэгтэй байлаа. Гэвч тэрээр энэ тухайгаа: ''&quot;Би хэн нэгнийг уралдаанд бүтэлгүйтээсээ гэж хүсэн итгэл найдвар тавихгүй байна. [...] Надад сайхан уралдаанд уралдааныг түрүүлэн дуусгах бодол л байна. Бидний зүгээс бүх л хүчээ дайчлан уралдаад тэмцээнийг нэг болон хоёрдугаар байрт орж дуусгах, тэгээд зохион бүтээгчийн дэлхийн аварга цолыг баг маань авч чадах үгүйг л харах үлдлээ&quot;'' гэжээ.&lt;ref&gt;www.adrivo.com, 19. Oktober 2006:[http://www.adrivo.com/nachrichten/formel1/38459/2006/10/19/michael_schumacher__ich_bin_total_entspannt.html Michael Schumacher: Ich bin total entspannt]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Гэвч Бразилийн гран при дээр түлшний даралт нь хангалттай бус байснаас шалтгаалан 10-р байрнаас эхлэхээр боллоо. Яг уралдаан дээр [[Жанкарло Физикелла]]г гүйцэж түрүүлэх гэж байгаад түүний урд гуприйг дугуйгаараа шүргэн хагархай дугуйгаа солиод буцаж орох хоорондд хамгийн сүүлчийн байранд орсон байна. Ингээд уралдаан дуустал дахин зүтгүүлсээр хоёрдугаар байрт орон тэмцээнийг дуусгав. 

Хэдийгээр тэрээр энэ улиралд түрүүлж чадаагүй ч түүнийг дэмжигчид нь маш сайн өрсөлдөн сайхан амжилт гаргалаа гэцгээж байлаа.&lt;ref&gt;[http://www.ftd.de/sport/motorsport/f1/124227.html?zid=45035 ''Financial Times''] Deutschland, 22. Oktober 2006&lt;/ref&gt;

====Формула 1-ийг орхин гарсан нь====
[[Файл:SchumacherDecember2006.jpg|thumbnail|left|Михаэль Шумахер, 2006 оны 12 сар]]
Түүнийг буцан ирж уралдах тухай хэвлэлээр 2004 онд жолоочийн дэлхийн аварга болсоны дараагаас л таамаглал дэвшүүлж эхэлсэн. Гэвч тэрээр өөрөө үүнийг үгүйсгэсээр байлаа. 2006 онд тэрээр энэ таамагийг үгүйсгээгүйгээс шалтгаалан бүр ихээр хэвлэл мэдээллээр таамаг дэвшүүлэх боллоо. Ферраригийн зүгээс &quot;тамирчин маань өөрөө л ирээдүйгээ шийднэ ш дээ&quot; хэмээн түүний цаашдын сонголтын эрх чөлөөг хүндэтгэж буйгаа илэрхийлж байлаа. Михаэлийн зүгээс явагдаж буй улирлын тэмцээндээ төвлөрөх нь чухал байснаас цаашдын ирээдүйн талаар бодох сонирхолгүй байв. Гэвч Ферраригийн ерөнхийлөгч [[Лука Кордеро ди Монтецемоло]]гийн шаардлагаар Михаэль италийн Монцад болох гарн пригээс өмнө ирээдүйд юу хийх тухайгаа шийдвэрээ гаргах ёстой болов.&lt;ref&gt;Helmut Uhl: a.a.O., S. 137. Uhl interpretiert die Ankündigung Ferraris, zu diesem Zeitpunkt seine Fahrer-Paarung für 2007 bekannt zu geben, als „[[Ultimatum]]“.&lt;/ref&gt; Гэтэл үүний дараагийн хэдэн сар олон улсын хэвлэл, мэдээллээр италийн Монцад болох уралдаан нь бараг бүтэн улирлын болох бүх уралдаануудаас чухал мэтээр шуугицгааж эхлэв. 

2006 оны есдүгээр сарын 10-нд Михаэль Шумахер өөрийн 90 дэх гран при ялалтын дараа буюу Монцагийн хэвлэлийн хурал дээр мэргэжлийн тамирчны замналаа энэ улиралаар дуусгаж байгаага зарлалаа. Феррари энэ шийдвэрийг нь тус тэмцээн дөнгөж дуусангуут нийтэд зарласан байна. Түүний энэ сонголтыг хийх болсон шалтгаанаа тэрээр тайлбарлахдаа, уралдаан тэмцээнд оролцох урамгүй болсон болон энэ нь өөрийг нь илэрхийлэх тэр төвшинд ойрын нэг, хоёр жилдээ л лав байхгүй байгаагаар тайлбарлажээ. Нөгөө талаас түүнтэй феррари багт хамтран зүтгэгч тамирчин Фелипе Массагийн мэргэжлийн тамирчны амжилтыг нь хаахыг хүсэхгүй байгаа тухайгаа бас илэрхийлсэн байна.&lt;ref&gt;www.f1total.com, 10. September 2006: [http://www.f1total.com/news/06091021.shtml Schumachers volles Statement zum Rücktritt]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Түүний фен Уильямс багийн дарга Франк Уильямс хэлэхдээ &quot;Михаэлийн шийдвэрийг маш зөв шийдвэр гэж үзэж байна. Хэрвээ би түүний оронд байгаад өнгөрсөн болоод өнөөдрийг хүртэл олон уралдаанд өндөр хурдтайгаар явж байгаад осолд орж амьд үлдэж байснаа бодвол одоо мэргэжлийн тамирчны замаа орхих яг зөв цаг юм&quot; гэжээ.&lt;ref&gt;[[Auto, Motor und Sport|auto motor und sport]], 20/2006, S. 174&lt;/ref&gt;

Михаэлийн Феррари багийн төлөө уралдсан сүүлчийн уралдаан нь 2006 оны 10 сарын 22-нд Сао Паолод болсон уралдаан байсан ба тус тэмцээнд тэрээр дөрөвдүгээр байрт шалгарсан байна.

===Феррарид зөвлөх болон туршилтын жолоочоор ажилласан нь, 2007-2009===
[[Файл:Michael Schumacher Kanada 2010.jpg|thumbnail|right|Михаэль Шумахер, 2010 оны Канадын гран-при]]
2006 оны арванхоёрдугаар сарын сүүлээс Михаэль Феррарид өсвөр үеийн карт спортын тамирчдыг авьяасыг аль болох эрт олж илрүүлэx, бэлтгэх, сургах үүрэгтэй ажлыг хүлээн авчээ. Жан Тодтод Михаэль бүр эрт [[Кими Райкконен]]ийг [[Заубер Моторспорт|Зауберт]] орон Формула-1-д орохоос өмнө өөрийг нь залгамжлагч болох авъяастай тамирчин болохыг хэлж зөвлөж байжээ.&lt;ref&gt;www.auto-motor-und-sport.de: {{Webarchiv|url=http://www.auto-motor-und-sport.de/formel-1/schumi-wird-talent-scout-734562.html |wayback=20160112134619 |text=Schumi wird Talent-Scout |archiv-bot=2023-10-06 11:50:46 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
Үүнээс гадна тэрээр уралдааны стратеги болон ирээдүйд яаж багаа зохион байгуулан ажиллах талаар ч зөвлөгөө өгдөг байв. Ферраригийн ерөнхийлөгч Лука Кордеро ди Монтецемологийн хэлсэнээр Михаэль Маранеллод өөрийн гэсэн албан өрөөтэй бөгөөд түүнийг бүх эрх чөлөөгөөр нь хангасан &quot;хэзээ ажилдаа ирж, хэзээ явах нь түүний дурын хэрэг&quot; гэсэн байна. 

Ферраригийн спортын захирал Стефани Доминикали нь Михаэлийг ирээдүйд бидний уралдаануудад идэвхтэй хамтран ажиллах, нисгэгчдийн зөвлөхөөр байнга ажиллана байх гэж найдаж байгаагаа  хэлсэн нь: &quot;Михаэлийг бүх шийдвэрт хамтран оролцох эрхтэй, нисгэгч болон техникийн хөгжлийг ажиглан зөвлөгөө өгч байх болно. Гэхдээ ингэж зөвлөгөө өгөхдөө өөрөө тухайн уралдаан тэмцээн дээр биечлэн ирж зөвлөх эсвэл видео хурлаар оролцон зөвлөгөө өгөхийг зөвхөн өөрөө шийдэх, мөн дэлхийн долоон удаагийн аваргын туршлагаас бидэнд авах зүйл их бий&quot; гэсэн байна.&lt;ref&gt;www.f1total.com 11. Januar 2007: {{Webarchiv|url=http://www.f1total.com/splitter/2007/01/07011111.shtml |wayback=20070126044531 |text=Schumachers Ferrari-Rolle nimmt Konturen an |archiv-bot=2023-10-06 11:50:46 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

2007 оны арваннэгдүгээр сарын дундуур тэрээр Каталунягийн тойруулга замд туршилтын жолоочоор ажиллав. Масса болон Райкконений зөвлөхөөр тэр ажилласан ба дараа жил нь уралдааны тэрэгнүүдийн хөтлөгчийн хий эргэлтийн тохируулгыг хэрэглэхгүй болсон нь Михаэлийн цуглуулсан их туршлагаас суралцах сайхан боломж байлаа. Түүний туршилтын явалтын цаг нь хамгийн хурдан нь байсан бөгөөд эхний өдөр нь ферраригийн туршилтын нисгэгч Лука Бадоерийг болон удаах өдөр нь Фелипе Массаг хол хаян түрүүлсэн байна. Үүгээр түүнийг шүүмжлэгчдийн тараасан цуурхал яриаг ялангуяа Ники Лаудагийн ярьсан &quot;Михаэлийн туршилтын нисгэгч хийнэ гэж юу байх бэ? зүгээр л сурталчилгаа&quot;&lt;ref&gt;www.f1total.com 12. November 2007: {{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2007/11/Lauda_Schumacher-Test_ist_ein_Werbegag_07111203.html |wayback=20160307051408 |text=Lauda: Schumacher-Test ist ein Werbegag |archiv-bot=2026-08-06 13:30:16 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; гэж байсан улсуудын амыг тагласан явдал боллоо.

2008 оны дөрөвдүгээр сард тэрээр Барселонд дахин туршилтын нисгэгчээр ажилласан бөгөөд энэ удаа дугуйны хөгжүүлэлт болон аеродинамикийг шалгасан байна.

2009 онд багийн хамтран зүтгэгч [[Фелипе Масса]] унгарын гран пригийн байрлал тогтоох уралдаанд хүнд осолд орсноос шалтгаалан тэрбээр буцаж Формула-1 ирэхээ зарласан байна. Энэ тухайгаа &quot;Хэдийгээр миний хувьд мэргэжлийн тамирчны амьдралаа аль хэдийн орхисон байсан боловч багаа хүнд үед байхад нь буруу хараад явж чадахгүй нь. Би тамирчин хүний хувьд намайг дахин сориж буй энэхүү сорилтонд ихээхэн баяртай байна&quot; хэмээн өөрийн цахим хуудастаа бичиж байжээ.&lt;ref&gt;michaelschumacher.de am 29. Juli 2009: {{Webarchiv|url=http://www.michaelschumacher.de/?page=news&amp;story_id=82077&amp;lang=de |wayback=20190322125945 |text=''Michael bereit zu helfen'' |archiv-bot=2023-10-06 11:50:46 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Гэвч 2009 оны хоёрдугаар сард мотоциклтэй осолд орсон нь түүний төлөвлөгөөг үгүй болгосон учир тус оны наймдугаар сард хэвлэлийн хурал дээр Массагийн солионы хүнээр орж чадахгүй болсоноо тайлагнасан байна.&lt;ref&gt;michaelschumacher.de am [[11. August]] [[2009]]: [http://www.michael-schumacher.de/?page=news&amp;story_id=82523&amp;lang=de ''Michael sagt F1-Comeback ab'']&lt;/ref&gt;

2009 оны 12 сарын 18-нд Ферраригийн ерөнхийлөгч Лука Кордеро ди Монтецемоло нэгэн тайлбар хийсэн нь Михаэль надаас түүний зөвлөхийн ажлаас чөлөөлж өгөхийг хүссэн хүсэлтдээ: &quot;Магадгүй 2010 онд  Формула-1-д дахин [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес ГП]] багтай эргэн ирэх маш өндөр магадлалтай байна. Гэхдээ энэ нь яг 100 хувь шийдэгдээгүй байгаа гэж надад үдээс өмнө хэллээ&quot;.&lt;ref&gt;Motorsport-Magazin: am 18. Dezember 2009: [http://www.motorsport-magazin.com/formel1/news-90115-montezemolo-schumacher-comeback-wahrscheinlich-ein-anderer-schumacher.html ''Ein anderer Schumacher'']&lt;/ref&gt;

===Мерседесд буцаж ирсэн нь (2010-2012)===
Удаан хугацаанд түүний буцаж Формула 1-д ирэх талаар таамаг дэвшүүлсэний эцэст 2009 оны 12 сарын 23-нд тэрээр буцаж ирэхээ мэдэгдэв.&lt;ref name=&quot;F1-Comeback&quot;&gt;[http://www.motorsport-total.com/f1/news/2009/12/Ruecktritt_vom_Ruecktritt_Schumi_ist_zurueck_09122305.html „Rücktritt vom Rücktritt: ‚Schumi‘ ist zurück!“] (Motorsport-Total.com am 23. Dezember 2009)&lt;/ref&gt; 2010 онд тэрээр Мерседес Гранд Прикс багт [[Нико Росберг]]ийн хамтран зүтгэгч болон гурван жилийн гэрээтэйгээр иржээ.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.sport1.de/de/formel1/formel1_fahrer/artikel_187504.html |wayback=20130614232141 |text=„Schumacher-Comeback perfekt!“ |archiv-bot=2023-09-26 14:04:12 InternetArchiveBot }} (Sport1.de am 23. Dezember 2009)&lt;/ref&gt;

====2010 он ====
[[Файл:Michael Schumacher 2010 Malaysia 1st Qualify.jpg|thumbnail|right|Михаэль Шумахер, Малайзын гран пригийн байрлал тогтоох уралдаан дээр (2010)]]
Гурван жилийн завсарлага авсаны эцэст буцаж ирсэн тэрээр улирлын эхний тэмцээнийг зургаадугаар байранд орсоноор дуусгав. Улирлын эхний дөрвөн тэмцээнд тэрээр дандаа Никогийн ард барианд орсон бол тав дахь уралдаанд дөрөвдүгээр байрт орохдоо Нико Росбергийн өмнө орсон юм. [[2010 оны Монакогийн гран-при|Монакогийн гран-при]] дээр тэрээр [[Хамгаалалтын тэрэг|хамгаалалтын тэрэгтэй]] байхад өмнөө явсан Алонзог гүйцэж түрүүлсэн нь асуудал үүсгэв. Ингээд Михаэль энэхүү хийсэн үйлдэлдээ бүтэн тойрох шийтгэл хүлээсэн боловч тэмцээн дууссан байсан учраас түүний шийтгэлийг явсан цагаас нь 20 секундийг хасах шийтгэл болгон хувиргажээ. Үүнээс болоод зургаадугаарт байранд байсан нь хойшлон 12-р байранд орсноор дэлхийн аваргын онооны дүгнэлтэнд орох боломжгүй болжээ. Гай газар дороос гэгчээр ядаж байхад түүний урьдны өрсөлдөгч Дамон Хилл тус уралдааны комиссын багт ажиллаж байсан аж.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2010/05/20_Sekunden_Zeitstrafe_gegen_Schumacher_10051636.html |wayback=20151126012406 |text=„20 Sekunden Zeitstrafe gegen Schumacher!“ |archiv-bot=2026-08-06 13:30:16 InternetArchiveBot }} (Motorsport-Total.com am 16. Mai 2010)&lt;/ref&gt; Үүнээс хойш хоёр уралдаанд Михаэль дөрөвдүгээрт байрт орсон бөгөөд үүнээс илүү байранд орж чадсангүй. Багийн дотоод өрсөлдөөнд тэрээр Нико Росбергээс 72 онооны дутуугаар ялагдсан бөгөөд тус улирлын дэлхийн аваргын нэгдсэн жагсаалтанд есдүгээрт байрт орон дуусгалаа.

====2011 он ====
[[File:Michael Schumacher 2011 Malaysia FP1 2.jpg|left|thumb|Шумахер Малайзын гран-при дээр]]
[[2011 oны Формула-1|2011]] оны эхний зургаан уралдаанд гурван удаан оноот байранд орсон ба үүнээс [[2011 оны Монакогийн гран-при|Монакогийн гран-при]]д тавдугаар байрт шалгарсан нь тэр хүртэлх уралдаануудаас хамгийн сайн үр дүнтэй уралдсан уралдаан байв. Дараагийн [[2011 оны Канадын гран-при|Канадын гран-при]] дээр уралдаан дуусахаас 19 тойргийн өмнө Камуй Кобаяаши болон Массаг гүйцэж түрүүлэн хоёрдугаар байранд орсон ч, энэ байраа уралдаан дуустал хадгалж чадалгүй Баттон, [[Марк Уэббер]] нарт идэгдэн тэмцээнийг дөрөвдүгээр байранд орон дуусгав. Энэ дүн нь түүний тус улиралд гаргасан хамгийн өндөр амжилт байлаа. Түүний дараах [[2011 оны Бельгийн гран-при|Бельгийн гран-при]] нь Шумахерийн 20 жилийн ойн уралдаан байсан бөгөөд 24 дэх байрнаас гаран тавдугаар байранд оржээ. Улирлын төгсгөлд нийт дүнгээрээ Михаэль Шумахер дэлхийн аваргын жагсаалтанд наймдугаарт байранд орсон байна. Харин багийн дотоод дүнд Шумахер нийт 79 оноо, Росберг 89 оноотойгоор энэ улирлыг дуусгалаа.

==== 2012 ====
[[File:Michael Schumacher pole lap monaco 2012.JPG|right|thumb|2012 оны Монакогийн гран при дээр тэрбээр сүүлчийн удаа поле байрлалд хүрэв]]
[[2012 oны Формула-1|2012]] онд Шумахер Мерседес багт гурав дахь жилдээ дараалан Росбергийн хамтаар уралдлаа. Улирлын эхний уралдаан [[2012 оны Австралийн гран-при|Австрали]]д болсон ба техникийн асуудлаас шалтгаалан тэмцээнээс хасагджээ. Түүний дараах [[2012 оны Малайзын гран-при|Малайзын гран при]]д тэрбээр гурав дахь байрлалын гараанаас хөдлөх эрхтэй болов. Гэвч уралдааны эхний тойрогт мөргөлдсөний улмаас нэлээд хэдэн байр алдан аравдугаар байранд орж тэмцээнийг дуусгав. Гурав дахь уралдаан болох  [[2012 оны Хятадын гран-при|Хятадын их шан]] дээр хоёрдугаар байрнаас гараанд гарлаа. Уралдаан дундуур эхний удаа дугуйгаа солиулаад уралдааны зам руу явж байтал нэг дугуйг нь бүрэн боогоогүй байснаас шалтгаалан мултран тэмцээнээс хасагдав. [[2012 оны Испанийн гран-при|Испанид]] Шумахер өмнөө явсан [[Бруно Сенна]]г мөргөн хоёулаа барианд орж чадсангүй. Шумахерийн гаргасан алдаанаас болон тэд хасагдсан учир уралдааны комисс дараах уралдааныг таван байр хойшлуулан гараанаас гарах шийтгэл өгчээ. [[2012 оны Монакогийн гран-при|Монакогийн]] гарааны байрын төлөөх уралдаанд тэрбээр хамгийн хурдан хугацаанд тойрон нэгдүгээр байранд орсон ч, өмнөх торгуулиасаа болон уралдааныг зургаадугаар байрын гараанаас хөдлөхөөр болжээ. Энэ уралдаанд нэлээд удаан хугацаанд долдугаар байранд байсан ч техникийн асуудлаас шалтгаалан байранд орсонгүй. 

Mихаэль Шумахерийн Мерседестэй хийсэн гэрээ нь энэ онд дуусаж байсан ба Сингапурын гран пригийн дараа Мерседес Шумахерийн гэрээг сунгахгүй, түүний оронд [[2013 оны Формула-1]]-д [[Льюис Хамилтон]]ыг авах болсноо зарлав.&lt;ref&gt;[https://www.welt.de/sport/formel1/article109513967/Schumacher-bestaetigt-Abschied-von-Mercedes.html ''„Schumacher bestätigt Abschied von Mercedes“''], welt.de, sid/dpa/jr: 2012-09-28&lt;/ref&gt; Үүнээс хойш долоо хоногийн дараа Шумахер тус улирлыг дуусгаад зодог тайлах мэдэгдэл хийлээ.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2012/10/Schumacher_hoert_auf_Ruecktritt_nach_Saisonende_12100412.html |wayback=20170111222235 |text=''Schumacher hört auf: Rücktritt nach Saisonende'' |archiv-bot=2026-08-06 13:30:16 InternetArchiveBot }}, Motorsport-Total.com: Christian Nimmervoll, Dieter Rencken, 2012-10-04&lt;/ref&gt; Тэрбээр сүүлчийн уралдаан болох [[2012 оны Бразилын гран-при|Бразилын гран-при]]д долдугаар байранд орон дуусгав. 

2012 оны улирлын эцсийн дүнгээр Шумахер 49 оноогоор дэлхийн аваргын жагсаалтанд 13-р байранд орон өндөрлөсөн бол түүний хамтран зүтгэгч [[Нико Росберг]] 93 оноогоор есдүгээр байранд орсон байна.

==Шагнал, урамшуулал==
* 1992:  Оны авто спортын шилдэг тамирчин АДАК 1992, Германы авто спортын дээд комиссоос гардуулдаг цом, (мөн 1994 болон 1995 онд)
* 1993: ''&quot;Алтан жолооны хүрд&quot;'' (Билд ам Зоннтаг) сонингоос гардуулсан, &quot;Бамби&quot; 
* 1994: Германы автомобиль клубын спортын шагнал, Голдене 1 (АРД-Спорт-Гала)
* 1995: Германы оны шилдэг тамирчин 1995, Алтан камер (Хёрцу), Голдене 1 
* 1997: Мөнгөн лаврын навч шагнал, Алтан арслан (РТЛ)
* 2000: АДАК оны авто спортын оны шилдэг тамирчин
* 2001: World Sport Award, [[Модена]]гийн хүндэт иргэн, Европын оны шилдэг тамирчин (ПАП), [[:fr:Champion des champions de L'Équipe|Champion des champions de L'Équipe]]
* 2001: ''Михаэль Шухамер-Гудамж'' Керпен (түүний нэрээр төрсөн хотод нь нэгэн гудамжийг нэрлэсэн байна), Керпен хотын ''Алтанд Ном''д бүртгэв.&lt;ref&gt;[http://www.mopo.de/news/montag-12-02-2001--12-32-michael-schumacher-weihte-in-kerpen-seine-eigene-strasse-ein,5066732,6136184.html ''Michael Schumacher weihte in Kerpen seine eigene Straße ein''], Hamburger Morgenpost, 2001-02-12&lt;/ref&gt;
* 2002: Дэлхийн оны шилдэг тамирчин, ''Champions of Sports'' ([[ЮНЕСКО]]), Европын оны шилдэг тамирчин (ПАП), Европын оны шилдэг тамирчин (УЕПС), Champion des champions de L'Équipe, Италийн БНУ-ын Комтурын одон, германы моторт спортын холбооны цом
* 2003: [[Сан-Марино|Бүгд Найрамдах Сан-Марино Улсын]] хүндэт элч, Европын оны шилдэг тамирчин (ПАП), Европын оны шилдэг тамирчин (УЕПС), Champion des champions de L'Équipe
* 2004: Дэлхийн оны шилдэг тамирчин, Германы оны шилдэг тамирчин 2004, Зууны шилдэг тамирчин (ЦДФ)
* 2006: Маранеллогийн хүндэт иргэн
* 2007: Принц-фон-Астуриен-Шагнал&lt;ref&gt;Südtirol online: {{Webarchiv|url=http://www.dolomiten.it/nachrichten/artikel.asp?KatId=ag&amp;ArtId=99402&amp;SID=164759253807708749%29%29 |wayback=20090122133702 |text=''„Schumacher mit Prinz-von-Asturien-Preis ausgezeichnet“'' |archiv-bot=2023-09-30 09:03:57 InternetArchiveBot }}, 5. September 2007&lt;/ref&gt;
* 2007: Германы телевизийн тусгай шагнал&lt;ref&gt;[http://www.stern.de/unterhaltung/tv/:Deutscher-Fernsehpreis-2007-Wir-Gr%F6%DFten/599124.html www.stern.de: „Deutscher Fernsehpreis 2007,“ 29. September 2007]&lt;/ref&gt;
* 2007: Германы [[Нюрбургринг]]ийн &quot;Shell&quot;-S эргэлтийг &quot;Михаэль Шумахер-S&quot; болгон өөрчлөв.
* 2010: Хүндэт легионы офицероор нэрлэв&lt;ref&gt;[http://www2.lequipe.fr/redirect-v6/Formule1/breves2010/20100429_202015_la-legion-d-honneur-pour-schumacher.htm''l La légion d'honneur pour Schumacher'']{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, L'Equipe, 2010-04-29&lt;/ref&gt;
* 2014: Бахрейн авто уралдааны тойруулгын 1-р эргэлтийг ''Михаэль Шумахер-Эргэлт'' гэж нэрлэв&lt;ref&gt;
[http://www.welt.de/sport/formel1/article125339124/In-Bahrain-gibt-es-jetzt-eine-Schumacher-Kurve.html In Bahrain gibt es jetzt eine Schumacher-Kurve] auf welt.de vom 2. März 2014&lt;/ref&gt;
* 2014: Бамби Миллениум шагнал

==Статистик==
=== Мэргэжлийн замнал ===  
{|
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;width:33%&quot; |
* 1973–1987: [[Карт спорт]]
* 1988: [[Формула Көниг]] (Аварга)
* 1988: Европын [[Формула Форд]] (2-р байр)
* 1988: Германы Формула Форд (6-р байр)
* 1989: [[Германы Формула-3-Кап|Германы Формула 3]] (3-р байр)
* 1990: Германы Формула 3 (Аварга)
* 1990: Спорт автомашин-ДА (5-р байр)
* 1991: Спорт автомашин-ДА (9-р байр)
* [[1991 оны ДТМ уралдаан|1991]]: [[Дойче Тоуренваген-Майстершафт|ДТМ]] (байранд ороогүй)
* 1991: японы [[Формула 3000]] (12-р байр)
| style=&quot;width:33%&quot; |
* [[1991 оны Формула-1|1991]]: [[Формула-1]] (14-р байр)
* [[1992 оны Формула-1|1992]]: Формула 1 (3-р байр)
* [[1993 оны Формула-1|1993]]: Формула 1 (4-р байр)
* [[1994 оны Формула-1|1994]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга)
* [[1995 оны Формула-1|1995]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга)
* [[1996 оны Формула-1|1996]]: Формула 1 (3-р байр)
* [[1997 оны Формула-1|1997]]: Формула 1 (хасагдсан)
* [[1998 оны Формула-1|1998]]: Формула 1 (2-р байр)
* [[1999 оны Формула-1|1999]]: Формула 1 (5-р байр)
* [[2000 оны Формула-1|2000]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга)
| style=&quot;width:33%&quot; |
* [[2001 оны Формула-1|2001]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга)
* [[2002 оны Формула-1|2002]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга)
* [[2003 оны Формула-1|2003]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга)
* [[2004 оны Формула-1|2004]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга)
* [[2005 оны Формула-1|2005]]: Формула 1 (3-р байр)
* [[2006 оны Формула-1|2006]]: Формула 1 (2-р байр)
* [[2010 оны Формула-1|2010]]: Формула 1 (9-р байр)
* [[2011 оны Формула-1|2011]]: Формула 1 (8-р байр)
* [[2012 оны Формула-1|2012]]: Формула 1 (13-р байр)
|}

==== Нийт гаргасан амжилтын тойм ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%&quot;
|- align=&quot;center&quot; class=&quot;hintergrundfarbe5&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
! style=&quot;width:4.5em;&quot;| Улирал
! Баг
! Шасси
! Мотор
! style=&quot;width:4.5em;&quot;| Уралдаан
! style=&quot;width:4.5em;&quot;| Түрүүлсэн
! style=&quot;width:4.5em;&quot;| Хоёрт
! style=&quot;width:4.5em;&quot;| Гуравт
! style=&quot;width:4.5em;&quot;| Поле байрлал
! style=&quot;width:4.5em;&quot;| х.хурдан&lt;br /&gt;тойролт
! style=&quot;width:4.5em;&quot;| Оноо
! style=&quot;width:4.5em;&quot;| ДА-жагсаалтад
|- align=&quot;center&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; | '''[[1991 оны Формула-1|1991]]'''
| [[Жордан Гран При|Баг 7УП Жордан]]
| [[Жордан 191]]
| [[Форд]] 3.5 V8
| 1
| –
| –
| –
| –
| –
| –
| rowspan=&quot;2&quot; | '''14.'''
|- align=&quot;center&quot;
| [[Бенеттон Формула|Камел Бенеттон Форд]]
| [[Бенеттон B191]]
| Форд 3.5 V8
| 5
| –
| –
| –
| –
| –
| 4
|- align=&quot;center&quot;
| '''[[1992 оны Формула-1|1992]]'''
| Камел Бенеттон Форд
| Бенеттон B191B/[[Бенеттон B192|B192]]
| Форд 3.5 V8
| 16
| 1
| 3
| 4
| –
| 2
| 53
| '''3.'''
|- align=&quot;center&quot;
| '''[[1993 оны Формула-1|1993]]'''
| Камел Бенеттон Форд
| [[Бенеттон B193]]/B193B
| Форд 3.5 V8
| 16
| 1
| 5
| 3
| –
| 5
| 52
| '''4.'''
|- align=&quot;center&quot;
| '''[[1994 оны Формула-1|1994]]'''
| Майлд Севен Бенеттон Форд
| [[Бенеттон B194]]
| [[Форд Цетек#Моторт спортын хөдөлгүүр|Форд Цетек-R 3.5 V8]]
| 14&lt;ref group=&quot;A&quot;&gt;Михаель Шумахер хоёр уралдаанд орох эрхээ хасуулав.&lt;/ref&gt;
| 8
| 2
| –
| 6
| 8
| 92
| bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]'''
|- align=&quot;center&quot;
| '''[[1995 оны Формула-1|1995]]'''
| Майлд Севен Бенеттон Рено
| [[Бенеттон B195]]
| [[Рено]] 3.0 V10
| 17
| 9
| 1
| 1
| 4
| 8
| 102
| bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]'''
|- align=&quot;center&quot;
| '''[[1996 оны Формула-1|1996]]'''
| [[Скудериа Феррари]]
| [[Феррари F310]]
| [[Феррари]] 3.0 V10
| 15&lt;ref group=&quot;A&quot;&gt;Францын Гран Прид оролцоогүйд тооцсон, учир нь Михаэль урьдчилсан бэлтгэл тойролтонд оролцоогүй.&lt;/ref&gt;
| 3
| 3
| 2
| 4
| 2
| 59
| '''3.'''
|- align=&quot;center&quot;
| '''[[1997 оны Формула-1|1997]]'''
| Скудериа Феррари Марлборо
| Феррари F310B
| Феррари 3.0 V10
| 17
| 5
| 3
| –
| 3
| 3
| 78
| '''—'''&lt;ref group=&quot;A&quot;&gt;Михаэль [[Жак Вильнёв]]-тэй мөргөлдсөний улмаас дүгнэлтээс хасагджээ.&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| '''[[1998 оны Формула-1|1998]]'''
| Скудериа Феррари Марлборо
| [[Феррари F300]]
| Феррари 3.0 V10
| 16
| 6
| 2
| 3
| 3
| 6
| 86
| '''2.'''
|- align=&quot;center&quot;
| '''[[1999 оны Формула-1|1999]]'''
| Скудериа Феррари Марлборо
| [[Феррари F399]]
| Феррари 3.0 V10
| 10&lt;ref group=&quot;A&quot;&gt;Михаэль Их Британий Гран Прид осолдсоны улмаас түүнээс хойш зургаан уралдаанд оролцоогүй.&lt;/ref&gt;
| 2
| 3
| 1
| 3
| 5
| 44
| '''5.'''
|- align=&quot;center&quot;
| '''[[2000 оны Формула-1|2000]]'''
| Скудериа Феррари Марлборо
| [[Феррари F1-2000]]
| Феррари 3.0 V10
| 17
| 9
| 2
| 1
| 9
| 2
| 108
| bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]'''
|- align=&quot;center&quot;
| '''[[2001 оны Формула-1|2001]]'''
| Скудериа Феррари Марлборо
| [[Феррари F2001]]/F2001B
| Феррари 3.0 V10
| 17
| 9
| 5
| –
| 11
| 3
| 123
| bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]'''
|- align=&quot;center&quot;
| '''[[2002 оны Формула-1|2002]]'''
| Скудериа Феррари Марлборо
| Феррари F2001B/[[Феррари F2002|F2002]]
| Феррари 3.0 V10
| 17
| 11
| 5
| 1
| 7
| 7
| 144
| bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]'''
|- align=&quot;center&quot;
| '''[[2003 оны Формула-1|2003]]'''
| Скудериа Феррари Марлборо
| [[Феррари F2002]]/[[Феррари F2003-GA|F2003-GA]]
| Феррари 3.0 V10
| 16
| 6
| –
| 2
| 5
| 5
| 93
| bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]'''
|- align=&quot;center&quot;
| '''[[2004 оны Формула-1|2004]]'''
| Скудериа Феррари Марлборо
| [[Феррари F2004]]
| Феррари 3.0 V10
| 18
| 13
| 2
| –
| 8
| 10
| 148
| bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]'''
|- align=&quot;center&quot;
| '''[[2005 оны Формула-1|2005]]'''
| Скудериа Феррари Марлборо
| Феррари F2004M/[[Феррари F2005|F2005]]
| Феррари 3.0 V10
| 19
| 1
| 3
| 1
| 1
| 3
| 62
| '''3.'''
|- align=&quot;center&quot;
| '''[[2006 оны Формула-1|2006]]'''
| Скудериа Феррари Марлборо
| [[Феррари 248F1]]
| Феррари 2.4 V8
| 18
| 7
| 4
| 1
| 4
| 7
| 121
| '''2.'''
|- align=&quot;center&quot;
| '''[[2010 оны Формула-1|2010]]'''
| [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес ГП Петронас]]
| [[Мерседес MGP W01]]
| [[Мерседес АМГ High Performance Powertrains|Мерседес-Бенц 2.4 V8]]
| 19
| –
| –
| –
| –
| –
| 72
| '''9.'''
|- align=&quot;center&quot;
| '''[[2011 оны Формула-1|2011]]'''
| Мерседес ГП Петронас Ф1 баг
| [[Мерседес MGP W02]]
| Мерседес-Бенц 2.4 V8
| 19
| –
| –
| –
| –
| –
| 76
| '''8.'''
|- align=&quot;center&quot;
| '''[[2012 оны Формула-1|2012]]'''
| Мерседес АМГ Петронас Ф1 баг
| [[Мерседес F1 W03]]
| Мерседес-Бенц 2.4 V8
| 20
| –
| –
| 1
| –
| 1
| 49
| '''13.'''
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot; align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;4&quot;| '''Нийт'''
| '''307'''
| '''91'''
| '''43'''
| '''21'''
| '''68'''
| '''77'''
| '''1566'''
|
|}
Тайлбар:
&lt;references group=&quot;A&quot; /&gt;

==== Гран при ялалтууд ====
{|
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;width:33%&quot; |
* 1992: [[Зураг:Flag of Belgium (civil).svg|20px|link=1992 оны Бельгийн гран-при]] ([[Спа-Франкоршам авто тойруулга|Спа-Франкоршам]])
* 1993: [[Зураг:Flag of Portugal.svg|20px|link=1993 оны Португалын гран-при]] ([[Эшторил авто тойруулга|Эшторил]])
* 1994: [[Зураг:Flag of Brazil (1968-1992).svg|20px|link=1994 оны Бразилын гран-при]] ([[Автодром Жосе Карлос Пасе|Интерлагос]])
* 1994: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=1994 оны Номхон далайн гран-при]] ([[Окаяма авто тойруулга|Айда]])
* 1994: [[Зураг:Flag of San Marino.svg|20px|link=1994 оны Сан-Мариногийн гран-при]] ([[Автодром Энцо и Дино Феррари|Имола]])
* 1994: [[Зураг:Flag of Monaco.svg|20px|link=1994 оны Монакогийн гран-при]] ([[Монакогийн авто тойруулга|Монте-Карло]])
* 1994: [[Зураг:Flag of Canada.svg|20px|link=1994 оны Канадын гран-при]] ([[Жиль-Вильнёвын авто тойруулга|Монтреал]])
* 1994: [[Зураг:Flag of France.svg|20px|link=1994 оны Францын гран-при]] ([[Маньи-Кур авто тойруулга|Маньи-Кур]])
* 1994: [[Зураг:Flag of Hungary.svg|20px|link=1994 оны Унгарын гран-при]] ([[Хунгароринг|Модьород]])
* 1994: [[Зураг:Flag of Europe.svg|20px|link=1994 оны Европын гран-при]] ([[Херес авто тойруулга|Херес]])
* 1995: [[Зураг:Flag of Brazil (1968-1992).svg|20px|link=1995 оны Бразилын гран-при]] (Интерлагос)
* 1995: [[Зураг:Flag of Spain.svg|20px|link=1995 оны Испанийн гран-при]] ([[Каталуня авто тойруулга|Каталуня]])
* 1995: [[Зураг:Flag of Monaco.svg|20px|link=1995 оны Монакогийн гран-при]] (Монте-Карло)
* 1995: [[Зураг:Flag of France.svg|20px|link=1995 оны Францын гран-при]] (Маньи-Кур)
* 1995: [[Зураг:Flag of Germany.svg|20px|link=1995 оны Германы гран-при]] ([[Хоккенхаймринг Баден-Вюртемберг|Хоккенхайм]])
* 1995: [[Зураг:Flag of Belgium (civil).svg|20px|link=1995 оны Бельгийн гран-при]] (Спа-Франкоршам)
* 1995: [[Зураг:Flag of Europe.svg|20px|link=1995 оны Европын гран-при]] ([[Нюрбургринг|Нюрбург]])
* 1995: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=1995 оны Номхон далайн гран-при]] (Айда)
* 1995: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=1995 оны Японы гран-при]] ([[Сузука олон улсын авто тойруулга|Сузука]])
* 1996: [[Зураг:Flag of Spain.svg|20px|link=1996 оны Испанийн гран-при]] ([[Каталуня авто тойруулга|Каталуня]])
* 1996: [[Зураг:Flag of Belgium (civil).svg|20px|link=1996 оны Бельгийн гран-при]] (Спа-Франкоршам)
* 1996: [[Зураг:Flag of Italy.svg|20px|link=1996 оны Италийн гран-при]] ([[Монцагийн автодром тойруулга|Монца]])
* 1997: [[Зураг:Flag of Monaco.svg|20px|link=1997 оны Монакогийн гран-при]] (Монте-Карло)
* 1997: [[Зураг:Flag of Canada.svg|20px|link=1997 оны Канадын гран-при]] (Монтреал)
* 1997: [[Зураг:Flag of France.svg|20px|link=1997 оны Францын гран-при]] (Маньи-Кур)
* 1997: [[Зураг:Flag of Belgium (civil).svg|20px|link=1997 оны Бельгийн гран-при]] (Спа-Франкоршам)
* 1997: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=1997 оны Японы гран-при]] (Сузука)
* 1998: [[Зураг:Flag of Argentina.svg|20px|link=1998 оны Аргентины гран-при]] ([[Буэнос-Айрес авто тойруулга|Буэнос-Айрес]])
* 1998: [[Зураг:Flag of Canada.svg|20px|link=1998 оны Канадын гран-при]] (Монтреал)
* 1998: [[Зураг:Flag of France.svg|20px|link=1998 оны Францын гран-при]] (Маньи-Кур)
* 1998: [[Зураг:Flag of the United Kingdom.svg|20px|link=1998 оны Их Британийн гран-при]] ([[Сильверстоун авто тойруулга|Сильверстоун]])
| style=&quot;width:33%&quot; |
* 1998: [[Зураг:Flag of Hungary.svg|20px|link=1998 оны Унгарын гран-при]] (Модьород)
* 1998: [[Зураг:Flag of Italy.svg|20px|link=1998 оны Италийн гран-при]] (Монца)
* 1999: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=1999 оны Сан-Мариногийн гран-при]] (Имола)
* 1999: [[Зураг:Flag of Monaco.svg|20px|link=1999 оны Монакогийн гран-при]] (Монте-Карло)
* 2000: [[Зураг:Flag of Australia.svg|20px|link=2000 оны Австралийн гран-при]] ([[Альберт паркийн авто тойруулга|Альберт парк]])
* 2000: [[Зураг:Flag of Brazil (1968-1992).svg|20px|link=2000 оны Бразилын гран-при]] (Интерлагос)
* 2000: [[Зураг:Flag of San Marino.svg|20px|link=2000 оны Сан-Мариногийн гран-при]] (Имола)
* 2000: [[Зураг:Flag of Europe.svg|20px|link=2000 оны Европын гран-при]] (Нюрбург)
* 2000: [[Зураг:Flag of Canada.svg|20px|link=2000 оны Канадын гран-при]] (Монтреал)
* 2000: [[Зураг:Flag of Italy.svg|20px|link=2000 оны Италийн гран-при]] (Монца)
* 2000: [[Зураг:Flag of the United States.svg|20px|link=2000 оны Америкийн гран-при]] ([[Индианаполис Мотор Спидвей|Индианаполис]])
* 2000: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=2000 оны Японы гран-при]] (Сузука)
* 2000: [[Зураг:Flag of Malaysia.svg|20px|link=2000 оны Малайзын гран-при]] ([[Сепанг олон улсын авто тойруулга|Сепанг]])
* 2001: [[Зураг:Flag of Australia.svg|20px|link=2001 оны Австралийн гран-при]] (Альберт парк)
* 2001: [[Зураг:Flag of Malaysia.svg|20px|link=2001 оны Малайзын гран-при]] (Сепанг)
* 2001: [[Зураг:Flag of Spain.svg|20px|link=2001 оны Испанийн гран-при]] (Каталуня)
* 2001: [[Зураг:Flag of Monaco.svg|20px|link=2001 оны Монакогийн гран-при]] (Монте-Карло)
* 2001: [[Зураг:Flag of Europe.svg|20px|link=2001 оны Европын гран-при]] (Нюрбург)
* 2001: [[Зураг:Flag of France.svg|20px|link=2001 оны Францын гран-при]] (Маньи-Кур)
* 2001: [[Зураг:Flag of Hungary.svg|20px|link=2001 оны Унгарын гран-при]] (Модьород)
* 2001: [[Зураг:Flag of Belgium (civil).svg|20px|link=2001 оны Бельгийн гран-при]] (Спа-Франкоршам)
* 2001: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=2001 оны Японы гран-при]] (Сузука)
* 2002: [[Зураг:Flag of Australia.svg|20px|link=2002 оны Австралийн гран-при]] (Альберт парк)
* 2002: [[Зураг:Flag of Brazil (1968-1992).svg|20px|link=2002 оны Бразилын гран-при]] (Интерлагос)
* 2002: [[Зураг:Flag of San Marino.svg|20px|link=2002 оны Сан-Мариногийн гран-при]] (Имола)
* 2002: [[Зураг:Flag of Spain.svg|20px|link=2002 оны Испанийн гран-при]] (Каталуня)
* 2002: [[Зураг:Flag of Austria.svg|20px|link=2002 оны Австрийн гран-при]] ([[Ред Булл Ринг|Шпийлберг]])
* 2002: [[Зураг:Flag of Canada.svg|20px|link=2002 оны Канадын гран-при]] (Монтреал)
* 2002: [[Зураг:Flag of the United Kingdom.svg|20px|link=2002 оны Их Британийн гран-при]] (Сильверстоун)
* 2002: [[Зураг:Flag of France.svg|20px|link=2002 оны Францын гран-при]] (Маньи-Кур)
* 2002: [[Зураг:Flag of Germany.svg|20px|link=2002 оны Германы гран-при]] (Хоккенхайм)
| style=&quot;width:33%&quot; |
* 2002: [[Зураг:Flag of Belgium (civil).svg|20px|link=2002 оны Бельгийн гран-при]] (Спа-Франкоршам)
* 2002: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=2002 оны Японы гран-при]] (Сузука)
* 2003: [[Зураг:Flag of San Marino.svg|20px|link=2003 оны Сан-Мариногийн гран-при]] (Имола)
* 2003: [[Зураг:Flag of Spain.svg|20px|link=2003 оны Испанийн гран-при]] (Каталуня)
* 2003: [[Зураг:Flag of Austria.svg|20px|link=2003 оны Австрийн гран-при]] (Шпийлберг)
* 2003: [[Зураг:Flag of Canada.svg|20px|link=2003 оны Канадын гран-при]] (Монтреал)
* 2003: [[Зураг:Flag of Italy.svg|20px|link=2003 оны Италийн гран-при]] (Монца)
* 2003: [[Зураг:Flag of the United States.svg|20px|link=2003 оны Америкийн гран-при]] (Индианаполис)
* 2004: [[Зураг:Flag of Australia.svg|20px|link=2004 оны Австралийн гран-при]] (Альберт парк)
* 2004: [[Зураг:Flag of Malaysia.svg|20px|link=2004 оны Малайзын гран-при]] (Сепанг)
* 2014: [[Зураг:Flag of Bahrain.svg|20px|link=2014 оны Бахрейны гран-при]] ([[Бахрейны олон улсын авто тойруулга|Бахрейн]])
* 2004: [[Зураг:Flag of San Marino.svg|20px|link=2004 оны Сан-Мариногийн гран-при]] (Имола)
* 2004: [[Зураг:Flag of Spain.svg|20px|link=2004 оны Испанийн гран-при]] (Каталуня)
* 2004: [[Зураг:Flag of Europe.svg|20px|link=2004 оны Европын гран-при]] (Нюрбург)
* 2004: [[Зураг:Flag of Canada.svg|20px|link=2004 оны Канадын гран-при]] (Монтреал)
* 2004: [[Зураг:Flag of the United States.svg|20px|link=2004 оны Америкийн гран-при]] (Индианаполис)
* 2004: [[Зураг:Flag of France.svg|20px|link=2004 оны Францын гран-при]] (Маньи-Кур)
* 2004: [[Зураг:Flag of the United Kingdom.svg|20px|link=2004 оны Их Британийн гран-при]] (Сильверстоун)
* 2004: [[Зураг:Flag of Germany.svg|20px|link=2004 оны Германы гран-при]] (Хоккенхайм)
* 2004: [[Зураг:Flag of Hungary.svg|20px|link=2004 оны Унгарын гран-при]] (Модьород)
* 2004: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=2004 оны Японы гран-при]] (Сузука)
* 2005: [[Зураг:Flag of the United States.svg|20px|link=2005 оны Америкийн гран-при]] (Индианаполис)
* 2006: [[Зураг:Flag of San Marino.svg|20px|link=2006 оны Сан-Мариногийн гран-при]] (Имола)
* 2006: [[Зураг:Flag of Europe.svg|20px|link=2006 оны Европын гран-при]] (Нюрбург)
* 2006: [[Зураг:Flag of the United States.svg|20px|link=2006 оны Америкийн гран-при]] (Индианаполис)
* 2006: [[Зураг:Flag of France.svg|20px|link=2006 оны Францын гран-при]] (Маньи-Кур)
* 2006: [[Зураг:Flag of Germany.svg|20px|link=2006 оны Германы гран-при]] (Хоккенхайм)
* 2006: [[Зураг:Flag of Italy.svg|20px|link=2006 оны Италийн гран-при]] (Монца)
* 2006: [[Зураг:Flag of the People's Republic of China.svg|20px|link=2006 оны Хятадын гран-при]] ([[Шанхайн олон улсын авто тойруулга|Шанхай]])
|}

===Ле-Мансд оролцсон үр дүн===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:85%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#ABBBDD&quot;
! Он!! Баг!! Тэрэг!! Багийн хамтрагч!! Багийн хамтрагч!! Жагсаалт
|-
| [[1991 оны 24-цагийн Ле- Мансийн уралдаан|1991]]|| {{flagicon|CHE|}} [[Заубер Моторспорт|Заубер Мерседес баг]]|| [[Мерседес-Бенц C11]]|| {{flagicon|AUT}} [[Карл Вендлингер]]|| {{flagicon|DEU}}[[ Фритц  Кройтцпойнтнер]] || 5-р байрт
|}

==== Ганцаарчилсан дүн ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:95%&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
! Улирал
! style=&quot;width:2.5em&quot;| 1
! style=&quot;width:2.5em&quot;| 2
! style=&quot;width:2.5em&quot;| 3
! style=&quot;width:2.5em&quot;| 4
! style=&quot;width:2.5em&quot;| 5
! style=&quot;width:2.5em&quot;| 6
! style=&quot;width:2.5em&quot;| 7
! style=&quot;width:2.5em&quot;| 8
! style=&quot;width:2.5em&quot;| 9
! style=&quot;width:2.5em&quot;| 10
! style=&quot;width:2.5em&quot;| 11
! style=&quot;width:2.5em&quot;| 12
! style=&quot;width:2.5em&quot;| 13
! style=&quot;width:2.5em&quot;| 14
! style=&quot;width:2.5em&quot;| 15
! style=&quot;width:2.5em&quot;| 16
! style=&quot;width:2.5em&quot;| 17
! style=&quot;width:2.5em&quot;| 18
! style=&quot;width:2.5em&quot;| 19
! style=&quot;width:2.5em&quot;| 20
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| [[1991 оны Формула-1|1991]]
| {{1991 оны Формула-1}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 5
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 6
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 6
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| [[1992 оны Формула-1|1992]]
| {{1992 оны Формула-1}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 4
| bgcolor=&quot;#FFDF9F&quot; | 3
| bgcolor=&quot;#FFDF9F&quot; | 3
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | 2
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 4
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | 2
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 4
| bgcolor=&quot;#FFDF9F&quot; | 3
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | ''1''
| bgcolor=&quot;#FFDF9F&quot; | 3
| bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot; | 7
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | ''2''
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| [[1993 оны Формула-1|1993]]
| {{1993 оны Формула-1}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#FFDF9F&quot; | ''3''
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | 2
| bgcolor=&quot;#FFDF9F&quot; | ''3''
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | ''2''
| bgcolor=&quot;#FFDF9F&quot; | ''3''
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | 2
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | ''2''
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | 2
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| [[1994 оны Формула-1|1994]]
| {{1994 оны Формула-1}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | ''1''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | ''1''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''''1'''''
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | '''''2'''''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''''1'''''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#000000&quot; style=&quot;color:white;&quot; | &lt;small&gt;DSQ&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''''1'''''
| bgcolor=&quot;#000000&quot; style=&quot;color:white;&quot; | &lt;small&gt;DSQ&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;EX&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;EX&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''''1'''''
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | '''2'''
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | ''&lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;''
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| [[1995 оны Формула-1|1995]]
| {{1995 оны Формула-1}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | ''1''
| bgcolor=&quot;#FFDF9F&quot; | ''3''
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;'''DNF'''&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''1'''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | '''''5'''''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | ''1''
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | ''1''
| bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot; | 11*
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | 2
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | ''1''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | ''1''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''''1'''''
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| [[1996 оны Формула-1|1996]]
| {{1996 оны Формула-1}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#FFDF9F&quot; | 3
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | 2
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | '''2'''
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;'''DNF'''&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | ''1''
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; | &lt;small&gt;'''DNS'''&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 4
| bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot; | '''9*'''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | ''1''
| bgcolor=&quot;#FFDF9F&quot; | 3
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | 2
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| [[1997 оны Формула-1|1997]]
| {{1997 оны Формула-1}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | 2
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 5
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | 2
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | ''1''
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 4
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''1'''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''''1'''''
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;''DNF''&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | 2
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | '''4'''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 6
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 6
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| [[1998 оны Формула-1|1998]]
| {{1998 оны Формула-1}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#FFDF9F&quot; | 3
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | ''2''
| bgcolor=&quot;#FFDF9F&quot; | 3
| bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot; | 10
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | ''1''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | ''1''
| bgcolor=&quot;#FFDF9F&quot; | 3
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 5
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | ''1''
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;''DNF''&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''1'''
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | '''2'''
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;'''''DNF'''''&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| [[1999 оны Формула-1|1999]]
| {{1999 оны Формула-1}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
| bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot; | ''8''
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | 2
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | ''1''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#FFDF9F&quot; | ''3''
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;'''DNF'''&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 5
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;INJ&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;INJ&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;INJ&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;INJ&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;INJ&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;INJ&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | '''''2'''''
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | '''''2'''''
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| [[2000 оны Формула-1|2000]]
| {{2000 оны Формула-1}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | ''1''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#FFDF9F&quot; | 3
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | '''5'''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | ''1''
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;'''DNF'''&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''1'''
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;'''DNF'''&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | '''2'''
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | 2
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''1'''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''1'''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''1'''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''1'''
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| [[2001 оны Формула-1|2001]]
| {{2001 оны Формула-1}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''''1'''''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''1'''
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | '''2'''
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''''1'''''
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | '''2'''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | '''2'''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''1'''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | '''2'''
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''1'''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | ''1''
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 4
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | '''2'''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''1'''
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| [[2002 оны Формула-1|2002]]
| {{2002 оны Формула-1}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#FFDF9F&quot; | '''3'''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''1'''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''''1'''''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | ''1''
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | 2
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | ''2''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''''1'''''
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | ''2''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''''1'''''
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | 2
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | '''2'''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''''1'''''
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| [[2003 оны Формула-1|2003]]
| {{2003 оны Формула-1}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | '''4'''
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | ''6''
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''''1'''''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''1'''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''''1'''''
| bgcolor=&quot;#FFDF9F&quot; | 3
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 5
| bgcolor=&quot;#FFDF9F&quot; | 3
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 4
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 7
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 8
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''''1'''''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | ''1''
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 8
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| [[2004 оны Формула-1|2004]]
| {{2004 оны Формула-1}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''''1'''''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''1'''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''''1'''''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | ''1''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''''1'''''
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;''DNF''&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''''1'''''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | ''1''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | ''1''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''1'''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''''1'''''
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | 2
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | 2
| bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot; | ''12''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''1'''
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 7
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| [[2005 оны Формула-1|2005]]
| {{2005 оны Формула-1}}
| &amp;nbsp;
|-
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 7
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | ''2''
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | ''7''
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 5
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | 2
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | ''1''
| bgcolor=&quot;#FFDF9F&quot; | 3
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 6
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 5
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | '''2'''
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot; | 10
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 4
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 7
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| [[2006 оны Формула-1|2006]]
| {{2006 оны Формула-1}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | '''2'''
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 6
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''1'''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | ''1''
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | 2
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | ''5''
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | 2
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | 2
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''''1'''''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''''1'''''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | ''1''
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 8*
| bgcolor=&quot;#FFDF9F&quot; | ''3''
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | ''4''
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| [[2010 оны Формула-1|2010]]
| {{2010 оны Формула-1}}
| &amp;nbsp;
|-
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 6
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 10
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 10
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 4
| bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot; | 12
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 4
| bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot; | 11
| bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot; | 15
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 9
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 9
| bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot; | 11
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 7
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 9
| bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot; | 13
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 6
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 4
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 7
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| &amp;nbsp;
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| [[2011 оны Формула-1|2011]]
| {{2011 оны Формула-1}}
| &amp;nbsp;
|-
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 9
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 8
| bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot; | 12
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 6
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 4
| bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot; | 17
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 9
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 8
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 5
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 5
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 6
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 5
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 7
| bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot; | 15
| &amp;nbsp;
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| [[2012 оны Формула-1|2012]]
| {{2012 оны Формула-1}}
|-
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 10
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 10
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#FFDF9F&quot; | 3
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 7
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | ''7''
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 7
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 6
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot; | 11
| bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot; | 13
| bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot; | 22*
| bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot; | 11
| bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot; | 16
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 7
|}
{{Уралдааны дүнгийн тайлал}}

==== Формула 1-д гаргасан дээд амжилтууд ====
* Хамгийн олон дэлхий аварга цол: 7 (1994, 1995, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004)
* Хамгийн олон дараалсан дэлхий аварга: 5 (2000–2004)
* Хамгийн олон гран при ялалт: 91
* Хамгийн олон нэг багт авчирсан ялалт: 72 (Феррари)
* Хамгийн олон уралдааны тойролт: 77
* Хамгийн өндөр оноо авсан (2010-аад оны онооны системд сүүлд шилжүүлэн оруулсан): 3865&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/sport/formula1/26464195 ''Schumacher, Fangio, Senna &amp; Vettel: Can stats find the greatest? - BBC Sport''] In: ''bbc.com'', abgerufen am 19. Dezember 2018.&lt;/ref&gt;
* Хамгийн олон удаа шагналын тавцанд: 155
* Хамгийн их манлайлсан километр: 24.110
* Хамгийн олон манлайлсан тойролт: 5.111
* Нэг улиралд түрүүлсэн хамгийн олон их шан ялалт: 13 (2004)
* Хамгийн хурдан ДА-ыг шийдсэн: 2002 онд 17 гран пригээс 11 гран прийн дараа (64,7 %)
* Хамгийн олон [[Хэт-трик#Моторт спорт|хэт-трик]]: 22
* Нэг улиралд хамгийн олон хэт-трик: 5 (2004)
* Хамгийн олон нэг гран-при уралдаанд түрүүлсэн: 8 удаа [[Францын гран-при|Францын их шанд]]
* Анхны ба сүүлчийн ялалтын хоорондох хамгийн урт хугацаа: 14 жил, 32 хоног (1992–2006)
* Хамгийн олон удаа дараалан улирал бүрд нэг түрүүлсэн: 15 (1992–2006)
* Хамгийн олон нэг гран-прид эзэлсэн түрүү байрлал: 8 удаа [[Японы гран-при|Японы их шанд]]
* Хамгийн олон нэг гран-прид цуглуулсан ДА-ын оноо: 106 [[Канадын гран-при|Канадын их шанд]]
* Хамгийн олон нэг улирал дахь уралдааны хамгийн хурдан тойролт: 18 гарааны 10-т (55,6 %), 2004 онд
* Хамгийн олон шагналын тавцанд дараалан гарсан: 19 (2001–2002)
* Нэг улиралд хамгийн олон удаа шагналын тавцанд гарсан: 17 удаа 17 уралдаанд (2002)
* Нэг гран-прид дараалан хамгийн олон удаа шагналын тавцанд гарсан: 7 (Канадын их шан 2000–2006)
* Хамгийн олон удаа хоёрдугаар байр: 43
* Хамгийн олон удаа оноот байранд орсон: 221
* Нэг улирлын уралдаан бүрт хамгийн олон барианд орсон: 100 % (17 удаа 17 уралдаанд) 2002 онд
* Нэг их шанд хамгийн өндөр дундаж хурдтай явсан: 247,586&amp;nbsp;км/цаг, 2003 онд Монцад
* Хамгийн их туулсан километр: 81.188
'''Урьдны дээд амжилтууд'''
* Багийн хамтрагчтайгаа хамгийн олон давхар ялалт: 24 (Рубенс Барричеллогийн хамт, үүнээс 19 удаад нь Шумахер түрүүлсэн) – 2016 оны тавдугаар сарын 1-нд болсон [[2016 оны Оросын гран-при|Оросын гран-при]] дээр [[Льюис Хамилтон]], [[Нико Росберг]] нар эвдсэн&lt;ref&gt;{{Интернэт эх сурвалж |autor=Philipp Schajer |url=https://www.motorsport-magazin.com/formel1/news-227007-die-erfolgreichsten-teamkollegen-der-f1-geschichte/ |titel=Die erfolgreichsten Teamkollegen der F1-Geschichte |hrsg=motorsport-magazin.com |datum=2016-05-08 |zugriff=2017-09-02}}&lt;/ref&gt;
* Хамгийн олон поле буюу түрүү байрлал: 68 – Льюис Хамилтон 2017 оны есдүгээр сарын 2-нд эвджээ&lt;ref&gt;{{Интернэт эх сурвалж |url=http://sport.orf.at/stories/2279292/2279293/ |titel=69. Poleposition für den Briten in Monza |hrsg=orf.at |datum=2017-09-02 |zugriff=2017-09-02}}&lt;/ref&gt;
* Хамгийн олон эхний эгнээний гараа: 116 – Льюис Хамилтон 2017 оны аравдугаар сарын 22-нд эвдсэн&lt;ref&gt;{{Интернэт эх сурвалж |url=http://sport.orf.at/stories/2281934/2281935/ |titel=Brite holt 72. Karriere-Poleposition |hrsg=orf.at |datum=2017-10-22 |zugriff=2018-06-11}}&lt;/ref&gt;
* Поле байрлалаас түрүүлсэн хамгийн олон ялалт: 40 – Льюис Хамилтон 2018 оны тавдугаар сарын 13-нд эвдсэн&lt;ref&gt;{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.sport.de/news/ne3191860/lewis-hamilton-bricht-legendaeren-schumacher-rekord/ |titel=Lewis Hamilton bricht legendären Schumacher-Rekord |hrsg=sport.de |datum=2018-05-16 |zugriff=2018-06-10}}&lt;/ref&gt;
* Ялгаатай гран-прид (улс бүрийн уралдааны замд) хамгийн олон ялалт: 22 – Льюис Хамилтон 2018 оны зургаадугаар сарын 24-нд эвдсэн&lt;ref&gt;{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.sport1.de/motorsport/formel1/2018/06/formel-1-lewis-hamilton-nimmt-michael-schumacher-einen-rekord-ab |titel=Hamilton knackt Schumacher-Rekord |hrsg=sport1.de |datum=2018-06-24 |zugriff=2018-06-25}}&lt;/ref&gt;

== Ном зохиол ==
* [[Формула-1]]
* [[Хуан Мануэль Фанжио]]
* {{Cite book | last = Allen | first = James | authorlink = James Allen (journalist) | title = Michael Schumacher: Driven to Extremes | url = https://archive.org/details/michaelschumache0000alle | publisher=Bantam Books |year=1999 | isbn = 0-553-81214-9}}
* {{Cite book | last = Allen | first = James | title = Edge of Greatness | publisher=Headline |year=2007 | isbn = 978-0-7553-1678-6 }}
* {{Cite book | last = Collings | first = Timothy | title = The Piranha Club | publisher=Virgin Books|year=2004 | isbn = 0-7535-0965-2}}
* {{Cite book | last = Collings| first = Timothy | title = Team Schumacher | url = https://archive.org/details/teamschumacherma0000coll| publisher=Highdown |year=2005 | isbn = 1-905156-03-0}}
* {{Cite book | last = Domenjoz | first = Luc | title = Michael Schumacher: Rise of a genius | url = https://archive.org/details/michaelschumache0000dome |year=2002 | edition = | publisher=Parragon | isbn = 0-7525-9228-9 }}
* {{Cite book | last =Henry | first =Alan (ed.) | authorlink = Alan Henry | title =Autocourse 1992 – 93 | publisher=Hazleton Publishing |year=1992 | isbn = 0-905138-96-1 }}
* {{Cite book | last = Henry | first = Alan | title = Wheel to Wheel: Great Duels of Formula One Racing |year=1996 | edition = | publisher=Weidenfeld Nicolson Illustrated | isbn = 0-7538-0522-7 }}
* {{Cite book | last = Hilton | first = Christopher | title = Michael Schumacher: The greatest of all | url = https://archive.org/details/michaelschumache0000hilt_b9d7 | publisher=Haynes |year=2003 | isbn = 1-84425-044-X}}
* {{Cite book | last = Hilton | first = Christopher | title = Michael Schumacher: The Whole Story | url = https://archive.org/details/michaelschumache0000hilt | publisher=Haynes |year=2006 | isbn = 1-84425-008-3}}
* {{Cite book | last =Kehm | first =Sabine | title =Michael Schumacher. Driving Force | url =https://archive.org/details/michaelschumache0000schu | publisher=Random House |year=2003 | isbn = 0-09-189435-2 }}
* {{Cite book | last = Matchett | first = Steve | authorlink = Steve Matchett | year=1995 | title=Life in the Fast Lane: The Story of the Benetton Grand Prix Year | url = https://archive.org/details/lifeinfastlanest0000matc | isbn=0-297-81610-1 | publisher=Weidenfeld and Nicolson | location = London}}
* {{Cite book | last = Matchett | first = Steve | year=1999 | title=The Mechanic's Tale: Life in the Pit Lanes of Formula One | url = https://archive.org/details/mechanicstalelif0000matc | isbn=0-7603-0754-7 | publisher=MBI Pub. | location = Osceola, Wisconsin}}
* {{Cite book | last = Williams | first = Richard| title = The Death of Ayrton Senna | url = https://archive.org/details/deathofayrtonsen0000will_v1v2 | publisher=Bloomsbury|year=1999 | isbn = 0-7475-4495-6}}

== Цахим холбоос ==
{{Commons|Category:Michael Schumacher|Михаэль Шумахер}}
* [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&amp;query=119092069/ Михаэль Шумахерын бичсэн болон түүний тухай бичсэн номууд] - [https://web.archive.org/web/20151104075921/https://de.wikipedia.org/wiki/Deutsche_Nationalbibliothek германы номын сангийн] каталогт
* [http://www.michael-schumacher.de/ Михаэль Шумахерын албан ёсны цахим хуудас]
* [https://web.archive.org/web/20190623154055/https://www.ms-kartcenter.de/ Картын зам болон музей]
* [https://web.archive.org/web/20101225113915/http://www.ksm-motorsport.de/ Картын баг Кайзер-Шумахер-Мухов]

==Эшлэл==
&lt;references responsive /&gt;

{{Оны дэлхийн шилдэг тамирчин}}
{{DEFAULTSORT:Шумахер, Михаэль}}

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Формула 1-ийн дэлхийн аварга]]
[[Ангилал:Германы Формула 1 уралдааны нисгэгч]]
[[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Бенеттон)]]
[[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Жордан)]]
[[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Феррари)]]
[[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Мерседес)]]
[[Ангилал:ДТМ уралдааны нисгэгч]]
[[Ангилал:Мотоциклийн уралдааны нисгэгч]]
[[Ангилал:Ле Маны 24-цагийн уралдааны нисгэгч]]
[[Ангилал:Спорт автомашины уралдааны дэлхийн аваргын нисгэгч]]
[[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (офицер)]]
[[Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (командлагч)]]
[[Ангилал:Бельгийн хүндэт иргэн]]
[[Ангилал:Италийн хүндэт иргэн]]
[[Ангилал:Сараевогийн хүндэт иргэн]]
[[Ангилал:Мөнгөн лаврын навч шагналтан]]
[[Ангилал:Германчууд]]
[[Ангилал:1969 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>5doy83fzd7irltq0xxl0l9kdwgz81p0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ромын Папууд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60579</id>
    <revision>
      <id>873616</id>
      <parentid>873533</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T05:31:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>873616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9457" sha1="cv1ul9brfhlqyr3r796tnvcgb6f5u2d" xml:space="preserve">'''Ромын Пап''' -([[Латин хэл|латин]]. ''Pontifex Romanus'') — Католик шашны улс төр-шашны байгууллагын тэргүүн. [[Ватикан|Ватиканд]] байнга оршин суудаг. 

Энэхүү хуудсанд Ромын Католик шашныг удирдаж байсан Папуудыг он цагийн дарааллаар жагсаан харуулсан болно.
{{Гол|Пап|Католик шашин}}

[[File:Tafel paepste.jpg|thumb|Гэгээн Петрийн их цогчин дуганд оршуулсан Ромын Папуудын латин нэрс болон хаанчилсан огноог тэмдэглэсэн гантиг хавтан|656x656px]]


==1-4-р зууны Пап лам нар==

* [[Гэгээн Петр]]
* [[Линус]]
* [[Анаклет]]
* [[I Клемент]]
* [[Эварист]]
* [[I Александр(Пап)]]
* [[I Сикст]]
* [[Телесфор]]
* [[Хиген]]
* [[I Пио]]
* [[Анисет]]
* [[Сотер]]
* [[Элетер]]
* [[I Виктор]]
* [[Зэфирин]]
* [[I Калликст]]
* [[I Урбан]]
* [[Понтиан]]
* [[Антер]]
* [[Фабиан]]
* [[Корнел]]
* [[I Луц]]
* [[Стефен]]
* [[II Сикст]]
* [[Дионис]]
* [[I Феликс]]
* [[Евтихиан]]
* [[Кай]]
* [[Марселлин]]
* [[I Марсел]]
* [[Эвсэби]]
* [[Милтиад]]
* [[I Силвэстэр]]
* [[Марк]]
* [[I Юлий]]
* [[Либери]]
* [[I Дамас]]
* [[Сириц]]
* [[I Анастаси]]

==5-8-р зууны Пап лам нар==

* [[I Инносент]]
* [[Зосим]]
* [[I Бонифас]]
* [[I Селестин]]
* [[III Сикст]]
* [[I Лео]]
* [[Хилари]]
* [[Симплиси]]
* [[III Феликс]]
* [[I Гиласи]]
* [[II Анастаси]]
* [[Симмах]]
* [[Хормисд]]
* [[I Иохан]]
* [[IV Феликс]]
* [[II Бонифас]]
* [[II Иохан]]
* [[I Агапит]]
* [[Силвэри]]
* [[Вигили]]
* [[I Пелаги]]
* [[III Иохан]]
* [[I Бенедикт]]
* [[II Пелаги]]
* [[I Григори]]
* [[Сабиниан]]
* [[III Бонифас]]
* [[IV Бонифас]]
* [[I Адеодат]]
* [[V Бонифас]]
* [[I Онори]]
* [[Сэвэрин]]
* [[IV Иохан]]
* [[I Теодор]]
* [[I Мартин]]
* [[I Иугени]]
* [[Виталиан]]
* [[II Адеодат]]
* [[Дон]]
* [[Агато]]
* [[II Лео]]
* [[II Бенедикт]]
* [[V Иохан]]
* [[Конон]]
* [[I Серги]]
* [[VI Иохан]]
* [[VII Иохан]]
* [[Сисинни]]
* [[Константин]]
* [[II Григори]]
* [[III Григори]]
* [[Захари]]
* [[II Стефен]]
* [[I Паул]]
* [[III Стефен]]
* [[I Адриан]]
* [[III Лео]]

== 9-12-р зууны Пап лам нар ==
* [[IV Стефен]]
* [[I Пасхал]]
* [[II Иугени]]
* [[Валентин]]
* [[IV Григори]]
* [[II Серги]]
* [[IV Лео]]
* [[III Бенедикт]]
* [[I Николас]]
* [[II Адриан]]
* [[VIII Иохан]]
* [[I Марин]]
* [[III Адриан]]
* [[V Стефен]]
* [[Формос]]
* [[VI Бонифас]]
* [[VI Стефен]]
* [[Роман(Пап)]]
* [[II Теодор]]
* [[IX Иохан]]
* [[IV Бенедикт]]
* [[V Лео]]
* [[III Серги]]
* [[III Анастаси]]
* [[Ландо]]
* [[X Иохан]]
* [[VI Лео]]
* [[VII Стефен]]
* [[XI Иохан]]
* [[VII Лео]]
* [[VIII Стефен]]
* [[II Марин]]
* [[II Агапэт]]
* [[XII Иохан]]
* [[V Бенедикт]]
* [[VIII Лео]]
* [[XIII Иохан]]
* [[VI Бенедикт]]
* [[VII Бенедикт]]
* [[XIV Иохан]]
* [[XV Иохан]]
* [[V Григори]]
* [[II Силвэстэр]]
* [[XVII Иохан]]
* [[XVIII Иохан]]
* [[IV Серги]]
* [[VIII Бенедикт]]
* [[XIX Иохан]]
* [[IX Бенедикт]]
* [[III Силвэстэр]]
* [[IX Бенедикт]]
* [[VI Григори]]
* [[II Клемент]]
* [[IX Бенедикт]]
* [[II Дамас]]
* [[IX Лео]]
* [[II Виктор]]
* [[IX Стефен]]
* [[II Николас]]
* II Александр
* [[VII Григори]]
* [[III Виктор]]
* [[II Урбан]]
* [[II Пасхал]]
* [[II Геласи]]
* [[II Калликст]]
* [[II Онори]]
* [[II Инносент]]
* [[II Целестин]]
* [[II Луци]]
* [[III Иугени]]
* [[IV Анастаси]]
* [[IV Адриан]]
* III Александр
* [[III Луци]]
* [[III Урбан]]
* [[VIII Григори]]
* [[III Клемент]]
* [[III Целестин]]
* [[III Иннокент]] ([[Латин хэл|латин.]] ''Innocentius PP. III'', өөрийн нэр - ''Lotario dei Conti di Segni,'' 1198-1216 он)
==13-16-р зууны Пап лам нар==

* [[III Онори]] ([[Латин хэл|латин]]. ''HONORIVS'' Tertius , өөрийн нэр- ''Cencio Savelli,'' 1216- 1227)
* [[IX Григори]]
* [[IV Целестин]]
* [[IV Иннокент]]  ([[Латин хэл|латин.]] ''INNOCENTIVS'' ''Quartus,'' өөрийн нэр -''Sinibaldo Fieschi'', 1243.06.25-1254.12.07) [[Гүюг хаан|Гүюг хааны]] захиаг хүлээн авсан. 
* [[IV Александр]] ([[Латин хэл|латин.]] ''ALEXANDER Quartus,'' 1254.12.12-1261.05.25)
* [[IV Урбан]] ([[Латин хэл|латин.]] ''VRBANVS'' ''Quartus, )''
* [[IV Клемент]]
* [[X Григори]]
* [[V Иннокент]]
* [[V Адриан]]
* [[XXI Иохан]]
* [[III Николас]] ([[Латин хэл|латин.]] ''NICOLAVS Tertius,'' өөрийн нэр''- Giovanni Gaetano Orsini,'' 1277.11.25 -1280.08.22)
* [[IV Мартин]]
* [[IV Онори]]  ([[Латин хэл|латин.]] ''HONORIVS'' Quartus)
* [[IV Николас]] 
* [[V Целестин]]
* [[VIII Бонифас]]
* [[XI Бенедикт]]
* [[V Клемент]]
* [[XXII Иохан]]
* [[XII Бенедикт]]
* [[VI Клемент]]
* [[VI Иннокент]]
* [[V Урбан]]
* [[XI Григори]]
* [[VI Урбан]]
* [[IX Бонифас]]
* [[VII Иннокент]]
* [[XII Григори]]
* [[V Мартин]]
* [[IV Иугени]]
* [[V Николас]]
* [[III Калликст]]
* [[II Пио]] (1458-1464)
* [[II Паул]] (1464-1671)
* [[IV Сикст]]-([[Латин хэл|латин.]] ''XYSTVS'' ''Quartus,'' 1471-1484 ) Ватиканы номын сан байгуулсан.
* [[VIII Иннокент]]
* [[VI Александр]]
* [[III Пио]] (өөрийн нэр: ''Франческо Нанни Тодескини Пикколомини''; 1439 онд төрсөн) 215 дахь Ромын пап (1503).
* [[II Юлий]]
* [[X Лео]]
* [[VI Адриан]]
* [[VII Клемент]]
* [[III Паул]] (1534-1549)
* [[III Юлий]]
* [[II Марсэл]]
* [[IV Паул]]
* [[IV Пио]]
* [[V Пио]]
* [[XIII Григори|XIII Григорий]]
* [[V Сикст]] (1585.04.24 -1590.08.27)
* [[VII Урбан]]
* [[XIV Григорий]]
* [[IX Григорий]]
* [[VIII Клемент]]

==17-20-р зууны Пап лам нар==

* [[XI Лео]]
* [[V Паул]]
* [[XV Григори]] (1621.02.09-1623.07.08)
* [[VIII Урбан]]
* [[X Иннокент]]
* [[VII Александр]]
* [[IX Клемент]]
* [[X Клемент]]
* [[XI Иннокент]]
* [[VIII Александр]]
* [[XII Иннокент]]
* [[XI Клемент]]
* [[XIII Иннокент]] (өөрийн нэр -''Pietro Michelangelo dei Conti'', 1721-1724)
* [[XIII Бенедикт]]
* [[XII Клемент]]
* [[XIV Бенедикт]]
* [[XIII Клемент]]
* [[XIV Клемент]]
* [[VI Пио]]
* [[VII Пио]]
* [[XII Лео]]
* [[VIII Пио]]
* [[XVI Григори]]
* [[IX Пио]]
* [[XIII Лео]]
* [[X Пио]]
* [[XV Бенедикт]]
* [[XI Пио]] ([[Латин хэл|латин]]. ''Pius XI'' ''',''' ''өөрийн нэр- Ambrogio Damiano Achille Ratti,'' 1922.02.06- 1939. 02.10)
* [[XII Пио]] (латин. ''Pius XII'' , 1939.03.02 - 1958.10.09)
* [[XXIII Иохан|XXIII Иохан (1958.10.28- 1963.06.03)]] 
* [[VI Паул]]   ([[Латин хэл|латин.]] ''PAVLVS Sextus'', өөрийн итали нэр-''Giovanni Battista Enrico Antonio Maria Montini,'' 1963.06.21-1978.08.06)
* [[I Иохан Паул]] (латин. ''IOANNES PAVLVS'' Primus, өөрийн итали нэр -''Albino Luciani,'' 1978.08.26-1978.09.28)
* [[II Иохан Паул]] ([[Латин хэл|латин.]] ''IOANNES PAVLVS'' Secundus, өөрийн польш нэр- ''Karol Józef Wojtyła,'' 1978.10.16-2005.04.02)

==XXI зууны Пап лам нар==
* [[XVI Бенедикт]] (латин. ''BENEDICTVS Sextus Decimus,'' өөрийн герман нэр''- Joseph Alois Ratzinger,'' 2005.04.19-2013.02.28)
* [[Францис]] ([[Латин хэл|латин.]] ''FRANCISCVS,'' өөрийн нэр- ''Jorge Mario Bergoglio,'' 2013.03.13-2025.04.21)
* [[XIV Лео]] (латин. ''LEO'' Quartus Decimus, өөрийн нэр- ''Robert Francis Prevost'', 2025.05.08-…)

[[Ангилал:Пап|!]]
[[Ангилал:Папын (байгууллага) түүх]]
[[Ангилал:Пап (байгууллага)|!]]
[[Ангилал:Католик шашны хүмүүсийн жагсаалт|Пап]]
[[Ангилал:Төрийн тэргүүний жагсаалт|Пап]]</text>
      <sha1>cv1ul9brfhlqyr3r796tnvcgb6f5u2d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жузеппе Фарина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61644</id>
    <revision>
      <id>873596</id>
      <parentid>853731</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T18:41:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>873596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12507" sha1="p31uvyx43kj7a4oj2pskax12v1d1z1b" xml:space="preserve">{{Short description|Италийн уралдаанч (1906–1966)}}
{{Инфобокс хүн
| name        = Жузеппе Фарина
| native_name = Giuseppe Farina
| image       = Giuseppe Farina - El Gráfico 1750.jpg
| caption     = Фарина 1953 онд
| birth_name  = Эмилио Жузеппе Фарина
| birth_date  = {{Birth date|1906|10|30}}
| birth_place = [[Турин]], [[Пьемонт]], [[Италийн хаант улс]]
| death_date  = {{Death date and age|1966|06|30|1906|10|30}}
| death_place = [[Айгвебелл]], [[Савой]], Франц
| death_cause = [[#Үхэл|Осол]]
| module      =
{{Инфобокс Ф1 уралдаанч
| embed         = yes
| nationality   = {{flag|Итали}}
| years         = {{F1|1950}}–{{F1|1956}}
| teams         = [[Алфа Ромео моторт спорт|Алфа Ромео]], [[Скудериа Феррари|Феррари]]
| races         = 35 (33 гараа)
| championships = 1 ({{F1|1950}})
| wins          = 5
| podiums       = 20
| points        = 115 {{frac|1|3}} (127 {{frac|1|3}}){{efn|name=&quot;droppedpoints&quot;}}
| poles         = 5
| fastest_laps  = 5
| first_race    = [[1950 оны Иx Британийн гран-при]]
| first_win     = [[1950 оны Иx Британийн гран-при]]
| last_win      = [[1953 оны Германы гран-при]]
| last_race     = [[1956 оны Индианаполис 500]]
}}
}}

'''Жузеппе „Нино“ Фарина''' ([[Итали хэл|ит.]] ''Giuseppe „Nino“ Farina''; * 1906 оны аравдугаар сарын 30-нд [[Турин]]; † 1966 оны зургаадугаар сарын 30-нд [[Шамбери]]) нь [[Итали|италийн]] [[Авто спорт|авто спортын жолооч]] байсан ба [[Формула-1]] уралдааны түүхэн дэх анхны дэлхийн аварга цолыг хүртсэн тамирчин юм.

==Мэргэжлийн гараа==
Нино Фарина нь эдийн засгийн шинжлэх ухааны докторын зэрэгтэй, [[Пининфарина]]гийн автомашины дизайнер [[Баттиста Фарина]]гийн ач нь юм. Нино автомашины уралдааны мэргэжлийн гараагаа 1933 онд [[Алфа Ромео]]той эхэлсэн ба 1936 онд тус үйлдвэрийн спортын багт гишүүнээр элссэн ажээ. Тухайн үеийн гран-при уралдааны төрөлд [[Мерседес-Бенц]] болон [[Авто Унион]] хэт давамгайлж байснаас шалтгаалан амжилт гаргаж чадаагүй байна. Гэхдээ хөдөлгүүрийн багтаамж багатай ангилал болох [[Войтуретте]] төрөлд (өнөөгийн [[Формула-2]]-той төстэй ангилал) хэд хэдэн түрүүг авчээ. Дайны дараа тэр хувийнхаа [[Мазерати]]гаар уралдаанд оролцсон болон 1948 оны Монакогийн их шанд уралдан түрүүлсэн байдаг. 

1950 онд [[Алфа Ромео моторт спорт|Алфа Ромео багт]] орсон ба тус багт нь мөн [[Луижи Фагиоли]], [[Хуан Мануэль Фанжио]] нар байсан нь &quot;Гурван том Ф-үүдийн баг&quot; гэж яригдахад хүргэсэн байдаг. Гурван удаагийн гран-при тэмцээнд түрүүлснээр [[Хуан Мануэль Фанжио]]гоос түрүүлэн [[1950 оны Формула-1|1950 онд]] [[Формула-1]]-ийн анхны дэлхийн аварга болжээ. Фарина 1953 онд 47 насандаа хамгийн сүүлчийн гран при ялалтаа [[германы гран-при]]д түрүүлэн баяраа тэмдэглэсэн байна. 1956 онд тэр авто уралдааны спортоо албан ёсоор орхисон бөгөөд дараа нь автомашины худалдаач, жолооны багш, автомашины их биеийн дизайнер зэрэг ажлыг өөрийн нагац ах Пининфарина дээрээ хийж байжээ.

1966 оны зургаадугаар сарын 30-нд Нино Фарина [[Шамбери]]д машинтайгаа явж байгаад холбооны шон мөргөн золгүйгээр таалал төгссөн юм.

== Статистик ==
=== Дайны өмнөх гран-пригийн үр дүн ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:95%&quot;
|- class=&quot;background:#808080&quot;
! Улирал !! style=&quot;width:4.5em&quot; | 1 !! style=&quot;width:4.5em&quot; | 2 !! style=&quot;width:4.5em&quot; | 3 !! style=&quot;width:4.5em&quot; | 4 !! style=&quot;width:4.5em&quot; | 5 !! style=&quot;width:4.5em&quot; | 6 !! style=&quot;width:4.5em&quot; | 7 || style=&quot;width:4.5em&quot; | Оноо || Байр
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[1935 оны европын аварга шалгаруулах гран-при|1935]]
| {{1935 оны Европын аварга шалгаруулах гран при}}
! rowspan=&quot;2&quot; | 51
! rowspan=&quot;2&quot; | 21.
|-
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | DNF
|
|
|
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 8
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; | DNS
|
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[1936 оны европын аварга шалгаруулах гран-при|1936]]
| {{1936 оны Европын аварга шалгаруулах гран при}}
|
|
|
! rowspan=&quot;2&quot; | 26
! rowspan=&quot;2&quot; | 14.
|-
| bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot; | DNF / 5
|
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | DNF
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | DNF
|
|
|
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[1937 оны европын аварга шалгаруулах гран-при|1937]]
| {{1937 оны Европын аварга шалгаруулах гран при}}
|
|
! rowspan=&quot;2&quot; | 28
! rowspan=&quot;2&quot; | 7.
|-
|
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | DNF
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 6
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | DNF
| bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot; | DNF / 7
|
|
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[1938 оны европын аварга шалгаруулах гран-при|1938]]
| {{1938 оны Европын аварга шалгаруулах гран при}}
|
|
|
! rowspan=&quot;2&quot; | 21
! rowspan=&quot;2&quot; | 8.
|-
|
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | DNF
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 5
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | 2
|
|
|
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[1939 оны европын аварга шалгаруулах гран-при|1939]]
| {{1939 оны Европын аварга шалгаруулах гран при}}
|
|
|
! rowspan=&quot;2&quot; | 25
! rowspan=&quot;2&quot; | 13.
|-
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | DNF
|
|
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 7
|
|
|
|}
{{Дайны өмнөх уралдааны дүн}}

=== Формула-1-ийн статистик ===
==== Гран-при ялалт ====
* 1950: [[File:Flag of the United Kingdom.svg|20px|link=1950 оны Их Британийн гран-при]] [[1950 оны Их Британийн гран-при|Их Британи]] ([[Сильверстоун авто тойруулга|Сильверстоун]])
* 1950: {{CHE|1950 оны Швейцарийн гран-при|Швейцари}}  ([[Бремгартен дугуй зам|Бремгартен]])
* 1950: {{ITA|1950 оны Италийн гран-при|Итали}}  ([[Монцагийн автодром тойруулга|Монца]])
* 1951: {{BEL|1951 оны Бельгийн гран-при|Бельги}} ([[Спа-Франкоршам авто тойруулга|Спа-Франкоршам]])
* 1953: {{DEU|1953 оны Германы гран-при|Герман}} ([[Нюрбургринг|Нюрбург]])

==== Ганцаарчилсан дүн ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:95%&quot;
|- class=&quot;background:#e0e0e0&quot;
! Улирал
! style=&quot;width:2.5em&quot; | 1
! style=&quot;width:2.5em&quot; | 2
! style=&quot;width:2.5em&quot; | 3
! style=&quot;width:2.5em&quot; | 4
! style=&quot;width:2.5em&quot; | 5
! style=&quot;width:2.5em&quot; | 6
! style=&quot;width:2.5em&quot; | 7
! style=&quot;width:2.5em&quot; | 8
! style=&quot;width:2.5em&quot; | 9
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[1950 оны Формула-1|1950]]
| {{1950 оны Формула-1}}
|
|
|-
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | '''''1'''''
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
|
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | ''1''
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | '''''4'''''
| bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot; | 7
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | 1
|
|
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[1951 оны Формула-1|1951]]
| {{1951 оны Формула-1}}
|
|-
| bgcolor=&quot;#FFDF9F&quot; | 3
|
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | (5)
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | (&lt;small&gt;''DNF''&lt;/small&gt;)
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#FFDF9F&quot; | ''&lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;/3''&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| bgcolor=&quot;#FFDF9F&quot; | 3
|
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[1952 оны Формула-1|1952]]
| {{1952 оны Формула-1}}
|
|-
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | '''&lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;'''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | 2
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | 2
| bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot; | '''6'''
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | 2
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | 2
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | (4)
|
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[1953 оны Формула-1|1953]]
| {{1953 оны Формула-1}}
|-
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
|
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | 2
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | (5)
| bgcolor=&quot;#FFDF9F&quot; | (3)
| bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | 2
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | 2
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[1954 оны Формула-1|1954]]
| {{1954 оны Формула-1}}
|-
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | '''2'''
|
| bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot; | &lt;small&gt;DNF&lt;/small&gt;
|
|
|
|
|
|
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[1955 оны Формула-1|1955]]
| {{1955 оны Формула-1}}
|
|
|-
| bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot; | 3/2&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| bgcolor=&quot;#FFDF9F&quot; | 3
|
| bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot; | 4
|
|
| bgcolor=&quot;#FFFFF&quot; | &lt;small&gt;DNS&lt;/small&gt;
|
|
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[1956 оны Формула-1|1956]]
| {{1956 оны Формула-1}}
|
|-
|
|
| bgcolor=&quot;#FFCFCF&quot; | &lt;small&gt;DNQ&lt;/small&gt;
|
|
|
|
|
|
|}
&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;Нино Фарина 34 дугаартай тэргээр уралдсан ч эвдрэл гарч уралдааныг орхих болов. Ингээд тэр 40 дугаартай тэргийг Фелисе Бонеттогоос авч уралдан гуравдугаар байрт шалгарчээ.&lt;/small&gt;

&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;Фарина 28 дугаартай тэргээр уралдсан ч эвдрэл гарч уралдааныг орхих болов. Ингээд тэр 32 дугаартай тэргийг [[Андре Симон]]оос авч уралдав. Гэтэл хоёр дахь тэрэг нь ч эвдрэн тэмцээнээс хасагдав.&lt;/small&gt;

&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;Фарина 10 дугаартай тэргээр уралдав. Үүнээ [[Маурисе Тринтигнант]]ад өгсөн ч Марусе тус тэргийг нь цааш нь [[Умберто Маглиоли]]д өгчээ. 10 дугаартай тэрэг нь гуравт орсон. Фарина дараа нь 12 дугаартай тэргийг [[Хосе Фройлан Гонзалес]]ээс авч уралджээ. Гэсэн ч энэ тэргийг бас л цааш нь Тринтигнантад шилжүүлэв. 12 дугаартай тэрэг нь хоёрт оржээ.&lt;/small&gt;
{{Уралдааны дүнгийн тайлал}}

=== Ле Мансын дүн ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:85%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#ABBBDD&quot;
! Он
! Баг
! Тэрэг
! Багийн хамтрагч
! Байр
! Орхисон шалтгаан
|-
| [[1953 оны Ле Мансын 24-цагийн уралдаан|1953]]
| {{ITA|#}} [[Скудериа Феррари]]
| [[Феррари 340MM]]
| {{GBR|#}}, [[Майк Хоторн]]
| хасагдсан
|
|}

==Цахим холбоос==
{{Commons|Category:Giuseppe Farina|Жузеппе Фарина}}
* [http://www.motorsportmemorial.org/LWFWIW/focusLWFWIW.php?db2=LWF&amp;db=ms&amp;n=33 Жузеппе Фарина] motorsportmemorial.org (англи хэлээр)

[[Ангилал:Ле Маны 24-цагийн уралдааны нисгэгч]]
[[Ангилал:Италийн Формула 1 уралдааны нисгэгч]]
[[Ангилал:1950 оноос өмнөх гран-пригийн жолооч]]
[[Ангилал:Формула 1-ийн дэлхийн аварга]]
[[Ангилал:Турины тамирчин]]
[[Ангилал:Италичууд]]
[[Ангилал:1906 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1966 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>p31uvyx43kj7a4oj2pskax12v1d1z1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хуан Мануэль Фанжио</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61698</id>
    <revision>
      <id>873603</id>
      <parentid>853805</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T20:01:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>873603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14745" sha1="6sbcpyy59fgpc2v98hodpxhux1fs56q" xml:space="preserve">{{short description|Аргентины уралдааны нисгэгч (1911–1995)}}
{{Инфобокс хүн
| name        = Хуан Мануэль Фанжио
| native_name = Juan Manuel Fangio
| image       = Fangio in 1955 (cropped).jpg
| caption     = Фанжио 1955 онд
| birth_date  = {{birth date|1911|6|24}}
| birth_place = [[Балкарке, Буэнос-Айрес]], Аргентин
| death_date  = {{death date and age|1995|7|17|1911|6|24}}
| death_place = [[Буэнос-Айрес]], Аргентин
| children    = 3
| relatives   = [[II Хуан Мануэль Фанжио]] (үеэл)
| module      = {{Инфобокс Ф1 уралдаанч
| embed         = yes
| nationality   = {{flag|Аргентин}}
| years         = {{F1|1950}}–{{F1|1951}}, {{F1|1953}}–{{F1|1958}}
| teams         = [[Алфа Ромео моторт спорт|Алфа Ромео]], [[Мазерати]], [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]], [[Скудериа Феррари|Феррари]]
| races         = 52 (51 гараа)
| championships = 5 ({{F1|1951}}, {{F1|1954}}, {{F1|1955}}, {{F1|1956}}, {{F1|1957}})
| wins          = 24
| podiums       = 35
| points        = 245 (277 {{frac|9|14}}){{efn|name=&quot;droppedpoints&quot;}}
| poles         = 29
| fastest_laps  = 23
| first_race    = [[1950 оны Иx Британийн гран-при]]
| first_win     = [[1950 оны Монакогийн гран-при]]
| last_win      = [[1957 оны Германы гран-при]]
| last_race     = [[1958 оны Францын гран-при]]
}}
}}

'''Хуан Мануэль Фанжио''' ([[Испани хэл|ис.]] ''Juan Manuel Fangio''; * 1911 оны зургаадугаар сарын 24-нд [[Балкарке (Буэнос-Айрес)|Балкарке]]; † 1995 оны долоодугаар сарын 17-нд [[Буэнос-Айрес]]) нь [[аргентин]]ы [[Авто спорт|авто спортын жолооч]] байсан юм. [[Формула-1]]-ийн уралдаан бий болсон эхэн үеүдийг түүнгүйгээр төсөөлөх аргагүй чадварлаг тамирчин байсан бөгөөд нийт Формула-1-ийн таван удаагийн [[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|дэлхийн аварга]] болон рекорд тогтоосон байсныг 2003 онд [[Михаэль Шумахер]] л ганцаараа амжилтыг нь эвджээ. Тийм ч учраас Фанжио нь өнөөдрийг хүртэл гран при спортын түүхэн дэх хамгийн өндөр амжилт гаргасан, шилдэг тамирчдын нэг гэж тооцогдож явдаг. Нийт 51 гран при уралдаанд оролцсоноос 24 удаа ялалт байгуулсан ба энэ амжилтыг нь өнөөг хүртэл ганцхан [[Ли Уоллард]] л шинэчлэн тогтоожээ. Гэхдээ Уоллард хоёр удаа л ДАШТ-нд оролцон, нэг удаа л түрүүлсэн байдаг.

==Амьдрал==
1911 оны зургаадугаар сарын 24-нд Фанжио нь Балкаркед  Дон Лорето болон Херминиа Фанжиогийн хүү болон төржээ. Сургуульд байхдаа тэр үргэлж эмч болно гэдэг байсан ба томрох тусмаа автомашин сонирхон, тун удалгүй автомашины уралдаанд оролцож эхлэв. 

Фанжио зургаан настайдаа сургуульд орсон бол арваннэгэн насандаа жижиг металлын үйлдвэрт дадлагажигч болсноор төгсгөл болжээ. Үүний дараа нэг их удалгүй авто засварын газар ажилд орсон нь түүний автомашинтай холбогдох эхлэл болов. Автын механикч болоод эд ангиудыг цэвэрлэх болоод засах ажил хийж байхдаа түүндээ улам бүр сонирхон дурлах болов. Энэ маягаар тэр өөрийнхөө механикийн мэдлэгийг ихэд өргөжүүлэн тэлж авчээ. 

==Мэргэжлийн гараа==
Фанжио дайны өмнө өмнөд америкт [[ралли]] уралдаанд оролцож эхэлсэн ч нэгэн уралдаанд осолдсоны улмаас түүний хажууд сууж явсан хамтрагч нь болох Даниель Уррутиа нь нас барсан аж. Үүнээс шалтгаалан тэрбээр болж л өгвөл ганцаараа уралдах болсон байна. 1949 онд Фанжио европ руу ирээд тэр даруйдаа [[1949 оны гран-при улирал|1949 оны Сан Ремогийн их шанд]] түрүүлжээ. Тэр жилдээ Фанжио [[Мазерати]]гаас хамтран ажиллах гэрээ хүлээн авав. Тус багт богинохон хугацаанд амжилттай уралдаж байгаад 1950 онд жолоочийн ДАШТ явагдаж эхлэнгүүт багаасаа гарч Алфа Ромеод орсон байна.

1950 оны улиралын тэмцээнд тэр гурван гран-прид түрүүлэн Жузеппе Фаринагийн дараа орон дэлхийн аваргын хоёрдугаар байранд оржээ.

== Статистик ==
=== Формула-1-д оролцсон амжилт ===
==== Нийт тойм ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%&quot;
|- align=&quot;center&quot; class=&quot;hintergrundfarbe5&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
! style=&quot;width:4.5em;&quot; | Улирал
! Баг
! Шасси
! Хөдөлгүүр
! style=&quot;width:4.5em;&quot; | Уралдаан
! style=&quot;width:4.5em;&quot; | Ялалт
! style=&quot;width:4.5em;&quot; | Хоёрт
! style=&quot;width:4.5em;&quot; | Гуравт
! style=&quot;width:4.5em;&quot; | [[Поле байрлал|Поле]]
! style=&quot;width:4.5em;&quot; | х.х.&lt;br /&gt;тойролт
! style=&quot;width:4.5em;&quot; | Оноо
! style=&quot;width:4.5em;&quot; | ДА-байр
|- align=&quot;center&quot;
! [[1950 оны Формула-1|1950]]
| [[Алфа Ромео моторт спорт|Алфа Ромео СпА]]
| Алфа Ромео 158&amp;nbsp;/&amp;nbsp;159
| [[Алфа Ромео]] 1.5 L8C
| 6
| 3
| −
| −
| 4
| 3
| 27
| '''2.'''
|- align=&quot;center&quot;
! [[1951 оны Формула-1|1951]]
| Алфа Ромео СпА
| [[Алфа Ромео Тип 159|Алфа Ромео 159]]&amp;nbsp;/&amp;nbsp;159&amp;nbsp;M
| Алфа Ромео 1.5 L8C
| 7
| 3
| 2
| −
| 4
| 5
| 37 (31)
| bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]'''
|- align=&quot;center&quot;
! [[1953 оны Формула-1|1953]]
| [[Мазерати]]
| [[Мазерати A6GCM]]&amp;nbsp;/&amp;nbsp;A6SSG
| Мазерати 2.0 L6
| 8
| 1
| 3
| −
| 2
| 2
| 29,5 (28)
| '''2.'''
|- align=&quot;center&quot;
! rowspan=2 | [[1954 оны Формула-1|1954]]
| [[Мазерати|Officine Alfieri Maserati]]
| [[Мазерати 250F]]
| Мазерати 2.5 L6
| 2
| 2
| −
| −
| 1
| 1
| 17
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]'''
|- align=&quot;center&quot;
| [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Даймлер Бенц АГ]]
| [[Мерседес-Бенц W 196]]
| Мерседес 2.5 L8
| 6
| 4
| −
| 1
| 4
| 2
| 40,1 (25)
|- align=&quot;center&quot;
! [[1955 оны Формула-1|1955]]
| Даймлер Бенц АГ
| Мерседес-Бенц W 196
| Мерседес 2.5 L8
| 6
| 4
| 1
| −
| 3
| 3
| 41 (40)
| bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]'''
|- align=&quot;center&quot;
! [[1956 оны Формула-1|1956]]
| [[Скудериа Феррари]]
| [[Феррари D50|Лансиа-Феррари D50]]
| Феррари 2.5 V8
| 7
| 3
| 2
| −
| 6
| 4
| 33 (30)
| bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]'''
|- align=&quot;center&quot;
! [[1957 оны Формула-1|1957]]
| Officine Alfieri Maserati
| Мазерати 250F Tipo 2
| Мазерати 2.5 L6
| 7
| 4
| 2
| −
| 4
| 2
| 46 (40)
| bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]'''
|- align=&quot;center&quot;
! [[1958 оны Формула-1|1958]]
| [[Скудериа Суд Американа]]
| Мазерати 250F Tipo 2&amp;nbsp;/&amp;nbsp;Tipo 3
| Мазерати 2.5 L6
| 2
| −
| −
| −
| 1
| 1
| 7
| '''14.'''
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot; align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;4&quot;| '''Нийт'''
! 51
! 24
! 10
! 1
! 29
! 23
! 277,6
|
|}
==== Ганцаарчилсан дүн ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:95%&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
! Улирал
! style=&quot;width:3.5em&quot; | 1
! style=&quot;width:3.5em&quot; | 2
! style=&quot;width:3.5em&quot; | 3
! style=&quot;width:3.5em&quot; | 4
! style=&quot;width:3.5em&quot; | 5
! style=&quot;width:3.5em&quot; | 6
! style=&quot;width:3,5em&quot; | 7
! style=&quot;width:3.5em&quot; | 8
! style=&quot;width:3.5em&quot; | 9
! style=&quot;width:3.5em&quot; | 10
! style=&quot;width:3.5em&quot; | 11
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[1950 оны Формула-1|1950]]
| {{flagicon|GBR|1950}}
| {{flagicon|MON|1950}}
| {{flagicon|USA|1950}}
| {{flagicon|SUI|1950}}
| {{flagicon|BEL|1950}}
| {{flagicon|FRA|1950}}
| {{flagicon|ITA|1950}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
|bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot;|DNF
|bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot;|'''''1'''''
| &amp;nbsp;
|bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot;|'''''DNF'''''
|bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot;|1
|bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot;|'''''1'''''
|bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot;|'''''DNF'''''/DNF
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[1951 оны Формула-1|1951]]
| {{flagicon|SUI|1951}}
| {{flagicon|USA|1951}}
| {{flagicon|BEL|1951}}
| {{flagicon|FRA|1951}}
| {{flagicon|GBR|1951}}
| {{flagicon|GER|1951}}
| {{flagicon|ITA|1951}}
| {{flagicon|ESP|1951}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
|bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot;|'''''1'''''
| &amp;nbsp;
|bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot;|'''''(9)'''''
|bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot;|'''11'''/''(1)''
|bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot;|''2''
|bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot;|''2''
|bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot;|'''DNF'''
|bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot;|''1''
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[1953 оны Формула-1|1953]]
| {{flagicon|ARG|1953}}
| {{flagicon|USA|1953}}
| {{flagicon|NED|1953}}
| {{flagicon|BEL|1953}}
| {{flagicon|FRA|1953}}
| {{flagicon|GBR|1953}}
| {{flagicon|GER|1953}}
| {{flagicon|SUI|1953}}
| {{flagicon|ITA|1953}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
|bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot;|DNF
| &amp;nbsp;
|bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot;|DNF
|bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot;|'''DNF'''
|bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot;|2
|bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot;|2
|bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot;|2
|bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot;|'''DNF'''/(4)
|bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot;|1
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[1954 оны Формула-1|1954]]
| {{flagicon|ARG|1954}}
| {{flagicon|USA|1954}}
| {{flagicon|BEL|1954}}
| {{flagicon|FRA|1954}}
| {{flagicon|GBR|1954}}
| {{flagicon|GER|1954}}
| {{flagicon|SUI|1954}}
| {{flagicon|ITA|1954}}
| {{flagicon|ESP|1954}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
|bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot;|1
| &amp;nbsp;
|bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot;|'''''1'''''
|bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot;|'''1'''
|bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot;|'''''(4)'''''
|bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot;|'''1'''
|bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot;|''1''
|bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot;|'''(1)'''
|bgcolor=&quot;#FFDF9F&quot;|(3)
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[1955 оны Формула-1|1955]]
| {{flagicon|ARG|1955}}
| {{flagicon|MON|1955}}
| {{flagicon|USA|1955}}
| {{flagicon|BEL|1955}}
| {{flagicon|NED|1955}}
| {{flagicon|GBR|1955}}
| {{flagicon|ITA|1955}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
|bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot;|''1''
|bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot;|'''''(DNF)'''''
| &amp;nbsp;
|bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot;|''1''
|bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot;|'''1'''
|bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot;|2
|bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot;|'''1'''
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[1956 оны Формула-1|1956]]
| {{flagicon|ARG|1956}}
| {{flagicon|MON|1956}}
| {{flagicon|USA|1956}}
| {{flagicon|BEL|1956}}
| {{flagicon|FRA|1956}}
| {{flagicon|GBR|1956}}
| {{flagicon|GER|1956}}
| {{flagicon|ITA|1956}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
|bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot;|'''DNF'''/''1''
|bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot;|'''4'''/''2''
| &amp;nbsp;
|bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot;|'''DNF'''
|bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot;|'''''4'''''
|bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot;|1
|bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot;|'''''1'''''
|bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot;|'''8'''/(2)
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[1957 оны Формула-1|1957]]
| {{flagicon|ARG|1957}}
| {{flagicon|MON|1957}}
| {{flagicon|USA|1957}}
| {{flagicon|FRA|1957}}
| {{flagicon|GBR|1957}}
| {{flagicon|GER|1957}}
| {{flagicon|PES|1957}}
| {{flagicon|ITA|1957}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
|bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot;|1
|bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot;|'''''1'''''
| &amp;nbsp;
|bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot;|'''1'''
|bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot;|DNF
|bgcolor=&quot;#FFFFBF&quot;|'''''1'''''
|bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot;|'''2'''
|bgcolor=&quot;#DFDFDF&quot;|(2)
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[1958 оны Формула-1|1958]]
| {{flagicon|ARG|1958}}
| {{flagicon|MON|1958}}
| {{flagicon|NED|1958}}
| {{flagicon|USA|1958}}
| {{flagicon|BEL|1958}}
| {{flagicon|FRA|1958}}
| {{flagicon|GBR|1958}}
| {{flagicon|GER|1958}}
| {{flagicon|POR|1958}}
| {{flagicon|ITA|1958}}
| {{flagicon|MAR|1958}}
|-
|bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot;|'''''4'''''
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|bgcolor=&quot;#FFCFCF&quot;|DNQ
| &amp;nbsp;
|bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot;|4
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
|}

{{Уралдааны дүнгийн тайлал}}

== Ном зүй ==
* Ronald Hansen, Federico B. Kirbus: ''The Life Story of Juan Manuel Fangio.'' Edita S.A., Lausanne 1956.
* Hartmut Lehbrink: ''Fangio &amp; Mercedes-Benz. Bündnis der Besten.'' Heel, Königswinter 2011, ISBN 978-3-86852-551-9.
* Günther Molter: ''Juan Manuel Fangio. Erfolgreichster Rennfahrer des 20. Jahrhunderts.'' Motorbuch-Verlag, Stuttgart 2011, ISBN 978-3-613-03313-9.

==Цахим холбоос==
{{Commons|Category:Juan Manuel Fangio|Хуан Мануэль Фанжио}}
* * [http://www.motorsportmemorial.org/LWFWIW/focusLWFWIW.php?db2=LWF&amp;db=ms&amp;n=1 Хуан Мануэль Фанжио] motorsportmemorial.org (англи хэлээр)

[[Ангилал:Формула 1-ийн дэлхийн аварга]]
[[Ангилал:Аргентины Формула 1 уралдааны нисгэгч]]
[[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Мерседес)]]
[[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Феррари)]]
[[Ангилал:1950 оноос өмнөх гран-пригийн жолооч]]
[[Ангилал:Ле Маны 24-цагийн уралдааны нисгэгч]]
[[Ангилал:Аргентинчууд]]
[[Ангилал:1911 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1995 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>6sbcpyy59fgpc2v98hodpxhux1fs56q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Холбооны ерөнхийлөгч (Герман)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63768</id>
    <revision>
      <id>873597</id>
      <parentid>814575</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T18:41:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>873597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14414" sha1="rlfvjr64lfgfrgqo9mmn1nsen4b87du" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;text-align:center; margin-left:0.5em; margin-bottom::0.5em; width:320px;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-top: solid 1px #ccd2d9&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:1.4em&quot; | '''Xолбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын Холбооны ерөнхийлөгч'''
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-top: solid 1px #ccd2d9&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[File:Standard of the President of Germany.svg|170px|Холбооны ерөнхийлөгчийн сүлд туг]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Холбооны ерөнхийлөгчийн '''[[сүлд туг]]'''&lt;br /&gt;[[Германы төрийн сүлд#Xолбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс|холбооны бүргэд]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-top: solid 1px #ccd2d9&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[File:Frank-Walter Steinmeier in 2025 (cropped).jpg|170px|Xолбооны ерөнхийлөгч Франк-Вальтер Штайнмайер]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; | '''Одооны ерөнхийлөгч'''&lt;br /&gt;[[Франк-Вальтер Штайнмайер]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-top: solid 1px #ccd2d9&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; | 
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-top: solid 1px #ccd2d9&quot; |
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | '''[[Ерөнхийлөгчийн ордон]]'''
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Берлин]] дахь [[Ордон Бельвю]],&lt;br /&gt;Бонн дахь [[Вилла Хаммершмид]]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | '''Ерөнхийлөгчийн хугацаа'''
| style=&quot;text-align:left&quot; | таван жил&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(үргэлжлүүлээд дахин нэг удаа сонгогдох эрхтэй)&lt;/small&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | '''Алба бий болсон'''
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Xолбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын үндсэн хууль|1949 оны 5 сарын 24]]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | '''Сүүлийн сонгууль'''
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[2017 оны Германы Холбооны ерөнхийлөгчийн сонгууль|2017 оны 2 сарын 12]]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | '''[[Мэндлэлт#Герман ба Австрийн мэндлэлт|Мэндлэлт]]'''
| style=&quot;text-align:left&quot; | ''Ноён Холбооны ерөнхийлөгч''
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | '''Орлогч'''
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Бундесратын ерөнхийлөгч (Герман)|Бундесратын ерөнхийлөгч]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-top: solid 1px #ccd2d9&quot; |
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | '''Цахим хуудас'''
| style=&quot;text-align:left&quot; | [http://www.bundespraesident.de/ www.bundespraesident.de]
|}
[[File:Bundespräsident (Deutschland) Logo.svg|thumb|right|300px|Xолбооны ерөнхийлөгчийн бэлгэдэл]]
'''ХБНГУ-ын Xолбооны Ерөнхийлөгч''' ([[Герман хэл|герм.]] '''''Bundespräsident''''') нь [[Герман|Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын]] [[төрийн тэргүүн]] юм.

Энэхүү албан тушаал нь 1949 онд Англи, Франц, АНУ зэрэг улсууд Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсыг байгуулсаны дараа бий болгосон юм. Холбооны Ерөнхийлөгчийг Үндсэн хуулийн байгууллага болох Холбооны хурал тусгай хурлаар сонгодог байна. Холбооны хурлын бүрэлдэхүүнд Бундестагийн болон Орон нутгийн хурлааас пропорционал зарчмаар сонгогдсон гишүүд ордог байна. Холбооны Ерөнхийлөгч 5 жилийн хугацаатай олонхын саналаар сонгогддог. Нэг удаа дахин улиран сонгогдох боломжтой байдаг.  Холбооны Ерөнхийлөгч Берлин хотод -Бельвю цайз болон Бонн хотод Хаммершмидт харшид байралдаг байна. 2017 оны 3 дугаар сарын 19-нөөс уг албан тушаалд '''Франк-Вальтер Штайнмайер''' сонгогдоод байгаа.

Xолбооны ерөнхийлөгч нь тус улсын улс төрийн системийн өдөр тутмын ажилд огт оролцдоггүй. Хэдийгээр ингэж оролцох эрхийг нь үндсэн хуулиар нь хориглосон заалт байхгүй ч, Германы төрийн тэргүүд уламжлалаа даган улс төрийн бодлогын хэрэгт оролцдоггүй байна. Германд төрийг удирдах дээд эрх нь [[Холбооны канцлер (Герман)|Холбооны канцлер]] (эсвэл Холбооны канцлер хатагтай) болон [[Холбооны Засгийн Газар (Герман)|Холбооны Их Хурал]]д байна.&lt;ref&gt;Дэлгэрэнгүй: Xолбооны ерөнхийлөгчийн алба ба үүрэг, [http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Verfassungsrechtliche-Grundlagen/verfassungsrechtliche-grundlagen-node.html Xолбооны ерөнхийлөгчийн албанаас өөрсдийн албаны хэргийг тодорхойлсон тодорхойлолт], хандсан 2012-07-22.&lt;/ref&gt; Ерөнхийлөгчийн алба буюу Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар нь зөвхөн ёслолын ажлаар хязгаарлагдахгүй, харин улс төрийн хэрэгт оролцох эрх, үүрэгтэй. Ерөнхийлөгчийн албаны эрхлэх үйлийг үндсэн хуулиар зааж өгсөн байна. Үүнийг хэрэгжүүлэх эсэхээ xолбооны ерөнхийлөгч нь бие даан шийдэх ба үүнтэй холбоотойгоор түүнд өөрийнхөө саналыг илэрхийлэх эрх нь бас бий.&lt;ref&gt;[https://www.bundesverfassungsgericht.de/entscheidungen/es20140610_2bve000413.html Urteil des BVerfG, 2 BvE 4/13 vom 10. Juni 2014], Abs.-Nr. 21&amp;nbsp;f.&lt;/ref&gt;

[[Олон улсын эрх зүй]]д Холбооны Улсыг төлөөлөхөөс гадна Холбооны ерөнхийлөгч нь хямралын үед улс төрийн хэрэгт бие даан шийддэг хэд хэдэн нөөц даалгавар бас байна.&lt;ref&gt;[[Heinrich Wilms]]: ''Staatsrecht I. Staatsorganisationsrecht unter Berücksichtigung der Föderalismusreform.'' Stuttgart 2007.&lt;/ref&gt; Үүнд жишээлбэл Бундестагийн бус замаар гарч буй хуулийг хуульчлаx зөвшөөрөл өгөх, бундес канцлерийн сонголтын ажилд, [[Германы Бундестаг]]ийг татан буулгах шийдвэрийг гаргах гэх мэт.

==Эрх, үүрэг==
Холбооны ерөнхийлөгч нь төрийн тэргүүний хүрээнд дараах үүргийг гүйцэтгэнэ:
* [[Олон улсын эрх зүй]]д Холбооны Улсаа төлөөлөх
* [[Дипломат|Дипломат төлөөлөгчийг]] батлах
* Холбооны Улсын хэмжээнд [[өршөөлийн тогтоомж|өршөөлийн тогтоомж гаргах эрхтэй]] ч, [[ялын хөнгөлөлт|ял хөнгөрүүлэх]] эрх байхгүй
* Түүний гарын үсгээр холбооны хууль хүчин төгөлдөр болохоос гадна холбооны хуулийн товхимолд нийтлэх зөвшөөрөл олгох
* Холбооны канцлерийг тэр Германы Бундестагаас санал болгох эрхтэй ба сонгогдсон канцлерийг томилох болон халах
* Холбооны канцлерийн саналын дагуу [[Холбооны сайд]]уудыг томилох болон ажлаас халах

== Өнөөг хүртэлх холбооны ерөнхийлөгчид ==
{| class=&quot;wikitable zebra&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe8&quot;
! colspan=&quot;8&quot; style=&quot;background:#FFEBCD&quot; | ХБНГУ-ын Холбооны ерөнхийлөгчид 
|- class=&quot;hintergrundfarbe6&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Д/д !! style=&quot;width:18em&quot;| Нэр (амьдралын он жил)!! Нам !! Алба эхэлсэн хугацаа !! Алба дууссан хугацаа !! Өдрөөр !! Сонгууль
|-
| style=&quot;background:#ff0&quot;| || {{0}}1|| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Теодор Хойс]] (1884–1963)|| [[Германы Чөлөөт Ардчилсан Нам|ГЧАН]]|| {{0|&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;}} 12.09.1949|| 12.09.1959|| style=&quot;text-align:right&quot; | 3653 || [[1949 оны Германы Холбооны ерөнхийлөгчийн сонгууль|1949]]/[[1954 оны Германы Холбооны ерөнхийлөгчийн сонгууль|1954]]
|-
| style=&quot;background:black&quot;| || {{0}}2|| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Хайнрих Любке]] (1894–1972)|| [[Германы Христийн Ардчилсан Холбоо|ГХАХ]]|| 13.09.1959|| 30.06.1969|| style=&quot;text-align:right&quot; | 3579 || [[1959 оны Германы Холбооны ерөнхийлөгчийн сонгууль|1959]]/[[1964 оны Германы Холбооны ерөнхийлөгчийн сонгууль|1964]]
|-
| style=&quot;background:#f00&quot;| || {{0}}3|| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Густав Хайнеманн]] (1899–1976)|| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Германы Нийгмийн Ардчилсан Нам|ГНАН]]|| 01.07.1969|| 30.06.1974|| style=&quot;text-align:right&quot; | 1826 || [[1969 оны Германы Холбооны ерөнхийлөгчийн сонгууль|1969]]
|-
| style=&quot;background:#ff0&quot;| || {{0}}4|| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Вальтер Шеель]] (1919–2016)|| ГЧАН|| 01.07.1974|| 30.06.1979|| style=&quot;text-align:right&quot; | 1826|| [[1974 оны Германы Холбооны ерөнхийлөгчийн сонгууль|1974]]
|-
| style=&quot;background:black&quot;| || {{0}}5|| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Карл Карстенс]] (1914–1992)|| ГХАХ|| 01.07.1979|| 30.06.1984|| style=&quot;text-align:right&quot; | 1827|| [[1979 оны Германы Холбооны ерөнхийлөгчийн сонгууль|1979]]
|-
| style=&quot;background:black&quot;| || {{0}}6|| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Рихард фон Вайцзеккер]] (1920–2015)|| ГХАХ|| 01.07.1984|| 30.06.1994|| style=&quot;text-align:right&quot; | 3652|| [[1984 оны Германы Холбооны ерөнхийлөгчийн сонгууль|1984]]/[[1989 оны Германы Холбооны ерөнхийлөгчийн сонгууль|1989]]
|-
| style=&quot;background:black&quot;| || {{0}}7|| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Роман Херцог]] (1934–2017)|| ГХАХ|| 01.07.1994|| 30.06.1999|| style=&quot;text-align:right&quot; | 1826|| [[1994 оны Германы Холбооны ерөнхийлөгчийн сонгууль|1994]]
|-
| style=&quot;background:#f00&quot;| || {{0}}8|| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Йоханнес Рау]] (1931–2006)|| ГНАН|| 01.07.1999|| 30.06.2004|| style=&quot;text-align:right&quot; | 1827|| [[1999 оны Германы Холбооны ерөнхийлөгчийн сонгууль|1999]]
|-
| style=&quot;background:black&quot;| || {{0}}9|| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Хорст Көлэр]] (*&amp;nbsp;1943)|| ГХАХ|| 01.07.2004|| {{0|&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;}} 31.05.2010|| style=&quot;text-align:right&quot; | 2161|| [[2004 оны Германы Холбооны ерөнхийлөгчийн сонгууль|2004]]/[[2009 оны Германы Холбооны ерөнхийлөгчийн сонгууль|2009]]
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
| || || || || colspan=&quot;2&quot; |''Алба эзэнгүй'' || style=&quot;text-align:right&quot; | 29 ||
|-
| style=&quot;background:black&quot;| || 10|| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Кристиан Вульф]] (*&amp;nbsp;1959)|| ГХАХ|| {{0|&lt;sup&gt;[1]&lt;/sup&gt;}}30.06.2010|| {{0|&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;}}17.02.2012|| style=&quot;text-align:right&quot; | 598|| [[2010 оны Германы Холбооны ерөнхийлөгчийн сонгууль|2010]]
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
| || || || || colspan=&quot;2&quot; |''Алба эзэнгүй'' || style=&quot;text-align:right&quot; | 29 ||
|-
| style=&quot;background:silver&quot;| || 11|| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Йоахим Гаук]] (*&amp;nbsp;1940)|| [[нам бус]]|| 18.03.2012|| 18.03.2017|| style=&quot;text-align:right&quot; | 1830 || [[2012 оны Германы Холбооны ерөнхийлөгчийн сонгууль|2012]]
|-
| style=&quot;background:#f00&quot;| || 12|| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] (*&amp;nbsp;1956)|| ГНАН|| 19.03.2017||''алба хашиж буй''|| style=&quot;text-align:right&quot; |  {{#expr: {{Age in days|day1=19|month1=03|year1=2017}}+1}} || [[2017 оны Германы Холбооны ерөнхийлөгчийн сонгууль|2017]]
|}

[[Теодор Хойс]], [[Рихард фон Вайцзеккер]] нар хоёр удаа бүрэн эрхийнхээ хугацаанд ажилласан ерөнхийлөгчид юм.

[[Хайнрих Любке]], [[Хорст Көлэр]], [[Кристиан Вульф]] нар нь Холбооны ерөнхийлөгчийн үүрэгт ажлаа өөрсдийн хүсэлтээр хүлээлгэн өгснөөр хугацаанаасаа өмнө дуусгавар болгожээ.
{{зай авах}}

== Мөн үзэx ==
* [[Xолбооны ерөнхийлөгч (Австри)]]
* [[Xолбооны ерөнхийлөгч (Швейцари)]]

== Цахим хуудас ==
{{commons|Category:Bundespräsidenten (Germany)|Xолбооны ерөнхийлөгч}}
* [http://www.bundespraesident.de/ Xолбооны ерөнхийлөгч ба ерөнхийлөгчийн албаны цахим хуудас] 

==Эшлэл==
&lt;references /&gt;


[[Ангилал:Германы ерөнхийлөгч| ]]
[[Ангилал:Германы улс төр]]
[[Ангилал:Төрийн тэргүүний цол]]</text>
      <sha1>rlfvjr64lfgfrgqo9mmn1nsen4b87du</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пежо 307</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63964</id>
    <revision>
      <id>873595</id>
      <parentid>852348</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T18:40:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>873595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10218" sha1="bwfy48r3nmso8arl2m1fc7yl6wiia23" xml:space="preserve">{{Инфобокс суудлын тэрэг
| Marke      = [[Пежо]]
| Modell     = 307
| Bild       = Peugeot 307 front 20080320.jpg
| Bild zeigt = Пежо 307 таван хаалгат (2005–2007)
| von        = 2001
| bis        = 2009
| Klasse     = [[Жижиг дунд ангилал]]
| Versionen  = [[Лимузин]], [[комбилимузин]], [[комби]], [[кабриолет]]
| Motoren    = [[Отто хөдөлгүүр]]:&lt;br /&gt;1,4–2,0 литр&lt;br /&gt;(55–130 кВт)&lt;br /&gt;[[Дизель хөдөлгүүр]]:&lt;br /&gt;1,4–2,0 литр&lt;br /&gt;(50–100 кВт)
| Länge      = 4202–4432
| Breite     = 1730–1759
| Höhe       = 1417–1544
| Radstand   = 2608–2708
| Gewicht    = 1217–1685
| Vorgänger  = [[Пежо 306]]
| Nachfolger = [[Пежо 308 (2007)]]
}}
{| class=&quot;infobox&quot; width=&quot;260&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#9ACD32;&quot;| '''Бусад хэмжилт'''
|-
| CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ялгаралт:
| 129–199 г/км
|-
| Түлшний хэрэглээ, хосолсон (ЕX-норм):
| 5,0–8,4 л/100 км
|-
| [[Евро ШАҮП]]-[[ослын тест]]эд авсан одны тоо&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.euroncap.com/tests/peugeot_307_2001/107.aspx |wayback=20110823095526 |text=''Ergebnisse des Peugeot 307 beim Euro-NCAP-Crashtest 2001'' |archiv-bot=2026-04-05 19:02:34 InternetArchiveBot }}, англиар, 2009-03-01&lt;/ref&gt;
| [[File:Crashtest-Stern 4.svg|105px|]]
|}
'''Пежо 307''' (фр. '''''Peugeot 307''''') нь францын [[автомашин|автомашин үйлдвэрлэгч]] [[Пежо]]гийн [[суудлын автомашин]] юм. Жижиг дунд ангилалд хамаарах тус тэргийг 2001 оны аравдугаар сард заx зээлд гаргажээ. Пежо 307 нь 2002 оны шилдэг автомашины шагнал хүртжээ.

== Түүх ==
[[Файл:2001-2005 Peugeot 307 (T5) 5-door hatchback 02.jpg|thumb|right|Пежо 307 (2001-2005)]]

Өмнөх загвар [[Пежо 306]]-н адил их биеийн олон хувилбартай хийгджээ. Эхлээд гурав болон таван хаалгатай налуу артай загваруудыг үйлдвэрлэв. 2002 оны зургаадугаар сараас эхлэн комби хувилбар нь нэмэгдэн худалдаалагдах боллоо. 2003 оны наймдугаар сард купье-кабриолет 307 cc (үүний cc нь английн coupe-cabriolet гэх үгнүүдийн эхний үсгүүд) загвар нь нугарах төмөр дээвэртэйгээр хийгдсэнээр 307 загварын их биеийн хувилбаруудыг бүрэн гүйцээлээ.

307-нь хийцээсээ хамааран төрөл бүрийн бензин болон дизель хөдөлгүүртэйгээр нийлүүлэх боломжтой. 2004 оны дөрөвдүгээр сараас эхлэн 1,6 литр, 80 кВт (109 [[морины хүч|м.x.]]) чадалтай HDi-дизель хөдөлгүүрийг [[Дизелийн тортогны шүүлтүүр|тортогны шүүлтүүртэйгээр]] санал болгосон бөгөөд тус хөдөлгүүр нь евро-4 нормыг хангаж байсан. Гурав-, таван хаалгатай лимузин загварууд нь цуврал 5 араа бүхий механик хурдны хайрцагтай ба 100 км/ц-г 11,2 секундын хугацаанд, дээд хурд нь 188 км/ц хүрдэг байна.

===Загварын сайжруулалт===
2005 оны тавдугаар сард 307-д загварын сайжруулалт хийгдэв. Үүний хүрээнд нүүрэн хэсгийг өөрчлөн, арын гэрлийг шинэчилжээ. Налуу артай лимузин загварт сайжруулалт хийсний дараа нийт зургаан өөр тоноглолтын хувилбараас („Filou“, „Grand Filou Cool“, „Tendance“, „Prémium“, „Sport“, „Platinum“) сонгох боломжтой байсан ба хамгийн сайн, үнэтэй хувилбар нь платинум байв.

&lt;gallery widths=&quot;200&quot; perrow=&quot;3&quot;&gt;
Peugeot.307.northdevon.arp.750pix.jpg|Пежо 307 таван хаалгат, хажуу талаас (2001–2005)
Peugeot 307 07.jpg|Пежо 307 кабрио, дотор тал
Peugeot 307SW front 20080409.jpg|Пежо 307 (SW) комби
002 Robert Duval 002.JPG|Пежо 307 Раллид
Peugeot307cc babylonred.jpg|Пежо 307cc дээврээ нээсэн байдал
Peugeot_307_rear_20080320.jpg|Ар талаасаа
&lt;/gallery&gt;

== Их биеийн хувилбар ==
[[Файл:Peugeot 307 sedan facelift 2 China 2012-04-14.JPG|thumb|right|Шаталсан артай Пежо 307, Хятад]]
Пежо 307 нь нийт зургаан хувилбараар борлуулагдсан:
* Налуу артай, гурван хаалгатай
* Налуу артай, таван хаалгатай
* Шаталсан ар, дөрвөн хаалгатай (2003 оноос зөвхөн Хятад болон Өмнөд Америкт)
* Комби (break)-таван хаалга, таван суудалтай
* Комби (SW)-таван хаалга, долоон суудалтай
* [[Купье-Кабриолет]]-хоёр хаалга, дөрвөн суудал болон доош буух төмөр арагтай бүхээг

== Техникийн үзүүлэлт ==
=== Бензин хөдөлгүүр ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
!Моделл || Хөдөлгүүр (төрөл) ||Эзэлхүүн&lt;br /&gt;см³ ||Цилиндр ||Чадал кВт (м.x.)&lt;br /&gt;1/мин-д|| Эргэлтийн момент Нм&lt;br /&gt;1/мин-д|| Үйлдвэрлэсэн&lt;br /&gt;хугацаа|| Хувилбар
|-
| 1.4 8V ||TU3JP (KFW)||align=&quot;center&quot;|1360 ||align=&quot;center&quot;|4 ||align=&quot;center&quot;|55 (75)/5500 ||align=&quot;center&quot;|120/3400 ||03/2002–02/2004||Налуу артай
|-
| 1.4 16V ||ET3J4 (KFU)||align=&quot;center&quot;|1360 ||align=&quot;center&quot;|4 ||align=&quot;center&quot;|65 (88)/5250 ||align=&quot;center&quot;|133/3250 ||11/2003–03/2008||Налуу артай, комби
|-
| 1.6 16V ||TU5JP4 (NFU)||align=&quot;center&quot;|1587 ||align=&quot;center&quot;|4 ||align=&quot;center&quot;|80 (109)/5800 ||align=&quot;center&quot;|147/4000 ||08/2001–03/2008||Налуу артай, комби, кабриолет
|-
| 2.0 16V ||EW10J4 (RFN)||align=&quot;center&quot;|1997 ||align=&quot;center&quot;|4 ||align=&quot;center&quot;|100 (136)/6000 ||align=&quot;center&quot;|190/4100 ||08/2001–03/2005||Налуу артай, комби, кабриолет
|-
| 2.0 16V ||EW10A (RFJ) ||align=&quot;center&quot;|1997 ||align=&quot;center&quot;|4 ||align=&quot;center&quot;|103 (140)/6000 ||align=&quot;center&quot;|200/4000 ||04/2005–03/2008||Налуу артай, комби, кабриолет
|-
| 2.0 16V ||EW10J4S (RFK)||align=&quot;center&quot;|1997 ||align=&quot;center&quot;|4 ||align=&quot;center&quot;|130 (177)/7000 ||align=&quot;center&quot;|202/4750 ||06/2005–07/2007||Налуу артай, кабриолет
|}

=== Дизель хөдөлгүүр ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
!Моделл || Хөдөлгүүр (төрөл) ||Эзэлхүүн&lt;br /&gt;см³ ||Цилиндр ||Чадал кВт (м.x.)&lt;br /&gt;1/мин-д|| Эргэлтийн момент Нм&lt;br /&gt;1/мин-д|| Үйлдвэрлэсэн&lt;br /&gt;хугацаа|| Хувилбар
|-
| 1.4 8V [[High Pressure Direct Injection|HDi]]&lt;ref name=&quot;nicht DPF&quot; group=&quot;D&quot;&gt;Энэ хөдөлгүүрт тортогны шүүлтүүр байгаагүй&lt;/ref&gt;||DV4TD (8HX/HZ) ||align=&quot;center&quot;|1398 ||align=&quot;center&quot;|4|| align=&quot;center&quot;|50 (68)/4000 ||align=&quot;center&quot;|150/1750 ||10/2001–02/2004||Налуу артай
|-
| 1.6 16V HDi&lt;ref name=&quot;auch DPF&quot; group=&quot;D&quot; /&gt;||DV6(A)TED4 (9HX/HV) ||align=&quot;center&quot;|1560 ||align=&quot;center&quot;|4|| align=&quot;center&quot;|66 (90)/4000 ||align=&quot;center&quot;|215/1750 ||04/2005–03/2008||Налуу артай, комби
|-
| 1.6 16V HDi&lt;ref name=&quot;auch DPF&quot; group=&quot;D&quot;&gt;Энэ хөдөлгүүрт тортогны шүүлтүүр байгаагүй&lt;/ref&gt;||DV6TED4 (9HZ/HY) ||align=&quot;center&quot;|1560 ||align=&quot;center&quot;|4|| align=&quot;center&quot;|80 (109)/4000 ||align=&quot;center&quot;|240/1750||02/2004–03/2008||Налуу артай, комби
|-
| 2.0 8V HDi&lt;ref name=&quot;nicht DPF&quot; group=&quot;D&quot; /&gt;||DW10TD (RHY) ||align=&quot;center&quot;|1997 ||align=&quot;center&quot;|4|| align=&quot;center&quot;|66 (90)/4000 ||align=&quot;center&quot;|205/1900 ||08/2001–03/2005||Налуу артай, комби
|-
| 2.0 8V HDi&lt;ref name=&quot;nur DPF&quot; group=&quot;D&quot;&gt;Энэ хөдөлгүүрт тортогны шүүлтүүр байгаагүй&lt;/ref&gt;||DW10ATED4 (RHS) ||align=&quot;center&quot;|1997 ||align=&quot;center&quot;|4|| align=&quot;center&quot;|79 (107)/4000 ||align=&quot;center&quot;|250/ 1750 ||08/2001–02/2004||Налуу артай, комби
|-
| 2.0 16V HD&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;i&lt;/span&gt;&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;nur DPF&quot; group=&quot;D&quot;&gt;Энэ хөдөлгүүрт тортогны шүүлтүүр байгаагүй&lt;/ref&gt;||DW10BTED4 (RHR)||align=&quot;center&quot;| 1997 ||align=&quot;center&quot;|4|| align=&quot;center&quot;|100 (136)/4000||align=&quot;center&quot;|320/2000||11/2003–03/2008||Налуу артай, комби, кабриолет
|}
&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;Улаанаар тэмдэглэсэн „&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;i&lt;/span&gt;“ үсэг нь 307 загварын дизель хөдөлгүүрүүдээс хамгийн хүчтэйг тэмдэглэсэн болно.
&lt;references group=&quot;D&quot; /&gt;

==Цахим хуудас==
{{Commons|Category:Peugeot 307|Пежо 307}}
* [https://web.archive.org/web/20140722074056/http://www.peugeot.com/en/products-services/cars Пежогийн албан ёсны цахим хуудас]

== Эшлэл ==
&lt;references/&gt;

{{Пежогийн одооны автомашины загварын хөтлөх хуудас}}

[[Ангилал:Пежо-Автомашин|#:::307]]
[[Ангилал:Жижиг дунд ангиллын автомашин]]
[[Ангилал:Суудлын автомашины загвар]]
[[Ангилал:Лимузин]]
[[Ангилал:Кабриолет]]
[[Ангилал:Комбилимузин]]
[[Ангилал:Комби]]</text>
      <sha1>bwfy48r3nmso8arl2m1fc7yl6wiia23</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монголын сүлд, далбааны жагсаалт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66920</id>
    <revision>
      <id>873610</id>
      <parentid>869647</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T20:29:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Монгол улсын аймгуудын сүлд, далбаа]] to [[Монголын сүлд, далбааны жагсаалт]]</comment>
      <origin>869647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6655" sha1="qs18zu1ineo6mioso0fb96q5z2eyp6s" xml:space="preserve">[[Зураг:Mongolian Aimags, Mongolia.png|thumb|510px|right|Хорин нэгэн аймаг, нэг нийслэлийг өнгөөр ялгасан Монгол Улсын газрын зураг]]
Дараах жагсаалтанд '''[[Монгол улс]]ын''' '''[[Монгол улсын аймаг, нийслэл|аймгуудын]]''' '''[[Туг|далбаа]]''' ба '''[[сүлд]]ийг''' жагсаан оруулав.

== Жагсаалт ==
{| class=&quot;wikitable float-left&quot;
|-
! Байршил
! Далбаа
! Сүлд
! Аймаг (кирил)
! Xудам
|-
| [[Зураг:Map mn arkhangai aimag.png|100px|rand]]
| [[Зураг:Mn flag arkhangai aimag 2014.svg|110px]]
| [[Зураг:Mn coa arkhangai aimag 2014.svg|70px|rand]]
| [[Архангай аймаг]]
| {{МонголЮникод|ᠠᠷᠤᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ}}
|-
| [[Зураг:Map mn bayan-ulgii aimag.png|100px|rand]]
| [[Зураг:Mn flag bayan olgiy aymag.svg|110px]]
| [[Зураг:Mn coa bayan olgiy aymag.svg|70px|rand]]
| [[Баян-Өлгий аймаг]]
| {{МонголЮникод|ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ}}
|-
| [[Зураг:Map mn bayankhongor aimag.png|100px|rand]]
| [[Зураг:Mn flag bayankhongor aymag.png|110px]]
| [[Зураг:Mn coa bayankhongor aymag.png|70px|rand]]
| [[Баянхонгор аймаг]]
| {{МонголЮникод|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠩᠬᠣᠩᠭ᠋᠋ᠤᠷ}}
|-
| [[Зураг:Map mn bulgan aimag.png|100px|rand]]
| [[Зураг:Mn flag bulgan aimag 2022.svg|110px]]
| [[Зураг:Mn coa bulgan aimag 2022.svg|70px|rand]]
| [[Булган аймаг]]
| {{МонголЮникод|ᠪᠣᠯᠠᠭᠠᠨ}}
|-
| [[Зураг:Map mn gobi-altai aimag.png|100px|rand]]
| [[Зураг:Mn flag govi-altai aimag 2011.svg|110px]]
| [[Зураг:Mn coa govi-altai aimag 2011.svg|70px|rand]]
| [[Говь-Алтай аймаг]]
| {{МонголЮникод|ᠭᠤᠪᠢ ᠠᠯᠲᠠᠢ}}
|-
| [[Зураг:Map mn gobisumber aimag.png|100px|rand]]
| [[Зураг:Mn flag govisümber aimag.svg|110px]]
| [[Зураг:Mn coa govisümber aimag.svg|70px|rand]]
| [[Говьсүмбэр аймаг]]
| {{МонголЮникод|ᠭᠤᠪᠢᠰᠦᠢᠮᠪᠦᠷ}}
|-
| [[Зураг:Map mn darkhan-uul aimag.png|100px|rand]]
| [[Зураг:Mn flag darkhan uul aymag.svg|110px]]
| [[Зураг:Mn coa of darkhan aymag.svg|70px|rand]]
| [[Дархан-Уул аймаг]]
| {{МонголЮникод|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ ᠠᠭᠤᠯᠠ}}
|-
| [[Зураг:Map mn dornogobi aimag.png|100px|rand]]
| [[Зураг:Mn flag dornogovi aimag 2011.svg|110px]]
| [[Зураг:Mn coa dornogovi aimag 2011.svg|70px|rand]]
| [[Дорноговь аймаг]]
| {{МонголЮникод|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠭᠣᠪᠢ}}
|-
| [[Зураг:Map mn dornod aimag.png|100px|rand]]
| [[Зураг:Mn flag dornod aimag 2001.svg|110px]]
| [[Зураг:Mn coa dornod aimag 2001.svg|70px|rand]]
| [[Дорнод аймаг]]
| {{МонголЮникод|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠳᠤ}}
|-
| [[Зураг:Map mn dundgobi aimag.png|100px|rand]]
| [[Зураг:Mn flag dundgovi aimag.svg|110px]]
| [[Зураг:Mn coa dundgovi aimag.svg|70px|rand]]
| [[Дундговь аймаг]]
| {{МонголЮникод|ᠳᠤᠮᠳᠠᠭᠣᠪᠢ}}
|-
| [[Зураг:Map mn zavkhan aimag.png|100px|rand]]
| [[Зураг:Mn flag zavkhan aimag.svg|110px]]
| [[Зураг:Mn coa zavkhan aimag.svg|70px|rand]]
| [[Завхан аймаг]]
| {{МонголЮникод|ᠵᠠᠪᠬᠠᠨ}}
|-
| [[Зураг:Map mn orkhon aimag.png|100px|rand]]
| [[Зураг:Mn flag orkhon aimag 2024.svg|110x110px]]
| [[Зураг:Mn coa orkhon aimag.svg|70px|rand]]
| [[Орхон аймаг]]
| {{МонголЮникод|ᠣᠷᠬᠣᠨ}}
|-
| [[Зураг:Map mn uvurkhangai aimag.png|100px|rand]]
| [[Зураг:Mn flag Ovurhangai aymag.svg|110px]]
| [[Зураг:Mn coa övörkhangai aimag.svg|70px|rand]]
| [[Өвөрхангай аймаг]]
| {{МонголЮникод|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ}}
|-
| [[Зураг:Map mn umnugobi aimag.png|100px|rand]]
| [[Зураг:Mn flag ömnögovi aimag 2011.svg|110px]]
| [[Зураг:Mn coa ömnögovi aimag 2011.svg|70px|rand]]
| [[Өмнөговь аймаг]]
| {{МонголЮникод|ᠡᠮᠦᠨᠡᠭᠣᠪᠢ}}
|-
| [[Зураг:Map mn sukhbaatar aimag.png|100px|rand]]
| [[Зураг:Mn flag sükhbaatar aimag.svg|110px]]
| [[Зураг:Mn coa sükhbaatar aimag.svg|70px|rand]]
| [[Сүхбаатар аймаг]]
| {{МонголЮникод|ᠰᠦᠬᠡᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ}}
|-
| [[Зураг:Map mn selenge aimag.png|100px|rand]]
| [[Зураг:Mn flag selenge aimag 1999.svg|110px]]
| [[Зураг:Mn coa selenge aimag 1999.svg|70px|rand]]
| [[Сэлэнгэ аймаг]]
| {{МонголЮникод|ᠰᠡᠯᠡᠩᠭᠡ}}
|-
| [[Зураг:Map mn tuv aimag.png|100px|rand]]
| [[Зураг:Tov aymag flag.svg|110px]]
| [[Зураг:Mn coa töv aimag.svg|70px|rand]]
| [[Төв аймаг]]
| {{МонголЮникод|ᠲᠥᠪ}}
|-
| [[Зураг:Map mn uvs aimag.png|100px|rand]]
| [[Зураг:Uvs Aimag Flag.svg|110px]]
| [[Зураг:Mn coa uvs aimag 1999.svg|70px|rand]]
| [[Увс аймаг]]
| {{МонголЮникод|ᠤᠪᠰᠤ}}
|-
| [[Зураг:Map mn ulaanbaatar.png|100px|rand]]
| [[Зураг:Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg|110px]]
| [[Зураг:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg|70px|rand]]
| [[Улаанбаатар]]
| {{МонголЮникод|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ}}
|-
| [[Зураг:Map mn khovd aimag.png|100px|rand]]
| [[Зураг:Flag of Khovd Aimag (since 2014).svg|110px]]
| [[Зураг:Mn coa khovd aimag 2014.svg|70px|rand]]
| [[Ховд аймаг]]
| {{МонголЮникод|ᠬᠣᠪᠳᠤ}}
|-
| [[Зураг:Map mn khuvsgul aimag.png|100px|rand]]
| [[Зураг:Mn flag khövsgöl aimag 2014.svg|110px]]
| [[Зураг:Mn coa khövsgöl aimag 2014.svg|70px|rand]]
| [[Хөвсгөл аймаг]]
| {{МонголЮникод|ᠬᠥᠪᠰᠦᠭᠦᠯ}}
|-
| [[Зураг:Map mn khentii aimag.png|100px|rand]]
| [[Зураг:Khentii aimag Flag.svg|110px]]
| [[Зураг:Mn coa khentii aimag.svg|70px|rand]]
| [[Хэнтий аймаг]]
| {{МонголЮникод|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ}}
|-
|}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Flags of Mongolia|Монгол улсын далбаа}}
{{Commonscat|Coats of arms of Mongolia|Монгол улсын сүлд}}
* [https://flagspot.net/flags/mn-prov.html Flags of the World] (англиар)

[[Ангилал:Далбааны жагсаалт]]
[[Ангилал:Сүлдний жагсаалт]]
[[Ангилал:Монголын аймаг|!Далбаа]]</text>
      <sha1>qs18zu1ineo6mioso0fb96q5z2eyp6s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Химийн бодисыг зэрэглэн ангилах олон улсын систем</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71487</id>
    <revision>
      <id>873598</id>
      <parentid>678376</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T18:41:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>873598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2669" sha1="t8zsnk638fx7y4fdnvaevaxgxuw39yb" xml:space="preserve">'''Химийн бодисыг зэрэглэн ангилах олон улсын систем''' ([[Англи хэл|англ.]] ''Globally Harmonized System of Classification, Labelling and Packaging of Chemicals'', '''GHS''') нь [[химийн бэлдмэл]]ийг зэрэглэн ангилах, болон мөн түүнчлэн түүний баглаа боодол болон [[Химийн бодисын аюулгүй байдлын мэдээллийн хуудас|аюулгүйн байдлын мэдээллийн хуудаснуудад]] тэмдэг, тэмдэглээ тавих зэргийг дэлхий даяар стандартчилан ашигладаг систем юм.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe6&quot;
&lt;!--! colspan=8 | CLP-Verordnung --&gt;
|- class=&quot;hintergrundfarbe6&quot;
! colspan=&quot;3&quot;| ЕX-ны тэмдэглэгээ&lt;br /&gt; (Удирдамж 67/548/EWG)
! colspan=&quot;5&quot;| GHS-тэмдэглэгээ / CLP-Журам
! [[UN Recommendations on the Transport of Dangerous Goods|UN&amp;nbsp;Rec.Tr.]]&amp;nbsp;/ [[Аюултай ачаа, барааг олон улсад тээвэрлэх тухай европын холбооны гэрээ|ADR]]
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
!Аюулын&amp;shy;тэмдэг
! Аюулын&amp;shy;нэршил
! Таних&amp;shy;үсэг
! Дүрсэн&amp;shy;тэмдэг
! Тодор&amp;shy;хойлолт
! Код&amp;shy;лолт
! Анхаар&amp;shy;уулга үг&lt;ref&gt;Art. 2 Verordnung (EG) Nr. 1272/2008 ''Begriffsbestimmungen'' 4., siehe Lit. UBA Leitfaden, S. 20.&lt;/ref&gt;
! Аюулын &amp;shy;ангилал
! [[Аюултай барааны ангилал|Аюултай &amp;shy;барааны&amp;shy;ангилал]]
|-
| [[Зураг:Hazard E.svg|48px]]
| [[Тэсрэх аюултай|Тэсрэх аюултай]]
| E
| [[Зураг:GHS-pictogram-explos.svg|48px]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Тэсрэх бөмбөг
| GHS01
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аюул|Аюултай]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Тогтвортой бус тэсэрч дэлбэрэх бодис, холимог ба дэлбэрэх бодис агуулсан бүтээгдэхүүн, өөрөө задрах бодис ба холимог, [[пероксод|органикийн пероксид]]
| style=&quot;padding-left:1em; text-align:left;&quot;| [[Зураг:Dangclass1.svg|32px]]&amp;nbsp;Ангилал&amp;nbsp;1&lt;br /&gt;[[Зураг:Placard 5.2.svg|32px]]&amp;nbsp;Ангилал&amp;nbsp;5.2
|}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|GHS pictograms|GHS-Дүрсэн тэмдэг}}

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Аюултай бодис ба бүтээгдэхүүн]]</text>
      <sha1>t8zsnk638fx7y4fdnvaevaxgxuw39yb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шанз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73295</id>
    <revision>
      <id>873622</id>
      <parentid>870442</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T06:46:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Fenglin1020</username>
        <id>80310</id>
      </contributor>
      <origin>873622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3120" sha1="ia6qpys4l4vnmp12cqkhuiz6giy0683" xml:space="preserve">{{Инфобокс хөгжмийн зэмсэг
| Sprachen = [[Буриад аялга|буриад аялга:]]&amp;nbsp;''шаанза'', [[Тува хэл|тува:]]&amp;nbsp;''чанзы''
 | Bild = [[File:Joueur de shanz.jpg|Joueur_de_shanz|250px]]
 | Bildtext = Шанз хөгжмөөр тоглож буй нь
 | Klassifikation = [[Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг]]
 | Tonumfang = 
 | Klangbeispiel = 
 | Verwandte Instrumente = *[[Саншянь]]
*[[Шамисэн]]
*[[Пийпаа]]
*[[Товшуур]]
 }}
[[Файл:Sanxian.gif|thumb|Шанз хөгжим]]
'''Шанз''' буюу '''шударга''' хөгжим нь эртнээс нааш өв уламжлан ирсэн [[Монгол үндэстэн|монголчуудын]] үндэсний хөгжмийн зэмсгүүдийн нэг юм. Түүнийг товшиж буюу шудрах&lt;ref name=&quot;Mon-com&quot; /&gt;  хөдөлгөөнөөр тоглодог учраас ''шударга хөгжим'' хэмээн нэрлэсэн аж. Мөн өөр нэг хувилбар нь шанагыг ''шударга'' хэмээн монголчууд нэрлэдэг байсан ба ерөнхий хэлбэр нь шанагатай төстэй эгц шулуун иштэй учраас түүнтэй зүйрлэн нэрлэсэн ч байж болох талтай.&lt;ref name=&quot;Mon-com&quot;&gt;{{Webarchiv|url=http://mongolcom.mn/read/22511 |wayback=20180212024055 |text=mongolcom.mn |archiv-bot=2023-10-06 21:44:20 InternetArchiveBot }} Х.Цэвэлгончиг: ''Шудрага хөгжим буюу шанзны түүхээс'', нийтлэгдсэн 2015-04-23, хандсан 2018-02-12&lt;/ref&gt; Эл хөгжмийг ихэвчлэн монгол ардын [[богино дуу]] хийгээд [[Хүрээ дуу|хүрээ дуунд]] хэрэглэдэг.

==Хийц==
Шанз хөгжим нь урт хүзүүтэй, гурван чавхдастай, могойн арьсан бүрээс бүхий хайлаас эсвэл зандан модоор хийсэн бөөрөнхий цартай байдаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=shudraga · Grinnell College Musical Instrument Collection · Grinnell College Libraries |url=https://omeka-s.grinnell.edu/s/MusicalInstruments/item/1834 |access-date=2026-09-21 |website=omeka-s.grinnell.edu}}&lt;/ref&gt; Царыг нь ямааны арьс, ботгоны татаасаар ширлэдэг байжээ. 

== Хөг ==
Орчин үеийн шанз нь хөглөгөөний хувьд ардын хөг хэмээх бага наймцын си-бемоль-до-соль хөг, сонгодог хөг буюу соль-ре-соль хөг байдаг.  

== Цахим холбоос ==
{{Wiktionary|шанз}}
{{Commonscat|Chanza|Шудрага хөгжим}}

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;
[[Ангилал:Товшуур хөгжмийн зэмсэг]]
[[Ангилал:Монголын хөгжмийн зэмсэг]]
[[Ангилал:Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг]]
[[Ангилал:Татах хөгжмийн зэмсэг]]</text>
      <sha1>ia6qpys4l4vnmp12cqkhuiz6giy0683</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Австри-Унгар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111347</id>
    <revision>
      <id>873582</id>
      <parentid>873518</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T15:40:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>873582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45190" sha1="az8okyzg8ae3mzehqrejrkmuu92gwx6" xml:space="preserve">{{Short description|1867–1918 оны Төв Европ дахь хаант улс}}
{{Инфобокс түүхэн улс
| native_name            = {{ubl|{{lang|de|Österreichisch-Ungarische Monarchie}}|{{lang|hu|Osztrák–Magyar Monarchia}}}}&lt;!-- for the dash in Hungarian, see https://helyesiras.mta.hu/helyesiras/default/akh12#264a and https://helyesiras.mta.hu/helyesiras/default/akh12#240l --&gt;
| conventional_long_name = Австри-Унгарын хаант засаг{{Efn|Дотоодод: [[Эзэнт Гүрний Зөвлөлд төлөөлөл бүхий хаант улс ба газар нутгууд]] болон [[Унгарын Гэгээн Иштваны Титэмт Улсууд]] (тус тус &quot;Цислейтани&quot; эсвэл &quot;Австри&quot;, &quot;Транслейтани&quot; эсвэл &quot;Унгар&quot; гэсэн нэршлүүдийн албан ёсны нэршил)}}
| common_name            = Австри-Унгар
| era                    = {{Hlist|[[Шинэ империализм]]|[[Дэлхийн 1-р дайн]]}}
| event_start            = [[1867 оны Австри-Унгарын тохиролцоо|1867 оны тохиролцоо]]
| year_start             = 1867
| date_start             = 3 сарын 30,
| event1                 = [[Австри-Германы гэрээ|Хоёр талын холбоо]]
| date_event1            = 10 сарын 7, 1879
| event2                 = [[Боснийн хямрал]]
| date_event2            = 10 сарын 6, 1908
| event3                 = [[7 сарын хямрал]]
| date_event3            = 6 сарын 28, 1914
| event4                 = [[Дэлхийн 1-р дайны Сербийн аян дайн|Серби рүү довтолсон]]
| date_event4            = 7 сарын 28, 1914
| event5                 = [[Гэсэрт цэцгийн хувьсгал|Эзэнт гүрэн задарсан]]
| date_event5            = 10 сарын 31, 1918
| event6                 = [[Герман-Австрийн Бүгд Найрамдах Улс|Австрийн Бүгд Найрамдах Улс]]
| date_event6            = 11 сарын 12, 1918
| event7                 = [[Анхны Бүгд Найрамдах Унгар Улс|Бүгд Найрамдах Унгар Улс]]
| date_event7            = 11 сарын 16, 1918
| event8                 = {{Nowrap|[[Сен-Жермений гэрээ (1919)|Сен-Жермений гэрээ]]}}
| date_event8            = {{Nowrap|9 сарын 10, 1919}}
| event9                 = [[Трианоны гэрээ]]
| date_event9            = 6 сарын 4, 1920
| life_span              = 1867–1918
| p1                     = Австрийн эзэнт гүрэн
| flag_p1                = Flag of the Habsburg Monarchy.svg
| p2                     = Босни вилайет
| flag_p2                = Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg
| s1                     = Герман-Австрийн Бүгд Найрамдах Улс{{!}}Герман-Австри
| flag_s1                = Flag of Austria (1230–1934, 1945–2000).svg
| s2                     = Анхны Бүгд Найрамдах Унгар Улс{{!}}Унгар
| flag_s2                = Flag of Hungary (1918–1919).svg
| s3                     = Чехословак
| flag_s3                = Flag of Bohemia.svg
| s4                     = Словени, Хорват, Сербичүүдийн улс{{!}} Словени, Хорват, Сербичүүдийн улс
| flag_s4                = Flag of the State of Slovenes, Croats and Serbs.svg
| flag_s6                = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg
| s6                     = Италийн хаант улс
| s8                     = Польшийн хаант улс (1917–1918){{!}}Польшийн хаант улс
| flag_s9                = Flag of Ukraine (1917–1921).svg
| s9                     = Бүгд Найрамдах Баруун Украин Ард Улс
| flag_s8                = Flag of Poland.svg
| s7                     = Польшийн татан буулгах хороо
| flag_s7                = Flag of Poland.svg
| s5                     = Югославын хаант улс
| flag_s5                = Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg
| image_flag             = &lt;!--Do not put a flag, due to lack of consensus on which one to use. Please see [[Talk:Austria-Hungary/Archive_6#RfC:_National_Flags_vs_Civil_Ensign]]--&gt;
| coa_size               = 150px
| flag_type              = 
| image_coat             = Austro-hungarian coat of arms 1914.svg
| symbol_type            = {{Nowrap|[[Австри-Унгарын сүлд|Сүлд]]}} (1915–1918)&lt;div style=&quot;margin-top:0.4em;&quot;&gt;(мөн үзэх: [[Австри-Унгарын далбаа]])&lt;/div&gt;
| image_map              = {{Switcher|[[File: Austro-Hungarian Monarchy (1914).svg|upright=1.15|frameless]]| Европ дахь Австри-Унгар ([[Дэлхийн 1-р дайн]]ы өмнөхөн, 1914 он) |[[File: Austria-Hungary (1918).png|upright=1.15|frameless]]| Дэлхийн 1-р дайны төгсгөл үеийн Австри-Унгар болон түүний эзэлсэн нутаг дэвсгэр, 1918 оны 10-р сар |[[File:Cisleithania, Lands of the Crown of Saint Stephen, Bosnia and Herzegovina.svg |upright=1.15|frameless]]{{Legend|Pink|[[Эзэнт Гүрний Зөвлөлд төлөөлөл бүхий хаант улс ба газар нутгууд]] (&quot;Цислейтани&quot; эсвэл &quot;Австри&quot;)}}{{Legend|#c8ffc8 |[[Унгарын Гэгээн Иштваны Титэмт Улсууд]] (&quot;Транслейтани&quot; эсвэл &quot;Унгар&quot;)}}{{Legend|#c8c8ff |[[Босни ба Херцеговин дахь Австри-Унгарын ноёрхол|Босни ба Херцеговины кондоминиум]]}} |Австри-Унгар дотооддоо |default=1}}
| national_motto         = {{Langnf|la|[[Австри-Унгарын сүлд|Indivisibiliter ac inseparabiliter]]|Салшгүй болон салгашгүй|break=yes}}
| national_anthem        = {{Lang|de|[[Gott erhalte Franz den Kaiser|Gott erhalte, Gott beschütze]]}}&lt;br/&gt;([[Монгол хэл|Монгол]]: Бурхан хамгаалаг, Бурхан ивээг)&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;br/&gt;[[File:Gott erhalte, Gott beschütze -- Kaiserhymne (1910's recording).ogg|1910-аад оны бичлэг]]
| official_languages     = {{Plainlist|
'''Хааны ордны хэл:'''
* [[Австрийн Герман хэл|Герман]]&lt;ref name=&quot;i635&quot;&gt;{{cite web | title=The hierarchy of languages | website=Der Erste Weltkrieg | date=2014-06-06 | url=https://ww1.habsburger.net/en/chapters/hierarchy-languages | access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;
'''Цислейтани:'''
* байхгүй (гол төлөв тухайн нутгийн хэл: Герман хэл)&lt;ref name=&quot;y791&quot;&gt;{{cite web | title=Avstrija, Rakousko, Ausztria, Аустрија, ... The question of the language of the state | website=Der Erste Weltkrieg | date=2014-06-07 | url=https://ww1.habsburger.net/en/chapters/avstrija-rakousko-ausztria-austrija-question-language-state | access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;
'''Транслейтани:'''
* [[Унгар хэл|Унгар]]&lt;ref&gt;Fisher, Gilman. ''The Essentials of Geography for School Year 1888–1889'', p. [https://books.google.com/books?id=TLkUAAAAYAAJ&amp;pg=PA47 47] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230506130310/https://books.google.com/books?id=TLkUAAAAYAAJ&amp;pg=PA47 |date=2023-05-06}}. New England Publishing Company (Boston), 1888. Татаж авсан: 2014-08-20.&lt;/ref&gt;
* [[Хорват хэл|Хорват]] ([[Хорват ба Славонийн хаант улс|Хорват-Славони]])
* [[Итали хэл|Итали]] ([[Фиуме]])}}
| common_languages       = Герман, Унгар, Хорват, [[Чех хэл|Чех]], [[Польш хэл|Польш]], [[Рутени хэл|Рутени]], [[Румын хэл|Румын]], [[Босни хэл|Босни]], [[Серби хэл|Серби]], [[Словак хэл|Словак]], [[Словени хэл|Словени]], Итали, [[Цыган хэл|Цыган]], [[Идиш хэл|Идиш]], болон бусад
| religion               = {{Ubl|76.6% [[Католик сүм|Католик]]| 8.9% [[Протестантизм|Протестант]]| 8.7% [[Үнэн алдартны сүм|Үнэн алдартан]]|4.4% [[Иудаизм]] | 1.3% [[Ислам]]}}
| religion_year          = [[Австри-Унгарын угсаатны болон шашны бүрэлдэхүүн|1910]]&lt;ref name=&quot;Vaterlandskunde 1911&quot;&gt;Geographischer Atlas zur Vaterlandskunde, 1911, Tabelle 3.&lt;/ref&gt;
| capital                = {{Ubl|[[Вена]]{{Efn|Вена [[Хабсбургийн угсаа]]ны хааны гэр бүл болон эзэн хааны хамтарсан яам, ордны төв байрладаг газар байсан тул Австри-Унгарын нийслэл болж байсан. Гэвч Австри-Унгарын тогтнолын сүүлийн жилүүдэд эзэн хаан болон түүний ордныхон [[Бад Ишль]], [[Лаксенбург]], [[Баден (Австри)|Баден]] зэрэг газруудад мөн тогтмол оршин суудаг байсан. Түүнчлэн Вена нэгэн зэрэг [[Цислейтани]]йн нийслэл байсан бол [[Будапешт]] [[Транслейтани]]йн нийслэл байв.}}}}
| largest_city           = capital
| demonym                = Австричууд, Унгарчууд
| government_type        = [[Бодит холбоо|Бодит]] болон [[гаалийн холбоо]]гоор ([[хос хаант засаг]]) нэгдсэн хоёр [[үндсэн хуульт хаант засаг]] ([[Эзэнт Гүрний Зөвлөлд төлөөлөл бүхий хаант улс ба газар нутгууд|Цислейтани]] болон [[Унгарын Гэгээн Иштваны Титэмт Улсууд|Транслейтани]]){{Efn|[[Хабсбургийн угсаа]]ны [[1713 оны Прагматик санкц|прагматик санкцаар]]}}
| title_leader           = [[Австрийн эзэн хаан|Австри]] болон [[Унгарын хаан|Унгарын]] [[Хаан-Эзэн хаан#Австри-Унгарт|Эзэн хаан ба хаан]]{{Efn|[[Австрийн эзэн хааны дээд цол хэргэм|Эзэн хаан болон Хааны Апостолын Дээдэс]]}}
| leader1                = [[I Франц Иосиф]]
| year_leader1           = 1867–1916
| leader2                = [[I Карл, Австрийн эзэн хаан|I болон IV Карл]]
| year_leader2           = 1916–1918
| title_representative   = [[Австрийн Сайд-Ерөнхийлөгчийн жагсаалт#Австри-Унгар (1867–1918)|Австрийн Сайд-Ерөнхийлөгч]]
| representative1        = [[Фридрих Фердинанд фон Бейст|Ф. Ф. фон Бейст]]
| year_representative1   = 1867 (анхны)
| representative2        = [[Хайнрих Ламмаш]]
| year_representative2   = 1918 (сүүлчийн)
| title_deputy           = [[Унгарын ерөнхий сайдын жагсаалт#Унгарын Гэгээн Иштваны Титэмт Улсууд (1867–1918)|Унгарын ерөнхий сайд]]
| deputy1                = [[Андраши Дьюла]]
| year_deputy1           = 1867–1871 (анхны)
| deputy2                = [[Каройи Михай]]
| year_deputy2           = 1918 (сүүлчийн)
| legislature            = {{nowrap|[[Хоёр үндэсний хууль тогтоох байгууллага|Хоёр үндэсний парламент]]}}
| type_house1            = [[Эзэнт Гүрний Зөвлөл (Австри)|Эзэнт Гүрний Зөвлөл]]
| house1                 = {{Ubl|style=margin-bottom: 0.5em|[[Лордуудын танхим (Австри)|Лордуудын танхим]]|[[Төлөөлөгчдийн танхим (Австри)|Төлөөлөгчдийн танхим]]}}
| type_house2            = [[Унгарын Их Хурал]]
| house2                 = {{Ubl|[[Унгарын Язгууртны танхим|Язгууртны танхим]]|[[Унгарын Төлөөлөгчдийн танхм|Төлөөлөгчдийн танхм]]}}
| stat_year1             = 1905
| stat_area1             = {{Cvt|239977|mi2|km2|0|disp=number}}
| ref_area1              = &lt;ref name=&quot;ah1911&quot;&gt;{{Cite EB1911|last=Хэдлам|first=Жеймс Уиклифф|wstitle=Austria-Hungary|volume=3|pages=2–39}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate    = 51,390,223&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://alex.onb.ac.at/static_tables/ost.htm |title=Österreichische Statistik, Neue Folge |publisher=Österreichische Nationalbibliothek |language=de |archive-date=2023-06-01 |access-date=2026-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601190358/https://alex.onb.ac.at/static_tables/ost.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://library.hungaricana.hu/hu/view/NEDA_1910_01/?pg=16&amp;layout=s |title=1910. ÉVI NÉPSZÁMLÁLÁS 1. A népesség főbb adatai községek és népesebb puszták, telepek szerint (1912) &amp;#124; Könyvtár &amp;#124; Hungaricana |date=1912 |publisher=Унгарын Төв Статистикийн Газар |page=17 |language=hu |archive-date=2023-12-23 |access-date=2026-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231223191654/https://library.hungaricana.hu/hu/view/NEDA_1910_01/?pg=16&amp;layout=s |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 1910
| currency               = {{Plainlist|
* [[Австри-Унгарын флорин|Гульден{{\}}флорин]] {{Nwr|(1867–1892)}}
* [[Австри-Унгарын крон|Крон]] {{Nwr|(1892–1918)}}}}
| iso3166code            = omit

&lt;!--Do not put a flag, due to lack of consensus on which one to use. Please see [[Talk:Austria-Hungary#RfC:_National_Flags_vs_Civil_Ensign]]--&gt;}}

'''Австри-Унгарын Эзэнт Гүрэн''' ({{lang-de|Österreichisch-Ungarische Monarchie}} [{{IPA|ˈøːstəʁaɪ̯çɪʃ-ˈʊŋɡaʁɪʃə monaʁˈçiː}}], {{lang-hu|Osztrák-Magyar Monarchia}}) товчоор '''Австри-Унгар''', албан бусаар бас ''[[kaiserlich und königlich]]'' (Хаант ба Хант Улс), ''Doppelmonarchie'' (Давхар Эзэнт Гүрэн) гэж нэрлэгдэх энэхүү улс нь [[Төв Европ|Төв]] ба [[Зүүн Өмнөд Европ]]т 1867 оноос 1918 оны хооронд оршин тогтносон бодит холбоотон улс байв. Энэхүү улс нь 1867 оны зургаадугаар сарын 8-ны [[Австри-Унгарын тохиролцоо]]г үндэслэн (1867 оны арванхоёрдугаар сарын 21-нд Австри Улсад үндсэн хуулиар хэрэгжүүлсэн) [[Австрийн Хаант Улс]]ыг улсуудын холбоо&lt;ref&gt;Nach Ingo von Münch, Ute Mager: ''Staatsrecht I.&amp;nbsp;Staatsorganisationsrecht unter Berücksichtigung der europarechtlichen Bezüge'', 7.&amp;nbsp;Aufl., 2009, [https://books.google.de/books?id=fWJbT-71tVoC&amp;pg=PA371 Rn.&amp;nbsp;678, Anm.&amp;nbsp;5] eine völkerrechtliche Staatenverbindung im Sinne eines Staatenbündnisses.&lt;/ref&gt; болгон өөрчилснөөр бий болсон бөгөөд 1918 оны аравдугаар сарын 31-нийг хүртэл (реал холбооноос [[Унгарын Хант Улс|Унгар Улс]] гарсан) оршин тогтножээ.

Австри-Унгарын эзэнт гүрэн нь ''«Эзэнт Гүрний Зөвлөлд төлөөлөл бүхий Хант Улсууд ба Улсууд»'' - албан бусаар ''[[Цислейтани]]'' - (1915 оноос эхэлж албаны ёсоор ''Австри'' хэмээн нэрлэх болсон) ба ''«Унгарын Гэгээн Иштваны Титэмт Улсууд»'' - албан бусаар ''[[Унгарын Титэмт Улсууд|Транслейтани]]'' - гэсэн хоёр улсаас бүрдэж байв. Үүн дээр 1878 оноос хойш Австрийн эзэлсэн [[Австри-Унгарын Босни ба Херцеговин дахь засаглал|Босни-Херцеговины]] нутаг дэвсгэр нэмэгдэх бөгөөд энэ улс нь 1908 онд удаан үргэлжилсэн хэлэлцээрийн дараа [[кондоминиум]] байхаар тохирч эзэнт гүрэнд үлджээ. [[Үндсэн хуулийн эрх зүй]]н тэнцвэрт байдлыг хадгалах, хангах, хэм хэмжээгээ ижил түвшинд байлгахыг хоёр талаас хоёулаа хүлээн зөвшөөрөв. Хамтын [[төрийн тэргүүн]] нь [[Австрийн хаан]] ба [[Хабсбург-Лотаринг|Хабсбург-Лотарингийн удмын]] [[Унгарын хан]] байхаар тогтов. 

Австри-Унгар нь 1908 онд Босни ба Херцеговиныг өөртөө нэгтгэсний дараа 676.000 км² нутаг дэвсгэртэй болсон нь европ тивдээ газар нутгаараа хоёр дахь том ([[Оросын Хаант Улс]]ын дараа), нийт 52,8 сая хүн амтайгаараа (1914 онд) мөн тивийн гурав дугаар том ([[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос]] ба [[Германы Хаант Улс]]ын дараа) улс байв. Тус улсын нутаг дэвсгэрт өнөөгийн [[Австри]], [[Унгар]], [[Чех]] ([[Хлучин муж|Хлучины хязгаар]] орохгүй), [[Словак]], [[Словени]], [[Хорват]], [[Босни ба Херцеговин]] болон өнөөгийн [[Румын|Румын Улсын]] нутгийн хэсэг ([[Трансильвани]], [[Банат]], [[Кришана|Крайшийн хязгаар]], [[Сатмар]]ын зүүн хэсэг, [[Мармарош (комитат)|Өмнөд Мармарош]], [[Буковина|Өмнөд Буковина]]), [[Монтенегро]]гийн эргийн суурингууд, [[Польш]]ийн [[Галици|Баруун Галици]], [[Украин]]ы ([[Галици|Зүүн Галици]], [[Карпатын Русь]] ба Умард Буковина), [[Итали]]йн [[Трентино-Өмнөд Тирол]] болон [[Фриули-Венец Жулиа]], [[Серби]]йн өөртөө засах аймаг [[Воеводина]] зэргийн улсууд болон бүс нутгууд багтаж байлаа.

[[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]], 1918 оны аравдугаар сарын сүүлээр [[Чехословак]], [[Словени, Хорват ба Серби Улс]], [[Герман-Австрийн Бүгд Найрамдах Улс|Герман-Австри Улсуудын]] тусгаар тогтнол болон [[Галици]]йн уналт, мөн оны аравдугаар сарын 31-нд Реал холбооноос [[Унгар]]ын салан тусгаарласан, мөн түүнчлэн 1919 оны [[Сен-Жермений гэрээ]] ба 1920 оны [[Трианоны гэрээ]] зэргийн олон шалтгаанаас шалтгаалан Австри-Унгарын Эзэнт Гүрэн нь задрасан байна. 

Тус эзэнт гүрний дараах улс болох Герман-Австрийн Бүгд Найрамдах Улс («Үлдэгдэл Австри» гэх) нь австрийн нэрийг авч үлдэхийн зэрэгцээгээр хаант засгийг халан ([[Чехословак]]тай адил) бүгд найрамдах засагт шилжихийн сацуу, жирийн иргэн болохоос татгалзсан Хабсбургийн хан мэтийг улсын нутаг дэвсгэрээс хөөсөн ажээ. Удаах арван жилийн туршлага болон өнөөгийн австрийн өнцгөөс эсвэл бусад тусдаа гарсан залгамжлагч улсуудын зүгээс дийлэнх нь Австри-Унгарын Эзэнт Гүрний талаар эерэгээр дурсан санагалздаг аж.

== Улсын нэр ==
Албан ёсоор улсын нэрийг ''Австри-Унгарын Эзэнт Гүрэн'' ({{lang-de|Österreichisch-Ungarische Monarchie}}, {{lang-hu|Osztrák-Magyar Monarchia}}) гэх бөгөөд энэ нэрийг 1868 оны арваннэгдүгээр сарын 14-нд хаан бөгөөд хан [[Франц Иосиф I|Франц Иосифын]] зарлиг болох нэгэн гар бичмэлийг үндэслэн тогтсон ажээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=wrz&amp;datum=18681115&amp;seite=1&amp;zoom=33 |title=''Wiener Zeitung'' vom 15. November 1868, S. 1, Schreiben des Monarchen an Reichskanzler Friedrich Ferdinand von Beust |access-date=2021-03-09 |archive-date=2022-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923071927/https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=wrz&amp;datum=18681115&amp;seite=1&amp;zoom=33 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Stephan Vajda: ''Felix Austria. Eine Geschichte Österreichs.'' Ueberreuter, Wien 1980, ISBN 3-8000-3168-X, S.&amp;nbsp;527.&lt;/ref&gt; Үүнээс гадна тус давхар эзэнт гүрнийг ''«Австри-Унгарын Хаант ба Хаант Улс»'' ({{lang-de|Kaiserliche und königliche Monarchie Österreich-Ungarn}}&lt;ref name=&quot;Kotulla_DtVerfGesch_Vom_Alten_Reich_bis_Weimar_485&quot;&gt;[[Michael Kotulla]]: ''Deutsche Verfassungsgeschichte: Vom Alten Reich bis Weimar (1495–1934).'' Springer, 2008, ISBN 978-3-540-48705-0, §&amp;nbsp;32&amp;nbsp;II [http://books.google.de/books?id=mfjijA5t9bUC&amp;pg=PA485 Rn.&amp;nbsp;1901].&lt;/ref&gt;) хэмээн нэрлэж байснаас үүдэн албан бус нэр болох ''«[[Kaiserlich und königlich|х. ба. х.]] Эзэнт Гүрэн»'' гэх нэршил бий болжээ. Мөн [[Дунай мөрөн]] тус давхар эзэнт гүрний нутгаар 1300&amp;nbsp;км нутгаар урсдаг үндсэн том [[мөрөн]] тул ''«Дунайн Эзэнт Гүрэн»'' хэмээн бас ярьдаг. Давхар эзэнт гүрний төрийн байгууламж нь эрх зүйн хувьд хаант засагтай талын мэдэлд байсан тул ''хааны хос бүргэд'' гэх нэршлийг хэрэглэх ба үүнийг [[Унгарын Хант Улс]] хэрэглэдэггүй байсан учир унгар талдаа огт хамаагүй нэршил юм.

Австрийн Хаант Улсыг 1915 оныг хүртэл албан ёсоор голдуу ''«Эзэнт Гүрний Зөвлөлд төлөөлөл бүхий Хант Улсууд ба Улсууд»'' хэмээдэг байсан ба албан бусаар улс төрчид ба хуульчдын хэлэнд хилийн гол болох [[Лайта гол|Лейта голын]] нэрээр ''[[Цислейтани]]'' гэж бас нэрлэдэг. Унгарын Хант Улсыг албан ёсоор ''«Унгарын Гэгээн Иштваны Титэмт Улсууд»'' эсвэл [[Транслейтани]] гэж нэрлэнэ.

== Үндэсний тэмдэг ==

=== Зэвсэгт хүчний туг ===
Австри-Унгарт нэгдсэн төрийн далбаа байгаагүй боловч өмнө нь 1787 оны 1-р сарын 1-нээс хойш ашиглагдаж байсан улаан-цагаан-улаан тэнгисийн болон тэнгисийн цэргийн туг (титэмтэй бамбай), энгийн армийн цэргүүдийн туг, нийтлэг нэгийг нь 1869 оны 8-р сарын 1-нд танилцуулсан Худалдааны туг (тэнгисийн цэргийн далбаа болон Унгарын эзэнт гүрний тугны хослол, Унгарын жижиг сүлдээр нэмэлт).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://alex.onb.ac.at/cgi-content/alex?aid=rgb&amp;datum=1869&amp;size=45&amp;page=143 |title=Kundmachung des Handelsministeriums vom 6. März 1869, RGBl. Nr. 28/1869 (S. 111) |access-date=2022-10-15 |archive-date=2022-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923070418/https://alex.onb.ac.at/cgi-content/alex?aid=rgb&amp;datum=1869&amp;size=45&amp;page=143 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peter Diem: ''Die Symbole Österreichs.'' Kremayr &amp; Scheriau, Wien 1995, ISBN 3-218-00594-9, S.&amp;nbsp;92&amp;nbsp;f.&lt;/ref&gt;
&lt;gallery&gt;
Austria-Hungary-flag-1869-1914-naval-1786-1869-merchant.svg|Далайн дайн ба тэнгисийн туг
Ensign of Austro-Hungarian civil fleet (1869-1918).svg|Худалдааны туг
&lt;/gallery&gt;

Хабсбургийн ордны өнгө нь эзэн хааны зөвлөлд (хар, шар) төлөөлдөг хаант улс, улс орнуудын тугнууд юм. Унгарын эзэнт гүрний хагас нь Унгарын сүлд бүхий улаан, цагаан, ногоон гурван өнгийн тугтай байв.
&lt;gallery&gt;
Flag of the Habsburg Monarchy.svg|Хабсбургийн ордны туг (Австрийн эзэнт гүрний хагас)
Flag of Hungary (1915-1918; angels; 3-2 aspect ratio).svg|Унгарын хаант улсын туг (Унгарын хант улс)
&lt;/gallery&gt;

=== Төрийн сүлд ===
[[Файл:Imperial Coat of Arms of the Empire of Austria.svg|thumb|100px|Дунд зэргийн нийтлэг сүлд]]
Австри-Унгарын сүлд нь 1867 оны Австри-Унгарын тохиролцооноос 1918 онд татан буугдах хүртэлх хугацаанд тухайн улсын бэлгэ тэмдэг байсан. Хабсбург-Лотарингийн эрх баригч танхимын хоёр толгойт бүргэдийг эзэн хаан болон хааны засаг захиргаа ашигладаг байжээ. (k. u. k.) Австри-Унгарын байгууллагууд буюу хос хаант засаглал. Нэмж дурдахад жинхэнэ эвлэлийн хоёр хэсэг тус бүр өөрийн гэсэн сүлдтэй байв.

== Түүх ==
=== Австри-Унгарын тохиролцоо 1848-1867 он ===
{{Гол|Австри-Унгарын тохиролцоо}}
Австри-Унгарын Эзэнт Гүрний бий болох суурь нь 1815 оны зургаадугаар сарын 8-нд Австри тэргүүлэн үүсгэн байгуулсан [[Германы Холбоо|Германы Холбооны Улсын]] засгийн эрх мэдлийн төлөө [[Австрийн Хаант Улс]] [[Пруссийн Хант Улс]]тай зөрчилдсөн зөрчилдөөнөөс эхлэлтэй. [[Прусс]]ийн бүс нутаг дамнасан нийгэмлэг болох [[Германы Үндэсний Нийгэмлэг]] нь [[Бага Германы шийдэл|Бага Германы шийдэл]] дээр тулгуурлан ''Германы Холбооны'' улсуудыг Пруссийн удирдлага дор нэгтгэх гэсэн бодлогын гол саад нь Австри байсан тул тус улсыг энэхүү нэгдлээс хасах сонирхолтой байв.
[[Файл:Josef Klaus Krönung Kaiser Franz Josephs I. 1848.jpg|280px|thumb|right|Австрийн хаан Иосиф Клаусыг (''Франц Иосиф I'') хаан ширээнд залж буй нь]]

1866 оны долоодугаар сарын 3-нд [[Көниггрецийн дэргэдэх тулалдаан]]аар ([[Германы дайн|Германчуудын дайн]]) тус маргаан нь Пруссийн талд ашигтайгаар шийдэгдэв. Энэхүү дайны үр дагавар нь [[Австрийн Хаант Улс]]ыг германы улсуудаас хүчээр таслан ганцаардуулсан явдал байлаа. Ганцаардан шахагдсан Австрийн [[Германчууд]]ын хувьд өөрийн улсын нутаг дэвсгэр дээрх хүн амын цөөнх байсан учраас [[олон үндэстний улс]]ыг цаашид задрах бий гэх айдастай байв.

Энэхүү аюулыг багасгахын тулд хааны ордныхон унгарын талтай харилцаагаа уян хатан байлгах шаардлагатай болов. 1848 оны [[Унгарын хувьсгал (1848-1849)|Унгарын хувьсгалыг]] [[Оросын Хаант Улс|Оросын Хаант Улсын]] тусламжтайгаар л дарсан билээ. Тухайн үед 20 настай байсан [[Кайзер|хаан]] [[Франц Иосиф I|Франц Иосиф]] урьдын ерөнхий сайд байсан [[Лайош Баттяни]]йг цаазалсан болон [[Арадын тамлуулагч|Арадын 13 хүнийг золионд]] гаргасны хүчинд бага зэрэг намжсан байна. Гэсэн ч 1850 онд [[Серби муж ба Темешвар банат|Войводина]], Хорват, [[Славони]], [[Трансильвани]]йг салгасан болон үлдсэн унгарыг [[Албрехт фон Австри-Тешен|Эрцхерцог Албрехтийн]] армийн захиргаанд өгсөн нь хагаралыг улам гүнзгийрүүлэв.

Тус улсын жинхэнэ шийдвэр гаргагч болох [[Хабсбург|Хабсбург ордныхон]] тариачдыг чөлөөлснөөр унгарын язгууртнуудыг өөрсдийнхөө эсрэг чиглүүлжээ. Эдгээр язгууртнуудын албан тушаалаас татгалзах, татвар төлөхгүй байх мэтийн идэвхтэй бус эсэргүүцэл нь араасаа байнгын цэргийн хүчийг дагуулах болов. Тариачдыг чөлөөлснөөс гадна тухайн үед хийсэн шинэчлэлд [[Австрийн боловсролын систем|боловсролын системийн]] шинэчлэл, шүүх эрхийг өв залгамжлуулан хэрэгжүүлэхийг төгсгөл болгосон ба [[Эрүүгийн хууль (Австри)|Австрийн эрүүгийн хуулийг]] нэвтрүүлсэн зэрэг байв.

Зөрчлийг эдийн засгийн өсөлтөөр намжаасан хэдий ч 1865 онд унгарын орон нутгийн захиргааг сэргээсэн ба 1848 оны унгарын үндсэн хуулийг буцаан сэргээх тухай хаант улсын засгийн газраас амлах хүртэл бодитоор ойртох үйл явц гараагүй байдаг. 

Унгартай тохиролцоо хийх хэлэлцээрийн үеэр мажарууд дургүй байгаа нь илт байв. Унгарын хувьсгалын дараа нутгаасаа цөлөгдсөн үндэсний удирдагч [[Лайош Кошут]] ба тус улс дахь түүнийг дэмжигчид энэхүү нэгдэх тохиролцоо нь «Үндэстний Үхэл» болохын сацуу «гадныхны сонирхлыг татах уяа» болно гэж үзээд, Австриас салан тусгаарлахын төлөөх саналаа өгчээ.

Эцсийн мөчид тус улсын удирдагч [[Ференц Деак]]ийн саналыг дагав. Түүнийхээр бол тусгаар тогтносон Унгар нь хүчтэй [[слав|славчууд]] болон [[германчуудын цөөнх]]тэй тусгаарлагдан үлдвэл, тэр хоёрт дарагдан уусан алга болох аюултай хэмээн үзжээ. Дотроо үндэстнүүдийн асуудлаас болж суларсан мөн дээрээс нь Австрийн эзэн хаан нь унгар [[Үндэстэн|үндэстний]] титэмд тангараг өргөх учир түүнээр удирдуулан холбоотон улсууд болох нь хамгийн зөв арга гэж сэдэв. Хаан өөрөө ч энэхүү тохиролцоог байгуулснаар нутаг дэвсгэрийн болоод улс төрийн бүрэн бүтэн байдлыг хадгалах, мажар биш үндэстнүүдийг үргэлжлүүлэн захирах эрхийг унгар улс өөрөө шийднэ гэх мэтээр ятгасан байна.

[[Унгарын Хант Улс]]тай хийсэн [[Австри-Унгарын тохиролцоо|тохиролцооны]] талаарх хэлэлцээр 1867 оны эхээр дуусав. 1867 оны хоёрдугаар сарын 17-нд Франц Иосиф унгарын шинэ засгийн газрын тэргүүнээр [[гүн]] [[Дюла Андраши]]йг томилов. 1867 оны хоёрдугаар сарын 27-нд Унгарын [[Райхстаг (Унгар)|Райхстагийг]] буцаан сэргээв. Гуравдугаар сарын 15-нд [[Буда]]д гүн Андраши засгийн газрын хамтаар хаан Франц Иосифт тангараг өргөх ёслолыг гүйцэтгэв. Энэ мөчөөс эхлэн Австри-Унгарын тохиролцоо нь хэрэгжиж эхлэв.

=== Давхар эзэнт гүрэн 1867-1914 он ===
[[File:Wien Parlament um 1900.jpg|thumb|Австрийн парламентын ордон, 1900 он]]
[[File:Parliament Buildung Hungary 20090920.jpg|thumb|Унгарын парламентын ордон]]
Франц Иосиф I. нь албан ёсоор хамтарсан үндсэн хуульт улсын [[төрийн тэргүүн]] байсан ба түүний мэдэлд [[гадаад бодлого]], [[Хамтын Арми]] ба [[Австри-Унгарын Тэнгисийн Зэвсэгт Хүчин|Тэнгисийн Зэвсэгт Хүчин]] болон эдгээрт шаардлагатай санхүүг хариуцсан гурван яам болох:
: - [[Австри-Унгарын ерөнхий сайдын жагсаалт|k. u. k. Гадаад хэргийн сайд; хамтын яамны удирдлага]]
: - [[Австри-Унгарын Дайны Яам|k. u. k. Дайны Яам]]
: - [[Австри-Унгарын ерөнхий сайдын жагсаалт|Хамтын сангийн сайд]]
зэрэг байв.

Бусад бүх хэргийг Австри ба Унгар эндээс эхлэн тус тусдаа шийдэх болов. Тохиролцоонд хүрснээр маргаантай асуудлыг бүгдийг шийдсэн гэвэл үгүй юм. Тиймээс унгар арван жил тутамд шинэчлэн зохицуулалт хийх байхыг баталгаажуулж авав.

Унгартай хийсэн тохиролцоо нь Унгар улсыг өргөн цар хүрээ бүхий [[автономи|өөртөө засах эрх]] олгосон ба энэ нь эргээд бусад үндэстнүүдийн ялангуяа славчуудын эсэргүүцэлд хүргэв. Ижил нөхцөл бүхий тохиролцооны шаардлагыг [[чехүүд]] [[Бохеми]]йн титэмт улсуудтай (Бохеми, [[Морави]], [[Австрийн Силези]]) хийхийг шаардав. Бусад үндэстнүүдийн сонирхлыг үл тоомсорлосон болон унгарын [[мажаржуулалт|мажаржуулах бодлого]] нь угсаатан хоорондын хурцадмал байдлыг лавшруулахын зэрэгцээ «хар гэрийн хориот ард түмэн» мэтийн ухагдахуун буй болов. Нөгөөтэйгүүр давхар эзэнт гүрэн нь хамтын мөнгөн тэмдэгт бүхий хамтын [[эдийн засгийн бүс]] болон хөгжсөн давуу талтай.

Герман бус гаралтай Австри дахь үндэстнүүд нь мажар бус гаралтай Унгар дахь мажаржуулалтад өртсөн үндэстнүүдийг бодвол харьцангуй дээр нөхцөлд байв. Үүнд жишээлбэл дунд сургуульд эх хэлээрээ сурах, төрийн байгууллага, эзэнт гүрний зөвлөлд болон Австрийн парламентад эх хэлээ хэрэглэх эрхтэй байв.

==Засаг захиргааны хуваарь==
{{Main|Австри-Унгарын засаг захиргааны хуваарь}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align:center&quot; |Австри-Унгарын засаг захиргааны хуваарь
|-
|[[File:Austria-Hungary_map_de.svg|300px|Австри-Унгарын газрын зураг]]
|-
|
&lt;ol&gt;
&lt;li&gt;[[Бохеми]]&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;[[Буковина]]&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;[[Галици ба Лодомерийн хаант улс|Галици ба Лодомери]]&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;[[Далмаци]]&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;[[Доод Австри]]&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;[[Дээд Австри]]&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;[[Зальцбург]]&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;[[Каринти]]&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;[[Крайна]]&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;[[Австрийн Литтораль]]&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;[[Морави]]&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;[[Австрийн Силези]]&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;[[Тироль (түүхэн бүс)|Тироль]]&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;[[Форарльберг]]&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;[[Штирийн гүнт улс|Штири]]&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
|-
|
&lt;ol start=&quot;16&quot;&gt;
&lt;li&gt;[[Унгарын хаант улс]] ([[Воеводина]], [[Трансильвани]]йг оруулан)&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;[[Хорват ба Славонийн хаант улс|Хорват ба Славони]]&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
|-
|
18. [[Босни ба Херцеговины кондоминиум|Босни ба Херцеговин]]
|}

Улс төрийн хувьд Австри-Унгар хоёр хэсэгт хуваагдаж байсан: Австрийн эзэмшил нутаг, албан ёсоор “Эзэнт Гүрний Зөвлөлд төлөөлөл бүхий хаант улс ба газар нутгууд”&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ww1.habsburger.net/de/kapitel/die-doppelmonarchie-zwei-staaten-einem-reich|title=Die Doppelmonarchie: Zwei Staaten in einem Reich|language=de|author=Martin Mutschlechner|website=Habsburger.net|date=2014-06-06|access-date=2026-10-16}}&lt;/ref&gt; ({{lang|de|die im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder}}) болон Унгарын титмийн түүхэн газар нутгийг багтаасан, Унгарын парламент болон засгийн газарт захирагддаг Унгарын хаант улс тус тус багтаж байв.

Албан бусаар эдгээр хоёр хэсгийг тус тус [[Цислейтани]], [[Транслейтани]] гэж нэрлэдэг байв. 1908 онд эзлэн авсан [[Босни ба Херцеговины кондоминиум]] Цислейтани, Транслейтанийн аль алинд нь багтаагүй бөгөөд тусгай захиргааны байгууллагуудын удирдлага дор байсан.

[[File:Cisleithanien_Transleithanien.png|thumb|Австри-Унгар 1878–1918 онд: {{legend|#FF8684|Цислейтани (Эзэнт гүрний Австри хэсэг)}} {{legend|#73EF5A|[[Унгарын Гэгээн Иштваны Титэмт Улсууд|Транслейтани]] (Эзэнт гүрний Унгар хэсэг)}} {{legend|#EFF300|[[Босни ба Херцеговины кондоминиум]] (1908 оноос хамтын удирдлага дор)}}]]

Засаг захиргааны хувьд Австри-Унгар дараах бүрэлдэхүүн хэсгүүдэд ([[Титмийн эзэмшил нутаг]]) хуваагдаж байв.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Ду. !! Нутаг !! Нийслэл
|-
| 1 || colspan=&quot;2&quot; | '''[[Цислейтани]]''' (Австрийн титмийн газар нутаг)
|-
| 1.1 || [[Доод Австри]]йн эрцхерцогт улс ({{lang|de|Erzherzogtum Österreich unter der Enns}}) || [[Вена]] ({{lang|de|Wien}})
|-
| 1.2 || [[Дээд Австри]]йн эрцхерцогт улс ({{lang|de|Erzherzogtum Österreich ob der Enns}}) || [[Линц]] ({{lang|de|Linz}})
|-
| 1.3 || [[Зальцбургийн гүнт улс]] ({{lang|de|Herzogtum Salzburg}}) || [[Зальцбург]] ({{lang|de|Salzburg}})
|-
| 1.4 || [[Штирийн гүнт улс]] ({{lang|de|Herzogtum Steiermark}}) || [[Грац]] ({{lang|de|Graz}})
|-
| 1.5 || [[Каринтийн гүнт улс]] ({{lang|de|Herzogtum Kärnten}}) || [[Клагенфурт]] ({{lang|de|Klagenfurt}})
|-
| 1.6 || [[Крайны гүнт улс]] ({{lang|de|Herzogtum Krain}}) || [[Любляна]] ({{lang|de|Laibach}})
|-
| 1.7 || [[Австрийн Литтораль]] || [[Триест]] ({{lang|de|Triest}})
|-
| 1.7.1 || [[Горица ба Градишка]] гүнгийн тойрог ({{lang|de|Gefürstete Grafschaft Görz und Gradisca}}) || [[Гориция]] ({{lang|de|Görz}})
|-
| 1.7.2 || [[Эзэнт Гүрний чөлөөт хот Триест]] ({{lang|de|Reichsunmittelbare Stadt Triest und ihr Gebiet}}) || [[Триест]] ({{lang|de|Triest}})
|-
| 1.7.3 || [[Истрийн маркграфт улс]] ({{lang|de|Markgrafschaft Istrien}}) || [[Пореч]] ({{lang|de|Parenz}})
|-
| 1.8 || [[Тиролийн гүнлиг]] ({{lang|de|Gefürstete Grafschaft Tirol}}) || [[Инсбрук]] ({{lang|de|Innsbruck}})
|-
| 1.9 || [[Форарльберг]] ({{lang|de|Land Vorarlberg}}) || [[Брегенц]] ({{lang|de|Bregenz}})
|-
| 1.10 || [[Бохемийн хаант улс]] ({{lang|de|Königreich Böhmen}}) || [[Праг]] ({{lang|de|Prag}})
|-
| 1.11 || [[Моравийн маркграфт улс]] ({{lang|de|Markgrafschaft Mähren}}) || [[Брно]] ({{lang|de|Brünn}})
|-
| 1.12 || [[Австрийн Силези]]йн гүнт улс ({{lang|de|Herzogtum Schlesien (Österreichisch-Schlesien)}}) || [[Опава]] ({{lang|de|Troppau}})
|-
| 1.13 || [[Галици ба Лодомерийн хаант улс]] || [[Львов]] ({{lang|de|Lemberg}})
|-
| 1.14 || [[Буковинын гүнт улс]] || [[Черновцы]] ({{lang|de|Czernowitz}})
|-
| 1.15 || [[Далмацийн хаант улс]] || [[Задар]] ({{lang|de|Zadar}})
|-
| 2 || colspan=&quot;2&quot; | '''[[Транслейтани]]''' (Унгарын Титмийн эзэмшил нутаг)
|-
| 2.1 || [[Унгарын хаант улс]] || [[Будапешт]] ({{lang|de|Budapest}})
|-
| 2.2 || [[Хорвати ба Славонийн хаант улс]] || [[Загреб]] ({{lang|de|Agram}})
|-
| 2.3 || [[Фиуме]] хот || [[Риека]] ({{lang|de|Sankt Veit an der Flaum}})
|-
| 3 || '''[[Босни ба Херцеговины кондоминиум]]''' (1908 оноос) || [[Сараево]] ({{lang|de|Sarajevo}})
|}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Austria-Hungary|Австри-Унгар}}
* {{DNB-Portal|4075613-0|TEXT=Ном зүй:}}
* [http://phaidra.univie.ac.at/o:12994 ''Die österreichisch-ungarische Monarchie in Wort und Bild'', Band&amp;nbsp;22]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Австри-Унгар| ]]
[[Ангилал:Европын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Шинэ эриний түүхэн улс]]
[[Ангилал:Реал холбоо]]
[[Ангилал:1867 оны улс төр]]
[[Ангилал:1867 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:1918 онд татан буугдсан]]</text>
      <sha1>az8okyzg8ae3mzehqrejrkmuu92gwx6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873583</id>
      <parentid>873582</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T15:41:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>873583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45227" sha1="ibriei2ytao7nc8pu2ca8bboscm05gb" xml:space="preserve">{{Short description|1867–1918 оны Төв Европ дахь хаант улс}}
{{Инфобокс түүхэн улс
| native_name            = {{ubl|{{lang|de|Österreichisch-Ungarische Monarchie}}|{{lang|hu|Osztrák–Magyar Monarchia}}}}&lt;!-- for the dash in Hungarian, see https://helyesiras.mta.hu/helyesiras/default/akh12#264a and https://helyesiras.mta.hu/helyesiras/default/akh12#240l --&gt;
| conventional_long_name = Австри-Унгарын хаант засаг{{Efn|Дотоодод: [[Эзэнт Гүрний Зөвлөлд төлөөлөл бүхий хаант улс ба газар нутгууд]] болон [[Унгарын Гэгээн Иштваны Титэмт Улсууд]] (тус тус &quot;Цислейтани&quot; эсвэл &quot;Австри&quot;, &quot;Транслейтани&quot; эсвэл &quot;Унгар&quot; гэсэн нэршлүүдийн албан ёсны нэршил)}}
| common_name            = Австри-Унгар
| era                    = {{Hlist|[[Шинэ империализм]]|[[Дэлхийн 1-р дайн]]}}
| event_start            = [[1867 оны Австри-Унгарын тохиролцоо|1867 оны тохиролцоо]]
| year_start             = 1867
| date_start             = 3 сарын 30,
| event1                 = [[Австри-Германы гэрээ|Хоёр талын холбоо]]
| date_event1            = 10 сарын 7, 1879
| event2                 = [[Боснийн хямрал]]
| date_event2            = 10 сарын 6, 1908
| event3                 = [[7 сарын хямрал]]
| date_event3            = 6 сарын 28, 1914
| event4                 = [[Дэлхийн 1-р дайны Сербийн аян дайн|Серби рүү довтолсон]]
| date_event4            = 7 сарын 28, 1914
| event5                 = [[Гэсэрт цэцгийн хувьсгал|Эзэнт гүрэн задарсан]]
| date_event5            = 10 сарын 31, 1918
| event6                 = [[Герман-Австрийн Бүгд Найрамдах Улс|Австрийн Бүгд Найрамдах Улс]]
| date_event6            = 11 сарын 12, 1918
| event7                 = [[Анхны Бүгд Найрамдах Унгар Улс|Бүгд Найрамдах Унгар Улс]]
| date_event7            = 11 сарын 16, 1918
| event8                 = {{Nowrap|[[Сен-Жермений гэрээ (1919)|Сен-Жермений гэрээ]]}}
| date_event8            = {{Nowrap|9 сарын 10, 1919}}
| event9                 = [[Трианоны гэрээ]]
| date_event9            = 6 сарын 4, 1920
| life_span              = 1867–1918
| p1                     = Австрийн эзэнт гүрэн
| flag_p1                = Flag of the Habsburg Monarchy.svg
| p2                     = Босни вилайет
| flag_p2                = Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg
| s1                     = Герман-Австрийн Бүгд Найрамдах Улс{{!}}Герман-Австри
| flag_s1                = Flag of Austria (1230–1934, 1945–2000).svg
| s2                     = Анхны Бүгд Найрамдах Унгар Улс{{!}}Унгар
| flag_s2                = Flag of Hungary (1918–1919).svg
| s3                     = Чехословак
| flag_s3                = Flag of Bohemia.svg
| s4                     = Словени, Хорват, Сербичүүдийн улс{{!}} Словени, Хорват, Сербичүүдийн улс
| flag_s4                = Flag of the State of Slovenes, Croats and Serbs.svg
| flag_s6                = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg
| s6                     = Италийн хаант улс
| s8                     = Польшийн хаант улс (1917–1918){{!}}Польшийн хаант улс
| flag_s9                = Flag of Ukraine (1917–1921).svg
| s9                     = Бүгд Найрамдах Баруун Украин Ард Улс
| flag_s8                = Flag of Poland.svg
| s7                     = Польшийн татан буулгах хороо
| flag_s7                = Flag of Poland.svg
| s5                     = Югославын хаант улс
| flag_s5                = Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg
| image_flag             = &lt;!--Do not put a flag, due to lack of consensus on which one to use. Please see [[Talk:Austria-Hungary/Archive_6#RfC:_National_Flags_vs_Civil_Ensign]]--&gt;
| coa_size               = 150px
| flag_type              = 
| image_coat             = Austro-hungarian coat of arms 1914.svg
| symbol_type            = {{Nowrap|[[Австри-Унгарын сүлд|Сүлд]]}} (1915–1918)&lt;div style=&quot;margin-top:0.4em;&quot;&gt;(мөн үзэх: [[Австри-Унгарын далбаа]])&lt;/div&gt;
| image_map              = {{Switcher|[[File: Austro-Hungarian Monarchy (1914).svg|upright=1.15|frameless]]| Европ дахь Австри-Унгар ([[Дэлхийн 1-р дайн]]ы өмнөхөн, 1914 он) |[[File: Austria-Hungary (1918).png|upright=1.15|frameless]]| Дэлхийн 1-р дайны төгсгөл үеийн Австри-Унгар болон түүний эзэлсэн нутаг дэвсгэр, 1918 оны 10-р сар |[[File:Cisleithania, Lands of the Crown of Saint Stephen, Bosnia and Herzegovina.svg |upright=1.15|frameless]]{{Legend|Pink|[[Эзэнт Гүрний Зөвлөлд төлөөлөл бүхий хаант улс ба газар нутгууд]] (&quot;Цислейтани&quot; эсвэл &quot;Австри&quot;)}}{{Legend|#c8ffc8 |[[Унгарын Гэгээн Иштваны Титэмт Улсууд]] (&quot;Транслейтани&quot; эсвэл &quot;Унгар&quot;)}}{{Legend|#c8c8ff |[[Босни ба Херцеговин дахь Австри-Унгарын ноёрхол|Босни ба Херцеговины кондоминиум]]}} |Австри-Унгар дотооддоо |default=1}}
| national_motto         = {{Langnf|la|[[Австри-Унгарын сүлд|Indivisibiliter ac inseparabiliter]]|Салшгүй болон салгашгүй|break=yes}}
| national_anthem        = {{Lang|de|[[Gott erhalte Franz den Kaiser|Gott erhalte, Gott beschütze]]}}&lt;br/&gt;([[Монгол хэл|Монгол]]: Бурхан хамгаалаг, Бурхан ивээг)&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;br/&gt;[[File:Gott erhalte, Gott beschütze -- Kaiserhymne (1910's recording).ogg|1910-аад оны бичлэг]]
| official_languages     = {{Plainlist|
'''Хааны ордны хэл:'''
* [[Австрийн Герман хэл|Герман]]&lt;ref name=&quot;i635&quot;&gt;{{cite web | title=The hierarchy of languages | website=Der Erste Weltkrieg | date=2014-06-06 | url=https://ww1.habsburger.net/en/chapters/hierarchy-languages | access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;
'''Цислейтани:'''
* байхгүй (гол төлөв тухайн нутгийн хэл: Герман хэл)&lt;ref name=&quot;y791&quot;&gt;{{cite web | title=Avstrija, Rakousko, Ausztria, Аустрија, ... The question of the language of the state | website=Der Erste Weltkrieg | date=2014-06-07 | url=https://ww1.habsburger.net/en/chapters/avstrija-rakousko-ausztria-austrija-question-language-state | access-date=2026-10-17}}&lt;/ref&gt;
'''Транслейтани:'''
* [[Унгар хэл|Унгар]]&lt;ref&gt;Fisher, Gilman. ''The Essentials of Geography for School Year 1888–1889'', p. [https://books.google.com/books?id=TLkUAAAAYAAJ&amp;pg=PA47 47] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230506130310/https://books.google.com/books?id=TLkUAAAAYAAJ&amp;pg=PA47 |date=2023-05-06}}. New England Publishing Company (Boston), 1888. Татаж авсан: 2014-08-20.&lt;/ref&gt;
* [[Хорват хэл|Хорват]] ([[Хорват ба Славонийн хаант улс|Хорват-Славони]])
* [[Итали хэл|Итали]] ([[Фиуме]])}}
| common_languages       = Герман, Унгар, Хорват, [[Чех хэл|Чех]], [[Польш хэл|Польш]], [[Рутени хэл|Рутени]], [[Румын хэл|Румын]], [[Босни хэл|Босни]], [[Серби хэл|Серби]], [[Словак хэл|Словак]], [[Словени хэл|Словени]], Итали, [[Цыган хэл|Цыган]], [[Идиш хэл|Идиш]], болон бусад
| religion               = {{Ubl|76.6% [[Католик сүм|Католик]]| 8.9% [[Протестантизм|Протестант]]| 8.7% [[Үнэн алдартны сүм|Үнэн алдартан]]|4.4% [[Иудаизм]] | 1.3% [[Ислам]]}}
| religion_year          = [[Австри-Унгарын угсаатны болон шашны бүрэлдэхүүн|1910]]&lt;ref name=&quot;Vaterlandskunde 1911&quot;&gt;Geographischer Atlas zur Vaterlandskunde, 1911, Tabelle 3.&lt;/ref&gt;
| capital                = {{Ubl|[[Вена]]{{Efn|Вена [[Хабсбургийн угсаа]]ны хааны гэр бүл болон эзэн хааны хамтарсан яам, ордны төв байрладаг газар байсан тул Австри-Унгарын нийслэл болж байсан. Гэвч Австри-Унгарын тогтнолын сүүлийн жилүүдэд эзэн хаан болон түүний ордныхон [[Бад Ишль]], [[Лаксенбург]], [[Баден (Австри)|Баден]] зэрэг газруудад мөн тогтмол оршин суудаг байсан. Түүнчлэн Вена нэгэн зэрэг [[Цислейтани]]йн нийслэл байсан бол [[Будапешт]] [[Транслейтани]]йн нийслэл байв.}}}}
| largest_city           = capital
| demonym                = Австричууд, Унгарчууд
| government_type        = [[Бодит холбоо|Бодит]] болон [[гаалийн холбоо]]гоор ([[хос хаант засаг]]) нэгдсэн хоёр [[үндсэн хуульт хаант засаг]] ([[Эзэнт Гүрний Зөвлөлд төлөөлөл бүхий хаант улс ба газар нутгууд|Цислейтани]] болон [[Унгарын Гэгээн Иштваны Титэмт Улсууд|Транслейтани]]){{Efn|[[Хабсбургийн угсаа]]ны [[1713 оны Прагматик санкц|прагматик санкцаар]]}}
| title_leader           = [[Австрийн эзэн хаан|Австри]] болон [[Унгарын хаан|Унгарын]] [[Хаан-Эзэн хаан#Австри-Унгарт|Эзэн хаан ба хаан]]{{Efn|[[Австрийн эзэн хааны дээд цол хэргэм|Эзэн хаан болон Хааны Апостолын Дээдэс]]}}
| leader1                = [[I Франц Иосиф]]
| year_leader1           = 1867–1916
| leader2                = [[I Карл, Австрийн эзэн хаан|I болон IV Карл]]
| year_leader2           = 1916–1918
| title_representative   = [[Австрийн Сайд-Ерөнхийлөгчийн жагсаалт#Австри-Унгар (1867–1918)|Австрийн Сайд-Ерөнхийлөгч]]
| representative1        = [[Фридрих Фердинанд фон Бейст|Ф. Ф. фон Бейст]]
| year_representative1   = 1867 (анхны)
| representative2        = [[Хайнрих Ламмаш]]
| year_representative2   = 1918 (сүүлчийн)
| title_deputy           = [[Унгарын ерөнхий сайдын жагсаалт#Унгарын Гэгээн Иштваны Титэмт Улсууд (1867–1918)|Унгарын ерөнхий сайд]]
| deputy1                = [[Андраши Дьюла]]
| year_deputy1           = 1867–1871 (анхны)
| deputy2                = [[Каройи Михай]]
| year_deputy2           = 1918 (сүүлчийн)
| legislature            = {{nowrap|[[Хоёр үндэсний хууль тогтоох байгууллага|Хоёр үндэсний парламент]]}}
| type_house1            = [[Эзэнт Гүрний Зөвлөл (Австри)|Эзэнт Гүрний Зөвлөл]]
| house1                 = {{Ubl|style=margin-bottom: 0.5em|[[Лордуудын танхим (Австри)|Лордуудын танхим]]|[[Төлөөлөгчдийн танхим (Австри)|Төлөөлөгчдийн танхим]]}}
| type_house2            = [[Унгарын Их Хурал]]
| house2                 = {{Ubl|[[Унгарын Язгууртны танхим|Язгууртны танхим]]|[[Унгарын Төлөөлөгчдийн танхм|Төлөөлөгчдийн танхм]]}}
| stat_year1             = 1905
| stat_area1             = {{Cvt|239977|mi2|km2|0|disp=number}}
| ref_area1              = &lt;ref name=&quot;ah1911&quot;&gt;{{Cite EB1911|last=Хэдлам|first=Жеймс Уиклифф|wstitle=Austria-Hungary|volume=3|pages=2–39}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate    = 51,390,223&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://alex.onb.ac.at/static_tables/ost.htm |title=Österreichische Statistik, Neue Folge |publisher=Österreichische Nationalbibliothek |language=de |archive-date=2023-06-01 |access-date=2026-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601190358/https://alex.onb.ac.at/static_tables/ost.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://library.hungaricana.hu/hu/view/NEDA_1910_01/?pg=16&amp;layout=s |title=1910. ÉVI NÉPSZÁMLÁLÁS 1. A népesség főbb adatai községek és népesebb puszták, telepek szerint (1912) &amp;#124; Könyvtár &amp;#124; Hungaricana |date=1912 |publisher=Унгарын Төв Статистикийн Газар |page=17 |language=hu |archive-date=2023-12-23 |access-date=2026-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231223191654/https://library.hungaricana.hu/hu/view/NEDA_1910_01/?pg=16&amp;layout=s |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 1910
| currency               = {{Plainlist|
* [[Австри-Унгарын флорин|Гульден{{\}}флорин]] {{Nwr|(1867–1892)}}
* [[Австри-Унгарын крон|Крон]] {{Nwr|(1892–1918)}}}}
| iso3166code            = omit

&lt;!--Do not put a flag, due to lack of consensus on which one to use. Please see [[Talk:Austria-Hungary#RfC:_National_Flags_vs_Civil_Ensign]]--&gt;}}

'''Австри-Унгарын Эзэнт Гүрэн''' ({{lang-de|Österreichisch-Ungarische Monarchie}} [{{IPA|ˈøːstəʁaɪ̯çɪʃ-ˈʊŋɡaʁɪʃə monaʁˈçiː}}], {{lang-hu|Osztrák-Magyar Monarchia}}) товчоор '''Австри-Унгар''', албан бусаар бас ''[[kaiserlich und königlich]]'' (Хаант ба Хант Улс), ''Doppelmonarchie'' (Давхар Эзэнт Гүрэн) гэж нэрлэгдэх энэхүү улс нь [[Төв Европ|Төв]] ба [[Зүүн Өмнөд Европ]]т 1867 оноос 1918 оны хооронд оршин тогтносон бодит холбоотон улс байв. Энэхүү улс нь 1867 оны зургаадугаар сарын 8-ны [[Австри-Унгарын тохиролцоо]]г үндэслэн (1867 оны арванхоёрдугаар сарын 21-нд Австри Улсад үндсэн хуулиар хэрэгжүүлсэн) [[Австрийн Хаант Улс]]ыг улсуудын холбоо&lt;ref&gt;Nach Ingo von Münch, Ute Mager: ''Staatsrecht I.&amp;nbsp;Staatsorganisationsrecht unter Berücksichtigung der europarechtlichen Bezüge'', 7.&amp;nbsp;Aufl., 2009, [https://books.google.de/books?id=fWJbT-71tVoC&amp;pg=PA371 Rn.&amp;nbsp;678, Anm.&amp;nbsp;5] eine völkerrechtliche Staatenverbindung im Sinne eines Staatenbündnisses.&lt;/ref&gt; болгон өөрчилснөөр бий болсон бөгөөд 1918 оны аравдугаар сарын 31-нийг хүртэл (реал холбооноос [[Унгарын Хант Улс|Унгар Улс]] гарсан) оршин тогтножээ.

Австри-Унгарын эзэнт гүрэн нь ''«Эзэнт Гүрний Зөвлөлд төлөөлөл бүхий Хант Улсууд ба Улсууд»'' - албан бусаар ''[[Цислейтани]]'' - (1915 оноос эхэлж албаны ёсоор ''Австри'' хэмээн нэрлэх болсон) ба ''«Унгарын Гэгээн Иштваны Титэмт Улсууд»'' - албан бусаар ''[[Унгарын Титэмт Улсууд|Транслейтани]]'' - гэсэн хоёр улсаас бүрдэж байв. Үүн дээр 1878 оноос хойш Австрийн эзэлсэн [[Австри-Унгарын Босни ба Херцеговин дахь засаглал|Босни-Херцеговины]] нутаг дэвсгэр нэмэгдэх бөгөөд энэ улс нь 1908 онд удаан үргэлжилсэн хэлэлцээрийн дараа [[кондоминиум]] байхаар тохирч эзэнт гүрэнд үлджээ. [[Үндсэн хуулийн эрх зүй]]н тэнцвэрт байдлыг хадгалах, хангах, хэм хэмжээгээ ижил түвшинд байлгахыг хоёр талаас хоёулаа хүлээн зөвшөөрөв. Хамтын [[төрийн тэргүүн]] нь [[Австрийн хаан]] ба [[Хабсбург-Лотаринг|Хабсбург-Лотарингийн удмын]] [[Унгарын хан]] байхаар тогтов. 

Австри-Унгар нь 1908 онд Босни ба Херцеговиныг өөртөө нэгтгэсний дараа 676.000 км² нутаг дэвсгэртэй болсон нь европ тивдээ газар нутгаараа хоёр дахь том ([[Оросын Хаант Улс]]ын дараа), нийт 52,8 сая хүн амтайгаараа (1914 онд) мөн тивийн гурав дугаар том ([[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос]] ба [[Германы Хаант Улс]]ын дараа) улс байв. Тус улсын нутаг дэвсгэрт өнөөгийн [[Австри]], [[Унгар]], [[Чех]] ([[Хлучин муж|Хлучины хязгаар]] орохгүй), [[Словак]], [[Словени]], [[Хорват]], [[Босни ба Херцеговин]] болон өнөөгийн [[Румын|Румын Улсын]] нутгийн хэсэг ([[Трансильвани]], [[Банат]], [[Кришана|Крайшийн хязгаар]], [[Сатмар]]ын зүүн хэсэг, [[Мармарош (комитат)|Өмнөд Мармарош]], [[Буковина|Өмнөд Буковина]]), [[Монтенегро]]гийн эргийн суурингууд, [[Польш]]ийн [[Галици|Баруун Галици]], [[Украин]]ы ([[Галици|Зүүн Галици]], [[Карпатын Русь]] ба Умард Буковина), [[Итали]]йн [[Трентино-Өмнөд Тирол]] болон [[Фриули-Венец Жулиа]], [[Серби]]йн өөртөө засах аймаг [[Воеводина]] зэргийн улсууд болон бүс нутгууд багтаж байлаа.

[[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]], 1918 оны аравдугаар сарын сүүлээр [[Чехословак]], [[Словени, Хорват ба Серби Улс]], [[Герман-Австрийн Бүгд Найрамдах Улс|Герман-Австри Улсуудын]] тусгаар тогтнол болон [[Галици]]йн уналт, мөн оны аравдугаар сарын 31-нд Реал холбооноос [[Унгар]]ын салан тусгаарласан, мөн түүнчлэн 1919 оны [[Сен-Жермений гэрээ]] ба 1920 оны [[Трианоны гэрээ]] зэргийн олон шалтгаанаас шалтгаалан Австри-Унгарын Эзэнт Гүрэн нь задрасан байна. 

Тус эзэнт гүрний дараах улс болох Герман-Австрийн Бүгд Найрамдах Улс («Үлдэгдэл Австри» гэх) нь австрийн нэрийг авч үлдэхийн зэрэгцээгээр хаант засгийг халан ([[Чехословак]]тай адил) бүгд найрамдах засагт шилжихийн сацуу, жирийн иргэн болохоос татгалзсан Хабсбургийн хан мэтийг улсын нутаг дэвсгэрээс хөөсөн ажээ. Удаах арван жилийн туршлага болон өнөөгийн австрийн өнцгөөс эсвэл бусад тусдаа гарсан залгамжлагч улсуудын зүгээс дийлэнх нь Австри-Унгарын Эзэнт Гүрний талаар эерэгээр дурсан санагалздаг аж.

== Улсын нэр ==
Албан ёсоор улсын нэрийг ''Австри-Унгарын Эзэнт Гүрэн'' ({{lang-de|Österreichisch-Ungarische Monarchie}}, {{lang-hu|Osztrák-Magyar Monarchia}}) гэх бөгөөд энэ нэрийг 1868 оны арваннэгдүгээр сарын 14-нд хаан бөгөөд хан [[Франц Иосиф I|Франц Иосифын]] зарлиг болох нэгэн гар бичмэлийг үндэслэн тогтсон ажээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=wrz&amp;datum=18681115&amp;seite=1&amp;zoom=33 |title=''Wiener Zeitung'' vom 15. November 1868, S. 1, Schreiben des Monarchen an Reichskanzler Friedrich Ferdinand von Beust |access-date=2021-03-09 |archive-date=2022-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923071927/https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=wrz&amp;datum=18681115&amp;seite=1&amp;zoom=33 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Stephan Vajda: ''Felix Austria. Eine Geschichte Österreichs.'' Ueberreuter, Wien 1980, ISBN 3-8000-3168-X, S.&amp;nbsp;527.&lt;/ref&gt; Үүнээс гадна тус давхар эзэнт гүрнийг ''«Австри-Унгарын Хаант ба Хаант Улс»'' ({{lang-de|Kaiserliche und königliche Monarchie Österreich-Ungarn}}&lt;ref name=&quot;Kotulla_DtVerfGesch_Vom_Alten_Reich_bis_Weimar_485&quot;&gt;[[Michael Kotulla]]: ''Deutsche Verfassungsgeschichte: Vom Alten Reich bis Weimar (1495–1934).'' Springer, 2008, ISBN 978-3-540-48705-0, §&amp;nbsp;32&amp;nbsp;II [http://books.google.de/books?id=mfjijA5t9bUC&amp;pg=PA485 Rn.&amp;nbsp;1901].&lt;/ref&gt;) хэмээн нэрлэж байснаас үүдэн албан бус нэр болох ''«[[Kaiserlich und königlich|х. ба. х.]] Эзэнт Гүрэн»'' гэх нэршил бий болжээ. Мөн [[Дунай мөрөн]] тус давхар эзэнт гүрний нутгаар 1300&amp;nbsp;км нутгаар урсдаг үндсэн том [[мөрөн]] тул ''«Дунайн Эзэнт Гүрэн»'' хэмээн бас ярьдаг. Давхар эзэнт гүрний төрийн байгууламж нь эрх зүйн хувьд хаант засагтай талын мэдэлд байсан тул ''хааны хос бүргэд'' гэх нэршлийг хэрэглэх ба үүнийг [[Унгарын Хант Улс]] хэрэглэдэггүй байсан учир унгар талдаа огт хамаагүй нэршил юм.

Австрийн Хаант Улсыг 1915 оныг хүртэл албан ёсоор голдуу ''«Эзэнт Гүрний Зөвлөлд төлөөлөл бүхий Хант Улсууд ба Улсууд»'' хэмээдэг байсан ба албан бусаар улс төрчид ба хуульчдын хэлэнд хилийн гол болох [[Лайта гол|Лейта голын]] нэрээр ''[[Цислейтани]]'' гэж бас нэрлэдэг. Унгарын Хант Улсыг албан ёсоор ''«Унгарын Гэгээн Иштваны Титэмт Улсууд»'' эсвэл [[Транслейтани]] гэж нэрлэнэ.

== Үндэсний тэмдэг ==

=== Зэвсэгт хүчний туг ===
Австри-Унгарт нэгдсэн төрийн далбаа байгаагүй боловч өмнө нь 1787 оны 1-р сарын 1-нээс хойш ашиглагдаж байсан улаан-цагаан-улаан тэнгисийн болон тэнгисийн цэргийн туг (титэмтэй бамбай), энгийн армийн цэргүүдийн туг, нийтлэг нэгийг нь 1869 оны 8-р сарын 1-нд танилцуулсан Худалдааны туг (тэнгисийн цэргийн далбаа болон Унгарын эзэнт гүрний тугны хослол, Унгарын жижиг сүлдээр нэмэлт).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://alex.onb.ac.at/cgi-content/alex?aid=rgb&amp;datum=1869&amp;size=45&amp;page=143 |title=Kundmachung des Handelsministeriums vom 6. März 1869, RGBl. Nr. 28/1869 (S. 111) |access-date=2022-10-15 |archive-date=2022-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923070418/https://alex.onb.ac.at/cgi-content/alex?aid=rgb&amp;datum=1869&amp;size=45&amp;page=143 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peter Diem: ''Die Symbole Österreichs.'' Kremayr &amp; Scheriau, Wien 1995, ISBN 3-218-00594-9, S.&amp;nbsp;92&amp;nbsp;f.&lt;/ref&gt;
&lt;gallery&gt;
Austria-Hungary-flag-1869-1914-naval-1786-1869-merchant.svg|Далайн дайн ба тэнгисийн туг
Ensign of Austro-Hungarian civil fleet (1869-1918).svg|Худалдааны туг
&lt;/gallery&gt;

Хабсбургийн ордны өнгө нь эзэн хааны зөвлөлд (хар, шар) төлөөлдөг хаант улс, улс орнуудын тугнууд юм. Унгарын эзэнт гүрний хагас нь Унгарын сүлд бүхий улаан, цагаан, ногоон гурван өнгийн тугтай байв.
&lt;gallery&gt;
Flag of the Habsburg Monarchy.svg|Хабсбургийн ордны туг (Австрийн эзэнт гүрний хагас)
Flag of Hungary (1915-1918; angels; 3-2 aspect ratio).svg|Унгарын хаант улсын туг (Унгарын хант улс)
&lt;/gallery&gt;

=== Төрийн сүлд ===
[[Файл:Imperial Coat of Arms of the Empire of Austria.svg|thumb|100px|Дунд зэргийн нийтлэг сүлд]]
Австри-Унгарын сүлд нь 1867 оны Австри-Унгарын тохиролцооноос 1918 онд татан буугдах хүртэлх хугацаанд тухайн улсын бэлгэ тэмдэг байсан. Хабсбург-Лотарингийн эрх баригч танхимын хоёр толгойт бүргэдийг эзэн хаан болон хааны засаг захиргаа ашигладаг байжээ. (k. u. k.) Австри-Унгарын байгууллагууд буюу хос хаант засаглал. Нэмж дурдахад жинхэнэ эвлэлийн хоёр хэсэг тус бүр өөрийн гэсэн сүлдтэй байв.

== Түүх ==
=== Австри-Унгарын тохиролцоо 1848-1867 он ===
{{Гол|Австри-Унгарын тохиролцоо}}
Австри-Унгарын Эзэнт Гүрний бий болох суурь нь 1815 оны зургаадугаар сарын 8-нд Австри тэргүүлэн үүсгэн байгуулсан [[Германы Холбоо|Германы Холбооны Улсын]] засгийн эрх мэдлийн төлөө [[Австрийн Хаант Улс]] [[Пруссийн Хант Улс]]тай зөрчилдсөн зөрчилдөөнөөс эхлэлтэй. [[Прусс]]ийн бүс нутаг дамнасан нийгэмлэг болох [[Германы Үндэсний Нийгэмлэг]] нь [[Бага Германы шийдэл|Бага Германы шийдэл]] дээр тулгуурлан ''Германы Холбооны'' улсуудыг Пруссийн удирдлага дор нэгтгэх гэсэн бодлогын гол саад нь Австри байсан тул тус улсыг энэхүү нэгдлээс хасах сонирхолтой байв.
[[Файл:Josef Klaus Krönung Kaiser Franz Josephs I. 1848.jpg|280px|thumb|right|Австрийн хаан Иосиф Клаусыг (''Франц Иосиф I'') хаан ширээнд залж буй нь]]

1866 оны долоодугаар сарын 3-нд [[Көниггрецийн дэргэдэх тулалдаан]]аар ([[Германы дайн|Германчуудын дайн]]) тус маргаан нь Пруссийн талд ашигтайгаар шийдэгдэв. Энэхүү дайны үр дагавар нь [[Австрийн Хаант Улс]]ыг германы улсуудаас хүчээр таслан ганцаардуулсан явдал байлаа. Ганцаардан шахагдсан Австрийн [[Германчууд]]ын хувьд өөрийн улсын нутаг дэвсгэр дээрх хүн амын цөөнх байсан учраас [[олон үндэстний улс]]ыг цаашид задрах бий гэх айдастай байв.

Энэхүү аюулыг багасгахын тулд хааны ордныхон унгарын талтай харилцаагаа уян хатан байлгах шаардлагатай болов. 1848 оны [[Унгарын хувьсгал (1848-1849)|Унгарын хувьсгалыг]] [[Оросын Хаант Улс|Оросын Хаант Улсын]] тусламжтайгаар л дарсан билээ. Тухайн үед 20 настай байсан [[Кайзер|хаан]] [[Франц Иосиф I|Франц Иосиф]] урьдын ерөнхий сайд байсан [[Лайош Баттяни]]йг цаазалсан болон [[Арадын тамлуулагч|Арадын 13 хүнийг золионд]] гаргасны хүчинд бага зэрэг намжсан байна. Гэсэн ч 1850 онд [[Серби муж ба Темешвар банат|Войводина]], Хорват, [[Славони]], [[Трансильвани]]йг салгасан болон үлдсэн унгарыг [[Албрехт фон Австри-Тешен|Эрцхерцог Албрехтийн]] армийн захиргаанд өгсөн нь хагаралыг улам гүнзгийрүүлэв.

Тус улсын жинхэнэ шийдвэр гаргагч болох [[Хабсбург|Хабсбург ордныхон]] тариачдыг чөлөөлснөөр унгарын язгууртнуудыг өөрсдийнхөө эсрэг чиглүүлжээ. Эдгээр язгууртнуудын албан тушаалаас татгалзах, татвар төлөхгүй байх мэтийн идэвхтэй бус эсэргүүцэл нь араасаа байнгын цэргийн хүчийг дагуулах болов. Тариачдыг чөлөөлснөөс гадна тухайн үед хийсэн шинэчлэлд [[Австрийн боловсролын систем|боловсролын системийн]] шинэчлэл, шүүх эрхийг өв залгамжлуулан хэрэгжүүлэхийг төгсгөл болгосон ба [[Эрүүгийн хууль (Австри)|Австрийн эрүүгийн хуулийг]] нэвтрүүлсэн зэрэг байв.

Зөрчлийг эдийн засгийн өсөлтөөр намжаасан хэдий ч 1865 онд унгарын орон нутгийн захиргааг сэргээсэн ба 1848 оны унгарын үндсэн хуулийг буцаан сэргээх тухай хаант улсын засгийн газраас амлах хүртэл бодитоор ойртох үйл явц гараагүй байдаг. 

Унгартай тохиролцоо хийх хэлэлцээрийн үеэр мажарууд дургүй байгаа нь илт байв. Унгарын хувьсгалын дараа нутгаасаа цөлөгдсөн үндэсний удирдагч [[Лайош Кошут]] ба тус улс дахь түүнийг дэмжигчид энэхүү нэгдэх тохиролцоо нь «Үндэстний Үхэл» болохын сацуу «гадныхны сонирхлыг татах уяа» болно гэж үзээд, Австриас салан тусгаарлахын төлөөх саналаа өгчээ.

Эцсийн мөчид тус улсын удирдагч [[Ференц Деак]]ийн саналыг дагав. Түүнийхээр бол тусгаар тогтносон Унгар нь хүчтэй [[слав|славчууд]] болон [[германчуудын цөөнх]]тэй тусгаарлагдан үлдвэл, тэр хоёрт дарагдан уусан алга болох аюултай хэмээн үзжээ. Дотроо үндэстнүүдийн асуудлаас болж суларсан мөн дээрээс нь Австрийн эзэн хаан нь унгар [[Үндэстэн|үндэстний]] титэмд тангараг өргөх учир түүнээр удирдуулан холбоотон улсууд болох нь хамгийн зөв арга гэж сэдэв. Хаан өөрөө ч энэхүү тохиролцоог байгуулснаар нутаг дэвсгэрийн болоод улс төрийн бүрэн бүтэн байдлыг хадгалах, мажар биш үндэстнүүдийг үргэлжлүүлэн захирах эрхийг унгар улс өөрөө шийднэ гэх мэтээр ятгасан байна.

[[Унгарын Хант Улс]]тай хийсэн [[Австри-Унгарын тохиролцоо|тохиролцооны]] талаарх хэлэлцээр 1867 оны эхээр дуусав. 1867 оны хоёрдугаар сарын 17-нд Франц Иосиф унгарын шинэ засгийн газрын тэргүүнээр [[гүн]] [[Дюла Андраши]]йг томилов. 1867 оны хоёрдугаар сарын 27-нд Унгарын [[Райхстаг (Унгар)|Райхстагийг]] буцаан сэргээв. Гуравдугаар сарын 15-нд [[Буда]]д гүн Андраши засгийн газрын хамтаар хаан Франц Иосифт тангараг өргөх ёслолыг гүйцэтгэв. Энэ мөчөөс эхлэн Австри-Унгарын тохиролцоо нь хэрэгжиж эхлэв.

=== Давхар эзэнт гүрэн 1867-1914 он ===
[[File:Wien Parlament um 1900.jpg|thumb|Австрийн парламентын ордон, 1900 он]]
[[File:Parliament Buildung Hungary 20090920.jpg|thumb|Унгарын парламентын ордон]]
Франц Иосиф I. нь албан ёсоор хамтарсан үндсэн хуульт улсын [[төрийн тэргүүн]] байсан ба түүний мэдэлд [[гадаад бодлого]], [[Хамтын Арми]] ба [[Австри-Унгарын Тэнгисийн Зэвсэгт Хүчин|Тэнгисийн Зэвсэгт Хүчин]] болон эдгээрт шаардлагатай санхүүг хариуцсан гурван яам болох:
: - [[Австри-Унгарын ерөнхий сайдын жагсаалт|k. u. k. Гадаад хэргийн сайд; хамтын яамны удирдлага]]
: - [[Австри-Унгарын Дайны Яам|k. u. k. Дайны Яам]]
: - [[Австри-Унгарын ерөнхий сайдын жагсаалт|Хамтын сангийн сайд]]
зэрэг байв.

Бусад бүх хэргийг Австри ба Унгар эндээс эхлэн тус тусдаа шийдэх болов. Тохиролцоонд хүрснээр маргаантай асуудлыг бүгдийг шийдсэн гэвэл үгүй юм. Тиймээс унгар арван жил тутамд шинэчлэн зохицуулалт хийх байхыг баталгаажуулж авав.

Унгартай хийсэн тохиролцоо нь Унгар улсыг өргөн цар хүрээ бүхий [[автономи|өөртөө засах эрх]] олгосон ба энэ нь эргээд бусад үндэстнүүдийн ялангуяа славчуудын эсэргүүцэлд хүргэв. Ижил нөхцөл бүхий тохиролцооны шаардлагыг [[чехүүд]] [[Бохеми]]йн титэмт улсуудтай (Бохеми, [[Морави]], [[Австрийн Силези]]) хийхийг шаардав. Бусад үндэстнүүдийн сонирхлыг үл тоомсорлосон болон унгарын [[мажаржуулалт|мажаржуулах бодлого]] нь угсаатан хоорондын хурцадмал байдлыг лавшруулахын зэрэгцээ «хар гэрийн хориот ард түмэн» мэтийн ухагдахуун буй болов. Нөгөөтэйгүүр давхар эзэнт гүрэн нь хамтын мөнгөн тэмдэгт бүхий хамтын [[эдийн засгийн бүс]] болон хөгжсөн давуу талтай.

Герман бус гаралтай Австри дахь үндэстнүүд нь мажар бус гаралтай Унгар дахь мажаржуулалтад өртсөн үндэстнүүдийг бодвол харьцангуй дээр нөхцөлд байв. Үүнд жишээлбэл дунд сургуульд эх хэлээрээ сурах, төрийн байгууллага, эзэнт гүрний зөвлөлд болон Австрийн парламентад эх хэлээ хэрэглэх эрхтэй байв.

==Засаг захиргааны хуваарь==
{{Main|Австри-Унгарын засаг захиргааны хуваарь}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align:center&quot; |Австри-Унгарын засаг захиргааны хуваарь
|-
|[[File:Austria-Hungary_map_de.svg|300px|Австри-Унгарын газрын зураг]]
|-
|
&lt;ol&gt;
&lt;li&gt;[[Бохеми]]&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;[[Буковина]]&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;[[Галици ба Лодомерийн хаант улс|Галици ба Лодомери]]&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;[[Далмаци]]&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;[[Доод Австри]]&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;[[Дээд Австри]]&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;[[Зальцбург]]&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;[[Каринти]]&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;[[Крайна]]&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;[[Австрийн Литтораль]]&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;[[Морави]]&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;[[Австрийн Силези]]&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;[[Тироль (түүхэн бүс)|Тироль]]&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;[[Форарльберг]]&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;[[Штирийн гүнт улс|Штири]]&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
|-
|
&lt;ol start=&quot;16&quot;&gt;
&lt;li&gt;[[Унгарын хаант улс]] ([[Воеводина]], [[Трансильвани]]йг оруулан)&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;[[Хорват ба Славонийн хаант улс|Хорват ба Славони]]&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
|-
|
18. [[Босни ба Херцеговины кондоминиум|Босни ба Херцеговин]]
|}

Улс төрийн хувьд Австри-Унгар хоёр хэсэгт хуваагдаж байсан: Австрийн эзэмшил нутаг, албан ёсоор “Эзэнт Гүрний Зөвлөлд төлөөлөл бүхий хаант улс ба газар нутгууд”&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ww1.habsburger.net/de/kapitel/die-doppelmonarchie-zwei-staaten-einem-reich|title=Die Doppelmonarchie: Zwei Staaten in einem Reich|language=de|author=Martin Mutschlechner|website=Habsburger.net|date=2014-06-06|access-date=2026-10-16}}&lt;/ref&gt; ({{lang|de|die im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder}}) болон Унгарын титмийн түүхэн газар нутгийг багтаасан, Унгарын парламент болон засгийн газарт захирагддаг Унгарын хаант улс тус тус багтаж байв.

Албан бусаар эдгээр хоёр хэсгийг тус тус [[Цислейтани]], [[Транслейтани]] гэж нэрлэдэг байв. 1908 онд эзлэн авсан [[Босни ба Херцеговины кондоминиум]] Цислейтани, Транслейтанийн аль алинд нь багтаагүй бөгөөд тусгай захиргааны байгууллагуудын удирдлага дор байсан.

[[File:Cisleithanien_Transleithanien.png|thumb|Австри-Унгар 1878–1918 онд: {{legend|#FF8684|Цислейтани (Эзэнт гүрний Австри хэсэг)}} {{legend|#73EF5A|[[Унгарын Гэгээн Иштваны Титэмт Улсууд|Транслейтани]] (Эзэнт гүрний Унгар хэсэг)}} {{legend|#EFF300|[[Босни ба Херцеговины кондоминиум]] (1908 оноос хамтын удирдлага дор)}}]]

Засаг захиргааны хувьд Австри-Унгар дараах бүрэлдэхүүн хэсгүүдэд ([[Титмийн эзэмшил нутаг]]) хуваагдаж байв.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Ду. !! Нутаг !! Нийслэл
|-
| 1 || colspan=&quot;2&quot; | '''[[Цислейтани]]''' (Австрийн титмийн газар нутаг)
|-
| 1.1 || [[Доод Австри]]йн эрцхерцогт улс ({{lang|de|Erzherzogtum Österreich unter der Enns}}) || [[Вена]] ({{lang|de|Wien}})
|-
| 1.2 || [[Дээд Австри]]йн эрцхерцогт улс ({{lang|de|Erzherzogtum Österreich ob der Enns}}) || [[Линц]] ({{lang|de|Linz}})
|-
| 1.3 || [[Зальцбургийн гүнт улс]] ({{lang|de|Herzogtum Salzburg}}) || [[Зальцбург]] ({{lang|de|Salzburg}})
|-
| 1.4 || [[Штирийн гүнт улс]] ({{lang|de|Herzogtum Steiermark}}) || [[Грац]] ({{lang|de|Graz}})
|-
| 1.5 || [[Каринтийн гүнт улс]] ({{lang|de|Herzogtum Kärnten}}) || [[Клагенфурт]] ({{lang|de|Klagenfurt}})
|-
| 1.6 || [[Крайны гүнт улс]] ({{lang|de|Herzogtum Krain}}) || [[Любляна]] ({{lang|de|Laibach}})
|-
| 1.7 || [[Австрийн Литтораль]] || [[Триест]] ({{lang|de|Triest}})
|-
| 1.7.1 || [[Горица ба Градишка]] гүнгийн тойрог ({{lang|de|Gefürstete Grafschaft Görz und Gradisca}}) || [[Гориция]] ({{lang|de|Görz}})
|-
| 1.7.2 || [[Эзэнт Гүрний чөлөөт хот Триест]] ({{lang|de|Reichsunmittelbare Stadt Triest und ihr Gebiet}}) || [[Триест]] ({{lang|de|Triest}})
|-
| 1.7.3 || [[Истрийн маркграфт улс]] ({{lang|de|Markgrafschaft Istrien}}) || [[Пореч]] ({{lang|de|Parenz}})
|-
| 1.8 || [[Тиролийн гүнлиг]] ({{lang|de|Gefürstete Grafschaft Tirol}}) || [[Инсбрук]] ({{lang|de|Innsbruck}})
|-
| 1.9 || [[Форарльберг]] ({{lang|de|Land Vorarlberg}}) || [[Брегенц]] ({{lang|de|Bregenz}})
|-
| 1.10 || [[Бохемийн хаант улс]] ({{lang|de|Königreich Böhmen}}) || [[Праг]] ({{lang|de|Prag}})
|-
| 1.11 || [[Моравийн маркграфт улс]] ({{lang|de|Markgrafschaft Mähren}}) || [[Брно]] ({{lang|de|Brünn}})
|-
| 1.12 || [[Австрийн Силези]]йн гүнт улс ({{lang|de|Herzogtum Schlesien (Österreichisch-Schlesien)}}) || [[Опава]] ({{lang|de|Troppau}})
|-
| 1.13 || [[Галици ба Лодомерийн хаант улс]] || [[Львов]] ({{lang|de|Lemberg}})
|-
| 1.14 || [[Буковинын гүнт улс]] || [[Черновцы]] ({{lang|de|Czernowitz}})
|-
| 1.15 || [[Далмацийн хаант улс]] || [[Задар]] ({{lang|de|Zadar}})
|-
| 2 || colspan=&quot;2&quot; | '''[[Транслейтани]]''' (Унгарын Титмийн эзэмшил нутаг)
|-
| 2.1 || [[Унгарын хаант улс]] || [[Будапешт]] ({{lang|de|Budapest}})
|-
| 2.2 || [[Хорвати ба Славонийн хаант улс]] || [[Загреб]] ({{lang|de|Agram}})
|-
| 2.3 || [[Фиуме]] хот || [[Риека]] ({{lang|de|Sankt Veit an der Flaum}})
|-
| 3 || '''[[Босни ба Херцеговины кондоминиум]]''' (1908 оноос) || [[Сараево]] ({{lang|de|Sarajevo}})
|}

==Тэмдэглэл==
{{Notelist}}

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Austria-Hungary|Австри-Унгар}}
* {{DNB-Portal|4075613-0|TEXT=Ном зүй:}}
* [http://phaidra.univie.ac.at/o:12994 ''Die österreichisch-ungarische Monarchie in Wort und Bild'', Band&amp;nbsp;22]

[[Ангилал:Австри-Унгар| ]]
[[Ангилал:Европын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Шинэ эриний түүхэн улс]]
[[Ангилал:Реал холбоо]]
[[Ангилал:1867 оны улс төр]]
[[Ангилал:1867 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:1918 онд татан буугдсан]]</text>
      <sha1>ibriei2ytao7nc8pu2ca8bboscm05gb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хоолойн гол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113269</id>
    <revision>
      <id>873612</id>
      <parentid>805004</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T20:37:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55707-92</username>
        <id>108333</id>
      </contributor>
      <origin>873612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="400" sha1="nugvxrcdap0kg6dka1gfcfn1kdl0jwp" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Хоолойн гол''' нь [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] , [[Нөмрөг сум|Нөмрөг сумдад]] оршдог [[Тэлмэн нуур|Тэлмэн нууранд]] цутгадаг  байнгын урсацтай жижиг гол юм.

[[Ангилал:Завхан аймгийн гол мөрөн]]


{{Mongolia-stub}}
{{river-stub}}</text>
      <sha1>nugvxrcdap0kg6dka1gfcfn1kdl0jwp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:FIAV</title>
    <ns>10</ns>
    <id>115689</id>
    <revision>
      <id>873606</id>
      <parentid>873390</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T20:19:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>873606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6184" sha1="hug76n2qmfc0vdzwq0dp7v3n8pi9kmq" xml:space="preserve">{{#switch:{{lc:{{{1}}}}}
|vertical exclusive
|vertical inapplicable
|vertical normal
|vertical rotated
|vertical unknown
|authorised
|equal
|mirror
|no reverse info=[[File:IFIS {{{1}}}.svg|class=noviewer skin-invert|{{#switch:{{{1|}}}
|Authorised=Design officially authorized to represent nation by government of that nation
|Mirror=Reverse side is mirror image of obverse side
|Equal=Reverse side is congruent with obverse side
|No reverse info=Information on reverse side is not available
|Vertical normal=Flag can be hung vertically by hoisting on a normal pole, then turning the pole 90°
|Vertical rotated=Flag can be hung vertically by rotating the design first
|Vertical unknown=Vertical hoist method of flag is unknown
|Vertical inapplicable=Design has no element that can be rotated
|Vertical exclusive=Flag can be hoisted vertically only
}}]]
|#default = [[File:FIAV {{lc:{{{1}}}}}.svg|x15px|class=noviewer skin-invert&lt;!--|link=adding &quot;Vexillological symbol&quot; here breaks tooltip on mouse hover due to &quot;Page previews&quot; extension (visible only when viewing anonymously)--&gt;|alt=Далбааны төрөл бүрийн хэрэглээг харуулсан, хар цагаан өнгөтэй, жижиг хэмжээний далбаа судлалын тэмдэг эсвэл пиктограмм|{{#switch:{{{1|}}}
|000000 = Далбаа судлалын тэмдэг
|100000 = Иргэний далбаа
|111000 = Төрийн далбаа
|010000 = Төрийн албаны далбаа
|000111 = Төрийн тэнгисийн далбаа
|001000 = Дайны далбаа
|011001 = Төрийн албаны болон дайны далбаа, тэнгисийн цэргийн далбаа
|000100 = Худалдааны далбаа
|010101 = Төрийн албаны далбаа, худалдааны болон тэнгисийн цэргийн далбаа
|000010 = Төрийн албаны тэнгисийн далбаа
|110110 = Иргэний болон төрийн албаны тэнгисийн болон хуурай газрын далбаа
|000001 = Тэнгисийн цэргийн далбаа
|011011 = Төрийн албаны болон дайны ба тэнгисийн цэргийн далбаа
|110000 = Иргэний болон төрийн албаны далбаа
|111100 = Төрийн далбаа болон худалдааны далбаа
|011000 = Төрийн алба болон дайны далбаа
|111010 = Төрийн далбаа болон төрийн албаны тэнгисийн далбаа
|000110 = Худалдааны болон төрийн албаны тэнгисийн далбаа
|111110 = Төрийн далбаа, худалдааны болон төрийн албаны тэнгисийн далбаа
|100100 = Иргэний болон худалдааны далбаа
|011111 = Төрийн албаны болон дайны далбаа, төрийн тэнгисийн далбаа
|010010 = Төрийн албаны далбаа хуурай газар ба тэнгисийн
|110111 = Төрийн далбаа тэнгисийн, иргэний ба төрийн албаны далбаа
|001001 = Дайны төрийн далбаа хуурай газар ба тэнгисийн
|111111 = Төрийн далбаа хуурай газар ба тэнгисийн
|000011 = State and war ensign
|000101 = Civil and war ensign
|001010 = War flag, state ensign
|001011 = War flag, state and war ensign
|001100 = War flag, civil ensign
|001101 = War flag, civil and war ensign
|001110 = War flag, civil and state ensign
|001111 = War flag, national ensign
|010001 = State flag, war ensign
|010011 = State flag, state and war ensign
|010100 = State flag, civil ensign
|010110 = State flag, state and civil ensign
|010111 = State flag, national ensign
|011010 = State flag and ensign, war flag
|011100 = State and war flag, civil ensign
|011101 = State and war flag, civil and war ensign
|011110 = State and war flag, civil and state ensign
|100001 = Civil flag, war ensign
|100010 = Civil flag, state ensign
|100011 = Civil flag, state and war ensign
|100101 = Civil flag, civil and war ensign
|100110 = Civil flag, civil and state ensign
|100111 = Civil flag, national ensign
|101000 = Civil and war flag
|101001 = Civil and war flag, war ensign
|101010 = Civil and war flag, state ensign
|101011 = Civil and war flag, state and war ensign
|101100 = Civil and war flag, civil ensign
|101101 = Civil and war flags and ensigns
|101110 = Civil and war flag, civil and state ensign
|101111 = Civil and war flag, national ensign
|110001 = Civil and state flag, war ensign
|110010 = Civil and state flag, state ensign
|110011 = Civil and state flag, state and war ensign
|110100 = Civil and state flag, civil ensign
|110101 = Civil and state flag, civil and war ensign
|111001 = National flag, war ensign
|111011 = National flag, state and war ensign
|111101 = National flag, civil and war ensign
|noflag = Flag is not authorized to represent the group or country
|normal = Далбааны энгийн эсвэл де-юре хувилбар
|proposal = Далбааг санал болгосон ч албан ёсоор огт хэрэглээгүй
|reconstructed = Бичгэн эх сурвалжаар л дахин сэргээсэн гэх
|reverse = Далбааны ар тал
|variant = Далбааны үндсэн үлгэр дээр суурилсан тоглоомын загвар
|alternate = Далбаатай эн тэнцэх хоёр дахь далбааны хувилбар
|defacto = Далбааны де-факто хувилбар
|twosided = Далбаа нь хоёр талтай бөгөөд ар тал нь өөр харагдана
|sinister = Далбааны дүрслэлийг далбааны (далбаат завины далбаа) зах нь баруун талдаа байхаар тооцсон
|historical = Түүхэн далбаа
|#default = Далбааны бэлгэ тэмдэг
}}]]}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;!--Please add this template's categories to the /doc subpage, not here - thanks!--&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hug76n2qmfc0vdzwq0dp7v3n8pi9kmq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873609</id>
      <parentid>873606</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T20:25:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>873609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6229" sha1="agsep2mn3gaduv7w13xjkozd8s97s1c" xml:space="preserve">{{#switch:{{lc:{{{1}}}}}
|vertical exclusive
|vertical inapplicable
|vertical normal
|vertical rotated
|vertical unknown
|authorised
|equal
|mirror
|no reverse info=[[File:IFIS {{{1}}}.svg|class=noviewer skin-invert|{{#switch:{{{1|}}}
|Authorised=Design officially authorized to represent nation by government of that nation
|Mirror=Ар тал нь нүүр талын толин тусгал
|Equal=Ар тал нь нүүр талтайгаа бүрэн давхцдаг
|No reverse info=Information on reverse side is not available
|Vertical normal=Flag can be hung vertically by hoisting on a normal pole, then turning the pole 90°
|Vertical rotated=Flag can be hung vertically by rotating the design first
|Vertical unknown=Vertical hoist method of flag is unknown
|Vertical inapplicable=Design has no element that can be rotated
|Vertical exclusive=Flag can be hoisted vertically only
}}]]
|#default = [[File:FIAV {{lc:{{{1}}}}}.svg|x15px|class=noviewer skin-invert&lt;!--|link=adding &quot;Vexillological symbol&quot; here breaks tooltip on mouse hover due to &quot;Page previews&quot; extension (visible only when viewing anonymously)--&gt;|alt=Далбааны төрөл бүрийн хэрэглээг харуулсан, хар цагаан өнгөтэй, жижиг хэмжээний далбаа судлалын тэмдэг эсвэл пиктограмм|{{#switch:{{{1|}}}
|000000 = Далбаа судлалын тэмдэг
|100000 = Иргэний далбаа
|111000 = Төрийн далбаа
|010000 = Төрийн албаны далбаа
|000111 = Төрийн тэнгисийн далбаа
|001000 = Дайны далбаа
|011001 = Төрийн албаны болон дайны далбаа, тэнгисийн цэргийн далбаа
|000100 = Худалдааны далбаа
|010101 = Төрийн албаны далбаа, худалдааны болон тэнгисийн цэргийн далбаа
|000010 = Төрийн албаны тэнгисийн далбаа
|110110 = Иргэний болон төрийн албаны тэнгисийн болон хуурай газрын далбаа
|000001 = Тэнгисийн цэргийн далбаа
|011011 = Төрийн албаны болон дайны ба тэнгисийн цэргийн далбаа
|110000 = Иргэний болон төрийн албаны далбаа
|111100 = Төрийн далбаа болон худалдааны далбаа
|011000 = Төрийн алба болон дайны далбаа
|111010 = Төрийн далбаа болон төрийн албаны тэнгисийн далбаа
|000110 = Худалдааны болон төрийн албаны тэнгисийн далбаа
|111110 = Төрийн далбаа, худалдааны болон төрийн албаны тэнгисийн далбаа
|100100 = Иргэний болон худалдааны далбаа
|011111 = Төрийн албаны болон дайны далбаа, төрийн тэнгисийн далбаа
|010010 = Төрийн албаны далбаа хуурай газар ба тэнгисийн
|110111 = Төрийн далбаа тэнгисийн, иргэний ба төрийн албаны далбаа
|001001 = Дайны төрийн далбаа хуурай газар ба тэнгисийн
|111111 = Төрийн далбаа хуурай газар ба тэнгисийн
|000011 = State and war ensign
|000101 = Civil and war ensign
|001010 = War flag, state ensign
|001011 = War flag, state and war ensign
|001100 = War flag, civil ensign
|001101 = War flag, civil and war ensign
|001110 = War flag, civil and state ensign
|001111 = War flag, national ensign
|010001 = State flag, war ensign
|010011 = State flag, state and war ensign
|010100 = State flag, civil ensign
|010110 = State flag, state and civil ensign
|010111 = State flag, national ensign
|011010 = State flag and ensign, war flag
|011100 = State and war flag, civil ensign
|011101 = State and war flag, civil and war ensign
|011110 = State and war flag, civil and state ensign
|100001 = Civil flag, war ensign
|100010 = Civil flag, state ensign
|100011 = Civil flag, state and war ensign
|100101 = Civil flag, civil and war ensign
|100110 = Civil flag, civil and state ensign
|100111 = Civil flag, national ensign
|101000 = Civil and war flag
|101001 = Civil and war flag, war ensign
|101010 = Civil and war flag, state ensign
|101011 = Civil and war flag, state and war ensign
|101100 = Civil and war flag, civil ensign
|101101 = Civil and war flags and ensigns
|101110 = Civil and war flag, civil and state ensign
|101111 = Civil and war flag, national ensign
|110001 = Civil and state flag, war ensign
|110010 = Civil and state flag, state ensign
|110011 = Civil and state flag, state and war ensign
|110100 = Civil and state flag, civil ensign
|110101 = Civil and state flag, civil and war ensign
|111001 = National flag, war ensign
|111011 = National flag, state and war ensign
|111101 = National flag, civil and war ensign
|noflag = Flag is not authorized to represent the group or country
|normal = Далбааны энгийн эсвэл де-юре хувилбар
|proposal = Далбааг санал болгосон ч албан ёсоор огт хэрэглээгүй
|reconstructed = Бичгэн эх сурвалжаар л дахин сэргээсэн гэх
|reverse = Далбааны ар тал
|variant = Далбааны үндсэн үлгэр дээр суурилсан тоглоомын загвар
|alternate = Далбаатай эн тэнцэх хоёр дахь далбааны хувилбар
|defacto = Далбааны де-факто хувилбар
|twosided = Далбаа нь хоёр талтай бөгөөд ар тал нь өөр харагдана
|sinister = Далбааны дүрслэлийг далбааны (далбаат завины далбаа) зах нь баруун талдаа байхаар тооцсон
|historical = Түүхэн далбаа
|#default = Далбааны бэлгэ тэмдэг
}}]]}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;!--Please add this template's categories to the /doc subpage, not here - thanks!--&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>agsep2mn3gaduv7w13xjkozd8s97s1c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нобелийн физикийн шагнал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134346</id>
    <revision>
      <id>873617</id>
      <parentid>776255</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T05:32:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>873617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5716" sha1="171z6ji1pjajk8bk8x2iewogdgri9af" xml:space="preserve">[[Файл:Nobel Pierre et Marie Curie 1.jpg|thumb|356x356px|Мари болон Пьер Кюри нарт 1903 онд олгож байсан Нобелийн физикийн шагналын диплом.]]
'''Нобелийн физикийн шагнал''' ([[Швед хэл|швед]]: ''Nobelpriset i fysik'') Шведийн хааны шинжлэх ухааны академиас жил бүр олгодог шагнал. Энэ нь 1895 онд [[Альфред Нобель|Альфред Нобелийн]] бий болгосон таван шагналын нэг бөгөөд 1901 оноос хойш олгож ирсэн юм. 

Физикийн салбарын анхны Нобелийн шагналыг Германы физикч [[Вильгельм Рентген|Вильхельм Конрад Рентген]] хүртсэн түүхтэй. Энэ шагналыг Стокхольм хотноо Нобелийн нас барсны өдөр буюу жил бүрийн 12-р сарын 10-нд олгодог уламжлатай.

== Шалгаруулах үйл явц ==
Физикийн салбарын Нобелийн шагналд жилд гурав хүртэлх хүнийг шалгаруулж болдог. Бусад зарим Нобелийн шагналтай харьцуулахад физикийн шагналд нэр дэвшүүлэх, сонгох нь урт бөгөөд нарийн үйл явц юм. Тийм ч учраас энэ шагнал жил ирэх тусам улам бүр нэр хүндтэй болж, улмаар дэлхийн хамгийн чухал физикийн шагнал болсон юм.

Нобелийн шагналтнуудыг Шведийн Хааны Шинжлэх Ухааны Академиас сонгогдсон таван гишүүнээс бүрдсэн Физикийн Нобелийн хороо шалгаруулдаг байна. Эхний шатанд хэдэн мянган нэр дэвшигчдийг санал болгодог. Эдгээр нэрийг эцсийн шалгаруулалтаас өмнө мэргэжилтнүүд судалж, хэлэлцдэг.

Гурван мянга орчим хүнд нэр дэвшүүлэхийг урьсан маягтыг илгээдэг. Нэр дэвшсэн хүмүүсийн нэрсийг тавин жилийн турш олон нийтэд зарладаггүй, мөн нэр дэвшигчдэд мэдэгдэж байгаагүй юм. Нэр дэвшсэн хүмүүсийн нэрсийн жагсаалтыг тавин жилийн хугацаанд битүүмжилдэг ажээ. Гэсэн хэдий ч бодит байдал дээр зарим нэр дэвшигчдийн нэрс өмнө мэдэгддэг байна.

Өргөдлүүдийг хороо хянадаг бөгөөд ойролцоогоор хоёр зуун нэр дэвшигчийн жагсаалтыг эдгээр чиглэлээр сонгогдсон мэргэжилтнүүдэд дамжуулдаг байна. Тэд жагсаалтыг арван тав орчим нэр болгон шүүдэг байна. Тус хороо нь холбогдох байгууллагуудад зөвлөмжийн хамт тайлангаа хүргүүлдэг. Нас барсны дараа нэр дэвшүүлэхийг зөвшөөрдөггүй ч шагналын хорооны шийдвэр (ихэвчлэн 10-р сард) болон 12-р сард болох ёслолын хооронд хэдхэн сарын дотор нас барсан тохиолдолд шагналыг авах боломжтой. 1974 он хүртэл нас барсан хүнд ​​​​шагнал хүртээж, нас барсан тохиолдолд олгохыг зөвшөөрдөг байсан.

Физикийн салбарын Нобелийн шагналын дүрэмд ололт амжилтын ач холбогдлыг &quot;цаг хугацааны шалгуур&quot; давах шаардлагатай байдаг. Практикт энэ нь нээлт болон шагналын хоорондох зай ихэвчлэн 20 орчим жил байдаг ч хамаагүй урт байж болно гэсэн үг юм. Тухайлбал, 1930 онд хийгдэж байсан оддын бүтэц, хувьслын талаарх бүтээлийнх нь төлөө 1983 оны Физикийн Нобелийн шагналын хагасыг С.Чандрасекхард олгосон байна. Энэ аргын сул тал нь бүх эрдэмтэд өөрсдийн бүтээлийг хүлээн зөвшөөрөхөд хангалттай урт насалдаггүй явдал юм. Шинжлэх ухааны зарим чухал нээлт хийсэн хүмүүст тус шагналыг хэзээ ч олгож байгаагүй, учир нь нээсэн хүмүүс тэдний ажлын үр нөлөөг үнэлэгдэх үед хэдийнэ нас барсан байжээ.

== Шагнал ==
Физикийн салбарын Нобелийн шагналын эзэн алтан медаль, шагналын диплом болон мөнгөн шагнал авдаг. Мөнгөний хэмжээ нь Нобелийн сангийн тухайн жилийн орлогоос хамаардаг байна. Шагналыг нэгээс олон шагналтанд олгосон бол мөнгийг тэдний хооронд тэнцүү хуваадаг ажээ.

[[Ангилал:Нобелийн шагнал]]</text>
      <sha1>171z6ji1pjajk8bk8x2iewogdgri9af</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873620</id>
      <parentid>873617</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T06:25:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>873620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40965" sha1="pal7oxjk2zh7ejv0l7isz7x2j5mr8fv" xml:space="preserve">[[Файл:Nobel Pierre et Marie Curie 1.jpg|thumb|356x356px|Мари болон Пьер Кюри нарт 1903 онд олгож байсан Нобелийн физикийн шагналын диплом.]]
'''Нобелийн физикийн шагнал''' ([[Швед хэл|швед]]: ''Nobelpriset i fysik'') Шведийн хааны шинжлэх ухааны академиас жил бүр олгодог шагнал. Энэ нь 1895 онд [[Альфред Нобель|Альфред Нобелийн]] бий болгосон 5 шагналын нэг бөгөөд 1901 оноос хойш олгож ирсэн юм. 

Нобелийн бусад салбарын шагналууд: [[Нобелийн Химийн шагнал|Нобелийн]] [[Нобелийн Химийн шагнал|Химийн шагнал]], [[Нобелийн утга зохиолын шагнал|Нобелийн Утга зохиолын шагнал]], [[Нобелийн энхтайвны шагнал]] болон [[Нобелийн Физиологи буюу анагаах ухааны шагнал|Нобелийн]] [[Нобелийн Физиологи буюу анагаах ухааны шагнал|Физиологи буюу анагаах ухааны шагнал]]. 
[[Файл:Wilhelm Conrad Röntgen (1845--1923).jpg|thumb|Вильхельм Рентген ]]
Физикийн салбарын анхны Нобелийн шагналыг Германы физикч [[Вильгельм Рентген|Вильхельм Конрад Рентген]] хүртсэн түүхтэй. Энэ шагналыг Стокхольм хотноо Нобелийн нас барсны өдөр буюу жил бүрийн 12-р сарын 10-нд олгодог уламжлатай. Энэхүү шагналыг Нобелийн сан удирдан зохион байгуулдаг бөгөөд физикч хүний ​​хүртэж болох хамгийн нэр хүндтэй шагнал гэж зүй ёсоор тооцогддог юм.

== Шалгаруулах үйл явц ==
Физикийн салбарын Нобелийн шагналд жилд гурав дээшгүй хүний нэрийг дэвшүүлж болдог. Бусад зарим Нобелийн шагналтай харьцуулахад физикийн шагналд нэр дэвшүүлэн сонгох нь урт бөгөөд нарийн үйл явц юм. Тийм ч учраас энэ шагнал жил ирэх тусам улам бүр нэр хүндтэй болж, улмаар дэлхийн хамгийн чухал физикийн шагнал болсон байдаг юм.

Нобелийн шагналтнуудыг Шведийн Хааны Шинжлэх Ухааны Академиас сонгогдсон таван гишүүнээс бүрдсэн Физикийн [[Нобелийн хороо]] шалгаруулдаг байна. Эхний шатанд хэдэн мянган нэр дэвшигчдийг санал болгодог. Эдгээр нэр дэвшигчдийг мэргэжилтнүүд судалж, хэлэлцээд эцсийн шалгаруулалтыг гаргадаг байна.  

Гурван мянга орчим хүнд нэр дэвшүүлэхийг урьсан маягтыг илгээдэг. Нэр дэвшсэн хүмүүсийн нэрсийг 50 жилийн турш олон нийтэд зарладаггүй, мөн нэр дэвшигчдэд мэдэгдэж байгаагүй юм. Нэр дэвшсэн хүмүүсийн нэрсийн жагсаалтыг 50 жилийн хугацаанд битүүмжилдэг ажээ. Гэсэн хэдий ч бодит байдал дээр зарим нэр дэвшигчдийн нэрс өмнө мэдэгддэг байна.

Өргөдлүүдийг Нобелийн хороо хянадаг бөгөөд ойролцоогоор 200 нэр дэвшигчийн жагсаалтыг эдгээр чиглэлээр сонгогдсон мэргэжилтнүүдэд дамжуулдаг байна. Тэд жагсаалтыг шигшээд 15 орчим нэр үлддэг байна. Тус хороо нь холбогдох байгууллагуудад зөвлөмжийн хамт тайлангаа хүргүүлдэг. Нас барсны дараа нэр дэвшүүлэхийг зөвшөөрдөггүй ч шагналын хорооны шийдвэр (ихэвчлэн 10-р сард) болон 12-р сард болох ёслолын хооронд хэдхэн сарын дотор нас барсан тохиолдолд шагналыг олгох боломжтой байдаг ажээ. 1974 он хүртэл нас барсан хүнд ​​​​шагнал хүртээж, нас барсан тохиолдолд олгохыг зөвшөөрдөг байсан.

Физикийн салбарын Нобелийн шагналын дүрэмд ололт амжилтын ач холбогдлыг &quot;цаг хугацааны шалгуур&quot; давах шаардлагатай байдаг. Практикт энэ нь нээлт болон шагналын хоорондох зай ихэвчлэн 20 орчим жил байдаг ч хамаагүй урт байж болно гэсэн үг юм. Тухайлбал, 1930 онд хийгдэж байсан оддын бүтэц, хувьслын талаарх бүтээлийнх нь төлөө 1983 оны Физикийн Нобелийн шагналын хагасыг С.Чандрасекхард олгосон байна. Энэ аргын сул тал нь бүх эрдэмтэд өөрсдийн бүтээлийг хүлээн зөвшөөрөхөд хангалттай урт насалдаггүй явдал юм. Шинжлэх ухааны зарим чухал нээлт хийсэн хүмүүст тус шагналыг хэзээ ч олгож байгаагүй, учир нь нээсэн хүмүүс тэдний ажлын үр нөлөөг үнэлэгдэх үед хэдийнэ нас барсан байжээ.

== Шагнал ==
Физикийн салбарын Нобелийн шагналын эзэн алтан медаль, шагналын диплом болон мөнгөн шагнал авдаг. Мөнгөний хэмжээ нь Нобелийн сангийн тухайн жилийн орлогоос хамаардаг байна. Шагналыг нэгээс олон шагналтанд олгосон бол мөнгийг тэдний хооронд тэнцүү хуваадаг ажээ.

Нобелийн шагналтнууд дипломоо Шведийн хаанаас гардан авдаг. Диплом бүр нь шагнал гардуулах байгууллагаас шагнал хүртэгчдэд зориулж боловсруулсан өвөрмөц дизайнтай байдаг. Энэ нь шагнал хүртэгчийн нэр, ерөнхийдөө шагнал хүртсэн шалтгааныг багтаасан зураг, бичвэр зэргийг агуулдаг байна.

== Нобелийн Физикийн шагналтнуудын жагсаалт ==
Физикийн салбарын Нобелийн шагналыг 1901 оноос хойш жил бүр олгодог бөгөөд зөвхөн 1916, 1931, 1934, 1940, 1941, 1942 онуудад олгоогүй юм. 1901 онд анхны шагналыг Вильхельм Рентген хүртсэн. 1901-2026 оны хооронд 233 хүнд 123 шагнал олгосон (Жон Бардин физикийн салбарын Нобелийн шагналыг 2 удаа хүртсэн) байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Портрет
!Шагналтны овог, нэр, улс
!Үндэслэл
|-
|1901
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:WilhelmRöntgen.JPG|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WilhelmR%C3%B6ntgen.JPG|135x135px|Вильгельм Конрад Рентген]]
|{{флаг|Германия|1871}} Вильгельм Конрад Рентген
(1845—1923)
|{{начало цитаты}}
В знак признания исключительных услуг, которые он оказал науке открытием замечательных [[Рентгеновское излучение|лучей]], названных впоследствии в его честь
{{oq|en|in recognition of the extraordinary services he has rendered by the discovery of the remarkable rays subsequently named after him}}
{{конец цитаты}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1902
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:H_A_Lorentz_(Nobel).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:H_A_Lorentz_(Nobel).jpg|127x127px|Хендрик Антон Лоренц]]
|{{флаг|Нидерланды}} Хендрик Антон Лоренц
(1853—1928)
| rowspan=&quot;2&quot; |{{начало цитаты}}
В знак признания исключительных услуг, которые они оказали науке своими исследованиями влияния [[магнетизм]]а на явления излучения (См. [[эффект Зеемана]])
{{oq|en|in recognition of the extraordinary service they rendered by their researches into the influence of magnetism upon radiation phenomena}}
{{конец цитаты}}
|-
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Pieter_Zeeman_1902.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pieter_Zeeman_1902.jpg|127x127px|Питер Зееман]]
|{{флаг|Нидерланды}} Питер Зееман
(1865—1943)
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |1903
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Henri_Becquerel_1903.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Henri_Becquerel_1903.jpg|127x127px|Антуан Анри Беккерель]]
|{{флаг|Франция}} Антуан Анри Беккерель
(1852—1908)

&lt;small&gt;({{дробь|1|2}} премии)&lt;/small&gt;
|{{начало цитаты}}
В знак признания исключительных услуг, которые он оказал науке своим открытием спонтанной [[радиоактивность|радиоактивности]]
{{oq|en|in recognition of the extraordinary services he has rendered by his discovery of spontaneous radioactivity}}
{{конец цитаты}}
|-
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:PierreCurie.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:PierreCurie.jpg|127x127px|Пьер Кюри]]
|{{флаг|Франция}} Пьер Кюри
(1859—1906)

&lt;small&gt;({{дробь|1|4}} премии)&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |{{начало цитаты}}
В знак признания исключительных услуг, которые они оказали науке совместными исследованиями явлений радиации, открытой профессором Анри Беккерелем
{{oq|en|in recognition of the extraordinary services they have rendered by their joint researches on the radiation phenomena discovered by Professor Henri Becquerel}}
{{конец цитаты}}
|-
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Marie_Curie_1903.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Marie_Curie_1903.jpg|112x112px|Мария Кюри]]
|{{флаг|Франция}} Мария Кюри
(1867—1934)

&lt;small&gt;({{дробь|1|4}} премии)&lt;/small&gt;
|-
|1904
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Strutt.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Strutt.jpg|127x127px|Джон Уильям Стретт]]
|{{флаг|Великобритания}} Джон Уильям Стретт (лорд Рэлей)
(1842—1919)
|{{начало цитаты}}
За исследования плотности наиболее распространённых газов и за открытие [[аргон]]а в ходе этих исследований
{{oq|en|for his investigations of the densities of the most important gases and for his discovery of argon in connection with these studies}}
{{конец цитаты}}
|-
|1905
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lenard.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lenard.jpg|127x127px|Филипп Ленард]]
|{{флаг|Германия|1871}} Филипп Эдуард Антон фон Ленард
(1862—1947)
|{{начало цитаты}}
За исследовательские работы по [[Катодный луч|катодным лучам]]
{{oq|en|for his work on cathode rays}}
{{конец цитаты}}
|-
|1906
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:JJ_Thomson_(Nobel).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:JJ_Thomson_(Nobel).jpg|127x127px|Джозеф Джон Томсон]]
|{{флаг|Великобритания}} Джозеф Джон Томсон
(1856—1940)
|{{начало цитаты}}
В знак признания его теоретических и экспериментальных исследований, посвящённых проводимости электричества газами
{{oq|en|in recognition of his theoretical and experimental investigations on the conduction of electricity by gases}}
{{конец цитаты}}
|-
|1907
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Albert_Abraham_Michelson.JPG|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Albert_Abraham_Michelson.JPG|112x112px|Альберт Абрахам Майкельсон]]
|{{флаг|США|1896}} Альберт Абрахам Майкельсон
(1852—1931)
|{{начало цитаты}}
За создание точных оптических инструментов и спектроскопические и метрологические исследования, выполненные с их помощью (См. [[опыт Майкельсона]])
 {{oq|en|for his optical precision instruments and the spectroscopic and metrological investigations carried out with their aid}}
{{конец цитаты}}
|-
|1908
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Gabriel_Lippmann2.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gabriel_Lippmann2.jpg|127x127px|Габриэль Липпман]]
|{{флаг|Франция}} Габриэль Липпман
(1845—1921)
|{{начало цитаты}}
За создание метода [[фотография|фотографического]] воспроизведения цветов на основе явления [[интерференция (физика)|интерференции]]
{{oq|en|for his method of reproducing colours photographically based on the phenomenon of interference}}
{{конец цитаты}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1909
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Marconi_1909.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Marconi_1909.jpg|126x126px|Гульельмо Маркони]]
|{{флаг|Италия|1861}} Гульельмо Маркони
(1874—1937)
| rowspan=&quot;2&quot; |{{начало цитаты}}
В знак признания их вклада в развитие [[радио|беспроволочной телеграфии]]
{{oq|en|in recognition of their contributions to the development of wireless telegraphy}}
{{конец цитаты}}
|-
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Braun_1909.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Braun_1909.jpg|127x127px|Карл Фердинанд Браун]]
|{{флаг|Германия|империя}} Карл Фердинанд Браун
(1850—1918)
|}

=== 1910-е годы ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Год
!Портрет
!Шагналтны овог, нэр, улс
!Үндэслэл
|-
|1910
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Van_der_Waals.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Van_der_Waals.jpg|127x127px|Ян Дидерик ван дер Ваальс]]
|{{флаг|Нидерланды}} Йоханнес Дидерик ван дер Ваальс
(1837—1923)
|{{начало цитаты}}
За работу, посвящённую [[Уравнение Ван-дер-Ваальса|уравнению состояния]] газов и жидкостей
{{oq|en|for his work on the equation of state for gases and liquids}}
{{конец цитаты}}
|-
|1911
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Wilhelm_Wien_1911.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wilhelm_Wien_1911.jpg|127x127px|Вильгельм Вин]]
|{{флаг|Германия|империя}} Вильгельм Вин
(1864—1928)
|{{начало цитаты}}
За открытия, касающиеся законов, которые управляют тепловым излучением (См. [[Закон смещения Вина]])
{{oq|en|for his discoveries regarding the laws governing the radiation of heat}}
{{конец цитаты}}
|-
|1912
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Gustaf_Dalén.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gustaf_Dal%C3%A9n.jpg|127x127px|Нильс Густав Дален]]
|{{флаг|Швеция}} Нильс Густав Дален
(1869—1937)
|{{начало цитаты}}
За изобретение автоматических регуляторов, используемых в сочетании с газовыми аккумуляторами для источников света на маяках и [[буй (поплавок)|буях]]
{{oq|en|for his invention of automatic valves designed to be used in combination with gas accumulators in lighthouses and buoys}}
{{конец цитаты}}
|-
|1913
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Kamerlingh_portret.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kamerlingh_portret.jpg|120x120px|Хейке Камерлинг-Оннес]]
|{{флаг|Нидерланды}} Хейке Камерлинг-Оннес
(1853—1926)
|{{начало цитаты}}
За исследования свойств вещества при низких температурах, что привело, в числе прочего, к получению [[жидкий гелий|жидкого гелия]]
{{oq|en|for his investigations on the properties of matter at low temperatures which led, inter alia, to the production of liquid helium}}
{{конец цитаты}}
|-
|1914
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Max_von_Laue_1914.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Max_von_Laue_1914.jpg|127x127px|Макс фон Лауэ]]
|{{флаг|Германия|империя}} Макс фон Лауэ
(1879—1960)

&lt;small&gt;(присуждена в 1915 г.)&lt;/small&gt;
|{{начало цитаты}}
За открытие [[дифракция|дифракции]] [[рентгеновское излучение|рентгеновских лучей]] на кристаллах
{{oq|en|For his discovery of the diffraction of X-rays by crystals}}
{{конец цитаты}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1915
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Wh-bragg.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wh-bragg.jpg|127x127px|Уильям Генри Брэгг]]
|{{флаг|Великобритания}} Уильям Генри Брэгг
(1862—1942)
| rowspan=&quot;2&quot; |{{начало цитаты}}
За заслуги в исследовании [[кристаллическая структура|структуры кристаллов]] с помощью рентгеновских лучей
{{oq|en|For their services in the analysis of crystal structure by means of X-rays}}
{{конец цитаты}}
|-
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Wl-bragg.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wl-bragg.jpg|127x127px|Уильям Лоренс Брэгг]]
|{{флаг|Великобритания}} Уильям Лоренс Брэгг
(1890—1971)
|-
|1916
|
|''Премия не присуждалась''
|''Денежные средства включены в спецфонд секции''
|-
|1917
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Charles_Glover_Barkla.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Charles_Glover_Barkla.jpg|127x127px|Чарлз Гловер Баркла]]
|{{флаг|Великобритания}} Чарлз Гловер Баркла
(1877—1944)
|{{начало цитаты}}
За открытие характеристического рентгеновского излучения элементов
{{oq|en|For his discovery of the characteristic Röntgen radiation of the elements, another important step in the development of X-ray spectroscopy}}
{{конец цитаты}}
|-
|1918
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Max_Planck_(Nobel_1918).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Max_Planck_(Nobel_1918).jpg|127x127px|Макс Планк]]
|{{флаг|Германия|империя}} Макс Карл Эрнст Людвиг Планк
(1858—1947)
|{{начало цитаты}}
В знак признания услуг, которые он оказал развитию физики своим открытием [[квант]]ов энергии
{{oq|en|in recognition of the services he rendered to the advancement of Physics by his discovery of energy quanta}}
{{конец цитаты}}
|-
|1919
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Johannes_Stark.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Johannes_Stark.jpg|127x127px|Йоханнес Штарк]]
|{{флаг|Германия}} Йоханнес Штарк
(1874—1957)
|{{начало цитаты}}
За открытие [[эффект Доплера|эффекта Доплера]] в каналовых лучах и расщепления [[спектральная линия|спектральных линий]] в [[электрическое поле|электрическом поле]] (См. [[эффект Штарка]])
{{oq|en|for his discovery of the Doppler effect in canal rays and the splitting of spectral lines in electric fields}}
{{конец цитаты}}
|}

=== 1920-е годы ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Портрет
!Шагналтны овог, нэр, улс
!Үндэслэл
|-
|1920
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Guillaume_1920.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Guillaume_1920.jpg|127x127px|Шарль Эдуард Гийом]]
|{{флаг|Швейцария}} Шарль Эдуард Гийом
(1861—1938)
|{{начало цитаты}}
В знак признания услуг, которые он оказал точным измерениям в физике своим открытием аномалий в сплавах [[никель|никеля]] и [[сталь|стали]]
{{oq|en|in recognition of the service he has rendered to precision measurements in physics by his discovery of anomalies in nickel-steel alloys}}
{{конец цитаты}}
|-
|1921
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Albert_Einstein_(Nobel).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Albert_Einstein_(Nobel).jpg|127x127px|Альберт Эйнштейн]]
|{{флаг|Германия}} {{флаг|Швейцария}} Альберт Эйнштейн
(1879—1955)
|{{начало цитаты}}
За заслуги перед [[теоретическая физика|теоретической физикой]] и особенно за открытие закона [[Фотоэффект|фотоэлектрического эффекта]]
{{oq|en|for his services to Theoretical Physics, and especially for his discovery of the law of the photoelectric effect}}
{{конец цитаты}}
|-
|1922
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Niels_Bohr.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Niels_Bohr.jpg|127x127px|Нильс Бор]]
|{{флаг|Дания}} Нильс Бор
(1885—1962)
|{{начало цитаты}}
За заслуги в исследовании строения [[атом]]ов и испускаемого ими излучения
{{oq|en|for his services in the investigation of the structure of atoms and of the radiation emanating from them}}
{{конец цитаты}}
|-
|1923
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Millikan.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Millikan.jpg|109x109px|Роберт Эндрюс Милликен]]
|{{флаг|США|1912}} Роберт Эндрюс Милликен
(1868—1953)
|{{начало цитаты}}
За работы по определению [[Элементарный электрический заряд|элементарного электрического заряда]] и по фотоэлектрическому эффекту
{{oq|en|for his work on the elementary charge of electricity and on the photoelectric effect}}
{{конец цитаты}}
|-
|1924
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:1924_Karl_Manne_Siegbahn.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:1924_Karl_Manne_Siegbahn.jpg|127x127px|Манне Сигбан]]
|{{флаг|Швеция}} Манне Сигбан
(1886—1978)
|{{начало цитаты}}
За открытия и исследования в области [[Рентгеноспектральный анализ|рентгеновской спектроскопии]]
{{oq|en|for his discoveries and research in the field of X-ray spectroscopy}}
{{конец цитаты}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1925
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:James_Franck_1925.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:James_Franck_1925.jpg|127x127px|Джеймс Франк]]
|{{флаг|Германия}} Джеймс Франк
(1882—1964)
| rowspan=&quot;2&quot; |{{начало цитаты}}
За открытие законов соударения [[электрон]]а с атомом
{{oq|en|for their discovery of the laws governing the impact of an electron upon an atom}}
{{конец цитаты}}
|-
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Gustav_Hertz.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gustav_Hertz.jpg|127x127px|Густав Герц]]
|{{флаг|Германия}} Густав Людвиг Герц
(1887—1975)

&lt;small&gt;(присуждена в 1926 г.)&lt;/small&gt;
|-
|1926
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Jean_Perrin_1926.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jean_Perrin_1926.jpg|118x118px|Жан Батист Перрен]]
|{{флаг|Франция}} Жан Батист Перрен
(1870—1942)
|{{начало цитаты}}
За исследования дискретной структуры материи и особенно за открытие [[седиментационное равновесие|седиментационного равновесия]]
{{oq|en|for his work on the discontinuous structure of matter, and especially for his discovery of sedimentation equilibrium}}
{{конец цитаты}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1927
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Arthur_Compton.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Arthur_Compton.jpg|127x127px|Артур Холли Комптон]]
|{{флаг|США|1912}} Артур Холли Комптон
(1892—1962)
|{{начало цитаты}}
За открытие [[эффект Комптона|эффекта]], названного его именем
{{oq|en|for his discovery of the effect named after him}}
{{конец цитаты}}
|-
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:CTR_Wilson.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:CTR_Wilson.jpg|127x127px|Чарлз Томсон Риз Вильсон]]
|{{флаг|Великобритания}} Чарлз Томсон Рис Вильсон
(1869—1959)
|{{начало цитаты}}
За [[камера Вильсона|метод визуального обнаружения]] траекторий электрически заряженных частиц с помощью конденсации пара
{{oq|en|for his method of making the paths of electrically charged particles visible by condensation of vapour}}
{{конец цитаты}}
|-
|1928
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Owen_Richardson.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Owen_Richardson.jpg|127x127px|Оуэн Уилланс Ричардсон]]
|{{флаг|Великобритания}} Оуэн Уилланс Ричардсон
(1879—1959)

&lt;small&gt;(присуждена в 1929 г.)&lt;/small&gt;
|{{начало цитаты}}
За работы, посвящённые [[Термоэлектронная эмиссия|термионным явлениям]], и особенно за открытие [[закон Ричардсона|закона, носящего его имя]]
{{oq|en|for his work on the thermionic phenomenon and especially for the discovery of the law named after him}}
{{конец цитаты}}
|-
|1929
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Louis_de_Broglie.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Louis_de_Broglie.jpg|127x127px|Луи де Бройль]]
|{{флаг|Франция}} Луи де Бройль
(1892—1987)
|{{начало цитаты}}
За открытие волновой природы электронов (См. [[Корпускулярно-волновой дуализм]])
{{oq|en|for his discovery of the wave nature of electrons}}
{{конец цитаты}}
|}

=== 1930-е годы ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Год
!Портрет
!Шагналтны овог, нэр, улс
!Үндэслэл
|-
|1930
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Sir_CV_Raman.JPG|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sir_CV_Raman.JPG|135x135px|Чандрасекара Раман]]
|{{флаг|Индия|1880}} Чандрасекхара Венката Раман
(1888—1970)
|{{начало цитаты}}
За работы по рассеянию света и за открытие [[Комбинационное рассеяние света|эффекта, названного в его честь]]
{{oq|en|for his work on the scattering of light and for the discovery of the effect named after him}}
{{конец цитаты}}
|-
|1931
|
|''Премия не присуждалась''
|''Денежные средства включены в спецфонд секции''
|-
|1932
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Bundesarchiv_Bild183-R57262,_Werner_Heisenberg.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bundesarchiv_Bild183-R57262,_Werner_Heisenberg.jpg|143x143px|Вернер Карл Гейзенберг]]
|{{флаг|Германия|1919}} Вернер Карл Гейзенберг
(1901—1976)
|{{начало цитаты}}
За создание [[квантовая механика|квантовой механики]], применение которой привело, помимо прочего, к открытию [[Аллотропия|аллотропических]] форм [[водород]]а
{{oq|en|for the creation of quantum mechanics, the application of which has, inter alia, led to the discovery of the allotropic forms of hydrogen}}
{{конец цитаты}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1933
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Erwin_Schrödinger_(1933).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Erwin_Schr%C3%B6dinger_(1933).jpg|127x127px|Эрвин Шрёдингер]]
|{{флаг|Австрия}} Эрвин Шрёдингер
(1887—1961)
| rowspan=&quot;2&quot; |{{начало цитаты}}
За открытие новых продуктивных форм атомной теории
{{oq|en|for the discovery of new productive forms of atomic theory}}
{{конец цитаты}}
|-
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Dirac_4.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dirac_4.jpg|133x133px|Поль Дирак]]
|{{флаг|Великобритания}} Поль Адриен Морис Дирак
(1902—1984)
|-
|1934
|
|''Премия не присуждалась''
|''Денежные средства включены в спецфонд секции (2/3) и Нобелевский фонд (1/3)''
|-
|1935
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Chadwick_Solvay1933.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Chadwick_Solvay1933.jpg|103x103px|Джеймс Чедвик]]
|{{флаг|Великобритания}} Джеймс Чедвик
(1891—1974)
|{{начало цитаты}}
За открытие [[нейтрон]]а
{{oq|en|for the discovery of the neutron}}
{{конец цитаты}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1936
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Hess.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Hess.jpg|127x127px|Виктор Франц Гесс]]
|{{флаг|Австрия}} Виктор Франц Гесс
(1883—1964)
|{{начало цитаты}}
За открытие [[космическое излучение|космических лучей]]
{{oq|en|for his discovery of cosmic radiation}}
{{конец цитаты}}
|-
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Carl_David_Anderson.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Carl_David_Anderson.jpg|123x123px|Виктор Франц Гесс]]
|{{флаг|США|1912}} Карл Дейвид Андерсон
(1905—1991)
|{{начало цитаты}}
За открытие [[позитрон]]а
{{oq|en|for his discovery of the positron}}
{{конец цитаты}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1937
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Clinton_Davisson.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Clinton_Davisson.jpg|127x127px|Клинтон Джозеф Дэвиссон]]
|{{флаг|США}} Клинтон Джозеф Дэвиссон
(1881—1958)
| rowspan=&quot;2&quot; |{{начало цитаты}}
За экспериментальное открытие [[Дифракция электронов|дифракции электронов]] на кристаллах (См. [[Корпускулярно-волновой дуализм]])
{{oq|en|for their experimental discovery of the diffraction of electrons by crystals}}
{{конец цитаты}}
|-
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:George_Paget_Thomson.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:George_Paget_Thomson.jpg|127x127px|Джордж Паджет Томсон]]
|{{флаг|Великобритания}} Джордж Паджет Томсон
(1892—1975)
|-
|1938
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Enrico_Fermi.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Enrico_Fermi.jpg|127x127px|Энрико Ферми]]
|{{флаг|Италия|1861}} Энрико Ферми
(1901—1954)
|{{начало цитаты}}
За доказательство существования новых радиоактивных элементов, полученных при облучении нейтронами, и связанное с этим открытие ядерных реакций, вызываемых медленными нейтронами
{{oq|en|for his demonstrations of the existence of new radioactive elements produced by neutron irradiation, and for his related discovery of nuclear reactions brought about by slow neutrons}}
{{конец цитаты}}
|-
|1939
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Ernest_Lawrence.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ernest_Lawrence.jpg|127x127px|Эрнест Орландо Лоуренс]]
|{{флаг|США|1912}} Эрнест Орландо Лоуренс
(1901—1958)
|{{начало цитаты}}
За изобретение и усовершенствование [[циклотрон]]а и за полученные с его помощью результаты, особенно в отношении искусственных радиоактивных элементов
{{oq|en|for the invention and development of the cyclotron and for results obtained with it, especially with regard to artificial radioactive elements}}
{{конец цитаты}}
|}

=== 1940-е годы ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Портрет
!Шагналтны овог, нэр, улс
!Обоснование награды
|-
|1940
| rowspan=&quot;3&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; |''Премия не присуждалась''
| rowspan=&quot;3&quot; |''Денежные средства включены в спецфонд секции (2/3) и Нобелевский фонд (1/3)''
|-
|1941
|-
|1942
|-
|1943
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Otto_Stern.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Otto_Stern.jpg|127x127px|Отто Штерн]]
|{{флаг|США|1912}} Отто Штерн
(1888—1969)
|{{начало цитаты}}
За вклад в развитие метода молекулярных пучков и за открытие [[магнитный момент|магнитного момента]] [[протон]]а
{{oq|en|for his contribution to the development of the molecular ray method and his discovery of the magnetic moment of the proton}}
{{конец цитаты}}
|-
|1944
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:II_Rabi.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:II_Rabi.jpg|135x135px|Исидор Айзек Раби]]
|{{флаг|США|1912}} Исидор Айзек Раби
(1898—1988)
|{{начало цитаты}}
За [[ядерный магнитный резонанс|резонансный метод]] измерений магнитных свойств [[Атомное ядро|атомных ядер]]
{{oq|en|for his resonance method for recording the magnetic properties of atomic nuclei}}
{{конец цитаты}}
|-
|1945
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Pauli.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pauli.jpg|127x127px|Вольфганг Паули]]
|{{флаг|Австрия}} Вольфганг Паули
(1900—1958)
|{{начало цитаты}}
За открытие [[принцип Паули|принципа запрета]], названного его именем
{{oq|en|for the discovery of the Exclusion Principle, also called the Pauli principle}}
{{конец цитаты}}
|-
|1946
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Bridgman.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bridgman.jpg|127x127px|Перси Уильямс Бриджмен]]
|{{флаг|США|1912}} Перси Уильямс Бриджмен
(1882—1961)
|{{начало цитаты}}
За изобретение аппаратуры, позволяющей создавать сверхвысокие давления, и за открытия, сделанные в связи с этим в физике высоких давлений
{{oq|en|for the invention of an apparatus to produce extremely high pressures, and for the discoveries he made there within the field of high pressure physics}}
{{конец цитаты}}
|-
|1947
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Appleton.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Appleton.jpg|127x127px|Эдуард Виктор Эплтон]]
|{{флаг|Великобритания}} Эдуард Виктор Эплтон
(1892—1965)
|{{начало цитаты}}
За исследования физики верхних слоев атмосферы, в особенности за открытие так называемого [[Ионосфера#Слой F|слоя Эплтона]]
{{oq|en|for his investigations of the physics of the upper atmosphere especially for the discovery of the so-called Appleton layer}}
{{конец цитаты}}
|-
|1948
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Blackett.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Blackett.jpg|127x127px|Патрик Мейнард Стюарт Блэкетт]]
|{{флаг|Великобритания}} Патрик Мейнард Стюарт Блэкетт
(1897—1974)
|{{начало цитаты}}
За усовершенствование метода камеры Вильсона и сделанные в связи с этим открытия в области ядерной физики и физики космического излучения
{{oq|en|for his development of the Wilson cloud chamber method, and his discoveries therewith in the fields of nuclear physics and cosmic radiation}}
{{конец цитаты}}
|-
|1949
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Yukawa.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Yukawa.jpg|126x126px|Хидэки Юкава]]
|{{флаг|Япония}} Хидэки Юкава
(1907—1981)
|{{начало цитаты}}
За предсказание существования [[мезон]]ов на основе теоретической работы по ядерным силам (См. [[потенциал Юкавы]])
{{oq|en|for his prediction of the existence of mesons on the basis of theoretical work on nuclear forces}}
{{конец цитаты}}
|}
[[Ангилал:Нобелийн шагнал]]</text>
      <sha1>pal7oxjk2zh7ejv0l7isz7x2j5mr8fv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873621</id>
      <parentid>873620</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T06:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>873621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25727" sha1="di77m8bjowdry72int03i5unujm7x4s" xml:space="preserve">[[Файл:Nobel Pierre et Marie Curie 1.jpg|thumb|356x356px|Мари болон Пьер Кюри нарт 1903 онд олгож байсан Нобелийн физикийн шагналын диплом.]]
'''Нобелийн физикийн шагнал''' ([[Швед хэл|швед]]: ''Nobelpriset i fysik'') Шведийн хааны шинжлэх ухааны академиас жил бүр олгодог шагнал. Энэ нь 1895 онд [[Альфред Нобель|Альфред Нобелийн]] бий болгосон 5 шагналын нэг бөгөөд 1901 оноос хойш олгож ирсэн юм. 

Нобелийн бусад салбарын шагналууд: [[Нобелийн Химийн шагнал|Нобелийн]] [[Нобелийн Химийн шагнал|Химийн шагнал]], [[Нобелийн утга зохиолын шагнал|Нобелийн Утга зохиолын шагнал]], [[Нобелийн энхтайвны шагнал]] болон [[Нобелийн Физиологи буюу анагаах ухааны шагнал|Нобелийн]] [[Нобелийн Физиологи буюу анагаах ухааны шагнал|Физиологи буюу анагаах ухааны шагнал]]. 
[[Файл:Wilhelm Conrad Röntgen (1845--1923).jpg|thumb|Вильхельм Рентген ]]
Физикийн салбарын анхны Нобелийн шагналыг Германы физикч [[Вильгельм Рентген|Вильхельм Конрад Рентген]] хүртсэн түүхтэй. Энэ шагналыг Стокхольм хотноо Нобелийн нас барсны өдөр буюу жил бүрийн 12-р сарын 10-нд олгодог уламжлатай. Энэхүү шагналыг Нобелийн сан удирдан зохион байгуулдаг бөгөөд физикч хүний ​​хүртэж болох хамгийн нэр хүндтэй шагнал гэж зүй ёсоор тооцогддог юм.

== Шалгаруулах үйл явц ==
Физикийн салбарын Нобелийн шагналд жилд гурав дээшгүй хүний нэрийг дэвшүүлж болдог. Бусад зарим Нобелийн шагналтай харьцуулахад физикийн шагналд нэр дэвшүүлэн сонгох нь урт бөгөөд нарийн үйл явц юм. Тийм ч учраас энэ шагнал жил ирэх тусам улам бүр нэр хүндтэй болж, улмаар дэлхийн хамгийн чухал физикийн шагнал болсон байдаг юм.

Нобелийн шагналтнуудыг Шведийн Хааны Шинжлэх Ухааны Академиас сонгогдсон таван гишүүнээс бүрдсэн Физикийн [[Нобелийн хороо]] шалгаруулдаг байна. Эхний шатанд хэдэн мянган нэр дэвшигчдийг санал болгодог. Эдгээр нэр дэвшигчдийг мэргэжилтнүүд судалж, хэлэлцээд эцсийн шалгаруулалтыг гаргадаг байна.  

Гурван мянга орчим хүнд нэр дэвшүүлэхийг урьсан маягтыг илгээдэг. Нэр дэвшсэн хүмүүсийн нэрсийг 50 жилийн турш олон нийтэд зарладаггүй, мөн нэр дэвшигчдэд мэдэгдэж байгаагүй юм. Нэр дэвшсэн хүмүүсийн нэрсийн жагсаалтыг 50 жилийн хугацаанд битүүмжилдэг ажээ. Гэсэн хэдий ч бодит байдал дээр зарим нэр дэвшигчдийн нэрс өмнө мэдэгддэг байна.

Өргөдлүүдийг Нобелийн хороо хянадаг бөгөөд ойролцоогоор 200 нэр дэвшигчийн жагсаалтыг эдгээр чиглэлээр сонгогдсон мэргэжилтнүүдэд дамжуулдаг байна. Тэд жагсаалтыг шигшээд 15 орчим нэр үлддэг байна. Тус хороо нь холбогдох байгууллагуудад зөвлөмжийн хамт тайлангаа хүргүүлдэг. Нас барсны дараа нэр дэвшүүлэхийг зөвшөөрдөггүй ч шагналын хорооны шийдвэр (ихэвчлэн 10-р сард) болон 12-р сард болох ёслолын хооронд хэдхэн сарын дотор нас барсан тохиолдолд шагналыг олгох боломжтой байдаг ажээ. 1974 он хүртэл нас барсан хүнд ​​​​шагнал хүртээж, нас барсан тохиолдолд олгохыг зөвшөөрдөг байсан.

Физикийн салбарын Нобелийн шагналын дүрэмд ололт амжилтын ач холбогдлыг &quot;цаг хугацааны шалгуур&quot; давах шаардлагатай байдаг. Практикт энэ нь нээлт болон шагналын хоорондох зай ихэвчлэн 20 орчим жил байдаг ч хамаагүй урт байж болно гэсэн үг юм. Тухайлбал, 1930 онд хийгдэж байсан оддын бүтэц, хувьслын талаарх бүтээлийнх нь төлөө 1983 оны Физикийн Нобелийн шагналын хагасыг С.Чандрасекхард олгосон байна. Энэ аргын сул тал нь бүх эрдэмтэд өөрсдийн бүтээлийг хүлээн зөвшөөрөхөд хангалттай урт насалдаггүй явдал юм. Шинжлэх ухааны зарим чухал нээлт хийсэн хүмүүст тус шагналыг хэзээ ч олгож байгаагүй, учир нь нээсэн хүмүүс тэдний ажлын үр нөлөөг үнэлэгдэх үед хэдийнэ нас барсан байжээ.

== Шагнал ==
Физикийн салбарын Нобелийн шагналын эзэн алтан медаль, шагналын диплом болон мөнгөн шагнал авдаг. Мөнгөний хэмжээ нь Нобелийн сангийн тухайн жилийн орлогоос хамаардаг байна. Шагналыг нэгээс олон шагналтанд олгосон бол мөнгийг тэдний хооронд тэнцүү хуваадаг ажээ.

Нобелийн шагналтнууд дипломоо Шведийн хаанаас гардан авдаг. Диплом бүр нь шагнал гардуулах байгууллагаас шагнал хүртэгчдэд зориулж боловсруулсан өвөрмөц дизайнтай байдаг. Энэ нь шагнал хүртэгчийн нэр, ерөнхийдөө шагнал хүртсэн шалтгааныг багтаасан зураг, бичвэр зэргийг агуулдаг байна.

== Нобелийн Физикийн шагналтнуудын жагсаалт ==
Физикийн салбарын Нобелийн шагналыг 1901 оноос хойш жил бүр олгодог бөгөөд зөвхөн 1916, 1931, 1934, 1940, 1941, 1942 онуудад олгоогүй юм. 1901 онд анхны шагналыг Вильхельм Рентген хүртсэн. 1901-2026 оны хооронд 233 хүнд 123 шагнал олгосон (Жон Бардин физикийн салбарын Нобелийн шагналыг 2 удаа хүртсэн) байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Шагналтны овог, нэр, улс
!Үндэслэл
|-
|1901
|[[Вильгельм Рентген|Вильгельм Конрад Рентген]]
(1845—1923)
|{{начало цитаты}}
В знак признания исключительных услуг, которые он оказал науке открытием замечательных [[Рентгеновское излучение|лучей]], названных впоследствии в его честь
{{oq|en|in recognition of the extraordinary services he has rendered by the discovery of the remarkable rays subsequently named after him}}
{{конец цитаты}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1902
|Хендрик Антон Лоренц
(1853—1928)
| rowspan=&quot;2&quot; |{{начало цитаты}}
В знак признания исключительных услуг, которые они оказали науке своими исследованиями влияния [[магнетизм]]а на явления излучения (См. [[эффект Зеемана]])
{{oq|en|in recognition of the extraordinary service they rendered by their researches into the influence of magnetism upon radiation phenomena}}
{{конец цитаты}}
|-
|Питер Зееман
(1865—1943)
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |1903
|Антуан Анри Беккерель
(1852—1908)

&lt;small&gt;({{дробь|1|2}} премии)&lt;/small&gt;
|{{начало цитаты}}
В знак признания исключительных услуг, которые он оказал науке своим открытием спонтанной [[радиоактивность|радиоактивности]]
{{oq|en|in recognition of the extraordinary services he has rendered by his discovery of spontaneous radioactivity}}
{{конец цитаты}}
|-
|[[Пьер Кюри]]
(1859—1906)

&lt;small&gt;({{дробь|1|4}} премии)&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |{{начало цитаты}}
В знак признания исключительных услуг, которые они оказали науке совместными исследованиями явлений радиации, открытой профессором Анри Беккерелем
{{oq|en|in recognition of the extraordinary services they have rendered by their joint researches on the radiation phenomena discovered by Professor Henri Becquerel}}
{{конец цитаты}}
|-
|[[Мари Кюри]]
(1867—1934)

&lt;small&gt;({{дробь|1|4}} премии)&lt;/small&gt;
|-
|1904
|Жон Уильям Стретт (лорд Рэлей)
(1842—1919)
|{{начало цитаты}}
За исследования плотности наиболее распространённых газов и за открытие [[аргон]]а в ходе этих исследований
{{oq|en|for his investigations of the densities of the most important gases and for his discovery of argon in connection with these studies}}
{{конец цитаты}}
|-
|1905
|Филипп Эдуард Антон фон Ленард
(1862—1947)
|{{начало цитаты}}
За исследовательские работы по [[Катодный луч|катодным лучам]]
{{oq|en|for his work on cathode rays}}
{{конец цитаты}}
|-
|1906
|Жозеф Жон Томсон
(1856—1940)
|{{начало цитаты}}
В знак признания его теоретических и экспериментальных исследований, посвящённых проводимости электричества газами
{{oq|en|in recognition of his theoretical and experimental investigations on the conduction of electricity by gases}}
{{конец цитаты}}
|-
|1907
|Альберт Абрахам Майкельсон
(1852—1931)
|За создание точных оптических инструментов и спектроскопические и метрологические исследования, выполненные с их помощью (См. [[опыт Майкельсона]])

|-
|1908
|Габриэль Липпман
(1845—1921)
|За создание метода [[фотография|фотографического]] воспроизведения цветов на основе явления [[интерференция (физика)|интерференции]]

|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1909
|Гульельмо Маркони
(1874—1937)
| rowspan=&quot;2&quot; |В знак признания их вклада в развитие [[радио|беспроволочной телеграфии]]

|-
|Карл Фердинанд Браун
(1850—1918)
|}

=== 1910-е годы ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Год
!Шагналтны овог, нэр, улс
!Үндэслэл
|-
|1910
|Йоханнес Дидерик ван дер Ваальс
(1837—1923)
|За работу, посвящённую [[Уравнение Ван-дер-Ваальса|уравнению состояния]] газов и жидкостей

|-
|1911
|Вильгельм Вин
(1864—1928)
|За открытия, касающиеся законов, которые управляют тепловым излучением (См. [[Закон смещения Вина]])

|-
|1912
|Нильс Густав Дален
(1869—1937)
|За изобретение автоматических регуляторов, используемых в сочетании с газовыми аккумуляторами для источников света на маяках и [[буй (поплавок)|буях]]

|-
|1913
|Хейке Камерлинг-Оннес
(1853—1926)
|За исследования свойств вещества при низких температурах, что привело, в числе прочего, к получению [[жидкий гелий|жидкого гелия]]

|-
|1914
|Макс фон Лауэ
(1879—1960)

&lt;small&gt;(1915 онд гардуулсан)&lt;/small&gt;
|За открытие [[дифракция|дифракции]] [[рентгеновское излучение|рентгеновских лучей]] на кристаллах

|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1915
|Уильям Генри Брэгг
(1862—1942)
| rowspan=&quot;2&quot; |За заслуги в исследовании [[кристаллическая структура|структуры кристаллов]] с помощью рентгеновских лучей

|-
|Уильям Лоренс Брэгг
(1890—1971)
|-
|1916
|''Шагнал гаруулаагүй''
|''Шагналын хөрөнгийг тусгай санд оруулсан''
|-
|1917
|Чарлз Гловер Баркла
(1877—1944)
|За открытие характеристического рентгеновского излучения элементов

|-
|1918
|Макс Карл Эрнст Людвиг Планк
(1858—1947)
|В знак признания услуг, которые он оказал развитию физики своим открытием [[квант]]ов энергии

|-
|1919
|Йоханнес Штарк
(1874—1957)
|За открытие [[эффект Доплера|эффекта Доплера]] в каналовых лучах и расщепления [[спектральная линия|спектральных линий]] в [[электрическое поле|электрическом поле]] (См. [[эффект Штарка]])

|}

=== 1920-иод он ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Шагналтны овог, нэр, улс
!Үндэслэл
|-
|1920
|Шарль Эдуард Гийом
(1861—1938)
|В знак признания услуг, которые он оказал точным измерениям в физике своим открытием аномалий в сплавах [[никель|никеля]] и [[сталь|стали]]

|-
|1921
|[[Альберт Эйнштейн]]
(1879—1955)
|За заслуги перед [[теоретическая физика|теоретической физикой]] и особенно за открытие закона [[Фотоэффект|фотоэлектрического эффекта]]

|-
|1922
|[[Нильс Бор]]
(1885—1962)
|За заслуги в исследовании строения [[атом]]ов и испускаемого ими излучения

|-
|1923
|Роберт Эндрюс Милликен
(1868—1953)
|За работы по определению [[Элементарный электрический заряд|элементарного электрического заряда]] и по фотоэлектрическому эффекту

|-
|1924
|Манне Сигбан
(1886—1978)
|За открытия и исследования в области [[Рентгеноспектральный анализ|рентгеновской спектроскопии]]

|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1925
|Жеймс Франк
(1882—1964)
| rowspan=&quot;2&quot; |{{начало цитаты}}
За открытие законов соударения [[электрон]]а с атомом
{{oq|en|for their discovery of the laws governing the impact of an electron upon an atom}}
{{конец цитаты}}
|-
|Густав Людвиг Герц
(1887—1975)

&lt;small&gt;(присуждена в 1926 г.)&lt;/small&gt;
|-
|1926
|Жан Батист Перрен
(1870—1942)
|{{начало цитаты}}
За исследования дискретной структуры материи и особенно за открытие [[седиментационное равновесие|седиментационного равновесия]]
{{oq|en|for his work on the discontinuous structure of matter, and especially for his discovery of sedimentation equilibrium}}
{{конец цитаты}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1927
|Артур Холли Комптон
(1892—1962)
|{{начало цитаты}}
За открытие [[эффект Комптона|эффекта]], названного его именем
{{oq|en|for his discovery of the effect named after him}}
{{конец цитаты}}
|-
|Чарлз Томсон Рис Вильсон
(1869—1959)
|{{начало цитаты}}
За [[камера Вильсона|метод визуального обнаружения]] траекторий электрически заряженных частиц с помощью конденсации пара
{{oq|en|for his method of making the paths of electrically charged particles visible by condensation of vapour}}
{{конец цитаты}}
|-
|1928
|Оуэн Уилланс Ричардсон
(1879—1959)

&lt;small&gt;(1929 онд гардуулсан)&lt;/small&gt;
|{{начало цитаты}}
За работы, посвящённые [[Термоэлектронная эмиссия|термионным явлениям]], и особенно за открытие [[закон Ричардсона|закона, носящего его имя]]
{{oq|en|for his work on the thermionic phenomenon and especially for the discovery of the law named after him}}
{{конец цитаты}}
|-
|1929
|Луи де Бройль
(1892—1987)
|{{начало цитаты}}
За открытие волновой природы электронов (См. [[Корпускулярно-волновой дуализм]])
{{oq|en|for his discovery of the wave nature of electrons}}
{{конец цитаты}}
|}

=== 1930-аад он ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Шагналтны овог, нэр, улс
!Үндэслэл
|-
|1930
|Чандрасекхара Венката Раман
(1888—1970)
|{{начало цитаты}}
За работы по рассеянию света и за открытие [[Комбинационное рассеяние света|эффекта, названного в его честь]]
{{oq|en|for his work on the scattering of light and for the discovery of the effect named after him}}
{{конец цитаты}}
|-
|1931
|''Шхгнал олгоогүй''
|''Денежные средства включены в спецфонд секции''
|-
|1932
|Вернер Карл Гейзенберг
(1901—1976)
|За создание [[квантовая механика|квантовой механики]], применение которой привело, помимо прочего, к открытию [[Аллотропия|аллотропических]] форм [[водород]]а

|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1933
|Эрвин Шрёдингер
(1887—1961)
| rowspan=&quot;2&quot; |За открытие новых продуктивных форм атомной теории

|-
|Поль Адриен Морис Дирак
(1902—1984)
|-
|1934
|''Шхгнал олгоогүй''
|''Денежные средства включены в спецфонд секции (2/3) и Нобелевский фонд (1/3)''
|-
|1935
|Жеймс Чедвик
(1891—1974)
|За открытие [[нейтрон]]а

|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1936
|Виктор Франц Гесс
(1883—1964)
|За открытие [[космическое излучение|космических лучей]]

|-
|Карл Дейвид Андерсон
(1905—1991)
|За открытие [[позитрон]]а

|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1937
|Клинтон Жозеф Дэвиссон
(1881—1958)
| rowspan=&quot;2&quot; |За экспериментальное открытие [[Дифракция электронов|дифракции электронов]] на кристаллах (См. [[Корпускулярно-волновой дуализм]])

|-
|Жорж Пажет Томсон
(1892—1975)
|-
|1938
|Энрико Ферми
(1901—1954)
|За доказательство существования новых радиоактивных элементов, полученных при облучении нейтронами, и связанное с этим открытие ядерных реакций, вызываемых медленными нейтронами

|-
|1939
|Эрнест Орландо Лоуренс
(1901—1958)
|За изобретение и усовершенствование [[циклотрон]]а и за полученные с его помощью результаты, особенно в отношении искусственных радиоактивных элементов

|}

=== 1940-оод он ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Шагналтны овог, нэр, улс
!Үндэслэл
|-
|1940
| rowspan=&quot;3&quot; |''Шагнал олгоогүй''
| rowspan=&quot;3&quot; |''Денежные средства включены в спецфонд секции (2/3) и Нобелевский фонд (1/3)''
|-
|1941
|-
|1942
|-
|1943
|Отто Штерн
(1888—1969)
|{{начало цитаты}}
За вклад в развитие метода молекулярных пучков и за открытие [[магнитный момент|магнитного момента]] [[протон]]а
{{oq|en|for his contribution to the development of the molecular ray method and his discovery of the magnetic moment of the proton}}
{{конец цитаты}}
|-
|1944
|Исидор Айзек Раби
(1898—1988)
|{{начало цитаты}}
За [[ядерный магнитный резонанс|резонансный метод]] измерений магнитных свойств [[Атомное ядро|атомных ядер]]
{{oq|en|for his resonance method for recording the magnetic properties of atomic nuclei}}
{{конец цитаты}}
|-
|1945
|Вольфганг Паули
(1900—1958)
|{{начало цитаты}}
За открытие [[принцип Паули|принципа запрета]], названного его именем
{{oq|en|for the discovery of the Exclusion Principle, also called the Pauli principle}}
{{конец цитаты}}
|-
|1946
|Перси Уильямс Брижмен
(1882—1961)
|{{начало цитаты}}
За изобретение аппаратуры, позволяющей создавать сверхвысокие давления, и за открытия, сделанные в связи с этим в физике высоких давлений
{{oq|en|for the invention of an apparatus to produce extremely high pressures, and for the discoveries he made there within the field of high pressure physics}}
{{конец цитаты}}
|-
|1947
|Эдуард Виктор Эплтон
(1892—1965)
|{{начало цитаты}}
За исследования физики верхних слоев атмосферы, в особенности за открытие так называемого [[Ионосфера#Слой F|слоя Эплтона]]
{{oq|en|for his investigations of the physics of the upper atmosphere especially for the discovery of the so-called Appleton layer}}
{{конец цитаты}}
|-
|1948
|Патрик Мейнард Стюарт Блэкетт
(1897—1974)
|{{начало цитаты}}
За усовершенствование метода камеры Вильсона и сделанные в связи с этим открытия в области ядерной физики и физики космического излучения
{{oq|en|for his development of the Wilson cloud chamber method, and his discoveries therewith in the fields of nuclear physics and cosmic radiation}}
{{конец цитаты}}
|-
|1949
|Хидэки Юкава
(1907—1981)
|За предсказание существования [[мезон]]ов на основе теоретической работы по ядерным силам (См. [[потенциал Юкавы]])

|}
[[Ангилал:Нобелийн шагнал]]</text>
      <sha1>di77m8bjowdry72int03i5unujm7x4s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бархасын Дорж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136248</id>
    <revision>
      <id>873586</id>
      <parentid>833264</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T16:49:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>Dorj_Barkhas.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Krd|Krd]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Dorj Barkhas.jpg|]].</comment>
      <origin>873586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3088" sha1="ivg1z3f678aw0xecnx557zzrl3s9mmh" xml:space="preserve">{{Infobox person|birth_place=Дундговь аймаг, Мандалговь|nationality=Монгол улс|occupation=Дипломатч, яруу найрагч, зураач|image=|alma mater=Вестминстрийн их сургууль&lt;br/&gt;
Москвагийн олон улсын харилцааны их сургууль (МГИМО)}}

'''Бархасын Дорж''' (Дундговь аймгийн Мандалговьд төрсөн) Монгол улсын дипломатч, зураач, яруу найрагч. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Embassy of Mongolia in Warsaw {{!}} Ambasada Mongolii |url=http://ambasadamongolii.pl/home/ |access-date=2024-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; 2020-2024 оны хооронд Монгол улсаас Польш улсад суусан Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдын үүрэг гүйцэтгэсэн. 

ЗХУ-ын [[Москвагийн Олон Улсын Харилцааны Улсын Хүрээлэн|Москвагийн олон улсын харилцааны их сургуулийг]] (МГИМО) 1989 онд төгссөн бөгөөд Лондон хотын Вестминстрийн их сургуульд суралцан 1999 онд олон улсын харилцааны магистр зэрэг хамгаалсан. 

1989 оноос Гадаад Хэргийн Яаманд (ГХЯ) ажиллаж буй бөгөөд Варшав дахь ЭСЯ-нд 1992-1996, 2000-2004 онд атташе, гуравдугаар нарийн бичгийн даргаар, 2004 онд ГХЯ-ны Ёслолын хэлтсийн даргын үүрэг гүйцэтгэгчээр, 2005-2007 онд ГХЯ-ны Хэвлэл мэдээллийн хэлтсийн даргаар, 2007 оны 10-р сараас Варшав дахь ЭСЯ-ны зөвлөхөөр ажилласан. 2020-2024 оны хооронд Монгол улсаас Польш улсад суусан Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд.

== Уран бүтээл ==
1999 онд “Би чамд хайртай”, 2007 онд “Саруул тэнгисийн хөвөөнд”, 2007 онд “Намайг хөглөх орчлон”, 2008 онд “Нам гүмийн чимээ” яруу найргийн номууд хэвлүүлжээ. Польш, англи, орос хэлнээс уран зохиол, эрдэм шинжилгээний ном, бүтээлүүд орчуулжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=BIIRBEH.MN by Bataka |url=http://www.biirbeh.mn |access-date=2024-09-09 |website=www.biirbeh.mn}}&lt;/ref&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

{{commonscat}}

{{DEFAULTSORT:Дорж, Бархасын}}
[[Ангилал:Монголын дипломатч]]
[[Ангилал:Польш дахь Монголын элчин сайд]]
[[Ангилал:Монголын яруу найрагч]]
[[Ангилал:Москвагийн Олон Улсын Харилцааны Улсын Хүрээлэнгийн төгсөгч]]


{{bio-stub}}
{{Mongolia-stub}}</text>
      <sha1>ivg1z3f678aw0xecnx557zzrl3s9mmh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бат-Өлзийн Тамир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136330</id>
    <revision>
      <id>873574</id>
      <parentid>824619</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T14:04:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bataakhuu</username>
        <id>108324</id>
      </contributor>
      <origin>873574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3371" sha1="i1qenw1zl16oh62e9g21dkscya6zq34" xml:space="preserve">'''Чонос''' овогтой '''Бат-Өлзийн Тамир''' (1986 оны 9-р сарын 16-нд Улаанбаатарт төрсөн) - Монголын жүжигчин, [[найруулагч]].

== Намтар ==
Бат-Өлзийн Тамир 1986 онд Улаанбаатар хотод Монгол Улсын Гавьяат жүжигчин О.Бат-Өлзий, [[Ардын Жүжигчин|Ардын жүжигчин]] [[Самбуугийн Сарантуяа]] нарын гурван хүүхдийн дундах буюу хоёр ихрийн нэг болж төрсөн. 1994-2004 онд Нийслэлийн 18-р дунд сургууль, 2004-2008 онд СУИС-д жүжигчин, найруулагч мэргэжлээр сурч төгссөн. 

== Уран бүтээл ==

* Хайрыг Хайрла - 2007 он
* Сүүлчийн Бүжиг МУСК - 2008 он 
* Дурсамж Төгсгөл Үгүй - Мэндбаяр залуу нас 2011 он 
* Нэг хоёрын Гурваа УСК - Хосбуян 2011 он 
* Мартагдашгүй Намар 2 МУСК - Баярсайхан 2012 он
* Амингоо /short film/ - Ерөнхий Найруулагч 2012 он  
* Аз жаргалын шок УСК - Зохиолч, Ерөнхий найруулагч 2013 он
* [[Миний ах атаман]] УСК - Зохиолч, Ерөнхий найруулагч 2014 он
* Гурван Найз ОАК - Баргил Хоолойтой хүний дүр 2014 он 
* [[247 градус]] УСК - Зохиолч,  Ерөнхий найруулагч 2014 он
* [[Хар сувдны нууц]] УСК - Зохиолч,  Ерөнхий найруулагч 2015 он
* Хүсэл МУСК - 2015 он 
* [[Маш нууц]] УСК - 1-р найруулагч 2015 он
* [[Том толгойтын романс]] УСК -  Зохиолч, Ерөнхий найруулагч 2016 он
* [[18 нас: Би чамд хайртай|18 нас би чамд хайртай]] УСК - Зохиолч, Ерөнхий найруулагч 2016 он
* [[Зүрхний хилэн (кино)|Зүрхний хилэн]] УСК - Зохиолч, Ерөнхий найруулагч 2017 он
* [[Маш нууц 2: Байтаг богд|Маш нууц “Байтаг Богд”]] УСК - Ерөнхий найруулагч 2018 он
* 37-р Точка ОАУСК - Зохиолч, Ерөнхий найруулагч 2019 он
* Халуун Зүрх - 2019 он 
* ЗУРА УСК - Зохиолч, Ерөнхий найруулагч 2020 он (гол дүрд ; Ганзориг)
* Зура 2: Цурам ажиллагаа - Зохиолч, Ерөнхий найруулагч 2022 он
* Зура 3: Цэвэрлэгээ - Зохиолч, Ерөнхий найруулагч, Ганзоригийн дүрд 2023 он 
* Цөвүүн Цаг - Ерөнхий найруулагч 2025 он
* Тусгаар Тогтнол ; Бошигч Сахигч МУСК - 2025 он 
{{DEFAULTSORT:Тамир, Бат-Өлзийн}}
[[Ангилал:Монголын найруулагч]]
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1986 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Амьд хүн]]</text>
      <sha1>i1qenw1zl16oh62e9g21dkscya6zq34</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Израилын далбаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138636</id>
    <revision>
      <id>873604</id>
      <parentid>806874</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T20:02:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Израилын төрийн далбаа]] to [[Израилын далбаа]]</comment>
      <origin>806874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4689" sha1="8kcqy2wx16hftr8cx98h12g1s265a2t" xml:space="preserve">[[File:Flag of Israel.svg|thumb|Израилын төрийн далбаа]]

'''Израил Улсын төрийн далбааг''' ({{langx|he|דֶּגֶל יִשְׂרָאֵל}} {{Transliteration|he|deḡel Jiśrāʾēl}}; {{langx|ar|عَلَم إِسْرَائِيل}} {{Transliteration|ar|ʿalam ʾIsrāʾīl}}) 1948 оны 10 сарын 28-нд буюу [[Израилын Тусгаар Тогтнолын Тунхаглал]]аас хойш таван сарын дараа баталсан. Цагаан дэвсгэр дээр голд нь цэнхэр [[Давидын од]], дээд ба доод талд хоёр хэвтээ цэнхэр судалтай. Израилийн төрийн далбааны хууль тогтоомжид албан ёсны хэмжилтийг 160 × 220&amp;nbsp; см гэж заасан байдаг. Тиймээс албан ёсны харьцаа нь 8:11 байна. Хувилбарууд нь 2:3-ийн харьцаатай нийтлэг харьцаатай өргөн хүрээний харьцаатай байж болно.

==Дизайн==
[[File:Flag-of-Israel-4-Zachi-Evenor.jpg|thumb|Израилын далбааг харуулсан орчин үеийн зураг|left]]
{{multiple image
 | align = right
 | direction = vertical
 | width = 200
 | footer =
 | image1 = Flag of Israel (construction sheet).svg
 | alt1 =
 | caption1 = Далбааны [[техникийн зураг зүй]]
 | image2 = Flag of Israel (construction sheet D66).svg
 | alt2 =
 | caption2 = Хэрэв диаметрийг 66 нэгж гэж үзвэл зургаан хошуутай одыг изометрийн сүлжээгээр барьж болно.
}}

Израилын төрийн далбааг тунхаглах Төрийн түр зөвлөл:&lt;ref name=history&gt;Israel Ministry of Foreign Affairs publication [http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern%20History/Israel%20at%2050/The%20Flag%20and%20the%20Emblem The Flag and the Emblem] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070417210153/http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern%20History/Israel%20at%2050/The%20Flag%20and%20the%20Emblem|date=2007-04-17}} by art historian Alec Mishory, wherein he quotes &quot;The Provisional Council of State Proclamation of the Flag of the State of Israel&quot; made on 28 October 1948 by Joseph Sprinzak, Speaker.&lt;/ref&gt;
{{quote|Далбаа нь 220 см урт, 160 см өргөн. Арын дэвсгэр нь цагаан, дээр нь тугийн бүхэл бүтэн уртын дагуу, дээд ба доод талаас 15 см зайд 25 см өргөн, хар хөх өнгийн хоёр судалтай байна. Цагаан дэвсгэрийн голд, хоёр хөх зураасны хооронд, зураас тус бүрээс ижил зайд 5.5 см өргөн, хоёр тэгш талт гурвалжныг үүсгэдэг зургаан хар тэнгэрийн хөх өнгийн судалтай Давидын одыг дүрсэлсэн бөгөөд тэдгээрийн суурь нь хоёр хэвтээ судлуудтай зэрэгцээ.}}

Хэдийгээр зураасыг &quot;хар тэнгэрийн хөх&quot;, [[Давидын бамбай]]г зүгээр л &quot;тэнгэр хөх&quot; гэж тодорхойлсон ч тугны хоёр элемент бараг үргэлж ижил сүүдэртэй байдаг.

===Өнгө===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
![[File:Flag of Israel.svg|30px]]&lt;br&gt;Өнгөний схем
! style=&quot;background:#0038b8; color:white; width:200px&quot; | Цэнхэр
! style=&quot;background:#FFFFFF; color:black; width:200px&quot;| Цагаан
|-
| style=&quot;background:#F2F2F2; text-align:right&quot; | '''[[Пантон]]'''
| &lt;code&gt;286 C&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;White&lt;/code&gt;
|-
| style=&quot;background:#F2F2F2; text-align:right&quot; | '''[[RGB өнгөт загвар|RGB]]'''
| &lt;code&gt;0/56/184&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;255/255/255&lt;/code&gt;
|-
| style=&quot;background:#F2F2F2; text-align:right&quot; | '''[[Hexadecimal]]'''
| &lt;code&gt;#0038b8&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;#FFFFFF&lt;/code&gt;
|-
| style=&quot;background:#F2F2F2; text-align:right&quot; |'''[[CMYK өнгөт загвар|CMYK]]'''
| &lt;code&gt;100/70/0/28&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;0/0/0/0&lt;/code&gt;
|}

==Эшлэл==
{{reflist|30em}}

==External links==
{{commons category|National flag of Israel|Израилын төрийн далбаа}}
* [https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/isflag.html Израилын далбаа] ([[Еврей виртуал номын сан]])

{{Израилын талаарх сэдвүүд}}

[[Ангилал:Төрийн далбаа]]
[[Ангилал:Израилын төрийн далбаа| ]]</text>
      <sha1>8kcqy2wx16hftr8cx98h12g1s265a2t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus</title>
    <ns>2</ns>
    <id>145468</id>
    <revision>
      <id>873568</id>
      <parentid>865447</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T12:59:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>873568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="353" sha1="afiprwyulb42pbo0o9nf4412dnl8kxw" xml:space="preserve">

&lt;div style=&quot;position:absolute; z-index:100; right:40px; top:0px;&quot; class=&quot;metadata&quot;&gt;
{| style=&quot;background-color:transparent;border: 0px&quot;
|-
|[[File:Cscr-featured.svg|15x15px|link=Зүүнгарын Хаант Улс]]
|[[File:Symbol support vote.svg|15x15px|link=Галдан бошигт хаан]]
|-
|}
&lt;/div&gt;
[[Файл:Anxietyonwiki v2.png|thumb]]</text>
      <sha1>afiprwyulb42pbo0o9nf4412dnl8kxw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бандийн Сандавдорж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148606</id>
    <revision>
      <id>873584</id>
      <parentid>873494</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T15:43:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa f4m3ioog7s</username>
        <id>108318</id>
      </contributor>
      <origin>873584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96207" sha1="j3sifnkoqimpmgxrn4m9tmdawomtpn9" xml:space="preserve">== Чингис хаанаас үүсэлтэй алтан ургийн хэлхээ ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (хожмын Цогтой вангийн) хошууны үе үеийн засаг ноёд нь Чингис хааны ууган хүү Зүчийн угсааны Халхын Хотгойдын алтан ургийн ноёд юм. Түүхэн сурвалж бичиг болон угийн бичигт тэмдэглэгдсэн Чингис хаанаас тус хошууны 6 дахь засаг ноён Бандийн Сандавдорж хүртэлх шууд угсаа залгамжлал дараах дарааллаар явна.

# [[Файл:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|thumb|Чингис хаан]]'''Чингис хаан''' (Тэмүжин) 
# '''Зүчи''' (Чингис хааны ууган хүү)
# '''Шибан''' (Зүчийн хүү)
# '''Баатар''' (Шибаны хүү)
# '''Мэнгүтөмөр''' (Баатарын хүү)
# '''Бэгконду''' (Мэнгүтөмөрийн хүү)
# '''Алиоглан''' (Бэгкондугийн хүү)
# '''Хазар''' (Алиогланы хүү)
# '''Агсагал''' (Хазарын хүү)
# '''Шийхцэрэн''' (Агсагалын хүү)
# '''Тайбуга''' (Шийхцэрэнгийн хүү)
# '''Хожа''' (Тайбугагийн хүү)
# '''Ханбалаг''' (Хожагийн хүү)
# '''Багсар тайж''' (Ханбалагийн хүү)
# '''Абатай тайж''' (Багсар тайжийн хүү)
# '''Ханшираа''' (Абатай тайжийн хүү)
# '''Бадма илдэн хунтайж''' (Ханшираагийн хүү) 
# '''Гунбумиш илдэн''' (Бадма илдэн хунтайжийн хүү)
# '''Шолой увш хунтайж''' (Гунбумиш илдэний хүү — Халхын баруун гарын Хотгойдын анхны Алтан хаан)
# '''Омбо-Эрдэнэ хунтайж''' (Шолой увш хунтайжийн хүү — Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хаан)
# '''Ринчин лувсан хунтайж''' (Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн хүү — Хотгойдын гуравдугаар Алтан хаан)

=== Хаант Оростой дипломат харилцаа тогтоосон нь ===
1616 онд Хаант Оросын царь Михаил Федоровичийн илгээсэн элч атаман Василий Тюменец, Иван Петров нар Хотгойдын Алтан ханы өргөөнд хүрэлцэн иржээ. Энэхүү түүхэн үйл явдлын тухай Василий Тюменец тэмдэглэлдээ:

* Алтан хан Шолой увш хунтайж тэднийг маш хүндэтгэлтэйгээр хүлээн авч, зоог барин, Монгол маягийн ахуй соёлоо танилцуулсан тухай;
* Хотгойдын мэргэн харваачид болон Оросын казакууд пищаль буугаар хэрхэн буудаж уралдсан, казак Тимофей Ивановын мэргэн буудалтыг хан ихэд гайхан биширсэн тухай;
* Ханы зүгээс Оросын царьт хандан дипломат харилцаа, худалдааг өргөжүүлэх санал тавьж, сувд, булга, солонго хөлтэй үнэт үслэг эдлэл, хурдан морьдыг бэлэг болгон буцааж илгээсэн тухай дэлгэрэнгүй дурдсан байдаг.

Энэхүү уулзалт нь Халх Монголын ноёдоос Хаант Оросын төр засагтай албан ёсны элч солилцож, дипломат харилцаа тогтоосон анхны томоохон үйл явдал болон түүхэнд үлдсэн юм.

=== Цогтой засгийн хошууг тусгаарласнаас хойших үе (Манжийн эрхшээлийн үе) ===
Манж Чин улсын үед Хотгойдын хаадаас Цогтой засгийн хошууг тусгаарлан байгуулснаар угсаа залгамжлал дараах байдлаар үргэлжилжээ:

* '''Намаринзамбу''' (Ринчин лувсан хунтайжийн хүү — Цогтой засгийн хошууны анхны засаг ноён: 1709–1718 он)
* '''Жамьян''' (Намаринзамбугийн хүү — 2 дахь засаг ноён: 1718–1724 он)
* '''Гомбоцөрөн''' (Жамьяны хүү — 3 дахь засаг ноён: 1724–1732 он)
* '''Лари''' (Гомбоцөрөнгийн хүү — 4 дүгээр засаг ноён: 1732–1737 он)
* '''Банди''' (Ларийн хүү — 5 дугаар засаг ноён: 1737–1756 он)
* '''Бандийн Сандавдорж''' (Банди ноёны хүү — 6 дугаар засаг ноён: 1756–1798 он)

== Бүүвэй бэйс болон Бүүвэй бэйлийн ураг төрлийн холбоос ==
Монголын түүхэн сурвалж бичгүүд болон угийн бичгийн судалгаанд нэгэн цаг үед амьдарч байсан, ижил нэртэй хоёр өөр &quot;Бүүвэй&quot; (Бүүвэй бэйс ба Хотгойдын Бүүвэй бэйл) болон хоёр өөр &quot;Банди&quot; (Цогтой засгийн Банди ноён ба Хотгойдын Банди бэйл) тэмдэглэгдсэн байдаг бөгөөд тэдгээрийн ураг төрлийн хэлхээ, зааг ялгаа нь дараах байдалтай байна.

=== 1. Цогтой засгийн хошууны Банди ноён ба Бүүвэй бэйс ===
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён '''Банди''' (1737–1756) нь Илдэн засгийн хошууг үндэслэгч Бүүвэй бэйстэй шууд цусан төрлийн холбоотой:

* '''Өвөг эцэг:''' Тэнгэрэй тойн
* '''Эцэг:''' '''Бүүвэй бэйс (Бүүвэй засаг)''' – 1691 онд Долоннуурын чуулганаар засаг, хошууны бэйс өргөмжлөгдсөн, Засагт хан аймгийн Илдэн засгийн хошууны анхны ноён.
* '''Ах дүүс:''' Бүүвэй бэйсийн төрсөн дүү нь '''Банди тайж''' (Зүүнгарын цэргийн довтолгооноос дайжин Хөхнуурт сууж байгаад нутагтаа буцсан).
* '''Ач хүү:''' Дүү Банди тайжийн хүү нь '''Лари''' (Цогтой засгийн 4 дүгээр засаг ноён).
* '''Холбоос:''' Лари ноёны хүү нь Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён '''Банди ноён''' юм.
* ''Дүгнэлт:'' Цогтой засгийн хошууны Банди ноён нь '''Бүүвэй бэйсийн төрсөн дүүгийн ач хүү''' буюу '''Бүүвэй бэйс нь түүний элэнц ах''' болно.

=== 2. Хотгойдын Банди бэйл ба Бүүвэй баатар бэйл ===
Халхын умард замын Хотгойд аймгийн (Мэргэн засгийн хошуу) засаг ноёд болох Бүүвэй бэйл болон түүний ууган хүү Банди бэйлийн шууд эцэг, хүүгийн холбоос:

* '''Эцэг:''' '''Бүүвэй баатар (Бүүвэй бэйл)''' – Хотгойдын засаг ноён Сэнгэ бэйлийн өргөмөл хүү, Халх-Өөлдийн дайны алдартай жанжин. 1704–1730 онд Хотгойдыг захирч байсан бэйл цолтой ноён.
* '''Хүү (Холбоос):''' '''Банди ахай дайчин (Банди бэйл)''' – Бүүвэй баатарын төрсөн ууган хүү. Эцгийнхээ орыг залгамжлан 1730–1737 онд Хотгойдын засаг ноён, бэйл суусан.
* '''Ач хүү:''' Банди бэйлийн хүү нь Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого удирдсан Хотгойдын шадар ван Чингүнжав юм.

== Эх сурвалж ==

* &quot;Халхын Засагт хан аймгийн Илдэн засгийн хошуу болон Мэргэн засгийн хошууны ноёдын уг эх бичиг&quot; (Үндэсний Төв Архив)
* Монголын Шинжлэх Ухааны Академи, Түүхийн хүрээлэн – &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь&quot; (Илдэн засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу өгүүллүүд)

* &quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot; (Үндэсний Төв Архивын фонд)
* Ж.Болдбаатар, &quot;Монголын ноёд, язгууртнуудын угийн бичиг&quot;, Улаанбаатар.

[[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]] болон Цогтой засгийн хошууны ноёд (Банди, Сандавдорж) нар нь Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 оны зун Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байна.&lt;ref name=&quot;natsag&quot;&gt;Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958.&lt;/ref&gt;Бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.&lt;ref name=&quot;natsag&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ulaanbaatar_archive&quot;&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - &quot;Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл&quot;.&lt;/ref&gt;

# '''Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу):''' 《大清高宗纯皇帝实录》 (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):&lt;ref&gt;&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot; (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;清实录&quot; (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.&lt;/ref&gt;
#: ''“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”''
#: '''Тайлбар орчуулга:''' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнсийг тусламж болгон авчээ. Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгаж, Чин улсын хуулийн &quot;Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг&quot; (谋反大逆) бүлгээр яллах үндэслэл болгосон байна.&lt;ref&gt;&quot;大清律例&quot; (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), &quot;谋反大逆&quot; (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;平定准噶尔方略&quot; (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;
#: 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа
Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн &quot;Цогтой засгийн хошуу&quot; маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt; 

 '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.

== Бослогыг дэмжиж  ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь ==

====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ======

== Эх сурвалж, нотлох баримтууд ==

=== 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) ===
Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд:

: &lt;blockquote&gt;“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ.

=== 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) ===

* '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):

: &lt;blockquote&gt;“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг.

=== 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд ===

* '''Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958:'''

: Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо &quot;Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан&quot; хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''.

* '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. &quot;Монгол Улсын Түүх&quot; (IV боть, XVIII зуун):'''

: Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, харуулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг.

== Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь ==
1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''&quot;Да Чин Лү Ли&quot;'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *&quot;Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах&quot;* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ.

Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас '''Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд''' хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд:

# '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён.
# '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин.
# '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг.
# '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч.
# '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён.
# '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн '''Сандавдорж''' ( 三都布多爾濟, ''Sandubdorji'') ).

Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ.

== Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд ==

=== 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) ===

* '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526:

: &lt;blockquote&gt;“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *&quot;Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй&quot;* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ.

=== 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) ===
Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр:

: &lt;blockquote&gt;“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ.

=== 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) ===

* '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52.
* '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:'''

&lt;div style=&quot;font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;&quot;&gt;
ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄

ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃
&lt;/div&gt;

* '''Латин галиг:'''

: ''&quot;Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe.&quot;''

== Ашигласан материал ==

* Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958.
* ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. &quot;Монгол Улсын Түүх&quot; (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004.
* Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.
* 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京.
* 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二.

== Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь ==
Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *&quot;Хуваан захирах&quot;* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв.

Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ:

# '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд).
# '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан.
# '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу.
# '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу.
# '''Цогтой засгийн хошуу (Гүнгийн зэрэгтэй, нэгдүгээр зэргийн тайж засаг  Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг.

Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр &quot;амьд хана&quot; болгон хувиргасан байна.

== Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт ==
Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг:

* '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ.
* '''Улиастай-Каруулын &quot;Цэргийн коридор&quot; болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *&quot;Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон&quot;* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ.

== Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд ==

=== 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) ===

* '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал):

: &lt;blockquote&gt;“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ.

=== 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) ===

* '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18.
* '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:'''

&lt;div style=&quot;font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;&quot;&gt;
ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃
&lt;/div&gt;

* '''Латин галиг:'''

: ''&quot;Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba.&quot;''

 &quot;Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ.&quot; 

====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ======

:

=== 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд ===
Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог:

* '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт:

: ''&quot;...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй...&quot;'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ.

* '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *&quot;Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй&quot;* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ.

:

=== Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь ===
Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, &quot;эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард&quot; (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.&lt;ref name=&quot;Shindev&quot;&gt;Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.&lt;/ref&gt; Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.&lt;ref name=&quot;Natsagdorj1958&quot;&gt;Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958.&lt;/ref&gt;

==== Манж Чин улсын ''&quot;Чин Ши Лу&quot;'' (Хааны үнэн тэмдэглэл) болон ''&quot;Улиастайн жанждын газрын фонд&quot;''-ын баримтыг хөөвөл 1756 оны 11 сард яг дараах үйл явдал өрнөжээ ====
Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох &quot;Чин Ши Лу&quot; (Хааны үнэн тэмдэглэл), &quot;Пиндин Жунгаэр Фанлюэ&quot; болон Ли Фань Юанийн нууц айлтгалын бичгүүдийг цаг хугацааны дарааллаар нарийвчлан хөөж шүүвэл маш чухал, гайхалтай түүхэн үнэн тодордог. Таны асуусан Цяньлун хааны зарлиг, ял тулгалт нь Банди ноёныг Улиастайд очиж мэдүүлэг өгөхөөс ''БҮР ӨМНӨ, БЭЭЖИНД ХААНЫ ОРДОНД НЭГЭНТ БАТЛАГДАЖ, ШИЙДВЭР НЬ ГАРЧИХСАН БАЙСАН'' нь 100% түүхийн бодит үнэн юм. Энэхүү зарлиг ямар сурвалжаар хэрхэн урьдчилан батлагдсан байсныг нарийн он цаг, логик холбоосоор нь тодруулж харуулбал: 1. Мэдүүлгээс өмнө хаанаас ял батлагдсан бэ? (Хааны зарлиг: '''1756 оны 10-11 сар''') Чин улсын тагнуулын мэдээ болон Баруун замын цэргийн туслагч жанжин Цэнгүнжавын (成滚扎布) Бээжин рүү илгээсэн шуурхай айлтгалаар Чингүнжав Хотгойдын Банди ноёны нутгаар саадгүй нэвтэрч, улаа өртөө, хүнс авсан нь хэдийнэ тодорхой болсон байв. 

Сурвалжийн баримт: Цяньлун хаан Улиастайн амбанд урьдчилан ирүүлсэн зарлигтаа &quot;Чингүнжавыг зүгээр харан сууж, нутаг дэвсгэрээрээ чөлөөтэй нэвтрүүлж явуулсан Банди тайжийн хэрэг бол 'Да Чин Лү Ли' хуулийн Моу фань (谋反 - Төрийн эсрэг тэрслэх) хэрэгт шууд хамаарна&quot; хэмээн Бээжингээс ялыг нь урьдчилан баталж, '''цаазлах''' тушаалыг бэлдсэн байжээ.

Улиастайн амбанд Банди ноёныг дуудсан нь түүнийг ''&quot;Гэм буруутай эсэхийг нь шүүх&quot; гэж биш'', харин нэгэнт батлагдсан ялыг нь тулгаж, ''Чингүнжавын ухрах чиглэл, Оростой холбогдсон нууц сүлжээг нь эрүүдэн байцааж, мэдүүлэг авах'' ганцхан зорилготой байв.  Банди ноёны ''&quot;Амиараа дэнчин тавьсан&quot;''  ба Банди ноён өөрт нь тулгарсан энэхүү Моу фань ял урьдчилан батлагдсан, '''Улиастайд очвол амьд буцахгүй бөгөөд эрүү шүүлтэд орвол хүү Сандавдорж, хошууны Тэлмэн нуурт нуусан Хотгойд-Уйгар иргэд нь нийтээрээ &quot;Жи мо&quot; (籍没 - Үндсээр нь устах) ялаар хядуулахыг бүрэн ухамсарлаж байв'''. 

'''''Тиймээс тэрээр Улиастайд очиж Манжийн амбанд ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгөхөөс өмнө, зам зуураа (1756 оны 11 сарын сүүлчээр) зүрх нь хаагдаж таалал төгссөн юм.'''''

Үр дүн: Хэрэгтэн мэдүүлэг өгөхөөс өмнө замдаа нас барсан тул Улиастайн амбан Бээжин рүү &quot;Хэрэгтэн Банди урьдчилан байцаагдахаар ирж явах замдаа өөд болсон тул байцаалт авч, хэргийг гүнзгийрүүлэх аргагүй болов&quot; гэж илгээхээс өөр аргагүй болж, хууль эрх зүйн хувьд хэрэг нь зогсжээ. 

== Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл Банди ноёны нас барсан шалтгааны эх сурвалжийн тодотгол ==
Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл, Ли Фань Юань (Гадаад Монголын хэргийг засах яам)-ны архивын баримт болон хятад хэл дээрх сурвалж бичиг болох &quot;Чин Ши Лу&quot; (清实录 - Төрөлхтний үнэн тэмдэглэл) болон &quot;Пиндин Жунгаэр Фанлюэ&quot; (平定准噶尔方略 - Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг) зэргийг тулган шүүж, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийн нас барсан бодит шалтгаан, он цагийг түүхийн хамгийн нарийн үнэнээр тодруулан харуулж байна.&lt;ref name=&quot;MUTA168&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.&lt;/ref&gt;

=== 1. Манж, Хятад албан ёсны сурвалж дахь бодит он цаг ===
Манжийн сурвалжид тэмдэглэснээр Хотгойдын засаг тайж Банди нь Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун)-ий 21-р оны өвлийн эхэн сар буюу 1756 оны 11 дүгээр сард таалал төгссөн нь хөдөлшгүй үнэн юм.&lt;ref&gt;''&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot;'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Халхын өрнө замын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

* '''Засаг залгамжлалын баримт:''' Түүнийг нас бармагц, мөн оны (1756 он) өвлийн дунд сард түүний ууган хүү Сандавдоржид (桑达布多尔济) Цогтой засгийн хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг албан ёсоор шилжүүлэн олгож, засаглалын тооллыг нь 1756 оноос эхлүүлсэн тухай &quot;Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир&quot;-т тод тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;''&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot;'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

=== 2. Нас барсан бодит шалтгаан (Манжийн мөрдлөг ба Сэтгэл зүйн дарамт) ===
Хятад сурвалж дахь Улиастайн жанжны газрын албан мэдээ (奏折 - Айлтгал бичиг)-нээс шүүвэл, Банди ноён нь харийн цэрэгт зэвсэг барин тулалдаж байгаад насан эцэс болоогүй, харин улс төрийн асар хүнд хэлмэгдүүлэлт, хардалт сэрдэлтийн золиос болж, зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) таалал төгссөн байна.&lt;ref&gt;''&quot;平定准噶尔方略&quot;'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

* '''Сурвалжийн зангилаа:''' Шадар ван Чингүнжав 1756 оны 11 сард Манжийн цэрэгт шахагдан ухрах замдаа Банди ноёны хошуугаар дайрч, нууцаар дэмжлэг (хүнс, зэр зэвсэг) аваад Оросын хилийг чиглэн одсоныг Манжийн жанжин Цэнгүнжав (成滚扎布) болон Улиастайн амбаны тагнуулууд илрүүлжээ.&lt;ref&gt;''&quot;清实录&quot;'' (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.&lt;/ref&gt;
* '''Ял тулгалт:''' Цяньлун хааны зарлигаар засаг тайж Бандийг &quot;Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан&quot; хэмээн яллаж, &quot;Да Чин Лү Ли&quot; (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна.&lt;ref&gt;''&quot;大清律例&quot;'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), &quot;谋反大逆&quot; (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.&lt;/ref&gt;
* '''Эмгэнэлт хувь тавилан:''' Манж төрийн асар их сэрдлэг, хавчлага, &quot;миний энэ үйлдлээс болоод хошуу нутаг, элэг нэгт Хотгойд-Уйгар иргэдийг маань 'Жи мо' (籍没) ялаар үйлноор нь хүйс тэмтрэх вивий&quot; гэх сэтгэл зүйн асар хүнд дарамт, айдас, хатуу мөрдлөг байцаалтын дунд засаг ноён Банди Улиастай руу хүргэгдэх замдаа зүрх нь гэнэт хаагдаж (эмгэнэлтэйгээр) таалал төгссөн байна.&lt;ref&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанжны газар), Данс №22, Хэрэг №104.&lt;/ref&gt;

== '''Дүгнэлт''' ==
1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;

# '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд &quot;Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн&quot; хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог.
# '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдорж ноён ба түүний эцэг '''Банди ноёны нэр тамгатай''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, &quot;Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой&quot; гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай.
# '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг &quot;Хотгойдын 5 хошуу&quot; болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн хугацаанд  ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''&quot;Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон&quot;''' гэх мэтчин  хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм. Уян хатан тактикта, холч дипломат бодлогоор татвар, мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч, элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг&quot; захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд,тайжууд улс орон, газар нутаг, ард түмнээ хэрэн авч байсан тухай мэдэж болно. Бандийн Сандавдорж өөрийн авга ах болон төрсөн эцгийнхээ сүүлчийн амьмгалаа хүртэл ХӨХ МОНГОЛЫН үр  тэдгээр ноёдын нэг нь юм. Түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;
[[Файл:Otgon tenger uul 2009.jpg|thumb|Отгонтэнгэр уул ]]

== Түүхэн уламжлал ба Төрийн тахилга&quot;Отгонтэнгэр&quot; уул ==
Отгонтэнгэр хайрхныг тахиж шүтэж ирсэн уламжлал нь олон зууны түүхтэй бөгөөд төр, шашны хэмжээнд албан ёсоор Төрийн тахилгатай болгоход Хотгойдын засаг ноён [[Бандийн Сандавдорж]] ноён түүхэн чухал үүрэг гүйцэтгэжээ.&lt;ref name=&quot;jambal2&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;

=== Засаг нэгдүгээр зэргийн тайж Сандавдорж ноёны дипломат айлтгал ба Цяньлун хааны зарлиг ===
[[1770-аад он|1770-аад оны]] сүүл үеэр Хотгойдын засаг, тэргүүн зэргийн тайж Б.Сандавдорж ноён [[Манж Чин улс|Манж Чин улсын]] Цяньлун хаанд дипломат өргөх бичиг илгээжээ. Тэрээр уг өргөх бичигтээ Отгонтэнгэр хайрхныг буддын шашны догшин сахиус болох [[Очирваань]] бурхны орших орон хэмээн тодорхойлж, Төрийн тахилгатай болгох айлтгалыг өргөн мэдүүлсэн байна.&lt;ref name=&quot;shua2&quot;&gt;ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;

Цяньлун хаанаас тус айлтгалыг зөвшөөрч, тусгайлан зарлиг бичиг буулгахдаа:&lt;blockquote&gt;''&quot;Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна&quot;''&lt;/blockquote&gt;хэмээн тэмдэглэж, монголчуудын уламжлалт уул усны шүтлэгийг буддын шашны богд шүтээнтэй зангидсан төр, шашны нэгдсэн бодлогыг баталгаажуулжээ.&lt;ref name=&quot;seksie2&quot;&gt;&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot; (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt; Үүний дагуу '''1779 онд''' Цяньлун хааны зарлигаар Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж эхэлсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;worship_1779&quot;&gt;П.Сүхбат нар. “Богд Очирваань Отгонтэнгэр уулын түүх шастир, тайлга тахилга, зан үйлийн товчоон оршвой”, хоёр боть бүтээл, УБ., 2004.&lt;/ref&gt;

=== Отгонтэнгэр хайрханыг Дархан цаазат уул болгосон нь ===
Төр, шашны энэхүү томоохон бодлогын үргэлжлэл болгож, уул усыг онгон дагшнаар нь хадгалах, харийн халдлага болон ан гөрөөс хамгаалах зорилгоор '''1818 онд''' албан ёсоор хуульчлан '''дархан цаазат уул''' болгожээ.&lt;ref name=&quot;darhan_1818&quot;&gt;&quot;大清律例&quot; (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), Уул ус дархлах хуулийн заалтууд.&lt;/ref&gt;

Энэхүү түүхэн уламжлал нь хожмоо:

* [[1911 он|1911 онд]] [[Богд хаан|Богд хааны]] зарлигаар дахин сэргээгдэж, Төрийн тахилгыг үргэлжлүүлэн үйлдсэн.&lt;ref name=&quot;worship_1779&quot; /&gt;
* [[1992 он|1992 онд]] Улсын Бага Хурлын тогтоолоор дархан цаазат газрын статусыг нь орчин үеийн хууль тогтоомжоор баталгаажуулсан.
* [[1995 он|1995 онос]] эхлэн Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар 4 жил тутамд Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж ирсэн уламжлалтай.&lt;ref name=&quot;shua2&quot; /&gt;

== '''Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ''' ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Бандийн Сандавдорж (1756–1798)-оос эхтэй Алтан ургийн ноёд, тайж нар болон тус хошуу нутгаас төрөн гарсан шашны сод хутагт хувилгаадын төр, шашны залгамж холбоо, багш шавийн барилдлагыг системчлэн харуулбал:
== Түүхэн сурвалж, Архивын материал, Ишлэл ба Нотолгоо ==

=== Албан ёсны Архивын Баримт (Үндэсний Төв Архив - ҮТА) ===

* '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):'''
** ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэсрэндорж, Галдангүнтэв, Магсаржав, Загдсамбар ноён, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нарын залгамж чанар, хүүхдүүдийн төрсөн он, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн &quot;Угийн бичиг&quot; болон &quot;Хүн амын тоо бүртгэлийн данс&quot;. Энэ нь &quot;Алтан ургийн хэлхээг хэрхэвч тасарч үл болно&quot; гэх гүн ухааныг баримтжуулсан гол сурвалж юм.
** ''Данс №3, Хэрэг №12:'' Цогтой засгийн хошууны язгууртан ноёдоос харьяат шавь нар болон Наро-Банчин, Идэрийн хүрээний лам нарт олгож байсан эдийн засгийн дэмжлэг, мал сэвлэсэн, гэрийн багш нарыг томилсон &quot;Хошуу тамгын газрын номын албаны тэмдэглэл&quot;.
* '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):'''
** ''Данс №14, Хэрэг №89 (Тэнгэрийг тэтгэсэн 44-р он / 1779 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Очирваань бурхны догшин орших орон хэмээн Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. Үүнд: &quot;Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна&quot; хэмээн шашин, төрийн бодлогыг зангиджээ.
** ''Данс №22, Хэрэг №104:'' Улиастайн амбанаас Б.Сандавдорж ноёныг хошууныхаа хүн ам, малын тоог асар дутуу мэдүүлж, татвар саатуулсан хэмээн байцаасан &quot;Байцаалтын шарласан данс&quot;.
* '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):'''
** ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан болон Цогтой засгийн хошууны ноёд, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүсэл, үндэсний эрх чөлөөний зорилгыг илэрхийлсэн &quot;Нууц өргөх бичиг&quot; (Улаан тамгатай, гар бичмэл эх хувь).

=== Дурсамж, Намтар цадигийн шууд ишлэл ===

* '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, &quot;Намтар&quot; (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):'''

&lt;blockquote&gt;&quot;Миний төрсөн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар, ялангуяа бичгийн эрдэмтэн Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв биднийг багаас минь номд сургах гэрийн багш нарыг цалинжуулж, хийд орныг маань ивээн тэтгэж, бичиг үсэг, соён гэгээрэх эх үүсвэрийг тавьж өгсөн юм. Бидний зүрхэнд байсан Манжийн эсрэг, тусгаар тогтнолын төлөөх үзэл санаа хошуу нутгийн уламжлалт түүхээс эхтэй байв.&quot;&lt;/blockquote&gt;

* '''Нутгийн өвгөдийн ам яриа, дурсамж (Б.Бүдээбазар гуайн дурсамжаас):'''

&lt;blockquote&gt;&quot;Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг тэнгэрт халихад (1912 онд) түүнийг өсгөсөн Мэргэн ноён Дашдэндэв маш их гашуудсан гэж нутгийнхан ярьцгаадаг. Мэргэн ноён дараагийн дүр Чимэдцэрэнтэй ч их ойр дотно байж, түүнийг Идэрийн хийдэд суулгахад бүх талын туслалцааг үзүүлсэн.&quot;&lt;/blockquote&gt;

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ба Ном зохиол ===

* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн: &quot;Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх&quot; (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны өгүүлэл, бүтээлүүд).
* Профессор О.Батсайхан: &quot;Дилов хутагт Жамсранжав: Амьдрал, үйл ажиллагаа&quot; (Улаанбаатар, 2004 он).
* Ч.Бат-Очир: &quot;Хотгойдын түүхэн товчоон&quot; (Улаанбаатар, 2011 он) — Бандийн Сандавдорж ноёны угсаатны бүлгийг авч үлдсэн түүхэн далд тактикийг нотолсон бүтээл.

=== Түүхэн үйл хэргийн гол гаргалгаанууд ===

# '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа &quot;хоосорсон, зудтай&quot; хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв.
# '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг &quot;Очирваанийн тахилгатай&quot; болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм.
# '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн '''Шар наран''', '''Хөх уул''', '''Идэрийн хүрээний соёл''' нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч '''Мэргэн ноён''' тайж '''Дашдэндэв''' гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох '''Жалханз''', '''Дилов''' нарыг бичиг номд сургаж байсан түүхтэй.
# '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй шарын шашингаар дамжуулан ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх үйл хэрэг мөн &quot;Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, тасарч үл ураг удам болно&quot; гэх далд гүн ухаан, үр удамдаа гэрээслэн үлдээсэн суу ухаан юм. Банди ноёны хүүдээ захиж ирсэн'''&quot;Үндэс язгуураа бүү мартсугай, чи бол Хөх Монголын амьд тасархай мөн&quot;''' хэмээн гэрээслэн сургаж ирсэн нь үндэстнээ хамгаалах гүн ухааны аман өв, зуун дамжсан үзэл санааны тамга бөгөөд Сандавдорж ноёноос түүрний хөвүүдэд улиран өвлөгдсөн байдаг нь үйл хэргээр нь маргаангүй батлагдаж байдаг. Хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим  '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''Сандавдорж ноён'''ы угсаа залгамжилагч '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нарын оюун санааны залгамж чанар нь эх орноо гэсэн чинзоригийг бадрааж эв санаа нэгтэйгээр Монгол түмнийг Манж Чин улсын харийн дарлалаас гаргах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг эхлүүлсэн юм.

=== Хил хамгаалалт, цэргийн логистикийн үүрэг (Манж сурвалжийн мэдээ) ===
'''Бээжин дэх Хятадын Нэгдүгээр Түүхийн Архивт хадгалагдаж буй Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн Манж хэл дээрх Лүфү өргөх бичгийн сангийн &quot;Цэргийн хэргийн булан&quot;-д (軍機處滿文錄副奏摺 - 軍務類) засаг тайж Бандийн Сандавдоржийн баруун хязгаарын батлан хамгаалах, цэргийн логистиктийг гардан гүйцэтгэсэн үүргийг тэмдэглэсэн хэд хэдэн анхдагч тайлан хадгалагдаж байна.'''

1756 оны Хотгойдын Шадар ван Чингүүнжавын бослого дарагдсаны дараа Халхын баруун хойд хязгаар, Идэр, Тэс голын сав, Нөмрөг, Тэлмэн нуурын умард чиглэлийн Орос улстай залгаа хилийн шугамыг дахин цэгцлэх, шинээр түр болон байнгын харуулуудыг (карул) босгох төрийн хэргийг Сандавдорж ноён орон нутагтаа гардан зохион байгуулжээ.

Улиастайн жанжны газраас Бээжингийн Цэргийн зөвлөлд өргөсөн Манж хэл дээрх цэргийн илтгэлүүдэд түүнийг *&quot;Цэргийн хэрэгцээний агт, хүнс, өртөө улааны албыг сааталгүй гүйцэтгэж буй засаг ноён&quot;* хэмээн тодорхойлсон байдаг. Тэрээр өөрийн хошууны харьяат сумуудаас цэргийн насны эрсийг хуулийн дагуу хуваарилан дайчилж, хилийн карулуудад харуулын албанд ээлжээр гаргах ажлыг удирдан, цэргүүдийн зэвсэг хэрэгсэл (нум сугар, саадаг, илд, жад, цахиур буу) болон унах агтны бэлэн байдлыг хошууны ар талаас логистикийн хувьд бүрэн хариуцаж байсан нь Чин улсын цэргийн архивын баримтаар батлагддаг.

== Бандийн Сандавдорж ноёны түүхэн үйл хэрэг, гавьяа зүтгэл ==
''Манж Чин улсын төрийн албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл болон Лифаньюанийн данс хараанд Бандийн Сандавдорж ноёныг '''公品級扎薩克一等台吉三都布多爾濟''' (Gong pinji Zhasake Yideng Taiji Sandubdorji) буюу '''“ Үе улиран тасралтгүй залгамжлах &quot;Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж&quot;''' (扎薩克一等台吉) хэргэмтэйгээр 1756–1798 оны хооронд тус хошууг захирсан хэмээн тэмдэглэжээ.''

* '''Хил хязгаарыг батжуулж, цэрэг дайчилсан нь:''' 1756 оны Шадар ван Чингүүнжавын бослогын дараа урд хил, харуулын алба суларсанд Сандавдорж ноён өөрийн цэргийн хүчийг дайчлан Орос улстай хиллэх умард хил болон Улиастайн чиглэлийн карул (харуул), өртөөдийг хамгаалах төрийн хэргийг гардан зохион байгуулсан.
* '''Татвар, албанаас чөлөөлөх &quot;Далд тактик&quot;:''' Лифаньюанийн тайлангуудад Цогтой засгийн хошуу нь бусад хошуутай харьцуулахад малын татварын дутагдал байнга гаргадаг, зуд турханд нэрвэгдэх нь нэн элбэг хэмээн бүртгэгдсэн байдаг. Энэ нь Сандавдорж ноён хошууныхаа малчин ардуудыг Чин улсын эдийн засгийн хэт мөлжлөгөөс хамгаалж, &quot;хуурамч зудын данс&quot; үйлдэж байсан түүхэн бодит гэрч юм.
* '''&quot;Үе улиран тасралтгүй залгамжлах&quot; эрх:''' Чин улсын Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46-р онд (1781 он) хааны тусгай зарлигаар түүнд '''&quot;Үе улиран тасралтгүй залгамжлах&quot;''' (世襲罔替 - Сэши ванди) онцгой эрх ямбыг олгосон байна.

----

======  ''Үүсгэн байгуулсан сүм хийд, соёлын голомтууд'' ======
Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар орон нутагтаа бигэг үсэг, дорнын гүн ухааныг дэлгэрүүлэх, лам хуврагуудыг Манжийн албанаас хамгаалах зорилгоор дараах сүм хийдүүдийг босгож, ивээн тэтгэжээ:

* '''Шар наран (Шар нарангийн хурал / хүрээ):''' Хошуу нутагтаа бичиг үсэг дээдлэх, соёлын хөрс болгон үүсгэсэн хүрээ.
* '''Хөх уул (Хөх уулын хурал / хүрээ):''' Сандавдорж ноёны үүсгэсэн соёлын төв бөгөөд хожмын Жалханз, Дилов нарын төр, шашны суут зүтгэлтнүүдийг бага насанд нь бичиг номд сургаж тордсон түүхтэй.
* '''Идэрийн хүрээ:''' Идэр голын сав нутагт ном соёлын бат бөх суурь болон үүсгэгдсэн хүрээ хийд.
* '''Самданпунцаглин хийд (1760 он):''' Сандавдорж ноёны дэмжлэгтэйгээр 1760 онд Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болон байгуулагдсан. Түүний хүү соён гэгээрүүлэгч '''Базарваань тайж''' тус хийдийг бүх талаар ивээн тэтгэж, өөрийн 3 хүүг (Данзан, Лувсандорж, Пунцаг) шавилан суулгаж байв.

----

====== ''Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилга'' ======
Хангайн нурууны ноён оргил, Очирваань бурхны орон Богд Отгонтэнгэр уулыг Чин улсын Цяньлун хааны зарлигаар '''1779 оноос''' эхлэн албан ёсоор Төрийн хуулиар тахиж, жил бүр сан тавьж байхаар тогтоожээ.

* '''Зохион байгуулах үүрэг:''' Отгонтэнгэр хайрхны Төрийн тахилгыг тогтоох зан үйлийг Бээжинд мэдүүлж батлуулахад тухайн үеийн Засагт хан аймгийн чуулган, тэр дундаа тус хайрхантай ойр оршин суудаг Цогтой засгийн хошууны ноён Бандийн Сандавдорж орон нутгийн хариуцагчийн хувиар тахилгын бэлтгэл ажил, өртөө улаа, карул харуулын хамгаалалтыг хариуцан гүйцэтгэж байв.
* '''Очирваанийн тахилын дуганууд:''' Хайрхны өвөр бэл, Бадархундага нуур болон түүнийг тойрсон рашаануудын ай сав дагуу Төрийн тахилгын үед ном хурдаг түр болон байнгын модон дугануудыг хошууны хөрөнгөөр босгож байсан нь хожмын Отгонтэнгэр уулын хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Отгон сум)-ны шашин соёлын үндэс суурь болжээ.

== Түүхэн дүгнэлт ==
== Засаг нэгдүгээр зэргийн тайж Сандавдорж бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах 4 зангилаагаар дүгнэж болно: ==
# '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа &quot;хоосорсон, зудтай&quot; хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв.
# '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг &quot;Очирваанийн тахилгатай&quot; болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм.
# '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн Шар наран, Хөх уул, Идэрийн хүрээний соёл нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох Жалханз, Дилов нарыг бичиг номд сурган торджээ.
# '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' '''Сандавдорж ноёноос эхтэй &quot;Алтан ургийн хэлхээ хэрхэвч тасарч үл болно, харийн дарамтаас улсаа заавал салгана&quot; гэх далд гүн ухаан, гэрээс нь түүний хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим 1911 оны хувьсгалыг үйл хэрэгт тэдний хойч үе нь манлайлсан орсон байна'''

== Түүхэн сурвалж, Архивын материал ба Нотолгоо ==

* '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэдэвсодном ван хүртэлх засаг ноёдын залгамж чанар, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн &quot;Угийн бичиг&quot; болон &quot;Хүн амын тоо бүртгэлийн данс&quot;.
* '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ''Данс №14, Хэрэг №89 (1779-1780 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг.
* '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүслийг илэрхийлсэн &quot;Нууц өргөх бичиг&quot; (Тамгатай, гар бичмэл эх хувь).
* '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, &quot;Намтар&quot; (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' Төрсөн хошуу (Цогтой засгийн хошуу), өөрийн үеэл Жалханз хутагт, мөн хошууны ноёд тайж нар (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв)-аас хүртэж байсан бичиг номын тус, соён гэгээрэл болон 1911 оны хувьсгалд хэрхэн нууцаар оролцож байсан түүхийг өөрөө гэрчлэн үлдээсэн сурвалж.
* '''ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн:''' &quot;Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх&quot; (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл). Хотгойд Загдсамбар ноёны хүү Лувсанданзанг нярай байхад нь тайж Дашдэндэв үрчлэн авч өсгөсөн түүхийг архивын баримтаар нотолсон бүтээл.

== Эх сурвалж ==
Судлагдсан үндсэн анхдагч эх сурвалжууд

Эдгээр түүхэн үйл явдлууд болон угсаа залгамжлалыг баталгаажуулсан хараат бус, албан ёсны эх сурвалжуудын жагсаалт:

# '''&quot;Цин Ши Лу&quot; (大清歷朝實錄 / 清實錄):''' Манж Чин улсын хаадын албан ёсны он дарааллын үнэн тэмдэглэл (Халх Монголын ноёдын шагнал, хэргэм залгамжлалын хэсэг).
# '''&quot;外藩蒙古回部王公表传&quot; (外藩蒙古迴部王公表傳):''' Лифаньюаниас (Гадаад Монголын төрийг засах яам) гаргасан Гадаад Монголын төрөл садан, вангүүдийн шаштир, угийн бичгийн албан ёсны тэмдэглэл.
# '''&quot;大清律例·理藩院则例&quot;:''' Манж Чин улсын хууль цаазын бичиг (Монгол тайж нарын хэргэм зэрэг үе улиран буурах хуулийн заалтууд).
# '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Монголын түүхийн сан:'''
#* ''Фонд А-44, Товёог №1:'' Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын малын данс, зуд турхны мэдүүлэг тайлангууд.
#* ''Дотоод яамны Фонд №12, Данс №45:'' Баруун хязгаарын &quot;Хутагтуудын зөвлөл&quot; болон төрийн ноёдын зэвсэг гуйж байсан улаан тамгатай нууц захидал, бичгүүд.
# '''Тагнуулын Ерөнхий Газрын (ТЕГ) Тусгай архив:''' 1930-аад оны Их хэлмэгдүүлэлтийн үеийн Засагт хан аймгийн Алтан ургийн тайж нар (Гэндэнсүрэн тайж нарын холбогдох хэрэг)-ын тусгай лавлагаа, байцаалтын тэмдэглэлүүд

== Ашигласан материал ==
&lt;references /&gt;

== Нэмэлт ашигласан материал ==

* Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.
* Ш.Нацагдорж. &quot;Монголын феодализмын үндсэн замнал&quot;, Улаанбаатар, 1978.
* 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编.
* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — ''&quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг&quot;''.
* Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.
* &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot; - ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Монгол Түүхийн тайлбар толь.

== Эх сурвалж ==
* [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу].
* 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд.
* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). &quot;Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг&quot; (Хөмрөг А-114), &quot;Улиастайн жанжны газрын архив&quot;.
* С.Пүрэвжав. &quot;Хотогойдын угсаа түүхийн товч&quot; судалгааны бүтээл.

[[Ангилал:Монголын засаг ноёд]]
[[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]]
[[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]]
[[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]]
[[Ангилал:Чингис хааны]]
[[Ангилал:Манж Чин улсын]]
[[Ангилал:Завхан аймгийн]]
[[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]]
[[Ангилал:世袭罔替)]]</text>
      <sha1>j3sifnkoqimpmgxrn4m9tmdawomtpn9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сандавдоржийн Базарваань</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148615</id>
    <revision>
      <id>873566</id>
      <parentid>873565</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T12:30:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa f4m3ioog7s</username>
        <id>108318</id>
      </contributor>
      <origin>873566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16135" sha1="qq10wijb8il7mgaczioc94d31gnhoet" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Цэсрэндорж/ Мүнжүүрдл|зэрэг_дэв=&quot;Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж Цэсрэндорж&quot;|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}}

&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Доржсүрэн |first=Бүрнээ |date=2022 |title=Сумадираднаагийн “Харанхуйг арилгагч зул” (mun sel sgorn me, 1877) нэрт толь бичгийн тухай |url=https://doi.org/10.22353/ms20224605 |journal=Монгол судлал |volume=46 |issue=1 |pages=35–41 |doi=10.22353/ms20224605 |issn=1997-1826}}&lt;/ref&gt;'''Сандавдоржийн  Цэсрэндорж''' (1798-1808) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны ноён түүхэн хүн юм. 

&quot;Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг&quot; (1896 он) түүхэн сурвалж дахь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Хотгойдын Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн шууд удам болох Банди ноёноос сүүлчийн ноён Дамдин Абишаа Богд хаант Монгол улсын үед үе залгамжилах Төрийн жүн ван цолтой хүртэл 11 үеийн хүртэлх ураг төрлийн хэлхээ, хүрдэн зураг дээрх байршил дараах үечлэлээр бичигдсэн байна:
*[[Чингис хаан]]
* [[Батмөнх Даян хаан]]
* [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг үндэслэгч)
* [[Ашихай дархан ноён]] (Засагт ханыхны өвөг)
* [[Түмэндарь дайчин ноён]]  ('''ууган хүү''')
* [[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайж]] (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
* [[Омбо Эрдэнэ хунтайж|Омбо эрдэнэ хунтайж]]  ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан'''
* Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан'''
* '''Өлзийт хатан баатар'''  ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
* '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж
* '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''')  тайж
* '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
* '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
* [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
* '''Сандавдорж Цэрэндорж (ууган хүү)'''
* Цэсрэндорж (ууган хүү) 
* Галдангүнтэв (ууган хүү) 
* Магсаржав (ууган хүү) 
* Загдсамбар (дэд хүү) 
* Дамдин абишаа (ууган хүү) 

  Цогтой засгийн хошууны гол улаан тэнхлэг шугамын дагуу төвөөс гадагшлах урсгалын 
  дунд цагирагт түүний нэрийг Засаг ноён тул улаан бэхээр хүрээлж тэмдэглэсэн. Тэрээр 
  Баруун хязгаарыг тохинуулахад хүчин зүтгэж явсан түүхтэй. 

* '''Улсад туслагч гүн Сандавдорж (Бандийн хүү, 7-р үеийн Засаг ноён):'''
  Банди ноёны нэрнээс улаан шугамын дагуу шууд залгагдаж, дараагийн цагираг дээр 
  байрлана. Хошууг 1756–1798 онд захирсан бөгөөд Засаг ноён тул нэр нь мөн улаан бэхээр 
  тусгаарлагдаж, хүрдэн зургийн гол тэнхлэг дээр тод харагддаг.
                                                              

=== Гэр бүл, үр хойч, тэдний албан тушаал, хэргэм зэрэг ===
Бандийн Сандавдорж ноён (1756–1798 онд хошуу захирсан) нь албан ёсны угийн бичиг болон төрийн шастирын тэмдэглэлд үлдсэнээр засаг залгамжлах ахмад хүүтэй байжээ. Тэрээр Манж Чин улсын Төрлийг засах яам (Лифаньюан)-наас тогтоосон засаг захиргааны хуулийн дагуу дараах албан тушаал, зэрэг хэргэмийг авч хашиж байв:

* '''Цэсрэндорж (Ууган хүү):'''
** '''Авсан албан тушаал, хэргэм зэрэг:''' Цогтой засгийн хошууны '''7 дахь Засаг ноён''', '''Тэргүүн зэргийн тайж'''.
** '''Үйл хэрэг:''' Манж Чин улсын засаг захиргааны хуулийн дагуу ахмад хүүгийн хувиар эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа '''1798 онд хошууны засаг суудлыг албан ёсоор залгамжлан авч, хошуу тамгыг барьсан'''. Тэрээр '''1798–1808 оны хооронд''' хошууг 10 жил захирахдаа Улиастайн жанждын газраас хуваарилсан баруун хойд хилийн харуул цэргийн албыг залгуулж, тус бүс нутагт суурьшсан Хотгойдын ард иргэдийг бүртгэлжүүлэн нутагшуулах төрийн захиргааны гол албыг хашиж байгаад 1808 онд засаг суудалдаа насан өөд болжээ.

=== Засаг захиргаа, Газар нутгийн хамаарал ===
Тэдний амьдарч, алба хашиж байсан '''Цогтой засгийн хошуу''' нь Засагт хан аймгийн баруун замын дундад баруун гарын адгийн хошуу бөгөөд газар зүйн хувьд одоогийн Завхан аймгийн '''Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутаг дэвсгэрийг бүхэлд нь''', мөн Тосонцэнгэл, Идэр, Яруу сумдын зарим хэсгийг багтаасан томоохон бүс нутаг байв. Хошууны гол шүтээн, соёл шашин, засаг захиргааны төв зангилаа нь Нөмрөг уулын өвөрт байрлах олноо '''&quot;Цогтой вангийн хүрээ&quot;''' (Нөмрөгийн хүрээ) хэмээн алдаршсан хийд байжээ.

=== Удаах үеийн залгамжлал ===
Тус хошууны засаг захиргааны гол албан тушаал (Засаг ноёны суудал) ууган хүү Цэсрэндоржоос цааш түүний шууд үр хойчид үе улиран дараах байдлаар өвлөгдсөн байна:

* '''Галдангүнтэв ноён''' (Цэсрэндоржийн хүү, Сандавдоржийн ач): '''1808–1847 оны хооронд''' Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноёноор 39 жил тогтвортой суусан.
* '''Магсаржав ноён''' (Галдангүнтэвийн хүү, Сандавдоржийн гуч): '''1847–1862 оны хооронд''' хошууны 9 дүгээр засаг ноёны албан тушаалыг хашсан. Түүний дөрөвдүгээр хүү Загдсамбар ноёноор дамжин тус хошууны засаг ноёдын албан ёсны хэлхээ Олноо өргөгдсөний үеийг хүртэл үргэлжилжээ.

=== Ашигласан эх сурвалж ===

* Мөнх-Очир Б., Нацагдорж Б. ''Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх'', Улаанбаатар, 2024 он.
* ''Монгол улсын шастир. Тэргүүн боть'', Улаанбаатар, 1997 он. (Тал 113-114).
* [https://mongoltoli.mn Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг) - Монголын түүхийн тайлбар толь], ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн.                                                             

'''1.'''              [Сандавдорж ноён]                                                             

                /                             

    [Цэсрэндорж ноён]     

           |                      |

    [Загдсамбар ноён]              (Ач, Гуч)

    /              \              |

[Дашдэндэв]     '''[ V Ялгуусан хутагт''']  

(Мэргэн ноён)     (Лувсанданзан)                       |

    ^              ^                |

    |              |                  |

     ----------------------------- Загдсамбар ноён, Дашдэндэв ноён

  
'''2.'''                     [Л. Мандал зайсан]

                  /         \

                 /           \

         (Нагац ах)         (Нагац ах)

             /                 \

            v                   v

(Мандал зайсангийн охид,   ['''VI дүрийн Ялгуусан хутагт''']

     бэрүүдийн шугам)            (С. Чимэдцэрэн)

            |                 (1937 онд хэлмэгдсэн)

            v                           ^

  [Галиндив хатны ээж]                  |

            |                     (Ээжийн талаар)

            v                     (цусан төрөл юм)

     ['''Галиндив хатан'''] &lt;== (Гэрлэсэн) ==&gt; ['''Гончигсүрэн тайж''']

            |                                  |

            +----------------+-----------------+

                                  '''&quot;Шашин, шүтлэгийн уламжлал&quot;''' 
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг (Сахиусны зангилаа):'''
#* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''&quot;Их хөлгөн&quot; буюу &quot;Очирт хөлгөн&quot;''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ &quot;Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус&quot; хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ.
#* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.''
# '''Их өвөг Сандавдорж ноёны нэрийн хувь шүтээн:'''
#* '''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ.
#* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл&quot;''
# '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:'''
#* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''&quot;Ялгасан гэгээн&quot;''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг)  Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй.
#* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. &quot;The Modern History of Mongolia&quot;, 1989.''

* Фонд А-75: ''&quot;Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд&quot;''.
* МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''.
* ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;].
* С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он.
* Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд.
* ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).
[[Ангилал:МОНГОЛ]]
[[Ангилал:ТҮҮХ]]
[[Ангилал:XIX зуун]]
[[Ангилал:Манж Чин улсын]]
[[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]]
[[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]]</text>
      <sha1>qq10wijb8il7mgaczioc94d31gnhoet</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873567</id>
      <parentid>873566</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T12:44:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa f4m3ioog7s</username>
        <id>108318</id>
      </contributor>
      <origin>873567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16660" sha1="aqtjeydp61cy9u8865ilincdnrxw2y2" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Цэсрэндорж/ Мүнжүүрдл|зэрэг_дэв=&quot;Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж Цэсрэндорж&quot;|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}}

&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Доржсүрэн |first=Бүрнээ |date=2022 |title=Сумадираднаагийн “Харанхуйг арилгагч зул” (mun sel sgorn me, 1877) нэрт толь бичгийн тухай |url=https://doi.org/10.22353/ms20224605 |journal=Монгол судлал |volume=46 |issue=1 |pages=35–41 |doi=10.22353/ms20224605 |issn=1997-1826}}&lt;/ref&gt;'''[[Бандийн Сандавдорж|Сандавдорж]]&lt;nowiki/&gt;ийн  Цэсрэндорж''' (1798-1808) нь Монголын түүхэн дэх [[Чингис хаан|Чингис]] хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны ноён түүхэн хүн юм. 
[[Файл:Mongol genealogical records of Khalkha Mongols, tracing the lineage from Genghis Khan through Kublai Khan and Dayan Khan to the Four Genghisid Khalkha Khanates and, later, the four Genghisid Khalkha aimags of the Bogd Khanate Mongolia.jpg|thumb|Засагтхан аймгийн Цогтой засгийн хошууны ноёдын угийн эх]]
&quot;Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг&quot; (1896 он) түүхэн сурвалж дахь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Хотгойдын Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн шууд удам болох Банди ноёноос сүүлчийн ноён Дамдин Абишаа [[Богд Хаант Монгол Улсын цэргийн тагнуул|Богд хаант Монгол улс]]&lt;nowiki/&gt;ын үед үе залгамжилах Төрийн жүн ван цолтой хүртэл 11 үеийн хүртэлх ураг төрлийн хэлхээ, хүрдэн зураг дээрх байршил дараах үечлэлээр бичигдсэн байна:
*[[Чингис хаан]]
* [[Батмөнх Даян хаан]]
* [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг үндэслэгч)
* [[Ашихай дархан ноён]] (Засагт ханыхны өвөг)
* [[Түмэндарь дайчин ноён]]  ('''ууган хүү''')
* [[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайж]] (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
* [[Омбо Эрдэнэ хунтайж|Омбо эрдэнэ хунтайж]]  ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан'''
* Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан'''
* '''Өлзийт хатан баатар'''  ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
* '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж
* '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''')  тайж
* '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
* '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
* [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
* '''Сандавдорж Цэрэндорж (ууган хүү)'''
* Цэсрэндорж (ууган хүү) 
* Галдангүнтэв (ууган хүү) 
* Магсаржав (ууган хүү) 
* Загдсамбар (дэд хүү) 
* Дамдин абишаа (ууган хүү) 

  Цогтой засгийн хошууны гол улаан тэнхлэг шугамын дагуу төвөөс гадагшлах урсгалын 
  дунд цагирагт түүний нэрийг Засаг ноён тул улаан бэхээр хүрээлж тэмдэглэсэн. Тэрээр 
  Баруун хязгаарыг тохинуулахад хүчин зүтгэж явсан түүхтэй. 

* '''Улсад туслагч гүн Сандавдорж (Бандийн хүү, 7-р үеийн Засаг ноён):'''
  Банди ноёны нэрнээс улаан шугамын дагуу шууд залгагдаж, дараагийн цагираг дээр 
  байрлана. Хошууг 1756–1798 онд захирсан бөгөөд Засаг ноён тул нэр нь мөн улаан бэхээр 
  тусгаарлагдаж, хүрдэн зургийн гол тэнхлэг дээр тод харагддаг.
                                                              

=== Гэр бүл, үр хойч, тэдний албан тушаал, хэргэм зэрэг ===
Бандийн Сандавдорж ноён (1756–1798 онд хошуу захирсан) нь албан ёсны угийн бичиг болон төрийн шастирын тэмдэглэлд үлдсэнээр засаг залгамжлах ахмад хүүтэй байжээ. Тэрээр Манж Чин улсын Төрлийг засах яам (Лифаньюан)-наас тогтоосон засаг захиргааны хуулийн дагуу дараах албан тушаал, зэрэг хэргэмийг авч хашиж байв:

* '''Цэсрэндорж (Ууган хүү):'''
** '''Авсан албан тушаал, хэргэм зэрэг:''' Цогтой засгийн хошууны '''7 дахь Засаг ноён''', '''Тэргүүн зэргийн тайж'''.
** '''Үйл хэрэг:''' Манж Чин улсын засаг захиргааны хуулийн дагуу ахмад хүүгийн хувиар эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа '''1798 онд хошууны засаг суудлыг албан ёсоор залгамжлан авч, хошуу тамгыг барьсан'''. Тэрээр '''1798–1808 оны хооронд''' хошууг 10 жил захирахдаа Улиастайн жанждын газраас хуваарилсан баруун хойд хилийн харуул цэргийн албыг залгуулж, тус бүс нутагт суурьшсан Хотгойдын ард иргэдийг бүртгэлжүүлэн нутагшуулах төрийн захиргааны гол албыг хашиж байгаад 1808 онд засаг суудалдаа насан өөд болжээ.

=== Засаг захиргаа, Газар нутгийн хамаарал ===
Тэдний амьдарч, алба хашиж байсан '''Цогтой засгийн хошуу''' нь Засагт хан аймгийн баруун замын дундад баруун гарын адгийн хошуу бөгөөд газар зүйн хувьд одоогийн Завхан аймгийн '''Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутаг дэвсгэрийг бүхэлд нь''', мөн Тосонцэнгэл, Идэр, Яруу сумдын зарим хэсгийг багтаасан томоохон бүс нутаг байв. Хошууны гол шүтээн, соёл шашин, засаг захиргааны төв зангилаа нь Нөмрөг уулын өвөрт байрлах олноо '''&quot;Цогтой вангийн хүрээ&quot;''' (Нөмрөгийн хүрээ) хэмээн алдаршсан хийд байжээ.

=== Удаах үеийн залгамжлал ===
Тус хошууны засаг захиргааны гол албан тушаал (Засаг ноёны суудал) ууган хүү Цэсрэндоржоос цааш түүний шууд үр хойчид үе улиран дараах байдлаар өвлөгдсөн байна:

* '''Галдангүнтэв ноён''' (Цэсрэндоржийн хүү, Сандавдоржийн ач): '''1808–1847 оны хооронд''' Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноёноор 39 жил тогтвортой суусан.
* '''Магсаржав ноён''' (Галдангүнтэвийн хүү, Сандавдоржийн гуч): '''1847–1862 оны хооронд''' хошууны 9 дүгээр засаг ноёны албан тушаалыг хашсан. Түүний дөрөвдүгээр хүү Загдсамбар ноёноор дамжин тус хошууны засаг ноёдын албан ёсны хэлхээ Олноо өргөгдсөний үеийг хүртэл үргэлжилжээ.

=== Ашигласан эх сурвалж ===

* Мөнх-Очир Б., Нацагдорж Б. ''Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх'', Улаанбаатар, 2024 он.
* ''Монгол улсын шастир. Тэргүүн боть'', Улаанбаатар, 1997 он. (Тал 113-114).
* [https://mongoltoli.mn Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг) - Монголын түүхийн тайлбар толь], ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн.                                                             

'''1.'''              [Сандавдорж ноён]                                                             

                /                             

    [Цэсрэндорж ноён]     

           |                      |

    [Загдсамбар ноён]              (Ач, Гуч)

    /              \              |

[Дашдэндэв]     '''[ V Ялгуусан хутагт''']  

(Мэргэн ноён)     (Лувсанданзан)                       |

    ^              ^                |

    |              |                  |

     ----------------------------- Загдсамбар ноён, Дашдэндэв ноён

  
'''2.'''                     [Л. Мандал зайсан]

                  /         \

                 /           \

         (Нагац ах)         (Нагац ах)

             /                 \

            v                   v

(Мандал зайсангийн охид,   ['''VI дүрийн Ялгуусан хутагт''']

     бэрүүдийн шугам)            (С. Чимэдцэрэн)

            |                 (1937 онд хэлмэгдсэн)

            v                           ^

  [Галиндив хатны ээж]                  |

            |                     (Ээжийн талаар)

            v                     (цусан төрөл юм)

     ['''Галиндив хатан'''] &lt;== (Гэрлэсэн) ==&gt; ['''Гончигсүрэн тайж''']

            |                                  |

            +----------------+-----------------+

                                  '''&quot;Шашин, шүтлэгийн уламжлал&quot;''' 
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг (Сахиусны зангилаа):'''
#* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''&quot;Их хөлгөн&quot; буюу &quot;Очирт хөлгөн&quot;''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ &quot;Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус&quot; хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ.
#* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.''
# '''Их өвөг Сандавдорж ноёны нэрийн хувь шүтээн:'''
#* '''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ.
#* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл&quot;''
# '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:'''
#* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''&quot;Ялгасан гэгээн&quot;''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг)  Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй.
#* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. &quot;The Modern History of Mongolia&quot;, 1989.''

* Фонд А-75: ''&quot;Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд&quot;''.
* МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''.
* ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;].
* С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он.
* Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд.
* ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).
[[Ангилал:МОНГОЛ]]
[[Ангилал:ТҮҮХ]]
[[Ангилал:XIX зуун]]
[[Ангилал:Манж Чин улсын]]
[[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]]
[[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]]</text>
      <sha1>aqtjeydp61cy9u8865ilincdnrxw2y2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873571</id>
      <parentid>873567</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T13:27:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa f4m3ioog7s</username>
        <id>108318</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудсыг '{{DEFAULTSORT:Гүн Гүржав}} [[Ангилал:МОНГОЛ]] [[Ангилал:ТҮҮХ]] [[Ангилал:XIX зуун]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]] [[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]] &lt;references /&gt; __NOINDEX__'-р сольж байна.</comment>
      <origin>873571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="398" sha1="81orqlrmc4i8v29haxtmr5l0acopz1g" xml:space="preserve">{{DEFAULTSORT:Гүн Гүржав}}
[[Ангилал:МОНГОЛ]]
[[Ангилал:ТҮҮХ]]
[[Ангилал:XIX зуун]]
[[Ангилал:Манж Чин улсын]]
[[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]]
[[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]]
&lt;references /&gt;
__NOINDEX__</text>
      <sha1>81orqlrmc4i8v29haxtmr5l0acopz1g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Содномдоржийн Галиндив</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148670</id>
    <revision>
      <id>873602</id>
      <parentid>873313</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T18:54:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa f4m3ioog7s</username>
        <id>108318</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>873602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29824" sha1="gcc263vrl6wqcjzonewl8vlrhhrsshl" xml:space="preserve">{{Намтар|нэр=С.Галиндив|бүтэн нэр=Содномдоржийн Галиндив|цол=Хатан|төрсөн он=(Мэдээлэл байвал оруулах)|насан эцэслэсэн=(Мэдээлэл байвал оруулах)|угсаа гарал=[[Боржигин]] (Халхын Засагт хан аймаг)|эцэг=Чадраабалын Содномдорж тайж|гэр бүл=Тайж Г.Гончигсүрэн}}

'''Содномдоржийн Галиндив''' (Хатан С.Галиндив) — [[XX зуун|XX зууны]] эхэн үеийн [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] алтан ургийн тайж язгууртан, хатан. 1929 оны хүн амын албан ёсны тооллогоор одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг сумны]] нутагт дөтгөөр зэргийн тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт бүртгэгдэн үлдсэн түүхэн зүтгэлтэн юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;БНМАУ-ын 1929 оны хүн амын хөрөнгө, орлогын тооллогын бүртгэл, Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Түүхийн баримтын архив.&lt;/ref&gt;

== Угсаа гарал ==


Засагт хан аймгийн Илдэн, Жонон засгийн хошууны ноёд болон Содномдоржийн Галиндив хатны ураг төрлийг түүхэн сурвалжийн дагуу жагсаавал:

* '''Ноёндой хатанбаатар (1549 онд төрсөн)''' — Батмөнх Даян хааны арван нэгдүгээр хөвгүүн Гэрсэнз жалайр хунтайжийн хоёрдугаар хөвгүүн. 1549 онд арын 7 отгоос Бясуд, Элжигин отгийг өмчлөн авсан бөгөөд хожмын Засагт хан аймгийн тус хошуудын ноёд, тайж нарын дээд өвөг мөн.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №640.1, Хуудас 243.&lt;/ref&gt;
* '''Төвд хатанбаатар (1551 онд төрсөн)''' — Ноёндой хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхээр Халхын 6 хошууны цаазыг батлалцахад тэргүүлэн оролцсон баруун гарын засаг барьсан ноёдын нэг байв.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №641.1, Хуудас 243.&lt;/ref&gt;
* '''Хонхуй сэцэн жонон (1566 онд төрсөн)''' — Төвд Хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. Бясудын газарт сууж байсан бөгөөд Бясудын 5 хошууны ноёдын дээд өвөг болох ажээ.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №642.1, Хуудас 243.&lt;/ref&gt;
* '''Цэрэн цөхүр''' — Хонхуй сэцэн жононгийн ахмад хөвгүүн.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №643.1, Хуудас 244.&lt;/ref&gt;
* '''Дорж сэцэн жонон (1680 оны үе)''' — Цэрэн цөхүрийн хөвгүүн. 1670-аад оноос Манжтай харилцаж байсан бөгөөд 1680 онд хошуугаа тусгаарлан Манжийн Энх амгалан хаанаас Дорж сэцэн жонон цол шагнагджээ.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №644.1, Хуудас 244.&lt;/ref&gt;
* '''Сономишжав (1691 оны үе)''' — Дорж сэцэн жононгийн ганц хөвгүүн. 1688 онд албат ардаа дагуулан Манжид дагаж орж, 1691 оны Долоннуурын чуулганаар засаг тэргүүн зэрэг тайж, улмаар туслагч гүн өргөмжлөгдөн Жонон засгийн хошууг захирчээ.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №645.1, Хуудас 244.&lt;/ref&gt;
* '''Галсанцэвээн гүн (1718 онд засаг залгамжилсан)''' — Сономишжавын ахмад хөвгүүн. 1718 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, Жонон засгийн хошууны ноён суусан.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №646.1, Хуудас 244.&lt;/ref&gt;
* '''Жигжиддорж гүн (1737 онд засаг залгамжилсан)''' — Галсанцэвээнгийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжлан, 1768 он хүртэл хошуу ноён суужээ.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №647.1, Хуудас 245.&lt;/ref&gt;
* '''Лачинсүрэн гүн (1768 онд засаг залгамжилсан)''' — Жигжиддоржийн ахмад хөвгүүн. 1781 оны зарлигаар засаг хэргэмийг үе улиран тасралгүй залгамжлуулахаар болсон бөгөөд сурвалж бичигт &quot;Лачинсүрэн миний өвөг хууд, өргөмжилсөн овог бясуд, цол мэргэн жонон&quot; хэмээн тэмдэглэгдсэн Илдэн засгийн хошууны &quot;Цагаан бар ноён&quot; хэмээх алдарт өвөг мөн.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №648.1, Хуудас 245.&lt;/ref&gt;
* '''Минжүүрдорж гүн (1804 онд засаг залгамжилсан)''' — Лачинсүрэнгийн ахмад хөвгүүн. 1804 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1826 он хүртэл хошуу захирсан.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №649.1, Хуудас 245.&lt;/ref&gt;
* '''Сандувдорж гүн (1826 онд засаг залгамжилсан)''' — Минжүүрдоржийн ахмад хөвгүүн. 1826 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1841 он хүртэл хошуу ноён байсан.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №650.1, Хуудас 245.&lt;/ref&gt;
* '''Цэдэндондовдорж засаг гүн (1842 онд засаг залгамжилсан)''' — Сандувдоржийн хөвгүүн. 1849 онд Засагт хан аймгийн Дэд чуулганы дарга, 1863 онд Засагт хан аймгийн Туслагч жанжнаар томилогдсон. 1874 онд үе улиран тасралгүй залгамжлах Илдэн, Жонон зэрэг хэргэм хүртсэн, Засагт хан аймгийн маш нөлөө бүхий томоохон зүтгэлтэн байв.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №651.1, Хуудас 245.&lt;/ref&gt;
* '''Содномдорж тайж (1800-аад оны сүүл үе)''' — Цэдэндондовдорж засаг гүний ураг төрлийн сурвалжвалжит тайж. Дамдин-Абиша гүний хошуунд харьяалагдаж байсан бөгөөд зургаан хүү, зургаан охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн гэр бүлийн тэргүүн байв.&lt;ref&gt;«Г. Гончигсүрэн тайжийн намтар», Хуудас 383.&lt;/ref&gt;
* '''Содномдоржийн Галиндив хатан (1883 онд төрсөн)''' — Тайж Содномдоржийн ууган охин (том охин). Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (Нөмрөг уулын) хошууны алтан ургийн дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн тайжтай (1883) гэр бүл болж, 12 хүүхэд төрүүлсэн, өнөр өтгөн айлын ухаант хатан байв.&lt;ref&gt;«Г. Гончигсүрэн тайж ба С. Галиндив хатан», Түүхэн дурсамж-намтар.&lt;/ref&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Эх сурвалж}}

== Хотгойд болон Засагт хан аймгийн алтан ургийн нэгдсэн угийн бичиг ==
[[Батмөнх Даян хаан]] болон [[Мандухай цэцэн хатан|Мандухай цэцэн хатанаас]] эхтэй Халх Монголын баруун гарын Хотгойд (Цогтой засгийн хошуу) болон Засагт хан аймгийн тайж нарын хоёр том салбар шугам 17-р үедээ хэрхэн ураг барилдан нэгдсэнийг он сар, зэрэг дэв, цол хэргэм, архивын анхан шатны эх сурвалжтай нэгтгэсэн зураглал:&lt;ref&gt;Жамбалдорж Ц., Нацагдорж Б., &quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot; (Редактор Цэрэндорж Ц.), Удам соёл ХХК, Улаанбаатар, 2024 он. ISBN: 978-9919-0-3146-6.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;БНМАУ-ын 1929 оны хүн амын хөрөнгө, орлогын тооллогын бүртгэл, Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Түүхийн баримтын архив.&lt;/ref&gt;
=== Гончигсүрэн (Дөтгөөр зэргийн тайж) ===

* '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Б.Галсан тайжийн хүү (1883 онд төрсөн). Засагт хан аймгийн Нөмрөг уулын хошууны 1921 оны хүн амын тооллогын албан ёсны дансанд &quot;Дөтгөөр зэргийн тайж&quot; цолтойгоор бүртгэгдсэн Алтан ургийн хууль ёсны залгамжлагч. Дамдин Авшаа гүний хошууны С.Галиндэв хатантай гэрлэсэн.
* '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Орон нутагтаа маш ажилсаг, туйлын цэвэрч нямбай, маллагааны нарийн арга ухаантай, журамтай хүн байв. Нас ахисан хойноо ч адуу хариулж, сайхан уургалдаг, морийг цэвэрхэн хазаарлаж унадаг, эр хүний бахархалтай соёлыг бүрэн хадгалсан, өө сэвгүй сайхан эр хүн хэмээн нутгийнханд магтагддаг байжээ.

=== . Гончигсүрэнгийн Сүрэнхоржав ===

* '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Г.Гончигсүрэн тайжийн хүүхэд бөгөөд тухайн үеийн хүнд цаг үед удмынхаа голомтыг залгамжлан үлдсэн түүхэн холбоос юм.

=== . Сүрэнхоржавын Лхамжав, Отгонбилэг(Үр хойч, амьд түүх) ===

* '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Сүрэнхоржавын охин, 1934 онд төрсөн. Өдгөө АНУ-д амьд сэрүүн амьдарч буй тус гэр бүл, угсаа гарлын хамгийн ахмад, хүндтэй төлөөлөгч, түүхийн амьд гэрч юм.
* '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Өвөг дээдсийнхээ бичгийн соёл, зарчимч, нямбай чанарыг бүрэн өвлөсөн. Хүнийг засаж залруулах, сургахдаа жинхэнэ монгол сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалаар зүйр цэцэн үгээр сурган сүүл толгой холбон уран цэцэн үгсээр сургадаг. Түүний ач Т. Дариймаа нь эмээгийнхээ талаар тодорхойлох доо  &quot; миний эмээ Лхамжав нь 90 гаруй настай ч гэсэн ухаан саруул, хэлэх ярих нь язгууртны өндөр соёлтой, зарчимтай хүн юм&quot; гэжээ.
{{Өгүүлэл дутуу}} '''Хотгойдын алтан ургийн түүхэн залгамжлал''' нь [[Чингис хаан|Эзэн Чингис хааны]] язгуур үндэснээс салбарласан, [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Хотгойд салбарын хаад, засаг ноёд болон тайж нарын ураг төрлийн албан ёсны түүхэн хэлхээ юм. Уг түүхэн залгамжлал нь Манж Чин улс, Богд хаант Монгол Улс болон БНМАУ-ын эхэн үеийн хүн амын албан ёсны тооллого, угийн бичгийн сурвалжуудаар баталгаажсан байдаг.

== Хаадын язгуур үндэс ба Дээд үе ==
Хотгойдын язгууртнууд нь Боржигин овогтон бөгөөд Даян сэцэн хааны отгон хүү Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү Ашихай дархан хунтайжийн шууд салбар ураг мөн.

* '''Чингис хаан''' (Юань улсын Тайзу хаан буюу Хубилай хаан)
* '''Тулуй эзэн''' (Чингис хааны дөрөвдүгээр хүү)
* '''Хубилай сэцэн хаан''' (Тулуйн хоёрдугаар хүү)
* ... (үе залгамжлал үргэлжилнэ) ...
* '''Батмөнх Даян сэцэн хаан''' (Монголыг дахин нэгтгэсэн Төрийн эзэн)
* '''Гэрсэнз жалайр хунтайж''' (Даян хааны 11 дүгээр хүү, Бүх Халхын хаад ноёдын шууд өвөг эцэг)
* '''Ашихай дархан хунтайж''' (Гэрсэнз хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн Хотгойд салбарыг үндэслэгч дээд өвөг)

== Хотгойдын засаг ноёд, хошуу засаглал ==
Манж Чин улсын засаг захиргааны хуваариар Хотгойд салбарын дээд өвөг ноёд дараах дарааллаар төр барьж, хошуу захирч байжээ:

# '''Засаг хошой чин ван агсан Ламжав''' (Индекс код: 224.1) — Засагт хан аймгийн Хотгойд салбарын ерөнхий удирдагч, Сайн ноён бөгөөд Засаг хошой чин ван хэргэмтэй.
# '''Гүнгийн зэрэг тэргүүн Шампилдорж''' (Индекс код: 225.3) — Засагт хан аймгийн чуулганы тамгын газар болон Хотгойд салбарын дотоод хэргийг туслагч түшмэл.
# '''Гүнгийн зэрэгтэй тэргүүн Дамрин ноён''' (Индекс код: 241.1) — Засагт хан аймгийн Хотгойдын Ахай засгийн (бэйсийн) хошууны салбарыг үндэслэгч.
# '''Засаг бэйс Минжүүрдорж''' (Индекс кодууд: 241.2 / 441.1 / 649.1 / 681.1) — Хотгойдын Ахай бэйсийн хошуу болон Цогтой засгийн (вангийн) хошууг холбосон засаг ноён.

*

== Гэр бүл ба Угсаа гарвал ==
Дөрөвдүгээр зэргийн тайж Гончигсүрэнгийн их хатан бол '''ГАЛИНДЭВ (Галиндив) хатан''' юм.

* 1913 оны хүн амын албан ёсны тооллогын үндсэн дансанд (хуудас 25-26) яг 28 настай (1885 оны орчим төрсөн) хэмээн тэмдэглэгдсэн.
* Түүний нэрний зүүн талын залгаа мөрөнд бичигдсэн ''&quot;Тэргүүн зэргийн...&quot;'' хэмээх хошуу тамга захирч байсан язгууртны албан ёсны өндөр цол нь түүний аавыг тухайн засаг захиргааны нэгжид (Засагт хан аймгийн Хотгойдын хошуунд) асар их мал хөрөнгөтэй, эрх мэдэлтэй, нөлөө бүхий том ноён байсныг архивын системээр баталдаг.

== Анхдагч эх сурвалжууд ==

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд № А-89, А-90, Засагт хан аймгийн Хотгойдын Ахай бэйсийн хошуу болон Цогтой вангийн хошууны 1913, 1922 оны хүн амын албан ёсны тооллогын гар бичмэл данснууд.
* Халхын тайж нарын угийн бичгийн латин галигт сурвалжийн индекс кодууд (Хуудас 25, 26, 36, 37, 47, 49). С, D, E салбарын нэгдсэн бүртгэл.

== Эх сурвалж ==
{{Ишлэлүүд}}

'''Амьдрал ба түүхэн үйл явдал'''

Ч.Содномдорж тайж нь нутаг орондоо маш нэр хүндтэй, бичиг номтой язгууртан байсан бөгөөд 6 хүү, 6 охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн алдартай айл гэр болжээ. Түүния ууган охин нь 1929 оны хүн амын албан ёсны бүртгэлд одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг суманд тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт тэмдэглэгдсэн Хатан С.Галиндив юм.[1]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Содномдорж тайж залуудаа '''[[Дилав хутагт Б.Жамсранжавд]]''' шавь орж байжээ. '''Дилав хутагт''' өөрийн түүхэн дурсамж бүтээл болох &quot;'''Миний намтар'''&quot; номдоо түүний тухай тусгайлан нэр зааж: &quot;Түүний нэрийг Содномдорж гэдэг бөгөөд хэдэн жилийн тэртээ надад шавь орсон залуу билээ. Хожим тэр Өвөр монгол руу дүрвэн зугтсан юм...&quot; хэмээн дурдсан байдаг.[2] Энэ нь 1930-иад оны эхээр Монголд язгууртан, тайж нар болон шашны зүтгэлтнүүдийг хяхан хавчих, хэлмэгдүүлэх давалгаа эхэлсэнтэй холбоотой бөгөөд тэрээр гэр бүл, үр хойчсоо хамгаалахын тулд ийнхүү өмнөд хил даван дүрвэсэн байна. Түүний үр удам одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сум болон бусад нутгуудаар салбарлан үлдсэн.[1]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;МУҮТА, Түүхийн баримтын архив, ХМ-168 сан, Засагт хан аймгийн тооллогын данс.&lt;/ref&gt;

== Ургийн хэлхээ (Генеалоги) ==
Батмөнх Даян хаанаас Хатан С.Галиндив хүртэлх алтан ургийн үе залгамжлал дараах байдлаар хөвөрнө:&lt;ref&gt;ШУА-ийн Түүх, угсаатны зүйн хүрээлэн, &quot;Монголчуудын уг эх, гэрийн түүх&quot; архивын баримтын эмхэтгэл.&lt;/ref&gt;

# '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464–1517) — Бүх Монголын Их Хаан.
# '''[[Гэрсэнз Жалайр хунтайж]]''' (1513–1549) — Халхын засаг хунтайж (Даян хааны 6-р хүү).
# '''Ашихай дархан хунтайж''' — Дархан хунтайж (Гэрсэнзийн ууган хүү), Засагт хан аймгийг үндэслэгч.
# '''Байхондь хатанбаатар''' — Хатанбаатар (Ашихайн ууган хүү).
# '''[[Сувдайн Засагт хан]]''' — Эрдэнэ Засагт хан. &quot;Засагт хан&quot; цолыг анх албан ёсоор зүүсэн.
# '''Номтой засгийн Түшээт хан''' — Засагт хан (Сувдайн ууган хүү).
# '''Гэнэн засагт хан''' — Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан.
# '''Цэвээнжав засагт хан''' — Засагт хан, Төрийн жүн ван, Чуулганы дарга.
# '''[[Шар Засагт хан|Шар засагт хан]]''' — Засагт хан.
# '''Балдир засагт хан''' — Засагт хан.
# '''Цэрэнгомбо тайж''' — Тэргүүн зэргийн тайж.
# '''Содномдорж ноён''' — Тэргүүн зэргийн тайж, ноён.
# '''Чогдон тайж''' — Тэргүүн зэргийн тайж.
# '''Чогдоны Цогт''' — Тэргүүн зэргийн тайж.
# '''Цогтын Чадраабал''' — Хантайшир уулын хошууны тэргүүн зэргийн тайж, ноён (Тэргүүн баян).
# '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' — Тэргүүн зэргийн тайж.
# '''Хатан С.Галиндив''' — Содномдорж тайжийн 12 хүүхдийн ууган охин.
[[Файл:Image 3811fd28.jpg|alt=Genealogical Lineage up to 1929|thumb|'''1929 оны хүртэл ураг гарлын түүхэн хэлхээ &quot;Гүндэл ураг&quot;''']]

=== Засагт хан аймгийн ноёд, тайж нарын гэрийн үеийн бичиг (Гүндэл ураг) ===


1911 оны зун VIII Богд Жавзандамба хутагтад бат-оршил (даншиг) өргөх, Богдхан уулыг тахих тайлга наадмыг далимдуулан Халхын дөрвөн аймгийн 200 гаруй хаад, засаг ноёд, том тайж нар Нийслэл Хүрээ болон Богдхан уулын Төр хурах, Шажин хурахын амуудад 2 сар гаруй хугацаанд хууран байрлаж, Манж Чин улсаас тусгаарлах нууц зөвлөгөөнийг шат дараатай хийсэн билээ. Энэхүү маш нууц операцид Засагт хан Д.Содномравданг дагалдан, түүний хатны төрөл төрөгсөд болох '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' биечлэн оролцож, орон нутагтаа цэрэг, зэвсэг, агт морьдын дайчилгааны нууц бэлтгэлийг хангаж байв.

1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар:

* Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' &quot;Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан&quot; цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов.
* Түүнийг дагалдан Төр хурахын амны операцид онцгой зүтгэсэн Их Хатан Ж.Цэсрэнгийн ураг төрөл болон '''Чадраабалын Содномдорж тайжийн''' удамд Тэргүүн зэргийн тайж язгуурыг үе улиран тасрахгүй залгамжлах эрх, хааны сангийн хишиг шагналыг албан ёсоор баталж хүртээжээ.

Ч.Содномдорж тайжийн ууган охин '''С.Галиндэв (Галиндив) хатан''' нь хожим тус хошууны сурвалжит язгууртан, дөтгөөр зэргийн тайж '''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 онд төрсөн)-тэй гэрлэж, ураг барилдан Алтан ургийн хоёр том голомтыг нэгтгэсэн түүхтэй.

=== 1911 оны хувьсгал ба Ураг төрлийнхний оролцоо, Богд хааны шагнал ===
Эрдэнэ Бишрэлт Засагт хан Доржпаламын Содномравдангийн их Хатан Ж.Цэсрэн нь Хотгойдын Цогтой вангийн (засгийн) хошууны сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн төрсөн авга эгч байв. Энэхүү ураг төрлийн гүн холбоо нь 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын үйл хэргийг Засагт хан аймгийн хэмжээнд нууцаар зангидан зохион байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэжээ.

1911 оны зун VIII Богд Жавзандамба хутагтад бат-оршил (даншиг) өргөх, Богдхан уулыг тахих тайлга наадмыг далимдуулан Халхын дөрвөн аймгийн 200 гаруй хаад, засаг ноёд, том тайж нар Нийслэл Хүрээ болон Богдхан уулын Төр хурах, Шажин хурахын амуудад 2 сар гаруй хугацаанд хууран байрлаж, Манж Чин улсаас тусгаарлах нууц зөвлөгөөнийг шат дараатай хийсэн билээ. Энэхүү маш нууц операцид Засагт хан Д.Содномравданг дагалдан, түүний хатны төрөл төрөгсөд болох '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' биечлэн оролцож, орон нутагтаа цэрэг, зэвсэг, агт морьдын дайчилгааны нууц бэлтгэлийг хангаж байв.

1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар:

* Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' &quot;Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан&quot; цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов.
* Түүнийг дагалдан Төр хурахын амны операцид онцгой зүтгэсэн Их Хатан Ж.Цэсрэнгийн ураг төрөл болон '''Чадраабалын Содномдорж тайжийн''' удамд Тэргүүн зэргийн тайж язгуурыг үе улиран тасрахгүй залгамжлах эрх, хааны сангийн хишиг шагналыг албан ёсоор баталж хүртээжээ.

== Эх сурвалж ==

* '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, &quot;Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг&quot;.''
* '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. &quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot; (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).''
* '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''&quot;Монголын товч түүх&quot;'' (Улсын хэвлэл, 1934 он).

== Эх сурвалж ==

* '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, &quot;Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг&quot;.''
* '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. &quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot; (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).''
* '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''&quot;Монголын товч түүх&quot;'' (Улсын хэвлэл, 1934 он).


== Эх сурвалж ==
{{Ишлэлүүд}}</text>
      <sha1>gcc263vrl6wqcjzonewl8vlrhhrsshl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сандавдоржийн Цэсрэндорж ноён</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148916</id>
    <revision>
      <id>873569</id>
      <timestamp>2026-10-17T13:20:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa f4m3ioog7s</username>
        <id>108318</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot; &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Доржсүрэн |first=Бүрнээ |date=2022 |title=Сумадираднаагийн “Харанхуйг арилгагч зул” (mun sel sgorn me, 1877) нэрт толь бичгийн тухай |url=https://doi.org/10.22353/ms20224605 |journal=Монгол судлал |volume=46 |issue=1 |pages=35–41 |doi=10.22353/ms20224605 |issn=1997-1826}}&lt;/ref&gt;'''[[Бандийн Сандавдорж|Сандавдорж]]&lt;nowiki/&gt;...&quot;</comment>
      <origin>873569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36823" sha1="m6n2nsn1neicfb9bbah7nc2qfg3jqft" xml:space="preserve">
&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Доржсүрэн |first=Бүрнээ |date=2022 |title=Сумадираднаагийн “Харанхуйг арилгагч зул” (mun sel sgorn me, 1877) нэрт толь бичгийн тухай |url=https://doi.org/10.22353/ms20224605 |journal=Монгол судлал |volume=46 |issue=1 |pages=35–41 |doi=10.22353/ms20224605 |issn=1997-1826}}&lt;/ref&gt;'''[[Бандийн Сандавдорж|Сандавдорж]]&lt;nowiki/&gt;ийн  Цэсрэндорж''' (1798-1808) нь Монголын түүхэн дэх [[Чингис хаан|Чингис]] хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны ноён түүхэн хүн юм.
[[Файл:Mongol_genealogical_records_of_Khalkha_Mongols,_tracing_the_lineage_from_Genghis_Khan_through_Kublai_Khan_and_Dayan_Khan_to_the_Four_Genghisid_Khalkha_Khanates_and,_later,_the_four_Genghisid_Khalkha_aimags_of_the_Bogd_Khanate_Mongolia.jpg|thumb|Засагтхан аймгийн Цогтой засгийн хошууны ноёдын угийн эх]]
&quot;Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг&quot; (1896 он) түүхэн сурвалж дахь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Хотгойдын Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн шууд удам болох Банди ноёноос сүүлчийн ноён Дамдин Абишаа [[Богд Хаант Монгол Улсын цэргийн тагнуул|Богд хаант Монгол улс]]&lt;nowiki/&gt;ын үед үе залгамжилах Төрийн жүн ван цолтой хүртэл 11 үеийн хүртэлх ураг төрлийн хэлхээ, хүрдэн зураг дээрх байршил дараах үечлэлээр бичигдсэн байна:&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Tsolmon |first=Jambaldorj |last2=Battsengel |first2=Natsagdorj |date=2024-01-01 |title=ХАЛХЫН ЗАСАГТ ХАН АЙМГИЙН НОЁДЫН УГ ЭХ |url=https://www.academia.edu/121664602/%D0%A5%D0%90%D0%9B%D0%A5%D0%AB%D0%9D_%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%90%D0%93%D0%A2_%D0%A5%D0%90%D0%9D_%D0%90%D0%99%D0%9C%D0%93%D0%98%D0%99%D0%9D_%D0%9D%D0%9E%D0%81%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A3%D0%93_%D0%AD%D0%A5}}&lt;/ref&gt;

* [[Чингис хаан]]
* [[Батмөнх Даян хаан]]
* [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг үндэслэгч)
* [[Ашихай дархан ноён]] (Засагт ханыхны өвөг)
* [[Түмэндарь дайчин ноён]]  ('''ууган хүү''')
* [[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайж]] (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
* [[Омбо Эрдэнэ хунтайж|Омбо эрдэнэ хунтайж]]  ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан'''
* Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан'''
* '''Өлзийт хатан баатар'''  ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
* '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж
* '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''')  тайж
* '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
* '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
* [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
* '''Сандавдорж Цэрэндорж (ууган хүү)'''
* Цэсрэндорж (ууган хүү)
* Галдангүнтэв (ууган хүү)
* Магсаржав (ууган хүү)
* Загдсамбар (дэд хүү)
* Дамдин абишаа (ууган хүү)

  Цогтой засгийн хошууны гол улаан тэнхлэг шугамын дагуу төвөөс гадагшлах урсгалын 
  дунд цагирагт түүний нэрийг Засаг ноён тул улаан бэхээр хүрээлж тэмдэглэсэн. Тэрээр 
  Баруун хязгаарыг тохинуулахад хүчин зүтгэж явсан түүхтэй. &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tsolmon |first=Jambaldorj |last2=Battsengel |first2=Natsagdorj |date=2024-01-01 |title=ХАЛХЫН ЗАСАГТ ХАН АЙМГИЙН НОЁДЫН УГ ЭХ |url=https://www.academia.edu/121664602/%D0%A5%D0%90%D0%9B%D0%A5%D0%AB%D0%9D_%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%90%D0%93%D0%A2_%D0%A5%D0%90%D0%9D_%D0%90%D0%99%D0%9C%D0%93%D0%98%D0%99%D0%9D_%D0%9D%D0%9E%D0%81%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A3%D0%93_%D0%AD%D0%A5}}&lt;/ref&gt;

* '''Улсад туслагч гүн Сандавдорж (Бандийн хүү, 7-р үеийн Засаг ноён):'''

  Банди ноёны нэрнээс улаан шугамын дагуу шууд залгагдаж, дараагийн цагираг дээр 
  байрлана. Хошууг 1756–1798 онд захирсан бөгөөд Засаг ноён тул нэр нь мөн улаан бэхээр 
  тусгаарлагдаж, хүрдэн зургийн гол тэнхлэг дээр тод харагддаг.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tsolmon |first=Jambaldorj |last2=Battsengel |first2=Natsagdorj |date=2024-01-01 |title=ХАЛХЫН ЗАСАГТ ХАН АЙМГИЙН НОЁДЫН УГ ЭХ |url=https://www.academia.edu/121664602/%D0%A5%D0%90%D0%9B%D0%A5%D0%AB%D0%9D_%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%90%D0%93%D0%A2_%D0%A5%D0%90%D0%9D_%D0%90%D0%99%D0%9C%D0%93%D0%98%D0%99%D0%9D_%D0%9D%D0%9E%D0%81%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A3%D0%93_%D0%AD%D0%A5}}&lt;/ref&gt;

====== Гэр бүл, үр хойч, тэдний албан тушаал, хэргэм зэрэг ======
Бандийн Сандавдорж ноён (1756–1798 онд хошуу захирсан) нь албан ёсны угийн бичиг болон төрийн шастирын тэмдэглэлд үлдсэнээр засаг залгамжлах ахмад хүүтэй байжээ. Тэрээр Манж Чин улсын Төрлийг засах яам (Лифаньюан)-наас тогтоосон засаг захиргааны хуулийн дагуу дараах албан тушаал, зэрэг хэргэмийг авч хашиж байв:&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tsolmon |first=Jambaldorj |last2=Battsengel |first2=Natsagdorj |date=2024-01-01 |title=ХАЛХЫН ЗАСАГТ ХАН АЙМГИЙН НОЁДЫН УГ ЭХ |url=https://www.academia.edu/121664602/%D0%A5%D0%90%D0%9B%D0%A5%D0%AB%D0%9D_%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%90%D0%93%D0%A2_%D0%A5%D0%90%D0%9D_%D0%90%D0%99%D0%9C%D0%93%D0%98%D0%99%D0%9D_%D0%9D%D0%9E%D0%81%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A3%D0%93_%D0%AD%D0%A5}}&lt;/ref&gt;

* '''Цэсрэндорж (Ууган хүү):'''
** '''Авсан албан тушаал, хэргэм зэрэг:''' Цогтой засгийн хошууны '''7 дахь Засаг ноён''', '''Тэргүүн зэргийн тайж'''.
** '''Үйл хэрэг:''' Манж Чин улсын засаг захиргааны хуулийн дагуу ахмад хүүгийн хувиар эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа '''1798 онд хошууны засаг суудлыг албан ёсоор залгамжлан авч, хошуу тамгыг барьсан'''. Тэрээр '''1798–1808 оны хооронд''' хошууг 10 жил захирахдаа Улиастайн жанждын газраас хуваарилсан баруун хойд хилийн харуул цэргийн албыг залгуулж, тус бүс нутагт суурьшсан Хотгойдын ард иргэдийг бүртгэлжүүлэн нутагшуулах төрийн захиргааны гол албыг хашиж байгаад 1808 онд засаг суудалдаа насан өөд болжээ.

=== Засаг захиргаа, Газар нутгийн хамаарал ===
Тэдний амьдарч, алба хашиж байсан '''Цогтой засгийн хошуу''' нь Засагт хан аймгийн баруун замын дундад баруун гарын адгийн хошуу бөгөөд газар зүйн хувьд одоогийн Завхан аймгийн '''Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутаг дэвсгэрийг бүхэлд нь''', мөн Тосонцэнгэл, Идэр, Яруу сумдын зарим хэсгийг багтаасан томоохон бүс нутаг байв. Хошууны гол шүтээн, соёл шашин, засаг захиргааны төв зангилаа нь Нөмрөг уулын өвөрт байрлах олноо '''&quot;Цогтой вангийн хүрээ&quot;''' (Нөмрөгийн хүрээ) хэмээн алдаршсан хийд байжээ.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tsolmon |first=Jambaldorj |last2=Battsengel |first2=Natsagdorj |date=2024-01-01 |title=ХАЛХЫН ЗАСАГТ ХАН АЙМГИЙН НОЁДЫН УГ ЭХ |url=https://www.academia.edu/121664602/%D0%A5%D0%90%D0%9B%D0%A5%D0%AB%D0%9D_%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%90%D0%93%D0%A2_%D0%A5%D0%90%D0%9D_%D0%90%D0%99%D0%9C%D0%93%D0%98%D0%99%D0%9D_%D0%9D%D0%9E%D0%81%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A3%D0%93_%D0%AD%D0%A5}}&lt;/ref&gt;

=== Удаах үеийн залгамжлал ===
Тус хошууны засаг захиргааны гол албан тушаал (Засаг ноёны суудал) ууган хүү Цэсрэндоржоос цааш түүний шууд үр хойчид үе улиран дараах байдлаар өвлөгдсөн байна:&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tsolmon |first=Jambaldorj |last2=Battsengel |first2=Natsagdorj |date=2024-01-01 |title=ХАЛХЫН ЗАСАГТ ХАН АЙМГИЙН НОЁДЫН УГ ЭХ |url=https://www.academia.edu/121664602/%D0%A5%D0%90%D0%9B%D0%A5%D0%AB%D0%9D_%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%90%D0%93%D0%A2_%D0%A5%D0%90%D0%9D_%D0%90%D0%99%D0%9C%D0%93%D0%98%D0%99%D0%9D_%D0%9D%D0%9E%D0%81%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A3%D0%93_%D0%AD%D0%A5}}&lt;/ref&gt;

* '''Галдангүнтэв ноён''' (Цэсрэндоржийн хүү, Сандавдоржийн ач): '''1808–1847 оны хооронд''' Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноёноор 39 жил тогтвортой суусан.
* '''Магсаржав ноён''' (Галдангүнтэвийн хүү, Сандавдоржийн гуч): '''1847–1862 оны хооронд''' хошууны 9 дүгээр засаг ноёны албан тушаалыг хашсан. Түүний дөрөвдүгээр хүү Загдсамбар ноёноор дамжин тус хошууны засаг ноёдын албан ёсны хэлхээ Олноо өргөгдсөний үеийг хүртэл үргэлжилжээ.

=== Ашигласан эх сурвалж ===

* Мөнх-Очир Б., Нацагдорж Б. ''Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх'', Улаанбаатар, 2024 он.
* ''Монгол улсын шастир. Тэргүүн боть'', Улаанбаатар, 1997 он. (Тал 113-114).
* [https://mongoltoli.mn/ Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг) - Монголын түүхийн тайлбар толь], ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн.

'''1.'''              [Сандавдорж ноён]

                /             

    [Цэсрэндорж ноён]     

           |                      |

    [Загдсамбар ноён]              (Ач, Гуч)

    /              \              |

[Дашдэндэв]     '''[ V Ялгуусан хутагт'''] 

(Мэргэн ноён)     (Лувсанданзан)                       |&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tsolmon |first=Jambaldorj |last2=Battsengel |first2=Natsagdorj |date=2024-01-01 |title=ХАЛХЫН ЗАСАГТ ХАН АЙМГИЙН НОЁДЫН УГ ЭХ |url=https://www.academia.edu/121664602/%D0%A5%D0%90%D0%9B%D0%A5%D0%AB%D0%9D_%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%90%D0%93%D0%A2_%D0%A5%D0%90%D0%9D_%D0%90%D0%99%D0%9C%D0%93%D0%98%D0%99%D0%9D_%D0%9D%D0%9E%D0%81%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A3%D0%93_%D0%AD%D0%A5}}&lt;/ref&gt;

    ^              ^                |

    |              |                  |

     ----------------------------- Загдсамбар ноён, Дашдэндэв ноён&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tsolmon |first=Jambaldorj |last2=Battsengel |first2=Natsagdorj |date=2024-01-01 |title=ХАЛХЫН ЗАСАГТ ХАН АЙМГИЙН НОЁДЫН УГ ЭХ |url=https://www.academia.edu/121664602/%D0%A5%D0%90%D0%9B%D0%A5%D0%AB%D0%9D_%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%90%D0%93%D0%A2_%D0%A5%D0%90%D0%9D_%D0%90%D0%99%D0%9C%D0%93%D0%98%D0%99%D0%9D_%D0%9D%D0%9E%D0%81%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A3%D0%93_%D0%AD%D0%A5}}&lt;/ref&gt; 

'''2.'''                     [Л. Мандал зайсан]

                  /         \

                 /           \

         (Нагац ах)         (Нагац ах)

             /                 \

            v                   v

(Мандал зайсангийн охид,   ['''VI дүрийн Ялгуусан хутагт''']&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tsolmon |first=Jambaldorj |last2=Battsengel |first2=Natsagdorj |date=2024-01-01 |title=ХАЛХЫН ЗАСАГТ ХАН АЙМГИЙН НОЁДЫН УГ ЭХ |url=https://www.academia.edu/121664602/%D0%A5%D0%90%D0%9B%D0%A5%D0%AB%D0%9D_%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%90%D0%93%D0%A2_%D0%A5%D0%90%D0%9D_%D0%90%D0%99%D0%9C%D0%93%D0%98%D0%99%D0%9D_%D0%9D%D0%9E%D0%81%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A3%D0%93_%D0%AD%D0%A5}}&lt;/ref&gt;

     бэрүүдийн шугам)            (С. Чимэдцэрэн)

            |                 (1937 онд хэлмэгдсэн)&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tsolmon |first=Jambaldorj |last2=Battsengel |first2=Natsagdorj |date=2024-01-01 |title=ХАЛХЫН ЗАСАГТ ХАН АЙМГИЙН НОЁДЫН УГ ЭХ |url=https://www.academia.edu/121664602/%D0%A5%D0%90%D0%9B%D0%A5%D0%AB%D0%9D_%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%90%D0%93%D0%A2_%D0%A5%D0%90%D0%9D_%D0%90%D0%99%D0%9C%D0%93%D0%98%D0%99%D0%9D_%D0%9D%D0%9E%D0%81%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A3%D0%93_%D0%AD%D0%A5}}&lt;/ref&gt;

            v                           ^

  [Галиндив хатны ээж]                  |

            |                     (Ээжийн талаар)

            v                     (цусан төрөл юм)&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tsolmon |first=Jambaldorj |last2=Battsengel |first2=Natsagdorj |date=2024-01-01 |title=ХАЛХЫН ЗАСАГТ ХАН АЙМГИЙН НОЁДЫН УГ ЭХ |url=https://www.academia.edu/121664602/%D0%A5%D0%90%D0%9B%D0%A5%D0%AB%D0%9D_%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%90%D0%93%D0%A2_%D0%A5%D0%90%D0%9D_%D0%90%D0%99%D0%9C%D0%93%D0%98%D0%99%D0%9D_%D0%9D%D0%9E%D0%81%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A3%D0%93_%D0%AD%D0%A5}}&lt;/ref&gt;

     ['''Галиндив хатан'''] &lt;== (Гэрлэсэн) ==&gt; ['''Гончигсүрэн тайж''']&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tsolmon |first=Jambaldorj |last2=Battsengel |first2=Natsagdorj |date=2024-01-01 |title=ХАЛХЫН ЗАСАГТ ХАН АЙМГИЙН НОЁДЫН УГ ЭХ |url=https://www.academia.edu/121664602/%D0%A5%D0%90%D0%9B%D0%A5%D0%AB%D0%9D_%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%90%D0%93%D0%A2_%D0%A5%D0%90%D0%9D_%D0%90%D0%99%D0%9C%D0%93%D0%98%D0%99%D0%9D_%D0%9D%D0%9E%D0%81%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A3%D0%93_%D0%AD%D0%A5}}&lt;/ref&gt;

            |                                  |

            +----------------+-----------------+

                                  '''&quot;Шашин, шүтлэгийн уламжлал&quot;'''&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2010-10-19 |title=ЯЛГУУСАН ХУТАГТ САНЖАВЫН ЧИМЭДЦЭРЭНГИЙН ТОВЧ ЦАДИГ ОРШВОЙ |url=https://zazoht.wordpress.com/2010/10/19/%d1%8f%d0%bb%d0%b3%d1%83%d1%83%d1%81%d0%b0%d0%bd-%d1%85%d1%83%d1%82%d0%b0%d0%b3%d1%82-%d1%81%d0%b0%d0%bd%d0%b6%d0%b0%d0%b2%d1%8b%d0%bd-%d1%87%d0%b8%d0%bc%d1%8d%d0%b4%d1%86%d1%8d%d1%80%d1%8d%d0%bd/ |access-date=2026-10-17 |language=en}}&lt;/ref&gt;

# '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг (Сахиусны зангилаа):'''
#* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''&quot;Их хөлгөн&quot; буюу &quot;Очирт хөлгөн&quot;''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ &quot;Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус&quot; хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ.
#* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.''
# '''Их өвөг Сандавдорж ноёны нэрийн хувь шүтээн:'''
#* '''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ.
#* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл&quot;''
# '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:'''
#* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''&quot;Ялгасан гэгээн&quot;''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг)  Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй.
#* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. &quot;The Modern History of Mongolia&quot;, 1989.''

* Фонд А-75: ''&quot;Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд&quot;''.
* МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''.
* ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;].
* С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он.
* Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд.
* ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).

&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Доржсүрэн |first=Бүрнээ |date=2022 |title=Сумадираднаагийн “Харанхуйг арилгагч зул” (mun sel sgorn me, 1877) нэрт толь бичгийн тухай |url=https://doi.org/10.22353/ms20224605 |journal=Монгол судлал |volume=46 |issue=1 |pages=35–41 |doi=10.22353/ms20224605 |issn=1997-1826}}&lt;/ref&gt;'''[[Бандийн Сандавдорж|Сандавдорж]]&lt;nowiki/&gt;ийн  Цэсрэндорж''' (1798-1808) нь Монголын түүхэн дэх [[Чингис хаан|Чингис]] хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны ноён түүхэн хүн юм.
[[Файл:Mongol_genealogical_records_of_Khalkha_Mongols,_tracing_the_lineage_from_Genghis_Khan_through_Kublai_Khan_and_Dayan_Khan_to_the_Four_Genghisid_Khalkha_Khanates_and,_later,_the_four_Genghisid_Khalkha_aimags_of_the_Bogd_Khanate_Mongolia.jpg|thumb|Засагтхан аймгийн Цогтой засгийн хошууны ноёдын угийн эх]]
&quot;Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг&quot; (1896 он) түүхэн сурвалж дахь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Хотгойдын Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн шууд удам болох Банди ноёноос сүүлчийн ноён Дамдин Абишаа [[Богд Хаант Монгол Улсын цэргийн тагнуул|Богд хаант Монгол улс]]&lt;nowiki/&gt;ын үед үе залгамжилах Төрийн жүн ван цолтой хүртэл 11 үеийн хүртэлх ураг төрлийн хэлхээ, хүрдэн зураг дээрх байршил дараах үечлэлээр бичигдсэн байна:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* [[Чингис хаан]]
* [[Батмөнх Даян хаан]]
* [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг үндэслэгч)
* [[Ашихай дархан ноён]] (Засагт ханыхны өвөг)
* [[Түмэндарь дайчин ноён]]  ('''ууган хүү''')
* [[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайж]] (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
* [[Омбо Эрдэнэ хунтайж|Омбо эрдэнэ хунтайж]]  ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан'''
* Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан'''
* '''Өлзийт хатан баатар'''  ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
* '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж
* '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''')  тайж
* '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
* '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
* [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
* '''Сандавдорж Цэрэндорж (ууган хүү)'''
* Цэсрэндорж (ууган хүү)
* Галдангүнтэв (ууган хүү)
* Магсаржав (ууган хүү)
* Загдсамбар (дэд хүү)
* Дамдин абишаа (ууган хүү)

  Цогтой засгийн хошууны гол улаан тэнхлэг шугамын дагуу төвөөс гадагшлах урсгалын 
  дунд цагирагт түүний нэрийг Засаг ноён тул улаан бэхээр хүрээлж тэмдэглэсэн. Тэрээр 
  Баруун хязгаарыг тохинуулахад хүчин зүтгэж явсан түүхтэй. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Улсад туслагч гүн Сандавдорж (Бандийн хүү, 7-р үеийн Засаг ноён):'''

  Банди ноёны нэрнээс улаан шугамын дагуу шууд залгагдаж, дараагийн цагираг дээр 
  байрлана. Хошууг 1756–1798 онд захирсан бөгөөд Засаг ноён тул нэр нь мөн улаан бэхээр 
  тусгаарлагдаж, хүрдэн зургийн гол тэнхлэг дээр тод харагддаг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

=== Гэр бүл, үр хойч, тэдний албан тушаал, хэргэм зэрэг ===
Бандийн Сандавдорж ноён (1756–1798 онд хошуу захирсан) нь албан ёсны угийн бичиг болон төрийн шастирын тэмдэглэлд үлдсэнээр засаг залгамжлах ахмад хүүтэй байжээ. Тэрээр Манж Чин улсын Төрлийг засах яам (Лифаньюан)-наас тогтоосон засаг захиргааны хуулийн дагуу дараах албан тушаал, зэрэг хэргэмийг авч хашиж байв:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Цэсрэндорж (Ууган хүү):'''
** '''Авсан албан тушаал, хэргэм зэрэг:''' Цогтой засгийн хошууны '''7 дахь Засаг ноён''', '''Тэргүүн зэргийн тайж'''.
** '''Үйл хэрэг:''' Манж Чин улсын засаг захиргааны хуулийн дагуу ахмад хүүгийн хувиар эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа '''1798 онд хошууны засаг суудлыг албан ёсоор залгамжлан авч, хошуу тамгыг барьсан'''. Тэрээр '''1798–1808 оны хооронд''' хошууг 10 жил захирахдаа Улиастайн жанждын газраас хуваарилсан баруун хойд хилийн харуул цэргийн албыг залгуулж, тус бүс нутагт суурьшсан Хотгойдын ард иргэдийг бүртгэлжүүлэн нутагшуулах төрийн захиргааны гол албыг хашиж байгаад 1808 онд засаг суудалдаа насан өөд болжээ.

=== Засаг захиргаа, Газар нутгийн хамаарал ===
Тэдний амьдарч, алба хашиж байсан '''Цогтой засгийн хошуу''' нь Засагт хан аймгийн баруун замын дундад баруун гарын адгийн хошуу бөгөөд газар зүйн хувьд одоогийн Завхан аймгийн '''Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутаг дэвсгэрийг бүхэлд нь''', мөн Тосонцэнгэл, Идэр, Яруу сумдын зарим хэсгийг багтаасан томоохон бүс нутаг байв. Хошууны гол шүтээн, соёл шашин, засаг захиргааны төв зангилаа нь Нөмрөг уулын өвөрт байрлах олноо '''&quot;Цогтой вангийн хүрээ&quot;''' (Нөмрөгийн хүрээ) хэмээн алдаршсан хийд байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Удаах үеийн залгамжлал ===
Тус хошууны засаг захиргааны гол албан тушаал (Засаг ноёны суудал) ууган хүү Цэсрэндоржоос цааш түүний шууд үр хойчид үе улиран дараах байдлаар өвлөгдсөн байна:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Галдангүнтэв ноён''' (Цэсрэндоржийн хүү, Сандавдоржийн ач): '''1808–1847 оны хооронд''' Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноёноор 39 жил тогтвортой суусан.
* '''Магсаржав ноён''' (Галдангүнтэвийн хүү, Сандавдоржийн гуч): '''1847–1862 оны хооронд''' хошууны 9 дүгээр засаг ноёны албан тушаалыг хашсан. Түүний дөрөвдүгээр хүү Загдсамбар ноёноор дамжин тус хошууны засаг ноёдын албан ёсны хэлхээ Олноо өргөгдсөний үеийг хүртэл үргэлжилжээ.

=== Ашигласан эх сурвалж ===

* Мөнх-Очир Б., Нацагдорж Б. ''Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх'', Улаанбаатар, 2024 он.
* ''Монгол улсын шастир. Тэргүүн боть'', Улаанбаатар, 1997 он. (Тал 113-114).
* [https://mongoltoli.mn/ Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг) - Монголын түүхийн тайлбар толь], ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн.

'''1.'''              [Сандавдорж ноён]

                /             

    [Цэсрэндорж ноён]     

           |                      |

    [Загдсамбар ноён]              (Ач, Гуч)

    /              \              |

[Дашдэндэв]     '''[ V Ялгуусан хутагт'''] 

(Мэргэн ноён)     (Лувсанданзан)                       |&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    ^              ^                |

    |              |                  |

     ----------------------------- Загдсамбар ноён, Дашдэндэв ноён&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

'''2.'''                     [Л. Мандал зайсан]

                  /         \

                 /           \

         (Нагац ах)         (Нагац ах)

             /                 \

            v                   v

(Мандал зайсангийн охид,   ['''VI дүрийн Ялгуусан хутагт''']&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

     бэрүүдийн шугам)            (С. Чимэдцэрэн)

            |                 (1937 онд хэлмэгдсэн)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

            v                           ^

  [Галиндив хатны ээж]                  |

            |                     (Ээжийн талаар)

            v                     (цусан төрөл юм)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

     ['''Галиндив хатан'''] &lt;== (Гэрлэсэн) ==&gt; ['''Гончигсүрэн тайж''']&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

            |                                  |

            +----------------+-----------------+

                               
                                          '''&quot;Шашин, шүтлэгийн уламжлал&quot;'''&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

# '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг (Сахиусны зангилаа):'''
#* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''&quot;Их хөлгөн&quot; буюу &quot;Очирт хөлгөн&quot;''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ &quot;Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус&quot; хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ.
#* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.''
# '''Их өвөг Сандавдорж ноёны нэрийн хувь шүтээн:'''
#* '''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ.
#* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл&quot;''
# '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:'''
#* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''&quot;Ялгасан гэгээн&quot;''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг)  Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй.
#* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. &quot;The Modern History of Mongolia&quot;, 1989.''

* Фонд А-75: ''&quot;Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд&quot;''.
* МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''.
* ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;].
* С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он.
* Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд.
* ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).</text>
      <sha1>m6n2nsn1neicfb9bbah7nc2qfg3jqft</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873570</id>
      <parentid>873569</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T13:22:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa f4m3ioog7s</username>
        <id>108318</id>
      </contributor>
      <origin>873570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18706" sha1="pljrfs46m7z5hm5ba0xpzbu9trd8mah" xml:space="preserve">
&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Доржсүрэн |first=Бүрнээ |date=2022 |title=Сумадираднаагийн “Харанхуйг арилгагч зул” (mun sel sgorn me, 1877) нэрт толь бичгийн тухай |url=https://doi.org/10.22353/ms20224605 |journal=Монгол судлал |volume=46 |issue=1 |pages=35–41 |doi=10.22353/ms20224605 |issn=1997-1826}}&lt;/ref&gt;'''[[Бандийн Сандавдорж|Сандавдорж]]&lt;nowiki/&gt;ийн  Цэсрэндорж''' (1798-1808) нь Монголын түүхэн дэх [[Чингис хаан|Чингис]] хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны ноён түүхэн хүн юм.
[[Файл:Mongol_genealogical_records_of_Khalkha_Mongols,_tracing_the_lineage_from_Genghis_Khan_through_Kublai_Khan_and_Dayan_Khan_to_the_Four_Genghisid_Khalkha_Khanates_and,_later,_the_four_Genghisid_Khalkha_aimags_of_the_Bogd_Khanate_Mongolia.jpg|thumb|Засагтхан аймгийн Цогтой засгийн хошууны ноёдын угийн эх]]
&quot;Шинээр олдсон Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг&quot; (1896 он) түүхэн сурвалж дахь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Хотгойдын Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн шууд удам болох Банди ноёноос сүүлчийн ноён Дамдин Абишаа [[Богд Хаант Монгол Улсын цэргийн тагнуул|Богд хаант Монгол улс]]&lt;nowiki/&gt;ын үед үе залгамжилах Төрийн жүн ван цолтой хүртэл 11 үеийн хүртэлх ураг төрлийн хэлхээ, хүрдэн зураг дээрх байршил дараах үечлэлээр бичигдсэн байна:&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Tsolmon |first=Jambaldorj |last2=Battsengel |first2=Natsagdorj |date=2024-01-01 |title=ХАЛХЫН ЗАСАГТ ХАН АЙМГИЙН НОЁДЫН УГ ЭХ |url=https://www.academia.edu/121664602/%D0%A5%D0%90%D0%9B%D0%A5%D0%AB%D0%9D_%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%90%D0%93%D0%A2_%D0%A5%D0%90%D0%9D_%D0%90%D0%99%D0%9C%D0%93%D0%98%D0%99%D0%9D_%D0%9D%D0%9E%D0%81%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A3%D0%93_%D0%AD%D0%A5}}&lt;/ref&gt;

* [[Чингис хаан]]
* [[Батмөнх Даян хаан]]
* [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг үндэслэгч)
* [[Ашихай дархан ноён]] (Засагт ханыхны өвөг)
* [[Түмэндарь дайчин ноён]]  ('''ууган хүү''')
* [[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайж]] (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
* [[Омбо Эрдэнэ хунтайж|Омбо эрдэнэ хунтайж]]  ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан'''
* Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан'''
* '''Өлзийт хатан баатар'''  ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
* '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж
* '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''')  тайж
* '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
* '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
* [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
* '''Сандавдорж Цэрэндорж (ууган хүү)'''
* Цэсрэндорж (ууган хүү)
* Галдангүнтэв (ууган хүү)
* Магсаржав (ууган хүү)
* Загдсамбар (дэд хүү)
* Дамдин абишаа (ууган хүү)

  Цогтой засгийн хошууны гол улаан тэнхлэг шугамын дагуу төвөөс гадагшлах урсгалын 
  дунд цагирагт түүний нэрийг Засаг ноён тул улаан бэхээр хүрээлж тэмдэглэсэн. Тэрээр 
  Баруун хязгаарыг тохинуулахад хүчин зүтгэж явсан түүхтэй. &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tsolmon |first=Jambaldorj |last2=Battsengel |first2=Natsagdorj |date=2024-01-01 |title=ХАЛХЫН ЗАСАГТ ХАН АЙМГИЙН НОЁДЫН УГ ЭХ |url=https://www.academia.edu/121664602/%D0%A5%D0%90%D0%9B%D0%A5%D0%AB%D0%9D_%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%90%D0%93%D0%A2_%D0%A5%D0%90%D0%9D_%D0%90%D0%99%D0%9C%D0%93%D0%98%D0%99%D0%9D_%D0%9D%D0%9E%D0%81%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A3%D0%93_%D0%AD%D0%A5}}&lt;/ref&gt;

* '''Улсад туслагч гүн Сандавдорж (Бандийн хүү, 7-р үеийн Засаг ноён):'''

  Банди ноёны нэрнээс улаан шугамын дагуу шууд залгагдаж, дараагийн цагираг дээр 
  байрлана. Хошууг 1756–1798 онд захирсан бөгөөд Засаг ноён тул нэр нь мөн улаан бэхээр 
  тусгаарлагдаж, хүрдэн зургийн гол тэнхлэг дээр тод харагддаг.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tsolmon |first=Jambaldorj |last2=Battsengel |first2=Natsagdorj |date=2024-01-01 |title=ХАЛХЫН ЗАСАГТ ХАН АЙМГИЙН НОЁДЫН УГ ЭХ |url=https://www.academia.edu/121664602/%D0%A5%D0%90%D0%9B%D0%A5%D0%AB%D0%9D_%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%90%D0%93%D0%A2_%D0%A5%D0%90%D0%9D_%D0%90%D0%99%D0%9C%D0%93%D0%98%D0%99%D0%9D_%D0%9D%D0%9E%D0%81%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A3%D0%93_%D0%AD%D0%A5}}&lt;/ref&gt;

====== Гэр бүл, үр хойч, тэдний албан тушаал, хэргэм зэрэг ======
Бандийн Сандавдорж ноён (1756–1798 онд хошуу захирсан) нь албан ёсны угийн бичиг болон төрийн шастирын тэмдэглэлд үлдсэнээр засаг залгамжлах ахмад хүүтэй байжээ. Тэрээр Манж Чин улсын Төрлийг засах яам (Лифаньюан)-наас тогтоосон засаг захиргааны хуулийн дагуу дараах албан тушаал, зэрэг хэргэмийг авч хашиж байв:&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tsolmon |first=Jambaldorj |last2=Battsengel |first2=Natsagdorj |date=2024-01-01 |title=ХАЛХЫН ЗАСАГТ ХАН АЙМГИЙН НОЁДЫН УГ ЭХ |url=https://www.academia.edu/121664602/%D0%A5%D0%90%D0%9B%D0%A5%D0%AB%D0%9D_%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%90%D0%93%D0%A2_%D0%A5%D0%90%D0%9D_%D0%90%D0%99%D0%9C%D0%93%D0%98%D0%99%D0%9D_%D0%9D%D0%9E%D0%81%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A3%D0%93_%D0%AD%D0%A5}}&lt;/ref&gt;

* '''Цэсрэндорж (Ууган хүү):'''
** '''Авсан албан тушаал, хэргэм зэрэг:''' Цогтой засгийн хошууны '''7 дахь Засаг ноён''', '''Тэргүүн зэргийн тайж'''.
** '''Үйл хэрэг:''' Манж Чин улсын засаг захиргааны хуулийн дагуу ахмад хүүгийн хувиар эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа '''1798 онд хошууны засаг суудлыг албан ёсоор залгамжлан авч, хошуу тамгыг барьсан'''. Тэрээр '''1798–1808 оны хооронд''' хошууг 10 жил захирахдаа Улиастайн жанждын газраас хуваарилсан баруун хойд хилийн харуул цэргийн албыг залгуулж, тус бүс нутагт суурьшсан Хотгойдын ард иргэдийг бүртгэлжүүлэн нутагшуулах төрийн захиргааны гол албыг хашиж байгаад 1808 онд засаг суудалдаа насан өөд болжээ.

=== Засаг захиргаа, Газар нутгийн хамаарал ===
Тэдний амьдарч, алба хашиж байсан '''Цогтой засгийн хошуу''' нь Засагт хан аймгийн баруун замын дундад баруун гарын адгийн хошуу бөгөөд газар зүйн хувьд одоогийн Завхан аймгийн '''Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутаг дэвсгэрийг бүхэлд нь''', мөн Тосонцэнгэл, Идэр, Яруу сумдын зарим хэсгийг багтаасан томоохон бүс нутаг байв. Хошууны гол шүтээн, соёл шашин, засаг захиргааны төв зангилаа нь Нөмрөг уулын өвөрт байрлах олноо '''&quot;Цогтой вангийн хүрээ&quot;''' (Нөмрөгийн хүрээ) хэмээн алдаршсан хийд байжээ.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tsolmon |first=Jambaldorj |last2=Battsengel |first2=Natsagdorj |date=2024-01-01 |title=ХАЛХЫН ЗАСАГТ ХАН АЙМГИЙН НОЁДЫН УГ ЭХ |url=https://www.academia.edu/121664602/%D0%A5%D0%90%D0%9B%D0%A5%D0%AB%D0%9D_%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%90%D0%93%D0%A2_%D0%A5%D0%90%D0%9D_%D0%90%D0%99%D0%9C%D0%93%D0%98%D0%99%D0%9D_%D0%9D%D0%9E%D0%81%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A3%D0%93_%D0%AD%D0%A5}}&lt;/ref&gt;

=== Удаах үеийн залгамжлал ===
Тус хошууны засаг захиргааны гол албан тушаал (Засаг ноёны суудал) ууган хүү Цэсрэндоржоос цааш түүний шууд үр хойчид үе улиран дараах байдлаар өвлөгдсөн байна:&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tsolmon |first=Jambaldorj |last2=Battsengel |first2=Natsagdorj |date=2024-01-01 |title=ХАЛХЫН ЗАСАГТ ХАН АЙМГИЙН НОЁДЫН УГ ЭХ |url=https://www.academia.edu/121664602/%D0%A5%D0%90%D0%9B%D0%A5%D0%AB%D0%9D_%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%90%D0%93%D0%A2_%D0%A5%D0%90%D0%9D_%D0%90%D0%99%D0%9C%D0%93%D0%98%D0%99%D0%9D_%D0%9D%D0%9E%D0%81%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A3%D0%93_%D0%AD%D0%A5}}&lt;/ref&gt;

* '''Галдангүнтэв ноён''' (Цэсрэндоржийн хүү, Сандавдоржийн ач): '''1808–1847 оны хооронд''' Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноёноор 39 жил тогтвортой суусан.
* '''Магсаржав ноён''' (Галдангүнтэвийн хүү, Сандавдоржийн гуч): '''1847–1862 оны хооронд''' хошууны 9 дүгээр засаг ноёны албан тушаалыг хашсан. Түүний дөрөвдүгээр хүү Загдсамбар ноёноор дамжин тус хошууны засаг ноёдын албан ёсны хэлхээ Олноо өргөгдсөний үеийг хүртэл үргэлжилжээ.

=== Ашигласан эх сурвалж ===

* Мөнх-Очир Б., Нацагдорж Б. ''Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх'', Улаанбаатар, 2024 он.
* ''Монгол улсын шастир. Тэргүүн боть'', Улаанбаатар, 1997 он. (Тал 113-114).
* [https://mongoltoli.mn/ Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг) - Монголын түүхийн тайлбар толь], ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн.


'''1.'''              [Сандавдорж ноён]

                /             

    [Цэсрэндорж ноён]     

           |                      |

    [Загдсамбар ноён]              (Ач, Гуч)

    /              \              |

[Дашдэндэв]     '''[ V Ялгуусан хутагт'''] 

(Мэргэн ноён)     (Лувсанданзан)                       |&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    ^              ^                |

    |              |                  |

     ----------------------------- Загдсамбар ноён, Дашдэндэв ноён&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

'''2.'''                     [Л. Мандал зайсан]

                  /         \

                 /           \

         (Нагац ах)         (Нагац ах)

             /                 \

            v                   v

(Мандал зайсангийн охид,   ['''VI дүрийн Ялгуусан хутагт''']&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

     бэрүүдийн шугам)            (С. Чимэдцэрэн)

            |                 (1937 онд хэлмэгдсэн)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

            v                           ^

  [Галиндив хатны ээж]                  |

            |                     (Ээжийн талаар)

            v                     (цусан төрөл юм)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

     ['''Галиндив хатан'''] &lt;== (Гэрлэсэн) ==&gt; ['''Гончигсүрэн тайж''']&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

            |                                  |

            +----------------+-----------------+

                               
                                          '''&quot;Шашин, шүтлэгийн уламжлал&quot;'''&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2010-10-19 |title=ЯЛГУУСАН ХУТАГТ САНЖАВЫН ЧИМЭДЦЭРЭНГИЙН ТОВЧ ЦАДИГ ОРШВОЙ |url=https://zazoht.wordpress.com/2010/10/19/%d1%8f%d0%bb%d0%b3%d1%83%d1%83%d1%81%d0%b0%d0%bd-%d1%85%d1%83%d1%82%d0%b0%d0%b3%d1%82-%d1%81%d0%b0%d0%bd%d0%b6%d0%b0%d0%b2%d1%8b%d0%bd-%d1%87%d0%b8%d0%bc%d1%8d%d0%b4%d1%86%d1%8d%d1%80%d1%8d%d0%bd/ |access-date=2026-10-17 |language=en}}&lt;/ref&gt;

# '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг (Сахиусны зангилаа):'''
#* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''&quot;Их хөлгөн&quot; буюу &quot;Очирт хөлгөн&quot;''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ &quot;Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус&quot; хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ.
#* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.''
# '''Их өвөг Сандавдорж ноёны нэрийн хувь шүтээн:'''
#* '''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ.
#* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл&quot;''
# '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:'''
#* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''&quot;Ялгасан гэгээн&quot;''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг)  Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй.
#* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. &quot;The Modern History of Mongolia&quot;, 1989.''

* Фонд А-75: ''&quot;Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд&quot;''.
* МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''.
* ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;].
* С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он.
* Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд.
* ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).</text>
      <sha1>pljrfs46m7z5hm5ba0xpzbu9trd8mah</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гүн Гүржав</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148917</id>
    <revision>
      <id>873585</id>
      <timestamp>2026-10-17T16:19:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa f4m3ioog7s</username>
        <id>108318</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{Язгууртны инфобокс|нэр=Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав|уугуул_нэр=ᠭᠦᠷᠵᠠᠪ / ᠭᠦᠨᠴᠣᠭᠵᠠᠪ|цол=Улсад туслагч гүн зэрэгт, Тэргүүн зэргийн тайж|хаанчлалын_үе=XIX зууны төгсгөл — XX зууны эхэн үе|төрсөн_газар=Халхын Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн х...&quot;</comment>
      <origin>873585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="845" sha1="mx57l4x4b8iav1awh14alpe0mdxp1i9" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав|уугуул_нэр=ᠭᠦᠷᠵᠠᠪ / ᠭᠦᠨᠴᠣᠭᠵᠠᠪ|цол=Улсад туслагч гүн зэрэгт, Тэргүүн зэргийн тайж|хаанчлалын_үе=XIX зууны төгсгөл — XX зууны эхэн үе|төрсөн_газар=Халхын Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|нас_барсан_газар=Халхын баруун хязгаар, Улиастай|угсаа_гарвал=Боржигин, Алтан ураг (Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удам)|албан тушаал=Улиастайн сайдын яамны туслан шийтгэх түшмэл, гишүүний орлогч}}</text>
      <sha1>mx57l4x4b8iav1awh14alpe0mdxp1i9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873587</id>
      <parentid>873585</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T18:00:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa f4m3ioog7s</username>
        <id>108318</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>873587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13921" sha1="5igivycdx718v5pyr5vgjm8jn29d8g7" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав|уугуул_нэр=ᠭᠦᠷᠵᠠᠪ / ᠭᠦᠨᠴᠣᠭᠵᠠᠪ|цол=Улсад туслагч гүн зэрэгт, Тэргүүн зэргийн тайж|хаанчлалын_үе=XIX зууны төгсгөл — XX зууны эхэн үе|төрсөн_газар=Халхын Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|нас_барсан_газар=Халхын баруун хязгаар, Улиастай|угсаа_гарвал=Боржигин, Алтан ураг (Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удам)|албан тушаал=Улиастайн сайдын яамны туслан шийтгэх түшмэл, гишүүний орлогч}}
wikitext
{{Язгууртны инфобокс
| нэр               = Сандавдоржийн Цэсрэндорж / Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв / Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав
| уугуул_нэр        = ᠴᠡᠰᠡᠷᠡᠩᠳᠣᠷᠵᠢ / ᠭᠠᠯᠳᠠᠩᠭᠦᠨᠳᠡᠪ / ᠭᠦᠷᠵᠠᠪ

| цол               = [[Засаг ноён|Засаг]], [[Тайж|Тэргүүн зэргийн тайж]], [[Улсад туслагч гүн]]нүүд
| хаанчлалын_үе     = 1798–1808 он (Цэсрэндорж) &lt;br&gt; 1808–1847 он (Галдангүнтэв) &lt;br&gt; XX зууны эхэн үе (Гүржав)
| өмнөх_залгамжлагч = [[Бандийн Сандавдорж]]
| дараах_залгамжлагч= [[Галдангүнтэвийн Магсаржав]] / Гэндэнсүрэн тайж
| төрсөн_газар      = [[Манж Чин улс]], [[Халх]], [[Засагт хан аймаг]], Цогтой засгийн хошуу
| нас_барсан_газар  = [[Халх]], [[Засагт хан аймаг]], Цогтой засгийн хошуу / [[Улиастай]]

| оршуулсан_газар   = [[Нөмрөг сум|Нөмрөг уул]]ны орчим
| угсаа_гарвал      = [[Боржигин]], [[Алтан ураг]] ([[Хотгойд]]ын Шолой увш хунтайжийн шууд удам])
| шүтээн            = [[Очирваань]] бурхан ([[Важрапани]])
}}

'''Сандавдоржийн Цэсрэндорж''' (1798–1808), түүний ууган хүү '''Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв''' (1808–1847) болон тэдний залгамжлал, салбар ургийн томоохон зүтгэлтэн '''Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав''' (1855-1930-иод он) нар нь [[Чингис хаан]]ы алтан ургийн шууд тасархай, [[Хотгойд]]ын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагчид бөгөөд [[Манж Чин улс]], [[Богд хаант Монгол Улс]]ын үеийн Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] '''Цогтой засгийн хошууны''' засаг ноёд, төр, дипломатын нөлөө бүхий зүтгэлтнүүд юм.

== Түүхэн үйл хэрэг, Засаглал ==
=== Сандавдоржийн Цэсрэндорж (1798–1808) ===
Эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798 онд хошуу захирсан Улсад туслагч гүн) таалал төгссөний дараа 1798 онд хошуу тамгыг залгамжлан авч 10 жил захирсан. Тэрээр [[Улиастай|Улиастайн жанждын газар]]ын харьяа баруун хойд хилийн харуул цэргийн албыг залгуулж, дүрвэж ирсэн Хотгойдуудыг нутагшуулах төрийн хэрэгт зүтгээд 1808 онд таалал төгсчээ.

=== Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв (1808–1847) ===
Эцэг Цэсрэндоржийг таалал төгссөний дараа үе залгамжлах эрхийн дагуу хошуу тамгыг хүлээн авч, '''нийт 39 жилийн турш''' хошууг тогтвортой захирсан. Тэрээр хилийн харуул цэргийн албыг чамбай зохион байгуулж, Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийдийг ([[Нөмрөгийн хүрээ]]) өргөжүүлэн хөгжүүлэв. Түүния насан өөд болсны дараа ууган хүү Магсаржав ноён (1847–1862) 9 дүгээр засаг ноёноор суусан байна.

=== Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав ===
Түүхэн сурвалж, архивын дансанд бүтэн нэрээрээ '''Гүнцогжав''', зарим дурсамжид '''С. Ламжав''' гэж бичигдсэн (1855 онд төрсөн). Тэрээр Санжав тайжийн хүү бөгөөд Алтан ургийн язгуураараа &quot;Улсад туслагч гүн зэрэгт, Тэргүүн зэргийн тайж&quot; цолыг үе улиран залгамжилсан. Богд хаант Монгол Улсын үеийн засаг захиргааг төлөөлөн '''Улиастайн гишүүн ноёны орлогч''' (Туслан шийтгэх түшмэл)-ийн албыг хашиж байв.

== Ноёдын угийн эх, Үе залгамжлал ==
&quot;Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг&quot; (1896) болон Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Алтан ургийн угийн бичгийн дансанд Гүн Гүржав ноёны ураг төрөл, залгамжлагч хөвгүүдийн хэлхээг хаант засгийн хууль ёсны зэрэг хэргэм, төрсөн он цагийн дарааллаар дараах босоо тэнхлэгийн стандартаар баримтжуулжээ. Гүн Гүржав ноёны төрсөн дүү нь сод хувилгаан '''[[Ялгуусан хутагт|VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн]]''' (1912–1937) мөн.

=== Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржавын таван хүү: ===
* '''1. [[Тэргүүн зэргийн тайж]] ГЭНДЭНСҮРЭН''' (1877 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 53 настай). Хаант засгийн хууль ёсны Тэргүүн зэргийн тайж хэргэмийг үе улиран залгамжилсан бөгөөд Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын Түшмэлийн албыг хашиж, орон нутгийн засаг захиргаа, цэргийн логистикийг гардан хариуцаж байв.
** '''Ач хүү:''' Тайж лам Наваан (26 настай).
* '''2. [[Тайж|Дэд зэргийн тайж]] ГОНЧИГСҮРЭН''' (1883 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 39 настай). Хаант засгийн хууль ёсны Дэд зэргийн тайж хэргэмтэй. Тэрээр хошууны шашин, төрийн хамгийн том ураг барилдааныг зангидаж, Хотгойдын алтан ургийн Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн өрхтэй холбоо тогтоосон.
** '''Ач хүү:''' Сэрээтэр-Оргил (1 настай).
* '''3. [[Тайж|Gутгаар зэргийн тайж]] БАДАРЧ''' (1891 онд төрсөн). Угийн бичгийн дансны 3 дугаар хөвгүүн, Гутгаар зэргийн тайж хэргэм зэрэгтэй.
* '''4. [[Тайж|Дөтгөөр зэргийн тайж]] лам ЛХЭГЖАВ''' (1908 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 21 настай). Шашны мөр хөөж лам хувраг болсон, Гүржав ноёны дөрөвдүгээр хөвгүүн.
* '''5. [[Тайж|Дөтгөөр зэргийн тайж]] ЛХАМЖАВ''' (1919 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 10 настай). Гүржав ноёны тавдугаар бөгөөд отгон хөвгүүн.

== Жа лам Дамбийжанцанг устгасан нууц ажиллагаа ==
1922 онд Ардын Засгийн газар, Бүх цэргийн зөвлөлөөс Мажшан ууланд бэхэжсэн [[Дамбийжанцан|Жа лам Дамбийжанцан]]г хороох нууц шийдвэр гаргахад Улиастайн сайд гүн Гүржав (Ламжав) тагнуул, логистикийн гол суурийг бэлдсэн:
# '''Нууц зөвлөгөөн:''' Нийслэл Хүрээнээс тусгай үүрэгтэй гарсан Дотоодыг хамгаалах газрын дарга Д.Балдандорж Улиастайд ирмэгцээ хамгийн түрүүнд сайд гүн Гүржавтай нууц хуралдаан хийж, ажиллагааны тактикийг зангидсан.
# '''Тагнуулын халхавч:''' Дарга Д.Дугаржав, цэрэг Нанзад нарыг &quot;Богд ламыг залахаар явж буй Засгийн газрын элч, бадарчин&quot; гэх хуурамч нэр, тагнуулын халхавчийг бүрдүүлсэн.
# '''Логистик:''' Тэдэнд зориулж Улиастайн Тамгын газраас өртөө улааны 12 тэмээ, 2 хөтөч цэргийг хуваарилж, сонор сэрэмжийг нь алдуулах &quot;Есөн цагаан&quot;-ы хүндэтгэлийн бэлэг сэлтийг бэлтгэн, Жа ламын цайз руу явах замыг саадгүй нээж өгчээ. Тус бодит мэдээлэл дээр тулгуурлан Дугаржав, Нанзад нар цайзад нэвтрэн Жа ламыг устгасан түүхтэй.

== Шашин шүтлэг, Үндэсний уламжлал ==
# '''[[Отгонтэнгэр]]ийн тахилга:''' Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён Бандийн Сандавдорж 1779 онд Отгонтэнгэр уулыг Очирваанийн (Важрапани) тахилгатай болгож, дархан цаазтай болгон хамгаалсан (МУҮТА, ф.1, д.14, х.89). Очирваань бурхан нь тус хошуу, удмын ясны гол шүтээн бөгөөд Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус хэмээн залан шүтэгдэж иржээ.
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээний &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг:''' Цогтой засгийн хошууны соёл, шашны гол төв болох Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсны &quot;Очирт хөлгөн&quot; ([[Важраяна]]) буюу Нууц тарнийн дэг сургуультай байв. VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн нь өөрийн цусан төрлийн ах Гүржав, ач Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарт зориулж ном уншихдаа үргэлж энэхүү догшин сахиусны ивээлээр адисалдаг байжээ.

== Ашигласан архивын анхдагч сурвалж ==
* МУҮТА, Фонд №А-61, Данс-1 — Засагт хан аймгийн ноёд, тайж нарын угийн бичгийн данс, хүрдэн зураг (Фонд №А-61, Х-423, дугуй тамга №5751). `Jasay tüsiye güng Güncoyjabu...` хэргэм залгамжлалын эх хувь.
* МУҮТА, Ф.1, Д.14, Х.89 — Б.Сандавдорж ноёноос Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн өргөх бичиг (1779 он).
* МУҮТА, Ф.11-1, Д.1, Х.Н.15; Д.2, Х.Н.39 — Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир.
* ТЕГ-ын Тусгай архив, 1930-аад оны Их хэлмэгдүүлэлтийн хавтаст хэрэг — VI дүрийн Ялгуусан хутагт С. Чимэдцэрэн, түүний ах Гүржав, ач Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарын угсаа гарвалын лавлагаа, байцаалтын тэмдэглэлүүд.
* БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа — Завхан аймгийн Нөмрөг сумын өрхийн бүртгэл (Гүүн зэрэгт Гүржав, Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарын нас, ам бүлийн тооллогын бодит бүртгэл).

== Мөн үзэх ==
* [[Засагт хан аймаг]]
* [[Хотгойд]]
* [[Алтан ураг]]
* [[Ялгуусан хутагтын хүрээ]]

[[Ангилал:Монголын засаг ноёд]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Монголын түүх]]
[[Ангилал:Засагт хан аймаг]]</text>
      <sha1>5igivycdx718v5pyr5vgjm8jn29d8g7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873588</id>
      <parentid>873587</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T18:02:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa f4m3ioog7s</username>
        <id>108318</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>873588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13919" sha1="1wmneb70nuihkx08sntkucwuxcyuvi3" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав|уугуул_нэр=ᠭᠦᠷᠵᠠᠪ / ᠭᠦᠨᠴᠣᠭᠵᠠᠪ|цол=Улсад туслагч гүн зэрэгт, Тэргүүн зэргийн тайж|хаанчлалын_үе=XIX зууны төгсгөл — XX зууны эхэн үе|төрсөн_газар=Халхын Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|нас_барсан_газар=Халхын баруун хязгаар, Улиастай|угсаа_гарвал=Боржигин, Алтан ураг (Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удам)|албан тушаал=Улиастайн сайдын яамны туслан шийтгэх түшмэл, гишүүний орлогч}}
wikitext
{{Язгууртны инфобокс
| нэр               = Сандавдоржийн Цэсрэндорж / Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв / Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав
| уугуул_нэр        = ᠴᠡᠰᠡᠷᠡᠩᠳᠣᠷᠵᠢ / ᠭᠠᠯᠳᠠᠩᠭᠦᠨᠳᠡᠪ / ᠭᠦᠷᠵᠠᠪ

| цол               = [[Засаг ноён|Засаг]], [[Тайж|Тэргүүн зэргийн тайж]], [[Улсад туслагч гүн]]нүүд
| хаанчлалын_үе     = 1798–1808 он (Цэсрэндорж) &lt;br&gt; 1808–1847 он (Галдангүнтэв) &lt;br&gt; XX зууны эхэн үе (Гүржав)
| өмнөх_залгамжлагч = [[Бандийн Сандавдорж]]
| дараах_залгамжлагч= [[Галдангүнтэвийн Магсаржав]] / Гэндэнсүрэн тайж
| төрсөн_газар      = [[Манж Чин улс]], [[Халх]], [[Засагт хан аймаг]], Цогтой засгийн хошуу
| нас_барсан_газар  = [[Халх]], [[Засагт хан аймаг]], Цогтой засгийн хошуу / [[Улиастай]]

| оршуулсан_газар   = [[Нөмрөг сум|Нөмрөг уул]]ны орчим
| угсаа_гарвал      = [[Боржигин]], [[Алтан ураг]] ([[Хотгойд]]ын Шолой увш хунтайжийн шууд удам])
| шүтээн            = [[Очирваань]] бурхан ([[Важрапани]])
}}

'''Сандавдоржийн Цэсрэндорж''' (1798–1808), түүний ууган хүү '''Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв''' (1808–1847) болон тэдний залгамжлал, салбар ургийн томоохон зүтгэлтэн '''Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав''' (1855-1930-иод он) нар нь [[Чингис хаан]]ы алтан ургийн шууд тасархай, [[Хотгойд]]ын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагчид бөгөөд [[Манж Чин улс]], [[Богд хаант Монгол Улс]]ын үеийн Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] '''Цогтой засгийн хошууны''' засаг ноёд, төр, дипломатын нөлөө бүхий зүтгэлтнүүд юм.

== Түүхэн үйл хэрэг, Засаглал ==
=== Сандавдоржийн Цэсрэндорж (1798–1808) ===
Эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798 онд хошуу захирсан Улсад туслагч гүн) таалал төгссөний дараа 1798 онд хошуу тамгыг залгамжлан авч 10 жил захирсан. Тэрээр [[Улиастай|Улиастайн жанждын газар]]ын харьяа баруун хойд хилийн харуул цэргийн албыг залгуулж, дүрвэж ирсэн Хотгойдуудыг нутагшуулах төрийн хэрэгт зүтгээд 1808 онд таалал төгсчээ.

=== Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв (1808–1847) ===
Эцэг Цэсрэндоржийг таалал төгссөний дараа үе залгамжлах эрхийн дагуу хошуу тамгыг хүлээн авч, '''нийт 39 жилийн турш''' хошууг тогтвортой захирсан. Тэрээр хилийн харуул цэргийн албыг чамбай зохион байгуулж, Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийдийг ([[Нөмрөгийн хүрээ]]) өргөжүүлэн хөгжүүлэв. Түүния насан өөд болсны дараа ууган хүү Магсаржав ноён (1847–1862) 9 дүгээр засаг ноёноор суусан байна.

=== Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав ===
Түүхэн сурвалж, архивын дансанд бүтэн нэрээрээ '''Гүнцогжав''', зарим дурсамжид '''С. Ламжав''' гэж бичигдсэн (1855 онд төрсөн). Тэрээр Санжав тайжийн хүү бөгөөд Алтан ургийн язгуураараа &quot;Улсад туслагч гүн зэрэгт, Тэргүүн зэргийн тайж&quot; цолыг үе улиран залгамжилсан. Богд хаант Монгол Улсын үеийн засаг захиргааг төлөөлөн '''Улиастайн гишүүн ноёны орлогч''' (Туслан шийтгэх түшмэл)-ийн албыг хашиж байв.

== Ноёдын угийн эх, Үе залгамжлал ==
&quot;Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг&quot; (1896) болон Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Алтан ургийн угийн бичгийн дансанд Гүн Гүржав ноёны ураг төрөл, залгамжлагч хөвгүүдийн хэлхээг хаант засгийн хууль ёсны зэрэг хэргэм, төрсөн он цагийн дарааллаар дараах босоо тэнхлэгийн стандартаар баримтжуулжээ. Гүн Гүржав ноёны төрсөн дүү нь сод хувилгаан '''[[Ялгуусан хутагт|VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн]]''' (1912–1937) мөн.

=== Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржавын таван хүү: ===
* '''1. [[Тэргүүн зэргийн тайж]] ГЭНДЭНСҮРЭН''' (1877 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 53 настай). Хаант засгийн хууль ёсны Тэргүүн зэргийн тайж хэргэмийг үе улиран залгамжилсан бөгөөд Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын Түшмэлийн албыг хашиж, орон нутгийн засаг захиргаа, цэргийн логистикийг гардан хариуцаж байв.
** '''Ач хүү:''' Тайж лам Наваан (26 настай).
* '''2. [[Тайж|Дэд зэргийн тайж]] ГОНЧИГСҮРЭН''' (1883 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 39 настай). Хаант засгийн хууль ёсны Дэд зэргийн тайж хэргэмтэй. Тэрээр хошууны шашин, төрийн хамгийн том ураг барилдалга зангидаж, Хотгойдын алтан ургийн Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн өрхтэй холбоо тогтоосон.
** '''Ач хүү:''' Сэрээтэр-Оргил (1 настай).
* '''3. [[Тайж|Gутгаар зэргийн тайж]] БАДАРЧ''' (1891 онд төрсөн). Угийн бичгийн дансны 3 дугаар хөвгүүн, Гутгаар зэргийн тайж хэргэм зэрэгтэй.
* '''4. [[Тайж|Дөтгөөр зэргийн тайж]] лам ЛХЭГЖАВ''' (1908 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 21 настай). Шашны мөр хөөж лам хувраг болсон, Гүржав ноёны дөрөвдүгээр хөвгүүн.
* '''5. [[Тайж|Дөтгөөр зэргийн тайж]] ЛХАМЖАВ''' (1919 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 10 настай). Гүржав ноёны тавдугаар бөгөөд отгон хөвгүүн.

== Жа лам Дамбийжанцанг устгасан нууц ажиллагаа ==
1922 онд Ардын Засгийн газар, Бүх цэргийн зөвлөлөөс Мажшан ууланд бэхэжсэн [[Дамбийжанцан|Жа лам Дамбийжанцан]]г хороох нууц шийдвэр гаргахад Улиастайн сайд гүн Гүржав (Ламжав) тагнуул, логистикийн гол суурийг бэлдсэн:
# '''Нууц зөвлөгөөн:''' Нийслэл Хүрээнээс тусгай үүрэгтэй гарсан Дотоодыг хамгаалах газрын дарга Д.Балдандорж Улиастайд ирмэгцээ хамгийн түрүүнд сайд гүн Гүржавтай нууц хуралдаан хийж, ажиллагааны тактикийг зангидсан.
# '''Тагнуулын халхавч:''' Дарга Д.Дугаржав, цэрэг Нанзад нарыг &quot;Богд ламыг залахаар явж буй Засгийн газрын элч, бадарчин&quot; гэх хуурамч нэр, тагнуулын халхавчийг бүрдүүлсэн.
# '''Логистик:''' Тэдэнд зориулж Улиастайн Тамгын газраас өртөө улааны 12 тэмээ, 2 хөтөч цэргийг хуваарилж, сонор сэрэмжийг нь алдуулах &quot;Есөн цагаан&quot;-ы хүндэтгэлийн бэлэг сэлтийг бэлтгэн, Жа ламын цайз руу явах замыг саадгүй нээж өгчээ. Тус бодит мэдээлэл дээр тулгуурлан Дугаржав, Нанзад нар цайзад нэвтрэн Жа ламыг устгасан түүхтэй.

== Шашин шүтлэг, Үндэсний уламжлал ==
# '''[[Отгонтэнгэр]]ийн тахилга:''' Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён Бандийн Сандавдорж 1779 онд Отгонтэнгэр уулыг Очирваанийн (Важрапани) тахилгатай болгож, дархан цаазтай болгон хамгаалсан (МУҮТА, ф.1, д.14, х.89). Очирваань бурхан нь тус хошуу, удмын ясны гол шүтээн бөгөөд Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус хэмээн залан шүтэгдэж иржээ.
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээний &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг:''' Цогтой засгийн хошууны соёл, шашны гол төв болох Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсны &quot;Очирт хөлгөн&quot; ([[Важраяна]]) буюу Нууц тарнийн дэг сургуультай байв. VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн нь өөрийн цусан төрлийн ах Гүржав, ач Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарт зориулж ном уншихдаа үргэлж энэхүү догшин сахиусны ивээлээр адисалдаг байжээ.

== Ашигласан архивын анхдагч сурвалж ==
* МУҮТА, Фонд №А-61, Данс-1 — Засагт хан аймгийн ноёд, тайж нарын угийн бичгийн данс, хүрдэн зураг (Фонд №А-61, Х-423, дугуй тамга №5751). `Jasay tüsiye güng Güncoyjabu...` хэргэм залгамжлалын эх хувь.
* МУҮТА, Ф.1, Д.14, Х.89 — Б.Сандавдорж ноёноос Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн өргөх бичиг (1779 он).
* МУҮТА, Ф.11-1, Д.1, Х.Н.15; Д.2, Х.Н.39 — Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир.
* ТЕГ-ын Тусгай архив, 1930-аад оны Их хэлмэгдүүлэлтийн хавтаст хэрэг — VI дүрийн Ялгуусан хутагт С. Чимэдцэрэн, түүний ах Гүржав, ач Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарын угсаа гарвалын лавлагаа, байцаалтын тэмдэглэлүүд.
* БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа — Завхан аймгийн Нөмрөг сумын өрхийн бүртгэл (Гүүн зэрэгт Гүржав, Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарын нас, ам бүлийн тооллогын бодит бүртгэл).

== Мөн үзэх ==
* [[Засагт хан аймаг]]
* [[Хотгойд]]
* [[Алтан ураг]]
* [[Ялгуусан хутагтын хүрээ]]

[[Ангилал:Монголын засаг ноёд]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Монголын түүх]]
[[Ангилал:Засагт хан аймаг]]</text>
      <sha1>1wmneb70nuihkx08sntkucwuxcyuvi3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873589</id>
      <parentid>873588</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T18:10:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa f4m3ioog7s</username>
        <id>108318</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>873589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13919" sha1="l9l7wrcrvr37qpdo96e9ux1kkth61sm" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав|уугуул_нэр=ᠭᠦᠷᠵᠠᠪ / ᠭᠦᠨᠴᠣᠭᠵᠠᠪ|цол=Улсад туслагч гүн зэрэгт, Тэргүүн зэргийн тайж|хаанчлалын_үе=XIX зууны төгсгөл — XX зууны эхэн үе|төрсөн_газар=Халхын Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|нас_барсан_газар=Халхын баруун хязгаар, Улиастай|угсаа_гарвал=Боржигин, Алтан ураг (Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удам)|албан тушаал=Улиастайн сайдын яамны туслан шийтгэх түшмэл, гишүүний орлогч}}
wikitext
{{Язгууртны инфобокс
| нэр               = Сандавдоржийн Цэсрэндорж / Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв / Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав
| уугуул_нэр        = ᠴᠡᠰᠡᠷᠡᠩᠳᠣᠷᠵᠢ / ᠭᠠᠯᠳᠠᠩᠭᠦᠨᠳᠡᠪ / ᠭᠦᠷᠵᠠᠪ

| цол               = [[Засаг ноён|Засаг]], [[Тайж|Тэргүүн зэргийн тайж]], [[Улсад туслагч гүн]]нүүд
| хаанчлалын_үе     = 1798–1808 он (Цэсрэндорж) &lt;br&gt; 1808–1847 он (Галдангүнтэв) &lt;br&gt; XX зууны эхэн үе (Гүржав)
| өмнөх_залгамжлагч = [[Бандийн Сандавдорж]]
| дараах_залгамжлагч= [[Галдангүнтэвийн Магсаржав]] / Гэндэнсүрэн тайж
| төрсөн_газар      = [[Манж Чин улс]], [[Халх]], [[Засагт хан аймаг]], Цогтой засгийн хошуу
| нас_барсан_газар  = [[Халх]], [[Засагт хан аймаг]], Цогтой засгийн хошуу / [[Улиастай]]

| оршуулсан_газар   = [[Нөмрөг сум|Нөмрөг уул]]ны орчим
| угсаа_гарвал      = [[Боржигин]], [[Алтан ураг]] ([[Хотгойд]]ын Шолой увш хунтайжийн шууд удам])
| шүтээн            = [[Очирваань]] бурхан ([[Важрапани]])
}}

'''Сандавдоржийн Цэсрэндорж''' (1798–1808), түүний ууган хүү '''Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв''' (1808–1847) болон тэдний залгамжлал, салбар ургийн томоохон зүтгэлтэн '''Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав''' (1855-1930-иод он) нар нь [[Чингис хаан]]ы алтан ургийн шууд тасархай, [[Хотгойд]]ын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагчид бөгөөд [[Манж Чин улс]], [[Богд хаант Монгол Улс]]ын үеийн Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] '''Цогтой засгийн хошууны''' засаг ноёд, төр, дипломатын нөлөө бүхий зүтгэлтнүүд юм.

== Түүхэн үйл хэрэг, Засаглал ==
=== Сандавдоржийн Цэсрэндорж (1798–1808) ===
Эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798 онд хошуу захирсан Улсад туслагч гүн) таалал төгссөний дараа 1798 онд хошуу тамгыг залгамжлан авч 10 жил захирсан. Тэрээр [[Улиастай|Улиастайн жанждын газар]]ын харьяа баруун хойд хилийн харуул цэргийн албыг залгуулж, дүрвэж ирсэн Хотгойдуудыг нутагшуулах төрийн хэрэгт зүтгээд 1808 онд таалал төгсчээ.

=== Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв (1808–1847) ===
Эцэг Цэсрэндоржийг таалал төгссөний дараа үе залгамжлах эрхийн дагуу хошуу тамгыг хүлээн авч, '''нийт 39 жилийн турш''' хошууг тогтвортой захирсан. Тэрээр хилийн харуул цэргийн албыг чамбай зохион байгуулж, Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийдийг ([[Нөмрөгийн хүрээ]]) өргөжүүлэн хөгжүүлэв. Түүний насан өөд болсны дараа ууган хүү Магсаржав ноён (1847–1862) 9 дүгээр засаг ноёноор суусан байна.

=== Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав ===
Түүхэн сурвалж, архивын дансанд бүтэн нэрээрээ '''Гүнцогжав''', зарим дурсамжид '''С. Ламжав''' гэж бичигдсэн (1855 онд төрсөн). Тэрээр Санжав тайжийн хүү бөгөөд Алтан ургийн язгуураараа &quot;Улсад туслагч гүн зэрэгт, Тэргүүн зэргийн тайж&quot; цолыг үе улиран залгамжилсан. Богд хаант Монгол Улсын үеийн засаг захиргааг төлөөлөн '''Улиастайн гишүүн ноёны орлогч''' (Туслан шийтгэх түшмэл)-ийн албыг хашиж байв.

== Ноёдын угийн эх, Үе залгамжлал ==
&quot;Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг&quot; (1896) болон Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Алтан ургийн угийн бичгийн дансанд Гүн Гүржав ноёны ураг төрөл, залгамжлагч хөвгүүдийн хэлхээг хаант засгийн хууль ёсны зэрэг хэргэм, төрсөн он цагийн дарааллаар дараах босоо тэнхлэгийн стандартаар баримтжуулжээ. Гүн Гүржав ноёны төрсөн дүү нь сод хувилгаан '''[[Ялгуусан хутагт|VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн]]''' (1912–1937) мөн.

=== Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржавын таван хүү: ===
* '''1. [[Тэргүүн зэргийн тайж]] ГЭНДЭНСҮРЭН''' (1877 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 53 настай). Хаант засгийн хууль ёсны Тэргүүн зэргийн тайж хэргэмийг үе улиран залгамжилсан бөгөөд Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын Түшмэлийн албыг хашиж, орон нутгийн засаг захиргаа, цэргийн логистикийг гардан хариуцаж байв.
** '''Ач хүү:''' Тайж лам Наваан (26 настай).
* '''2. [[Тайж|Дэд зэргийн тайж]] ГОНЧИГСҮРЭН''' (1883 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 39 настай). Хаант засгийн хууль ёсны Дэд зэргийн тайж хэргэмтэй. Тэрээр хошууны шашин, төрийн хамгийн том ураг барилдалга зангидаж, Хотгойдын алтан ургийн Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн өрхтэй холбоо тогтоосон.
** '''Ач хүү:''' Сэрээтэр-Оргил (1 настай).
* '''3. [[Тайж|Gутгаар зэргийн тайж]] БАДАРЧ''' (1891 онд төрсөн). Угийн бичгийн дансны 3 дугаар хөвгүүн, Гутгаар зэргийн тайж хэргэм зэрэгтэй.
* '''4. [[Тайж|Дөтгөөр зэргийн тайж]] лам ЛХЭГЖАВ''' (1908 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 21 настай). Шашны мөр хөөж лам хувраг болсон, Гүржав ноёны дөрөвдүгээр хөвгүүн.
* '''5. [[Тайж|Дөтгөөр зэргийн тайж]] ЛХАМЖАВ''' (1919 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 10 настай). Гүржав ноёны тавдугаар бөгөөд отгон хөвгүүн.

== Жа лам Дамбийжанцанг устгасан нууц ажиллагаа ==
1922 онд Ардын Засгийн газар, Бүх цэргийн зөвлөлөөс Мажшан ууланд бэхэжсэн [[Дамбийжанцан|Жа лам Дамбийжанцан]]г хороох нууц шийдвэр гаргахад Улиастайн сайд гүн Гүржав (Ламжав) тагнуул, логистикийн гол суурийг бэлдсэн:
# '''Нууц зөвлөгөөн:''' Нийслэл Хүрээнээс тусгай үүрэгтэй гарсан Дотоодыг хамгаалах газрын дарга Д.Балдандорж Улиастайд ирмэгцээ хамгийн түрүүнд сайд гүн Гүржавтай нууц хуралдаан хийж, ажиллагааны тактикийг зангидсан.
# '''Тагнуулын халхавч:''' Дарга Д.Дугаржав, цэрэг Нанзад нарыг &quot;Богд ламыг залахаар явж буй Засгийн газрын элч, бадарчин&quot; гэх хуурамч нэр, тагнуулын халхавчийг бүрдүүлсэн.
# '''Логистик:''' Тэдэнд зориулж Улиастайн Тамгын газраас өртөө улааны 12 тэмээ, 2 хөтөч цэргийг хуваарилж, сонор сэрэмжийг нь алдуулах &quot;Есөн цагаан&quot;-ы хүндэтгэлийн бэлэг сэлтийг бэлтгэн, Жа ламын цайз руу явах замыг саадгүй нээж өгчээ. Тус бодит мэдээлэл дээр тулгуурлан Дугаржав, Нанзад нар цайзад нэвтрэн Жа ламыг устгасан түүхтэй.

== Шашин шүтлэг, Үндэсний уламжлал ==
# '''[[Отгонтэнгэр]]ийн тахилга:''' Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён Бандийн Сандавдорж 1779 онд Отгонтэнгэр уулыг Очирваанийн (Важрапани) тахилгатай болгож, дархан цаазтай болгон хамгаалсан (МУҮТА, ф.1, д.14, х.89). Очирваань бурхан нь тус хошуу, удмын ясны гол шүтээн бөгөөд Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус хэмээн залан шүтэгдэж иржээ.
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээний &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг:''' Цогтой засгийн хошууны соёл, шашны гол төв болох Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсны &quot;Очирт хөлгөн&quot; ([[Важраяна]]) буюу Нууц тарнийн дэг сургуультай байв. VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн нь өөрийн цусан төрлийн ах Гүржав, ач Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарт зориулж ном уншихдаа үргэлж энэхүү догшин сахиусны ивээлээр адисалдаг байжээ.

== Ашигласан архивын анхдагч сурвалж ==
* МУҮТА, Фонд №А-61, Данс-1 — Засагт хан аймгийн ноёд, тайж нарын угийн бичгийн данс, хүрдэн зураг (Фонд №А-61, Х-423, дугуй тамга №5751). `Jasay tüsiye güng Güncoyjabu...` хэргэм залгамжлалын эх хувь.
* МУҮТА, Ф.1, Д.14, Х.89 — Б.Сандавдорж ноёноос Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн өргөх бичиг (1779 он).
* МУҮТА, Ф.11-1, Д.1, Х.Н.15; Д.2, Х.Н.39 — Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир.
* ТЕГ-ын Тусгай архив, 1930-аад оны Их хэлмэгдүүлэлтийн хавтаст хэрэг — VI дүрийн Ялгуусан хутагт С. Чимэдцэрэн, түүний ах Гүржав, ач Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарын угсаа гарвалын лавлагаа, байцаалтын тэмдэглэлүүд.
* БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа — Завхан аймгийн Нөмрөг сумын өрхийн бүртгэл (Гүүн зэрэгт Гүржав, Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарын нас, ам бүлийн тооллогын бодит бүртгэл).

== Мөн үзэх ==
* [[Засагт хан аймаг]]
* [[Хотгойд]]
* [[Алтан ураг]]
* [[Ялгуусан хутагтын хүрээ]]

[[Ангилал:Монголын засаг ноёд]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Монголын түүх]]
[[Ангилал:Засагт хан аймаг]]</text>
      <sha1>l9l7wrcrvr37qpdo96e9ux1kkth61sm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873590</id>
      <parentid>873589</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T18:25:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa f4m3ioog7s</username>
        <id>108318</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>873590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21195" sha1="ts3q6rkg9lqzffal3wa5rscudaeecvu" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав|уугуул_нэр=ᠭᠦᠷᠵᠠᠪ / ᠭᠦᠨᠴᠣᠭᠵᠠᠪ|цол=Улсад туслагч гүн зэрэгт, Тэргүүн зэргийн тайж|хаанчлалын_үе=XIX зууны төгсгөл — XX зууны эхэн үе|төрсөн_газар=Халхын Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|нас_барсан_газар=Халхын баруун хязгаар, Улиастай|угсаа_гарвал=Боржигин, Алтан ураг (Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удам)|албан тушаал=Улиастайн сайдын яамны туслан шийтгэх түшмэл, гишүүний орлогч}}
wikitext
{{Язгууртны инфобокс
| нэр               = Сандавдоржийн Цэсрэндорж / Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв / Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав
| уугуул_нэр        = ᠴᠡᠰᠡᠷᠡᠩᠳᠣᠷᠵᠢ / ᠭᠠᠯᠳᠠᠩᠭᠦᠨᠳᠡᠪ / ᠭᠦᠷᠵᠠᠪ

| цол               = [[Засаг ноён|Засаг]], [[Тайж|Тэргүүн зэргийн тайж]], [[Улсад туслагч гүн]]нүүд
| хаанчлалын_үе     = 1798–1808 он (Цэсрэндорж) &lt;br&gt; 1808–1847 он (Галдангүнтэв) &lt;br&gt; XX зууны эхэн үе (Гүржав)
| өмнөх_залгамжлагч = [[Бандийн Сандавдорж]]
| дараах_залгамжлагч= [[Галдангүнтэвийн Магсаржав]] / Гэндэнсүрэн тайж
| төрсөн_газар      = [[Манж Чин улс]], [[Халх]], [[Засагт хан аймаг]], Цогтой засгийн хошуу
| нас_барсан_газар  = [[Халх]], [[Засагт хан аймаг]], Цогтой засгийн хошуу / [[Улиастай]]

| оршуулсан_газар   = [[Нөмрөг сум|Нөмрөг уул]]ны орчим
| угсаа_гарвал      = [[Боржигин]], [[Алтан ураг]] ([[Хотгойд]]ын Шолой увш хунтайжийн шууд удам])
| шүтээн            = [[Очирваань]] бурхан ([[Важрапани]])
}}

'''Сандавдоржийн Цэсрэндорж''' (1798–1808), түүний ууган хүү '''Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв''' (1808–1847) болон тэдний залгамжлал, салбар ургийн томоохон зүтгэлтэн '''Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав''' (1855-1930-иод он) нар нь [[Чингис хаан]]ы алтан ургийн шууд тасархай, [[Хотгойд]]ын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагчид бөгөөд [[Манж Чин улс]], [[Богд хаант Монгол Улс]]ын үеийн Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] '''Цогтой засгийн хошууны''' засаг ноёд, төр, дипломатын нөлөө бүхий зүтгэлтнүүд юм.

== Түүхэн үйл хэрэг, Засаглал ==
=== Сандавдоржийн Цэсрэндорж (1798–1808) ===
Эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798 онд хошуу захирсан Улсад туслагч гүн) таалал төгссөний дараа 1798 онд хошуу тамгыг залгамжлан авч 10 жил захирсан. Тэрээр [[Улиастай|Улиастайн жанждын газар]]ын харьяа баруун хойд хилийн харуул цэргийн албыг залгуулж, дүрвэж ирсэн Хотгойдуудыг нутагшуулах төрийн хэрэгт зүтгээд 1808 онд таалал төгсчээ.

=== Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв (1808–1847) ===
Эцэг Цэсрэндоржийг таалал төгссөний дараа үе залгамжлах эрхийн дагуу хошуу тамгыг хүлээн авч, '''нийт 39 жилийн турш''' хошууг тогтвортой захирсан. Тэрээр хилийн харуул цэргийн албыг чамбай зохион байгуулж, Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийдийг ([[Нөмрөгийн хүрээ]]) өргөжүүлэн хөгжүүлэв. Түүний насан өөд болсны дараа ууган хүү Магсаржав ноён (1847–1862) 9 дүгээр засаг ноёноор суусан байна.

=== Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав ===
Түүхэн сурвалж, архивын дансанд бүтэн нэрээрээ '''Гүнцогжав''', зарим дурсамжид '''С. Ламжав''' гэж бичигдсэн (1855 онд төрсөн). Тэрээр Санжав тайжийн хүү бөгөөд Алтан ургийн язгуураараа &quot;Улсад туслагч гүн зэрэгт, Тэргүүн зэргийн тайж&quot; цолыг үе улиран залгамжилсан. Богд хаант Монгол Улсын үеийн засаг захиргааг төлөөлөн '''Улиастайн гишүүн ноёны орлогч''' (Туслан шийтгэх түшмэл)-ийн албыг хашиж байв.

== Ноёдын угийн эх, Үе залгамжлал ==
&quot;Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг&quot; (1896) болон Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Алтан ургийн угийн бичгийн дансанд Гүн Гүржав ноёны ураг төрөл, залгамжлагч хөвгүүдийн хэлхээг хаант засгийн хууль ёсны зэрэг хэргэм, төрсөн он цагийн дарааллаар дараах босоо тэнхлэгийн стандартаар баримтжуулжээ. Гүн Гүржав ноёны төрсөн дүү нь сод хувилгаан '''[[Ялгуусан хутагт|VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн]]''' (1912–1937) мөн.

=== Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржавын таван хүү: ===
* '''1. [[Тэргүүн зэргийн тайж]] ГЭНДЭНСҮРЭН''' (1877 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 53 настай). Хаант засгийн хууль ёсны Тэргүүн зэргийн тайж хэргэмийг үе улиран залгамжилсан бөгөөд Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын Түшмэлийн албыг хашиж, орон нутгийн засаг захиргаа, цэргийн логистикийг гардан хариуцаж байв.
** '''Ач хүү:''' Тайж лам Наваан (26 настай).
* '''2. [[Тайж|Дэд зэргийн тайж]] ГОНЧИГСҮРЭН''' (1883 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 39 настай). Хаант засгийн хууль ёсны Дэд зэргийн тайж хэргэмтэй. Тэрээр хошууны шашин, төрийн хамгийн том ураг барилдалга зангидаж, Хотгойдын алтан ургийн Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн өрхтэй холбоо тогтоосон.
** '''Ач хүү:''' Сэрээтэр-Оргил (1 настай).
* '''3. [[Тайж|Gутгаар зэргийн тайж]] БАДАРЧ''' (1891 онд төрсөн). Угийн бичгийн дансны 3 дугаар хөвгүүн, Гутгаар зэргийн тайж хэргэм зэрэгтэй.
* '''4. [[Тайж|Дөтгөөр зэргийн тайж]] лам ЛХЭГЖАВ''' (1908 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 21 настай). Шашны мөр хөөж лам хувраг болсон, Гүржав ноёны дөрөвдүгээр хөвгүүн.
* '''5. [[Тайж|Дөтгөөр зэргийн тайж]] ЛХАМЖАВ''' (1919 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 10 настай). Гүржав ноёны тавдугаар бөгөөд отгон хөвгүүн.

== Жа лам Дамбийжанцанг устгасан нууц ажиллагаа ==
1922 онд Ардын Засгийн газар, Бүх цэргийн зөвлөлөөс Мажшан ууланд бэхэжсэн [[Дамбийжанцан|Жа лам Дамбийжанцан]]г хороох нууц шийдвэр гаргахад Улиастайн сайд гүн Гүржав (Ламжав) тагнуул, логистикийн гол суурийг бэлдсэн:
# '''Нууц зөвлөгөөн:''' Нийслэл Хүрээнээс тусгай үүрэгтэй гарсан Дотоодыг хамгаалах газрын дарга Д.Балдандорж Улиастайд ирмэгцээ хамгийн түрүүнд сайд гүн Гүржавтай нууц хуралдаан хийж, ажиллагааны тактикийг зангидсан.
# '''Тагнуулын халхавч:''' Дарга Д.Дугаржав, цэрэг Нанзад нарыг &quot;Богд ламыг залахаар явж буй Засгийн газрын элч, бадарчин&quot; гэх хуурамч нэр, тагнуулын халхавчийг бүрдүүлсэн.
# '''Логистик:''' Тэдэнд зориулж Улиастайн Тамгын газраас өртөө улааны 12 тэмээ, 2 хөтөч цэргийг хуваарилж, сонор сэрэмжийг нь алдуулах &quot;Есөн цагаан&quot;-ы хүндэтгэлийн бэлэг сэлтийг бэлтгэн, Жа ламын цайз руу явах замыг саадгүй нээж өгчээ. Тус бодит мэдээлэл дээр тулгуурлан Дугаржав, Нанзад нар цайзад нэвтрэн Жа ламыг устгасан түүхтэй.
'''Гүржав''' (1855–1930-иод он) — [[Манж Чин улс]]ын сүүл үе, [[Богд хаант Монгол Улс]] болон [[БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛС|БНМАУ]]-ын шилжилтийн үеийн төр, захиргааны нөлөө бүхий зүтгэлтэн, Халхын [[Засагт хан аймаг]]ийн Цогтой засгийн хошууны '''Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж''' юм. Тэрээр [[Чингис хаан]]ы алтан ургийн шууд тасархай, [[Хотгойд]]ын [[Шолой увш хунтайж]]ийн шууд залгамжлагч болно.

== Угсаа гарал ==
Гүн Гүржав нь Хотгойдын засаг ноёдын шууд салбар ургийн сурвалжит язгууртан юм. Түүний дээд өвөг болон засаглалын шугамыг хөөвөл:
* '''Элэнц өвөг:''' Бандийн Сандавдорж (1756–1798 онд хошуу захирсан Улсад туслагч гүн). Түүнийг таалал төгссөний дараа ууган хүү Цэсрэндорж нь хошуу тамгыг залгамжилсан.
* '''Өвөг эцэг:''' Сандавдоржийн Цэсрэндорж (1798–1808 онд хошуу тамгыг 10 жил захирсан засаг ноён). Тэрээр [[Улиастай]]н жанждын газрын харьяа баруун хойд хилийн харуул цэргийн албыг залгуулж, дүрвэж ирсэн Хотгойдуудыг нутагшуулах төрийн хэрэгт зүтгэсэн.
* '''Төрсөн эцэг / Салбар ураг:''' Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв (1808–1847 онд хошууг 39 жил тогтвортой захирсан засаг ноён). Галдангүнтэв нь хилийн харуул цэргийн албыг чамбай зохион байгуулж, Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийдийг (Нөмрөгийн хүрээ) өргөжүүлэн хөгжүүлсэн. Түүний насан өөд болсны дараа ууган хүү Магсаржав ноён (1847–1862) 9 дүгээр засаг ноёноор суусан бөгөөд Гүн Гүржав нь энэхүү засаглалын салбар ургийн томоохон төлөөлөл болон залгамжилжээ.

== Ураг төрлийн холбоо ба Шашин соёлын үйл хэрэг ==
Гүн Гүржав нь тухайн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны нөлөө бүхий язгууртнууд, шашин соёлын зүтгэлтнүүдтэй шууд цусан төрлийн холбоотой байв. 

Түүний үеэл нь тус хошууны Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв юм. Мэргэн ноён Дашдэндэв нь Ар халхад тодорсон [[Ялгуусан хутагт Лувсанданзан|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан]] (1885–1912)-г нялх байхад нь өөрийн хүү болгон өргөж авч өсгөсөн түүхтэй. Иймд Гүн Гүржавын салбар ураг, гэр бүлийн хэлхээ нь V дүрийн Ялгуусан хутагтын үрчилж авсан талын шууд ойрын төрөл садан (үеэл) болдог байна. Тус ургийнхан хутагтын гол ордон суудал байсан Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ)-ийг өргөжүүлэн хөгжүүлэх, шашин соёлын үйл хэргийг тэтгэх, гэрээрээ [[Ганжуур]], Данжуур сударыг залж барлуулах зэргээр номын буянд голлох үүргийг гүйцэтгэж байжээ.

== Түүхэн үйл хэрэг, Засаглал ==
Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхагласны дараа түүний угсаа гарал, орон нутагтаа нөлөөтэй байдлыг үнэлж Богд хааны зарлигаар '''Гүн зэрэг''' шагнаж, '''Тэргүүн зэргийн тайж''' хэргэмийг үе улиран залгамжлах эрхийг баталгаажуулжээ.

=== 1924 оны үйл ажиллагаа ===
1921 оны Ардын хувьсгалын дараа төр засаг шинэчлэгдэж, 1924 онд Анхдугаар Үндсэн хуулиа батлан Хаант засгаас Бүгд найрамдах засаглалд шилжих үед Гүн Гүржав нь хуучин цагийн сурвалжилт ноёны хувиар шинэ засгийн үйл ажиллагаанд идэвхтэй татагдан оролцсон байна. Тэрээр:
* Орон нутгийн хошуу тамгын газрыг шинэчлэн зохион байгуулах,
* Ардын засгийн алба татварын шинэ тогтолцоог нэвтрүүлэх,
* Хошууны ардуудыг шинэчилсэн тооллогод хамруулж бүртгэлжүүлэх,
* Баруун хойд хилийн харуул хамгаалалтын зохицуулалтад өөрийн түүхэн туршлага, нөлөөг ашиглан төр хувьсгалын хэрэгт хүчин зүтгэжээ.

== Ураг удам ==
Гүн Гүржав нь түүхэн сурвалж, орон нутгийн тооллогын баримтад тэмдэглэгдсэнээр 5 хүүтэй байсан бөгөөд тэдгээр нь орон нутгийн засаг захиргаа, тамгын газарт алба хашиж байв:
* '''Тэргүүн зэргийн тайж Гэндэнсүрэн''' (1877 онд төрсөн) — Хаант засгийн хууль ёсны Тэргүүн зэргийн тайж хэргэмийг үе улиран залгамжилж, Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын Түшмэлийн алба хашиж байсан.
* '''Дэд зэргийн тайж Гончигсүрэн''' (1883 онд төрсөн) — Хаант засгийн хууль ёсны Дэд зэргийн тайж хэргэмтэй, хошууны шашин, төрийн хэрэгт оролцож байсан Хотгойдын алтан ургийн тайж.

== Эх сурвалж ==
* [[Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив]] (МУҮТА)
* Ж.Гэрэлбадрах. &quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын ураг төрлийн холбоо, шавь нарын түүхээс&quot; (Монгол Улсын Их Сургууль, Түүхийн тэнхим)

{{stub}}

[[Ангилал:Монголын гүнүүд]]
[[Ангилал:Монголын тайж нар]]
[[Ангилал:Хотгойдууд]]

== Шашин шүтлэг, Үндэсний уламжлал ==
# '''[[Отгонтэнгэр]]ийн тахилга:''' Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён Бандийн Сандавдорж 1779 онд Отгонтэнгэр уулыг Очирваанийн (Важрапани) тахилгатай болгож, дархан цаазтай болгон хамгаалсан (МУҮТА, ф.1, д.14, х.89). Очирваань бурхан нь тус хошуу, удмын ясны гол шүтээн бөгөөд Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус хэмээн залан шүтэгдэж иржээ.
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээний &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг:''' Цогтой засгийн хошууны соёл, шашны гол төв болох Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсны &quot;Очирт хөлгөн&quot; ([[Важраяна]]) буюу Нууц тарнийн дэг сургуультай байв. VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн нь өөрийн цусан төрлийн ах Гүржав, ач Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарт зориулж ном уншихдаа үргэлж энэхүү догшин сахиусны ивээлээр адисалдаг байжээ.

== Ашигласан архивын анхдагч сурвалж ==
* МУҮТА, Фонд №А-61, Данс-1 — Засагт хан аймгийн ноёд, тайж нарын угийн бичгийн данс, хүрдэн зураг (Фонд №А-61, Х-423, дугуй тамга №5751). `Jasay tüsiye güng Güncoyjabu...` хэргэм залгамжлалын эх хувь.
* МУҮТА, Ф.1, Д.14, Х.89 — Б.Сандавдорж ноёноос Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн өргөх бичиг (1779 он).
* МУҮТА, Ф.11-1, Д.1, Х.Н.15; Д.2, Х.Н.39 — Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир.
* ТЕГ-ын Тусгай архив, 1930-аад оны Их хэлмэгдүүлэлтийн хавтаст хэрэг — VI дүрийн Ялгуусан хутагт С. Чимэдцэрэн, түүний ах Гүржав, ач Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарын угсаа гарвалын лавлагаа, байцаалтын тэмдэглэлүүд.
* БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа — Завхан аймгийн Нөмрөг сумын өрхийн бүртгэл (Гүүн зэрэгт Гүржав, Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарын нас, ам бүлийн тооллогын бодит бүртгэл).

== Мөн үзэх ==
* [[Засагт хан аймаг]]
* [[Хотгойд]]
* [[Алтан ураг]]
* [[Ялгуусан хутагтын хүрээ]]

[[Ангилал:Монголын засаг ноёд]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Монголын түүх]]
[[Ангилал:Засагт хан аймаг]]</text>
      <sha1>ts3q6rkg9lqzffal3wa5rscudaeecvu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873591</id>
      <parentid>873590</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T18:30:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa f4m3ioog7s</username>
        <id>108318</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Засагхан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн тайж Гончигсүрэн</comment>
      <origin>873591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21261" sha1="bo8z5jkk3vpvojknx137ic2pvavbxe8" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав|уугуул_нэр=ᠭᠦᠷᠵᠠᠪ / ᠭᠦᠨᠴᠣᠭᠵᠠᠪ|цол=Улсад туслагч гүн зэрэгт, Тэргүүн зэргийн тайж|хаанчлалын_үе=XIX зууны төгсгөл — XX зууны эхэн үе|төрсөн_газар=Халхын Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|нас_барсан_газар=Халхын баруун хязгаар, Улиастай|угсаа_гарвал=Боржигин, Алтан ураг (Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удам)|албан тушаал=Улиастайн сайдын яамны туслан шийтгэх түшмэл, гишүүний орлогч}}
wikitext
{{Язгууртны инфобокс
| нэр               = Сандавдоржийн Цэсрэндорж / Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв / Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав
| уугуул_нэр        = ᠴᠡᠰᠡᠷᠡᠩᠳᠣᠷᠵᠢ / ᠭᠠᠯᠳᠠᠩᠭᠦᠨᠳᠡᠪ / ᠭᠦᠷᠵᠠᠪ

| цол               = [[Засаг ноён|Засаг]], [[Тайж|Тэргүүн зэргийн тайж]], [[Улсад туслагч гүн]]нүүд
| хаанчлалын_үе     = 1798–1808 он (Цэсрэндорж) &lt;br&gt; 1808–1847 он (Галдангүнтэв) &lt;br&gt; XX зууны эхэн үе (Гүржав)
| өмнөх_залгамжлагч = [[Бандийн Сандавдорж]]
| дараах_залгамжлагч= [[Галдангүнтэвийн Магсаржав]] / Гэндэнсүрэн тайж
| төрсөн_газар      = [[Манж Чин улс]], [[Халх]], [[Засагт хан аймаг]], Цогтой засгийн хошуу
| нас_барсан_газар  = [[Халх]], [[Засагт хан аймаг]], Цогтой засгийн хошуу / [[Улиастай]]

| оршуулсан_газар   = [[Нөмрөг сум|Нөмрөг уул]]ны орчим
| угсаа_гарвал      = [[Боржигин]], [[Алтан ураг]] ([[Хотгойд]]ын Шолой увш хунтайжийн шууд удам])
| шүтээн            = [[Очирваань]] бурхан ([[Важрапани]])
}}
[[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Гончигсүрэн тайж]]
'''Сандавдоржийн Цэсрэндорж''' (1798–1808), түүний ууган хүү '''Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв''' (1808–1847) болон тэдний залгамжлал, салбар ургийн томоохон зүтгэлтэн '''Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав''' (1855-1930-иод он) нар нь [[Чингис хаан]]ы алтан ургийн шууд тасархай, [[Хотгойд]]ын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагчид бөгөөд [[Манж Чин улс]], [[Богд хаант Монгол Улс]]ын үеийн Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] '''Цогтой засгийн хошууны''' засаг ноёд, төр, дипломатын нөлөө бүхий зүтгэлтнүүд юм.

== Түүхэн үйл хэрэг, Засаглал ==
=== Сандавдоржийн Цэсрэндорж (1798–1808) ===
Эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798 онд хошуу захирсан Улсад туслагч гүн) таалал төгссөний дараа 1798 онд хошуу тамгыг залгамжлан авч 10 жил захирсан. Тэрээр [[Улиастай|Улиастайн жанждын газар]]ын харьяа баруун хойд хилийн харуул цэргийн албыг залгуулж, дүрвэж ирсэн Хотгойдуудыг нутагшуулах төрийн хэрэгт зүтгээд 1808 онд таалал төгсчээ.

=== Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв (1808–1847) ===
Эцэг Цэсрэндоржийг таалал төгссөний дараа үе залгамжлах эрхийн дагуу хошуу тамгыг хүлээн авч, '''нийт 39 жилийн турш''' хошууг тогтвортой захирсан. Тэрээр хилийн харуул цэргийн албыг чамбай зохион байгуулж, Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийдийг ([[Нөмрөгийн хүрээ]]) өргөжүүлэн хөгжүүлэв. Түүний насан өөд болсны дараа ууган хүү Магсаржав ноён (1847–1862) 9 дүгээр засаг ноёноор суусан байна.

=== Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав ===
Түүхэн сурвалж, архивын дансанд бүтэн нэрээрээ '''Гүнцогжав''', зарим дурсамжид '''С. Ламжав''' гэж бичигдсэн (1855 онд төрсөн). Тэрээр Санжав тайжийн хүү бөгөөд Алтан ургийн язгуураараа &quot;Улсад туслагч гүн зэрэгт, Тэргүүн зэргийн тайж&quot; цолыг үе улиран залгамжилсан. Богд хаант Монгол Улсын үеийн засаг захиргааг төлөөлөн '''Улиастайн гишүүн ноёны орлогч''' (Туслан шийтгэх түшмэл)-ийн албыг хашиж байв.

== Ноёдын угийн эх, Үе залгамжлал ==
&quot;Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг&quot; (1896) болон Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Алтан ургийн угийн бичгийн дансанд Гүн Гүржав ноёны ураг төрөл, залгамжлагч хөвгүүдийн хэлхээг хаант засгийн хууль ёсны зэрэг хэргэм, төрсөн он цагийн дарааллаар дараах босоо тэнхлэгийн стандартаар баримтжуулжээ. Гүн Гүржав ноёны төрсөн дүү нь сод хувилгаан '''[[Ялгуусан хутагт|VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн]]''' (1912–1937) мөн.

=== Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржавын таван хүү: ===
* '''1. [[Тэргүүн зэргийн тайж]] ГЭНДЭНСҮРЭН''' (1877 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 53 настай). Хаант засгийн хууль ёсны Тэргүүн зэргийн тайж хэргэмийг үе улиран залгамжилсан бөгөөд Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын Түшмэлийн албыг хашиж, орон нутгийн засаг захиргаа, цэргийн логистикийг гардан хариуцаж байв.
** '''Ач хүү:''' Тайж лам Наваан (26 настай).
* '''2. [[Тайж|Дэд зэргийн тайж]] ГОНЧИГСҮРЭН''' (1883 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 39 настай). Хаант засгийн хууль ёсны Дэд зэргийн тайж хэргэмтэй. Тэрээр хошууны шашин, төрийн хамгийн том ураг барилдалга зангидаж, Хотгойдын алтан ургийн Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн өрхтэй холбоо тогтоосон.
** '''Ач хүү:''' Сэрээтэр-Оргил (1 настай).
* '''3. [[Тайж|Gутгаар зэргийн тайж]] БАДАРЧ''' (1891 онд төрсөн). Угийн бичгийн дансны 3 дугаар хөвгүүн, Гутгаар зэргийн тайж хэргэм зэрэгтэй.
* '''4. [[Тайж|Дөтгөөр зэргийн тайж]] лам ЛХЭГЖАВ''' (1908 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 21 настай). Шашны мөр хөөж лам хувраг болсон, Гүржав ноёны дөрөвдүгээр хөвгүүн.
* '''5. [[Тайж|Дөтгөөр зэргийн тайж]] ЛХАМЖАВ''' (1919 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 10 настай). Гүржав ноёны тавдугаар бөгөөд отгон хөвгүүн.

== Жа лам Дамбийжанцанг устгасан нууц ажиллагаа ==
1922 онд Ардын Засгийн газар, Бүх цэргийн зөвлөлөөс Мажшан ууланд бэхэжсэн [[Дамбийжанцан|Жа лам Дамбийжанцан]]г хороох нууц шийдвэр гаргахад Улиастайн сайд гүн Гүржав (Ламжав) тагнуул, логистикийн гол суурийг бэлдсэн:
# '''Нууц зөвлөгөөн:''' Нийслэл Хүрээнээс тусгай үүрэгтэй гарсан Дотоодыг хамгаалах газрын дарга Д.Балдандорж Улиастайд ирмэгцээ хамгийн түрүүнд сайд гүн Гүржавтай нууц хуралдаан хийж, ажиллагааны тактикийг зангидсан.
# '''Тагнуулын халхавч:''' Дарга Д.Дугаржав, цэрэг Нанзад нарыг &quot;Богд ламыг залахаар явж буй Засгийн газрын элч, бадарчин&quot; гэх хуурамч нэр, тагнуулын халхавчийг бүрдүүлсэн.
# '''Логистик:''' Тэдэнд зориулж Улиастайн Тамгын газраас өртөө улааны 12 тэмээ, 2 хөтөч цэргийг хуваарилж, сонор сэрэмжийг нь алдуулах &quot;Есөн цагаан&quot;-ы хүндэтгэлийн бэлэг сэлтийг бэлтгэн, Жа ламын цайз руу явах замыг саадгүй нээж өгчээ. Тус бодит мэдээлэл дээр тулгуурлан Дугаржав, Нанзад нар цайзад нэвтрэн Жа ламыг устгасан түүхтэй.
'''Гүржав''' (1855–1930-иод он) — [[Манж Чин улс]]ын сүүл үе, [[Богд хаант Монгол Улс]] болон [[БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛС|БНМАУ]]-ын шилжилтийн үеийн төр, захиргааны нөлөө бүхий зүтгэлтэн, Халхын [[Засагт хан аймаг]]ийн Цогтой засгийн хошууны '''Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж''' юм. Тэрээр [[Чингис хаан]]ы алтан ургийн шууд тасархай, [[Хотгойд]]ын [[Шолой увш хунтайж]]ийн шууд залгамжлагч болно.

== Угсаа гарал ==
Гүн Гүржав нь Хотгойдын засаг ноёдын шууд салбар ургийн сурвалжит язгууртан юм. Түүний дээд өвөг болон засаглалын шугамыг хөөвөл:
* '''Элэнц өвөг:''' Бандийн Сандавдорж (1756–1798 онд хошуу захирсан Улсад туслагч гүн). Түүнийг таалал төгссөний дараа ууган хүү Цэсрэндорж нь хошуу тамгыг залгамжилсан.
* '''Өвөг эцэг:''' Сандавдоржийн Цэсрэндорж (1798–1808 онд хошуу тамгыг 10 жил захирсан засаг ноён). Тэрээр [[Улиастай]]н жанждын газрын харьяа баруун хойд хилийн харуул цэргийн албыг залгуулж, дүрвэж ирсэн Хотгойдуудыг нутагшуулах төрийн хэрэгт зүтгэсэн.
* '''Төрсөн эцэг / Салбар ураг:''' Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв (1808–1847 онд хошууг 39 жил тогтвортой захирсан засаг ноён). Галдангүнтэв нь хилийн харуул цэргийн албыг чамбай зохион байгуулж, Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийдийг (Нөмрөгийн хүрээ) өргөжүүлэн хөгжүүлсэн. Түүний насан өөд болсны дараа ууган хүү Магсаржав ноён (1847–1862) 9 дүгээр засаг ноёноор суусан бөгөөд Гүн Гүржав нь энэхүү засаглалын салбар ургийн томоохон төлөөлөл болон залгамжилжээ.

== Ураг төрлийн холбоо ба Шашин соёлын үйл хэрэг ==
Гүн Гүржав нь тухайн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны нөлөө бүхий язгууртнууд, шашин соёлын зүтгэлтнүүдтэй шууд цусан төрлийн холбоотой байв. 

Түүний үеэл нь тус хошууны Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв юм. Мэргэн ноён Дашдэндэв нь Ар халхад тодорсон [[Ялгуусан хутагт Лувсанданзан|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан]] (1885–1912)-г нялх байхад нь өөрийн хүү болгон өргөж авч өсгөсөн түүхтэй. Иймд Гүн Гүржавын салбар ураг, гэр бүлийн хэлхээ нь V дүрийн Ялгуусан хутагтын үрчилж авсан талын шууд ойрын төрөл садан (үеэл) болдог байна. Тус ургийнхан хутагтын гол ордон суудал байсан Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ)-ийг өргөжүүлэн хөгжүүлэх, шашин соёлын үйл хэргийг тэтгэх, гэрээрээ [[Ганжуур]], Данжуур сударыг залж барлуулах зэргээр номын буянд голлох үүргийг гүйцэтгэж байжээ.

== Түүхэн үйл хэрэг, Засаглал ==
Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхагласны дараа түүний угсаа гарал, орон нутагтаа нөлөөтэй байдлыг үнэлж Богд хааны зарлигаар '''Гүн зэрэг''' шагнаж, '''Тэргүүн зэргийн тайж''' хэргэмийг үе улиран залгамжлах эрхийг баталгаажуулжээ.

=== 1924 оны үйл ажиллагаа ===
1921 оны Ардын хувьсгалын дараа төр засаг шинэчлэгдэж, 1924 онд Анхдугаар Үндсэн хуулиа батлан Хаант засгаас Бүгд найрамдах засаглалд шилжих үед Гүн Гүржав нь хуучин цагийн сурвалжилт ноёны хувиар шинэ засгийн үйл ажиллагаанд идэвхтэй татагдан оролцсон байна. Тэрээр:
* Орон нутгийн хошуу тамгын газрыг шинэчлэн зохион байгуулах,
* Ардын засгийн алба татварын шинэ тогтолцоог нэвтрүүлэх,
* Хошууны ардуудыг шинэчилсэн тооллогод хамруулж бүртгэлжүүлэх,
* Баруун хойд хилийн харуул хамгаалалтын зохицуулалтад өөрийн түүхэн туршлага, нөлөөг ашиглан төр хувьсгалын хэрэгт хүчин зүтгэжээ.

== Ураг удам ==
Гүн Гүржав нь түүхэн сурвалж, орон нутгийн тооллогын баримтад тэмдэглэгдсэнээр 5 хүүтэй байсан бөгөөд тэдгээр нь орон нутгийн засаг захиргаа, тамгын газарт алба хашиж байв:
* '''Тэргүүн зэргийн тайж Гэндэнсүрэн''' (1877 онд төрсөн) — Хаант засгийн хууль ёсны Тэргүүн зэргийн тайж хэргэмийг үе улиран залгамжилж, Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын Түшмэлийн алба хашиж байсан.
* '''Дэд зэргийн тайж Гончигсүрэн''' (1883 онд төрсөн) — Хаант засгийн хууль ёсны Дэд зэргийн тайж хэргэмтэй, хошууны шашин, төрийн хэрэгт оролцож байсан Хотгойдын алтан ургийн тайж.

== Эх сурвалж ==
* [[Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив]] (МУҮТА)
* Ж.Гэрэлбадрах. &quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын ураг төрлийн холбоо, шавь нарын түүхээс&quot; (Монгол Улсын Их Сургууль, Түүхийн тэнхим)

{{stub}}

[[Ангилал:Монголын гүнүүд]]
[[Ангилал:Монголын тайж нар]]
[[Ангилал:Хотгойдууд]]

== Шашин шүтлэг, Үндэсний уламжлал ==
# '''[[Отгонтэнгэр]]ийн тахилга:''' Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён Бандийн Сандавдорж 1779 онд Отгонтэнгэр уулыг Очирваанийн (Важрапани) тахилгатай болгож, дархан цаазтай болгон хамгаалсан (МУҮТА, ф.1, д.14, х.89). Очирваань бурхан нь тус хошуу, удмын ясны гол шүтээн бөгөөд Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус хэмээн залан шүтэгдэж иржээ.
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээний &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг:''' Цогтой засгийн хошууны соёл, шашны гол төв болох Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсны &quot;Очирт хөлгөн&quot; ([[Важраяна]]) буюу Нууц тарнийн дэг сургуультай байв. VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн нь өөрийн цусан төрлийн ах Гүржав, ач Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарт зориулж ном уншихдаа үргэлж энэхүү догшин сахиусны ивээлээр адисалдаг байжээ.

== Ашигласан архивын анхдагч сурвалж ==
* МУҮТА, Фонд №А-61, Данс-1 — Засагт хан аймгийн ноёд, тайж нарын угийн бичгийн данс, хүрдэн зураг (Фонд №А-61, Х-423, дугуй тамга №5751). `Jasay tüsiye güng Güncoyjabu...` хэргэм залгамжлалын эх хувь.
* МУҮТА, Ф.1, Д.14, Х.89 — Б.Сандавдорж ноёноос Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн өргөх бичиг (1779 он).
* МУҮТА, Ф.11-1, Д.1, Х.Н.15; Д.2, Х.Н.39 — Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир.
* ТЕГ-ын Тусгай архив, 1930-аад оны Их хэлмэгдүүлэлтийн хавтаст хэрэг — VI дүрийн Ялгуусан хутагт С. Чимэдцэрэн, түүний ах Гүржав, ач Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарын угсаа гарвалын лавлагаа, байцаалтын тэмдэглэлүүд.
* БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа — Завхан аймгийн Нөмрөг сумын өрхийн бүртгэл (Гүүн зэрэгт Гүржав, Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарын нас, ам бүлийн тооллогын бодит бүртгэл).

== Мөн үзэх ==
* [[Засагт хан аймаг]]
* [[Хотгойд]]
* [[Алтан ураг]]
* [[Ялгуусан хутагтын хүрээ]]

[[Ангилал:Монголын засаг ноёд]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Монголын түүх]]
[[Ангилал:Засагт хан аймаг]]</text>
      <sha1>bo8z5jkk3vpvojknx137ic2pvavbxe8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873599</id>
      <parentid>873591</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T18:46:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa f4m3ioog7s</username>
        <id>108318</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>873599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21420" sha1="kl0c42or6cr85xd00s8jrv7pe9kd4ao" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав|уугуул_нэр=ᠭᠦᠷᠵᠠᠪ / ᠭᠦᠨᠴᠣᠭᠵᠠᠪ|цол=Улсад туслагч гүн зэрэгт, Тэргүүн зэргийн тайж|хаанчлалын_үе=XIX зууны төгсгөл — XX зууны эхэн үе|төрсөн_газар=Халхын Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|нас_барсан_газар=Халхын баруун хязгаар, Улиастай|угсаа_гарвал=Боржигин, Алтан ураг (Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удам)|албан тушаал=Улиастайн сайдын яамны туслан шийтгэх түшмэл, гишүүний орлогч}}
wikitext
{{Язгууртны инфобокс
| нэр               = Сандавдоржийн Цэсрэндорж / Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв / Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав
| уугуул_нэр        = ᠴᠡᠰᠡᠷᠡᠩᠳᠣᠷᠵᠢ / ᠭᠠᠯᠳᠠᠩᠭᠦᠨᠳᠡᠪ / ᠭᠦᠷᠵᠠᠪ

| цол               = [[Засаг ноён|Засаг]], [[Тайж|Тэргүүн зэргийн тайж]], [[Улсад туслагч гүн]]нүүд
| хаанчлалын_үе     = 1798–1808 он (Цэсрэндорж) &lt;br&gt; 1808–1847 он (Галдангүнтэв) &lt;br&gt; XX зууны эхэн үе (Гүржав)
| өмнөх_залгамжлагч = [[Бандийн Сандавдорж]]
| дараах_залгамжлагч= [[Галдангүнтэвийн Магсаржав]] / Гэндэнсүрэн тайж
| төрсөн_газар      = [[Манж Чин улс]], [[Халх]], [[Засагт хан аймаг]], Цогтой засгийн хошуу
| нас_барсан_газар  = [[Халх]], [[Засагт хан аймаг]], Цогтой засгийн хошуу / [[Улиастай]]

| оршуулсан_газар   = [[Нөмрөг сум|Нөмрөг уул]]ны орчим
| угсаа_гарвал      = [[Боржигин]], [[Алтан ураг]] ([[Хотгойд]]ын Шолой увш хунтайжийн шууд удам])
| шүтээн            = [[Очирваань]] бурхан ([[Важрапани]])
}}
[[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Гончигсүрэн тайж]]
'''Сандавдоржийн Цэсрэндорж''' (1798–1808), түүний ууган хүү '''Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв''' (1808–1847) болон тэдний залгамжлал, салбар ургийн томоохон зүтгэлтэн '''Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав''' (1855-1930-иод он) нар нь [[Чингис хаан]]ы алтан ургийн шууд тасархай, [[Хотгойд]]ын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагчид бөгөөд [[Манж Чин улс]], [[Богд хаант Монгол Улс]]ын үеийн Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] '''Цогтой засгийн хошууны''' засаг ноёд, төр, дипломатын нөлөө бүхий зүтгэлтнүүд юм.

== Түүхэн үйл хэрэг, Засаглал ==
=== Сандавдоржийн Цэсрэндорж (1798–1808) ===
Эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798 онд хошуу захирсан Улсад туслагч гүн) таалал төгссөний дараа 1798 онд хошуу тамгыг залгамжлан авч 10 жил захирсан. Тэрээр [[Улиастай|Улиастайн жанждын газар]]ын харьяа баруун хойд хилийн харуул цэргийн албыг залгуулж, дүрвэж ирсэн Хотгойдуудыг нутагшуулах төрийн хэрэгт зүтгээд 1808 онд таалал төгсчээ.

=== Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв (1808–1847) ===
Эцэг Цэсрэндоржийг таалал төгссөний дараа үе залгамжлах эрхийн дагуу хошуу тамгыг хүлээн авч, '''нийт 39 жилийн турш''' хошууг тогтвортой захирсан. Тэрээр хилийн харуул цэргийн албыг чамбай зохион байгуулж, Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийдийг ([[Нөмрөгийн хүрээ]]) өргөжүүлэн хөгжүүлэв. Түүний насан өөд болсны дараа ууган хүү Магсаржав ноён (1847–1862) 9 дүгээр засаг ноёноор суусан байна.

=== Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав ===
Түүхэн сурвалж, архивын дансанд бүтэн нэрээрээ '''Гүнцогжав''', зарим дурсамжид '''С. Ламжав''' гэж бичигдсэн (1855 онд төрсөн). Тэрээр Санжав тайжийн хүү бөгөөд Алтан ургийн язгуураараа &quot;Улсад туслагч гүн зэрэгт, Тэргүүн зэргийн тайж&quot; цолыг үе улиран залгамжилсан. Богд хаант Монгол Улсын үеийн засаг захиргааг төлөөлөн '''Улиастайн гишүүн ноёны орлогч''' (Туслан шийтгэх түшмэл)-ийн албыг хашиж байв.

== Ноёдын угийн эх, Үе залгамжлал ==
&quot;Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг&quot; (1896) болон Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Алтан ургийн угийн бичгийн дансанд Гүн Гүржав ноёны ураг төрөл, залгамжлагч хөвгүүдийн хэлхээг хаант засгийн хууль ёсны зэрэг хэргэм, төрсөн он цагийн дарааллаар дараах босоо тэнхлэгийн стандартаар баримтжуулжээ. Гүн Гүржав ноёны төрсөн дүү нь сод хувилгаан '''[[Ялгуусан хутагт|VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн]]''' (1912–1937) мөн.

=== Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржавын таван хүү: ===
* '''1. [[Тэргүүн зэргийн тайж]] ГЭНДЭНСҮРЭН''' (1877 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 53 настай). Хаант засгийн хууль ёсны Тэргүүн зэргийн тайж хэргэмийг үе улиран залгамжилсан бөгөөд Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын Түшмэлийн албыг хашиж, орон нутгийн засаг захиргаа, цэргийн логистикийг гардан хариуцаж байв.
** '''Ач хүү:''' Тайж лам Наваан (26 настай).
* '''2. [[Тайж|Дэд зэргийн тайж]] ГОНЧИГСҮРЭН''' (1883 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 39 настай). Хаант засгийн хууль ёсны Дэд зэргийн тайж хэргэмтэй. Тэрээр хошууны шашин, төрийн хамгийн том ураг барилдалга зангидаж, Хотгойдын алтан ургийн Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн өрхтэй холбоо тогтоосон.
** '''Ач хүү:''' Сэрээтэр-Оргил (1 настай).
* '''3. [[Тайж|Gутгаар зэргийн тайж]] БАДАРЧ''' (1891 онд төрсөн). Угийн бичгийн дансны 3 дугаар хөвгүүн, Гутгаар зэргийн тайж хэргэм зэрэгтэй.
* '''4. [[Тайж|Дөтгөөр зэргийн тайж]] лам ЛХЭГЖАВ''' (1908 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 21 настай). Шашны мөр хөөж лам хувраг болсон, Гүржав ноёны дөрөвдүгээр хөвгүүн.
* '''5. [[Тайж|Дөтгөөр зэргийн тайж]] ЛХАМЖАВ''' (1919 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 10 настай). Гүржав ноёны тавдугаар бөгөөд отгон хөвгүүн.

== [[Жа лам Дамбийжанцанг устгасан нууц ажиллагаа]] ==
1922 онд [[Ардын Засгийн газар]], Бүх цэргийн зөвлөлөөс Мажшан ууланд бэхэжсэн [[Дамбийжанцан|Жа лам Дамбийжанцан]]г хороох нууц шийдвэр гаргахад Улиастайн сайд гүн Гүржав (Ламжав) тагнуул, логистикийн гол суурийг бэлдсэн:
# '''Нууц зөвлөгөөн:''' Нийслэл Хүрээнээс тусгай үүрэгтэй гарсан Дотоодыг хамгаалах газрын дарга '''Д.Балдандорж''' Улиастайд ирмэгцээ хамгийн түрүүнд сайд [[гүн Гүржав]]&lt;nowiki/&gt;тай нууц хуралдаан хийж, Дилав хутагт Жамсранжав нарыг   бусад хүмүүсийг татан оролцуулан ажиллагааны тактикийг зангидсан.
# '''Тагнуулын халхавч:''' Дарга Д.Дугаржав, цэрэг Нанзад нарыг &quot;Богд ламыг залахаар явж буй Засгийн газрын элч, бадарчин&quot; гэх хуурамч нэр, тагнуулын халхавчийг бүрдүүлсэн.
# '''Логистик:''' Тэдэнд зориулж Улиастайн Тамгын газраас өртөө улааны 12 тэмээ, 2 хөтөч цэргийг хуваарилж, сонор сэрэмжийг нь алдуулах &quot;Есөн цагаан&quot;-ы хүндэтгэлийн бэлэг сэлтийг бэлтгэн, Жа ламын цайз руу явах замыг саадгүй нээж өгчээ. Тус бодит мэдээлэл дээр тулгуурлан '''Дугаржав''', '''Нанзад''' нар цайзад нэвтрэн Жа ламыг устгасан түүхтэй.
'''Гүржав''' (1855–1930-иод он) — [[Манж Чин улс]]ын сүүл үе, [[Богд хаант Монгол Улс]] болон [[БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛС|БНМАУ]]-ын шилжилтийн үеийн төр, захиргааны нөлөө бүхий зүтгэлтэн, Халхын [[Засагт хан аймаг]]ийн Цогтой засгийн хошууны '''Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж''' юм. Тэрээр [[Чингис хаан]]ы алтан ургийн шууд тасархай, [[Хотгойд]]ын [[Шолой увш хунтайж]]ийн шууд залгамжлагч болно.

== Угсаа гарал ==
Гүн Гүржав нь Хотгойдын засаг ноёдын шууд салбар ургийн сурвалжит язгууртан юм. Түүний дээд өвөг болон засаглалын шугамыг хөөвөл:
* '''Элэнц өвөг:''' Бандийн Сандавдорж (1756–1798 онд хошуу захирсан Улсад туслагч гүн). Түүнийг таалал төгссөний дараа ууган хүү Цэсрэндорж нь хошуу тамгыг залгамжилсан.
* '''Өвөг эцэг:''' Сандавдоржийн Цэсрэндорж (1798–1808 онд хошуу тамгыг 10 жил захирсан засаг ноён). Тэрээр [[Улиастай]]н жанждын газрын харьяа баруун хойд хилийн харуул цэргийн албыг залгуулж, дүрвэж ирсэн Хотгойдуудыг нутагшуулах төрийн хэрэгт зүтгэсэн.
* '''Төрсөн эцэг / Салбар ураг:''' Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв (1808–1847 онд хошууг 39 жил тогтвортой захирсан засаг ноён). Галдангүнтэв нь хилийн харуул цэргийн албыг чамбай зохион байгуулж, Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийдийг (Нөмрөгийн хүрээ) өргөжүүлэн хөгжүүлсэн. Түүний насан өөд болсны дараа ууган хүү Магсаржав ноён (1847–1862) 9 дүгээр засаг ноёноор суусан бөгөөд Гүн Гүржав нь энэхүү засаглалын салбар ургийн томоохон төлөөлөл болон залгамжилжээ.

== Ураг төрлийн холбоо ба Шашин соёлын үйл хэрэг ==
Гүн Гүржав нь тухайн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны нөлөө бүхий язгууртнууд, шашин соёлын зүтгэлтнүүдтэй шууд цусан төрлийн холбоотой байв. 

Түүний үеэл нь тус хошууны Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв юм. Мэргэн ноён Дашдэндэв нь Ар халхад тодорсон [[Ялгуусан хутагт Лувсанданзан|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан]] (1885–1912)-г нялх байхад нь өөрийн хүү болгон өргөж авч өсгөсөн түүхтэй. Иймд Гүн Гүржавын салбар ураг, гэр бүлийн хэлхээ нь V дүрийн Ялгуусан хутагтын үрчилж авсан талын шууд ойрын төрөл садан (үеэл) болдог байна. Тус ургийнхан хутагтын гол ордон суудал байсан Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ)-ийг өргөжүүлэн хөгжүүлэх, шашин соёлын үйл хэргийг тэтгэх, гэрээрээ [[Ганжуур]], Данжуур сударыг залж барлуулах зэргээр номын буянд голлох үүргийг гүйцэтгэж байжээ.

== Түүхэн үйл хэрэг, Засаглал ==
Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхагласны дараа түүний угсаа гарал, орон нутагтаа нөлөөтэй байдлыг үнэлж Богд хааны зарлигаар '''Гүн зэрэг''' шагнаж, '''Тэргүүн зэргийн тайж''' хэргэмийг үе улиран залгамжлах эрхийг баталгаажуулжээ.

=== 1924 оны үйл ажиллагаа ===
1921 оны Ардын хувьсгалын дараа төр засаг шинэчлэгдэж, 1924 онд Анхдугаар Үндсэн хуулиа батлан Хаант засгаас Бүгд найрамдах засаглалд шилжих үед Гүн Гүржав нь хуучин цагийн сурвалжилт ноёны хувиар шинэ засгийн үйл ажиллагаанд идэвхтэй татагдан оролцсон байна. Тэрээр:
* Орон нутгийн хошуу тамгын газрыг шинэчлэн зохион байгуулах,
* Ардын засгийн алба татварын шинэ тогтолцоог нэвтрүүлэх,
* Хошууны ардуудыг шинэчилсэн тооллогод хамруулж бүртгэлжүүлэх,
* Баруун хойд хилийн харуул хамгаалалтын зохицуулалтад өөрийн түүхэн туршлага, нөлөөг ашиглан төр хувьсгалын хэрэгт хүчин зүтгэжээ.

== Ураг удам ==
Гүн Гүржав нь түүхэн сурвалж, орон нутгийн тооллогын баримтад тэмдэглэгдсэнээр 5 хүүтэй байсан бөгөөд тэдгээр нь орон нутгийн засаг захиргаа, тамгын газарт алба хашиж байв:
* '''Тэргүүн зэргийн тайж Гэндэнсүрэн''' (1877 онд төрсөн) — Хаант засгийн хууль ёсны Тэргүүн зэргийн тайж хэргэмийг үе улиран залгамжилж, Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын Түшмэлийн алба хашиж байсан.
* '''Дэд зэргийн тайж Гончигсүрэн''' (1883 онд төрсөн) — Хаант засгийн хууль ёсны Дэд зэргийн тайж хэргэмтэй, хошууны шашин, төрийн хэрэгт оролцож байсан Хотгойдын алтан ургийн тайж.

== Эх сурвалж ==
* [[Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив]] (МУҮТА)
* Ж.Гэрэлбадрах. &quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын ураг төрлийн холбоо, шавь нарын түүхээс&quot; (Монгол Улсын Их Сургууль, Түүхийн тэнхим)

{{stub}}

[[Ангилал:Монголын гүнүүд]]
[[Ангилал:Монголын тайж нар]]
[[Ангилал:Хотгойдууд]]

== Шашин шүтлэг, Үндэсний уламжлал ==
# '''[[Отгонтэнгэр]]ийн тахилга:''' Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён Бандийн Сандавдорж 1779 онд Отгонтэнгэр уулыг Очирваанийн (Важрапани) тахилгатай болгож, дархан цаазтай болгон хамгаалсан (МУҮТА, ф.1, д.14, х.89). Очирваань бурхан нь тус хошуу, удмын ясны гол шүтээн бөгөөд Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус хэмээн залан шүтэгдэж иржээ.
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээний &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг:''' Цогтой засгийн хошууны соёл, шашны гол төв болох Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсны &quot;Очирт хөлгөн&quot; ([[Важраяна]]) буюу Нууц тарнийн дэг сургуультай байв. VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн нь өөрийн цусан төрлийн ах Гүржав, ач Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарт зориулж ном уншихдаа үргэлж энэхүү догшин сахиусны ивээлээр адисалдаг байжээ.

== Ашигласан архивын анхдагч сурвалж ==
* МУҮТА, Фонд №А-61, Данс-1 — Засагт хан аймгийн ноёд, тайж нарын угийн бичгийн данс, хүрдэн зураг (Фонд №А-61, Х-423, дугуй тамга №5751). `Jasay tüsiye güng Güncoyjabu...` хэргэм залгамжлалын эх хувь.
* МУҮТА, Ф.1, Д.14, Х.89 — Б.Сандавдорж ноёноос Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн өргөх бичиг (1779 он).
* МУҮТА, Ф.11-1, Д.1, Х.Н.15; Д.2, Х.Н.39 — Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир.
* ТЕГ-ын Тусгай архив, 1930-аад оны Их хэлмэгдүүлэлтийн хавтаст хэрэг — VI дүрийн Ялгуусан хутагт С. Чимэдцэрэн, түүний ах Гүржав, ач Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарын угсаа гарвалын лавлагаа, байцаалтын тэмдэглэлүүд.
* БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа — Завхан аймгийн Нөмрөг сумын өрхийн бүртгэл (Гүүн зэрэгт Гүржав, Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарын нас, ам бүлийн тооллогын бодит бүртгэл).

== Мөн үзэх ==
* [[Засагт хан аймаг]]
* [[Хотгойд]]
* [[Алтан ураг]]
* [[Ялгуусан хутагтын хүрээ]]

[[Ангилал:Монголын засаг ноёд]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Монголын түүх]]
[[Ангилал:Засагт хан аймаг]]</text>
      <sha1>kl0c42or6cr85xd00s8jrv7pe9kd4ao</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873600</id>
      <parentid>873599</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T18:47:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa f4m3ioog7s</username>
        <id>108318</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>873600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21466" sha1="qh29hcml6597rc06q3o66yvegihhlhf" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав|уугуул_нэр=ᠭᠦᠷᠵᠠᠪ / ᠭᠦᠨᠴᠣᠭᠵᠠᠪ|цол=Улсад туслагч гүн зэрэгт, Тэргүүн зэргийн тайж|хаанчлалын_үе=XIX зууны төгсгөл — XX зууны эхэн үе|төрсөн_газар=Халхын Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|нас_барсан_газар=Халхын баруун хязгаар, Улиастай|угсаа_гарвал=Боржигин, Алтан ураг (Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удам)|албан тушаал=Улиастайн сайдын яамны туслан шийтгэх түшмэл, гишүүний орлогч}}
wikitext
{{Язгууртны инфобокс
| нэр               = Сандавдоржийн Цэсрэндорж / Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв / Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав
| уугуул_нэр        = ᠴᠡᠰᠡᠷᠡᠩᠳᠣᠷᠵᠢ / ᠭᠠᠯᠳᠠᠩᠭᠦᠨᠳᠡᠪ / ᠭᠦᠷᠵᠠᠪ

| цол               = [[Засаг ноён|Засаг]], [[Тайж|Тэргүүн зэргийн тайж]], [[Улсад туслагч гүн]]нүүд
| хаанчлалын_үе     = 1798–1808 он (Цэсрэндорж) &lt;br&gt; 1808–1847 он (Галдангүнтэв) &lt;br&gt; XX зууны эхэн үе (Гүржав)
| өмнөх_залгамжлагч = [[Бандийн Сандавдорж]]
| дараах_залгамжлагч= [[Галдангүнтэвийн Магсаржав]] / Гэндэнсүрэн тайж
| төрсөн_газар      = [[Манж Чин улс]], [[Халх]], [[Засагт хан аймаг]], Цогтой засгийн хошуу
| нас_барсан_газар  = [[Халх]], [[Засагт хан аймаг]], Цогтой засгийн хошуу / [[Улиастай]]

| оршуулсан_газар   = [[Нөмрөг сум|Нөмрөг уул]]ны орчим
| угсаа_гарвал      = [[Боржигин]], [[Алтан ураг]] ([[Хотгойд]]ын Шолой увш хунтайжийн шууд удам])
| шүтээн            = [[Очирваань]] бурхан ([[Важрапани]])
}}
[[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Гончигсүрэн тайж]]
'''Сандавдоржийн Цэсрэндорж''' (1798–1808), түүний ууган хүү '''Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв''' (1808–1847) болон тэдний залгамжлал, салбар ургийн томоохон зүтгэлтэн '''Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав''' (1855-1930-иод он) нар нь [[Чингис хаан]]ы алтан ургийн шууд тасархай, [[Хотгойд]]ын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагчид бөгөөд [[Манж Чин улс]], [[Богд хаант Монгол Улс]]ын үеийн Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] '''Цогтой засгийн хошууны''' засаг ноёд, төр, дипломатын нөлөө бүхий зүтгэлтнүүд юм.

== Түүхэн үйл хэрэг, Засаглал ==
=== Сандавдоржийн Цэсрэндорж (1798–1808) ===
Эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798 онд хошуу захирсан Улсад туслагч гүн) таалал төгссөний дараа 1798 онд хошуу тамгыг залгамжлан авч 10 жил захирсан. Тэрээр [[Улиастай|Улиастайн жанждын газар]]ын харьяа баруун хойд хилийн харуул цэргийн албыг залгуулж, дүрвэж ирсэн Хотгойдуудыг нутагшуулах төрийн хэрэгт зүтгээд 1808 онд таалал төгсчээ.

=== Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв (1808–1847) ===
Эцэг Цэсрэндоржийг таалал төгссөний дараа үе залгамжлах эрхийн дагуу хошуу тамгыг хүлээн авч, '''нийт 39 жилийн турш''' хошууг тогтвортой захирсан. Тэрээр хилийн харуул цэргийн албыг чамбай зохион байгуулж, Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийдийг ([[Нөмрөгийн хүрээ]]) өргөжүүлэн хөгжүүлэв. Түүний насан өөд болсны дараа ууган хүү Магсаржав ноён (1847–1862) 9 дүгээр засаг ноёноор суусан байна.

=== Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав ===
Түүхэн сурвалж, архивын дансанд бүтэн нэрээрээ '''Гүнцогжав''', зарим дурсамжид '''С. Ламжав''' гэж бичигдсэн (1855 онд төрсөн). Тэрээр Санжав тайжийн хүү бөгөөд Алтан ургийн язгуураараа &quot;Улсад туслагч гүн зэрэгт, Тэргүүн зэргийн тайж&quot; цолыг үе улиран залгамжилсан. Богд хаант Монгол Улсын үеийн засаг захиргааг төлөөлөн '''Улиастайн гишүүн ноёны орлогч''' (Туслан шийтгэх түшмэл)-ийн албыг хашиж байв.

== Ноёдын угийн эх, Үе залгамжлал ==
&quot;Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг&quot; (1896) болон Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Алтан ургийн угийн бичгийн дансанд Гүн Гүржав ноёны ураг төрөл, залгамжлагч хөвгүүдийн хэлхээг хаант засгийн хууль ёсны зэрэг хэргэм, төрсөн он цагийн дарааллаар дараах босоо тэнхлэгийн стандартаар баримтжуулжээ. Гүн Гүржав ноёны төрсөн дүү нь сод хувилгаан '''[[Ялгуусан хутагт|VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн]]''' (1912–1937) мөн.

=== Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржавын таван хүү: ===
* '''1. [[Тэргүүн зэргийн тайж]] ГЭНДЭНСҮРЭН''' (1877 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 53 настай). Хаант засгийн хууль ёсны Тэргүүн зэргийн тайж хэргэмийг үе улиран залгамжилсан бөгөөд Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын Түшмэлийн албыг хашиж, орон нутгийн засаг захиргаа, цэргийн логистикийг гардан хариуцаж байв.
** '''Ач хүү:''' Тайж лам Наваан (26 настай).
* '''2. [[Тайж|Дэд зэргийн тайж]] ГОНЧИГСҮРЭН''' (1883 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 39 настай). Хаант засгийн хууль ёсны Дэд зэргийн тайж хэргэмтэй. Тэрээр хошууны шашин, төрийн хамгийн том ураг барилдалга зангидаж, Хотгойдын алтан ургийн Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн өрхтэй холбоо тогтоосон.
** '''Ач хүү:''' Сэрээтэр-Оргил (1 настай).
* '''3. [[Тайж|Gутгаар зэргийн тайж]] БАДАРЧ''' (1891 онд төрсөн). Угийн бичгийн дансны 3 дугаар хөвгүүн, Гутгаар зэргийн тайж хэргэм зэрэгтэй.
* '''4. [[Тайж|Дөтгөөр зэргийн тайж]] лам ЛХЭГЖАВ''' (1908 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 21 настай). Шашны мөр хөөж лам хувраг болсон, Гүржав ноёны дөрөвдүгээр хөвгүүн.
* '''5. [[Тайж|Дөтгөөр зэргийн тайж]] ЛХАМЖАВ''' (1919 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 10 настай). Гүржав ноёны тавдугаар бөгөөд отгон хөвгүүн.

== [[Жа лам Дамбийжанцанг устгасан нууц ажиллагаа]] ==
1922 онд [[Ардын Засгийн газар]], Бүх цэргийн зөвлөлөөс Мажшан ууланд бэхэжсэн [[Дамбийжанцан|Жа лам Дамбийжанцан]]г хороох нууц шийдвэр гаргахад Улиастайн сайд гүн Гүржав (Ламжав) тагнуул, логистикийн гол суурийг бэлдсэн:
# '''Нууц зөвлөгөөн:''' Нийслэл Хүрээнээс тусгай үүрэгтэй гарсан Дотоодыг хамгаалах газрын дарга '''Д.Балдандорж''' Улиастайд ирмэгцээ хамгийн түрүүнд сайд [[гүн Гүржав]]&lt;nowiki/&gt;тай нууц хуралдаан хийж, [[Башлуугийн Жамсранжав|Дилав хутагт Жамсранжав]] нарыг   бусад хүмүүсийг татан оролцуулан ажиллагааны тактикийг зангидсан.
# '''Тагнуулын халхавч:''' Дарга Д.Дугаржав, цэрэг Нанзад нарыг &quot;Богд ламыг залахаар явж буй Засгийн газрын элч, бадарчин&quot; гэх хуурамч нэр, тагнуулын халхавчийг бүрдүүлсэн.
# '''Логистик:''' Тэдэнд зориулж Улиастайн Тамгын газраас өртөө улааны 12 тэмээ, 2 хөтөч цэргийг хуваарилж, сонор сэрэмжийг нь алдуулах &quot;Есөн цагаан&quot;-ы хүндэтгэлийн бэлэг сэлтийг бэлтгэн, Жа ламын цайз руу явах замыг саадгүй нээж өгчээ. Тус бодит мэдээлэл дээр тулгуурлан '''Дугаржав''', '''Нанзад''' нар цайзад нэвтрэн Жа ламыг устгасан түүхтэй.
'''Гүржав''' (1855–1930-иод он) — [[Манж Чин улс]]ын сүүл үе, [[Богд хаант Монгол Улс]] болон [[БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛС|БНМАУ]]-ын шилжилтийн үеийн төр, захиргааны нөлөө бүхий зүтгэлтэн, Халхын [[Засагт хан аймаг]]ийн Цогтой засгийн хошууны '''Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж''' юм. Тэрээр [[Чингис хаан]]ы алтан ургийн шууд тасархай, [[Хотгойд]]ын [[Шолой увш хунтайж]]ийн шууд залгамжлагч болно.

== Угсаа гарал ==
Гүн Гүржав нь Хотгойдын засаг ноёдын шууд салбар ургийн сурвалжит язгууртан юм. Түүний дээд өвөг болон засаглалын шугамыг хөөвөл:
* '''Элэнц өвөг:''' Бандийн Сандавдорж (1756–1798 онд хошуу захирсан Улсад туслагч гүн). Түүнийг таалал төгссөний дараа ууган хүү Цэсрэндорж нь хошуу тамгыг залгамжилсан.
* '''Өвөг эцэг:''' Сандавдоржийн Цэсрэндорж (1798–1808 онд хошуу тамгыг 10 жил захирсан засаг ноён). Тэрээр [[Улиастай]]н жанждын газрын харьяа баруун хойд хилийн харуул цэргийн албыг залгуулж, дүрвэж ирсэн Хотгойдуудыг нутагшуулах төрийн хэрэгт зүтгэсэн.
* '''Төрсөн эцэг / Салбар ураг:''' Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв (1808–1847 онд хошууг 39 жил тогтвортой захирсан засаг ноён). Галдангүнтэв нь хилийн харуул цэргийн албыг чамбай зохион байгуулж, Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийдийг (Нөмрөгийн хүрээ) өргөжүүлэн хөгжүүлсэн. Түүний насан өөд болсны дараа ууган хүү Магсаржав ноён (1847–1862) 9 дүгээр засаг ноёноор суусан бөгөөд Гүн Гүржав нь энэхүү засаглалын салбар ургийн томоохон төлөөлөл болон залгамжилжээ.

== Ураг төрлийн холбоо ба Шашин соёлын үйл хэрэг ==
Гүн Гүржав нь тухайн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны нөлөө бүхий язгууртнууд, шашин соёлын зүтгэлтнүүдтэй шууд цусан төрлийн холбоотой байв. 

Түүний үеэл нь тус хошууны Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв юм. Мэргэн ноён Дашдэндэв нь Ар халхад тодорсон [[Ялгуусан хутагт Лувсанданзан|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан]] (1885–1912)-г нялх байхад нь өөрийн хүү болгон өргөж авч өсгөсөн түүхтэй. Иймд Гүн Гүржавын салбар ураг, гэр бүлийн хэлхээ нь V дүрийн Ялгуусан хутагтын үрчилж авсан талын шууд ойрын төрөл садан (үеэл) болдог байна. Тус ургийнхан хутагтын гол ордон суудал байсан Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ)-ийг өргөжүүлэн хөгжүүлэх, шашин соёлын үйл хэргийг тэтгэх, гэрээрээ [[Ганжуур]], Данжуур сударыг залж барлуулах зэргээр номын буянд голлох үүргийг гүйцэтгэж байжээ.

== Түүхэн үйл хэрэг, Засаглал ==
Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхагласны дараа түүний угсаа гарал, орон нутагтаа нөлөөтэй байдлыг үнэлж Богд хааны зарлигаар '''Гүн зэрэг''' шагнаж, '''Тэргүүн зэргийн тайж''' хэргэмийг үе улиран залгамжлах эрхийг баталгаажуулжээ.

=== 1924 оны үйл ажиллагаа ===
1921 оны Ардын хувьсгалын дараа төр засаг шинэчлэгдэж, 1924 онд Анхдугаар Үндсэн хуулиа батлан Хаант засгаас Бүгд найрамдах засаглалд шилжих үед Гүн Гүржав нь хуучин цагийн сурвалжилт ноёны хувиар шинэ засгийн үйл ажиллагаанд идэвхтэй татагдан оролцсон байна. Тэрээр:
* Орон нутгийн хошуу тамгын газрыг шинэчлэн зохион байгуулах,
* Ардын засгийн алба татварын шинэ тогтолцоог нэвтрүүлэх,
* Хошууны ардуудыг шинэчилсэн тооллогод хамруулж бүртгэлжүүлэх,
* Баруун хойд хилийн харуул хамгаалалтын зохицуулалтад өөрийн түүхэн туршлага, нөлөөг ашиглан төр хувьсгалын хэрэгт хүчин зүтгэжээ.

== Ураг удам ==
Гүн Гүржав нь түүхэн сурвалж, орон нутгийн тооллогын баримтад тэмдэглэгдсэнээр 5 хүүтэй байсан бөгөөд тэдгээр нь орон нутгийн засаг захиргаа, тамгын газарт алба хашиж байв:
* '''Тэргүүн зэргийн тайж Гэндэнсүрэн''' (1877 онд төрсөн) — Хаант засгийн хууль ёсны Тэргүүн зэргийн тайж хэргэмийг үе улиран залгамжилж, Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын Түшмэлийн алба хашиж байсан.
* '''Дэд зэргийн тайж Гончигсүрэн''' (1883 онд төрсөн) — Хаант засгийн хууль ёсны Дэд зэргийн тайж хэргэмтэй, хошууны шашин, төрийн хэрэгт оролцож байсан Хотгойдын алтан ургийн тайж.

== Эх сурвалж ==
* [[Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив]] (МУҮТА)
* Ж.Гэрэлбадрах. &quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын ураг төрлийн холбоо, шавь нарын түүхээс&quot; (Монгол Улсын Их Сургууль, Түүхийн тэнхим)

{{stub}}

[[Ангилал:Монголын гүнүүд]]
[[Ангилал:Монголын тайж нар]]
[[Ангилал:Хотгойдууд]]

== Шашин шүтлэг, Үндэсний уламжлал ==
# '''[[Отгонтэнгэр]]ийн тахилга:''' Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён Бандийн Сандавдорж 1779 онд Отгонтэнгэр уулыг Очирваанийн (Важрапани) тахилгатай болгож, дархан цаазтай болгон хамгаалсан (МУҮТА, ф.1, д.14, х.89). Очирваань бурхан нь тус хошуу, удмын ясны гол шүтээн бөгөөд Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус хэмээн залан шүтэгдэж иржээ.
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээний &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг:''' Цогтой засгийн хошууны соёл, шашны гол төв болох Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсны &quot;Очирт хөлгөн&quot; ([[Важраяна]]) буюу Нууц тарнийн дэг сургуультай байв. VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн нь өөрийн цусан төрлийн ах Гүржав, ач Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарт зориулж ном уншихдаа үргэлж энэхүү догшин сахиусны ивээлээр адисалдаг байжээ.

== Ашигласан архивын анхдагч сурвалж ==
* МУҮТА, Фонд №А-61, Данс-1 — Засагт хан аймгийн ноёд, тайж нарын угийн бичгийн данс, хүрдэн зураг (Фонд №А-61, Х-423, дугуй тамга №5751). `Jasay tüsiye güng Güncoyjabu...` хэргэм залгамжлалын эх хувь.
* МУҮТА, Ф.1, Д.14, Х.89 — Б.Сандавдорж ноёноос Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн өргөх бичиг (1779 он).
* МУҮТА, Ф.11-1, Д.1, Х.Н.15; Д.2, Х.Н.39 — Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир.
* ТЕГ-ын Тусгай архив, 1930-аад оны Их хэлмэгдүүлэлтийн хавтаст хэрэг — VI дүрийн Ялгуусан хутагт С. Чимэдцэрэн, түүний ах Гүржав, ач Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарын угсаа гарвалын лавлагаа, байцаалтын тэмдэглэлүүд.
* БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа — Завхан аймгийн Нөмрөг сумын өрхийн бүртгэл (Гүүн зэрэгт Гүржав, Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарын нас, ам бүлийн тооллогын бодит бүртгэл).

== Мөн үзэх ==
* [[Засагт хан аймаг]]
* [[Хотгойд]]
* [[Алтан ураг]]
* [[Ялгуусан хутагтын хүрээ]]

[[Ангилал:Монголын засаг ноёд]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Монголын түүх]]
[[Ангилал:Засагт хан аймаг]]</text>
      <sha1>qh29hcml6597rc06q3o66yvegihhlhf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873601</id>
      <parentid>873600</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T18:49:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa f4m3ioog7s</username>
        <id>108318</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>873601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20437" sha1="cy5appy78gnrkklnq4tctwh8qfb2nu1" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав|уугуул_нэр=ᠭᠦᠷᠵᠠᠪ / ᠭᠦᠨᠴᠣᠭᠵᠠᠪ|цол=Улсад туслагч гүн зэрэгт, Тэргүүн зэргийн тайж|хаанчлалын_үе=XIX зууны төгсгөл — XX зууны эхэн үе|төрсөн_газар=Халхын Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|нас_барсан_газар=Халхын баруун хязгаар, Улиастай|угсаа_гарвал=Боржигин, Алтан ураг (Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удам)|албан тушаал=Улиастайн сайдын яамны туслан шийтгэх түшмэл, гишүүний орлогч}}
wikitext
{{Язгууртны инфобокс
| нэр               = Сандавдоржийн Цэсрэндорж / Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв / Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав
| уугуул_нэр        = ᠴᠡᠰᠡᠷᠡᠩᠳᠣᠷᠵᠢ / ᠭᠠᠯᠳᠠᠩᠭᠦᠨᠳᠡᠪ / ᠭᠦᠷᠵᠠᠪ

| цол               = [[Засаг ноён|Засаг]], [[Тайж|Тэргүүн зэргийн тайж]], [[Улсад туслагч гүн]]нүүд
| хаанчлалын_үе     = 1798–1808 он (Цэсрэндорж) &lt;br&gt; 1808–1847 он (Галдангүнтэв) &lt;br&gt; XX зууны эхэн үе (Гүржав)
| өмнөх_залгамжлагч = [[Бандийн Сандавдорж]]
| дараах_залгамжлагч= [[Галдангүнтэвийн Магсаржав]] / Гэндэнсүрэн тайж
| төрсөн_газар      = [[Манж Чин улс]], [[Халх]], [[Засагт хан аймаг]], Цогтой засгийн хошуу
| нас_барсан_газар  = [[Халх]], [[Засагт хан аймаг]], Цогтой засгийн хошуу / [[Улиастай]]

| оршуулсан_газар   = [[Нөмрөг сум|Нөмрөг уул]]ны орчим
| угсаа_гарвал      = [[Боржигин]], [[Алтан ураг]] ([[Хотгойд]]ын Шолой увш хунтайжийн шууд удам])
| шүтээн            = [[Очирваань]] бурхан ([[Важрапани]])
}}
[[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Гончигсүрэн тайж]]
'''Сандавдоржийн Цэсрэндорж''' (1798–1808), түүний ууган хүү '''Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв''' (1808–1847) болон тэдний залгамжлал, салбар ургийн томоохон зүтгэлтэн '''Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав''' (1855-1930-иод он) нар нь [[Чингис хаан]]ы алтан ургийн шууд тасархай, [[Хотгойд]]ын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагчид бөгөөд [[Манж Чин улс]], [[Богд хаант Монгол Улс]]ын үеийн Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] '''Цогтой засгийн хошууны''' засаг ноёд, төр, дипломатын нөлөө бүхий зүтгэлтнүүд юм.

== Түүхэн үйл хэрэг, Засаглал ==
=== Сандавдоржийн Цэсрэндорж (1798–1808) ===
Эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798 онд хошуу захирсан Улсад туслагч гүн) таалал төгссөний дараа 1798 онд хошуу тамгыг залгамжлан авч 10 жил захирсан. Тэрээр [[Улиастай|Улиастайн жанждын газар]]ын харьяа баруун хойд хилийн харуул цэргийн албыг залгуулж, дүрвэж ирсэн Хотгойдуудыг нутагшуулах төрийн хэрэгт зүтгээд 1808 онд таалал төгсчээ.

=== Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв (1808–1847) ===
Эцэг Цэсрэндоржийг таалал төгссөний дараа үе залгамжлах эрхийн дагуу хошуу тамгыг хүлээн авч, '''нийт 39 жилийн турш''' хошууг тогтвортой захирсан. Тэрээр хилийн харуул цэргийн албыг чамбай зохион байгуулж, Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийдийг ([[Нөмрөгийн хүрээ]]) өргөжүүлэн хөгжүүлэв. Түүний насан өөд болсны дараа ууган хүү Магсаржав ноён (1847–1862) 9 дүгээр засаг ноёноор суусан байна.

=== Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав ===
Түүхэн сурвалж, архивын дансанд бүтэн нэрээрээ '''Гүнцогжав''', зарим дурсамжид '''С. Ламжав''' гэж бичигдсэн (1855 онд төрсөн). Тэрээр Санжав тайжийн хүү бөгөөд Алтан ургийн язгуураараа &quot;Улсад туслагч гүн зэрэгт, Тэргүүн зэргийн тайж&quot; цолыг үе улиран залгамжилсан. Богд хаант Монгол Улсын үеийн засаг захиргааг төлөөлөн '''Улиастайн гишүүн ноёны орлогч''' (Туслан шийтгэх түшмэл)-ийн албыг хашиж байв.

== Ноёдын угийн эх, Үе залгамжлал ==
&quot;Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг&quot; (1896) болон Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Алтан ургийн угийн бичгийн дансанд Гүн Гүржав ноёны ураг төрөл, залгамжлагч хөвгүүдийн хэлхээг хаант засгийн хууль ёсны зэрэг хэргэм, төрсөн он цагийн дарааллаар дараах босоо тэнхлэгийн стандартаар баримтжуулжээ. Гүн Гүржав ноёны төрсөн дүү нь сод хувилгаан '''[[Ялгуусан хутагт|VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн]]''' (1912–1937) мөн.

=== Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржавын таван хүү: ===
* '''1. [[Тэргүүн зэргийн тайж]] ГЭНДЭНСҮРЭН''' (1877 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 53 настай). Хаант засгийн хууль ёсны Тэргүүн зэргийн тайж хэргэмийг үе улиран залгамжилсан бөгөөд Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын Түшмэлийн албыг хашиж, орон нутгийн засаг захиргаа, цэргийн логистикийг гардан хариуцаж байв.
** '''Ач хүү:''' Тайж лам Наваан (26 настай).
* '''2. [[Тайж|Дэд зэргийн тайж]] ГОНЧИГСҮРЭН''' (1883 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 39 настай). Хаант засгийн хууль ёсны Дэд зэргийн тайж хэргэмтэй. Тэрээр хошууны шашин, төрийн хамгийн том ураг барилдалга зангидаж, Хотгойдын алтан ургийн Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн өрхтэй холбоо тогтоосон.
** '''Ач хүү:''' Сэрээтэр-Оргил (1 настай).
* '''3. [[Тайж|Gутгаар зэргийн тайж]] БАДАРЧ''' (1891 онд төрсөн). Угийн бичгийн дансны 3 дугаар хөвгүүн, Гутгаар зэргийн тайж хэргэм зэрэгтэй.
* '''4. [[Тайж|Дөтгөөр зэргийн тайж]] лам ЛХЭГЖАВ''' (1908 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 21 настай). Шашны мөр хөөж лам хувраг болсон, Гүржав ноёны дөрөвдүгээр хөвгүүн.
* '''5. [[Тайж|Дөтгөөр зэргийн тайж]] ЛХАМЖАВ''' (1919 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 10 настай). Гүржав ноёны тавдугаар бөгөөд отгон хөвгүүн.

== [[Жа лам Дамбийжанцанг устгасан нууц ажиллагаа]] ==
1922 онд [[Ардын Засгийн газар]], Бүх цэргийн зөвлөлөөс Мажшан ууланд бэхэжсэн [[Дамбийжанцан|Жа лам Дамбийжанцан]]г хороох нууц шийдвэр гаргахад Улиастайн сайд гүн Гүржав (Ламжав) тагнуул, логистикийн гол суурийг бэлдсэн:
# '''Нууц зөвлөгөөн:''' Нийслэл Хүрээнээс тусгай үүрэгтэй гарсан Дотоодыг хамгаалах газрын дарга '''Д.Балдандорж''' Улиастайд ирмэгцээ хамгийн түрүүнд сайд [[гүн Гүржав]]&lt;nowiki/&gt;тай нууц хуралдаан хийж, [[Башлуугийн Жамсранжав|Дилав хутагт Жамсранжав]] нарыг   бусад хүмүүсийг татан оролцуулан ажиллагааны тактикийг зангидсан.
# '''Тагнуулын халхавч:''' Дарга Д.Дугаржав, цэрэг Нанзад нарыг &quot;Богд ламыг залахаар явж буй Засгийн газрын элч, бадарчин&quot; гэх хуурамч нэр, тагнуулын халхавчийг бүрдүүлсэн.
# '''Логистик:''' Тэдэнд зориулж Улиастайн Тамгын газраас өртөө улааны 12 тэмээ, 2 хөтөч цэргийг хуваарилж, сонор сэрэмжийг нь алдуулах &quot;Есөн цагаан&quot;-ы хүндэтгэлийн бэлэг сэлтийг бэлтгэн, Жа ламын цайз руу явах замыг саадгүй нээж өгчээ. Тус бодит мэдээлэл дээр тулгуурлан '''Дугаржав''', '''Нанзад''' нар цайзад нэвтрэн Жа ламыг устгасан түүхтэй.
'''Гүржав''' (1855–1930-иод он) — [[Манж Чин улс]]ын сүүл үе, [[Богд хаант Монгол Улс]] болон [[БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛС|БНМАУ]]-ын шилжилтийн үеийн төр, захиргааны нөлөө бүхий зүтгэлтэн, Халхын [[Засагт хан аймаг]]ийн Цогтой засгийн хошууны '''Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж''' юм. Тэрээр [[Чингис хаан]]ы алтан ургийн шууд тасархай, [[Хотгойд]]ын [[Шолой увш хунтайж]]ийн шууд залгамжлагч болно.

== Угсаа гарал ==
Гүн Гүржав нь Хотгойдын засаг ноёдын шууд салбар ургийн сурвалжит язгууртан юм. Түүний дээд өвөг болон засаглалын шугамыг хөөвөл:
* '''Элэнц өвөг:''' Бандийн Сандавдорж (1756–1798 онд хошуу захирсан Улсад туслагч гүн). Түүнийг таалал төгссөний дараа ууган хүү Цэсрэндорж нь хошуу тамгыг залгамжилсан.
* '''Өвөг эцэг:''' Сандавдоржийн Цэсрэндорж (1798–1808 онд хошуу тамгыг 10 жил захирсан засаг ноён). Тэрээр [[Улиастай]]н жанждын газрын харьяа баруун хойд хилийн харуул цэргийн албыг залгуулж, дүрвэж ирсэн Хотгойдуудыг нутагшуулах төрийн хэрэгт зүтгэсэн.
* '''Төрсөн эцэг / Салбар ураг:''' Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв (1808–1847 онд хошууг 39 жил тогтвортой захирсан засаг ноён). Галдангүнтэв нь хилийн харуул цэргийн албыг чамбай зохион байгуулж, Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийдийг (Нөмрөгийн хүрээ) өргөжүүлэн хөгжүүлсэн. Түүний насан өөд болсны дараа ууган хүү Магсаржав ноён (1847–1862) 9 дүгээр засаг ноёноор суусан бөгөөд Гүн Гүржав нь энэхүү засаглалын салбар ургийн томоохон төлөөлөл болон залгамжилжээ.

== Ураг төрлийн холбоо ба Шашин соёлын үйл хэрэг ==
Гүн Гүржав нь тухайн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны нөлөө бүхий язгууртнууд, шашин соёлын зүтгэлтнүүдтэй шууд цусан төрлийн холбоотой байв. 

Түүний үеэл нь тус хошууны Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв юм. Мэргэн ноён Дашдэндэв нь Ар халхад тодорсон [[Ялгуусан хутагт Лувсанданзан|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан]] (1885–1912)-г нялх байхад нь өөрийн хүү болгон өргөж авч өсгөсөн түүхтэй. Иймд Гүн Гүржавын салбар ураг, гэр бүлийн хэлхээ нь V дүрийн Ялгуусан хутагтын үрчилж авсан талын шууд ойрын төрөл садан (үеэл) болдог байна. Тус ургийнхан хутагтын гол ордон суудал байсан Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ)-ийг өргөжүүлэн хөгжүүлэх, шашин соёлын үйл хэргийг тэтгэх, гэрээрээ [[Ганжуур]], Данжуур сударыг залж барлуулах зэргээр номын буянд голлох үүргийг гүйцэтгэж байжээ.

== Түүхэн үйл хэрэг, Засаглал ==
Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхагласны дараа түүний угсаа гарал, орон нутагтаа нөлөөтэй байдлыг үнэлж Богд хааны зарлигаар '''Гүн зэрэг''' шагнаж, '''Тэргүүн зэргийн тайж''' хэргэмийг үе улиран залгамжлах эрхийг баталгаажуулжээ.

=== 1924 оны үйл ажиллагаа ===
1921 оны Ардын хувьсгалын дараа төр засаг шинэчлэгдэж, 1924 онд Анхдугаар Үндсэн хуулиа батлан Хаант засгаас Бүгд найрамдах засаглалд шилжих үед Гүн Гүржав нь хуучин цагийн сурвалжилт ноёны хувиар шинэ засгийн үйл ажиллагаанд идэвхтэй татагдан оролцсон байна. Тэрээр:
* Орон нутгийн хошуу тамгын газрыг шинэчлэн зохион байгуулах,
* Ардын засгийн алба татварын шинэ тогтолцоог нэвтрүүлэх,
* Хошууны ардуудыг шинэчилсэн тооллогод хамруулж бүртгэлжүүлэх,
* Баруун хойд хилийн харуул хамгаалалтын зохицуулалтад өөрийн түүхэн туршлага, нөлөөг ашиглан төр хувьсгалын хэрэгт хүчин зүтгэжээ.

== Эх сурвалж ==
* [[Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив]] (МУҮТА)
* Ж.Гэрэлбадрах. [[&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын ураг төрлийн холбоо, шавь нарын түүхээс]]&quot; (Монгол Улсын Их Сургууль, Түүхийн тэнхим)

{{stub}}

[[Ангилал:Монголын гүнүүд]]
[[Ангилал:Монголын тайж нар]]
[[Ангилал:Хотгойдууд]]

== Шашин шүтлэг, Үндэсний уламжлал ==
# '''[[Отгонтэнгэр]]ийн тахилга:''' Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён Бандийн Сандавдорж 1779 онд Отгонтэнгэр уулыг Очирваанийн (Важрапани) тахилгатай болгож, дархан цаазтай болгон хамгаалсан (МУҮТА, ф.1, д.14, х.89). Очирваань бурхан нь тус хошуу, удмын ясны гол шүтээн бөгөөд Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус хэмээн залан шүтэгдэж иржээ.
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээний &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг:''' Цогтой засгийн хошууны соёл, шашны гол төв болох Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсны &quot;Очирт хөлгөн&quot; ([[Важраяна]]) буюу Нууц тарнийн дэг сургуультай байв. VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн нь өөрийн цусан төрлийн ах Гүржав, ач Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарт зориулж ном уншихдаа үргэлж энэхүү догшин сахиусны ивээлээр адисалдаг байжээ.

== Ашигласан архивын анхдагч сурвалж ==
* МУҮТА, Фонд №А-61, Данс-1 — Засагт хан аймгийн ноёд, тайж нарын угийн бичгийн данс, хүрдэн зураг (Фонд №А-61, Х-423, дугуй тамга №5751). `Jasay tüsiye güng Güncoyjabu...` хэргэм залгамжлалын эх хувь.
* МУҮТА, Ф.1, Д.14, Х.89 — Б.Сандавдорж ноёноос Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн өргөх бичиг (1779 он).
* МУҮТА, Ф.11-1, Д.1, Х.Н.15; Д.2, Х.Н.39 — Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир.
* ТЕГ-ын Тусгай архив, 1930-аад оны Их хэлмэгдүүлэлтийн хавтаст хэрэг — VI дүрийн Ялгуусан хутагт С. Чимэдцэрэн, түүний ах Гүржав, ач Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарын угсаа гарвалын лавлагаа, байцаалтын тэмдэглэлүүд.
* БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа — Завхан аймгийн Нөмрөг сумын өрхийн бүртгэл (Гүүн зэрэгт Гүржав, Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарын нас, ам бүлийн тооллогын бодит бүртгэл).

== Мөн үзэх ==
* [[Засагт хан аймаг]]
* [[Хотгойд]]
* [[Алтан ураг]]
* [[Ялгуусан хутагтын хүрээ]]

[[Ангилал:Монголын засаг ноёд]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Монголын түүх]]
[[Ангилал:Засагт хан аймаг]]</text>
      <sha1>cy5appy78gnrkklnq4tctwh8qfb2nu1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873614</id>
      <parentid>873601</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T04:46:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржавын таван хүү: */</comment>
      <origin>873614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20438" sha1="78cqmf53ocqymazsbobr7docollbxuq" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав|уугуул_нэр=ᠭᠦᠷᠵᠠᠪ / ᠭᠦᠨᠴᠣᠭᠵᠠᠪ|цол=Улсад туслагч гүн зэрэгт, Тэргүүн зэргийн тайж|хаанчлалын_үе=XIX зууны төгсгөл — XX зууны эхэн үе|төрсөн_газар=Халхын Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|нас_барсан_газар=Халхын баруун хязгаар, Улиастай|угсаа_гарвал=Боржигин, Алтан ураг (Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удам)|албан тушаал=Улиастайн сайдын яамны туслан шийтгэх түшмэл, гишүүний орлогч}}
wikitext
{{Язгууртны инфобокс
| нэр               = Сандавдоржийн Цэсрэндорж / Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв / Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав
| уугуул_нэр        = ᠴᠡᠰᠡᠷᠡᠩᠳᠣᠷᠵᠢ / ᠭᠠᠯᠳᠠᠩᠭᠦᠨᠳᠡᠪ / ᠭᠦᠷᠵᠠᠪ

| цол               = [[Засаг ноён|Засаг]], [[Тайж|Тэргүүн зэргийн тайж]], [[Улсад туслагч гүн]]нүүд
| хаанчлалын_үе     = 1798–1808 он (Цэсрэндорж) &lt;br&gt; 1808–1847 он (Галдангүнтэв) &lt;br&gt; XX зууны эхэн үе (Гүржав)
| өмнөх_залгамжлагч = [[Бандийн Сандавдорж]]
| дараах_залгамжлагч= [[Галдангүнтэвийн Магсаржав]] / Гэндэнсүрэн тайж
| төрсөн_газар      = [[Манж Чин улс]], [[Халх]], [[Засагт хан аймаг]], Цогтой засгийн хошуу
| нас_барсан_газар  = [[Халх]], [[Засагт хан аймаг]], Цогтой засгийн хошуу / [[Улиастай]]

| оршуулсан_газар   = [[Нөмрөг сум|Нөмрөг уул]]ны орчим
| угсаа_гарвал      = [[Боржигин]], [[Алтан ураг]] ([[Хотгойд]]ын Шолой увш хунтайжийн шууд удам])
| шүтээн            = [[Очирваань]] бурхан ([[Важрапани]])
}}
[[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Гончигсүрэн тайж]]
'''Сандавдоржийн Цэсрэндорж''' (1798–1808), түүний ууган хүү '''Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв''' (1808–1847) болон тэдний залгамжлал, салбар ургийн томоохон зүтгэлтэн '''Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав''' (1855-1930-иод он) нар нь [[Чингис хаан]]ы алтан ургийн шууд тасархай, [[Хотгойд]]ын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагчид бөгөөд [[Манж Чин улс]], [[Богд хаант Монгол Улс]]ын үеийн Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] '''Цогтой засгийн хошууны''' засаг ноёд, төр, дипломатын нөлөө бүхий зүтгэлтнүүд юм.

== Түүхэн үйл хэрэг, Засаглал ==
=== Сандавдоржийн Цэсрэндорж (1798–1808) ===
Эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798 онд хошуу захирсан Улсад туслагч гүн) таалал төгссөний дараа 1798 онд хошуу тамгыг залгамжлан авч 10 жил захирсан. Тэрээр [[Улиастай|Улиастайн жанждын газар]]ын харьяа баруун хойд хилийн харуул цэргийн албыг залгуулж, дүрвэж ирсэн Хотгойдуудыг нутагшуулах төрийн хэрэгт зүтгээд 1808 онд таалал төгсчээ.

=== Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв (1808–1847) ===
Эцэг Цэсрэндоржийг таалал төгссөний дараа үе залгамжлах эрхийн дагуу хошуу тамгыг хүлээн авч, '''нийт 39 жилийн турш''' хошууг тогтвортой захирсан. Тэрээр хилийн харуул цэргийн албыг чамбай зохион байгуулж, Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийдийг ([[Нөмрөгийн хүрээ]]) өргөжүүлэн хөгжүүлэв. Түүний насан өөд болсны дараа ууган хүү Магсаржав ноён (1847–1862) 9 дүгээр засаг ноёноор суусан байна.

=== Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав ===
Түүхэн сурвалж, архивын дансанд бүтэн нэрээрээ '''Гүнцогжав''', зарим дурсамжид '''С. Ламжав''' гэж бичигдсэн (1855 онд төрсөн). Тэрээр Санжав тайжийн хүү бөгөөд Алтан ургийн язгуураараа &quot;Улсад туслагч гүн зэрэгт, Тэргүүн зэргийн тайж&quot; цолыг үе улиран залгамжилсан. Богд хаант Монгол Улсын үеийн засаг захиргааг төлөөлөн '''Улиастайн гишүүн ноёны орлогч''' (Туслан шийтгэх түшмэл)-ийн албыг хашиж байв.

== Ноёдын угийн эх, Үе залгамжлал ==
&quot;Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг&quot; (1896) болон Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Алтан ургийн угийн бичгийн дансанд Гүн Гүржав ноёны ураг төрөл, залгамжлагч хөвгүүдийн хэлхээг хаант засгийн хууль ёсны зэрэг хэргэм, төрсөн он цагийн дарааллаар дараах босоо тэнхлэгийн стандартаар баримтжуулжээ. Гүн Гүржав ноёны төрсөн дүү нь сод хувилгаан '''[[Ялгуусан хутагт|VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн]]''' (1912–1937) мөн.

=== Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржавын таван хүү: ===
* '''1. [[Тэргүүн зэргийн тайж]] ГЭНДЭНСҮРЭН''' (1877 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 53 настай). Хаант засгийн хууль ёсны Тэргүүн зэргийн тайж хэргэмийг үе улиран залгамжилсан бөгөөд Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын Түшмэлийн албыг хашиж, орон нутгийн засаг захиргаа, цэргийн логистикийг гардан хариуцаж байв.
** '''Ач хүү:''' Тайж лам Наваан (26 настай).
* '''2. [[Тайж|Дэд зэргийн тайж]] ГОНЧИГСҮРЭН''' (1883 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 39 настай). Хаант засгийн хууль ёсны Дэд зэргийн тайж хэргэмтэй. Тэрээр хошууны шашин, төрийн хамгийн том ураг барилдалга зангидаж, Хотгойдын алтан ургийн Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн өрхтэй холбоо тогтоосон.
** '''Ач хүү:''' Сэрээтэр-Оргил (1 настай).
* '''3. [[Тайж|Гутгаар зэргийн тайж]] БАДАРЧ''' (1891 онд төрсөн). Угийн бичгийн дансны 3 дугаар хөвгүүн, Гутгаар зэргийн тайж хэргэм зэрэгтэй.
* '''4. [[Тайж|Дөтгөөр зэргийн тайж]] лам ЛХЭГЖАВ''' (1908 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 21 настай). Шашны мөр хөөж лам хувраг болсон, Гүржав ноёны дөрөвдүгээр хөвгүүн.
* '''5. [[Тайж|Дөтгөөр зэргийн тайж]] ЛХАМЖАВ''' (1919 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 10 настай). Гүржав ноёны тавдугаар бөгөөд отгон хөвгүүн.

== [[Жа лам Дамбийжанцанг устгасан нууц ажиллагаа]] ==
1922 онд [[Ардын Засгийн газар]], Бүх цэргийн зөвлөлөөс Мажшан ууланд бэхэжсэн [[Дамбийжанцан|Жа лам Дамбийжанцан]]г хороох нууц шийдвэр гаргахад Улиастайн сайд гүн Гүржав (Ламжав) тагнуул, логистикийн гол суурийг бэлдсэн:
# '''Нууц зөвлөгөөн:''' Нийслэл Хүрээнээс тусгай үүрэгтэй гарсан Дотоодыг хамгаалах газрын дарга '''Д.Балдандорж''' Улиастайд ирмэгцээ хамгийн түрүүнд сайд [[гүн Гүржав]]&lt;nowiki/&gt;тай нууц хуралдаан хийж, [[Башлуугийн Жамсранжав|Дилав хутагт Жамсранжав]] нарыг   бусад хүмүүсийг татан оролцуулан ажиллагааны тактикийг зангидсан.
# '''Тагнуулын халхавч:''' Дарга Д.Дугаржав, цэрэг Нанзад нарыг &quot;Богд ламыг залахаар явж буй Засгийн газрын элч, бадарчин&quot; гэх хуурамч нэр, тагнуулын халхавчийг бүрдүүлсэн.
# '''Логистик:''' Тэдэнд зориулж Улиастайн Тамгын газраас өртөө улааны 12 тэмээ, 2 хөтөч цэргийг хуваарилж, сонор сэрэмжийг нь алдуулах &quot;Есөн цагаан&quot;-ы хүндэтгэлийн бэлэг сэлтийг бэлтгэн, Жа ламын цайз руу явах замыг саадгүй нээж өгчээ. Тус бодит мэдээлэл дээр тулгуурлан '''Дугаржав''', '''Нанзад''' нар цайзад нэвтрэн Жа ламыг устгасан түүхтэй.
'''Гүржав''' (1855–1930-иод он) — [[Манж Чин улс]]ын сүүл үе, [[Богд хаант Монгол Улс]] болон [[БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛС|БНМАУ]]-ын шилжилтийн үеийн төр, захиргааны нөлөө бүхий зүтгэлтэн, Халхын [[Засагт хан аймаг]]ийн Цогтой засгийн хошууны '''Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж''' юм. Тэрээр [[Чингис хаан]]ы алтан ургийн шууд тасархай, [[Хотгойд]]ын [[Шолой увш хунтайж]]ийн шууд залгамжлагч болно.

== Угсаа гарал ==
Гүн Гүржав нь Хотгойдын засаг ноёдын шууд салбар ургийн сурвалжит язгууртан юм. Түүний дээд өвөг болон засаглалын шугамыг хөөвөл:
* '''Элэнц өвөг:''' Бандийн Сандавдорж (1756–1798 онд хошуу захирсан Улсад туслагч гүн). Түүнийг таалал төгссөний дараа ууган хүү Цэсрэндорж нь хошуу тамгыг залгамжилсан.
* '''Өвөг эцэг:''' Сандавдоржийн Цэсрэндорж (1798–1808 онд хошуу тамгыг 10 жил захирсан засаг ноён). Тэрээр [[Улиастай]]н жанждын газрын харьяа баруун хойд хилийн харуул цэргийн албыг залгуулж, дүрвэж ирсэн Хотгойдуудыг нутагшуулах төрийн хэрэгт зүтгэсэн.
* '''Төрсөн эцэг / Салбар ураг:''' Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв (1808–1847 онд хошууг 39 жил тогтвортой захирсан засаг ноён). Галдангүнтэв нь хилийн харуул цэргийн албыг чамбай зохион байгуулж, Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийдийг (Нөмрөгийн хүрээ) өргөжүүлэн хөгжүүлсэн. Түүний насан өөд болсны дараа ууган хүү Магсаржав ноён (1847–1862) 9 дүгээр засаг ноёноор суусан бөгөөд Гүн Гүржав нь энэхүү засаглалын салбар ургийн томоохон төлөөлөл болон залгамжилжээ.

== Ураг төрлийн холбоо ба Шашин соёлын үйл хэрэг ==
Гүн Гүржав нь тухайн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны нөлөө бүхий язгууртнууд, шашин соёлын зүтгэлтнүүдтэй шууд цусан төрлийн холбоотой байв. 

Түүний үеэл нь тус хошууны Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв юм. Мэргэн ноён Дашдэндэв нь Ар халхад тодорсон [[Ялгуусан хутагт Лувсанданзан|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан]] (1885–1912)-г нялх байхад нь өөрийн хүү болгон өргөж авч өсгөсөн түүхтэй. Иймд Гүн Гүржавын салбар ураг, гэр бүлийн хэлхээ нь V дүрийн Ялгуусан хутагтын үрчилж авсан талын шууд ойрын төрөл садан (үеэл) болдог байна. Тус ургийнхан хутагтын гол ордон суудал байсан Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ)-ийг өргөжүүлэн хөгжүүлэх, шашин соёлын үйл хэргийг тэтгэх, гэрээрээ [[Ганжуур]], Данжуур сударыг залж барлуулах зэргээр номын буянд голлох үүргийг гүйцэтгэж байжээ.

== Түүхэн үйл хэрэг, Засаглал ==
Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхагласны дараа түүний угсаа гарал, орон нутагтаа нөлөөтэй байдлыг үнэлж Богд хааны зарлигаар '''Гүн зэрэг''' шагнаж, '''Тэргүүн зэргийн тайж''' хэргэмийг үе улиран залгамжлах эрхийг баталгаажуулжээ.

=== 1924 оны үйл ажиллагаа ===
1921 оны Ардын хувьсгалын дараа төр засаг шинэчлэгдэж, 1924 онд Анхдугаар Үндсэн хуулиа батлан Хаант засгаас Бүгд найрамдах засаглалд шилжих үед Гүн Гүржав нь хуучин цагийн сурвалжилт ноёны хувиар шинэ засгийн үйл ажиллагаанд идэвхтэй татагдан оролцсон байна. Тэрээр:
* Орон нутгийн хошуу тамгын газрыг шинэчлэн зохион байгуулах,
* Ардын засгийн алба татварын шинэ тогтолцоог нэвтрүүлэх,
* Хошууны ардуудыг шинэчилсэн тооллогод хамруулж бүртгэлжүүлэх,
* Баруун хойд хилийн харуул хамгаалалтын зохицуулалтад өөрийн түүхэн туршлага, нөлөөг ашиглан төр хувьсгалын хэрэгт хүчин зүтгэжээ.

== Эх сурвалж ==
* [[Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив]] (МУҮТА)
* Ж.Гэрэлбадрах. [[&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын ураг төрлийн холбоо, шавь нарын түүхээс]]&quot; (Монгол Улсын Их Сургууль, Түүхийн тэнхим)

{{stub}}

[[Ангилал:Монголын гүнүүд]]
[[Ангилал:Монголын тайж нар]]
[[Ангилал:Хотгойдууд]]

== Шашин шүтлэг, Үндэсний уламжлал ==
# '''[[Отгонтэнгэр]]ийн тахилга:''' Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён Бандийн Сандавдорж 1779 онд Отгонтэнгэр уулыг Очирваанийн (Важрапани) тахилгатай болгож, дархан цаазтай болгон хамгаалсан (МУҮТА, ф.1, д.14, х.89). Очирваань бурхан нь тус хошуу, удмын ясны гол шүтээн бөгөөд Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус хэмээн залан шүтэгдэж иржээ.
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээний &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг:''' Цогтой засгийн хошууны соёл, шашны гол төв болох Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсны &quot;Очирт хөлгөн&quot; ([[Важраяна]]) буюу Нууц тарнийн дэг сургуультай байв. VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн нь өөрийн цусан төрлийн ах Гүржав, ач Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарт зориулж ном уншихдаа үргэлж энэхүү догшин сахиусны ивээлээр адисалдаг байжээ.

== Ашигласан архивын анхдагч сурвалж ==
* МУҮТА, Фонд №А-61, Данс-1 — Засагт хан аймгийн ноёд, тайж нарын угийн бичгийн данс, хүрдэн зураг (Фонд №А-61, Х-423, дугуй тамга №5751). `Jasay tüsiye güng Güncoyjabu...` хэргэм залгамжлалын эх хувь.
* МУҮТА, Ф.1, Д.14, Х.89 — Б.Сандавдорж ноёноос Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн өргөх бичиг (1779 он).
* МУҮТА, Ф.11-1, Д.1, Х.Н.15; Д.2, Х.Н.39 — Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир.
* ТЕГ-ын Тусгай архив, 1930-аад оны Их хэлмэгдүүлэлтийн хавтаст хэрэг — VI дүрийн Ялгуусан хутагт С. Чимэдцэрэн, түүний ах Гүржав, ач Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарын угсаа гарвалын лавлагаа, байцаалтын тэмдэглэлүүд.
* БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа — Завхан аймгийн Нөмрөг сумын өрхийн бүртгэл (Гүүн зэрэгт Гүржав, Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарын нас, ам бүлийн тооллогын бодит бүртгэл).

== Мөн үзэх ==
* [[Засагт хан аймаг]]
* [[Хотгойд]]
* [[Алтан ураг]]
* [[Ялгуусан хутагтын хүрээ]]

[[Ангилал:Монголын засаг ноёд]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Монголын түүх]]
[[Ангилал:Засагт хан аймаг]]</text>
      <sha1>78cqmf53ocqymazsbobr7docollbxuq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873615</id>
      <parentid>873614</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T04:48:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржавын таван хүү: */</comment>
      <origin>873615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20434" sha1="gskg8fdgw024zu6wcb3qnquee2zboqq" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав|уугуул_нэр=ᠭᠦᠷᠵᠠᠪ / ᠭᠦᠨᠴᠣᠭᠵᠠᠪ|цол=Улсад туслагч гүн зэрэгт, Тэргүүн зэргийн тайж|хаанчлалын_үе=XIX зууны төгсгөл — XX зууны эхэн үе|төрсөн_газар=Халхын Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|нас_барсан_газар=Халхын баруун хязгаар, Улиастай|угсаа_гарвал=Боржигин, Алтан ураг (Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удам)|албан тушаал=Улиастайн сайдын яамны туслан шийтгэх түшмэл, гишүүний орлогч}}
wikitext
{{Язгууртны инфобокс
| нэр               = Сандавдоржийн Цэсрэндорж / Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв / Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав
| уугуул_нэр        = ᠴᠡᠰᠡᠷᠡᠩᠳᠣᠷᠵᠢ / ᠭᠠᠯᠳᠠᠩᠭᠦᠨᠳᠡᠪ / ᠭᠦᠷᠵᠠᠪ

| цол               = [[Засаг ноён|Засаг]], [[Тайж|Тэргүүн зэргийн тайж]], [[Улсад туслагч гүн]]нүүд
| хаанчлалын_үе     = 1798–1808 он (Цэсрэндорж) &lt;br&gt; 1808–1847 он (Галдангүнтэв) &lt;br&gt; XX зууны эхэн үе (Гүржав)
| өмнөх_залгамжлагч = [[Бандийн Сандавдорж]]
| дараах_залгамжлагч= [[Галдангүнтэвийн Магсаржав]] / Гэндэнсүрэн тайж
| төрсөн_газар      = [[Манж Чин улс]], [[Халх]], [[Засагт хан аймаг]], Цогтой засгийн хошуу
| нас_барсан_газар  = [[Халх]], [[Засагт хан аймаг]], Цогтой засгийн хошуу / [[Улиастай]]

| оршуулсан_газар   = [[Нөмрөг сум|Нөмрөг уул]]ны орчим
| угсаа_гарвал      = [[Боржигин]], [[Алтан ураг]] ([[Хотгойд]]ын Шолой увш хунтайжийн шууд удам])
| шүтээн            = [[Очирваань]] бурхан ([[Важрапани]])
}}
[[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Гончигсүрэн тайж]]
'''Сандавдоржийн Цэсрэндорж''' (1798–1808), түүний ууган хүү '''Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв''' (1808–1847) болон тэдний залгамжлал, салбар ургийн томоохон зүтгэлтэн '''Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав''' (1855-1930-иод он) нар нь [[Чингис хаан]]ы алтан ургийн шууд тасархай, [[Хотгойд]]ын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагчид бөгөөд [[Манж Чин улс]], [[Богд хаант Монгол Улс]]ын үеийн Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] '''Цогтой засгийн хошууны''' засаг ноёд, төр, дипломатын нөлөө бүхий зүтгэлтнүүд юм.

== Түүхэн үйл хэрэг, Засаглал ==
=== Сандавдоржийн Цэсрэндорж (1798–1808) ===
Эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798 онд хошуу захирсан Улсад туслагч гүн) таалал төгссөний дараа 1798 онд хошуу тамгыг залгамжлан авч 10 жил захирсан. Тэрээр [[Улиастай|Улиастайн жанждын газар]]ын харьяа баруун хойд хилийн харуул цэргийн албыг залгуулж, дүрвэж ирсэн Хотгойдуудыг нутагшуулах төрийн хэрэгт зүтгээд 1808 онд таалал төгсчээ.

=== Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв (1808–1847) ===
Эцэг Цэсрэндоржийг таалал төгссөний дараа үе залгамжлах эрхийн дагуу хошуу тамгыг хүлээн авч, '''нийт 39 жилийн турш''' хошууг тогтвортой захирсан. Тэрээр хилийн харуул цэргийн албыг чамбай зохион байгуулж, Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийдийг ([[Нөмрөгийн хүрээ]]) өргөжүүлэн хөгжүүлэв. Түүний насан өөд болсны дараа ууган хүү Магсаржав ноён (1847–1862) 9 дүгээр засаг ноёноор суусан байна.

=== Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав ===
Түүхэн сурвалж, архивын дансанд бүтэн нэрээрээ '''Гүнцогжав''', зарим дурсамжид '''С. Ламжав''' гэж бичигдсэн (1855 онд төрсөн). Тэрээр Санжав тайжийн хүү бөгөөд Алтан ургийн язгуураараа &quot;Улсад туслагч гүн зэрэгт, Тэргүүн зэргийн тайж&quot; цолыг үе улиран залгамжилсан. Богд хаант Монгол Улсын үеийн засаг захиргааг төлөөлөн '''Улиастайн гишүүн ноёны орлогч''' (Туслан шийтгэх түшмэл)-ийн албыг хашиж байв.

== Ноёдын угийн эх, Үе залгамжлал ==
&quot;Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг&quot; (1896) болон Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Алтан ургийн угийн бичгийн дансанд Гүн Гүржав ноёны ураг төрөл, залгамжлагч хөвгүүдийн хэлхээг хаант засгийн хууль ёсны зэрэг хэргэм, төрсөн он цагийн дарааллаар дараах босоо тэнхлэгийн стандартаар баримтжуулжээ. Гүн Гүржав ноёны төрсөн дүү нь сод хувилгаан '''[[Ялгуусан хутагт|VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн]]''' (1912–1937) мөн.

=== Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржавын таван хүү: ===
* '''1. [[Тэргүүн зэргийн тайж]] ГЭНДЭНСҮРЭН''' (1877 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 53 настай). Хаант засгийн хууль ёсны Тэргүүн зэргийн тайж хэргэмийг үе улиран залгамжилсан бөгөөд Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын Түшмэлийн албыг хашиж, орон нутгийн засаг захиргаа, цэргийн логистикийг гардан хариуцаж байв.
** '''Ач хүү:''' Тайж лам Наваан (26 настай).
* '''2. [[Тайж|Дэд зэргийн тайж]] ГОНЧИГСҮРЭН''' (1883 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 39 настай). Хаант засгийн хууль ёсны Дэд зэргийн тайж хэргэмтэй. Тэрээр хошууны шашин, төрийн хамгийн том ураг барилдалга зангидаж, Хотгойдын алтан ургийн Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн өрхтэй холбоо тогтоосон.
** '''Ач хүү:''' Сэрээтэр-Оргил (1 настай).
* '''3. [[Тайж|Гутгаар зэргийн тайж]] БАДАРЧ''' (1891 онд төрсөн). Угийн бичгийн дансны 3 дугаар хөвгүүн, Гутгаар зэргийн тайж хэргэм зэрэгтэй.
* '''4. [[Тайж|Дөтгөөр зэргийн тайж]] Бүдээ''' (1908 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 21 настай). Шашны мөр хөөж лам хувраг болсон, Гүржав ноёны дөрөвдүгээр хөвгүүн.
* '''5. [[Тайж|Дөтгөөр зэргийн тайж]] лам Лхамжав''' (1919 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 10 настай). Гүржав ноёны тавдугаар бөгөөд отгон хөвгүүн.

== [[Жа лам Дамбийжанцанг устгасан нууц ажиллагаа]] ==
1922 онд [[Ардын Засгийн газар]], Бүх цэргийн зөвлөлөөс Мажшан ууланд бэхэжсэн [[Дамбийжанцан|Жа лам Дамбийжанцан]]г хороох нууц шийдвэр гаргахад Улиастайн сайд гүн Гүржав (Ламжав) тагнуул, логистикийн гол суурийг бэлдсэн:
# '''Нууц зөвлөгөөн:''' Нийслэл Хүрээнээс тусгай үүрэгтэй гарсан Дотоодыг хамгаалах газрын дарга '''Д.Балдандорж''' Улиастайд ирмэгцээ хамгийн түрүүнд сайд [[гүн Гүржав]]&lt;nowiki/&gt;тай нууц хуралдаан хийж, [[Башлуугийн Жамсранжав|Дилав хутагт Жамсранжав]] нарыг   бусад хүмүүсийг татан оролцуулан ажиллагааны тактикийг зангидсан.
# '''Тагнуулын халхавч:''' Дарга Д.Дугаржав, цэрэг Нанзад нарыг &quot;Богд ламыг залахаар явж буй Засгийн газрын элч, бадарчин&quot; гэх хуурамч нэр, тагнуулын халхавчийг бүрдүүлсэн.
# '''Логистик:''' Тэдэнд зориулж Улиастайн Тамгын газраас өртөө улааны 12 тэмээ, 2 хөтөч цэргийг хуваарилж, сонор сэрэмжийг нь алдуулах &quot;Есөн цагаан&quot;-ы хүндэтгэлийн бэлэг сэлтийг бэлтгэн, Жа ламын цайз руу явах замыг саадгүй нээж өгчээ. Тус бодит мэдээлэл дээр тулгуурлан '''Дугаржав''', '''Нанзад''' нар цайзад нэвтрэн Жа ламыг устгасан түүхтэй.
'''Гүржав''' (1855–1930-иод он) — [[Манж Чин улс]]ын сүүл үе, [[Богд хаант Монгол Улс]] болон [[БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛС|БНМАУ]]-ын шилжилтийн үеийн төр, захиргааны нөлөө бүхий зүтгэлтэн, Халхын [[Засагт хан аймаг]]ийн Цогтой засгийн хошууны '''Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж''' юм. Тэрээр [[Чингис хаан]]ы алтан ургийн шууд тасархай, [[Хотгойд]]ын [[Шолой увш хунтайж]]ийн шууд залгамжлагч болно.

== Угсаа гарал ==
Гүн Гүржав нь Хотгойдын засаг ноёдын шууд салбар ургийн сурвалжит язгууртан юм. Түүний дээд өвөг болон засаглалын шугамыг хөөвөл:
* '''Элэнц өвөг:''' Бандийн Сандавдорж (1756–1798 онд хошуу захирсан Улсад туслагч гүн). Түүнийг таалал төгссөний дараа ууган хүү Цэсрэндорж нь хошуу тамгыг залгамжилсан.
* '''Өвөг эцэг:''' Сандавдоржийн Цэсрэндорж (1798–1808 онд хошуу тамгыг 10 жил захирсан засаг ноён). Тэрээр [[Улиастай]]н жанждын газрын харьяа баруун хойд хилийн харуул цэргийн албыг залгуулж, дүрвэж ирсэн Хотгойдуудыг нутагшуулах төрийн хэрэгт зүтгэсэн.
* '''Төрсөн эцэг / Салбар ураг:''' Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв (1808–1847 онд хошууг 39 жил тогтвортой захирсан засаг ноён). Галдангүнтэв нь хилийн харуул цэргийн албыг чамбай зохион байгуулж, Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийдийг (Нөмрөгийн хүрээ) өргөжүүлэн хөгжүүлсэн. Түүний насан өөд болсны дараа ууган хүү Магсаржав ноён (1847–1862) 9 дүгээр засаг ноёноор суусан бөгөөд Гүн Гүржав нь энэхүү засаглалын салбар ургийн томоохон төлөөлөл болон залгамжилжээ.

== Ураг төрлийн холбоо ба Шашин соёлын үйл хэрэг ==
Гүн Гүржав нь тухайн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны нөлөө бүхий язгууртнууд, шашин соёлын зүтгэлтнүүдтэй шууд цусан төрлийн холбоотой байв. 

Түүний үеэл нь тус хошууны Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв юм. Мэргэн ноён Дашдэндэв нь Ар халхад тодорсон [[Ялгуусан хутагт Лувсанданзан|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан]] (1885–1912)-г нялх байхад нь өөрийн хүү болгон өргөж авч өсгөсөн түүхтэй. Иймд Гүн Гүржавын салбар ураг, гэр бүлийн хэлхээ нь V дүрийн Ялгуусан хутагтын үрчилж авсан талын шууд ойрын төрөл садан (үеэл) болдог байна. Тус ургийнхан хутагтын гол ордон суудал байсан Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ)-ийг өргөжүүлэн хөгжүүлэх, шашин соёлын үйл хэргийг тэтгэх, гэрээрээ [[Ганжуур]], Данжуур сударыг залж барлуулах зэргээр номын буянд голлох үүргийг гүйцэтгэж байжээ.

== Түүхэн үйл хэрэг, Засаглал ==
Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхагласны дараа түүний угсаа гарал, орон нутагтаа нөлөөтэй байдлыг үнэлж Богд хааны зарлигаар '''Гүн зэрэг''' шагнаж, '''Тэргүүн зэргийн тайж''' хэргэмийг үе улиран залгамжлах эрхийг баталгаажуулжээ.

=== 1924 оны үйл ажиллагаа ===
1921 оны Ардын хувьсгалын дараа төр засаг шинэчлэгдэж, 1924 онд Анхдугаар Үндсэн хуулиа батлан Хаант засгаас Бүгд найрамдах засаглалд шилжих үед Гүн Гүржав нь хуучин цагийн сурвалжилт ноёны хувиар шинэ засгийн үйл ажиллагаанд идэвхтэй татагдан оролцсон байна. Тэрээр:
* Орон нутгийн хошуу тамгын газрыг шинэчлэн зохион байгуулах,
* Ардын засгийн алба татварын шинэ тогтолцоог нэвтрүүлэх,
* Хошууны ардуудыг шинэчилсэн тооллогод хамруулж бүртгэлжүүлэх,
* Баруун хойд хилийн харуул хамгаалалтын зохицуулалтад өөрийн түүхэн туршлага, нөлөөг ашиглан төр хувьсгалын хэрэгт хүчин зүтгэжээ.

== Эх сурвалж ==
* [[Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив]] (МУҮТА)
* Ж.Гэрэлбадрах. [[&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын ураг төрлийн холбоо, шавь нарын түүхээс]]&quot; (Монгол Улсын Их Сургууль, Түүхийн тэнхим)

{{stub}}

[[Ангилал:Монголын гүнүүд]]
[[Ангилал:Монголын тайж нар]]
[[Ангилал:Хотгойдууд]]

== Шашин шүтлэг, Үндэсний уламжлал ==
# '''[[Отгонтэнгэр]]ийн тахилга:''' Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён Бандийн Сандавдорж 1779 онд Отгонтэнгэр уулыг Очирваанийн (Важрапани) тахилгатай болгож, дархан цаазтай болгон хамгаалсан (МУҮТА, ф.1, д.14, х.89). Очирваань бурхан нь тус хошуу, удмын ясны гол шүтээн бөгөөд Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус хэмээн залан шүтэгдэж иржээ.
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээний &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг:''' Цогтой засгийн хошууны соёл, шашны гол төв болох Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсны &quot;Очирт хөлгөн&quot; ([[Важраяна]]) буюу Нууц тарнийн дэг сургуультай байв. VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн нь өөрийн цусан төрлийн ах Гүржав, ач Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарт зориулж ном уншихдаа үргэлж энэхүү догшин сахиусны ивээлээр адисалдаг байжээ.

== Ашигласан архивын анхдагч сурвалж ==
* МУҮТА, Фонд №А-61, Данс-1 — Засагт хан аймгийн ноёд, тайж нарын угийн бичгийн данс, хүрдэн зураг (Фонд №А-61, Х-423, дугуй тамга №5751). `Jasay tüsiye güng Güncoyjabu...` хэргэм залгамжлалын эх хувь.
* МУҮТА, Ф.1, Д.14, Х.89 — Б.Сандавдорж ноёноос Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн өргөх бичиг (1779 он).
* МУҮТА, Ф.11-1, Д.1, Х.Н.15; Д.2, Х.Н.39 — Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир.
* ТЕГ-ын Тусгай архив, 1930-аад оны Их хэлмэгдүүлэлтийн хавтаст хэрэг — VI дүрийн Ялгуусан хутагт С. Чимэдцэрэн, түүний ах Гүржав, ач Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарын угсаа гарвалын лавлагаа, байцаалтын тэмдэглэлүүд.
* БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа — Завхан аймгийн Нөмрөг сумын өрхийн бүртгэл (Гүүн зэрэгт Гүржав, Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарын нас, ам бүлийн тооллогын бодит бүртгэл).

== Мөн үзэх ==
* [[Засагт хан аймаг]]
* [[Хотгойд]]
* [[Алтан ураг]]
* [[Ялгуусан хутагтын хүрээ]]

[[Ангилал:Монголын засаг ноёд]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Монголын түүх]]
[[Ангилал:Засагт хан аймаг]]</text>
      <sha1>gskg8fdgw024zu6wcb3qnquee2zboqq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Израилын төрийн далбаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148918</id>
    <redirect title="Израилын далбаа" />
    <revision>
      <id>873605</id>
      <timestamp>2026-10-17T20:02:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Израилын төрийн далбаа]] to [[Израилын далбаа]]</comment>
      <origin>873605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="p6nokx7hxub16n3a24eyu4lcnipxj2u" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Израилын далбаа]]</text>
      <sha1>p6nokx7hxub16n3a24eyu4lcnipxj2u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфобокс далбаа/entry</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148919</id>
    <revision>
      <id>873607</id>
      <timestamp>2026-10-17T20:23:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;&lt;includeonly&gt;{{инфобокс|child=yes | subheaderstyle = background: {{If empty |{{{color|}}} |{{{colour|}}} |#DEDEE2 }}; {{#if: {{{color|}}}{{{colour|}}} |color: {{Greater color contrast ratio|{{If empty |{{{color|}}} |{{{colour|}}} }}|black|white }};|color:inherit; }} | subheader = {{{Header|}}}  | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{Image}}}|size={{{Image_size|}}}|sizedefault=frameless|border={{#if:{{{Noborder|}}}||yes}}|alt={{{Alt|}}}}}...&quot;</comment>
      <origin>873607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5813" sha1="7epobvu6exmvolldfh8y3x5m6yg30gr" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{инфобокс|child=yes
| subheaderstyle = background: {{If empty |{{{color|}}} |{{{colour|}}} |#DEDEE2 }}; {{#if: {{{color|}}}{{{colour|}}} |color: {{Greater color contrast ratio|{{If empty |{{{color|}}} |{{{colour|}}} }}|black|white }};|color:inherit; }}
| subheader = {{{Header|}}}

| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{Image}}}|size={{{Image_size|}}}|sizedefault=frameless|border={{#if:{{{Noborder|}}}||yes}}|alt={{{Alt|}}}}}
| caption = {{{Imagetext|Flag of {{{Article}}} {{{Name}}}}}}

| label1 = {{#if:{{{Morenicks|}}}|Other names|}}
| data1 = {{#if:{{{Nickname|}}}|{{{Nickname}}}{{#if:{{{Morenicks|}}}|, {{{Morenicks}}}|}} }}

| label2 = [[Далбаа судлалын тэмдэг|Хэрэглээ]]
| data2 = {{#if:{{{Use|}}}|{{#switch: {{{Use}}}
| 000000 = Бусад
| 000001 = [[Тэнгисийн цэргийн далбаа]]
| 000010 = [[Төрийн албаны тэнгисийн далбаа]]
| 000011 = [[Төрийн албаны тэнгисийн далбаа|Төрийн албаны]] болон [[тэнгисийн цэргийн далбаа]]
| 000100 = [[Худалдааны далбаа]]
| 000101 = [[Худалдааны далбаа|Худалдааны]] болон [[тэнгисийн цэргийн далбаа]]
| 000110 = [[Худалдааны далбаа|Худалдааны]] болон [[төрийн албаны тэнгисийн далбаа]]
| 000111 = [[Төрийн тэнгисийн далбаа]]
| 001000 = [[Дайны далбаа]]
| 001001 = [[Дайны далбаа|Дайны]] болон [[тэнгисийн цэргийн далбаа]]
| 001010 = [[Дайны далбаа|Дайны]] болон [[төрийн албаны тэнгисийн далбаа]]
| 001011 = [[Дайны далбаа|Дайны]], [[төрийн албаны тэнгисийн далбаа|төрийн албаны]] болон [[тэнгисийн цэргийн далбаа]]
| 001100 = [[War flag]] and [[civil ensign]]
| 001101 = [[War flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[naval ensign]]
| 001110 = [[War flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[state ensign]]
| 001111 = [[War flag]] and [[national ensign]]
| 010000 = [[Төрийн албаны далбаа]]
| 010001 = [[State flag]] and [[naval ensign]]
| 010010 = [[State flag]] and [[State ensign|ensign]]
| 010011 = [[State flag]], [[State ensign|state]] and [[naval ensign]]
| 010100 = [[State flag]] and [[civil ensign]]
| 010101 = [[State flag]], [[civil ensign|civil]] and [[naval ensign]]
| 010110 = [[State flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[state ensign]]
| 010111 = [[State flag]] and [[national ensign]]
| 011000 = [[State flag|State]] and [[war flag]]
| 011001 = [[State flag|State]] and [[war flag]], [[naval ensign]]
| 011010 = [[State flag|State flag]] and [[state ensign|ensign]], [[war flag]]
| 011011 = [[State flag|State]] and [[war flag]], [[State ensign|state]] and [[naval ensign]]
| 011100 = [[State flag|State]] and [[war flag]], [[civil ensign]]
| 011101 = [[State flag|State]] and [[war flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[naval ensign]]
| 011110 = [[State flag|State]] and [[war flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[state ensign]]
| 011111 = [[State flag|State]] and [[war flag]], [[national ensign]]
| 100000 = [[Иргэний далбаа]]
| 100001 = [[Civil flag]] and [[naval ensign]]
| 100010 = [[Civil flag]] and [[state ensign]]
| 100011 = [[Civil flag]], [[state ensign|state]] and [[naval ensign]]
| 100100 = [[Civil flag]] and [[civil ensign|ensign]]
| 100101 = [[Civil flag]], [[civil ensign|civil]] and [[naval ensign]]
| 100110 = [[Civil flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[state ensign]]
| 100111 = [[Civil flag]] and [[national ensign]]
| 101000 = [[Civil flag|Civil]] and [[war flag]]
| 101001 = [[Civil flag|Civil]] and [[war flag]], [[naval ensign]]
| 101010 = [[Civil flag|Civil]] and [[war flag]], [[state ensign]]
| 101011 = [[Civil flag|Civil]] and [[war flag]], [[State ensign|state]] and [[naval ensign]]
| 101100 = [[Civil flag|Civil]] and [[war flag]], [[civil ensign]]
| 101101 = [[Civil flag|Civil]] and [[war flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[naval ensign]]
| 101110 = [[Civil flag|Civil]] and [[war flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[state ensign]]
| 101111 = [[Civil flag|Civil]] and [[war flag]], [[national ensign]]
| 110000 = [[Civil flag|Civil]] and [[state flag]]
| 110001 = [[Civil flag|Civil]] and [[state flag]], [[naval ensign]]
| 110010 = [[Civil flag|Civil]] and [[state flag]], [[state ensign]]
| 110011 = [[Civil flag|Civil]] and [[state flag]], [[State ensign|state]] and [[naval ensign]]
| 110100 = [[Civil flag|Civil]] and [[state flag]], [[civil ensign]]
| 110101 = [[Civil flag|Civil]] and [[state flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[naval ensign]]
| 110110 = [[Civil flag|Civil]] and [[state flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[state ensign]]
| 110111 = [[Civil flag|Civil]] and [[state flag]], [[national ensign]]
| 111000 = [[Төрийн далбаа]]
| 111001 = [[National flag]] and [[naval ensign]]
| 111010 = [[National flag]] and [[state ensign]]
| 111011 = [[National flag]] and [[State ensign|state]] and [[naval ensign]]
| 111100 = [[National flag]] and [[civil ensign]]
| 111101 = [[National flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[naval ensign]]
| 111110 = [[National flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[state ensign]]
| 111111 = [[National flag]] and [[National ensign|ensign]]
| {{{Use}}} }} {{{Symbol|}}}
}}

| label3 = Харьцаа
| data3 = {{{Proportion|}}}

| label4 = Баталсан
| data4 = {{{Adoption|}}}

| label5 = Орхигдсон
| data5 = {{{Relinquished|}}}

| label6 = Загвар
| data6 = {{{Design|}}}

| label7 = Зохион&amp;nbsp;бүтээсэн
| data7 = {{{Designer|}}}

}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7epobvu6exmvolldfh8y3x5m6yg30gr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфобокс далбаа</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148920</id>
    <revision>
      <id>873608</id>
      <timestamp>2026-10-17T20:23:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{инфобокс | title = {{if empty|{{{Name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | datastyle = display:none | data1 =  {{ инфобокс далбаа/entry | Alt = {{if empty|{{{Alt|}}}|{{{alt|}}}}} | Imagetext = {{{Imagetext|}}} | Image = {{{Image|}}} | Image_size = {{if empty|{{{Image_size|}}}|255x170px}} | Noborder = {{{Noborder|}}} | Nickname = {{{Nickname|}}} | Morenicks = {{{Morenicks|}}} | Use = {{{Use|}}} | Symbol = {{{Symbol|}}} | Proportion = {{{Proportion|}}}...&quot;</comment>
      <origin>873608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4845" sha1="9038qpw5ihoa1ajnwix9bdl4ertver2" xml:space="preserve">{{инфобокс
| title = {{if empty|{{{Name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}
| datastyle = display:none
| data1 = 
{{ инфобокс далбаа/entry
| Alt = {{if empty|{{{Alt|}}}|{{{alt|}}}}}
| Imagetext = {{{Imagetext|}}}
| Image = {{{Image|}}}
| Image_size = {{if empty|{{{Image_size|}}}|255x170px}}
| Noborder = {{{Noborder|}}}
| Nickname = {{{Nickname|}}}
| Morenicks = {{{Morenicks|}}}
| Use = {{{Use|}}}
| Symbol = {{{Symbol|}}}
| Proportion = {{{Proportion|}}}
| Adoption = {{{Adoption|}}}
| Relinquished = {{{Relinquished|}}}
| Design = {{{Design|}}}
| Designer = {{{Designer|}}}
}}
|data2 = 
{{#if:{{{Image2|}}}|
{{ инфобокс далбаа/entry
| Header = {{#if:{{{Nickname2|}}}|'''{{{Nickname2|}}}'''}}
| Alt = {{if empty|{{{Alt2|}}}|{{{alt2|}}}}}
| Imagetext = {{{Imagetext2|}}}
| Image = {{{Image2|}}}
| Image_size = {{if empty|{{{Image_size|}}}|210x105px}}
| Noborder = {{{Noborder2|}}}
| Morenicks = {{{Morenicks2|}}}
| Use = {{{Use2|}}}
| Symbol = {{{Symbol2|}}}
| Proportion = {{{Proportion2|}}}
| Adoption = {{{Adoption2|}}}
| Relinquished = {{{Relinquished2|}}}
| Design = {{{Design2|}}}
| Designer = {{{Designer2|}}}
}}}}
| data3 = 
{{#if:{{{Image3|}}}|
{{ инфобокс далбаа/entry
| Header = {{#if:{{{Nickname3|}}}|'''{{{Nickname3|}}}'''}}
| Alt = {{if empty|{{{Alt3|}}}|{{{alt3|}}}}}
| Imagetext = {{{Imagetext3|}}}
| Image = {{{Image3|}}}
| Image_size = {{if empty|{{{Image_size|}}}|210x105px}}
| Noborder = {{{Noborder3|}}}
| Morenicks = {{{Morenicks3|}}}
| Use = {{{Use3|}}}
| Symbol = {{{Symbol3|}}}
| Proportion = {{{Proportion3|}}}
| Adoption = {{{Adoption3|}}}
| Relinquished = {{{Relinquished3|}}}
| Design = {{{Design3|}}}
| Designer = {{{Designer3|}}}
}}}}
|data4 = 
{{#if:{{{Image4|}}}|
{{ инфобокс далбаа/entry
| Header = {{#if:{{{Nickname4|}}}|'''{{{Nickname4|}}}'''}}
| Alt = {{if empty|{{{Alt4|}}}|{{{alt4|}}}}}
| Imagetext = {{{Imagetext4|}}}
| Image = {{{Image4|}}}
| Image_size = {{if empty|{{{Image_size|}}}|210x105px}}
| Noborder = {{{Noborder4|}}}
| Morenicks = {{{Morenicks4|}}}
| Use = {{{Use4|}}}
| Symbol = {{{Symbol4|}}}
| Proportion = {{{Proportion4|}}}
| Adoption = {{{Adoption4|}}}
| Relinquished = {{{Relinquished4|}}}
| Design = {{{Design4|}}}
| Designer = {{{Designer4|}}}
}}}}
| data5 = 
{{#if:{{{Image5|}}}|
{{ инфобокс далбаа/entry
| Header = {{#if:{{{Nickname5|}}}|'''{{{Nickname5|}}}'''}}
| Alt = {{if empty|{{{Alt5|}}}|{{{alt5|}}}}}
| Imagetext = {{{Imagetext5|}}}
| Image = {{{Image5|}}}
| Image_size = {{if empty|{{{Image_size|}}}|210x105px}}
| Noborder = {{{Noborder|}}}
| Morenicks = {{{Morenicks5|}}}
| Use = {{{Use5|}}}
| Symbol = {{{Symbol5|}}}
| Proportion = {{{Proportion5|}}}
| Adoption = {{{Adoption5|}}}
| Relinquished = {{{Relinquished5|}}}
| Design = {{{Design5|}}}
| Designer = {{{Designer5|}}}
}}}}
| data6 = 
{{#if:{{{Image6|}}}|
{{ инфобокс далбаа/entry
| Header = {{#if:{{{Nickname6|}}}|'''{{{Nickname6|}}}'''}}
| Alt = {{if empty|{{{Alt6|}}}|{{{alt6|}}}}}
| Imagetext = {{{Imagetext6|}}}
| Image = {{{Image6|}}}
| Image_size = {{if empty|{{{Image_size|}}}|210x105px}}
| Noborder = {{{Noborder|}}}
| Morenicks = {{{Morenicks6|}}}
| Use = {{{Use6|}}}
| Symbol = {{{Symbol6|}}}
| Proportion = {{{Proportion6|}}}
| Adoption = {{{Adoption6|}}}
| Relinquished = {{{Relinquished6|}}}
| Design = {{{Design6|}}}
| Designer = {{{Designer6|}}}
}}}}
}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox flag with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox flag]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y| Adoption | Adoption2 | Adoption3 | Adoption4 | Adoption5 | Adoption6 | alt | Alt | alt2 | Alt2 | alt3 | Alt3 | alt4 | Alt4 | alt5 | Alt5 | alt6 | Alt6 | Design | Design2 | Design3 | Design4 | Design5 | Design6 | Designer | Designer2 | Designer3 | Designer4 | Designer5 | Designer6 | Image | Image_size | Image2 | Image3 | Image4 | Image5 | Image6 | Imagetext | Imagetext2 | Imagetext3 | Imagetext4 | Imagetext5 | Imagetext6 | Morenicks | Morenicks2 | Morenicks3 | Morenicks4 | Morenicks5 | Morenicks6 | Name | Nickname | Nickname2 | Nickname3 | Nickname4 | Nickname5 | Nickname6 | Noborder | Noborder2 | Noborder3 | Noborder4 | Proportion | Proportion2 | Proportion3 | Proportion4 | Proportion5 | Proportion6 | Relinquished | Relinquished2 | Relinquished3 | Relinquished4 | Relinquished5 | Relinquished6 | Symbol | Symbol2 | Symbol3 | Symbol4 | Symbol5 | Symbol6 | Use | Use2 | Use3 | Use4 | Use5 | Use6 }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check
| template = [[Загвар:Инфобокс далбаа]]
| cat = {{main other|Category:Pages using infobox flag with conflicting parameters}}
| Alt; alt 
| Alt2; alt2 
| Alt3; alt3 
| Alt4; alt4 
| Alt5; alt5 
| Alt6; alt6 
}}&lt;noinclude&gt;{{Documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9038qpw5ihoa1ajnwix9bdl4ertver2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол улсын аймгуудын сүлд, далбаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148921</id>
    <redirect title="Монголын сүлд, далбааны жагсаалт" />
    <revision>
      <id>873611</id>
      <timestamp>2026-10-17T20:29:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Монгол улсын аймгуудын сүлд, далбаа]] to [[Монголын сүлд, далбааны жагсаалт]]</comment>
      <origin>873611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="av4d8xqu1mt55n88ryggpxii6oj9un5" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Монголын сүлд, далбааны жагсаалт]]</text>
      <sha1>av4d8xqu1mt55n88ryggpxii6oj9un5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Янг Чэньнин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148922</id>
    <revision>
      <id>873619</id>
      <timestamp>2026-10-18T05:52:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:HD.3F.010 (11086446676)(Chen Ning Yang).jpg|thumb]] [[Файл:HD.3F.010 (11086446676).jpg|thumb]] '''Янг''' ('''Ян''') '''Чэньни́н''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Chen-Ning Franklin Yang'', [[Хятад хэл|хятад.]] 楊振寧, [[пиньинь]]-''Yáng Zhènníng'' ; 1922 оны 10-р сарын 1-нд Хятад улсын [[Аньхуй муж|Аньхуй мужийн]] Хэфэйд төрсөн — 2025 оны 10-р...&quot;</comment>
      <origin>873619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4540" sha1="9uwruho4e2e75t4mofeftlsccpzmoen" xml:space="preserve">[[Файл:HD.3F.010 (11086446676)(Chen Ning Yang).jpg|thumb]]
[[Файл:HD.3F.010 (11086446676).jpg|thumb]]
'''Янг''' ('''Ян''') '''Чэньни́н''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Chen-Ning Franklin Yang'', [[Хятад хэл|хятад.]] 楊振寧, [[пиньинь]]-''Yáng Zhènníng'' ; 1922 оны 10-р сарын 1-нд Хятад улсын [[Аньхуй муж|Аньхуй мужийн]] Хэфэйд төрсөн — 2025 оны 10-р сарын 18-нд [[Бээжин|Бээжинд]] нас барсан) — хятад болон америкийн онолын физикч, Статистик механик, квант талбайн онол, Абелийн бус хэмжигч онолуудыг (Ян-Миллсийн онол) хөгжүүлэх чиглэлээр хийсэн бүтээлээрээ алдартай. Тэрээр Ли Жэндаотой хамтран сул харилцан үйлчлэлд орон зайн паритет хадгалагдахгүй байхыг таамагласан гэдгээрээ Физикийн Нобелийн шагналыг 1957 онд хүртсэн. 

== Намтар ==
Ян 1922 онд Хятадын Аньхуй мужийн Хэфэй мужид төрсөн. 1929 онд гэр бүл нь Бээжин рүү нүүж, түүний эцэг, математикийн профессор Янг Кэчуань [[Чинхуа их сургууль|Чинхуа Их Сургуульд]] багшилж байжээ.

Япон улс Хятадыг эзлэх үед Чинхуа Их Сургууль [[Күньмин|Куньмин]] руу нүүж, Үндэсний Баруун Өмнөд Холбооны Их Сургуультай нэгтгэгдсэний дараа  Янг уг их сургуульд элсэн орсон байна. 1942 онд Янг физикийн чиглэлээр бакалаврын зэрэг хамгаалж, бүлгийн онол, молекулын спектрийн чиглэлээр, 1944 онд магистрын зэрэг хамгаалж, эмх цэгцтэй төлөвөөс эмх замбараагүй төлөв рүү шилжих шилжилтийн статистикийн онолын чиглэлээр диссертаци бичсэн байна. 1945 онд Үндэсний Баруун Өмнөд Холбооны Их Сургуулийн тэтгэлэгт хөтөлбөрийн дагуу тэрээр [[Чикагогийн Их сургууль|Чикагогийн Их Сургуульд]] Энрико Фермигийн удирдлага дор ажиллахаар элссэн. 1948 онд Эдвард Теллерийн удирдлага дор бичсэн түүний докторын диссертаци нь &quot;Цөмийн урвал ба давхцлын хэмжилтийн өнцгийн тархалтын тухай&quot; сэдэвтэй байв. 1949 онд Янг, Ферми нар хүчтэй харилцан үйлчлэлцдэг энгийн бөөмийн анхны нийлмэл загварыг санал болгосон байна. 

Чикаго хотод физикийн багшаар дахин нэг жил ажилласны дараа тэрээр Роберт Оппенхаймерын удирдлага дор Нью Жерси мужийн Принстон хотын Дэвшилтэт Судалгааны Хүрээлэнд шилжин оржээ. 1953 оны намар Янг Нью-Йорк мужийн Лонг Айленд дахь Брукхейвен Үндэсний Лабораторийн ерөнхий физикчээр ажиллаж байжээ. Тэрээр 1955 онд Дэвшилтэт Судалгааны Хүрээлэнд физикийн профессор болж, Лонг Айленд дахь Стони Брук дахь Нью-Йоркийн Улсын Их Сургуульд шилжин, Онолын Физикийн Хүрээлэнгийн профессороос захирал хүртлээ дахин 11 жил ажилласан юм.

1999 онд тэрээр нэгэн цагт төгссөн Чинхуа Их Сургуульд орохоор Хятад руу буцаж ирэв.

2015 онд тэрээр 1964 онд иргэншлээ хүлээн авсны дараа АНУ-ын иргэншлээсээ татгалзжээ.

Янг Чэньнин 2025 оны 10-р сарын 18-нд 103 насандаа Бээжинд нас баржээ.</text>
      <sha1>9uwruho4e2e75t4mofeftlsccpzmoen</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>