Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Компьютер 0 5883 873678 797820 2026-10-19T11:24:27Z Technobladee 108368 G 873678 wikitext text/x-wiki [[Файл:Columbia Supercomputer - NASA Advanced Supercomputing Facility.jpg|200px|right|thumb|NASA-гийн [[Колумби суперкомпьютер]]]] [[Файл:Stevemannwristcomp.jpg|200px|right|thumb|Бугуйн цаг доторх компьютер]] '''Компьютер''' эсвэл '''Тооцоолуур''' гэдэг нь нэг буюу хэд хэдэн [[төв процессор]] өгөгдсөн заавар буюу [[Компьютерийн програм|програм]]ын дагуу өөрийн системийн төхөөрөмжүүдтэй [[мэдээлэл дамжуулах шугамууд]]аар харилцаж, мэдээллийг солилцох ба боловсруулан, тэдгээрийн үйл ажиллагааг удирдах цогц байгууламж юм. Компьютер нь маш олон дүрс, хэлбэрээр байдаг. Орчин үеийн компьютертой төстэй төхөөрөмжүүд нь [[20-р зуун]]ы дунд үед ([[1940]] - [[1941]] оны үе) гарсан боловч компьютер гэдэг ухагдахуун ба компьютертой төстэй машинууд урьд нь байсан. Анхны цахилгаан компьютерууд нь бүтэн өрөөг дүүргэхээр хэмжээтэй байсан ба энэ нь хэдэн зуун [[персонал компьютер]]ын иддэг хүчээр ажилладаг байжээ.<ref>In 1946, [[ENIAC]] consumed an estimated 174 kW. By comparison, a typical personal computer may use around 400 W; over four hundred times less. (Kempf, Karl (1961). "Historical Monograph: Electronic Computers Within the Ordnance Corps". Aberdeen Proving Ground (United States Army). 1961) and He improved his dick</ref> Орчин үеийн компьютерууд нь өмнөх үеийнхтэй харьцуулахад маш жижиг төхөөрөмжүүдтэй ба үүнээс сая, тэрбум дахин илүү хүчин чадалтай. <ref>Early computers such as [[Colossus computer|Colossus]] and [[ENIAC]] were able to process between 5 and 100 operations per second. A modern "commodity" microprocessor (as of [[2007]]) can process billions of operations per second, and many of these operations are more complicated and useful than early computer operations.</ref>Өнөө үед бол энгийн компьютерууд нь [[бугуйн цаг]]анд таарахаар жижиг хэмжээтэй байж болох бөгөөд [[цагны зай]]гаас хүчээ авах боломжтой болсон. Монголд 1990-ээд онд үүнийг "Тооцолон бодох машин" гэж нэрлэж байсан. Персонал компьютерууд нь мэдээллийн эрин үеийн бэлгэ тэмдэг болсон ба ихэнх хүмүүсийн "компьютер" гэхээр санаанд ордог зүйл болсон. Харин өнөө үед хамгийн өргөн тархсан компьютерын төрөл нь [[тусгай зориулалтын компьютер]]ууд юм. Эдгээр нь бусад төхөөрөмжийг удирддаг маш жижиг төхөөрөмжүүд юм. Жишээ нь, тусгай зориулалтын компьютерууд нь үйлдвэрийн машинууд, [[дижитал аппарат]]ууд, хүүхдийн тоглоомуудад байдаг. [[Компьютерийн програм|Компьютеруудын програм]]ууд гэдэг нэртэй заавруудыг хадгалах ба үйлдэж чадах явдал нь тэдгээрийг маш олон чадвартай болгодог ба тооны машинуудаас ялгадаг. [[Чурч-Турингын онол]] нь энэ чадварыг тодорхойлсон математикийн баримт юм: :''"Бага ч хамаагүй хүчин чадалтай ямар нэг компьютер бол өөр ямар ч компьютертай ижил үүрэг даалгаврыг биелүүлж чадна."'' Энэ нь [[персонал дижитал туслагч]]аас авахуулаад [[суперкомпьютер]] хүртэлх хүчин чадал ба багтаамжтай компьютерууд бол нэгэн адил үүрэг даалгаврыг хэрэгцээт багтаамж, цаг хугацаатайгаар биелүүлж чадна гэсэн үг юм. == Төрлүүд == * [[Микро компьютер]] (Micro computer) * [[Уоркстейшн]] (Workstation) * [[Мэйнфрэйм]] (Mainframe computer) * [[Сервэр]] (Servers) * [[Мини компьютер]] (Mini computers) * [[Зөөврийн мэдээлэл хүлээн авагч]] (Portable data entry terminal) * [[Тусгай зориулалтын компьютер]] (Embedded computer) * [[Супер компьютер]] (Super computer) * Зөөврийн компьютер (Notebook,Laptop) == Компьютерын хөгжлийн үе шатууд == [[Зураг:Z3 Deutsches Museum.JPG|thumb|200px|right|Zuse Z3, 1941]] [[Зураг:Two women operating ENIAC.gif|thumb|200px|right|[[ENIAC]], 1946]] [[Зураг:Pdp-7-oslo-2004.jpeg|thumb|200px|right|Digital Equipment Corporation, 1965]] [[Зураг:Apple II Plus, Museum of the Moving Image.jpg|thumb|200px|right|Apple II, 1977]] [[Зураг:IBM PC 5150.jpg|thumb|200px|right|IBM-PC, 1981]] Компьютерын хөгжлийн үе шат (computer generation) гэдэг нь тооцоолох электрон техникийн хөгжлийн түүхийг илтгэдэг ойлголт юм. Өнөөгийн байдлаар компьютерын хөгжлийн 4 үе шат өнгөрөөд байна. Үе солигдох болгонд компьютерын овор хэмжээ багасч, харин хүчин чадал нь нэмэгдэж байгаа. === I үе ([[1945]]-[[1958]]) – электрон ламп === Энэ үеийн компьютерууд нүсэр том хэмжээтэй, удаан, бас өндөр өртөгтэй байв. Тэдгээрийн гол төлөөлөгч нь 1946 онд Преспер Экерт (Presper Eckert), Жон Мохли (John Mauchly) нарын угсарсан ENIAC (Electronic Numerical Integrator And Computer) хэмээх анхны электрон тооцоолох төхөөрөмж юм. Энэ нь 10-тын тооллын системд ажилладаг компьютер байв. Түүний цахилгаан хэлхээнд электрон ламп (vacuum tube) хэмээх элементийг ашигласан байжээ. Энэ нь агаарыг нь соруулж, вакуумжуулсан шилэн хорго бөгөөд дотроо электродууд агуулна. Электродууд эсрэгээр цэнэглэгдсэн тохиолдолд энд электроны урсгал үүснэ. Энэ урсгалыг удирдан гүйдэл хүчдэлийн өсгөгч (amplifier) эсвэл логик түлхүүрийн (switch) горимд ажиллаж болдог байна. Ө.х. сул цахилгаан дохиог хүлээн аваад өсгөж гаргах, цахилгаан дохионы урсгалыг агшин зуур хаах/нээх боломжтой юм. ENIAC компьютер ойролцоогоор 18 мянган электрон ламп агуулсан байжээ. Тухайн үеийн электрон ламп хүний эрхий хуруун чинээ хэмжээтэй байсан тул ENIAC овор хэмжээ маш том хэмжээтэй болсноос гадна маш их цахилгаан хэрэглэж, маш их халдаг байв. Тиймээс аварга том компьютерыг хөргөхийн тулд мөн аварга том хөргүүрүүдийг ашигладаг байжээ. ENIAC-ийн дараагаар EDVAC (Electronic Discrete Variable Automatic Computer) , UNIVAC (UNIVersal Automatic Computer) г.м. электрон ламп бүхий компьютерууд бүтээгдсэн билээ. Харин ENIAC-аас ялгаатай нь эдгээр компьютерууд [[Фон Нейманы зарчмууд]]ыг хэрэгжүүлсэн байлаа (2-тын тоололд ажилладаг, програмаа өөртөө хадгалдаг г.м.). Энэ үеийн компьютеруудын мэдээлэл боловсруулах хурд ойролцоогоор 10-20 kHz. === II үе (1959-1964) – транзистор === Энэ үеийн компьютеруудад транзистор хэмээх хагас дамжуулагч элемент ашиглагдсан байв. Транзистор нь мөн л цахилгаан гүйдлийг өсгөж юм уу логик түлхүүр мэтээр ажилладаг байна. Гэхдээ электрон лампыг бодвол илүү хурдан, илүү найдвартай, овор хэмжээ багатай бас үйлдвэрлэлийн өртөг хямд байв. Нэг транзистор ойролцоогоор 40 электрон лампыг орлох ажээ. Транзисторыг цахиур г.м. хатуу материалаар хийдэг. Цахиур бол газрын гадаргын <big>¼</big>-ийг бүрдүүлдэг, маш элбэг байдаг элемент юм. Тиймээс транзисторыг үйлдвэрлэх зардал маш хямд ажээ. Транзистор нь электрон лампыг бодвол цахилгааныг илүү хурдан бас сайн дамжуулдаг байна. Транзистор нь овор хэмжээгээр ч гэсэн электрон лампаас хамаагүй жижиг бөгөөд түүнтэй харьцуулахад бараг л халдаггүй гэж хэлж болно. Ийнхүү компьютерын техникийн үйлдвэрлэлд транзистор нэвтэрснээр тооцоолох электрон техникийн хөгжлийн шинэ үе тавигджээ. === III үе (1965-1970) – интеграл схем === Транзистор хэрэглэх болсон нь компьютерын техникийн хөгжилд гарсан том дэвшил байв. Аль болох олон транзистор агуулсан бол компьютерын хурд хүч нь төдий чинээ нэмэгдэж байв. Гэхдээ бас өөрийн гэсэн бэрхшээлийг бий болгосон. Транзисторын тоо олшрох тусам цахилгаан хэлхээний бүтэц улам нарийн, төвөгтэй болж байв. Учир нь маш олон тооны тусдаа транзисторуудыг өөр хооронд нь болон бусад электрон эд ангиудтай холбож гагнан хэлхээнд байрлуулах хэрэгтэй болно. Энэ нь зардал ихтэй, бас схем алдаатай хийгдэх эрсдэлийг нэмэгдүүлж байв. Интеграл схем (Integrated Circuit - IC) буюу микросхем хэрэглэх болсноор дээрх бэрхшээлийг даван туулсан төдийгүй компьютерын техникийн хөгжлийн шинэ үеийг эхлүүлсэн гэж үздэг байна. ИС гэдэг нь өөр дээрээ асар олон тооны бичил транзисторыг агуулсан, маш бага хэмжээтэй (хэдэн см<sup>2</sup>) цахиурын ялтас юм. Заримдаа микросхем, заримдаа хагас дамжуулагч чип гэж нэрлэнэ. Технологийн хувьд, олон тооны бичил транзистор болон бусад электрон эд ангиудыг урьдчилан тодорхойлсон схемийн (загварын) дагуу цахиурын ялтас дээр “хэвлэх” ө.х. “ургуулах” замаар ИС-ийг гаргаж авдаг байна. Ингэж маш бага орон зайд асар олон логик элементийг цуглуулж чадсанаар нэг элементээс нөгөө рүү цахилгаан дохио дамжихад зарцуулах хугацаа эрс багасна. Үр дүнд нь мэдээж компьютерын тооцоо хийх хурд ихсэж, нэг секундэд гүйцэтгэх үйлдлийн тоо нэмэгдэнэ. Мөн шаардагдах тэжээлийн хэмжээ багасч, энергийн алдагдал багасч, зардал буурсан байна. Компьютерын овор хэмжээ эрс багасч жижиг шүүгээний эрэмбэтэй болсон байна. Орчин үеийн компьютер нэг биш харин түүнээс олон ИС-үүдийг агуулдаг. Эдгээр ИС-үүд нь хамтдаа эх хавтан (motherboard) дээр байрлаж байдаг. ИС анх компьютерын техникт ашиглагдаж эхэлснээс хойш өнөөдрийг хүртэлх болон цаашдын түүний хөгжлийн төлвийг [[Мурын хууль]] үзүүлдэг. === IV үе (1971-одоо) – микропроцессор === Компьютерын хөгжлийн 4 дэхь үе бол микропроцессорын эрин үе юм. Микропроцессор бол процессорын үүрэг гүйцэтгэдэг интеграл схем юм. 1970-аад оны эхээр Intel компанийн ажилтан Эдвард Хофф (Edward Hoff) харандааны балруулын чинээ хэмжээтэй, тооцон бодох болон логик үйлдэл хийж чадах схем агуулсан Intel-4004 хэмээх чип бүтээсэн нь анхны микропроцессор хэмээн өнөөдөр тооцогддог байна. Энэ нь 2300 транзистор агуулсан, секундэд ойролцоогоор 108 мянган үйлдэл хийдэг процессор байсан байна. Intel-4004 микропроцессорын дараагаар Intel-8008 микропроцессор бүтээгдсэн байна. Эдгээр микропроцессорууд компьютерт биш харин тооны машинд ашиглагдаж байжээ. 1974 онд Intel-8080 микропроцессор бүтээгдсэн байна. Түүний чипэнд 4500 транзистор агуулагдсан байв. Энэ үеэс микропроцессорыг компьютерын үндсэн бүрэлдхүүн болгон ашиглах эхлэл тавигдсан гэж үздэг байна. Микропроцессор бүхий компьютерыг микрокомпьютер хэмээн нэрлэх болсон байна. Мөнхүү 1974 онд Эдвард Робертс хэмээх инженер Altair-8800 хэмээх микрокомпьютерыг угсарсан байна. Энэ компьютер худалдаанд гармагцаа маш их эрэлттэй болж чаджээ. Уг компьютерт Intel-8080 микропроцессорыг ашигласан байна. Овор хэмжээ багатай микрокомпьютерууд бий болсон нь хувь хүмүүс өөртөө зориулж тэдгээрийг худалдаж авах боломжийг бүрдүүлж, харгалзах зах зээлийг бас нээж өгчээ. 1976 онд [[Стив Возниак]], [[Стив Жобс]] нар Apple компанийг үүсгэн байгуулж, Apple-I микрокомпьютерыг угсарсан байна. 1977 онд Apple-II микрокомпьютер худалдаанд гарсан байна. 1981 онд IBM компани, тухайн үед Intel-ээс гаргаад байсан Intel-8088 микропроцессор бүхий IBM PC хэмээх микрокомпьютерыг худалдаанд гаргаснаар хэн бүхний мэдэх персонал компьютерын эрин үе эхэлжээ. == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Компьютер| ]] 03a08b3hx6gbmiq1ge25qoczc15qyjh Цагааннуур сум (Сэлэнгэ) 0 8121 873667 804139 2026-10-19T07:06:31Z ~2026-55898-60 108362 873667 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Цагааннуур сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠴᠠᠭᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠨᠠᠭᠤᠷ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag selenge aimag 1999.svg}} [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = | seat = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3814.72 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 5,088 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''Цагааннуур''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{MongolUnicode|ᠴᠠᠭᠠᠨᠨᠠᠭᠤᠷ ᠰᠤᠮᠤ}} ''чаганнагур суму'') нь [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[сум]] юм. Цагааннуур сум нь [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар]] хотоос 82 км зайтай оршдог. Сэлэнгэ аймгийн баруун хойт хэсэгт Цагааннуур сум нь хойд талаараа Түшиг, зүүн талаараа Сүхбаатар сум, зүүн урд талаараа Зүүнбүрэн сум, урд талаараа Хушаат сум, Баруунбүрэн сум, баруун талаараа Булган аймгийн Сэлэнгэ сумтай хиллэн оршино.Газар тариалан өндөр хөгжсөн бүс нутаг. 1976 оны 10 сарын 19 нд СНЗ-ийн 376 дугаар тогтоолоор "Найрамдал" [[Сангийн аж ахуй|САА]] нэртэйгээр байгуулагдаж одоог хүртэл эрчимжсэн МАА, Газар тариалангийн чиглэлээр голлон үйл ажиллагаа явуулж байна. Монголд 2 байдаг саалийн механикжсан цахилгаанжсан ферм энд байдаг. Жинхэнэ сүүний чиглэлийн талын улаан, сементал зэрэг үйлдэрийн үнээнүүд бий. Засаг захиргааны хувьд Оргих, Хуурч, Тийрэг гэсэн 3 багтай, 1373 өрх, 5160 хүн амтай, нийт 381,472.0 мянган га нутаг дэвсгэртэй. Тус сум жилдээ 30-50 мянган тонн үр тариа хураан авч, Сэлэнгэ аймгийн ургацын 20-40 гаруй хувь, Улсын ургацын 10-15 хувийг дангаараа ханган бэлтгэдэг сум. Мөн жилдээ 14.5-18.0 мянган тонн хадлан тэжээл бэлтгэж, 25-40 мянган тонн төмс, хүнсний ногоо, 170-200 тонн ХАА-н гаралтай бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэн гаргадаг том сум. {{Хөтлөгч мөр Сэлэнгийн сумууд}} [[Ангилал:Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)| ]] [[Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] {{Mongolia-stub}} ivo4el2m97202zjpi3b0xovlivixguk Нобелийн шагнал 0 9175 873635 873487 2026-10-18T13:47:21Z Avirmed Batsaikhan 53733 873635 wikitext text/x-wiki [[Зураг:NobelP2.png|thumb|right|200px|Альфред Нобел (1833-1896)]] '''Нобелийн шагнал''' ({{lang-sv|Nobelpriset}}, {{lang-no|Nobelprisen}}, {{lang-en|Nobel Prize}}) нь [[динамит]]ыг нээсэн эрдэмтэн [[Альфред Нобель|Альфред Нобелийн]] гэрээслэлийн дагуу [[1901]] оноос жил тутам олгож эхэлсэн олон улсын хамгийн нэр хүндтэй шагнал юм. [[Файл:Alfred Nobels will-November 25th, 1895.jpg|thumb|401x401px|А.Нобелийн гэрээслэл]] Альфред Нобель 1833 оны 10 дугаар сарын 21 [[Швед|Швед Улс]]<nowiki/>ын [[Стокхольм|Стокгольм]] хотод инженер гэр бүлд төрсөн. Тэрээр химич, инженер болон зохион бүтээгч байсан. 1894 году А.Нобель "Бофорс" хэмээх төмөрлөгийн концерн худалаж авч улмаар тус үйлдвэр зэвсэгийн том үйлдвэр болсон. Амьдралынхаа турш А.Нобель өөрийн 355 шинэ зохион бүтээлүүдээрээ маш их хөрөнгө хуримтлуулж чаджээ. Түүний үлдээсэн гэрээслэлийн дагуу Нобелийн шагналыг физик, хими, биологи, физиологи анагаахын шинжлэх ухаан, уран зохиол, энхтайваны үйлст гаргасан том ололт амжилт, агуу нээлт, томоохон хувь нэмрээ оруулсан хүмүүст олгодог болсон юм. 2020 оны байдлаар нийт 923 хүнд болон 27 байгууллагад (зөвхөн энхтайвны төлөө шагналыг байгууллагад олгодог) олгоод байна. Шагналын хэмжээ нь 2020 оны байдлаар 9 сая швед крон буюу 1 сая гаруй америк доллар орчим байдаг байна. == Шагнал олгодог салбарууд == * [[Нобелийн физикийн шагнал|Нобелийн Физикийн шагнал]] * [[Нобелийн Химийн шагнал]] * [[Биологи]]-[[анагаах ухаан]] * [[Нобелийн утга зохиолын шагнал|Нобелийн Утга зохиолын шагнал]] * [[Нобелийн энхтайвны шагнал|Нобелийн Энхтайван шагнал]] * [[Эдийн засаг]] Дээрх 6 салбарт олгодог шагнал нь тухайн салбарынхаа хувьд хамгийн нэр хүндтэй шагнал болдог. Сүүлийн жилүүдэд генетик хими зэрэг биологи-анагаах ухаан болон химийн салбарын аль алинд нь хамаарах [[шинжлэх ухаан]]ы салбарууд олширч байгаа. == Сонгон шалгаруулалт == Физик, хими, эдийн засгийн салбарын шагналыг [[Шведийн шинжлэх ухааны академи]], биологи-анагаах ухааны салбарын шагналыг [[Каролинскагийн институт]], энхтайвны салбарын шагналыг [[Норвеги]]йн парламент, уран зохиолын шагналыг [[Шведийн академи]] тус тус шалгаруулдаг. Шагнал хүртэгсдэд өгөх мөнгөн шагнал нь Альфред Нобелийн үлдээсэн хөрөнгөнд үндэслэж байгуулагдсан [[Нобелийн сан]]гаас олгогдоно. Гэхдээ эдийн засгийн салбарын шагнал нь [[1968]] онд бий болж, [[1969]] оноос олгогдож эхэлсэн бөгөөд шагналыг [[Шведийн төв банк]]ны сан гаргадаг байна. Эдийн засгийн салбарын шагналын албан ёсны нэр нь "Эдийн засгийн салбар дахь Альфред Нобелийн дурсгалын шагнал" бөгөөд нарийн утгаараа Нобелийн шагнал биш болно. Нобелийн шагналын сонгон шалгаруулалт нь нийтэд ил зарлагддаггүй. Иймээс албан ёсоор Нобелийн шагналд нэр дэвшигч гэсэн ойлголт байхгүй, харин олон нийтийн дунд Нобелийн шагналд ойрхон хүн гэх зэргээр яригдах тохиолдлууд бий. == Шагнал гардуулах ёслол == Нобелийн шагналыг түүний нас барсан өдөр болох [[12 сарын 10]]-нд гардуулдаг бөгөөд энхтайвны салбарын шагналаас бусад 5 шагналыг [[Швед]]ийн нийслэл [[Стокхольм]] хотын концертын танхимд, энхтайвны шагналыг [[Норвеги]]йн нийслэл [[Осло]] хотын захиргааны байранд гардуулдаг байна. Нобелийн шагналтнууд дурсгалын лекц унших заншил тогтсон байдаг. == Монгол хүнтэй холбогдох нь == Монгол Улсын иргэдээс тус шагналыг хүртсэн тохиолдол хараахан гараагүй байна. Химийн зэвсгийг хориглох байгууллагад Нобелийн энхтайвны шагналыг 2013 онд олгожээ.<ref>{{Cite web |title=Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2013/opcw/facts/ |access-date=2026-01-17 |website=nobelprize.org |language=en}}</ref> Нобелийн шагнал хүртсэнтэй холбоотойгоор тус байгууллага нь ажиллаж байсан хүмүүстээ сертификат, дурсгалын медальон олгоход химийн зэвсгийн шинжээч хурандаа, доктор Д.Эрдэнэцогт багтсан байна. == Нэгээс олон удаа шагнал хүртэгчид == * '''[[Мари Кюри]]''' 2 удаагийн шагналтан, физикийн салбарт 1903 онд, химийн салбарт 1911 онд шагнал хүртсэн. * '''Олон улсын улаан загалмай нийгэмлэг''' 3 удаагийн шагналтан, энхтайвны салбарт 1917, 1944, 1963 онуудад шагнал хүртсэн. * '''[[Лайнус Полинг]]''' 2 удаагийн шагналтан, химийн салбарт 1954 онд, энх тайвны салбарт 1962 онд шагнал хүртсэн. * '''[[Жон Бардин]]''' 2 удаагийн шагналтан, физикийн салбарт 1956, 1972 онд шагнал хүртсэн. * '''[[Фредерик Сенгер]]''' 2 удаагийн шагналтан, химийн салбарт 1958, 1980 онд шагнал хүртсэн. * '''НҮБ-ын Дүрвэгсдийн асуудал эрхэлсэн дээд комиссарын газар''' 2 удаагийн шагналтан, энх тайвны салбарт 1954, 1981 онд шагнал хүртсэн. * '''Карл Барри Шарплэсс''' 2 удаагийн шагналтан, химийн салбарт 2001, 2022 онд шагнал хүртсэн. == Онцлогууд == * Математикийн салбарт Нобелийн шагнал байдаггүй нь Альфред Нобель математикчдад дургүй байсантай холбоотой гэгддэг. Учир нь түүний хайрт бүсгүй нь Франц Лемарж хэмээх математикчтай гэрлэж Франц түүнийг олны өмнө илт доромжилсон ба энэ явдлыг тэрээр насан туршдаа санан явсан байна. Математикийн салбарын хамгийн нэр хүндтэй шагнал нь [[Фильдсийн медаль]] болно. * Нобелийн шагналыг нэхэн олгодоггүй боловч НҮБ-ийн ерөнхий нарийн бичгийн дарга агсан [[Даг Хаммаршёльд]]од энхтайвны салбарын шагналыг нэхэн олгож байсан тохиолдол бий. * Нобелийн шагнал хүртсэн боловч хүлээн авахаас татгалзсан 3 хүн байдаг. Тэдгээр нь [[Жан Пол Сартр]], [[Борис Пастернак]], [[Ле Дук То]] нар юм. * Уран зохиолын салбарын шагналыг түүхийн зохиол, философийн зохиолууд хүртэж байсан удаатай ч Их Британийн ерөнхий сайд [[Уинстон Черчилль|Уинстон Черчиллийн]] "Дэлхийн хоёрдугаар дайны тэмдэглэл"-ийг нэр дэвшүүлэх эсэх талаар ширүүн маргаан өрнөсний эцэст зөвхөн цэвэр уран зохиолын бүтээлд олгож байхаар болжээ. == Мөн үзэх == * [[Нобелийн сан]] * [[Нобелийн шагналтнуудын нэрс]] * [[Абелийн шагнал]] * [[Фильдсийн медаль]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Nobel Prize|Нобелийн шагнал}} {{Wiktionary}} * [https://www.nobelprize.org/ Бүх Нобелийн шагналтны намтар бүхий албан ёсны цахим хуудас] (англи хэлээр) * [https://nobelprizemuseum.se/ Стокхольм дахь Нобелийн музей] == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Нобелийн шагнал| ]] [[Ангилал:Шведийн шинжлэх ухаан]] [[Ангилал:Шведийн шагнал]] [[Ангилал:1901 онд анх гардуулсан шагнал]] s3f6kqqyiiaaz134amkebgk917or9kr 873637 873635 2026-10-18T13:57:49Z Avirmed Batsaikhan 53733 873637 wikitext text/x-wiki [[Зураг:NobelP2.png|thumb|right|200px|Альфред Нобел (1833-1896)]] '''Нобелийн шагнал''' ({{lang-sv|Nobelpriset}}, {{lang-no|Nobelprisen}}, {{lang-en|Nobel Prize}}) нь [[динамит]]ыг нээсэн эрдэмтэн [[Альфред Нобель|Альфред Нобелийн]] гэрээслэлийн дагуу [[1901]] оноос жил тутам олгож эхэлсэн олон улсын хамгийн нэр хүндтэй шагнал юм. [[Файл:Alfred Nobels will-November 25th, 1895.jpg|thumb|401x401px|А.Нобелийн гэрээслэл]] Альфред Нобель 1833 оны 10-р сарын 21 [[Швед|Швед Улс]]<nowiki/>ын [[Стокхольм|Стокгольм]] хотод инженер гэр бүлд төрсөн. Тэрээр химич, инженер болон зохион бүтээгч байсан. 1894 году А.Нобель "Бофорс" хэмээх төмөрлөгийн концерн худалаж авч улмаар тус үйлдвэр зэвсэгийн том үйлдвэр болсон. Амьдралынхаа турш А.Нобель өөрийн 355 шинэ зохион бүтээлүүдээрээ маш их хөрөнгө хуримтлуулж чаджээ. Түүний үлдээсэн гэрээслэлийн дагуу Нобелийн шагналыг физик, хими, биологи, физиологи анагаахын шинжлэх ухаан, уран зохиол, энхтайваны үйлст гаргасан том ололт амжилт, агуу нээлт, томоохон хувь нэмрээ оруулсан хүмүүст олгодог болсон юм. 2020 оны байдлаар нийт 923 хүнд болон 27 байгууллагад (зөвхөн энхтайвны төлөө шагналыг байгууллагад олгодог) олгоод байна. Шагналын хэмжээ нь 2020 оны байдлаар 9 сая швед крон буюу 1 сая гаруй америк доллар орчим байдаг байна. == Шагнал олгодог салбарууд == * [[Нобелийн физикийн шагнал|Нобелийн Физикийн шагнал]] * [[Нобелийн Химийн шагнал]] * [[Биологи]]-[[анагаах ухаан]] * [[Нобелийн утга зохиолын шагнал|Нобелийн Утга зохиолын шагнал]] * [[Нобелийн энхтайвны шагнал|Нобелийн Энхтайван шагнал]] * [[Эдийн засаг]] Дээрх 6 салбарт олгодог шагнал нь тухайн салбарынхаа хувьд хамгийн нэр хүндтэй шагнал болдог. Сүүлийн жилүүдэд генетик хими зэрэг биологи-анагаах ухаан болон химийн салбарын аль алинд нь хамаарах [[шинжлэх ухаан]]ы салбарууд олширч байгаа. == Сонгон шалгаруулалт == Физик, хими, эдийн засгийн салбарын шагналыг [[Шведийн шинжлэх ухааны академи]], биологи-анагаах ухааны салбарын шагналыг [[Каролинскагийн институт]], энхтайвны салбарын шагналыг [[Норвеги]]йн парламент, уран зохиолын шагналыг [[Шведийн академи]] тус тус шалгаруулдаг. Шагнал хүртэгсдэд өгөх мөнгөн шагнал нь Альфред Нобелийн үлдээсэн хөрөнгөнд үндэслэж байгуулагдсан [[Нобелийн сан]]гаас олгогдоно. Гэхдээ эдийн засгийн салбарын шагнал нь [[1968]] онд бий болж, [[1969]] оноос олгогдож эхэлсэн бөгөөд шагналыг [[Шведийн төв банк]]ны сан гаргадаг байна. Эдийн засгийн салбарын шагналын албан ёсны нэр нь "Эдийн засгийн салбар дахь Альфред Нобелийн дурсгалын шагнал" бөгөөд нарийн утгаараа Нобелийн шагнал биш болно. Нобелийн шагналын сонгон шалгаруулалт нь нийтэд ил зарлагддаггүй. Иймээс албан ёсоор Нобелийн шагналд нэр дэвшигч гэсэн ойлголт байхгүй, харин олон нийтийн дунд Нобелийн шагналд ойрхон хүн гэх зэргээр яригдах тохиолдлууд бий. == Шагнал гардуулах ёслол == Нобелийн шагналыг түүний нас барсан өдөр болох [[12 сарын 10]]-нд гардуулдаг бөгөөд энхтайвны салбарын шагналаас бусад 5 шагналыг [[Швед]]ийн нийслэл [[Стокхольм]] хотын концертын танхимд, энхтайвны шагналыг [[Норвеги]]йн нийслэл [[Осло]] хотын захиргааны байранд гардуулдаг байна. Нобелийн шагналтнууд дурсгалын лекц унших заншил тогтсон байдаг. == Монгол хүнтэй холбогдох нь == Монгол Улсын иргэдээс тус шагналыг хүртсэн тохиолдол хараахан гараагүй байна. Химийн зэвсгийг хориглох байгууллагад Нобелийн энхтайвны шагналыг 2013 онд олгожээ.<ref>{{Cite web |title=Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2013/opcw/facts/ |access-date=2026-01-17 |website=nobelprize.org |language=en}}</ref> Нобелийн шагнал хүртсэнтэй холбоотойгоор тус байгууллага нь ажиллаж байсан хүмүүстээ сертификат, дурсгалын медальон олгоход химийн зэвсгийн шинжээч хурандаа, доктор Д.Эрдэнэцогт багтсан байна. == Нэгээс олон удаа шагнал хүртэгчид == * '''[[Мари Кюри]]''' 2 удаагийн шагналтан, физикийн салбарт 1903 онд, химийн салбарт 1911 онд шагнал хүртсэн. * '''Олон улсын улаан загалмай нийгэмлэг''' 3 удаагийн шагналтан, энхтайвны салбарт 1917, 1944, 1963 онуудад шагнал хүртсэн. * '''[[Лайнус Полинг]]''' 2 удаагийн шагналтан, химийн салбарт 1954 онд, энх тайвны салбарт 1962 онд шагнал хүртсэн. * '''[[Жон Бардин]]''' 2 удаагийн шагналтан, физикийн салбарт 1956, 1972 онд шагнал хүртсэн. * '''[[Фредерик Сенгер]]''' 2 удаагийн шагналтан, химийн салбарт 1958, 1980 онд шагнал хүртсэн. * '''НҮБ-ын Дүрвэгсдийн асуудал эрхэлсэн дээд комиссарын газар''' 2 удаагийн шагналтан, энх тайвны салбарт 1954, 1981 онд шагнал хүртсэн. * '''Карл Барри Шарплэсс''' 2 удаагийн шагналтан, химийн салбарт 2001, 2022 онд шагнал хүртсэн. == Онцлогууд == * Математикийн салбарт Нобелийн шагнал байдаггүй нь Альфред Нобель математикчдад дургүй байсантай холбоотой гэгддэг. Учир нь түүний хайрт бүсгүй нь Франц Лемарж хэмээх математикчтай гэрлэж Франц түүнийг олны өмнө илт доромжилсон ба энэ явдлыг тэрээр насан туршдаа санан явсан байна. Математикийн салбарын хамгийн нэр хүндтэй шагнал нь [[Фильдсийн медаль]] болно. * Нобелийн шагналыг нэхэн олгодоггүй боловч НҮБ-ийн ерөнхий нарийн бичгийн дарга агсан [[Даг Хаммаршёльд]]од энхтайвны салбарын шагналыг нэхэн олгож байсан тохиолдол бий. * Нобелийн шагнал хүртсэн боловч хүлээн авахаас татгалзсан 3 хүн байдаг. Тэдгээр нь [[Жан Пол Сартр]], [[Борис Пастернак]], [[Ле Дук То]] нар юм. * Уран зохиолын салбарын шагналыг түүхийн зохиол, философийн зохиолууд хүртэж байсан удаатай ч Их Британийн ерөнхий сайд [[Уинстон Черчилль|Уинстон Черчиллийн]] "Дэлхийн хоёрдугаар дайны тэмдэглэл"-ийг нэр дэвшүүлэх эсэх талаар ширүүн маргаан өрнөсний эцэст зөвхөн цэвэр уран зохиолын бүтээлд олгож байхаар болжээ. == Мөн үзэх == * [[Нобелийн сан]] * [[Нобелийн шагналтнуудын нэрс]] * [[Абелийн шагнал]] * [[Фильдсийн медаль]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Nobel Prize|Нобелийн шагнал}} {{Wiktionary}} * [https://www.nobelprize.org/ Бүх Нобелийн шагналтны намтар бүхий албан ёсны цахим хуудас] (англи хэлээр) * [https://nobelprizemuseum.se/ Стокхольм дахь Нобелийн музей] == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Нобелийн шагнал| ]] [[Ангилал:Шведийн шинжлэх ухаан]] [[Ангилал:Шведийн шагнал]] [[Ангилал:1901 онд анх гардуулсан шагнал]] tr7wehc9vvup8u2abw1d063ci0t3i9p Винсент ван Гог 0 10238 873654 863624 2026-10-19T02:43:56Z Ziv 95197 ([[c:GR|GR]]) [[File:Vincent Willem van Gogh 076.jpg]] → [[File:Van Gogh - The Night Café (1888).jpg]] Crit 2: More precise 873654 wikitext text/x-wiki [[Файл:VanGogh 1887 Selbstbildnis.jpg|right|thumb|250px|Өөрийн хөрөг (1887 он)]] '''Винсент Виллем ван Гог''' (голланд хэл. ''Vincent Willem van Gogh'', 1853 оны 3-р сарын 30-нд төрсөн- 1890 оны 7-р сарын 29-нд нас барсан) [[Нидерланд|Голланд]]ын [[пост-импрессионизм|пост-импрессионист]] зураач.<ref>Rewald, John. Post-Impressionism: From van Gogh to Gauguin, revised edition, Secker & Warburg 1978, ISBN 0-436-41151-2</ref> Түүний зарим зураг өнөөдөр дэлхийд хамгийн алдартай, нэртэй, үнэтэй бүтээлүүд болсон. Ван Гог 16 наснаасаа эхэлж [[Хааг]] дахь авга ахынхаа урлагийн бүтээл худалддаг пүүст ажилладаг байлаа. Богинохон хугацаанд багшилсныхаа дараа тэрээр Амстердамын Их Сургуулийн шашны номлолын факультетэд 2 жил суралцаад маш ядуу уул уурхайн бүс нутагт шашин сурталчилан дэлгэрүүлэх газарт ажиллах болжээ. 1879 онд номлогчийн ажлаасаа халагдсанаар түүний ядуу тарчиг, тэнүүлчин амьдрал эхэлсэн байна. 1880 он хүртэл уран зургийн чиглэлээр ажиллаж эхлээгүй юм. Эхэндээ Ван Гог даруухан өнгөөр зургийн хуулбар хийж, хаяа байгаль дээр судалбар зураг зурдаг байж байгаад [[Парис]]т [[импрессионизм]], [[нео-импрессионизм]]тай танилцжээ. Тэрээр өвөрмөц танигдахуйц хэв маягтаа тод өнгө, будалтын хэв маягийг тусгасан. Энэхүү шинэ хэв маягаа тэрээр [[Франц]]ын '''Арль''' хотод (франц. Arles) байхдаа бүрэн хөгжүүлжээ. Амьдралынхаа сүүлийн арван жилийн хугацаанд нийтдээ 2000 гаруй бүтээл туурвисны дотор 900 орчим нь тосон будгаар зурсан зураг, 1100 зураасан зураг, ноорог бүтээжээ. Хамгийн их алдаршсан бүтээлүүдээ амьдралынхаа сүүлийн хоёр жилд бүтээсэн бөгөөд чухам энэ үед тэр [[Поль Гоген]]той андын харилцаагаа тасалснаас болж зүүн чихээ өөрөө огтолсон билээ. Үүнээс хойш түүний сэтгэцийн өвчин үе үе хөдлөн улам хүндэрч, 1890 оны 7-р сарын 29-нд өөрийгөө буудаж амиа хорлосоны улмаас нас барсан ажээ. Ван Гогийн амьдралд нөлөө үзүүлсэн гол хүн бол мөнгө төгрөгөөр харамгүй, байнга дэмжиж байсан түүнээс 4 насаар дүү Теодорус Ван Гог (Тео) юм. Тэдний насан туршийн үерхэл нөхөрлөл нь 1872 оны 8-р сараас хойш харилцаж байсан олон захидлаас нь харагддаг. Ван Гог сүүлд ''[[экспрессионизм]]'' гэгдэх болсон урсгалыг анх үндэслэгчдийн нэг гэгдэх болсон юм. Тэрээр орчин үеийн урлагт, ялангуяа [[фовизм]] болон [[Германы экспрессионизм]]д асар их нөлөө үзүүлсэн ажээ. == Галерей == <gallery perrow="5"> Image:Van Gogh the blooming plumtree (after Hiroshige), 1887.jpg|''The Blooming Plumtree (after [[Hiroshige]]),'' (1887) Image:Van Gogh - Portrait of Pere Tanguy 1887-8.JPG|''Portrait of Père Tanguy,'' (1887) Image:Vincent Van Gogh 0021.jpg|''Cherry Tree,'' (1888) Image:Vincent van Gogh (1853-1890) - The Old Mill (1888).jpg|''The Old Mill,'' (1888) Image:Vincent Van Gogh 0019.jpg|''The Harvest,'' Arles, (1888) Image:Vincent Van Gogh 0014.jpg|''Bridge at Arles,'' (1888) Image:VanGogh-View of Arles with Irises.jpg|''View of Arles with Irises,'' (1888) Image:Vincent Van Gogh 0015.jpg|''The Rhônebarken,'' (1888) Image:Starry_Night_Over_the_Rhone.jpg|''[[Starry Night Over the Rhone]],'' (1888) Image:Vincent van Gogh - Portret van de postbode Joseph Roulin.jpg|''Joseph Roulin, (the Postmaster),'' (1888) Image:Van Gogh - The Night Café (1888).jpg|[[The Night Café]], (1888), [[Yale]] Image:VanGogh Bedroom Arles1.jpg|[[Bedroom in Arles]], (1888), [[Van Gogh Museum]] Image:Vincent Van Gogh 0016.jpg|''Cypresses,'' (1889) Image:Vincent Van Gogh 0020.jpg|''Cornfield with Cypresses,'' (1889) Image:Vincent Van Gogh 0018.jpg|''View of Arles (Flowering Orchards),'' (1889) Image:Van_Gogh_The_Olive_Trees..jpg|''The Olive Trees,'' (1889) Image:Vincent Van Gogh 0012.jpg|''Entrance of the Hospital,'' Saint-Remy, (1889) Image:VincentVanGoghDieArlesierin1890.jpg|''L'Arlesienne: (Madame Ginoux),'' (1890) Image:Vincent Willem van Gogh 037.jpg|''The Round of the Prisoners,'' (1890) Image:Vincent van Gogh (1853-1890) - Wheat Field with Crows (1890).jpg|''[[Wheat Field with Crows]],'' (1890) </gallery> == Лавлах материал == === Эшлэл === {{reflist|2}} === Номзүй === <div class="references-small"> * Beaujean, Dieter. ''Vincent van Gogh: Life and Work'', Könemann 1999, ISBN 3-8290-2938-1 * Bernard, Bruce (ed.), ''Vincent by Himself. London: Time Warner, 2004. * <sup>†</sup>Callow, Philip. ''Vincent van Gogh: A Life'', Ivan R. Dee, 1990, ISBN 1-56663-134-3 * Erickson, Kathleen Powers. ''At Eternity's Gate: The Spiritual Vision of Vincent van Gogh'', 1998, ISBN 0-8028-4978-4 * <sup>†</sup>Gayford, Martin. ''The Yellow House: Van Gogh, Gauguin, and Nine Turbulent Weeks in Arles'', Fig Tree, Penguin, 2006, ISBN 0-670-91497-5 * Hammacher, A.M. ''Vincent van Gogh: Genius and Disaster'', Harry N. Abrams, Incorporated, New York, 1985, ISBN 0-8109-8067-3 * van Heugten, Sjraar ''Van Gogh The Master Draughtsman'', Thames and Hudson, 2005 ISBN 978-0-500-23825-7 * Hulsker, Jan. ''Vincent and Theo van Gogh, a dual biography'', Fuller Publications, Ann Arbor, 1990, ISBN 0-940537-05-2 * Rewald, John. ''Post-Impressionism: From van Gogh to Gauguin'', revised edition, Secker & Warburg 1978, ISBN 0-436-41151-2 * Walther, Ingo F., and Metzger, Rainer. ''Van Gogh: the Complete Paintings'', Benedikt Taschen 1997, ISBN 3-8228-8265-8 * <sup>†</sup>Wilkie, Ken. ''The Van Gogh Assignment'', Paddington Press, 1978; republished: ''The Van Gogh File. A Journey of Discovery'', Souvenir Press, 1990, ISBN 0-285-62965-4 * <sup>†</sup>Wilkie, Ken. ''In Search of Van Gogh,'' 1991, ISBN 1-55958-101-8 * Grossvogel, David I. "Behind the Van Gogh Forgeries: A Memoir by David I. Grossvogel" Authors Choice Press (March 2001), ISBN 0-595-17717-4 * Винсент ВАН-ГОГ амьдрал, уран бүтээл, захидлууд , Балгансүрэнгийн Нацагдорж :<sub>† Гуравдагч эх сурвалж</sub> </div> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Vincent van Gogh}} * [http://www.vggallery.com/ Vincent van Gogh Gallery]. The complete works and letters of Vincent van Gogh. * [http://webexhibits.org/vangogh/ Van Gogh's Letters], unabridged and annotated. * [http://www.vangoghmuseum.nl/ Van Gogh Museum], Amsterdam, The Netherlands. * [http://www.nga.gov/exhibitions/vgwel.shtm Van Gogh at the National Gallery of Art], Washington, D.C., United States. * [https://web.archive.org/web/20071214081104/http://pagesperso-orange.fr/crampman/album_cris/auvers_1.html Photographs of locations in Auvers-sur-Oise] painted by Van Gogh. * [https://web.archive.org/web/20100529061953/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0PAL/is_523_162/ai_n15880259/ 'Drama at Arles new light on Van Gogh's self-mutilation'] from Apollo, September 2005 by Martin Bailey. * ''[http://www.nytimes.com/2007/09/28/arts/design/28vinc.html Painted with Words: Vincent van Gogh's Letters to Emile Bernard]'', New York Times, 9 September 2007 * [https://web.archive.org/web/20081227203912/http://www.themorgan.org/collections/swf/exhibOnline.asp?id=600 Painted with Words: Vincent van Gogh's Letters to Emile Bernard] - Facsimiles at [[The Morgan Library & Museum]] * [https://web.archive.org/web/20180906125028/http://www.owlstand.com/#/exhibitions/f9a1b076-1c16-4b37-8db5-a5389e2185c9 Ван Гогийн 4 хөрөг зураг] {{DEFAULTSORT:Гог, Винсент ван}} [[Ангилал:Винсент ван Гог| ]] [[Ангилал:Нидерландын уран зураач]] [[Ангилал:Байгалийн уран зураач]] [[Ангилал:Шинэчлэгч]] [[Ангилал:Ван Гог музей]] [[Ангилал:Нидерландчууд]] [[Ангилал:1853 онд төрсөн]] [[Ангилал:1890 онд өнгөрсөн]] 87fuazen12lnjox1k15fdd1t0lyjfhk 1 сарын 18 0 16027 873645 846224 2026-10-18T23:48:46Z Dostojewskij 30144 /* Мэндэлсэн алдартнууд */ + [[Баатарсүрэнгийн Шүүдэрцэцэг]] 873645 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|1 сарын}} '''1 сарын 18''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 18 дахь өдөр. Энэ өдрөөс хойш он дуусахад 347 хоног үлдэнэ. Хэрвээ өндөр жил таарвал энэ тоо 348 байна. Энэ өдрийг Английн Христийн сүмийнхэн Эми Кармайклын өдөр болгон тэмдэлэг бол Зүүн европын Ортодокс сүмийнхэн ариун өдөр хэмээн сүсэглэдэг. Африкийн Тунис улс энэ өдрийг Хувьсгалын болон Залуусын өдөр гэж тэмдэглэдэг ажээ. == Онцлох үйл явдал == * 350 - Ромын эзэнт гүрний жанжин Магнентиус өөрийгөө хаан хэмээн зарлав. * 474 - Византийн эзэнт гүрний хаан ширээнд долоон настай II Лео суусан. Өвөг эцгээ залгамжилсан тэрээр ердөө 10-хан сарын дараа амиа алдсан юм. * 1535 - Испанийн усан цэргийн адмирал Франциско Пизарро Перу улсын нийслэл [[Лима]] хотыг нээн илрүүлжээ. * 1591 - Тайландын эзэн хааны дэргэдэх цомхон бүрэлдэхүүнтэй арми Бирм улсын хунтайж Минги Сваг хороов. Энэ өдрийг Тайландчууд өөрийгөө хамгаалах дотоодын цэрэг үүссэн өдөр хэмээн үздэг. * 1771 - Торгуудын их нүүдэл Урал голын хөвөөнд тулж ирэв. Дараа өдөр нь буюу 1-р сарын 19-20-нд Яйс хотод, 1-р сарын 21-нд [[Урал гол|Урал голыг]] гаталж одоогийн Казахстаны талд оржээ. * 1778 - Алдарт аялагч [[Жэймс Күүк]] [[Хавай|Хавайн аралд]] хүрсэн анхны хүн болов. Тэрээр уг арлыг "Сендвичэн арал" гэж нэрлэжээ. * 1871 - Германы эзэнт гүрний [[I Вильхельм|I Вильхелм]] хаан Францны [[Версаль|Версалийн]] шилтгээний "Тольт танхим"-аас Франц-Пруссын дайн албан ёсоор өндөрлөснийг зарлав. Мөн Герман улс Пруссээс гарч тусдаа улс байгуулах болсон байна. Тэрээр Герман улсын хаан болсон билээ. * 1886 - Англи улсын Лондон хотод Хоккейн холбоо байгуулагдаж шайбтай хоккейн анхны дүрмийг боловсруулжээ. * 1896 - Англид рентген туяаны аппаратыг Х.Л.Смит бүтээж, олон нийтэд сонирхуулав. * 1903 - АНУ-ын [[Массачусеттс]] мужийн Уэллфлийтэд цахилгаан мэдээ дамжуулах зориулалттай станцыг анх удаагаа бүтээн байгуулжээ. Энэ станц [[Атлантын далай]] дамнан цахилгаан мэдээ дамжуулах үүрэгтэй байсан юм. * 1919 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Францын [[Версаль|Версальд]] Парисийн энхийн хэлэлцээ эхлэв. ** Шинээр байгуулагдсан Польш улсын анхны Ерөнхий сайдаар Игнаси Йан Падеревски тодров. * 1941 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Британийн арми Италийн мэдлийн зүүн африкийн бүс нутагт сөрөг дайралтаа эхлүүлжээ. * 1943 - Варшавын ядуусын бослого: Варшавын ядуусын хорооллын еврей иргэд анхны бослогоо хийжээ. * 1974 - Израил-Египетийн хооронд үүсээд байсан маргааныг эцэслэж, хоёр тал энхийн гэрээнд гарын үсэг зурав. * 1977 - Зөвлөлт холбоот Югослав улсын Ерөнхий сайд Жемал Бижедич Босни Герцеговинад онгоцны ослоор амиа алджээ. Онгоцонд түүний гэр бүл болон хөлгийн багийн зургаан хүн сууж явсан юм. * 1978 - Европын хүний эрхийн шүүх Умард Ирландын тусгаар тогтнолын төлөө шоронд хоригдсон хүмүүст зүй бус хандсан гэж үзэн, Их Британийг буруугаа хүлээх ёстой гэсэн дүгнэлт гаргав. * 1983 - [[Олон Улсын Олимпын Хороо|Олон улсын Олимпын хороо]] 1912 оны зээрэнцэг болон олон төрөлтийн тэмцээнд түрүүлсэн Жим Торпын алтан медалийг төрөл төрөгсдөд нь гардуулан өгчээ. * 1990 - АНУ-ын нийслэл Вашингтон хотын захирагч Марион Барриг хар тамхины хэргээр баривчлав. * 1993 - АНУ даяар өнгөт арьстнуудын эрхийн төлөө цогтой тэмцэгч [[Мартин Лютер Кинг|Мартин Лютер Кингийн]] өдрийг албан ёсоор анх удаа тэмдэглэжээ. * 2005 - Францын [[Тулуз]] хотод агаарын тээврийн дэлхийн хамгийн том онгоц гэгдэх [[Airbus A380]] онгоцыг албан ёсоор танилцуулав. * 2007 - Баруун Европын 20 улсад "Кирилл" нэрт хар салхи дэгдэж 44 хүн амиа алдав. Тухайлбал, Их Британид 14, Германд 13 хүн хар салхины улмаас амиа алджээ. * 2009 - Газын зурвас: Палестины газар нутгийн төлөө тэмцэгч [[Хамас]] бүлэглэл, Израйлийн батлан хамгаалах армитай энхийн гэрээ байгуулж, олон хоног үргэлжилсэн гал зогсчээ. * 2018 - Казахстан улсын Актобе хотын Ыргыз дүүрэгт зорчигч тээврийн автобус шатаж 52 зорчигч амиа алджээ. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1689 - Алдарт философич, эдийн засгийн үзлийг анхлан тунхаглагч [[Шарль Монтескье]] (1755 онд нас барсан) * 1849 - Австралийн анхны Ерөнхий сайд [[Эдмунд Бартон]] (1920 онд нас барсан) * 1854 - Алдарт зохион бүтээгч Александер Грем Беллийн туслах Томас А.Ватсон (1934 онд нас барсан) * 1868 - Японы 42 дахь Ерөнхий сайд [[Сүзүки Кантаро]] (1948 онд нас барсан) * 1884 - Олон хүмүүнлэгийн төлөө тэмцэгч анхны байгууллага болох Цагаан загалмайн нийгэмлэгийг үндэслэгч, сэтгүүлч Элена Аризменди Межиа (1949 онд нас барсан) * 1904 - Холливудын сонгодог үеийн гол төлөөлөгч, нэрт жүжигчин Гари Грант (1986 онд нас барсан) * 1921 - Нобелийн шагналт Японы физикч Ёчиро Намбү (2015 онд нас барсан) * 1931 - Өмнөд Солонгосын тав дахь ерөнхийлөгч Хван-До Жун * 1933 - Хөгжим болон дэлгэцийн дуугаралтын системийг зохиогч Рей Долби (2013 онд нас барсан) * 1937 - Нобелийн шагналт Умард Ирландын сэхээтэн Жон Юүм * 1944 - Австралийн 24 дэх Ерөнхий сайд Пол Кийтинг * 1946 - Швейцарийн холбооны ерөнхийлөгч, эдийн засагч Йосеф Дайсс * 1947 - Японы кино урлагийн нэрт төлөөлөгч [[Китано Такэши]] * 1955 - Найруулагчийн төрөлд Оскарын шагнал хүртсэн нэрт жүжигчин [[Кевин Костнер]] * 1971 - Испанийн Барселона клубийн домогт дасгалжуулагч Хосеп Гуардиола * 1971 - [[Баатарсүрэнгийн Шүүдэрцэцэг]], зохиолч, сэтгүүлч * 1980 - Америкийн Р&Б дуучин Эстиль * 1981 - Монголын орчин үеийн дүрслэх урлагийн төлөөлөгч Эршүүгийн Отгонбаяр * 1985 - Италийн хөлбөмбөг Рикардо Монтеливо * 1987 - Швейцарийн хөлбөмбөгч Йохан Журү * 1989 - Олимпын аварга, Дэлхийн хошой аварга ширээний теннисч Чен Лонг * 1990 - Испанийн хөлбөмбөгч Начо == Нас барсан алдартнууд == * 1271 - Хожим нь гэгээнтэн болгож өргөмжилсөн Унгарын [[гүнж Маргарет]] (1242 онд төрсөн) * 1677 - Өмнөд Африкийн Кейп Таун хотыг илрүүлсэн, Голландын аялагч Йан ван Райбийк (1619 онд төрсөн) * 1862 - АНУ-ын 10 дахь ерөнхийлөгч Жон Тайлер (1790 онд төрсөн) * 1896 - Францын 55 дахь Ерөнхий сайд Шарль Флоке (1828 онд төрсөн) * 1936 Нобелийн шагналт Английн зохиолч [[Радьярд Киплинг]] (1865 онд төрсөн) * 1956 - Эстони улсын анхны ерөнхийлөгч [[Константин Пац]] (1874 онд төрсөн) * 1995 - Нобелийн шагналт биохимич Адольф Бутенандт (1903 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{TUN}} Хувьсгал болон Залуусын өдөр * {{THA}} Тайландын өөрийгөө хамгаалах арми үүссэн өдөр ---- {{Commonscat|18 January|1 сарын 18}} [[Ангилал:Өдөр|0118]] [[Ангилал:Нэгдүгээр сарын өдөр|#18]] l3h2r2xdro8vfcnlc4ryrjpunqyq1f9 Айнтрахт Франкфурт 0 20378 873644 873318 2026-10-18T18:56:52Z -Lemmy- 32860 873644 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | clubname = Айнтрахт Франкфурт | image = | current = 2025-26 оны Германы Бундеслиг | fullname = Eintracht Frankfurt | founded = [[1899]] оны [[3 сарын 8|гуравдугаар сарын 8]] | nickname = ''SGE''<br />''Die Adler'' (Бүргэд) | ground = [[Вальдстадион]] | capacity = 60,100 | chrtitle = Ерөнхийлөгч | chairman = {{flagicon|GER}} Матиас Бек | manager = {{flagicon|AUT}} Ади Хюттер | ахлагч = | league = [[Германы Бундеслиг|Бундеслиг]] | season = 2025/26 | position = Бундеслиг, 8 дугаар байр | pattern_la1 = _frankfurt2627h | pattern_b1 = _frankfurt2627h | pattern_ra1 = _frankfurt2627h | pattern_sh1 = _frankfurt2627h | pattern_so1 = _frankfurt2627hl | leftarm1 = 000000 | body1 = 000000 | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _frankfurt2627a | pattern_b2 = _frankfurt2627a | pattern_ra2 = _frankfurt2627a | pattern_sh2 = _arg26A | pattern_so2 = _adidasblackl | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 000000 | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _frankfurt2627t | pattern_b3 = _frankfurt2627t | pattern_ra3 = _frankfurt2627t | pattern_sh3 = _frankfurt2627t | pattern_so3 = _frankfurt2627tl | leftarm3 = | body3 = | rightarm3 = | shorts3 = | socks3 = | website = https://en.eintracht.de/ }} '''Айнтрахт Франкфурт''' ({{lang-de|Eintracht Frankfurt}}) нь [[Герман]]ы [[хөлбөмбөг]]ийн баг бөгөөд [[Хессен]] мужийн [[Майны Франкфурт]] хотыг төлөөлөн [[спорт]]ын уралдаан тэмцээнүүдэд оролцдог «Айнтрахт Франкфурт» спортын төрөлжсөн багийн нэрийг хөлбөмбөгийн баг нь өндөрт өргөн авч явдаг юм. == Шагналууд == * '''Германы аварга''' ** '''Түрүү (1):''' [[1959 оны Германы хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1958–59]] * '''[[Германы хөлбөмбөгийн цом]]''' ** '''Түрүү (5):''' 1974, 1975, 1981, 1988, 2018 * '''[[УЕФА Европын лиг|УЕФА Европын лиг/УЕФА-гийн цом]]''' ** '''Түрүү (2):''' [[1979–80 оны УЕФА-гийн цом|1980]], [[2021-22 оны УЕФА Европын лиг|2022]] '''[[УЕФА Аваргуудын Лиг]]:''' :* '''Хоёрдугаар байр (1)''': [[1959–60 оны УЕФА Аваргуудын лиг|1960]] == Тоглогчид == === Одоогийн бүрэлдэхүүн === {{Fs start}} {{Fs player | no=1 | nat=GER | pos=GK | name=[[Ноа Атуболу]]}} {{Fs player | no=2 | nat=GER | pos=DF | name=[[Элиас Баум]]}} {{Fs player | no=3 | nat=FRA | pos=DF | name=[[Лилиан Брассиер]]}} {{Fs player | no=4 | nat=GER | pos=DF | name=[[Робин Кох]]}} {{Fs player | no=5 | nat=BRA | pos=DF | name=[[Отавио Маноэль Галдино Фернандес|Отавио]]}} {{Fs player | no=6 | nat=DEN | pos=MF | name=[[Оскар Хойлунд]]}} {{Fs player | no=7 | nat=GER | pos=MF | name=[[Ансгар Кнауфф]]}} {{Fs player | no=8 | nat=ALG | pos=MF | name=[[Фарес Чайби]]}} {{Fs player | no=15 | nat=GER | pos=MF | name=[[Ноэль Асеко]]}} {{Fs player | no=20 | nat=JPN | pos=MF | name=[[Рицу Доан]]}} {{Fs player | no=21 | nat=GER | pos=DF | name=[[Натаниэл Браун]]}} {{Fs player | no=22 | nat=USA | pos=DF | name=[[Тимоти Чендлер]]}} {{Fs player | no=25 | nat=NGA | pos=MF | name=[[Рафаэль Ониедика]]}} {{Fs player | no=27 | nat=GER | pos=MF | name=[[Марио Гёце]]}} {{Fs mid}} {{Fs player | no=33 | nat=GER | pos=GK | name=[[Йенс Граль]]}} {{Fs player | no=34 | nat=GER | pos=DF | name=[[Ннамди Коллинз]]}} {{Fs player | no=35 | nat=DEN | pos=FW | name=[[Малик Пимпонг]]}} {{Fs player | no=37 | nat=GER | pos=DF | name=[[Жеремиа Малузе]]}} {{Fs player | no=38 | nat=GER | pos=MF | name=[[Эбу Бекир ИШ]]}} {{Fs player | no=39 | nat=GER | pos=GK | name=[[Амил Сильевич]]}} {{Fs player | no=40 | nat=BRA | pos=GK | name=[[Кауа Сантос]]}} {{Fs player | no=42 | nat=TUR | pos=MF | name=[[Жан Узун]]}} {{Fs player | no=44 | nat=ECU | pos=DF | name=[[Дэвис Баутиста]]}} {{Fs player | no=45 | nat=GER | pos=MF | name=[[Марвин Диллс]]}} {{Fs player | no=47 | nat=HUN | pos=FW | name=[[Ноа Фенё]]}} {{Fs player | no=49 | nat=ESP | pos=DF | name=[[Дерек Боакье Осэй]]}} {{Fs player | no=50 | nat=GER | pos=FW | name=[[Алессандро Гаул Соуза]]}} {{Fs player | no= | nat=GER | pos=FW | name=[[Жессик Нганкам]]}} <!-- {{Fs player | no= | nat=MLI | pos=DF | name=[[Фуссений Думбиа]]}} {{Fs player | no= | nat=FRA | pos=MF | name=[[Жан Маттео Бахойя]]}} {{Fs player | no= | nat=SWE | pos=MF | name=[[Хуго Ларсон]]}} {{Fs player | no= | nat=HUN | pos=MF | name=[[Кристиан Листэш]]}} {{Fs player | no= | nat=FRA | pos=DF | name=[[Нилс Нкунку]]}} {{Fs player | no= | nat=BEL | pos=DF | name=[[Артур Теат]]}} {{Fs player | no= | nat=GER | pos=FW | name=[[Ноэл Футкеу]]}} {{Fs player | no= | nat=GER | pos=FW | name=[[Александр Стафф]]}} {{Fs player | no= | nat=CIV | pos=FW | name=[[Эли Вахи]]}} Joining in / Out on loan until July 2027 --> {{Fs end}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Eintracht Frankfurt|Айнтрахт Франкфурт}} * [https://web.archive.org/web/20110719225242/http://www.eintracht.de/english/news/ Айнтрахт Франкфуртын албан ёсны цайхм хуудас] (Герман, Англи болон Хятад хэлээр) {{Германы Бундеслиг}} {{DEFAULTSORT:Франкфурт, Айнтрахт}} [[Ангилал:Айнтрахт Франкфурт| ]] [[Ангилал:Германы волейболын клуб]] [[Ангилал:Германы гандболын клуб]] [[Ангилал:Германы гимнастикийн клуб]] [[Ангилал:Германы хоккейн клуб]] [[Ангилал:Германы мөсний хоккейн клуб]] [[Ангилал:Германы регби юнион клуб]] [[Ангилал:Германы сагсан бөмбөгийн клуб]] [[Ангилал:Германы триатлоны клуб]] [[Ангилал:Германы футзалын клуб]] [[Ангилал:Германы ширээний теннисний клуб]] [[Ангилал:Майны Франкфуртын спортын клуб]] [[Ангилал:Майны Франкфуртын хөлбөмбөгийн клуб]] [[Ангилал:Айсшток спортын клуб]] [[Ангилал:1899 онд байгуулагдсан]] 11j43nhakcu9r1nd8rdusg5kf21whdu 10 сарын 18 0 22093 873664 873618 2026-10-19T03:28:41Z Zorigt 49 873664 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|10 сарын}} '''10 сарын 18''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 291 дахь ([[өндөр жил]] бол 292 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 74 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == ===1600-с өмнө=== *{{0}}{{0}}[[33 он|33]] &ndash; Түүний хөвгүүд Нерон, Друсус нарын үхлээс болж зүрх нь шархалч, Тиберий Пандатери арал руу хөөгдсөн Ахмад Агриппина өлсгөлөнгийн улмаас нас баржээ. <ref>{{cite book|first=Jacques|last=Legrand|title=Chronicle of the World|url=https://archive.org/details/chronicleofworld00jero|publisher=Ecam Publication|year=1989|page=210|ISBN=0-13-133463-8}}</ref> *{{0}}[[320 он|320]] &ndash; Грекийн гүн ухаантан, математикч Александриагийн Паппус нар хиртэлтийг ажиглаж, агуу одон орон судлаач Алмагестэд тайлбар бичжээ. *{{0}}[[614 он|614]] &ndash; II Хлотар хаан Франкийн язгууртнуудын эрхийг хамгаалдаг Франк Магна Картагийн нэг төрөл болох Парисын тогтоолыг (Edictum Chlotacharii) нийтлэв. *{{0}}[[629 он|629]] &ndash; I Дагоберт франкуудын хаанаар өргөмжлөгдөв. *[[1009 он|1009]] &ndash; Иерусалим дахь Христэд итгэгч сүм болох Ариун булшны сүмийг Фатимидын халиф Аль-Хаким би-Амр Аллах бүрэн сүйтгэж, сүмийн суурийг хад чулуугаар нураасан. *[[1016 он|1016]] &ndash; Даничууд Ассандуны тулалдаанд англичуудыг ялав. *[[1081 он|1081]] &ndash; Норманчууд Диррахиумын тулалдаанд Византийн эзэнт гүрнийг ялав. *[[1356 он|1356]] &ndash; [[Альпийн нуруу|Альпийн нурууны]] хойд хэсэгт болсон Базелийн газар хөдлөлт нь Швейцарын [[Базель]] хотыг сүйтгэв. *[[1540 он|1540]] &ndash; Испанийн байлдан дагуулагч [[Эрнандо де Сото|Эрнандо де Сотогийн]] цэргүүд өнөөгийн [[Алабама]] мужийн бэхэжсэн Мабила хотыг устгаж, Тускалузаг хороов. *[[1561 он|1561]] &ndash; Японд Каванакажимагийн дөрөв дэх тулаан Үэсүги Кэншин ба Такэда Шингэн нарын хооронд явагдав. *[[1565 он|1565]] &ndash; Японы Мацүүра овгийн хөлөг онгоцууд Япон ба Барууны хооронд болсон анхны тэнгисийн цэргийн тулаан болох Фүкүда булан дахь тулалдаанд Португалын худалдааны ачааг барьж чадсангүй. *[[1599 он|1599]] &ndash; Валахийн хунтайж Зоригт Майкл Челимбарын тулалдаанд Эндрю Баторигийн армийг ялж, румын ард түмнийг нэгтгэсэн анхны нэгдэл болов. ===1601–1900=== *[[1648 он|1648]] &ndash; Бостоны гутал үйлдвэрлэгчид Америкийн анхны хөдөлмөрийн байгууллагыг байгуулав. *[[1748 он|1748]] &ndash; Экс-ла-Чапеллийн гэрээнд гарын үсэг зурснаар Австрийн залгамжлалын дайн дуусав. *[[1775 он|1775]] &ndash; Африк гаралтай америк яруу найрагч Филлис Уитли боолчлолоос чөлөөлөгдөв. * 1775 &ndash; Америкийн хувьсгалт дайн: Фалмутын шаталт (одоогийн Портланд, Мэн). *[[1779 он|1779]] &ndash; Америкийн хувьсгалт дайн: Франц-Америкийн Саваннагийн бүслэлт цуцлагдлаа. *[[1797 он|1797]] &ndash; Франц, Австрийн хооронд Кампо Формиогийн гэрээ байгуулав. *[[1851 он|1851]] &ndash;Херман Мелвиллийн Моби-Дикийг Лондоны Ричард Бентли "Халим" нэртэйгээр анх хэвлүүлжээ. *[[1860 он|1860]] &ndash; Хар тамхины хоёрдугаар дайн Бээжингийн конвенцоор эцэслэн дуусаж, тэгш бус гэрээ болох Тиентиний гэрээг соёрхон батлав. *[[1867]] &ndash; АНУ [[Аляска|Аляскаг]] Оросоос 7.2 сая доллараар худалдаж авч албан ёсоор эзэмшилдээ шилжүүлж авсан. Тус мужид жил бүр Аляскын өдөр болгон тэмдэглэдэг. *[[1898 он|1898]] &ndash; АНУ [[Пуэрто Рико|Пуэрто Риког]] Испаниас эзэмшиж авав. *[[1900]] &ndash; Граф Бернхард фон Булов Германы канцлер болжээ.<ref>{{cite book|first=Jacques|last=Legrand|title=Chronicle of the 20th Century|publisher=Ecam Publication|year=1987|page=20|ISBN=0-942191-01-3}}</ref> ===1901–present=== *[[1912 он|1912]] &ndash; Балканы нэгдүгээр дайн: Сербийн хаан I Петр дайнд нэгдэж байхдаа "Сербийн ард түмэнд" тунхаглал гаргав. *[[1914 он|1914]] &ndash; Германд Schoenstatt Apostolic Movement байгуулагджээ. *[[1921 он|1921]] &ndash; [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улсын]] бүрэлдэхүүнд Крымын Автономит Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улс байгуулагджээ. *[[1922 он|1922]] &ndash; Британийн өргөн нэвтрүүлгийн компанийг (дараа нь Корпорац) үндэсний өргөн нэвтрүүлгийн үйлчилгээгээр хангах радио дамжуулагчийн үндэсний сүлжээг бий болгох зорилгоор [[BBC|"BBC"]] консорциум байгуулжээ. *[[1929 он|1929]] &ndash; Нууцлалын зөвлөлийн Шүүхийн хороо Канадын Дээд шүүхийг Канадын хууль тогтоомжийн дагуу эмэгтэйчүүдийг "хүн" гэж үздэг гэж мэдэгдсэнийхээ дараа Эдвардсын эсрэг Канадын эсрэг Канадын Дээд шүүхийн шийдвэрийг хүчингүй болгожээ. *[[1944 он|1944]] &ndash; Дэлхийн 2-р дайн: ЗХУ арми Чехословакийн нутагт орж [[Нацист Герман|нацист Германаас]] чөлөөлж эхлэв. *[[1944]] &ndash;Дэлхийн 2-р дайн: Германы Улм хотод фельдмаршал Эрвин Роммелийг оршуулах ёслол болов. *[[1945 он|1945]] &ndash; ЗХУ -ын цөмийн хөтөлбөр [[Лос Аламосын Үндэсний Лаборатори|Лос Аламосын үндэсний лабораторид]] Клаус Фуксоос АНУ-ын плутонийн бөмбөг хийх төлөвлөгөөг хүлээн авав. * 1945 &ndash; Марио Варгас, Маркос Перес Хименес, Карлос Делгадо Чалбауд тэргүүтэй Венесуэлийн Зэвсэгт хүчний хэсэг бүлэг хүмүүс өдрийн эцэс гэхэд түлхэн унагасан Ерөнхийлөгч Исаиас Медина Ангарита руу төрийн эргэлт хийв. * 1945 &ndash; Аргентины цэргийн офицер, улс төрч Хуан Перон жүжигчин Эва Дуартетэй гэрлэжээ. * [[1951 он|1951]] — ЗХУ цөмийн туршилт хийсэн. *[[1954 он|1954]] &ndash; Texas Instruments анхны транзистор радиог гаргаж танилцуулав. *[[1963 он|1963]] &ndash; Феликет гэдэг хар, цагаан өнгийн Парисын тэнэмэл муур сансарт хөөрсөн анхны муур болжээ. *[[1967 он|1967]] &ndash; ЗХУ-ын Венера 4 хөлөг Сугар гарагт хүрч өөр гаргийн агаар мандлыг хэмжсэн анхны сансрын хөлөг болов. *[[1977 он|1977]] &ndash; Германы намар: Ханнс Мартин Шлейерийг хулгайлах, Улаан армийн фракц (RAF) Люфтханза нисэх онгоцыг барьцаалахтай холбоотой олон үйл явдал Шлейерийг хөнөөж, RAF-ийн янз бүрийн гишүүд амиа хорлов. *[[1979 он|1979]] &ndash; Холбооны Харилцаа Холбооны Комисс (FCC) хүмүүст холбооны засгийн газрын зөвшөөрөлгүйгээр хиймэл дагуулын дэлхийн станцтай байхыг зөвшөөрч эхлэв. *[[1991 он|1991]] &ndash; [[Азербайжан|Азербайжаны]] Дээд зөвлөл ЗХУ-аас тусгаар тогтнож буйгаа зарлав. ** ЗХУ, Израил улс 1967 онд тасалсан дипломат харилцаагаа сэргээсэн байна. *[[1995 он|1995]] - Украин улс [[Европын Зөвлөл|Европын Зөвлөлд]] оров. *[[2003 он|2003]] &ndash; Боливийн хийн зөрчил: Боливийн Ерөнхийлөгч Гонзало Санчез де Лозада албан тушаалаасаа огцорч, Боливийг орхихоор болжээ. *[[2007 он|2007]] &ndash; [[Карачи]] хотод болсон дэлбэрэлт: Пакистаны Ерөнхий сайд асан [[Беназир Бхутто|Беназир Бхуттогийн]] сууж явсан цуваа руу амиа золиослогч халдсаны улмаас 139 хүн амиа алдаж, 450 хүн шархаджээ. Бхутто өөрөө гэмтээгүй байна. *[[2019 он|2019]] &ndash; [[NASA]]-гийн сансрын нисгэгчид Жессика Мейр, Кристина Кох нар олон улсын сансрын станцаас цахилгаан хянагчийг солихоор гарахад анхны эмэгтэй хүн бүрийн сансарт алхахад оролцов.<ref>{{Cite news|last=Zraick|first=Karen|date=2019-10-18|title=NASA Astronauts Complete the First All-Female Spacewalk|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2019/10/18/science/space/nasa-female-spacewalk.html|access-date=2020-08-25|issn=0362-4331}}</ref> * [[2019 он|2019]] &ndash; Чилийн нийслэл [[Сантьяго]] хотод үймээн самуун болж, хотын 164 метроны буудал бүрд халдлага гарчээ. Ерөнхийлөгч Себастьян Пинера дараа нь нийслэлд 15 хоногийн онц байдал зарлав.<ref name="Aljazeera191019051808789">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/10/chile-protests-state-emergency-declared-santiago-191019051808789.html|title=Chile protests: State of emergency declared in Santiago |website=aljazeera.com |access-date=21 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191020062524/https://www.aljazeera.com/news/2019/10/chile-protests-state-emergency-declared-santiago-191019051808789.html|archive-date=20 October 2019|url-status=live}}</ref><ref name="BBC50113090">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-50113090|title=Three dead in Chile supermarket fire amid riots|date=20 October 2019|access-date=21 October 2019|newspaper=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20191021030406/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-50113090|archive-date=21 October 2019|url-status=live}}</ref> == Энэ өдөр төрөгсөд == *1405 - [[II Пио]] (''Энеа Сильвио Пикколомини''; 1464 онд нас барсан), 210 дахь Ромын Пап (1458—1464) *1634 - [[Лука Жордано]] (1705 онд нас барсан), Италийн уран зураач, сийлбэрчин *1831 - [[III Фридрих]] (1888 онд нас барсан), Германы эзэнт улсын эзэн хаан (кайзер) болон Пруссын хаан *1929 - [[Виолета Барриос де Чаморро]] (2025 онд нас барсан), Никарагуагийн сэтгүүлч, улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн эмэгтэй. Никарагуагийн Ерөнхийлөгч (1990 — 1997) *1932 - [[Витаутас Ландсбергис]], Литвын улс төрч, нийгмийн зүтгэлтэн, нийтлэгч, урлаг судлаач *1939 - [[Ли Харви Освальд]] (1963 онд алуулсан), АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Ф.Кеннедийн]] аллагын цорын ганц албан ёсны сэжигтэн *1956 - [[Мартина Навратилова]], Чехословакийн болон Америкийн алдарт теннисчин *[[1960 он|1960]] - [[Жан-Клод Ван Дамм]] (жинхэнэ нэр нь ''Жан-Клод Камиль Франсуа Ван Варенберг''), бельги гаралтай Америкийн кино жүжигчин, гар тулааны урлагийн мастер, кино найруулагч *1973 - [[Сергей Безруков]], Оросын тайз дэлгэцийн Ардын жүжигчин *[[1979 он|1979]] - Ne-Yo, Америкийн дуучин, дуу зохиогч, дуу бичлэгийн продюсер, бүжигчин, жүжигчин *[[1987 он|1987]] - Зак Эфрон, Америкийн дуучин, жүжигчин == Энэ өдөр нас барагсад == * 33 — Агриппина том (НТӨ 14 онд төрсөн), Ромын эзэн хаан [[Калигула|Калигулагийн]] эх. * 1035 — III Санчо (985 орчим төрсөн), [[Наварра|Наваррагийн]] хаан, Арагон болон Кастилийн гүн. * 1417 — XII Григорий (өөрийн нэр :''Анжело Коррер'', 1335 онд төрсөн), 205 дахь Ромын Пап (1406—1415). * 1503 — [[III Пио]] (өөрийн нэр: ''Франческо Нанни Тодескини Пикколомини''; 1439 онд төрсөн), 215 дахь Ромын пап (1503). * 1931 — [[Томас Альва Эдисон]] (1847 онд төрсөн), Америкийн зохион бүтээгч. * 2025 — [[Янг Чэньнин]] (1922 онд төрсөн), хятад гаралтай Америкийн физикийн онолч, [[Нобелийн физикийн шагнал|Нобелийн физикийн шагналтан]] (1957). == Тэмдэглэлт баярууд == *Дэлхийн цэвэршилтийн өдөр ---- {{Commonscat|18 October|10 сарын 18}} [[Ангилал:Өдөр|1018]] [[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#18]] cvretdjn8wjhymbvbxdm26hrw6zydjz Бермудын гурвалжин 0 28664 873639 753044 2026-10-18T14:44:24Z ~2026-55739-41 108351 /* Түүх */ 873639 wikitext text/x-wiki [[File:Bermuda Triangle.png|thumb|Бермудын гурвалжин]] '''Бермудын гурвалжин''' ({{lang-en|Bermuda Triangle}}) буюу '''Чөтгөрийн гурвалжин''' гэдэг нь олон тооны нисэх болон усан онгоцнууд учир битүүлэгээр алга болсон гэгдэх [[Атлантын далай|Хойд Атлантын далай]]н баруун хэсэгт орших гурвалжин хэлбэртэй бүс нутаг юм. Эдгээр алга болсон явдлыг ер бусын тохиолдол, эсхүл харь гаригийнхны ажиллагаа гэж үзэх нийтлэг ойлголт бий болжээ. Баримтжуулсан нотолгоонууд тэдгээр тохиолдлын дийлэнх нь хуурамч, нарийн тодорхой тэмдэглэгдээгүй, эсхүл хожуу үеийн зохиолчид хачирлаж нэмсэн байдаг. Нийтлэг ойлголтын эсрэг, даатгалын компаниуд эдгээр нутгийг дайрах аялалд их өндөр хэмжээний үнэ тооцдоггүй. ==Гурвалжингийн талбай== Зохиолчид гурвалжингийн хамрах талбайг нийтдээ 500,000-аас 1,5 сая шоо дөрвөлжин хүртэл янз бүрээр зааглан гаргасан байдаг. Энэ нь аль зохиолч мэдээлснээс хамаарч гурвалжин дотор болсон өөр өөр ослуудыг илтгэж байгаа юм. Хамгийн анхны бичиж үлдээсэн гурвалжингийн заагийг Аргоси сэтгүүлд 1964 онд Майами, Сан Хуаны Флоридагийн хойг болон дунд Атлантын Бермуда арал гэж тэмдэглэсэн байна. АНУ-ын Газар зүйн нэршлийн зөвлөл уг нэрийг баталгаажуулаагүй бөгөөд АНУ-ын засгийн газрын агентлагаас гаргасан аль ч газрын зурагт үүнийг зааглаж тогтоогоогүй байдаг. Энэхүү бүс нутаг нь дэлхийн хамгийн их ачаа тээвэр явагддаг газруудын нэг бөгөөд үүгээр дайрах хөлөг онгоцууд Америк, Европ болон Карибын арлуудын боомтуудыг чиглэн өдөр тутам дамжин өнгөрч байдаг. Аялалын хөлөг онгоцууд ч элбэг байх ба Флорида болон арлуудын хооронд ирж буцаж байдаг. Мөн арилжааны болон хувийн агаарын хөлөг онгоцууд Флорида, Карибын тэнгис болон Өмнө Америкийг чиглэн их хэмжээний нислэг үйлддэг. ==Түүх== ===Гарал үүсэл=== Бермудын гурвалжингийн талбайд ер бусын үзэгдэл гарсан талаарх нотолгоог анх 1950 оны 9 сарын 16-нд Эдвард Ван Винкл Жонес Associated Press-д нийтлэл бичсэн байдаг. Үүнээс хоёр жилийн дараа Fate сэтгүүлд "Sea Mystery at Our Back Door" нэртэй, Жорж Экс Сэндийн бичсэн богино өгүүлэл нийтлэгджээ. Энэхүү өгүүлэлд тэрбээр Flight 19, бөмбөгдөгч сургалтын зориулалт бүхий U.S. NavyTBM Avenger зэрэг хэд хэдэн онгоц, усан онгоц алга болсон талаар тусгаж өгчээ. Түүний бичсэн өгүүлэл гурвалжингийн энэ хэсэгт алга болдог газар байдаг талаар тусгасан анхны өгүүлэл байлаа. Flight 19-ийн талаар American Legion Magazine-ийн 1962 оны 4 сарын дугаарт мөн бичсэн байдаг. Нислэгийн дарга “Бид цагаан ус руу орж, бидэнд одоо юу ч харагдахгүй байна. Бид хаана яваагаа мэдэхгүй байна, ус цагаан биш ногоон байна” гэж хэлжээ. Мөн Тэнгисийн цэргийн албаныхан онгоц “Ангараг руу нисээгүй” гэдгийг мэдэгдэж байжээ. Сэндийн энэхүү өгүүлэл Flight 19-ийн осолд ер бусын хүчин зүйл нөлөөлсөн гэдгийг харуулсан анхны өгүүлэл юм. 1964 оны 2 сард Argosy-д гаргасан Винсент Гаддисын "The Deadly Bermuda Triangle" буюу “Үхлийн Бермудын гурвалжин” нэртэй өгүүлэлд Flight 19 болон бусад алга болсон тохиолдол бол энэ бүс нутагт ер бусын зүйл тохиолддог гэдгийг нотолсон юм. Дараа жил Гаддис энэхүү өгүүллийг цааш өргөжүүлж “Invisible Horizons” нэртэй ном болгон гаргажээ. ==Луужингийн өөрчлөлт == Гурвалжингийн талбайд гарсан олон ослын үед луужинд ямар нэг асуудал үүссэн байдаг талаар тэмдэглэсэн. Зарим хэсэг нь энэ газарт ямар нэг ер бусын соронзон гажиг байна гэж томъёолдог. Гэхдээ ийм гажиг байгааг тогтоож чадаагүй байна. Луужин нь соронзон туйлтай холбоотойгоор байгалийн соронзон өөрчлөлттэй байдаг. Үүнийг усан онгоц жолоодогч нар баталдаг. Гэвч олон нийт Гуравалжингийн хэсгийг дайран гарахдаа луужингийн “өөрчлөлт”-ийн талаар ямар нэг үл тайлагдах нууц байдаг гэж боддоггүй. ==Булангийн урсгал== Мексикийн булангаас Флоридагийн хоолойгоор дамжин Хойд Атлантын далай руу чиглэдэг далайн урсгалыг Булангийн урсгал гэдэг. Гадаргуугийн хурд секундэд 2.5 метр хүртэл хурдтай байдаг. Усан дээр газардах жижиг онгоц эсхүл хөдөлгүүртэй завь хийж одоогийн тодорхойлсон, заасан байрлалаас гарч болно. ==Хүний алдаа == Агаарын хөлөг, усан онгоцны ослын талаар албан ёсны тайлбарт хамгийн ихээр дурдсан байдаг нэг шалтгаан бол хүний алдаа юм. 1958 оны 1 сарын 1-нд Флоридагийн өмнөд хэсэгт явж байхад шуурга гарч бизнесмэн Харвэй Коноврийн Revonoc дарвуулт онгоц алга болоход хүргэжээ. ==Ширүүн цаг агаар== Халуун орны усанд бий болдог далайн шуурга нь түүхийн туршид олон мянган хүний амь нас, олон тэрбум ам.долларын эд хөрөнгийн хохирол учруулж байв. 1502 онд Испанийн флотын Франциско де Бобадилла живсэн нь далайн шуурга их хэмжээний хохирол авчирсан анхны тохиолдол гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Урьд нь Гурвалжинтай холбоотой ослуудад мөн ийм далайн шуурга нөлөөлж байжээ. 1986 оны 5 сарын 14-нд Прайд оф Балтимор живсэн нь хүйтэн агаарын урсгал доошилсноос болсон гэж таамаглаж байна. Живсэн усан онгоцны багийнхан салхи гэнэт өөрчлөгдсөн, салхины хурд цагт 20 миль байснаа 60-90 миль болж огцом өссөн гэж тэмдэглэсэн байдаг. Далайн шуурга судлах үндэсний төвийн мэргэжилтэн Жэймс Лушайн “маш тогтворгүй цаг агаартай байхад хүйтэн агаар доошилж, агаарт яг л ус болон салхины шуургад бөмбөг гадаргууг цохиж байгаа юм шиг байсан” гэж тэмдэглэжээ. Үүнтэй ижил тохиолдол 2010 онд Бразилын эрэгт живсэн Конкордиад болжээ. [[Ангилал:Флоридагийн газар зүй]] [[Ангилал:Орчин үеийн цуурхал яриа]] 3e6slzrdqeb885c4pv3iwae5y52oh1e Аньс 0 39505 873668 837079 2026-10-19T07:47:38Z Sergee1234 108364 /* */ fixed grammar mistakes and capital letters 873668 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Vaccinium_vitis-idaea_20060824_003.jpg|300px|thumb|Аньс]] '''Аньс''' ({{lang-la|Vaccínium vítis-idaéa}}, {{lang-en|lingonberry/cowberry}}) нь навчит ургамлын төрөл жижиг жимслэг үрээр үрждэг ойн ургамал юм. Ази, Европ, Хойд америкаар өргөн тархаж ургадаг. Жимс нь хүнсэнд өргөн хэрэглэгддэг. Монголчууд аньсны навч ба жимсийг ханиад томууг анагаахад өргөн хэрэглэдэг. Аньс нь хүйтэнд ногооноороо байдаг маш тэсвэртэй ургамал бөгөөд -40 ба түүнээс илүү градусын хүйтэнд ч тэсвэрлэдэг зундаа чийглэг сүүдэрлэг ойн бүсэд ургадаг, халуун зунтай бүсэд сайн ургадаггүй, хүчиллэг хөрсөнд ургадаг. Аньс нь олон төрлийн витаминууд аминхүчлүүд агуулдгаараа эртнээс олон орнуудад эмчилгээний ургамлаар хэрэглэгдэж байсан бөгөөд Швед, Канад зэрэг улсуудад хүнсэнд өргөн хэрэглэгддэг ба үндэсний хоолных нь чухал орц юм. Аньс нь хүний биед байгаа хортой бодисуудыг дотогш гаргаж өгдөг. [[Ангилал:Ургамал судлал]] [[Ангилал:Навчит ургамлууд]] [[Ангилал:Эмийн ургамал]] [[Ангилал:Эрүүл мэнд]] [[Ангилал:Ойн ургамлууд]] 2i3lqe2n49i5stnithsp7nnmfwe6l1k Дакота Жонсон 0 48327 873631 871019 2026-10-18T12:48:52Z ~2026-55689-45 108343 /* */ 873631 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дэлгэцийн жүжигчин | kurzname = Дакота Жонсон<br>''<small>Dakota Johnson</small>'' | bild = 2025 Dakota Johnson (cropped).jpg | bildbeschreibung = Жонсон 2025 онд | langname = Дакота Майи Жонсон | nation = {{USA}} | geburtstag = [[1989 он]]ы [[10 сарын 4]] | geburtsort = [[Остин (Техас)|Остин]], [[Техас]] | geburtsland = [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | sterbedatum = | sterbeort = | sterbeland = | partner = | expartner = | bekannt = 1999—одоо | beruf = [[жүжигчин]] | preis = «Алтан бөмбөрцөг» | website = }} '''Дакота Майи Жонсон''' ({{lang-en|Dakota Mayi Johnson}}; [[1989]] оны [[10 сарын 4|аравдугаар сарын 4]]<ref>{{cite web | url = http://www.tvguide.com/celebrities/dakota-johnson/bio/375419 | title = Dakota Johnson: Biography | publisher = [[TV Guide|TVGuide.com]] | accessdate = September 2, 2013 | archive-date = Долдугаар сар 30, 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130730152030/http://www.tvguide.com/celebrities/dakota-johnson/bio/375419 | url-status = dead}}</ref>-нд [[Техас]]ын [[Остин (Техас)|Остинд]] төрсөн) — [[АНУ|Америкийн]] эмэгтэй [[жүжигчин]]. «Бен, Кейт» сериалаар танигдсан тэрээр жүжигчин Дон Жонсон, Мелани Гриффит нарын охин. «[[Нийтийн сүлжээ (кино)|Нийтийн сүлжээ]]» (2010), «[[Аймшигтай үзэсгэлэн]]» (2011), «[[Жамп стрит 21]]» (2012), «[[Галзуу хурд 5]]» (2014), тэр дундаа «[[Грейн тавин сүүдэр]]» (2015) кинонуудын гол дүрээр алдаршсан. == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Цахим холбоос == * {{IMDb name|424848|Дакота Жонсон}} {{actor-stub}} {{DEFAULTSORT:Жонсон, Дакота}} [[Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Загвар өмсөгч]] [[Ангилал:Жүжигчин хүүхэд]] [[Ангилал:Остины (Техас) хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1989 онд төрсөн]] 0syppnjdl7sgmj87pr3k4vz1badvikf Пэлжээгийн Адарсүрэн 0 68057 873630 872548 2026-10-18T11:59:13Z Avirmed Batsaikhan 53733 873630 wikitext text/x-wiki {{Дуучин25 | нэр = Пэлжээгийн Адарсүрэн</br> {{MongolUnicode|ᠫᠧᠯᠵᠡᠢ ᠶᠢᠨ</br> ᠠᠳᠤᠷᠰᠦ᠋ᠷᠦᠩ}} | тайзны_нэр = | зураг = | caption = | хэмжээ = | жинхэнэ_нэр = | төрсөн_өдөр = [[1942 он]]ы<ref>[http://sonin.mn/news/culture/63762 ''П.Адарсүрэн: Өөрийнхөө дуулахыг сонсоод өөрийн эрхгүй уйлчихдаг''], sonin.mn: МЗЭ-ийн шагналт зохиолч Д.Хулганажав, нийтлэгдсэн 2016-06-16, хандсан 2017-09-03</ref> 3 сарын 1-нд<ref>[http://entertainment.mongolnews.mn/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/unn ''П.Адарсүрэнг хүндэтгэн дурсана''], entertainment.mongolnews.mn: П.Тунгалаг, нийтлэгдсэн 2013-02-21, хандсан 2017-09-03</ref> | төрсөн_газар = [[Цагаанхайрхан сум (Завхан)|Цагаанхайрхан сум]], [[Завхан аймаг]] | нас_барсан_он = [[1998 он]]ы [[10 сарын 19]] 56 насалсан | яс_үндэс = {{MGL}} | ажил_үйл = Зохиолын, ардын дуучин | урсгал = [[Ардын хөгжим|Ардын дуу]] | танил_үе = 1970 оноос хойш | хамтрагч = |үр_хүүхэд=Хүү Амартайван Охин Алтансолонго Охин Удвал Охин Ариунгэрэл|дуулдаг_хэл=Монгол хэл|театр=Ардын дуу, бүжгийн чуулга|хоч_нэр=Монголын Хөхөө Намжил, Тэмээн дээрээс наран ойрхон дуулдаг хүү Ар Монголын алдарт дуучин Адарсүрэн|төрсөн_нэр=Цэвэгжавын Адарсүрэн|image_caption=}} '''Пэлжээгийн Адарсүрэн''' (* [[1942 он]]ы [[3 сарын 1]]-нд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Цагаанхайрхан сум (Завхан)|Цагаанхайрхан сум]]<nowiki/>анд төрсөн - [[1998 он]]ы [[10 сарын 19]]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_FoJj3O0Wa4 ''"Ажиггүй идэр нас"''], Алдарт дуучин П.Адарсүрэнгийн тухай нэвтрүүлэг</ref>-нд [[Улаанбаатар]] хотод нас барсан) - Монголын ард түмний дунд '''''Алдарт дуучин Адарсүрэн''''' гэх нэрээр алдаршин үлдсэн, Монголын нийтийн буюу зохиолын алдарт [[дуучин]] юм. ==Намтар== Пэлжээгийн Адарсүрэн 1942 онд Завхан аймгийн Цагаанхайрхан сумын нутагт “Хярын зуслан” гэдэг газар зун, намрын заагт '''''Цэвэгжавын Адарсүрэн''''' болон төрсөн бөгөөд төрөөд удаагүй байхад нь түүний эх Цэвэгжав нь түүнийг Пэлжээ гэж хүнд өргүүлсэн аж.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=sIPjKPKgGEs Одод оддын тухай "П.Адарсүрэнгийн тухай"] youtube-бичлэг</ref> 1963 онд тэрбээр тухайн үеийн Нийгмийг аюулаас хамгаалах яамны харьяа офицерын мэргэжлийн сургалтад сурч дуусгаад Говь-Алтай аймагт Монгол-Хятадын улсын хил дээр шифрлэгч-радистаар ажиллахаар очжээ. Энэ үед [[БНХАУ-ын Соёлын хувьсгал|БНХАУ-д Соёлын хувьсгал]] өрнөж, хоёр орны харилцаа таагүй болж байсан үе юм. Ингээд нэг удаагийн хилийн уулзалтад БНХАУ-ын төлөөлөгчид П.Адарсүрэнг их гоё дуулдаг гэсэн, бид нарт зориулаад сайхан ая бариад өгөөч гэж хүссэн. Ингээд тэрээр хятад ардын дуу болох "Дорно зүгээс нар мандаж байна" дууг маш сайн дуулсан байдаг. Гэвч энэ үйл явдал НАХЯ-ны анхааралд өртсөнөөр [[Мао Зэдун|Мао Зэдуны]] үзэл санааг дэмжигч гэсэн улс төрийн хэлмэгдэлд өртөөд халагдаж цэргийн амьдралаар явах зам үүд нь хаагдсан.<ref>{{Webarchiv|url=http://govi-altai.khural.mn/n/yjton |wayback=20170707155831 |text=''Алтай сумын хилийн 0214 дүгээр ангийн соёл мэдээллийн төвийг алдарт дуучин П.Адарсүрэнгийн нэрэмжит болголоо'' |archiv-bot=2023-10-06 15:14:23 InternetArchiveBot }}, govi-altai.khural.mn: нийтлэгдсэн 2016-09-14, хандсан 2017-09-03</ref> Дараа нь Ховд аймгийн Булган суманд "Цаг уурын станц"-д ажиглагч хийж байгаад 1970 оноос Улаанбаатар хотод шилжин Модны хоёрдугаар үйлдвэрийн клубийн эрхлэгчээр ажиллан, «Гэр ахуйн модны хоёрдугаар артель»-д зураачаар ажиллахын зэрэгцээ Гадаад худалдааны яаманд харьяалагдах «Хоршоолол» нийгэмлэгт самбо, чөлөөт бөхөөр хичээллэсэн байна. Улмаар 1971 оны 11-р сарын 6-нд УАДБЧ-д дуучнаар орж Ардын хувьсгалын 50 жилийн ойг угтсан Бүх ард түмний урлагийн үзлэгээс шалгарч медальт байранд орсон байна. Үүний дараа МАХН-ын Төв Хорооны Үзэл суртал эрхэлсэн нарийн бичгийн дарга Тогоохүүгийн шийдвэрээр түүхий эдийн баазад клубын эрхлэгч хийж байтал Соёлын яамны сайд Даваасамбуу, Улсын гавьяат жүжигчин Цогзолмаа гуай нар түүнийг дуудаж: {{Эшлэл|Дуучин Гэрэлт-Од хойшоо явах болсон. Түмэндэмбэрэл бие муутай, хөдөө явж чадахгүй нь. Чи манайд ор}} гэжээ. Ингээд Ардын Дуу Бужгийн Чуулгад (АДБЧ) гоцлол дуучнаар орж дуулж эхэлсэн түүхтэй. Тэр анх дөрвөн ятгатайгаар [[Монгол Ардын дуу|Монгол ардын дуу]] "''Хадат ухаа"'', "''Малчнаараа торойно"'', "''Дөрвөн улирлын өнгө"'' дууг дуулдаг байлаа. Монголын радиогийн алтан фондод Монгол ардын домогт харилцаа дуу, богино дуунууд, монголын хөгжмийн зохиолчдын зохиол бүтээл, уянгын дуунууд зэрэг 100-гаад дуу дуулсан нь бий. Үүнээс ардын дуунд тэр чигээрээ, амьдралаараа орсон учраас ардын дуугаа илүү хүндэлж явдаг байсан. Хилийн Цэргийн Дуу Бүжгийн Чуулгад 1980-аад оны дунд үед ажиллаж байсан ба чөлөөт уран бүтээлч болсон бөгөөд ядруухан, зүдрүүхэн амьдралтайгаар хорвоог туулан амьдралынхаа сүүлийн хэдэн жил баянхошууны автобусанд дуулан явж байгаад улмаар бусдад зодуулсан шархаа дийлэлгүй хэд хоног тарчилсаар 1998 оны 10-р сарын 19-нд насан өөд болжээ. == Дурсамжууд == '''Төрийн хошой шагналт, Ардын жүжигчин Н.Жанцанноров: "'''Сайхан хоолой. Одоо хилэн хоолой гэж ярина даа, бараг. Хилэн хоолой бол захиалга их өндөртэй. Тэр үед хөгжмийн зохиолчид, яруу найрагчид Адарсүрэнгээр дуу дуулуулах гэж өдөр шөнөгүй үзэлцэж байсан хэрэг. Сонсогчид бол Адарсүрэнгийн шинэ дуунуудыг өдөр шөнөгүй хүлээдэг байв". Адарсүрэн шиг ард түмэнд тэгж их хүндлэгдсэн дуучин яг тэр үедээ байгаагүй учраас тэр хүний сэтгэл их гонсгор үлдсэн. Адарсүрэн өөрийн гэсэн дэг сургуулийг бий болгосон. Тэр нарийн хоолойтой эрэгтэй дуучдыг даван гарч ирж өөрийнхөө тэр бүдүүн хоолойтой дэг сургуулийг [[Гомбын Түмэндэмбэрэл|Г.Түмэндэмбэрэл]] гуайтай хамт тогтоож чадсан. Нийтийн дууны үндсэн толгой дээр сахиус болон заларч байсан гэдэгтэй хэн бэ гуай ч өнөөдөр маргаж чадахгүй. Мэргэжлийн би ч гэсэн хүлээн зөвшөөрөхөөс аргагүй байдаг. Сүүлдээ Адарсүрэнгээр дуу бичүүлэхэд их хүндрэлтэй болсон гэж ярьсан л даа. Архи балгадаг гэж. Тэгээд хүмүүс дуугаа дуулуулахын тулд архи аваачиж өгдөг гэж дуулдаж байсан. '''Дэд хурандаа С.Зэсэндүйчир''': "Таашаалтай сайхан хоолойгоороо ард түмнийхээ сонорыг мялааж явсан дуучин маань “Алтай хангайн уулс”-ынхаа дунд алдарт “Улиастайн гол”-ынхоо нэгэн салбар бяцхан Ширээгийн эрэг дээрх “Хадат ухаа”-д “Намрын өнгө” налайсан тэр нэгэн “Гэгээн жаргалын өргөө”-нд “Малчнаараа торойсон”, “Амар түвшин” монгол айлд “Алиман ертөнцийн саран” дор “Малчны нөмөр”-т хүү нь болон мэндэлж, “Ээжийнхээ хайраар” бойжиж, “Сүргийн дэргэд”-ээс “Ургацын өргөн зам”-аар “Шижиртэн найгах тариа”-г бахдан “Намартаа баясан” эргэх “Дөрвөн улирал”-аас “Энх улирал” нь гоцлон аялж “Дуучин бүсгүй”-н хамт хууч домог арвинтай “Хулсан ташуур”-ыг хамтран хөглөж, “Сэвтээ нь үгүй сэтгэл”-ээ “Мөрөөдлийн дуу”-гаараа илэрхийлж “Хувиршгүй сэтгэл”-ээрээ “Замдаа мэнд яваарай” хэмээн ерөөж яваа ая дууны “Жинчин” маань “Аргагүй амраг”-тайгаа “Миний нийслэл”-дээ амьдран, ач үрс өнөр өтгөн болж “Бүжинхэн туулай”-гаа аялуулж явсан манай урлагийн од П.Адарсүрэн маань байхгүй мөртлөө дуутайгаа бидний дунд “амьдарч” байгаа билээ." == Хувийн амьдрал == П.Адарсүрэн нь нэг хүү гурван охинтой. Эхнэр Гавъяат багш А.Гантогтох. Хүү А.Амартайван "Адарсүрэн" сан байгуулж, "Ар Монголын алдарт дуучин Пэлжээгийн Адарсүрэн" ном гаргасан байна. == Шагнал == Ямар ч төрийн том гавъяа, шагнал авч байгаагүй түүнийг нэгэн сайтад гавъяатуудын жагсаалтанд оруулсан байдаг. 2021 оны 9 дүгээр сард Завхан аймгийн Иргэдийн хурлын тогтоолоор Цагаанхайрхан сумын Соёлын төвийг алдарт дуучин Пэлжээгийн Адарсүрэнгийн нэрэмжит болгох тогтоол гарсан. ==Уран бүтээл== {{Columns-list|colwidth=25em| * "Алтай Хангайн уулс" (Шүлэг: Даг.Жамъян, хөгжим: Л.Батаа) * "Амартүвшин" (Шүлэг: Д.Батсүрэн, хөгжим: Ж.Шараа) * Атар сайхан нутаг * "Болзоо" (Шүлэг З.Сандаг, хөгжим Г.Дарамзагд) * "Гэгээн жаргалын өргөө" (Шүлэг Ц.Бүдханд, хөгжим З.Батсүх) * "Дөрвөн улирлын өнгө" (Шүлэг: Ж.Раднаадаргиа, хөгжим: Г.Чойжилжав) *Дуучин бүсгүй * "Зөвлөлт нөхөд" (Шүлэг: Л.Дагвадорж, хөгжим: З.Батсүх) * "Зөвлөлтийн дайчдын хөшөө" (Шүлэг Ч.Чимэд, хөгжим Л.Мөрдорж) * "Зүрхний хайрт" (Шүлэг Ш.Сүрэнжав, хөгжим Х.Цогоо) * "Ийм нэгэн сэтгэл" (Шүлэг Ө.Балчиндорж, хөгжим Л.Норсонжав) * "Малчнаараа торойно" (Шүлэг: н.Цэрэнжав, хөгжим: н.Цэнд) * "Малчны нөмөр" (Шүлэг Ц.Чимэддорж, хөгжим З.Батсүх) * "Мөрөөдлийн дуу" (Шүлэг, хөгжим: П.Адарсүрэн) * "Намрын баясал" / "Намраа баясан" (Шүлэг: ..., хөгжим З.Батсүх) * "Намрын өнгө" (Шүлэг: О.Цэрэндэндэв, хөгжим: Л.Мөрдорж) * "Нийслэлийн охин" / "Миний нийслэл" (Шүлэг: ..., хөгжим: ...) * "Оторч адуучны дуу" / "Отрын адуучны дуу" / "Отрын адуучин" (Шүлэг Л.Дагвадорж, хөгжим Г.Чойжилжав) * "Оторчны дуу" * "Сүргийн дэргэд" (Шүлэг Ц.Бүдханд, хөгжим: З.Батсүх) * "Сайхан чамдаа" (Шүлэг Б.Явуухулан, хөгжим Д.Лувсаншарав) * "Сэвтээ нь үгүй сэтгэл" (Шүлэг: Д.Цэдэв, хөгжим: Н.Жанцанноров) * "Таван эрдэнэ" (Шүлэг Л.Лувсандорж, хөгжим: З.Батсүх) * "Тэмээн дээрээс наран ойрхон" (Шүлэг: Ж.Шагдар, хөгжим: Х.Сэргэлэн) *Ургацын өргөн зам * "Хан ертөнцийн саран" * "Хилчний уянга" (Шүлэг: Ж.Шагдар, хөгжим: Ю.Хөнхөр) * "Хоньчин барилгачин хоёр" (Шүлэг Ц.Бүдханд, Р. Банзрагч, хөгжим: З.Батсүх) * "Хот айл" (Эрдэнэгомбо) * "Хувиршгүй сэтгэл" (Шүлэг: П.Адарсүрэн, хөгжим: Б.Наранбаатар) * "Хүслийн дээж" (Шүлэг П.Рэнжин, хөгжим Г.Бирваа) * Шижиртэн найгах тариа * "Эмч хүн жаргалын ээж" (Шүлэг Л.Дагвадорж, хөгжим Д.Алтантуул) * "Энх улирал" (Шүлэг: Д.Цэдэв, хөгжим: Г.Чойжилжав) * "Ээж минь" / "Хүний маань дээд нь ээж минь" (Шүлэг Л.Дагвадорж, хөгжим З.Батсүх) * "Ээжийн сургаал" (Шүлэг О.Жадамбаа, хөгжим Б.Даваа) * "Ээжийнхээ хайраар" (Шүлэг Ч.Пүрэвдорж, хөгжим: Ч.Сангидорж) *Адуучин (Монгол ардын дуу) *Арван тавны сар (Монгол ардын дуу) *Арван хоёр жилийн магтаал (Монгол ардын дуу) *Аргагүй амраг (Монгол ардын дуу) *Бөжин туулай (Монгол ардын дуу) *Бүүжидмаа (Монгол ардын дуу) *Бүсгүй хүний заяа (Монгол ардын дуу) *Ганган хул (Монгол ардын дуу) *Гандан уулын цэцэг (Монгол ардын дуу) *Гандий мод (Монгол ардын дуу) *Гоож Нан-Аа (Монгол ардын дуу) *Гунан хар (Монгол ардын дуу) *Дээвэр дэвсэн салхи (Монгол ардын дуу) *Дүүриймаа (Монгол ардын дуу) *Жинчний амраг (Монгол ардын дуу) *Замдаа мэнд яваарай (Монгол ардын дуу) *Мандах нар (Монгол ардын дуу) *Өдтэй бичиг (Монгол ардын дуу) *Самрын гурван толгой (Монгол ардын дуу) *Сийлэнбор (Монгол ардын дуу) *Сэр сэр салхи (Монгол ардын дуу) *Сэрэвгэр хадны зэрэглээ (Монгол ардын дуу) *Тохой зандан мод (Монгол ардын дуу) *Улиастайн гол (Монгол ардын дуу) *Хадат ухаа (Монгол ардын дуу) *Хайлуур мөрөн (Монгол ардын дуу) *Хонхонцэцэг (Монгол ардын дуу) *Хувиршгүй сэтгэл (Монгол ардын дуу) *Хулсан ташуур (Монгол ардын дуу) *Янжуур тамхи (Монгол ардын дуу) *Янлинхуар (Монгол ардын дуу) *Янтай ван гөөгөө (Монгол ардын дуу) гэх мэт }} == Цахим холбоос == * [https://www.facebook.com/%D0%9F%D1%8D%D0%BB%D0%B6%D1%8D%D1%8D%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%90%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD-455126174580731/ Пэлжээгийн Адарсүрэнгийн фэнүүдийн фасебоок дэх хуудас] * [https://www.youtube.com/results?search_query=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD Пэлжээгийн Адарсүрэнгийн youtube дахь дуу, бичлэг, ярилцлагууд] == Эшлэл == <references /> {{DEFAULTSORT:Адарсүрэн, Пэлжээгийн}} [[Ангилал:Ардын дуучин]] [[Ангилал:Дууны үг зохиогч]] [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Монголын хөгжимчин]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цагаанхайрханы (Завхан) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1942 онд төрсөн]] [[Ангилал:1998 онд өнгөрсөн]] 9af05v8q1augrb795po2ap189lh2eu9 Амжилт Кибер Сургууль 0 133644 873642 816124 2026-10-18T16:28:09Z Shijircom 8838 873642 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="float:right; clear:right; width:22em; margin:0 0 1em 1em; padding:0.2em; border:1px solid #a2a9b1; background-color:#f8f9fa; color:#202122; font-size:88%; line-height:1.5em; border-spacing:3px;" |+ style="font-size:125%; font-weight:bold; padding:0.2em;" | Амжилт Кибер Сургууль |- | colspan="2" style="text-align:center;" | ''Amjilt Cyber School'' |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;" | Төрөл | Хувийн ерөнхий боловсролын сургуулийн сүлжээ |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;" | Байгуулагдсан | 2019 |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;" | Үүсгэн байгуулагч | [[Жаргалсайханы Шижир|Ж.Шижир]] |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;" | Харьяалал | [[Амжилт Групп]] |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;" | Ерөнхий захирал | О.Намуун<ref name=amjiltcyber /> |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;" | Сургууль | 7 (Монголд 6, Казахстанд 1)<ref name=tanilcuulga /> |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;" | Анги | Бэлтгэл бүлэг, 1–12-р анги |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;" | Хичээллэх хэл | Монгол, англи, хятад хэл; Алматыд казах хэл |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;" | Сурагч | 4,200 гаруй (2026–2027)<ref name=tanilcuulga /> |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;" | Багш, ажилтан | 378<ref name=tanilcuulga /> |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;" | Байршил | [[Улаанбаатар]], [[Төв аймаг]] ([[Монгол Улс]]); [[Алматы]] ([[Казахстан]]) |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em;" | Вэбсайт | [https://amjiltcyber.edu.mn amjiltcyber.edu.mn] |} '''Амжилт Кибер Сургууль''' (англ. ''Amjilt Cyber School'') нь [[Монгол Улс]], [[Казахстан]]д үйл ажиллагаа явуулдаг хувийн ерөнхий боловсролын сургуулийн сүлжээ юм. Сүлжээг математикийн багш мэргэжилтэй [[Жаргалсайханы Шижир|Ж.Шижир]] үүсгэн байгуулсан бөгөөд түүний 2007 онд amjilt.com вэбсайтаар эхлүүлсэн [[Амжилт Групп]]ийн харьяанд ажилладаг. Анхны ерөнхий боловсролын сургууль нь 2019 онд [[Улаанбаатар]] хотын [[Баянзүрх дүүрэг|Баянзүрх дүүрэгт]] нээгдсэн.<ref name=tanilcuulga /><ref name=amjiltcyber /> 2026–2027 оны хичээлийн жилийн байдлаар сүлжээнд долоон сургууль багтдаг. Үүнд Улаанбаатар хотын Баянзүрх, Хан-Уул, Чингэлтэй, Яармаг салбар, [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] Эрдэнэ суманд байрлах дотуур байртай [[Цонжин Кибер Боардинг Сургууль]], Казахстаны [[Алматы]] хот дахь ''Amjilt Cyber School'', 2027 оноос ерөнхий боловсролын сургалт эхлэх [[Индра Кибер Сургууль]] орно. Эдгээр сургуульд нийт 4,200 гаруй сурагч суралцаж, 378 багш, ажилтан ажиллаж байна.<ref name=tanilcuulga /> Сургуулиуд үндэсний сургалтын хөтөлбөрийг математик, англи хэл, хятад хэл, программ хангамж, график дизайны гүнзгийрүүлсэн сургалт, Кембрижийн хөтөлбөрийн агуулга, олон улсын шалгалтын бэлтгэлтэй хослуулдаг.<ref name=tanilcuulga /><ref name=amjiltcyber /> 2026 онд сүлжээний сурагч Олон улсын хиймэл оюуны олимпиадаас хүрэл медаль авч, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн нэрэмжит шагнал хүртсэн.<ref name=ikon-ioai /><ref name=ikon-shagnal /> == Түүх == === Үүсэл (2007–2021) === Ж.Шижир 2007 онд amjilt.com вэбсайтыг байгуулснаар Амжилт Групп үйл ажиллагаагаа эхэлсэн. Групп 2018 онд Индра Кибер Институтыг байгуулсан.<ref name=tanilcuulga /> 2019 онд Баянзүрх дүүрэгт Амжилт Кибер Сургууль бага боловсролын сургууль хэлбэрээр нээгдсэн. Сургууль 2020 онд тусгай зөвшөөрөл авч бүрэн дунд боловсролын сургууль болсон бөгөөд 2021 онд анхны төгсөгчдөө гаргаж, сурагчид нь олон улсын шалгалт өгч эхэлсэн.<ref name=tanilcuulga /><ref name=bz /> === Өргөжилт (2022–2025) === 2022 оны 3-р сард Төв аймгийн Эрдэнэ сумын Цонжин Болдогт дотуур байртай Цонжин Кибер Боардинг Сургууль байгуулагдаж, 2022–2023 оны хичээлийн жилд 17 багш, ажилтан, 69 сурагчтайгаар хичээллэж эхэлсэн. Мөн онд Казахстаны Алматы хотод ''Amjilt Cyber School'' үйл ажиллагаагаа эхэлсэн.<ref name=tanilcuulga /><ref name=tsonjin /> 2024 онд Хан-Уул дүүргийн 24-р хороонд «Индра Кибер Сургууль» нэртэй 1–12-р ангийн хувийн ерөнхий боловсролын сургууль нээгдсэн (одоогийн Яармаг салбар).<ref name=yarmag /> 2024 оны 7-р сард Цонжинд 1–5-р ангийн тусдаа бага сургууль байгуулагдсан бөгөөд 2026 оны 7-р сарын 21-нд үйл ажиллагаагаа зогсоосон.<ref name=tsonjin /> Групп 2025 оны 1-р сард Хан-Уул дүүргийн 2-р хороонд сургуулийн барилга худалдан авсан. 2025 оны 9-р сарын 1-нд Хан-Уул салбар 424 сурагчтай хичээллэж эхэлсэн. Мөн өдөр нээгдсэн Чингэлтэй салбар 2025–2026 оны хичээлийн жилд 614 сурагчтай байв.<ref name=tanilcuulga /><ref name=hu /> === Нэгдсэн брэнд (2026 оноос) === 2026 оны 1-р сард Алматы дахь сургууль Казахстаны боловсролын лиценз авсан.<ref name=tanilcuulga /> 2026 оны 6-р сарын 22-нд группийн ерөнхий боловсролын сургуулиудыг нэг брэндэд нэгтгэх шийдвэрээр Яармаг дахь «Индра Кибер Сургууль» «Амжилт Кибер Сургууль — Яармаг салбар» нэртэй болсон.<ref name=yarmag /> Цонжин Кибер Боардинг Сургууль 2026–2027 оны хичээлийн жилээс 1–12-р ангитай болж, Кембрижийн хөтөлбөр нэвтрүүлсэн бөгөөд шинэ барилгатай болсон.<ref name=tanilcuulga /> 2026 оны 8-р сарын 13-нд «Индра Кибер Сургууль» нэртэй шинэ хуулийн этгээд улсын бүртгэлд бүртгэгдсэн. Уг сургууль 2027 оны 9-р сарын 1-нээс Индра Кибер Институтын байранд хичээллэхээр төлөвлөж байна.<ref name=tanilcuulga /> Монгол дахь таван сургуулийн (Баянзүрх, Хан-Уул, Чингэлтэй, Яармаг, Цонжин) сурагчдын тоо 2025–2026 оны хичээлийн жилд 2,671 байсан бол 2026–2027 оны хичээлийн жилд 3,470 давсан.<ref name=tanilcuulga /> == Үүсгэн байгуулагч == :''Үндсэн өгүүлэл: [[Жаргалсайханы Шижир]]'' Сүлжээг үүсгэн байгуулагч Жаргалсайханы Шижир нь математикийн багш мэргэжилтэй. Тэрээр [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Монгол Улсын Боловсролын Их Сургуулийг]] 2008 онд математикийн багш мэргэжлээр төгсөж, 2010 онд тус сургуульд магистрын зэрэг хамгаалсан бөгөөд 2008–2009 онд Нийслэлийн 54-р сургуульд математикийн багшаар ажилласан.<ref name=namtar /> Ж.Шижир Амжилт Группийн ТУЗ-ын даргын хувьд Амжилт Кибер Сургуулийн салбарууд, Цонжин Кибер Боардинг Сургууль, Индра Кибер Сургуулийг үүсгэн байгуулсан.<ref name=amjiltcyber /> Тэрээр мөн Цонжин Кибер Боардинг Сургууль байрладаг, Монголын анхны хувийн хот хэмээн танилцуулдаг [[Цонжин Кибер хот|Цонжин Кибер Ситийг]] санаачлан байгуулсан.<ref name=tsonjincom /> Мөн «Зузугийн найзууд» хүүхэлдэйн киног санаачилсан.<ref name=namtar /> Ж.Шижир 2014 онд «Хэвлэл мэдээллийн тэргүүний ажилтан», 2020 онд «Соёлын тэргүүний ажилтан», 2022 онд «Боловсролын тэргүүний ажилтан» тэмдгээр шагнагдсан. Мөн 2017 онд Монголын Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимын «Хийморь» хүндэтгэлийн одон хүртэж, 2020 онд Монголын Залуучуудын Холбооны «Оны шилдэг бизнесмен залуу»-гаар шалгарсан.<ref name=namtar /> Тэрээр «Миний мөрөөдлийн сургууль» эссэдээ «Хүүхэд бүрийн авьяас, чадвар, зан төлөв, мөрөөдлийг нь бүхэлд нь хөгжүүлдэг бүрэн дүүрэн орчин байх ёстой гэж би үздэг» гэж бичсэн.<ref name=tanilcuulga /> Уг эссэдээ усан бассейн, спорт заал, хөгжим, урлаг, VR болон шинжлэх ухааны лаборатори, дотуур байр бүхий цогц кампус, багшийг цаасан ажлаас чөлөөлөх сургуулийн удирдлагын цахим систем, мөрөөдлөө төсөл болгон хэрэгжүүлэх чадвартай төгсөгч бэлтгэх зорилгыг онцолсон.<ref name=moroodol /> == Удирдлага == Сүлжээг Амжилт Группийн ТУЗ-ын дарга Ж.Шижир, ерөнхий захирал О.Намуун удирддаг. О.Намуун өмнө нь Амжилт Кибер Сургуулийн гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байсан бөгөөд одоо сүлжээний ерөнхий захирал юм.<ref name=amjiltcyber /> Сургууль бүрийг гүйцэтгэх захирал удирдаж, сургалтын үйл ажиллагааг сургалтын менежер хариуцдаг.<ref name=tanilcuulga /><ref name=bz /><ref name=chin /><ref name=yarmag /><ref name=tsonjin /> {| class=wikitable |+ Сургуулиудын удирдлага ! Сургууль !! Гүйцэтгэх захирал !! Сургалтын менежер |- | Баянзүрх салбар || Д.Дүүрэнжаргал || Н.Амарсайхан, С.Өсөхбаяр |- | Хан-Уул салбар || М.Түвшинжаргал || — |- | Чингэлтэй салбар || С.Анхбаяр || Э.Хүрэлбаатар, Э.Мядагбадам |- | Яармаг салбар || Б.Оюунтуяа || Я.Отгонбат, Г.Жаргал |- | Цонжин Кибер Боардинг Сургууль || О.Бямбацэнд || Ц.Энхцэцэг |- | Amjilt Cyber School (Алматы) || Т.Жанибек || — |- | Индра Кибер Институт || Э.Баярбаатар || — |} Гүйцэтгэх захирлууд — 2026 оны 10-р сарын байдлаар;<ref name=tanilcuulga /> сургалтын менежерүүд — салбаруудын 2025–2026, 2026–2027 оны танилцуулгаар.<ref name=bz /><ref name=chin /><ref name=yarmag /><ref name=tsonjin /> == Сургуулиуд == {| class='wikitable sortable' |+ Сургуулиудын үзүүлэлт, 2026–2027 оны хичээлийн жил<ref name=tanilcuulga /> ! Сургууль !! Нээгдсэн !! Хаяг !! Анги !! Сурагч !! Бүлэг !! Багш, ажилтан !! Анги танхим !! Лаборатори !! Компьютер |- | Баянзүрх салбар || 2019 || Баянзүрх дүүрэг, 43-р хороо, Нарны зам 99-А || Бэлтгэл–12 || 879 || 29 || 78 || 29 || 4 || 134 |- | Хан-Уул салбар || 2025 || Хан-Уул дүүрэг, 2-р хороо, Үйлдвэр, ХД-34 || 1–12 || 431 || 15 || 40 || 25 || 2 || 65 |- | Чингэлтэй салбар || 2025 || Чингэлтэй дүүрэг, 2-р хороо, Их тойруу, 15-1 || Бэлтгэл–12 || 782 || 27 || 66 || 35 || 6 || 126 |- | Яармаг салбар || 2024 || Хан-Уул дүүрэг, 24-р хороо, Шүншиг || 1–12 || 680+ || 27 || 74 || 41 || 4 || 128 |- | Цонжин Кибер Боардинг Сургууль || 2022 || Төв аймаг, Эрдэнэ сум, Цонжин Болдог || 1–12 || 700+ || 26 || 75 || 31 || 6 || 82 |- | Amjilt Cyber School (Алматы) || 2022 || Казахстан, Алматы хот, Мауленовын гудамж 92 || — || 700+ || 16 || 34 || 26 || 2 || 40 |- | Индра Кибер Сургууль || 2018 || Чингэлтэй дүүрэг, 4-р хороо || VI–XII (2027 оноос) || 100 || 4 || 11 || 7 || 1 || 20 |- ! Нийт || || || || 4,270+ || 144 || 378 || 194 || 25 || 595 |} Тоо нь сургуулиудын гүйцэтгэх захирлуудын 2026 оны 10-р сарын 7-ны мэдээлэл (Алматы — 10-р сарын 8). «680+», «700+» нь тухайн тооноос дээш гэсэн утгатай. Индрагийн тоо нь одоогийн Индра Кибер Институтын суралцагчдынх.<ref name=tanilcuulga /> === Баянзүрх салбар === Баянзүрх салбар (албан ёсны нэр — «Нийслэлийн ерөнхий боловсролын Амжилт Кибер Сургууль») нь Баянзүрх дүүргийн 43-р хороо, Нарны зам 99-А байранд, Баянмонгол хорооллын замын хойд талд байрладаг. Сүлжээний анхны сургуулиудын нэг бөгөөд хамгийн олон сурагчтай салбар юм.<ref name=tanilcuulga /><ref name=bz /> Боловсролын яамнаас математик, мэдээллийн технологийн гүнзгийрүүлсэн сургалт явуулах эрх авсан бөгөөд сургуулийн тусгай зөвшөөрөл 2037 он хүртэл хүчинтэй.<ref name=tanilcuulga /> Сургууль таван давхар байранд 29 анги танхим, 4 лаборатори, 134 компьютер (68 PC, 66 iMac)-тэй. VR төхөөрөмж (15 Meta Quest 3), STEAM-ийн хэрэгсэл (Lego, Arduino, 3D принтер), төгөлдөр хуурын өрөө, спорт заал, таеквондогийн мини заалтай бөгөөд бүх анги интерактив самбартай.<ref name=tanilcuulga /><ref name=bz /> 2025–2026 оны хичээлийн жилд 1–12-р ангид 803 сурагч (бага анги 302, дунд анги 310, ахлах анги 191), бэлтгэл бүлэгт 67 хүүхэд суралцсан. 2026–2027 оны хичээлийн жилд 29 бүлэгт 879 сурагч суралцаж, 78 багш, ажилтан ажиллаж байна.<ref name=tanilcuulga /> Хятад хэлийг 3-р ангиас заадаг.<ref name=tanilcuulga /> Тус салбарын сурагчид өвөл, зуны хөтөлбөрөөр Цонжин Кибер Боардинг Сургуульд байрлан суралцдаг.<ref name=bz /> Жилийн төлбөр 9.5 сая төгрөг.<ref name=tanilcuulga /> === Хан-Уул салбар === Хан-Уул салбар (албан ёсны нэр — «Амжилт Кибер Бүрэн Дунд Сургууль») нь Хан-Уул дүүргийн 2-р хороо, Үйлдвэр, ХД-34 тоотод байрладаг. Групп 2025 оны 1-р сард уг дөрвөн давхар барилгыг худалдан авсан тул салбар өөрийн барилгатай.<ref name=tanilcuulga /><ref name=hu /> Салбар 2025 оны 9-р сарын 1-нд 40 багш, ажилтан, 15 бүлэг, 424 сурагчтайгаар хичээллэж эхэлсэн бөгөөд 2025 оны 10-р сарын 20-нд тусгай зөвшөөрөл авсан.<ref name=tanilcuulga /><ref name=hu /> 2025–2026 оны хичээлийн жилд 1–11-р ангид 410 сурагч (бага анги 135, дунд анги 216, ахлах анги 59) суралцсан. 2026–2027 оны хичээлийн жилд 12-р анги нээгдэж, 431 сурагчтай болсон.<ref name=tanilcuulga /><ref name=hu /> Салбар 25 анги танхим, 2 лаборатори, 65 компьютер (32 PC, 33 iMac), ухаалаг самбар, хөгжмийн танхим, спорт заал, хоолны газартай, сургуулийн автобус гурван чиглэлд үйлчилдэг.<ref name=tanilcuulga /><ref name=hu /> Элсэлтийн шалгалтаар монгол хэл, математикийн мэдлэг шалгадаг. Бага ангид 12, дунд, ахлах ангид 20 дугуйлан, клуб ажилладаг; хөндлөнгийн үнэлгээг жилд гурван удаа хийж, захирлын нэрэмжит тэтгэлгийн шалгалтыг Demo Day өдөрлөгтэй хамт зохион байгуулдаг.<ref name=tanilcuulga /><ref name=hu /> Жилийн төлбөр 9.5 сая төгрөг.<ref name=tanilcuulga /> === Чингэлтэй салбар === Чингэлтэй салбар (албан ёсны нэр — «Нийслэлийн ерөнхий боловсролын Амжилт Кибер Сургууль Чингэлтэй») нь Чингэлтэй дүүргийн 2-р хороо, Их тойруу, 15-1 тоотод, дөрвөн давхар байранд байрладаг.<ref name=tanilcuulga /><ref name=chin /> 2025 оны 9-р сарын 1-нд нээгдэж, эхний хичээлийн жилдээ 27 бүлэгт 614 сурагч (бага анги 167, дунд анги 316, ахлах анги 131) суралцсан. 2026–2027 оны хичээлийн жилд 782 сурагч, 66 багш, ажилтантай.<ref name=tanilcuulga /> Сурагчдын 55 хувь нь Чингэлтэй дүүргийнх.<ref name=chin /> Салбар 35 анги танхим, 6 лаборатори, 126 компьютер (64 PC, 62 iMac)-тэй. Хиймэл оюуны лаборатори, 30 Meta Quest 3S төхөөрөмжтэй VR лаборатори, WHALES BOT, Lego робот техникийн хэрэгсэл, физик, хими-биологийн лаборатори, STEAM заалтай бөгөөд бүх анги ухаалаг самбартай.<ref name=tanilcuulga /><ref name=chin /> Англи, хятад хэлний дөрвөн гадаад багштай. 29 дугуйлан ажилладаг.<ref name=tanilcuulga /><ref name=chin /> Жилийн төлбөр 9.5 сая төгрөг.<ref name=tanilcuulga /> === Яармаг салбар === Яармаг салбар нь Хан-Уул дүүргийн 24-р хороо, Шүншигт байрладаг. Сургууль 2024 онд «Индра Кибер Сургууль» нэрээр 1–12-р ангийн хувийн ерөнхий боловсролын сургуулиар нээгдсэн бөгөөд 2026 оны 6-р сарын 22-нд «Амжилт Кибер Сургууль — Яармаг салбар» нэртэй болсон. Нэр солигдоход сургуулийн байршил, хамт олон, сургалтын хөтөлбөр хэвээр үлдсэн.<ref name=tanilcuulga /><ref name=yarmag /> Салбар таван давхар, B1 давхар бүхий 3,427 м² талбайтай цутгамал бетон барилгад байрладаг. B1 давхартаа усан бассейн, 150 суудалтай цайны газартай, мөн спорт заал, хөгжим, бүжиг, байгалийн ухааны танхим, номын сантай. 41 анги танхим, 4 лаборатори, 128 компьютер (64 PC, 64 iMac), 30 VR төхөөрөмжтэй.<ref name=tanilcuulga /><ref name=yarmag /> Монгол, англи, хятад гурван хэлээр хичээллэдэг бөгөөд сурагчдад гэрийн даалгавар өгдөггүй; даалгаврыг сургууль дээр багшийн удирдлагаар гүйцэтгэдэг. Кодлолын хичээлийг 1-р ангиас, хятад хэлийг 3-р ангиас хятад багштай заадаг. Англи хэлийг долоо хоногт 6–10 цаг CELTA гэрчилгээтэй гадаад багш нартай хамтран заадаг. Бага ангид математикийг долоо хоногт 8 цаг заадаг. 44 дугуйлан ажилладаг бөгөөд бүгд үндсэн төлбөрт багтдаг.<ref name=tanilcuulga /><ref name=yarmag /> 2025–2026 оны хичээлийн жилд 605 сурагч (бага анги 278, дунд анги 163, ахлах анги 164) суралцсан бол 2026–2027 оны хичээлийн жилд 27 бүлэгт 680 гаруй сурагч суралцаж, 74 багш, ажилтан ажиллаж байна. Жилийн төлбөр 2025–2026 оны хичээлийн жилд 20–24 сая төгрөг байв.<ref name=tanilcuulga /> === Цонжин Кибер Боардинг Сургууль === :''Үндсэн өгүүлэл: [[Цонжин Кибер Боардинг Сургууль]]'' Цонжин Кибер Боардинг Сургууль (албан ёсны нэр — «Цонжин Кибер Сургууль»; англ. ''Tsonjin Cyber Boarding School'') нь Төв аймгийн Эрдэнэ сумын 1-р баг, Цонжин Болдогт, Улаанбаатараас 54 км зайд, Чингис хааны морьт хөшөөний дэргэд орших [[Цонжин Кибер хот|Цонжин Кибер Ситид]] байрладаг.<ref name=tanilcuulga /><ref name=tsonjin /> Сургууль өөрийгөө Монголын анхны мэдээллийн технологид суурилсан дотуур байртай сургууль гэж тодорхойлдог. Сурагчид кампуст амьдарч, 24 цагийн зохион байгуулалттай өдрийн хуваарийн дагуу суралцдаг.<ref name=tanilcuulga /> Сургууль 2025–2026 оны хичээлийн жил хүртэл 6–12-р ангитай байсан. 2024 онд байгуулагдсан 1–5-р ангийн тусдаа бага сургууль 2026 оны 7-р сарын 21-нд үйл ажиллагаагаа зогсоож, 2026–2027 оны хичээлийн жилээс Цонжин Кибер Боардинг Сургууль 1–12-р ангитай болсон бөгөөд сурагчдын тоо 240-өөс 700 давсан.<ref name=tanilcuulga /><ref name=tsonjin /> {| class=wikitable |+ Сурагч, багш ажилтны тоо<ref name=tanilcuulga /><ref name=tsonjin /> ! Хичээлийн жил !! Сурагч !! Багш, ажилтан |- | 2022–2023 || 69 || 17 |- | 2023–2024 || 172 || 28 |- | 2024–2025 || 265 || 35 |- | 2025–2026 || 240 || 35 |- | 2026–2027 || 700+ || 75 |} Кампус нь сургалтын байр, дотуур байр, спорт заал, бассейнаас бүрддэг. 2026–2027 оны байдлаар 31 анги танхим (24–30 суудалтай), 6 лаборатори (VR, STEAM, шинжлэх ухаан зэрэг), 82 компьютер (55 PC, 27 iMac), 22×16 м спорт заал, 20×5 м хэмжээтэй хоёр замтай усан бассейн, 34 хөгжмийн зэмсэг (15 төгөлдөр хуур, 15 бөмбөр, 4 ятга)-тэй.<ref name=tanilcuulga /> Гурван давхар дотуур байрны өрөө бүрт дөрвөн сурагч амьдардаг бөгөөд өрөө нь шүршүүр, ариун цэврийн өрөөтэй, охид, хөвгүүд тусдаа байрладаг.<ref name=tsonjin /> Кампус 54 IP камер, гурван Starlink холболттой, эмч, сэтгэл зүйчтэй.<ref name=tanilcuulga /> 2026 онд 70×18 м хэмжээтэй, дөрвөн давхар (ойролцоогоор 5,000 м²) сургалт, дотуур байрны шинэ барилга баригдсан.<ref name=tanilcuulga /> Сурагчдын ихэнх нь Улаанбаатар хотоос, дөрөвний нэг орчим нь Хэнтий, Өмнөговь, Дорнод, Сүхбаатар, Өвөрхангай, Хөвсгөл, Ховд аймаг, Эрдэнэт, Дархан хотоос ирдэг бөгөөд гадаадын сурагчид ч суралцдаг.<ref name=tsonjin /> Жилийн төлбөр 26–29 сая төгрөг.<ref name=tanilcuulga /> === Алматы салбар === ''Amjilt Cyber School'' нь Казахстаны Алматы хотын Мауленовын гудамжны 92 тоотод байрладаг. Хуулийн этгээд нь «AMJILT EDU» ТОО.<ref name=tanilcuulga /> Сургууль 2022 оноос үйл ажиллагаа явуулж, 2026 оны 1-р сард Казахстаны боловсролын лиценз авсан. Сургалтаа казах хэлээр явуулдаг ерөнхий боловсролын сургууль бөгөөд хоол, автобус, дүрэмт хувцасны үйлчилгээтэй. 2026–2027 оны хичээлийн жилд 700 гаруй сурагч, 34 багш, ажилтан, 26 анги танхим, 2 лаборатори, 40 компьютертэй. Жилийн төлбөр 1.8 сая тенге.<ref name=tanilcuulga /> Мөн QIT нэртэй нэг жилийн мэдээллийн технологийн мэргэжлийн хөтөлбөр явуулдаг. Хөтөлбөр нь fullstack веб хөгжүүлэлт (12 сар; HTML, CSS, JavaScript, React, Node.js, PostgreSQL), англи хэл (9 сар, IELTS-ийн бэлтгэлтэй), веб дизайн (3 сар; Photoshop, Figma) гэсэн модулиас бүрдэх бөгөөд шилдэг төгсөгчдийг дадлага, ажлын байранд зуучилж, Meta-гийн сертификат авах боломж олгодог.<ref name=tanilcuulga /><ref name=almaty /> Гүйцэтгэх захирал нь Т.Жанибек.<ref name=tanilcuulga /> === Индра Кибер Сургууль === :''Үндсэн өгүүлэл: [[Индра Кибер Сургууль]]'' Индра Кибер Сургууль нь 2018 онд байгуулагдсан Индра Кибер Институтын суурин дээр ерөнхий боловсролын сургууль болж өргөжиж буй сургууль юм. Чингэлтэй дүүргийн 4-р хороо, Барилгачдын талбайн зүүн ард байрладаг.<ref name=tanilcuulga /> Индра Кибер Институт нь бүрэн дунд боловсролтой, 18-аас дээш насны хүмүүст программ хангамж, дижитал маркетингийн мэргэжлийн сургалт явуулдаг. Институт 2018 онд Энэтхэгийн хөтөлбөрт суурилсан программ хангамж, график дизайны сургалтаар үйл ажиллагаагаа эхэлж, 2019 оноос нэгээс нэг жил хагасын дипломын хөтөлбөрт шилжсэн. Есөн сарын fullstack хөгжүүлэгчийн хөтөлбөрийн суралцагчид Meta, Google-ийн мэргэжлийн сертификатын бэлтгэл хийдэг.<ref name=indra /> Институтын мэдээллээр 2018–2023 онд 700 гаруй, 2023–2025 онд 300 гаруй хүн төгссөн.<ref name=indra /> 2026–2027 оны хичээлийн жилд 100 суралцагч, 11 багш, ажилтантай.<ref name=tanilcuulga /> «Индра Кибер Сургууль» 2026 оны 8-р сарын 13-нд улсын бүртгэлд бүртгэгдсэн. Сургууль 2027 оны 9-р сарын 1-нээс институтын байранд суурь, бүрэн дунд боловсролын (VI–XII анги) 330 суудалтай, бүлэг бүр 30 сурагчтайгаар хичээллэхээр төлөвлөж байна. Англи хэлийг долоо хоногт 8 цаг, хятад хэлийг 4 цаг (HSK) англи, хятад хэлний гадаад багштай заах бөгөөд 40 орчим дугуйлан, клубтэй байхаар төлөвлөсөн. Элсэлтийг 2027 оны хавраас авах бөгөөд жилийн төлбөр 9.5 сая төгрөг байхаар тогтоосон.<ref name=tanilcuulga /> Уг нэрийг 2024–2026 онд одоогийн Яармаг салбар хэрэглэж байсан.<ref name=yarmag /> == Сургалтын хөтөлбөр == === Гүнзгийрүүлсэн хичээл === Сургуулиуд Монгол Улсын үндэсний сургалтын хөтөлбөр дээр дараах таван хичээлийг гүнзгийрүүлэн заадаг. Хүснэгтэд Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийн долоо хоногийн цагийг үзүүлэв; бусад сургуульд цаг нь харилцан адилгүй.<ref name=tanilcuulga /><ref name=amjiltcyber /> {| class=wikitable ! Хичээл !! 7 хоногийн цаг !! Агуулга |- | Математик || 8–10 || Түвшний бүлгээр; геометр, арифметикийг тусдаа хичээлээр заана; 10-р ангиас SAT-ын бэлтгэл |- | Англи хэл || 8–14 || 1-р ангиас; Кембрижийн хөтөлбөр; IELTS, Duolingo English Test-ийн бэлтгэл |- | Хятад хэл || 6 || 3-р ангиас; HSK-ийн 1–6-р түвшин |- | Программ хангамж || 4–6 || Бага ангид Code.org, Scratch; дунд ангиас Python, веб хөгжүүлэлт; хиймэл оюун, робот техник |- | График дизайн || 4–6 || Adobe-ийн программ, анимаци; ахлах ангид брэнд, портфолио, PRO төсөл |} === Кембрижийн хөтөлбөр === Сүлжээний нэгдсэн сургалтын загварт Кембрижийн олон улсын хөтөлбөрийн Primary, Lower Secondary, IGCSE, A-Level шатыг тусгасан.<ref name=tanilcuulga /> Цонжин Кибер Боардинг Сургууль 2026–2027 оны хичээлийн жилээс Кембрижийн хөтөлбөрт нийцсэн 1–12-р ангийн сургалт явуулж байна.<ref name=tanilcuulga /><ref name=tsonjincom /> Бусад салбарт бага ангид Cambridge Primary English, Cambridge Global English сурах бичгээр англи хэл зааж, дунд ангид Cambridge Lower Secondary-ийн агуулга, ахлах ангид IGCSE-ийн бэлтгэл болон Кембрижийн Computer Science, ICT, Mathematics хичээл заадаг.<ref name=bz /><ref name=chin /><ref name=yarmag /> === Олон улсын шалгалт, сертификат === Ахлах ангийн сурагчид IELTS, SAT, HSK, Duolingo English Test шалгалтад бэлтгэж, Харвардын их сургуулийн CS50, Meta, Google-ийн мэргэжлийн сертификатын онлайн хөтөлбөрт хамрагддаг.<ref name=tanilcuulga /><ref name=amjiltcyber /> Ахлах ангийн сурагч бүрт мэргэжлийн зорилгод нь тулгуурлан есөн их сургуулийн жагсаалт гаргаж, тэтгэлгийн өргөдөл бүрдүүлэхэд нь зөвлөдөг.<ref name=amjiltcyber /> === Төсөл, дугуйлан === Сурагчид өөрсдийн төслийг Demo Day, Pitch Day, Level Up арга хэмжээнд танилцуулдаг. Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийн сурагчид 2025–2026 оны хичээлийн жилд 28 төсөл хэрэгжүүлсэн.<ref name=tanilcuulga /> Монгол дахь салбарууд робот техник, хиймэл оюун, веб хөгжүүлэлт, мэтгэлцээн, шатар, төгөлдөр хуур, бүжиг, таеквондо, сагсан бөмбөг зэрэг 20 гаруйгаас 44 хүртэл дугуйлан, клубтэй.<ref name=tanilcuulga /><ref name=bz /><ref name=chin /><ref name=tsonjin /> === Элсэлт === Элсэлт нь үндсэн хичээлийн ур чадварыг шалгах элсэлтийн үнэлгээнд суурилдаг. Мэдлэгийн хоцрогдолтой шинэ сурагчдад анхан шатны үнэлгээ хийж, нөхөх төлөвлөгөө гаргадаг.<ref name=amjiltcyber /> === amjilt.com платформ === Сургуулиудын ирц, дүн, гэрийн даалгавар, эцэг эхтэй харилцах, төлбөрийн мэдэгдэл зэрэг үйл ажиллагааг группийн amjilt.com системээр удирддаг. Систем Боловсролын яамны боловсролын мэдээллийн нэгдсэн систем (ESIS)-тэй холбогдсон.<ref name=lms /> 2026 оны байдлаар уг системийг 90 гаруй сургууль ашиглаж, 130 мянга гаруй хэрэглэгчтэй байна.<ref name=tanilcuulga /> == Багшлах бүрэлдэхүүн == 2026 оны 10-р сарын байдлаар сүлжээний долоон сургуульд 378 багш, ажилтан ажиллаж байна.<ref name=tanilcuulga /> === Боловсрол, мэргэшил === Баянзүрх салбарын багш нарын 12 нь магистр, 52 нь бакалаврын зэрэгтэй бөгөөд 10 нь заах аргач, 5 нь тэргүүлэх зэрэгтэй; 7 багш TESOL, нэг багш Кембрижийн багшийн сургалтын гэрчилгээтэй. Салбарын мэдээллээр тус салбарын бүх багш англи хэлний B2-оос дээш түвшинтэй.<ref name=bz /> Чингэлтэй салбарын багш нарын 20 гаруй хувь нь магистрын зэрэгтэй, 60 гаруй хувь нь таваас дээш жилийн туршлагатай.<ref name=chin /> Яармаг салбарын багш нар дунджаар 11.6 жилийн ажлын туршлагатай бөгөөд зөвлөх, тэргүүлэх зэрэгтэй багш нартай (2025–2026).<ref name=yarmag /> Цонжин Кибер Боардинг Сургуульд заах аргач зэрэгтэй гурван багш ажилладаг бөгөөд 2025–2026 оны хичээлийн жилд нэг багшид ногдох сурагчийн тоо 8, нэг бүлгийн дундаж сурагч 21 байв.<ref name=tsonjin /> Сургуулиуд багш нарын ур чадварын уралдаан, хичээлийн ажиглалт, ментор багшийн тогтолцоо хэрэгжүүлж, багш нарыг Кембриж, Google, Meta-гийн онлайн сургалтад хамруулдаг.<ref name=chin /><ref name=tsonjin /> 2026 оны 2-р сараас салбар бүрт Duolingo for Schools платформ дээр англи, хятад хэлний сар бүрийн уралдаан зохион байгуулж, сар бүр гурван багш, есөн сурагчийг шагнадаг.<ref name=duolingo /> === Онцлох багш нар === * Д.Дүүрэнжаргал — Баянзүрх салбарын гүйцэтгэх захирал, мэдээллийн технологийн багш. 2021 оноос сургалтын менежер, 2025 оноос гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байна. «Заах аргач» (2016), «Тэргүүлэх» (2020) зэрэгтэй бөгөөд 2024 онд «Боловсролын тэргүүний ажилтан» тэмдгээр шагнагдсан.<ref name=amjiltcyber /><ref name=duurenjargal /> * Э.Сүхбат — Баянзүрх салбарын багш. Олон улсын хиймэл оюуны олимпиадын хүрэл медальт болон Элсэлтийн ерөнхий шалгалтад 800 оноо авсан сурагчдыг бэлтгэсэн.<ref name=tanilcuulga /> * Б.Билэгмаа — Баянзүрх салбарын багш. Элсэлтийн ерөнхий шалгалтад 800 оноо авсан сурагчдыг бэлтгэсэн.<ref name=tanilcuulga /> * Б.Эрдэнэ-Очир — Чингэлтэй салбарын математикийн багш. 2025 оны математикийн олимпиадад шавь нараа бэлтгэж, мөнгөн медаль хүртсэн.<ref name=tanilcuulga /><ref name=chin /> * Г.Жаргал — Яармаг салбарын сургалтын менежер, математикийн багш. Сурагчдыг IMEC, TIMO олон улсын математикийн олимпиадад бэлтгэж, удирдан оролцсон.<ref name=yarmag /> * Ж.Даваасүрэн — Яармаг салбарын зөвлөх зэрэгтэй багш. 2026 онд олон улсын VII эрдэм шинжилгээний хуралд III байр эзэлсэн.<ref name=yarmag /> === Гадаад багш нар === 2025–2026 оны байдлаар Монгол дахь таван сургуульд 20 гаруй гадаад багш голчлон англи, хятад хэл заадаг. Тэд англи хэлээр төрөлх хэлтэй орнууд, Филиппин, Энэтхэг, Хятад, ОХУ зэрэг орны иргэд бөгөөд англи хэлний багш нарын зарим нь CELTA гэрчилгээтэй. Яармаг салбарт Туркийн TED University-ийн магистр, CELTA гэрчилгээтэй гадаад арга зүйч ажилладаг.<ref name=bz /><ref name=hu /><ref name=chin /><ref name=yarmag /><ref name=tsonjin /> {| class=wikitable |+ Гадаад багш нар ! Сургууль !! Тоо !! Улс !! Хичээл |- | Баянзүрх салбар || 7 гаруй || Англи хэлээр төрөлх хэлтэй орнууд зэрэг || Англи хэл (Cambridge English, IELTS, ярианы клуб), хятад хэл (HSK) |- | Хан-Уул салбар || 5 || Энэтхэг, Хятад зэрэг || Англи хэлний ярианы хичээл, IELTS; хятад хэл (HSK, YCT) |- | Чингэлтэй салбар || 4 || Филиппин, Хятад зэрэг || Англи хэл (ярианы, дүрэм, унших, бичих), хятад хэл (ярианы, YCT, HSK) |- | Яармаг салбар || 3 гаруй || Хятад зэрэг || Англи хэл (CELTA гэрчилгээтэй багш нар), хятад хэл; англи хэлний гадаад арга зүйч |- | Цонжин Кибер Боардинг Сургууль || 4 || ОХУ, Хятад || Англи хэл, хятад хэл |} Тоо нь салбаруудын 2025–2026, 2026–2027 оны танилцуулгаар.<ref name=tanilcuulga /><ref name=bz /><ref name=hu /><ref name=chin /><ref name=yarmag /><ref name=tsonjin /> == Хамтын ажиллагаа == Баянзүрх салбар БНХАУ-ын Вэйхай хотын «Шэнгли» боловсролын байгууллагатай хамтран ажиллах гэрээ байгуулсан бөгөөд тус салбарын 105 сурагч Чанчунь хот, Хайнань мужид нэг сарын хятад хэлний сургалтад хамрагдсан.<ref name=tanilcuulga /><ref name=duurenjargal /> Группийн нэмэлт сургалтын байгууллага Амжилт Кибер Академи сургуулиудын байранд лаборатори ажиллуулж, 2023 оноос сурагчдад зориулсан өвлийн болон зуны сургалтын бааз зохион байгуулдаг.<ref name=akademi /> Сургуулиуд мөн Харвардын их сургуулийн CS50, Meta, Google-ийн онлайн сертификатын хөтөлбөр, Cambridge Global English сурах бичиг, Code.org, SoloLearn, ELSA AI, HackerRank, Duolingo for Schools зэрэг олон улсын хөтөлбөр, цахим платформыг сургалтдаа ашигладаг.<ref name=tanilcuulga /><ref name=amjiltcyber /><ref name=bz /><ref name=hu /><ref name=yarmag /><ref name=duolingo /> == Сурагч, төгсөгчдийн амжилт == === Олимпиад, тэмцээн === 2026 оны 8-р сард Казахстаны [[Астана]] хотноо 100 гаруй улсын 470 гаруй сурагчийн оролцоотой болсон Олон улсын хиймэл оюуны III олимпиадад (IOAI 2026) Монгол Улсын багийн дөрвөн сурагчаас хоёр нь хүрэл медаль хүртсэн бөгөөд тэдний нэг нь Амжилт Кибер Сургуулийн 12-р ангийн сурагч байв.<ref name=ikon-ioai /> Уг сурагч 2026 оны 9-р сард олон улсын олимпиадын бусад медальтны хамт Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн нэрэмжит шагнал хүртсэн.<ref name=ikon-shagnal /> Сургуулиудын мэдээллээр сурагчид дараах амжилт гаргасан:<ref name=tanilcuulga /><ref name=tsonjin /><ref name=yarmag /> {| class='wikitable sortable' ! Он !! Тэмцээн !! Үр дүн !! Сургууль |- | 2026 || Ази-Номхон далайн бүсийн сурагчдын хиймэл оюуны олимпиад (APOAI) || Алтан медаль || Баянзүрх |- | 2026 || Олон улсын хиймэл оюуны олимпиад (IOAI) || Хүрэл медаль || Баянзүрх |- | 2026 || Мэдээллийн технологийн төрөлжсөн олимпиад, III даваа || Мөнгөн медаль, улсын эрх || Цонжин |- | 2025–2026 || IMEC, TIMO олон улсын математикийн олимпиад || I байр || Яармаг |- | 2025–2026 || Owlypia (Лондон) англи хэлний олимпиад || III байр || Яармаг |- | 2025 || SEAMO олон улсын математикийн олимпиад || III байр || Яармаг |- | 2025 || Ой тогтоолтын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн (Вьетнам) || III байр || Яармаг |- | 2025 || Дартсын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн (БНСУ) || III байр || Яармаг |- | 2025 || Чирлидингийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээн || Аварга || Яармаг |- | 2025 || Мэдээллийн технологийн төрөлжсөн олимпиад, II даваа || Алтан медаль || Цонжин |- | 2025 || Мэдээллийн технологийн төрөлжсөн олимпиад, III даваа || Мөнгөн медаль || Цонжин |- | 2025 || Физик, түүхийн төрөлжсөн олимпиад, II даваа || Хүрэл медаль || Цонжин |- | 2025 || Математикийн олимпиад, II даваа || Хүрэл медаль || Чингэлтэй |- | 2025–2026 || Дүүргийн түүхийн олимпиад || Алтан, хүрэл медаль || Чингэлтэй |- | 2025–2026 || Дүүргийн программ хангамжийн олимпиад || Алтан медаль || Хан-Уул |- | 2025–2026 || Дүүргийн монгол хэлний олимпиад || Хүрэл медаль || Хан-Уул |- | 2024–2025 || Коперникийн олон улсын олимпиад || 2 алт, 1 мөнгө, 3 хүрэл медаль || Баянзүрх |- | 2024 || WRO робот техникийн үндэсний тэмцээн || II байр || Баянзүрх |- | 2024 || Мэдээллийн технологийн төрөлжсөн олимпиад, II даваа || Мөнгөн медаль || Цонжин |- | 2024 || Физикийн төрөлжсөн олимпиад, II даваа || Хүрэл медаль || Цонжин |} Баянзүрх салбарын 224 гаруй сурагч 2025–2026 оны хичээлийн жилд SEAMO, IMOCSEA, IMEC, Brainiacs зэрэг олон улсын олимпиадад оролцсон бөгөөд дунд ангийн 45 гаруй сурагч IMOCSEA, IMEC олимпиадад амжилттай оролцсон.<ref name=tanilcuulga /> === Олон улсын шалгалт === * '''IELTS''' — Баянзүрх салбарын дөрвөн сурагч 8.5 оноо авсан бөгөөд 2022–2025 оны дундаж оноо 6.5. Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийн 31 сурагч 2022 оноос хойш шалгалт өгсөн бөгөөд дээд оноо 8.0 (2025–2026). Чингэлтэй салбарын эхний гурван сурагч 7.0–7.5 оноо авсан. Хан-Уул салбарт шалгалт өгсөн сурагчдын тоо 8-аас 16 болж өссөн.<ref name=tanilcuulga /> Яармаг салбарын зургаан сурагч 2025–2026 онд шалгалт өгч, дундаж оноо 6.5, гурав нь 7.0 оноо авсан.<ref name=yarmag /> * '''SAT''' — Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийн 15 сурагч шалгалт өгсөн бөгөөд 2025–2026 онд нэг сурагч нэг хэсэгт 800 буюу бүтэн оноо авсан.<ref name=tanilcuulga /> Яармаг салбарын 20 сурагч 2025–2026 онд шалгалт өгч, дундаж оноо 1046 байв.<ref name=yarmag /> * '''ЭЕШ''' — Баянзүрх салбарын хоёр сурагч Элсэлтийн ерөнхий шалгалтад 800 оноо авсан.<ref name=tanilcuulga /> * '''HSK''' — Баянзүрх салбарын 240 гаруй сурагч 2023–2025 онд HSK-ийн оноо авсан. Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийн 184 сурагч HSK-ийн 1–3-р түвшний шалгалт өгсөн.<ref name=tanilcuulga /> Яармаг салбарын нэг сурагч 2026 онд HSK-ийн 5-р түвшинд тэнцсэн.<ref name=yarmag /> * '''Сертификат''' — Баянзүрх салбарын 95 сурагч Харвардын Computer Science, 35 сурагч Python, 10 сурагч Meta-гийн JavaScript сертификат авсан.<ref name=tanilcuulga /> Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийн сурагчид 2025 онд Meta-гийн Python (19 сурагч), Харвардын Mobile App, Computer Science, CS for Python (тус бүр 20 сурагч) хөтөлбөрийг дүүргэсэн.<ref name=tsonjin /> === Төгсөгчид === Баянзүрх салбар 2021 онд анхны төгсөгчдөө гаргасан. Тус салбарын төгсөгчид Торонтогийн их сургууль, Hong Kong Baptist University, Pennsylvania State University, NYU Shanghai, Arizona State University, American University of Paris, University of Colorado Boulder, Augustana University, Alfred University, University of Hartford, Drake University, University of Texas at Arlington зэрэг их сургуульд тэнцсэн.<ref name=duurenjargal /> 2024–2025 оны төгсөгчид University of Hartford (140,000 ам.доллар), Augustana University (128,000), Drake University (124,000), Alfred University (72,000), Arizona State University (64,000)-аас дөрвөн жилийн тэтгэлгийн санал авсан.<ref name=tanilcuulga /> Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийн төгсөгчид 2023–2025 онд найман улсын их сургуулиас 28 тэтгэлгийн санал авсан: АНУ 14, Хонконг 3, Хятад 3, Япон 3, Канад 2, Тайвань 1, БНСУ 1, Унгар 1.<ref name=tanilcuulga /> {| class=wikitable |+ Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийн төгсөгчид<ref name=tanilcuulga /><ref name=tsonjin /> ! Төгсөгчид !! Тоо !! Их сургууль, тэтгэлэг |- | 2023–2024 оны || 3 || Óbuda University (Унгар, Stipendium Hungaricum 100%), Ritsumeikan Asia Pacific University (Япон, 30%), DePaul University (АНУ, 116,000 ам.доллар) |- | 2024–2025 оны || 13 || Ritsumeikan Asia Pacific University (2 сурагч), East China University of Science and Technology (Хятад), National Taiwan University (Тайванийн засгийн газрын 100% тэтгэлэг), HKUST (100%), Hong Kong Baptist University (40,000 HK$), NYU Shanghai (40,000 ам.доллар) |- | 2025–2026 оны || — || Augustana University (тус бүр 132,000 ам.доллар, 3 сурагч), Elmhurst University (тус бүр 102,000 ам.доллар, 2 сурагч); Сөүлийн их сургууль, Ёнсэйн их сургуульд өргөдөл гаргасан |} == Цаашдын зорилт == Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийг [[Цонжин Кибер хот|Цонжин Кибер Ситийн]] мастер төлөвлөгөөний дагуу 2,000 гаруй суудалтай болгох зорилт тавьсан бөгөөд 90×18 м хэмжээтэй, дөрвөн давхар дараагийн барилгын суурийн ажил 2026 оны 10-р сард эхэлсэн.<ref name=tanilcuulga /> Амжилт Групп Ази тивд 100 салбар сургууль байгуулах зорилт тавьж, [[Филиппин]], [[Өвөр Монгол]], [[Буриад Улс|Буриадад]] ажил эхлүүлсэн.<ref name=tanilcuulga /> == Мөн үзэх == * [[Амжилт Групп]] * [[Жаргалсайханы Шижир]] * [[Цонжин Кибер Боардинг Сургууль]] * [[Индра Кибер Сургууль]] * [[Цонжин Кибер хот|Цонжин Кибер Сити]] == Эх сурвалж == <references> <ref name=tanilcuulga>«Салбар сургуулиудын дэлгэрэнгүй танилцуулга». Амжилт Групп, 2026 оны 10-р сар. Сургуулиудын гүйцэтгэх захирлуудын 2026 оны 10-р сарын 7-ны мэдээлэл.</ref> <ref name=amjiltcyber>[https://amjiltcyber.edu.mn Amjilt Cyber School — албан ёсны сайт]. Хандсан 2026-10-18.</ref> <ref name=namtar>«Жаргалсайханы Шижир — намтар». Амжилт Групп.</ref> <ref name=moroodol>Ж.Шижир. «Миний мөрөөдлийн сургууль» (эссэ). Амжилт Групп.</ref> <ref name=bz>«Амжилт Кибер Сургууль — Баянзүрх салбарын танилцуулга». Амжилт Кибер Сургууль, 2025–2026 оны хичээлийн жил.</ref> <ref name=hu>«Амжилт Кибер Сургууль — Хан-Уул салбарын мэдээллийн бүрэн жагсаалт». Амжилт Кибер Сургууль, 2025–2026 оны хичээлийн жил.</ref> <ref name=chin>«Амжилт Кибер Чингэлтэй — нэгдсэн танилцуулга». Амжилт Кибер Сургууль, 2026–2027 оны хичээлийн жил.</ref> <ref name=tsonjin>«Цонжин Кибер Боардинг Сургууль — нэгдсэн танилцуулга». Цонжин Кибер Сургууль, 2026.</ref> <ref name=almaty>«Amjilt Cyber School — QIT хөтөлбөрийн танилцуулга». Amjilt Cyber School, Алматы.</ref> <ref name=duolingo>«Duolingo for Schools — салбар сургуулиудын уралдааны журам». Амжилт Групп, 2026 оны 2-р сар.</ref> <ref name=yarmag>«Амжилт Кибер Сургууль — Яармаг салбарын танилцуулга» (хуучнаар «Индра Кибер Сургууль»), 2025–2026 оны хичээлийн жил; «Нэр солих тухай мэдэгдэл», 2026 оны 6-р сарын 22. Амжилт Кибер Сургууль.</ref> <ref name=indra>«Индра Кибер Институтын дэлгэрэнгүй танилцуулга». Индра Кибер Институт.</ref> <ref name=lms>«Amjilt LMS — танилцуулга». Амжилт Групп.</ref> <ref name=duurenjargal>«Д.Дүүрэнжаргал — гүйцэтгэх захирлын анкет». Амжилт Кибер Сургууль, Баянзүрх салбар.</ref> <ref name=akademi>«Амжилт Кибер Академи — танилцуулга». Амжилт Кибер Академи.</ref> <ref name=tsonjincom>[https://tsonjin.com Цонжин Кибер Сити — tsonjin.com]. Хандсан 2026-10-19.</ref> <ref name=ikon-ioai>Г.Мөрөн. [https://ikon.mn/n/3pht «Олон улсын хиймэл оюуны III олимпиадаас монгол сурагчид хос хүрэл медаль хүртлээ»]. ''ikon.mn'', 2026-08-10.</ref> <ref name=ikon-shagnal>М.Батчимэг. [https://ikon.mn/n/3qcy «ФОТО: Олон улсын олимпиадад амжилттай оролцсон сурагчид, Зохион байгуулах хороодод Ерөнхийлөгчийн нэрэмжит шагнал гардууллаа»]. ''ikon.mn'', 2026-09-16.</ref> </references> == Гадаад холбоос == * [https://amjiltcyber.edu.mn Амжилт Кибер Сургууль — албан ёсны сайт] * [https://amjilt.com Амжилт Групп — amjilt.com] * [https://tsonjin.com Цонжин Кибер Сити — tsonjin.com] [[Ангилал:Монголын сургууль]] [[Ангилал:Улаанбаатарын дунд сургууль]] p04r2mtjsblthofb6mvhsjdjvuhwi7c Нобелийн физикийн шагнал 0 134346 873632 873621 2026-10-18T13:22:27Z Avirmed Batsaikhan 53733 873632 wikitext text/x-wiki [[Файл:Nobel Pierre et Marie Curie 1.jpg|thumb|356x356px|Мари болон Пьер Кюри нарт 1903 онд олгож байсан Нобелийн физикийн шагналын диплом.]] '''Нобелийн физикийн шагнал''' ([[Швед хэл|швед]]: ''Nobelpriset i fysik'') Шведийн хааны шинжлэх ухааны академиас жил бүр олгодог шагнал. Энэ нь 1895 онд [[Альфред Нобель|Альфред Нобелийн]] бий болгосон 5 шагналын нэг бөгөөд 1901 оноос хойш олгож ирсэн юм. Нобелийн бусад салбарын шагналууд: [[Нобелийн Химийн шагнал|Нобелийн]] [[Нобелийн Химийн шагнал|Химийн шагнал]], [[Нобелийн утга зохиолын шагнал|Нобелийн Утга зохиолын шагнал]], [[Нобелийн энхтайвны шагнал]] болон [[Нобелийн Физиологи буюу анагаах ухааны шагнал|Нобелийн]] [[Нобелийн Физиологи буюу анагаах ухааны шагнал|Физиологи буюу анагаах ухааны шагнал]]. [[Файл:Wilhelm Conrad Röntgen (1845--1923).jpg|thumb|Вильхельм Рентген ]] Физикийн салбарын анхны Нобелийн шагналыг Германы физикч [[Вильгельм Рентген|Вильхельм Конрад Рентген]] хүртсэн түүхтэй. Энэ шагналыг Стокхольм хотноо Нобелийн нас барсны өдөр буюу жил бүрийн 12-р сарын 10-нд олгодог уламжлатай. Энэхүү шагналыг Нобелийн сан удирдан зохион байгуулдаг бөгөөд физикч хүний ​​хүртэж болох хамгийн нэр хүндтэй шагнал гэж зүй ёсоор тооцогддог юм. == Шалгаруулах үйл явц == Физикийн салбарын Нобелийн шагналд жилд гурав дээшгүй хүний нэрийг дэвшүүлж болдог. Бусад зарим Нобелийн шагналтай харьцуулахад физикийн шагналд нэр дэвшүүлэн сонгох нь урт бөгөөд нарийн үйл явц юм. Тийм ч учраас энэ шагнал жил ирэх тусам улам бүр нэр хүндтэй болж, улмаар дэлхийн хамгийн чухал физикийн шагнал болсон байдаг юм. Нобелийн шагналтнуудыг Шведийн Хааны Шинжлэх Ухааны Академиас сонгогдсон таван гишүүнээс бүрдсэн Физикийн [[Нобелийн хороо]] шалгаруулдаг байна. Эхний шатанд хэдэн мянган нэр дэвшигчдийг санал болгодог. Эдгээр нэр дэвшигчдийг мэргэжилтнүүд судалж, хэлэлцээд эцсийн шалгаруулалтыг гаргадаг байна. Гурван мянга орчим хүнд нэр дэвшүүлэхийг урьсан маягтыг илгээдэг. Нэр дэвшсэн хүмүүсийн нэрсийг 50 жилийн турш олон нийтэд зарладаггүй, мөн нэр дэвшигчдэд мэдэгдэж байгаагүй юм. Нэр дэвшсэн хүмүүсийн нэрсийн жагсаалтыг 50 жилийн хугацаанд битүүмжилдэг ажээ. Гэсэн хэдий ч бодит байдал дээр зарим нэр дэвшигчдийн нэрс өмнө мэдэгддэг байна. Өргөдлүүдийг Нобелийн хороо хянадаг бөгөөд ойролцоогоор 200 нэр дэвшигчийн жагсаалтыг эдгээр чиглэлээр сонгогдсон мэргэжилтнүүдэд дамжуулдаг байна. Тэд жагсаалтыг шигшээд 15 орчим нэр үлддэг байна. Тус хороо нь холбогдох байгууллагуудад зөвлөмжийн хамт тайлангаа хүргүүлдэг. Нас барсны дараа нэр дэвшүүлэхийг зөвшөөрдөггүй ч шагналын хорооны шийдвэр (ихэвчлэн 10-р сард) болон 12-р сард болох ёслолын хооронд хэдхэн сарын дотор нас барсан тохиолдолд шагналыг олгох боломжтой байдаг ажээ. 1974 он хүртэл нас барсан хүнд ​​​​шагнал хүртээж, нас барсан тохиолдолд олгохыг зөвшөөрдөг байсан. Физикийн салбарын Нобелийн шагналын дүрэмд ололт амжилтын ач холбогдлыг "цаг хугацааны шалгуур" давах шаардлагатай байдаг. Практикт энэ нь нээлт болон шагналын хоорондох зай ихэвчлэн 20 орчим жил байдаг ч хамаагүй урт байж болно гэсэн үг юм. Тухайлбал, 1930 онд хийгдэж байсан оддын бүтэц, хувьслын талаарх бүтээлийнх нь төлөө 1983 оны Физикийн Нобелийн шагналын хагасыг С.Чандрасекхард олгосон байна. Энэ аргын сул тал нь бүх эрдэмтэд өөрсдийн бүтээлийг хүлээн зөвшөөрөхөд хангалттай урт насалдаггүй явдал юм. Шинжлэх ухааны зарим чухал нээлт хийсэн хүмүүст тус шагналыг хэзээ ч олгож байгаагүй, учир нь нээсэн хүмүүс тэдний ажлын үр нөлөөг үнэлэгдэх үед хэдийнэ нас барсан байжээ. == Шагнал == Физикийн салбарын Нобелийн шагналын эзэн алтан медаль, шагналын диплом болон мөнгөн шагнал авдаг. Мөнгөний хэмжээ нь Нобелийн сангийн тухайн жилийн орлогоос хамаардаг байна. Шагналыг нэгээс олон шагналтанд олгосон бол мөнгийг тэдний хооронд тэнцүү хуваадаг ажээ. Нобелийн шагналтнууд дипломоо Шведийн хаанаас гардан авдаг. Диплом бүр нь шагнал гардуулах байгууллагаас шагнал хүртэгчдэд зориулж боловсруулсан өвөрмөц дизайнтай байдаг. Энэ нь шагнал хүртэгчийн нэр, ерөнхийдөө шагнал хүртсэн шалтгааныг багтаасан зураг, бичвэр зэргийг агуулдаг байна. == Нобелийн Физикийн шагналтнуудын жагсаалт == Физикийн салбарын Нобелийн шагналыг 1901 оноос хойш жил бүр олгодог бөгөөд зөвхөн 1916, 1931, 1934, 1940, 1941, 1942 онуудад олгоогүй юм. 1901 онд анхны шагналыг Вильхельм Рентген хүртсэн. 1901-2026 оны хооронд 233 хүнд 123 шагнал олгосон (Жон Бардин физикийн салбарын Нобелийн шагналыг 2 удаа хүртсэн) байна. {| class="wikitable" !Он !Шагналтны овог, нэр, улс !Үндэслэл |- |1901 |[[Вильгельм Рентген|Вильгельм Конрад Рентген]] (1845—1923), [[Герман]] |Түүний хүндэтгэлд нэрлэгдсэн гайхалтай "туяа"-г нээснээр шинжлэх ухаанд үзүүлсэн онцгой гавьяаг нь үнэлж |- | rowspan="2" |1902 |Хендрик Антон Лоренц (1853—1928), [[Нидерланд]] | rowspan="2" |Цацрагийн үзэгдэлд [[Соронзон орон|соронзон орны]] нөлөөллийг судалснаараа шинжлэх ухаанд үзүүлсэн онцгой гавьяаг нь хүлээн зөвшөөрч байна. |- |Питер Зееман (1865—1943), Нидерланд |- | rowspan="3" |1903 |Антуан Анри Беккерель (1852—1908), [[Франц]] <small>(1/2 шагнал)</small> |Түүний задгай тогтворгүй цацраг идэвхт чанарыг нээснээрээ шинжлэх ухаанд үзүүлсэн онцгой гавьяаг нь хүлээн зөвшөөрч байна. |- |[[Пьер Кюри]] (1859—1906), [[Франц]] <small>(1/4 шагнал)</small> | rowspan="2" |Профессор Анри Беккерелийн нээсэн цацрагийн үзэгдлийг хамтарсан судалгаагаар шинжлэх ухаанд оруулсан онцгой гавьяаг нь хүлээн зөвшөөрч байна. |- |[[Мари Кюри]] (1867—1934) Франц <small>(1/4 шагнал)</small> |- |1904 |Жон Уильям Стретт (лорд Рэлей) (1842—1919) [[Их Британи]] |Хамгийн түгээмэл хийнүүдийн нягтралыг судалсан болон эдгээр судалгааны явцад [[аргон]]-ыг нээснийх нь төлөө. |- |1905 |Филипп Эдуард Антон фон Ленард (1862—1947), [[Герман]] |Катодын цацрагийн судалгааны ажилд зориулж |- |1906 |Жозеф Жон Томсон (1856—1940), [[Их Британи]] |Хийгээр цахилгаан дамжуулах талаарх түүний онолын болон туршилтын судалгааг үнэлж |- |1907 |Альберт Абрахам Майкелзон (1852—1931), [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] |Нарийвчлалтай оптик багаж хэрэгсэл бүтээх, тэдгээрийн тусламжтайгаар хийсэн спектроскопийн болон хэмжилзүйн судалгаанд зориулж |- |1908 |Габриэль Липпман (1845—1921), [[Франц]] |Интерференцийн үзэгдэлд суурилсан өнгийг гэрэл зургийн аргаар хуулбарлах аргыг бий болгосонд |- | rowspan="2" |1909 |Гульельмо Жованни Маркони (1874—1937), [[Итали]] | rowspan="2" |Утасгүй телеграфын хөгжилд оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлж |- |Карл Фердинанд Браун (1850—1918), [[Герман]] |} === 1910-е годы === {| class="wikitable" !Год !Шагналтны овог, нэр, улс !Үндэслэл |- |1910 |Йоханнес Дидерик ван дер Ваальс (1837—1923), [[Нидерланд]] |Хий ба шингэний төлөвийн тэгшитгэлийн талаарх бүтээлийнхээ төлөө |- |1911 |Вильгельм Вин (1864—1928), [[Герман]] |Дулааны цацрагийг зохицуулах хуулиудын талаарх нээлтүүдийнх нь төлөө |- |1912 |Нильс Густав Дален (1869—1937), [[Швед]] |Гэрэлт цамхаг болон хөвүүрийн гэрлийн хийн аккумлятортой хамт ашигладаг автомат зохицуулагчийг зохион бүтээсний төлөө |- |1913 |Хейке Камерлинг-Оннес (1853—1926), [[Нидерланд]] |Бага температурт бодисын шинж чанарыг судалсан судалгааныхаа төлөө, энэ нь бусад зүйлсийн дотор шингэн гелийг үйлдвэрлэхэд хүргэсэн. |- |1914 |Макс фон Лауэ (1879—1960), [[Герман]] <small>(1915 онд гардуулсан)</small> |Кристалуудын рентген туяаны дифракцийг нээсний төлөө |- | rowspan="2" |1915 |Уильям Генри Брэгг (1862—1942), [[Их Британи]] | rowspan="2" |Рентген туяа ашиглан талстын бүтцийг судлах үйлчилгээ үзүүлсэнд |- |Уильям Лоренс Брэгг (1890—1971), Их Британи |- |1916 |''Шагнал гаруулаагүй'' |''Шагналын хөрөнгийг тусгай санд оруулсан'' |- |1917 |Чарлз Гловер Баркла (1877—1944), Их Британи |Элементүүдийн рентген цацрагийн онцлог шинж чанарыг нээсний төлөө |- |1918 |Макс Карл Эрнст Людвиг Планк (1858—1947), [[Герман]] |Түүний эрчим хүчний квантыг нээснээр физикийн хөгжилд оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлж |- |1919 |Йоханнес Штарк, [[Герман]] (1874—1957) |Сувгийн туяанд Допплерийн эффект болон цахилгаан орон дахь спектрийн шугамын хуваагдлыг нээсний төлөө |} === 1920-иод он === {| class="wikitable" !Он !Шагналтны овог, нэр, улс !Үндэслэл |- |1920 |Шарль Эдуард Гийом (1861—1938), [[Швейцар]] |Никель болон ган хайлшийн гажигийг нээснээрээ физикийн нарийвчлалтай хэмжилтэд оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлж |- |1921 |[[Альберт Эйнштейн]] (1879—1955), Герман |Онолын физикийн салбарт оруулсан хувь нэмэр, ялангуяа фотоэлектрик эффектийн хуулийг нээсний төлөө |- |1922 |[[Нильс Бор]] (1885—1962), [[Дани]] |Атомын бүтэц болон тэдгээрээс ялгарч буй цацрагийг судлах чиглэлээр оруулсан хувь нэмрийнх нь төлөө |- |1923 |Роберт Эндрюс Милликен (1868—1953), [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] |Элемент цахилгаан цэнэгийн тодорхойлолт болон фотоэлектрик эффектийн талаарх ажлын төлөө |- |1924 |Манне Сигбан (1886—1978), [[Швед]] |Рентген спектроскопийн салбарын нээлт, судалгааны төлөө |- | rowspan="2" |1925 |Жеймс Франк (1882—1964), [[Герман]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] | rowspan="2" |Электронуудын атомуудтай мөргөлдөх хуулийг нээсний төлөө |- |Густав Людвиг Герц (1887—1975), [[Герман]] <small>(1926 онд гардуулсан)</small> |- |1926 |Жан Батист Перрен (1870—1942), [[Франц]] |Бодисын дискрет бүтцийг судалсан, ялангуяа тунадасны тэнцвэрийг нээснийх нь төлөө |- | rowspan="2" |1927 |Артур Холли Комптон (1892—1962), [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] |Түүний нэрээр нэрлэгдсэн эффектийг нээсний төлөө |- |Чарлз Томсон Рис Вильсон (1869—1959), [[Их Британи]] |Уурын конденсацийг ашиглан цахилгаан цэнэгтэй бөөмсийн траекторийг нүдээр илрүүлэх аргын хувьд |- |1928 |Оуэн Уилланс Ричардсон (1879—1959), [[Их Британи]] <small>(1929 онд гардуулсан)</small> |Термион үзэгдлийн талаарх бүтээл, ялангуяа өөрийнх нь нэрээр нэрлэгдсэн хуулийг нээснийх нь төлөө. |- |1929 |Луи де Бройль (1892—1987), [[Франц]] |Электронуудын долгионы байгалийн шинж чанарыг нээсний төлөө |} === 1930-аад он === {| class="wikitable" !Он !Шагналтны овог, нэр, улс !Үндэслэл |- |1930 |Чандрасекхара Венката Раман (1888—1970), [[Энэтхэг]] |За работы по рассеянию света и за открытие [[Комбинационное рассеяние света|эффекта, названного в его честь]] |- |1931 |''Шагнал олгоогүй'' |''Шагналын хөрөнгийг тусгай санд оруулсан'' |- |1932 |Вернер Карл Гейзенберг (1901—1976), [[Герман]] |Квант механикийг бүтээсний төлөө болон, түүний хэрэглээ нь бусад зүйлсийн дотор устөрөгчийн аллотроп хэлбэрийг нээхэд хүргэсэний төлөө. |- | rowspan="2" |1933 |Эрвин Шрёдингер (1887—1961), [[Австри]] | rowspan="2" |Атомын онолын шинэ бүтээмжтэй хэлбэрүүдийг нээсний төлөө |- |Поль Адриен Морис Дирак (1902—1984) Их Британи |- |1934 |''Шагнал олгоогүй'' |''Шагналын хөрөнгийг тусгай санд оруулсан (2/3), Нобелийн санд (1/3)'' |- |1935 |Жеймс Чедвик (1891—1974), [[Их Британи]] |[[Нейтрон]] нээсний төлөө |- | rowspan="2" |1936 |Виктор Франц Гесс (1883—1964), [[Австри]] |Сансрын туяаг нээсний төлөө |- |Карл Дейвид Андерсон (1905—1991), [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] |[[Позитрон]] нээсний төлөө |- | rowspan="2" |1937 |Клинтон Жозеф Дэвиссон (1881—1958), [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] | rowspan="2" |Кристалуудын электрон дифракцийг туршилтаар нээсний төлөө |- |Жорж Пажет Томсон (1892—1975) [[Их Британи]] |- |1938 |Энрико Ферми (1901—1954), [[Итали]] |Нейтроны цацраг туяагаар гаргаж авсан шинэ цацраг идэвхт элементүүдийн оршин тогтнолыг харуулах болон удаан нейтроноос үүдэлтэй цөмийн урвалыг нээсэнд зориулав. |- |1939 |Эрнест Орландо Лоуренс (1901—1958), [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] |Циклотроныг зохион бүтээж, сайжруулсан болон ялангуяа хиймэл цацраг идэвхт элементүүдийг үүнээс гаргаж авсан үр дүнгийнх нь төлөө |} === 1940-оод он === {| class="wikitable" !Он !Шагналтны овог, нэр, улс !Үндэслэл |- |1940 | rowspan="3" |''Шагнал олгоогүй'' | rowspan="3" |''Шагналын хөрөнгийг тусгай санд оруулсан (2/3), Нобелийн санд фонд (1/3)'' |- |1941 |- |1942 |- |1943 |Отто Штерн (1888—1969), [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] |За вклад в развитие метода молекулярных пучков и за открытие [[магнитный момент|магнитного момента]] [[протон]]а |- |1944 |Исидор Айзек Раби (1898—1988), [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] |За [[ядерный магнитный резонанс|резонансный метод]] измерений магнитных свойств [[Атомное ядро|атомных ядер]] |- |1945 |Вольфганг Паули (1900—1958), [[Австри]] |За открытие [[принцип Паули|принципа запрета]], названного его именем |- |1946 |Перси Уильямс Брижмен (1882—1961), [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] |За изобретение аппаратуры, позволяющей создавать сверхвысокие давления, и за открытия, сделанные в связи с этим в физике высоких давлений |- |1947 |Эдуард Виктор Эплтон (1892—1965), [[Их Британи]] |За исследования физики верхних слоев атмосферы, в особенности за открытие так называемого [[Ионосфера#Слой F|слоя Эплтона]] |- |1948 |Патрик Мейнард Стюарт Блэкетт (1897—1974), [[Их Британи]] |За усовершенствование метода камеры Вильсона и сделанные в связи с этим открытия в области ядерной физики и физики космического излучения |- |1949 |Хидэки Юкава (1907—1981), [[Япон]] |За предсказание существования [[мезон]]ов на основе теоретической работы по ядерным силам |} === '''1950-иад он''' === {| class="wikitable" !Год !Страна, лауреат !Обоснование награды |- |1950 |Сесил Фрэнк Пауэлл (1903—1969), [[Их Британи]] |{{начало цитаты}} За разработку фотографического метода исследования ядерных процессов и открытие [[мезон]]ов, осуществленное с помощью этого метода {{oq|en|for his development of the photographic method of studying nuclear processes and his discoveries regarding mesons made with this method}} {{конец цитаты}} |- | rowspan="2" |1951 |Жон Дуглас Кокрофт (1897—1967), Их Британи | rowspan="2" |{{начало цитаты}} За исследовательскую работу по превращению [[атомное ядро|атомных ядер]] с помощью искусственно ускоряемых атомных частиц {{oq|en|for their pioneer work on the transmutation of atomic nuclei by artificially accelerated atomic particles}} {{конец цитаты}} |- |Эрнест Томас Синтон Уолтон (1903—1995), [[Ирланд]] |- | rowspan="2" |1952 |Феликс Блох (1905—1983), АНУ | rowspan="2" |{{начало цитаты}} За развитие новых методов для точных ядерных магнитных измерений и связанные с этим открытия {{oq|en|for their development of new methods for nuclear magnetic precision measurements and discoveries in connection therewith}} {{конец цитаты}} |- |Эдвард Миллс Парселл (1912—1997), [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] |- |1953 |Фриц Цернике (1888—1966), [[Нидерланд]] |{{начало цитаты}} За обоснование фазово-контрастного метода, особенно за изобретение [[Фазово-контрастная микроскопия|фазово-контрастного микроскопа]] {{oq|en|for his demonstration of the phase contrast method, especially for his invention of the phase contrast microscope}} {{конец цитаты}} |- | rowspan="2" |1954 |Макс Борн (1882—1970), Их Британи |{{начало цитаты}} За фундаментальные исследования по квантовой механике, особенно за [[Статистическая интерпретация волновой функции|статистическую интерпретацию волновой функции]] {{oq|en|for his fundamental research in quantum mechanics, especially for his statistical interpretation of the wavefunction}} {{конец цитаты}} |- |Вальтер Боте (1891—1957), Герман |{{начало цитаты}} За [[метод совпадений]] для обнаружения космических лучей и сделанные в связи с этим открытия {{oq|en|for the coincidence method and his discoveries made therewith}} {{конец цитаты}} |- | rowspan="2" |1955 |Уиллис Южин Лэмб (1913—2008), [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] |{{начало цитаты}} За открытия, связанные с тонкой структурой спектра водорода (См. [[Лэмбовский сдвиг]]) {{oq|en|for his discoveries concerning the fine structure of the hydrogen spectrum}} {{конец цитаты}} |- |Поликарп Куш (1911—1993), АНУ |{{начало цитаты}} За точное определение магнитного момента электрона {{oq|en|for his precision determination of the magnetic moment of the electron}} {{конец цитаты}} |- | rowspan="3" |1956 |Уильям Брэдфорд Шокли (1910—1989), АНУ | rowspan="3" |{{начало цитаты}} За исследования [[полупроводник]]ов и [[изобретение транзистора|открытие транзисторного эффекта]] {{oq|en|for their researches on semiconductors and their discovery of the transistor effect}} {{конец цитаты}} |- |Жон Бардин (1908—1991), АНУ |- |Уолтер Хаузер Браттейн (1902—1987), АНУ |- | rowspan="2" |1957 |[[Янг Чэньнин]] (1922—2025), [[Хятад]]/ АНУ | rowspan="2" |{{начало цитаты}} За проницательное исследование так называемых законов [[Чётность (физика)|чётности]], которое привело к важным открытиям в физике элементарных частиц {{oq|en|for their penetrating investigation of the so-called parity laws which has led to important discoveries regarding the elementary particles}} {{конец цитаты}} |- |Ли Чэндао (1926—2024), Хятад, [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] |- | rowspan="3" |1958 |Павел Черенков (1904—1990), [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] | rowspan="3" |{{начало цитаты}} За открытие и истолкование [[эффект Вавилова — Черенкова|эффекта Вавилова — Черенкова]] {{oq|en|for the discovery and the interpretation of the Cherenkov effect}} {{конец цитаты}} |- |Илья Михайлович Франк (1908—1990), ЗХУ |- |Игорь Евгеньевич Тамм (1895—1971), ЗХУ |- | rowspan="2" |1959 |Эмилио Жино Сегре (1905—1989), АНУ | rowspan="2" |{{начало цитаты}} За открытие [[антипротон]]а {{oq|en|for their discovery of the antiproton}} {{конец цитаты}} |- |Оуэн Чемберлен (1920—2006), АНУ |} === 1960-аад он === {| class="wikitable" !Он !Страна, лауреат !Үндэслэл |- |1960 |Дональд Артур Глазер (1926—2013), АНУ |{{начало цитаты}} За изобретение [[Пузырьковая камера|пузырьковой камеры]] {{oq|en|for the invention of the bubble chamber}} {{конец цитаты}} |- | rowspan="2" |1961 |Роберт Хофштадтер (1915—1990), АНУ |{{начало цитаты}} За основополагающие исследования рассеяния электронов на атомных ядрах и за связанные с ними открытия, касающиеся структуры [[нуклон]]ов {{oq|en|for his pioneering studies of electron scattering in atomic nuclei and for his thereby achieved discoveries concerning the structure of the nucleons}} {{конец цитаты}} |- |Рудольф Людвиг Мёссбауэр (1929—2011), Герман |{{начало цитаты}} За исследования резонансного поглощения [[гамма-излучение|гамма-излучения]] и открытие в связи с этим [[эффект Мёссбауэра|эффекта, носящего его имя]] {{oq|en|for his researches concerning the resonance absorption of gamma radiation and his discovery in this connection of the effect which bears his name}} {{конец цитаты}} |- |1962 |[[Лев Ландау|Лев Давидович Ландау]] (1908—1968), [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] |{{начало цитаты}} За новаторские теории [[Физика конденсированных сред|конденсированных сред]], в особенности [[жидкий гелий|жидкого гелия]] {{oq|en|for his pioneering theories for condensed matter, especially liquid helium}} {{конец цитаты}} |- | rowspan="3" |1963 |Южин Вигнер (1902—1995), АНУ <small>(</small><small>1/4 шагнал)</small> |{{начало цитаты}} За вклад в теорию атомного ядра и [[элементарная частица|элементарных частиц]], особенно с помощью открытия и применения фундаментальных принципов [[симметрия|симметрии]] {{oq|en|for his contributions to the theory of the atomic nucleus and the elementary particles, particularly through the discovery and application of fundamental symmetry principles}} {{конец цитаты}} |- |Мариа Гёпперт-Майер (1906—1972), АНУ <small>({{дробь|1|4}} премии)</small> | rowspan="2" |{{начало цитаты}} За открытия, касающиеся [[Теория оболочечного строения ядра|оболочечной структуры ядра]] {{oq|en|for their discoveries concerning nuclear shell structure}} {{конец цитаты}} |- |Ханс Йенсен (1907—1973), Герман <small>({{дробь|1|4}} премии)</small> |- | rowspan="3" |1964 |{{флаг|США}} Чарлз Хард Таунс (1915—2015), АНУ <small>({{дробь|1|2}} премии)</small> | rowspan="3" |{{начало цитаты}} За фундаментальные работы в области квантовой электроники, которые привели к созданию [[Квантовый генератор|генераторов]] и [[Квантовый усилитель|усилителей]] на [[лазер]]но-[[мазер]]ном принципе {{oq|en|for fundamental work in the field of quantum electronics, which has led to the construction of oscillators and amplifiers based on the maser-laser principle}} {{конец цитаты}} |- |Николай Геннадиевич Басов (1922—2001), [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] <small>({{дробь|1|4}} премии)</small> |- |Александр Михайлович Прохоров (1916—2002), [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] <small>({{дробь|1|4}} премии)</small> |- | rowspan="3" |1965 |Синъичиро Томонага (1906—1979), Япон | rowspan="3" |{{начало цитаты}} За фундаментальные работы по [[Квантовая электродинамика|квантовой электродинамике]], имевшие глубокие последствия для физики элементарных частиц {{oq|en|for their fundamental work in quantum electrodynamics, with deep-ploughing consequences for the physics of elementary particles}} {{конец цитаты}} |- |Жулиан Швингер (1918—1994) АНУ |- |Ричард Филлипс Фейнман (1918—1988), АНУ |- |1966 |Альфред Кастлер (1902—1984), Франц |{{начало цитаты}} За открытие и разработку оптических методов исследования [[резонанс Герца|резонансов Герца]] в атомах {{oq|en|for the discovery and development of optical methods for studying Hertzian resonances in atoms}} {{конец цитаты}} |- |1967 |Ханс Альбрехт Бете (1906—2005), АНУ |{{начало цитаты}} За вклад в теорию ядерных реакций, особенно за открытия, касающиеся источников энергии [[звезда|звёзд]] {{oq|en|for his contributions to the theory of nuclear reactions, especially his discoveries concerning the energy production in stars}} {{конец цитаты}} |- |1968 |Луис Уолтер Альварес (1911—1988), АНУ |{{начало цитаты}} За решающий вклад в физику элементарных частиц, в частности за открытие большого числа [[Резонансы|резонансов]], что стало возможным благодаря разработанной им методике использования водородной пузырьковой камеры и обработке данных {{oq|en|for his decisive contributions to elementary particle physics, in particular the discovery of a large number of resonance states, made possible through his development of the technique of using hydrogen bubble chamber and data analysis}} {{конец цитаты}} |- |1969 |Мюррей Гелл-Манн (1929—2019), АНУ |{{начало цитаты}} За открытия, связанные с классификацией элементарных частиц и их взаимодействий (См. [[Восьмеричный путь (физика)]]) {{oq|en|for his contributions and discoveries concerning the classification of elementary particles and their interactions}} {{конец цитаты}} |} [[Ангилал:Нобелийн шагнал]] lngi3co90q77cekiqgrjq5jfk78h6j2 Израил улсын төрийн далбаа 0 138637 873648 806875 2026-10-19T01:30:26Z Xqbot 3213 Исправление двойного перенаправления с [[Израилын төрийн далбаа]] на [[Израилын далбаа]] 873648 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Израилын далбаа]] p6nokx7hxub16n3a24eyu4lcnipxj2u Евгений Чазов 0 143141 873633 834577 2026-10-18T13:24:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 873633 wikitext text/x-wiki [[Файл:Евгений Чазов.jpg|thumb]] '''Евгений Ча́зов''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Евге́ний Ива́нович Ча́зов,'' 1929 оны 6-р сарын 10-нд ЗХУ-ын [[Доод Новгород]] хотод төрсөн— 2021 оны 11-р сарын 12-нд ОХУ-ын [[Москва]] хотод нас барсан) — Зөвлөлтийн, оросын зүрх судасны эмч, анагаах ухааны доктор, профессор. Холбооны улсын төсвийн "Үндэсний анагаах ухааны судалгааны зүрх судасны төв"-ийн "Хүндэт захирал". Тэрээр Зөвлөлтийн хэд хэдэн үеийн удирдагчдын эрүүл мэндийг хариуцсан хувийн эмч байсан. Эрүүл мэндийн яамны тэмдэглэснээр Зөвлөлтийн болон бусад социалист орнуудын "хэдэн үеийн улс төрчид, соёлын зүтгэлтнүүд, өндөр албан тушаалтнууд" (түүний дотор [[Юмжаагийн Цэдэнбал]]) Евгений Чазовоор "эмчлүүлэхийг хүсдэг" байсан гэдэг. Тэрээр 1967-1986 онд ЗХУ-ын Эрүүл мэндийн яамны 4-р Ерөнхий газрын даргаар 1987-1990 онд ЗХУ-ын Эрүүл мэндийн сайдаар ажиллаж байжээ. Тэрээр 1972 оноос хойш Оросын Анагаахын Шинжлэх Ухааны Академийн Тэргүүлэгчдийн гишүүн байсан. nryd14gfxui92ipmim57t3mf3ro7j86 Содномдоржийн Галиндив 0 148670 873647 873602 2026-10-19T01:22:13Z Tojilsuren Dariimaa f4m3ioog7s 108318 873647 wikitext text/x-wiki {{Намтар|нэр=С.Галиндив|бүтэн нэр=Содномдоржийн Галиндив|цол=Хатан|төрсөн он=(Мэдээлэл байвал оруулах)|насан эцэслэсэн=(Мэдээлэл байвал оруулах)|угсаа гарал=[[Боржигин]] (Халхын Засагт хан аймаг)|эцэг=Чадраабалын Содномдорж тайж|гэр бүл=Тайж Г.Гончигсүрэн}} {{Infobox Түүхэн хүн |нэр = Чадраабалын Содномдорж |дүрс = |тайлбар = |төрсөн_он = 19-р зууны сүүл үе |төрсөн_газар = Халхын Засагт хан аймаг, Илдэн, Жонон засгийн хошуу |нас барсан_он = 20-р зууны эхэн үе |нас барсан_газар = |албан_тушаал = Тэргүүн зэргийн тайж, Төр захиргааны зүтгэлтэн |угсаа_гарвал = Бясуд (Бэсүд) овог, Алтан ураг |эцэг = Цогтын Чадраабал ноён ("Тэргүүн баян ноён") |гэргий = Хотгойдын Л.Мандал зайсаны охин |хүүхэд = Содномдоржийн Галиндив хатан (ууган охин) тэдгээрийн хамт 12 хүүхэд }} '''Чадраабалын Содномдорж''' (19-р зууны сүүл — 20-р зууны эхэн үе) — Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Илдэн, Жонон засгийн хошуу (хожмын Хантайшир уулын аймгийн Дамдин Авшаа гүний хошуу)-ны Тэргүүн зэргийн тайж, язгууртан, төр захиргааны зүтгэлтэн юм. Тэрээр [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн шууд тасархай, Бясуд (Бэсүд) овгийн Илдэн, Жонон засгийн хошууны ноёдын уг эх, ясан төрлийн (агнатик) шууд залгамжлагч болно. Нутаг орондоо "Тэргүүн баян ноён" хэмээн алдаршсан Цогтын Чадраабал ноёны хүү юм. == Угсаа гарал == Чадраабалын Содномдорж ноёны ясан төрлийн (агнатик) шууд залгамжлалыг ЮНЕСКО-ийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрт бүртгэгдсэн “Халхын долоон хошуу, дөрвөн аймгийн ноёдын гэрийн үеийн бичмэл хүрдэн зураг” дурсгал болон түүхийн албан ёсны сурвалж бичгүүдэд дараах байдлаар баримтжуулсан байдаг: # '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' — Монголын нэгдсэн улсын суут хаан. # '''[[Гэрсэнз Жалайр хунтайж]]''' — Даян хааны арван нэгдүгээр хөвгүүн, Ар Халхын дээд өвөг. # '''Ноёндой хатанбаатар''' (1549 онд төрсөн) — Гэрсэнз хааны хоёрдугаар хөвгүүн. 1549 онд арын 7 отгоос Бясуд, Элжигин отгийг өмчлөн авсан бөгөөд хожмын Засагт хан аймгийн тус хошуудын ноёд, тайж нарын дээд өвөг. # '''Төвд хатанбаатар''' (1551 онд төрсөн) — Ноёндой хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхээр Халхын 6 хошууны цаазыг батлалцахад тэргүүлэн оролцсон баруун гарын засаг барьсан ноёдын нэг. # '''Хонхуй сэцэн жонон''' (1566 онд төрсөн) — Төвд Хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. Бясудын газарт сууж байсан бөгөөд Бясудын 5 хошууны ноёдын дээд өвөг. # '''Цэрэн цөхүр''' — Хонхуй сэцэн жононгийн ахмад хөвгүүн. # '''Дорж сэцэн жонон''' (1680 оны үе) — Цэрэн цөхүрийн хөвгүүн. 1680 онд хошуугаа тусгаарлан Манжийн Энх амгалан хаанаас Дорж сэцэн жонон цол шагнагджээ. # '''Сономишжав''' (1691 оны үе) — Дорж сэцэн жононгийн ганц хөвгүүн. 1691 оны Долоннуурын чуулганаар засаг тэргүүн зэрэг тайж, улмаар туслагч гүн өргөмжлөгдөн Жонон засгийн хошууг захирчээ. # '''Галсанцэвээн гүн''' (1718 онд засаг залгамжилсан) — Сономишжавын ахмад хөвгүүн, Жонон засгийн хошууны ноён. # '''Жигжиддорж гүн''' (1737 онд засаг залгамжилсан) — Галсанцэвээнгийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжлан, 1768 он хүртэл хошуу ноён суужээ. # '''Лачинсүрэн гүн''' (1768 онд засаг залгамжилсан) — Жигжиддоржийн ахмад хөвгүүн. 1781 оны зарлигаар засаг хэргэмийг үе улиран тасралгүй залгамжлуулахаар болсон бөгөөд сурвалж бичигт "Мэргэн жонон" цолтой Илдэн засгийн хошууны "Цагаан бар ноён" хэмээн тэмдэглэгдсэн өвөг mөн. # '''Минжүүрдорж гүн''' (1804 онд засаг залгамжилсан) — Лачинсүрэнгийн ахмад хөвгүүн. # '''Сандувдорж гүн''' (1826 онд засаг залгамжилсан) — Минжүүрдоржийн ахмад хөвгүүн. # '''Цэдэндондовдорж засаг гүн''' (1842 онд засаг залгамжилсан) — Сандувдоржийн хөвгүүн. 1849 онд Засагт хан аймгийн Дэд чуулганы дарга, 1863 онд Туслагч жанжнаар томилогдсон, Засагт хан аймгийн маш нөлөө бүхий томоохон зүтгэлтэн байв. # '''Чогдон тайж''' — Бэсүд хаадын шууд залгамж, Цэдэндондовдорж засаг гүний ураг төрлийн Тэргүүн зэргийн тайж. Өөрийн салбар шугамын суурийг тавигч. # '''Чогдоны Цогт''' — Чогдон тайжийн хүү, Хантайшир уулын хошууны нөлөө бүхий Тэргүүн зэргийн тайж, ноён. # '''Цогтын Чадраабал''' — Цогт тайжийн хүү, нутаг орондоо "Тэргүүн баян ноён" хэмээн алдаршсан төр захиргааны нөлөөт удирдагч. # '''Чадраабалын Содномдорж''' — Тэргүүн баян Чадраабал ноёны хүү. == Гэр бүл, худ ургийн холбоо == Чадраабалын Содномдорж ноён нь Хотгойдын домогт Тэргүүн баян Луузангийн хүү, гутгаар зэргийн тайж Л.Мандал зайсантай худ ураг барилдаж, түүния охиныг гэргийгээ болгон авчээ. Энэхүү ураг барилдаанаас 12 хүүхэд (6 хүү, 6 охин) мэндэлсэн байдаг. Түүний хамгийн том ууган охин нь '''Содномдоржийн Галиндив хатан''' (1883 онд төрсөн) юм. С.Галиндив хатан нь Хотгойдын Алтан хаадын шууд ясан төрлийн залгамжлагч, Улиастайн сайд Гүн Гүржавын төрсөн дүү болох Хотгойдын Тэргүүн зэргийн тайж Гүржавын Гончигсүрэн (Голио)-той хууль ёсны дагуу ураг барилдан суусан түүхтэй. Энэхүү ураг барилдаанаар Халхын баруун гарын хоёр том Алтан ураг буюу Хотгойдын Алтан хаад болон Бясуд Илдэн Жонон засгийн ноёдын цусан холбоо тэгш нэгджээ. == Хутагт хувилгаадтай холбогдох сэжим == Содномдорж ноёны гэргий талын эцэг Л.Мандал зайсан нь Ар Халхад тодорсон '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэнгийн''' шууд нагац ах байсан тул С.Галиндив хатан нь нагац талаасаа Ялгуусан хутагтуудын цусан төрлийн (махан) ойрын садан болдог. Мөн түүний хүргэн Гүржавын Гончигсүрэн тайж нь '''V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912)-гийн шууд төрсөн үеэл (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвийн өргөмөл хүү) байв. == Орчин үеийн шууд үргэлжлэл == Чадраабалын Содномдорж ноёны ууган охин С.Галиндив хатан болон Г.Гончигсүрэн тайж нараас Сүрэнхоржав (1934-2013 оны хооронд амьдарч байсан, том охин), Гөлөг (бага охин) нар төрсөн. Түүнээс салбарласан шууд үр хойчсын хэлхээ нь С.Лхамжав (Мухлаашийн Оросын гэргий), түүний ууган хүү Тожилсүрэн (1953 онд төрсөн), түүний охин '''Тожилсүрэнгийн Дариймаа''' нараар үргэлжлэн баримтжуулагдсан байдаг. == Эх сурвалж == {{Эх сурвалж}} * '''Олон улсын баримтат өв:''' ЮНЕСКО-ийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрт бүртгэгдсэн ''“Халхын долоон хошуу, дөрвөн аймгийн ноёдын гэрийн үеийн бичмэл хүрдэн зураг”'' (угийн бичгийн эх хувь). * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд-А-133, Төвъёог-1, Хавтаст хэрэг-160:'' Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн болон Илдэн, Жонон засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын ураг төрлийн данс хараа. ** ''Фонд-А-31, Хэргийн дугаар-5751:'' Засагт хан аймгийн чуулган дарга, туслагч жанжин Цэдэндондовдорж засаг гүний албан хэргийн баримтууд. ** БНМАУ-ын 1922 болон 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс, Хантайшир уулын аймгийн Дамдин Авшаа гүний хошууны тайж, язгууртнуудын өрхийн бүртгэл. * '''Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд:''' ** Б. Нацагдорж, ''“Халхын Засагт хан аймгийн түүх”'' (Улаанбаатар, 2013). ** А. Очир, Ж. Сэржээ, ''“Монголын хаад, язгууртны угийн бичиг”'' (Улаанбаатар, 2002). * Гэндэнсүрэнгийн Бадарч, Бадарчийн Натжав нарын өвөг дээдсээс уламжлагдсан угийн эхийн гар бичмэл баримт, гэр бүлийн цадиг түүхийн цуглуулга. [[Ангилал:Монголын тайж нар]] [[Ангилал:Алтан ургийнхан]] [[Ангилал:Засагт хан аймаг]] '''Содномдоржийн Галиндив''' (Хатан С.Галиндив) — [[XX зуун|XX зууны]] эхэн үеийн [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] алтан ургийн тайж язгууртан, хатан. 1929 оны хүн амын албан ёсны тооллогоор одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг сумны]] нутагт дөтгөөр зэргийн тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт бүртгэгдэн үлдсэн түүхэн зүтгэлтэн юм.<ref name=":1">БНМАУ-ын 1929 оны хүн амын хөрөнгө, орлогын тооллогын бүртгэл, Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Түүхийн баримтын архив.</ref> '''Содномдоржийн Галиндив''' (Хатан С.Галиндив) — [[XX зуун|XX зууны]] эхэн үеийн [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] алтан ургийн тайж язгууртан, хатан. 1929 оны хүн амын албан ёсны тооллогоор одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг сумны]] нутагт дөтгөөр зэргийн тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт бүртгэгдэн үлдсэн түүхэн зүтгэлтэн юм.<ref name=":1">БНМАУ-ын 1929 оны хүн амын хөрөнгө, орлогын тооллогын бүртгэл, Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Түүхийн баримтын архив.</ref> == Угсаа гарал == Засагт хан аймгийн Илдэн, Жонон засгийн хошууны ноёд болон Содномдоржийн Галиндив хатны ураг төрлийг түүхэн сурвалжийн дагуу жагсаавал: * '''Ноёндой хатанбаатар (1549 онд төрсөн)''' — Батмөнх Даян хааны арван нэгдүгээр хөвгүүн Гэрсэнз жалайр хунтайжийн хоёрдугаар хөвгүүн. 1549 онд арын 7 отгоос Бясуд, Элжигин отгийг өмчлөн авсан бөгөөд хожмын Засагт хан аймгийн тус хошуудын ноёд, тайж нарын дээд өвөг мөн.<ref>«Шастир бичиг», №640.1, Хуудас 243.</ref> * '''Төвд хатанбаатар (1551 онд төрсөн)''' — Ноёндой хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхээр Халхын 6 хошууны цаазыг батлалцахад тэргүүлэн оролцсон баруун гарын засаг барьсан ноёдын нэг байв.<ref>«Шастир бичиг», №641.1, Хуудас 243.</ref> * '''Хонхуй сэцэн жонон (1566 онд төрсөн)''' — Төвд Хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. Бясудын газарт сууж байсан бөгөөд Бясудын 5 хошууны ноёдын дээд өвөг болох ажээ.<ref>«Шастир бичиг», №642.1, Хуудас 243.</ref> * '''Цэрэн цөхүр''' — Хонхуй сэцэн жононгийн ахмад хөвгүүн.<ref>«Шастир бичиг», №643.1, Хуудас 244.</ref> * '''Дорж сэцэн жонон (1680 оны үе)''' — Цэрэн цөхүрийн хөвгүүн. 1670-аад оноос Манжтай харилцаж байсан бөгөөд 1680 онд хошуугаа тусгаарлан Манжийн Энх амгалан хаанаас Дорж сэцэн жонон цол шагнагджээ.<ref>«Шастир бичиг», №644.1, Хуудас 244.</ref> * '''Сономишжав (1691 оны үе)''' — Дорж сэцэн жононгийн ганц хөвгүүн. 1688 онд албат ардаа дагуулан Манжид дагаж орж, 1691 оны Долоннуурын чуулганаар засаг тэргүүн зэрэг тайж, улмаар туслагч гүн өргөмжлөгдөн Жонон засгийн хошууг захирчээ.<ref>«Шастир бичиг», №645.1, Хуудас 244.</ref> * '''Галсанцэвээн гүн (1718 онд засаг залгамжилсан)''' — Сономишжавын ахмад хөвгүүн. 1718 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, Жонон засгийн хошууны ноён суусан.<ref>«Шастир бичиг», №646.1, Хуудас 244.</ref> * '''Жигжиддорж гүн (1737 онд засаг залгамжилсан)''' — Галсанцэвээнгийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжлан, 1768 он хүртэл хошуу ноён суужээ.<ref>«Шастир бичиг», №647.1, Хуудас 245.</ref> * '''Лачинсүрэн гүн (1768 онд засаг залгамжилсан)''' — Жигжиддоржийн ахмад хөвгүүн. 1781 оны зарлигаар засаг хэргэмийг үе улиран тасралгүй залгамжлуулахаар болсон бөгөөд сурвалж бичигт "Лачинсүрэн миний өвөг хууд, өргөмжилсөн овог бясуд, цол мэргэн жонон" хэмээн тэмдэглэгдсэн Илдэн засгийн хошууны "Цагаан бар ноён" хэмээх алдарт өвөг мөн.<ref>«Шастир бичиг», №648.1, Хуудас 245.</ref> * '''Минжүүрдорж гүн (1804 онд засаг залгамжилсан)''' — Лачинсүрэнгийн ахмад хөвгүүн. 1804 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1826 он хүртэл хошуу захирсан.<ref>«Шастир бичиг», №649.1, Хуудас 245.</ref> * '''Сандувдорж гүн (1826 онд засаг залгамжилсан)''' — Минжүүрдоржийн ахмад хөвгүүн. 1826 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1841 он хүртэл хошуу ноён байсан.<ref>«Шастир бичиг», №650.1, Хуудас 245.</ref> * '''Цэдэндондовдорж засаг гүн (1842 онд засаг залгамжилсан)''' — Сандувдоржийн хөвгүүн. 1849 онд Засагт хан аймгийн Дэд чуулганы дарга, 1863 онд Засагт хан аймгийн Туслагч жанжнаар томилогдсон. 1874 онд үе улиран тасралгүй залгамжлах Илдэн, Жонон зэрэг хэргэм хүртсэн, Засагт хан аймгийн маш нөлөө бүхий томоохон зүтгэлтэн байв.<ref>«Шастир бичиг», №651.1, Хуудас 245.</ref> * '''Содномдорж тайж (1800-аад оны сүүл үе)''' — Цэдэндондовдорж засаг гүний ураг төрлийн сурвалжвалжит тайж. Дамдин-Абиша гүний хошуунд харьяалагдаж байсан бөгөөд зургаан хүү, зургаан охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн гэр бүлийн тэргүүн байв.<ref>«Г. Гончигсүрэн тайжийн намтар», Хуудас 383.</ref> * '''Содномдоржийн Галиндив хатан (1883 онд төрсөн)''' — Тайж Содномдоржийн ууган охин (том охин). Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (Нөмрөг уулын) хошууны алтан ургийн дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн тайжтай (1883) гэр бүл болж, 12 хүүхэд төрүүлсэн, өнөр өтгөн айлын ухаант хатан байв.<ref>«Г. Гончигсүрэн тайж ба С. Галиндив хатан», Түүхэн дурсамж-намтар.</ref> == Эх сурвалж == {{Эх сурвалж}} == Хотгойд болон Засагт хан аймгийн алтан ургийн нэгдсэн угийн бичиг == [[Батмөнх Даян хаан]] болон [[Мандухай цэцэн хатан|Мандухай цэцэн хатанаас]] эхтэй Халх Монголын баруун гарын Хотгойд (Цогтой засгийн хошуу) болон Засагт хан аймгийн тайж нарын хоёр том салбар шугам 17-р үедээ хэрхэн ураг барилдан нэгдсэнийг он сар, зэрэг дэв, цол хэргэм, архивын анхан шатны эх сурвалжтай нэгтгэсэн зураглал:<ref>Жамбалдорж Ц., Нацагдорж Б., "Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх" (Редактор Цэрэндорж Ц.), Удам соёл ХХК, Улаанбаатар, 2024 он. ISBN: 978-9919-0-3146-6.</ref><ref>БНМАУ-ын 1929 оны хүн амын хөрөнгө, орлогын тооллогын бүртгэл, Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Түүхийн баримтын архив.</ref> === Гончигсүрэн (Дөтгөөр зэргийн тайж) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Б.Галсан тайжийн хүү (1883 онд төрсөн). Засагт хан аймгийн Нөмрөг уулын хошууны 1921 оны хүн амын тооллогын албан ёсны дансанд "Дөтгөөр зэргийн тайж" цолтойгоор бүртгэгдсэн Алтан ургийн хууль ёсны залгамжлагч. Дамдин Авшаа гүний хошууны С.Галиндэв хатантай гэрлэсэн. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Орон нутагтаа маш ажилсаг, туйлын цэвэрч нямбай, маллагааны нарийн арга ухаантай, журамтай хүн байв. Нас ахисан хойноо ч адуу хариулж, сайхан уургалдаг, морийг цэвэрхэн хазаарлаж унадаг, эр хүний бахархалтай соёлыг бүрэн хадгалсан, өө сэвгүй сайхан эр хүн хэмээн нутгийнханд магтагддаг байжээ. === . Гончигсүрэнгийн Сүрэнхоржав === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Г.Гончигсүрэн тайжийн хүүхэд бөгөөд тухайн үеийн хүнд цаг үед удмынхаа голомтыг залгамжлан үлдсэн түүхэн холбоос юм. === . Сүрэнхоржавын Лхамжав, Отгонбилэг(Үр хойч, амьд түүх) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Сүрэнхоржавын охин, 1934 онд төрсөн. Өдгөө АНУ-д амьд сэрүүн амьдарч буй тус гэр бүл, угсаа гарлын хамгийн ахмад, хүндтэй төлөөлөгч, түүхийн амьд гэрч юм. * '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Өвөг дээдсийнхээ бичгийн соёл, зарчимч, нямбай чанарыг бүрэн өвлөсөн. Хүнийг засаж залруулах, сургахдаа жинхэнэ монгол сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалаар зүйр цэцэн үгээр сурган сүүл толгой холбон уран цэцэн үгсээр сургадаг. Түүний ач Т. Дариймаа нь эмээгийнхээ талаар тодорхойлох доо " миний эмээ Лхамжав нь 90 гаруй настай ч гэсэн ухаан саруул, хэлэх ярих нь язгууртны өндөр соёлтой, зарчимтай хүн юм" гэжээ. {{Өгүүлэл дутуу}} '''Хотгойдын алтан ургийн түүхэн залгамжлал''' нь [[Чингис хаан|Эзэн Чингис хааны]] язгуур үндэснээс салбарласан, [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Хотгойд салбарын хаад, засаг ноёд болон тайж нарын ураг төрлийн албан ёсны түүхэн хэлхээ юм. Уг түүхэн залгамжлал нь Манж Чин улс, Богд хаант Монгол Улс болон БНМАУ-ын эхэн үеийн хүн амын албан ёсны тооллого, угийн бичгийн сурвалжуудаар баталгаажсан байдаг. == Хаадын язгуур үндэс ба Дээд үе == Хотгойдын язгууртнууд нь Боржигин овогтон бөгөөд Даян сэцэн хааны отгон хүү Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү Ашихай дархан хунтайжийн шууд салбар ураг мөн. * '''Чингис хаан''' (Юань улсын Тайзу хаан буюу Хубилай хаан) * '''Тулуй эзэн''' (Чингис хааны дөрөвдүгээр хүү) * '''Хубилай сэцэн хаан''' (Тулуйн хоёрдугаар хүү) * ... (үе залгамжлал үргэлжилнэ) ... * '''Батмөнх Даян сэцэн хаан''' (Монголыг дахин нэгтгэсэн Төрийн эзэн) * '''Гэрсэнз жалайр хунтайж''' (Даян хааны 11 дүгээр хүү, Бүх Халхын хаад ноёдын шууд өвөг эцэг) * '''Ашихай дархан хунтайж''' (Гэрсэнз хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн Хотгойд салбарыг үндэслэгч дээд өвөг) == Хотгойдын засаг ноёд, хошуу засаглал == Манж Чин улсын засаг захиргааны хуваариар Хотгойд салбарын дээд өвөг ноёд дараах дарааллаар төр барьж, хошуу захирч байжээ: # '''Засаг хошой чин ван агсан Ламжав''' (Индекс код: 224.1) — Засагт хан аймгийн Хотгойд салбарын ерөнхий удирдагч, Сайн ноён бөгөөд Засаг хошой чин ван хэргэмтэй. # '''Гүнгийн зэрэг тэргүүн Шампилдорж''' (Индекс код: 225.3) — Засагт хан аймгийн чуулганы тамгын газар болон Хотгойд салбарын дотоод хэргийг туслагч түшмэл. # '''Гүнгийн зэрэгтэй тэргүүн Дамрин ноён''' (Индекс код: 241.1) — Засагт хан аймгийн Хотгойдын Ахай засгийн (бэйсийн) хошууны салбарыг үндэслэгч. # '''Засаг бэйс Минжүүрдорж''' (Индекс кодууд: 241.2 / 441.1 / 649.1 / 681.1) — Хотгойдын Ахай бэйсийн хошуу болон Цогтой засгийн (вангийн) хошууг холбосон засаг ноён. * == Гэр бүл ба Угсаа гарвал == Дөрөвдүгээр зэргийн тайж Гончигсүрэнгийн их хатан бол '''ГАЛИНДЭВ (Галиндив) хатан''' юм. * 1913 оны хүн амын албан ёсны тооллогын үндсэн дансанд (хуудас 25-26) яг 28 настай (1885 оны орчим төрсөн) хэмээн тэмдэглэгдсэн. * Түүний нэрний зүүн талын залгаа мөрөнд бичигдсэн ''"Тэргүүн зэргийн..."'' хэмээх хошуу тамга захирч байсан язгууртны албан ёсны өндөр цол нь түүний аавыг тухайн засаг захиргааны нэгжид (Засагт хан аймгийн Хотгойдын хошуунд) асар их мал хөрөнгөтэй, эрх мэдэлтэй, нөлөө бүхий том ноён байсныг архивын системээр баталдаг. == Анхдагч эх сурвалжууд == * Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд № А-89, А-90, Засагт хан аймгийн Хотгойдын Ахай бэйсийн хошуу болон Цогтой вангийн хошууны 1913, 1922 оны хүн амын албан ёсны тооллогын гар бичмэл данснууд. * Халхын тайж нарын угийн бичгийн латин галигт сурвалжийн индекс кодууд (Хуудас 25, 26, 36, 37, 47, 49). С, D, E салбарын нэгдсэн бүртгэл. == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} '''Амьдрал ба түүхэн үйл явдал''' Ч.Содномдорж тайж нь нутаг орондоо маш нэр хүндтэй, бичиг номтой язгууртан байсан бөгөөд 6 хүү, 6 охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн алдартай айл гэр болжээ. Түүния ууган охин нь 1929 оны хүн амын албан ёсны бүртгэлд одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг суманд тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт тэмдэглэгдсэн Хатан С.Галиндив юм.[1]<ref name=":1" /> Содномдорж тайж залуудаа '''[[Дилав хутагт Б.Жамсранжавд]]''' шавь орж байжээ. '''Дилав хутагт''' өөрийн түүхэн дурсамж бүтээл болох "'''Миний намтар'''" номдоо түүний тухай тусгайлан нэр зааж: "Түүний нэрийг Содномдорж гэдэг бөгөөд хэдэн жилийн тэртээ надад шавь орсон залуу билээ. Хожим тэр Өвөр монгол руу дүрвэн зугтсан юм..." хэмээн дурдсан байдаг.[2] Энэ нь 1930-иад оны эхээр Монголд язгууртан, тайж нар болон шашны зүтгэлтнүүдийг хяхан хавчих, хэлмэгдүүлэх давалгаа эхэлсэнтэй холбоотой бөгөөд тэрээр гэр бүл, үр хойчсоо хамгаалахын тулд ийнхүү өмнөд хил даван дүрвэсэн байна. Түүний үр удам одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сум болон бусад нутгуудаар салбарлан үлдсэн.[1]<ref name=":2">МУҮТА, Түүхийн баримтын архив, ХМ-168 сан, Засагт хан аймгийн тооллогын данс.</ref> == Ургийн хэлхээ (Генеалоги) == Батмөнх Даян хаанаас Хатан С.Галиндив хүртэлх алтан ургийн үе залгамжлал дараах байдлаар хөвөрнө:<ref>ШУА-ийн Түүх, угсаатны зүйн хүрээлэн, "Монголчуудын уг эх, гэрийн түүх" архивын баримтын эмхэтгэл.</ref> # '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464–1517) — Бүх Монголын Их Хаан. # '''[[Гэрсэнз Жалайр хунтайж]]''' (1513–1549) — Халхын засаг хунтайж (Даян хааны 6-р хүү). # '''Ашихай дархан хунтайж''' — Дархан хунтайж (Гэрсэнзийн ууган хүү), Засагт хан аймгийг үндэслэгч. # '''Байхондь хатанбаатар''' — Хатанбаатар (Ашихайн ууган хүү). # '''[[Сувдайн Засагт хан]]''' — Эрдэнэ Засагт хан. "Засагт хан" цолыг анх албан ёсоор зүүсэн. # '''Номтой засгийн Түшээт хан''' — Засагт хан (Сувдайн ууган хүү). # '''Гэнэн засагт хан''' — Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан. # '''Цэвээнжав засагт хан''' — Засагт хан, Төрийн жүн ван, Чуулганы дарга. # '''[[Шар Засагт хан|Шар засагт хан]]''' — Засагт хан. # '''Балдир засагт хан''' — Засагт хан. # '''Цэрэнгомбо тайж''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Содномдорж ноён''' — Тэргүүн зэргийн тайж, ноён. # '''Чогдон тайж''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Чогдоны Цогт''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Цогтын Чадраабал''' — Хантайшир уулын хошууны тэргүүн зэргийн тайж, ноён (Тэргүүн баян). # '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Хатан С.Галиндив''' — Содномдорж тайжийн 12 хүүхдийн ууган охин. [[Файл:Image 3811fd28.jpg|alt=Genealogical Lineage up to 1929|thumb|'''1929 оны хүртэл ураг гарлын түүхэн хэлхээ "Гүндэл ураг"''']] === Засагт хан аймгийн ноёд, тайж нарын гэрийн үеийн бичиг (Гүндэл ураг) === 1911 оны зун VIII Богд Жавзандамба хутагтад бат-оршил (даншиг) өргөх, Богдхан уулыг тахих тайлга наадмыг далимдуулан Халхын дөрвөн аймгийн 200 гаруй хаад, засаг ноёд, том тайж нар Нийслэл Хүрээ болон Богдхан уулын Төр хурах, Шажин хурахын амуудад 2 сар гаруй хугацаанд хууран байрлаж, Манж Чин улсаас тусгаарлах нууц зөвлөгөөнийг шат дараатай хийсэн билээ. Энэхүү маш нууц операцид Засагт хан Д.Содномравданг дагалдан, түүний хатны төрөл төрөгсөд болох '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' биечлэн оролцож, орон нутагтаа цэрэг, зэвсэг, агт морьдын дайчилгааны нууц бэлтгэлийг хангаж байв. 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар: * Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' "Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан" цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов. * Түүнийг дагалдан Төр хурахын амны операцид онцгой зүтгэсэн Их Хатан Ж.Цэсрэнгийн ураг төрөл болон '''Чадраабалын Содномдорж тайжийн''' удамд Тэргүүн зэргийн тайж язгуурыг үе улиран тасрахгүй залгамжлах эрх, хааны сангийн хишиг шагналыг албан ёсоор баталж хүртээжээ. Ч.Содномдорж тайжийн ууган охин '''С.Галиндэв (Галиндив) хатан''' нь хожим тус хошууны сурвалжит язгууртан, дөтгөөр зэргийн тайж '''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 онд төрсөн)-тэй гэрлэж, ураг барилдан Алтан ургийн хоёр том голомтыг нэгтгэсэн түүхтэй. === 1911 оны хувьсгал ба Ураг төрлийнхний оролцоо, Богд хааны шагнал === Эрдэнэ Бишрэлт Засагт хан Доржпаламын Содномравдангийн их Хатан Ж.Цэсрэн нь Хотгойдын Цогтой вангийн (засгийн) хошууны сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн төрсөн авга эгч байв. Энэхүү ураг төрлийн гүн холбоо нь 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын үйл хэргийг Засагт хан аймгийн хэмжээнд нууцаар зангидан зохион байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. 1911 оны зун VIII Богд Жавзандамба хутагтад бат-оршил (даншиг) өргөх, Богдхан уулыг тахих тайлга наадмыг далимдуулан Халхын дөрвөн аймгийн 200 гаруй хаад, засаг ноёд, том тайж нар Нийслэл Хүрээ болон Богдхан уулын Төр хурах, Шажин хурахын амуудад 2 сар гаруй хугацаанд хууран байрлаж, Манж Чин улсаас тусгаарлах нууц зөвлөгөөнийг шат дараатай хийсэн билээ. Энэхүү маш нууц операцид Засагт хан Д.Содномравданг дагалдан, түүний хатны төрөл төрөгсөд болох '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' биечлэн оролцож, орон нутагтаа цэрэг, зэвсэг, агт морьдын дайчилгааны нууц бэлтгэлийг хангаж байв. 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар: * Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' "Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан" цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов. * Түүнийг дагалдан Төр хурахын амны операцид онцгой зүтгэсэн Их Хатан Ж.Цэсрэнгийн ураг төрөл болон '''Чадраабалын Содномдорж тайжийн''' удамд Тэргүүн зэргийн тайж язгуурыг үе улиран тасрахгүй залгамжлах эрх, хааны сангийн хишиг шагналыг албан ёсоор баталж хүртээжээ. == Эх сурвалж == * '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, "Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг".'' * '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. "Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс" (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).'' * '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''"Монголын товч түүх"'' (Улсын хэвлэл, 1934 он). == Эх сурвалж == * '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, "Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг".'' * '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. "Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс" (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).'' * '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''"Монголын товч түүх"'' (Улсын хэвлэл, 1934 он). == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} 7irog2l7gkf1ia4xa5d81835k1aqkyt 873649 873647 2026-10-19T01:46:32Z Tojilsuren Dariimaa f4m3ioog7s 108318 873649 wikitext text/x-wiki {{Намтар|нэр=С.Галиндив|бүтэн нэр=Содномдоржийн Галиндив|цол=Хатан|төрсөн он=(Мэдээлэл байвал оруулах)|насан эцэслэсэн=(Мэдээлэл байвал оруулах)|угсаа гарал=[[Боржигин]] (Халхын Засагт хан аймаг)|эцэг=Чадраабалын Содномдорж тайж|гэр бүл=Тайж Г.Гончигсүрэн}} {{Infobox Түүхэн хүн |нэр = Чадраабалын Содномдорж |дүрс = |тайлбар = |төрсөн_он = 19-р зууны сүүл үе |төрсөн_газар = Халхын Засагт хан аймаг, Илдэн, Жонон засгийн хошуу |нас барсан_он = 20-р зууны эхэн үе |нас барсан_газар = |албан_тушаал = Тэргүүн зэргийн тайж, Төр захиргааны зүтгэлтэн |угсаа_гарвал = Бясуд (Бэсүд) овог, Алтан ураг |эцэг = Цогтын Чадраабал ноён ("Тэргүүн баян ноён") |гэргий = Хотгойдын Л.Мандал зайсаны охин |хүүхэд = Содномдоржийн Галиндив хатан (ууган охин) тэдгээрийн хамт 12 хүүхэд }} '''Чадраабалын Содномдорж''' (19-р зууны сүүл — 20-р зууны эхэн үе) — Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Илдэн, Жонон засгийн хошуу (хожмын Хантайшир уулын аймгийн Дамдин Авшаа гүний хошуу)-ны Тэргүүн зэргийн тайж, язгууртан, төр захиргааны зүтгэлтэн юм. Тэрээр [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн шууд тасархай, Бясуд (Бэсүд) овгийн Илдэн, Жонон засгийн хошууны ноёдын уг эх, ясан төрлийн (агнатик) шууд залгамжлагч болно. Нутаг орондоо "Тэргүүн баян ноён" хэмээн алдаршсан Цогтын Чадраабал ноёны хүү юм. == Угсаа гарал == Чадраабалын Содномдорж ноёны ясан төрлийн (агнатик) шууд залгамжлалыг ЮНЕСКО-ийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрт бүртгэгдсэн “Халхын долоон хошуу, дөрвөн аймгийн ноёдын гэрийн үеийн бичмэл хүрдэн зураг” дурсгал болон түүхийн албан ёсны сурвалж бичгүүдэд дараах байдлаар баримтжуулсан байдаг: # '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' — Монголын нэгдсэн улсын суут хаан. # '''[[Гэрсэнз Жалайр хунтайж]]''' — Даян хааны арван нэгдүгээр хөвгүүн, Ар Халхын дээд өвөг. # '''Ноёндой хатанбаатар''' (1549 онд төрсөн) — Гэрсэнз хааны хоёрдугаар хөвгүүн. 1549 онд арын 7 отгоос Бясуд, Элжигин отгийг өмчлөн авсан бөгөөд хожмын Засагт хан аймгийн тус хошуудын ноёд, тайж нарын дээд өвөг. # '''Төвд хатанбаатар''' (1551 онд төрсөн) — Ноёндой хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхээр Халхын 6 хошууны цаазыг батлалцахад тэргүүлэн оролцсон баруун гарын засаг барьсан ноёдын нэг. # '''Хонхуй сэцэн жонон''' (1566 онд төрсөн) — Төвд Хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. Бясудын газарт сууж байсан бөгөөд Бясудын 5 хошууны ноёдын дээд өвөг. # '''Цэрэн цөхүр''' — Хонхуй сэцэн жононгийн ахмад хөвгүүн. # '''Дорж сэцэн жонон''' (1680 оны үе) — Цэрэн цөхүрийн хөвгүүн. 1680 онд хошуугаа тусгаарлан Манжийн Энх амгалан хаанаас Дорж сэцэн жонон цол шагнагджээ. # '''Сономишжав''' (1691 оны үе) — Дорж сэцэн жононгийн ганц хөвгүүн. 1691 оны Долоннуурын чуулганаар засаг тэргүүн зэрэг тайж, улмаар туслагч гүн өргөмжлөгдөн Жонон засгийн хошууг захирчээ. # '''Галсанцэвээн гүн''' (1718 онд засаг залгамжилсан) — Сономишжавын ахмад хөвгүүн, Жонон засгийн хошууны ноён. # '''Жигжиддорж гүн''' (1737 онд засаг залгамжилсан) — Галсанцэвээнгийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжлан, 1768 он хүртэл хошуу ноён суужээ. # '''Лачинсүрэн гүн''' (1768 онд засаг залгамжилсан) — Жигжиддоржийн ахмад хөвгүүн. 1781 оны зарлигаар засаг хэргэмийг үе улиран тасралгүй залгамжлуулахаар болсон бөгөөд сурвалж бичигт "Мэргэн жонон" цолтой Илдэн засгийн хошууны "Цагаан бар ноён" хэмээн тэмдэглэгдсэн өвөг mөн. # '''Минжүүрдорж гүн''' (1804 онд засаг залгамжилсан) — Лачинсүрэнгийн ахмад хөвгүүн. # '''Сандувдорж гүн''' (1826 онд засаг залгамжилсан) — Минжүүрдоржийн ахмад хөвгүүн. # '''Цэдэндондовдорж засаг гүн''' (1842 онд засаг залгамжилсан) — Сандувдоржийн хөвгүүн. 1849 онд Засагт хан аймгийн Дэд чуулганы дарга, 1863 онд Туслагч жанжнаар томилогдсон, Засагт хан аймгийн маш нөлөө бүхий томоохон зүтгэлтэн байв. # '''Чогдон тайж''' — Бэсүд хаадын шууд залгамж, Цэдэндондовдорж засаг гүний ураг төрлийн Тэргүүн зэргийн тайж. Өөрийн салбар шугамын суурийг тавигч. # '''Чогдоны Цогт''' — Чогдон тайжийн хүү, Хантайшир уулын хошууны нөлөө бүхий Тэргүүн зэргийн тайж, ноён. # '''Цогтын Чадраабал''' — Цогт тайжийн хүү, нутаг орондоо "Тэргүүн баян ноён" хэмээн алдаршсан төр захиргааны нөлөөт удирдагч. # '''Чадраабалын Содномдорж''' — Тэргүүн баян Чадраабал ноёны хүү. == Гэр бүл, худ ургийн холбоо == Чадраабалын Содномдорж ноён нь Хотгойдын домогт Тэргүүн баян Луузангийн хүү, гутгаар зэргийн тайж Л.Мандал зайсантай худ ураг барилдаж, түүния охиныг гэргийгээ болгон авчээ. Энэхүү ураг барилдаанаас 12 хүүхэд (6 хүү, 6 охин) мэндэлсэн байдаг. Түүний хамгийн том ууган охин нь '''Содномдоржийн Галиндив хатан''' (1883 онд төрсөн) юм. С.Галиндив хатан нь Хотгойдын Алтан хаадын шууд ясан төрлийн залгамжлагч, Улиастайн сайд Гүн Гүржавын төрсөн дүү болох Хотгойдын Тэргүүн зэргийн тайж Гүржавын Гончигсүрэн (Голио)-той хууль ёсны дагуу ураг барилдан суусан түүхтэй. Энэхүү ураг барилдаанаар Халхын баруун гарын хоёр том Алтан ураг буюу Хотгойдын Алтан хаад болон Бясуд Илдэн Жонон засгийн ноёдын цусан холбоо тэгш нэгджээ. == Хутагт хувилгаадтай холбогдох сэжим == Содномдорж ноёны гэргий талын эцэг Л.Мандал зайсан нь Ар Халхад тодорсон '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэнгийн''' шууд нагац ах байсан тул С.Галиндив хатан нь нагац талаасаа Ялгуусан хутагтуудын цусан төрлийн (махан) ойрын садан болдог. Мөн түүний хүргэн Гүржавын Гончигсүрэн тайж нь '''V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912)-гийн шууд төрсөн үеэл (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвийн өргөмөл хүү) байв. == Орчин үеийн шууд үргэлжлэл == Чадраабалын Содномдорж ноёны ууган охин С.Галиндив хатан болон Г.Гончигсүрэн тайж нараас Сүрэнхоржав (1934-2013 оны хооронд амьдарч байсан, том охин), Гөлөг (бага охин) нар төрсөн. Түүнээс салбарласан шууд үр хойчсын хэлхээ нь С.Лхамжав (Мухлаашийн Оросын гэргий), түүний ууган хүү Тожилсүрэн (1953 онд төрсөн) нараар үргэлжлэн баримтжуулагдсан байдаг. == Эх сурвалж == {{Эх сурвалж}} * '''Олон улсын баримтат өв:''' ЮНЕСКО-ийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрт бүртгэгдсэн ''“Халхын долоон хошуу, дөрвөн аймгийн ноёдын гэрийн үеийн бичмэл хүрдэн зураг”'' (угийн бичгийн эх хувь). * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд-А-133, Төвъёог-1, Хавтаст хэрэг-160:'' Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн болон Илдэн, Жонон засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын ураг төрлийн данс хараа. ** ''Фонд-А-31, Хэргийн дугаар-5751:'' '''Засагт хан аймгийн чуулган дарга, туслагч жанжин Цэдэндондовдорж засаг гүний албан хэргийн баримтууд.''' ** БНМАУ-ын 1922 болон 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс''', Хантайшир уулын аймгийн Дамдин Авшаа гүний хошууны тайж, язгууртнуудын өрхийн бүртгэл'''. * '''Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд:''' ** Б. Нацагдорж, ''“Халхын Засагт хан аймгийн түүх”'' (Улаанбаатар, 2013). ** А. Очир, Ж. Сэржээ, ''“Монголын хаад, язгууртны угийн бичиг”'' (Улаанбаатар, 2002). * '''Гэндэнсүрэнгийн Бадарч, Бадарчийн Натжав нарын өвөг дээдсээс уламжлагдсан угийн эхийн гар бичмэл баримт, гэр бүлийн цадиг түүхийн цуглуулга'''. [[Ангилал:Монголын тайж нар]] [[Ангилал:Алтан ургийнхан]] [[Ангилал:Засагт хан аймаг]] '''Содномдоржийн Галиндив''' (Хатан С.Галиндив) — [[XX зуун|XX зууны]] эхэн үеийн [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] алтан ургийн тайж язгууртан, хатан. 1929 оны хүн амын албан ёсны тооллогоор одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг сумны]] нутагт дөтгөөр зэргийн тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт бүртгэгдэн үлдсэн түүхэн зүтгэлтэн юм.<ref name=":1">БНМАУ-ын 1929 оны хүн амын хөрөнгө, орлогын тооллогын бүртгэл, Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Түүхийн баримтын архив.</ref> Засагт хан аймгийн Илдэн, Жонон засгийн хошууны ноёд болон Содномдоржийн Галиндив хатны ураг төрлийг түүхэн сурвалжийн дагуу жагсаавал: * '''Ноёндой хатанбаатар (1549 онд төрсөн)''' — Батмөнх Даян хааны арван нэгдүгээр хөвгүүн Гэрсэнз жалайр хунтайжийн хоёрдугаар хөвгүүн. 1549 онд арын 7 отгоос Бясуд, Элжигин отгийг өмчлөн авсан бөгөөд хожмын Засагт хан аймгийн тус хошуудын ноёд, тайж нарын дээд өвөг мөн.<ref>«Шастир бичиг», №640.1, Хуудас 243.</ref> * '''Төвд хатанбаатар (1551 онд төрсөн)''' — Ноёндой хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхээр Халхын 6 хошууны цаазыг батлалцахад тэргүүлэн оролцсон баруун гарын засаг барьсан ноёдын нэг байв.<ref>«Шастир бичиг», №641.1, Хуудас 243.</ref> * '''Хонхуй сэцэн жонон (1566 онд төрсөн)''' — Төвд Хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. Бясудын газарт сууж байсан бөгөөд Бясудын 5 хошууны ноёдын дээд өвөг болох ажээ.<ref>«Шастир бичиг», №642.1, Хуудас 243.</ref> * '''Цэрэн цөхүр''' — Хонхуй сэцэн жононгийн ахмад хөвгүүн.<ref>«Шастир бичиг», №643.1, Хуудас 244.</ref> * '''Дорж сэцэн жонон (1680 оны үе)''' — Цэрэн цөхүрийн хөвгүүн. 1670-аад оноос Манжтай харилцаж байсан бөгөөд 1680 онд хошуугаа тусгаарлан Манжийн Энх амгалан хаанаас Дорж сэцэн жонон цол шагнагджээ.<ref>«Шастир бичиг», №644.1, Хуудас 244.</ref> * '''Сономишжав (1691 оны үе)''' — Дорж сэцэн жононгийн ганц хөвгүүн. 1688 онд албат ардаа дагуулан Манжид дагаж орж, 1691 оны Долоннуурын чуулганаар засаг тэргүүн зэрэг тайж, улмаар туслагч гүн өргөмжлөгдөн Жонон засгийн хошууг захирчээ.<ref>«Шастир бичиг», №645.1, Хуудас 244.</ref> * '''Галсанцэвээн гүн (1718 онд засаг залгамжилсан)''' — Сономишжавын ахмад хөвгүүн. 1718 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, Жонон засгийн хошууны ноён суусан.<ref>«Шастир бичиг», №646.1, Хуудас 244.</ref> * '''Жигжиддорж гүн (1737 онд засаг залгамжилсан)''' — Галсанцэвээнгийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжлан, 1768 он хүртэл хошуу ноён суужээ.<ref>«Шастир бичиг», №647.1, Хуудас 245.</ref> * '''Лачинсүрэн гүн (1768 онд засаг залгамжилсан)''' — Жигжиддоржийн ахмад хөвгүүн. 1781 оны зарлигаар засаг хэргэмийг үе улиран тасралгүй залгамжлуулахаар болсон бөгөөд сурвалж бичигт "Лачинсүрэн миний өвөг хууд, өргөмжилсөн овог бясуд, цол мэргэн жонон" хэмээн тэмдэглэгдсэн Илдэн засгийн хошууны "Цагаан бар ноён" хэмээх алдарт өвөг мөн.<ref>«Шастир бичиг», №648.1, Хуудас 245.</ref> * '''Минжүүрдорж гүн (1804 онд засаг залгамжилсан)''' — Лачинсүрэнгийн ахмад хөвгүүн. 1804 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1826 он хүртэл хошуу захирсан.<ref>«Шастир бичиг», №649.1, Хуудас 245.</ref> * '''Сандувдорж гүн (1826 онд засаг залгамжилсан)''' — Минжүүрдоржийн ахмад хөвгүүн. 1826 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1841 он хүртэл хошуу ноён байсан.<ref>«Шастир бичиг», №650.1, Хуудас 245.</ref> * '''Цэдэндондовдорж засаг гүн (1842 онд засаг залгамжилсан)''' — Сандувдоржийн хөвгүүн. 1849 онд Засагт хан аймгийн Дэд чуулганы дарга, 1863 онд Засагт хан аймгийн Туслагч жанжнаар томилогдсон. 1874 онд үе улиран тасралгүй залгамжлах Илдэн, Жонон зэрэг хэргэм хүртсэн, Засагт хан аймгийн маш нөлөө бүхий томоохон зүтгэлтэн байв.<ref>«Шастир бичиг», №651.1, Хуудас 245.</ref> * '''Содномдорж тайж (1800-аад оны сүүл үе)''' — Цэдэндондовдорж засаг гүний ураг төрлийн сурвалжвалжит тайж. Дамдин-Абиша гүний хошуунд харьяалагдаж байсан бөгөөд зургаан хүү, зургаан охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн гэр бүлийн тэргүүн байв.<ref>«Г. Гончигсүрэн тайжийн намтар», Хуудас 383.</ref> * '''Содномдоржийн Галиндив хатан (1883 онд төрсөн)''' — Тайж Содномдоржийн ууган охин (том охин). Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (Нөмрөг уулын) хошууны алтан ургийн дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн тайжтай (1883) гэр бүл болж, 12 хүүхэд төрүүлсэн, өнөр өтгөн айлын ухаант хатан байв.<ref>«Г. Гончигсүрэн тайж ба С. Галиндив хатан», Түүхэн дурсамж-намтар.</ref> === . Сүрэнхоржавын Лхамжав, Отгонбилэг(Үр хойч, амьд түүх) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Сүрэнхоржавын охин, 1934 онд төрсөн. Өдгөө АНУ-д амьд сэрүүн амьдарч буй тус гэр бүл, угсаа гарлын хамгийн ахмад, хүндтэй төлөөлөгч, түүхийн амьд гэрч юм. '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Өвөг дээдсийнхээ бичгийн соёл, зарчимч, нямбай чанарыг бүрэн өвлөсөн. Хүнийг засаж залруулах, сургахдаа жинхэнэ монгол сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалаар зүйр цэцэн үгээр сурган сүүл толгой холбон уран цэцэн үгсээр сургадаг. Түүний ач Т. Дариймаа нь эмээгийнхээ талаар тодорхойлох доо " ''миний эмээ Лхамжав нь 90 гаруй настай ч гэсэн ухаан саруул, хэлэх ярих нь язгууртны өндөр соёлтой, зарчимтай хүн юм''" гэжээ. {{Өгүүлэл дутуу|Тожилсүрэнгийн Дариймаа=Миний эмээ С. Лхамжав нь 90 гаруй настай боловч ухаан саруул аливаа хүнд буруу зөрүүг нь хэлэхдээ зүйр үгээр, толгой сүүл холбон уран цэцэн хэлж ярьдаг нь цаанаасаа язгууртан хүний шинжтэй.}} '''Хотгойдын алтан ургийн түүхэн залгамжлал''' нь [[Чингис хаан|Эзэн Чингис хааны]] язгуур үндэснээс салбарласан, [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Хотгойд салбарын хаад, засаг ноёд болон тайж нарын ураг төрлийн албан ёсны түүхэн хэлхээ юм. Уг түүхэн залгамжлал нь Манж Чин улс, Богд хаант Монгол Улс болон БНМАУ-ын эхэн үеийн хүн амын албан ёсны тооллого, угийн бичгийн сурвалжуудаар баталгаажсан байдаг. == Хаадын язгуур үндэс ба Дээд үе == Хотгойдын язгууртнууд нь Боржигин овогтон бөгөөд Даян сэцэн хааны отгон хүү Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү Ашихай дархан хунтайжийн шууд салбар ураг мөн. * '''Чингис хаан''' (Юань улсын Тайзу хаан буюу Хубилай хаан) * '''Тулуй эзэн''' (Чингис хааны дөрөвдүгээр хүү) * '''Хубилай сэцэн хаан''' (Тулуйн хоёрдугаар хүү) * ... (үе залгамжлал үргэлжилнэ) ... * '''Батмөнх Даян сэцэн хаан''' (Монголыг дахин нэгтгэсэн Төрийн эзэн) * '''Гэрсэнз жалайр хунтайж''' (Даян хааны 11 дүгээр хүү, Бүх Халхын хаад ноёдын шууд өвөг эцэг) * '''Ашихай дархан хунтайж''' (Гэрсэнз хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн Хотгойд салбарыг үндэслэгч дээд өвөг) == Хотгойдын засаг ноёд, хошуу засаглал == Манж Чин улсын засаг захиргааны хуваариар Хотгойд салбарын дээд өвөг ноёд дараах дарааллаар төр барьж, хошуу захирч байжээ: # '''Засаг хошой чин ван агсан Ламжав''' (Индекс код: 224.1) — Засагт хан аймгийн Хотгойд салбарын ерөнхий удирдагч, Сайн ноён бөгөөд Засаг хошой чин ван хэргэмтэй. # '''Гүнгийн зэрэг тэргүүн Шампилдорж''' (Индекс код: 225.3) — Засагт хан аймгийн чуулганы тамгын газар болон Хотгойд салбарын дотоод хэргийг туслагч түшмэл. # '''Гүнгийн зэрэгтэй тэргүүн Дамрин ноён''' (Индекс код: 241.1) — Засагт хан аймгийн Хотгойдын Ахай засгийн (бэйсийн) хошууны салбарыг үндэслэгч. # '''Засаг бэйс Минжүүрдорж''' (Индекс кодууд: 241.2 / 441.1 / 649.1 / 681.1) — Хотгойдын Ахай бэйсийн хошуу болон Цогтой засгийн (вангийн) хошууг холбосон засаг ноён. * == Гэр бүл ба Угсаа гарвал == Дөрөвдүгээр зэргийн тайж Гончигсүрэнгийн их хатан бол '''ГАЛИНДЭВ (Галиндив) хатан''' юм. * 1913 оны хүн амын албан ёсны тооллогын үндсэн дансанд (хуудас 25-26) яг 28 настай (1885 оны орчим төрсөн) хэмээн тэмдэглэгдсэн. * Түүний нэрний зүүн талын залгаа мөрөнд бичигдсэн ''"Тэргүүн зэргийн..."'' хэмээх хошуу тамга захирч байсан язгууртны албан ёсны өндөр цол нь түүний аавыг тухайн засаг захиргааны нэгжид (Засагт хан аймгийн Хотгойдын хошуунд) асар их мал хөрөнгөтэй, эрх мэдэлтэй, нөлөө бүхий том ноён байсныг архивын системээр баталдаг. == Анхдагч эх сурвалжууд == * Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд № А-89, А-90, Засагт хан аймгийн Хотгойдын Ахай бэйсийн хошуу болон Цогтой вангийн хошууны 1913, 1922 оны хүн амын албан ёсны тооллогын гар бичмэл данснууд. * Халхын тайж нарын угийн бичгийн латин галигт сурвалжийн индекс кодууд (Хуудас 25, 26, 36, 37, 47, 49). С, D, E салбарын нэгдсэн бүртгэл. == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} '''Амьдрал ба түүхэн үйл явдал''' Ч.Содномдорж тайж нь нутаг орондоо маш нэр хүндтэй, бичиг номтой язгууртан байсан бөгөөд 6 хүү, 6 охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн алдартай айл гэр болжээ. Түүния ууган охин нь 1929 оны хүн амын албан ёсны бүртгэлд одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг суманд тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт тэмдэглэгдсэн Хатан С.Галиндив юм.[1]<ref name=":1" /> Содномдорж тайж залуудаа '''[[Дилав хутагт Б.Жамсранжавд]]''' шавь орж байжээ. '''Дилав хутагт''' өөрийн түүхэн дурсамж бүтээл болох "'''Миний намтар'''" номдоо түүний тухай тусгайлан нэр зааж: "Түүний нэрийг Содномдорж гэдэг бөгөөд хэдэн жилийн тэртээ надад шавь орсон залуу билээ. Хожим тэр Өвөр монгол руу дүрвэн зугтсан юм..." хэмээн дурдсан байдаг.[2] Энэ нь 1930-иад оны эхээр Монголд язгууртан, тайж нар болон шашны зүтгэлтнүүдийг хяхан хавчих, хэлмэгдүүлэх давалгаа эхэлсэнтэй холбоотой бөгөөд тэрээр гэр бүл, үр хойчсоо хамгаалахын тулд ийнхүү өмнөд хил даван дүрвэсэн байна. Түүний үр удам одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сум болон бусад нутгуудаар салбарлан үлдсэн.[1]<ref name=":2">МУҮТА, Түүхийн баримтын архив, ХМ-168 сан, Засагт хан аймгийн тооллогын данс.</ref> == Ургийн хэлхээ (Генеалоги) == Батмөнх Даян хаанаас Хатан С.Галиндив хүртэлх алтан ургийн үе залгамжлал дараах байдлаар хөвөрнө:<ref>ШУА-ийн Түүх, угсаатны зүйн хүрээлэн, "Монголчуудын уг эх, гэрийн түүх" архивын баримтын эмхэтгэл.</ref> # '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464–1517) — Бүх Монголын Их Хаан. # '''[[Гэрсэнз Жалайр хунтайж]]''' (1513–1549) — Халхын засаг хунтайж (Даян хааны 6-р хүү). # '''Ашихай дархан хунтайж''' — Дархан хунтайж (Гэрсэнзийн ууган хүү), Засагт хан аймгийг үндэслэгч. # '''Байхондь хатанбаатар''' — Хатанбаатар (Ашихайн ууган хүү). # '''[[Сувдайн Засагт хан]]''' — Эрдэнэ Засагт хан. "Засагт хан" цолыг анх албан ёсоор зүүсэн. # '''Номтой засгийн Түшээт хан''' — Засагт хан (Сувдайн ууган хүү). # '''Гэнэн засагт хан''' — Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан. # '''Цэвээнжав засагт хан''' — Засагт хан, Төрийн жүн ван, Чуулганы дарга. # '''[[Шар Засагт хан|Шар засагт хан]]''' — Засагт хан. # '''Балдир засагт хан''' — Засагт хан. # '''Цэрэнгомбо тайж''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Содномдорж ноён''' — Тэргүүн зэргийн тайж, ноён. # '''Чогдон тайж''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Чогдоны Цогт''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Цогтын Чадраабал''' — Хантайшир уулын хошууны тэргүүн зэргийн тайж, ноён (Тэргүүн баян). # '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Хатан С.Галиндив''' — Содномдорж тайжийн 12 хүүхдийн ууган охин. [[Файл:Image 3811fd28.jpg|alt=Genealogical Lineage up to 1929|thumb|'''1929 оны хүртэл ураг гарлын түүхэн хэлхээ "Гүндэл ураг"''']] === Засагт хан аймгийн ноёд, тайж нарын гэрийн үеийн бичиг (Гүндэл ураг) === 1911 оны зун VIII Богд Жавзандамба хутагтад бат-оршил (даншиг) өргөх, Богдхан уулыг тахих тайлга наадмыг далимдуулан Халхын дөрвөн аймгийн 200 гаруй хаад, засаг ноёд, том тайж нар Нийслэл Хүрээ болон Богдхан уулын Төр хурах, Шажин хурахын амуудад 2 сар гаруй хугацаанд хууран байрлаж, Манж Чин улсаас тусгаарлах нууц зөвлөгөөнийг шат дараатай хийсэн билээ. Энэхүү маш нууц операцид Засагт хан Д.Содномравданг дагалдан, түүний хатны төрөл төрөгсөд болох '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' биечлэн оролцож, орон нутагтаа цэрэг, зэвсэг, агт морьдын дайчилгааны нууц бэлтгэлийг хангаж байв. 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар: * Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' "Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан" цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов. * Түүнийг дагалдан Төр хурахын амны операцид онцгой зүтгэсэн Их Хатан Ж.Цэсрэнгийн ураг төрөл болон '''Чадраабалын Содномдорж тайжийн''' удамд Тэргүүн зэргийн тайж язгуурыг үе улиран тасрахгүй залгамжлах эрх, хааны сангийн хишиг шагналыг албан ёсоор баталж хүртээжээ. Ч.Содномдорж тайжийн ууган охин '''С.Галиндэв (Галиндив) хатан''' нь хожим тус хошууны сурвалжит язгууртан, дөтгөөр зэргийн тайж '''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 онд төрсөн)-тэй гэрлэж, ураг барилдан Алтан ургийн хоёр том голомтыг нэгтгэсэн түүхтэй. === 1911 оны хувьсгал ба Ураг төрлийнхний оролцоо, Богд хааны шагнал === Эрдэнэ Бишрэлт Засагт хан Доржпаламын Содномравдангийн их Хатан Ж.Цэсрэн нь Хотгойдын Цогтой вангийн (засгийн) хошууны сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн төрсөн авга эгч байв. Энэхүү ураг төрлийн гүн холбоо нь 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын үйл хэргийг Засагт хан аймгийн хэмжээнд нууцаар зангидан зохион байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. 1911 оны зун VIII Богд Жавзандамба хутагтад бат-оршил (даншиг) өргөх, Богдхан уулыг тахих тайлга наадмыг далимдуулан Халхын дөрвөн аймгийн 200 гаруй хаад, засаг ноёд, том тайж нар Нийслэл Хүрээ болон Богдхан уулын Төр хурах, Шажин хурахын амуудад 2 сар гаруй хугацаанд хууран байрлаж, Манж Чин улсаас тусгаарлах нууц зөвлөгөөнийг шат дараатай хийсэн билээ. Энэхүү маш нууц операцид Засагт хан Д.Содномравданг дагалдан, түүний хатны төрөл төрөгсөд болох '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' биечлэн оролцож, орон нутагтаа цэрэг, зэвсэг, агт морьдын дайчилгааны нууц бэлтгэлийг хангаж байв. 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар: * Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' "Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан" цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов. * Түүнийг дагалдан Төр хурахын амны операцид онцгой зүтгэсэн Их Хатан Ж.Цэсрэнгийн ураг төрөл болон '''Чадраабалын Содномдорж тайжийн''' удамд Тэргүүн зэргийн тайж язгуурыг үе улиран тасрахгүй залгамжлах эрх, хааны сангийн хишиг шагналыг албан ёсоор баталж хүртээжээ. == Эх сурвалж == * '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, "Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг".'' * '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. "Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс" (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).'' * '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''"Монголын товч түүх"'' (Улсын хэвлэл, 1934 он). == Эх сурвалж == * '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, "Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг".'' * '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. "Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс" (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).'' * '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''"Монголын товч түүх"'' (Улсын хэвлэл, 1934 он). == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} 21pvp4oadezrrlw7c2dyb6clo9048zs 873651 873649 2026-10-19T02:34:59Z Tojilsuren Dariimaa 107670 /* Хотгойдын засаг ноёд, хошуу засаглал */ 873651 wikitext text/x-wiki {{Намтар|нэр=С.Галиндив|бүтэн нэр=Содномдоржийн Галиндив|цол=Хатан|төрсөн он=(Мэдээлэл байвал оруулах)|насан эцэслэсэн=(Мэдээлэл байвал оруулах)|угсаа гарал=[[Боржигин]] (Халхын Засагт хан аймаг)|эцэг=Чадраабалын Содномдорж тайж|гэр бүл=Тайж Г.Гончигсүрэн}} {{Infobox Түүхэн хүн |нэр = Чадраабалын Содномдорж |дүрс = |тайлбар = |төрсөн_он = 19-р зууны сүүл үе |төрсөн_газар = Халхын Засагт хан аймаг, Илдэн, Жонон засгийн хошуу |нас барсан_он = 20-р зууны эхэн үе |нас барсан_газар = |албан_тушаал = Тэргүүн зэргийн тайж, Төр захиргааны зүтгэлтэн |угсаа_гарвал = Бясуд (Бэсүд) овог, Алтан ураг |эцэг = Цогтын Чадраабал ноён ("Тэргүүн баян ноён") |гэргий = Хотгойдын Л.Мандал зайсаны охин |хүүхэд = Содномдоржийн Галиндив хатан (ууган охин) тэдгээрийн хамт 12 хүүхэд }} '''Чадраабалын Содномдорж''' (19-р зууны сүүл — 20-р зууны эхэн үе) — Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Илдэн, Жонон засгийн хошуу (хожмын Хантайшир уулын аймгийн Дамдин Авшаа гүний хошуу)-ны Тэргүүн зэргийн тайж, язгууртан, төр захиргааны зүтгэлтэн юм. Тэрээр [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн шууд тасархай, Бясуд (Бэсүд) овгийн Илдэн, Жонон засгийн хошууны ноёдын уг эх, ясан төрлийн (агнатик) шууд залгамжлагч болно. Нутаг орондоо "Тэргүүн баян ноён" хэмээн алдаршсан Цогтын Чадраабал ноёны хүү юм. == Угсаа гарал == Чадраабалын Содномдорж ноёны ясан төрлийн (агнатик) шууд залгамжлалыг ЮНЕСКО-ийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрт бүртгэгдсэн “Халхын долоон хошуу, дөрвөн аймгийн ноёдын гэрийн үеийн бичмэл хүрдэн зураг” дурсгал болон түүхийн албан ёсны сурвалж бичгүүдэд дараах байдлаар баримтжуулсан байдаг: # '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' — Монголын нэгдсэн улсын суут хаан. # '''[[Гэрсэнз Жалайр хунтайж]]''' — Даян хааны арван нэгдүгээр хөвгүүн, Ар Халхын дээд өвөг. # '''Ноёндой хатанбаатар''' (1549 онд төрсөн) — Гэрсэнз хааны хоёрдугаар хөвгүүн. 1549 онд арын 7 отгоос Бясуд, Элжигин отгийг өмчлөн авсан бөгөөд хожмын Засагт хан аймгийн тус хошуудын ноёд, тайж нарын дээд өвөг. # '''Төвд хатанбаатар''' (1551 онд төрсөн) — Ноёндой хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхээр Халхын 6 хошууны цаазыг батлалцахад тэргүүлэн оролцсон баруун гарын засаг барьсан ноёдын нэг. # '''Хонхуй сэцэн жонон''' (1566 онд төрсөн) — Төвд Хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. Бясудын газарт сууж байсан бөгөөд Бясудын 5 хошууны ноёдын дээд өвөг. # '''Цэрэн цөхүр''' — Хонхуй сэцэн жононгийн ахмад хөвгүүн. # '''Дорж сэцэн жонон''' (1680 оны үе) — Цэрэн цөхүрийн хөвгүүн. 1680 онд хошуугаа тусгаарлан Манжийн Энх амгалан хаанаас Дорж сэцэн жонон цол шагнагджээ. # '''Сономишжав''' (1691 оны үе) — Дорж сэцэн жононгийн ганц хөвгүүн. 1691 оны Долоннуурын чуулганаар засаг тэргүүн зэрэг тайж, улмаар туслагч гүн өргөмжлөгдөн Жонон засгийн хошууг захирчээ. # '''Галсанцэвээн гүн''' (1718 онд засаг залгамжилсан) — Сономишжавын ахмад хөвгүүн, Жонон засгийн хошууны ноён. # '''Жигжиддорж гүн''' (1737 онд засаг залгамжилсан) — Галсанцэвээнгийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжлан, 1768 он хүртэл хошуу ноён суужээ. # '''Лачинсүрэн гүн''' (1768 онд засаг залгамжилсан) — Жигжиддоржийн ахмад хөвгүүн. 1781 оны зарлигаар засаг хэргэмийг үе улиран тасралгүй залгамжлуулахаар болсон бөгөөд сурвалж бичигт "Мэргэн жонон" цолтой Илдэн засгийн хошууны "Цагаан бар ноён" хэмээн тэмдэглэгдсэн өвөг mөн. # '''Минжүүрдорж гүн''' (1804 онд засаг залгамжилсан) — Лачинсүрэнгийн ахмад хөвгүүн. # '''Сандувдорж гүн''' (1826 онд засаг залгамжилсан) — Минжүүрдоржийн ахмад хөвгүүн. # '''Цэдэндондовдорж засаг гүн''' (1842 онд засаг залгамжилсан) — Сандувдоржийн хөвгүүн. 1849 онд Засагт хан аймгийн Дэд чуулганы дарга, 1863 онд Туслагч жанжнаар томилогдсон, Засагт хан аймгийн маш нөлөө бүхий томоохон зүтгэлтэн байв. # '''Чогдон тайж''' — Бэсүд хаадын шууд залгамж, Цэдэндондовдорж засаг гүний ураг төрлийн Тэргүүн зэргийн тайж. Өөрийн салбар шугамын суурийг тавигч. # '''Чогдоны Цогт''' — Чогдон тайжийн хүү, Хантайшир уулын хошууны нөлөө бүхий Тэргүүн зэргийн тайж, ноён. # '''Цогтын Чадраабал''' — Цогт тайжийн хүү, нутаг орондоо "Тэргүүн баян ноён" хэмээн алдаршсан төр захиргааны нөлөөт удирдагч. # '''Чадраабалын Содномдорж''' — Тэргүүн баян Чадраабал ноёны хүү. == Гэр бүл, худ ургийн холбоо == Чадраабалын Содномдорж ноён нь Хотгойдын домогт Тэргүүн баян Луузангийн хүү, гутгаар зэргийн тайж Л.Мандал зайсантай худ ураг барилдаж, түүния охиныг гэргийгээ болгон авчээ. Энэхүү ураг барилдаанаас 12 хүүхэд (6 хүү, 6 охин) мэндэлсэн байдаг. Түүний хамгийн том ууган охин нь '''Содномдоржийн Галиндив хатан''' (1883 онд төрсөн) юм. С.Галиндив хатан нь Хотгойдын Алтан хаадын шууд ясан төрлийн залгамжлагч, Улиастайн сайд Гүн Гүржавын төрсөн дүү болох Хотгойдын Тэргүүн зэргийн тайж Гүржавын Гончигсүрэн (Голио)-той хууль ёсны дагуу ураг барилдан суусан түүхтэй. Энэхүү ураг барилдаанаар Халхын баруун гарын хоёр том Алтан ураг буюу Хотгойдын Алтан хаад болон Бясуд Илдэн Жонон засгийн ноёдын цусан холбоо тэгш нэгджээ. == Хутагт хувилгаадтай холбогдох сэжим == Содномдорж ноёны гэргий талын эцэг Л.Мандал зайсан нь Ар Халхад тодорсон '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэнгийн''' шууд нагац ах байсан тул С.Галиндив хатан нь нагац талаасаа Ялгуусан хутагтуудын цусан төрлийн (махан) ойрын садан болдог. Мөн түүний хүргэн Гүржавын Гончигсүрэн тайж нь '''V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912)-гийн шууд төрсөн үеэл (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвийн өргөмөл хүү) байв. == Орчин үеийн шууд үргэлжлэл == Чадраабалын Содномдорж ноёны ууган охин С.Галиндив хатан болон Г.Гончигсүрэн тайж нараас Сүрэнхоржав (1934-2013 оны хооронд амьдарч байсан, том охин), Гөлөг (бага охин) нар төрсөн. Түүнээс салбарласан шууд үр хойчсын хэлхээ нь С.Лхамжав (Мухлаашийн Оросын гэргий), түүний ууган хүү Тожилсүрэн (1953 онд төрсөн) нараар үргэлжлэн баримтжуулагдсан байдаг. == Эх сурвалж == {{Эх сурвалж}} * '''Олон улсын баримтат өв:''' ЮНЕСКО-ийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрт бүртгэгдсэн ''“Халхын долоон хошуу, дөрвөн аймгийн ноёдын гэрийн үеийн бичмэл хүрдэн зураг”'' (угийн бичгийн эх хувь). * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд-А-133, Төвъёог-1, Хавтаст хэрэг-160:'' Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн болон Илдэн, Жонон засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын ураг төрлийн данс хараа. ** ''Фонд-А-31, Хэргийн дугаар-5751:'' '''Засагт хан аймгийн чуулган дарга, туслагч жанжин Цэдэндондовдорж засаг гүний албан хэргийн баримтууд.''' ** БНМАУ-ын 1922 болон 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс''', Хантайшир уулын аймгийн Дамдин Авшаа гүний хошууны тайж, язгууртнуудын өрхийн бүртгэл'''. * '''Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд:''' ** Б. Нацагдорж, ''“Халхын Засагт хан аймгийн түүх”'' (Улаанбаатар, 2013). ** А. Очир, Ж. Сэржээ, ''“Монголын хаад, язгууртны угийн бичиг”'' (Улаанбаатар, 2002). * '''Гэндэнсүрэнгийн Бадарч, Бадарчийн Натжав нарын өвөг дээдсээс уламжлагдсан угийн эхийн гар бичмэл баримт, гэр бүлийн цадиг түүхийн цуглуулга'''. [[Ангилал:Монголын тайж нар]] [[Ангилал:Алтан ургийнхан]] [[Ангилал:Засагт хан аймаг]] '''Содномдоржийн Галиндив''' (Хатан С.Галиндив) — [[XX зуун|XX зууны]] эхэн үеийн [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] алтан ургийн тайж язгууртан, хатан. 1929 оны хүн амын албан ёсны тооллогоор одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг сумны]] нутагт дөтгөөр зэргийн тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт бүртгэгдэн үлдсэн түүхэн зүтгэлтэн юм.<ref name=":1">БНМАУ-ын 1929 оны хүн амын хөрөнгө, орлогын тооллогын бүртгэл, Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Түүхийн баримтын архив.</ref> * '''''Ноёндой хатанбаатар (1549 онд төрсөн)''' — Батмөнх Даян хааны арван нэгдүгээр хөвгүүн Гэрсэнз жалайр хунтайжийн хоёрдугаар хөвгүүн. 15''49 онд арын 7 отгоос Бясуд, Элжигин отгийг өмчлөн авсан бөгөөд хожмын Засагт хан аймгийн тус хошуудын ноёд, тайж нарын дээд өвөг мөн.<ref>«Шастир бичиг», №640.1, Хуудас 243.</ref> * '''Төвд хатанбаатар (1551 онд төрсөн)''' — Ноёндой хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхээр Халхын 6 хошууны цаазыг батлалцахад тэргүүлэн оролцсон баруун гарын засаг барьсан ноёдын нэг байв.<ref>«Шастир бичиг», №641.1, Хуудас 243.</ref> * '''Хонхуй сэцэн жонон (1566 онд төрсөн)''' — Төвд Хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. Бясудын газарт сууж байсан бөгөөд Бясудын 5 хошууны ноёдын дээд өвөг болох ажээ.<ref>«Шастир бичиг», №642.1, Хуудас 243.</ref> * '''Цэрэн цөхүр''' — Хонхуй сэцэн жононгийн ахмад хөвгүүн.<ref>«Шастир бичиг», №643.1, Хуудас 244.</ref> * '''Дорж сэцэн жонон (1680 оны үе)''' — Цэрэн цөхүрийн хөвгүүн. 1670-аад оноос Манжтай харилцаж байсан бөгөөд 1680 онд хошуугаа тусгаарлан Манжийн Энх амгалан хаанаас Дорж сэцэн жонон цол шагнагджээ.<ref>«Шастир бичиг», №644.1, Хуудас 244.</ref> * '''Сономишжав (1691 оны үе)''' — Дорж сэцэн жононгийн ганц хөвгүүн. 1688 онд албат ардаа дагуулан Манжид дагаж орж, 1691 оны Долоннуурын чуулганаар засаг тэргүүн зэрэг тайж, улмаар туслагч гүн өргөмжлөгдөн Жонон засгийн хошууг захирчээ.<ref>«Шастир бичиг», №645.1, Хуудас 244.</ref> * '''Галсанцэвээн гүн (1718 онд засаг залгамжилсан)''' — Сономишжавын ахмад хөвгүүн. 1718 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, Жонон засгийн хошууны ноён суусан.<ref>«Шастир бичиг», №646.1, Хуудас 244.</ref> * '''Жигжиддорж гүн (1737 онд засаг залгамжилсан)''' — Галсанцэвээнгийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжлан, 1768 он хүртэл хошуу ноён суужээ.<ref>«Шастир бичиг», №647.1, Хуудас 245.</ref> * '''Лачинсүрэн гүн (1768 онд засаг залгамжилсан)''' — Жигжиддоржийн ахмад хөвгүүн. 1781 оны зарлигаар засаг хэргэмийг үе улиран тасралгүй залгамжлуулахаар болсон бөгөөд сурвалж бичигт "Лачинсүрэн миний өвөг хууд, өргөмжилсөн овог бясуд, цол мэргэн жонон" хэмээн тэмдэглэгдсэн Илдэн засгийн хошууны "Цагаан бар ноён" хэмээх алдарт өвөг мөн.<ref>«Шастир бичиг», №648.1, Хуудас 245.</ref> * '''Минжүүрдорж гүн (1804 онд засаг залгамжилсан)''' — Лачинсүрэнгийн ахмад хөвгүүн. 1804 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1826 он хүртэл хошуу захирсан.<ref>«Шастир бичиг», №649.1, Хуудас 245.</ref> * '''Сандувдорж гүн (1826 онд засаг залгамжилсан)''' — Минжүүрдоржийн ахмад хөвгүүн. 1826 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1841 он хүртэл хошуу ноён байсан.<ref>«Шастир бичиг», №650.1, Хуудас 245.</ref> * '''Цэдэндондовдорж засаг гүн (1842 онд засаг залгамжилсан)''' — Сандувдоржийн хөвгүүн. 1849 онд Засагт хан аймгийн Дэд чуулганы дарга, 1863 онд Засагт хан аймгийн Туслагч жанжнаар томилогдсон. 1874 онд үе улиран тасралгүй залгамжлах Илдэн, Жонон зэрэг хэргэм хүртсэн, Засагт хан аймгийн маш нөлөө бүхий томоохон зүтгэлтэн байв.<ref>«Шастир бичиг», №651.1, Хуудас 245.</ref> * '''Содномдорж тайж (1800-аад оны сүүл үе)''' — Цэдэндондовдорж засаг гүний ураг төрлийн сурвалжвалжит тайж. Дамдин-Абиша гүний хошуунд харьяалагдаж байсан бөгөөд зургаан хүү, зургаан охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн гэр бүлийн тэргүүн байв.<ref>«Г. Гончигсүрэн тайжийн намтар», Хуудас 383.</ref> * '''Содномдоржийн Галиндив хатан (1883 онд төрсөн)''' — Тайж Содномдоржийн ууган охин (том охин). Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (Нөмрөг уулын) хошууны алтан ургийн дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн тайжтай (1883) гэр бүл болж, 12 хүүхэд төрүүлсэн, өнөр өтгөн айлын ухаант хатан байв.<ref>«Г. Гончигсүрэн тайж ба С. Галиндив хатан», Түүхэн дурсамж-намтар.</ref> === . Сүрэнхоржавын Лхамжав, Отгонбилэг(Үр хойч, амьд түүх) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Сүрэнхоржавын охин, 1934 онд төрсөн. Өдгөө АНУ-д амьд сэрүүн амьдарч буй тус гэр бүл, угсаа гарлын хамгийн ахмад, хүндтэй төлөөлөгч, түүхийн амьд гэрч юм. '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Өвөг дээдсийнхээ бичгийн соёл, зарчимч, нямбай чанарыг бүрэн өвлөсөн. Хүнийг засаж залруулах, сургахдаа жинхэнэ монгол сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалаар зүйр цэцэн үгээр сурган сүүл толгой холбон уран цэцэн үгсээр сургадаг. Түүний ач Т. Дариймаа нь эмээгийнхээ талаар тодорхойлох доо " ''миний эмээ Лхамжав нь 90 гаруй настай ч гэсэн ухаан саруул, хэлэх ярих нь язгууртны өндөр соёлтой, зарчимтай хүн юм''" гэжээ. {{Өгүүлэл дутуу|Тожилсүрэнгийн Дариймаа=Миний эмээ С. Лхамжав нь 90 гаруй настай боловч ухаан саруул аливаа хүнд буруу зөрүүг нь хэлэхдээ зүйр үгээр, толгой сүүл холбон уран цэцэн хэлж ярьдаг нь цаанаасаа язгууртан хүний шинжтэй.}} '''Хотгойдын алтан ургийн түүхэн залгамжлал''' нь [[Чингис хаан|Эзэн Чингис хааны]] язгуур үндэснээс салбарласан, [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Хотгойд салбарын хаад, засаг ноёд болон тайж нарын ураг төрлийн албан ёсны түүхэн хэлхээ юм. Уг түүхэн залгамжлал нь Манж Чин улс, Богд хаант Монгол Улс болон БНМАУ-ын эхэн үеийн хүн амын албан ёсны тооллого, угийн бичгийн сурвалжуудаар баталгаажсан. == Анхдагч эх сурвалжууд == * Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд № А-89, А-90, Засагт хан аймгийн Хотгойдын Ахай бэйсийн хошуу болон Цогтой вангийн хошууны 1913, 1922 оны хүн амын албан ёсны тооллогын гар бичмэл данснууд. * Халхын тайж нарын угийн бичгийн латин галигт сурвалжийн индекс кодууд (Хуудас 25, 26, 36, 37, 47, 49). С, D, E салбарын нэгдсэн бүртгэл. == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} '''Амьдрал ба түүхэн үйл явдал''' Ч.Содномдорж тайж нь нутаг орондоо маш нэр хүндтэй, бичиг номтой язгууртан байсан бөгөөд 6 хүү, 6 охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн алдартай айл гэр болжээ. Түүния ууган охин нь 1929 оны хүн амын албан ёсны бүртгэлд одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг суманд тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт тэмдэглэгдсэн Хатан С.Галиндив юм.[1]<ref name=":1" /> Содномдорж тайж залуудаа '''[[Дилав хутагт Б.Жамсранжавд]]''' шавь орж байжээ. '''Дилав хутагт''' өөрийн түүхэн дурсамж бүтээл болох "'''Миний намтар'''" номдоо түүний тухай тусгайлан нэр зааж: "Түүний нэрийг Содномдорж гэдэг бөгөөд хэдэн жилийн тэртээ надад шавь орсон залуу билээ. Хожим тэр Өвөр монгол руу дүрвэн зугтсан юм..." хэмээн дурдсан байдаг.[2] Энэ нь 1930-иад оны эхээр Монголд язгууртан, тайж нар болон шашны зүтгэлтнүүдийг хяхан хавчих, хэлмэгдүүлэх давалгаа эхэлсэнтэй холбоотой бөгөөд тэрээр гэр бүл, үр хойчсоо хамгаалахын тулд ийнхүү өмнөд хил даван дүрвэсэн байна. Түүний үр удам одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сум болон бусад нутгуудаар салбарлан үлдсэн.[1]<ref name=":2">МУҮТА, Түүхийн баримтын архив, ХМ-168 сан, Засагт хан аймгийн тооллогын данс.</ref>[[Файл:Image 3811fd28.jpg|alt=Genealogical Lineage up to 1929|thumb]] 1911 оны зун VIII Богд Жавзандамба хутагтад бат-оршил (даншиг) өргөх, Богдхан уулыг тахих тайлга наадмыг далимдуулан Халхын дөрвөн аймгийн 200 гаруй хаад, засаг ноёд, том тайж нар Нийслэл Хүрээ болон Богдхан уулын Төр хурах, Шажин хурахын амуудад 2 сар гаруй хугацаанд хууран байрлаж, Манж Чин улсаас тусгаарлах нууц зөвлөгөөнийг шат дараатай хийсэн билээ. Энэхүү маш нууц операцид Засагт хан Д.Содномравданг дагалдан, түүний хатны төрөл төрөгсөд болох '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' биечлэн оролцож, орон нутагтаа цэрэг, зэвсэг, агт морьдын дайчилгааны нууц бэлтгэлийг хангаж байв. 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар: * Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' "Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан" цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов. * Түүнийг дагалдан Төр хурахын амны операцид онцгой зүтгэсэн Их Хатан Ж.Цэсрэнгийн ураг төрөл болон '''Чадраабалын Содномдорж тайжийн''' удамд Тэргүүн зэргийн тайж язгуурыг үе улиран тасрахгүй залгамжлах эрх, хааны сангийн хишиг шагналыг албан ёсоор баталж хүртээжээ. Ч.Содномдорж тайжийн ууган охин '''С.Галиндэв (Галиндив) хатан''' нь хожим тус хошууны сурвалжит язгууртан, дөтгөөр зэргийн тайж '''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 онд төрсөн)-тэй гэрлэж, ураг барилдан Алтан ургийн хоёр том голомтыг нэгтгэсэн түүхтэй. === 1911 оны хувьсгал ба Ураг төрлийнхний оролцоо, Богд хааны шагнал === Эрдэнэ Бишрэлт Засагт хан Доржпаламын Содномравдангийн их Хатан Ж.Цэсрэн нь Хотгойдын Цогтой вангийн (засгийн) хошууны сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн төрсөн авга эгч байв. Энэхүү ураг төрлийн гүн холбоо нь 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын үйл хэргийг Засагт хан аймгийн хэмжээнд нууцаар зангидан зохион байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. 1911 оны зун VIII Богд Жавзандамба хутагтад бат-оршил (даншиг) өргөх, Богдхан уулыг тахих тайлга наадмыг далимдуулан Халхын дөрвөн аймгийн 200 гаруй хаад, засаг ноёд, том тайж нар Нийслэл Хүрээ болон Богдхан уулын Төр хурах, Шажин хурахын амуудад 2 сар гаруй хугацаанд хууран байрлаж, Манж Чин улсаас тусгаарлах нууц зөвлөгөөнийг шат дараатай хийсэн билээ. Энэхүү маш нууц операцид Засагт хан Д.Содномравданг дагалдан, түүний хатны төрөл төрөгсөд болох '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' биечлэн оролцож, орон нутагтаа цэрэг, зэвсэг, агт морьдын дайчилгааны нууц бэлтгэлийг хангаж байв. 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар: * Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' "Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан" цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов. * Түүнийг дагалдан Төр хурахын амны операцид онцгой зүтгэсэн Их Хатан Ж.Цэсрэнгийн ураг төрөл болон '''Чадраабалын Содномдорж тайжийн''' удамд Тэргүүн зэргийн тайж язгуурыг үе улиран тасрахгүй залгамжлах эрх, хааны сангийн хишиг шагналыг албан ёсоор баталж хүртээжээ. == Эх сурвалж == * '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, "Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг".'' * '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. "Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс" (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).'' * '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''"Монголын товч түүх"'' (Улсын хэвлэл, 1934 он). == Эх сурвалж == * '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, "Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг".'' * '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. "Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс" (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).'' * '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''"Монголын товч түүх"'' (Улсын хэвлэл, 1934 он). == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} mtgfhzu4k9j1l68bd4nqnpdwaqchnfg 873652 873651 2026-10-19T02:37:00Z Tojilsuren Dariimaa 107670 /* 1911 оны хувьсгал ба Ураг төрлийнхний оролцоо, Богд хааны шагнал */ 873652 wikitext text/x-wiki {{Намтар|нэр=С.Галиндив|бүтэн нэр=Содномдоржийн Галиндив|цол=Хатан|төрсөн он=(Мэдээлэл байвал оруулах)|насан эцэслэсэн=(Мэдээлэл байвал оруулах)|угсаа гарал=[[Боржигин]] (Халхын Засагт хан аймаг)|эцэг=Чадраабалын Содномдорж тайж|гэр бүл=Тайж Г.Гончигсүрэн}} {{Infobox Түүхэн хүн |нэр = Чадраабалын Содномдорж |дүрс = |тайлбар = |төрсөн_он = 19-р зууны сүүл үе |төрсөн_газар = Халхын Засагт хан аймаг, Илдэн, Жонон засгийн хошуу |нас барсан_он = 20-р зууны эхэн үе |нас барсан_газар = |албан_тушаал = Тэргүүн зэргийн тайж, Төр захиргааны зүтгэлтэн |угсаа_гарвал = Бясуд (Бэсүд) овог, Алтан ураг |эцэг = Цогтын Чадраабал ноён ("Тэргүүн баян ноён") |гэргий = Хотгойдын Л.Мандал зайсаны охин |хүүхэд = Содномдоржийн Галиндив хатан (ууган охин) тэдгээрийн хамт 12 хүүхэд }} '''Чадраабалын Содномдорж''' (19-р зууны сүүл — 20-р зууны эхэн үе) — Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Илдэн, Жонон засгийн хошуу (хожмын Хантайшир уулын аймгийн Дамдин Авшаа гүний хошуу)-ны Тэргүүн зэргийн тайж, язгууртан, төр захиргааны зүтгэлтэн юм. Тэрээр [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн шууд тасархай, Бясуд (Бэсүд) овгийн Илдэн, Жонон засгийн хошууны ноёдын уг эх, ясан төрлийн (агнатик) шууд залгамжлагч болно. Нутаг орондоо "Тэргүүн баян ноён" хэмээн алдаршсан Цогтын Чадраабал ноёны хүү юм. == Угсаа гарал == Чадраабалын Содномдорж ноёны ясан төрлийн (агнатик) шууд залгамжлалыг ЮНЕСКО-ийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрт бүртгэгдсэн “Халхын долоон хошуу, дөрвөн аймгийн ноёдын гэрийн үеийн бичмэл хүрдэн зураг” дурсгал болон түүхийн албан ёсны сурвалж бичгүүдэд дараах байдлаар баримтжуулсан байдаг: # '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' — Монголын нэгдсэн улсын суут хаан. # '''[[Гэрсэнз Жалайр хунтайж]]''' — Даян хааны арван нэгдүгээр хөвгүүн, Ар Халхын дээд өвөг. # '''Ноёндой хатанбаатар''' (1549 онд төрсөн) — Гэрсэнз хааны хоёрдугаар хөвгүүн. 1549 онд арын 7 отгоос Бясуд, Элжигин отгийг өмчлөн авсан бөгөөд хожмын Засагт хан аймгийн тус хошуудын ноёд, тайж нарын дээд өвөг. # '''Төвд хатанбаатар''' (1551 онд төрсөн) — Ноёндой хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхээр Халхын 6 хошууны цаазыг батлалцахад тэргүүлэн оролцсон баруун гарын засаг барьсан ноёдын нэг. # '''Хонхуй сэцэн жонон''' (1566 онд төрсөн) — Төвд Хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. Бясудын газарт сууж байсан бөгөөд Бясудын 5 хошууны ноёдын дээд өвөг. # '''Цэрэн цөхүр''' — Хонхуй сэцэн жононгийн ахмад хөвгүүн. # '''Дорж сэцэн жонон''' (1680 оны үе) — Цэрэн цөхүрийн хөвгүүн. 1680 онд хошуугаа тусгаарлан Манжийн Энх амгалан хаанаас Дорж сэцэн жонон цол шагнагджээ. # '''Сономишжав''' (1691 оны үе) — Дорж сэцэн жононгийн ганц хөвгүүн. 1691 оны Долоннуурын чуулганаар засаг тэргүүн зэрэг тайж, улмаар туслагч гүн өргөмжлөгдөн Жонон засгийн хошууг захирчээ. # '''Галсанцэвээн гүн''' (1718 онд засаг залгамжилсан) — Сономишжавын ахмад хөвгүүн, Жонон засгийн хошууны ноён. # '''Жигжиддорж гүн''' (1737 онд засаг залгамжилсан) — Галсанцэвээнгийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжлан, 1768 он хүртэл хошуу ноён суужээ. # '''Лачинсүрэн гүн''' (1768 онд засаг залгамжилсан) — Жигжиддоржийн ахмад хөвгүүн. 1781 оны зарлигаар засаг хэргэмийг үе улиран тасралгүй залгамжлуулахаар болсон бөгөөд сурвалж бичигт "Мэргэн жонон" цолтой Илдэн засгийн хошууны "Цагаан бар ноён" хэмээн тэмдэглэгдсэн өвөг mөн. # '''Минжүүрдорж гүн''' (1804 онд засаг залгамжилсан) — Лачинсүрэнгийн ахмад хөвгүүн. # '''Сандувдорж гүн''' (1826 онд засаг залгамжилсан) — Минжүүрдоржийн ахмад хөвгүүн. # '''Цэдэндондовдорж засаг гүн''' (1842 онд засаг залгамжилсан) — Сандувдоржийн хөвгүүн. 1849 онд Засагт хан аймгийн Дэд чуулганы дарга, 1863 онд Туслагч жанжнаар томилогдсон, Засагт хан аймгийн маш нөлөө бүхий томоохон зүтгэлтэн байв. # '''Чогдон тайж''' — Бэсүд хаадын шууд залгамж, Цэдэндондовдорж засаг гүний ураг төрлийн Тэргүүн зэргийн тайж. Өөрийн салбар шугамын суурийг тавигч. # '''Чогдоны Цогт''' — Чогдон тайжийн хүү, Хантайшир уулын хошууны нөлөө бүхий Тэргүүн зэргийн тайж, ноён. # '''Цогтын Чадраабал''' — Цогт тайжийн хүү, нутаг орондоо "Тэргүүн баян ноён" хэмээн алдаршсан төр захиргааны нөлөөт удирдагч. # '''Чадраабалын Содномдорж''' — Тэргүүн баян Чадраабал ноёны хүү. == Гэр бүл, худ ургийн холбоо == Чадраабалын Содномдорж ноён нь Хотгойдын домогт Тэргүүн баян Луузангийн хүү, гутгаар зэргийн тайж Л.Мандал зайсантай худ ураг барилдаж, түүния охиныг гэргийгээ болгон авчээ. Энэхүү ураг барилдаанаас 12 хүүхэд (6 хүү, 6 охин) мэндэлсэн байдаг. Түүний хамгийн том ууган охин нь '''Содномдоржийн Галиндив хатан''' (1883 онд төрсөн) юм. С.Галиндив хатан нь Хотгойдын Алтан хаадын шууд ясан төрлийн залгамжлагч, Улиастайн сайд Гүн Гүржавын төрсөн дүү болох Хотгойдын Тэргүүн зэргийн тайж Гүржавын Гончигсүрэн (Голио)-той хууль ёсны дагуу ураг барилдан суусан түүхтэй. Энэхүү ураг барилдаанаар Халхын баруун гарын хоёр том Алтан ураг буюу Хотгойдын Алтан хаад болон Бясуд Илдэн Жонон засгийн ноёдын цусан холбоо тэгш нэгджээ. == Хутагт хувилгаадтай холбогдох сэжим == Содномдорж ноёны гэргий талын эцэг Л.Мандал зайсан нь Ар Халхад тодорсон '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэнгийн''' шууд нагац ах байсан тул С.Галиндив хатан нь нагац талаасаа Ялгуусан хутагтуудын цусан төрлийн (махан) ойрын садан болдог. Мөн түүний хүргэн Гүржавын Гончигсүрэн тайж нь '''V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912)-гийн шууд төрсөн үеэл (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвийн өргөмөл хүү) байв. == Орчин үеийн шууд үргэлжлэл == Чадраабалын Содномдорж ноёны ууган охин С.Галиндив хатан болон Г.Гончигсүрэн тайж нараас Сүрэнхоржав (1934-2013 оны хооронд амьдарч байсан, том охин), Гөлөг (бага охин) нар төрсөн. Түүнээс салбарласан шууд үр хойчсын хэлхээ нь С.Лхамжав (Мухлаашийн Оросын гэргий), түүний ууган хүү Тожилсүрэн (1953 онд төрсөн) нараар үргэлжлэн баримтжуулагдсан байдаг. == Эх сурвалж == {{Эх сурвалж}} * '''Олон улсын баримтат өв:''' ЮНЕСКО-ийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрт бүртгэгдсэн ''“Халхын долоон хошуу, дөрвөн аймгийн ноёдын гэрийн үеийн бичмэл хүрдэн зураг”'' (угийн бичгийн эх хувь). * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд-А-133, Төвъёог-1, Хавтаст хэрэг-160:'' Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн болон Илдэн, Жонон засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын ураг төрлийн данс хараа. ** ''Фонд-А-31, Хэргийн дугаар-5751:'' '''Засагт хан аймгийн чуулган дарга, туслагч жанжин Цэдэндондовдорж засаг гүний албан хэргийн баримтууд.''' ** БНМАУ-ын 1922 болон 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс''', Хантайшир уулын аймгийн Дамдин Авшаа гүний хошууны тайж, язгууртнуудын өрхийн бүртгэл'''. * '''Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд:''' ** Б. Нацагдорж, ''“Халхын Засагт хан аймгийн түүх”'' (Улаанбаатар, 2013). ** А. Очир, Ж. Сэржээ, ''“Монголын хаад, язгууртны угийн бичиг”'' (Улаанбаатар, 2002). * '''Гэндэнсүрэнгийн Бадарч, Бадарчийн Натжав нарын өвөг дээдсээс уламжлагдсан угийн эхийн гар бичмэл баримт, гэр бүлийн цадиг түүхийн цуглуулга'''. [[Ангилал:Монголын тайж нар]] [[Ангилал:Алтан ургийнхан]] [[Ангилал:Засагт хан аймаг]] '''Содномдоржийн Галиндив''' (Хатан С.Галиндив) — [[XX зуун|XX зууны]] эхэн үеийн [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] алтан ургийн тайж язгууртан, хатан. 1929 оны хүн амын албан ёсны тооллогоор одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг сумны]] нутагт дөтгөөр зэргийн тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт бүртгэгдэн үлдсэн түүхэн зүтгэлтэн юм.<ref name=":1">БНМАУ-ын 1929 оны хүн амын хөрөнгө, орлогын тооллогын бүртгэл, Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Түүхийн баримтын архив.</ref> * '''''Ноёндой хатанбаатар (1549 онд төрсөн)''' — Батмөнх Даян хааны арван нэгдүгээр хөвгүүн Гэрсэнз жалайр хунтайжийн хоёрдугаар хөвгүүн. 15''49 онд арын 7 отгоос Бясуд, Элжигин отгийг өмчлөн авсан бөгөөд хожмын Засагт хан аймгийн тус хошуудын ноёд, тайж нарын дээд өвөг мөн.<ref>«Шастир бичиг», №640.1, Хуудас 243.</ref> * '''Төвд хатанбаатар (1551 онд төрсөн)''' — Ноёндой хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхээр Халхын 6 хошууны цаазыг батлалцахад тэргүүлэн оролцсон баруун гарын засаг барьсан ноёдын нэг байв.<ref>«Шастир бичиг», №641.1, Хуудас 243.</ref> * '''Хонхуй сэцэн жонон (1566 онд төрсөн)''' — Төвд Хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. Бясудын газарт сууж байсан бөгөөд Бясудын 5 хошууны ноёдын дээд өвөг болох ажээ.<ref>«Шастир бичиг», №642.1, Хуудас 243.</ref> * '''Цэрэн цөхүр''' — Хонхуй сэцэн жононгийн ахмад хөвгүүн.<ref>«Шастир бичиг», №643.1, Хуудас 244.</ref> * '''Дорж сэцэн жонон (1680 оны үе)''' — Цэрэн цөхүрийн хөвгүүн. 1670-аад оноос Манжтай харилцаж байсан бөгөөд 1680 онд хошуугаа тусгаарлан Манжийн Энх амгалан хаанаас Дорж сэцэн жонон цол шагнагджээ.<ref>«Шастир бичиг», №644.1, Хуудас 244.</ref> * '''Сономишжав (1691 оны үе)''' — Дорж сэцэн жононгийн ганц хөвгүүн. 1688 онд албат ардаа дагуулан Манжид дагаж орж, 1691 оны Долоннуурын чуулганаар засаг тэргүүн зэрэг тайж, улмаар туслагч гүн өргөмжлөгдөн Жонон засгийн хошууг захирчээ.<ref>«Шастир бичиг», №645.1, Хуудас 244.</ref> * '''Галсанцэвээн гүн (1718 онд засаг залгамжилсан)''' — Сономишжавын ахмад хөвгүүн. 1718 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, Жонон засгийн хошууны ноён суусан.<ref>«Шастир бичиг», №646.1, Хуудас 244.</ref> * '''Жигжиддорж гүн (1737 онд засаг залгамжилсан)''' — Галсанцэвээнгийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжлан, 1768 он хүртэл хошуу ноён суужээ.<ref>«Шастир бичиг», №647.1, Хуудас 245.</ref> * '''Лачинсүрэн гүн (1768 онд засаг залгамжилсан)''' — Жигжиддоржийн ахмад хөвгүүн. 1781 оны зарлигаар засаг хэргэмийг үе улиран тасралгүй залгамжлуулахаар болсон бөгөөд сурвалж бичигт "Лачинсүрэн миний өвөг хууд, өргөмжилсөн овог бясуд, цол мэргэн жонон" хэмээн тэмдэглэгдсэн Илдэн засгийн хошууны "Цагаан бар ноён" хэмээх алдарт өвөг мөн.<ref>«Шастир бичиг», №648.1, Хуудас 245.</ref> * '''Минжүүрдорж гүн (1804 онд засаг залгамжилсан)''' — Лачинсүрэнгийн ахмад хөвгүүн. 1804 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1826 он хүртэл хошуу захирсан.<ref>«Шастир бичиг», №649.1, Хуудас 245.</ref> * '''Сандувдорж гүн (1826 онд засаг залгамжилсан)''' — Минжүүрдоржийн ахмад хөвгүүн. 1826 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1841 он хүртэл хошуу ноён байсан.<ref>«Шастир бичиг», №650.1, Хуудас 245.</ref> * '''Цэдэндондовдорж засаг гүн (1842 онд засаг залгамжилсан)''' — Сандувдоржийн хөвгүүн. 1849 онд Засагт хан аймгийн Дэд чуулганы дарга, 1863 онд Засагт хан аймгийн Туслагч жанжнаар томилогдсон. 1874 онд үе улиран тасралгүй залгамжлах Илдэн, Жонон зэрэг хэргэм хүртсэн, Засагт хан аймгийн маш нөлөө бүхий томоохон зүтгэлтэн байв.<ref>«Шастир бичиг», №651.1, Хуудас 245.</ref> * '''Содномдорж тайж (1800-аад оны сүүл үе)''' — Цэдэндондовдорж засаг гүний ураг төрлийн сурвалжвалжит тайж. Дамдин-Абиша гүний хошуунд харьяалагдаж байсан бөгөөд зургаан хүү, зургаан охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн гэр бүлийн тэргүүн байв.<ref>«Г. Гончигсүрэн тайжийн намтар», Хуудас 383.</ref> * '''Содномдоржийн Галиндив хатан (1883 онд төрсөн)''' — Тайж Содномдоржийн ууган охин (том охин). Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (Нөмрөг уулын) хошууны алтан ургийн дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн тайжтай (1883) гэр бүл болж, 12 хүүхэд төрүүлсэн, өнөр өтгөн айлын ухаант хатан байв.<ref>«Г. Гончигсүрэн тайж ба С. Галиндив хатан», Түүхэн дурсамж-намтар.</ref> === . Сүрэнхоржавын Лхамжав, Отгонбилэг(Үр хойч, амьд түүх) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Сүрэнхоржавын охин, 1934 онд төрсөн. Өдгөө АНУ-д амьд сэрүүн амьдарч буй тус гэр бүл, угсаа гарлын хамгийн ахмад, хүндтэй төлөөлөгч, түүхийн амьд гэрч юм. '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Өвөг дээдсийнхээ бичгийн соёл, зарчимч, нямбай чанарыг бүрэн өвлөсөн. Хүнийг засаж залруулах, сургахдаа жинхэнэ монгол сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалаар зүйр цэцэн үгээр сурган сүүл толгой холбон уран цэцэн үгсээр сургадаг. Түүний ач Т. Дариймаа нь эмээгийнхээ талаар тодорхойлох доо " ''миний эмээ Лхамжав нь 90 гаруй настай ч гэсэн ухаан саруул, хэлэх ярих нь язгууртны өндөр соёлтой, зарчимтай хүн юм''" гэжээ. {{Өгүүлэл дутуу|Тожилсүрэнгийн Дариймаа=Миний эмээ С. Лхамжав нь 90 гаруй настай боловч ухаан саруул аливаа хүнд буруу зөрүүг нь хэлэхдээ зүйр үгээр, толгой сүүл холбон уран цэцэн хэлж ярьдаг нь цаанаасаа язгууртан хүний шинжтэй.}} '''Хотгойдын алтан ургийн түүхэн залгамжлал''' нь [[Чингис хаан|Эзэн Чингис хааны]] язгуур үндэснээс салбарласан, [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Хотгойд салбарын хаад, засаг ноёд болон тайж нарын ураг төрлийн албан ёсны түүхэн хэлхээ юм. Уг түүхэн залгамжлал нь Манж Чин улс, Богд хаант Монгол Улс болон БНМАУ-ын эхэн үеийн хүн амын албан ёсны тооллого, угийн бичгийн сурвалжуудаар баталгаажсан. == Анхдагч эх сурвалжууд == * Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд № А-89, А-90, Засагт хан аймгийн Хотгойдын Ахай бэйсийн хошуу болон Цогтой вангийн хошууны 1913, 1922 оны хүн амын албан ёсны тооллогын гар бичмэл данснууд. * Халхын тайж нарын угийн бичгийн латин галигт сурвалжийн индекс кодууд (Хуудас 25, 26, 36, 37, 47, 49). С, D, E салбарын нэгдсэн бүртгэл. == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} '''Амьдрал ба түүхэн үйл явдал''' Ч.Содномдорж тайж нь нутаг орондоо маш нэр хүндтэй, бичиг номтой язгууртан байсан бөгөөд 6 хүү, 6 охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн алдартай айл гэр болжээ. Түүния ууган охин нь 1929 оны хүн амын албан ёсны бүртгэлд одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг суманд тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт тэмдэглэгдсэн Хатан С.Галиндив юм.[1]<ref name=":1" /> Содномдорж тайж залуудаа '''[[Дилав хутагт Б.Жамсранжавд]]''' шавь орж байжээ. '''Дилав хутагт''' өөрийн түүхэн дурсамж бүтээл болох "'''Миний намтар'''" номдоо түүний тухай тусгайлан нэр зааж: "Түүний нэрийг Содномдорж гэдэг бөгөөд хэдэн жилийн тэртээ надад шавь орсон залуу билээ. Хожим тэр Өвөр монгол руу дүрвэн зугтсан юм..." хэмээн дурдсан байдаг.[2] Энэ нь 1930-иад оны эхээр Монголд язгууртан, тайж нар болон шашны зүтгэлтнүүдийг хяхан хавчих, хэлмэгдүүлэх давалгаа эхэлсэнтэй холбоотой бөгөөд тэрээр гэр бүл, үр хойчсоо хамгаалахын тулд ийнхүү өмнөд хил даван дүрвэсэн байна. Түүний үр удам одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сум болон бусад нутгуудаар салбарлан үлдсэн.[1]<ref name=":2">МУҮТА, Түүхийн баримтын архив, ХМ-168 сан, Засагт хан аймгийн тооллогын данс.</ref>[[Файл:Image 3811fd28.jpg|alt=Genealogical Lineage up to 1929|thumb]] 1911 оны зун VIII Богд Жавзандамба хутагтад бат-оршил (даншиг) өргөх, Богдхан уулыг тахих тайлга наадмыг далимдуулан Халхын дөрвөн аймгийн 200 гаруй хаад, засаг ноёд, том тайж нар Нийслэл Хүрээ болон Богдхан уулын Төр хурах, Шажин хурахын амуудад 2 сар гаруй хугацаанд хууран байрлаж, Манж Чин улсаас тусгаарлах нууц зөвлөгөөнийг шат дараатай хийсэн билээ. Энэхүү маш нууц операцид Засагт хан Д.Содномравданг дагалдан, түүний хатны төрөл төрөгсөд болох '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' биечлэн оролцож, орон нутагтаа цэрэг, зэвсэг, агт морьдын дайчилгааны нууц бэлтгэлийг хангаж байв. 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар: * Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' "Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан" цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов. * Түүнийг дагалдан Төр хурахын амны операцид онцгой зүтгэсэн Их Хатан Ж.Цэсрэнгийн ураг төрөл болон '''Чадраабалын Содномдорж тайжийн''' удамд Тэргүүн зэргийн тайж язгуурыг үе улиран тасрахгүй залгамжлах эрх, хааны сангийн хишиг шагналыг албан ёсоор баталж хүртээжээ. Ч.Содномдорж тайжийн ууган охин '''С.Галиндэв (Галиндив) хатан''' нь хожим тус хошууны сурвалжит язгууртан, дөтгөөр зэргийн тайж '''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 онд төрсөн)-тэй гэрлэж, ураг барилдан Алтан ургийн хоёр том голомтыг нэгтгэсэн түүхтэй. === 1911 оны хувьсгал ба Ураг төрлийнхний оролцоо, Богд хааны шагнал === 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар: * Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' "Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан" цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов. == Эх сурвалж == * '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, "Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг".'' * '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. "Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс" (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).'' * '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''"Монголын товч түүх"'' (Улсын хэвлэл, 1934 он). == Эх сурвалж == * '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, "Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг".'' * '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. "Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс" (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).'' * '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''"Монголын товч түүх"'' (Улсын хэвлэл, 1934 он). == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} 6m6301qfm017w4hbkpvuj3lkr2fodfm 873653 873652 2026-10-19T02:43:04Z Tojilsuren Dariimaa 107670 /* Гэр бүл, худ ургийн холбоо */ 873653 wikitext text/x-wiki {{Намтар|нэр=С.Галиндив|бүтэн нэр=Содномдоржийн Галиндив|цол=Хатан|төрсөн он=(Мэдээлэл байвал оруулах)|насан эцэслэсэн=(Мэдээлэл байвал оруулах)|угсаа гарал=[[Боржигин]] (Халхын Засагт хан аймаг)|эцэг=Чадраабалын Содномдорж тайж|гэр бүл=Тайж Г.Гончигсүрэн}} {{Infobox Түүхэн хүн |нэр = Чадраабалын Содномдорж |дүрс = |тайлбар = |төрсөн_он = 19-р зууны сүүл үе |төрсөн_газар = Халхын Засагт хан аймаг, Илдэн, Жонон засгийн хошуу |нас барсан_он = 20-р зууны эхэн үе |нас барсан_газар = |албан_тушаал = Тэргүүн зэргийн тайж, Төр захиргааны зүтгэлтэн |угсаа_гарвал = Бясуд (Бэсүд) овог, Алтан ураг |эцэг = Цогтын Чадраабал ноён ("Тэргүүн баян ноён") |гэргий = Хотгойдын Л.Мандал зайсаны охин |хүүхэд = Содномдоржийн Галиндив хатан (ууган охин) тэдгээрийн хамт 12 хүүхэд }} '''Чадраабалын Содномдорж''' (19-р зууны сүүл — 20-р зууны эхэн үе) — Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Илдэн, Жонон засгийн хошуу (хожмын Хантайшир уулын аймгийн Дамдин Авшаа гүний хошуу)-ны Тэргүүн зэргийн тайж, язгууртан, төр захиргааны зүтгэлтэн юм. Тэрээр [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн шууд тасархай, Бясуд (Бэсүд) овгийн Илдэн, Жонон засгийн хошууны ноёдын уг эх, ясан төрлийн (агнатик) шууд залгамжлагч болно. Нутаг орондоо "Тэргүүн баян ноён" хэмээн алдаршсан Цогтын Чадраабал ноёны хүү юм. == Угсаа гарал == Чадраабалын Содномдорж ноёны ясан төрлийн (агнатик) шууд залгамжлалыг ЮНЕСКО-ийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрт бүртгэгдсэн “Халхын долоон хошуу, дөрвөн аймгийн ноёдын гэрийн үеийн бичмэл хүрдэн зураг” дурсгал болон түүхийн албан ёсны сурвалж бичгүүдэд дараах байдлаар баримтжуулсан байдаг: # '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' — Монголын нэгдсэн улсын суут хаан. # '''[[Гэрсэнз Жалайр хунтайж]]''' — Даян хааны арван нэгдүгээр хөвгүүн, Ар Халхын дээд өвөг. # '''Ноёндой хатанбаатар''' (1549 онд төрсөн) — Гэрсэнз хааны хоёрдугаар хөвгүүн. 1549 онд арын 7 отгоос Бясуд, Элжигин отгийг өмчлөн авсан бөгөөд хожмын Засагт хан аймгийн тус хошуудын ноёд, тайж нарын дээд өвөг. # '''Төвд хатанбаатар''' (1551 онд төрсөн) — Ноёндой хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхээр Халхын 6 хошууны цаазыг батлалцахад тэргүүлэн оролцсон баруун гарын засаг барьсан ноёдын нэг. # '''Хонхуй сэцэн жонон''' (1566 онд төрсөн) — Төвд Хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. Бясудын газарт сууж байсан бөгөөд Бясудын 5 хошууны ноёдын дээд өвөг. # '''Цэрэн цөхүр''' — Хонхуй сэцэн жононгийн ахмад хөвгүүн. # '''Дорж сэцэн жонон''' (1680 оны үе) — Цэрэн цөхүрийн хөвгүүн. 1680 онд хошуугаа тусгаарлан Манжийн Энх амгалан хаанаас Дорж сэцэн жонон цол шагнагджээ. # '''Сономишжав''' (1691 оны үе) — Дорж сэцэн жононгийн ганц хөвгүүн. 1691 оны Долоннуурын чуулганаар засаг тэргүүн зэрэг тайж, улмаар туслагч гүн өргөмжлөгдөн Жонон засгийн хошууг захирчээ. # '''Галсанцэвээн гүн''' (1718 онд засаг залгамжилсан) — Сономишжавын ахмад хөвгүүн, Жонон засгийн хошууны ноён. # '''Жигжиддорж гүн''' (1737 онд засаг залгамжилсан) — Галсанцэвээнгийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжлан, 1768 он хүртэл хошуу ноён суужээ. # '''Лачинсүрэн гүн''' (1768 онд засаг залгамжилсан) — Жигжиддоржийн ахмад хөвгүүн. 1781 оны зарлигаар засаг хэргэмийг үе улиран тасралгүй залгамжлуулахаар болсон бөгөөд сурвалж бичигт "Мэргэн жонон" цолтой Илдэн засгийн хошууны "Цагаан бар ноён" хэмээн тэмдэглэгдсэн өвөг mөн. # '''Минжүүрдорж гүн''' (1804 онд засаг залгамжилсан) — Лачинсүрэнгийн ахмад хөвгүүн. # '''Сандувдорж гүн''' (1826 онд засаг залгамжилсан) — Минжүүрдоржийн ахмад хөвгүүн. # '''Цэдэндондовдорж засаг гүн''' (1842 онд засаг залгамжилсан) — Сандувдоржийн хөвгүүн. 1849 онд Засагт хан аймгийн Дэд чуулганы дарга, 1863 онд Туслагч жанжнаар томилогдсон, Засагт хан аймгийн маш нөлөө бүхий томоохон зүтгэлтэн байв. # '''Чогдон тайж''' — Бэсүд хаадын шууд залгамж, Цэдэндондовдорж засаг гүний ураг төрлийн Тэргүүн зэргийн тайж. Өөрийн салбар шугамын суурийг тавигч. # '''Чогдоны Цогт''' — Чогдон тайжийн хүү, Хантайшир уулын хошууны нөлөө бүхий Тэргүүн зэргийн тайж, ноён. # '''Цогтын Чадраабал''' — Цогт тайжийн хүү, нутаг орондоо "Тэргүүн баян ноён" хэмээн алдаршсан төр захиргааны нөлөөт удирдагч. # '''Чадраабалын Содномдорж''' — Тэргүүн баян Чадраабал ноёны хүү. == Гэр бүл, худ ургийн холбоо == Чадраабалын Содномдорж ноён нь Хотгойдын домогт Тэргүүн баян Луузангийн хүү, гутгаар зэргийн тайж Л.Мандал зайсантай худ ураг барилдаж, түүний охиныг гэргийгээ болгон авчээ. Энэхүү ураг барилдаанаас 12 хүүхэд (6 хүү, 6 охин) мэндэлсэн байдаг. Түүний хамгийн том ууган охин нь '''Содномдоржийн Галиндив хатан''' (1883 онд төрсөн) юм. С.Галиндив хатан нь Хотгойдын Алтан хаадын шууд ясан төрлийн залгамжлагч, Улиастайн сайд Гүн Гүржавын төрсөн дүү болох Хотгойдын Тэргүүн зэргийн тайж Гүржавын Гончигсүрэн (Голио)-той хууль ёсны дагуу ураг барилдан суусан түүхтэй. Энэхүү ураг барилдаанаар Халхын баруун гарын хоёр том Алтан ураг буюу Хотгойдын Алтан хаад болон Бясуд Илдэн Жонон засгийн ноёдын цусан холбоо тэгш нэгджээ. == Хутагт хувилгаадтай холбогдох сэжим == Содномдорж ноёны гэргий талын эцэг Л.Мандал зайсан нь Ар Халхад тодорсон '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэнгийн''' шууд нагац ах байсан тул С.Галиндив хатан нь нагац талаасаа Ялгуусан хутагтуудын цусан төрлийн (махан) ойрын садан болдог. Мөн түүний хүргэн Гүржавын Гончигсүрэн тайж нь '''V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912)-гийн шууд төрсөн үеэл (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвийн өргөмөл хүү) байв. == Орчин үеийн шууд үргэлжлэл == Чадраабалын Содномдорж ноёны ууган охин С.Галиндив хатан болон Г.Гончигсүрэн тайж нараас Сүрэнхоржав (1934-2013 оны хооронд амьдарч байсан, том охин), Гөлөг (бага охин) нар төрсөн. Түүнээс салбарласан шууд үр хойчсын хэлхээ нь С.Лхамжав (Мухлаашийн Оросын гэргий), түүний ууган хүү Тожилсүрэн (1953 онд төрсөн) нараар үргэлжлэн баримтжуулагдсан байдаг. == Эх сурвалж == {{Эх сурвалж}} * '''Олон улсын баримтат өв:''' ЮНЕСКО-ийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрт бүртгэгдсэн ''“Халхын долоон хошуу, дөрвөн аймгийн ноёдын гэрийн үеийн бичмэл хүрдэн зураг”'' (угийн бичгийн эх хувь). * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд-А-133, Төвъёог-1, Хавтаст хэрэг-160:'' Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн болон Илдэн, Жонон засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын ураг төрлийн данс хараа. ** ''Фонд-А-31, Хэргийн дугаар-5751:'' '''Засагт хан аймгийн чуулган дарга, туслагч жанжин Цэдэндондовдорж засаг гүний албан хэргийн баримтууд.''' ** БНМАУ-ын 1922 болон 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс''', Хантайшир уулын аймгийн Дамдин Авшаа гүний хошууны тайж, язгууртнуудын өрхийн бүртгэл'''. * '''Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд:''' ** Б. Нацагдорж, ''“Халхын Засагт хан аймгийн түүх”'' (Улаанбаатар, 2013). ** А. Очир, Ж. Сэржээ, ''“Монголын хаад, язгууртны угийн бичиг”'' (Улаанбаатар, 2002). * '''Гэндэнсүрэнгийн Бадарч, Бадарчийн Натжав нарын өвөг дээдсээс уламжлагдсан угийн эхийн гар бичмэл баримт, гэр бүлийн цадиг түүхийн цуглуулга'''. [[Ангилал:Монголын тайж нар]] [[Ангилал:Алтан ургийнхан]] [[Ангилал:Засагт хан аймаг]] '''Содномдоржийн Галиндив''' (Хатан С.Галиндив) — [[XX зуун|XX зууны]] эхэн үеийн [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] алтан ургийн тайж язгууртан, хатан. 1929 оны хүн амын албан ёсны тооллогоор одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг сумны]] нутагт дөтгөөр зэргийн тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт бүртгэгдэн үлдсэн түүхэн зүтгэлтэн юм.<ref name=":1">БНМАУ-ын 1929 оны хүн амын хөрөнгө, орлогын тооллогын бүртгэл, Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Түүхийн баримтын архив.</ref> * '''''Ноёндой хатанбаатар (1549 онд төрсөн)''' — Батмөнх Даян хааны арван нэгдүгээр хөвгүүн Гэрсэнз жалайр хунтайжийн хоёрдугаар хөвгүүн. 15''49 онд арын 7 отгоос Бясуд, Элжигин отгийг өмчлөн авсан бөгөөд хожмын Засагт хан аймгийн тус хошуудын ноёд, тайж нарын дээд өвөг мөн.<ref>«Шастир бичиг», №640.1, Хуудас 243.</ref> * '''Төвд хатанбаатар (1551 онд төрсөн)''' — Ноёндой хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхээр Халхын 6 хошууны цаазыг батлалцахад тэргүүлэн оролцсон баруун гарын засаг барьсан ноёдын нэг байв.<ref>«Шастир бичиг», №641.1, Хуудас 243.</ref> * '''Хонхуй сэцэн жонон (1566 онд төрсөн)''' — Төвд Хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. Бясудын газарт сууж байсан бөгөөд Бясудын 5 хошууны ноёдын дээд өвөг болох ажээ.<ref>«Шастир бичиг», №642.1, Хуудас 243.</ref> * '''Цэрэн цөхүр''' — Хонхуй сэцэн жононгийн ахмад хөвгүүн.<ref>«Шастир бичиг», №643.1, Хуудас 244.</ref> * '''Дорж сэцэн жонон (1680 оны үе)''' — Цэрэн цөхүрийн хөвгүүн. 1670-аад оноос Манжтай харилцаж байсан бөгөөд 1680 онд хошуугаа тусгаарлан Манжийн Энх амгалан хаанаас Дорж сэцэн жонон цол шагнагджээ.<ref>«Шастир бичиг», №644.1, Хуудас 244.</ref> * '''Сономишжав (1691 оны үе)''' — Дорж сэцэн жононгийн ганц хөвгүүн. 1688 онд албат ардаа дагуулан Манжид дагаж орж, 1691 оны Долоннуурын чуулганаар засаг тэргүүн зэрэг тайж, улмаар туслагч гүн өргөмжлөгдөн Жонон засгийн хошууг захирчээ.<ref>«Шастир бичиг», №645.1, Хуудас 244.</ref> * '''Галсанцэвээн гүн (1718 онд засаг залгамжилсан)''' — Сономишжавын ахмад хөвгүүн. 1718 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, Жонон засгийн хошууны ноён суусан.<ref>«Шастир бичиг», №646.1, Хуудас 244.</ref> * '''Жигжиддорж гүн (1737 онд засаг залгамжилсан)''' — Галсанцэвээнгийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжлан, 1768 он хүртэл хошуу ноён суужээ.<ref>«Шастир бичиг», №647.1, Хуудас 245.</ref> * '''Лачинсүрэн гүн (1768 онд засаг залгамжилсан)''' — Жигжиддоржийн ахмад хөвгүүн. 1781 оны зарлигаар засаг хэргэмийг үе улиран тасралгүй залгамжлуулахаар болсон бөгөөд сурвалж бичигт "Лачинсүрэн миний өвөг хууд, өргөмжилсөн овог бясуд, цол мэргэн жонон" хэмээн тэмдэглэгдсэн Илдэн засгийн хошууны "Цагаан бар ноён" хэмээх алдарт өвөг мөн.<ref>«Шастир бичиг», №648.1, Хуудас 245.</ref> * '''Минжүүрдорж гүн (1804 онд засаг залгамжилсан)''' — Лачинсүрэнгийн ахмад хөвгүүн. 1804 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1826 он хүртэл хошуу захирсан.<ref>«Шастир бичиг», №649.1, Хуудас 245.</ref> * '''Сандувдорж гүн (1826 онд засаг залгамжилсан)''' — Минжүүрдоржийн ахмад хөвгүүн. 1826 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1841 он хүртэл хошуу ноён байсан.<ref>«Шастир бичиг», №650.1, Хуудас 245.</ref> * '''Цэдэндондовдорж засаг гүн (1842 онд засаг залгамжилсан)''' — Сандувдоржийн хөвгүүн. 1849 онд Засагт хан аймгийн Дэд чуулганы дарга, 1863 онд Засагт хан аймгийн Туслагч жанжнаар томилогдсон. 1874 онд үе улиран тасралгүй залгамжлах Илдэн, Жонон зэрэг хэргэм хүртсэн, Засагт хан аймгийн маш нөлөө бүхий томоохон зүтгэлтэн байв.<ref>«Шастир бичиг», №651.1, Хуудас 245.</ref> * '''Содномдорж тайж (1800-аад оны сүүл үе)''' — Цэдэндондовдорж засаг гүний ураг төрлийн сурвалжвалжит тайж. Дамдин-Абиша гүний хошуунд харьяалагдаж байсан бөгөөд зургаан хүү, зургаан охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн гэр бүлийн тэргүүн байв.<ref>«Г. Гончигсүрэн тайжийн намтар», Хуудас 383.</ref> * '''Содномдоржийн Галиндив хатан (1883 онд төрсөн)''' — Тайж Содномдоржийн ууган охин (том охин). Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (Нөмрөг уулын) хошууны алтан ургийн дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн тайжтай (1883) гэр бүл болж, 12 хүүхэд төрүүлсэн, өнөр өтгөн айлын ухаант хатан байв.<ref>«Г. Гончигсүрэн тайж ба С. Галиндив хатан», Түүхэн дурсамж-намтар.</ref> === . Сүрэнхоржавын Лхамжав, Отгонбилэг(Үр хойч, амьд түүх) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Сүрэнхоржавын охин, 1934 онд төрсөн. Өдгөө АНУ-д амьд сэрүүн амьдарч буй тус гэр бүл, угсаа гарлын хамгийн ахмад, хүндтэй төлөөлөгч, түүхийн амьд гэрч юм. '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Өвөг дээдсийнхээ бичгийн соёл, зарчимч, нямбай чанарыг бүрэн өвлөсөн. Хүнийг засаж залруулах, сургахдаа жинхэнэ монгол сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалаар зүйр цэцэн үгээр сурган сүүл толгой холбон уран цэцэн үгсээр сургадаг. Түүний ач Т. Дариймаа нь эмээгийнхээ талаар тодорхойлох доо " ''миний эмээ Лхамжав нь 90 гаруй настай ч гэсэн ухаан саруул, хэлэх ярих нь язгууртны өндөр соёлтой, зарчимтай хүн юм''" гэжээ. {{Өгүүлэл дутуу|Тожилсүрэнгийн Дариймаа=Миний эмээ С. Лхамжав нь 90 гаруй настай боловч ухаан саруул аливаа хүнд буруу зөрүүг нь хэлэхдээ зүйр үгээр, толгой сүүл холбон уран цэцэн хэлж ярьдаг нь цаанаасаа язгууртан хүний шинжтэй.}} '''Хотгойдын алтан ургийн түүхэн залгамжлал''' нь [[Чингис хаан|Эзэн Чингис хааны]] язгуур үндэснээс салбарласан, [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Хотгойд салбарын хаад, засаг ноёд болон тайж нарын ураг төрлийн албан ёсны түүхэн хэлхээ юм. Уг түүхэн залгамжлал нь Манж Чин улс, Богд хаант Монгол Улс болон БНМАУ-ын эхэн үеийн хүн амын албан ёсны тооллого, угийн бичгийн сурвалжуудаар баталгаажсан. == Анхдагч эх сурвалжууд == * Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд № А-89, А-90, Засагт хан аймгийн Хотгойдын Ахай бэйсийн хошуу болон Цогтой вангийн хошууны 1913, 1922 оны хүн амын албан ёсны тооллогын гар бичмэл данснууд. * Халхын тайж нарын угийн бичгийн латин галигт сурвалжийн индекс кодууд (Хуудас 25, 26, 36, 37, 47, 49). С, D, E салбарын нэгдсэн бүртгэл. == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} '''Амьдрал ба түүхэн үйл явдал''' Ч.Содномдорж тайж нь нутаг орондоо маш нэр хүндтэй, бичиг номтой язгууртан байсан бөгөөд 6 хүү, 6 охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн алдартай айл гэр болжээ. Түүния ууган охин нь 1929 оны хүн амын албан ёсны бүртгэлд одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг суманд тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт тэмдэглэгдсэн Хатан С.Галиндив юм.[1]<ref name=":1" /> Содномдорж тайж залуудаа '''[[Дилав хутагт Б.Жамсранжавд]]''' шавь орж байжээ. '''Дилав хутагт''' өөрийн түүхэн дурсамж бүтээл болох "'''Миний намтар'''" номдоо түүний тухай тусгайлан нэр зааж: "Түүний нэрийг Содномдорж гэдэг бөгөөд хэдэн жилийн тэртээ надад шавь орсон залуу билээ. Хожим тэр Өвөр монгол руу дүрвэн зугтсан юм..." хэмээн дурдсан байдаг.[2] Энэ нь 1930-иад оны эхээр Монголд язгууртан, тайж нар болон шашны зүтгэлтнүүдийг хяхан хавчих, хэлмэгдүүлэх давалгаа эхэлсэнтэй холбоотой бөгөөд тэрээр гэр бүл, үр хойчсоо хамгаалахын тулд ийнхүү өмнөд хил даван дүрвэсэн байна. Түүний үр удам одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сум болон бусад нутгуудаар салбарлан үлдсэн.[1]<ref name=":2">МУҮТА, Түүхийн баримтын архив, ХМ-168 сан, Засагт хан аймгийн тооллогын данс.</ref>[[Файл:Image 3811fd28.jpg|alt=Genealogical Lineage up to 1929|thumb]] 1911 оны зун VIII Богд Жавзандамба хутагтад бат-оршил (даншиг) өргөх, Богдхан уулыг тахих тайлга наадмыг далимдуулан Халхын дөрвөн аймгийн 200 гаруй хаад, засаг ноёд, том тайж нар Нийслэл Хүрээ болон Богдхан уулын Төр хурах, Шажин хурахын амуудад 2 сар гаруй хугацаанд хууран байрлаж, Манж Чин улсаас тусгаарлах нууц зөвлөгөөнийг шат дараатай хийсэн билээ. Энэхүү маш нууц операцид Засагт хан Д.Содномравданг дагалдан, түүний хатны төрөл төрөгсөд болох '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' биечлэн оролцож, орон нутагтаа цэрэг, зэвсэг, агт морьдын дайчилгааны нууц бэлтгэлийг хангаж байв. 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар: * Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' "Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан" цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов. * Түүнийг дагалдан Төр хурахын амны операцид онцгой зүтгэсэн Их Хатан Ж.Цэсрэнгийн ураг төрөл болон '''Чадраабалын Содномдорж тайжийн''' удамд Тэргүүн зэргийн тайж язгуурыг үе улиран тасрахгүй залгамжлах эрх, хааны сангийн хишиг шагналыг албан ёсоор баталж хүртээжээ. Ч.Содномдорж тайжийн ууган охин '''С.Галиндэв (Галиндив) хатан''' нь хожим тус хошууны сурвалжит язгууртан, дөтгөөр зэргийн тайж '''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 онд төрсөн)-тэй гэрлэж, ураг барилдан Алтан ургийн хоёр том голомтыг нэгтгэсэн түүхтэй. === 1911 оны хувьсгал ба Ураг төрлийнхний оролцоо, Богд хааны шагнал === 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар: * Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' "Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан" цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов. == Эх сурвалж == * '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, "Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг".'' * '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. "Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс" (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).'' * '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''"Монголын товч түүх"'' (Улсын хэвлэл, 1934 он). == Эх сурвалж == * '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, "Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг".'' * '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. "Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс" (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).'' * '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''"Монголын товч түүх"'' (Улсын хэвлэл, 1934 он). == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} 9tayxqewey7nm2mnh2ci0jowo3m2015 873659 873653 2026-10-19T03:03:15Z Tojilsuren Dariimaa 107670 /* Эх сурвалж */ 873659 wikitext text/x-wiki {{Намтар|нэр=С.Галиндив|бүтэн нэр=Содномдоржийн Галиндив|цол=Хатан|төрсөн он=(Мэдээлэл байвал оруулах)|насан эцэслэсэн=(Мэдээлэл байвал оруулах)|угсаа гарал=[[Боржигин]] (Халхын Засагт хан аймаг)|эцэг=Чадраабалын Содномдорж тайж|гэр бүл=Тайж Г.Гончигсүрэн}} {{Infobox Түүхэн хүн |нэр = Чадраабалын Содномдорж |дүрс = |тайлбар = |төрсөн_он = 19-р зууны сүүл үе |төрсөн_газар = Халхын Засагт хан аймаг, Илдэн, Жонон засгийн хошуу |нас барсан_он = 20-р зууны эхэн үе |нас барсан_газар = |албан_тушаал = Тэргүүн зэргийн тайж, Төр захиргааны зүтгэлтэн |угсаа_гарвал = Бясуд (Бэсүд) овог, Алтан ураг |эцэг = Цогтын Чадраабал ноён ("Тэргүүн баян ноён") |гэргий = Хотгойдын Л.Мандал зайсаны охин |хүүхэд = Содномдоржийн Галиндив хатан (ууган охин) тэдгээрийн хамт 12 хүүхэд }} '''Чадраабалын Содномдорж''' (19-р зууны сүүл — 20-р зууны эхэн үе) — Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Илдэн, Жонон засгийн хошуу (хожмын Хантайшир уулын аймгийн Дамдин Авшаа гүний хошуу)-ны Тэргүүн зэргийн тайж, язгууртан, төр захиргааны зүтгэлтэн юм. Тэрээр [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн шууд тасархай, Бясуд (Бэсүд) овгийн Илдэн, Жонон засгийн хошууны ноёдын уг эх, ясан төрлийн (агнатик) шууд залгамжлагч болно. Нутаг орондоо "Тэргүүн баян ноён" хэмээн алдаршсан Цогтын Чадраабал ноёны хүү юм. == Угсаа гарал == Чадраабалын Содномдорж ноёны ясан төрлийн (агнатик) шууд залгамжлалыг ЮНЕСКО-ийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрт бүртгэгдсэн “Халхын долоон хошуу, дөрвөн аймгийн ноёдын гэрийн үеийн бичмэл хүрдэн зураг” дурсгал болон түүхийн албан ёсны сурвалж бичгүүдэд дараах байдлаар баримтжуулсан байдаг: # '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' — Монголын нэгдсэн улсын суут хаан. # '''[[Гэрсэнз Жалайр хунтайж]]''' — Даян хааны арван нэгдүгээр хөвгүүн, Ар Халхын дээд өвөг. # '''Ноёндой хатанбаатар''' (1549 онд төрсөн) — Гэрсэнз хааны хоёрдугаар хөвгүүн. 1549 онд арын 7 отгоос Бясуд, Элжигин отгийг өмчлөн авсан бөгөөд хожмын Засагт хан аймгийн тус хошуудын ноёд, тайж нарын дээд өвөг. # '''Төвд хатанбаатар''' (1551 онд төрсөн) — Ноёндой хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхээр Халхын 6 хошууны цаазыг батлалцахад тэргүүлэн оролцсон баруун гарын засаг барьсан ноёдын нэг. # '''Хонхуй сэцэн жонон''' (1566 онд төрсөн) — Төвд Хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. Бясудын газарт сууж байсан бөгөөд Бясудын 5 хошууны ноёдын дээд өвөг. # '''Цэрэн цөхүр''' — Хонхуй сэцэн жононгийн ахмад хөвгүүн. # '''Дорж сэцэн жонон''' (1680 оны үе) — Цэрэн цөхүрийн хөвгүүн. 1680 онд хошуугаа тусгаарлан Манжийн Энх амгалан хаанаас Дорж сэцэн жонон цол шагнагджээ. # '''Сономишжав''' (1691 оны үе) — Дорж сэцэн жононгийн ганц хөвгүүн. 1691 оны Долоннуурын чуулганаар засаг тэргүүн зэрэг тайж, улмаар туслагч гүн өргөмжлөгдөн Жонон засгийн хошууг захирчээ. # '''Галсанцэвээн гүн''' (1718 онд засаг залгамжилсан) — Сономишжавын ахмад хөвгүүн, Жонон засгийн хошууны ноён. # '''Жигжиддорж гүн''' (1737 онд засаг залгамжилсан) — Галсанцэвээнгийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжлан, 1768 он хүртэл хошуу ноён суужээ. # '''Лачинсүрэн гүн''' (1768 онд засаг залгамжилсан) — Жигжиддоржийн ахмад хөвгүүн. 1781 оны зарлигаар засаг хэргэмийг үе улиран тасралгүй залгамжлуулахаар болсон бөгөөд сурвалж бичигт "Мэргэн жонон" цолтой Илдэн засгийн хошууны "Цагаан бар ноён" хэмээн тэмдэглэгдсэн өвөг mөн. # '''Минжүүрдорж гүн''' (1804 онд засаг залгамжилсан) — Лачинсүрэнгийн ахмад хөвгүүн. # '''Сандувдорж гүн''' (1826 онд засаг залгамжилсан) — Минжүүрдоржийн ахмад хөвгүүн. # '''Цэдэндондовдорж засаг гүн''' (1842 онд засаг залгамжилсан) — Сандувдоржийн хөвгүүн. 1849 онд Засагт хан аймгийн Дэд чуулганы дарга, 1863 онд Туслагч жанжнаар томилогдсон, Засагт хан аймгийн маш нөлөө бүхий томоохон зүтгэлтэн байв. # '''Чогдон тайж''' — Бэсүд хаадын шууд залгамж, Цэдэндондовдорж засаг гүний ураг төрлийн Тэргүүн зэргийн тайж. Өөрийн салбар шугамын суурийг тавигч. # '''Чогдоны Цогт''' — Чогдон тайжийн хүү, Хантайшир уулын хошууны нөлөө бүхий Тэргүүн зэргийн тайж, ноён. # '''Цогтын Чадраабал''' — Цогт тайжийн хүү, нутаг орондоо "Тэргүүн баян ноён" хэмээн алдаршсан төр захиргааны нөлөөт удирдагч. # '''Чадраабалын Содномдорж''' — Тэргүүн баян Чадраабал ноёны хүү. == Гэр бүл, худ ургийн холбоо == Чадраабалын Содномдорж ноён нь Хотгойдын домогт Тэргүүн баян Луузангийн хүү, гутгаар зэргийн тайж Л.Мандал зайсантай худ ураг барилдаж, түүний охиныг гэргийгээ болгон авчээ. Энэхүү ураг барилдаанаас 12 хүүхэд (6 хүү, 6 охин) мэндэлсэн байдаг. Түүний хамгийн том ууган охин нь '''Содномдоржийн Галиндив хатан''' (1883 онд төрсөн) юм. С.Галиндив хатан нь Хотгойдын Алтан хаадын шууд ясан төрлийн залгамжлагч, Улиастайн сайд Гүн Гүржавын төрсөн дүү болох Хотгойдын Тэргүүн зэргийн тайж Гүржавын Гончигсүрэн (Голио)-той хууль ёсны дагуу ураг барилдан суусан түүхтэй. Энэхүү ураг барилдаанаар Халхын баруун гарын хоёр том Алтан ураг буюу Хотгойдын Алтан хаад болон Бясуд Илдэн Жонон засгийн ноёдын цусан холбоо тэгш нэгджээ. == Хутагт хувилгаадтай холбогдох сэжим == Содномдорж ноёны гэргий талын эцэг Л.Мандал зайсан нь Ар Халхад тодорсон '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэнгийн''' шууд нагац ах байсан тул С.Галиндив хатан нь нагац талаасаа Ялгуусан хутагтуудын цусан төрлийн (махан) ойрын садан болдог. Мөн түүний хүргэн Гүржавын Гончигсүрэн тайж нь '''V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912)-гийн шууд төрсөн үеэл (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвийн өргөмөл хүү) байв. == Орчин үеийн шууд үргэлжлэл == Чадраабалын Содномдорж ноёны ууган охин С.Галиндив хатан болон Г.Гончигсүрэн тайж нараас Сүрэнхоржав (1934-2013 оны хооронд амьдарч байсан, том охин), Гөлөг (бага охин) нар төрсөн. Түүнээс салбарласан шууд үр хойчсын хэлхээ нь С.Лхамжав (Мухлаашийн Оросын гэргий), түүний ууган хүү Тожилсүрэн (1953 онд төрсөн) нараар үргэлжлэн баримтжуулагдсан байдаг. == Эх сурвалж == {{Эх сурвалж}} * '''Олон улсын баримтат өв:''' ЮНЕСКО-ийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрт бүртгэгдсэн ''“Халхын долоон хошуу, дөрвөн аймгийн ноёдын гэрийн үеийн бичмэл хүрдэн зураг”'' (угийн бичгийн эх хувь). * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд-А-133, Төвъёог-1, Хавтаст хэрэг-160:'' Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн болон Илдэн, Жонон засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын ураг төрлийн данс хараа. ** ''Фонд-А-31, Хэргийн дугаар-5751:'' '''Засагт хан аймгийн чуулган дарга, туслагч жанжин Цэдэндондовдорж засаг гүний албан хэргийн баримтууд.''' ** БНМАУ-ын 1922 болон 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс''', Хантайшир уулын аймгийн Дамдин Авшаа гүний хошууны тайж, язгууртнуудын өрхийн бүртгэл'''. * '''Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд:''' ** Б. Нацагдорж, ''“Халхын Засагт хан аймгийн түүх”'' (Улаанбаатар, 2013). ** А. Очир, Ж. Сэржээ, ''“Монголын хаад, язгууртны угийн бичиг”'' (Улаанбаатар, 2002). * '''Гэндэнсүрэнгийн Бадарч, Бадарчийн Натжав нарын өвөг дээдсээс уламжлагдсан угийн эхийн гар бичмэл баримт, гэр бүлийн цадиг түүхийн цуглуулга'''. [[Ангилал:Монголын тайж нар]] [[Ангилал:Алтан ургийнхан]] [[Ангилал:Засагт хан аймаг]] '''Содномдоржийн Галиндив''' (Хатан С.Галиндив) — [[XX зуун|XX зууны]] эхэн үеийн [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] алтан ургийн тайж язгууртан, хатан. 1929 оны хүн амын албан ёсны тооллогоор одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг сумны]] нутагт дөтгөөр зэргийн тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт бүртгэгдэн үлдсэн түүхэн зүтгэлтэн юм.<ref name=":1">БНМАУ-ын 1929 оны хүн амын хөрөнгө, орлогын тооллогын бүртгэл, Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Түүхийн баримтын архив.</ref> * '''''Ноёндой хатанбаатар (1549 онд төрсөн)''' — Батмөнх Даян хааны арван нэгдүгээр хөвгүүн Гэрсэнз жалайр хунтайжийн хоёрдугаар хөвгүүн. 15''49 онд арын 7 отгоос Бясуд, Элжигин отгийг өмчлөн авсан бөгөөд хожмын Засагт хан аймгийн тус хошуудын ноёд, тайж нарын дээд өвөг мөн.<ref>«Шастир бичиг», №640.1, Хуудас 243.</ref> * '''Төвд хатанбаатар (1551 онд төрсөн)''' — Ноёндой хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхээр Халхын 6 хошууны цаазыг батлалцахад тэргүүлэн оролцсон баруун гарын засаг барьсан ноёдын нэг байв.<ref>«Шастир бичиг», №641.1, Хуудас 243.</ref> * '''Хонхуй сэцэн жонон (1566 онд төрсөн)''' — Төвд Хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. Бясудын газарт сууж байсан бөгөөд Бясудын 5 хошууны ноёдын дээд өвөг болох ажээ.<ref>«Шастир бичиг», №642.1, Хуудас 243.</ref> * '''Цэрэн цөхүр''' — Хонхуй сэцэн жононгийн ахмад хөвгүүн.<ref>«Шастир бичиг», №643.1, Хуудас 244.</ref> * '''Дорж сэцэн жонон (1680 оны үе)''' — Цэрэн цөхүрийн хөвгүүн. 1670-аад оноос Манжтай харилцаж байсан бөгөөд 1680 онд хошуугаа тусгаарлан Манжийн Энх амгалан хаанаас Дорж сэцэн жонон цол шагнагджээ.<ref>«Шастир бичиг», №644.1, Хуудас 244.</ref> * '''Сономишжав (1691 оны үе)''' — Дорж сэцэн жононгийн ганц хөвгүүн. 1688 онд албат ардаа дагуулан Манжид дагаж орж, 1691 оны Долоннуурын чуулганаар засаг тэргүүн зэрэг тайж, улмаар туслагч гүн өргөмжлөгдөн Жонон засгийн хошууг захирчээ.<ref>«Шастир бичиг», №645.1, Хуудас 244.</ref> * '''Галсанцэвээн гүн (1718 онд засаг залгамжилсан)''' — Сономишжавын ахмад хөвгүүн. 1718 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, Жонон засгийн хошууны ноён суусан.<ref>«Шастир бичиг», №646.1, Хуудас 244.</ref> * '''Жигжиддорж гүн (1737 онд засаг залгамжилсан)''' — Галсанцэвээнгийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжлан, 1768 он хүртэл хошуу ноён суужээ.<ref>«Шастир бичиг», №647.1, Хуудас 245.</ref> * '''Лачинсүрэн гүн (1768 онд засаг залгамжилсан)''' — Жигжиддоржийн ахмад хөвгүүн. 1781 оны зарлигаар засаг хэргэмийг үе улиран тасралгүй залгамжлуулахаар болсон бөгөөд сурвалж бичигт "Лачинсүрэн миний өвөг хууд, өргөмжилсөн овог бясуд, цол мэргэн жонон" хэмээн тэмдэглэгдсэн Илдэн засгийн хошууны "Цагаан бар ноён" хэмээх алдарт өвөг мөн.<ref>«Шастир бичиг», №648.1, Хуудас 245.</ref> * '''Минжүүрдорж гүн (1804 онд засаг залгамжилсан)''' — Лачинсүрэнгийн ахмад хөвгүүн. 1804 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1826 он хүртэл хошуу захирсан.<ref>«Шастир бичиг», №649.1, Хуудас 245.</ref> * '''Сандувдорж гүн (1826 онд засаг залгамжилсан)''' — Минжүүрдоржийн ахмад хөвгүүн. 1826 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1841 он хүртэл хошуу ноён байсан.<ref>«Шастир бичиг», №650.1, Хуудас 245.</ref> * '''Цэдэндондовдорж засаг гүн (1842 онд засаг залгамжилсан)''' — Сандувдоржийн хөвгүүн. 1849 онд Засагт хан аймгийн Дэд чуулганы дарга, 1863 онд Засагт хан аймгийн Туслагч жанжнаар томилогдсон. 1874 онд үе улиран тасралгүй залгамжлах Илдэн, Жонон зэрэг хэргэм хүртсэн, Засагт хан аймгийн маш нөлөө бүхий томоохон зүтгэлтэн байв.<ref>«Шастир бичиг», №651.1, Хуудас 245.</ref> * '''Содномдорж тайж (1800-аад оны сүүл үе)''' — Цэдэндондовдорж засаг гүний ураг төрлийн сурвалжвалжит тайж. Дамдин-Абиша гүний хошуунд харьяалагдаж байсан бөгөөд зургаан хүү, зургаан охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн гэр бүлийн тэргүүн байв.<ref>«Г. Гончигсүрэн тайжийн намтар», Хуудас 383.</ref> * '''Содномдоржийн Галиндив хатан (1883 онд төрсөн)''' — Тайж Содномдоржийн ууган охин (том охин). Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (Нөмрөг уулын) хошууны алтан ургийн дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн тайжтай (1883) гэр бүл болж, 12 хүүхэд төрүүлсэн, өнөр өтгөн айлын ухаант хатан байв.<ref>«Г. Гончигсүрэн тайж ба С. Галиндив хатан», Түүхэн дурсамж-намтар.</ref> === . Сүрэнхоржавын Лхамжав, Отгонбилэг(Үр хойч, амьд түүх) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Сүрэнхоржавын охин, 1934 онд төрсөн. Өдгөө АНУ-д амьд сэрүүн амьдарч буй тус гэр бүл, угсаа гарлын хамгийн ахмад, хүндтэй төлөөлөгч, түүхийн амьд гэрч юм. '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Өвөг дээдсийнхээ бичгийн соёл, зарчимч, нямбай чанарыг бүрэн өвлөсөн. Хүнийг засаж залруулах, сургахдаа жинхэнэ монгол сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалаар зүйр цэцэн үгээр сурган сүүл толгой холбон уран цэцэн үгсээр сургадаг. Түүний ач Т. Дариймаа нь эмээгийнхээ талаар тодорхойлох доо " ''миний эмээ Лхамжав нь 90 гаруй настай ч гэсэн ухаан саруул, хэлэх ярих нь язгууртны өндөр соёлтой, зарчимтай хүн юм''" гэжээ. {{Өгүүлэл дутуу|Тожилсүрэнгийн Дариймаа=Миний эмээ С. Лхамжав нь 90 гаруй настай боловч ухаан саруул аливаа хүнд буруу зөрүүг нь хэлэхдээ зүйр үгээр, толгой сүүл холбон уран цэцэн хэлж ярьдаг нь цаанаасаа язгууртан хүний шинжтэй.}} '''Хотгойдын алтан ургийн түүхэн залгамжлал''' нь [[Чингис хаан|Эзэн Чингис хааны]] язгуур үндэснээс салбарласан, [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Хотгойд салбарын хаад, засаг ноёд болон тайж нарын ураг төрлийн албан ёсны түүхэн хэлхээ юм. Уг түүхэн залгамжлал нь Манж Чин улс, Богд хаант Монгол Улс болон БНМАУ-ын эхэн үеийн хүн амын албан ёсны тооллого, угийн бичгийн сурвалжуудаар баталгаажсан. == Анхдагч эх сурвалжууд == * Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд № А-89, А-90, Засагт хан аймгийн Хотгойдын Ахай бэйсийн хошуу болон Цогтой вангийн хошууны 1913, 1922 оны хүн амын албан ёсны тооллогын гар бичмэл данснууд. * Халхын тайж нарын угийн бичгийн латин галигт сурвалжийн индекс кодууд (Хуудас 25, 26, 36, 37, 47, 49). С, D, E салбарын нэгдсэн бүртгэл. == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} '''Амьдрал ба түүхэн үйл явдал''' Ч.Содномдорж тайж нь нутаг орондоо маш нэр хүндтэй, бичиг номтой язгууртан байсан бөгөөд 6 хүү, 6 охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн алдартай айл гэр болжээ. Түүния ууган охин нь 1929 оны хүн амын албан ёсны бүртгэлд одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг суманд тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт тэмдэглэгдсэн Хатан С.Галиндив юм.[1]<ref name=":1" /> Содномдорж тайж залуудаа '''[[Дилав хутагт Б.Жамсранжавд]]''' шавь орж байжээ. '''Дилав хутагт''' өөрийн түүхэн дурсамж бүтээл болох "'''Миний намтар'''" номдоо түүний тухай тусгайлан нэр зааж: "Түүний нэрийг Содномдорж гэдэг бөгөөд хэдэн жилийн тэртээ надад шавь орсон залуу билээ. Хожим тэр Өвөр монгол руу дүрвэн зугтсан юм..." хэмээн дурдсан байдаг.[2] Энэ нь 1930-иад оны эхээр Монголд язгууртан, тайж нар болон шашны зүтгэлтнүүдийг хяхан хавчих, хэлмэгдүүлэх давалгаа эхэлсэнтэй холбоотой бөгөөд тэрээр гэр бүл, үр хойчсоо хамгаалахын тулд ийнхүү өмнөд хил даван дүрвэсэн байна. Түүний үр удам одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сум болон бусад нутгуудаар салбарлан үлдсэн.[1]<ref name=":2">МУҮТА, Түүхийн баримтын архив, ХМ-168 сан, Засагт хан аймгийн тооллогын данс.</ref>[[Файл:Image 3811fd28.jpg|alt=Genealogical Lineage up to 1929|thumb]] 1911 оны зун VIII Богд Жавзандамба хутагтад бат-оршил (даншиг) өргөх, Богдхан уулыг тахих тайлга наадмыг далимдуулан Халхын дөрвөн аймгийн 200 гаруй хаад, засаг ноёд, том тайж нар Нийслэл Хүрээ болон Богдхан уулын Төр хурах, Шажин хурахын амуудад 2 сар гаруй хугацаанд хууран байрлаж, Манж Чин улсаас тусгаарлах нууц зөвлөгөөнийг шат дараатай хийсэн билээ. Энэхүү маш нууц операцид Засагт хан Д.Содномравданг дагалдан, түүний хатны төрөл төрөгсөд болох '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' биечлэн оролцож, орон нутагтаа цэрэг, зэвсэг, агт морьдын дайчилгааны нууц бэлтгэлийг хангаж байв. 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар: * Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' "Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан" цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов. * Түүнийг дагалдан Төр хурахын амны операцид онцгой зүтгэсэн Их Хатан Ж.Цэсрэнгийн ураг төрөл болон '''Чадраабалын Содномдорж тайжийн''' удамд Тэргүүн зэргийн тайж язгуурыг үе улиран тасрахгүй залгамжлах эрх, хааны сангийн хишиг шагналыг албан ёсоор баталж хүртээжээ. Ч.Содномдорж тайжийн ууган охин '''С.Галиндэв (Галиндив) хатан''' нь хожим тус хошууны сурвалжит язгууртан, дөтгөөр зэргийн тайж '''Г. Гончигсүрэн''' (1883 онд төрсөн)-тэй гэрлэж, ураг барилдан Алтан ургийн хоёр том голомтыг нэгтгэсэн түүхтэй. === 1911 оны хувьсгал ба Ураг төрлийнхний оролцоо, Богд хааны шагнал === 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар: * Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' "Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан" цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов. == Эх сурвалж == * '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, "Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг".'' * '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. "Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс" (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).'' * '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''"Монголын товч түүх"'' (Улсын хэвлэл, 1934 он). == Эх сурвалж == * '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, "Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг".'' * '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. "Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс" (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).'' * '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''"Монголын товч түүх"'' (Улсын хэвлэл, 1934 он). == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} o97y9swciw8hfvwkh5rdpkhv9t590by 873660 873659 2026-10-19T03:03:40Z Tojilsuren Dariimaa 107670 /* Эх сурвалж */ 873660 wikitext text/x-wiki {{Намтар|нэр=С.Галиндив|бүтэн нэр=Содномдоржийн Галиндив|цол=Хатан|төрсөн он=(Мэдээлэл байвал оруулах)|насан эцэслэсэн=(Мэдээлэл байвал оруулах)|угсаа гарал=[[Боржигин]] (Халхын Засагт хан аймаг)|эцэг=Чадраабалын Содномдорж тайж|гэр бүл=Тайж Г.Гончигсүрэн}} {{Infobox Түүхэн хүн |нэр = Чадраабалын Содномдорж |дүрс = |тайлбар = |төрсөн_он = 19-р зууны сүүл үе |төрсөн_газар = Халхын Засагт хан аймаг, Илдэн, Жонон засгийн хошуу |нас барсан_он = 20-р зууны эхэн үе |нас барсан_газар = |албан_тушаал = Тэргүүн зэргийн тайж, Төр захиргааны зүтгэлтэн |угсаа_гарвал = Бясуд (Бэсүд) овог, Алтан ураг |эцэг = Цогтын Чадраабал ноён ("Тэргүүн баян ноён") |гэргий = Хотгойдын Л.Мандал зайсаны охин |хүүхэд = Содномдоржийн Галиндив хатан (ууган охин) тэдгээрийн хамт 12 хүүхэд }} '''Чадраабалын Содномдорж''' (19-р зууны сүүл — 20-р зууны эхэн үе) — Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Илдэн, Жонон засгийн хошуу (хожмын Хантайшир уулын аймгийн Дамдин Авшаа гүний хошуу)-ны Тэргүүн зэргийн тайж, язгууртан, төр захиргааны зүтгэлтэн юм. Тэрээр [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн шууд тасархай, Бясуд (Бэсүд) овгийн Илдэн, Жонон засгийн хошууны ноёдын уг эх, ясан төрлийн (агнатик) шууд залгамжлагч болно. Нутаг орондоо "Тэргүүн баян ноён" хэмээн алдаршсан Цогтын Чадраабал ноёны хүү юм. == Угсаа гарал == Чадраабалын Содномдорж ноёны ясан төрлийн (агнатик) шууд залгамжлалыг ЮНЕСКО-ийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрт бүртгэгдсэн “Халхын долоон хошуу, дөрвөн аймгийн ноёдын гэрийн үеийн бичмэл хүрдэн зураг” дурсгал болон түүхийн албан ёсны сурвалж бичгүүдэд дараах байдлаар баримтжуулсан байдаг: # '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' — Монголын нэгдсэн улсын суут хаан. # '''[[Гэрсэнз Жалайр хунтайж]]''' — Даян хааны арван нэгдүгээр хөвгүүн, Ар Халхын дээд өвөг. # '''Ноёндой хатанбаатар''' (1549 онд төрсөн) — Гэрсэнз хааны хоёрдугаар хөвгүүн. 1549 онд арын 7 отгоос Бясуд, Элжигин отгийг өмчлөн авсан бөгөөд хожмын Засагт хан аймгийн тус хошуудын ноёд, тайж нарын дээд өвөг. # '''Төвд хатанбаатар''' (1551 онд төрсөн) — Ноёндой хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхээр Халхын 6 хошууны цаазыг батлалцахад тэргүүлэн оролцсон баруун гарын засаг барьсан ноёдын нэг. # '''Хонхуй сэцэн жонон''' (1566 онд төрсөн) — Төвд Хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. Бясудын газарт сууж байсан бөгөөд Бясудын 5 хошууны ноёдын дээд өвөг. # '''Цэрэн цөхүр''' — Хонхуй сэцэн жононгийн ахмад хөвгүүн. # '''Дорж сэцэн жонон''' (1680 оны үе) — Цэрэн цөхүрийн хөвгүүн. 1680 онд хошуугаа тусгаарлан Манжийн Энх амгалан хаанаас Дорж сэцэн жонон цол шагнагджээ. # '''Сономишжав''' (1691 оны үе) — Дорж сэцэн жононгийн ганц хөвгүүн. 1691 оны Долоннуурын чуулганаар засаг тэргүүн зэрэг тайж, улмаар туслагч гүн өргөмжлөгдөн Жонон засгийн хошууг захирчээ. # '''Галсанцэвээн гүн''' (1718 онд засаг залгамжилсан) — Сономишжавын ахмад хөвгүүн, Жонон засгийн хошууны ноён. # '''Жигжиддорж гүн''' (1737 онд засаг залгамжилсан) — Галсанцэвээнгийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжлан, 1768 он хүртэл хошуу ноён суужээ. # '''Лачинсүрэн гүн''' (1768 онд засаг залгамжилсан) — Жигжиддоржийн ахмад хөвгүүн. 1781 оны зарлигаар засаг хэргэмийг үе улиран тасралгүй залгамжлуулахаар болсон бөгөөд сурвалж бичигт "Мэргэн жонон" цолтой Илдэн засгийн хошууны "Цагаан бар ноён" хэмээн тэмдэглэгдсэн өвөг mөн. # '''Минжүүрдорж гүн''' (1804 онд засаг залгамжилсан) — Лачинсүрэнгийн ахмад хөвгүүн. # '''Сандувдорж гүн''' (1826 онд засаг залгамжилсан) — Минжүүрдоржийн ахмад хөвгүүн. # '''Цэдэндондовдорж засаг гүн''' (1842 онд засаг залгамжилсан) — Сандувдоржийн хөвгүүн. 1849 онд Засагт хан аймгийн Дэд чуулганы дарга, 1863 онд Туслагч жанжнаар томилогдсон, Засагт хан аймгийн маш нөлөө бүхий томоохон зүтгэлтэн байв. # '''Чогдон тайж''' — Бэсүд хаадын шууд залгамж, Цэдэндондовдорж засаг гүний ураг төрлийн Тэргүүн зэргийн тайж. Өөрийн салбар шугамын суурийг тавигч. # '''Чогдоны Цогт''' — Чогдон тайжийн хүү, Хантайшир уулын хошууны нөлөө бүхий Тэргүүн зэргийн тайж, ноён. # '''Цогтын Чадраабал''' — Цогт тайжийн хүү, нутаг орондоо "Тэргүүн баян ноён" хэмээн алдаршсан төр захиргааны нөлөөт удирдагч. # '''Чадраабалын Содномдорж''' — Тэргүүн баян Чадраабал ноёны хүү. == Гэр бүл, худ ургийн холбоо == Чадраабалын Содномдорж ноён нь Хотгойдын домогт Тэргүүн баян Луузангийн хүү, гутгаар зэргийн тайж Л.Мандал зайсантай худ ураг барилдаж, түүний охиныг гэргийгээ болгон авчээ. Энэхүү ураг барилдаанаас 12 хүүхэд (6 хүү, 6 охин) мэндэлсэн байдаг. Түүний хамгийн том ууган охин нь '''Содномдоржийн Галиндив хатан''' (1883 онд төрсөн) юм. С.Галиндив хатан нь Хотгойдын Алтан хаадын шууд ясан төрлийн залгамжлагч, Улиастайн сайд Гүн Гүржавын төрсөн дүү болох Хотгойдын Тэргүүн зэргийн тайж Гүржавын Гончигсүрэн (Голио)-той хууль ёсны дагуу ураг барилдан суусан түүхтэй. Энэхүү ураг барилдаанаар Халхын баруун гарын хоёр том Алтан ураг буюу Хотгойдын Алтан хаад болон Бясуд Илдэн Жонон засгийн ноёдын цусан холбоо тэгш нэгджээ. == Хутагт хувилгаадтай холбогдох сэжим == Содномдорж ноёны гэргий талын эцэг Л.Мандал зайсан нь Ар Халхад тодорсон '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэнгийн''' шууд нагац ах байсан тул С.Галиндив хатан нь нагац талаасаа Ялгуусан хутагтуудын цусан төрлийн (махан) ойрын садан болдог. Мөн түүний хүргэн Гүржавын Гончигсүрэн тайж нь '''V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912)-гийн шууд төрсөн үеэл (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвийн өргөмөл хүү) байв. == Орчин үеийн шууд үргэлжлэл == Чадраабалын Содномдорж ноёны ууган охин С.Галиндив хатан болон Г.Гончигсүрэн тайж нараас Сүрэнхоржав (1934-2013 оны хооронд амьдарч байсан, том охин), Гөлөг (бага охин) нар төрсөн. Түүнээс салбарласан шууд үр хойчсын хэлхээ нь С.Лхамжав (Мухлаашийн Оросын гэргий), түүний ууган хүү Тожилсүрэн (1953 онд төрсөн) нараар үргэлжлэн баримтжуулагдсан байдаг. == Эх сурвалж == {{Эх сурвалж}} * '''Олон улсын баримтат өв:''' ЮНЕСКО-ийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрт бүртгэгдсэн ''“Халхын долоон хошуу, дөрвөн аймгийн ноёдын гэрийн үеийн бичмэл хүрдэн зураг”'' (угийн бичгийн эх хувь). * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд-А-133, Төвъёог-1, Хавтаст хэрэг-160:'' Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн болон Илдэн, Жонон засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын ураг төрлийн данс хараа. ** ''Фонд-А-31, Хэргийн дугаар-5751:'' '''Засагт хан аймгийн чуулган дарга, туслагч жанжин Цэдэндондовдорж засаг гүний албан хэргийн баримтууд.''' ** БНМАУ-ын 1922 болон 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс''', Хантайшир уулын аймгийн Дамдин Авшаа гүний хошууны тайж, язгууртнуудын өрхийн бүртгэл'''. * '''Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд:''' ** Б. Нацагдорж, ''“Халхын Засагт хан аймгийн түүх”'' (Улаанбаатар, 2013). ** А. Очир, Ж. Сэржээ, ''“Монголын хаад, язгууртны угийн бичиг”'' (Улаанбаатар, 2002). * '''Гэндэнсүрэнгийн Бадарч, Бадарчийн Натжав нарын өвөг дээдсээс уламжлагдсан угийн эхийн гар бичмэл баримт, гэр бүлийн цадиг түүхийн цуглуулга'''. [[Ангилал:Монголын тайж нар]] [[Ангилал:Алтан ургийнхан]] [[Ангилал:Засагт хан аймаг]] '''Содномдоржийн Галиндив''' (Хатан С.Галиндив) — [[XX зуун|XX зууны]] эхэн үеийн [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] алтан ургийн тайж язгууртан, хатан. 1929 оны хүн амын албан ёсны тооллогоор одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг сумны]] нутагт дөтгөөр зэргийн тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт бүртгэгдэн үлдсэн түүхэн зүтгэлтэн юм.<ref name=":1">БНМАУ-ын 1929 оны хүн амын хөрөнгө, орлогын тооллогын бүртгэл, Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Түүхийн баримтын архив.</ref> * '''''Ноёндой хатанбаатар (1549 онд төрсөн)''' — Батмөнх Даян хааны арван нэгдүгээр хөвгүүн Гэрсэнз жалайр хунтайжийн хоёрдугаар хөвгүүн. 15''49 онд арын 7 отгоос Бясуд, Элжигин отгийг өмчлөн авсан бөгөөд хожмын Засагт хан аймгийн тус хошуудын ноёд, тайж нарын дээд өвөг мөн.<ref>«Шастир бичиг», №640.1, Хуудас 243.</ref> * '''Төвд хатанбаатар (1551 онд төрсөн)''' — Ноёндой хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхээр Халхын 6 хошууны цаазыг батлалцахад тэргүүлэн оролцсон баруун гарын засаг барьсан ноёдын нэг байв.<ref>«Шастир бичиг», №641.1, Хуудас 243.</ref> * '''Хонхуй сэцэн жонон (1566 онд төрсөн)''' — Төвд Хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. Бясудын газарт сууж байсан бөгөөд Бясудын 5 хошууны ноёдын дээд өвөг болох ажээ.<ref>«Шастир бичиг», №642.1, Хуудас 243.</ref> * '''Цэрэн цөхүр''' — Хонхуй сэцэн жононгийн ахмад хөвгүүн.<ref>«Шастир бичиг», №643.1, Хуудас 244.</ref> * '''Дорж сэцэн жонон (1680 оны үе)''' — Цэрэн цөхүрийн хөвгүүн. 1670-аад оноос Манжтай харилцаж байсан бөгөөд 1680 онд хошуугаа тусгаарлан Манжийн Энх амгалан хаанаас Дорж сэцэн жонон цол шагнагджээ.<ref>«Шастир бичиг», №644.1, Хуудас 244.</ref> * '''Сономишжав (1691 оны үе)''' — Дорж сэцэн жононгийн ганц хөвгүүн. 1688 онд албат ардаа дагуулан Манжид дагаж орж, 1691 оны Долоннуурын чуулганаар засаг тэргүүн зэрэг тайж, улмаар туслагч гүн өргөмжлөгдөн Жонон засгийн хошууг захирчээ.<ref>«Шастир бичиг», №645.1, Хуудас 244.</ref> * '''Галсанцэвээн гүн (1718 онд засаг залгамжилсан)''' — Сономишжавын ахмад хөвгүүн. 1718 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, Жонон засгийн хошууны ноён суусан.<ref>«Шастир бичиг», №646.1, Хуудас 244.</ref> * '''Жигжиддорж гүн (1737 онд засаг залгамжилсан)''' — Галсанцэвээнгийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжлан, 1768 он хүртэл хошуу ноён суужээ.<ref>«Шастир бичиг», №647.1, Хуудас 245.</ref> * '''Лачинсүрэн гүн (1768 онд засаг залгамжилсан)''' — Жигжиддоржийн ахмад хөвгүүн. 1781 оны зарлигаар засаг хэргэмийг үе улиран тасралгүй залгамжлуулахаар болсон бөгөөд сурвалж бичигт "Лачинсүрэн миний өвөг хууд, өргөмжилсөн овог бясуд, цол мэргэн жонон" хэмээн тэмдэглэгдсэн Илдэн засгийн хошууны "Цагаан бар ноён" хэмээх алдарт өвөг мөн.<ref>«Шастир бичиг», №648.1, Хуудас 245.</ref> * '''Минжүүрдорж гүн (1804 онд засаг залгамжилсан)''' — Лачинсүрэнгийн ахмад хөвгүүн. 1804 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1826 он хүртэл хошуу захирсан.<ref>«Шастир бичиг», №649.1, Хуудас 245.</ref> * '''Сандувдорж гүн (1826 онд засаг залгамжилсан)''' — Минжүүрдоржийн ахмад хөвгүүн. 1826 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1841 он хүртэл хошуу ноён байсан.<ref>«Шастир бичиг», №650.1, Хуудас 245.</ref> * '''Цэдэндондовдорж засаг гүн (1842 онд засаг залгамжилсан)''' — Сандувдоржийн хөвгүүн. 1849 онд Засагт хан аймгийн Дэд чуулганы дарга, 1863 онд Засагт хан аймгийн Туслагч жанжнаар томилогдсон. 1874 онд үе улиран тасралгүй залгамжлах Илдэн, Жонон зэрэг хэргэм хүртсэн, Засагт хан аймгийн маш нөлөө бүхий томоохон зүтгэлтэн байв.<ref>«Шастир бичиг», №651.1, Хуудас 245.</ref> * '''Содномдорж тайж (1800-аад оны сүүл үе)''' — Цэдэндондовдорж засаг гүний ураг төрлийн сурвалжвалжит тайж. Дамдин-Абиша гүний хошуунд харьяалагдаж байсан бөгөөд зургаан хүү, зургаан охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн гэр бүлийн тэргүүн байв.<ref>«Г. Гончигсүрэн тайжийн намтар», Хуудас 383.</ref> * '''Содномдоржийн Галиндив хатан (1883 онд төрсөн)''' — Тайж Содномдоржийн ууган охин (том охин). Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (Нөмрөг уулын) хошууны алтан ургийн дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн тайжтай (1883) гэр бүл болж, 12 хүүхэд төрүүлсэн, өнөр өтгөн айлын ухаант хатан байв.<ref>«Г. Гончигсүрэн тайж ба С. Галиндив хатан», Түүхэн дурсамж-намтар.</ref> === . Сүрэнхоржавын Лхамжав, Отгонбилэг(Үр хойч, амьд түүх) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Сүрэнхоржавын охин, 1934 онд төрсөн. Өдгөө АНУ-д амьд сэрүүн амьдарч буй тус гэр бүл, угсаа гарлын хамгийн ахмад, хүндтэй төлөөлөгч, түүхийн амьд гэрч юм. '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Өвөг дээдсийнхээ бичгийн соёл, зарчимч, нямбай чанарыг бүрэн өвлөсөн. Хүнийг засаж залруулах, сургахдаа жинхэнэ монгол сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалаар зүйр цэцэн үгээр сурган сүүл толгой холбон уран цэцэн үгсээр сургадаг. Түүний ач Т. Дариймаа нь эмээгийнхээ талаар тодорхойлох доо " ''миний эмээ Лхамжав нь 90 гаруй настай ч гэсэн ухаан саруул, хэлэх ярих нь язгууртны өндөр соёлтой, зарчимтай хүн юм''" гэжээ. {{Өгүүлэл дутуу|Тожилсүрэнгийн Дариймаа=Миний эмээ С. Лхамжав нь 90 гаруй настай боловч ухаан саруул аливаа хүнд буруу зөрүүг нь хэлэхдээ зүйр үгээр, толгой сүүл холбон уран цэцэн хэлж ярьдаг нь цаанаасаа язгууртан хүний шинжтэй.}} '''Хотгойдын алтан ургийн түүхэн залгамжлал''' нь [[Чингис хаан|Эзэн Чингис хааны]] язгуур үндэснээс салбарласан, [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Хотгойд салбарын хаад, засаг ноёд болон тайж нарын ураг төрлийн албан ёсны түүхэн хэлхээ юм. Уг түүхэн залгамжлал нь Манж Чин улс, Богд хаант Монгол Улс болон БНМАУ-ын эхэн үеийн хүн амын албан ёсны тооллого, угийн бичгийн сурвалжуудаар баталгаажсан. == Анхдагч эх сурвалжууд == * Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд № А-89, А-90, Засагт хан аймгийн Хотгойдын Ахай бэйсийн хошуу болон Цогтой вангийн хошууны 1913, 1922 оны хүн амын албан ёсны тооллогын гар бичмэл данснууд. * Халхын тайж нарын угийн бичгийн латин галигт сурвалжийн индекс кодууд (Хуудас 25, 26, 36, 37, 47, 49). С, D, E салбарын нэгдсэн бүртгэл. == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} '''Амьдрал ба түүхэн үйл явдал''' Ч.Содномдорж тайж нь нутаг орондоо маш нэр хүндтэй, бичиг номтой язгууртан байсан бөгөөд 6 хүү, 6 охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн алдартай айл гэр болжээ. Түүния ууган охин нь 1929 оны хүн амын албан ёсны бүртгэлд одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг суманд тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт тэмдэглэгдсэн Хатан С.Галиндив юм.[1]<ref name=":1" /> Содномдорж тайж залуудаа '''[[Дилав хутагт Б.Жамсранжавд]]''' шавь орж байжээ. '''Дилав хутагт''' өөрийн түүхэн дурсамж бүтээл болох "'''Миний намтар'''" номдоо түүний тухай тусгайлан нэр зааж: "Түүний нэрийг Содномдорж гэдэг бөгөөд хэдэн жилийн тэртээ надад шавь орсон залуу билээ. Хожим тэр Өвөр монгол руу дүрвэн зугтсан юм..." хэмээн дурдсан байдаг.[2] Энэ нь 1930-иад оны эхээр Монголд язгууртан, тайж нар болон шашны зүтгэлтнүүдийг хяхан хавчих, хэлмэгдүүлэх давалгаа эхэлсэнтэй холбоотой бөгөөд тэрээр гэр бүл, үр хойчсоо хамгаалахын тулд ийнхүү өмнөд хил даван дүрвэсэн байна. Түүний үр удам одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сум болон бусад нутгуудаар салбарлан үлдсэн.[1]<ref name=":2">МУҮТА, Түүхийн баримтын архив, ХМ-168 сан, Засагт хан аймгийн тооллогын данс.</ref> 1911 оны зун VIII Богд Жавзандамба хутагтад бат-оршил (даншиг) өргөх, Богдхан уулыг тахих тайлга наадмыг далимдуулан Халхын дөрвөн аймгийн 200 гаруй хаад, засаг ноёд, том тайж нар Нийслэл Хүрээ болон Богдхан уулын Төр хурах, Шажин хурахын амуудад 2 сар гаруй хугацаанд хууран байрлаж, Манж Чин улсаас тусгаарлах нууц зөвлөгөөнийг шат дараатай хийсэн билээ. Энэхүү маш нууц операцид Засагт хан Д.Содномравданг дагалдан, түүний хатны төрөл төрөгсөд болох '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' биечлэн оролцож, орон нутагтаа цэрэг, зэвсэг, агт морьдын дайчилгааны нууц бэлтгэлийг хангаж байв. 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар: * Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' "Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан" цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов. * Түүнийг дагалдан Төр хурахын амны операцид онцгой зүтгэсэн Их Хатан Ж.Цэсрэнгийн ураг төрөл болон '''Чадраабалын Содномдорж тайжийн''' удамд Тэргүүн зэргийн тайж язгуурыг үе улиран тасрахгүй залгамжлах эрх, хааны сангийн хишиг шагналыг албан ёсоор баталж хүртээжээ. Ч.Содномдорж тайжийн ууган охин '''С.Галиндэв (Галиндив) хатан''' нь хожим тус хошууны сурвалжит язгууртан, дөтгөөр зэргийн тайж '''Г. Гончигсүрэн''' (1883 онд төрсөн)-тэй гэрлэж, ураг барилдан Алтан ургийн хоёр том голомтыг нэгтгэсэн түүхтэй. === 1911 оны хувьсгал ба Ураг төрлийнхний оролцоо, Богд хааны шагнал === 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар: * Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' "Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан" цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов. == Эх сурвалж == * '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, "Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг".'' * '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. "Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс" (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).'' * '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''"Монголын товч түүх"'' (Улсын хэвлэл, 1934 он). == Эх сурвалж == * '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, "Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг".'' * '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. "Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс" (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).'' * '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''"Монголын товч түүх"'' (Улсын хэвлэл, 1934 он). == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} 2aayd8e0rpz3gx18so0kr3uceepe2oc 873661 873660 2026-10-19T03:05:41Z Tojilsuren Dariimaa 107670 /* Эх сурвалж */ 873661 wikitext text/x-wiki {{Намтар|нэр=С.Галиндив|бүтэн нэр=Содномдоржийн Галиндив|цол=Хатан|төрсөн он=(Мэдээлэл байвал оруулах)|насан эцэслэсэн=(Мэдээлэл байвал оруулах)|угсаа гарал=[[Боржигин]] (Халхын Засагт хан аймаг)|эцэг=Чадраабалын Содномдорж тайж|гэр бүл=Тайж Г.Гончигсүрэн}} {{Infobox Түүхэн хүн |нэр = Чадраабалын Содномдорж |дүрс = |тайлбар = |төрсөн_он = 19-р зууны сүүл үе |төрсөн_газар = Халхын Засагт хан аймаг, Илдэн, Жонон засгийн хошуу |нас барсан_он = 20-р зууны эхэн үе |нас барсан_газар = |албан_тушаал = Тэргүүн зэргийн тайж, Төр захиргааны зүтгэлтэн |угсаа_гарвал = Бясуд (Бэсүд) овог, Алтан ураг |эцэг = Цогтын Чадраабал ноён ("Тэргүүн баян ноён") |гэргий = Хотгойдын Л.Мандал зайсаны охин |хүүхэд = Содномдоржийн Галиндив хатан (ууган охин) тэдгээрийн хамт 12 хүүхэд }} '''Чадраабалын Содномдорж''' (19-р зууны сүүл — 20-р зууны эхэн үе) — Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Илдэн, Жонон засгийн хошуу (хожмын Хантайшир уулын аймгийн Дамдин Авшаа гүний хошуу)-ны Тэргүүн зэргийн тайж, язгууртан, төр захиргааны зүтгэлтэн юм. Тэрээр [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн шууд тасархай, Бясуд (Бэсүд) овгийн Илдэн, Жонон засгийн хошууны ноёдын уг эх, ясан төрлийн (агнатик) шууд залгамжлагч болно. Нутаг орондоо "Тэргүүн баян ноён" хэмээн алдаршсан Цогтын Чадраабал ноёны хүү юм. == Угсаа гарал == Чадраабалын Содномдорж ноёны ясан төрлийн (агнатик) шууд залгамжлалыг ЮНЕСКО-ийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрт бүртгэгдсэн “Халхын долоон хошуу, дөрвөн аймгийн ноёдын гэрийн үеийн бичмэл хүрдэн зураг” дурсгал болон түүхийн албан ёсны сурвалж бичгүүдэд дараах байдлаар баримтжуулсан байдаг: # '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' — Монголын нэгдсэн улсын суут хаан. # '''[[Гэрсэнз Жалайр хунтайж]]''' — Даян хааны арван нэгдүгээр хөвгүүн, Ар Халхын дээд өвөг. # '''Ноёндой хатанбаатар''' (1549 онд төрсөн) — Гэрсэнз хааны хоёрдугаар хөвгүүн. 1549 онд арын 7 отгоос Бясуд, Элжигин отгийг өмчлөн авсан бөгөөд хожмын Засагт хан аймгийн тус хошуудын ноёд, тайж нарын дээд өвөг. # '''Төвд хатанбаатар''' (1551 онд төрсөн) — Ноёндой хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхээр Халхын 6 хошууны цаазыг батлалцахад тэргүүлэн оролцсон баруун гарын засаг барьсан ноёдын нэг. # '''Хонхуй сэцэн жонон''' (1566 онд төрсөн) — Төвд Хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. Бясудын газарт сууж байсан бөгөөд Бясудын 5 хошууны ноёдын дээд өвөг. # '''Цэрэн цөхүр''' — Хонхуй сэцэн жононгийн ахмад хөвгүүн. # '''Дорж сэцэн жонон''' (1680 оны үе) — Цэрэн цөхүрийн хөвгүүн. 1680 онд хошуугаа тусгаарлан Манжийн Энх амгалан хаанаас Дорж сэцэн жонон цол шагнагджээ. # '''Сономишжав''' (1691 оны үе) — Дорж сэцэн жононгийн ганц хөвгүүн. 1691 оны Долоннуурын чуулганаар засаг тэргүүн зэрэг тайж, улмаар туслагч гүн өргөмжлөгдөн Жонон засгийн хошууг захирчээ. # '''Галсанцэвээн гүн''' (1718 онд засаг залгамжилсан) — Сономишжавын ахмад хөвгүүн, Жонон засгийн хошууны ноён. # '''Жигжиддорж гүн''' (1737 онд засаг залгамжилсан) — Галсанцэвээнгийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжлан, 1768 он хүртэл хошуу ноён суужээ. # '''Лачинсүрэн гүн''' (1768 онд засаг залгамжилсан) — Жигжиддоржийн ахмад хөвгүүн. 1781 оны зарлигаар засаг хэргэмийг үе улиран тасралгүй залгамжлуулахаар болсон бөгөөд сурвалж бичигт "Мэргэн жонон" цолтой Илдэн засгийн хошууны "Цагаан бар ноён" хэмээн тэмдэглэгдсэн өвөг mөн. # '''Минжүүрдорж гүн''' (1804 онд засаг залгамжилсан) — Лачинсүрэнгийн ахмад хөвгүүн. # '''Сандувдорж гүн''' (1826 онд засаг залгамжилсан) — Минжүүрдоржийн ахмад хөвгүүн. # '''Цэдэндондовдорж засаг гүн''' (1842 онд засаг залгамжилсан) — Сандувдоржийн хөвгүүн. 1849 онд Засагт хан аймгийн Дэд чуулганы дарга, 1863 онд Туслагч жанжнаар томилогдсон, Засагт хан аймгийн маш нөлөө бүхий томоохон зүтгэлтэн байв. # '''Чогдон тайж''' — Бэсүд хаадын шууд залгамж, Цэдэндондовдорж засаг гүний ураг төрлийн Тэргүүн зэргийн тайж. Өөрийн салбар шугамын суурийг тавигч. # '''Чогдоны Цогт''' — Чогдон тайжийн хүү, Хантайшир уулын хошууны нөлөө бүхий Тэргүүн зэргийн тайж, ноён. # '''Цогтын Чадраабал''' — Цогт тайжийн хүү, нутаг орондоо "Тэргүүн баян ноён" хэмээн алдаршсан төр захиргааны нөлөөт удирдагч. # '''Чадраабалын Содномдорж''' — Тэргүүн баян Чадраабал ноёны хүү. == Гэр бүл, худ ургийн холбоо == Чадраабалын Содномдорж ноён нь Хотгойдын домогт Тэргүүн баян Луузангийн хүү, гутгаар зэргийн тайж Л.Мандал зайсантай худ ураг барилдаж, түүний охиныг гэргийгээ болгон авчээ. Энэхүү ураг барилдаанаас 12 хүүхэд (6 хүү, 6 охин) мэндэлсэн байдаг. Түүний хамгийн том ууган охин нь '''Содномдоржийн Галиндив хатан''' (1883 онд төрсөн) юм. С.Галиндив хатан нь Хотгойдын Алтан хаадын шууд ясан төрлийн залгамжлагч, Улиастайн сайд Гүн Гүржавын төрсөн дүү болох Хотгойдын Тэргүүн зэргийн тайж Гүржавын Гончигсүрэн (Голио)-той хууль ёсны дагуу ураг барилдан суусан түүхтэй. Энэхүү ураг барилдаанаар Халхын баруун гарын хоёр том Алтан ураг буюу Хотгойдын Алтан хаад болон Бясуд Илдэн Жонон засгийн ноёдын цусан холбоо тэгш нэгджээ. == Хутагт хувилгаадтай холбогдох сэжим == Содномдорж ноёны гэргий талын эцэг Л.Мандал зайсан нь Ар Халхад тодорсон '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэнгийн''' шууд нагац ах байсан тул С.Галиндив хатан нь нагац талаасаа Ялгуусан хутагтуудын цусан төрлийн (махан) ойрын садан болдог. Мөн түүний хүргэн Гүржавын Гончигсүрэн тайж нь '''V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912)-гийн шууд төрсөн үеэл (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвийн өргөмөл хүү) байв. == Орчин үеийн шууд үргэлжлэл == Чадраабалын Содномдорж ноёны ууган охин С.Галиндив хатан болон Г.Гончигсүрэн тайж нараас Сүрэнхоржав (1934-2013 оны хооронд амьдарч байсан, том охин), Гөлөг (бага охин) нар төрсөн. Түүнээс салбарласан шууд үр хойчсын хэлхээ нь С.Лхамжав (Мухлаашийн Оросын гэргий), түүний ууган хүү Тожилсүрэн (1953 онд төрсөн) нараар үргэлжлэн баримтжуулагдсан байдаг. == Эх сурвалж == {{Эх сурвалж}} * '''Олон улсын баримтат өв:''' ЮНЕСКО-ийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрт бүртгэгдсэн ''“Халхын долоон хошуу, дөрвөн аймгийн ноёдын гэрийн үеийн бичмэл хүрдэн зураг”'' (угийн бичгийн эх хувь). * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд-А-133, Төвъёог-1, Хавтаст хэрэг-160:'' Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн болон Илдэн, Жонон засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын ураг төрлийн данс хараа. ** ''Фонд-А-31, Хэргийн дугаар-5751:'' '''Засагт хан аймгийн чуулган дарга, туслагч жанжин Цэдэндондовдорж засаг гүний албан хэргийн баримтууд.''' ** БНМАУ-ын 1922 болон 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс''', Хантайшир уулын аймгийн Дамдин Авшаа гүний хошууны тайж, язгууртнуудын өрхийн бүртгэл'''. * '''Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд:''' ** Б. Нацагдорж, ''“Халхын Засагт хан аймгийн түүх”'' (Улаанбаатар, 2013). ** А. Очир, Ж. Сэржээ, ''“Монголын хаад, язгууртны угийн бичиг”'' (Улаанбаатар, 2002). * '''Гэндэнсүрэнгийн Бадарч, Бадарчийн Натжав нарын өвөг дээдсээс уламжлагдсан угийн эхийн гар бичмэл баримт, гэр бүлийн цадиг түүхийн цуглуулга'''. [[Ангилал:Монголын тайж нар]] [[Ангилал:Алтан ургийнхан]] [[Ангилал:Засагт хан аймаг]] '''Содномдоржийн Галиндив''' (Хатан С.Галиндив) — [[XX зуун|XX зууны]] эхэн үеийн [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] алтан ургийн тайж язгууртан, хатан. 1929 оны хүн амын албан ёсны тооллогоор одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг сумны]] нутагт дөтгөөр зэргийн тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт бүртгэгдэн үлдсэн түүхэн зүтгэлтэн юм.<ref name=":1">БНМАУ-ын 1929 оны хүн амын хөрөнгө, орлогын тооллогын бүртгэл, Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Түүхийн баримтын архив.</ref> * '''''Ноёндой хатанбаатар (1549 онд төрсөн)''' — Батмөнх Даян хааны арван нэгдүгээр хөвгүүн Гэрсэнз жалайр хунтайжийн хоёрдугаар хөвгүүн. 15''49 онд арын 7 отгоос Бясуд, Элжигин отгийг өмчлөн авсан бөгөөд хожмын Засагт хан аймгийн тус хошуудын ноёд, тайж нарын дээд өвөг мөн.<ref>«Шастир бичиг», №640.1, Хуудас 243.</ref> * '''Төвд хатанбаатар (1551 онд төрсөн)''' — Ноёндой хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхээр Халхын 6 хошууны цаазыг батлалцахад тэргүүлэн оролцсон баруун гарын засаг барьсан ноёдын нэг байв.<ref>«Шастир бичиг», №641.1, Хуудас 243.</ref> * '''Хонхуй сэцэн жонон (1566 онд төрсөн)''' — Төвд Хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. Бясудын газарт сууж байсан бөгөөд Бясудын 5 хошууны ноёдын дээд өвөг болох ажээ.<ref>«Шастир бичиг», №642.1, Хуудас 243.</ref> * '''Цэрэн цөхүр''' — Хонхуй сэцэн жононгийн ахмад хөвгүүн.<ref>«Шастир бичиг», №643.1, Хуудас 244.</ref> * '''Дорж сэцэн жонон (1680 оны үе)''' — Цэрэн цөхүрийн хөвгүүн. 1670-аад оноос Манжтай харилцаж байсан бөгөөд 1680 онд хошуугаа тусгаарлан Манжийн Энх амгалан хаанаас Дорж сэцэн жонон цол шагнагджээ.<ref>«Шастир бичиг», №644.1, Хуудас 244.</ref> * '''Сономишжав (1691 оны үе)''' — Дорж сэцэн жононгийн ганц хөвгүүн. 1688 онд албат ардаа дагуулан Манжид дагаж орж, 1691 оны Долоннуурын чуулганаар засаг тэргүүн зэрэг тайж, улмаар туслагч гүн өргөмжлөгдөн Жонон засгийн хошууг захирчээ.<ref>«Шастир бичиг», №645.1, Хуудас 244.</ref> * '''Галсанцэвээн гүн (1718 онд засаг залгамжилсан)''' — Сономишжавын ахмад хөвгүүн. 1718 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, Жонон засгийн хошууны ноён суусан.<ref>«Шастир бичиг», №646.1, Хуудас 244.</ref> * '''Жигжиддорж гүн (1737 онд засаг залгамжилсан)''' — Галсанцэвээнгийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжлан, 1768 он хүртэл хошуу ноён суужээ.<ref>«Шастир бичиг», №647.1, Хуудас 245.</ref> * '''Лачинсүрэн гүн (1768 онд засаг залгамжилсан)''' — Жигжиддоржийн ахмад хөвгүүн. 1781 оны зарлигаар засаг хэргэмийг үе улиран тасралгүй залгамжлуулахаар болсон бөгөөд сурвалж бичигт "Лачинсүрэн миний өвөг хууд, өргөмжилсөн овог бясуд, цол мэргэн жонон" хэмээн тэмдэглэгдсэн Илдэн засгийн хошууны "Цагаан бар ноён" хэмээх алдарт өвөг мөн.<ref>«Шастир бичиг», №648.1, Хуудас 245.</ref> * '''Минжүүрдорж гүн (1804 онд засаг залгамжилсан)''' — Лачинсүрэнгийн ахмад хөвгүүн. 1804 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1826 он хүртэл хошуу захирсан.<ref>«Шастир бичиг», №649.1, Хуудас 245.</ref> * '''Сандувдорж гүн (1826 онд засаг залгамжилсан)''' — Минжүүрдоржийн ахмад хөвгүүн. 1826 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1841 он хүртэл хошуу ноён байсан.<ref>«Шастир бичиг», №650.1, Хуудас 245.</ref> * '''Цэдэндондовдорж засаг гүн (1842 онд засаг залгамжилсан)''' — Сандувдоржийн хөвгүүн. 1849 онд Засагт хан аймгийн Дэд чуулганы дарга, 1863 онд Засагт хан аймгийн Туслагч жанжнаар томилогдсон. 1874 онд үе улиран тасралгүй залгамжлах Илдэн, Жонон зэрэг хэргэм хүртсэн, Засагт хан аймгийн маш нөлөө бүхий томоохон зүтгэлтэн байв.<ref>«Шастир бичиг», №651.1, Хуудас 245.</ref> * '''Содномдорж тайж (1800-аад оны сүүл үе)''' — Цэдэндондовдорж засаг гүний ураг төрлийн сурвалжвалжит тайж. Дамдин-Абиша гүний хошуунд харьяалагдаж байсан бөгөөд зургаан хүү, зургаан охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн гэр бүлийн тэргүүн байв.<ref>«Г. Гончигсүрэн тайжийн намтар», Хуудас 383.</ref> * '''Содномдоржийн Галиндив хатан (1883 онд төрсөн)''' — Тайж Содномдоржийн ууган охин (том охин). Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (Нөмрөг уулын) хошууны алтан ургийн дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн тайжтай (1883) гэр бүл болж, 12 хүүхэд төрүүлсэн, өнөр өтгөн айлын ухаант хатан байв.<ref>«Г. Гончигсүрэн тайж ба С. Галиндив хатан», Түүхэн дурсамж-намтар.</ref> === . Сүрэнхоржавын Лхамжав, Отгонбилэг(Үр хойч, амьд түүх) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Сүрэнхоржавын охин, 1934 онд төрсөн. Өдгөө АНУ-д амьд сэрүүн амьдарч буй тус гэр бүл, угсаа гарлын хамгийн ахмад, хүндтэй төлөөлөгч, түүхийн амьд гэрч юм. '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Өвөг дээдсийнхээ бичгийн соёл, зарчимч, нямбай чанарыг бүрэн өвлөсөн. Хүнийг засаж залруулах, сургахдаа жинхэнэ монгол сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалаар зүйр цэцэн үгээр сурган сүүл толгой холбон уран цэцэн үгсээр сургадаг. Түүний ач Т. Дариймаа нь эмээгийнхээ талаар тодорхойлох доо " ''миний эмээ Лхамжав нь 90 гаруй настай ч гэсэн ухаан саруул, хэлэх ярих нь язгууртны өндөр соёлтой, зарчимтай хүн юм''" гэжээ. {{Өгүүлэл дутуу|Тожилсүрэнгийн Дариймаа=Миний эмээ С. Лхамжав нь 90 гаруй настай боловч ухаан саруул аливаа хүнд буруу зөрүүг нь хэлэхдээ зүйр үгээр, толгой сүүл холбон уран цэцэн хэлж ярьдаг нь цаанаасаа язгууртан хүний шинжтэй.}} '''Хотгойдын алтан ургийн түүхэн залгамжлал''' нь [[Чингис хаан|Эзэн Чингис хааны]] язгуур үндэснээс салбарласан, [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Хотгойд салбарын хаад, засаг ноёд болон тайж нарын ураг төрлийн албан ёсны түүхэн хэлхээ юм. Уг түүхэн залгамжлал нь Манж Чин улс, Богд хаант Монгол Улс болон БНМАУ-ын эхэн үеийн хүн амын албан ёсны тооллого, угийн бичгийн сурвалжуудаар баталгаажсан. == Анхдагч эх сурвалжууд == * Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд № А-89, А-90, Засагт хан аймгийн Хотгойдын Ахай бэйсийн хошуу болон Цогтой вангийн хошууны 1913, 1922 оны хүн амын албан ёсны тооллогын гар бичмэл данснууд. * Халхын тайж нарын угийн бичгийн латин галигт сурвалжийн индекс кодууд (Хуудас 25, 26, 36, 37, 47, 49). С, D, E салбарын нэгдсэн бүртгэл. == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} '''Амьдрал ба түүхэн үйл явдал''' Ч.Содномдорж тайж нь нутаг орондоо маш нэр хүндтэй, бичиг номтой язгууртан байсан бөгөөд 6 хүү, 6 охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн алдартай айл гэр болжээ. Түүния ууган охин нь 1929 оны хүн амын албан ёсны бүртгэлд одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг суманд тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт тэмдэглэгдсэн Хатан С.Галиндив юм.[1]<ref name=":1" /> Содномдорж тайж залуудаа '''[[Дилав хутагт Б.Жамсранжавд]]''' шавь орж байжээ. '''Дилав хутагт''' өөрийн түүхэн дурсамж бүтээл болох "'''Миний намтар'''" номдоо түүний тухай тусгайлан нэр зааж: "Түүний нэрийг Содномдорж гэдэг бөгөөд хэдэн жилийн тэртээ надад шавь орсон залуу билээ. Хожим тэр Өвөр монгол руу дүрвэн зугтсан юм..." хэмээн дурдсан байдаг.[2] Энэ нь 1930-иад оны эхээр Монголд язгууртан, тайж нар болон шашны зүтгэлтнүүдийг хяхан хавчих, хэлмэгдүүлэх давалгаа эхэлсэнтэй холбоотой бөгөөд тэрээр гэр бүл, үр хойчсоо хамгаалахын тулд ийнхүү өмнөд хил даван дүрвэсэн байна. Түүний үр удам одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сум болон бусад нутгуудаар салбарлан үлдсэн.[1]<ref name=":2">МУҮТА, Түүхийн баримтын архив, ХМ-168 сан, Засагт хан аймгийн тооллогын данс.</ref> 1911 оны зун VIII Богд Жавзандамба хутагтад бат-оршил (даншиг) өргөх, Богдхан уулыг тахих тайлга наадмыг далимдуулан Халхын дөрвөн аймгийн 200 гаруй хаад, засаг ноёд, том тайж нар Нийслэл Хүрээ болон Богдхан уулын Төр хурах, Шажин хурахын амуудад 2 сар гаруй хугацаанд хууран байрлаж, Манж Чин улсаас тусгаарлах нууц зөвлөгөөнийг шат дараатай хийсэн билээ. Энэхүү маш нууц операцид Засагт хан Д.Содномравданг дагалдан, түүний хатны төрөл төрөгсөд болох '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' биечлэн оролцож, орон нутагтаа цэрэг, зэвсэг, агт морьдын дайчилгааны нууц бэлтгэлийг хангаж байв. 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар: * Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' "Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан" цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов. Ч.Содномдорж тайжийн ууган охин '''С.Галиндэв (Галиндив) хатан''' нь хожим тус хошууны сурвалжит язгууртан, дөтгөөр зэргийн тайж '''Г. Гончигсүрэн''' (1883 онд төрсөн)-тэй гэрлэж, ураг барилдан Алтан ургийн хоёр том голомтыг нэгтгэсэн түүхтэй. === 1911 оны хувьсгал ба Ураг төрлийнхний оролцоо, Богд хааны шагнал === 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар: * Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' "Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан" цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов. == Эх сурвалж == * '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, "Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг".'' * '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. "Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс" (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).'' * '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''"Монголын товч түүх"'' (Улсын хэвлэл, 1934 он). == Эх сурвалж == * '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, "Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг".'' * '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. "Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс" (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).'' * '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''"Монголын товч түүх"'' (Улсын хэвлэл, 1934 он). == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} 0e5ch7wqnbe0qcsr41co0b5h9ay99ri Энн Карсон 0 148907 873650 873486 2026-10-19T01:49:38Z Zorigt 49 873650 wikitext text/x-wiki [[Файл:Anne Carson, poet, at the 2024 National Book Awards finalist reading 0 (cropped).jpg|thumb|Энн Карсон, 2024 он.]] '''Энн Патрисиа Карсон''' ({{langx|en|Anne Patricia Carson}}, 1950 оны 6-р сарын 21-нд Канадын [[Торонто]] хотод төрсөн) — [[Канад|Канадын]] зохиолч болон яруу найрагч, эртний грек судлаач, богино өгүүллэгийн зохиолч, орчуулагч. 2026 оны [[Утга зохиолын Нобелийн шагнал|Утга зохиолын Нобелийн шагналтан]]. == Намтар == Энн Карсон бага насаа Канадын жижиг хотуудад өнгөрөөсөн. Учир нь эцэг нь банкуудаар шилжин ажилладаг банкны мэргэжилтэн байжээ. 1965 онд тэрээр [[Онтарио]] мужийн Стони Крик хотод амьдарч байхдаа Хамилтоны худалдааны төвөөс Уиллис Барнстоны засварлаж, орчуулсан [[Сапфо]]гийн бүтээлүүдийн хоёр хэлээрх хувилбарыг олсон нь түүний эртний грек хэлний орчуулгад дурлах хүслийг төрүүлжээ. Бишоп Райан Католик дунд сургуульд үдийн хоолны цагаар латин хэлний багшаар сайн дурын үндсэн дээр хичээл заадаг байжээ. Тэрээр [[Торонтогийн их сургууль|Торонтогийн Их Сургуульд]] суралцаж, сонгодог зохиолоор бакалавр, магистрын зэрэг хамгаалаад 1981 онд Эртний грекийн яруу найрагч эмэгтэй Сапфогийн тухай диссертаци хамгаалжээ. Тэрээр мөн Сент-Эндрюсийн Их Сургуульд К.Доверын удирдлага дор суралцжээ. Карсон Калгарийн Их Сургууль, Принстоны Их Сургууль, МакГиллийн Их Сургууль, Мичиганы Их Сургууль, Нью Йоркийн Их Сургуульд багшилж байсан. Сонгодог хэл, уран зохиолын профессор бөгөөд Симонид, Сапфо, [[Эсхил]], [[Софокл]], [[Еврипид]], Катулл нарыг орчуулсан хүн юм. Тэрээр яруу найраг бичих, эртний грек хэлнээс орчуулах, их сургуулиудад багшлах ажлыг хослуулж ирсэн байна. Тэрээр "сонгодог уран зохиолын уламжлалтай тоглоом шоглоомоор харилцан яриа өрнүүлж, орчин үеийн уран зохиолын шинэ хэлбэрийг бий болгосон зоримог, бүтээлч бүтээлийнхээ төлөө" 2026 оны [[Утга зохиолын Нобелийн шагнал]] хүртжээ. == Бүтээлүүд == === Бичсэн бүтээлүүд === * ''Eros the Bittersweet'' (1986) * ''Short Talks'' (1992) * ''Glass, Irony, and God'' (1995) – includes "The Glass Essay" * ''Plainwater'' (1995) * ''Autobiography of Red'' (1998) * ''Economy of the Unlost'' (1999) * ''Men in the Off Hours'' (2000) * ''The Beauty of the Husband'' (2001) * ''Decreation'' (2005) * ''Nox'' (2010) – incorporates translation of Catullus 101 * ''Antigonick'' (2012) – version of ''Antigone'' by Sophocles * ''Red Doc>'' (2013) – follow-up to ''Autobiography of Red'' * ''Nay Rather'' (2013) * ''The Albertine Workout'' (2014) * ''Float'' (2016) * ''Norma Jeane Baker of Troy'' (2019) – version of ''Helen'' by Euripides * ''The Trojan Women: A Comic'' (2021) – version of the Euripides play * ''H of H Playbook'' (2021) – about ''Herakles'' by Euripides * ''Wrong Norma'' (2024) === Орчуулгууд === * ''Electra'' (2001) – Софоклын ''Электра'' * ''If Not, Winter'' (2002) – Сапфогийн шүлгүүд * ''Grief Lessons'' (2006) – Еврипидийн ''Хераклес'', ''Хекуба'', ''Хипполитус'', ''Алцестис'' * ''An Oresteia'' (2009) – Эхилийн ''Агамемнон'', Софоклын ''Электра'', Еврипидийн ''Орестес'' * ''Iphigenia Among the Taurians'' (2014) – Еврипидийн ''Таурус дахь Ифигениа'' * ''Antigone'' (2015) – Софоклын ''Антигон'' * ''Bakkhai'' (2015) – Еврипидийн ''Бакхай'' {{DEFAULTSORT:Карсон, Энн}} [[Ангилал:Канадын яруу найрагч]] [[Ангилал:Канадын орчуулагч]] [[Ангилал:Канадын Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Нобелийн утга зохиолын шагналтан]] [[Ангилал:Торонтогийн хүн]] [[Ангилал:1950 онд төрсөн]] dph1jynkm0bh5tibsoxsquky9x7q26j Мо Янь 0 148908 873655 873495 2026-10-19T02:50:17Z Zorigt 49 873655 wikitext text/x-wiki [[Файл:MoYan Hamburg 2008.jpg|thumb]] '''Мо Янь''' ([[Хятад хэл|хятад:]] 莫言; [[Пиньинь|пиньинь:]] Mò Yán; 1955 оны 2-р сарын 17-нд Хятадын Шаньдун хотод төрсөн) - Хятадын орчин үеийн зохиолч бөгөөд Хонконгийн Нээлттэй Их Сургуулийн философийн хүндэт доктор юм. Тэрээр "ардын үлгэрийг түүх, орчин үетэй хослуулсан хий үзэгдэлтэй реализм"-аараа 2012 оны [[Нобелийн утга зохиолын шагнал]] хүртсэн. Хятадаас гадна тэрээр кинонд оруулсан "Улаан сорго тариа" туужийн зохиолч гэдгээрээ алдартай. Жинхэнэ нэр нь Гуань Мое. [[Ангилал:Хятадын зохиолч]] [[Ангилал:Хятадын Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Нобелийн утга зохиолын шагналтан]] [[Ангилал:1955 онд төрсөн]] 7m9c79iax03umh0qvu9fa1wgfq8a1lz III Бела 0 148909 873656 873526 2026-10-19T02:57:38Z Zorigt 49 873656 wikitext text/x-wiki [[Файл:III. Béla király arcrekonstrukciója.png|thumb]] '''III Бела''' ({{langx|hu|III. Béla}}, {{langx|hr|Bela III.}}, {{langx|sk|Belo III.}}; 1148 он орчим төрсөн — 1196 оны 4-р сарын 23-нд нас барсан) — 1172-1196 онд [[Арпад]] угсааны Унгарын хаан байсан. Тэрээр [[Константинополь|Константинопольд]] өсөж торнисон бөгөөд Византын ёс заншил, уламжлалыг өөрийн улс орон болон ордондоо нэвтрүүлсэн нь нэг талаас хаант улсын соёлын хөгжилд түлхэц болсон ч нөгөө талаас Унгарыг Византын эзэн хаан I Мануилд захируулсан байна. == Намтар == III Бела нь ах Иштванаасаа ердөө нэг насаар дүү, ууган хүү биш тул Унгарын хаан ширээнд суух эрхгүй байсан бөгөөд 1161 онд эцэг II Геза хаанаас түүнд олгосон "Хорват болон Далматийн гүн" гэх цолд сэтгэл хангалуун байхаас өөр аргагүй болжээ. Гэсэн ч 1172 оны 5-р сарын 4-нд Унгарын хаан III Иштван нас барсан тул тэрээр эзэн хаан I Мануилээс цэргийн болон санхүүгийн тусламж авч Унгар руу буцаж ирсэн байна. Түүний эх бэлэвсэн хатан хаан Фружина богино хугацаанд эсэргүүцэж байсан боловч 1173 оны 1-р сарын 13-нд хаан ширээнд суужээ. [[Файл:Statue of Béla III of Hungary by László Gömbös (1983), Sztgotthárd01.jpg|thumb]] III Бела нь Мануэл болон түүний хүү хунтайж II Алексий Комнины хаанчлалын туршид Византын эсрэг тулалдахгүй, хуйвалдаан зохион байгуулахгүй гэсэн тангараг өргөснийхөө хариуд Эзэн хаан I Мануилын дэмжлэгийг авсан байна. 1183 онд Эзэн хаан II Алексий Комнин өөрийн үеэл ах Андроникийн тушаалаар боомилуулахад Бела өргөсөн тангараг дуусгавар болсон гэж үзээд Белград, Браничево, Морава голын хөндийг Византын нутгаас булаан авчээ. 1188 онд галицууд ханхүү Владимир Ярославичийг хөөн гаргасан. Тэрээр Белагаас тусламж хүссэн. Унгарын арми Галицийг эзэлсэн боловч хунтайж Владимирыг буцааж удирдагчаар суулгалгүй III Бела Галицийг өөрийн хүү [[II Андраш|Андраш]]т өгчээ. III Бела Европын хамгийн баян хаадын нэг байв. Тэрээр Византын төрийн захиргааны туршлага, сайн боловсролынхоо ачаар гэгээрлийн төлөө тэмцэгч байжээ. Түүний хаанчлалын үед мажарууд Франц, Итали, Англид суралцаж байсан юм. Бичиг үсэг хаант улс даяар тархсан. III Бела хааны бүх зарлигийг бичгээр тэмдэглэхийг тушаасан (1181) бөгөөд энэ нь улмаар хааны Тамгын газар байгуулахад хүргэсэн юм. III Бела Ариун газар руу загалмайтны аян дайн хийх хүслийнхээ тэмдэг болгон загалмай авсан боловч тэрээр өвдөж, 1196 оны 4-р сарын 23-нд нас барсан тул тангараг өргөсөндөө хүрч чадаагүй гэдэг юм. {{DEFAULTSORT:Бела, 03}} [[Ангилал:Унгарын хаан]] [[Ангилал:1148 онд төрсөн]] [[Ангилал:1196 онд өнгөрсөн]] c7drqh2tp9z6aejugsd7gp76rqyk4ce II Андраш 0 148910 873657 873527 2026-10-19T03:00:35Z Zorigt 49 873657 wikitext text/x-wiki [[Файл:29. II. Endre.jpg|thumb]] [[Файл:Nte-kir-2andras.jpg|thumb]] '''II Андраш''' Загалмайтан, ''Иерусалимын андраш'' ({{langx|hu|II. András}}, {{langx|hr|Andrija II.}}, {{langx|sk|Ondrej II.}}, {{langx|uk|Андрій II}}; 1177 он орчим төрж, 1235 оны 10-р сарын 26-нд нас барсан) — 1205-1235 онд Арпад угсааны Унгарын хаан. Тэрээр [[III Бела]] хааны отгон хүү байсан бөгөөд эцгийгээ нас барсны дараа тэрээр ах Имре хааны эсрэг хуйвалдаан зохион байгуулж Хорват, Далматиа мужийг эзэмших эрхийг олж авсан байна. Ах Имре болон түүний балчир настай хүү III Ласло нар нас барсны дараа Андраш хаан ширээнд сууж, хаант улсын газар нутгаас дэмжигчдэдээ олгож, [[Загалмайтны аян дайн|Тавдугаар загалмайтны аян дайнд]] оролцсон боловч ямар ч чухал амжилтад хүрч чадаагүй юм. {{DEFAULTSORT:Андраш, 02}} [[Ангилал:Унгарын хаан]] [[Ангилал:1177 онд төрсөн]] [[Ангилал:1235 онд өнгөрсөн]] ej3919u0w95y00c3lfb6sr6bnhpuean Загалмайтны тав дахь аян 0 148911 873658 873528 2026-10-19T03:02:40Z Zorigt 49 873658 wikitext text/x-wiki [[Файл:Cinquième croisade.JPG|thumb|386x386px|Загалмайтны тав дахь аяны газрын зураг]] '''Загалмайтны тав дахь аян''' (1217—1221) — [[Иерусалим]] болон [[Ариун газар|Ариун газрын]] үлдсэн хэсгийг эргүүлэн авах гэсэн Европын дахин нэг оролдлого. Ромын Пап лам [[III Иннокент]] болон түүний залгамжлагч [[III Онори|III]] [[III Онори|Онори]] нар Унгарын хаан [[II Андраш]], Австрийн гүн VI Леопольд нарын удирдсан загалмайтны армийг зохион байгуулж, Ариун газар руу илгээсэн боловч эцэст нь Иерусалим мусульманчуудын гарт үлджээ. 1218 онд Кёльны Оливер тэргүүтэй Германы арми, мөн Голландын I Уильямын удирдлага дор Голланд, Фламанд, Фризийн цэргүүдийн нэгдсэн хүч загалмайтны аян дайнд нэгджээ. Египетийн Думиат хот руу довтлохоор төлөвлөж, тэд Анатолид Конья Султаны Селжукуудтай холбоо байгуулсан бөгөөд тэд Сирид Аюубидуудыг нэгэн зэрэг довтлосон ажээ. Загалмайтнууд Думиат боомт хотыг эзэлсний дараа 1221 оны 7-р сард [[Каир]] руу өмнө зүг рүү нүүсэн боловч хоол хүнс, усны нөөц багассан тул буцаж эргэхээс өөр аргагүй болжээ. Султан аль-Камилын шөнийн довтолгооны үр дүнд олон загалмайтнууд амиа алдаж, эцэст нь тэдний арми бууж өгчээ. Аль-Камил европчуудтай 8 жилийн энхийн гэрээ байгуулахыг зөвшөөрчээ. 0j43qrl175ezwoknfqdgzhlbgadnokh III Иннокент 0 148912 873662 873530 2026-10-19T03:06:57Z Zorigt 49 873662 wikitext text/x-wiki [[Файл:Innozenz3.jpg|thumb]] '''III Иннокент''' ({{langx|la|Innocentius III}}, энгийн нэр нь -'''Лотарио, гүн Сеньи, гүн Лаваньи''', [[Итали хэл|итали.]] ''Lotario dei Conti di Segni''; 1161 он орчим төрсөн — 1216 оны 7-р сарын 16-нд нас барсан) — 1198 оны 1-р сарын 18-наас 1216 оны 7-р сарын 16-ны хооронд [[Ромын Папууд|Ромын Папын]] ширээнд суусан. == Намтар == Лотарио Италийн Анагни хотын ойролцоох Гавиньянод 1161 он орчим төрсөн. Түүний эцэг нь алдарт Контигийн угсааны гүн Трасимондо байжээ. Лотарио нь Ромын Пап III Клементийн хамаатан байсан бөгөөд түүний эх Кларисе Скотти мөн язгууртан Ромын гэр бүлээс гаралтай байжээ. Лоттарио Ромд бага боловсролоо эзэмшиж Парисын Их Сургуульд шашны чиглэлээр, Болоньягийн Их Сургуульд шашны эрх зүйг судалсан байна. Ромын Пап III Александр нас барсны дараахан (1181 оны 8-р сарын 30) Лотарио Ром руу буцаж ирээд Ромын пап [[III Луци]], [[III Урбан]], [[VIII Григори]] нарын үед янз бүрийн сүмийн албан тушаал хашиж байжээ. [[VII Григори|VII Григорий]] Пап түүнийг 1190 оны 9-р сард кардинал болгож томилсон байна. Лотарио кардинал байхдаа «De Miseria Humanae conditionis» («Хүний ядуурал») гэдэг бүтээл туурвисан байна. Энэ ажил нь 1 зууны турш ихэд алдартай байсан бөгөөд 700 орчим хувь гар бичмэл хадаглагдан үлдсэн байдаг. == Ромын Папын сэнтийд == 1198 оны 1-р сарын 8-нд Ромын Пап [[III Целестин]] нас баржээ. Тэрээр нас барахаасаа өмнө Кардиналуудын Зөвлөлд Жованни Колоннаг залгамжлагчаар нь сонгохыг уриалсан боловч кардиналууд түүнийг үл тоомсорлож, тэр өдөртөө Лотарио де Контиг Папын сэнтийд сонгожээ. Тэрээр тиара буюу шашны гурвалжин малгайг дурамжхан хүлээн авч, Ромын Пап III Иннокент болсон байна. Тэр үед тэрээр ердөө 37 настай байжээ. {{DEFAULTSORT:Иннокент, 03}} [[Ангилал:Пап]] [[Ангилал:1161 онд төрсөн]] [[Ангилал:1216 онд өнгөрсөн]] hmiiaby6vk4zww7txxv4xsraq7a29ug XIII Иннокент 0 148913 873663 873534 2026-10-19T03:12:45Z Zorigt 49 873663 wikitext text/x-wiki [[Файл:InnocientXIII.jpg|thumb]] '''XIII Иннокент''' ({{langx|la|Innocentius XIII}}; {{langx|it|Innocenzo XIII}}, өөрийн нэр - ''Пьетро Микеланжело деи Конти'', [[Итали хэл|итали.]] ''Pietro Michelangelo dei Conti''; 1655 оны 5-р сарын 13-нд Папын мужийн Поли хотод төрсөн- 1724 оны 3-р сарын 7-нд Ром хотод нас барсан) — 1721 оны 5-р сарын 8-наас 1724 оны 3-р сарын 7 хүртэл Ромын Пап лам байсан. == Намтар == Микеланжело нэр хүндтэй Конти угсааны гэр бүлээс гаралтай бөгөөд 1655 оны 5-р сарын 13-нд Ромын ойролцоох Поли хотод Полийн гүн II Карлогийн хүү болон мэндэлжээ. Тэрээр Иезуитүүдийн гарт боловсрол эзэмшиж, Элч нарын сүмд янз бүрийн албан тушаал хашиж байгаад 1706 онд кардинал лам болжээ. 1697-1710 онд тэрээр Португалд папын нунциогоор ажиллаж, тэнд иезуитүүдийн талаарх таагүй сэтгэгдэлтэй болсон бөгөөд энэ нь хожим нь тэдний талаарх түүний хандлагад нөлөөлсөн гэж үздэг. == Ромын Папын сэнтийд == 1721 онд Ромын Пап [[XI Клемент]] нас барсны дараа шинэ Ромын Папыг сонгох кардиналуудын хурал зарлагдаж, 75 кардинал Контид саналаа өгчээ. 1721 оны 5-р сарын 8-ны өглөө тэрээр сонгогдсон. Тэрээр Ромын Пап [[III Иннокент|III Иннокентыг]] хүндэтгэн XIII Иннокент нэрийг авчээ. Улмаар 1721 оны 5-р сарын 18-нд түүнд Ромын Папын титмийг ёслол төгөлдөр зүүлгэсэн байна. Иннокент папын үед засаглал цэцэглэн хөгжиж, харьцангуй амар амгалан байв. XIII Иннокент иезуитүүдийг [[Хятад|Хятадад]] үйл ажиллагаагаа өргөжүүлэхийг хориглож байв. {{DEFAULTSORT:Иннокент, 13}} [[Ангилал:Пап]] [[Ангилал:1655 онд төрсөн]] [[Ангилал:1724 онд өнгөрсөн]] q4kbxfo2desxfli9thk84y8edb2nbmj Гүн Гүржав 0 148917 873640 873615 2026-10-18T14:51:16Z ~2026-55707-45 108352 873640 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав|уугуул_нэр=ᠭᠦᠷᠵᠠᠪ / ᠭᠦᠨᠴᠣᠭᠵᠠᠪ|цол=Улсад туслагч гүн зэрэгт, Тэргүүн зэргийн тайж|хаанчлалын_үе=XIX зууны төгсгөл — XX зууны эхэн үе|төрсөн_газар=Халхын Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|нас_барсан_газар=Халхын баруун хязгаар, Улиастай|угсаа_гарвал=Боржигин, Алтан ураг (Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удам)|албан тушаал=Улиастайн сайдын яамны туслан шийтгэх түшмэл, гишүүний орлогч}} wikitext {{Язгууртны инфобокс | нэр = Сандавдоржийн Цэсрэндорж / Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв / Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав | уугуул_нэр = ᠴᠡᠰᠡᠷᠡᠩᠳᠣᠷᠵᠢ / ᠭᠠᠯᠳᠠᠩᠭᠦᠨᠳᠡᠪ / ᠭᠦᠷᠵᠠᠪ | цол = [[Засаг ноён|Засаг]], [[Тайж|Тэргүүн зэргийн тайж]], [[Улсад туслагч гүн]]нүүд | хаанчлалын_үе = 1798–1808 он (Цэсрэндорж) <br> 1808–1847 он (Галдангүнтэв) <br> XX зууны эхэн үе (Гүржав) | өмнөх_залгамжлагч = [[Бандийн Сандавдорж]] | дараах_залгамжлагч= [[Галдангүнтэвийн Магсаржав]] / Гэндэнсүрэн тайж | төрсөн_газар = [[Манж Чин улс]], [[Халх]], [[Засагт хан аймаг]], Цогтой засгийн хошуу | нас_барсан_газар = [[Халх]], [[Засагт хан аймаг]], Цогтой засгийн хошуу / [[Улиастай]] | оршуулсан_газар = [[Нөмрөг сум|Нөмрөг уул]]ны орчим | угсаа_гарвал = [[Боржигин]], [[Алтан ураг]] ([[Хотгойд]]ын Шолой увш хунтайжийн шууд удам]) | шүтээн = [[Очирваань]] бурхан ([[Важрапани]]) }} [[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Гончигсүрэн тайж]] '''Сандавдоржийн Цэсрэндорж''' (1798–1808), түүний ууган хүү '''Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв''' (1808–1847) болон тэдний залгамжлал, салбар ургийн томоохон зүтгэлтэн '''Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав''' (1855-1930-иод он) нар нь [[Чингис хаан]]ы алтан ургийн шууд тасархай, [[Хотгойд]]ын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагчид бөгөөд [[Манж Чин улс]], [[Богд хаант Монгол Улс]]ын үеийн Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] '''Цогтой засгийн хошууны''' засаг ноёд, төр, дипломатын нөлөө бүхий зүтгэлтнүүд юм. == Түүхэн үйл хэрэг, Засаглал == === Сандавдоржийн Цэсрэндорж (1798–1808) === Эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798 онд хошуу захирсан Улсад туслагч гүн) таалал төгссөний дараа 1798 онд хошуу тамгыг залгамжлан авч 10 жил захирсан. Тэрээр [[Улиастай|Улиастайн жанждын газар]]ын харьяа баруун хойд хилийн харуул цэргийн албыг залгуулж, дүрвэж ирсэн Хотгойдуудыг нутагшуулах төрийн хэрэгт зүтгээд 1808 онд таалал төгсчээ. === Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв (1808–1847) === Эцэг Цэсрэндоржийг таалал төгссөний дараа үе залгамжлах эрхийн дагуу хошуу тамгыг хүлээн авч, '''нийт 39 жилийн турш''' хошууг тогтвортой захирсан. Тэрээр хилийн харуул цэргийн албыг чамбай зохион байгуулж, Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийдийг ([[Нөмрөгийн хүрээ]]) өргөжүүлэн хөгжүүлэв. Түүний насан өөд болсны дараа ууган хүү Магсаржав ноён (1847–1862) 9 дүгээр засаг ноёноор суусан байна. === Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав === Түүхэн сурвалж, архивын дансанд бүтэн нэрээрээ '''Гүнцогжав''', зарим дурсамжид '''С. Ламжав''' гэж бичигдсэн (1855 онд төрсөн). Тэрээр Санжав тайжийн хүү бөгөөд Алтан ургийн язгуураараа "Улсад туслагч гүн зэрэгт, Тэргүүн зэргийн тайж" цолыг үе улиран залгамжилсан. Богд хаант Монгол Улсын үеийн засаг захиргааг төлөөлөн '''Улиастайн гишүүн ноёны орлогч''' (Туслан шийтгэх түшмэл)-ийн албыг хашиж байв. == Ноёдын угийн эх, Үе залгамжлал == "Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг" (1896) болон Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Алтан ургийн угийн бичгийн дансанд Гүн Гүржав ноёны ураг төрөл, залгамжлагч хөвгүүдийн хэлхээг хаант засгийн хууль ёсны зэрэг хэргэм, төрсөн он цагийн дарааллаар дараах босоо тэнхлэгийн стандартаар баримтжуулжээ. Гүн Гүржав ноёны төрсөн дүү нь сод хувилгаан '''[[Ялгуусан хутагт|VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн]]''' (1912–1937) мөн. === Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржавын таван хүү: === * '''1. [[Тэргүүн зэргийн тайж]] ГЭНДЭНСҮРЭН''' (1877 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 53 настай). Хаант засгийн хууль ёсны Тэргүүн зэргийн тайж хэргэмийг үе улиран залгамжилсан бөгөөд Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын Түшмэлийн албыг хашиж, орон нутгийн засаг захиргаа, цэргийн логистикийг гардан хариуцаж байв. ** '''Ач хүү:''' Тайж лам Наваан (26 настай). * '''2. [[Тайж|Дэд зэргийн тайж]] ГОНЧИГСҮРЭН''' (1883 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 39 настай). Хаант засгийн хууль ёсны Дэд зэргийн тайж хэргэмтэй. Тэрээр хошууны шашин, төрийн хамгийн том ураг барилдалга зангидаж, Хотгойдын алтан ургийн Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн өрхтэй холбоо тогтоосон. ** '''Ач хүү:''' Сэрээтэр-Оргил (1 настай). * '''3. [[Тайж|Гутгаар зэргийн тайж]] БАДАРЧ''' (1891 онд төрсөн). Угийн бичгийн дансны 3 дугаар хөвгүүн, Гутгаар зэргийн тайж хэргэм зэрэгтэй. * '''4. [[Тайж|Дөтгөөр зэргийн тайж]] Бүдээ''' (1908 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 21 настай). Шашны мөр хөөж лам хувраг болсон, Гүржав ноёны дөрөвдүгээр хөвгүүн. * '''5. [[Тайж|Дөтгөөр зэргийн тайж]] лам Лхамжав''' (1919 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 10 настай). Гүржав ноёны тавдугаар бөгөөд отгон хөвгүүн. == [[Жа лам Дамбийжанцанг устгасан нууц ажиллагаа]] == 1922 онд [[Ардын Засгийн газар]], Бүх цэргийн зөвлөлөөс Мажшан ууланд бэхэжсэн [[Дамбийжанцан|Жа лам Дамбийжанцан]]г хороох нууц шийдвэр гаргахад Улиастайн сайд гүн Гүржав (Ламжав) тагнуул, логистикийн гол суурийг бэлдсэн: # '''Нууц зөвлөгөөн:''' Нийслэл Хүрээнээс тусгай үүрэгтэй гарсан Дотоодыг хамгаалах газрын дарга '''Д.Балдандорж''' Улиастайд ирмэгцээ хамгийн түрүүнд сайд [[гүн Гүржав]]<nowiki/>тай нууц хуралдаан хийж, [[Башлуугийн Жамсранжав|Дилав хутагт Жамсранжав]] нарыг бусад хүмүүсийг татан оролцуулан ажиллагааны тактикийг зангидсан. # '''Тагнуулын халхавч:''' Дарга Д.Дугаржав, цэрэг Нанзад нарыг "Богд ламыг залахаар явж буй Засгийн газрын элч, бадарчин" гэх хуурамч нэр, тагнуулын халхавчийг бүрдүүлсэн. # '''Логистик:''' Тэдэнд зориулж Улиастайн Тамгын газраас өртөө улааны 12 тэмээ, 2 хөтөч цэргийг хуваарилж, сонор сэрэмжийг нь алдуулах "Есөн цагаан"-ы хүндэтгэлийн бэлэг сэлтийг бэлтгэн, Жа ламын цайз руу явах замыг саадгүй нээж өгчээ. Тус бодит мэдээлэл дээр тулгуурлан '''Дугаржав''', '''Нанзад''' нар цайзад нэвтрэн Жа ламыг устгасан түүхтэй. '''Гүржав''' (1855–1930-иод он) — [[Манж Чин улс]]ын сүүл үе, [[Богд хаант Монгол Улс]] болон [[БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛС|БНМАУ]]-ын шилжилтийн үеийн төр, захиргааны нөлөө бүхий зүтгэлтэн, Халхын [[Засагт хан аймаг]]ийн Цогтой засгийн хошууны '''Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж''' юм. Тэрээр [[Чингис хаан]]ы алтан ургийн шууд тасархай, [[Хотгойд]]ын [[Шолой увш хунтайж]]ийн шууд залгамжлагч болно. == Угсаа гарал == Гүн Гүржав нь Хотгойдын засаг ноёдын шууд салбар ургийн сурвалжит язгууртан юм. Түүний дээд өвөг болон засаглалын шугамыг хөөвөл: * '''Элэнц өвөг:''' Бандийн Сандавдорж (1756–1798 онд хошуу захирсан Улсад туслагч гүн). Түүнийг таалал төгссөний дараа ууган хүү Цэсрэндорж нь хошуу тамгыг залгамжилсан. * '''Өвөг эцэг:''' Сандавдоржийн Цэсрэндорж (1798–1808 онд хошуу тамгыг 10 жил захирсан засаг ноён). Тэрээр [[Улиастай]]н жанждын газрын харьяа баруун хойд хилийн харуул цэргийн албыг залгуулж, дүрвэж ирсэн Хотгойдуудыг нутагшуулах төрийн хэрэгт зүтгэсэн. * '''Төрсөн эцэг / Салбар ураг:''' Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв (1808–1847 онд хошууг 39 жил тогтвортой захирсан засаг ноён). Галдангүнтэв нь хилийн харуул цэргийн албыг чамбай зохион байгуулж, Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийдийг (Нөмрөгийн хүрээ) өргөжүүлэн хөгжүүлсэн. Түүний насан өөд болсны дараа ууган хүү Магсаржав ноён (1847–1862) 9 дүгээр засаг ноёноор суусан бөгөөд Гүн Гүржав нь энэхүү засаглалын салбар ургийн томоохон төлөөлөл болон залгамжилжээ. == Ураг төрлийн холбоо ба Шашин соёлын үйл хэрэг == Гүн Гүржав нь тухайн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны нөлөө бүхий язгууртнууд, шашин соёлын зүтгэлтнүүдтэй шууд цусан төрлийн холбоотой байв. Түүний үеэл нь тус хошууны Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв юм. Мэргэн ноён Дашдэндэв нь Ар халхад тодорсон [[Ялгуусан хутагт Лувсанданзан|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан]] (1885–1912)-г нялх байхад нь өөрийн хүү болгон өргөж авч өсгөсөн түүхтэй. Иймд Гүн Гүржавын салбар ураг, гэр бүлийн хэлхээ нь V дүрийн Ялгуусан хутагтын үрчилж авсан талын шууд ойрын төрөл садан (үеэл) болдог байна. Тус ургийнхан хутагтын гол ордон суудал байсан Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ)-ийг өргөжүүлэн хөгжүүлэх, шашин соёлын үйл хэргийг тэтгэх, гэрээрээ [[Ганжуур]], Данжуур сударыг залж барлуулах зэргээр номын буянд голлох үүргийг гүйцэтгэж байжээ. == Түүхэн үйл хэрэг, Засаглал == Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхагласны дараа түүний угсаа гарал, орон нутагтаа нөлөөтэй байдлыг үнэлж Богд хааны зарлигаар '''Гүн зэрэг''' шагнаж, '''Тэргүүн зэргийн тайж''' хэргэмийг үе улиран залгамжлах эрхийг баталгаажуулжээ. === 1924 оны үйл ажиллагаа === 1921 оны Ардын хувьсгалын дараа төр засаг шинэчлэгдэж, 1924 онд Анхдугаар Үндсэн хуулиа батлан Хаант засгаас Бүгд найрамдах засаглалд шилжих үед Гүн Гүржав нь хуучин цагийн сурвалжилт ноёны хувиар шинэ засгийн үйл ажиллагаанд идэвхтэй татагдан оролцсон байна. Тэрээр: * Орон нутгийн хошуу тамгын газрыг шинэчлэн зохион байгуулах, * Ардын засгийн алба татварын шинэ тогтолцоог нэвтрүүлэх, * Хошууны ардуудыг шинэчилсэн тооллогод хамруулж бүртгэлжүүлэх, * Баруун хойд хилийн харуул хамгаалалтын зохицуулалтад өөрийн түүхэн туршлага, нөлөөг ашиглан төр хувьсгалын хэрэгт хүчин зүтгэжээ. == Эх сурвалж == * [[Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив]] (МУҮТА) * Ж.Гэрэлбадрах. [["V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын ураг төрлийн холбоо, шавь нарын түүхээс]]" (Монгол Улсын Их Сургууль, Түүхийн тэнхим) {{stub}} [[Ангилал:Монголын гүнүүд]] [[Ангилал:Монголын тайж нар]] [[Ангилал:Хотгойдууд]] == Шашин шүтлэг, Үндэсний уламжлал == # '''[[Отгонтэнгэр]]ийн тахилга:''' Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён Бандийн Сандавдорж 1779 онд Отгонтэнгэр уулыг Очирваанийн (Важрапани) тахилгатай болгож, дархан цаазтай болгон хамгаалсан (МУҮТА, ф.1, д.14, х.89). Очирваань бурхан нь тус хошуу, удмын ясны гол шүтээн бөгөөд Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус хэмээн залан шүтэгдэж иржээ. # '''Ялгуусан хутагтын хүрээний "Очирт хөлгөн" дэг:''' Цогтой засгийн хошууны соёл, шашны гол төв болох Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсны "Очирт хөлгөн" ([[Важраяна]]) буюу Нууц тарнийн дэг сургуультай байв. VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн нь өөрийн цусан төрлийн ах Гүржав, ач Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарт зориулж ном уншихдаа үргэлж энэхүү догшин сахиусны ивээлээр адисалдаг байжээ. {{Улс төрийн зүтгэлтний намтар |Нэр = Гүн Гүржав |Бүтэн нэр = Загдсамбарын Гүржав |Зураг = |Зургийн тайлбар = |Албан тушаал = Улиастайн сайдын төлөөнөө туслан шийтгэх түшмэл (Сайдын орлогч) |Хугацаа = 1911–1923 |Хаан = Олноо Өргөгдсөн Богд хаан |Төрсөн он = 1877 |Төрсөн газар = Засагт хан аймаг, Цогтой вангийн хошуу (одоогийн Завхан аймаг, Нөмрөг сум) |Нас барсан он = |Нас барсан газар = |Яс үндэс = Халх (Хотгойд) |Угсаа гарал = Чингис хааны алтан ураг, Ашихай дархан хунтайжийн залгамжлал |Хэргэм зэрэг = Гүнгийн зэрэг, Тэргүүн зэрэг тайж |Эцэг = Засаг ноён, Түшээ гүн Загдсамбар |Эх = |Гэргий = Булган (1885 онд төрсөн) |Хүүхэд = Хүү тайж лама Лхагважав, хүү Бадарч, хүү Лхамсүрэн, охин Лодой }} '''Загдсамбарын Гүржав''' (1877 онд төрсөн) — Богд хаант Монгол Улсын төр, цэргийн зүтгэлтэн, Засагт хан аймгийн Эрдэнэ Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Гүнгийн зэрэгтэй Тэргүүн зэргийн тайж, Улиастайн сайдын төлөөнөө туслан шийтгэх түшмэл (сайдын орлогч). == Угсаа гарал == Гүн Гүржав нь Чингис хааны алтан ургийн шууд тасархай, Халхын баруун гарыг үндэслэгч Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү Ашихай дархан хунтайж, Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн залгамжлал юм. Хотгойдын Цогтой вангийн (хуучнаар Цогтой засгийн) хошууг үе залгамжлан захирч байсан Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж Магсаржав ноёны хоёрдугаар хүү буюу удаах засаг залгамжлагч '''Засаг ноён, Түшээ гүн Загдсамбар''' (1864–1895 онд хошуу захирсан)-ын гутгаар хүү болон 1877 онд мэндэлжээ. Түүний төрсөн ууган ах нь Мэргэн ноён Дашдэндэв юм. == Төрийн алба ба Үйл хэрэг == Гүн Гүржав нь ах Гэндэнсүрэн (1869 онд төрсөн)-гийн хамт Чин улсын сүүл үеэс Олноо өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улсын үе хүртэл Халхын цэрэг, захиргааны гол төв болох Улиастайн жанжны газар (хожмоо Улиастайн сайдын газар)-д тэргүүн болон эрхэлсэн түшмэлийн алба хашиж байв. Тэрээр '''Улиастайн сайдын төлөөнөө туслан шийтгэх түшмэл''' буюу Сайдын орлогчийн тушаалд томилогдон баруун хязгаарын засаг захиргаа, цэргийн хэргийг зангидахад чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. 1922–1923 оны өвөл Дотоодыг хамгаалах газрын тусгай нууц отгонд биечлэн багтаж, Баруун хязгаарыг түйвээж байсан Жа лам Дамбийжанцанг (Дамбийжаа) устгах тусгай ажиллагаанд оролцсон байна. Ажиллагааны дараа Жа ламын эд хөрөнгө, мал сүргийг хураан данслах, засаг захиргааг цэгцлэх ажлыг Улиастайн сайдын төлөөний түшмэлийн хувиар биечлэн удирдаж, тамгалан баталж байжээ. == Ураг төрлийн хэлхээ == 1922 оны (Нохой жилийн) хүн амын албан ёсны тооллогын архивын данс болон Гэндэнсүрэнгийн Бадарч, Бадарчийн Натжав нарын өвөг дээдсээс уламжлагдсан угийн эхийн гар бичмэл баримтаар Гүн Гүржавын төрсөн ах дүүсийн хэлхээ, үе залгамжлал зөрчилгүй батлагддаг. Засаг ноён Загдсамбараас дараах ах дүү дөрвөн түшмэд төрсөн: # '''Гэндэнсүрэн''' (Ууган хүү, 1869 онд төрсөн) — Тэргүүн зэрэг тайж, Улиастайн их түшмэл. # '''Жагдамба''' (Дэд хүү, 1871 онд төрсөн) — Дэд зэрэг тайж. # '''Гүн Гүржав''' (Гутгаар хүү, 1877 онд төрсөн) — Гүнгийн зэрэг, Тэргүүн зэрэг тайж, Улиастайн орлогч түшмэл. # '''Гончигсүрэн''' (Дөтгөөр хүү, 1883 онд төрсөн) — Дэд зэрэг тайж. Ах Гэндэнсүрэн болон Гүржавын төрсөн отгон дүү (Гэндэнсүрэн ахтайгаа 14 насны, Гүржав ахтайгаа 6 насны зөрүүтэй). === Гэр бүл === * Гэргий: '''Булган''' (1885 онд төрсөн) * Хүүхдүүд: ** Хүү '''Лхагважав''' (1901 онд төрсөн) — Тайж, лам. ** Охин '''Лодой''' (1909 онд төрсөн). ** Хүү '''Лхамсүрэн''' (1912 онд төрсөн). ** Хүү '''Бадарч''' (Гэндэнсүрэнгийн Бадарч хэмээн овоглогдсон). Түүний хүү нь угийн эхээ сайн мэдэх '''Бадарчийн Натжав''' юм. === Агнатик үе залгамжлал === Монголчуудын уламжлалт ясан төрлийн (Агнатик) соёлын дагуу үе хөөхөд энэхүү салбар ургийн 8 дахь үеийн (generation) толгойлогч эцэг нь '''Цэгмэд Гэнж''' (Tsengmed Genzh) юм. Түүний шууд төрсөн хүү нь түүхэн албан ёсны баримтуудад өөрийн эцгийн нэрээр овоглогдсон '''Цэнмэдийн (Цэгмэдийн) Цэрэнлхүндэв''' бөгөөд тэрээр энэхүү Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн цусан төрлийн шууд залгамж холбоо мөн болох нь нотлогдсон. == Эх сурвалж == <references /> == Ашигласан материал == * '''Архивын анхдагч баримт:''' Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). ''Засагт хан аймгийн Эрдэнэ Цогтой вангийн хошууны хүн амын тооллого, өрхийн дансны бүртгэл'' (1922 оны хүн амын тооллогын эх хуудас, Гүржав, Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн нарын өрхийн бүртгэл). * '''Угийн бичгийн сурвалж:''' ЮНЕСКО-ийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрийн баримтат өвийн жагсаалтад бүртгэгдсэн ''“Халхын долоон хошуу, дөрвөн аймгийн ноёдын гэрийн үеийн бичмэл хүрдэн зураг”'' (XIX зууны гар бичмэл дурсгал, Засагт хан аймгийн Цогтой вангийн хошууны тайж ноёдын салбар шугам). * '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' Б.Нацагдорж. ''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба Цогтой засгийн хошууны түүхэн үе залгамжлал"''. * '''Удмын гар бичмэл:''' Гэндэнсүрэнгийн Бадарч, Бадарчийн Натжав нарын өөрийн удмын тэмдэглэл, угийн эхийн нарийн хэлхээ баримтууд. * '''Цахим тайлбар толь:''' ''Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)'' — ШУА, Хэл зохиолын хүрээлэн, Монгол Түүхийн Тайлбар Толь (https://mongoltoli.mn). [[Ангилал:Чингис хааны алтан ураг]] [[Ангилал:Монголын тайжууд]] [[Ангилал:Богд хаант Монгол Улсын төр, цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:1877 онд төрөгсөд]] == Ашигласан архивын анхдагч сурвалж == * МУҮТА, Фонд №А-61, Данс-1 — Засагт хан аймгийн ноёд, тайж нарын угийн бичгийн данс, хүрдэн зураг (Фонд №А-61, Х-423, дугуй тамга №5751). `Jasay tüsiye güng Güncoyjabu...` хэргэм залгамжлалын эх хувь. * МУҮТА, Ф.1, Д.14, Х.89 — Б.Сандавдорж ноёноос Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн өргөх бичиг (1779 он). * МУҮТА, Ф.11-1, Д.1, Х.Н.15; Д.2, Х.Н.39 — Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир. * ТЕГ-ын Тусгай архив, 1930-аад оны Их хэлмэгдүүлэлтийн хавтаст хэрэг — VI дүрийн Ялгуусан хутагт С. Чимэдцэрэн, түүний ах Гүржав, ач Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарын угсаа гарвалын лавлагаа, байцаалтын тэмдэглэлүүд. * БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа — Завхан аймгийн Нөмрөг сумын өрхийн бүртгэл (Гүүн зэрэгт Гүржав, Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарын нас, ам бүлийн тооллогын бодит бүртгэл). == Мөн үзэх == * [[Засагт хан аймаг]] * [[Хотгойд]] * [[Алтан ураг]] * [[Ялгуусан хутагтын хүрээ]] [[Ангилал:Монголын засаг ноёд]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Засагт хан аймаг]] 1oys9cgedg5jrl9h0u2p6toqbz7u45i 873641 873640 2026-10-18T15:17:31Z Tojilsuren Dariimaa f4m3ioog7s 108318 873641 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав|уугуул_нэр=ᠭᠦᠷᠵᠠᠪ / ᠭᠦᠨᠴᠣᠭᠵᠠᠪ|цол=Улсад туслагч гүн зэрэгт, Тэргүүн зэргийн тайж|хаанчлалын_үе=XIX зууны төгсгөл — XX зууны эхэн үе|төрсөн_газар=Халхын Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|нас_барсан_газар=Халхын баруун хязгаар, Улиастай|угсаа_гарвал=Боржигин, Алтан ураг (Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удам)|албан тушаал=Улиастайн сайдын яамны туслан шийтгэх түшмэл, гишүүний орлогч}} wikitext {{Язгууртны инфобокс | нэр = Сандавдоржийн Цэсрэндорж / Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв / Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав | уугуул_нэр = ᠴᠡᠰᠡᠷᠡᠩᠳᠣᠷᠵᠢ / ᠭᠠᠯᠳᠠᠩᠭᠦᠨᠳᠡᠪ / ᠭᠦᠷᠵᠠᠪ | цол = [[Засаг ноён|Засаг]], [[Тайж|Тэргүүн зэргийн тайж]], [[Улсад туслагч гүн]]нүүд | хаанчлалын_үе = 1798–1808 он (Цэсрэндорж) <br> 1808–1847 он (Галдангүнтэв) <br> XX зууны эхэн үе (Гүржав) | өмнөх_залгамжлагч = [[Бандийн Сандавдорж]] | дараах_залгамжлагч= [[Галдангүнтэвийн Магсаржав]] / Гэндэнсүрэн тайж | төрсөн_газар = [[Манж Чин улс]], [[Халх]], [[Засагт хан аймаг]], Цогтой засгийн хошуу | нас_барсан_газар = [[Халх]], [[Засагт хан аймаг]], Цогтой засгийн хошуу / [[Улиастай]] | оршуулсан_газар = [[Нөмрөг сум|Нөмрөг уул]]ны орчим | угсаа_гарвал = [[Боржигин]], [[Алтан ураг]] ([[Хотгойд]]ын Шолой увш хунтайжийн шууд удам]) | шүтээн = [[Очирваань]] бурхан ([[Важрапани]]) }} [[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Гончигсүрэн тайж]] '''Сандавдоржийн Цэсрэндорж''' (1798–1808), түүний ууган хүү '''Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв''' (1808–1847) болон тэдний залгамжлал, салбар ургийн томоохон зүтгэлтэн '''Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав''' (1855-1930-иод он) нар нь [[Чингис хаан]]ы алтан ургийн шууд тасархай, [[Хотгойд]]ын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагчид бөгөөд [[Манж Чин улс]], [[Богд хаант Монгол Улс]]ын үеийн Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] '''Цогтой засгийн хошууны''' засаг ноёд, төр, дипломатын нөлөө бүхий зүтгэлтнүүд юм. == Түүхэн үйл хэрэг, Засаглал == === Сандавдоржийн Цэсрэндорж (1798–1808) === Эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798 онд хошуу захирсан Улсад туслагч гүн) таалал төгссөний дараа 1798 онд хошуу тамгыг залгамжлан авч 10 жил захирсан. Тэрээр [[Улиастай|Улиастайн жанждын газар]]ын харьяа баруун хойд хилийн харуул цэргийн албыг залгуулж, дүрвэж ирсэн Хотгойдуудыг нутагшуулах төрийн хэрэгт зүтгээд 1808 онд таалал төгсчээ. === Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв (1808–1847) === Эцэг Цэсрэндоржийг таалал төгссөний дараа үе залгамжлах эрхийн дагуу хошуу тамгыг хүлээн авч, '''нийт 39 жилийн турш''' хошууг тогтвортой захирсан. Тэрээр хилийн харуул цэргийн албыг чамбай зохион байгуулж, Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийдийг ([[Нөмрөгийн хүрээ]]) өргөжүүлэн хөгжүүлэв. Түүний насан өөд болсны дараа ууган хүү Магсаржав ноён (1847–1862) 9 дүгээр засаг ноёноор суусан байна. === Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав === Түүхэн сурвалж, архивын дансанд бүтэн нэрээрээ '''Гүнцогжав''', зарим дурсамжид '''С. Ламжав''' гэж бичигдсэн (1855 онд төрсөн). Тэрээр Санжав тайжийн хүү бөгөөд Алтан ургийн язгуураараа "Улсад туслагч гүн зэрэгт, Тэргүүн зэргийн тайж" цолыг үе улиран залгамжилсан. Богд хаант Монгол Улсын үеийн засаг захиргааг төлөөлөн '''Улиастайн гишүүн ноёны орлогч''' (Туслан шийтгэх түшмэл)-ийн албыг хашиж байв. == Ноёдын угийн эх, Үе залгамжлал == "Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг" (1896) болон Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Алтан ургийн угийн бичгийн дансанд Гүн Гүржав ноёны ураг төрөл, залгамжлагч хөвгүүдийн хэлхээг хаант засгийн хууль ёсны зэрэг хэргэм, төрсөн он цагийн дарааллаар дараах босоо тэнхлэгийн стандартаар баримтжуулжээ. Гүн Гүржав ноёны төрсөн дүү нь сод хувилгаан '''[[Ялгуусан хутагт|VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн]]''' (1912–1937) мөн. === Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржавын таван хүү: === * '''1. [[Тэргүүн зэргийн тайж]] ГЭНДЭНСҮРЭН''' (1877 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 53 настай). Хаант засгийн хууль ёсны Тэргүүн зэргийн тайж хэргэмийг үе улиран залгамжилсан бөгөөд Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын Түшмэлийн албыг хашиж, орон нутгийн засаг захиргаа, цэргийн логистикийг гардан хариуцаж байв. ** '''Ач хүү:''' Тайж лам Наваан (26 настай). * '''2. [[Тайж|Дэд зэргийн тайж]] ГОНЧИГСҮРЭН''' (1883 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 39 настай). Хаант засгийн хууль ёсны Дэд зэргийн тайж хэргэмтэй. Тэрээр хошууны шашин, төрийн хамгийн том ураг барилдалга зангидаж, Хотгойдын алтан ургийн Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн өрхтэй холбоо тогтоосон. ** '''Ач хүү:''' Сэрээтэр-Оргил (1 настай). * '''3. [[Тайж|Гутгаар зэргийн тайж]] БАДАРЧ''' (1891 онд төрсөн). Угийн бичгийн дансны 3 дугаар хөвгүүн, Гутгаар зэргийн тайж хэргэм зэрэгтэй. * '''4. [[Тайж|Дөтгөөр зэргийн тайж]] Бүдээ''' (1908 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 21 настай). Шашны мөр хөөж лам хувраг болсон, Гүржав ноёны дөрөвдүгээр хөвгүүн. * '''5. [[Тайж|Дөтгөөр зэргийн тайж]] лам Лхамжав''' (1919 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 10 настай). Гүржав ноёны тавдугаар бөгөөд отгон хөвгүүн. == [[Жа лам Дамбийжанцанг устгасан нууц ажиллагаа]] == 1922 онд [[Ардын Засгийн газар]], Бүх цэргийн зөвлөлөөс Мажшан ууланд бэхэжсэн [[Дамбийжанцан|Жа лам Дамбийжанцан]]г хороох нууц шийдвэр гаргахад Улиастайн сайд гүн Гүржав (Ламжав) тагнуул, логистикийн гол суурийг бэлдсэн: # '''Нууц зөвлөгөөн:''' Нийслэл Хүрээнээс тусгай үүрэгтэй гарсан Дотоодыг хамгаалах газрын дарга '''Д.Балдандорж''' Улиастайд ирмэгцээ хамгийн түрүүнд сайд [[гүн Гүржав]]<nowiki/>тай нууц хуралдаан хийж, [[Башлуугийн Жамсранжав|Дилав хутагт Жамсранжав]] нарыг бусад хүмүүсийг татан оролцуулан ажиллагааны тактикийг зангидсан. # '''Тагнуулын халхавч:''' Дарга Д.Дугаржав, цэрэг Нанзад нарыг "Богд ламыг залахаар явж буй Засгийн газрын элч, бадарчин" гэх хуурамч нэр, тагнуулын халхавчийг бүрдүүлсэн. # '''Логистик:''' Тэдэнд зориулж Улиастайн Тамгын газраас өртөө улааны 12 тэмээ, 2 хөтөч цэргийг хуваарилж, сонор сэрэмжийг нь алдуулах "Есөн цагаан"-ы хүндэтгэлийн бэлэг сэлтийг бэлтгэн, Жа ламын цайз руу явах замыг саадгүй нээж өгчээ. Тус бодит мэдээлэл дээр тулгуурлан '''Дугаржав''', '''Нанзад''' нар цайзад нэвтрэн Жа ламыг устгасан түүхтэй. '''Гүржав''' (1855–1930-иод он) — [[Манж Чин улс]]ын сүүл үе, [[Богд хаант Монгол Улс]] болон [[БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛС|БНМАУ]]-ын шилжилтийн үеийн төр, захиргааны нөлөө бүхий зүтгэлтэн, Халхын [[Засагт хан аймаг]]ийн Цогтой засгийн хошууны '''Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж''' юм. Тэрээр [[Чингис хаан]]ы алтан ургийн шууд тасархай, [[Хотгойд]]ын [[Шолой увш хунтайж]]ийн шууд залгамжлагч болно. == Угсаа гарал == Гүн Гүржав нь Хотгойдын засаг ноёдын шууд салбар ургийн сурвалжит язгууртан юм. Түүний дээд өвөг болон засаглалын шугамыг хөөвөл: * '''Элэнц өвөг:''' Бандийн Сандавдорж (1756–1798 онд хошуу захирсан Улсад туслагч гүн). Түүнийг таалал төгссөний дараа ууган хүү Цэсрэндорж нь хошуу тамгыг залгамжилсан. * '''Өвөг эцэг:''' Сандавдоржийн Цэсрэндорж (1798–1808 онд хошуу тамгыг 10 жил захирсан засаг ноён). Тэрээр [[Улиастай]]н жанждын газрын харьяа баруун хойд хилийн харуул цэргийн албыг залгуулж, дүрвэж ирсэн Хотгойдуудыг нутагшуулах төрийн хэрэгт зүтгэсэн. * '''Төрсөн эцэг / Салбар ураг:''' Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв (1808–1847 онд хошууг 39 жил тогтвортой захирсан засаг ноён). Галдангүнтэв нь хилийн харуул цэргийн албыг чамбай зохион байгуулж, Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийдийг (Нөмрөгийн хүрээ) өргөжүүлэн хөгжүүлсэн. Түүний насан өөд болсны дараа ууган хүү Магсаржав ноён (1847–1862) 9 дүгээр засаг ноёноор суусан бөгөөд Гүн Гүржав нь энэхүү засаглалын салбар ургийн томоохон төлөөлөл болон залгамжилжээ. == Ураг төрлийн холбоо ба Шашин соёлын үйл хэрэг == Гүн Гүржав нь тухайн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны нөлөө бүхий язгууртнууд, шашин соёлын зүтгэлтнүүдтэй шууд цусан төрлийн холбоотой байв. Түүний үеэл нь тус хошууны Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв юм. Мэргэн ноён Дашдэндэв нь Ар халхад тодорсон [[Ялгуусан хутагт Лувсанданзан|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан]] (1885–1912)-г нялх байхад нь өөрийн хүү болгон өргөж авч өсгөсөн түүхтэй. Иймд Гүн Гүржавын салбар ураг, гэр бүлийн хэлхээ нь V дүрийн Ялгуусан хутагтын үрчилж авсан талын шууд ойрын төрөл садан (үеэл) болдог байна. Тус ургийнхан хутагтын гол ордон суудал байсан Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ)-ийг өргөжүүлэн хөгжүүлэх, шашин соёлын үйл хэргийг тэтгэх, гэрээрээ [[Ганжуур]], Данжуур сударыг залж барлуулах зэргээр номын буянд голлох үүргийг гүйцэтгэж байжээ. == Түүхэн үйл хэрэг, Засаглал == Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхагласны дараа түүний угсаа гарал, орон нутагтаа нөлөөтэй байдлыг үнэлж Богд хааны зарлигаар '''Гүн зэрэг''' шагнаж, '''Тэргүүн зэргийн тайж''' хэргэмийг үе улиран залгамжлах эрхийг баталгаажуулжээ. === 1924 оны үйл ажиллагаа === 1921 оны Ардын хувьсгалын дараа төр засаг шинэчлэгдэж, 1924 онд Анхдугаар Үндсэн хуулиа батлан Хаант засгаас Бүгд найрамдах засаглалд шилжих үед Гүн Гүржав нь хуучин цагийн сурвалжилт ноёны хувиар шинэ засгийн үйл ажиллагаанд идэвхтэй татагдан оролцсон байна. Тэрээр: * Орон нутгийн хошуу тамгын газрыг шинэчлэн зохион байгуулах, * Ардын засгийн алба татварын шинэ тогтолцоог нэвтрүүлэх, * Хошууны ардуудыг шинэчилсэн тооллогод хамруулж бүртгэлжүүлэх, * Баруун хойд хилийн харуул хамгаалалтын зохицуулалтад өөрийн түүхэн туршлага, нөлөөг ашиглан төр хувьсгалын хэрэгт хүчин зүтгэжээ. == Эх сурвалж == * [[Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив]] (МУҮТА) * Ж.Гэрэлбадрах. [["V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын ураг төрлийн холбоо, шавь нарын түүхээс]]" (Монгол Улсын Их Сургууль, Түүхийн тэнхим) {{stub}} [[Ангилал:Монголын гүнүүд]] [[Ангилал:Монголын тайж нар]] [[Ангилал:Хотгойдууд]] == Шашин шүтлэг, Үндэсний уламжлал == # '''[[Отгонтэнгэр]]ийн тахилга:''' Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён Бандийн Сандавдорж 1779 онд Отгонтэнгэр уулыг Очирваанийн (Важрапани) тахилгатай болгож, дархан цаазтай болгон хамгаалсан (МУҮТА, ф.1, д.14, х.89). Очирваань бурхан нь тус хошуу, удмын ясны гол шүтээн бөгөөд Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус хэмээн залан шүтэгдэж иржээ. # '''Ялгуусан хутагтын хүрээний "Очирт хөлгөн" дэг:''' Цогтой засгийн хошууны соёл, шашны гол төв болох Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсны "Очирт хөлгөн" ([[Важраяна]]) буюу Нууц тарнийн дэг сургуультай байв. VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн нь өөрийн цусан төрлийн ах Гүржав, ач Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарт зориулж ном уншихдаа үргэлж энэхүү догшин сахиусны ивээлээр адисалдаг байжээ. {{Улс төрийн зүтгэлтний намтар |Нэр = Гүн Гүржав |Бүтэн нэр = Загдсамбарын Гүржав |Зураг = |Зургийн тайлбар = |Албан тушаал = Улиастайн сайдын төлөөнөө туслан шийтгэх түшмэл (Сайдын орлогч) |Хугацаа = 1911–1923 |Хаан = Олноо Өргөгдсөн Богд хаан |Төрсөн он = 1877 |Төрсөн газар = Засагт хан аймаг, Цогтой вангийн хошуу (одоогийн Завхан аймаг, Нөмрөг сум) |Нас барсан он = |Нас барсан газар = |Яс үндэс = Халх (Хотгойд) |Угсаа гарал = Чингис хааны алтан ураг, Ашихай дархан хунтайжийн залгамжлал |Хэргэм зэрэг = Гүнгийн зэрэг, Тэргүүн зэрэг тайж |Эцэг = Засаг ноён, Түшээ гүн Загдсамбар |Эх = |Гэргий = Булган (1885 онд төрсөн) |Хүүхэд = Хүү тайж лама Лхагважав, хүү Бадарч, хүү Лхамсүрэн, охин Лодой }} '''Загдсамбарын Гүржав''' (1877 онд төрсөн) — Богд хаант Монгол Улсын төр, цэргийн зүтгэлтэн, Засагт хан аймгийн Эрдэнэ Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Гүнгийн зэрэгтэй Тэргүүн зэргийн тайж, Улиастайн сайдын төлөөнөө туслан шийтгэх түшмэл (сайдын орлогч). == Угсаа гарал == Гүн Гүржав нь Чингис хааны алтан ургийн шууд тасархай, Халхын баруун гарыг үндэслэгч Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү Ашихай дархан хунтайж, Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн залгамжлал юм. Хотгойдын Цогтой вангийн (хуучнаар Цогтой засгийн) хошууг үе залгамжлан захирч байсан Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж Магсаржав ноёны хоёрдугаар хүү буюу удаах засаг залгамжлагч '''Засаг ноён, Түшээ гүн Загдсамбар''' (1864–1895 онд хошуу захирсан)-ын гутгаар хүү болон 1877 онд мэндэлжээ. Түүний төрсөн ууган ах нь Мэргэн ноён Дашдэндэв юм. == Төрийн алба ба Үйл хэрэг == Гүн Гүржав нь ах Гэндэнсүрэн (1869 онд төрсөн)-гийн хамт Чин улсын сүүл үеэс Олноо өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улсын үе хүртэл Халхын цэрэг, захиргааны гол төв болох Улиастайн жанжны газар (хожмоо Улиастайн сайдын газар)-д тэргүүн болон эрхэлсэн түшмэлийн алба хашиж байв. Тэрээр '''Улиастайн сайдын төлөөнөө туслан шийтгэх түшмэл''' буюу Сайдын орлогчийн тушаалд томилогдон баруун хязгаарын засаг захиргаа, цэргийн хэргийг зангидахад чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. 1922–1923 оны өвөл Дотоодыг хамгаалах газрын тусгай нууц отгонд биечлэн багтаж, Баруун хязгаарыг түйвээж байсан Жа лам Дамбийжанцанг (Дамбийжаа) устгах тусгай ажиллагаанд оролцсон байна. Ажиллагааны дараа Жа ламын эд хөрөнгө, мал сүргийг хураан данслах, засаг захиргааг цэгцлэх ажлыг Улиастайн сайдын төлөөний түшмэлийн хувиар биечлэн удирдаж, тамгалан баталж байжээ. == Ураг төрлийн хэлхээ == 1922 оны (Нохой жилийн) хүн амын албан ёсны тооллогын архивын данс болон Гэндэнсүрэнгийн Бадарч, Бадарчийн Натжав нарын өвөг дээдсээс уламжлагдсан угийн эхийн гар бичмэл баримтаар Гүн Гүржавын төрсөн ах дүүсийн хэлхээ, үе залгамжлал зөрчилгүй батлагддаг. Засаг ноён Загдсамбараас дараах ах дүү дөрвөн түшмэд төрсөн: # '''Гэндэнсүрэн''' (Ууган хүү, 1869 онд төрсөн) — Тэргүүн зэрэг тайж, Улиастайн их түшмэл. # '''Жагдамба''' (Дэд хүү, 1871 онд төрсөн) — Дэд зэрэг тайж. # '''Гүн Гүржав''' (Гутгаар хүү, 1877 онд төрсөн) — Гүнгийн зэрэг, Тэргүүн зэрэг тайж, Улиастайн орлогч түшмэл. # '''Гончигсүрэн''' (Дөтгөөр хүү, 1883 онд төрсөн) — Дэд зэрэг тайж. Ах Гэндэнсүрэн болон Гүржавын төрсөн отгон дүү (Гэндэнсүрэн ахтайгаа 14 насны, Гүржав ахтайгаа 6 насны зөрүүтэй). Гэргий С. Галиндив хатан тэдний хүүхдүүд Сүрэнхоржав, Гөлөг. === Гэр бүл === * Гэргий: '''Булган''' (1885 онд төрсөн) * Хүүхдүүд: ** Хүү '''Лхагважав''' (1901 онд төрсөн) — Тайж, лам. ** Охин '''Лодой''' (1909 онд төрсөн). ** Хүү '''Лхамсүрэн''' (1912 онд төрсөн). ** Хүү '''Бадарч''' (Гэндэнсүрэнгийн Бадарч хэмээн овоглогдсон). === Агнатик үе залгамжлал === Монголчуудын уламжлалт ясан төрлийн (Агнатик) соёлын дагуу үе хөөхөд энэхүү салбар ургийн 8 дахь үеийн (generation) толгойлогч эцэг нь '''Цэгмэд Гэнж''' (Tsengmed Genzh) юм. Түүний шууд төрсөн хүү нь түүхэн албан ёсны баримтуудад өөрийн эцгийн нэрээр овоглогдсон '''Цэнмэдийн (Цэгмэдийн) Цэрэнлхүндэв''' бөгөөд тэрээр энэхүү Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн цусан төрлийн шууд залгамж холбоо мөн болох нь нотлогдсон. == Эх сурвалж == <references /> == Ашигласан материал == * '''Архивын анхдагч баримт:''' Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). ''Засагт хан аймгийн Эрдэнэ Цогтой вангийн хошууны хүн амын тооллого, өрхийн дансны бүртгэл'' (1922 оны хүн амын тооллогын эх хуудас, Гүржав, Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн нарын өрхийн бүртгэл). * '''Угийн бичгийн сурвалж:''' ЮНЕСКО-ийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрийн баримтат өвийн жагсаалтад бүртгэгдсэн ''“Халхын долоон хошуу, дөрвөн аймгийн ноёдын гэрийн үеийн бичмэл хүрдэн зураг”'' (XIX зууны гар бичмэл дурсгал, Засагт хан аймгийн Цогтой вангийн хошууны тайж ноёдын салбар шугам). * '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' Б.Нацагдорж. ''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба Цогтой засгийн хошууны түүхэн үе залгамжлал"''. * '''Удмын гар бичмэл:''' Гэндэнсүрэнгийн Бадарч, Бадарчийн Натжав нарын өөрийн удмын тэмдэглэл, угийн эхийн нарийн хэлхээ баримтууд. * '''Цахим тайлбар толь:''' ''Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)'' — ШУА, Хэл зохиолын хүрээлэн, Монгол Түүхийн Тайлбар Толь (https://mongoltoli.mn). [[Ангилал:Чингис хааны алтан ураг]] [[Ангилал:Монголын тайжууд]] [[Ангилал:Богд хаант Монгол Улсын төр, цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:1877 онд төрөгсөд]] == Ашигласан архивын анхдагч сурвалж == * МУҮТА, Фонд №А-61, Данс-1 — Засагт хан аймгийн ноёд, тайж нарын угийн бичгийн данс, хүрдэн зураг (Фонд №А-61, Х-423, дугуй тамга №5751). `Jasay tüsiye güng Güncoyjabu...` хэргэм залгамжлалын эх хувь. * МУҮТА, Ф.1, Д.14, Х.89 — Б.Сандавдорж ноёноос Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн өргөх бичиг (1779 он). * МУҮТА, Ф.11-1, Д.1, Х.Н.15; Д.2, Х.Н.39 — Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир. * ТЕГ-ын Тусгай архив, 1930-аад оны Их хэлмэгдүүлэлтийн хавтаст хэрэг — VI дүрийн Ялгуусан хутагт С. Чимэдцэрэн, түүний ах Гүржав, ач Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарын угсаа гарвалын лавлагаа, байцаалтын тэмдэглэлүүд. * БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа — Завхан аймгийн Нөмрөг сумын өрхийн бүртгэл (Гүүн зэрэгт Гүржав, Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарын нас, ам бүлийн тооллогын бодит бүртгэл). == Мөн үзэх == * [[Засагт хан аймаг]] * [[Хотгойд]] * [[Алтан ураг]] * [[Ялгуусан хутагтын хүрээ]] [[Ангилал:Монголын засаг ноёд]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Засагт хан аймаг]] 1qz0gfznetobkjb2cgwsod5ln1atdj5 873646 873641 2026-10-19T00:40:14Z Tojilsuren Dariimaa f4m3ioog7s 108318 873646 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав|уугуул_нэр=ᠭᠦᠷᠵᠠᠪ / ᠭᠦᠨᠴᠣᠭᠵᠠᠪ|цол=Улсад туслагч гүн зэрэгт, Тэргүүн зэргийн тайж|хаанчлалын_үе=XIX зууны төгсгөл — XX зууны эхэн үе|төрсөн_газар=Халхын Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|нас_барсан_газар=Халхын баруун хязгаар, Улиастай|угсаа_гарвал=Боржигин, Алтан ураг (Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удам)|албан тушаал=Улиастайн сайдын яамны туслан шийтгэх түшмэл, гишүүний орлогч}} wikitext {{Язгууртны инфобокс | нэр = Сандавдоржийн Цэсрэндорж / Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв / Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав | уугуул_нэр = ᠴᠡᠰᠡᠷᠡᠩᠳᠣᠷᠵᠢ / ᠭᠠᠯᠳᠠᠩᠭᠦᠨᠳᠡᠪ / ᠭᠦᠷᠵᠠᠪ | цол = [[Засаг ноён|Засаг]], [[Тайж|Тэргүүн зэргийн тайж]], [[Улсад туслагч гүн]]нүүд | хаанчлалын_үе = 1798–1808 он (Цэсрэндорж) <br> 1808–1847 он (Галдангүнтэв) <br> XX зууны эхэн үе (Гүржав) | өмнөх_залгамжлагч = [[Бандийн Сандавдорж]] | дараах_залгамжлагч= [[Галдангүнтэвийн Магсаржав]] / Гэндэнсүрэн тайж | төрсөн_газар = [[Манж Чин улс]], [[Халх]], [[Засагт хан аймаг]], Цогтой засгийн хошуу | нас_барсан_газар = [[Халх]], [[Засагт хан аймаг]], Цогтой засгийн хошуу / [[Улиастай]] | оршуулсан_газар = [[Нөмрөг сум|Нөмрөг уул]]ны орчим | угсаа_гарвал = [[Боржигин]], [[Алтан ураг]] ([[Хотгойд]]ын Шолой увш хунтайжийн шууд удам]) | шүтээн = [[Очирваань]] бурхан ([[Важрапани]]) }} [[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Гончигсүрэн тайж]] [[Файл:Mongol genealogical records of Khalkha Mongols, tracing the lineage from Genghis Khan through Kublai Khan and Dayan Khan to the Four Genghisid Khalkha Khanates and, later, the four Genghisid Khalkha aimags of the Bogd Khanate Mongolia.jpg|thumb|Алтан ургийн эх ]] '''Сандавдоржийн Цэсрэндорж''' (1798–1808), түүний ууган хүү '''Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв''' (1808–1847) болон тэдний залгамжлал, салбар ургийн томоохон зүтгэлтэн '''Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав''' (1855-1930-иод он) нар нь [[Чингис хаан]]ы алтан ургийн шууд тасархай, [[Хотгойд]]ын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагчид бөгөөд [[Манж Чин улс]], [[Богд хаант Монгол Улс]]ын үеийн Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] '''Цогтой засгийн хошууны''' засаг ноёд, төр, дипломатын нөлөө бүхий зүтгэлтнүүд юм. == Түүхэн үйл хэрэг, Засаглал == === Сандавдоржийн Цэсрэндорж (1798–1808) === Эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798 онд хошуу захирсан Улсад туслагч гүн) таалал төгссөний дараа 1798 онд хошуу тамгыг залгамжлан авч 10 жил захирсан. Тэрээр [[Улиастай|Улиастайн жанждын газар]]ын харьяа баруун хойд хилийн харуул цэргийн албыг залгуулж, дүрвэж ирсэн Хотгойдуудыг нутагшуулах төрийн хэрэгт зүтгээд 1808 онд таалал төгсчээ. === Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв (1808–1847) === Эцэг Цэсрэндоржийг таалал төгссөний дараа үе залгамжлах эрхийн дагуу хошуу тамгыг хүлээн авч, '''нийт 39 жилийн турш''' хошууг тогтвортой захирсан. Тэрээр хилийн харуул цэргийн албыг чамбай зохион байгуулж, Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийдийг ([[Нөмрөгийн хүрээ]]) өргөжүүлэн хөгжүүлэв. Түүний насан өөд болсны дараа ууган хүү Магсаржав ноён (1847–1862) 9 дүгээр засаг ноёноор суусан байна. === Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав === Түүхэн сурвалж, архивын дансанд бүтэн нэрээрээ '''Гүнцогжав''', зарим дурсамжид '''С. Ламжав''' гэж бичигдсэн (1855 онд төрсөн). Тэрээр Санжав тайжийн хүү бөгөөд Алтан ургийн язгуураараа "Улсад туслагч гүн зэрэгт, Тэргүүн зэргийн тайж" цолыг үе улиран залгамжилсан. Богд хаант Монгол Улсын үеийн засаг захиргааг төлөөлөн '''Улиастайн гишүүн ноёны орлогч''' (Туслан шийтгэх түшмэл)-ийн албыг хашиж байв. == Ноёдын угийн эх, Үе залгамжлал == "Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг" (1896) болон Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Алтан ургийн угийн бичгийн дансанд Гүн Гүржав ноёны ураг төрөл, залгамжлагч хөвгүүдийн хэлхээг хаант засгийн хууль ёсны зэрэг хэргэм, төрсөн он цагийн дарааллаар дараах босоо тэнхлэгийн стандартаар баримтжуулжээ. Гүн Гүржав ноёны төрсөн дүү нь сод хувилгаан '''[[Ялгуусан хутагт|VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн]]''' (1912–1937) мөн. === Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржавын таван хүү: === * '''1. [[Тэргүүн зэргийн тайж]] ГЭНДЭНСҮРЭН''' (1877 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 53 настай). Хаант засгийн хууль ёсны Тэргүүн зэргийн тайж хэргэмийг үе улиран залгамжилсан бөгөөд Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын Түшмэлийн албыг хашиж, орон нутгийн засаг захиргаа, цэргийн логистикийг гардан хариуцаж байв. ** '''Ач хүү:''' Тайж лам Наваан (26 настай). * '''2. [[Тайж|Дэд зэргийн тайж]] ГОНЧИГСҮРЭН''' (1883 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 39 настай). Хаант засгийн хууль ёсны Дэд зэргийн тайж хэргэмтэй. Тэрээр хошууны шашин, төрийн хамгийн том ураг барилдалга зангидаж, Хотгойдын алтан ургийн Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн өрхтэй холбоо тогтоосон. ** '''Ач хүү:''' Сэрээтэр-Оргил (1 настай). * '''3. [[Тайж|Гутгаар зэргийн тайж]] БАДАРЧ''' (1891 онд төрсөн). Угийн бичгийн дансны 3 дугаар хөвгүүн, Гутгаар зэргийн тайж хэргэм зэрэгтэй. * '''4. [[Тайж|Дөтгөөр зэргийн тайж]] Бүдээ''' (1908 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 21 настай). Шашны мөр хөөж лам хувраг болсон, Гүржав ноёны дөрөвдүгээр хөвгүүн. * '''5. [[Тайж|Дөтгөөр зэргийн тайж]] лам Лхамжав''' (1919 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 10 настай). Гүржав ноёны тавдугаар бөгөөд отгон хөвгүүн. == [[Жа лам Дамбийжанцанг устгасан нууц ажиллагаа]] == 1922 онд [[Ардын Засгийн газар]], Бүх цэргийн зөвлөлөөс Мажшан ууланд бэхэжсэн [[Дамбийжанцан|Жа лам Дамбийжанцан]]г хороох нууц шийдвэр гаргахад Улиастайн сайд гүн Гүржав (Ламжав) тагнуул, логистикийн гол суурийг бэлдсэн: # '''Нууц зөвлөгөөн:''' Нийслэл Хүрээнээс тусгай үүрэгтэй гарсан Дотоодыг хамгаалах газрын дарга '''Д.Балдандорж''' Улиастайд ирмэгцээ хамгийн түрүүнд сайд [[гүн Гүржав]]<nowiki/>тай нууц хуралдаан хийж, [[Башлуугийн Жамсранжав|Дилав хутагт Жамсранжав]] нарыг бусад хүмүүсийг татан оролцуулан ажиллагааны тактикийг зангидсан. # '''Тагнуулын халхавч:''' Дарга Д.Дугаржав, цэрэг Нанзад нарыг "Богд ламыг залахаар явж буй Засгийн газрын элч, бадарчин" гэх хуурамч нэр, тагнуулын халхавчийг бүрдүүлсэн. # '''Логистик:''' Тэдэнд зориулж Улиастайн Тамгын газраас өртөө улааны 12 тэмээ, 2 хөтөч цэргийг хуваарилж, сонор сэрэмжийг нь алдуулах "Есөн цагаан"-ы хүндэтгэлийн бэлэг сэлтийг бэлтгэн, Жа ламын цайз руу явах замыг саадгүй нээж өгчээ. Тус бодит мэдээлэл дээр тулгуурлан '''Дугаржав''', '''Нанзад''' нар цайзад нэвтрэн Жа ламыг устгасан түүхтэй. '''Гүржав''' (1855–1930-иод он) — [[Манж Чин улс]]ын сүүл үе, [[Богд хаант Монгол Улс]] болон [[БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛС|БНМАУ]]-ын шилжилтийн үеийн төр, захиргааны нөлөө бүхий зүтгэлтэн, Халхын [[Засагт хан аймаг]]ийн Цогтой засгийн хошууны '''Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж''' юм. Тэрээр [[Чингис хаан]]ы алтан ургийн шууд тасархай, [[Хотгойд]]ын [[Шолой увш хунтайж]]ийн шууд залгамжлагч болно. == Угсаа гарал == Гүн Гүржав нь Хотгойдын засаг ноёдын шууд салбар ургийн сурвалжит язгууртан юм. Түүний дээд өвөг болон засаглалын шугамыг хөөвөл: * '''Элэнц өвөг:''' Бандийн Сандавдорж (1756–1798 онд хошуу захирсан Улсад туслагч гүн). Түүнийг таалал төгссөний дараа ууган хүү Цэсрэндорж нь хошуу тамгыг залгамжилсан. * '''Өвөг эцэг:''' Сандавдоржийн Цэсрэндорж (1798–1808 онд хошуу тамгыг 10 жил захирсан засаг ноён). Тэрээр [[Улиастай]]н жанждын газрын харьяа баруун хойд хилийн харуул цэргийн албыг залгуулж, дүрвэж ирсэн Хотгойдуудыг нутагшуулах төрийн хэрэгт зүтгэсэн. * '''Төрсөн эцэг / Салбар ураг:''' Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв (1808–1847 онд хошууг 39 жил тогтвортой захирсан засаг ноён). Галдангүнтэв нь хилийн харуул цэргийн албыг чамбай зохион байгуулж, Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийдийг (Нөмрөгийн хүрээ) өргөжүүлэн хөгжүүлсэн. Түүний насан өөд болсны дараа ууган хүү Магсаржав ноён (1847–1862) 9 дүгээр засаг ноёноор суусан бөгөөд Гүн Гүржав нь энэхүү засаглалын салбар ургийн томоохон төлөөлөл болон залгамжилжээ. == Ураг төрлийн холбоо ба Шашин соёлын үйл хэрэг == Гүн Гүржав нь тухайн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны нөлөө бүхий язгууртнууд, шашин соёлын зүтгэлтнүүдтэй шууд цусан төрлийн холбоотой байв. Түүний үеэл нь тус хошууны Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв юм. Мэргэн ноён Дашдэндэв нь Ар халхад тодорсон [[Ялгуусан хутагт Лувсанданзан|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан]] (1885–1912)-г нялх байхад нь өөрийн хүү болгон өргөж авч өсгөсөн түүхтэй. Иймд Гүн Гүржавын салбар ураг, гэр бүлийн хэлхээ нь V дүрийн Ялгуусан хутагтын үрчилж авсан талын шууд ойрын төрөл садан (үеэл) болдог байна. Тус ургийнхан хутагтын гол ордон суудал байсан Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ)-ийг өргөжүүлэн хөгжүүлэх, шашин соёлын үйл хэргийг тэтгэх, гэрээрээ [[Ганжуур]], Данжуур сударыг залж барлуулах зэргээр номын буянд голлох үүргийг гүйцэтгэж байжээ. == Түүхэн үйл хэрэг, Засаглал == Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхагласны дараа түүний угсаа гарал, орон нутагтаа нөлөөтэй байдлыг үнэлж Богд хааны зарлигаар '''Гүн зэрэг''' шагнаж, '''Тэргүүн зэргийн тайж''' хэргэмийг үе улиран залгамжлах эрхийг баталгаажуулжээ. === 1924 оны үйл ажиллагаа === 1921 оны Ардын хувьсгалын дараа төр засаг шинэчлэгдэж, 1924 онд Анхдугаар Үндсэн хуулиа батлан Хаант засгаас Бүгд найрамдах засаглалд шилжих үед Гүн Гүржав нь хуучин цагийн сурвалжилт ноёны хувиар шинэ засгийн үйл ажиллагаанд идэвхтэй татагдан оролцсон байна. Тэрээр: * Орон нутгийн хошуу тамгын газрыг шинэчлэн зохион байгуулах, * Ардын засгийн алба татварын шинэ тогтолцоог нэвтрүүлэх, * Хошууны ардуудыг шинэчилсэн тооллогод хамруулж бүртгэлжүүлэх, * Баруун хойд хилийн харуул хамгаалалтын зохицуулалтад өөрийн түүхэн туршлага, нөлөөг ашиглан төр хувьсгалын хэрэгт хүчин зүтгэжээ. == Эх сурвалж == * [[Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив]] (МУҮТА) * Ж.Гэрэлбадрах. [["V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын ураг төрлийн холбоо, шавь нарын түүхээс]]" (Монгол Улсын Их Сургууль, Түүхийн тэнхим) {{stub}} [[Ангилал:Монголын гүнүүд]] [[Ангилал:Монголын тайж нар]] [[Ангилал:Хотгойдууд]] == Шашин шүтлэг, Үндэсний уламжлал == # '''[[Отгонтэнгэр]]ийн тахилга:''' Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён Бандийн Сандавдорж 1779 онд Отгонтэнгэр уулыг Очирваанийн (Важрапани) тахилгатай болгож, дархан цаазтай болгон хамгаалсан (МУҮТА, ф.1, д.14, х.89). Очирваань бурхан нь тус хошуу, удмын ясны гол шүтээн бөгөөд Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус хэмээн залан шүтэгдэж иржээ. # '''Ялгуусан хутагтын хүрээний "Очирт хөлгөн" дэг:''' Цогтой засгийн хошууны соёл, шашны гол төв болох Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсны "Очирт хөлгөн" ([[Важраяна]]) буюу Нууц тарнийн дэг сургуультай байв. VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн нь өөрийн цусан төрлийн ах Гүржав, ач Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарт зориулж ном уншихдаа үргэлж энэхүү догшин сахиусны ивээлээр адисалдаг байжээ. {{Улс төрийн зүтгэлтний намтар |Нэр = Гүн Гүржав |Бүтэн нэр = Загдсамбарын Гүржав |Зураг = |Зургийн тайлбар = |Албан тушаал = Улиастайн сайдын төлөөнөө туслан шийтгэх түшмэл (Сайдын орлогч) |Хугацаа = 1911–1923 |Хаан = Олноо Өргөгдсөн Богд хаан |Төрсөн он = 1877 |Төрсөн газар = Засагт хан аймаг, Цогтой вангийн хошуу (одоогийн Завхан аймаг, Нөмрөг сум) |Нас барсан он = |Нас барсан газар = |Яс үндэс = Халх (Хотгойд) |Угсаа гарал = Чингис хааны алтан ураг, Ашихай дархан хунтайжийн залгамжлал |Хэргэм зэрэг = Гүнгийн зэрэг, Тэргүүн зэрэг тайж |Эцэг = Засаг ноён, Түшээ гүн Загдсамбар |Эх = |Гэргий = Булган (1885 онд төрсөн) |Хүүхэд = Хүү тайж лама Лхагважав, хүү Бадарч, хүү Лхамсүрэн, охин Лодой }} '''Загдсамбарын Гүржав''' (1877 онд төрсөн) — Богд хаант Монгол Улсын төр, цэргийн зүтгэлтэн, Засагт хан аймгийн Эрдэнэ Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Гүнгийн зэрэгтэй Тэргүүн зэргийн тайж, Улиастайн сайдын төлөөнөө туслан шийтгэх түшмэл (сайдын орлогч). == Угсаа гарал == Гүн Гүржав нь Чингис хааны алтан ургийн шууд тасархай, Халхын баруун гарыг үндэслэгч Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү Ашихай дархан хунтайж, Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн залгамжлал юм. Хотгойдын Цогтой вангийн (хуучнаар Цогтой засгийн) хошууг үе залгамжлан захирч байсан Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж Магсаржав ноёны хоёрдугаар хүү буюу удаах засаг залгамжлагч '''Засаг ноён, Түшээ гүн Загдсамбар''' (1864–1895 онд хошуу захирсан)-ын гутгаар хүү болон 1877 онд мэндэлжээ. Түүний төрсөн ууган ах нь Мэргэн ноён Дашдэндэв юм. == Төрийн алба ба Үйл хэрэг == Гүн Гүржав нь ах Гэндэнсүрэн (1869 онд төрсөн)-гийн хамт Чин улсын сүүл үеэс Олноо өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улсын үе хүртэл Халхын цэрэг, захиргааны гол төв болох Улиастайн жанжны газар (хожмоо Улиастайн сайдын газар)-д тэргүүн болон эрхэлсэн түшмэлийн алба хашиж байв. Тэрээр '''Улиастайн сайдын төлөөнөө туслан шийтгэх түшмэл''' буюу Сайдын орлогчийн тушаалд томилогдон баруун хязгаарын засаг захиргаа, цэргийн хэргийг зангидахад чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. 1922–1923 оны өвөл Дотоодыг хамгаалах газрын тусгай нууц отгонд биечлэн багтаж, Баруун хязгаарыг түйвээж байсан Жа лам Дамбийжанцанг (Дамбийжаа) устгах тусгай ажиллагаанд оролцсон байна. Ажиллагааны дараа Жа ламын эд хөрөнгө, мал сүргийг хураан данслах, засаг захиргааг цэгцлэх ажлыг Улиастайн сайдын төлөөний түшмэлийн хувиар биечлэн удирдаж, тамгалан баталж байжээ. == Ураг төрлийн хэлхээ == 1922 оны (Нохой жилийн) хүн амын албан ёсны тооллогын архивын данс болон Гэндэнсүрэнгийн Бадарч, Бадарчийн Натжав нарын өвөг дээдсээс уламжлагдсан угийн эхийн гар бичмэл баримтаар Гүн Гүржавын төрсөн ах дүүсийн хэлхээ, үе залгамжлал зөрчилгүй батлагддаг. Засаг ноён Загдсамбараас дараах ах дүү дөрвөн түшмэд төрсөн: # '''Гэндэнсүрэн''' (Ууган хүү, 1869 онд төрсөн) — Тэргүүн зэрэг тайж, Улиастайн их түшмэл. # '''Жагдамба''' (Дэд хүү, 1871 онд төрсөн) — Дэд зэрэг тайж. # '''Гүн Гүржав''' (Гутгаар хүү, 1877 онд төрсөн) — Гүнгийн зэрэг, Тэргүүн зэрэг тайж, Улиастайн орлогч түшмэл. # '''Гончигсүрэн''' (Дөтгөөр хүү, 1883 онд төрсөн) — Дэд зэрэг тайж. Ах Гэндэнсүрэн болон Гүржавын төрсөн отгон дүү (Гэндэнсүрэн ахтайгаа 14 насны, Гүржав ахтайгаа 6 насны зөрүүтэй). Гэргий С. Галиндив хатан тэдний хүүхдүүд Сүрэнхоржав, Гөлөг. === Гэр бүл === * Гэргий: '''Булган''' (1885 онд төрсөн) * Хүүхдүүд: ** Хүү '''Лхагважав''' (1901 онд төрсөн) — Тайж, лам. ** Охин '''Лодой''' (1909 онд төрсөн). ** Хүү '''Лхамсүрэн''' (1912 онд төрсөн). ** Хүү '''Бадарч''' (Гэндэнсүрэнгийн Бадарч хэмээн овоглогдсон). === Агнатик үе залгамжлал === Монголчуудын уламжлалт ясан төрлийн (Агнатик) соёлын дагуу үе хөөхөд энэхүү салбар ургийн 8 дахь үеийн (generation) толгойлогч эцэг нь '''Цэгмэд Гэнж''' (Tsengmed Genzh) юм. Түүний шууд төрсөн хүү нь түүхэн албан ёсны баримтуудад өөрийн эцгийн нэрээр овоглогдсон '''Цэнмэдийн (Цэгмэдийн) Цэрэнлхүндэв''' бөгөөд тэрээр энэхүү Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн цусан төрлийн шууд залгамж холбоо мөн болох нь нотлогдсон. == Эх сурвалж == <references /> == Ашигласан материал == * '''Архивын анхдагч баримт:''' Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). ''Засагт хан аймгийн Эрдэнэ Цогтой вангийн хошууны хүн амын тооллого, өрхийн дансны бүртгэл'' (1922 оны хүн амын тооллогын эх хуудас, Гүржав, Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн нарын өрхийн бүртгэл). * '''Угийн бичгийн сурвалж:''' ЮНЕСКО-ийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрийн баримтат өвийн жагсаалтад бүртгэгдсэн ''“Халхын долоон хошуу, дөрвөн аймгийн ноёдын гэрийн үеийн бичмэл хүрдэн зураг”'' (XIX зууны гар бичмэл дурсгал, Засагт хан аймгийн Цогтой вангийн хошууны тайж ноёдын салбар шугам). * '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' Б.Нацагдорж. ''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба Цогтой засгийн хошууны түүхэн үе залгамжлал"''. * '''Удмын гар бичмэл:''' Гэндэнсүрэнгийн Бадарч, Бадарчийн Натжав нарын өөрийн удмын тэмдэглэл, угийн эхийн нарийн хэлхээ баримтууд. * '''Цахим тайлбар толь:''' ''Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)'' — ШУА, Хэл зохиолын хүрээлэн, Монгол Түүхийн Тайлбар Толь (https://mongoltoli.mn). [[Ангилал:Чингис хааны алтан ураг]] [[Ангилал:Монголын тайжууд]] [[Ангилал:Богд хаант Монгол Улсын төр, цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:1877 онд төрөгсөд]] == Ашигласан архивын анхдагч сурвалж == * МУҮТА, Фонд №А-61, Данс-1 — Засагт хан аймгийн ноёд, тайж нарын угийн бичгийн данс, хүрдэн зураг (Фонд №А-61, Х-423, дугуй тамга №5751). `Jasay tüsiye güng Güncoyjabu...` хэргэм залгамжлалын эх хувь. * МУҮТА, Ф.1, Д.14, Х.89 — '''Б.Сандавдорж''' ноёноос Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн өргөх бичиг (1779 он). * МУҮТА, Ф.11-1, Д.1, Х.Н.15; Д.2, Х.Н.39 — Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир. * '''ТЕГ-ын Тусгай архив, 1930-аад оны Их хэлмэгдүүлэлтийн хавтаст хэрэг — VI дүрийн Ялгуусан хутагт С. Чимэдцэрэн, түүний ах Гүржав, ач Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарын угсаа гарвалын лавлагаа, байцаалтын тэмдэглэлүүд.''' * [[БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа]] — [[Завхан аймгийн Нөмрөг]] сумын өрхийн бүртгэл (Гүүн зэрэгт '''Гүржав''', '''Гэндэнсүрэн''', '''Гончигсүрэн''' тайж нарын нас, ам бүлийн тооллогын бодит бүртгэл). == Мөн үзэх == * [[Засагт хан аймаг]] * [[Хотгойд]] * [[Алтан ураг]] * [[Ялгуусан хутагтын хүрээ]] [[Ангилал:Монголын засаг ноёд]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Засагт хан аймаг]] 0v7lv57ppgejy2upte1v5hp503ylf7u Янг Чэньнин 0 148922 873665 873619 2026-10-19T03:32:27Z Zorigt 49 873665 wikitext text/x-wiki [[Файл:HD.3F.010 (11086446676)(Chen Ning Yang).jpg|thumb]] [[Файл:HD.3F.010 (11086446676).jpg|thumb]] '''Янг''' ('''Ян''') '''Чэньнин''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Chen-Ning Franklin Yang'', [[Хятад хэл|хятад.]] 楊振寧, [[пиньинь]]-''Yáng Zhènníng''; 1922 оны 10-р сарын 1-нд Хятад улсын [[Аньхуй муж|Аньхуй мужийн]] Хэфэйд төрсөн — 2025 оны 10-р сарын 18-нд [[Бээжин|Бээжинд]] нас барсан) — Хятад болон Америкийн онолын физикч, Статистик механик, квант талбайн онол, Абелийн бус хэмжигч онолуудыг (Ян-Миллсийн онол) хөгжүүлэх чиглэлээр хийсэн бүтээлээрээ алдартай. Тэрээр Ли Жэндаотой хамтран сул харилцан үйлчлэлд орон зайн паритет хадгалагдахгүй байхыг таамагласан гэдгээрээ Физикийн Нобелийн шагналыг 1957 онд хүртсэн. == Намтар == Ян 1922 онд Хятадын Аньхуй мужийн Хэфэй мужид төрсөн. 1929 онд гэр бүл нь Бээжин рүү нүүж, түүний эцэг, математикийн профессор Янг Кэчуань [[Чинхуа их сургууль|Чинхуа Их Сургуульд]] багшилж байжээ. Япон улс Хятадыг эзлэх үед Чинхуа Их Сургууль [[Күньмин|Куньмин]] руу нүүж, Үндэсний Баруун Өмнөд Холбооны Их Сургуультай нэгтгэгдсэний дараа Янг уг их сургуульд элсэн орсон байна. 1942 онд Янг физикийн чиглэлээр бакалаврын зэрэг хамгаалж, бүлгийн онол, молекулын спектрийн чиглэлээр, 1944 онд магистрын зэрэг хамгаалж, эмх цэгцтэй төлөвөөс эмх замбараагүй төлөв рүү шилжих шилжилтийн статистикийн онолын чиглэлээр диссертаци бичсэн байна. 1945 онд Үндэсний Баруун Өмнөд Холбооны Их Сургуулийн тэтгэлэгт хөтөлбөрийн дагуу тэрээр [[Чикагогийн Их сургууль|Чикагогийн Их Сургуульд]] Энрико Фермигийн удирдлага дор ажиллахаар элссэн. 1948 онд Эдвард Теллерийн удирдлага дор бичсэн түүний докторын диссертаци нь "Цөмийн урвал ба давхцлын хэмжилтийн өнцгийн тархалтын тухай" сэдэвтэй байв. 1949 онд Янг, Ферми нар хүчтэй харилцан үйлчлэлцдэг энгийн бөөмийн анхны нийлмэл загварыг санал болгосон байна. Чикаго хотод физикийн багшаар дахин нэг жил ажилласны дараа тэрээр [[Роберт Оппенхаймер]]ын удирдлага дор Нью Жерси мужийн Принстон хотын Дэвшилтэт Судалгааны Хүрээлэнд шилжин оржээ. 1953 оны намар Янг Нью-Йорк мужийн Лонг Айленд дахь Брукхейвен Үндэсний Лабораторийн ерөнхий физикчээр ажиллаж байжээ. Тэрээр 1955 онд Дэвшилтэт Судалгааны Хүрээлэнд физикийн профессор болж, Лонг Айленд дахь Стони Брук дахь Нью-Йоркийн Улсын Их Сургуульд шилжин, Онолын Физикийн Хүрээлэнгийн профессороос захирал хүртлээ дахин 11 жил ажилласан юм. 1999 онд тэрээр нэгэн цагт төгссөн Чинхуа Их Сургуульд орохоор Хятад руу буцаж ирэв. 2015 онд тэрээр 1964 онд цуцлуулсан иргэншлээ хүлээн авсны дараа АНУ-ын иргэншлээсээ татгалзжээ. Янг Чэньнин 2025 оны 10-р сарын 18-нд 103 насандаа Бээжинд нас баржээ. [[Ангилал:Хятадын физикч]] [[Ангилал:АНУ-ын физикч]] [[Ангилал:АНУ-ын Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Нобелийн физикийн шагналтан]] [[Ангилал:1922 онд төрсөн]] [[Ангилал:2025 онд өнгөрсөн]] dgy7tdhcprr4gav5vjlqckg1k4rpthn Нобелийн Химийн шагнал 0 148923 873634 2026-10-18T13:40:07Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:AlfredNobel adjusted.jpg|thumb|[[Альфред Нобель]]]] '''Нобелевийн Химийн шагнал''' ([[Швед хэл|швед.]] ''Nobelpriset i kemi'') — [[Стокхольм]] хот дахь Шведийн Хааны Шинжлэх Ухааны Академиас жил бүр олгодог химийн салбарын хамгийн дээд шинжлэх ухааны шагнал юм. Шагналд нэр дэвшигч..." 873634 wikitext text/x-wiki [[Файл:AlfredNobel adjusted.jpg|thumb|[[Альфред Нобель]]]] '''Нобелевийн Химийн шагнал''' ([[Швед хэл|швед.]] ''Nobelpriset i kemi'') — [[Стокхольм]] хот дахь Шведийн Хааны Шинжлэх Ухааны Академиас жил бүр олгодог химийн салбарын хамгийн дээд шинжлэх ухааны шагнал юм. Шагналд нэр дэвшигчдийг Химийн салбарын Нобелийн хороо нэр дэвшүүлдэг. Энэхүү шагнал нь 1901 онд Шведийн химич [[Альфред Нобель|Альфред Нобелийн]] гэрээслэлээр байгуулагдсан, хими, физик, уран зохиол, физиологи, анагаах ухааны салбарт гаргасан онцгой амжилт, энх тайвны төлөө оруулсан хувь нэмрийнх нь төлөө олгодог 5 шагналын нэг юм. [[Файл:Vant Hoff.jpg|thumb|Хендрик ван Хофф]] Химийн салбарын анхны Нобелийн шагналыг 1901 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] эрдэмтэн химич [[Хендрик ван Хофф]] хүртжээ. Шагнал хүртэгч медаль, диплом, мөнгөн шагнал авдаг бөгөөд мөнгөн шагналын хэмжээ нь жилээс жилд харилцан адилгүй байдаг. Шагналыг жил бүрийн 12-р сарын 10-нд буюу А.Нобелийн нас барсны өдөр Стокхольм хотод болдог ёслолын үеэр гардуулдаг. == Шагналтнууд == Түүхэнд Нобелийн Химийн шагнал хүртсэн 2 эрдэмтэн байдаг: Английн Фредерик Сангер (1958, 1980 онд), Америкийн Барри Шарплесс (2001, 2022 онд). Өөр 2 эрдэмтэн өөр өөр салбарын хоёр Нобелийн шагнал хүртсэн байдаг: [[Мари Кюри]] (1903 онд физикийн, 1911 онд химийн), [[Линус Паулинг]] (1954 онд химийн, 1962 онд энхтайвны шагнал). Нийт 187 шагнал хүртсэний (2021 оны байдлаар) 7 нь эмэгтэй хүн байжээ. Химийн салбарын Нобелийн шагналын түүхийн туршид 1916, 1917, 1919, 1924, 1933, 1940–1942 онуудад шагнал 8 удаа олгоогүй байна. iebwehh4fijxzykoponqns8ad40b58g 873638 873634 2026-10-18T13:58:46Z Avirmed Batsaikhan 53733 873638 wikitext text/x-wiki [[Файл:AlfredNobel adjusted.jpg|thumb|[[Альфред Нобель]]]] '''Нобелевийн Химийн шагнал''' ([[Швед хэл|швед.]] ''Nobelpriset i kemi'') — [[Стокхольм]] хот дахь Шведийн Хааны Шинжлэх Ухааны Академиас жил бүр олгодог химийн салбарын хамгийн дээд шинжлэх ухааны шагнал юм. Шагналд нэр дэвшигчдийг Химийн салбарын Нобелийн хороо нэр дэвшүүлдэг. Энэхүү шагнал нь 1901 онд Шведийн химич [[Альфред Нобель|Альфред Нобелийн]] гэрээслэлээр байгуулагдсан, хими, физик, уран зохиол, физиологи, анагаах ухааны салбарт гаргасан онцгой амжилт, энх тайвны төлөө оруулсан хувь нэмрийнх нь төлөө олгодог 5 шагналын нэг юм. [[Файл:Vant Hoff.jpg|thumb|Хендрик ван Хофф]] Химийн салбарын анхны Нобелийн шагналыг 1901 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] эрдэмтэн химич [[Хендрик ван Хофф]] хүртжээ. Шагнал хүртэгч медаль, диплом, мөнгөн шагнал авдаг бөгөөд мөнгөн шагналын хэмжээ нь жилээс жилд харилцан адилгүй байдаг. Шагналыг жил бүрийн 12-р сарын 10-нд буюу А.Нобелийн нас барсны өдөр Стокхольм хотод болдог ёслолын үеэр гардуулдаг. == Шагналтнууд == Түүхэнд Нобелийн Химийн шагнал хүртсэн 2 эрдэмтэн байдаг: Английн Фредерик Сангер (1958, 1980 онд), Америкийн Барри Шарплесс (2001, 2022 онд). Өөр 2 эрдэмтэн өөр өөр салбарын хоёр Нобелийн шагнал хүртсэн байдаг: [[Мари Кюри]] (1903 онд физикийн, 1911 онд химийн), [[Лайнус Полинг]] (1954 онд химийн, 1962 онд энхтайвны шагнал). Нийт 187 шагнал хүртсэний (2021 оны байдлаар) 7 нь эмэгтэй хүн байжээ. Химийн салбарын Нобелийн шагналын түүхийн туршид 1916, 1917, 1919, 1924, 1933, 1940–1942 онуудад шагнал 8 удаа олгоогүй байна. 9gko26vzir4xzergl8amopgpx5jtf0s 873666 873638 2026-10-19T03:34:46Z Zorigt 49 873666 wikitext text/x-wiki [[Файл:AlfredNobel adjusted.jpg|thumb|[[Альфред Нобель]]]] '''Нобелевийн Химийн шагнал''' ([[Швед хэл|швед.]] ''Nobelpriset i kemi'') — [[Стокхольм]] хот дахь Шведийн Хааны Шинжлэх Ухааны Академиас жил бүр олгодог химийн салбарын хамгийн дээд шинжлэх ухааны шагнал юм. Шагналд нэр дэвшигчдийг Химийн салбарын Нобелийн хороо нэр дэвшүүлдэг. Энэхүү шагнал нь 1901 онд Шведийн химич [[Альфред Нобель|Альфред Нобелийн]] гэрээслэлээр байгуулагдсан, хими, физик, уран зохиол, физиологи, анагаах ухааны салбарт гаргасан онцгой амжилт, энх тайвны төлөө оруулсан хувь нэмрийнх нь төлөө олгодог 5 шагналын нэг юм. [[Файл:Vant Hoff.jpg|thumb|Хендрик ван Хофф]] Химийн салбарын анхны Нобелийн шагналыг 1901 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] эрдэмтэн химич [[Хендрик ван Хофф]] хүртжээ. Шагнал хүртэгч медаль, диплом, мөнгөн шагнал авдаг бөгөөд мөнгөн шагналын хэмжээ нь жилээс жилд харилцан адилгүй байдаг. Шагналыг жил бүрийн 12-р сарын 10-нд буюу А.Нобелийн нас барсны өдөр Стокхольм хотод болдог ёслолын үеэр гардуулдаг. == Шагналтнууд == Түүхэнд Нобелийн Химийн шагналыг хоёр удаа хүртсэн 2 эрдэмтэн байдаг: Английн Фредерик Сангер (1958, 1980 онд), Америкийн Барри Шарплесс (2001, 2022 онд). Өөр 2 эрдэмтэн өөр өөр салбарын хоёр Нобелийн шагнал хүртсэн байдаг: [[Мари Кюри]] (1903 онд физикийн, 1911 онд химийн), [[Лайнус Полинг]] (1954 онд химийн, 1962 онд энхтайвны шагнал). Нийт 187 шагнал хүртсэний (2021 оны байдлаар) 7 нь эмэгтэй хүн байжээ. Химийн салбарын Нобелийн шагналын түүхийн туршид 1916, 1917, 1919, 1924, 1933, 1940–1942 онуудад 8 удаа шагнал олгоогүй байна. 0gxbf3axunf199azuba7u6xa6cmh7hd Динамит 0 148924 873636 2026-10-18T13:56:34Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:AlfredNobel cropped.jpg|thumb| [[Альфред Нобель]], 1883 он орчим]] '''Динамит''' ([[Эртний Грек хэл|эртний грек.]] δύναμις, "хүч" гэсэн үг) -нитроглицерин дээр суурилсан бусад бодисоос бүрддэг өндөр тэсрэх чадвартай бризант холимог юм. Цэвэр хэлбэрээрээ нитроглицерин нь ма..." 873636 wikitext text/x-wiki [[Файл:AlfredNobel cropped.jpg|thumb| [[Альфред Нобель]], 1883 он орчим]] '''Динамит''' ([[Эртний Грек хэл|эртний грек.]] δύναμις, "хүч" гэсэн үг) -нитроглицерин дээр суурилсан бусад бодисоос бүрддэг өндөр тэсрэх чадвартай бризант холимог юм. Цэвэр хэлбэрээрээ нитроглицерин нь маш аюултай бөгөөд хэрэглэхэд хэцүү байдаг. Тиймээс энэхүү хүчирхэг тэсрэх бодисыг өргөнөөр ашиглахад дөхөм болгохын тулд хатуу шингээгч бодисуудыг боловсруулсан. Эдгээрийг нитроглицеринээр шингээснээр хадгалах, ашиглахад харьцангуй аюулгүй болсон. Шингээгчээс гадна динамит нь бусад бодис агуулж болно. Бүх хольцыг ихэвчлэн цилиндр хэлбэртэй болгож, цаасан эсвэл хуванцар хайрцагт хийдэг. Цэнэгийг тэсрэх өдөөгч ашиглан дэлбэлдэг байна. Динамитыг 1867 онд [[Альфред Нобель]] патентжуулсан бөгөөд 20-р зууны дунд үе хүртэл уул уурхайд гол тэсрэх бодис болгон ашиглаж байсан бөгөөд дараа нь аммонийн нитрат дээр суурилсан аюулгүй, хямд орчин үеийн үйлдвэрлэлийн тэсрэх бодис гарч ирсэн байна. ix6b9qx5xb6tkdzzgafxbzoqz65whh3 Палео-либертари 0 148925 873643 2026-10-18T17:03:43Z Shijircom 8838 Хуудас үүсгэв: "'''Палеолибертари үзэл''' (англ. ''paleolibertarianism''), мөн '''палео-либертари үзэл''' буюу '''палео стратеги''' — 1980-аад оны сүүл, 1990-ээд оны эхээр [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын [[Либертари үзэл|либертари]] хөдөлгөөнд үүссэн урсгал. Төрийг эрс багасгах буюу бүрмөсөн хала..." 873643 wikitext text/x-wiki '''Палеолибертари үзэл''' (англ. ''paleolibertarianism''), мөн '''палео-либертари үзэл''' буюу '''палео стратеги''' — 1980-аад оны сүүл, 1990-ээд оны эхээр [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын [[Либертари үзэл|либертари]] хөдөлгөөнд үүссэн урсгал. Төрийг эрс багасгах буюу бүрмөсөн халахыг зорьдог радикал либертари улс төрийн үзлийг [[соёлын консерватизм]]тай хослуулдгаараа онцлог.<ref name="rockwell1990"/><ref name="piombini2003"/> Нэр томьёог [[Лью Роквэлл]] 1990 онд «Liberty» сэтгүүлд нийтлүүлсэн тунхаг өгүүлэлдээ дэвшүүлж, [[Мюррей Ротбард]]тай хамтран хөгжүүлсэн.<ref name="rockwell1990"/><ref name="rothbard1990"/> Палеолибертари үзэлтнүүд [[Австрийн сургууль|Австрийн сургуулийн]] эдийн засаг, хувийн өмч, чөлөөт зах зээл, гадаад бодлогод хөндлөнгөөс оролцохгүй байх зарчмыг дэмжихийн зэрэгцээ гэр бүл, сүм, орон нутгийн нийгэмлэг зэрэг уламжлалт институцийг эрх чөлөөний тулгуур гэж үздэг.<ref name="rockwell1990"/> 1990-ээд оны эхээр Ротбард, Роквэлл нар [[палеоконсерватизм|палеоконсерватив]] сэхээтнүүдтэй «палео эвсэл» байгуулж, 1992 онд Ротбард хэвлэл мэдээлэл, сэхээтэн элитийг тойрч ажилчин ба дундаж давхаргад шууд хандах «баруун жигүүрийн популизм» стратегийг дэвшүүлсэн.<ref name="judis1990"/><ref name="rothbard1992"/> Урсгалын гол төв нь [[Людвиг фон Мизесийн хүрээлэн]] байсан бөгөөд [[Ханс-Херман Хоппе]] түүний нэрт онолчдын нэг болсон.<ref name="piombini2003"/> Судлаач, тоймчид палео стратегийг [[Рон Пол]]ын улс төрийн үйл ажиллагаа, АНУ-ын Либертари нам дахь Мизес фракц, [[Дональд Трамп]]ын үеийн баруун популизм, Аргентины ерөнхийлөгч [[Хавьер Милей]]н үзэл баримтлалтай холбон авч үздэг.<ref name="reason2008"/><ref name="friedman2024"/><ref name="bebnowski2024"/><ref name="stefanoni2025"/> Харин шүүмжлэгчид уг стратеги арьс өнгө, соёлын дургүйцлийг улс төрийн зорилгоор ашиглаж, либертари үзлийг хэт барууны хүчнүүдтэй ойртуулсан гэж буруушаадаг.<ref name="reason2008"/><ref name="slobodian2025"/> Монгол Улсад 2026 онд бүртгэгдсэн [[Либертари нам (Монгол Улс)|Либертари нам]] үндсэн дүрэмдээ өөрийгөө баруун жигүүрийн палеолибертари үзэл баримтлалтай нам гэж тодорхойлсон.<ref name="lndurem"/> == Нэр томьёо == «Палео» нь «эртний, хуучин» гэсэн утгатай грек угтвар юм. Роквэлл 1990 оны өгүүлэлдээ ёс зүйд суурилсан соёлын зарчим бүхий өөрийн санал болгож буй хувилбарыг «палеолибертари үзэл», өөрөөр хэлбэл «хуучин либертари үзэл» гэж нэрлэсэн. Тэрээр энэ нэрийг консерватив үзэлтнүүд «палеоконсерватизм» гэдэг нэрийг хэрэглэдэгтэй адил утгаар — шинэ сургаал биш, харин үндэс язгуураа сэргээх, [[неоконсерватизм|неоконсерватив]]уудаас ялгарах утгаар — хэрэглэж байгаагаа тайлбарлаж, палеолибертари үзлийн үндэс «Хуучин баруун» (''Old Right'') хөдөлгөөнд оршдог гэжээ.<ref name="rockwell1990"/> «Хуучин баруун» гэдэг нь 1930-аад оноос 1950-иад оны дунд үе хүртэл [[Шинэ хэлэлцээр]]ийн дотоод, гадаад бодлогыг эсэргүүцэж, хувийн өмч, чөлөөт зах зээл, хөндлөнгөөс оролцохгүй гадаад бодлогыг дэмжиж байсан АНУ-ын баруун жигүүрийн эвслийг хэлдэг.<ref name="rothbard1992"/> Ротбард 1990 оны 5-р сард бичсэн «Яагаад палео гэж?» (''Why Paleo?'') өгүүлэлдээ «палео» гэдэг тодотголын зорилго нь либертари хөдөлгөөний доторх, түүний үзэж буйгаар хөрөнгөтний соёл, шашин, нийгмийн эрх мэдлийн эсрэг «өсвөр насны бослого»-ын хандлагатай «модаль» (хамгийн түгээмэл төрлийн) либертари үзэлтнүүдээс өөрсдийгөө тусгаарлах явдал гэж тайлбарласан. Тэрээр эрх чөлөөг нэг ч хэмжээгээр сулруулахыг хүсэхгүй ч хөдөлгөөний хувьд зөвхөн эрх чөлөөгөөр хязгаарлахгүй, харин «эрх чөлөө нэмэх нь» (''liberty plus''), өөрөөр хэлбэл эрх чөлөөнд зайлшгүй шаардлагатай тодорхой соёлын орчныг ч эрхэмлэнэ гэж бичсэн бөгөөд эрх чөлөө хөрөнгөтний, христийн шашны соёлд хамгийн их цэцэглэдэг гэж үзсэн.<ref name="rothbard1990"/> Роквэлл 2007 оны ярилцлагадаа өөрийгөө «палеолибертари» гэж нэрлэхээ больсон гэдгээ хэлсэн. Түүний тайлбарласнаар уг нэр палеоконсерватизмтай холбогдсоноос болж «нийгмийн хувьд консерватив либертари» гэсэн утгаар ойлгогдох болсон нь анхны санаа биш байсан тул тэрээр «либертари» гэдэг нэрээр сэтгэл ханана гэжээ.<ref name="rockwell2007"/> == Түүх == === Үүсэл === 1980-аад онд АНУ-ын либертари хөдөлгөөнд Ротбардын тойрог болон [[Като хүрээлэн]]тэй холбоотой [[Чарльз Кох]], Эд Крейн нарын жигүүрийн хооронд хагарал үүсэж, Ротбард 1981 онд Като хүрээлэнгээс шахагдан гарсан.<ref name="ganz2018"/> Ротбард хожим Кох–Крейн жигүүрийг Вашингтоны эрх мэдлийн «коридор»-д ойртож, элитийг аажмаар ятгах «фабиан» стратеги баримталсан, «санхүүгийн хувьд консерватив, нийгмийн хувьд либерал» дээд-дундаж давхаргыг зорилтот бүлгээ болгосон гэж шүүмжилсэн.<ref name="rothbard1992"/> Ротбард 1988 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд [[Либертари нам (АНУ)|Либертари намаас]] нэр дэвшсэн Рон Полын кампанит ажлыг намыг ажилчин, дундаж давхаргын «бодит хүмүүс»-ийн нам болгох сүүлчийн оролдлого гэж үзсэн бөгөөд энэ оролдлого бүтэлгүйтсэний дараа намын «прото-палео» жигүүр намаас гарсан гэж бичжээ.<ref name="rothbard1992"/> Ротбард, Роквэлл нар 1989 оны 9-р сард Филадельфид болсон намын үндэсний их хурлын дараа намыг эрс шүүмжлэх болсон бөгөөд Ротбардын хэлснээр тэдний ихэнх нь намаас биечлэн, бүгдээрээ сэтгэлээрээ холдсон байв.<ref name="rothbard1990"/> «Reason» сэтгүүлийн мэдээлснээр 1988 оны сонгуулийн дараа Либертари намтай харилцаагаа тасалсан Роквэлл, Ротбард нар үндсэн урсгалын либертари үзэлтнүүдийн нийгмийн «либертин» (ёс суртахууны хэм хэмжээг үл тоох) болон зүүний хандлагыг няцаасан тусдаа «палеолибертари» хөдөлгөөн байгуулж, 1990 онд «Rothbard-Rockwell Report» товхимлыг гаргаж эхэлсэн.<ref name="reason2008"/> 1990 оны 1-р сард Роквэлл «Liberty» сэтгүүлд «Палео-либертари үзлийн төлөө» (''The Case for Paleo-Libertarianism'') тунхаг өгүүллээ нийтлүүлсэн. Тэрээр Либертари нам 17 жилийн түүхэндээ үндэсний сонгуульд нэг хувийн санал ч авч чадаагүй атлаа либертари санааг «либертин» дүр төрхөөр бохирдуулсан гэж буруутгаж, хөдөлгөөнийг соёлын хувьд «цэвэрлэх» мэтгэлцээн өрнүүлэхийг уриалсан. Түүний үзэж буйгаар олон либертари үзэлтэн төрийн дарангуйллаас ангид байхыг соёлын хэм хэмжээ, шашин, хөрөнгөтний ёс суртахуун, нийгмийн эрх мэдлээс ангид байхтай адилтгаж байгаа нь энгийн америкчуудыг хөдөлгөөнөөс холдуулж байв.<ref name="rockwell1990"/> Роквэлл [[Хүйтэн дайн]] дуусах үед консерватив хөдөлгөөн хуваагдаж буйг либертари үзэлтнүүдэд нээгдэж буй түүхэн боломж гэж үзээд, тэд «дахин сэргэж буй» палеоконсервативуудтай эвсэж, Дэлхийн II дайнаас өмнө цэцэглэж байсан халамжийн төрийн эсрэг, хөндлөнгийн оролцооны эсрэг эвслийг сэргээх ёстой гэж бичжээ.<ref name="rockwell1990"/> Ротбард энэ өгүүллийг «Liberty» сэтгүүлийн түүхэн дэх хамгийн их яригдсан, маргаантай өгүүлэл болсон гэж тэмдэглэсэн.<ref name="rothbard1990"/> === Палео эвсэл ба Жон Рэндолфын клуб === 1989 онд палеоконсерватив ба неоконсерватив жигүүрийн хоорондын зөрчил ил болж, палеоконсервативуудын төв болох Рокфордын хүрээлэн (''Rockford Institute'') болон түүний «Chronicles» сэтгүүл неоконсервативуудтай харилцаагаа тасалсан.<ref name="judis1990"/> Сэтгүүлч Жон Жудисийн мэдээлснээр «Chronicles»-ийн эрхлэгч Томас Флеминг 1989 оны намар Ротбард болон тухайн үед Мизесийн хүрээлэнгийн ерөнхийлөгч байсан Роквэлл нараар удирдуулсан «палеолибертари» бүлэгтэй Рокфордын хүрээлэнд уулзалт зохион байгуулжээ. Хоёр бүлэг 120 гишүүнээр хязгаарлагдсан эрдэм шинжилгээний нийгэмлэг болох Жон Рэндолфын клубыг байгуулахаар тохиролцож, анхдугаар хурлаа 1990 оны намар Техас мужийн Даллас хотод хийх, Флеминг ерөнхийлөгч, Ротбард дэд ерөнхийлөгч нь байхаар шийдсэн. Клубыг палеоконсервативуудын шүтэн биширдэг Өмнөдийн аграр үзэлтэн улс төрч [[Жон Рэндолф]]ын нэрээр нэрлэжээ.<ref name="judis1990"/> Жудис тухайн үед хоёр бүлэг неоконсервативуудын хөндлөнгийн оролцоот гадаад бодлого, халамж болон урлагийн төрийн санхүүжилтийг дэмждэгийг үл таашаадгаараа нэгдэж байгаа ч нийгмийн идеалын хувьд үндсээрээ ялгаатай гэж дүгнэсэн. Түүний тодорхойлсноор Ротбард мэтийн палеолибертари үзэлтнүүд төрийн салбарыг, тэр дундаа төрийн цагдааг ч халахыг дэмждэг «хотын анархистууд» байхад палеоконсервативуудын олонх нь хуучин Өмнөдийн хөдөө аж ахуйн дэг журмыг эрхэмлэгчид байв.<ref name="judis1990"/> === Баруун жигүүрийн популизм ба 1992 оны сонгууль === 1992 оны 1-р сарын 17–19-нд Виржиниа мужид, Даллесийн нисэх онгоцны буудлын ойролцоо болсон Жон Рэндолфын клубын хоёр дахь жилийн хуралд тухайн үед клубын ерөнхийлөгч болсон Ротбард илтгэл тавьж, баруун жигүүрийнхэнд олон түмэнд шууд ханддаг «баруун жигүүрийн популизм» хэрэгтэй, тэдний удирдагч нь [[Пат Бьюкенен]] байх ёстой гэж уриалсан бөгөөд илтгэлээ «XX зууныг хүчингүй болгоно» гэсэн уриагаар төгсгөжээ.<ref name="ganz2018"/><ref name="bishop2023"/> Мөн сард Ротбард «Rothbard-Rockwell Report»-д «Баруун жигүүрийн популизм: палео хөдөлгөөний стратеги» (''Right-Wing Populism: A Strategy for the Paleo Movement'') өгүүллээ нийтлүүлсэн.<ref name="rothbard1992"/> Тэрээр АНУ-ыг Их засгийн газар, Их бизнес болон тэдний эрх ашгийг зөвтгөгч технократ, сэхээтэн, хэвлэл мэдээллийн «Шинэ анги»-аас бүрдсэн эрх баригч элит удирдаж байна гэж үзээд, сэхээтэн элитийг зөв санаагаар аажмаар ятгах «Хайекийн загвар» хангалтгүй, учир нь сэхээтнүүд өөрсдөө одоогийн тогтолцооноос ашиг хүртдэг гэж маргасан. Иймээс тэрээр нэг талаас зөв санаанд суурилсан өөрсдийн идэвхтэн кадрыг бэлтгэх, нөгөө талаас хэвлэл мэдээлэл, сэхээтэн элитийг «тойрч», ажилчин ба дундаж давхаргыг тэднийг мөлжиж буй элитийн эсрэг шууд босгох хоёр талт стратеги санал болгосон.<ref name="rothbard1992"/> Ротбард энэ стратегийг «улаан хүзүүтнүүдэд хандах» (''Outreach to the Rednecks''; ''redneck'' нь АНУ-ын хөдөөний цагаан арьст ажилчдыг доромжилж нэрлэдэг үг) гэж нэрлэж, 1950-иад оны сенатор [[Жозеф Маккарти]]гийн олон түмэнд шууд ханддаг арга барилыг үлгэр жишээ болгосон. Тэрээр мөн [[Ку-клукс-клан]]ы хуучин удирдагч [[Дэвид Дьюк]]ийн 1991 оны Луизиана мужийн захирагчийн сонгуулийн мөрийн хөтөлбөрт палеоконсерватив, палеолибертари үзэлтнүүд хүлээн зөвшөөрч болохгүй зүйл байгаагүй гэж бичжээ.<ref name="rothbard1992"/><ref name="reason2008"/> Ротбардын дэвшүүлсэн «баруун жигүүрийн популист хөтөлбөр» дараах найман заалттай байв:<ref name="rothbard1992"/> # Бүх төрлийн татварыг, ялангуяа орлогын албан татварыг эрс бууруулж, эцэстээ халах; # Нийгмийн халамжийн тогтолцоог халах буюу эрс хумих; # Арьс өнгө, бүлэгт олгодог давуу эрх, квотыг халах — Ротбард үүний үндэс нь өмчийн эрхийг зөрчигч «иргэний эрхийн» бүтэц бүхэлдээ гэж үзсэн; # Хүчирхийллийн гэмт хэрэгтнүүдийн эсрэг цагдаад өргөн эрх олгож, «гудамжийг эргүүлэн авах»; # Гудамжийг тэнэмэл хүмүүсээс «цэвэрлэх»; # [[Холбооны нөөцийн систем]]ийг халж, банкны картелын эсрэг тэмцэх; # «Америк нэгдүгээрт» бодлого — бүх гадаад тусламжийг зогсоож, гадаадад хөндлөнгөөс оролцохгүй байх; # Гэр бүлийн үнэт зүйлсийг хамгаалах — гэр бүлийн хэрэгт төрийн хяналтыг эцэг эхийн хяналтаар солих, урт хугацаанд улсын сургуулийг хувийн сургуулиар орлуулах. Ротбард мөн үр хөндөлт, садар самуун, биеэ үнэлэлт зэрэг асуудлаар либертари үзэлтнүүд уламжлалт үзэлтэй холбоотнуудтайгаа буулт хийж, эдгээрийг холбооны шүүхийн оронд муж, орон нутгийн «нийгэмлэгийн хэм хэмжээ»-нд даатгах ёстой гэж санал болгосон.<ref name="rothbard1992"/> Ротбард, Роквэлл нар 1991 оны 11-р сард Рон Полыг [[Бүгд найрамдах нам (АНУ)|Бүгд найрамдах намын]] урьдчилсан сонгуульд оролцохыг уриалж, түүний судалгааны хороонд нэгдсэн байсан ч Бьюкенен Ерөнхийлөгч [[Жорж Херберт Уолкер Буш|Жорж Х. У. Буш]]ийн эсрэг өрсөлдөхөөр шийдсэний дараа түүнийг дэмжих болсон. Тэд Бьюкененийг өөрсдийн удирдагч, бодит улс төрд палео-либертари үзэлд хамгийн ойр нэр дэвшигч гэж тодорхойлсон.<ref name="buchanan1992"/> «Reason»-ийн мэдээлснээр Бьюкенен Полыг өрсөлдөхөөс татгалзаж, өөрийгөө дэмжихийг ятгажээ.<ref name="reason2008"/> === Рон Полын товхимлуудын маргаан === 1980-аад оны сүүл, 1990-ээд оны эхээр Рон Полын нэрээр «Ron Paul Political Report», «Ron Paul Survival Report» зэрэг товхимол гарч байсан бөгөөд тэдгээрийг «Ron Paul & Associates» компани хэвлэдэг байв. Полын конгресс дахь ажлын албыг 1978–1982 онд даргалж байсан Роквэлл энэ компанийн дэд ерөнхийлөгчөөр бүртгэлтэй байжээ.<ref name="reason2008"/> 2008 оны 1-р сард «The New Republic» сэтгүүлийн сэтгүүлч Жеймс Кирчик эдгээр товхимолд африк гаралтай америкчууд, ижил хүйстнүүдийн тухай доромжилсон, гадуурхсан агуулгатай нийтлэлүүд гарч байсныг олон нийтэд ил болгосон.<ref name="kirchick2008a"/> Удалгүй «Reason» сэтгүүлийн Жулиан Санчез, Дэвид Вайгел нар хэд хэдэн удаан хугацааны либертари идэвхтний мэдээлэлд үндэслэн гол зохиогчоор нь Роквэллийг нэрлэсэн бөгөөд хамгийн хурц нийтлэлүүд гарсан 1989–1994 оны үе нь Ротбард, Роквэллийн арьс өнгө, ангийн дургүйцлийг ашиглах палео стратегитай давхцаж, үг хэллэгийн хувьд ч төстэй байсныг тэмдэглэжээ.<ref name="reason2008"/> Роквэлл товхимлыг бичсэн гэдгээ үгүйсгэсэн бол Пол тэдгээрийг өөрөө бичээгүй, агуулга нь өөрийн үзэл бодлыг илэрхийлдэггүй гэж мэдэгдэж, хэн бичсэнийг мэдэхгүй гэжээ.<ref name="kirchick2008b"/><ref name="reason2008"/> Санчез, Вайгел нар мөн Полын 2008 оны кампанит ажил урьдын хорон үг хэллэгээс ангид, эрүүл мөнгө, даруу гадаад бодлого, төрийг багасгах сэдвүүдэд төвлөрч, өргөн дэмжлэг авсныг онцолсон.<ref name="reason2008"/> === Эвслийн суларсан нь === Палеолибертари ба палеоконсерватив үзэлтнүүдийн хооронд эдийн засгийн бодлогын зөрүү анхнаасаа байсан: Жудис 1990 онд «Chronicles» сэтгүүл «эдийн засгийн үндсэрхэг үзэл»-д тусгай дугаар зориулж, протекционист худалдааны бодлогыг дэмжиж буйг тэмдэглэжээ.<ref name="judis1990"/> Мизесийн хүрээлэнгийн редактор То Бишоп 2023 онд Жон Рэндолфын клуб хоёр урсгалын хооронд стратегийн санаа солилцох чухал талбар болж байсан ч эдийн засгийн асуудал дахь зөрчил өнөөг хүртэл үргэлжилж байгаа, [[Сэмюэл Фрэнсис]], Бьюкенен зэрэг палеоконсерватив удирдагчид Австрийн сургуулийн эдийн засагчдыг үл тоож, протекционизм болон эдийн засгийн бусад хөндлөнгийн оролцоог дэмжиж ирсэн гэж бичжээ.<ref name="bishop2023"/> 1995 онд Ротбард нас барсан нь хөдөлгөөнд хүнд цохилт болсон ч палеолибертари үзэлтнүүд Мизесийн хүрээлэн, «LewRockwell.com» вэбсайтаар дамжуулан санаагаа түгээсээр байв.<ref name="piombini2003"/> 2007 онд Роквэлл «палеолибертари» гэх нэрийг хэрэглэхээ больсон.<ref name="rockwell2007"/> === Хожмын хөгжил === ==== Ханс-Херман Хоппе ==== Герман гаралтай Америкийн эдийн засагч, философич Ханс-Херман Хоппе Ротбард, Роквэлл нарын хамт палеолибертари хөдөлгөөний гол төлөөлөгчдийн нэг болсон.<ref name="piombini2003"/> Тэрээр 1998 онд «Journal of Libertarian Studies» сэтгүүлд нийтэлсэн өгүүлэлдээ чөлөөт худалдаа ба хязгаарлагдмал цагаачлал хоорондоо зөрчилддөггүй, харин бие биеэ бэхжүүлдэг бодлого гэж маргасан.<ref name="hoppe1998"/> 2001 онд хэвлэгдсэн «Ардчилал: бүтэлгүйтсэн бурхан» (''Democracy: The God That Failed'') номондоо барууны орнуудын хаант засаглалаас ардчилалд шилжсэн түүхийг задлан шинжилж, хаант засаглалыг ардчиллаас бага хор хөнөөлтэй гэж дүгнээд, хувийн өмчийн гэрээнд суурилсан «гэрээт нийгэмлэг» (''covenant community'')-ийн санааг дэвшүүлсэн.<ref name="hoppe2001"/> Номдоо Хоппе хувийн өмчийг хамгаалах зорилгоор байгуулсан ийм нийгэмлэгт ардчилал, коммунизмыг дэмжигчид, мөн гэр бүл, удам төрлийг хамгаалах зорилгод харшлах амьдралын хэв маягийг сурталчлагчдыг нийгэмлэгээс «биеэр нь зайлуулах» (''physically removed'') шаардлагатай гэж бичсэн нь томоохон маргаан дагуулсан (доорх «Шүүмжлэл ба маргаан» хэсгийг үзнэ үү).<ref name="hoppe2001p218"/><ref name="tucker2005"/> Хоппе 2006 оноос Туркийн Бодрум хотод жил бүр Өмч ба эрх чөлөөний нийгэмлэг (''Property and Freedom Society'')-ийн хурлыг зохион байгуулж ирсэн бөгөөд 2017 оны 9-р сард болсон нийгэмлэгийн 12 дахь хуралд «Либертари үзэл ба альт-райт» сэдэвт илтгэл тавьсан.<ref name="hnh2019"/><ref name="pfs2017"/> ==== Мизес фракц ==== 2017 онд Майкл Хайзын үүсгэн байгуулсан Мизес фракц (''Mises Caucus'') АНУ-ын Либертари намыг илүү зоримог, «зарчимч» чиглэлд эргүүлэхийг зорьсон бөгөөд гишүүд нь өөрсдийгөө Рон Полын 2008, 2012 оны «хувьсгал»-ын үргэлжлэл гэж тодорхойлдог.<ref name="reasonpod2022"/><ref name="doherty2022"/> Тус фракц 2022 оны 5-р сард Невада мужийн Рино хотод болсон намын үндэсний их хурлаар намын удирдлагыг авч, түүний нэр дэвшигч Анжела Макардл намын даргаар сонгогдсон. Фракц намын мөрийн хөтөлбөрөөс өрөөсгөл, үл тэвчих үзлийг (''bigotry'') «үндэслэлгүй, жигшүүртэй» гэж буруушаасан, 1974 онд анх оруулсан заалт болон үр хөндөлтийн тухай заалтыг хасахыг зорьж байв.<ref name="doherty2022"/> 2024 оны их хурлаар Макардл дахин сонгогдож, фракц намын удирдлагыг хадгалсан ч ерөнхийлөгчид нэр дэвших эрх фракцын өрсөлдөгч Чейс Оливерт очсон.<ref name="friedman2024"/> Эдийн засагч Дэвид Фридманы үзэж буйгаар фракцыг баруун жигүүрийг өрөвддөг гэж олон хүн үзэж байгаагийн нэг шалтгаан нь палеолибертари хөдөлгөөнийг дэмждэг Роквэллийн тэргүүлдэг Мизесийн хүрээлэнтэй холбоотой байдаг явдал юм.<ref name="friedman2024"/> Фракцыг эсэргүүцэгчид түүнийг баруун жигүүрт таалагдахын тулд зарим либертари байр суурийг зөөлрүүлдэг, арьс өнгөөр ялгаварлах хандлагыг тэвчдэг гэж шүүмжилдэг бол фракцын удирдагчид арьс өнгөөр ялгаварлах тухай буруутгалыг үгүйсгэдэг.<ref name="doherty2022"/> ==== Трампын үеийн популизм ==== Судлаач Давид Бебновски 2024 онд Ротбардын 1992 оны өгүүлэл хожим гарч ирсэн популист улс төрийг урьдчилан харсан «зураг төсөл» мэт уншигддаг бөгөөд 2016 онд Дональд Трамп ялалт байгуулснаар түүний санаа бодит болсон мэт харагдаж байна гэж бичжээ.<ref name="bebnowski2024"/> Сэтгүүлч Жон Ганц ч 1992 оны палео хөдөлгөөн Трампын эрин үед бүрэн төлөвшсөн «эсэргүүцлийн популизм» (''backlash populism'')-ын хэлбэрийг томъёолсон гэж үзсэн.<ref name="ganz2018"/> Аргентины түүхч Пабло Стефанонигийн дүгнэснээр палеолибертари үзэл бие даасан улс төрийн хөдөлгөөн болж цэцэглээгүй ч Ротбард уламжлалт консерватизмын хямрал, Бүгд найрамдах намын суурь сонгогчдын бослогыг зөгнөсөн бөгөөд энэ нь эхлээд «Цайны үдэшлэг» хөдөлгөөн, дараа нь палео хөтөлбөрийн зарим элементийг сэргээсэн трампизм болж илэрсэн.<ref name="stefanoni2025"/> ==== Хавьер Милей ==== Стефанонигийн дүгнэснээр 2023 онд Аргентины ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Хавьер Милейн үзэл баримтлалын гол эх сурвалж нь Ротбардын анархо-капитализм юм. Милей өөрийгөө «статик утгаараа минархист, динамик утгаараа анархо-капиталист» гэж тодорхойлж байсан бөгөөд 2024 оны 4-р сард «Бид Ротбардын мөрөөдлийг биелүүлж байна» гэж хэлжээ.<ref name="stefanoni2025"/> Мизесийн хүрээлэнтэй холбоотой эдийн засагч Филипп Багус 2023 оны 9-р сард Милейн сонгуулийн хөтөлбөр татварыг эрс бууруулах, халамжийн төрийг танах, цөөнхийн давуу эрхийг халах, төв банкийг татан буулгах зэргээр Ротбардын баруун жигүүрийн популист хөтөлбөртэй их ойр байна гэж дүгнэсэн.<ref name="bagus2023"/> Харин Стефанони Милейг Ротбардын хожуу үеийн улс төрийн төсөл болох палеолибертари үзлийг ашиглан прогрессивизмын эсрэг «соёлын тулаан»-ыг хуваалцдаг хэт барууны хүчнүүдтэй гүүр тавьж байна гэж шүүмжилсэн.<ref name="stefanoni2025"/> == Үзэл баримтлал == === Роквэллийн арван зарчим === Роквэлл 1990 оны өгүүлэлдээ «Хуучин баруун»-д үндэстэй палеолибертари үзлийг дараах арван үндсэн санаагаар тоймлон тодорхойлсон:<ref name="rockwell1990"/> # Асар том, бүхнийг хамарсан төр бол түүхийн туршид хорон муугийн гол институц; # Хязгаарлалтгүй чөлөөт зах зээл бол ёс суртахууны болон практик зайлшгүй нөхцөл; # Хувийн өмч бол чөлөөт нийгмийн эдийн засаг, ёс суртахууны үндэс; # Цэрэгжсэн («гарнизон») төр бол эрх чөлөө, нийгмийн сайн сайхан байдалд заналхийлэх нэн тэргүүний аюул; # Халамжийн төр нь үйлдвэрлэгчдийг, эцэстээ өөрийн «үйлчлүүлэгчдийг» хүртэл хохироодог зохион байгуулалттай хулгай; # Өмчийн эрхэд суурилсан иргэний эрх чөлөө шударга нийгэмд зайлшгүй; # Тэгшитгэх ёс зүй (эгалитаризм) нь ёс суртахууны хувьд буруу бөгөөд хувийн өмч, нийгмийн эрх мэдлийг сүйтгэдэг; # Гэр бүл, сүм, нийгэмлэг зэрэг зуучлагч институцид илэрдэг нийгмийн эрх мэдэл хувь хүнийг төрөөс хамгаалж, чөлөөт, буянтай нийгэмд зайлшгүй; # Барууны соёл хадгалж хамгаалах туйлын үнэ цэнэтэй; # Ёс суртахууны бодит хэм хэмжээ, ялангуяа иудей-христийн уламжлалд тусгагдсан хэм хэмжээ чөлөөт, соёлт нийгмийн дэг журамд зайлшгүй. Роквэллийн үзэж буйгаар либертари үзэлтэн эхний зургаан зарчмыг заавал хүлээн зөвшөөрөх ёстой бөгөөд сүүлийн дөрөв нь олон идэвхтнийг бухимдуулах ч тэдгээрт либертари үзэлтэй харшлах зүйл байхгүй.<ref name="rockwell1990"/> === Соёл, шашин ба нийгмийн эрх мэдэл === Палеолибертари үзэл төрийн эрх мэдэл ба нийгмийн эрх мэдлийг ялгадаг. Роквэлл бизнес, гэр бүл, сүм, сургууль зэрэг сайн дурын нийгмийн бүтцээс үүсдэг «байгалийн» эрх мэдэл чөлөөт нийгмийн тулгуур бол төрөөс тулгасан эрх мэдэл «байгалийн бус» гэж үзээд, «Эрх мэдлийг эргэлзэн асуу!» (''Question Authority!'') гэх мэт уриа нь энэ хоёрын ялгааг бүдгэрүүлдэг гэж шүүмжилсэн.<ref name="rockwell1990"/> Тэрээр гэр бүл, чөлөөт зах зээл, хувь хүний нэр төр, хувийн өмчийн эрх, эрх чөлөөний үзэл баримтлал зэрэг нь христийн шашны соёлын бүтээгдэхүүн гэж үзэж, либертари идэвхтнүүдийн дунд түгээмэл байсан шашны эсрэг хандлагыг шүүмжилсэн.<ref name="rockwell1990"/> Мөн тэрээр модернист урлаг, байгаль орчныг хамгаалах хөдөлгөөний «паган» үзэл, гэмт хэргийг зөөлөн шийтгэх хандлагыг шүүмжилж, гэмт хэргийг шуурхай, хатуу шийтгэх ёстой гэж үзсэн.<ref name="rockwell1990"/> === Иргэний эрх ба эвлэлдэн нэгдэх эрх чөлөө === Палеолибертари үзэлтнүүд ялгаварлан гадуурхалтын эсрэг хууль тогтоомжийг өмчийн эрх, эвлэлдэн нэгдэх эрх чөлөөг зөрчдөг гэж үздэг. Роквэлл давуу эрх олгох бодлого (''affirmative action''), квотыг төдийгүй 1964 оны [[Иргэний эрхийн тухай хууль (1964)|Иргэний эрхийн тухай хууль]] болон өмчлөгчдийг хүсэл зоригийнх нь эсрэг үйлдэхийг албаддаг бүх хуулийг эсэргүүцэж, төрийн албадан тусгаарлалт буруу байсан шиг төрийн албадан нэгтгэл ч буруу гэж бичжээ.<ref name="rockwell1990"/> Ротбард 1992 оны хөтөлбөртөө «иргэний эрхийн» бүтэц бүхэлдээ өмчийн эрхийг зөрчдөг гэж үзсэн.<ref name="rothbard1992"/> Мизесийн хүрээлэнтэй холбоотой зохиогчид орчин үеийн иргэний эрхийн эрх зүйн тогтолцоог үгүйсгэх нь палеоконсерватив, палеолибертари үзэлтнүүдийг нэгтгэдэг гол цэг хэвээр байна гэж үздэг.<ref name="bishop2023"/> Шүүмжлэгчид эдгээр байр суурийг арьс өнгөний дургүйцлийг улс төрийн зорилгоор ашиглах стратегийн нэг хэсэг гэж үздэг (доорх «Шүүмжлэл ба маргаан» хэсгийг үзнэ үү).<ref name="reason2008"/> === Цагаачлал === Палеолибертари үзэл АНУ-ын либертари хөдөлгөөнд түгээмэл байсан нээлттэй хилийн байр сууринаас өөр чиглэл баримталдаг. Ротбард 1994 онд «Зөвшөөрлөөр бүрдсэн үндэстнүүд: үндэстэн-төрийг задлах нь» (''Nations by Consent: Decomposing the Nation-State'') өгүүлэлдээ төр ба үндэстнийг ялгаж, одоо байгаа албадлагад суурилсан үндэстэн-төрүүдийг хил хязгаар нь хувийн өмчийн хил шиг шударга байх «зөвшөөрлөөр бүрдсэн үндэстнүүд» болгон задлах санааг дэвшүүлсэн.<ref name="rothbard1994"/> Хоппе 1998 онд цагаачлалыг бараа бүтээгдэхүүний худалдаатай адилтгах нь буруу гэж маргаж, цагаачлал «чөлөөт» худалдаатай ижил утгаар чөлөөтэй байхын тулд хүлээн авагч өрх, пүүсийн урилгаар явагдах ёстой, харин урилгагүй цагаачлал нь «албадан нэгтгэл» (''forced integration'') болно гэсэн байр суурь илэрхийлсэн.<ref name="hoppe1998"/> Тэрээр 2017 онд хатуу хязгаарлалттай, сонгомол, «ялгаварласан» цагаачлал нь либертари үзэл, эвлэлдэн нэгдэх эрх чөлөө, албадан нэгтгэлийг эсэргүүцэх зарчимтай бүрэн нийцнэ гэж мэдэгджээ.<ref name="hnh2019"/> === Төвлөрлийг сааруулах, салан тусгаарлах ба ардчиллын шүүмж === Палеолибертари үзэлтнүүд холбооны засгийн газрын эрх мэдлийг муж, орон нутаг руу шилжүүлэх, салан тусгаарлах эрхийг дэмждэг. Мизесийн хүрээлэн 1995 оны 4-р сард Өмнөд Каролина мужийн Чарльстон хотод салан тусгаарлалтын улс төрийн эдийн засгийн тухай бага хурал зохион байгуулж, түүний үр дүнд Дэвид Гордоны редакцалсан «Салан тусгаарлалт, төр ба эрх чөлөө» (''Secession, State and Liberty'', 1998) ном хэвлэгдсэн бөгөөд түүнд Ротбардын «Зөвшөөрлөөр бүрдсэн үндэстнүүд», Хоппегийн өгүүлэл зэрэг багтсан.<ref name="gordon1998"/> Хоппе XX зуунд төрийн эрх мэдэл хурдацтай өссөнийг ардчилал болон түүнд итгэх сэтгэлгээний системтэй үр дагавар гэж тайлбарласан.<ref name="hoppe2001"/> Ротбард ч ёс суртахууны маргаантай асуудлыг холбооны шүүхийн оронд орон нутагт шийдвэрлүүлэхийг санал болгосон.<ref name="rothbard1992"/> === Гадаад бодлого ба эдийн засаг === Палеолибертари үзэлтнүүд гадаад орны хэрэгт цэргийн болон бусад хэлбэрээр хөндлөнгөөс оролцохыг эсэргүүцдэг. Роквэлл цэрэгжсэн «гарнизон» төрийг эрх чөлөөнд заналхийлэх нэн тэргүүний аюул гэж үзсэн бол Ротбард «Америк нэгдүгээрт» гадаад бодлогыг дэмжиж, бүх гадаад тусламжийг зогсоохыг уриалсан.<ref name="rockwell1990"/><ref name="rothbard1992"/> Эдийн засгийн хувьд тэд Австрийн сургуулийн уламжлалыг баримталж, хязгаарлалтгүй чөлөөт зах зээлийг хамгаалдаг бөгөөд Холбооны нөөцийн системийг инфляци үүсгэж, жирийн иргэдийн хадгаламжийг үнэгүйдүүлдэг банкны картель гэж үзэн татан буулгахыг шаарддаг.<ref name="rothbard1992"/><ref name="piombini2003"/> == Бусад урсгалтай харьцуулбал == === Палеоконсерватизм === Палеолибертари болон палеоконсерватив үзэлтнүүд неоконсерватизм, хөндлөнгийн оролцоот гадаад бодлого, халамжийн төр, иргэний эрхийн эрх зүйн тогтолцоог шүүмжлэх, уламжлалт соёлыг хамгаалах зэрэгт нэгдэж байсан.<ref name="judis1990"/><ref name="bishop2023"/> Гэвч палеоконсервативууд ихэвчлэн худалдааны протекционизм, эдийн засгийн үндсэрхэг үзлийг дэмждэг бол палеолибертари үзэлтнүүд чөлөөт худалдаа, Австрийн сургуулийн эдийн засгийг баримталдаг.<ref name="judis1990"/><ref name="bishop2023"/> Жудисийн үзэж буйгаар Ротбард зэрэг палеолибертари үзэлтнүүд төрийг бүрэн халахыг дэмждэг анархистууд байсан бол палеоконсервативуудын олонх нь хуучин Өмнөдийн уламжлалт дэг журмыг эрхэмлэдэг байсан нь хоёр урсгалын нийгмийн идеалыг үндсээр нь ялгаж байв.<ref name="judis1990"/> === Үндсэн урсгалын либертари үзэл === Палеолибертари үзэлтнүүд Вашингтонд төвлөрсөн бодлогын судалгааны төвүүд, тэр дундаа Като хүрээлэнтэй холбоотой либертари үзэлтнүүдийг эрх баригч элиттэй ойртож, зарчмаа буулгасан гэж шүүмжилдэг.<ref name="rothbard1992"/> Эсрэгээрээ «Reason» сэтгүүл зэрэг либертари хэвлэлүүд палео стратегийг арьс өнгөний дургүйцлийг ашигласан, либертари үзлийн нэр хүндэд хохирол учруулсан гэж шүүмжилж ирсэн.<ref name="reason2008"/> === «Амьдралын хэв маягийн» либертари үзэл === Роквэлл мансууруулах бодисыг хуульчлах зэрэг либертари бодлогын эсрэг байгаагүй ч ийм зан үйлийг хуулиар зөвшөөрөх нь ёс суртахууны хувьд зөвтгөх гэсэн үг биш гэж онцолж, Либертари нам энэ хоёрыг адилтгаж харуулснаар хөдөлгөөнд хор хүргэсэн гэж үзсэн. Палеолибертари үзэлтнүүд ийнхүү хөрөнгөтний соёл, шашныг үгүйсгэдэг, соёлын хувьд зүүн чиглэлтэй либертари үзэлтнүүдээс өөрсдийгөө ялгадаг.<ref name="rockwell1990"/><ref name="rothbard1990"/> == Гол төлөөлөгчид == * '''[[Мюррей Ротбард]]''' (1926–1995) — Австрийн сургуулийн эдийн засагч, [[анархо-капитализм]]ын онолч; палео эвсэл болон баруун жигүүрийн популизм стратегийн санаачлагч.<ref name="rothbard1992"/><ref name="stefanoni2025"/> * '''[[Лью Роквэлл]]''' — Людвиг фон Мизесийн хүрээлэнг үүсгэн байгуулагч; «Rothbard-Rockwell Report»-ыг Ротбардтай хамт эхлүүлж, «палеолибертари» нэр томьёог дэвшүүлсэн.<ref name="rockwell1990"/><ref name="reason2008"/> * '''[[Ханс-Херман Хоппе]]''' — Герман гаралтай Америкийн эдийн засагч, философич; 2006 оноос Өмч ба эрх чөлөөний нийгэмлэгийн жил бүрийн хурлыг зохион байгуулдаг.<ref name="piombini2003"/><ref name="hnh2019"/> * '''[[Рон Пол]]''' — 1988 онд Либертари намаас ерөнхийлөгчид нэр дэвшсэн Техасын конгрессмэн; 1990-ээд оны эхээр палео стратегитай нягт холбоотой байсан ч хожим өөрийн нэрээр гарсан товхимлуудын агуулгаас татгалзсан.<ref name="reason2008"/> Палеоконсерватив талаас эвсэлд Томас Флеминг, Пол Готтфрид, Сэмюэл Фрэнсис, Пат Бьюкенен нар оролцож байв.<ref name="piombini2003"/><ref name="judis1990"/> == Монгол Улсад == Монгол Улсын Дээд шүүхийн нийт шүүгчийн хуралдаан 2026 оны 3-р сарын 16-нд инээдмийн жүжигчин Д.Амартүвшингийн үүсгэн байгуулсан Либертари намыг (ЛН) улсын бүртгэлд бүртгэж, Э.Оргил-Эрдэнийг намын даргаар бүртгэх шийдвэр гаргаснаар тус нам Дээд шүүхэд бүртгэлтэй 38 дахь улс төрийн нам болсон. Үүнээс өмнө намыг бүртгүүлэх хүсэлтийг 2023 онд болон 2024 оны 4-р сард баримт бичгийн зөрүү, гишүүдийн мэдээллийн хуулийн шаардлага зэрэг үндэслэлээр буцааж байжээ.<ref name="ikon2026"/> Намын үндсэн дүрмийн эхний заалтад Либертари намыг хувь хүний эрх чөлөө, хувийн өмч, чөлөөт зах зээл, хязгаарлагдмал төр, нийгмийн консерватизмын үзэл санааг баримталдаг баруун жигүүрийн палеолибертари үзэл баримтлалтай улс төрийн байгууллага гэж тодорхойлсон. Дүрэмд нийгмийн консерватизмын цөмийг улсын язгуур эрх ашгийг дээдлэх, үндэсний уламжлал, зан заншил, түүх, соёл, нийгмийн институциудыг сахин хамгаалах явдал гэж тайлбарласан бөгөөд намын зорилгыг чөлөөт зах зээлд суурилсан, үндэсний өв уламжлалаа эрхэмлэсэн, гадаад орнуудтай эв найртай зэрэгцэн орших хөгжлийн бодлогыг Монгол Улсад хэрэгжүүлэх гэж заажээ. Дүрмийг 2025 оны 9-р сарын 14-ний Үүсгэн байгуулах их хурлаар баталж, дараа нь хэд хэдэн удаа нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан.<ref name="lndurem"/> == Шүүмжлэл ба маргаан == === Арьс өнгө ба популизм === «Reason» сэтгүүлийн Санчез, Вайгел нар 2008 онд палео стратеги нь шинэ эвсэл байгуулахын тулд арьс өнгө, ангийн дургүйцлийг ил тодоор ашиглах стратеги байсан гэж бичиж, «Rothbard-Rockwell Report»-ын байнгын буланд хар арьст эрэгтэйчүүдийн гэмт хэргийн тухай түүхүүд тогтмол нийтлэгддэг байсныг жишээ болгожээ. Тэд Рон Пол өөрөө арьс өнгөөр ялгаварлагч биш байж болох ч арьс өнгөөр ялгаварлагчдад таалагдахыг зорьсон стратегид хамсаатан болсон гэж дүгнэсэн.<ref name="reason2008"/> Жон Ганц 1992 оны палео хөдөлгөөн Дэвид Дьюкийн сонгуулийн кампанит ажлаас санаа авч, хожмын Трампын эрин үеийн популизмын хэлбэрийг томъёолсон гэж үзсэн.<ref name="ganz2018"/> Түүхч [[Куинн Слободиан]] 2025 онд хэвлүүлсэн ''Hayek's Bastards'' (шууд орчуулбал «Хайекийн хууль бус хүүхдүүд») номдоо Ротбардын палео эргэлтийг чөлөөт зах зээлийн туйлширсан үзлийг соёлын нэгэн төрөл байдал, угсаатны үзэлтэй нэгтгэсэн «шинэ фьюжнизм» (''new fusionism'')-ын эх сурвалжуудын нэг гэж тодорхойлж, энэ чиглэлийн гол санааг төрөлхийн, өөрчлөгдөшгүй хүний мөн чанар, хатуу хил, алтанд суурилсан «хатуу» мөнгө гэж тоймлосон.<ref name="slobodian2025"/> === Дотоод уялдаа === Жудис 1990 онд палеолибертари, палеоконсерватив үзэлтнүүдийн эвсэл барууны шинэ хүчин болж чадах эсэхэд эргэлзэж, консерватив сэтгэгч [[Рассел Кирк]] нэгэнтээ социалист Норман Томастай Ротбардаас илүү ойр санагддаг гэж хэлж байсныг жишээ болгожээ.<ref name="judis1990"/> Роквэлл өөрөө ч хожим «палеолибертари» гэдэг нэр «нийгмийн хувьд консерватив либертари» гэсэн буруу ойлголт төрүүлсэн гэж хүлээн зөвшөөрч, уг нэрийг хэрэглэхээ больсон.<ref name="rockwell2007"/> === Хоппе ба хэт баруун === Хоппегийн «биеэр нь зайлуулах» тухай бичвэрийг шүүмжлэгчид ижил хүйстэн болон улс төрийн өрсөлдөгчдийн эсрэг авторитар үзэл гэж үздэг бол дэмжигчид түүнийг сайн дурын гэрээт нийгэмлэгийн тухай онолын жишээ гэж хамгаалдаг. Тухайлбал, Мизесийн хүрээлэнгийн Жеффри Такер 2005 онд энэ санааг нүцгэн амьдрагчдын нийгэмлэг усны хувцас өмссөн хүмүүсийг гаргаж болдогтой адил, онцын маргаангүй зүйл гэж тайлбарласан.<ref name="tucker2005"/> Хэт барууны эсрэг үйл ажиллагаа явуулдаг Британийн «HOPE not hate» байгууллага 2019 онд Өмч ба эрх чөлөөний нийгэмлэгийн хуралд хэт барууны идэвхтнүүд оролцож байсныг, «альт-райт» хөдөлгөөний идэвхтэн Ричард Спенсер Хоппег өөрт анх урам зориг өгсөн хүмүүсийн нэг гэж нэрлэж байсныг тэмдэглэхийн зэрэгцээ Хоппе хэт барууныг ч шүүмжилж байсныг дурджээ.<ref name="hnh2019"/> Слободиан Хоппег Ротбардын хамт либертари үзлийг соёлын болон угсаатны нэгэн төрөл байдлын санаатай холбосон «шинэ фьюжнизм»-ын гол төлөөлөгчдийн нэг гэж үздэг.<ref name="slobodian2025"/> === Дэмжигчдийн байр суурь === Палеолибертари үзлийг дэмжигчид түүнийг либертари зарчмаас ухарсан хэрэг биш, харин зарчмыг нийгэмд хүргэх, соёлын хувьд үр нөлөөтэй болгох стратеги гэж үздэг. Роквэлл Ротбардын «Rothbard-Rockwell Report»-д бичсэн эссэ түүврийн оршилдоо палео хөдөлгөөнийг 1990-ээд оны дунд үеийн төрийн эсрэг оюуны болон улс төрийн хөдөлгөөний хөдөлгөгч хүч байсан гэж тодорхойлж, Ротбард ямар стратеги баримталсан ч үндсэн үзэл нь үргэлж радикал, төрийн эсрэг либертари хэвээр байсан гэж бичжээ.<ref name="irrepressible"/> То Бишоп төрийг үндсээр нь сорихын тулд орчин үеийн иргэний эрхийн эрх зүйн тогтолцоог үгүйсгэх шаардлагатай бөгөөд энэ нь палеоконсерватив, палеолибертари үзэлтнүүдийн удаан хугацааны нийтлэг байр суурь гэж үздэг.<ref name="bishop2023"/> == Мөн үзэх == * [[Либертари үзэл]] * [[Анархо-капитализм]] * [[Минархизм]] * [[Австрийн сургууль]] * [[Палеоконсерватизм]] * [[Баруун жигүүрийн популизм]] * [[Мюррей Ротбард]] * [[Ханс-Херман Хоппе]] * [[Людвиг фон Мизесийн хүрээлэн]] == Эшлэл == <references> <ref name="rockwell1990">Rockwell, Llewellyn H., Jr. (1990 оны 1-р сар). "The Case for Paleo-Libertarianism". ''Liberty''. 3 (3): 34–38. (англи хэлээр)</ref> <ref name="rothbard1990">Rothbard, Murray N. (1990 оны 5-р сар). "Why Paleo?". ''Rothbard-Rockwell Report'': 1–5. (англи хэлээр)</ref> <ref name="rothbard1992">Rothbard, Murray N. (1992 оны 1-р сар). "Right-Wing Populism: A Strategy for the Paleo Movement". ''Rothbard-Rockwell Report'': 5–14. Дахин хэвлэсэн: Rockwell, Llewellyn H., Jr., ред. (2000). ''The Irrepressible Rothbard''. Burlingame: Center for Libertarian Studies. (англи хэлээр)</ref> <ref name="buchanan1992">Rothbard, Murray N.; Rockwell, Llewellyn H., Jr. (1992 оны 1-р сар). "For President: Pat Buchanan". ''Rothbard-Rockwell Report''. (англи хэлээр)</ref> <ref name="judis1990">Judis, John B. (1990 оны 9-р сарын 1). [https://prospect.org/1990/09/01/conservative-crackup/ "The Conservative Crackup"]. ''The American Prospect''. (англи хэлээр)</ref> <ref name="ganz2018">Ganz, John (2018 оны 11-р сар). [https://thebaffler.com/salvos/the-year-the-clock-broke-ganz "The Year the Clock Broke"]. ''The Baffler'' (42). (англи хэлээр)</ref> <ref name="reason2008">Sanchez, Julian; Weigel, David (2008 оны 1-р сарын 16). [https://reason.com/2008/01/16/who-wrote-ron-pauls-newsletter/ "Who Wrote Ron Paul's Newsletters?"]. ''Reason''. (англи хэлээр)</ref> <ref name="kirchick2008a">Kirchick, James (2008 оны 1-р сарын 8). "Angry White Man". ''The New Republic''. (англи хэлээр)</ref> <ref name="kirchick2008b">Kirchick, James (2008 оны 1-р сар). [https://newrepublic.com/article/62426/pauls-pause "Paul's Pause"]. ''The New Republic''. (англи хэлээр)</ref> <ref name="rockwell2007">Johnsson, Kenny (2007). "Do You Consider Yourself a Libertarian?" (Лью Роквэллтэй хийсэн ярилцлага). ''The Liberal Post''. Дахин нийтэлсэн: [https://mises.org/power-market/rockwell-interview-do-you-consider-yourself-libertarian "Rockwell Interview: Do You Consider Yourself a Libertarian?"]. Mises Institute. (англи хэлээр)</ref> <ref name="piombini2003">Piombini, Guglielmo (2003). [https://sites.units.it/etica/2003_2/piombini.pdf "Murray N. Rothbard e il movimento paleolibertario"]. ''Etica & Politica / Ethics & Politics''. V (2). (итали хэлээр, англи хураангуйтай)</ref> <ref name="bishop2023">Bishop, Tho (2023 оны 7-р сарын 8). [https://mises.org/mises-wire/paleoconservatives-need-better-critics "Paleoconservatives Need Better Critics"]. ''Mises Wire''. Mises Institute. (англи хэлээр)</ref> <ref name="hoppe1998">Hoppe, Hans-Hermann (1998). [https://mises.org/journal-libertarian-studies/case-free-trade-and-restricted-immigration "The Case for Free Trade and Restricted Immigration"]. ''Journal of Libertarian Studies''. 13 (2): 221–233. (англи хэлээр)</ref> <ref name="hoppe2001">Hoppe, Hans-Hermann (2001). ''Democracy: The God That Failed: The Economics and Politics of Monarchy, Democracy, and Natural Order''. New Brunswick, NJ: Transaction Publishers. (англи хэлээр)</ref> <ref name="hoppe2001p218">Hoppe (2001), х. 218.</ref> <ref name="tucker2005">Tucker, Jeffrey A. (2005 оны 3-р сарын 2). [https://mises.org/mises-wire/idiot-patrol "Idiot Patrol"]. ''Mises Wire''. Mises Institute. (англи хэлээр)</ref> <ref name="pfs2017">[https://propertyandfreedom.org/2017/10/hoppe-libertarianism-and-the-alt-right-pfs-2017 "Hoppe, Libertarianism and the 'Alt-Right' (PFS 2017)"]. The Property and Freedom Society. 2017 оны 10-р сар. (англи хэлээр)</ref> <ref name="hnh2019">[https://hopenothate.org.uk/2019/09/13/tolerating-intolerance-far-right-activists-and-libertarians-converge-in-turkey/ "Tolerating intolerance: Far-right activists and libertarians converge in Turkey"]. HOPE not hate. 2019 оны 9-р сарын 13. (англи хэлээр)</ref> <ref name="slobodian2025">Slobodian, Quinn (2025). ''Hayek's Bastards: Race, Gold, IQ, and the Capitalism of the Far Right''. New York: Zone Books. (англи хэлээр)</ref> <ref name="doherty2022">Doherty, Brian (2022 оны 5-р сарын 29). [https://reason.com/2022/05/29/mises-caucus-takes-control-of-libertarian-party/ "Mises Caucus Takes Control of Libertarian Party"]. ''Reason''. (англи хэлээр)</ref> <ref name="reasonpod2022">[https://reason.com/podcast/2022/06/22/zach-weissmueller-will-the-mises-caucus-save-or-kill-the-libertarian-party/ "Zach Weissmueller: Will the Mises Caucus Save or Kill the Libertarian Party?"]. ''Reason'' (подкаст). 2022 оны 6-р сарын 22. (англи хэлээр)</ref> <ref name="friedman2024">Friedman, David D. (2024 оны 6-р сарын 16). [https://daviddfriedman.substack.com/p/the-libertarian-party-the-mises-caucus "The Libertarian Party, the Mises Caucus and Donald Trump"]. ''David Friedman's Substack''. (англи хэлээр)</ref> <ref name="bebnowski2024">Bebnowski, David (2024). "Murray Rothbard's Populist Blueprint: Paleo-Libertarianism and the Ascent of the Political Right". ''JAAAS: Journal of the Austrian Association for American Studies''. 6 (1). [https://doi.org/10.47060/jaaas.v6i1.209 doi:10.47060/jaaas.v6i1.209]. (англи хэлээр)</ref> <ref name="stefanoni2025">Stefanoni, Pablo (2025). [https://revistas.filo.uba.ar/index.php/indicios/article/view/4718/4076 "«Y mañana es San Rothbard…» Teoría y práctica del mileísmo"]. ''Indicios'' (4): 197–209. Буэнос-Айресын их сургууль. (испани хэлээр)</ref> <ref name="bagus2023">Bagus, Philipp (2023 оны 9-р сарын 14). [https://mises.org/es/power-market/la-estrategia-populista-de-javier-milei-en-argentina-esta-funcionando "La estrategia populista de Javier Milei en Argentina está funcionando"]. Mises Institute. (испани хэлээр)</ref> <ref name="ikon2026">Э.Тэмүүлэн (2026 оны 3-р сарын 17). [https://ikon.mn/n/3m3t "Комидиан Д.Амартүвшингийн үүсгэн байгуулсан Либертари Намыг Улсын Дээд Шүүх бүртгэж авчээ"]. ''iKon.mn''.</ref> <ref name="lndurem">[https://pp-api.supremecourt.mn/uploads/libertari-nam-durem-202604090404.pdf "Либертари намын үндсэн дүрэм"]. Монгол Улсын Дээд шүүх. 2025 оны 9-р сарын 14-ний Үүсгэн байгуулах их хурлаар баталж, 2026 оны 3-р сарын 4 хүртэл нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан хувилбар.</ref> <ref name="gordon1998">Gordon, David, ред. (1998). ''Secession, State and Liberty''. New Brunswick, NJ: Transaction Publishers. (англи хэлээр)</ref> <ref name="rothbard1994">Rothbard, Murray N. (1994). [https://mises.org/journal-libertarian-studies/nations-consent-decomposing-nation-state "Nations by Consent: Decomposing the Nation-State"]. ''Journal of Libertarian Studies''. 11 (1): 1–10. (англи хэлээр)</ref> <ref name="irrepressible">Rockwell, Llewellyn H., Jr. (2000). [https://mises.org/online-book/irrepressible-rothbard/introduction "Introduction"]. ''The Irrepressible Rothbard: The Rothbard-Rockwell Report Essays of Murray N. Rothbard''. Burlingame: Center for Libertarian Studies. (англи хэлээр)</ref> </references> == Нэмэлт ном зүй == * Doherty, Brian (2007). ''Radicals for Capitalism: A Freewheeling History of the Modern American Libertarian Movement''. New York: PublicAffairs. (англи хэлээр) * Raimondo, Justin (2000). ''An Enemy of the State: The Life of Murray N. Rothbard''. Amherst, NY: Prometheus Books. (англи хэлээр) * Rockwell, Llewellyn H., Jr., ред. (2000). ''The Irrepressible Rothbard: The Rothbard-Rockwell Report Essays of Murray N. Rothbard''. Burlingame: Center for Libertarian Studies. (англи хэлээр) * Slobodian, Quinn (2025). ''Hayek's Bastards: Race, Gold, IQ, and the Capitalism of the Far Right''. New York: Zone Books. (англи хэлээр) == Гадаад холбоос == * [https://mises.org/online-book/irrepressible-rothbard/introduction ''The Irrepressible Rothbard''] — Ротбардын «Rothbard-Rockwell Report»-д нийтлүүлсэн эссэ түүвэр (Мизесийн хүрээлэнгийн цахим хувилбар, англи хэлээр) [[Ангилал:Либертари үзэл]] [[Ангилал:Улс төрийн үзэл суртал]] [[Ангилал:Консерватизм]] [[Ангилал:АНУ-ын улс төр]] jwi27pmz8uj5zlnl3byr53ygig7q8jr Жарден-Экзотик 0 148926 873669 2026-10-19T10:08:18Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Жарден-Экзотик бол Монакогийн баруун хилийн дагуу, өндөрлөг бүсэд байрладаг засаг захиргааны дүүрэг юм. Дүүргийн нэр нь энд байрлах дэлхийд алдартай Кактус болон чамин ургамлын "Жарден-Экзотик" цэцэрлэгт хүрээлэнтэй шууд холбоотой. Мөн энэ бүсэд Антроп..." 873669 wikitext text/x-wiki Жарден-Экзотик бол Монакогийн баруун хилийн дагуу, өндөрлөг бүсэд байрладаг засаг захиргааны дүүрэг юм. Дүүргийн нэр нь энд байрлах дэлхийд алдартай Кактус болон чамин ургамлын "Жарден-Экзотик" цэцэрлэгт хүрээлэнтэй шууд холбоотой. Мөн энэ бүсэд Антропологийн музей болон балар эртний үеийн агуйн дурсгалууд байдаг тул шинжлэх ухаан, танин мэдэхүйн ач холбогдолтой. o4zymoz4m34ae0vturtppudgxnthsqc Равэн-де-Сэнт-Девот 0 148927 873670 2026-10-19T10:10:10Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Равэн-де-Сэнт-Девот бол Монакогийн засаг захиргааны жижиг хуваарь бөгөөд Монегетти болон Ла-Кондамин дүүргүүдийг заагладаг байгалийн хавцал хөндий юм. Энэхүү хөндийн амсар дээр Монакогийн ивээгч гэгээн Сэнт-Девотод зориулсан түүхэн сүм байрладаг. Форм..." 873670 wikitext text/x-wiki Равэн-де-Сэнт-Девот бол Монакогийн засаг захиргааны жижиг хуваарь бөгөөд Монегетти болон Ла-Кондамин дүүргүүдийг заагладаг байгалийн хавцал хөндий юм. Энэхүү хөндийн амсар дээр Монакогийн ивээгч гэгээн Сэнт-Девотод зориулсан түүхэн сүм байрладаг. Формула-1 уралдааны замын хамгийн эхний аюултай эргэлт нь энэ бүсэд байрладаг тул авто спортын хорхойтнуудын дунд ихээхэн алдартай. 6sr5wkym2x62c9cc8niwkqow6sledcl Спелюг 0 148928 873671 2026-10-19T10:11:25Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Спелюг бол Монакогийн Монте-Карло дүүргийн түүхэн дотоод хороолол бөгөөд "Спелюгийн хошуу" гэдэг нэрээрээ алдартай байсан. Энэхүү түүхэн бүс дээр өнөөгийн алдарт казино болон далайн эрэг дагуух тансаг амралтын цогцолборууд сүндэрлэн боссон түүхтэй. Өн..." 873671 wikitext text/x-wiki Спелюг бол Монакогийн Монте-Карло дүүргийн түүхэн дотоод хороолол бөгөөд "Спелюгийн хошуу" гэдэг нэрээрээ алдартай байсан. Энэхүү түүхэн бүс дээр өнөөгийн алдарт казино болон далайн эрэг дагуух тансаг амралтын цогцолборууд сүндэрлэн боссон түүхтэй. Өнөө үед энэ нэрийг албан ёсны засаг захиргаанд бага ашигладаг ч түүхэн зураглалд чухал байр суурь эзэлдэг. oitx73d3nczhdewqqlw1ujhyge4vah3 Сен-Роман 0 148929 873672 2026-10-19T10:12:28Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Сен-Роман бол Монакогийн зүүн хойд хязгаарт, Францын Рокебрюн-Кап-Мартен хотын хил дээр байрлах түүхэн хороолол юм. Энэ бүс нь Ла-Русс дүүрэгтэй нягт холбогддог бөгөөд жил бүр олон улсын теннисний мастерс тэмцээн зохиогддог Монте-Карло Кантри Клубтэй ой..." 873672 wikitext text/x-wiki Сен-Роман бол Монакогийн зүүн хойд хязгаарт, Францын Рокебрюн-Кап-Мартен хотын хил дээр байрлах түүхэн хороолол юм. Энэ бүс нь Ла-Русс дүүрэгтэй нягт холбогддог бөгөөд жил бүр олон улсын теннисний мастерс тэмцээн зохиогддог Монте-Карло Кантри Клубтэй ойр оршдог тул спорт, соёлын арга хэмжээний үеэр хөл хөдөлгөөн ихэсдэг. cfffsy2bk9pb0na1zwqqil8mm7vdr19 Ба-Мулен 0 148930 873673 2026-10-19T10:15:17Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: "Ба-Мулен бол Ларвотто дүүргийн баруун доод хэсэгт, далайн эргийн дагуу хамаарах түүхэн бүс юм. Эрт цагт энд усны тээрэмнүүд байрлаж байсан түүхтэй тул ийнхүү нэрлэгдсэн бөгөөд өнөөдөр бүрэн шинэчлэгдэж, орчин үеийн орон сууц, худалдааны гудамж болон жуу..." 873673 wikitext text/x-wiki Ба-Мулен бол Ларвотто дүүргийн баруун доод хэсэгт, далайн эргийн дагуу хамаарах түүхэн бүс юм. Эрт цагт энд усны тээрэмнүүд байрлаж байсан түүхтэй тул ийнхүү нэрлэгдсэн бөгөөд өнөөдөр бүрэн шинэчлэгдэж, орчин үеийн орон сууц, худалдааны гудамж болон жуулчдын алхалтын бүс болон өөрчлөгдсөн байна. 1qmtllbrzglkkkvfs080dg3ez7w864e Бульвар-де-Бельжик 0 148931 873674 2026-10-19T10:16:49Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: "Бульвар-де-Бельжик бол Монакогийн Монегетти дүүргийн дотор байрлах, ижил нэртэй гол өргөн чөлөөг тойрсон нэр хүндтэй хороолол юм. Энэхүү бүс нь архитектурын өвөрмөц шийдэлтэй Белль Эпок (Belle Époque) стилийн вилла хувийн сууцууд болон орчин үеийн кондоминиу..." 873674 wikitext text/x-wiki Бульвар-де-Бельжик бол Монакогийн Монегетти дүүргийн дотор байрлах, ижил нэртэй гол өргөн чөлөөг тойрсон нэр хүндтэй хороолол юм. Энэхүү бүс нь архитектурын өвөрмөц шийдэлтэй Белль Эпок (Belle Époque) стилийн вилла хувийн сууцууд болон орчин үеийн кондоминиумуудаараа алдартай. Маш чимээгүй, аюулгүй бөгөөд гэр бүлээрээ амьдрахад тохиромжтой бүс юм. h8mjoebv2101fig75pplfm32elktk6l Маретерра 0 148932 873675 2026-10-19T10:17:38Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: "Маретерра бол Монакогийн далайг шахан байгуулж буй хамгийн сүүлийн үеийн эко хороолол бөгөөд тус улсын газар нутгийг тэлэх орчин үеийн мега төсөл юм. Энэхүү шинэ дүүрэг нь байгаль орчинд ээлтэй дэвшилтэт технологи, явган хүний ногоон байгууламж, тансаг..." 873675 wikitext text/x-wiki Маретерра бол Монакогийн далайг шахан байгуулж буй хамгийн сүүлийн үеийн эко хороолол бөгөөд тус улсын газар нутгийг тэлэх орчин үеийн мега төсөл юм. Энэхүү шинэ дүүрэг нь байгаль орчинд ээлтэй дэвшилтэт технологи, явган хүний ногоон байгууламж, тансаг зэрэглэлийн усан үзэмжит вилла болон жижиг усан зогсоолыг багтаасан бөгөөд архитектурын шилдэг шийдэлд тооцогдож байна. gxo9faqtxhw9xmay84lhc1ovhd0ug8y Карре-д'Ор 0 148933 873676 2026-10-19T10:18:21Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: "Карре-д'Ор бол Монакогийн Монте-Карло дүүргийн зүрхэнд, казиногийн талбайн эргэн тойронд байрлах хамгийн чинээлэг бөгөөд төв хэсэг юм. Энд дэлхийн хамгийн үнэтэй үл хөдлөх хөрөнгө, дээд зэрэглэлийн үнэт эдлэлийн дэлгүүрүүд, домогт Кафэ де Пари (Café de Paris)..." 873676 wikitext text/x-wiki Карре-д'Ор бол Монакогийн Монте-Карло дүүргийн зүрхэнд, казиногийн талбайн эргэн тойронд байрлах хамгийн чинээлэг бөгөөд төв хэсэг юм. Энд дэлхийн хамгийн үнэтэй үл хөдлөх хөрөнгө, дээд зэрэглэлийн үнэт эдлэлийн дэлгүүрүүд, домогт Кафэ де Пари (Café de Paris) байрладаг. Энэ бол Монакогийн баян тансаг амьдралын хэв маяг хамгийн ихээр төвлөрсөн цэг юм. gr5rgbu3xcbkwbu1cmufnv1riiu557f Порт-Эркюль 0 148934 873677 2026-10-19T10:18:58Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: "Порт-Эркюль бол Ла-Кондамин дүүргийн нутаг дэвсгэрт байрлах байгалийн гаралтай усан боомтын бүс юм. Энэхүү гүн уст боомт нь Монакогийн түүхийн салшгүй хэсэг бөгөөд энд дэлхийн хамгийн том мега-дарвуулт онгоцууд зангуугаа орхидог. Мөн жил бүр зохиогддог..." 873677 wikitext text/x-wiki Порт-Эркюль бол Ла-Кондамин дүүргийн нутаг дэвсгэрт байрлах байгалийн гаралтай усан боомтын бүс юм. Энэхүү гүн уст боомт нь Монакогийн түүхийн салшгүй хэсэг бөгөөд энд дэлхийн хамгийн том мега-дарвуулт онгоцууд зангуугаа орхидог. Мөн жил бүр зохиогддог Монакогийн дарвуулт онгоцны шоу болон Формула-1 уралдааны үеэр энэхүү усан боомтын бүс дэлхий нийтийн анхаарлын төвд ордог. 7n0d89058lzak3nmtjw0nd7lr6ngk5u