Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Өвөрхангай аймаг 0 1260 873681 868743 2026-10-19T13:28:51Z ~2026-55757-10 108371 873681 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын аймаг}} {{Инфобокс суурин | name = Өвөрхангай аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋ᠠᠢ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = ErdeneZuuMonasteryMongolia.JPG | image_alt = | image_caption = | image_flag = Mn flag Ovurhangai aymag.svg | flag_alt = | flag_border = no | image_seal = Mn coa övörkhangai aimag.svg | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Övörkhangai in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|45|45|N|102|45|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{Start date|1931}} | founder = | seat_type = Нийслэл | seat =[[Арвайхээр]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 62895.33 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_as_of = 2024 | population_total = {{decrease}} 114,351 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Mongolian Statistical Information Service|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|MNT]] 1,059 тэрбум <br />[[Америк доллар|US$]] 0.3 тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = MNT 8,246,124 <br />US$ 2,417 (2023) | timezone1 = UTC+8 | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 (0)132 | registration_plate = ӨВ_ | iso_code = MN-055 | website = {{URL|gate1.pmis.gov.mn/uvurkhangai}} | footnotes = }} [[Зураг:Ulaan Tsutgalan Waterfall (2026).jpg|thumb|Улаан цутгалан]] [[Зураг:Stupas de Karakorum.jpg|thumb|Эрдэнэзуугийн хэрэм хажуугаасаа]] [[Зураг:Lavrin Temple.jpg|thumb|Эрдэнэзуугийн лавиран]] [[Зураг:ArwaicheerTheater.jpg|thumb|Аймгийн хөгжимт драмын театр]] [[Зураг:GuchinUs2.jpg|thumb|Гучин-Ус сумын төв]] '''Өвөрхангай''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{mongolUnicode|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋ᠠᠢ|h}} – ''өбүрханггаи'') — [[Монгол Улс]]ын [[Монгол Улсын аймгууд|аймаг]]. Өвөрхангай аймаг нь БНМАУ-ын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1931 оны 02 дугаар сарын 18-ны өдрийн 07 дугаар тогтоолоор тухайн үеийн Цэцэрлэг мандал уулын аймгийн гол хошуудаас одоогийн Өвөрхангай, Баянхонгор аймгийн нутаг дэвсгэрийг хамарсан 31 сумтай Түйн голын Цагаан эрэгт төвлөрүүлж нэг том аймаг болон анх байгуулагдсан түүхтэй. == Газар зүй == [[Монгол Улс]]ын газар зүйн хүйс-төв цэг нь тус аймгийн Бүрд сумын Онгон хэмээх уулын өвөрт байдаг. Нутгийн хойд хэсэгт хангайн нурууны салбар уулс, төв хэсгээр нь хөндийн тал, өмнө хэсгээр нь Алтай нурууны салбар уулс, элсэрхэг тал хээрийн нутагтай. Тус аймгийн нутаг газар зүйн 3 бүсийг хамрах тул байгалийн үлэмж баялагтай. [[Хангайн нуруу]]ны [[Хятруун]], [[Битүүт]], [[Монгол Алтайн нуруу]]ны [[Багабогд]], [[Мянган ямаат]] зэрэг далайн түвшнээс дээш 2000-3590 м өндөрт өргөгдсөн сүрлэг уул, нурууд оршдог. Мөн 24 метрийн өндрөөс буух Орхон голын "[[Улаан цутгалан]]", далайн түвшнээс дээш 2500 метрийн өндөрт орших байгалийн өвөрмөц тогтоц бүхий үзэсгэлэнт [[Хүйсийн найман нуур]] болон "[[Тамчийн ёл хад]]" зэрэг сонин сайхнаараа гайхагдсан газар тус аймагт олон байдаг. [[Арвайхээрийн тал|Арвайхээр]], [[Шагжийн тал|Шагж]], [[Долоодойн тал|Долоодой]], [[Хонгорын тал|Хонгор]], [[Гучингийн тал]] болон [[Орхоны хөндий]] зэрэг тэгш уудам талууд бий. Өвөрхангай аймгийн хойд хэсэг нь [[Хангайн нуруу]]ны өвөрийн уулархаг, өмнөд хэсэг нь [[тал хөндий]] бөгөөд [[Багабогд уул|Багабогд]], [[Арцбогд уул]]ууд оршдог. Нутгийн төв ба зүүн хойд хэсгээр эртний төрмөлийн эриний элсэн чулуу, занар, баруун урд хэсгээр нь дээд цэрдийн галавын хурдас их тархжээ. [[Нүүрс]] (Баянтээг), болон [[барилгын материал]]ын баялаг бий. Өвөрхангай аймгийн нутгаар [[Орхон гол|Орхон]], [[Онги гол|Онги]], [[Таац гол|Таац]], [[Ар агуй]] зэрэг том голууд урсах бөгөөд [[Улаан цутгалан]], [[Найман нуур]], [[Таацын Цагаан нуур]] зэрэг [[нуур]]уудтай. [[Хужиртын рашаан|Хужиртын]], [[Могойт рашаан|Могойт]], [[Хятруун рашаан|Хятруун]], [[Хүрэмтийн рашаан|Хүрэмтийн]], [[Таацын рашаан|Таац]], [[Мөстийн рашаан|Мөстийн]], [[Хүрэн хад рашаан|Хүрэн хад]], [[Хорхой түрүү рашаан|Хорхой түрүү]], [[Тахийн рашаан|Тахийн]] гэхчлэн рашаан ус олон бий. [[Геологи]], хайгуулын судалгааны материалаас үзэхэд тус аймгийн нутагт сул шороон [[алт]]ны 4 орд, 10 илрэл, ховор металлын 9, өнгөт болон холимог металлын 4, төмрийн 2, эрдэс будгийн 4, барилгын материалын 12, давсны 1 орд илрээд байна. == Амьтан, ургамал == Аймгийн нутгийн хойд хэсэгт уулын хар шороон хөрс, зүүн хэсгээр нь хээрийн хүрэн хөрс, өмнө захаар нь говийн саарал хөрс, элсэнцэр хөрс тархжээ. Нутгийн хойд хэсэгт хангайн их хөвч, тайга, зүүн хэсгээр хээрийн бүсийн, өмнө хэсгээр [[говийн ургамал]] тархжээ. Энэ аймгийн нутагт ой, тайгаас эхлээд [[говь|говийн]] ховор амьтад амьдарна. Хангайд [[буга]], [[бор гөрөөс]], тал хээрт [[үнэг]], [[чоно]], [[хярс]], [[мануул]], [[говь]]д [[аргаль]], [[янгир]], [[цагаан зээр]], [[хар сүүлт]], [[хойлог]] зэрэг ан амьтан элбэгтэй бөгөөд [[дэлхийн улаан ном]]онд бичигдсэн дархан цаазат [[хулан]], [[ирвэс]] ч байдаг. == Аж үйлдвэр == Одоо [[Уянга сум]]ын Баруун сөдтэйн алтны ордод ашиглалт, нарийвчилсан хайгуул, [[Бат-Өлзий сум]]ын Зүүн Сөдтэй, [[Тарагт сум]]ын Хуурай сайр, [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян-Өндөр сумын]] Хөшөөт, [[Зүүнбаян-Улаан сум]]ын Шивээт зэрэг газруудад [[алт]]ны эрэл, үнэлгээний хайгуулын ажил хийгдэн зарим нь үйл ажиллагаагаа эхлээд байна. [[Хужирт сум]], [[Зүүнбаян-Улаан сум]], [[Богд сум (Өвөрхангай)|Богд сум]], [[Өлзийт сум (Өвөрхангай)|Өлзийт сум]], [[Төгрөг сум (Өвөрхангай)|Төгрөг сум]], [[Баруунбаян-Улаан сум]]ын нутагт [[вольфрам]], [[молибден]] зэрэг ховор металлын, [[Сант сум (Өвөрхангай)|Сант сум]], [[Гучин-Ус сум]], [[Баянгол сум (Өвөрхангай)|Баянгол сумдын]] нутагт зэсийн, Төгрөг, Богд сумын нутагт [[төмөр|төмрийн]], Богд, Баруунбаян-Улаан, Уянга, [[Хархорин]], Тарагт, [[Есөнзүйл сум]]дын нутагт гоёл чимэглэлийн чулууны, Богд, Баруунбаян-Улаан суманд хүрэн нүүрсний орд, илрэл байдаг. Мөн Богд, [[Хархорин]] суманд [[битум]], Богд, Төгрөг суманд эрдэс будгийн түүхий эдийн илрэл байгаа бөгөөд барилгын бүх төрлийн түүхий эд нэлээд суманд тархсан нь судлагдсан байна. Өвөрхангай аймаг манай орны хамгийн олон малтай аймаг юм. Нутгийн хойд хэсэгг газар тариалан хөгжүүлжээ. [[Барилгын материал]]ын, [[хүнсний үйлдвэр]]үүд бий. Тус аймаг [[эрчим хүч]], [[зам тээвэр]], [[харилцаа холбоо]] зэрэг дэд бүтэц харьцангуй илүү хөгжсөн бөгөөд [[Арвайхээр]]-[[Улаанбаатар]], [[Хархорин]]-[[Улаанбаатар]] хотын хооронд цардмал зам тавигдсан. Аймгийн холбооны газар [[Норвеги]] улсын тоног төхөөрөмж болох тоон дамжуулах [[радио]] [[релей]]ний шугамтай бөгөөд [[Герман]] улсын тоног төхөөрөмжөөр 1700 номер бүхий тоон дамжуулах автомат телефон станц тавьж, өргөтгөл хийжээ. Тус аймгийн 16 сум төвийн эрчим хүчний нэгдсэн сүлжээнд холбогдсон. Өвөрхангай аймагт улсын үйлдвэрийн газар 3, төрийн өмчит үйлдвэрийн газар 4, хувьцаат компани 18, хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани 130, нөхөрлөл 46, хоршоо 40, хувиараа эрхлэх аж ахуй 62 ажиллаж байна. Аж үйлдвэрийн чиглэлийн аж ахуйн нэгжүүд жилд дунджаар 6500,0-7932,1 сая. төгрөгийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, 7905,0 орчим сая төгрөгийн борлуулалт хийж байна. [[Статистикийн мэдээ]]лэлд хамрагдсан аж ахуйн нэгжүүд 377,1 сая.төгрөгийн барилга угсралт, их засварын ажил гүйцэтгэж, 33,6 орчим мянган тн ачаа, 82,0 мянган хүн тээвэрлэж, худалдааны чиглэлийн аж ахуйн нэгжүүд 589,3 гаруй сая төгрөгийн бараа борлуулалт хийж байна. Тус аймагт жилдээ 36,0 мян. тн [[гурил]] үйлдвэрлэх хүчин чадалтай [[Хархорины гурил тэжээлийн үйлдвэр]], 150 мянган тн нүүрс гаргах чадалтай [[Баянтээгийн нүүрсний уурхай]] ажилладаг. Мал аж ахуйгаас гарах бүтээгдэхүүнийг дунджаар тооцоход [[хонины ноос]] 1164,9 тн, [[тэмээний ноос]] 82,4 тн, [[ноолуур]] 255,7 тн, бодын [[хөөвөр]] 77,7 тн, бодын [[хялгас]] 44,5 тн-ыг тус тус бэлтгэх ба ингэнээс 303,8 мян. литр, гүүнээс 5149,7 мян. литр, [[үнээ]]нээс 9353,4 мян. литр, эм [[хонь|хониноос]] 1452,0 мян. литр, эм [[ямаа]]наас 2164,8 мян. литр сүүг саалийн хугацаанд ашиглах бололцоотой. ==Боловсрол== Арвайхээр хотод [[ШУТИС]]-ийн Өвөрхангай аймаг дахь Технологийн Сургууль 2015 он хүртэл бакалаврын боловсролтой мэргэжилтэн бэлтгэж байсан бөгөөд, [[Өвөрхангай аймаг дахь Политехник коллеж]], ЕБ-ын 30 гаруй сургууль оюутан сурагчдад боловсролын үйлчилгээ явуулж байдаг. == Аялал жуулчлал == [[Зураг:ErdeneZuuMonasteryMongolia.JPG|thumb|right|300px|[[Эрдэнэ зуу]]гийн бараа]] [[Байгалийн үзэсгэлэнт газар]], зам харилцааны өргөн боломжийг түшиглэн байгуулсан улсын хэмжээнд томоохонд тооцогдох Хужирт сумын амралт, рашаан сувиллын газар, Баянгол, Хархорин жуулчны баазууд ажилладаг. Түүнчлэн түүхэн дурсгалт газрын хамгийн том цогцолбор болох [[Эрдэнэ Зуу хийд]], [[Эрдэнэсийн Хүрээ]], археологийн экспедицүүдийн малтаж гаргасан [[Их Монгол Улс|Монголын Эзэнт Гүрний]] нийслэл байсан [[Хархорум]] хотын туурь зэргээрээ Өвөрхангай аймаг алдартай билээ. == Сумд == [[Зураг:Mongolia Ovorkhangai sum map.png|thumb|right|300px|Сумдын газрын зураг]] {| class="wikitable" |+ Хүн амын тооны харьцуулалт<ref name="sum2009">{{Cite web |url=http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cpdf0x220.pdf |title=Сумдын нийгэм, эдийн засгийн үзүүлэлтүүд 2009 |access-date=2012-06-04 |archive-date=2012-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120421042856/http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cpdf0x220.pdf |url-status=dead }}</ref> |- ! Сумын нэр ! Хүн амын тоо<br>2004 тооц. ! Хүн амын тоо<br>2006 тооц. ! Хүн амын тоо<br>2008 тооц. ! Хүн амын тоо<br>2022 |- | [[Арвайхээр]] ||22,546||24,954||25,622||35,725 |- | [[Баруунбаян-Улаан сум|Баруунбаян-Улаан]] ||2,586||2,502||2,556||2,657 |- | [[Бат-Өлзий сум|Бат-Өлзий]] ||5,932||5,878||6,189||7,649 |- | [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян-Өндөр]] ||3,734||4,077||4,261||3,495 |- | [[Баянгол сум (Өвөрхангай)|Баянгол]] ||4,103||3,933||4,572||3,718 |- | [[Богд сум (Өвөрхангай)|Богд]] ||5,708||5,395||5,342||5,644 |- | [[Бүрд сум|Бүрд]] ||3,171||3,258||3,135||2,849 |- | [[Гучин-Ус сум|Гучин-Ус]] ||2,290||2,279||2,260||2,121 |- | [[Есөнзүйл сум|Есөнзүйл]] ||3,584||3,415||3,422||2,731 |- | [[Зүүнбаян-Улаан сум|Зүүнбаян-Улаан]] ||4,268||4,343||4,436||3,737 |- | [[Нарийнтээл сум|Нарийнтээл]] ||3,797||3,792||3,736||3,532 |- | [[Өлзийт сум (Өвөрхангай)|Өлзийт]] ||2,805||2,678||2,741||2,252 |- | [[Сант сум (Өвөрхангай)|Сант]] ||3,706||3,540||3,525||3,357 |- | [[Тарагт сум|Тарагт]] ||3,860||3,424||3,313||3,261 |- | [[Төгрөг сум (Өвөрхангай)|Төгрөг]] ||2,839||2,691||2,689||2,635 |- | [[Уянга сум|Уянга]] ||10,003||10,510||9,581||9,363 |- | [[Хайрхандулаан сум|Хайрхандулаан]] ||3,388||3,462||3,510||3,465 |- | [[Хархорин сум|Хархорин]] ||12,546||13,270||12,901||12,170 |- | [[Хужирт сум|Хужирт]] ||6,781||6,749||6,649||6,728 |- |} ==Алдартай хүмүүс== [[Зураг:ArwaicheerDenkmal2.jpg|thumb|Дайны баатруудын хөшөө самбар]] [[Зураг:Mongolei1 1059.jpg|thumb|Ерөнхий сайд Гэндэний хүрэл хөшөө]] ===Урлагийн зүтгэлтнүүд === *[[Чимидийн Долгорсүрэн]] - Ардын Жүжигчин [[Бүрд]] сум *Наянтайн Орги БНМАУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Тарагт сум *[[Жамбын Пүрэв]] - Төрийн шагналт, Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, зохиолч * Пүрэвийн Хорлоо - Төрийн шагналт, нэрт эрдэмтэн, зохиолч Цэвэгмидийн Гайтав - Төрийн шагналт яруу найрагч *[[Самдангийн Сэнгээ]] - Өвөрхангай аймгийн Хужирт сумын харъяат Уран сийлбэрчин *[[Нацагийн Жанцанноров]] - Төрийн хошой шагналт хөгжмийн зохиолч - Өлзийт сум *[[Баярхүүгийн Ичинхорлоо]] - Болор цомын хошой эзэн, СГЗ *[[Дэндэвийн Пүрэвдорж]] - хөдөлмөрийн баатар, Болор цомын анхны эзэн * Төмрийн Ариунаа - Монгол улсын гавьяат эстрадын дуучин * Энхболдын Анхбаяр - Монгол улсын гавьяат дуучин ===Эрдэмтэд === *Чой.Лувсанжав - Монгол улсын гавъяат багш, Хэл шинжлэлийн нэрт эрдэмтэн, доктор, профессор *[[Цэрэндоржийн Дашдорж]] - Монгол Улсын Гавьят Багш, Математикч Эрдэмтэн *[[Аръяагийн Хайдав]] - Инженер, багш, Техникийн ухааны доктор, ШУТИС-ийн профессор, Монгол улсын гавьяат багш *Д.Лүндээжанцан - Гавъяат хуульч, Доктор, профессор *Б.Эрдэнэбилэгт - ОХУ-ын Бурят Улсын гавъяат барилгачин, Доктор /Ph.D/ профессор *Г.Нямхүү Хөдөлмөрийн баатар, төрийн шагналт эмч === Цэргийн хүмүүс === *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]] - улсын баатар *[[Дэслэгч Генерал]] [[Чойндонгийн Пүрэвдорж|Ч.Пүрэвдорж]] - Зэвсэгт хүчний жанжин штабын дарга асан *[[ДЦ-ын ангийн захирагч ]] - Хурандаа Ц.Гансүх *[[Дэд хурандаа Ч.Лувсандорж]] - БХИС-ын түүх угсаатны багш *[[Дэслэгч генерал Ц.Тогоо]] - БХЯ-ны Төрийн нарийн бичгийн дарга /асан/ ===Улс төр, нийгмийн зүтгэлтнүүд === *[[Пэлжидийн Гэндэн]] - Монгол Улсын Ерөнхий сайд *Дашдоржийн Дэмбэрэлцэрэн - Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч, Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн дарга, Улсын Их Хурлын гишүүн, Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн, Монгол Улсын гавьяат хуульч *Данзангийн Лүндээжанцан - Улсын Их Хурлын дарга, Монгол Улсын гавьяат хуульч *[[Ядамсүрэнгийн Батсуурь]] - Монгол Улсын гавьяат хуульч, хурандаа ===Спортын алдартнууд === *[[Мэгдийн Хойлогдорж]] - чөлөөт бөх, гавъяат тамирчин *[[Чимидбазарын Насантогтох]] - жүдогийн дасгалжуулагч, гавъяат дасгалжуулагч *[[Уранчимэгийн Мөнх-Эрдэнэ]] - боксчин, гавъяат тамирчин *[[Мөнхбаатарын Бундмаа]] - жүдочин, гавъяат тамирчин *[[Доржготовын Цэрэнханд]] - жүдочин, гавъяат тамирчин *[[Чимидбазарын Дамдиншарав]] - чөлөөт бөх, гавъяат тамирчин, Ардын багш *[[Зэвэгийн Ойдов]] - чөлөөт бөх, дэлхийн хошой аварга, хөдөлмөрийн баатар *[[Доржпаламын Нармандах]] - жүдочин, гавъяат тамирчин *[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]] - Монголын үндэсний бөхийн дархан аварга *Б.Гунгаа - Xөнгөн атлетикийн багш дасгалжуулагч, спортын мастер *[[Пүрэвдоржийн Орхон]] - Чөлөөт бөх, Дэлхийн аварга, гавъяат тамирчин *[[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж]] - Сумо бөх, Сүмогийн 68 дахь, [[ёкозүна]] ===Бусад=== *Рагчаагийн Авирмэд /БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар тракторч/ *Дашийн Адилбиш /нэрт дипломатч/ * Цэрэндондогийн Адъяа / БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар тариаланч/ * Ойдовын Адъяа /Нийгмийн ухааны доктор, профессор/ * [[Должингийн Адъяатөмөр]] /МУ-ын гавъяат дасгалжуулагч/ * Цэдэвсүрэнгийн Алтанбат / Хөдөө аж ахуйн ухааны доктор/ * Чандагийн Аюур / МУ-ын гавъяат агрономич/ * Чүлтэмийн Аюурзана /Улсын бага хурлын гишүүн/ * Доржхүүгийн Бадамдорж /Биологийн ухааны доктор/ * Шаравын Бадарч /МУ-ын гавъяат барилгачин/ * Рагчаагийн Бадамдамдин / УИХ-ын гишүүн асан/ * Зэвгээгийн Базаррагчаа /Техникийн ухааны доктор/ * Цэвэлийн Базарцэрэн /Төрийн соёрхолт эмч/ * Цоодолын Балдандорж /Анагаах ухааны доктор/ * Даапүрэвийн Балжинням /МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар үйлдвэрийн ажилчин/ * Раднаагийн Банди /Эдийн засгийн ухааны доктор/ * [[Шийлэгийн Батбаяр]] /УИХ-ын гишүүн асан/ * Батжаргалын Батбаяр /УИХ-ын гишүүн асан/ * Авирмэдийн Батжаргал /БНМАУ-ын гавъяат багш/ * Цогтбаярын Батдэлгэр /Хөдөлмөрийн баатар малчин/ * Жамъянгийн Батсуурь /Биологийн ухааны доктор/ * Жамбал Бямбацогт /МУ-ын тэргүүний барилгачин/ * [[Долгорын Баттөмөр]] /МУ-ын гавъяат жүжигчин/ * Намдагийн Батцэрэг /УИХ-ын гишүүн асан/ * Гэндэнгийн Бизъяа /Эдийн засгийн ухааны доктор/ * Дамбын Борхүү /Аж үйлдвэрийн гавъяат ажилтан/ * Маадайн Буяннэмэх /Эдийн засгийн ухааны доктор/ * Бадарчийн Бямбаа /ХАА ухааны доктор/ * Галсангийн Бямбаа /БНМАУ-ын спортын гавъяат мастер/ * Батсуурийн Бямбадорж /Анагаах ухааны доктор/ * Чагнаагийн Бямбадорж /Техникийн ухааны доктор/ * Вандан-Оргийн Гаамаа /МУ-ын хүний гавъяат эмч/ * Яндагийн Ганболд /Мал эмнэлгийн ухааны доктор/ * Цэрэндагвын  Гомбосүрэн  /Нийгмийн шинжлэх ухааны доктор/ * Лувсанжамын Гомбосүрэн /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар тариаланч/ * Гомбажавын Гончиг /БНМБУ-ын Хөдөлмөрийн баатар малчин/ * Шадавын Гүндалай /Хэл бичгийн ухааны доктор/ * Дамын Гэлэгдандар /Нэрт уран сийлбэрч/ * Лувсандоржийн Даваагив /Онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд/ * Гомбожавын Даваасамуу /Хэл бичгийн ухааны доктор/ * Гянын Дамдиндорж /МУ-ын гавъяат малчин/ * Чимэдбазарын Дамдиншарав /Шилдэг тамирчин/ * Цэрэндоржмйн Дашдорж /Эрдэмтэн, багш/ * Цэдэндоржмйн Дашгүнсэн /мал эмнэлгийн ухааны дэд доктор, профессор/ * Хэнмэдэхэвийн Дашзэвэг /УИХ-ын гишүүн асан/ * Цэгмидийн Дашцэрэн /Төрийн соёрхолт/ * Бутачийн Дашжанцан /Гавъяат холбоочин/ * Дуламын Долгор /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар ногоочин/ * Доржийн Дондов / Аж үйлдвэрийн гавъяат ажилчин/ * Гэндэнгийн Дорж /Ахмад дайчин/ * Лувсангийн Дорж /Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн/ * Дангиндоржийн Доржготов /Геологи- Эрдэсзүйн ухааны доктор/ * Даръяагийн Доржсорог /Аж үйлдвэрийн гавъяат ажилтан/ * Шаравын Дуламсүрэн /МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар саальчин/ * Зэвэгийн Дүвчин /Дэлхийн аваргын мөнгөн медальт, цомын аварга/ * Дашдоржийн Дэмбэрэлцэрэн /УИХ-ын гишүүн асан, Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн/ * Агчбазарын Ёндондорж /МУ-н малын гавъяат эмч,доктор, профессор/ * Дондовын Ёндондүйчин /Дэслэгч генерал/ * Нацагдоржийн Жамсансүрэн /Газарзүйн ухааны доктор/ * [[Дашдоржийн Жанцан]] /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар [[тэмээчин]]/ * Жанчивсэнгээгийн Жанцандорж / МУ-ын гавьяат багш/ * Цэдэнгийн Жанчив /Геологи, уурхай, үйлдвэрийн яамны анхны сайд/ * Буянбадрахын Жигмэддорж /Спортын гавъяат багш/ * Пунцагийн Лонжид /МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар ажилтан/ * Гаваагийн Лувсан /ОХУ-ын академич, АУ-ны доктор, хүний гавъяат эмч/ * Пунцагдашийн Лувсандорж /Эдийн засгийн ухааны доктор/ * Цэрмаагийн Лхамсүрэн /Төрийн шагналт барилгачин/ * Жанчивын Маань /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар малчин/ * Тэшигийн Мөнхжаргал /Хууль зүйн ухааны доктор, профессор/ * Дамбын Мөнхцэцэг /Аж үйлдвэрийн гавъяат ажилтан/ * Зэвэгийн Мэндсайхан /АУ-ны доктор/ * Довчингийн Наваан /Монгол улсын хүний гавьяат эмч/ * Дэмчигийн Намнандорж /БНМАУ-ын гавъяаи нэгдэлчин/ * Цэрэнгийн Насанбалжир /Түүхч эрдэмтэн/ * Дамдинпүрэвийн Нансалдулам /ХАА-н доктор/ * [[Чимидбазарын Насантогтох]] /МУ-ын гавъяат дасгалжуулагч/ * Цэнд-Аюушийн Нацагдолгор /Сэтгэл судлалын ухааны доктор/ * Вандагийн Нацагдорж /Эдийн засгийн ухааны доктор/ * Цэдэвсүрэнгийн Нина /МУ-ын Соёлын гавъяат зүтгэлтэн/ * Содномжамцын Норовсамбуу /Философийн ухааны доктор, гавъяат багш, поофессор/ * Пунцагдашийн Нямдовчин /ХАА-н ухааны доктор/ * Цэдэнгийн Нямдорж /Хүндэт профессор/ * Гончигсэнгээгийн Нямхүү /МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар эмч/ * Түмэнжаргалын Одсүрэн /МУ-ын гавъяат холбоочин/ * Сэнгэдоржийн Ойдов /МУ-ын спортын  гавъяат мастер/ * Рэндэндэвийн Ойдовданзан /МУ-ын гавъяат эдийн засагч/ * [[Бумуудэнгийн Олзод]] /БНМАУ-ын спортын гавъяат дасгалжуулагч/ * Намдагийн Орёл /АУ-ны доктор/ * Дух-Очирын Орги /БНМАУ-ын гавъяат тээвэрчин, Манлай жолооч/ * Гомбын очирбат /МУ-ын гавъяат жүжигчин/ * Жамбаагийн Оюунцэцэг /Хэл бичгийн ухааны доктор/ * Цэвээнжавын Өөлд /МУ-ын гавъяат агрономич/ * Цоодолын Пагам /ХАА-н гавъяат механикжуулагч/ * Сандуйн Пунцаг /МУ-ын гавъяат малчин/ * Дамдингийн Пунцагдорж /БНМАУ-ын гавъяат багш/ * Аюушийн Пүрэвгял /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар бульдозерчин/ * Сангийн Пүрэвдорж /БНМАУ-ын малын гавъяат эмч/ * Чойндонгийн Пүрэвдорж /Дэслэгч генерал/ * Дашзэвэгийн Пүрэвсүрэн /МУ-ын өсөх идэр начин/ * Бадарчийн Раапил /БНМАУ-ын гавъяат хуульч/ * Цэвэгийн Раш-Онолт /БНМАУ-ын гавъяат багш/ * Энхбаярын Равдан /МУ-ын гавъяат хуульч, профессор/ * Сономпилийн Рагчаа /БНМАУ-ын гавъяат нэгдэлчин/ * Доржжадамбын Ринчиндорж /ХАА-н ухааны доктор/ * Пүрэвийн Рэнцэндорж /Спортын гавъяат багш/ * Бямбын Рэнцэнпилжээ /Гавъяат эдийн засагч/ * Сүнрэвийн Самданжигмэд /Улсын арслан/ * Хорлоогийн Сампилдэндэв /Хэл бичгийн ухааны доктор/ * Лхамсүрэнгийн сангишарав /МУ-ын гавъяат холбоочин” * Чимэдийн Сангишарав /Дэслэгч генерал/ * Чулууны Сандагдорж /БНМАУ-ын гавъяат тээвэрчин/ * Цэрэндагвын Сандуйбазар /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар малчин/ * Долгоржавын Санжаа /МУ-ын гавъяат багш/ * Цэрэндонойн Санжаа /Улсын заан/ * Түмэнбаярын Содномдаргиа /Философийн ухааны доктор/ * Шагдарын Содномпил /АУ-ны доктор/ * Сандагийн Сосорбарам /Нэрт дипломатич/ * Самбуугийн Сумъяа /МУ-ын гавъяат жүжигчин/ * Шоовдорын Сүхбат /Монгол улсын гавьяат багш/ * Самдангийн Сэнгээ /БНМАУ-ын урлагийн гавъяат зүтгэлтэн/ * Адъяагийн Сэнгэцохио /БНМАУ-ын урлагийн гавъяат зүтгэлтэн, Ардын зураач/ * Ловонгийн Төмөрбаатар /МУ-ын гавъяат барилгачин/ * Дамдингивийн Түвшинжаргал /Гавъяат жүжигчин, уртын дууч/ * Жамсрангийн Түмэн /Техникийн ухааны доктор/ * Мигэдийн Хойлогдорж /МУ-ын спортын гавъяат тамирчин/ * Шадавын Цагаандорж /Худалдааны гавъяат ажилтан/ * Чимэддоржийн Цоодол /БНМАУ-ын гавъяат нэгдэлчин/ * Галсангийн Цоодол /МУ-ын заан/ * Гялдангийн Цоодол /МУ-ын арслан/ * Солийн Цоодол /Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн уртын дууч/ * Ламжавын Цэвэл /БНМАУ-ын Соёлын гавъят зүтгэлтэн/ * Гончигийн Цэгмид /МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, малчин/ * Дугарсүрэнгийн Цэнд-Аюуш /Хүний гавъяат эмч/ * Очирын Цэрэндагва /Дэлхийн шилдэг дасгалжуулагч/ * Чулууны Цэрэндагва /Хошууч генерал/ * Чойжавын Цэрэндаш /Мал эмнэлгийн ухааны доктор, профессор/ * Дэнзэнгийн Цэрэндондов /Бүрэн эрхт элчин сайд/ * Панзын Цэрэндондов /Философийн доктор/ * Дагвадоржийн Цэрэндорж /Эдийн засгийн доктор/ * Агчбазарын Цэрэннадмид /Гүн ухааны доктор/ * Санжийн Цэрэннадмид /МУ-ын гавъяат механикжуулагч/ * [[Дугаржавын Цэрэнпунцаг]] /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар [[тэмээчин]]/ * Доржготовын Цэрэнханд /МУ-ын гавъяат тамирчин/ * Пунцагийн Цэрэнцоодол /Бүрэн эрхт элчин сайд/ * Лэгшидийн Чимэддорж /МУ-ын гавъяат багш/ * Рэнцэнгийн Чимэддорж /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар/ * Содномын Чинзориг /Нийгэм хамгаалал хөдөлмөрийн дэд сайд асан/ * Чойгонжавын Чихэндорж /Үйлчилгээний гавъяат ажилтан/ * Дарийн Чойжамц /МУ-ын заан/ * Лэгшидийн Чуваамэд /Уран сийлбэрч/ * Дашдаваагийн Чулуундорж /Нэрт дипломатч/ * Сангийн Чулуунхуяг /Техникийн ухааны доктор/ * Ширчингийн Баатар /Техникийн ухааны доктор/ * Дамбын Шарав /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар/ * Цэдэвийн Шатар /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, гавъяат механикжуулагч/ * Цээ - Оргийн Шоовдор /МУ-ын гавъяат тамирчин/ * Цэрэндуламын Шүгэр /эрдэмтэн зохиолч/ * Дашзэвэгийн Эрдэнэбат /МУ-ын заан/ * Гомбосүрэнгийн Эрдэнэбаяр /Философийн ухааны доктор/ * Бэрэбаралын Эрдэнэбилэгт / УИХ-ын гишүүн асан/ * Доржийн Янжинлхам /БНМАУ-ын гавъяат жүжигчин/ Бадарчийн Бямбабаяр УГЗ хөгжмийн зохиолч ===Бөхчүүд=== Өвөрхангай аймгаас [[дархан аварга]] 1, [[улсын аварга]] 1, [[улсын арслан]] 6,[[улсын гарьд]] 1,[[улсын заан]] 10, [[улсын харцага]] 4, [[улсын начин]] 44 төрөн гарчээ. {{Col-begin}}улсын арслан Б,Батотгоно {{Col-1-of-4}} *[[Их монгол Шаравжамц]] - даншгийн арслан * д.а [[Дашдоржийн Цэрэнтогтох|Д.Цэрэнтогтох]] * у.ав [[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар|Д.Сумъяабазар]] * у.а. [[Ономжавын Аюур|О.Аюур]] * у.а [[Цэдэвийн Банди|Ц.Банди]] * у.а [[Сүнрэвийн Самданжигмэд|С.Самданжигмэд]] * у.а [[Гялдангийн Цоодол|Г.Цоодол]] * у.а [[Бандийн Ганбаатар|Б.Ганбаатар]] * у.а [[Доржпаламын Ганхуяг|Д.Ганхуяг]] {{Col-2-of-4}} * у.з [[Жаргалын Дорж|Ж.Дорж]] * у.з [[Жаргалын Ориг|Ж.Ориг]] * у.з [[Галсанвандангийн Цоодол|Г.Цоодол]] * у.з Чойжамц * у.з [[Цэрэндонойн Санжаа|Ц.Санжаа]] * у.з [[Ёндонгийн Ишгэн|Ё.Ишгэн]] * у.з [[Донровын Долгорсүрэн|Д.Долгорcүрэн]] * у.з [[Дашзэвэгийн Эрдэнэбат|Д.Эрдэнэбат]] * у.з [[Зэвэгийн Дүвчин|З.Дүвчин]] * у.з [[Болдын Сайнбаяр|Б.Сайнбаяр]] * у.з [[Төмөрбаатарын Санчир|Санчир]] {{Col-3-of-4}} * у.х [[Чогжинмүнсэлийн Даваадорж|Ч.Даваадорж]] * у.н Готов * у.н Сундуйцоодол * у.н Батмөнх * у.н Т.Самдан * у.н Д.Пүрэвсүрэн * у.н Сосорбарам * у.н Пансан * у.н [[Мижиддоржийн Жамъянпүрэв|М.Жамъянпүрэв]] * у.н [[Ишдоржийн Ганбаатар|И.Ганбаатар]] * у.н [[Сэрээнэндоржийн Дамдинбазар|Дамдинбазар]] * у.н [[Ширнэнгийн Батхуяг|Ш.Батхуяг]] {{Col-4-of-4}} * у.н [[Долгорсүрэнгийн Сэржбүдээ|Д.Сэржбүдээ]] * у.н Цэрэнжав * у.н [[Сэрээнэндоржийн Мандах|Мандах]] * у.н [[Рэнцэндоржийн Ганхуяг|Р.Ганхуяг]] * у.н [[Уртнасангийн Сүхбаатар|У.Сүхбаатар]] * у.н Б.Ганбат * у.н [[Нэргүйн Түмэннаст|Түмэннаст]] * у.н Наранбаатар * у.н Батбаяр * у.н [[Пүрэвдоржийн Ганхүү|П.Ганхүү]] * у.н [[Батмөнхийн　Сангисүрэн|Б.Сангисүрэн]] * у.н [[Болдпүрэвийн Сугаржаргал|Б.Сугаржаргал]] * у.н. Ономжавын Сосор {{Col-end}} ===Гавьяатууд=== *бөааыаыа[[МУУГЗ С.Сэнгээ (уран сийлбэрчин)|МУУГЗ С.Сэнгээ ]] *МУСГЗ Н.Орги *МУГЖ Очирбат *МУГТ Л.Бэрэнбарал *МУГЖ Түвшинжаргал *МУГЖ Сумьяа *МУГЖ [[Төмөрийн Ариунаа|Т.Ариунаа]] *МУГЖ Т.Баясгалан *МУГЖ [[Дашзэвэгийн Галсантогтох|Д.Галсантогтох]] *МУГЖ Галмандах *МУГЖ Баттөмөр *МУГЖ [[Ишдоржийн Одончимэг|И.Одончимэг]] *МУГД Б.Олзот *МУГД Цэрэндагва *МУГД Дашжамц *МУГД [[Зэвэгийн Дүвчин|З.Дүвчин]] *МУГТ Ц.Шоовдор *МУГТ Пүрэвсүрэн *МУГБ Ц.Дашдорж ===Уяачид=== МУТМУ-2 МУМУ-3 МУАУ-16 *МУТМУ Э.Эрдэнэчулуун *МУТМУ [[Гаваагийн Батхүү|Г.Батхүү]] *МУМУ Т.Энхбат *МУМУ Ц.Цэнд-Аюуш *МУМУ Б.Отгоннасан *МУАУ Ш.Самдандорж *МУАУ Б.Дэмбээ *МУАУ Т.Жигжидсүрэн *МУАУ Л.Батмөнх *МУАУ Т.Энхтайван *МУАУ Ч.Бямбасүрэн *МУАУ О.Гүжир *МУАУ Төмөрбаатар *МУАУ Инжгээ *МУАУ Лхүндэв *[[Эрдэнэбатын Эрдэнэчулуун]] - тод манлай уяач == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Övörkhangai Aimag|Өвөрхангай аймаг}} * [https://web.archive.org/web/20140110142048/http://www.uvurkhangai.mn/ Өвөрхангай аймгийн албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Хөтлөгч мөр Өвөрхангайн сумууд}} [[Ангилал:Өвөрхангай аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймаг]] q2hrrrvu9abg9oh87ciq9x2wvuwy4th Дэлхий 0 3589 873725 873523 2026-10-20T04:25:02Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873725 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour=#c0c0ff | name = дэлхий | symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|alt=🜨|Дэлхийн одон орны тэмдэг]] | image = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center]] | caption = | epoch = [[J2000.0]] | apoapsis = 152,097,701&nbsp;км <br />1.0167103335&nbsp;[[Одон орны нэгж|а.н.]] | periapsis = 147,098,074&nbsp;км <br /> 0.9832898912&nbsp;А.Н. | semimajor = 149,597,887.5&nbsp;км <br /> 1.0000001124&nbsp;А.Н. | eccentricity = 0.016710219 | inclination = 1°34'43.3"<ref name=Allen294>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 | pages=294}}</ref> <br /> [[тогтмол хавтан|тогтмол хавтанд]] | asc_node = 348.73936° | arg_peri = 114.20783° | period = 365.256366&nbsp;өдөр<br /> 1.0000175&nbsp;[[Юлианы жил (одон орон)|Юлианы жил]] | avg_speed = 29.783&nbsp;км/с <br /> 107,218&nbsp;км/цаг | satellites = 1&nbsp;([[Сар]]) | physical_characteristics = yes | flattening = 0.0033528<ref name=iers/> | equatorial_radius = 6,378.1&nbsp;км<ref name=iers>{{cite conference | а.н.thor=IERS Working Groups | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard | title=General Definitions and Numerical Standards | year=2003 | booktitle=IERS Technical Note No. 32 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 | accessdate=2008-08-03 }}</ref> | polar_radius = 6,356.8&nbsp;км<ref>{{cite book | first=Anny | last=Cazenave | editor=Ahrens, Thomas J. | year=[[1995]] | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms | title=Global earth physics a handbook of physical constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | isbn=0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | accessdate=2008-08-03 | format=PDF | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | url-status=dead }}</ref> | mean_radius = 6,371.0&nbsp;км<ref>{{cite book | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000 | title=Handbook of Chemistry and Physics | edition=81st | publisher=CRC | isbn=0849304814 }}</ref> | circumference = 40,075.02&nbsp;км&nbsp;([[экватор]]ын)<br />40,007.86&nbsp;км&nbsp;([[уртрагийн]])<br />40,041.47&nbsp;км&nbsp;(дундаж) | surface_area = 510,072,000&nbsp;км²<ref>{{cite journal | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1) | publisher=University of British Columbia, Okanagan | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | accessdate=2007-11-26 }}</ref><ref name=cia>{{cite web | author=Staff | date=2008-07-24 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | title=World | work=The World Factbook | publisher=Central Intelligence Agency | accessdate=2008-08-05 | archive-date=2010-01-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | url-status=dead }}</ref> 148,940,000&nbsp;км²&nbsp;- хуурай газар &nbsp;&nbsp;(29.2 %)<br /> 361,132,000&nbsp;км²&nbsp;- ус &nbsp;(70.8 %) | volume = [[Дэлхийн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&nbsp;км<sup>3</sup> | mass = 5.9736{{e|24}}&nbsp;кг<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }}</ref> | density = 5.5153&nbsp;г/см<sup>3</sup> | surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²<ref name="yoder12">Yoder, C. F. (1995) p. 12.</ref><br />0.99732&nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']] | escape_velocity = 11.186&nbsp;км/с&nbsp; | sidereal_day = 0.99726968&nbsp;өдөр<ref name=Allen296>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 | pages=296}}</ref><br />23{{smallsup|ц}}&nbsp;56{{smallsup|м}}&nbsp;4.100{{smallsup|с}} | rot_velocity = 1,674.4 км/цаг (465.1 м/с) | axial_tilt = 23.439281° | albedo = 0.367<ref name="earth_fact_sheet"/> | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[Кельвин]] | min_temp_1 = 184&nbsp;K | mean_temp_1 = 287&nbsp;K | max_temp_1 = 331&nbsp;K | temp_name2 = [[Цельс]] | min_temp_2 = −89&nbsp;°C | mean_temp_2 = 14&nbsp;°C | max_temp_2 = 57.7&nbsp;°C | surface_pressure = 101.3&nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшнээс дээш өндөр|Дундаж далайн түвшин]]) | atmosphere_composition = 78.08%&nbsp;[[Азот]] (N<sub>2</sub>)<br /> 20.95%&nbsp;[[Хүчилтөрөгч]] (O<sub>2</sub>)<br /> 0.93%&nbsp;[[Аргон]]<br /> 0.038%&nbsp;[[Нүүрсхүчлийн хий]]<br /> 1% орчмын [[усны уур]] ([[уур амьсгал]]аас хамаарч өөр байна)<ref name="earth_fact_sheet"/> |note=no }} '''Дэлхий''' нь [[Нарны аймаг|нарны аймгийн ]]ганц амьдралт гараг ([[ертөнц]]) бөгөөд нарны аймгийн 3 дахь [[гариг|гараг]] юм. Дэлхий нь 4.57 тэрбум [[жил|жилийн]] өмнө үүссэн<ref name="age_earth">{{cite book | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | url=https://archive.org/details/ageofearth00unse | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}</ref> бөгөөд нэг дагуултай ([[Сар]]). 365.26 [[өдөр|өдөрт]] [[Нар|Нарыг]] бүтэн тойрдог).<ref>This period is known as the [[sidereal year]]. The number of solar өдөр is one less than the number of [[Sidereal day|sidereal days]] becа.н.se the orbital motion of the Earth about the Sun results in one additional revolution of the planet about its axis.</ref>. Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг 23.5° хазайсан байдаг нь дэлхийн [[Жилийн дөрвөн улирал|улирлын]] өөрчлөлтийн шалтгаан болно<ref>Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.</ref>. [[Дэлхий судлал|'''Дэлхийн судлал''']] (геономи) бол Дэлхий гаригийг (хэвлий болон гадаргуу) физик болон бүтцийн талыг судалдаг байгалийн шинжлэх ухаан юм. Дэлхий нь [[агаар мандал|агаар мандалтай]], гадаргуугийнх нь 71% нь [[далай]] ([[ус]]), үлдсэн 29% нь хуурай газар ([[тив]], [[арал]]). Дэлхийн гадаргуу нь [[Плит тектоник|тектоникийн хавтангуудад]] хуваагдах ба тэдгээр нь тасралтгүй нүүж (хөвж) байдаг. Дэлхий нь гүн рүүгээ бүслүүрлэг тогтоцтой бөгөөд [[Дэлхийн цөм|цөм]], [[манти]], [[Дэлхийн царцдас|царцдасаас]] тогтоно. == Дэлхийн үүсэл == 4.57 тэрбум жилийн өмнө<ref name="age_earth" /> Дэлхий болон [[Нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад гарагууд хийн мананцраас (''Solar Nebula'') үүссэн гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамаглаж]] байгаа бөгөөд дэлхий нь эхлээд халуун хайлмаг байгаад аажмаар хөрж, хатуу царцдастай болсон байна. Дэлхийн дагуул [[Сар]] нь, Дэлхийг Ангараг гарагтай ойролцоо хэмжээтэй биет ("Тейя" гэж нэрлэдэг) мөргөх үед үүссэн гэж таамагладаг<ref>{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}</ref>. Аажмаар Дэлхийн [[температур]] 100&nbsp;°C (212&nbsp;°F) орчим болоход эртний [[агаар мандал]] дахь [[ус|усны]] уур коденсацлагдан, [[далай]] үүсэж эхэлсэн байна. Агаар мандалд [[хүчилтөрөгч]], улмаар агаар мандлын дээд давхаргад [[озон]] (O<sub>3</sub>) үүссэнээр, [[нар|нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа]] багасаж, анхны нийлмэл эст амьтад, улмаар жинхэнэ [[олон эст амьтад]] үүсэж эхэлжээ<ref>{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archive-date = 2011-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу байнга, тасралтгүй өөрчлөгдөж байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл эх газрууд нүүж, хоорондоо нэгдэн супер [[тив]] үүсгэн, дараа нь задраж байснаас нилээд чухал [[супер тив]] нь 600-540 [[сая]] [[жил|жилийн]] өмнө үүсэж, 180 сая [[жил|жилийн]] өмнө задарсан ([[супер тив|Гондван]], [[супер тив|Лаурази]] 2 супер тивийг үүсгэсэн) [[супер тив|Пангей]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 | archive-date=2007-07-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | url-status=dead }}</ref>. Дэлхий дээр хэд хэдэн томоохон [[мөстлөг|мөстлөгүүд]] явагдсан гэж таамагладаг ба эхнийх нь 750-580 сая жилийн өмнө (Неопротерозой), сүүлийнх нь 10,000 жилийн өмнө дууссан байна<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}</ref>. Дэлхийн хөгжлийн түүхэнд [[амьд организм|амьд организмын]] томоохон сүйрлүүд тохиолдож байснаас сүүлийнх нь 65 [[сая]] жилийн өмнө болсон [[үлэг гүрвэл|үлэг гүрвэлүүдийн]] мөхөл юм (Шалтгааныг нь дэлхий дээр [[солир]] унасантай холбон таамагладаг). Уг сүйрлийн дараагаар жижиг амьтад жишээлбэл [[сүүн тэжээлтэн]] амьтад эрчимтэй тархаж эхэлсэн ба хэдэн сая жилийн өмнө [[Африк|Африкийн]] [[мич|мичтэй]] төстэй амьтдыг хоёр хөл дээрээ явдаг болсон гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамагладаг]]<ref>{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}</ref>. == Дэлхийн бүтэц == [[Нарны аймaг|Нарны аймгийн]] 4 гариг (Наранд ойрхон 4 гариг) хатуу, чулуурхаг гадаргуутай ("Хөрст гариг") бөгөөд тэдгээрээс Дэлхий нь хамгийн том, их [[нягт|нягттай]], хүчтэй [[соронзон орон|соронзон оронтой]], газрын татах хүч хамгийн ихтэй [[гариг]] юм. Дэлхий нь ерөнхийдөө зуйвандуу бөмбөлөг хэлбэртэй боловч, үнэндээ гадаргуу нь тэгш биш учир Дэлхийн хэлбэрийг [[Геоид]] гэж нэрлэнэ. === Химийн найрлага === Дэлхийн [[масс]] ойролцоогоор 5.98 ×10<sup>24</sup> [[кг]]. Гол бүрдүүлэгч [[химийн элемент|элементүүд]] нь [[төмөр]] (32.1%), [[хүчилтөрөгч]] (30.1%), [[цахиур]] (15.1%), [[магни]] (13.9%), [[хүхэр]] (2.9%), [[никель]] (1.8%), [[кальци]] (1.5%), [[хөнгөнцагаан]] (1.4%) ба үлдэх 1.2% нь бусад [[химийн элемент|химийн элементүүд]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 | archive-date=2013-07-18 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}</ref>. [[АНУ|АНУ-ын]] [[геохими|геохимич]] [[Ф.Кларк|Ф.Кларк-ийн]] тооцоогоор, Дэлхийн царцдасын 47% нь [[хүчилтөрөгч]] бөгөөд нийт чулуулагийн 99.22% нь [[цахиур]], [[хөнгөн цагаан]], [[төмөр]], [[кальци]] зэрэг нийт 11 ислээс тогтдог байна. {| {{prettytable}} |+ Ф.Кларкийн хүснэгт <br />(Дэлхийн царцдасын үндсэн ислүүд) !Найрлага !Химийн томъёо !Тархалт |- |[[Цахиурын исэл]] |style="text-align: center;"|SiO<sub>2</sub> |style="text-align: right;"|59.71% |- |[[Хөнгөнцагааны исэл]] |style="text-align: center;"|Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> |style="text-align: right;"|15.41% |- |[[Кальцийн исэл]] |style="text-align: center;"|CaO |style="text-align: right;"|4.90% |- |[[Магнийн исэл]] |style="text-align: center;"|MgO |style="text-align: right;"|4.36% |- |[[Натрийн исэл]] |style="text-align: center;"|Na<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|3.55% |- |[[Төмрийн (II) исэл]] |style="text-align: center;"|FeO |style="text-align: right;"|3.52% |- |[[Калийн исэл]] |style="text-align: center;"|K<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|2.80% |- |[[Төмрийн (III) исэл]] |style="text-align: center;"|Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub> |style="text-align: right;"|2.63% |- |[[Ус]] |style="text-align: center;"|H<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|1.52% |- |[[Титаний давхар исэл]] |style="text-align: center;"|TiO<sub>2</sub> |style="text-align: right;"|0.60% |- |[[Фосфорийн тавч исэл]] |style="text-align: center;"|P<sub>2</sub>O<sub>5</sub> |style="text-align: right;"|0.22% |- !colspan="2"|Нийт !style="text-align: right;"|99.22% |} === Дэлхийн дотоод бүтэц === [[Файл:Earth-crust-cutaway-mn.png|thumbnail|upright=1.25|Дэлхийн бүтэц (хэмжээ харгалзаагүй, схем).]] Дэлхий нь гүн рүүгээ үелэсэн бүтэцтэй бөгөөд химийн найрлагынхаа хувьд: * Хамгийн гадна талдаа, силикатлаг найрлагатай, хатуу [[Дэлхийн царцдас|царцдас]], * Түүний дотор талд шингэн [[манти]], * [[Манти|Мантитай]] харьцуулахад харьцангуй халуун [[Дэлхийн цөм|гадаад цөм]], * Хамгийн төвдөө хатуу [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэж хуваагдана. Харин [[Геологи|Геологийн]] хувьд [[литосфери]], [[астеносфери]], [[манти|дээд манти]], [[манти|доод манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад]] болон [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэсэн үе давхрагуудтай<ref>{{cite book | first=Toshiro | last=Tanimoto | editor=Thomas J. Ahrens | year=1995 | title=Crustal Structure of the Earth | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | id=ISBN 0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | accessdate=2007-02-03 | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | url-status=dead }}</ref> . {| {{prettytable}} class="wikitable" !colspan=2 style="width: 33%;"|Гүн !rowspan=2 valign="bottom"|Үе давхрага !rowspan=2 style="width: 15%;"|Нягт<br />гр/см<sup>3</sup> |- !Километр !Миль |- |style="text-align: center;"|0–60 |style="text-align: center;"|0–37 |[[Литосфери]] (Зузаан нь 5-200 км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"|— |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|0–35 |style="text-align: center;"|0–22 |... [[Дэлхийн царцдас|Царцдас]] (Зузаан нь 5-70км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"| 2.2–2.9 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|35–60 |style="text-align: center;"|22–37 |... Мантийн дээд хэсэг |style="text-align: center;"| 3.4–4.4 |- |style="text-align: center;"|35–2890 |style="text-align: center;"|22–1790 |[[Манти]] |style="text-align: center;"| 3.4–5.6 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|100–700 |style="text-align: center;"|62–435 |... [[Астеносфери]] |style="text-align: center;"|— |- |style="text-align: center;"|2890–5100 |style="text-align: center;"|1790–3160 |[[Дэлхийн цөм|Гадаад цөм]] |style="text-align: center;"| 9.9–12.2 |- |style="text-align: center;"|5100–6378 |style="text-align: center;"|3160–3954 |[[Дэлхийн цөм|Дотоод цөм]] |style="text-align: center;"| 12.8–13.1 |} ==== Цөм ==== * Дэлхийн дундаж [[нягт]] 5515 кг/м³, харин гадаргуугийн дундаж [[нягт]] 3017 кг/м³ тул [[Дэлхийн цөм|Дэлхийн цөмийг]] харьцангуй илүү нягттай гэж үздэг ба энэ нь [[геофизик|сейсмийн]] судалгаагаар батлагддаг байна. Сейсмийн (чичирхийллийн) S долгионы хурдны сааралтаар гадаад цөмийг шингэн зуурмаг хэмээн баталжээ. Учир нь S долгион нь шингэн биеийг нэвтэрдэггүй байна. Дэлхийн үүслийн эхний үед, ойролцоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жил|жилийн]] орчим, хүнд химийн нэгдлүүд дэлхийн төврүү сууж буюу бөөгнөрөн, хөнгөн нь дэлхийн царцдас буюу гадаргуу руу шилжин, ялгаралт явагдсаны үр дүнд цөм нь үүссэн гэж үздэг. Цөм нь үндсэндээ [[төмөр]] (80%), [[никель]], мөн багахан хэмжээний бусад [[химийн элемент|химийн элементээс]] тогтоно. Эдгээр бусад элементүүдийг хүхэр, карбон, устөрөгч байх магадлалтай хэмээн үздэг. ==== Манти ==== [[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхийн дотоод бүтэц. 1. Эх газрын царцдас - 2. Далайн царцдас - 3. Дээд манти - 4. Доод манти - 5. Гадаад цөм - 6. Дотоод цөм </br>A: [[Мохийн зааг]] </br> B: [[Гутенбергийн зааг]] </br>C: [[Лехманий зааг]]]] * ''Гол өгүүллэг: [[Манти]]'' Манти нь Дэлхийн нийт [[эзэлхүүн|эзэлхүүний]] 70%-ийг эзэлдэг, нийтдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралт [[манти]] ба [[Дэлхийн цөм|цөмийн]] заагт ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Мaтм), [[температур]] 500&nbsp;°C-900&nbsp;°C (932&nbsp;°F-1,652&nbsp;°F) хооронд хэлбэлзэх ба [[манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад цөмийн]] зааг дээр 4,000&nbsp;°C (7,200&nbsp;°F) байна. Мантийг үндсэн 2 хэсэгт хуваадаг. Дээд болон доод манти. Энэ хоёр үе нь бүрдүүлэгч эрдэс минералаараа ялгагдана. ==== Царцдас ==== * ''Гол өгүүллэг: [[Дэлхийн царцдас]]'' Геологийн үүднээс, [[Дэлхийн царцдас]] нь Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл ([[литосфери|литосферийн]] дээд хэсэг) бөгөөд [[магмын чулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын чулуулаг|боржинлог]] чулуулгаас тогтоно. Дэлхийн нийт эзэлхүүний < 1% эзлэнэ. === Тектоникийн плит === * ''Гол өгүүллэг: [[Плит тектоник]]'' [[Плит тектоник|Литосфери]] нь [[Плит тектоник|тектоникийн плитүүд]] гэж нэрлэгдэх хэсгүүдэд хуваагдсан (эвдэрсэн) байдаг бөгөөд [[Плит тектоник|астеносфери]] дээгүүр нүүж (хөвж) байдаг байна. Нийтдээ 7 том [[Плит тектоник|плит]], олон тооны жижиг [[Плит тектоник|плитүүд]] байна. === Дэлхийн гадаргуу === Дэлхийн нийт гадаргуугийн 70.8% нь [[ус|усаар]] ([[Далай|Далайгаар]]) бүрхэгдэнэ<ref name="Pidwirny2006">{{cite web | last = Pidwirny | first = Michael | year = 2006 | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html | title = Fundamentals of Physical Geography | edition = 2nd Edition | publisher = PhysicalGeography.net | accessdate = 2007-03-19 }}</ref>. [[Далай|Далайн]] ёроолын гадаргуу нь тэгш бус бөгөөд уул нурууд ([[Далайн голч нуруу]]), [[галт уул]], хавцал, дэвсэг зэрэгтэй байна<ref name="ngdc2006">{{cite web | author =Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F. | date =2006-07-07 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data | publisher =NOAA/NGDC | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2011-08-11 | archive-url =https://web.archive.org/web/20110811221210/http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | url-status =dead }}</ref>. Үлдэх 29.2% нь [[тив|хуурай газар]] бөгөөд [[цөл]], тэгш тал, өндөр уулс зэрэг [[геоморфологи|геоморфологийн]] олон элементүүдээс бүрдэнэ. Хуурай газрын гадаргуугийн 75% нь [[чулуу|тунамал чулуулгаар]] хучигдана<ref>{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | url-status = dead }}</ref>. Үлдэх хэсэгт нь [[чулуу|магмын]] болон [[чулуу|хувирмал чулуулаг]] тархана. Дэлхийн газрын гадаргуу дээр хамгийн өргөн тархалттай [[эрдэс|эрдэсүүд]] бол [[Силикатын бүлгийн эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|хээрийн жонш]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|доломит]] зэрэг юм<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу нь тектоник хөдөлгөөн болон элэгдэл, [[өгөршил|өгөршлөөс]] хамааран тасралтгүй өөрчлөгддөг байна. Дэлхийн [[тив|хуурай газрын]] хамгийн нам дор цэг нь [[далай|далайн]] төвшнөөс доош 418 м-т орших [[Сөнөсөн тэнгис]], хамгийн өргөгдсөн цэг нь 8,848 м өргөгдсөн [[Эверест]] оргил юм. Эх газар дунджаар далайн төвшнөөс дээш 686 м өргөгдсөн байдаг<ref name="hr_mill">{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 | archive-date=2007-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | url-status=dead }}</ref>. === Усан мандал === Дэлхийн нийт гадаргуугийн ихэнхи нь [[ус|усаар]] бүрхэгдсэн байдгаараа [[нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад [[гариг|гаригуудаас]] ялгаатай бөгөөд "Цэнхэр Гариг" гэж нэрлэгддэг. Дэлхийн усан мандал үндсэндээ [[далай|Дэлхийн далайнуудаас]] бүрдэх боловч, үүнд бас [[Тив|эх газрын]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мөрөн]], газрын гадаргуугаас 2000 [[метр|м]] хүртэл гүнд орших гүний [[ус|усыг]] оруулдаг байна. Дэлхийн хамгийн гүн [[ус|устай]] газар бол [[Номхон далай|Номхон далайд]] орших [[Марианы хотгор]] (10,911 м гүн)<ref name="rain.org">{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = "Deep Ocean Studies" | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02 }}</ref>. Далайн дундаж гүн 3,794 м байдаг. [[Далай|Далайн]] нийт [[масс]] 1.35 х 10<sup>18</sup> [[тонн]] буюу Дэлхийн нийт массын 1/4400, [[эзэлхүүн]] нь 1.386 × 109 км³. Дэлхий дээрхи нийт усны 97.5% нь давстай [[ус]] бөгөөд үлдэх 2.5% нь цэвэр ус юм. Цэвэр усны 68.7% нь [[ус|мөс]] хэлбэрээр оршино<ref>{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century" Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archive-date = 2006-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ | url-status = dead }}</ref>. Далайн ус нь [[нар|нарны]] [[энерги|энергийг]] их хэмжээгээр шингээдэг учир далайн усны [[температур|температурын]] тархалтаар дэлхийн [[цаг уур]] тодорхойлогдоно<ref>{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14 }}</ref>. Үүний тод жишээ бол [[ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм<ref>{{cite web | first =Sharron | last =Sample | date =June 21, 2005 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | title =Sea Surface Temperature | publisher =NASA | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2007-04-29 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | url-status =dead }}</ref>. === Агаар мандал === * ''Гол өгүүллэг: [[Агаар мандал]]'' Дэлхийн агаар мандал гэж [[Дэлхийн татах хүч|Дэлхийн татах хүчинд]] захирагдан, Дэлхийн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хийн төлөв|хийн]] давхрагыг хэлнэ. Агаар мандлын 78% нь [[азот]], 20.95% [[хүчилтөрөгч]], 0.93% [[аргон]], 0.038% [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]], 1% [[ус|усны уур]] болон маш бага хэмжээтэй бусад [[хийн төлөв|хийнүүд]] байна. Эдгээр хийнүүдийг нийлүүлээд бид [[агаар]] гэж нэрлэдэг. Агаар мандал нь [[Нар|Нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа|хэт ягаан туяаг]] шингээж, [[өдөр]], [[шөнө|шөнийн]] [[температур|температурын]] ялгааг тогтворжуулан, Дэлхий дээр [[амьдрал]] байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ<ref name="atmosphere">{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Газрын гадаргуу орчмын агаар мандлын дундаж [[температур]] 15&nbsp;°C байдаг. == Сар == * ''Гол өгүүллэг: [[Сар]]'' Сар нь дэлхийн [[байгалийн дагуул]] юм.Бидний амьдарч буй орчин дэлхий бол орой өдөр гэсэн цаг байдаг тэдний нэг бол нар,сар хоёр юм.Түүнийг ялгахад амархан юм үүн нэг нь гэгээтэй нэг нь харанхуй байдаг == Дэлхийн эргэлт ба орбит == Дэлхий тэнхлэгээрээ 23 цаг, 56 минут, 4.091 секундэд нэг бүтэн эргэдэг бөгөөд <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archive-date = 2011-08-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | url-status = dead }}</ref> Нарнаас дунджаар 150 сая км зайд, 30 км/сек (108,000 км/ц) хурдтайгаар 365.2564 өдөрт Нарыг нэг бүтэн тойрно. Дэлхийн тэнхлэг нь Нар-Дэлхийг дайрсан хавтгайтай харьцуулахад 23.5 градусаар хазайсан байх ба энэ нь Дэлхий дээрх өвөл зуны улирал солигдох шалтгаан болно. == Нийгмийн газарзүй == Дэлхийн [[хүн ам]] нь [[2006]] [[он|оны]] [[2 сар|2 сарын]] байдлаар 6,600,000,000 байгаа<ref>Currently it is closer to 6.6&nbsp;billion than 6.5&nbsp;billion. It will reach 6.6&nbsp;billion in June 2007.</ref><ref name="LiveScience"> {{cite news | first= Leonard | last= David | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday | work= Live Science | date= [[2006-02-24]] | accessdate= 2006-04-02 }} </ref> бөгөөд [[2013]] онд 7 тэрбум, [[2050]] онд 9.2 тэрбум хүрнэ гэсэн тооцоо байдаг<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm | title = World Population Prospects: The 2006 Revision | publisher = United Nations | accessdate = 2007-03-07 }}</ref>. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь [[далай]], үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь [[цөл]] (14%)<ref>{{cite journal | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions | year=2007 | volume=4 | pages=439-473 | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439 | accessdate=2007-03-31 }}</ref>, өндөр уулс (27%) зэрэг)<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml | title = Themes & Issues | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity | accessdate = 2007-03-29 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2007 оны байдлаар суверн статустай 201 [[улс|орон]], [[НҮБ]]-ийн гишүүн 192 [[улс]] байна. == Мөн үзэх == * [[Нарны аймаг]] == Цахим холбоос == * [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia] * [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program] * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars] * [https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes causes the earth's shape to change - Nasa] * [https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beautiful Views of Planet Earth] Pictures of Earth from space * [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth * [https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org's Earth fact file] (for younger folk) * [https://web.archive.org/web/20140326115311/http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World's search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Planet Earth] From AOL Research & Learn: Photos, quizzes and info about Earth's climate, creatures and science. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] Some Photos From the Exhibit == Эшлэл == {{reflist}} {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Дэлхий| ]] [[Ангилал:Дэлхий (гараг)| ]] [[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]] d5ocz811jdprpccxn4q175d338b2nt4 Нүүрс 0 4349 873756 873542 2026-10-20T08:55:32Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873756 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО<sub>2</sub> нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО<sub>2</sub> ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 <sup>o</sup>С дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н<sub>2</sub>-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }} {{Webarchiv|url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf |wayback=20070604213700 |text=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction |archiv-bot=2026-10-20 08:55:32 InternetArchiveBot }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH<sub>3</sub>, ба CO<sub>2</sub> гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO<sub>2</sub>) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО<sub>2</sub>-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2004-12-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20041214151435/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477/print | url-status=dead }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO<sub>2</sub>), азотын исэлүүд (NO<sub>x</sub>), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO<sub>2</sub>) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO<sub>3</sub>), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO<sub>2</sub>), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2013-01-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130120062548/http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | url-status=dead}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N<sub>A</sub> -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO<sub>2</sub>) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO<sub>2</sub> болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO<sub>2</sub>) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO<sub>2</sub> Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO<sub>2</sub>-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10<sup>15</sup> кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [https://web.archive.org/web/20130120062548/http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] km5hyuju50m7pxkz5gmpp9r7bhl2fis Ёочин 0 4753 873688 542029 2026-10-19T18:25:08Z Fenglin1020 80310 873688 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөгжмийн зэмсэг|Name=Ёочин|Bild=[[File:Oulan-Bator .- Théâtre National Musique chants et danses mongoles (5).jpg|Oulan-Bator_.-_Théâtre_National_Musique_chants_et_danses_mongoles_(5)|250px]]|Klassifikation=[[Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг]]|Bildtext=Ёочин хөгжмөөр тоглож буй нь|Verwandte Instrumente=*[[Янчинь]] *[[Янгым]]}}'''Ёочин''' нь 4 хөлт сууринд тавьж утсан чавхдасыг хоёр (туян) хулсан цохиураар цохиж хөг аяс гаргаж тоглодог трапец хэлбэртэй модон гадрага бүхий хавтгай хөгжмийн зэмсэг юм. Энэ нь [[Халх|Халхчуудын]] хэрэглэж байсан [[хөгжмийн зэмсэг|хөгжмийн зэмсгийн]] чавхдаст цохилуур хөгжмийн төрөлд багтана. Урьд нь "оёчир", "янжир" гэх мэтийн янз бүрийн нэртэй байсан бөгөөд олон хэлбэр төрхөөр [[Ази]] болон зүүн [[Европ]]ын зарим улс үндэстний дунд нэлээд тархсан хөгжмийн зэмсэг юм.[[Зураг:Yangqin1.jpg|thumbnail|300x300px|Ёочин]]Ёочин хөгжмийн зэмсгийг "[[Янчинь]]" гэж хятадаар хэлдэг (утга нь гадаад хуур) чавхдаст хөгжмийн зэмсэг. Мин улсын үед (1368-1644) Хятадад нэвтэрсэн. Араб Персээс өрнө дахинд уламжилсан цаг үетэй төлөв тохирох ажээ гэж судлаачид тайлбарладаг<ref>[[Жамцын Бадраа|Ж.Бадраа]]. ''Монгол ардын хөгжим''. 1998. 139-р тал</ref>. Монголоор янчир нэртэй байсныг сунжруулан ёочин гэх болжээ. Дундад зуунаас эдүгээ хүртэл орон тив дамжин хувьсан өөрчлөгдөхдөө тухай тухайн үндэстний хөгжмийн сэтгэлгээнд тохируулан хэрэглэсээр ирсэн байна. Ийм төрлийн зэмсэг Солонгост [[Янгым]], Иранд-Сантур, Польш, Унгар, Молдав, Румын, Украйнд Цимбал, Узбект Чанг, Тажикт Чанк гэх олон төрөл зүйл болон дэлгэрсэн. Манай уламжлалд 1991 оноос хойш 8, 10, 12 эгшгийн эгнээг багтаасан 6-7 төрлийн ёочинг хэрэглэж эдүгээ хүрчээ. № 400, 401, 402, 501, 601 загварын ёочин орчин цагийн хөгжмийн туршлагад бүрэн нэвтрээд байна. ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Цохилуур хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Хятадын хөгжим]] kexm47ef5dc7lycbtc6e6hczwmvh2r8 Килограмм 0 5090 873747 807715 2026-10-20T06:12:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873747 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс нэгж | bgcolour = | нэр = Килограмм | зураг = [[Зураг:CGKilogram.jpg|250px]] | зургийнтайлбар = Килограммын эталон | стандард = [[СИ]]-н үндсэн нэгж | хэмжигдэхүүн = [[масс]] | тэмдэглэгээ = кг | тэмдэглэгээ2 = | эрдэмтэн = | нэгжүүд1 = Паундаар | шилжүүлэг1 = ≈ 2.205 паунд }} '''Килограмм''' (тэмдэглэгээ: [[Монгол хэл|монгол]]. кг, [[Англи хэл|англи]]. kg ) нь [[СИ|СИ системийн]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Système international d’unités, SI'') [[масс]]ын [[нэгж]] юм. Нэг килограммыг ''"Жирийн агаарын даралт, 4 °С температур дахь нэг литр цэвэр усны жинтэй"'' тэнцэнэ гэж тодорхойлдог байсан бөгөөд усны нягт даралтаас хамаардаг тул [[1889]] оноос эхлэн шинэ эталон хэрэглэж эхэлсэн байна. Олон улсын эталон килограмм нь: :* 39 [[метр|мм]] [[диаметр]] бүхий зөв цилиндр (өндөр нь диаметртэйгээ тэнцүү) хэлбэртэй 90% [[цагаан алт]], 10% [[иридиум|иридиумын]] [[хайлш|хайлшийн]] жинтэй тэнцэнэ. ==СИ дэх зэргүүд== Килограм нь [[грам]]ын 10<sup>3</sup> зэрэг юм. [[СИ]] дэх хүндийн нэгж кг-н зэргүүд грамаар нэрлэгддэг. Өөрөөр хэлбэл 10<sup>-6</sup>кг нь микрокилограм бус миллиграм юм. {{СИ-н зэргүүд |тэмдэглэгээ= г |нэгж= грам |тайлбар=Түгээмэлүүдийг нь тодруулав. |п=|н=|мк=|м=|с=|к=|М= |хМ= мегаграм, тонн |anchor= }} == Мөн үзэх == * [[СИ]] == Гадаад холбоос == {{commonscat}} * [http://www.npl.co.uk/mass/faqs/kilogram.html National Physical Laboratory FAQ on kilogram definition, the need for a new definition, and some alternatives] * [http://nvl.nist.gov/pub/nistpubs/jres/106/4/j64schw.pdf More on the NIST Watt Balance] * [http://www.iop.org/EJ/abstract/0026-1394/42/2/001/ Redefinition of the kilogram: a decision whose time has come] * [http://www.npl.co.uk/mass/avogadro.html More on the Avogadro project] * [http://www.bipm.org International Bureau of Weights and Measures (BIPM)] * [https://web.archive.org/web/20040422154701/http://www.hgc.cornell.edu/Nems%20Folder/Attogram%20Sensitivity%20Using%20Nanoelectromechanical.html Attogram Detection] * [http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn7208&feedId=online-news_rss20 ''World's most sensitive scales weigh a zeptogram'', by New Scientist.com] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4394947.stm Scales tip with tiniest mass yet, by BBC News Online] * Robert Matthews: [http://www.nzzfolio.ch/www/d80bd71b-b264-4db4-afd0-277884b93470/showarticle/fb0ba22e-46b7-43a5-8320-ef16483b7e91.aspx What a kilogram really weighs]. Article about the current problem of defining the kilogram. {{Олон улсын СИ системийн нэгжүүд}} [[Ангилал:СИ-системийн нэгж]] [[Ангилал:Хүндийн хэмжүүр]] idqv78xhjrbrv08gz7zwvgxqxy9iln7 Баку 0 5532 873698 865456 2026-10-20T01:32:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873698 wikitext text/x-wiki {{short description|Азербайжаны нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Баку | official_name = | native_name = {{nativename|az|Bakı}} | settlement_type = Нийслэл | nickname = [[Салхины хот]]<br />({{lang|az|Küləklər şəhəri}}) | image_skyline = Baku Montage.jpg | image_caption = Дээрээс, зүүнээс баруун: [[Ширваншахын ордон]], [[Охины цамхаг (Баку)|Охины цамхаг]], [[Бакугийн цайзын хана|Бакугийн цайз]], Баку хотын захиргаа, [[Исмаилия ордон]], [[Бакугийн булан]] | image_shield = Coat of arms of Baku.svg | seal_size = 80px | flag_size = 130px | image_map = Baku City in Azerbaijan.svg | mapsize = 230px | map_caption = Азербайжан дахь Бакугийн байршил | pushpin_map = Азербайжан#Ази | pushpin_map_caption = Азербайжан дахь байшил##Ази дахь байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|40|22|32|N|49|49|57|E|type:city_region:AZ-BA|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagu|Азербайжан}} | subdivision_type1 = [[Азербайжаны эдийн засгийн бүс нутаг|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = '''[[Бакугийн эдийн засгийн бүс|BIR]]''' | established_title = | established_date = | parts_type = Дүүрэг (район) | parts = 12 дүүрэг | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Эльдар Азизов]] | area_total_km2 = 2,140 | area_footnotes = <ref name="DENSITY">{{Cite web |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11 |archive-date=2007-11-24 |access-date=2026-04-19}}</ref> | area_land_km2 = | area_water_km2 = | population_as_of = [[Азербайжан дахь хүн амын тооллого|2024]] | population_footnotes = | population_total = 2,344,900<ref>{{Cite web |url=https://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/ap/az/population_2024.zip |title=Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi |first=Анар |last=Самадов (www.anarsamadov.net) |website=Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi}}</ref> | population_urban = | population_metro = 3,725,000<ref name="citypopulation.de">{{cite web |url=http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html |title=Major Agglomerations of the World |publisher=Citypopulation.de}}</ref> | population_rank = [[Азербайжаны хотын жагсаалт#Хамгийн их хүн амтай хотууд|1-р байр]] | population_density_km2 = 1096 | population_demonym = Бакучууд ({{lang|az|Bakılı}}) | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(нэрлэсэн, 2023)}}<ref>{{citation |title=Socioeconomic Indicators of Baku |url=https://www.stat.gov.az/source/regions/az/001.xlsx |website=www.stat.gov.az}}</ref> | demographics2_title1 = Нийслэл | demographics2_info1 = [[Азербайжаны манат|AZN]] 91.2 тэрбум<br />($ 53.7 тэрбум) | demographics2_title2 = нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = AZN 38,912<br />($ 22,890) | timezone = [[Азербайжаны цаг|AZT]] | utc_offset = +4 | elevation_m = −28 | area_code = +994 12 | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = AZ1000 | iso_code = AZ-BA | registration_plate = 10, 90, 99, 77, 88 | blank_info_sec1 = 0.830<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/AZE/?years=2022}}</ref><br />{{color|green|маш өндөр}} | website = {{URL|www.baku-ih.gov.az}} | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS |designation1_offname = [[Ширваншахын ордон]] ба [[Охины цамхаг (Баку)|Охины цамхаг]]т Бакугийн хэрэмт хот | designation1_date = 2000 <small>(24-р [[Дэлхийн өвийн хороо|чуулган]])</small> | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/958 958] | designation1_criteria = iv | designation1_type = Соёлын | designation1_free1name = [[Устах аюулд буй өвүүд|Устах аюулд орсон]] | designation1_free1value = 2003–2009 | designation1_free2name = Бүс нутаг | designation1_free2value = [[Баруун Азийн Дэлхийн өвийн жагсаалт|Ази]], [[Зүүн Европ дахь Дэлхийн өвийн жагсаалт|Европ]] }} }} '''Баку''' ({{lang-az|Bakı}}) -[[Азербайжан|Бүгд Найрамдах Азербайжан улсын]] нийслэл хот бөгөөд [[Кавказ]]ын аж үйлдвэр, эдийн засаг, шинжлэх ухаан, техникийн төв хот бөгөөд [[Каспийн тэнгис]]ийн хамгийн том усан боомт хот юм. Баку гэдэг нь эртний [[перс хэл]]ээр "Бад кубе" буюу "Салхиар үлээсэн хот" гэсэн утгатай үг. Баку хот 2140 хавтгай дөрвөлжин км газар нутагтай, 2 сая 262 000 хүн амтай (2018 оны байдлаар), 11 дүүрэг, 59 хот орчмын тосгонтой. == Түүх == Уг хотыг 5-р зууны үед байгуулагдсан гэж үздэг. 12-р зуунд тухайн бүс нутгийн ноёлох хот [[Шамахи]] газар хөдлөлтийн улмаас эвдрэн сүйрэхэд [[Ширваншах]] I Ашитан нийслэл хотоороо Бакуг сонгосон нь тус хотыг хурдан хөгжих гол үндэс болсон байна. Ширваншахын байгуулсан Бакугийн эртний хэрэмт хотыг 2000 онд [[ЮНЕСКО]] [[дэлхийн өв]]д багтаасан бөгөөд мөхөх аюултайд тооцоод байна. 13-р зуунд монголчуудын довтолгооны үеэр хот сүйрч, уналтад оржээ. Гэвч дараагийн зуунд Бакугийн эдийн засгийн амьдрал дахин сэргэв. Каспийн тэнгисийг зарим эх сурвалжид Баку тэнгис гэж хүртэл дурдсан байдаг. Бакугаас [[Алтан Орд]], Оросын ноёд, Перс, Төв Азид төрөл бүрийн бараа бүтээгдэхүүн экспортолж байв. 1501 онд Сафавид шах [[I Измайл]] бүслэн авч, эзлэхийг оролдож байсан ч бат бөх битүү хэрмээр хүрээлэгдсэн Баку хот найдвартай эсэргүүцэж байв. 1540 Сафавид шахын арми дахин халдаж, эзлэн авч байв. 1604 онд Баку хотын цайзыг Ираны шах [[I Аббас]] нураалгажээ. 1723 оны 6-р сарын 26-нд [[Орос]]ын арми Бакуг бүслэн авч их буугаар буудахад арга буюу бууж өгч дараа нь оросын цэрэг гарсан байна. 18-р зууны дунд үед Баку-гийн хаант улс байгуулагдсан байна. 1796 онд Баку дахин оросуудад эзлэгдсэн боловч жилийн дараа Оросын Эзэн хаан [[I Павел]] цэргээ татсан ажээ. 1920 оны 4 дүгээр сарын дундуур Хувьсгалт оросын Улаан 11 дүгээр Арми [[Антон Деникин|А.Деникины]] цэргийг устгаад Азербайжаны умард хилд очжээ. 4-р сарын 27-нд Зөвлөлтийн цэрэг хил давж 28-нд эсэргүйцэл үзүүлээгүй Баку хотыг эзэлсэн байна. Зөвлөлтийн үед Баку хот нь Зөвлөлт Социалист Азербайжан улсын нийслэл бөгөөд ЗХУ-ын захиргаа, аж үйлдвэр, соёлын төвүүдийн нэг болсон байна. 20-р зууны сүүлчээр ЗХУ-ын дараах хүнд хэцүү жилүүдэд эдийн засаг, нийгмийн хямралыг даван туулсан Баку нь өнөөдөр Өвөр Кавказын эдийн засаг, соёлын хамгийн том төв болж шинээр мэндэлж байна. == Хүн ам == Орчин үеийн Баку хот нь 2,344 сая хүн амтай (2024 оны байдлаар) нэг засаг захиргааны хяналтад нэгдсэн нутаг дэвсгэр болж хөгжсөн бөгөөд үүнд (2014 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар) 1,217,300 хүн амтай 1 хот (Бакугийн өөрийн), мөн нийт 964,500 хүн амтай 59 хот суурин газар (Азербайжан хэл: хотын төрөл зүйл) багтдаг. Үүнтэй холбогдуулан Бакугийн нутаг дэвсгэрийг уламжлал ёсоор "Бага Баку" (хотын өөрийн) болон "Их Баку" (хот болон хотын захирагчийн захиргааны хяналтад байгаа үлдсэн нутаг дэвсгэрийг оруулаад) гэж хуваадаг. Хүн ам нь 1860-аад онд 13,000 байсан бол 1897 онд 112,000, 1913 онд 215,000 болж өссөн нь Баку хотыг Кавказын бүс нутгийн хамгийн том хот болгосон. Баку хотын хүн амын 90 хувь нь азербайжанчууд, бусад нь орос, украйн, курд, армян, еврей, гүрж, турк үндэстэн эзэлдэг. Баку хотод нефть боловруулах үйлдвэр, химийн үйлдвэр ,машины үйлдвэр, хүнс, нэхмэлийн үйлдвэр хөгжсөн. == Эдийн засаг == Баку бол Кавказын хамгийн том аж үйлдвэр, эдийн засгийн төв юм. Тус хотын эдийн засгийн гол хөгжил нь олон улсын худалдаа, газрын тос боловсруулах, химийн бодис, механик инженерчлэл, хүнсний боловсруулалт, нэхмэлийн үйлдвэрлэлээс үүдэлтэй юм. Сүүлийн жилүүдэд цэргийн, өндөр технологи, мэдээллийн технологийн салбарууд мэдэгдэхүйц өсөлттэй байна. === Тээвэр === Баку бол Азербайжаны хамгийн том тээврийн зангилаа төв юм. Энэ хот нь Абшерон хойгийг Горно-Ширвантай холбосон хэд хэдэн чухал хурдны зам, төмөр замын уулзвар. Мөн далайн боомт, олон улсын нисэх онгоцны буудалтай. [[Бакугийн метро]] (1967 онд байгуулагдсан) өнөөгийн байдлаар 26 өртөөтэй бөгөөд нийт урт нь 38,8 км. == Боловсрол == * Азербайжаны Улсын Газрын Тос, Аж Үйлдвэрийн Их Сургууль; * Азербайжаны Техникийн Их Сургууль; * Азербайжаны Архитектур, Барилгын Их Сургууль; * Азербайжаны Анагаахын Их Сургууль; * Азербайжаны Улсын Эдийн Засгийн Их Сургууль; * Азербайжаны Улсын Соёл, Урлагийн Их Сургууль; * Азербайжаны Улсын Багшийн Их Сургууль; * Азербайжаны Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Төрийн Захиргааны Академи; * Азербайжаны Хэлний Их Сургууль; * Азербайжаны Улсын Урлагийн Академи; * Азербайжаны Улсын Биеийн Тамир, Спортын Академи * Азербайжаны Үндэсний Консерватори; * Азербайжаны Аялал жуулчлал, Менежментийн Их Сургууль; * Бакугийн Инженерийн Их Сургууль; * Бакугийн Хөгжмийн Академи; * Бакугийн Улсын Их Сургууль; * Бакугийн Славян Их Сургууль; * Бакугийн Азийн Их Сургууль; * Баку Евразийн Их Сургууль; * Баку Бизнесийн Их Сургууль; == Үзмэр == Баку хотод 6 театр, 1 цирк, 7 музей, 11 түүхэн дурсгалт газар, 50 хөшөө, Исламын 6 сүм, Христийн 7 сүм байдаг. === Түүхэн зургийн цомог === <gallery> Image:Iceri seher.jpg Image:Нефтеперегонный завод Нобелей в Баку, конец 1880 гг..jpg Image:Первый в России нефтепровод Балаханы – Черный город.jpg Image:Oil pump in Baku.jpg Image:BibiEybat.jpg Image:Oil Rocks near Baku.jpg </gallery> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width=auto |location=Баку ([[Маштага]]) (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1987–одоо) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C = 20.4 |Feb record high C = 24.0 |Mar record high C = 27.8 |Apr record high C = 27.8 |May record high C = 35.0 |Jun record high C = 40.5 |Jul record high C = 42.7 |Aug record high C = 41.9 |Sep record high C = 39.4 |Oct record high C = 30.1 |Nov record high C = 25.0 |Dec record high C = 26.0 |Jan record low C = -13.7 |Feb record low C = -8.4 |Mar record low C = -7.0 |Apr record low C = -6.1 |May record low C = 0.2 |Jun record low C = 10.0 |Jul record low C = 11.2 |Aug record low C = 11.9 |Sep record low C = 9.1 |Oct record low C = 1.2 |Nov record low C = -2.8 |Dec record low C = -5.5 |Jan high C = 7.3 |Feb high C = 7.6 |Mar high C = 10.9 |Apr high C = 16.8 |May high C = 23.4 |Jun high C = 28.0 |Jul high C = 30.5 |Aug high C = 30.6 |Sep high C = 25.8 |Oct high C = 19.5 |Nov high C = 13.4 |Dec high C = 9.4 | year high C = |Jan mean C = 4.8 |Feb mean C = 4.7 |Mar mean C = 7.3 |Apr mean C = 11.9 |May mean C = 18.0 |Jun mean C = 23.2 |Jul mean C = 26.1 |Aug mean C = 26.5 |Sep mean C = 22.0 |Oct mean C = 16.7 |Nov mean C = 10.9 |Dec mean C = 6.6 | year mean C = |Jan low C = 2.9 |Feb low C = 2.7 |Mar low C = 4.6 |Apr low C = 8.9 |May low C = 14.6 |Jun low C = 19.7 |Jul low C = 22.9 |Aug low C = 22.5 |Sep low C = 18.7 |Oct low C = 13.2 |Nov low C = 8.4 |Dec low C = 4.7 | year low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 32.4 |Feb precipitation mm = 30.3 |Mar precipitation mm = 18.4 |Apr precipitation mm = 16.6 |May precipitation mm = 15.1 |Jun precipitation mm = 9.3 |Jul precipitation mm = 3.9 |Aug precipitation mm = 8.2 |Sep precipitation mm = 28.5 |Oct precipitation mm = 32.5 |Nov precipitation mm = 44.3 |Dec precipitation mm = 34.6 |year precipitation mm = | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 6 | Feb precipitation days = 6 | Mar precipitation days = 5 | Apr precipitation days = 4 | May precipitation days = 3 | Jun precipitation days = 2 | Jul precipitation days = 1 | Aug precipitation days = 2 | Sep precipitation days = 2 | Oct precipitation days = 6 | Nov precipitation days = 6 | Dec precipitation days = 6 | year precipitation days = | Jan humidity = 79.2 | Feb humidity = 81.1 | Mar humidity = 83.8 | Apr humidity = 83.9 | May humidity = 83.4 | Jun humidity = 78.0 | Jul humidity = 75.3 | Aug humidity = 72.9 | Sep humidity = 72.8 | Oct humidity = 76.1 | Nov humidity = 77.5 | Dec humidity = 78.7 | year humidity = | Jan sun =79.3 | Feb sun =74.8 | Mar sun =116.5 | Apr sun =194.6 | May sun =281.1 | Jun sun =300.4 | Jul sun =311.6 | Aug sun =283.6 | Sep sun =214.5 | Oct sun =144.6 | Nov sun =92.3 | Dec sun =93.5 | year sun = |Jan snow days = 4 |Feb snow days = 3 |Mar snow days = 0 |Apr snow days = 0 |May snow days = 0 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 0 |Nov snow days = 0 |Dec snow days = 3 |Jan uv = 1 |Feb uv = 2 |Mar uv = 4 |Apr uv = 6 |May uv = 8 |Jun uv = 9 |Jul uv = 9 |Aug uv = 8 |Sep uv = 6 |Oct uv = 3 |Nov uv = 1 |Dec uv = 1 |source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]] (хур тунадастай болон нартай өдрүүд 1971–1990)<ref name = NOAA1>{{Cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AJ/37860.TXT |title=Mastagi Climate Normals for 1971–1990(WMO station number: 37860) |access-date=2026-04-19 |website=ncei.noaa.gov |publisher=[[NOAA|National Oceanic and Atmosoheric Administration]] |no-pp=y |type=TXT |archive-date=2024-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219005400/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AJ/37860.TXT |url-status=dead}}</ref> Starlings Roost Weather<ref>{{cite web |url=http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=allyears&code=37860 |title=MASHTAGA Climate: 1991–2020 |publisher=Starlings Roost Weather |access-date=2026-04-19 |archive-date=2024-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229064312/http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=allyears&code=37860 |url-status=dead }}</ref> |source 2 = Meoweather (Цастай өдрүүд)<ref name="Snow">{{Cite web |title=Baku, Azerbaijan |url=http://www.meoweather.com/history/Azerbaijan/na/40.3952778/49.8822222/Baku.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120816004725/http://www.meoweather.com/history/Azerbaijan/na/40.3952778/49.8822222/Baku.html |archive-date=2012-08-16 |access-date=2026-04-19 |publisher=Meoweather}}</ref> infoclimat.fr (туйлын үе)<ref>{{cite web |url=https://www.infoclimat.fr/climatologie/normales-records/1991-2020/baku-bine-airport/valeurs/37864.html |title=Normales et records pour la période 1991-2020 à Baku |publisher=infoclimat.fr |access-date=2026-04-19}}</ref>{{better source needed|date=May 2022}}, Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web |url=https://weather.directory/az/baku |title=Baku Weather & Climate Guide |access-date=2026-04-19 |website=Weather.Directory}}</ref>}} == Хүн ам == Бакугийн хүн ам нь 2,092,400 хүн (2010 он). 2009 оны байдлаар Баку хотод азербайжанчууд (90.3%), оросууд (5.3%), украинууд, курдууд, лезгинүүд болон Дагестаны бусад ард түмэн, еврей, гүрж, туркууд амьдарч байжээ. <center> {|class="wikitable" style="float:center;" ! Жил ! Азербайжан ! % ! Орос ! % ! Армян ! % ! Еврей ! % ! Бусад ! % ! Нийт |- |1886<ref>{{ru icon}} Свод статистических данных о населении Закавказского края, извлечённых из посемейных списков 1886 года, г. Тифлис, 1893</ref> |37,530 |43.3 |21,390 |24.7 |24,490 |28.3 |391 |0.5 |2,810 |3.2 |86,611 |- |1897<ref>{{ru icon}} [http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=323 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. – г. Баку]</ref> |40,341 |36 |37,399 |33.4 |19,099 |17.1 |3,369 |3 |11,696 |10.5 |111,904 |- |1926<ref>{{ru icon}} Всесоюзная перепись населения 1926 года, т. 14, Закавказская СФСР, г. Москва, 1929</ref> |118,737 |26.2 |167,373 |36.9 |76,656 |16.9 |19,589 |4.3 |70,978 |15.7 |453,333 |- |1939<ref>Soviet 1939 census</ref> |215,482 |27.4 |343,064 |43.6 |118,650 |15.1 |31,050 |3.9 |79,377 |10.1 |787,623 |- |1959<ref>Soviet 1959 census</ref> |211,372 |32.9 |223,242 |34.7 |137,111 |21.3 |24,057 |3.7 |56,725 |8.7 |652,507 |- |1970<ref>Soviet 1970 census</ref> |586,052 |46.3 |351,090 |27.7 |207,464 |16.4 |29,716 |2.3 |88,193 |6.9 |1,262,515 |- |1979<ref>Soviet 1979 census</ref> |530,556 |52.4 |229,873 |22.7 |167,226 |16.5 |22,916 |2.3 |62,865 |6.2 |1,013,436 |- |1999<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |title=Ethnic composition of Azerbaijan 1999 |access-date=2012-07-04 |archive-date=2017-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |url-status=dead }}</ref> |1,574,252 |88 |119,371 |6.7 |378 |0.02 |5,164 |0.3 |89,689 |5 |1,788,854 |- |2009<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm |title=Ethnic composition of Azerbaijan 2009 |access-date=2012-07-04 |archive-date=2012-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120207161726/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm |url-status=dead }}</ref> |1,848,107 |90.3 |108,525 |5.3 |104 |0 |6,056 |0.6 |83,023 |4.1 |2,045,815 |- |} </center> == Ширваншахын ордон ба Охины цамхагт Бакугийн хэрэмт хот == {{Том зураг|Shirvanshah Palace pano01.JPG|1200|Ширваншахын ордон ба охины цамхагт: ''Ширваншахын ордон ба охины цамхагт Бакугийн хэрэмт хот. XV зуун''}} == Зургийн цомог == <gallery> Баку. Улица в полдень. 1861.jpg Баку. Набережная. 1861.jpg Baku Maiden Tower.jpg Baku fortress.JPG Shirvanshah Palace 001.JPG Small bazar downtown Baku.JPG Bay in Baku.JPG Gosha gapi.jpg Inner city Baku.jpg </gallery> == Эшлэл == <references/> == Цахим холбоос == {{commonscat|Baku|Баку}} * [https://web.archive.org/web/20090311031021/http://www.azeri.net/azerbaijan/category/cities/baku/ Baku city guide] * [http://www.caledoniabar.com The Caledonia Bar one of Baku's expatriate establishments] * [https://web.archive.org/web/20100131155239/http://www.azerbaijan24.com/ Azerbaijan travel information] * [http://whc.unesco.org/en/list/958 UNESCO World Heritage Site listing Walled City of Baku] * [http://www.bakupages.com Baku Pages] * [https://web.archive.org/web/20171031074729/http://www.traveller.az/ Baku hotels directory] * [http://www.hotels.az Baku Hotels] * [http://www.usembassybaku.org American Embassy in Baku Azerbaijan] * [http://www.britishembassy.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1056117176152 British Embassy in Azerbaijan] * [http://www.advantour.com/azerbaijan/baku.htm Baku travel guide and photos] * [http://www.satellite-sightseer.com/id/4211/Azerbaijan//Baku/City_of_Baku Azerbaijan Satellite view (Google Maps)] * [http://www.skyscrapercity.com/showthread.php?t=610923 Building projects and real estate development in Baku] * [https://web.archive.org/web/20091102091110/http://royaltaxi.az/ Professional taxi services in Baku] {{Азербайжаны хот}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Баку| ]] [[Ангилал:Азербайжаны суурин]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Азербайжаны тойрог]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] gkfug2aq0ad3nkkwl92zzb2j5vewvwr Халх 0 6241 873693 873629 2026-10-20T00:44:43Z Bataa202601 102072 /* Түүхийн тойм */ Added 873693 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголчуудын хамгийн том угсаатан}} {{For|Голын|Халх гол}} {{Redirect|Халх|Аялгын тухай|Халх Монгол аялга}} {{Инфобокс үндэстэн |group = Халх |image = File:Mongol Subgroups Khalkha 1911.svg |caption = Халх монголчуудын нутаг дэвсгэр, 1911 онд |pop = |region1 = {{flagcountry|Монгол}} |pop1 = 3,191,120 |ref1 = <ref>{{Cite web|title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/|url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=2020-11-07 }}</ref> |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Халх аялга]] |religions = Голдуу [[Монголын буддизм|Буддизм]] (92.7%)<br />болон цөөнх, [[Монголын бөө мөргөл]] (4.0%)<br />[[Христийн шашин]] (2.3%)<ref name="Census2020">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live |title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/ |publisher=National Statistical Office of Mongolia |access-date=2025-03-08 |archive-date=2020-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=live }}</ref> |related = Бусад [[Монголчууд|Монгол]] угсаатан ([[Буриадууд]], [[Хотгойд]], [[Ойрад]]) }} [[File:MongolianRoyalty.jpg|thumbnail|right|200px|Халхын язгууртны хатагтай ([[1921]])]] '''Халх'''<ref>"Халх", "Халха" гэж ганц тооны нэр. Олон тоонд "халхас" ([[Халимаг хэл|хал.]] "халхас"), "халхууд", "халхчууд" ([[Монгол хэл|бур.]] "Халхачууд").</ref> — эртний нэгэн [[монгол үндэстэн|монгол]] [[түмэн]]<ref>Батмөнх даян хаан 12 отгийг нийлүүлэн Монголын 6 түмний нэг Халх түмэн гээд Ар халхыг Гэрсэнзэд, Өвөр халхыг Алчуболдод өвлүүлэв. Ар халх нь хожмоо өнөөгийн Халх болж нэрлэгджээ.</ref>, эзэн Чингисийн алтан ураг, Монгол үндэстний голомтыг манаж үлдсэн, одоогийн [[Монгол Улс]]ын хүн амыг голлон бүрдүүлэгч овгуудын нэгдэл, голлох ястан. 2025 оны байдлаар [[Монгол Улс]]ад оршин суугаа 3,100,000 хүн (суурин хүн амын 88%, гадаадад оршин суух иргэдийг оролцуулбал 3.2 сая буюу 88.9%) Халх гэж бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf Монгол улсын 2020 оны хүн ам, орон сууцны тооллогын дүн] (урьдчилсан)</ref>. [[Халх аялга]]д нийцүүлж [[монгол хэл]]ний [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл бичгийн дүрмийг]] [[Цэндийн Дамдинсүрэн]] зохиожээ. == Нэрийн гарал == «Халхавч», «[[бамбай]]» зэрэгтэй ойролцоо утгатай «халх» (нарны халх, галын халх ...) гэх [[Монгол хэл|монгол үг]]нээс нэр өгөгдсөн гэж үздэг. Монголч эрдэмтэд "халх", "халх бамбай" гэсэн үгнээс халх ястны нэр үүсэн гэж үздэг. Зургаан түмэн Монголын магтаалд: ...Хангай ханд нутаглан сууж Харь дайсанд чинь халх болсон Халуун аминд чинь түшээ болсон Ирэхийн үзүүр, харахын харуул болсон Халх түмэн чинь тэр бүхий бээр ажаамуу... * [[Монгол бичиг|Монгол бичгээр:]] *: {{MongolUnicode|ᠬᠠᠩᠭᠠᠢ ᠬᠠᠨ ᠳᠤ ᠨᠤᠲᠤᠭᠯᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠵᠤ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠷᠢ ᠳᠠᠶᠢᠰᠤᠨ ᠳᠤ ᠴᠢᠨᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠯᠠᠭᠤᠨ ᠠᠮᠢᠨ ᠳᠤ ᠴᠢᠨᠢ ᠲᠦᠰᠢᠶ᠎ᠡ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠢᠷᠡᠬᠦ ᠶᠢᠨ ᠦᠵᠦᠭᠦᠷ᠂ ᠬᠠᠷᠠᠬᠤ ᠶᠢᠨ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠲᠦᠮᠡᠨ ᠴᠢᠨᠢ ᠲᠡᠷᠡ ᠪᠦᠬᠦᠢ ᠪᠡᠷ᠎ ᠠᠵᠢᠶᠠᠮᠤ}} == Гарал үүсэл == Монголчуудыг дахин нэгтгэсэн [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх даян хаан]] 1500 оны үед улсаа зүүн баруун 2 гар, 6 түмэн болгон хуваан хөвүүддээ өвлүүлжээ. Үүний баруун гарын 6 түмний нэг нь Халх түмэн бөгөөд түүхийн шастирд "Аглагийн 12 хүрээ халх"{{Citation needed}} гэж алдаршиж байв. Ингэхдээ 6-р хүү [[Алчуболд]]од [[баарин]], [[баягуд]], [[жарууд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|үжээд]], [[хонгирад]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Өвөр Халх]]ын 5 отог хэмээн нэрлэгдэж, хожим нь Өвөр монголын [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] Баарин зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Улаанхад]] хотын Баарин зүүн баруун хоёр хошуу), Жарууд зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Тонляо хот|Тонляо]] хотын Жарууд хошуу) болж хуваарьлагдсан бол хонгирад, Үжээд, Баягуд нь бусад хошууд, Манж найман хошуунд задран хуваагдсан. === Түүхийн тойм === Даян хааны 11-р хүү [[Гэрсэнз|'''Гэрсэнзэд''']] Халхын [[хэрэйд]], [[жалайр]], [[хонгирад]], [[олхонуд]], [[бэсүд]], [[элжигин]], [[горлос]], [[урианхай]], [[сартуул]], [[тангуд]], [[хүрээ]], [[цоохор]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Ар Монгол|ар халх]] гэж нэрлэгдэх болжээ. Гэрсэнзийг таалал төгссөний дараа дээрх отгуудыг долоон хөвүүнд нь хувааснаар "халхын долоон хошуу" үүссэн. # [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжд]] үнэгэд, жалайр отог<ref name=":0">{{Cite book |last=. |first=Жамба |title=Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг ХХК |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=66 |translator-last=Д |translator-first=Заяабаатар}}</ref>, # [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарт]] бэсүд, элжигэн отог<ref name=":0" />, # [[Онохуй Үйзэн ноён|Нонохуй үйзэнд]] хэрэгүд, горлос отог<ref name=":0" />, # [[Аминдурал]] ноёнд хүрээ, хороо, цоохор отог<ref name=":0" />, # [[Дарь тайж]] хөхэйд, хатагин отог<ref name=":0" />, # [[Далдан хөндлөн]] ноёнд сартуул, тангуд отог,<ref name=":0" /> # [[Саму буйма]] ноёнд урианхай отог<ref name=":0" /> Гэрсэнзээс хойш Ар халх нь баруун, зүүн 2 гарт хуваагдсан 7 хошуу болсны, халхын баруун гарыг Ашихай дархан хунтайж захирч, Ноёндай хатанбаатар, Далдан хөндлөн ноён, Саму буйма нарын захирсан отгууд [[Хангайн нуруу|хангайн нуруунаас]] баруун тийшх нутагт 4 хошуу байгуулагдаж хожим [[Засагт хан аймаг]] болсон. Халхын зүүн гарыг [[Халхын гол|халхын голоос]] хангайн нуруу хүртэлх нутагт Онохуй үйзэн ноён, Аминдурал ноён (Дарь тайж хүүхэдгүй нас барсны дараа отогийг нь авсан) нарын захирсан 3 хошуу байгуулагдаж, зүүн гарыг Онохуй үйзэний хөвүүн [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] угсаа үе залгамжлан захирсан нь хожим [[Түшээт хан аймаг]], [[Сэцэн хан аймаг]], [[Сайн ноён аймаг]] болж хуваагдсан. Гэхдээ анхны 7 хошууны ноёд тогтвортой үе залгамжлан засаг ноёд байсан гэж ойлгож болохгүй. 17-р зууны эхээр бичигдсэн Халхын үйсэн дээрх цааз бичгүүд Халхын баруун, зүүн гарыг [[хан]], [[хунтайж]], [[жонон]] цолтнууд тус бүртээ хуваан захирч, тэдний доор засаг барьсан их ноёд, бага ноёд байсныг батладаг. 1580-1630-аад оны Халхын ноёд эзэмшил нь "... баруунд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши тайж]], [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Цэцэн жонон<ref name=":1">[[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] удам</ref> бөгөөд зүүнд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]], [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]]..."<ref>{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018-01-01 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}</ref> гэсэн 6 хошуунд хуваагдах болсон. 1627 онд халхын зүүн гарын [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон Шолой]] нь [[Махасамади Далай Сэцэн хан|Махасамади Сэцэн хан]] цолтой болж, 1634 онд [[Цогт хунтайж]] халхаас дүрвэж, 1636 оноос [[Манж Чин Улс]] байгуулагдан Халхыг хараат орноо болгон [[Данзан лам|Данзан тойныг]] шинэ засаг ноёноор болгож, 1655 онд Халхын баруун гарын засаг ноён [[Элжигин|Элжгэний]] [[Цэрэнгомбо хатанбаатар|Цэрэнгомбо хатанбаатарын]] эрх мэдлийг эвдэж, бага ноён болгосон<ref>{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}</ref> мэтийн үйл явдал өрнөсөн. 1650-иад оны Халхын баруун гарын 4 засаг ноён нь [[Норов Бишрэлт хан|Засагт хан Норов]], бэсүдийн [[Хонхуй сэцэн жонон|Цэцэн жонон Хонхуй]]<ref name=":1" />, Хотгойдын [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо-Эрдэнэ хунтайж]]<ref>Шолой Убаши хунтайжийн хүү</ref>, Сартуулын [[Хүндлэн тойн]]<ref>[[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хөндлөнгийн]] удам</ref>, зүүн гарын 4 засаг ноён нь [[Чахундорж хан|Түшээт хан Чахундорж]], [[Бабу сэцэн хан|Сэцэн хан Бабу]], [[Гүршихи|Мэргэн ноён Гүрүшихи]], Сайн ноён [[Данзан лам|Данзан тойн]] нар юм. 1650-1670-аад оны Халхын дотоод дахь эрх мэдлийн хуваарилалтын талаарх хэрүүл тэмцэлээс болж, [[Элжигин|Элжигиний]] ноёд Түшээт хан руу нүүж, Тангуд отгийн ноёд, Түшээт ханы төрлийн тайж Бунтар нар Чин улс руу дүрвэсэн зэрэг асуудал гарсан. Халхын анхны 7 хошууны нутаг нь дараах болой. # '''Засагт ханы хошуу:''' Одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь Алтай]] аймгийн хойд, [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] хойд ба зүүн хойд, [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] зүүн, [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөлийн]] ихэнх нутаг, [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн баруун, [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгорын]] зарим нутаг багтаж байжээ. Манжийн үед Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошуу, Үйзэн засгийн хошуу, Эрдэнэ засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу, Эрдэнэ дүүргэгч засгийн хошуу, Ахай засаг, Мэргэн засаг, Далай засгийн хошуу, Жалханз хутагт, Ялгуусан хутагтын шавь болж задарсан. # '''Ноёндай хатанбаатарын хошуу''': Манжийн үед Засагт хан аймгийн зүүн урд талын таван хошуу, нэг шавийн отог болж хуваагдсан нь одоогийн одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Шарга сум|Шарга]], [[Халиун сум|Халиун]], [[Тайшир сум|Тайшир]], [[Дэлгэр сум]], [[Бигэр сум|Бигэр]], [[Чандмань сум (Говь-Алтай)|Чандмань]], [[Эрдэнэ сум (Говь-Алтай)|Эрдэнэ]], [[Цогт сум|Цогт]], [[Алтай сум (Говь-Алтай)|Алтай сумд]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баянцагаан сум (Баянхонгор)|Баянцагаан]], [[Шинэжинст сум]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] [[Гурвантэс сум|Гурвантэс сумын]] баруун хэсгийн нутаг. # '''Хөндлөн ноёны хошуу''': Хожим [[Сартуул Сэцэн вангийн хошуу]] болсон нь одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум|Алдархаан]], [[Цагаанчулуут сум|Цагаанчулуут]], Говь-Алтай аймгийн [[Баян-Уул сум (Говь-Алтай)|Баян-Уул]], [[Жаргалан сум|Жаргалан]], [[Хөхморьт сум|Хөх морьт]] сумдын нутаг болж байв. Орд өргөө нь Сарт толгой орчимд нутаглаж байв. # '''Саму Буйма ноёны хошуу:''' Манжийн үед Дайчин засгийн хошуу, Дархан засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн Говь Алтай аймгийн [[Цээл сум (Говь-Алтай)|Цээл]], [[Төгрөг сум (Говь-Алтай)|Төгрөг]], [[Бугат сум (Говь-Алтай)|Бугат]], [[Тонхил сум|Тонхил]], [[Дарви сум (Говь-Алтай)|Дарви]], [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Дарви сум (Ховд)|Дарви]], [[Мөст сум|Мөст]], [[Цэцэг сум|Цэцэг]] зэрэг сумдын нутаг юм. # '''Түшээт ханы хошуу''': Чин улсын үед Түшээт хан аймгийн хойд талын 14 хошуу, Сайн ноён аймгийн зарим хошуудыг энэ хошуунаас нутаг таслан байгуулсан. Одоогийн [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Дархан-Уул аймаг|Дархан]], [[Булган аймаг|Булган]], [[Орхон аймаг]] бүхлээр, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангайн]] [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Бүрд сум|Бүрд]], [[Есөнзүйл сум|Есөнзүйл]], [[Хужирт сум|Хужирт]], [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян Өндөр сумд]], [[Архангай аймаг|Архангайн]] зүүн талын сумдын нутаг багтаж байсан. # '''Мэргэн ноёны хошуу''': Автай сайн ханы дүү [[Абуху мэргэн ноён|Абуху мэргэн ноёны]] удмынхан захирч байсан. [[Чин улс]], Богд хаант улсын үед Түшээт хан аймгийн Түшээт засгийн хошуу, Мэргэн засгийн хошуу, Дайчин засгийн хошуу, Ёст засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн [[Дорноговь аймаг]], [[Дундговь аймаг]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] ихэнх нутаг болно. # '''Сэцэн ханы хошуу''': Сэцэн хан аймгийн нутаг бүхлээрээ 1 хошуу байсан нь Манжийн үед 22 хошууг нутаг таслан байгуулсан. 1634 оноос өвөрмонгол [[Манж Чин улс|Манж Чин улсад]] дагаар орсноос эхлэн, Халхын долоон хошууны ноёд Чин улстай шууд хиллэх болсноор Мин улстай хийж байсан худалдаа тасалдаж, Чин улсаас төр, эдийн засаг, худалдааны хувьд хараат болж, халхын зарим ноёнд цол өгөх, нутаг хошуу байгуулах мэтээр халхын дотоод асуудалд оролцож эхэлсэн. 1655 онд манжийн [[Эеэр засагч хаан|Эеэр засагч хааны]] зарлигаар халхын зүүн гарын [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] дүү [[Түмэнхэн сайн ноён|Түмэнхэн сайн ноёны]] удам [[Данзан лам|Данзан ламыг]] засаг ноён цол өргөмжлөн Түшээт ханы хошуунаас таслан өгч байгуулснаар Халхад найман хошуутай болсон. 1688-1689 онд [[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайнд]] Халхын [[Түшээт хан Чахундорж|Түшээт хан Чахундоржоор]] удирдуулсан ноёд хүн ардын хамт [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хаантай]] хийсэн дайнд ялагдаж, Манжийн түшмэг улс болсноор Халх монгол нь [[Чин улс|Чин гүрний]] онцгой хэсэг болсон. Долоннуурын чуулганаар Халхыг 36 засаг ноёны мэдлийн хошуу болгосон нь цаашид өргөжсөөр 1691-1911 он хүртэл Чин гүрний нөлөөнд байхдаа 4 чуулган аймаг, 86 хошуу, 12 тамгатай хутагтын шавь отог нэгжид хуваагдан задарч, [[Улиастайн жанжны газар|Улиастай]], [[Их Хүрээ|Их Хүрээний]] манж амбанд захирагдаж байсан. 1911 оны 12-р сарын 29 нд Их Хүрээнд [[Богд хаан|8-р Богдыг]] эзэн хааны сэнтийд залснаар Халх төвтэй "[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо өргөгдсөн Монгол Улс"ыг]] байгуулсан нь улмаар одоогийн [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] суурь болсон. Чухамдаа өнөөгийн [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] газар нутаг нь тэр чигээрээ Халхын газар нутгийг хамрах ба үндэстэн угсаатны хувьд 92%-ийг Халхууд бүрдүүлж, Халх Монгол хэлээр 3.5 сая гаруй иргэд ярилцаж байна. Одоогийн Монголын газар нутаг дээр түүхийн аль ч үед 1 саяас дээш хүн оршиж байгаагүй бөгөөд тэр дундаа дангаар нэг угсаатнаас бүрэлдсэн, нэг шашинтай, нэг хэл соёлтой, улс төрийн хувьд нэгдмэл ийм олон хүний бүлэг оршин тогтнож байгаагүй билээ. Иймээс Халх нь бусдаасаа ялгаран, ондоошиж, нэгдэн нягтарж, бий болсон 500 жилийн түүхийнхээ явцад биеэ даасан үндэстний шинжийг бүрэн олсон байна. Мөн түүнчлэн Монгол гэх нэр, нэршил, ойлголт нь Оху, Бнхау-н алинд нь ч хамаардаг бол Халх хэмээх ойлголт, соёл нь зөвхөн Монгол улсад л хамаардаг онцлогтой. Мөн бусад угсаатны цөөнх баяд, дөрвөд, хотон, чантуу, буриад, захчин гэж байх боловч энэ нь Монгол улсдаа нэр төдий л ялгарахаас бусдаар зарчмын тоймтой ялгарал хараахан үгүй юм. Жишээ нь хүн амын тоо, харьцааны хувьд баяд нь 1754 онд Халхын нутагт суурьшихдаа 2000 гаруй байжээ. Тэр үед Халхын 4 аймаг, 3 хязгаарын хүн амын тоо 650,000-700,000 байжээ. Дөрвөдүүд анх 1757 онд 17,000 орчим хүн амтайгаар Алтайн бүсэд суурьшсан. Тэднээс ойролцоогоор 10,000 хүрэхгүй хүн ам тухайн үеийн Халхын нутаг, одоогийн Увс нуурын сав газар суурьшжээ. Буриадууд 1923 оноос тухайн үеийн Оросын харьяаллаас гаран Халх Монголын улсад дүрвэсэн ба тэдний тоо 17,000 орчим байв. Өнөө цагт угсаатны томоохон бүлэг Хасагууд гэхэд 120,000-д хүрсэн. Гэтэл Халхуудын голлох овог Боржгин овгоор овоглосон хүн амын тоо 736,000 байна. Үүнд угсаатны цөөнхүүдийн багагүй хувь нь мөн орсон гэдгийг тооцож үзвэл зохино. Үүний дараагаар орох Халхын арын 7 отгийн нэг, томоохон овог болох [[Сартуул|Сартуул]] нь 50,000 давжээ. Өөрөөр хэлбэл өнөө цагт угсаатны цөөнх гэгдэж буй бусад Монголчууд нь хамгийн багадаа 100 гаруй жилийн өмнөөс Халхуудын дунд ирж суурьшин үндэстний олонхтой ижилсэн уусаж, өнөө ялгаагүй Халх Монголын дотор байдаг олон овгуудын нэгэн адил ижилсэн, нэг үндэстний хэв шинжийг олон төлөвшжээ. Иймээс Монгол улс нь Халх үндэстний улс болно. ==Алдартай хүмүүс== *[[Гэрсэнз]] *[[Сайн ноён хан Намнансүрэн]] == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Халх| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Ази дахь угсаатан]] 4mgz8770evadhis770iq7yieow6wci9 873694 873693 2026-10-20T00:48:29Z Bataa202601 102072 /* Түүхийн тойм */ Added 873694 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголчуудын хамгийн том угсаатан}} {{For|Голын|Халх гол}} {{Redirect|Халх|Аялгын тухай|Халх Монгол аялга}} {{Инфобокс үндэстэн |group = Халх |image = File:Mongol Subgroups Khalkha 1911.svg |caption = Халх монголчуудын нутаг дэвсгэр, 1911 онд |pop = |region1 = {{flagcountry|Монгол}} |pop1 = 3,191,120 |ref1 = <ref>{{Cite web|title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/|url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=2020-11-07 }}</ref> |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Халх аялга]] |religions = Голдуу [[Монголын буддизм|Буддизм]] (92.7%)<br />болон цөөнх, [[Монголын бөө мөргөл]] (4.0%)<br />[[Христийн шашин]] (2.3%)<ref name="Census2020">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live |title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/ |publisher=National Statistical Office of Mongolia |access-date=2025-03-08 |archive-date=2020-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=live }}</ref> |related = Бусад [[Монголчууд|Монгол]] угсаатан ([[Буриадууд]], [[Хотгойд]], [[Ойрад]]) }} [[File:MongolianRoyalty.jpg|thumbnail|right|200px|Халхын язгууртны хатагтай ([[1921]])]] '''Халх'''<ref>"Халх", "Халха" гэж ганц тооны нэр. Олон тоонд "халхас" ([[Халимаг хэл|хал.]] "халхас"), "халхууд", "халхчууд" ([[Монгол хэл|бур.]] "Халхачууд").</ref> — эртний нэгэн [[монгол үндэстэн|монгол]] [[түмэн]]<ref>Батмөнх даян хаан 12 отгийг нийлүүлэн Монголын 6 түмний нэг Халх түмэн гээд Ар халхыг Гэрсэнзэд, Өвөр халхыг Алчуболдод өвлүүлэв. Ар халх нь хожмоо өнөөгийн Халх болж нэрлэгджээ.</ref>, эзэн Чингисийн алтан ураг, Монгол үндэстний голомтыг манаж үлдсэн, одоогийн [[Монгол Улс]]ын хүн амыг голлон бүрдүүлэгч овгуудын нэгдэл, голлох ястан. 2025 оны байдлаар [[Монгол Улс]]ад оршин суугаа 3,100,000 хүн (суурин хүн амын 88%, гадаадад оршин суух иргэдийг оролцуулбал 3.2 сая буюу 88.9%) Халх гэж бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf Монгол улсын 2020 оны хүн ам, орон сууцны тооллогын дүн] (урьдчилсан)</ref>. [[Халх аялга]]д нийцүүлж [[монгол хэл]]ний [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл бичгийн дүрмийг]] [[Цэндийн Дамдинсүрэн]] зохиожээ. == Нэрийн гарал == «Халхавч», «[[бамбай]]» зэрэгтэй ойролцоо утгатай «халх» (нарны халх, галын халх ...) гэх [[Монгол хэл|монгол үг]]нээс нэр өгөгдсөн гэж үздэг. Монголч эрдэмтэд "халх", "халх бамбай" гэсэн үгнээс халх ястны нэр үүсэн гэж үздэг. Зургаан түмэн Монголын магтаалд: ...Хангай ханд нутаглан сууж Харь дайсанд чинь халх болсон Халуун аминд чинь түшээ болсон Ирэхийн үзүүр, харахын харуул болсон Халх түмэн чинь тэр бүхий бээр ажаамуу... * [[Монгол бичиг|Монгол бичгээр:]] *: {{MongolUnicode|ᠬᠠᠩᠭᠠᠢ ᠬᠠᠨ ᠳᠤ ᠨᠤᠲᠤᠭᠯᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠵᠤ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠷᠢ ᠳᠠᠶᠢᠰᠤᠨ ᠳᠤ ᠴᠢᠨᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠯᠠᠭᠤᠨ ᠠᠮᠢᠨ ᠳᠤ ᠴᠢᠨᠢ ᠲᠦᠰᠢᠶ᠎ᠡ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠢᠷᠡᠬᠦ ᠶᠢᠨ ᠦᠵᠦᠭᠦᠷ᠂ ᠬᠠᠷᠠᠬᠤ ᠶᠢᠨ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠲᠦᠮᠡᠨ ᠴᠢᠨᠢ ᠲᠡᠷᠡ ᠪᠦᠬᠦᠢ ᠪᠡᠷ᠎ ᠠᠵᠢᠶᠠᠮᠤ}} == Гарал үүсэл == Монголчуудыг дахин нэгтгэсэн [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх даян хаан]] 1500 оны үед улсаа зүүн баруун 2 гар, 6 түмэн болгон хуваан хөвүүддээ өвлүүлжээ. Үүний баруун гарын 6 түмний нэг нь Халх түмэн бөгөөд түүхийн шастирд "Аглагийн 12 хүрээ халх"{{Citation needed}} гэж алдаршиж байв. Ингэхдээ 6-р хүү [[Алчуболд]]од [[баарин]], [[баягуд]], [[жарууд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|үжээд]], [[хонгирад]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Өвөр Халх]]ын 5 отог хэмээн нэрлэгдэж, хожим нь Өвөр монголын [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] Баарин зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Улаанхад]] хотын Баарин зүүн баруун хоёр хошуу), Жарууд зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Тонляо хот|Тонляо]] хотын Жарууд хошуу) болж хуваарьлагдсан бол хонгирад, Үжээд, Баягуд нь бусад хошууд, Манж найман хошуунд задран хуваагдсан. === Түүхийн тойм === Даян хааны 11-р хүү [[Гэрсэнз|'''Гэрсэнзэд''']] Халхын [[хэрэйд]], [[жалайр]], [[хонгирад]], [[олхонуд]], [[бэсүд]], [[элжигин]], [[горлос]], [[урианхай]], [[сартуул]], [[тангуд]], [[хүрээ]], [[цоохор]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Ар Монгол|ар халх]] гэж нэрлэгдэх болжээ. Гэрсэнзийг таалал төгссөний дараа дээрх отгуудыг долоон хөвүүнд нь хувааснаар "халхын долоон хошуу" үүссэн. # [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжд]] үнэгэд, жалайр отог<ref name=":0">{{Cite book |last=. |first=Жамба |title=Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг ХХК |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=66 |translator-last=Д |translator-first=Заяабаатар}}</ref>, # [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарт]] бэсүд, элжигэн отог<ref name=":0" />, # [[Онохуй Үйзэн ноён|Нонохуй үйзэнд]] хэрэгүд, горлос отог<ref name=":0" />, # [[Аминдурал]] ноёнд хүрээ, хороо, цоохор отог<ref name=":0" />, # [[Дарь тайж]] хөхэйд, хатагин отог<ref name=":0" />, # [[Далдан хөндлөн]] ноёнд сартуул, тангуд отог,<ref name=":0" /> # [[Саму буйма]] ноёнд урианхай отог<ref name=":0" /> Гэрсэнзээс хойш Ар халх нь баруун, зүүн 2 гарт хуваагдсан 7 хошуу болсны, халхын баруун гарыг Ашихай дархан хунтайж захирч, Ноёндай хатанбаатар, Далдан хөндлөн ноён, Саму буйма нарын захирсан отгууд [[Хангайн нуруу|хангайн нуруунаас]] баруун тийшх нутагт 4 хошуу байгуулагдаж хожим [[Засагт хан аймаг]] болсон. Халхын зүүн гарыг [[Халхын гол|халхын голоос]] хангайн нуруу хүртэлх нутагт Онохуй үйзэн ноён, Аминдурал ноён (Дарь тайж хүүхэдгүй нас барсны дараа отогийг нь авсан) нарын захирсан 3 хошуу байгуулагдаж, зүүн гарыг Онохуй үйзэний хөвүүн [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] угсаа үе залгамжлан захирсан нь хожим [[Түшээт хан аймаг]], [[Сэцэн хан аймаг]], [[Сайн ноён аймаг]] болж хуваагдсан. Гэхдээ анхны 7 хошууны ноёд тогтвортой үе залгамжлан засаг ноёд байсан гэж ойлгож болохгүй. 17-р зууны эхээр бичигдсэн Халхын үйсэн дээрх цааз бичгүүд Халхын баруун, зүүн гарыг [[хан]], [[хунтайж]], [[жонон]] цолтнууд тус бүртээ хуваан захирч, тэдний доор засаг барьсан их ноёд, бага ноёд байсныг батладаг. 1580-1630-аад оны Халхын ноёд эзэмшил нь "... баруунд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши тайж]], [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Цэцэн жонон<ref name=":1">[[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] удам</ref> бөгөөд зүүнд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]], [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]]..."<ref>{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018-01-01 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}</ref> гэсэн 6 хошуунд хуваагдах болсон. 1627 онд халхын зүүн гарын [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон Шолой]] нь [[Махасамади Далай Сэцэн хан|Махасамади Сэцэн хан]] цолтой болж, 1634 онд [[Цогт хунтайж]] халхаас дүрвэж, 1636 оноос [[Манж Чин Улс]] байгуулагдан Халхыг хараат орноо болгон [[Данзан лам|Данзан тойныг]] шинэ засаг ноёноор болгож, 1655 онд Халхын баруун гарын засаг ноён [[Элжигин|Элжгэний]] [[Цэрэнгомбо хатанбаатар|Цэрэнгомбо хатанбаатарын]] эрх мэдлийг эвдэж, бага ноён болгосон<ref>{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}</ref> мэтийн үйл явдал өрнөсөн. 1650-иад оны Халхын баруун гарын 4 засаг ноён нь [[Норов Бишрэлт хан|Засагт хан Норов]], бэсүдийн [[Хонхуй сэцэн жонон|Цэцэн жонон Хонхуй]]<ref name=":1" />, Хотгойдын [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо-Эрдэнэ хунтайж]]<ref>Шолой Убаши хунтайжийн хүү</ref>, Сартуулын [[Хүндлэн тойн]]<ref>[[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хөндлөнгийн]] удам</ref>, зүүн гарын 4 засаг ноён нь [[Чахундорж хан|Түшээт хан Чахундорж]], [[Бабу сэцэн хан|Сэцэн хан Бабу]], [[Гүршихи|Мэргэн ноён Гүрүшихи]], Сайн ноён [[Данзан лам|Данзан тойн]] нар юм. 1650-1670-аад оны Халхын дотоод дахь эрх мэдлийн хуваарилалтын талаарх хэрүүл тэмцэлээс болж, [[Элжигин|Элжигиний]] ноёд Түшээт хан руу нүүж, Тангуд отгийн ноёд, Түшээт ханы төрлийн тайж Бунтар нар Чин улс руу дүрвэсэн зэрэг асуудал гарсан. Халхын анхны 7 хошууны нутаг нь дараах болой. # '''Засагт ханы хошуу:''' Одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь Алтай]] аймгийн хойд, [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] хойд ба зүүн хойд, [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] зүүн, [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөлийн]] ихэнх нутаг, [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн баруун, [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгорын]] зарим нутаг багтаж байжээ. Манжийн үед Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошуу, Үйзэн засгийн хошуу, Эрдэнэ засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу, Эрдэнэ дүүргэгч засгийн хошуу, Ахай засаг, Мэргэн засаг, Далай засгийн хошуу, Жалханз хутагт, Ялгуусан хутагтын шавь болж задарсан. # '''Ноёндай хатанбаатарын хошуу''': Манжийн үед Засагт хан аймгийн зүүн урд талын таван хошуу, нэг шавийн отог болж хуваагдсан нь одоогийн одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Шарга сум|Шарга]], [[Халиун сум|Халиун]], [[Тайшир сум|Тайшир]], [[Дэлгэр сум]], [[Бигэр сум|Бигэр]], [[Чандмань сум (Говь-Алтай)|Чандмань]], [[Эрдэнэ сум (Говь-Алтай)|Эрдэнэ]], [[Цогт сум|Цогт]], [[Алтай сум (Говь-Алтай)|Алтай сумд]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баянцагаан сум (Баянхонгор)|Баянцагаан]], [[Шинэжинст сум]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] [[Гурвантэс сум|Гурвантэс сумын]] баруун хэсгийн нутаг. # '''Хөндлөн ноёны хошуу''': Хожим [[Сартуул Сэцэн вангийн хошуу]] болсон нь одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум|Алдархаан]], [[Цагаанчулуут сум|Цагаанчулуут]], Говь-Алтай аймгийн [[Баян-Уул сум (Говь-Алтай)|Баян-Уул]], [[Жаргалан сум|Жаргалан]], [[Хөхморьт сум|Хөх морьт]] сумдын нутаг болж байв. Орд өргөө нь Сарт толгой орчимд нутаглаж байв. # '''Саму Буйма ноёны хошуу:''' Манжийн үед Дайчин засгийн хошуу, Дархан засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн Говь Алтай аймгийн [[Цээл сум (Говь-Алтай)|Цээл]], [[Төгрөг сум (Говь-Алтай)|Төгрөг]], [[Бугат сум (Говь-Алтай)|Бугат]], [[Тонхил сум|Тонхил]], [[Дарви сум (Говь-Алтай)|Дарви]], [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Дарви сум (Ховд)|Дарви]], [[Мөст сум|Мөст]], [[Цэцэг сум|Цэцэг]] зэрэг сумдын нутаг юм. # '''Түшээт ханы хошуу''': Чин улсын үед Түшээт хан аймгийн хойд талын 14 хошуу, Сайн ноён аймгийн зарим хошуудыг энэ хошуунаас нутаг таслан байгуулсан. Одоогийн [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Дархан-Уул аймаг|Дархан]], [[Булган аймаг|Булган]], [[Орхон аймаг]] бүхлээр, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангайн]] [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Бүрд сум|Бүрд]], [[Есөнзүйл сум|Есөнзүйл]], [[Хужирт сум|Хужирт]], [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян Өндөр сумд]], [[Архангай аймаг|Архангайн]] зүүн талын сумдын нутаг багтаж байсан. # '''Мэргэн ноёны хошуу''': Автай сайн ханы дүү [[Абуху мэргэн ноён|Абуху мэргэн ноёны]] удмынхан захирч байсан. [[Чин улс]], Богд хаант улсын үед Түшээт хан аймгийн Түшээт засгийн хошуу, Мэргэн засгийн хошуу, Дайчин засгийн хошуу, Ёст засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн [[Дорноговь аймаг]], [[Дундговь аймаг]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] ихэнх нутаг болно. # '''Сэцэн ханы хошуу''': Сэцэн хан аймгийн нутаг бүхлээрээ 1 хошуу байсан нь Манжийн үед 22 хошууг нутаг таслан байгуулсан. 1634 оноос өвөрмонгол [[Манж Чин улс|Манж Чин улсад]] дагаар орсноос эхлэн, Халхын долоон хошууны ноёд Чин улстай шууд хиллэх болсноор Мин улстай хийж байсан худалдаа тасалдаж, Чин улсаас төр, эдийн засаг, худалдааны хувьд хараат болж, халхын зарим ноёнд цол өгөх, нутаг хошуу байгуулах мэтээр халхын дотоод асуудалд оролцож эхэлсэн. 1655 онд манжийн [[Эеэр засагч хаан|Эеэр засагч хааны]] зарлигаар халхын зүүн гарын [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] дүү [[Түмэнхэн сайн ноён|Түмэнхэн сайн ноёны]] удам [[Данзан лам|Данзан ламыг]] засаг ноён цол өргөмжлөн Түшээт ханы хошуунаас таслан өгч байгуулснаар Халхад найман хошуутай болсон. 1688-1689 онд [[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайнд]] Халхын [[Түшээт хан Чахундорж|Түшээт хан Чахундоржоор]] удирдуулсан ноёд хүн ардын хамт [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хаантай]] хийсэн дайнд ялагдаж, Манжийн түшмэг улс болсноор Халх монгол нь [[Чин улс|Чин гүрний]] онцгой хэсэг болсон. Долоннуурын чуулганаар Халхыг 36 засаг ноёны мэдлийн хошуу болгосон нь цаашид өргөжсөөр 1691-1911 он хүртэл Чин гүрний нөлөөнд байхдаа 4 чуулган аймаг, 86 хошуу, 12 тамгатай хутагтын шавь отог нэгжид хуваагдан задарч, [[Улиастайн жанжны газар|Улиастай]], [[Их Хүрээ|Их Хүрээний]] манж амбанд захирагдаж байсан. 1911 оны 12-р сарын 29 нд Их Хүрээнд [[Богд хаан|8-р Богдыг]] эзэн хааны сэнтийд залснаар Халх төвтэй "[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо өргөгдсөн Монгол Улс"ыг]] байгуулсан нь улмаар одоогийн [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] суурь болсон. Чухамдаа өнөөгийн [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] газар нутаг нь тэр чигээрээ Халхын газар нутгийг хамрах ба үндэстэн угсаатны хувьд 92%-ийг Халхууд бүрдүүлж, Халх Монгол хэлээр 3.5 сая гаруй иргэд ярилцаж байна. Одоогийн Монголын газар нутаг дээр түүхийн аль ч үед 1 саяас дээш хүн оршиж байгаагүй бөгөөд тэр дундаа дангаар нэг угсаатнаас бүрэлдсэн, нэг шашинтай, нэг хэл соёлтой, улс төрийн хувьд нэгдмэл ийм олон хүний бүлэг оршин тогтнож байгаагүй билээ. Иймээс Халх нь бусдаасаа ялгаран, ондоошиж, нэгдэн нягтарж, бий болсон 500 жилийн түүхийнхээ явцад биеэ даасан үндэстний шинжийг бүрэн олсон байна. Мөн түүнчлэн Монгол гэх нэр, нэршил, ойлголт нь Оху, Бнхау-н алинд нь ч хамаардаг бол Халх хэмээх ойлголт, соёл нь зөвхөн Монгол улсад л хамаардаг онцлогтой. Мөн бусад угсаатны цөөнх баяд, дөрвөд, хотон, чантуу, буриад, захчин гэж байх боловч энэ нь Монгол улсдаа нэр төдий л ялгарахаас бусдаар зарчмын тоймтой ялгарал хараахан үгүй юм. Жишээ нь хүн амын тоо, харьцааны хувьд [[баяд|Баяд]] нь 1754 онд Халхын нутагт суурьшихдаа 2000 гаруй байжээ. Тэр үед Халхын 4 аймаг, 3 хязгаарын хүн амын тоо 650,000-700,000 байжээ. [[Дөрвөдүүд|Дөрвөд]] анх 1757 онд 17,000 орчим хүн амтайгаар Алтайн бүсэд суурьшсан. Тэднээс ойролцоогоор 10,000 хүрэхгүй хүн ам тухайн үеийн Халхын нутаг, одоогийн Увс нуурын сав газар суурьшжээ. [[Буриадууд|Буриад]] 1923 оноос тухайн үеийн Оросын харьяаллаас гаран Халх Монголын улсад дүрвэсэн ба тэдний тоо 17,000 орчим байв. Өнөө цагт угсаатны томоохон бүлэг Хасагууд гэхэд 120,000-д хүрсэн. Гэтэл Халхуудын голлох овог [[Боржгин|Боржгин]] овгоор овоглосон хүн амын тоо 736,000 байна. Үүнд угсаатны цөөнхүүдийн багагүй хувь нь мөн орсон гэдгийг тооцож үзвэл зохино. Үүний дараагаар орох Халхын арын 7 отгийн нэг, томоохон овог болох [[Сартуул|Сартуул]] нь 50,000 давжээ. Тоо хэмжээний хувьд ярихад [[Халхын|Халх]] отог омгуудын цар хэмжээ ийм байна. Өөрөөр хэлбэл өнөө цагт угсаатны цөөнх гэгдэж буй бусад Монголчууд нь хамгийн багадаа 100 гаруй жилийн өмнөөс Халхуудын дунд ирж суурьшин үндэстний олонхтой ижилсэн уусаж, өнөө ялгаагүй Халх Монголын дотор байдаг олон овгуудын нэгэн адил ижилсэн, нэг үндэстний хэв шинжийг олон төлөвшжээ. Иймээс Монгол улс нь Халх үндэстний улс болно. ==Алдартай хүмүүс== *[[Гэрсэнз]] *[[Сайн ноён хан Намнансүрэн]] == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Халх| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Ази дахь угсаатан]] cyjj70um8gz3kgk27n8b0n7fc119k85 873695 873694 2026-10-20T00:50:34Z Bataa202601 102072 /* Түүхийн тойм */ Added 873695 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголчуудын хамгийн том угсаатан}} {{For|Голын|Халх гол}} {{Redirect|Халх|Аялгын тухай|Халх Монгол аялга}} {{Инфобокс үндэстэн |group = Халх |image = File:Mongol Subgroups Khalkha 1911.svg |caption = Халх монголчуудын нутаг дэвсгэр, 1911 онд |pop = |region1 = {{flagcountry|Монгол}} |pop1 = 3,191,120 |ref1 = <ref>{{Cite web|title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/|url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=2020-11-07 }}</ref> |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Халх аялга]] |religions = Голдуу [[Монголын буддизм|Буддизм]] (92.7%)<br />болон цөөнх, [[Монголын бөө мөргөл]] (4.0%)<br />[[Христийн шашин]] (2.3%)<ref name="Census2020">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live |title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/ |publisher=National Statistical Office of Mongolia |access-date=2025-03-08 |archive-date=2020-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=live }}</ref> |related = Бусад [[Монголчууд|Монгол]] угсаатан ([[Буриадууд]], [[Хотгойд]], [[Ойрад]]) }} [[File:MongolianRoyalty.jpg|thumbnail|right|200px|Халхын язгууртны хатагтай ([[1921]])]] '''Халх'''<ref>"Халх", "Халха" гэж ганц тооны нэр. Олон тоонд "халхас" ([[Халимаг хэл|хал.]] "халхас"), "халхууд", "халхчууд" ([[Монгол хэл|бур.]] "Халхачууд").</ref> — эртний нэгэн [[монгол үндэстэн|монгол]] [[түмэн]]<ref>Батмөнх даян хаан 12 отгийг нийлүүлэн Монголын 6 түмний нэг Халх түмэн гээд Ар халхыг Гэрсэнзэд, Өвөр халхыг Алчуболдод өвлүүлэв. Ар халх нь хожмоо өнөөгийн Халх болж нэрлэгджээ.</ref>, эзэн Чингисийн алтан ураг, Монгол үндэстний голомтыг манаж үлдсэн, одоогийн [[Монгол Улс]]ын хүн амыг голлон бүрдүүлэгч овгуудын нэгдэл, голлох ястан. 2025 оны байдлаар [[Монгол Улс]]ад оршин суугаа 3,100,000 хүн (суурин хүн амын 88%, гадаадад оршин суух иргэдийг оролцуулбал 3.2 сая буюу 88.9%) Халх гэж бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf Монгол улсын 2020 оны хүн ам, орон сууцны тооллогын дүн] (урьдчилсан)</ref>. [[Халх аялга]]д нийцүүлж [[монгол хэл]]ний [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл бичгийн дүрмийг]] [[Цэндийн Дамдинсүрэн]] зохиожээ. == Нэрийн гарал == «Халхавч», «[[бамбай]]» зэрэгтэй ойролцоо утгатай «халх» (нарны халх, галын халх ...) гэх [[Монгол хэл|монгол үг]]нээс нэр өгөгдсөн гэж үздэг. Монголч эрдэмтэд "халх", "халх бамбай" гэсэн үгнээс халх ястны нэр үүсэн гэж үздэг. Зургаан түмэн Монголын магтаалд: ...Хангай ханд нутаглан сууж Харь дайсанд чинь халх болсон Халуун аминд чинь түшээ болсон Ирэхийн үзүүр, харахын харуул болсон Халх түмэн чинь тэр бүхий бээр ажаамуу... * [[Монгол бичиг|Монгол бичгээр:]] *: {{MongolUnicode|ᠬᠠᠩᠭᠠᠢ ᠬᠠᠨ ᠳᠤ ᠨᠤᠲᠤᠭᠯᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠵᠤ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠷᠢ ᠳᠠᠶᠢᠰᠤᠨ ᠳᠤ ᠴᠢᠨᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠯᠠᠭᠤᠨ ᠠᠮᠢᠨ ᠳᠤ ᠴᠢᠨᠢ ᠲᠦᠰᠢᠶ᠎ᠡ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠢᠷᠡᠬᠦ ᠶᠢᠨ ᠦᠵᠦᠭᠦᠷ᠂ ᠬᠠᠷᠠᠬᠤ ᠶᠢᠨ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠲᠦᠮᠡᠨ ᠴᠢᠨᠢ ᠲᠡᠷᠡ ᠪᠦᠬᠦᠢ ᠪᠡᠷ᠎ ᠠᠵᠢᠶᠠᠮᠤ}} == Гарал үүсэл == Монголчуудыг дахин нэгтгэсэн [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх даян хаан]] 1500 оны үед улсаа зүүн баруун 2 гар, 6 түмэн болгон хуваан хөвүүддээ өвлүүлжээ. Үүний баруун гарын 6 түмний нэг нь Халх түмэн бөгөөд түүхийн шастирд "Аглагийн 12 хүрээ халх"{{Citation needed}} гэж алдаршиж байв. Ингэхдээ 6-р хүү [[Алчуболд]]од [[баарин]], [[баягуд]], [[жарууд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|үжээд]], [[хонгирад]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Өвөр Халх]]ын 5 отог хэмээн нэрлэгдэж, хожим нь Өвөр монголын [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] Баарин зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Улаанхад]] хотын Баарин зүүн баруун хоёр хошуу), Жарууд зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Тонляо хот|Тонляо]] хотын Жарууд хошуу) болж хуваарьлагдсан бол хонгирад, Үжээд, Баягуд нь бусад хошууд, Манж найман хошуунд задран хуваагдсан. === Түүхийн тойм === Даян хааны 11-р хүү [[Гэрсэнз|'''Гэрсэнзэд''']] Халхын [[хэрэйд]], [[жалайр]], [[хонгирад]], [[олхонуд]], [[бэсүд]], [[элжигин]], [[горлос]], [[урианхай]], [[сартуул]], [[тангуд]], [[хүрээ]], [[цоохор]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Ар Монгол|ар халх]] гэж нэрлэгдэх болжээ. Гэрсэнзийг таалал төгссөний дараа дээрх отгуудыг долоон хөвүүнд нь хувааснаар "халхын долоон хошуу" үүссэн. # [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжд]] үнэгэд, жалайр отог<ref name=":0">{{Cite book |last=. |first=Жамба |title=Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг ХХК |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=66 |translator-last=Д |translator-first=Заяабаатар}}</ref>, # [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарт]] бэсүд, элжигэн отог<ref name=":0" />, # [[Онохуй Үйзэн ноён|Нонохуй үйзэнд]] хэрэгүд, горлос отог<ref name=":0" />, # [[Аминдурал]] ноёнд хүрээ, хороо, цоохор отог<ref name=":0" />, # [[Дарь тайж]] хөхэйд, хатагин отог<ref name=":0" />, # [[Далдан хөндлөн]] ноёнд сартуул, тангуд отог,<ref name=":0" /> # [[Саму буйма]] ноёнд урианхай отог<ref name=":0" /> Гэрсэнзээс хойш Ар халх нь баруун, зүүн 2 гарт хуваагдсан 7 хошуу болсны, халхын баруун гарыг Ашихай дархан хунтайж захирч, Ноёндай хатанбаатар, Далдан хөндлөн ноён, Саму буйма нарын захирсан отгууд [[Хангайн нуруу|хангайн нуруунаас]] баруун тийшх нутагт 4 хошуу байгуулагдаж хожим [[Засагт хан аймаг]] болсон. Халхын зүүн гарыг [[Халхын гол|халхын голоос]] хангайн нуруу хүртэлх нутагт Онохуй үйзэн ноён, Аминдурал ноён (Дарь тайж хүүхэдгүй нас барсны дараа отогийг нь авсан) нарын захирсан 3 хошуу байгуулагдаж, зүүн гарыг Онохуй үйзэний хөвүүн [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] угсаа үе залгамжлан захирсан нь хожим [[Түшээт хан аймаг]], [[Сэцэн хан аймаг]], [[Сайн ноён аймаг]] болж хуваагдсан. Гэхдээ анхны 7 хошууны ноёд тогтвортой үе залгамжлан засаг ноёд байсан гэж ойлгож болохгүй. 17-р зууны эхээр бичигдсэн Халхын үйсэн дээрх цааз бичгүүд Халхын баруун, зүүн гарыг [[хан]], [[хунтайж]], [[жонон]] цолтнууд тус бүртээ хуваан захирч, тэдний доор засаг барьсан их ноёд, бага ноёд байсныг батладаг. 1580-1630-аад оны Халхын ноёд эзэмшил нь "... баруунд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши тайж]], [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Цэцэн жонон<ref name=":1">[[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] удам</ref> бөгөөд зүүнд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]], [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]]..."<ref>{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018-01-01 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}</ref> гэсэн 6 хошуунд хуваагдах болсон. 1627 онд халхын зүүн гарын [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон Шолой]] нь [[Махасамади Далай Сэцэн хан|Махасамади Сэцэн хан]] цолтой болж, 1634 онд [[Цогт хунтайж]] халхаас дүрвэж, 1636 оноос [[Манж Чин Улс]] байгуулагдан Халхыг хараат орноо болгон [[Данзан лам|Данзан тойныг]] шинэ засаг ноёноор болгож, 1655 онд Халхын баруун гарын засаг ноён [[Элжигин|Элжгэний]] [[Цэрэнгомбо хатанбаатар|Цэрэнгомбо хатанбаатарын]] эрх мэдлийг эвдэж, бага ноён болгосон<ref>{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}</ref> мэтийн үйл явдал өрнөсөн. 1650-иад оны Халхын баруун гарын 4 засаг ноён нь [[Норов Бишрэлт хан|Засагт хан Норов]], бэсүдийн [[Хонхуй сэцэн жонон|Цэцэн жонон Хонхуй]]<ref name=":1" />, Хотгойдын [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо-Эрдэнэ хунтайж]]<ref>Шолой Убаши хунтайжийн хүү</ref>, Сартуулын [[Хүндлэн тойн]]<ref>[[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хөндлөнгийн]] удам</ref>, зүүн гарын 4 засаг ноён нь [[Чахундорж хан|Түшээт хан Чахундорж]], [[Бабу сэцэн хан|Сэцэн хан Бабу]], [[Гүршихи|Мэргэн ноён Гүрүшихи]], Сайн ноён [[Данзан лам|Данзан тойн]] нар юм. 1650-1670-аад оны Халхын дотоод дахь эрх мэдлийн хуваарилалтын талаарх хэрүүл тэмцэлээс болж, [[Элжигин|Элжигиний]] ноёд Түшээт хан руу нүүж, Тангуд отгийн ноёд, Түшээт ханы төрлийн тайж Бунтар нар Чин улс руу дүрвэсэн зэрэг асуудал гарсан. Халхын анхны 7 хошууны нутаг нь дараах болой. # '''Засагт ханы хошуу:''' Одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь Алтай]] аймгийн хойд, [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] хойд ба зүүн хойд, [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] зүүн, [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөлийн]] ихэнх нутаг, [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн баруун, [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгорын]] зарим нутаг багтаж байжээ. Манжийн үед Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошуу, Үйзэн засгийн хошуу, Эрдэнэ засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу, Эрдэнэ дүүргэгч засгийн хошуу, Ахай засаг, Мэргэн засаг, Далай засгийн хошуу, Жалханз хутагт, Ялгуусан хутагтын шавь болж задарсан. # '''Ноёндай хатанбаатарын хошуу''': Манжийн үед Засагт хан аймгийн зүүн урд талын таван хошуу, нэг шавийн отог болж хуваагдсан нь одоогийн одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Шарга сум|Шарга]], [[Халиун сум|Халиун]], [[Тайшир сум|Тайшир]], [[Дэлгэр сум]], [[Бигэр сум|Бигэр]], [[Чандмань сум (Говь-Алтай)|Чандмань]], [[Эрдэнэ сум (Говь-Алтай)|Эрдэнэ]], [[Цогт сум|Цогт]], [[Алтай сум (Говь-Алтай)|Алтай сумд]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баянцагаан сум (Баянхонгор)|Баянцагаан]], [[Шинэжинст сум]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] [[Гурвантэс сум|Гурвантэс сумын]] баруун хэсгийн нутаг. # '''Хөндлөн ноёны хошуу''': Хожим [[Сартуул Сэцэн вангийн хошуу]] болсон нь одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум|Алдархаан]], [[Цагаанчулуут сум|Цагаанчулуут]], Говь-Алтай аймгийн [[Баян-Уул сум (Говь-Алтай)|Баян-Уул]], [[Жаргалан сум|Жаргалан]], [[Хөхморьт сум|Хөх морьт]] сумдын нутаг болж байв. Орд өргөө нь Сарт толгой орчимд нутаглаж байв. # '''Саму Буйма ноёны хошуу:''' Манжийн үед Дайчин засгийн хошуу, Дархан засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн Говь Алтай аймгийн [[Цээл сум (Говь-Алтай)|Цээл]], [[Төгрөг сум (Говь-Алтай)|Төгрөг]], [[Бугат сум (Говь-Алтай)|Бугат]], [[Тонхил сум|Тонхил]], [[Дарви сум (Говь-Алтай)|Дарви]], [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Дарви сум (Ховд)|Дарви]], [[Мөст сум|Мөст]], [[Цэцэг сум|Цэцэг]] зэрэг сумдын нутаг юм. # '''Түшээт ханы хошуу''': Чин улсын үед Түшээт хан аймгийн хойд талын 14 хошуу, Сайн ноён аймгийн зарим хошуудыг энэ хошуунаас нутаг таслан байгуулсан. Одоогийн [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Дархан-Уул аймаг|Дархан]], [[Булган аймаг|Булган]], [[Орхон аймаг]] бүхлээр, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангайн]] [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Бүрд сум|Бүрд]], [[Есөнзүйл сум|Есөнзүйл]], [[Хужирт сум|Хужирт]], [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян Өндөр сумд]], [[Архангай аймаг|Архангайн]] зүүн талын сумдын нутаг багтаж байсан. # '''Мэргэн ноёны хошуу''': Автай сайн ханы дүү [[Абуху мэргэн ноён|Абуху мэргэн ноёны]] удмынхан захирч байсан. [[Чин улс]], Богд хаант улсын үед Түшээт хан аймгийн Түшээт засгийн хошуу, Мэргэн засгийн хошуу, Дайчин засгийн хошуу, Ёст засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн [[Дорноговь аймаг]], [[Дундговь аймаг]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] ихэнх нутаг болно. # '''Сэцэн ханы хошуу''': Сэцэн хан аймгийн нутаг бүхлээрээ 1 хошуу байсан нь Манжийн үед 22 хошууг нутаг таслан байгуулсан. 1634 оноос өвөрмонгол [[Манж Чин улс|Манж Чин улсад]] дагаар орсноос эхлэн, Халхын долоон хошууны ноёд Чин улстай шууд хиллэх болсноор Мин улстай хийж байсан худалдаа тасалдаж, Чин улсаас төр, эдийн засаг, худалдааны хувьд хараат болж, халхын зарим ноёнд цол өгөх, нутаг хошуу байгуулах мэтээр халхын дотоод асуудалд оролцож эхэлсэн. 1655 онд манжийн [[Эеэр засагч хаан|Эеэр засагч хааны]] зарлигаар халхын зүүн гарын [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] дүү [[Түмэнхэн сайн ноён|Түмэнхэн сайн ноёны]] удам [[Данзан лам|Данзан ламыг]] засаг ноён цол өргөмжлөн Түшээт ханы хошуунаас таслан өгч байгуулснаар Халхад найман хошуутай болсон. 1688-1689 онд [[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайнд]] Халхын [[Түшээт хан Чахундорж|Түшээт хан Чахундоржоор]] удирдуулсан ноёд хүн ардын хамт [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хаантай]] хийсэн дайнд ялагдаж, Манжийн түшмэг улс болсноор Халх монгол нь [[Чин улс|Чин гүрний]] онцгой хэсэг болсон. Долоннуурын чуулганаар Халхыг 36 засаг ноёны мэдлийн хошуу болгосон нь цаашид өргөжсөөр 1691-1911 он хүртэл Чин гүрний нөлөөнд байхдаа 4 чуулган аймаг, 86 хошуу, 12 тамгатай хутагтын шавь отог нэгжид хуваагдан задарч, [[Улиастайн жанжны газар|Улиастай]], [[Их Хүрээ|Их Хүрээний]] манж амбанд захирагдаж байсан. 1911 оны 12-р сарын 29 нд Их Хүрээнд [[Богд хаан|8-р Богдыг]] эзэн хааны сэнтийд залснаар Халх төвтэй "[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо өргөгдсөн Монгол Улс"ыг]] байгуулсан нь улмаар одоогийн [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] суурь болсон. Чухамдаа өнөөгийн [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] газар нутаг нь тэр чигээрээ Халхын газар нутгийг хамрах ба үндэстэн угсаатны хувьд 92%-ийг Халхууд бүрдүүлж, Халх Монгол хэлээр 3.5 сая гаруй иргэд ярилцаж байна. Одоогийн Монголын газар нутаг дээр түүхийн аль ч үед 1 саяас дээш хүн оршиж байгаагүй бөгөөд тэр дундаа дангаар нэг угсаатнаас бүрэлдсэн, нэг шашинтай, нэг хэл соёлтой, улс төрийн хувьд нэгдмэл ийм олон хүний бүлэг оршин тогтнож байгаагүй билээ. Иймээс Халх нь бусдаасаа ялгаран, ондоошиж, нэгдэн нягтарж, бий болсон 500 жилийн түүхийнхээ явцад биеэ даасан үндэстний шинжийг бүрэн олсон байна. Мөн түүнчлэн Монгол гэх нэр, нэршил, ойлголт нь Оху, Бнхау-н алинд нь ч хамаардаг бол Халх хэмээх ойлголт, соёл нь зөвхөн Монгол улсад л хамаардаг онцлогтой. Мөн бусад угсаатны цөөнх баяд, дөрвөд, хотон, чантуу, буриад, захчин гэж байх боловч энэ нь Монгол улсдаа нэр төдий л ялгарахаас бусдаар зарчмын тоймтой ялгарал хараахан үгүй юм. Жишээ нь хүн амын тоо, харьцааны хувьд [[баяд|Баяд]] нь 1754 онд Халхын нутагт суурьшихдаа 2000 гаруй байжээ. Тэр үед Халхын 4 аймаг, 3 хязгаарын хүн амын тоо 650,000-700,000 байжээ. [[Дөрвөдүүд|Дөрвөд]] анх 1757 онд 17,000 орчим хүн амтайгаар Алтайн бүсэд суурьшсан. Тэднээс ойролцоогоор 10,000 хүрэхгүй хүн ам тухайн үеийн Халхын нутаг, одоогийн Увс нуурын сав газар суурьшжээ. [[Буриадууд|Буриад]] 1923 оноос тухайн үеийн Оросын харьяаллаас гаран Халх Монголын улсад дүрвэсэн ба тэдний тоо 17,000 орчим байв. Өнөө цагт угсаатны томоохон бүлэг Хасагууд гэхэд 120,000-д хүрсэн. Гэтэл Халхуудын голлох овог [[Боржигин|Боржигин]] овгоор овоглосон хүн амын тоо 736,000 байна. Үүнд угсаатны цөөнхүүдийн багагүй хувь нь мөн орсон гэдгийг тооцож үзвэл зохино. Үүний дараагаар орох Халхын арын 7 отгийн нэг, томоохон овог болох [[Сартуул|Сартуул]] нь 50,000 давжээ. Тоо хэмжээний хувьд ярихад [[Халхын|Халхын]] отог омгуудын цар хэмжээ ийм байна. Өөрөөр хэлбэл өнөө цагт угсаатны цөөнх гэгдэж буй бусад Монголчууд нь хамгийн багадаа 100 гаруй жилийн өмнөөс Халхуудын дунд ирж суурьшин үндэстний олонхтой ижилсэн уусаж, өнөө ялгаагүй Халх Монголын дотор байдаг олон овгуудын нэгэн адил ижилсэн, нэг үндэстний хэв шинжийг олон төлөвшжээ. Иймээс Монгол улс нь Халх үндэстний улс болно. ==Алдартай хүмүүс== *[[Гэрсэнз]] *[[Сайн ноён хан Намнансүрэн]] == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Халх| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Ази дахь угсаатан]] ib6qjdzbctroq7n62uw2c0eb6d1p64s 873696 873695 2026-10-20T00:51:30Z Bataa202601 102072 /* Түүхийн тойм */ Added 873696 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголчуудын хамгийн том угсаатан}} {{For|Голын|Халх гол}} {{Redirect|Халх|Аялгын тухай|Халх Монгол аялга}} {{Инфобокс үндэстэн |group = Халх |image = File:Mongol Subgroups Khalkha 1911.svg |caption = Халх монголчуудын нутаг дэвсгэр, 1911 онд |pop = |region1 = {{flagcountry|Монгол}} |pop1 = 3,191,120 |ref1 = <ref>{{Cite web|title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/|url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=2020-11-07 }}</ref> |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Халх аялга]] |religions = Голдуу [[Монголын буддизм|Буддизм]] (92.7%)<br />болон цөөнх, [[Монголын бөө мөргөл]] (4.0%)<br />[[Христийн шашин]] (2.3%)<ref name="Census2020">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live |title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/ |publisher=National Statistical Office of Mongolia |access-date=2025-03-08 |archive-date=2020-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=live }}</ref> |related = Бусад [[Монголчууд|Монгол]] угсаатан ([[Буриадууд]], [[Хотгойд]], [[Ойрад]]) }} [[File:MongolianRoyalty.jpg|thumbnail|right|200px|Халхын язгууртны хатагтай ([[1921]])]] '''Халх'''<ref>"Халх", "Халха" гэж ганц тооны нэр. Олон тоонд "халхас" ([[Халимаг хэл|хал.]] "халхас"), "халхууд", "халхчууд" ([[Монгол хэл|бур.]] "Халхачууд").</ref> — эртний нэгэн [[монгол үндэстэн|монгол]] [[түмэн]]<ref>Батмөнх даян хаан 12 отгийг нийлүүлэн Монголын 6 түмний нэг Халх түмэн гээд Ар халхыг Гэрсэнзэд, Өвөр халхыг Алчуболдод өвлүүлэв. Ар халх нь хожмоо өнөөгийн Халх болж нэрлэгджээ.</ref>, эзэн Чингисийн алтан ураг, Монгол үндэстний голомтыг манаж үлдсэн, одоогийн [[Монгол Улс]]ын хүн амыг голлон бүрдүүлэгч овгуудын нэгдэл, голлох ястан. 2025 оны байдлаар [[Монгол Улс]]ад оршин суугаа 3,100,000 хүн (суурин хүн амын 88%, гадаадад оршин суух иргэдийг оролцуулбал 3.2 сая буюу 88.9%) Халх гэж бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf Монгол улсын 2020 оны хүн ам, орон сууцны тооллогын дүн] (урьдчилсан)</ref>. [[Халх аялга]]д нийцүүлж [[монгол хэл]]ний [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл бичгийн дүрмийг]] [[Цэндийн Дамдинсүрэн]] зохиожээ. == Нэрийн гарал == «Халхавч», «[[бамбай]]» зэрэгтэй ойролцоо утгатай «халх» (нарны халх, галын халх ...) гэх [[Монгол хэл|монгол үг]]нээс нэр өгөгдсөн гэж үздэг. Монголч эрдэмтэд "халх", "халх бамбай" гэсэн үгнээс халх ястны нэр үүсэн гэж үздэг. Зургаан түмэн Монголын магтаалд: ...Хангай ханд нутаглан сууж Харь дайсанд чинь халх болсон Халуун аминд чинь түшээ болсон Ирэхийн үзүүр, харахын харуул болсон Халх түмэн чинь тэр бүхий бээр ажаамуу... * [[Монгол бичиг|Монгол бичгээр:]] *: {{MongolUnicode|ᠬᠠᠩᠭᠠᠢ ᠬᠠᠨ ᠳᠤ ᠨᠤᠲᠤᠭᠯᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠵᠤ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠷᠢ ᠳᠠᠶᠢᠰᠤᠨ ᠳᠤ ᠴᠢᠨᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠯᠠᠭᠤᠨ ᠠᠮᠢᠨ ᠳᠤ ᠴᠢᠨᠢ ᠲᠦᠰᠢᠶ᠎ᠡ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠢᠷᠡᠬᠦ ᠶᠢᠨ ᠦᠵᠦᠭᠦᠷ᠂ ᠬᠠᠷᠠᠬᠤ ᠶᠢᠨ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠪᠣᠯᠤᠭᠰᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠲᠦᠮᠡᠨ ᠴᠢᠨᠢ ᠲᠡᠷᠡ ᠪᠦᠬᠦᠢ ᠪᠡᠷ᠎ ᠠᠵᠢᠶᠠᠮᠤ}} == Гарал үүсэл == Монголчуудыг дахин нэгтгэсэн [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх даян хаан]] 1500 оны үед улсаа зүүн баруун 2 гар, 6 түмэн болгон хуваан хөвүүддээ өвлүүлжээ. Үүний баруун гарын 6 түмний нэг нь Халх түмэн бөгөөд түүхийн шастирд "Аглагийн 12 хүрээ халх"{{Citation needed}} гэж алдаршиж байв. Ингэхдээ 6-р хүү [[Алчуболд]]од [[баарин]], [[баягуд]], [[жарууд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|үжээд]], [[хонгирад]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Өвөр Халх]]ын 5 отог хэмээн нэрлэгдэж, хожим нь Өвөр монголын [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] Баарин зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Улаанхад]] хотын Баарин зүүн баруун хоёр хошуу), Жарууд зүүн баруун хоёр хошуу (одоо ӨМӨЗО [[Тонляо хот|Тонляо]] хотын Жарууд хошуу) болж хуваарьлагдсан бол хонгирад, Үжээд, Баягуд нь бусад хошууд, Манж найман хошуунд задран хуваагдсан. === Түүхийн тойм === Даян хааны 11-р хүү [[Гэрсэнз|'''Гэрсэнзэд''']] Халхын [[хэрэйд]], [[жалайр]], [[хонгирад]], [[олхонуд]], [[бэсүд]], [[элжигин]], [[горлос]], [[урианхай]], [[сартуул]], [[тангуд]], [[хүрээ]], [[цоохор]] отгийг нийлүүлэн өгсөн нь [[Ар Монгол|ар халх]] гэж нэрлэгдэх болжээ. Гэрсэнзийг таалал төгссөний дараа дээрх отгуудыг долоон хөвүүнд нь хувааснаар "халхын долоон хошуу" үүссэн. # [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжд]] үнэгэд, жалайр отог<ref name=":0">{{Cite book |last=. |first=Жамба |title=Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг ХХК |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=66 |translator-last=Д |translator-first=Заяабаатар}}</ref>, # [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарт]] бэсүд, элжигэн отог<ref name=":0" />, # [[Онохуй Үйзэн ноён|Нонохуй үйзэнд]] хэрэгүд, горлос отог<ref name=":0" />, # [[Аминдурал]] ноёнд хүрээ, хороо, цоохор отог<ref name=":0" />, # [[Дарь тайж]] хөхэйд, хатагин отог<ref name=":0" />, # [[Далдан хөндлөн]] ноёнд сартуул, тангуд отог,<ref name=":0" /> # [[Саму буйма]] ноёнд урианхай отог<ref name=":0" /> Гэрсэнзээс хойш Ар халх нь баруун, зүүн 2 гарт хуваагдсан 7 хошуу болсны, халхын баруун гарыг Ашихай дархан хунтайж захирч, Ноёндай хатанбаатар, Далдан хөндлөн ноён, Саму буйма нарын захирсан отгууд [[Хангайн нуруу|хангайн нуруунаас]] баруун тийшх нутагт 4 хошуу байгуулагдаж хожим [[Засагт хан аймаг]] болсон. Халхын зүүн гарыг [[Халхын гол|халхын голоос]] хангайн нуруу хүртэлх нутагт Онохуй үйзэн ноён, Аминдурал ноён (Дарь тайж хүүхэдгүй нас барсны дараа отогийг нь авсан) нарын захирсан 3 хошуу байгуулагдаж, зүүн гарыг Онохуй үйзэний хөвүүн [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] угсаа үе залгамжлан захирсан нь хожим [[Түшээт хан аймаг]], [[Сэцэн хан аймаг]], [[Сайн ноён аймаг]] болж хуваагдсан. Гэхдээ анхны 7 хошууны ноёд тогтвортой үе залгамжлан засаг ноёд байсан гэж ойлгож болохгүй. 17-р зууны эхээр бичигдсэн Халхын үйсэн дээрх цааз бичгүүд Халхын баруун, зүүн гарыг [[хан]], [[хунтайж]], [[жонон]] цолтнууд тус бүртээ хуваан захирч, тэдний доор засаг барьсан их ноёд, бага ноёд байсныг батладаг. 1580-1630-аад оны Халхын ноёд эзэмшил нь "... баруунд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши тайж]], [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Цэцэн жонон<ref name=":1">[[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] удам</ref> бөгөөд зүүнд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]], [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]]..."<ref>{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018-01-01 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}</ref> гэсэн 6 хошуунд хуваагдах болсон. 1627 онд халхын зүүн гарын [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон Шолой]] нь [[Махасамади Далай Сэцэн хан|Махасамади Сэцэн хан]] цолтой болж, 1634 онд [[Цогт хунтайж]] халхаас дүрвэж, 1636 оноос [[Манж Чин Улс]] байгуулагдан Халхыг хараат орноо болгон [[Данзан лам|Данзан тойныг]] шинэ засаг ноёноор болгож, 1655 онд Халхын баруун гарын засаг ноён [[Элжигин|Элжгэний]] [[Цэрэнгомбо хатанбаатар|Цэрэнгомбо хатанбаатарын]] эрх мэдлийг эвдэж, бага ноён болгосон<ref>{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}</ref> мэтийн үйл явдал өрнөсөн. 1650-иад оны Халхын баруун гарын 4 засаг ноён нь [[Норов Бишрэлт хан|Засагт хан Норов]], бэсүдийн [[Хонхуй сэцэн жонон|Цэцэн жонон Хонхуй]]<ref name=":1" />, Хотгойдын [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо-Эрдэнэ хунтайж]]<ref>Шолой Убаши хунтайжийн хүү</ref>, Сартуулын [[Хүндлэн тойн]]<ref>[[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хөндлөнгийн]] удам</ref>, зүүн гарын 4 засаг ноён нь [[Чахундорж хан|Түшээт хан Чахундорж]], [[Бабу сэцэн хан|Сэцэн хан Бабу]], [[Гүршихи|Мэргэн ноён Гүрүшихи]], Сайн ноён [[Данзан лам|Данзан тойн]] нар юм. 1650-1670-аад оны Халхын дотоод дахь эрх мэдлийн хуваарилалтын талаарх хэрүүл тэмцэлээс болж, [[Элжигин|Элжигиний]] ноёд Түшээт хан руу нүүж, Тангуд отгийн ноёд, Түшээт ханы төрлийн тайж Бунтар нар Чин улс руу дүрвэсэн зэрэг асуудал гарсан. Халхын анхны 7 хошууны нутаг нь дараах болой. # '''Засагт ханы хошуу:''' Одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь Алтай]] аймгийн хойд, [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] хойд ба зүүн хойд, [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] зүүн, [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөлийн]] ихэнх нутаг, [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн баруун, [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгорын]] зарим нутаг багтаж байжээ. Манжийн үед Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошуу, Үйзэн засгийн хошуу, Эрдэнэ засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу, Эрдэнэ дүүргэгч засгийн хошуу, Ахай засаг, Мэргэн засаг, Далай засгийн хошуу, Жалханз хутагт, Ялгуусан хутагтын шавь болж задарсан. # '''Ноёндай хатанбаатарын хошуу''': Манжийн үед Засагт хан аймгийн зүүн урд талын таван хошуу, нэг шавийн отог болж хуваагдсан нь одоогийн одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Шарга сум|Шарга]], [[Халиун сум|Халиун]], [[Тайшир сум|Тайшир]], [[Дэлгэр сум]], [[Бигэр сум|Бигэр]], [[Чандмань сум (Говь-Алтай)|Чандмань]], [[Эрдэнэ сум (Говь-Алтай)|Эрдэнэ]], [[Цогт сум|Цогт]], [[Алтай сум (Говь-Алтай)|Алтай сумд]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баянцагаан сум (Баянхонгор)|Баянцагаан]], [[Шинэжинст сум]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] [[Гурвантэс сум|Гурвантэс сумын]] баруун хэсгийн нутаг. # '''Хөндлөн ноёны хошуу''': Хожим [[Сартуул Сэцэн вангийн хошуу]] болсон нь одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум|Алдархаан]], [[Цагаанчулуут сум|Цагаанчулуут]], Говь-Алтай аймгийн [[Баян-Уул сум (Говь-Алтай)|Баян-Уул]], [[Жаргалан сум|Жаргалан]], [[Хөхморьт сум|Хөх морьт]] сумдын нутаг болж байв. Орд өргөө нь Сарт толгой орчимд нутаглаж байв. # '''Саму Буйма ноёны хошуу:''' Манжийн үед Дайчин засгийн хошуу, Дархан засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн Говь Алтай аймгийн [[Цээл сум (Говь-Алтай)|Цээл]], [[Төгрөг сум (Говь-Алтай)|Төгрөг]], [[Бугат сум (Говь-Алтай)|Бугат]], [[Тонхил сум|Тонхил]], [[Дарви сум (Говь-Алтай)|Дарви]], [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Дарви сум (Ховд)|Дарви]], [[Мөст сум|Мөст]], [[Цэцэг сум|Цэцэг]] зэрэг сумдын нутаг юм. # '''Түшээт ханы хошуу''': Чин улсын үед Түшээт хан аймгийн хойд талын 14 хошуу, Сайн ноён аймгийн зарим хошуудыг энэ хошуунаас нутаг таслан байгуулсан. Одоогийн [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Дархан-Уул аймаг|Дархан]], [[Булган аймаг|Булган]], [[Орхон аймаг]] бүхлээр, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангайн]] [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Бүрд сум|Бүрд]], [[Есөнзүйл сум|Есөнзүйл]], [[Хужирт сум|Хужирт]], [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян Өндөр сумд]], [[Архангай аймаг|Архангайн]] зүүн талын сумдын нутаг багтаж байсан. # '''Мэргэн ноёны хошуу''': Автай сайн ханы дүү [[Абуху мэргэн ноён|Абуху мэргэн ноёны]] удмынхан захирч байсан. [[Чин улс]], Богд хаант улсын үед Түшээт хан аймгийн Түшээт засгийн хошуу, Мэргэн засгийн хошуу, Дайчин засгийн хошуу, Ёст засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу болж хуваагдсан нь одоогийн [[Дорноговь аймаг]], [[Дундговь аймаг]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] ихэнх нутаг болно. # '''Сэцэн ханы хошуу''': Сэцэн хан аймгийн нутаг бүхлээрээ 1 хошуу байсан нь Манжийн үед 22 хошууг нутаг таслан байгуулсан. 1634 оноос өвөрмонгол [[Манж Чин улс|Манж Чин улсад]] дагаар орсноос эхлэн, Халхын долоон хошууны ноёд Чин улстай шууд хиллэх болсноор Мин улстай хийж байсан худалдаа тасалдаж, Чин улсаас төр, эдийн засаг, худалдааны хувьд хараат болж, халхын зарим ноёнд цол өгөх, нутаг хошуу байгуулах мэтээр халхын дотоод асуудалд оролцож эхэлсэн. 1655 онд манжийн [[Эеэр засагч хаан|Эеэр засагч хааны]] зарлигаар халхын зүүн гарын [[Абтай сайн хан|Автай сайн ханы]] дүү [[Түмэнхэн сайн ноён|Түмэнхэн сайн ноёны]] удам [[Данзан лам|Данзан ламыг]] засаг ноён цол өргөмжлөн Түшээт ханы хошуунаас таслан өгч байгуулснаар Халхад найман хошуутай болсон. 1688-1689 онд [[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайнд]] Халхын [[Түшээт хан Чахундорж|Түшээт хан Чахундоржоор]] удирдуулсан ноёд хүн ардын хамт [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хаантай]] хийсэн дайнд ялагдаж, Манжийн түшмэг улс болсноор Халх монгол нь [[Чин улс|Чин гүрний]] онцгой хэсэг болсон. Долоннуурын чуулганаар Халхыг 36 засаг ноёны мэдлийн хошуу болгосон нь цаашид өргөжсөөр 1691-1911 он хүртэл Чин гүрний нөлөөнд байхдаа 4 чуулган аймаг, 86 хошуу, 12 тамгатай хутагтын шавь отог нэгжид хуваагдан задарч, [[Улиастайн жанжны газар|Улиастай]], [[Их Хүрээ|Их Хүрээний]] манж амбанд захирагдаж байсан. 1911 оны 12-р сарын 29 нд Их Хүрээнд [[Богд хаан|8-р Богдыг]] эзэн хааны сэнтийд залснаар Халх төвтэй "[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо өргөгдсөн Монгол Улс"ыг]] байгуулсан нь улмаар одоогийн [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] суурь болсон. Чухамдаа өнөөгийн [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] газар нутаг нь тэр чигээрээ Халхын газар нутгийг хамрах ба үндэстэн угсаатны хувьд 92%-ийг Халхууд бүрдүүлж, Халх Монгол хэлээр 3.5 сая гаруй иргэд ярилцаж байна. Одоогийн Монголын газар нутаг дээр түүхийн аль ч үед 1 саяас дээш хүн оршиж байгаагүй бөгөөд тэр дундаа дангаар нэг угсаатнаас бүрэлдсэн, нэг шашинтай, нэг хэл соёлтой, улс төрийн хувьд нэгдмэл ийм олон хүний бүлэг оршин тогтнож байгаагүй билээ. Иймээс Халх нь бусдаасаа ялгаран, ондоошиж, нэгдэн нягтарж, бий болсон 500 жилийн түүхийнхээ явцад биеэ даасан үндэстний шинжийг бүрэн олсон байна. Мөн түүнчлэн Монгол гэх нэр, нэршил, ойлголт нь Оху, Бнхау-н алинд нь ч хамаардаг бол Халх хэмээх ойлголт, соёл нь зөвхөн Монгол улсад л хамаардаг онцлогтой. Мөн бусад угсаатны цөөнх баяд, дөрвөд, хотон, чантуу, буриад, захчин гэж байх боловч энэ нь Монгол улсдаа нэр төдий л ялгарахаас бусдаар зарчмын тоймтой ялгарал хараахан үгүй юм. Жишээ нь хүн амын тоо, харьцааны хувьд [[баяд|Баяд]] нь 1754 онд Халхын нутагт суурьшихдаа 2000 гаруй байжээ. Тэр үед Халхын 4 аймаг, 3 хязгаарын хүн амын тоо 650,000-700,000 байжээ. [[Дөрвөд|Дөрвөд]] анх 1757 онд 17,000 орчим хүн амтайгаар Алтайн бүсэд суурьшсан. Тэднээс ойролцоогоор 10,000 хүрэхгүй хүн ам тухайн үеийн Халхын нутаг, одоогийн Увс нуурын сав газар суурьшжээ. [[Буриадууд|Буриад]] 1923 оноос тухайн үеийн Оросын харьяаллаас гаран Халх Монголын улсад дүрвэсэн ба тэдний тоо 17,000 орчим байв. Өнөө цагт угсаатны томоохон бүлэг Хасагууд гэхэд 120,000-д хүрсэн. Гэтэл Халхуудын голлох овог [[Боржигин|Боржигин]] овгоор овоглосон хүн амын тоо 736,000 байна. Үүнд угсаатны цөөнхүүдийн багагүй хувь нь мөн орсон гэдгийг тооцож үзвэл зохино. Үүний дараагаар орох Халхын арын 7 отгийн нэг, томоохон овог болох [[Сартуул|Сартуул]] нь 50,000 давжээ. Тоо хэмжээний хувьд ярихад [[Халхын|Халхын]] отог омгуудын цар хэмжээ ийм байна. Өөрөөр хэлбэл өнөө цагт угсаатны цөөнх гэгдэж буй бусад Монголчууд нь хамгийн багадаа 100 гаруй жилийн өмнөөс Халхуудын дунд ирж суурьшин үндэстний олонхтой ижилсэн уусаж, өнөө ялгаагүй Халх Монголын дотор байдаг олон овгуудын нэгэн адил ижилсэн, нэг үндэстний хэв шинжийг олон төлөвшжээ. Иймээс Монгол улс нь Халх үндэстний улс болно. ==Алдартай хүмүүс== *[[Гэрсэнз]] *[[Сайн ноён хан Намнансүрэн]] == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Халх| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Ази дахь угсаатан]] 1hxbg0p8q7oymd38d7cdz6z7cnyties Оман 0 6386 873759 873543 2026-10-20T09:07:41Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873759 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html |wayback=20091028154443 |text=Oman |archiv-bot=2026-10-20 09:07:41 InternetArchiveBot }}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман <sup>кирил</sup> |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان <sup>араб</sup> → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman <sup>англи</sup> |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман <sup>орос</sup> |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 2621kt2gy1glxtphdi2vj2c69oo6pdb Индонез 0 8249 873743 873524 2026-10-20T05:45:01Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873743 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1951_71_3/page/166 |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | url = https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1988_17/page/43 | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |url=https://archive.org/details/sim_futures-uk_1982-02_14_1/page/47 |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | url =https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =[https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl/page/325 325] | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/ |title=40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515093838/http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/ |archive-date=15 Тавдугаар сар 2013 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |url= https://archive.org/details/sim_asian-survey_july-august-2002_42_4/page/550 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]<sup>*</sup>&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]<sup>*</sup> (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]<sup>*</sup> (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua Barat'') * [[Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/139 139], 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km<sup>2</sup> 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км<sup>2</sup> талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |wayback=20091028130659 |text=Republic of Indonesia |archiv-bot=2026-10-20 05:45:00 InternetArchiveBot }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | url = https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws| publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = [https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws/page/7 7] | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] mrj4ueeurko0ht1lvt6e92adamzkuim Словак хэл 0 8627 873766 873546 2026-10-20T10:40:13Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873766 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |wayback=20191214104352 |text=The relationship between official and minority languages in Poland |archiv-bot=2026-10-20 10:40:13 InternetArchiveBot }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] c7w3zkuynbi5xrna6epq4yk0ec6tbko Баянгол дүүрэг 0 8717 873684 868624 2026-10-19T15:14:58Z ~2026-56023-09 108373 873684 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Баянгол дүүрэг | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠭᠣᠣᠯ}}{{MongolUnicode|ᠲᠡᠭᠦᠷᠭᠡ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Улаанбаатарын дүүргүүд|Дүүрэг]] | image_skyline = Bayangol 2026 view larp.png | image_caption = Баянгол дүүрэг | image_flag = Flag of Bayangol district (Ulaanbaatar).svg | flag_size = 150 px | image_seal = | image_shield = Emblem of Bayangol district (Ulaanbaatar).svg | image_map = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | coordinates = {{coord|47|55|N|106|55|E|region:MN_type:city(160479)_dim:10000_source:dewiki|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Нийслэл]] | subdivision_name1 = {{flag|Улаанбаатар}} | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | established_title = Октябрийн район | established_date = 1965 он | established_title1 = Баянгол дүүрэг | established_date1 = 1992 он | parts_type = Хороо | parts = 33 | government_type = | leader_title = Засаг дарга | leader_name = [[Өлзий-Оршихын Сумъяабаатар|Ө. Сумъяабаатар]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 29.5 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | elevation_footnotes = <!--for references: use<ref> </ref> tags--> | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = {{increase}} 246,886 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_note = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = {{URL|www.bgd.mn}} }} [[File:Bayangol entrance sign in Ulaanbaatar.jpg|thumb]] '''Баянгол''' нь [[Монгол]] Улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын 9 [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүргийн]] нэг. ==Хүн ам== Баянгол дүүрэгт 2013 оны эхний байдлаар 49683 өрхийн 192615 хүн амьдарч байгаа бөгөөд 1 км2 нутаг дэвсгэрт 6596 хүн ноогдож байна. Засаг захиргааны нэгжийн хувьд 25 [[хороо]]той. 2949 га нутаг дэвсгэртэй. Дүүргийн нийт өрхийн 76.2 хувь буюу 37873 өрх орон сууцны хороололд, 23.8 хувь буюу 11810 өрх гэр хороололд амьдарч байна. Гэр хороололд амьдардаг нийт өрхийн 50.4 хувь буюу 5951 нь монгол гэрт амьдарч байна. Баянгол дүүрэгт улс, орон нутгийн чанартай 30 орчим эрүүл мэндийн байгууллагад нийт 3300 гаруй их эмч, эмнэлгийн дунд мэргэжилтэн ажиллаж байна. Мөн Ерөнхий боловсролын 42 сургуульд 30502 хүүхэд сурдаг ажээ.Үүнээс 16 нь төрийн өмчийн, 25 нь хувийн хэвшлийн сургууль байна. Мөн 58 цэцэрлэгт 12704 хүүхэд сурдаг. Үүнээс 28 нь хувийн хэвшлийн, 30 нь төрийн өмчийн цэцэрлэг байна. Тус дүүрэгт худалдаа, үйлдвэрлэл, үйлчилгээний 12000 гаруй аж ахуйн нэгж байгууллага үйл ажиллагаа явуулж байна. Мөн радио телевиз, хэвлэл мэдээллийн томоохон газрууд бий. 13-р хороо ==Ажилгүйдэл, ядуурал== 2018 оны байдлаар дүүрэгт бүртгэлтэй ажилгүй 666 иргэн байгаа ба тэдний 56,4<ref>{{Cite web |url=http://www.bgd.mn/1taniltsuulga.php |title=Archive copy |access-date=2020-02-17 |archive-date=2020-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200217122437/http://www.bgd.mn/1taniltsuulga.php |url-status=dead }}</ref> хувийг эмэгтэйчүүд эзэлж байна.<ref name="statis">Дүүргийн танилцуулга, {{Webarchiv|url=http://www.bgd.mn/page/723.shtml?sel=1359 |wayback=20131207131852 |text=Archive copy |archiv-bot=2025-12-06 05:27:12 InternetArchiveBot }}</ref> ==Хороодын олон нийтэд танил болсон газрууд== {| class="wikitable" ! Хороо ! Олон нийтэд танил газар |- |1-р хороо |УБ төмөр зам, БГД-ийн цагдаагийн хэсэг |- |2-р хороо |25-р эмийн сан, ТБД андууд |- |3-р хороо |Барс захын ойр орчим, Төмөр замын удирдах газар |- |4-р хороо |Ханбүргэдэй, Hermes, Эргэн дурсахуй, [[38-р сургууль]] |- |5-р хороо |10-р хороололын баруун хойд хэсэг |- |6-р хороо |10-р хороололын зүүн хойд хэсэг, UB palace |- |7-р хороо |4-р хороолол, Гэмтлийн эмнэлэг, Хорооллын эцэс |- |8-р хороо |Баянгол их дэлгүүр, 93-р сургууль |- |9-р хороо |СОТ-ын ногоон |- |10-р хороо |13-р сургуулийн замын хойд тал |- |11-р хороо |МҮОНТ-ийн ойролцоо |- |12-р хороо |6-р бичил хороолол |- |13-р хороо |3-р хороолол, Өргөө кино театр, Хорооллын эцэс |- |14-р хороо |3-р хороолол, Номин супермаркет, Ачлал ИД |- |15-р хороо |3-р хороолол, Ахуйн үйлчилгээ, 28-р сургууль |- |16-р хороо |[[Гандантэгчэнлин хийд|Гандан]] |- |17-р хороо |Модны 2 |- |18-р хороо |4-р хороолол, Түн Дэ Мүн |- |19-р хороо |4-р хороолол, Paradox-с урагш |- |20-р хороо |5 шар |- |21-р хороо |Гэмтэлийн эмнэлэгийн хойд хэсэг Гэмтэл согог үндэсний төв |- |22-р хороо |141-р цэцэрлэг |- |23-р хороо |6-р бичил хороололын хойно |27-р хороо |Төмөр замын эмнэлэгийн хажууд |} == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Улаанбаатарын дүүрэг}} [[Ангилал:Баянгол дүүрэг| ]] [[Ангилал:Улаанбаатарын дүүрэг]] nsy9n9s6u05xd13d105td3ow7kppzcv Эрдэнэбүрэн сум 0 9041 873705 859546 2026-10-20T02:11:00Z ~2026-56181-29 108386 873705 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Эрдэнэбүрэн сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠡᠷᠳᠡᠨᠢᠪᠦᠷᠢᠨ ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Erdeneburen-Khovd Province.png | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Flag of Khovd Aimag (since 2014).svg}} [[Ховд аймаг|Ховд]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Хар-Ус | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 2772 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 2,376 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 7 | utc_offset = +7 | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = http://erdeneburen.kho.gov.mn/ | footnotes = }} '''Эрдэнэбүрэн''' нь [[Ховд]] аймгийн сум юм. Засаг захиргааны 5 багт (''Шураг, Намарзан, Хонгио, Баянгол, Хар-Ус'') хуваагдана. ==Түүх== 14-р зууны эхээр Эсэн хааны ач Хамаг тайш Цорос аймгийн доторх өөрийн албатыг таслан авч Өөлд хэмээн нэрийджээ. Эл үеэс өөлд гэх болж ууган хөвүүн Борнагаль Цоросоос өөрийн албатыг таслан Дөрвөд хэмээн нэрийджээ. Өөлдүүд нь дөрвөн Ойрадын нэгэн томоохон аймаг бөгөөд бусад ойрадуудын хамт [[Зүүнгарын Хаант Улс]]ыг байгуулахад идэвхлэн оролцож [[Галдан бошигт хаан]]ы Манжийн эсрэг тэмцэлд мөн идэвхийлэн оролцжээ. Цорос хэмээх нэр “цорго” хэмээх үгээс гаралтай гэж үздэг. Цорос овгийг Улиндай бадан тайш гэгчээс үүссэн гэдэг домог буй. XV зууны эхэн үеэс Дөрвөн Ойрадын дотор Цорос овгийн ноёдын эрх нөлөө ихэссэнээр тэдний захирч байсан аймгийг Цорос хэмээн нэрлэх болсон бололтой. Дөрвөн Ойрадын холбоог гурвантаа байгуулагдсан гэж үздэг бөгөөд Цорос аймаг гурвууланд нь оролцож байжээ. Цорос аймаг XVI зууны үеэс Или мөрний хөндийд нутаглажээ. 1671 онд Цоросын Галдан бошигт хаан Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав. Зүүнгарын хаант улс гэж нэрлэгдсэн учир нь, XVII зууны үед ойрадууд баруун, зүүн 2 гарт хуваагдаж байсны зүүн гарт нь багтаж явсан Цоросын ноёд хүчирхэгжин, бусдыгаа өөрийн эрхшээлд оруулаад, өөрсдийн багтсан гарын (зүүн гарын) нэрээр хаант улсаа нэрлэсэнд оршино. Цорос овгийн ноёд зөвхөн Цорос төдийгүй Дөрвөд, Баяд аймгийг захирч байв. Тиймээс Манжийн эрхшээлийн үеийн Дөрвөдийн 2 чуулганы ноёд тайж нар, бас Сайн ноён ханы аймагт хавсаргасан Өөлдийн 2 хошуу, түүнчлэн Хөх нуурын Цоросын 2 хошууны ноёд тайж нар Цорос овогтой байжээ. Дөрвөн Ойрадыг бүрдүүлэгч нэгэн аймаг бөгөөд Монгол улс, БНХАУ-д бөөнөөр оршин суудаг монгол угсаатны бүлэг. Ийнхүү өөлдүүд Ойрадын нэг аймаг болж түүхийн тавцан дээр гарч иржээ. Гэвч Ойрадын ноёдын эрх мэдэл, харьяат ардаа булаацалдсан тэмцэл даамжран 1490-ээд оны дундуур Өөлд, Цорос хоёр хоорондоо дайтжээ. Тэдний дотоодын зөрчлийг Турфаны уйгурууд далимдуулан XVI зууны босгон дээр Өөлдийг дайлсан бололтой. Тэдгээр өөлдүүдийн ихэнх нь баруун тийш нүүдэллэн холджээ. Өөлд нь Дөрвөн Ойрадын доторх том аймаг учир нийт Ойрадыг “Өөлд” хэмээн нэрлэх явдал байв. Галдан бошигтын тэмцэл дарагдсаны дараа, манжууд түүний жанжин Равдан, Данжила нарыг дагуулж 3 хошуу зохион байгуулж, Халхын нутагт суулгажээ. 1730-аад оны үед тэднийг түр зуур Халх голын орчим нүүлгэн шилжүүлсэн бөгөөд Зүүнгарын хаант улсыг байлдан эзэлсний дараа манж нар Өөлдийн гурван хошууг Халхын нутагт буцаан нүүлгэж, 1761 онд Сайн ноён хан аймагт хавсарган захируулжээ. Равданы хоёрдугаар хөвгүүн Сэвдэнванбуугийн угсааныхны захирсан хошууг манжийн эрхшээлийн үед Өөлдийн өмнөд хошуу, Олноо өргөгдсөн Монгол улсын үед Бишрэлт засгийн хошуу хэмээн нэрлэж байсан агаад одоогийн Архангай аймгийн Өлзийт сум бүхэлдээ, Өгийнуур сумын зарим хэсэг нь энэхүү хошуунд багтаж байв. Харин Данжилагийн үр хойчсын захирсан хошууг Манжийн эрхшээлийн үед Өөлд бэйсийн хошуу, Олноо өргөгдсөн Монгол улсын үед Сүжигт засгийн хошуу хэмээн нэрлэдэг байжээ. Одоогийн Архангай аймгийн Хотонт сумын зарим хэсэг нь энэхүү хошуунд багтаж байв. Түүнчлэн Равдангийн ахмад хөвгүүн жүн ван Цэрэнванбуугийн харьяат 1 хошуу байсан агаад 1728 онд Цэрэнванбуу нас барсанд түүний дүү Сэвдэнванбуу Цэрэнванбуугийн хөвгүүн Дамбийг түүний төрсөн хүүхэд бус хэмээн дарагдуулаад өөрөө ахынхаа хэргэмийг залгамжилжээ. Тиймээс 2 хошууг нэгтгэж, Сэвдэнванбууд захируулжээ. Хожим хэргийн үнэн учир олдож, Дамбийн хошууг дахин байгуулжээ. Гэвч 1763 онд Дамбий Пунцагийг хилсээр гүтгэж мэдүүлсэн тул Дамбийг хэргэм зэргээс нь ховхолж, Бээжинд хорионд суулгаад, түүний харьяат нарыг Ховдод нүүлгэн суулгажээ. Ийнхүү Ховдын Өөлд хошуу байгуулагджээ. Уг хошуунд угсаа залгамжлах ноён тавьсангүй, харин бүгдийн дарга томилон тэднийг захируулжээ. Энэ хошууны нутаг нь Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн сум юм. Эдгээрээс гадна Манжийн эрхшээлийн үед Хөлөнбуйрт өөлдийн 1 хошуу байсан нь мөн л Галдан бошигтын албат байсан ажээ. Түүнчлэн Зүүнгар улсыг мөхөөсний дараа тэдний үлдэгдлийг манж нар Хармөрөн мужид нүүлгэн аваачиж, Өөлд хошуу байгуулжээ. Тус хошуу зөвхөн өөлд бус, Ойрадын олон овог аймгийн хүмүүсээс бүрэлдсэн хэдий ч Хармөрний Өөлд хошуу хэмээн нэрлэгдэх болжээ. 1764 онд Дамбий хэргийн учир засаг тушаалаа ховхлуулж хорионд суух болсон тул түүний харьяат ардаар бүгдийн даргын хошуу зохиож Ховдод нүүлгэн Ховдын сайдад захируулав. 10 отог урианхай нараар мөн бүгдийн даргын хошуу зохиож Улиастайн жанжинд захируулсан нь Тагна урианхайн Даагийн хошуу (ОХУ-ын Тува улсын Хэмчигийн хошуу) болжээ. Тус хошууны нутаг нь зүүн, зүүн өмнө талаараа Ховдын тарианы газар, баруун, баруун өмнө талаараа Алтайн урианхайн Саруул засгийн хошуу, зүүн хойт зүүн талаараа Ховд голоор савлан Мянгад хошуутай зах нийлж байв. 1912 онд Монгол улсдаа дагаар орсонд Жавзандамба хутагт Богд хаанаас тус хошууны бүгдийн дарга Ламжавт үе улиран Үйзэн засаг цол, улсад туслагч гүнгийн хэргэм хүртээж тус хошууг засаг хошуу болгон шинээр зохион байгуулсан Дөрвөдийн Үнэн зоригт хан аймагт хавсаргажээ. 1925 оны засаг захиргааны шинэчлэлээр Чандмань уулын аймгийн Цамбагарав уулын хошуу хэмээн өөрчилж, Мөнхнамаржин, Цагаанхайрхан, Эрдэнэхайрхан гэх 3 сумтай болгов. 1927 онд Наранхайрхан уулын хошуутай нэгтгэж Цамбагарав, Эрдэнэбүрэн гэх хоёр сумтай явжээ. 1931 оны засаг захиргааны өөрчлөлтөөр тус хошууны хуучин нутаг нь одоогийн Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн сумын нутагт багтан оржээ. Ийнхүү өнөөгийн Эрдэнэбүрэн сум Улсын бага хурлын 1931 оны 2 дугаар сарын 7-ны өдрийн 5 дугаар тогтоолоор байгуулагджээ. ==Газар　зүй== Сумын төв нь [[Ховд (хот)|аймгийн төвөөс]] 75 км, [[Улаанбаатар|нийслэлээс]] 1552 км-т оршдог ба 268,5 мянган га нутагтай, үүнээс 2431 га тариалангийн, 273 га хадлангийн талбайтай, газар　зүйн байрлалын хувьд [[Их нууруудын хотгор]]ын мужид хамрагддаг, далайн түвшнээс 1182-4208 метрт өргөгдсөн өндөр уулс, говь тал хосолсон нутагтай. ===Гол горхи=== Цамбагарав уулын баруун хэсгээс эх авсан Хонгор өлөнгийн гол, Сухайт хайрханаас эх авсан Баруун гол хоёр нийлж Хонгион гол болж 90 гаруй км урсдаг. Урт булгийн Хүрэнгийн ар гол, Асгат, Салбангийн эхнээс эх авсан Шурагийн гол 110 км үргэлжилнэ. [[Ховд гол]] нь Шижигтийн хавцалаас бор модны арлын адаг Гахайтын бэлчир хүртэл сумын зүүн хил дагуу 60-аад км үргэлжилдэг. ===Ашигт малтмал=== Боржин чулуу, чулуун нүүрс, гантиг, гялтагануур, шохойн чулуу, баргилт, болор, жонш, алт, хаш, оюу, төмрийн хүдэр, зэс молбиден, өнгө бүрийн шороон будаг зэрэг ашигт малтмал бий. ===Амьтны аймаг=== [[Аргаль]], [[янгир]], [[ирвэс]], [[шилүүс]], [[үнэг]], [[чоно]], [[хярс]], [[мануул]], хүрэн үен, алтайн хар тарвага, [[суусар]], [[туулай]] зэрэг ан амьтан элбэгтэй. Ховд голын дагуу [[хун]], [[галуу]], [[нугас]], дэглий зэрэг усны шувууд ирж зусдаг ба өндөр уулсаар [[ёл]], [[тас]], [[бүргэд]], [[харцага]], [[шонхор]], [[хойлог]], [[ахууна]], [[хон хэрээ]], [[ятуу]], улаан хошуут элбэг бол говь талаар [[тоодог]], [[хэрээ]], [[элээ]], [[шаазгай]], [[хулан жороо]], [[болжмор]], [[тагтаа]], ойд алтан гургуул, [[хөхөө]], [[тоншуул]], [[шар шувуу]] зэрэг олон төрлийн шувуудтай. Ховд голын сав дагуу зэрлэг гахай, [[минж]], [[заарт харх]]тай. Сүүлийн жилүүдэд [[буга]] нүүдэллэн ирж нутагшиж байна. ===Ургамлын аймаг=== [[Улиас]], [[бургас]], [[хар мод]], [[хус]], [[харгана]] зэрэг модлог ургамлаас гадна 150 гаруй төрлийн бэлчээрийн ургамал, 100 гаруй төрлийн эмийн ургамал элбэг ургана. ==Түүхэн дурсгалт газрууд== Цамбагарав уулын өвөрт зостын хаданд [[Нирун улс]]ын үеийн цорын ганц дурсгал, хуягласан морьт цэргийг урласан хадны зураг, Хонгион булан хөшөө, Хөх сайрын ам, Ацын арын хүн дүрст хөшөөнүүд, Ховд голын өндөр довоос Бээжин хүртэл үргэлжилдэг домогт Сартагтайн суваг, булш, хиргисүүр зэрэг түүх соёлын дурсгалт зүйл их бий. ==Хүн ам зүй== 645 өрх, 3375 хүн амтай. Хүн амын 89% нь [[өөлд]]үүд, 11% нь [[Казак]], [[Мянгад]] болон бусад ястнаас бүрддэг. ==Алдартай хүмүүс== *[[Аюушийн Загдсүрэн]] - МУ-ын Ардын жүжигчин *Ж.Чулуун - МУ-ын Ардын жүжигчин, төрийн шагналт, хөгжмийн зохиолч *Р.Батнасан - МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Гавьяат нисгэгч *З.Цагаанхичиг - МУ-ын Гавьяат багш *Уртнасангийн Цэдэн-Иш - БНМАУ-ын Гавьяат усжуулагч *Д.Баянцагаан - МУ-ын Гавьяат барилгачин *Д.Баяндалай - МУ-ын Гавьяат багш, доктор профессор, зохиолч, яруу найрагч *Ц.Ширчинжав - МУ-ын Гавьяат агрономич *П.Бат-Очир - МУ-ын зүтгэлтэн, Дундговь аймгийн намын хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга *Налгарын Эрдэнэцогт - МУ-ын Гавьяат багш, төрийн шагналт эрдэмтэн доктор *Чанагийн Арслан - БНМАУ-ын хошой Аварга малчин *Чанагийн Цэдэндамба - МУ-ын Аварга малчин *Намсрайн Дамба - МУ-ын Гавьяат эдийн засагч, Ховд аймгийн засаг дарга *Г.Чулуун - Онцгой байдлын газрын ҮЙЛЧИЛГЭЭНИЙ ГАВЬЯАТ АЖИЛТАН, Бэлтгэл хурандаа *Чойжоогийн Тогтуун - Малын гавьяат эмч, ХАА-н олон санаачилгын анхдагч, 10 гаруй сум, САА-г байгуулж даргалж байсан, аймгийн дарга *Лувсаншаравын Баттулга - МУ-ын Гавьяат малчин  *Б.Нямдорж - Түүхийн ухааны доктор, профессор *Л.Нямсүрэн - Түүхийн ухааны доктор профессор *Чимэдцэрэнгийн Цэвэгжав - Техникийн ухааны доктор, МУ-н зөвлөх инженер *[[Цогтбазарын Энхжаргал|Ц.Энхжаргал]] - МУ-ын Гавьяат тамирчин, Чөлөөт бөхийн ДАШТ-ий хүрэл медальт *[[Баатаржавын Шоовдор|Б.Шоовдор]] - Чөлөөт бөхийн ДАШТ-ий хүрэл медальт *Д.Машлай - СГЗ, тэргүүний геологич, дуучин *Л.Ганхуяг - МУУГЗ Төрийн шагналт уран барималч *[[Түмэннасангийн Амартүвшин|Т.Амартүвшин]] - МУ-ын харцага *[[Цогтоогийн Лхагвасүрэн|Ц.Лхагвасүрэн]] - МУ-ын өсөх идэр начин *[[Түвдэнжамбын Бат-Эрдэнэ]] - МУ-ын начин *Б.Баябазар - Бригадын генерал *Д.Цэрэндагва - Анагаах ухааны доктор профессор *[[Лувсангийн Оюунчимэг|Л.Оюунчимэг]] - Эстрадын нэрт дуучин, СТА, "Баянмонгол" чуулгын дуучин   *Лувсаншаравын Норолхоосүрэн - МУ-ын Гавьяат багш *С.Баттулга - Хэл бичгийн ухааны Доктор профессор, Өөлд судлаач *Х.Баатар - Монголын нэрт хөгжмийн зохиолч *Тогтууны Халтар - Доктор, профессор, Монгол улсын цахим засаг, мэдээллийн аюулгүй байдлын салбарын үндсийг тавьсан эрдэмтэн, мэдээллийн технологийн 40 орчим санаачлагын анхдагч {{Хөтлөгч мөр Ховдын сумууд}} [[Ангилал:Эрдэнэбүрэн сум| ]] [[Ангилал:Монголын сум]] [[Ангилал:Ховд аймгийн сум]] h3sywra25t149dmf5hum90p1d9qa52o 873706 873705 2026-10-20T02:15:34Z ~2026-56181-29 108386 873706 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Эрдэнэбүрэн сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠡᠷᠳᠡᠨᠢᠪᠦᠷᠢᠨ ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Erdeneburen-Khovd Province.png | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Flag of Khovd Aimag (since 2014).svg}} [[Ховд аймаг|Ховд]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Хар-Ус | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 2772 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 2,376 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 7 | utc_offset = +7 | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = http://erdeneburen.kho.gov.mn/ | footnotes = }} '''Эрдэнэбүрэн''' нь [[Ховд]] аймгийн сум юм. Засаг захиргааны 5 багт (''Шураг, Намарзан, Хонгио, Баянгол, Хар-Ус'') хуваагдана. ==Түүх== 14-р зууны эхээр Эсэн хааны ач Хамаг тайш Цорос аймгийн доторх өөрийн албатыг таслан авч Өөлд хэмээн нэрийджээ. Эл үеэс өөлд гэх болж ууган хөвүүн Борнагаль Цоросоос өөрийн албатыг таслан Дөрвөд хэмээн нэрийджээ. Өөлдүүд нь дөрвөн Ойрадын нэгэн томоохон аймаг бөгөөд бусад ойрадуудын хамт [[Зүүнгарын Хаант Улс]]ыг байгуулахад идэвхлэн оролцож [[Галдан бошигт хаан]]ы Манжийн эсрэг тэмцэлд мөн идэвхийлэн оролцжээ. Цорос хэмээх нэр “цорго” хэмээх үгээс гаралтай гэж үздэг. Цорос овгийг Улиндай бадан тайш гэгчээс үүссэн гэдэг домог буй. XV зууны эхэн үеэс Дөрвөн Ойрадын дотор Цорос овгийн ноёдын эрх нөлөө ихэссэнээр тэдний захирч байсан аймгийг Цорос хэмээн нэрлэх болсон бололтой. Дөрвөн Ойрадын холбоог гурвантаа байгуулагдсан гэж үздэг бөгөөд Цорос аймаг гурвууланд нь оролцож байжээ. Цорос аймаг XVI зууны үеэс Или мөрний хөндийд нутаглажээ. 1671 онд Цоросын Галдан бошигт хаан Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав. Зүүнгарын хаант улс гэж нэрлэгдсэн учир нь, XVII зууны үед ойрадууд баруун, зүүн 2 гарт хуваагдаж байсны зүүн гарт нь багтаж явсан Цоросын ноёд хүчирхэгжин, бусдыгаа өөрийн эрхшээлд оруулаад, өөрсдийн багтсан гарын (зүүн гарын) нэрээр хаант улсаа нэрлэсэнд оршино. Цорос овгийн ноёд зөвхөн Цорос төдийгүй Дөрвөд, Баяд аймгийг захирч байв. Тиймээс Манжийн эрхшээлийн үеийн Дөрвөдийн 2 чуулганы ноёд тайж нар, бас Сайн ноён ханы аймагт хавсаргасан Өөлдийн 2 хошуу, түүнчлэн Хөх нуурын Цоросын 2 хошууны ноёд тайж нар Цорос овогтой байжээ. Дөрвөн Ойрадыг бүрдүүлэгч нэгэн аймаг бөгөөд Монгол улс, БНХАУ-д бөөнөөр оршин суудаг монгол угсаатны бүлэг. Ийнхүү өөлдүүд Ойрадын нэг аймаг болж түүхийн тавцан дээр гарч иржээ. Гэвч Ойрадын ноёдын эрх мэдэл, харьяат ардаа булаацалдсан тэмцэл даамжран 1490-ээд оны дундуур Өөлд, Цорос хоёр хоорондоо дайтжээ. Тэдний дотоодын зөрчлийг Турфаны уйгурууд далимдуулан XVI зууны босгон дээр Өөлдийг дайлсан бололтой. Тэдгээр өөлдүүдийн ихэнх нь баруун тийш нүүдэллэн холджээ. Өөлд нь Дөрвөн Ойрадын доторх том аймаг учир нийт Ойрадыг “Өөлд” хэмээн нэрлэх явдал байв. Галдан бошигтын тэмцэл дарагдсаны дараа, манжууд түүний жанжин Равдан, Данжила нарыг дагуулж 3 хошуу зохион байгуулж, Халхын нутагт суулгажээ. 1730-аад оны үед тэднийг түр зуур Халх голын орчим нүүлгэн шилжүүлсэн бөгөөд Зүүнгарын хаант улсыг байлдан эзэлсний дараа манж нар Өөлдийн гурван хошууг Халхын нутагт буцаан нүүлгэж, 1761 онд Сайн ноён хан аймагт хавсарган захируулжээ. Равданы хоёрдугаар хөвгүүн Сэвдэнванбуугийн угсааныхны захирсан хошууг манжийн эрхшээлийн үед Өөлдийн өмнөд хошуу, Олноо өргөгдсөн Монгол улсын үед Бишрэлт засгийн хошуу хэмээн нэрлэж байсан агаад одоогийн Архангай аймгийн Өлзийт сум бүхэлдээ, Өгийнуур сумын зарим хэсэг нь энэхүү хошуунд багтаж байв. Харин Данжилагийн үр хойчсын захирсан хошууг Манжийн эрхшээлийн үед Өөлд бэйсийн хошуу, Олноо өргөгдсөн Монгол улсын үед Сүжигт засгийн хошуу хэмээн нэрлэдэг байжээ. Одоогийн Архангай аймгийн Хотонт сумын зарим хэсэг нь энэхүү хошуунд багтаж байв. Түүнчлэн Равдангийн ахмад хөвгүүн жүн ван Цэрэнванбуугийн харьяат 1 хошуу байсан агаад 1728 онд Цэрэнванбуу нас барсанд түүний дүү Сэвдэнванбуу Цэрэнванбуугийн хөвгүүн Дамбийг түүний төрсөн хүүхэд бус хэмээн дарагдуулаад өөрөө ахынхаа хэргэмийг залгамжилжээ. Тиймээс 2 хошууг нэгтгэж, Сэвдэнванбууд захируулжээ. Хожим хэргийн үнэн учир олдож, Дамбийн хошууг дахин байгуулжээ. Гэвч 1763 онд Дамбий Пунцагийг хилсээр гүтгэж мэдүүлсэн тул Дамбийг хэргэм зэргээс нь ховхолж, Бээжинд хорионд суулгаад, түүний харьяат нарыг Ховдод нүүлгэн суулгажээ. Ийнхүү Ховдын Өөлд хошуу байгуулагджээ. Уг хошуунд угсаа залгамжлах ноён тавьсангүй, харин бүгдийн дарга томилон тэднийг захируулжээ. Энэ хошууны нутаг нь Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн сум юм. Эдгээрээс гадна Манжийн эрхшээлийн үед Хөлөнбуйрт өөлдийн 1 хошуу байсан нь мөн л Галдан бошигтын албат байсан ажээ. Түүнчлэн Зүүнгар улсыг мөхөөсний дараа тэдний үлдэгдлийг манж нар Хармөрөн мужид нүүлгэн аваачиж, Өөлд хошуу байгуулжээ. Тус хошуу зөвхөн өөлд бус, Ойрадын олон овог аймгийн хүмүүсээс бүрэлдсэн хэдий ч Хармөрний Өөлд хошуу хэмээн нэрлэгдэх болжээ. 1764 онд Дамбий хэргийн учир засаг тушаалаа ховхлуулж хорионд суух болсон тул түүний харьяат ардаар бүгдийн даргын хошуу зохиож Ховдод нүүлгэн Ховдын сайдад захируулав. 10 отог урианхай нараар мөн бүгдийн даргын хошуу зохиож Улиастайн жанжинд захируулсан нь Тагна урианхайн Даагийн хошуу (ОХУ-ын Тува улсын Хэмчигийн хошуу) болжээ. Тус хошууны нутаг нь зүүн, зүүн өмнө талаараа Ховдын тарианы газар, баруун, баруун өмнө талаараа Алтайн урианхайн Саруул засгийн хошуу, зүүн хойт зүүн талаараа Ховд голоор савлан Мянгад хошуутай зах нийлж байв. 1912 онд Монгол улсдаа дагаар орсонд Жавзандамба хутагт Богд хаанаас тус хошууны бүгдийн дарга Ламжавт үе улиран Үйзэн засаг цол, улсад туслагч гүнгийн хэргэм хүртээж тус хошууг засаг хошуу болгон шинээр зохион байгуулсан Дөрвөдийн Үнэн зоригт хан аймагт хавсаргажээ. 1925 оны засаг захиргааны шинэчлэлээр Чандмань уулын аймгийн Цамбагарав уулын хошуу хэмээн өөрчилж, Мөнхнамаржин, Цагаанхайрхан, Эрдэнэхайрхан гэх 3 сумтай болгов. 1927 онд Наранхайрхан уулын хошуутай нэгтгэж Цамбагарав, Эрдэнэбүрэн гэх хоёр сумтай явжээ. 1931 оны засаг захиргааны өөрчлөлтөөр тус хошууны хуучин нутаг нь одоогийн Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн сумын нутагт багтан оржээ. Ийнхүү өнөөгийн Эрдэнэбүрэн сум Улсын бага хурлын 1931 оны 2 дугаар сарын 7-ны өдрийн 5 дугаар тогтоолоор байгуулагджээ. ==Газар　зүй== Сумын төв нь [[Ховд (хот)|аймгийн төвөөс]] 75 км, [[Улаанбаатар|нийслэлээс]] 1552 км-т оршдог ба 268,5 мянган га нутагтай, үүнээс 2431 га тариалангийн, 273 га хадлангийн талбайтай, газар　зүйн байрлалын хувьд [[Их нууруудын хотгор]]ын мужид хамрагддаг, далайн түвшнээс 1182-4208 метрт өргөгдсөн өндөр уулс, говь тал хосолсон нутагтай. ===Гол горхи=== Цамбагарав уулын баруун хэсгээс эх авсан Хонгор өлөнгийн гол, Сухайт хайрханаас эх авсан Баруун гол хоёр нийлж Хонгион гол болж 90 гаруй км урсдаг. Урт булгийн Хүрэнгийн ар гол, Асгат, Салбангийн эхнээс эх авсан Шурагийн гол 110 км үргэлжилнэ. [[Ховд гол]] нь Шижигтийн хавцалаас бор модны арлын адаг Гахайтын бэлчир хүртэл сумын зүүн хил дагуу 60-аад км үргэлжилдэг. ===Ашигт малтмал=== Боржин чулуу, чулуун нүүрс, гантиг, гялтагануур, шохойн чулуу, баргилт, болор, жонш, алт, хаш, оюу, төмрийн хүдэр, зэс молбиден, өнгө бүрийн шороон будаг зэрэг ашигт малтмал бий. ===Амьтны аймаг=== [[Аргаль]], [[янгир]], [[ирвэс]], [[шилүүс]], [[үнэг]], [[чоно]], [[хярс]], [[мануул]], хүрэн үен, алтайн хар тарвага, [[суусар]], [[туулай]] зэрэг ан амьтан элбэгтэй. Ховд голын дагуу [[хун]], [[галуу]], [[нугас]], дэглий зэрэг усны шувууд ирж зусдаг ба өндөр уулсаар [[ёл]], [[тас]], [[бүргэд]], [[харцага]], [[шонхор]], [[хойлог]], [[ахууна]], [[хон хэрээ]], [[ятуу]], улаан хошуут элбэг бол говь талаар [[тоодог]], [[хэрээ]], [[элээ]], [[шаазгай]], [[хулан жороо]], [[болжмор]], [[тагтаа]], ойд алтан гургуул, [[хөхөө]], [[тоншуул]], [[шар шувуу]] зэрэг олон төрлийн шувуудтай. Ховд голын сав дагуу зэрлэг гахай, [[минж]], [[заарт харх]]тай. Сүүлийн жилүүдэд [[буга]] нүүдэллэн ирж нутагшиж байна. ===Ургамлын аймаг=== [[Улиас]], [[бургас]], [[хар мод]], [[хус]], [[харгана]] зэрэг модлог ургамлаас гадна 150 гаруй төрлийн бэлчээрийн ургамал, 100 гаруй төрлийн эмийн ургамал элбэг ургана. ==Түүхэн дурсгалт газрууд== Цамбагарав уулын өвөрт зостын хаданд [[Нирун улс]]ын үеийн цорын ганц дурсгал, хуягласан морьт цэргийг урласан хадны зураг, Хонгион булан хөшөө, Хөх сайрын ам, Ацын арын хүн дүрст хөшөөнүүд, Ховд голын өндөр довоос Бээжин хүртэл үргэлжилдэг домогт Сартагтайн суваг, булш, хиргисүүр зэрэг түүх соёлын дурсгалт зүйл их бий. ==Хүн ам зүй== 645 өрх, 3375 хүн амтай. Хүн амын 89% нь [[өөлд]]үүд, 11% нь [[Казак]], [[Мянгад]] болон бусад ястнаас бүрддэг. ==Алдартай хүмүүс== *[[Жамъянгийн Чулуун]] - МУ-ын [[Ардын Жүжигчин]], [[Төрийн шагнал]]т, хөгжмийн зохиолч *[[Аюушийн Загдсүрэн]] - МУ-ын [[Ардын Жүжигчин]] *Р.Батнасан - МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Гавьяат нисгэгч *З.Цагаанхичиг - МУ-ын Гавьяат багш *Уртнасангийн Цэдэн-Иш - БНМАУ-ын Гавьяат усжуулагч *Д.Баянцагаан - МУ-ын Гавьяат барилгачин *Д.Баяндалай - МУ-ын Гавьяат багш, доктор профессор, зохиолч, яруу найрагч *Ц.Ширчинжав - МУ-ын Гавьяат агрономич *П.Бат-Очир - МУ-ын зүтгэлтэн, Дундговь аймгийн намын хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга *Налгарын Эрдэнэцогт - МУ-ын Гавьяат багш, төрийн шагналт эрдэмтэн доктор *Чанагийн Арслан - БНМАУ-ын хошой Аварга малчин *Чанагийн Цэдэндамба - МУ-ын Аварга малчин *Намсрайн Дамба - МУ-ын Гавьяат эдийн засагч, Ховд аймгийн засаг дарга *Г.Чулуун - Онцгой байдлын газрын ҮЙЛЧИЛГЭЭНИЙ ГАВЬЯАТ АЖИЛТАН, Бэлтгэл хурандаа *Чойжоогийн Тогтуун - Малын гавьяат эмч, ХАА-н олон санаачилгын анхдагч, 10 гаруй сум, САА-г байгуулж даргалж байсан, аймгийн дарга *Лувсаншаравын Баттулга - МУ-ын Гавьяат малчин  *Б.Нямдорж - Түүхийн ухааны доктор, профессор *Л.Нямсүрэн - Түүхийн ухааны доктор профессор *Чимэдцэрэнгийн Цэвэгжав - Техникийн ухааны доктор, МУ-н зөвлөх инженер *[[Цогтбазарын Энхжаргал|Ц.Энхжаргал]] - МУ-ын Гавьяат тамирчин, Чөлөөт бөхийн ДАШТ-ий хүрэл медальт *[[Баатаржавын Шоовдор|Б.Шоовдор]] - Чөлөөт бөхийн ДАШТ-ий хүрэл медальт *Д.Машлай - СГЗ, тэргүүний геологич, дуучин *Л.Ганхуяг - МУУГЗ Төрийн шагналт уран барималч *[[Түмэннасангийн Амартүвшин|Т.Амартүвшин]] - МУ-ын харцага *[[Цогтоогийн Лхагвасүрэн|Ц.Лхагвасүрэн]] - МУ-ын өсөх идэр начин *[[Түвдэнжамбын Бат-Эрдэнэ]] - МУ-ын начин *Б.Баябазар - Бригадын генерал *Д.Цэрэндагва - Анагаах ухааны доктор профессор *[[Лувсангийн Оюунчимэг|Л.Оюунчимэг]] - Эстрадын нэрт дуучин, СТА, "Баянмонгол" чуулгын дуучин   *Лувсаншаравын Норолхоосүрэн - МУ-ын Гавьяат багш *С.Баттулга - Хэл бичгийн ухааны Доктор профессор, Өөлд судлаач *Х.Баатар - Монголын нэрт хөгжмийн зохиолч *Тогтууны Халтар - Доктор, профессор, Монгол улсын цахим засаг, мэдээллийн аюулгүй байдлын салбарын үндсийг тавьсан эрдэмтэн, мэдээллийн технологийн 40 орчим санаачлагын анхдагч {{Хөтлөгч мөр Ховдын сумууд}} [[Ангилал:Эрдэнэбүрэн сум| ]] [[Ангилал:Монголын сум]] [[Ангилал:Ховд аймгийн сум]] 5dkm4ratem5srpz1mj9zlheaz01gwjs Калифорни 0 9461 873745 865034 2026-10-20T06:01:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873745 wikitext text/x-wiki {{АНУ-ын муж улс |бүтэн нэр =Калифорни муж |англи нэр =State of California |далбаа =Flag of California.svg |нэр =Калифорни |сүлд =Seal of California.svg |хуучин нэр =California Republic (Бүгд Найрамдах Калифорни Улс) |хуучин далбаа =1stBearFlag.svg |хоч =The Golden State (Алтан муж) |уриа =Эврика<ref name="motto">{{cite web |url=http://www.leginfo.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=gov&group=00001-01000&file=420-429.8 |title=Government Code Section 420-429.8 |accessdate=2007-02-26 |work=Official California Legislative Information}}</ref> |албан ёсны хэл =[[Англи хэл|англи]] |хэлнүүд =англи - 57.59%,<br />[[Испани хэл|испани]] - 28.21% |газрын зураг =California in United States.svg{{!}}300px |нийслэл =[[Сакраменто]] |хамгийн том хот =[[Лос-Анжелес]] |хамгийн том метрополитан бүс =Лос-Анжелес хотын бүс |нутаг дэвсгэрийн байр =3 |нийт нутаг дэвсгэр =423,970 |өргөн =400 |урт =1,240 |усны эзлэх хувь =4.7 |өргөрөг =32° 32′ N-42° N |уртраг =114° 8′ W-124° 26′ W |хүн ам =39,185,605 (2022 оны тооцоо) |нягтшил =97 |хүн амын байр =1 |өрхийн дундаж орлого =78,700 ам доллар |орлогын байр =11 |нягтшил байр =11 |хамгийн өндөр цэг =Витний уул<ref name=usgs>{{cite web | date =April 29, 2005 | url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest | title =Elevations and Distances in the United States | publisher =U.S Geological Survey | accessdate =2006-11-03 | archive-date =2008-06-01 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080601170143/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest | url-status =dead }}</ref> |хамгийн өндөр =4,421 |дундаж өндөр =884 |хамгийн нам цэг =Үхлийн хөндий<ref name="usgs"/> |хамгийн нам =-86 |нэгдсэн өдөр =1850 оны есдүгээр сарын 9 |нэгдсэн дараалал =31 |амбан захирагч =Гэвин Ньюсом ([[Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|АН]]) |дэд захирагч =Элени Куналакис ([[Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|АН]]) |сенатчид =Дайан Файнштейн ([[Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|АН]])<br/>Алекс Падилья ([[Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|АН]]) |төлөөлөгч =42 [[Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|АН-ын]] гишүүн, 11 [[Бүгд Найрамдах Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|БНН-ын]] гишүүн |цагийн бүс =[[Номхон Далайн Бүс|Номхон Далай]]: [[Гринвичийн цаг|UTC]]-8/[[Зуны цагийн тоолол|-7]] |цагийн бүс 1 хаана = |цагийн бүс 2 = |цагийн бүс 2 хаана = |шуудангийн товчлол =CA |уламжлалт товчлол =Calif. |ISOкод =US-CA |зип код = |бүсийн код = |вэбсайт =ca.gov |тайлбар = }} '''Калифорни муж''' ('''{{lang-en|State of California}}''', ''California'') нь [[Номхон Далай]]н эрэг дагуу, [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын баруун эрэгт орших АНУ-ын муж юм. Хойд талаараа [[Орегон]], зүүн талаараа [[Невада]], зүүн өмнөд талаараа [[Аризона]] мужтай, өмнө талаараа [[Мексик]]ийн Баха Калифорниа мужтай тус тус хиллэдэг. Калифорни нь АНУ-ын хамгийн олон хүн амтай муж юм. Хамгийн том дөрвөн хотыг нь дурдвал [[Лос-Анжелес]], [[Сан-Диего]], [[Сан Хосе]], [[Сан-Франциско]] хотууд болно. Үүнээс Лос-Анжелес хотын бүс болон Сан-Франциско хотын бүс нь улсдаа хүн амыхаа хэмжээгээр хоёрт болон тавт тус тус жагсдаг. Тус муж нь янз бүрийн уур амьсгал, газарзүйн бүсээрээ болон олон үндэстэн ястнаас бүрдсэн хүн амаараа алдартай. Нийт 39.2 сая хүн ам<ref>{{Cite web |url=https://dof.ca.gov/wp-content/uploads/Forecasting/Demographics/Documents/E-1_2022PressRelease.pdf |title=Archive copy |access-date=2022-07-04 |archive-date=2022-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525233629/https://dof.ca.gov/wp-content/uploads/Forecasting/Demographics/Documents/E-1_2022PressRelease.pdf |url-status=dead }}</ref>, 423,970 км кв газар нутагтай тус муж нь АНУ-ын хамгийн олон хүн амьдардаг муж бөгөөд газар нутгийн хэмжээгээр улсдаа [[Техас]] мужийн араас хоёрт ордог байна. Калифорни мужийн дотоодын нийт бүтээгдэхүүн нь 2019 оны байдлаар 3.2 их наяд ам доллар байсан ба хэрвээ Калифорни дангаараа тусгаар тогтносон улс байсан бол дэлхийд тавд бичигдэхээр хэмжээтэй улс байх байсан гэсэн үг юм. Сан-Франциско хотын бүс нь улс дотроо хамгийн их нэг хүнд ногдох дотоодын нийт бүтээгдэхүүнтэй (2018 оны байдлаар 106,757 ам доллар)<ref>https://www.bea.gov/data/gdp/gdp-metropolitan-area</ref> бөгөөд зах зээлийн үнэлгээгээрээ дэлхийн хамгийн том арван корпорацийн тав нь<ref>https://www.dogsofthedow.com/largest-companies-by-market-cap.htm</ref>, дэлхийн хамгийн баян арван хүний дөрөв нь<ref>https://www.bloomberg.com/billionaires</ref> тус бүст байрладаг. == Түүх == ''Alta California'' хэмээх газар нутгийг XVIII зууны сүүлээр [[Испанийн Эзэнт Улс]] колоничилжээ. 1821 онд энэ газар нутаг Мексикийн бусад хэсгийн хамт тусгаар тогтносон Бүгд найрамдах улс болсон. 1846 онд Калифорни Мексикээс салан тусгаарласан бөгөөд Мексик-Америкийн дайны дараа Мексик Калифорнийг АНУ-д өгсөн ажээ. 1850 оны 9-р сарын 9-нд Калифорни АНУ-д албан ёсоор нэгдсэн. Калифорни нь хуурай газрын нутаг дэвсгэрээр АНУ-ын гуравдахь том муж улс юм. Калифорнийн газарзүйн бүсэд Номхон Далайн эргээс авахуулаад зүүн зүгт Сьерра Невада нуруу, зүүн өмнө зүгт Мохаве цөл, баруун хойд зүгт секвойя буюу улаан мод-дугласын жодоон ой мод хүртэл ордог. Муж улсын төв хэсэгт дэлхийн хамгийн үржил шимтэй хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газар болох Калифорнийн төв хөндий зонхилно. Калифорнийн алтны халуурлын үеэр (1848-1855) асар олон хүн Калифорнид нүүдэллэн ирж, эдийн засаг огцом өсөн нэмэгдсэнээр Калифорни эрс өөрчлөгдсөн. XX зууны эхээр Лос-Анжелес хот зугаа цэнгэлийн салбарын төв болж, муж улсын аялал жуулчлалын салбарын өсөлтөд түлхэц өгчээ. Калифорнийн хөдөө аж ахуйн салбар цэцэглэн хөгжсөний зэрэгцээ агаар-сансар, газрын тос, компьютер, мэдээллийн технологийн салбарууд маш их хөгжсөн. Калифорни эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд эхний аравт жагсдаг бөгөөд тусдаа улс байсан бол хүн амаар [[Кени]]йн ард 35-д жагсах байсан. == Лавлах материал == {{Reflist|2}} == Нэмэлт унших материал == * {{cite book |last=Chartkoff |first=Joseph L. |coauthors=Chartkoff, Kerry Kona |year=1984 |title=The archaeology of California |url=https://archive.org/details/archaeologyofcal00char |location=Stanford |publisher=[[Stanford University Press]] |isbn=0804711577 |oclc=11351549}} * {{cite book |last=Fagan |first=Brian |year=2003 |title=Before California: An archaeologist looks at our earliest inhabitants |url=https://archive.org/details/beforecalifornia0000faga |location=Lanham, MD |publisher=[[Rowman & Littlefield Publishers]] |isbn=0742527948 |oclc=226025645}} * {{cite book |last=Moratto |first=Michael J. |coauthors=Fredrickson, David A. |year=1984 |title=California archaeology |url=https://archive.org/details/californiaarchae0000mora |location=Orlando |publisher=[[Academic Press]] |isbn=012506182X |oclc=228668979}} == Гадны холбоос == {{commons|California}} ;АНУ-ын засгийн газар * [https://web.archive.org/web/20101229175513/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=CA Energy Data & Statistics for California] * [https://web.archive.org/web/20091228054319/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/06000.html U.S. Census Bureau] * [https://web.archive.org/web/20090724185722/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/CA.htm Economic Research Service, USDA - California State] * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=CA USGS real-time, geographic, and other scientific resources of California] ;Муж улсын засгийн газар * [http://www.ca.gov/ State of California Official Web site] * [https://web.archive.org/web/20160307021501/http://wikis.ala.org/godort/index.php/California California State Databases] - Annotated list of searchable databases produced by California state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association. * [https://web.archive.org/web/20190105214315/http://www.library.ca.gov/california-history/state-symbols/ List of official California State Symbols] from the [[California State Library]] ;Эрчим хүч * [http://www.energy.ca.gov/hydroelectric|California Hydroelectic]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - from California's government site ;Аялал жуулчлал, чөлөөт цаг * [https://web.archive.org/web/20141201225553/http://www.visitcalifornia.com/ visitcalifornia.com] California's Official Vacation Guide ;Бусад * [http://www.californiaprehistory.com/tribmap.html Native Tribes, Groups, Language Families and Dialects of California] * [http://countingcalifornia.cdlib.org/ Counting California] * [http://www.californiahistoricalsociety.org/programs/ccd.html California Historical Society cultural sites index] * [http://www.disastercenter.com/crime/cacrime.htm California Crime Rates 1960 - 2006] * [http://www.disastercenter.com/californ/crime/index.html California Law Enforcement Agency Uniform Crime Reports 1980 to 2005] {{АНУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд}} [[Ангилал:Калифорни| ]] [[Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс]] tvqgk86htkw3jmlbayy3qv98m2xbbn0 Дөрвөд 0 9820 873710 873148 2026-10-20T02:27:54Z ~2026-56123-21 108387 /* Алдартнууд */ 873710 wikitext text/x-wiki {{about|Монголын ястаны}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Дөрвөд <br />{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ}} | image = Map of the Oirat Confederation.png | caption = [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадын холбоон]] дахь Дөрвөдийн байршил | pop = 130,000–150,000 | region1 = {{flagcountry|Монгол}} | pop1 = 83,719 | ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> | region2 = {{flagcountry|Орос}} | pop2 = 54,000 | ref2 = | region3 = | pop3 = | ref3 = | languages = [[Ойрад аялга|Ойрад]], [[Орос хэл|Орос]], [[Монгол хэл]] | religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Дөрвөд'''{{efn|''Дөрбэн'' ('''Дөрвөн''') гэх ганц тооны үг Монгол бичгийн дүрмээр сүүл "н"-ээр төгссөн учир олон тооны ''-д'' дагавар залгаж ''Дөрбэд'' ('''Дөрвөд''') гэх олон тооны нэр үүсчээ.}} — [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. [[Монгол]]д Дөрвөд ястан гэж 72,403 хүн бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf 2010 хүн амын тооллогын урьдчилсан дүн]</ref>. Мөн [[Орос]] дахь [[Халимаг]]уудын 35 орчим хувь нь Дөрвөд гэгдэж, [[Хятад]] дахь Монголчуудын дотор Дөрвөд, Дөрвөн овогтон олноороо бий.{{efn|ОХУ-д зөвхөн Халимаг, БНХАУ-д зөвхөн Монгол гэж бүртгэдэг тул тэдгээрийн дотор хэдий тооны Дөрвөд ястан байгааг мэдэх төвөгтэй.}} [[Увс|Увс]] аймгийн [[Бөхмөрөн сум|Бөхмөрөн]], [[Давст сум|Давст]], [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]], [[Өлгий сум|Өлгий]], [[Өмнөговь сум|Өмнөговь]], [[Сагил сум|Сагил]], [[Түргэн сум|Түргэн]], [[Ховд сум (Увс)|Ховд]], [[Улаангом]], [[Тариалан сум (Увс)|Тариалан]], [[Ховд]] аймгийн [[Дөргөн сум|Дөргөн]], [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Ногооннуур сум|Ногооннуур]] суманд болон Увс аймгийн Завхан суманд нэг баг, Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд "онгоцны дөрвөдүүд", Мянгад суманд нэг баг дөрвөдүүд амьдарч байна. Мөн социализмын үед атар эзэмших, аж үйлдвэржүүлэх зорилгоор, 1990 оноос хойш зах зээлд ойртох зорилгоор [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]], [[Дархан]] хотууд, [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Булган]] аймгийн сумдаар ихээхэн шилжин нүүж суурьшсан байна. ==Түүх== [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчоонд]] 1. Чингис хааны язгуур, дээр тэнгэрээс заяат төрсөн Бөртэ-чино, гэргий Гуа-Маралын хамт тэнгис далайг гэтэлж ирээд Онон мөрний эх Бурхан халдун ууланд нутаглаж Батцагаан гэдэг нэгэн хөвүүнийг төрүүлжээ. 2. Батцагааны хөвүүн Тамача, Тамачийн хөвүүн Хоричар мэргэн, Хоричар мэргэний хөвүүн Уужим буурал, Уужим бууралын хөвүүн Саль-хачау, Саль-хачаугийн хөвүүн Ихнүдэн, Ихнүдэний хөвүүн Шинсочи, Шинсочийн хөвүүн Харчу. 3. Харчугийн хөвүүн Боржигидай мэргэн бүлгээ. Боржигидай мэргэний гэргий нь Монголжингуа, түүнээс төрсөн хөвүүн Торголжин баян. Торголжин баян, Борогчин гуа гэргийтэй, Боролдайсуялби гэдэг залуу зарцтай, дайр бор хоёр хүлэг морьтой бүлгээ. Торголжин баяны хөвүүн [[Дува сохор]], Добу мэргэн хоёр бүлгээ. 4. Дува сохор, магнай дундаа ганц нүдтэй гурван нүүдлийн газар харах бүлгээ. 5. Нэгэн өдөр Дува сохор, Добу мэргэн дүүтэйгээ Бурхан халдун уулан дээр гарав. Дува сохор, Бурхан халдун дээрээс харвал Түнхэлэг горхин уруу нэгэн бүлэг иргэн нүүж айсуй. 6. Дува сохор өгүүлрүүн: "Тэр нүүдэл иргэний дотор, тэрэгний мухлагийн өмнө нэг сайхан охин сууж явна. Хүний гэргий болоогүй бол Добу мэргэн дүү чамд гуйж гэргий болгоё" гээд түүнийг үзүүлэхээр Добу мэргэн дүүгээ илгээв. 7. Добу мэргэн, тэр нүүдэлд хүрч охиныг үзвэл үнэхээр алдартай, гоо сайхан охин бөгөөд хүний гэргий болоогүй ажээ. Нэр Алун гуа гэнэ. 8. Энэ охин, хорь түмдийн ноён Хорилардай мэргэний гэргий Баргужин гуагаас хорь түмд (хорь буриад)-ийн нутаг Ариг ус гэдэг газар төржээ. Түүний эх Баргужин гуа бол хол газрын Баргужин төхүмийн эзэн Баргудай мэргэний охин бүлгээ. Тэр бүлэг иргэн бол Хорилардай мэргэнийх ажээ. 9. Хорилардай мэргэн, хорь түмдийн газарт булга, хэрэм зэрэг ан гөрөөс агнахаа хориглон булаалдаж харилцан муудалцаад салж, хорилар овогтон болоод Бурхан халдун ууланд ан гөрөөс элбэг гэж сонсож, Бурхан халдуны эзэн бурхан босгосон Шинч баян урианхайтай уулзахаар нүүж ирсэн ажээ. Энэхүү хорь түмдийн ноён Хорилардай мэргэний охин, Ариг уснаа төрсөн Алун-гуаг гуйж, Добу мэргэний гэргий болгосон ёс тийм ажээ. 10. Алун-гуа, Добу мэргэнд ирээд Бүгүнүтэй, Бэлгүнүтэй гэдэг нэртэй хоёр хөвүүнийг төрүүлэв. 11. [[Дува сохор]] ах нь дөрвөн хөвүүнтэй бүлгээ. Дува сохрыг үхсэний хойно түүний дөрвөн хөвүүн, Добу мэргэнийг авга гэж үзэхгүй доромжилж салж нүүгээд дөрвэд овогтон болов ([[Монгол бичиг|мо.б. галиг.]] ''дөрбэн обогтан болжу дөрбэн иргэн тэдэ болба''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.linguamongolia.com/The%20Secret%20History%20of%20the%20Mongols.pdf |wayback=20210421014702 |text=''Emyr R. E. Pugh''-ийн эмхэтгэсэн ханз, Монгол бичиг, латин галигийн цахим эх |archiv-bot=2023-09-26 10:09:42 InternetArchiveBot }}-ээс галиглав</ref>) Дөрвөд гэдэг нь Дөрвөний олон тоо юм. Энэ нь 9-р зууны эцэс, 10-р зууны үед хамаарах явдал гэж үздэг. Мөн [[Абулгази хан]] өөрийн ургийн бичигтээ " [[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинын]] хүү Хоо марал түүний хүү Бэчин хиан, тэр 5 хүүтэй ба бага түү Тамачиг илүү хайрлах тул том 4 хүү нь гомдож харийн нутаг руу нүүж, тэднийг Дөрвөн гэж дуудах болов"{{Citation needed}} хэмээн бичжээ. Энэ нь 8-р зууны эцэс, 9-р зууны эхэн үед хамаарах явдал гэж үздэг. Дээрх баримтууд Дөрвөд болбоос Чонос өвөгтэй, [[Хиад]] гарвалтай язгуурын Монгол овог гэдгийг баталдаг. 12-р зуунд Дөрвөн овогтон Дарлигин Монголын дотор багтаж байв. [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Дины]] “[[Судрын чуулган]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн [[Енисей мөрөн|Горлос]] (Енисей мөрөн Д.Б) мөрний сав газар нутаглан сууж 13-р зууны эхэн үе гэхэд тухайлсан нутагтай, тус бүрийн эзэмшилтэй болсон[9] гэсэн бол хожмын [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] “[[Эрдэнийн товч]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн '''Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх''' нарын харьяат ард нь [[Ойрад|Ойрадын]] '''[[Өөлд]], [[Баатууд|Баатад]], [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Хэрнүүд]]''' овогтон болов гэх зэргээр тэмдэглэсэн байдаг. Дөрвөд нь 1400-1755 оны хооронд тогтносон Дөрвөн [[Ойрад]]ын дөрвөн гол аймгийн нэг нь байв. 10-р зууны үед Дува сохорын 4 хүүгийн албатууд [[Енисей мөрөн|Енисей]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] мөрний хавиар, 12-р зууны үед дөрвөдүүд Халх гол, улмаар [[Байгал нуур]]ын ойролцоо ирж нутаглажээ. Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулахад дөрвөдүүд Ойрадын Хархируга, [[Худуга бэхи|Хутагбэх]], Дөрвөдийн Дөрбэй догшин, Мөч бүдүүн ноёдын удирдлагын дор явж хүчин зүтгэсэн байна. Чингис хаан энэ гавьяа зүтгэлийг үнэлж ойрадын Хутагбэхтэй худ ураг болж өөрийн охин [[Цэцэйхэн|Цэцэйхэнийг]] Хутагбэхийн хүү Иналчид гэргий болгон өгснийг түүхэнд тэмдэглэжээ. Чингис хааны дараах үед дөрвөдүүд [[Алтайн нуруу]] болон [[Или мөрөн|Или]], [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайд]] очиж нутаглаж, Цагаадай хааны захиргаанд оржээ. Ойрадууд тэр дундаа дөрвөдүүд их хааныхаа нэрийг хэлэхгүй хэмээн "цагаан" гэдгийг "гялаан" гэж хэлсээр ирсэн уламжлал одоо ч байсаар байна. Дөрвөдүүд нүүдэллэн ирсэн нутгийнхаа уугуул уйгар, түрэг иргэдийг өөртөө уусган нэгтгэжээ. Өгөөдэйн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг хааныг]] нас барсны дараа Их Монгол улсын дараагийн хааныг сонгоход Өгөөдэй, Цагаадайн үр хойчис нэг тал, Зүчи, Тулуйн хойчис нэг тал болон зөрчилдөж, улмаар Тулуйн хүү Мөнх хаан болсноор Өгөөдэйн талыг дэмжсэн овог аймгууд (торгууд, хошууд гэхчилэн) Цагаадайн хаант улс руу нүүдэллэн, нэгдсэнээр Ойрадууд улам хүчирхэгжсэн. Энэ үеэр [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоонд]] дурдагддаг таргад, тайчууд овог дөрвөдөд нэгджээ. Нэгэн үе бүх Монголыг нэгтгэн захирч их хаан ширээнд суусан ойрадын [[Эсэн тайш]] өөрийн ууган хүү [[Борнагал|Борнагалд]] дөрвөдүүдийг өгч захируулсан бөгөөд дөрвөдийн ноёд түүний удмын хүмүүс байдаг. 14-р зууны эхнээс дөрвөдүүд ойрадын дөрвөн гол аймгийн нэг болж түүхийн тавцанд гарч, засаг захиргааны бүтцийн хувьд дотроо их, бага дөрвөд, баруун зүүн дөрвөд гэж хуваагдсан байна. 17-р зуунд Ойрадын их бутрал эхлэхэд дөрвөдүүдийн нэг хэсэг болох зүүн дөрвөдүүд нь [[Гүш хаан|Гүүш хаан]] хэмээх Төрбайх ноёны удирдлагаар хошууд нар [[Хөхнуур]] руу нүүхэд дагалдан оджээ.{{Citation needed}} Тэднийг өдгөө [[БНХАУ]]-ын Хөх нуурын мужийн Сог монгол буюу [[дээд монголчууд]] гэдэг. Цогт хунтайж шарын шашны улааны урсгалыг хамгаалан Түшээт ханаас урван Хөх нуурын газар албатуудаа аван одсон учир Түшээт хан Гомбодорж хадам аав Дөрвөдийн [[Далайбаатар тайш|Далайбаатар тайшаас]] туслалцаа эрснээр ийнхүү хошууд, дөрвөдүүд шарын урсгалыг хамгаалан Цогт тайжтай тулалдан устгаж, улмаар Төрбайх гүүш Хошуудын хаант улсыг байгуулан Төвдийн хаанаар олон жил суусан. Мөн их, бага дөрвөдүүд Далайбаатар тайшийн удирдлага дор баруун зүг нүүдэллэн Баруун Сибирь, Ил, [[Урал гол|Урал]] мөрнийг гатлан [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хөвөөнд очиж нутаглахдаа '''[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]]''' хэмээх нэр авч Хаант Орос улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. ОХУ-ын Бүгд найрамдах Халимаг улсын Бага дөрвөд аймаг (Малодербетовский район)-т бага дөрвөдүүд, бусад аймгуудад нь ч бас дөрвөдийн хойчис тархан амьдарч байна. Ижил мөрөнд очсон их дөрвөд аймаг нь Донын козакуудтай нэгдэж, шашнаа сольж оросын үнэн алдартны шашинтан болсноор бузаав халимаг гэгдэх болсон нь Халимагийн хүн амын 15 хувийг эзэлдэг. Түүхчид бузаав халимаг гэдгийг (1) Донын козакуудтай нэгдсэнээр галт буу хэрэглэх болсноор буутай халимаг гэж нэршсэн, (2) шашнаа сольсон учир бусад халимагууд нь тэднийг бузар халимаг гэсний сунжирсан нэршил гэж хоёр янзаар тайлбарлаж иржээ. Үлдсэн баруун дөрвөдүүд нь баядуудын хамт 1750-иад он хүртэл [[Зүүнгар улс|Зүүнгар улсын]] [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглан аж төрж байснаа 1753 онд Зүүнгарын дотоодын тэмцэлээс дайжиж Цэрэн, Цэрэн увш, Цэрэнмөнх гэсэн гурван ноёноор удирдуулсан 3300 гаруй өрхийн 17000 хүн ард<ref name=":0">{{Cite journal |last=Ochir |first=Oyunjargal |date=2024-01-01 |title=Зүүнгарын тайжууд ба хотонгууд |url=https://www.academia.edu/128752469/%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%83%D1%83%D0%B4_%D0%B1%D0%B0_%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%B4 |journal=Шашин, өв соёл судлал |pages=179}}</ref> Алтайг даван нүүж Чин гүрэнд дагаар орсонд тэдгээр ардыг Сайн заяатын чуулганы зүүн, баруун гарын олон хошуунд хуваан, цол хэргэмээр шагнаад Заг, Байдрагийн газар нутаг заан суулгасан. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] мөхсний дараа 1759 оноос<ref name=":0" /> эхлэн одоогийн нутагтаа [[Увс нуур]]ын газар [[Баяд|баядууд]]тайгаа ирж нутаглажээ. Увс нуурын баруун талаар дөрвөдүүд, зүүн талаар баядууд амьдрах болжээ. Хойдын [[Амарсанаа]] 1757 онд Манжид ялагдаад Оросын нутаг руу зугатахдаа ойрын шадар албатуудаа дөрвөдүүдийн дунд үлдээсэн нь 1925 он хүртэл Дөрвөдийн Зоригт хан аймгийн Сүжигт засгийн хошуу нэртэй явж ирсэн бөгөөд тэд дөрвөдүүдийн дунд нэгдэн уусжээ. Мөн өнөөгийн БНХАУ-ын [[Хармөрөн муж]] (Өвөрмонгол, ОХУ-ын Владивосток болон БНАСАУ-ын хооронд орших муж)-ийн Дачин хотын (Аймагтай дүйх хот) Дөрвөд Монголын өөртөө засах хошуу (Мужийнхаа баруун хойт тал)-нд дөрвөд ястан бөөнөөрөө орших бөгөөд эдгээрийг дөрвөдүүд Енисей мөрнөөс Халх гол, Байгал нуур луу 14-р зуунд нүүдэллэн ирж нутаглаж байгаад баруун тийш нүүх үед тасран үлдсэн гэж үздэг. Түүнчлэн Хөхнуур мужийн Хошууд монголчуудын дунд дөрвөдүүд амьдарч байна. Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах орны Баянгол аймгийн Хэжин суманд Торгуудын их нүүдэлтэй хамт Ижил мөрнөөс ирсэн дөрвөдүүд, мөн Торгууд ханы хатнаар охиноо мордуулахдаа дөчин дөрвөд өрх дагуулж Дөрвөд хан илгээсний үр хойчис болох дөчид дөрвөдүүд Баянгол аймгийн Баянбулагийн тал нутагт амьдарч байна. 17-р зууны үед ойрадуудыг манжаас хамгаалахын тулд торгууд, дөрвөд, өөлд, урианхай ястнуудаас сайн эрсийг шилж гэр бүлээр нь захлуулан амьдруулснаар одоогийн [[захчин]] ястан бий болсон. Өөрөөр хэлбэл захчин ястан нь энэ дөрвөн ястнаас үүссэн. Захчин хүмүүсийг "Тойроод харахаар Торгууд шиг, Дөхөөд харахаар Дөрвөд шиг, Ойртоод харахаар Өөлд шиг, Урдаас нь харахаар Урайнхай шиг" гэдэг хэлц яриа үүнээс үүдэлтэй. Дэгрээ тамга захчин түмний дунд тааралддаг нь ийм учиртай. ==Алдартнууд== '''''Монгол Улсад харьяалагдах дөрвөдүүдээс:''''' '''НАМ ТӨРИЙН ЗҮТГЭЛТНҮҮД''': Төрийн тэргүүнээр 10 жил, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайдаар 22 жил, [[МАХН]]-ын даргаар буюу Улс төрийн товчооны даргаар 44 жил ажилласан Улсын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, маршал [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], Социализмын үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''': [[Өлзийтийн Бадрах]] (Сангийн сайд, ХАА-н сайд, намын генсек, Давст сум), [[Бугын Дэжид]] (НАХЯ-ны сайд, Өмнөговь сум), Ц.Нансалжав (НАХЯ-ны сайд, Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), П.Баатар, Т.Машлай (Давст), [[Цэндийн Молом]] (Сангийн сайд, Давст), К.Чимэд, Э.Бямбажав (Өмнөговь). Ардчиллын буюу 1990 оноос хойш үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''' Э.Бямбажав (Сангийн сайд, Өмнөговь сум), З.Батжаргал (Байгаль орчны сайд, Сагил), [[Жүгнээгийн Амарсанаа]] (Хууль зүйн сайд, Давст), Д.Насанжаргал (ХХАА-н сайд, Бөхмөрөн), Н.Баяртсайхан (Сангийн сайд, Түргэн), Ч.Хүрэлбаатар (Сангийн сайд, Түлш, эрчим хүчний сайд, ЗГХЭГ-ын дарга, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд, Давст), С.Отгонбаяр (Онцгой байдлын сайд, Бөхмөрөн), [[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] (Монгол Улсын Шадар сайд, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. Бөхмөрөн), Н.Хүрэлбаатар (Эрүүл мэндийн сайд, Түргэн сум), Б.Бат-Эрдэнэ (Байгаль орчны сайд, Бөхмөрөн), Ж.Ганбаатар (Уул уурхайн сайд, Наранбулаг), Э.Одбаяр (МУ-ын сайд, Бөхмөрөн), Спорт, соёл, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд Ж.Алдаржавхлан (Түргэн). '''УИХ-ын ГИШҮҮД''': Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Баяртсайхан (Түргэн), Х.Балсандорж (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Отгонбаяр (Бөхмөрөн), Г.Нямдаваа (Ховд аймаг), Ч.Хүрэлбаатар (Давст), Ж.Ганбаатар (Наранбулаг), С.Амарсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бат-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Ж.Алдаржавхлан (Түргэн), П.Сайнзориг (Сагил), Э.Одбаяр (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Сагил). '''ГЕНЕРАЛ''': Армийн генерал, маршал Ю.Цэдэнбал (Давст), хурандаа генерал [[Бугын Дэжид]] (Өмнөговь), хошууч генерал Ц.Нансалжав (Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), Г.Ариунбуян (Ховд), бригадын генерал М.Хүрлээ (Бөхмөрөн), Ц.Амгаланбаяр (Сагил), [[Өлзийн Цагаанбилэг]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум) '''АКАДЕМИЧ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ДОКТОР Sc:''' Х.Цэрэв, Д.Лхагваа (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Ц.Нанзад (Давст), З.Омбоо (Бөхмөрөн), К.Цоохүү (Өмнөговь), Ж.Чогдон (Ховд), М.Шагдарсүрэн, Г.Ширнэн, Б.Эрдэнэбаатар, Ө.Пүрэв (Өлгий), А.Нямаа, Б.Кукэ, С.Дамдинсүрэн, Х.Буян-Орших, Х.Батцэнгэл, Ж.Амарсанаа (Давст), Г.Мягмаржав (Ховд), Шинжлэх ухааны доктор ScD. [[Цагаанбилэгийн Цэдэн]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум), О.Сэргэлэн (Сагил). '''ЭРДЭМТЭН Ph:''' С.Баатар, Б.Балган (Ховд), Б.Батжаргал, Л.Чулуунбаатар (Өмнөговь), Ш.Батсүх, Д.Бат-Эрдэнэ, Ж.Баянсан, Г.Баярсүрэн, Б.Биньеэ (Сагил), О.Бирзана, Б.Бямбагар (Химийн ухаан. Түргэн), Х.Буяннэмэх, Б.Бат-Эрдэнэ, А.Буянтөгс, М.Бэхтөр, Д.Гантөмөр, С.Гончиг, Б.Гончигсүрэн, Ц.Готов, Г.Даваасамбуу (Ховд), Д.Даваасамбуу, Ү.Түмэндэмбэрэл (Давст), Ц.Дамдинсүрэн, Ц.Даш, Г.Додон, Г.Долгорсүрэн, Ц.Жамбалсүрэн (Давст), Д.Жамц, Г.Жамьян, Ш.Жумдаан, Б.Катуу (Давст), А.Ламжав, Е.Моголцог (Ховд), З.Мөнхөө, Г.Мягмаржав (Ховд), Ч.Намжаа, М.Насанбат, О.Насанбат, Б.Насанжаргал (Өмнөговь) , Д.Нямжав, Ц.Одонхүү (Гүн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Б.Цэвэгмэдийн хоёр дахь хүү), О.Мөнхжаргал (Сэтгэл судлалын ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн ууган хүү), О.Мөнхсайхан (Хууль зүйн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн отгон хүү), Ж.Октябрь, Д.Өлзий-Орших (Бөхмөрөн), Д.Өлзийбаяр, Д.Өлзийсайхан, Ц.Пунсаа, Д.Пүрэв (Ховд), Ж.Пүрэвжал, У.Рагчаа, Д.Рийзэн, Ж.Роозон, Н.Сайжаа, Т.Сайнжаргал, Д.Сахиа, Т.Тойвгоо, Ч.Төмөрбаатар, Ч.Түмэндэлгэр, Д.Түмэнжаргал, М.Хүрлээ (Цэргийн шинжлэх ухаан. Бөхмөрөн), Т.Цагаанбаньд, Т.Цэвэгмэд, З.Цэвээн, С.Цэвээндорж, Н.Цэрэн (Давст), Ц.Цэрэн, Г.Чимэддорж, Л.Чойбалсан, Л.Чулуунбаатар, Г.Элдэв-Очир (Сагиль), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Баатар (Давст), Ч.Нанзад (Давст), Э.Жанцан (Ховд, Дөргөн), Г.Нямдаваа (Ховдын засаг дарга), На.Сүхбаатар (Сагиль), Б.Батжаргал (Бөхмөрөн), Г.Эрдэнэчимэг (Ховд), Рийзэн (Давст), С.Бат-Эрдэнэ (Өлгий), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь), М.Баярпүрэв (Ховд), Н.Пүрэвцогт (Бөхмөрөн), Б.Цоггэрэл (Ховд), М.Авирмэд (Өлгий), Я.Батханд (Өлгий), Э.Отгон-Эрдэнэ (Ховд), Ү.Тулга (Давст), С.Батхүрэл (Ховд), Д.Бат-Өлзий (Ховд). '''ЗОХИОЛЧ:''' Н.Батбаяр (Бөхмөрөн), А.Даваасамбуу, Д.Саманд (Бөхмөрөн), Н.Пүрэвцогт, яруу найрагч Д.Ган-Очир (Бөхмөрөн. Дорнодод төрсөн) '''УЛСЫН БААТАР''': Улсын баатар [[Бэгзийн Гиваан]] (Өлгий), Ховд хотыг манж болон гамингаас чөлөөлөхөд онцгой гавьяа байгуулсан учир Богд хааны зарлигаар улсын баатар цол хүртсэн Дамбийжанцан буюу Да лам (Халимагийн дөрвөд) '''ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР''': Д.Батсуурь (Сагил), Ц.Буниа (Түргэн), Н.Буянжаргал (Өмнөговь), Ц.Ганчимэг, Б.Дистэй, Б.Жанцансамбуу (Өмнөговь), Г.Тэгшжав (Түргэн), С.Цэвээн (Тариалан), С.Эрдэнэ (Түргэн), Р.Пүрвээ (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), Д.Жамц (Сагил), Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Д.Пунцаг (Бөхмөрөн) '''ШАШИН:''' Гандан хийдийн тэргүүн хамба лам, PhD эрдэмтэн Х.Гаадан (Сагил), Говийн догшин хутагт Данзанравжаагийн аав Дулдуйт хэмээх Өлзийт (Хүүхэд байхаасаа Төвдөд бурхны шашнаар олон жил суралцсан). '’’ПАРТИЗАН’’’: Т.Хөх (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Б.Алаг, Б.Аюур, Ц.Аюушжав, Ш.Бүргэлдэй, З.Бямба-Иш, Д.Гомбосүрэн, Б.Равдан, Б.Таяа, Б.Тогтох, М.Цулдган (Ховд), Б.Цэрэв, А.Шагдар (Бөхмөрөн), Ү.Янжив, '''МУ-ын АРДЫН ЦОЛТОН''': [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Ардын багш, Наранбулаг), [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Ардын жүжигчин, Давст), Г.Мягмаржав (Ардын багш, Ховд), [[Самандын Жавхлан|С.Жавхлан]] (Ардын жүжигчин, Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Ардын эмч, Сагил). '''МУ-ын ГАВЪЯАТ ЦОЛТОН''': Х.Лэгрэв (Баян-Өлгий, Ногооннуур), М.Алтай, Г.Баазар, Б.Бадам, Ц.Молом (Давст), Т.Батзул, Д.Батаа, СГЗ Л.Чулуунбаатар (Өмнөговь), багш Г.Гомбожав (Давст), Ө.Нарангэрэл (Ховд), Ц.Батнасан, Ё.Бат-Өлзий (Бөхмөрөн), Д.Баяраа, Г.Гомбожав, Ц.Дэмбэрэл, Х.Жаргалсайхан, багш Хүүхээ (Давст), Л.Моголдой, Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Б.Норжин, Б.Оргой (Сагиль), Ж.Очир, Д.Пунцаг (Бөхмөрөн), Д.Жамц (Сагил), Б.Сайнбуян (Бөхмөрөн), Т.Сономпэл, Б.Сумхүү (Давст), А.Таяа, Б.Хүүхээ, Ж.Цэвээн, Э.Цэрэв (Түргэн), Н.Цэрэн, Г.Мягмаржав (Ховд), эмч Сүрэнжав (Давст), Х.Жаргалсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бямбагар (Түргэн), жүжигчин Лэгжмаа (Давст), Б.Балган (Ховд), П.Батаа (Ховд), О.Сэргэлэн (Сагил), Д.Батаа (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), З.Батжаргал (Сагил), Э.Бямбажав (Өмнөговь), Байгалмаа (Давст), Б.Равсал (Ховд,Дөргөн), Ц.Түвшинтөгс (Ховд,Дөргөн), А.Эрдэнэбилэг /Хүний их эмч,Бөхмөрөн/, жүжигчин [[Пунцагийн Эрдэнэзаан|П.Эрдэнэзаан]] (Өлгий), багш Баатар (Давст), Ж.Бумнанжид (Ховд), Х.Сүхбаатар (Ховд), Магсаржав (Давст, Тэс), М.Ганбаатар (Ховд), Харанга хамтлаг [[Яринпилийн Одсүрэн]] (Бөхмөрөн), С.Жавхлан (Бөхмөрөн), Д.Нямхүү (Түргэн), Н.Батсуурь (Ховд), У.Баатар (Түргэн), Гомбосүрэн (Өмнөговь), З.Амангельд (Түргэн), Д.Нямжав (Түргэн), С.Батбаньд (Сагил), Ц.Цэрэнболд (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Өмнөговь), Б.Батболд (Сагил), Ю.Дэлгэрмаа (Наранбулаг), Н.Пүрэвжав (Дөргөн), Г.Нямсүрэн (Түргэн), Б.Ганхуяг (Наранбулаг), С.Нэргүй (Бөхмөрөн), У.Пүрэвсүрэн (Түргэн), Ж.Цээлээсүрэн (Ховд). '''ТӨРИЙН СОЁРХОЛТ''': Ж.Гээзэн, М.Намсрай, К.Цагаан (Өмнөговь), Д.Янжив, Б.Баатар, Б.Балган (Ховд), Ц.Дорж (Ховд), Харанга хамтлаг Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Сагил), Х.Цоохүү (Өмнөговь), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь). '''СПОРТ''': Жүдо бөхийн ДАШТ-ын мөнгөн медальт, үндэсний бөхийн улсын аварга, Хөдөлмөрийн баатар, ардын багш, гавьяат тамирчин [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Наранбулаг), Сумо бөхийн дэлхийн аварга, жүдо бөхийн 2 удаагийн улсын аварга, жүдо бөхийн дэлхийн цомын болон Азийн аваргын хүрэл медальт, самбо бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ, Монгол Улсын Дархан аварга Н.Батсуурь (Ховд), Монгол Улсын аварга П.Бүрэнтөгс (Давст), Сумо бөхийн 73 дахь екозуна, их аварга Терүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ (Наранбулаг), улсын арслан [[Мядагийн Мөнгөн|М.Мөнгөн]] (Давст), улсын гарьд Ө.Бат-Орших (Улаангом), улсын заан [[Санжжавын Сүхбаатар|С.Сүхбаатар]] (Наранбулаг), Л.Энхсаруул (Ховд), улсын харцага [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] (Ховд), А.Бямбажав (Сагил), улсын начин Ж.Гэлэг (Ховд), Г.Даваасамбуу (Ховд), Л.Бандихүү (Ховд аймаг Дөргөн), Нямжав (Сагил), Г.Даваасамбуу (Сагиль), Эрхэмбаяр (Түргэн), Ю.Батаа (Наранбулаг), Насандэлгэр (Сагил), Энхбаяр (Түргэн), Г.Дармаажанцан (Ховд, Дөргөн). Чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 4 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Н.Баярмагнай (Бөхмөрөн, Ховд), Монгол Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагчаар 11 жил тоголсон, мэргэн бууч, ОУХМ Д.Лүмбэнгарав (Давст), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн аварга, ОУХМ Даваадорж (Уугаа) (Сагил), Волейболын дээд лигийн аварга, Монголын Волейболын холбооны ЕНБДаргаар 22 жил ажилласан, спортын мастер Ц.Бат-Энх (Сагил), Таеквондогийн ОУХМ Б.Бямбажав (Түргэн), “Улаанбаатар марафон” ОУ-ын тэмцээний аварга, Ази тивийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ Ц.Бямбажав (2016, 2020 олимпод оролцсон, Өлгий), Усанд сэлэлтийн ОУХМ, улсын рекордыг 50м, 100м-т эзэмшигч, 2020 оны олимпт оролцогч М.Дэлгэрхүү (Ховд). Шатрын улсын аварга, ФИДЕ мастер Б.Баярмандах (Өмнөговь), ФИДЕ мастер З.Бямбаа (Өмнөговь), насанд хүрэгчдийн шатрын улсын аварга, спортын мастер Ү.Агьбилэг (Өмнөговь), шатрын их мастер, насанд хүрэгчдийн улсын аварга Ү.Үүрийнтуяа (Өмнөговь), сагсан бөмбөгийн ОУХМ, улсын шигшээ багийн тамирчин, дээд лигийн аварга, MVP Б.Өнөрзаяа (Дөргөн), Азийн наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт, үндэсний шигшээ багийн тамирчин, дээд лигийн 3 удаагийн аварга, ОУХМ Ц.Болорцэцэг (Өмнөговь, Өлгий), буудлагын спортын ОУХМ Э.Даваахүү (Өмнөговь), Волейболын дээд лигийн аварга, МУ-ын үндэсний шигшээ багийн тамирчин, спортын мастер А.Төр-Эрдэнэ (Сагил), “Айчи-Нагоя 2026” Азийн пара наадмын мөнгөн медальт ОУХМ жүдоч Т.Сувд-Эрдэнэ (Дөргөн). '''УРЛАГ, УРАН БҮТЭЭЛИЙН САЛБАРТ''': Алдарт туульч Ц.Зодов (Бөхмөрөн), Г.Хайнзан, МУГЖ бүжигчин Ж.Лэгжмаа, МУГЗ кино найруулагч Б.Сумхүү (Давст), Ардын жүжигчин, МУГЖ дуучин [[Самандын Жавхлан]] (Бөхмөрөн), Ардын жүжигчин [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Давст), МУГЖ эстрадын дуучин Уранчимэг (Давст), МУГЖ дуучин М.Бямбажав (Өмнөговь), МУГЖ дуучин Г.Бямбажаргал (Өмнөговь), МУГЖ П.Эрдэнэзаан (Өлгий), Харанга хамтлаг, хөгжмийн зохиолч Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), хөгжмийн зохиолч, МУ-ын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Магсаржав (Давст, Тэс), алдарт фото зурагчин, Гамма агентлагийн [[Цэвэгмидийн Батзориг|Ц.Батзориг]] (Сагил), Нисванис хамлагийн ахлагч, ая зохиогч Л.Энх-Амгалан (Ховд), жүжигчин МУГЖ[[Цэгмидийн Цэрэнболд|Ц.Цэрэнболд]] (Бөхмөрөн). 1962 онд Чингис хааны хөшөөг урлаад хэлмэгдсэн, их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөг бүтээгч, театрын ерөнхий зураач асан Н.Махбал (Харлаг бэйсийн хүү. Улаангом), ХҮ хамтлагийг үүсгэн байгуулагч, МУУГЗ [[Баярмагнайгийн Дашдондог]] (Сагил), МУГЖ бүжигчин М.Мандхай, Шар гэгээ, Задлаагүй захиа зэрэг киноны найруулагч Б.Батдэлгэр (Ховд), кино жүжигчин МУСТА Ц.Лхагва (Өлгий), МУГЖ дуучин У.Баатар (Түргэн), МУУГЗ яруу найрагч У.Пүрэвсүрэн (Түргэн). '''ЭРХЭМСЭГ БҮСГҮЙЧҮҮД:''' Өндөр гэгээн Занабазар богдын ээж Ханджамц хатан (Дөрвөдийн Далай тайшийн охин), Анхны долоогийн нэг Д.Догсом хурцын дурлалт бүсгүй "Хөх торгон дээл" дууны эзэн Баяндалайн БАДАМ (Жинжий Бадам), Фронтод 1600 хонь, 96 агт, 16 атан тэмээ, 10000 төгрөг (тухайн үеийн 12500 хоньтой тэнцэх мөнгө) бэлэглэсэн [[Энгэлийн Бадам]], Монголын Эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг олон жил нэр төртэй удирдсан хөдөлмөрийн баатар Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн) нар, Ардын жүжигчин С.Сарантуяа (Давст), Төрийн соёрхолт, ардын эмч, гавьяат эмч, ШУ-ы доктор (ScD), профессор О.Сэргэлэн (Сагил), Холливудын од жүжигчин Стивен Сигалын дурлалт бүсгүй, эхнэр Б.Эрдэнэтуяа (Өмнөговь). '''УЯАЧИД:''' МУ-ын манлай уяач Н.Батбаяр (Ховд, Дөргөн), МУ-ын алдарт уяач С.Анхбаяр (Түргэн), Б.Түмэнжаргал (Ховд) '''Халимагийн дөрвөдүүд (ОХУ)''': ЗХУ-ын жанжин, хошууч генерал [[Басан Городовиков|Басан Бадьминович Городовиков]]. Алдарт туульч, дуучин [[Охийн Цагаанзам|О.Цагаанзам]]. Дэлхийн шатрын их мастер Санан Сюгиров. Алдарт балетчин Марина Тундутова. '''БНХАУ дахь дөрвөдүүд''': '''ДӨРВӨДИЙН ЗЭЭ НАР:''' [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазар]], [[Түшээт хан Чахундорж]]; [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-ын дарга, МУ-ын шадар сайд, Боловсролын сайд асан, УИХ-ын гишүүн [[Лувсаннямын Гантөмөр|Лу.Гантөмөр]] (Ховд); улсын начин, Чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТамирчин [[Лувсангийн Энхбаяр|Лу.Энхбаяр]] (Сагил); МУ-ын математикийн олимпиадын 5 удаагийн аварга, МУ-ын гавьяат багш Д.Бат-Орших (Сагил), Хүрд компанийг үүсгэн байгуулагч, МУ-ын гавьяат Энхжаргал (Сагил), Жүдо бөхийн дэлхийн аваргын хошой хүрэл медальт, МУ-ын гавьяат тамирчин Ё.Басхүү (Бөхмөрөн), МУ-ын гавьяат дасгалжуулагч, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүй (Түргэн), улсын начин Лу.Өлзийбаяр (Сагил), улсын начин Ч.Баянмөнх (Давст), улсын начин Ц.Бямба-Очир (Сагил), дуучин рэппер, уран бүтээлч Rokit Bay О.Баярсайхан (Өмнөговь), дуучин рэппер, продюсер Big Gee Т.Мөнх-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн 2 удаагийн аварга, Азийн элсний наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт О.Нямбаяр (Ховд), Эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Найдалаа (Сагил). == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] * [[Халимаг]] * [[Ойрад]] * [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.] * [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.] * [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.] * [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.] == Зүүлт, иш баримт == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Дөрвөд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] cn0rtbni9ri5wiu7qxnrys0lvmyb85v Хамас 0 10134 873702 802021 2026-10-20T02:04:14Z Эрдэнийн тобчи 108163 873702 wikitext text/x-wiki [[Файл:Emblem of Hamas Dark Green Variant Vector Graphic.svg|thumb|right|250px|Хамасын бэлгэ тэмдэг]] '''Хамас''' ([[Араб хэл|араб]]: حماس‎, {{lang-ar|حركة المقاومة الإسلامية}}, ''Harakat al-Muqawama al-Islamiyya'', шууд утгаараа «Исламын эсэргүүцлийн хөдөлгөөн») нь Палестины суннит исламын үзэл баримтлалтай улс төрийн болон зэвсэгт хөдөлгөөн юм. Тус хөдөлгөөн нь 1987 онд Палестины анхдугаар [[Интифада]]гийн үеэр байгуулагдсан бөгөөд [[Египет]]ийн [[Мусульман ахан дүүс]] хөдөлгөөний Палестин дахь салбараас үүсэлтэй. Хамас нь улс төрийн үйл ажиллагаа, нийгмийн халамжийн сүлжээ болон зэвсэгт ажиллагааг хослуулан явуулж ирсэн байна. Хамас 2006 оны 1 сарын 25-нд болсон Палестины хууль тогтоох байгууллагын сонгуульд 132 суудлын 74-ийг авч ялалт байгуулжээ. Үүний дараа Палестины Үндэсний захиргааны засгийн газарт тэргүүлэх байр суурь эзэлсэн бөгөөд 2007 онд [[Фатах]] хөдөлгөөнтэй зэвсэгт мөргөлдөөн гарсны дараа [[Газын зурвас]] дахь засаг захиргааны болон аюулгүй байдлын гол байгууллагуудыг хяналтдаа авсан байна.<ref>{{cite web |title=Palestinian Legislative Council Elections—Challenges of Hamas' Victory |url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/CPRT-109SPRT26018/pdf/CPRT-109SPRT26018.pdf |publisher=United States Government Publishing Office}}</ref> Хамасын үзэл баримтлал нь исламын шашин, Палестины үндэсний үзэл болон Израилын эсрэг зэвсэгт эсэргүүцлийг хослуулдаг. Тус хөдөлгөөн нь Израил улсыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж ирсэн бөгөөд 2017 онд нийтэлсэн улс төрийн баримт бичигтээ Палестины асуудал, Израилтай холбоотой байр суурь болон Палестины үндэсний эрхийн талаарх үзэл санаагаа дахин тодорхойлсон байна. Уг баримт бичигт 1967 оны зургаадугаар сарын 4-ний шугамын дагуух хил бүхий Палестин улсыг үндэсний зөвшилцлийн хүрээнд байгуулах санааг тусгасан боловч Израил улсыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөөгүй юм.<ref>{{cite journal |title=The Hamas Document of Principles: Can a Leopard Change Its Spots? |url=https://www.inss.org.il/strategic_assessment/the-hamas-document-of-principles-can-a-leopard-change-its-spots/ |journal=Strategic Assessment |publisher=Institute for National Security Studies |year=2017}}</ref> Хамас болон түүний зэвсэгт жигүүрийг олон улс, бүс нутгийн байгууллага террорист байгууллага гэж ангилдаг. Тухайлбал, [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Их Британи]], [[Канад]], [[Европын Холбоо]] болон [[Шинэ Зеланд]] Хамасыг террорист байгууллагын жагсаалтад оруулсан байдаг. Гэхдээ улс орон бүрийн хууль эрх зүйн зохицуулалт, хориг арга хэмжээний хүрээ харилцан адилгүй байдаг тул олон улсын ангиллыг нэгэн ижил гэж үзэж болохгүй.<ref>{{cite web |title=Country Reports on Terrorism 2023: Hamas |url=https://2021-2025.state.gov/reports/country-reports-on-terrorism-2023/ |publisher=United States Department of State}}</ref><ref>{{cite web |title=Israel-Hamas Conflict: Designation of Hamas as a Terrorist Organisation |url=https://www.mfat.govt.nz/en/countries-and-regions/middle-east/israel-hamas-conflict |publisher=New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade}}</ref> == Түүх == === Үүсэл ба байгуулагдсан нь === Хамас нь 1987 онд Израилын эзлэн түрэмгийлэлд эсэргүүцсэн Палестины анхдугаар Интифада эхэлсэн үед байгуулагдсан юм. Тус хөдөлгөөний анхны удирдагчдын дунд исламын шашны номлогч [[Ахмед Яссин]] болон Абд аль-Азиз ар-Рантиси нар байв. Хөдөлгөөн нь [[Газын зурвас]] дахь Мусульман ахан дүүсийн нийгмийн болон шашны сүлжээнээс үүсэж, улмаар улс төрийн болон зэвсэгт үйл ажиллагаагаа өргөжүүлжээ. Анх Хамас нь Палестины нийгэмд исламын шашны сургаал, боловсрол, буяны ажил болон нийгмийн тусламжийг дэлгэрүүлэхэд анхаарч байв. Гэвч Израилын эзлэн түрэмгийлэл, Палестины үндэсний хөдөлгөөний дотоод зөрчил болон тухайн үеийн улс төрийн нөхцөл байдлын улмаас тус байгууллага зэвсэгт эсэргүүцлийг үйл ажиллагааныхаа гол чиглэлийн нэг болгосон байна. 1988 онд Хамас анхны дүрмээ нийтэлж, Палестины газар нутаг, исламын шашин болон Израилын эсрэг тэмцлийн талаарх байр сууриа тодорхойлжээ. Тус дүрэмд еврейчүүдийн эсрэг дайсагнасан агуулга болон Израил улсыг устгах зорилготой холбоотой заалтууд орсон нь Хамасын үзэл баримтлалын талаар олон улсын маргаан үүсгэсэн байна. === 1990-ээд оны үйл ажиллагаа === 1990-ээд онд Хамас Израилын эсрэг зэвсэгт халдлага, бөмбөг дэлбэлэх ажиллагаа болон амиа золиослох халдлагууд үйлдсэн. Эдгээр халдлагын улмаас олон энгийн иргэн амь үрэгдэж, тус хөдөлгөөн Израил болон бусад улсын аюулгүй байдлын бодлогын гол асуудлуудын нэг болжээ. 1993 онд Израил болон Палестиныг чөлөөлөх байгууллагын хооронд Ослогийн хэлэлцээр байгуулагдсаны дараа Хамас уг хэлэлцээрийг эсэргүүцэж, Израилтай хийсэн энхийн үйл явцын зарим гол нөхцөлийг хүлээн зөвшөөрөөгүй байна. Тус хөдөлгөөн нь зэвсэгт тэмцлээ үргэлжлүүлсэн бөгөөд энэ нь Израилын эсрэг халдлага, Палестины дотоод улс төрийн хуваагдал болон энхийн хэлэлцээний явцад нөлөөлжээ. 1997 онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] Хамасыг гадаадын террорист байгууллагаар албан ёсоор ангилсан байна. Дараа нь бусад улс орон болон бүс нутгийн байгууллагууд ч тус хөдөлгөөнд хориг арга хэмжээ авч, санхүүжилт болон үйл ажиллагаанд нь хязгаарлалт тогтоожээ.<ref>{{cite web |title=Foreign Terrorist Organizations |url=https://2021-2025.state.gov/foreign-terrorist-organizations/ |publisher=United States Department of State}}</ref> === 2000-аад оны эхэн үе === 2000 онд Палестины хоёрдугаар Интифада эхэлсний дараа Хамас Израилын эсрэг зэвсэгт ажиллагаагаа эрчимжүүлсэн. Энэ үед тус хөдөлгөөний зэвсэгт жигүүр амиа золиослох халдлага болон пуужингийн довтолгоо зэрэг аргыг ашиглаж байв. Израилын эсрэг эдгээр халдлага нь олон энгийн иргэний амь насанд хүрч, Хамасын талаарх олон улсын шүүмжлэлийг нэмэгдүүлсэн юм. Үүний зэрэгцээ Хамас Газын зурвас болон Баруун эрэгт буяны байгууллага, сургууль, эмнэлэг, шашны байгууллага болон бусад нийгмийн үйлчилгээний сүлжээг хөгжүүлжээ. Эдгээр үйл ажиллагаа нь зарим Палестинчуудын дэмжлэгийг авахад нөлөөлсөн боловч тус хөдөлгөөний улс төрийн болон зэвсэгт үйл ажиллагаатай холбоотой санхүүжилт, хяналтын асуудал олон улсын маргааны сэдэв болсон байна. === 2006 оны сонгууль ба Газын зурвасын хяналт === 2006 оны 1 сарын 25-нд болсон Палестины хууль тогтоох байгууллагын сонгуульд Хамасын «Өөрчлөлт ба шинэчлэл» эвсэл 132 суудлын 74-ийг авч ялалт байгуулсан бол [[Фатах]] 45 суудал авчээ. Сонгуулийн үр дүн нь Палестины улс төрийн тогтолцоонд томоохон өөрчлөлт авчирч, Хамас Палестины Үндэсний захиргааны засгийн газрыг байгуулах боломжтой болсон юм.<ref>{{cite web |title=Palestinian Legislative Council Elections—Challenges of Hamas' Victory |url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/CPRT-109SPRT26018/pdf/CPRT-109SPRT26018.pdf |publisher=United States Government Publishing Office}}</ref> Гэвч Хамас болон Фатахын хооронд эрх мэдэл, аюулгүй байдлын байгууллагуудын хяналт, Израилтай харилцах бодлогын талаар зөрчил нэмэгдсэн байна. 2007 онд хоёр хөдөлгөөний хооронд Газын зурваст зэвсэгт мөргөлдөөн гарсны дараа Хамас тус нутаг дэвсгэрийн бодит хяналтыг гартаа авчээ. Үүнээс хойш Палестины улс төрийн тогтолцоо Газын зурвас болон [[Баруун эрэг]]т тус тусдаа удирдлагатай болсон байна. Хамасын Газын зурвас дахь засаглалын хугацаанд Израил болон Египетийн зүгээс хилийн хөдөлгөөн, бараа бүтээгдэхүүний нэвтрэлтэд янз бүрийн хязгаарлалт тогтоож ирсэн. Эдгээр хязгаарлалт, зэвсэгт мөргөлдөөн, дотоод засаглалын асуудал болон эдийн засгийн хүндрэл нь Газын зурвасын хүн амын амьдралд ихээхэн нөлөөлсөн юм. === 2017 оны улс төрийн баримт бичиг === 2017 оны 5 сарын 1-нд Хамас ''Document of General Principles and Policies'' буюу «Ерөнхий зарчим, бодлогын баримт бичиг»-ийг нийтэлжээ. Уг баримт бичигт Палестины үндэсний эрх, Израилын эзлэн түрэмгийлэл, Палестины төрийн асуудал болон улс төрийн тэмцлийн зорилгын талаар тусгасан байна. Баримт бичигт 1967 оны зургаадугаар сарын 4-ний шугамын дагуу нийслэл нь [[Зүүн Иерусалим]] байх тусгаар тогтносон Палестин улс байгуулахыг үндэсний зөвшилцлийн томьёолол болгон дэвшүүлсэн. Гэвч энэ байр суурь нь Израил улсыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн гэсэн үг биш байв. Мөн 2017 оны баримт бичиг нь 1988 оны дүрмийг бүрэн хүчингүй болгосон шинэ дүрэм байсан эсэх талаар судлаачдын тайлбар харилцан адилгүй байдаг.<ref>{{cite journal |title=The Hamas Document of Principles: Can a Leopard Change Its Spots? |url=https://www.inss.org.il/strategic_assessment/the-hamas-document-of-principles-can-a-leopard-change-its-spots/ |journal=Strategic Assessment |publisher=Institute for National Security Studies |year=2017}}</ref> === 2023 оны 10 сарын 7-ны халдлага ба дараах дайн === 2023 оны 10 сарын 7-нд Хамас болон бусад зэвсэгт бүлэглэл Газын зурвасаас Израилын өмнөд хэсэгт томоохон халдлага үйлджээ. Халдлагын үеэр энгийн иргэд болон цэргийн албан хаагчид амь үрэгдэж, олон хүн барьцаалагдсан байна. Энгийн иргэдийг зориудаар онилох, барьцаалах болон бусад хүчирхийллийн үйлдлийг олон улсын хүмүүнлэгийн эрх зүйн хүрээнд ноцтой зөрчил гэж үздэг. Үүний дараа Израил Газын зурваст өргөн хэмжээний цэргийн ажиллагаа эхлүүлж, удаан хугацааны дайн өрнөсөн юм. Дайны улмаас олон тооны палестин иргэн амь үрэгдэж, олон хүн шархадан, орон гэрээ орхин дүрвэж, орон сууц, эмнэлэг, сургууль болон бусад дэд бүтэц ихээхэн сүйдсэн байна. Хүмүүнлэгийн тусламжийн хүртээмж, хүнсний аюулгүй байдал, эрүүл мэндийн үйлчилгээ болон барьцаалагдсан хүмүүсийн асуудал олон улсын анхаарлын төвд оржээ. Эдгээр үйл явдал нь Хамасын зэвсэгт ажиллагаа, Газын зурвас дахь засаглал, Израилын цэргийн хариу арга хэмжээ болон энгийн иргэдийг хамгаалах асуудлын талаар олон улсын маргаан, дипломат хүчин чармайлтыг эрчимжүүлсэн байна.<ref>{{cite web |title=Country Reports on Terrorism 2023 |url=https://2021-2025.state.gov/reports/country-reports-on-terrorism-2023/ |publisher=United States Department of State}}</ref> == Үзэл баримтлал ба улс төрийн зорилго == Хамасын үзэл баримтлал нь суннит исламын шашин, Палестины үндэсний үзэл болон Израилын эсрэг эсэргүүцэлд тулгуурладаг. Тус хөдөлгөөн нь Палестины газар нутгийн статус, Израилтай харилцах харилцаа, Иерусалимын асуудал болон палестин дүрвэгсдийн эрхийн талаар өөрийн байр суурийг илэрхийлж ирсэн. Хамасын анхны дүрэмд исламын шашны улс төрийн үзэл санаа, Палестиныг бүхэлд нь чөлөөлөх зорилго болон Израилтай эвлэрэхийг эсэргүүцсэн байр суурь тусгагдсан байдаг. Мөн уг баримт бичигт еврейчүүдийн эсрэг үзэл санаа агуулсан хэсгүүд бий. Эдгээр агуулга нь тус хөдөлгөөнийг антисемитизмтай холбон шүүмжлэх үндэслэлүүдийн нэг болсон юм. 2017 оны улс төрийн баримт бичигт Хамас еврейчүүдийг шашин шүтлэгийнх нь улмаас бус, сионист төслийг улс төрийн эсэргүүцлийн бай гэж ялган тодорхойлсон боловч уг өөрчлөлт нь өмнөх дүрмийн үзэл санаатай харьцуулахад хэр хэмжээний бодит өөрчлөлт болсон талаар судлаачдын дунд санал зөрөлдөөн байдаг. Хамас Израил улсыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөөгүй хэвээр байв.<ref>{{cite journal |title=The Hamas Document of Principles: Can a Leopard Change Its Spots? |url=https://www.inss.org.il/strategic_assessment/the-hamas-document-of-principles-can-a-leopard-change-its-spots/ |journal=Strategic Assessment |publisher=Institute for National Security Studies |year=2017}}</ref> == Изз ад-Дин аль-Кассамын бригадууд == '''Изз ад-Дин аль-Кассамын бригадууд''' ({{lang-ar|كتائب الشهيد عز الدين القسام}}) нь Хамасын зэвсэгт жигүүр юм. Тус жигүүр нь Израилын эсрэг пуужингийн довтолгоо, зэвсэгт халдлага болон бусад цэргийн ажиллагаа явуулж ирсэн бөгөөд 2023 оны 10 сарын 7-ны халдлагад гол үүрэг гүйцэтгэсэн байна. Хамасын зэвсэгт жигүүрийн ажиллагаанд Израилын цэргийн объектын эсрэг халдлагаас гадна энгийн иргэдийн амь насанд хүрсэн бөмбөг дэлбэлэх ажиллагаа, пуужингийн довтолгоо болон барьцаалах үйлдлүүд багтсан. Энгийн иргэдийг зориудаар онилох, тэднийг барьцаалах болон ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдах нь олон улсын хүмүүнлэгийн эрх зүйн үндсэн зарчимтай зөрчилддөг. Америкийн Нэгдсэн Улс, Европын Холбоо болон бусад улс орон Хамас болон түүний зэвсэгт жигүүрт террорист байгууллагын статустай холбоотой хууль эрх зүйн арга хэмжээ авч ирсэн. Зарим улсын эрх зүйн тогтолцоо Хамасын бүхэл бүтэн байгууллагыг, зарим нь тодорхой салбар, хувь хүн эсвэл холбогдох байгууллагыг хамруулдаг тул жагсаалт, хориг арга хэмжээний хамрах хүрээг тус тусад нь авч үзэх шаардлагатай.<ref>{{cite web |title=Foreign Terrorist Organizations |url=https://2021-2025.state.gov/foreign-terrorist-organizations/ |publisher=United States Department of State}}</ref> == Нийгмийн үйл ажиллагаа ба дэмжлэгийн хүрээ == Хамас нь зэвсэгт болон улс төрийн үйл ажиллагаанаас гадна Газын зурваст сургууль, эмнэлэг, буяны байгууллага, шашны төв болон нийгмийн тусламжийн сүлжээтэй холбоотой үйл ажиллагаа явуулж ирсэн. Эдгээр үйлчилгээ нь зарим орон нутгийн иргэдэд боловсрол, эрүүл мэндийн үйлчилгээ болон материаллаг тусламж хүргэхэд оролцсон байна. Хамасын дэмжлэгийг тайлбарлахдаа зөвхөн шашны үзэл баримтлалаар хязгаарлах боломжгүй. Палестины улс төрийн дотоод өрсөлдөөн, Фатахын засаглалтай холбоотой олон нийтийн бухимдал, Израилын эзлэн түрэмгийлэл, эдийн засгийн хүндрэл болон нийгмийн халамжийн хүртээмж зэрэг хүчин зүйлс түүний улс төрийн байр сууринд нөлөөлж иржээ. Гэвч тус хөдөлгөөнийг дэмжих байдал нь Палестины бүх хүн амын үзэл бодлыг төлөөлөхгүй бөгөөд бүс нутаг, цаг хугацаа болон улс төрийн нөхцөл байдлаас хамааран өөрчлөгдөж ирсэн. Хамасын нийгмийн сүлжээ, санхүүжилт болон буяны байгууллагуудтай холбоотой харилцаа нь олон улсын хориг арга хэмжээ, санхүүгийн хяналтын гол сэдвүүдийн нэг юм. Зарим засгийн газар тус хөдөлгөөнтэй холбоотой санхүүжилтийн сүлжээг таслан зогсоох арга хэмжээ авдаг бол хүмүүнлэгийн байгууллагууд Газын зурвасын энгийн иргэдэд тусламж хүргэх боломжийг хадгалах шаардлагатайг онцолдог.<ref>{{cite web |title=Country Reports on Terrorism 2023 |url=https://2021-2025.state.gov/reports/country-reports-on-terrorism-2023/ |publisher=United States Department of State}}</ref> == Олон улсын эрх зүйн статус == Хамасын олон улсын эрх зүйн статус улс орон, байгууллага бүрд харилцан адилгүй байдаг. Америкийн Нэгдсэн Улс 1997 онд Хамасыг гадаадын террорист байгууллагаар ангилсан. Европын Холбоо тус хөдөлгөөнийг террорист байгууллагын жагсаалтад оруулсан бөгөөд Их Британи, Канад, Шинэ Зеланд зэрэг улс ч холбогдох хууль тогтоомжийн хүрээнд террорист байгууллага гэж үздэг. Террорист байгууллагын жагсаалтад оруулах нь тухайн улсын хууль тогтоомжийн дагуу хөрөнгө царцаах, санхүүжилт хориглох, гишүүнчлэл болон материаллаг дэмжлэгт хязгаарлалт тавих зэрэг үр дагавартай байж болно. Гэхдээ эдгээр арга хэмжээний агуулга, хамрах хүрээ улс орон бүрд өөр байдаг. [[НҮБ]] нь Хамасыг бүхэлд нь дэлхий даяар мөрдөгдөх террорист байгууллагын нэгдсэн жагсаалтад оруулсан гэж ерөнхийлөн бичих нь оновчгүй. НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн хориг арга хэмжээний тогтолцоо болон гишүүн улс бүрийн үндэсний ангиллыг хооронд нь ялгаж ойлгох шаардлагатай. Мөн тухайн үеийн хууль эрх зүйн статусыг бичихдээ албан ёсны, шинэчлэгдсэн эх сурвалж ашиглах нь зүйтэй. == Олон нийтийн үнэлгээ ба шүүмжлэл == Хамасын талаар олон улсын болон Палестины олон нийтийн дунд харилцан адилгүй үнэлгээ байдаг. Зарим дэмжигч нь тус хөдөлгөөнийг Израилын эзлэн түрэмгийллийн эсрэг тэмцэгч, Палестины үндэсний эрхийн төлөөх байгууллага гэж үздэг. Харин шүүмжлэгчид нь энгийн иргэдийн эсрэг халдлага, Израилыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан байр суурь, авторитар шинжтэй засаглал болон Газын зурвасын улс төрийн хуваагдалд гүйцэтгэсэн үүргийг онцолдог. 2023 оны 10 сарын 7-ны халдлага болон дараах дайны үеэр энгийн иргэдэд учирсан хохирол, барьцаалагдсан хүмүүсийн хувь заяа, Газын зурвасын хүмүүнлэгийн хямрал нь Хамас болон Израилын үйл ажиллагаанд олон улсын анхаарлыг төвлөрүүлсэн. Эдгээр асуудлыг үнэлэхдээ энгийн иргэдийг хамгаалах олон улсын хүмүүнлэгийн эрх зүйн зарчим, баримтад тулгуурласан мэдээлэл болон талуудын мэдэгдлийг хооронд нь ялгах шаардлагатай. == Мөн үзэх == * [[Палестин]] * [[Газын зурвас]] * [[Фатах]] * [[Палестиныг чөлөөлөх байгууллага]] * [[Израил–Палестины мөргөлдөөн]] * [[Мусульман ахан дүүс]] * [[Израил–Хамасын дайн]] == Эшлэл == <references /> jypfufqae3p7yqixy56l66ivzt1yx27 Барон Унгерн фон Штернберг 0 10151 873700 872839 2026-10-20T01:44:35Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873700 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн | name = Барон фон Унгерн-Штернберг | image =[[Файл:Roman Ungern 1916 or 1917.jpg|250px|]] | caption = Барон фон Унгерн-Штернберг. 1916-1917 оны үеэр. | birth_date = 1885 оны 12 сарын 29 | death_date = 1921 оны 9 сарын 15 | birth_place = [[Австри-Унгар]], [[Грац]] | nickname = Галзуу Барон | birth_name = ''Nikolai Robert Maximilian Freiherr von Ungern-Sternberg'' | allegiance = [[Оросын Хаант Улс|Орос]] (1906–1920)<br>[[Богд Хаант Монгол Улс|Монгол]] (1920–1921) | branch = [[Оросын эзэнт гүрний арми]]<br>[[Цагаан хөдөлгөөн|Цагаан арми]] | service_years = 1906–1921 | rank = [[Дэслэгч генерал]] | service_number = | commands = [[Азийн морин дивиз]] | battles = [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]],<br> [[Оросын иргэний дайн]]<br> [[Нийслэл хүрээг хятадын гамин цэргээс чөлөөлсөн нь|Нийслэл хүрээг чөлөөлөх байлдаан]],<br> [[Улаан хадны байлдаан]],<br> [[Чойрын байлдаан]],<br> Орос руу хийсэн аян дайн,<br> Хиагтыг эзлэхийн төлөө тулалдаан | шагналууд = | харилцаа = |death_place=[[Зөвлөлт Орос Улс]], [[Новониколаевск]]}} [[wiktionary:барон|Барон]] '''Унгерн фон Штернберг''' ([[Герман хэл|герм]]. ''Robert Nikolaus Maximilian Freiherr von Ungern-Sternberg''; 1886 оны 1-р сарын 10-нд төрсөн- [[1921]] оны 9-р сарын 15-нд Новониколаевск буюу өнөөгийн [[Новосибирск]] хотод нас барсан) Балтийн [[герман]] гаралтай [[Орос]]ын армийн [[дэслэгч генерал]]. [[Оросын иргэний дайн]]д оролцож улмаар [[1920]]-оос 1921 онуудад [[Монгол улс|Монголд]] Богд хаант монгол төрийг сэргээх зорилгоор хятадын гамин цэргийн эсрэг цэрэг дайны үйл ажиллагааг амжилттай явуулж байжээ. [[Азийн морин дивиз]]ийг удирдан тухайн үед Хятадын цэргийн эрхшээлд байсан [[Нийслэл хүрээг хятадын гамин цэргээс чөлөөлсөн нь|Монгол орныг чөлөөлөхөөр]] 1921 оны 2-р сарын 24-ний өвлийн хүйтэн өдөр өөрийн хүчнээс олон дахин илүү хүчтэй хятадын гамин цэрэгтэй эрэлхэг зоригтой байлдаж хүнд тулаан хийж хятад цэргийг ялж [[Нийслэл Хүрээ|нийслэл Хүрээг]] эзлэн авч VIII Богд Жавзандамбыг хаан ширээнд нь буцаан залж ард түмний хүсэн хүлээсэн Монгол улсын тусгаар тогтнолыг сэргээсэн гавьяатан. Барон жанжин 1921 оны 4-р сард хятадын гамин цэргийг Чойрт бут цохиж Монгол орныг гамин цэргээс бүрэн чөлөөлсөн. Барон жанжин нийслэл Хүрээнд монгол цэргийн сургууль нээж, цахилгаан станц, банк ажиллуулж нийслэл хотыг хур хогноос нь салгаж байжээ. Барон жанжин Оросын эзэн хаандаа өргөсөн тангарагтаа үнэнч байсан тул тэр эзэн хаанаасаа урвасан хүмүүсийг үздэггүй байсан гэдэг. Тэрбээр Орос оронд эзэн хааныг хөнөөсөн улаан коммунист большевикуудын эсрэг хатуу тэмцэж байсан. Барон жанжин удалгүй нийслэл Хүрээнд байсан цэргээ засаж нийслэл Хүрээнээс хөдөлж [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Орос Улс]] руу довтлохоор хойд зүг хөдлөж яваад Оросын [[Улаан Арми]] болон [[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатарын]] удирдсан [[Монголын Ардын Арми|Ардын цэрэг]]т гол хүчээ бут цохиулсан. 1921 оны 8-р сард хамт тулалдаж явсан Богд хаант төрийн монгол цэргүүдийн урвалтын уршгаар баривчлагдан Оросын Улаан армид хүргэгдэн улмаар 1921 оны 9-р сарын 15-ны өдөр Новониколаевск хотод цаазаар авахуулжээ. == Уг гарал, бага идэр нас == [[Файл:Унгернъ.jpg|thumb|200px|left|Унгерны хүүхэд үеийн зураг]] [[File:Ungern-Sternberg family CoA (137647542).jpg|thumb|200px|Барон Унгерн фон Штернбергийн удмын сүлд]] Унгерны удам угсаа нь герман, балти, унгар, славян, скандинав цус холилдсон маш эртний язгууртан гаралтай. Өөрөө миний цусанд Аттилын удам угсаа ч бий хэмээн ярьдаг байсан. Эцэг Теодор-Леонгард-Рудольф барон язгууртны гаралтай. Эх Софи-Шарлотта герман хүн. Унгерний гэр бүл Европоор их аялдаг байсан тул Барон Унгерн [[Австри]]д төржээ. 1896 онд Петербургийн тэнгисийн цэргийн сургуульд элсэн орж суралцсан боловч төгсөхөөс өмнө [[Орос-Японы дайн]] эхэлж тэрээр цэрэгт явсан боловч Манжуурт очиход дайн дууссан байжээ. 1906-аас 1908 онуудад Павловын цэргийн сургуульд суралцаж төгссөн. Тэр буддын шашныг эртнээс сонирхдог байжээ. == Цэргийн албанд == [[Файл:Ungern-sternberg r.jpg|thumb|200px|right|Унгерн-цэргийн сургуулийн сонсогч]] 1908 оноос Байгаль нуурын чанад дахь казак цэргийн Аргуны 1-р хороонд хорунжий цолтой алба хаасан. 1913 онд [[Ховд хот]]од алба хааж байсан.Барон монголын Ховдод алба хааж байхдаа Богд хаант монгол төрийн цэргийн албанд ямар ч цалингүйгээр зүтгэе хэмээн хүсэлт гаргаж байжээ. Барон 1914 онд [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] эхлэхэд Донын казакын 34-р хороонд алба хааж эхэлжээ. Эрэлхэг зоригтой байлдсаны төлөө удаа дараа гавьяа байгуулж олон тооны одон медалиар шагнуулж байсан. Сахилга алдсаны улмаас [[буриад]] хольцтой [[Атаман Семёнов|Семёновын]] (сүүлд Байгал нуурын чанад дахь казакуудын атаман) хороонд шилжсэн. Семёновыг дагаж 1917 оны 2-р сарын хувьсгалын дараа Байгал нуурын чанадад очиж ажиллах болжээ. == Иргэний дайн, Монголд == [[Файл:Baron ungern.ruem.jpg|thumb|200px|right|Унгерн-Стернберг Улаан армийн штабын байцаалтад Иркутск хотод байцааж байна]] Барон фон Унгерн-Штернберг нь Оросын иргэний дайнд [[Цагаан хөдөлгөөн|Цагааны тал]]д [[Атаман Семёнов]]ын удирдлаган доор [[Азийн морин дивиз|Харийн дивиз]]ийг (сүүлд [[Азийн морин дивиз]]) удирдан [[Байгал нуур]]ын чанадад байлдаж байжээ. 1920 оны эхээр [[Эрхүү|Эрхүү хотод]] хотод цагаантны эсрэг бослого гарч [[Александр Колчак|адмирал Колчак]] амь үрэгдэж улмаар 3-р сард Семеновын арми [[Чит хот]] руу ухаржээ. 1920 оны 8-р сард Барон Унгерн [[Дагуур]]ыг орхиж тухайн үед Хятадын эрхшээлд орсон байсан Монголын нийслэл Их Хүрээг чөлөөлөхөөр хөдөлжээ. Барон жанжин 1920 оны 10-р сарын 26-нд Их Хүрээг довтолсон боловч Хятадын гамин цэргийн галын хүч илт давуу байсан тул эхний дайралт амжилтгүй болсон, тун удалгүй хоёр дахь дайралтыг 1920 оны 12-р сард харьцангуй амжилттай хийсэн ч эцэстээ сөрөг давшилтанд цохигдон [[Хэрлэн гол]]ын зүг ухаржээ. Монгол, [[буриад]] цэргүүд, түвдийн зуутаар хүчээ дахин зузаатган, дэг журмаа сайжруулсан Барон Унгерн гурав дахь дайралтыг өөрийн нэг мянга орчин цэргийн хүчээр хийж хэд дахин давуу хүч бүхий (ойролцоогоор 10 мянга) Хятадын цэргийн хамгаалалтыг бут цохиж 1921 оны 2-р сарын 3-нд нийслэл Хүрээг эзлэн хятадын гамин цэргээс чөлөөлжээ. Дайралтын өмнө Хятадын цэргийн хорионд байсан Богд хааныг тусгай цэрэг явуулж хятадын гараас чөлөөлсөн ажээ. Барон жанжин Хүрээг довтлохын өмнөх шөнө Богд ууланд байгаа цэрэг бүрийг "нэг цэрэг гурван түүдэг гал асаа" хэмээн тушааж Чингис хааны тулааны тактикийг хэрэглэн гамин цэрэгт тэднийг олон цэрэг бүсэлсэн мэт харагдуулж гамин цэргийн санаа сэтгэлийг унагааж сэтгэл зүйн дайн хийж ялж байжээ. [[Файл:Tsagaantan (khar zuraas) ba gamingiin tsergiin (ulaan shugam) hyanaltan dahi nutag-BNMAU-yn tuuh 1986 surakh bichig.jpeg|200px|thumb|Монгол дахь [[Азийн морин дивиз]]үүдийн тулаан]] Хотын иргэд Барон Унгернийг чөлөөлөгчөө хэмээн баярлан хүлээн авчээ. Барон жанжин Хүрээний шоронд байсан Богд хаант төрийн олон зүтгэлтнүүд, гамин цэргийн эсрэг тэмцэж байсан олон хүмүүсийг чөлөөлжээ. Шоронд байсан хүмүүсийн дотор [[Хатанбаатар Магсаржав]] байсан байна. Хүрээ хотын дотор зарим нэг дээрэм тонуул гарсныг Барон жанжин зогсоож хэрэг хийсэн цэргүүдийг цаазаар авав. Барон жанжин [[буддын шашин|эртнээс буддын шашин]]д орохыг хүсдэг байсан тул энэ удаа тэрээр Бурханы шашинтан болжээ. Барон жанжин Богд хааныг хаан ширээнд нь ёслол хийж залсан байна. Уг ёслолоор Богд хаан түүнд [[чин ван]]гийн хэргэм, Улсыг мандуулагч их баатар жанжин цол олгожээ. Мөн Сэлэнгийн Зэлтэрт эдлэн газар олгожээ. Их Хүрээний Захирагч болсон тэрээр большевик еврей оросын эсрэг хатуу бодлого явуулж, ялангуяа Эзэн хаанаа эсэргүүцдэг, хувьсгалч тэрс үзэлтэй еврей гаралтай болон зүүний үзэлтэй оросууд болон хэрэг хийсэн хятад иргэдийг баривчлан заримыг нь цаазаар авч байв. Хотыг түүний сөрөг тагнуулын албаны дарга дэд хурандаа Сипайло хатуу гараараа барьж байжээ. 1921 онд [[Оросын иргэний дайн|Оросын иргэний дайнд]] Зөвлөлт засаг ялах нь тодорхой болсон, монголчууд улаантны талд урвах нь ихэссэн тул Барон Унгерн Оросын ард түмнийг Зөвлөлт засгийн эсрэг босгон Орост хаант засгийг дахин тогтоох, Богд хаант Монгол улсын хойд хилийг улаантны аюулаас хамгаалах төлөвлөгөө гарган Их Хүрээг орхин хойд зүгт цэргээ хөдөлгөжээ. Зөвлөлт Оросын явуулсан шинэ эдийн засгийн бодлого тариачдын дургүйцлийг ихээр төрүүлж, бослого хөдөлгөөн байнга гарч байсан нь энэ шийдвэр гарахад нөлөөлсөн байна. === Богд хаанаас Хан, Дархан хошой чин вангийн хэргэм шагнасан тухай зарлиг === '''Шашин төрийг хослон баригч, наран гэрэлт, түмэн наст Богд хааны зарлиг''' Орос жанжин генарал Барон болбоос бидний Монголын өөрийн эзэрхэх засгийн газрыг дахин байгуулах хэрэгт тэргүүлэн чармайн зүтгэсэн гавъяа бүхий хүмүүн мөн. Түүний бие анх цэрэг авч ирснээс инагш хүйтэн жихүүнд халшрал хийхгүй, олон ардыг өчүүхэн төдий гаслагсангүй, эцэстэл зоригийг хатуужин явсаар нэгэн өглөөний зуур Хүрээний газрыг байлдан авч гавъяа бүтээсэн ба шан хорыг тэгшлэн, цэргийн цаазыг явуулсанийг үзвээс үнэхээрийн тодорхой чанга хэмээвээс болмой. Тиймийн тул би бээр их л сайшаан үзэж, генарал Баронд үе улиран ханы зэрэг, дархан хошой чин вангийн хэргэм, ногоон жууз, улбар шар хүрэм, шар жолоо, гурван нүдэт тогосын отог, улсыг мандуулагч их баатар жанжин цол шагнавай. Хойч өдөр үе улиран тасрал үгүй залгамжлуулагтун. Иймийн тул шар торгоны өргөмжлөлд эрдэнэ дарж олговой. -Олноо Өргөгдсөний арваннэгдүгээр он == Хойд зүгийн аян, урвалт, цаазаар авалт == [[Файл:Унгернъ-Щетинкинъ.jpg|thumb|200px|left|Унгерн улаан цэрэгт олзлогдсоны дараа]] 1921 оны 5-р сарын эцсээр Унгерн болон түүний туслах [[Борис Резухин|генерал Резухин]] хоёр чиглэлээр Оросын хилийн зүг аялжээ. Борис Резухиний удирдсан 2-р бригад амжилттай байлдаж [[Улаан Арми|Улаан армийн]] отрядуудыг бут цохисон боловч Унгерний өөрийн шууд удирдсан 1-р бригад [[Константин Рокоссовский|Рокоссовскийн]] (сүүлд [[ЗХУ]]-ын [[маршал]]) удирдсан Улаан армийн морин хороо болон Д.Сүхбаатарын удирдсан Ардын цэрэгт бут цохигдон [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгийн]] хөндийд Резухиний бригадтай нийлжээ. Улаан арми болон Ардын цэрэг нийслэл руу хөдлөн 1921 оны 7-р сард Их Хүрээнд орж иржээ. 1921 оны 6-аас 8-р саруудад Зөвлөлт Оросын нутагт Барон Унгерн хэд хэдэн удаа амжилттай байлдааны үйл ажиллагаа явуулж Улаан армийн зарим хүчийг бут цохьжээ. Барон Унгерн олзлогдсон тариачин гаралтай улаан орос цэргүүдийг суллан явуулж байжээ. Барон Унгерн улаан орос цэргийн илт давуу хүчийг сайн тооцоолоогүй байсан юм. Хоёр гуравхан мянган цэрэгтэйгээр хорь гучин мянган улаан орос цэргийн эсрэг тулалдана гэдэг өөрөө өөрийгөө алахтай адил байлаа. Барон Унгерний цэрэг эцэстээ хүчээр хэд дахин илт давуу улаан орос цэрэгт ялагдав. Ялагдлын дараа Барон Унгерн Түвд руу явахаар шийдсэн нь [[Манжуур]] луу аялан Атаман Семёновттой нийлэхийг илүүд үзэж байсан түүний цэрэг офицерүүдийн эсэргүүцлийг төрүүлэн эдгээр цэргүүд 8-р сарын 16-нд Резухинийг буудаж алсны дараагаар 6-р сарын 18-нд Унгернийг буудаж алахыг оролдсон боловч тэрээр түүнийг дагасан [[Сундуй гүн]]ий Монгол цэргийн хороо руу зугтан зайлж амжжээ. Барон жанжин Бишрэлт гүн Сундуй дээр давхиж очиход харин тэр хоёр монгол цэргийн хамт түүнийг гэнэт баривчлан улаан орос цэргийн дарга [[Пётр Щетинкин|Щетинкинд]] хүргэж өгчээ. Саяхан л улаантны эсрэг хамт тулалдаж явсан Богд хаант төрийн монгол цэргүүд ийм амархан улаантны талд урвасанд Барон жанжин итгэж чадахгүй байсан гэдэг. Улаан Орос цэргийн дарга Щетинкин өөрийн талд орсон Сундуй гүнийг 2 монгол цэргийнх нь хамт энэ урвасан "гавьяа"-ных нь төлөө амьд үлдээж Монгол руу буцахыг зөвшөөрсөн ажээ. Харин Барон жанжныг улаан орос цэргүүд Новониколаевскад цаазаар авахаар хүргэжээ. [[Файл:Барон Унгерн во время судебного процесса.jpg|thumb|Шүүх хурлын үеэр Барон Унгерн.]] 1921 оны 8-р сарын 26-нд [[Владимир Ленин|Ленин]] утсаар Барон Унгернийг яаралтай түргэн цаазлах үүрэг даалгавар өгчээ. 1921 оны 9-р сарын 15-нд Барон Унгерн фон Штернбергийг нээлттэй шүүх хурлаар шүүж Азийн их Монгол гүрэн байгуулах төлөвлөгөөтэйгээр [[Япон]]ы талд ажилласан, Орос оронд хаант засгийг сэргээх зорилгоор Зөвлөлт засгийн эсрэг тэмцсэн, алан хядах үйл ажиллагаа явуулсан гэсэн хэргээр цаазаар авах ял оноож, ялыг шуурхай гүйцэтгэсэн байна. Большевикуудын шүүх хурал гэгч жүжгийг Барон жанжин огт зөвшөөрөхгүй гэдгээ мэдэгдэж, Орос орныг сүйрүүлсэн хэрэгт большевикуудыг буруутган эсэргүүцэж байгаагаа илэрхийлж байжээ. Түүнийг улаан оросууд цаазаар авсныг сонссон Богд гэгээн монголын бүх буддын сүм хийдэд ном хуруулж байжээ. Унгернийг [[Башлуугийн Жамсранжав|Дилав хутагт]] Жамсранжавтай уулзахад Дилав хутагт Унгерний амьд явах хоногийнх нь тоог нь далны ясаар урьдчилан мэргэлж хэлсэн байдаг нь нас барсан өдөртэй нь яг таарч байсан гэдэг. == Хэргийг нь дахин хянасан нь == Новосибирийн мужийн шүүхийн 1998 оны 9 сарын 25-ны хуралдаанаар Барон Унгерн фон Штернбергийг цагаатгахаас татгалзсан байна. <ref>Постановление Президиума Новосибирского областного суда от 25 сентября 1998 года (дело № 10с-98 год)</ref> == Гэр бүл == Барон Унгерн нь нэг удаа гэрлэж байсан ба энэ нь [[Манж]]ийн эзэн хааны [[Цзи гүнж]] юм. Барон Унгерн 1919 оны зун [[Бээжин]]д очсоны дараа Цзи гүнжтэй гэрлэж [[Орос]]ын [[Үнэн алдартны шашин]]ы дагуу гүнж өөрийн нэрийг слав гаралтай Елена Петровна нэрээр өөрчилсөн ажээ. Барон Унгерн нь 1920 онд Монгол руу хятад цэргийн эсрэг довтлохоос өмнө Цзи гүнжээс албан ёсоор салсан ба энэ тухайгаа эхнэртээ захиа бичиж мэдэгдэж, богинохон хугацаанд эхнэр нь байсан хүнийхээ цаашдын амьдралд нь зориулж үлэмж ихээхэн хэмжээний мөнгө дагалдуулан илгээж байжээ. Энэ гүнжийн цаашдын амьдралын тухай мэдээлэл хомс байдаг юм. Барон Унгерн эмэгтэй хүнд сэтгэл алдардаггүй байсан. Энэхүү ганц удаагийн гэрлэлт нь хайр сэтгэлийн гэхээс илүү улс төрийн ашиг сонирхолтой байсан хэмээн зарим судлаачид үздэг. Үнэхээр Барон Унгерн манж, монгол хоёр үндэстнийг дахин сэргээж дорно дахины хүчирхэг Их Монгол улс дахин сэргээн байгуулахыг мөрөөддөг байсан гэдэг. Барон Унгерн, Цзи нар үр хүүхэдгүй байсан. Барон жанжинд хувийн амьдрал гэж байгаагүй. Барон жанжин хамаг амьдрал, өмч хөрөнгөө цэргүүддээ зориулсан байдаг юм. == Гавьяа шагнал == * Гэгээн Георгийн 4-р зэргийн одон (1914 он); * Гэгээн Аннагийн 4-р зэргийн одон (1914 он); * Гэгээн Владимирын 4-р зэргийн одон (1915 он); * Гэгээн Станиславын 4-р зэргийн одон (1915 он); * Гэгээн Аннагийн 3-р зэргийн одон (1916 он); * Оросын армийн дэслэгч генерал цол (1920 он, маргаантай); * Монголын хошой чин вангийн зэрэг хэргэм (1921 он); * Монгол улсыг мандуулагч их баатар жанжин цол (1921 он). ==Мөн үзэх== * [[Нийслэл хүрээг хятадын гамин цэргээс чөлөөлсөн нь]] * [[Улаан хадны байлдаан]] * [[Улаан орос алан хядагч нараа Монголд илгээсэн нь]] == Утга зохиол ба урлагт == * Леонид Абрамович Юзефович өөрийн «Самодержец пустыни» номондоо Барон Унгерний захидлууд болон бусад сонирхолтой баримтуудыг оруулжээ. * Польшийн аялагч зохиолч Антоний Фердинанд Оссендовский Барон Унгернтэй уулзаж, ажиллаж байсан бөгөөд түүний тухай «И звери, и люди, и боги» номоо бичжээ. * Калинов Мост хамтлагийн «Вечное небо» дууг түүний дурсгалд зориулжээ. * [[Жамьянгийн Бунтар]] ба А.Бобровскийн найруулсан Төгсгөл уран сайхны кинонд түүний Монгол дахь дайны үйл ажиллагааг харуулжээ. * Сүхбаатар кинонд түүний Монгол дахь дайны үйл ажиллагааг харуулжээ. * [http://www.youtube.com/watch?v=rjd2rzkpB10 "Зөвхөн намайг үхсэний дараа" scence Найруулагч Б.Баяр] == Домог яриа, цуу яриа, онигоо == * 1921 онд улаантнуудад баригдахаасаа өмнө Барон Унгерн бүх алт эрдэнэсээ Сэлэнгийн Ингэт толгойд нуусан гэсэн цуурхал тарж байжээ. ==Цаашид унших== *Bodisco Th. von, Dugin A., Evola J., Fernbach M., Freitag Y., Greiner A.W., Mutti C., Nesmelow A. 2007. ''Baron Ungern von Sternberg – der letzte Kriegsgott''. Straelen: Regin-Verlag. *Hopkirk, Peter (1986) ''Setting the East Ablaze: on Secret Service in Bolshevik Asia''. Don Mills, Ont. *[[Kamil Giżycki]] (1929). Przez Urjanchaj i Mongolje. Lwow – Warszawa: wyd. Zakladu Nar. im. Ossolinskich. *Kuzmin, Sergei L. (2011). ''The History of Baron Ungern. An Experience of Reconstruction''. Moscow: KMK Sci. Press, ISBN 978-5-87317-692-2. *Kuzmin, S.L. (compiler) (2004). ''Baron Ungern v Dokumentakh i Memuarakh''. Moscow: KMK Sci. Press, ISBN 5-87317-164-5. *Kuzmin, S.L. (compiler) (2004). ''Legendarnyi Baron: Neizvestnye Stranitsy Grazhdanskoi Voiny''. Moscow: KMK Sci. Press, ISBN 5-87317-175-0. *Maclean, Fitzroy (1974). ''To the Back of Beyond''. Little, Brown & Co., Boston. *Michalowski W.St. (1977). ''Testament Barona''. Warszawa: Ludowa Spoldzielnia Wyd. *[[Ferdynand Antoni Ossendowski|Ossendowski, Ferdynand]] (1922) ''Beasts, Men and Gods''. New York. *Palmer, James (2008) ''The Bloody White Baron''. London: Faber and Faber. ISBN 0-571-23023-7 *Pershin, D.P. (1999) ''Baron Ungern, Urga i Altanbulak''. Samara: Agni. *Pozner, Vladimir (1938) ''Bloody Baron: the Story of Ungern–Sternberg''. New York. *{{cite web|url=http://praiagrande.blogspot.com/2005/04/baron-roman-von-ungern-sternberg.html | title=Personal survey of some books |accessdate= 2009-04-01}} *du Quenoy, Paul. “Perfecting the Show Trial: The Case of Baron von Ungern-Sternberg,” ''Revolutionary Russia'', 19: 1, June 2006. *du Quenoy, Paul. “Warlordism à la russe: Baron von Ungern-Sternberg’s Anti-Bolshevik Crusade, 1917-1921,” ''Revolutionary Russia'', 16: 2, December 2003 *Sunderland, Willard. ''[https://web.archive.org/web/20140120012331/http://www.cornellpress.cornell.edu/book/?GCOI=80140100805580 The Baron's Cloak: A History of the Russian Empire in War and Revolution]'', [[Cornell University Press]], 2014. ISBN 978-0-8014-5270-3 *[[Yuzefovich, Leonid]]. ''Le baron Ungern, khan des steppes'' *Znamenski, Andrei (2011) ''Red Shambhala: Magic, Prophecy, and Geopolitics in the Heart of Asia''. Wheaton, IL: Quest Books. ISBN 978-0-8356-0891-6 == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос|2}} {{DEFAULTSORT:Штернберг, Унгерн фон}} [[Ангилал:Балтын Германчууд]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Оросын Германчууд]] [[Ангилал:Олноо өргөгдсөн Монгол улс]] [[Ангилал:Оросын генерал]] [[Ангилал:Орост цаазлагдсан хүн]] [[Ангилал:Ноёрхогч]] [[Ангилал:Сурвалжит язгууртан]] [[Ангилал:Цагаан армийн зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Оросын эзэнт гүрний зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:20-р зуунд цаазлагдсан хүн]] [[Ангилал:1886 онд төрсөн]] [[Ангилал:1921 онд өнгөрсөн]] 83vk8y1x9kn43z24t663yj4a7sxde3q Загалмайтны анхны аян 0 10418 873733 864947 2026-10-20T05:16:15Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873733 wikitext text/x-wiki '''Загалмайтны анхны аян''' ({{lang-en|First Crusade}}) нь Христийн тооллын 1095 онд эхэлсэн ба [[Загалмайтны аян дайн| Загалмайтны аян дайнуудын]] анхдагч юм. 1095 оны 3-р сард [[Византийн эзэн хаан]] [[Алексиус I]]-ын элч Пиасенц хотын хамба [[Ром|Ромд]] ирж [[Ромын пап|паптай]] уулзан Византийн эзэнт улсад аюул занал учруулж байгаа [[Сельжукийн эзэнт гүрэн|Сельжук түрэгүүдээс]] хамгаалахыг гуйжээ. Ромын пап [[II Урбан]] үүнийг нааштай хүлээн авсан байна. Тэрээр дараа жил нь бүхий л Христийн шашинтнуудад хандан түрэгүүдийн эсрэг дайнд хамтран тэмцэхийг уриалж, [[Клермоны зөвлөл|Клермонтын зөвлөлийг]] зохион байгуулсан бөгөөд уг дайнд оролцох нь ариун үйл хэрэг ба дайнд амь үрэгдвэл нүгэл хилэнц нь саадгүй арилна гэж айлдсан гэдэг. Ингэж анхны [[Загалмайтны аян дайн]] эхлэв. Загалмайтнууд [[Дорилаиумын тулаан|Дорилаиум]] ба [[Антиохын бүслэлт|Антиохт]] хоёр удаа [[Түрэг|түрэгүүдийг]] ялсан байна. Энэ нь тэдэнд урам зориг өгч нэгдсэн хүчний зарим хэсэг нь [[Иерусалим]] руу аян хийжээ. == Мааррат ба Иерусалимыг эзэлсэн нь == 1098 оны төгсгөлөөр загалмайтны цэргүүд өнөөгийн [[Сири|Сирийн]] нутагт Фатимидын угсааны [[Араб|Арабын]] харъяа Мааррат Аль Нуман хотод хүрч, түүхэнд Маарратын бүслэлт хэмээн тэмдэглэгдсэн маш харгис хэрцгий тулааныг хийжээ. Хотыг бүслэх явцдаа загалмайтнууд хүнсний хангалт байхгүй, өлбөрлийн туйлд хүрсэн байна. Хотын иргэд өөрсдийн хүчиндээ эрдэн, загалмайтнуудыг үл тоомсорлон элэглэн шоолж байсан гэдэг. Загалмайтнууд довтлолгүй хоёр долоон хоног бүслэн, энэ хоорондоо хэрэм давах багаж бүтээж, загалмайтны явган цэрэг хана давахаар довлох үед хүлэг баатрууд нь хотын нөгөө талаас довтолжээ. Бүтэн хоёр өдөр тулалдсаны эцэст загалмайтнууд 1098 оны 12-р сарын 12-нд Мааррат хотыг буулган авав. Гэвч Мааррат хотод загалмайтнуудыг хангах хоол хүнс байсангүй. Загалмайтнуудын ихэнх нь Иерусалим орох туйлын хүсэлтэй байсан ба хоорондоо бага зэрэг зөрчилдсөн ч эцэстээ цааш явахаар шийдсэн байна. Загалмайтны удирдагчид ихэнх цэргээ авч, хүний хүүрээр дүүрэн Мааррат хотоос зайдуухан байрласан бол хотод үлдсэн загалмайтнууд мусульмануудын хүүрээр хооллон амь зогоосон гэдэг. Хүний мах идэх үзэгдлийг [[Каннибализм|каннибализм]] гэдэг бөгөөд Арабын түүхчид загалмайтнуудын харгис хэрцгий, ёс бус байдлын энэ жишээг тэмдэглэн үлдээжээ. [[Image:CrusaderAtrocitiesBibliothequeNationaleDeFrance.jpg|thumb|400px|Маарратыг эзэлсний дараа харгислал үйлдэж байгаа нь.]] Загалмайтнууд өөрсдөө пап II Урбанд бичсэн захидалдаа: ''“... Маарратыг бүсэлсэн арми хэлж баршгүй хэцүү хүнд зовлонг амсаж, арга буюу [[Сарацин|сарацинуудын]] махыг идэхэд хүрсэн ...” '' гэжээ. Маарратын бүслэлтэнд оролцсон Каннын Ральф өөрийн тэмдэглэлдээ: ''“... Мааррат дахь манай цэргүүд буруу номтнуудын насанд хүрснийг нь хоолны тогоондоо чанаж, балчир хүүхдүүдийг нь шорлон түүдгийн галд шарж идэцгээж байв...”'' гэсэн байдаг. Загалмайтнууд Маарратыг сүйтгэсний дараа өмнө зүгт Иерусалим руу урагшлав. 1099 оны 6-р сарын 7-нд загалмайтнууд Иерусалимд хүрч есөн хоног бүсэлсний эцэст авчээ. Загалмайтнууд 1,500 хүлэг баатар, 12,000 явган цэрэгтэй байсан бол лалын шашинт [[Иерусалим|Иерусалимын]] хамгаалагчид дөнгөж 1,000 цэрэгтэй байв. Загалмайтнууд хотыг бүслэн ширүүн дайрсны үр дүнд хотыг бүрэн эзэлж авсан байна. Улангассан загалмайтнууд хотыг авмагцаа хотын иргэдийг яргалан хяджээ. Энэ хядлагад [[Лалын шашин|лалын]] шашинтнууд, [[Еврей үндэстэн|еврей]] нар ихээхэн өртсөн бөгөөд [[Христийн шашин|христийн]] шашинтнууд ч үрэгдсэн гэдэг аж. Нийтдээ 40,000 орчим энгийн иргэн алагдсан гэж тэмдэглэгдэн үлджээ. Үүнийг анхны [[Холокост|холокост]] гэж нэрлэх явдал байдаг. 1101 онд анхны загалмайтны аянд оролцогчид амжилтгүй аян хийсэн байна. Энэ аянг '''[[Туулайн зүрхтнүүдийн аян]]''' гэж хочлох нь байдаг. ==Баримтууд== *1096-1099 оны хооронд дөрвөн жилийн хугацаанд явагдсан энэ аян дайн нь [[Израйль]], Левант, [[Анатоли|Анатолид]] өрнөжээ. *Тэдний эсрэг [[Сельжук түрэгүүд]], [[Араб үндэстэн|арабчууд]] болон бусад [[Лалын шашинтан|лалын шашинтнууд]] зогсож байлаа. *Аян дайнд бүх Христийн ертөнц, тэр дундаа Баруун Европын [[Католик шашин|католик шашинтнууд]], [[Килик|Киликийн]] [[Армени|Арменийн]] хаант улс оролцжээ. Аян дайнд цэрэг эрсээс гадна өвгөд хөгшид, бичгийн хүмүүс, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд явж байсан бөгөөд нийт тоо нь 100,000 гаруй болж байв. [[Франц]], [[Герман|Германы]] нутгаас ирсэн загалмайтнууд нь анти-семитик үзэлтнүүд байсан тул лалын шашинтнууд болон еврейчүүдэд онцгой харгис ханддаг байжээ. *Дан хунтайж, язгууртнуудаас бүрдсэн анги аянд оролцсон гэдэг. *Аян дайны үр дүнд Христийн шашинтнууд шийдвэрлэх ялалтыг байгуулж, газар нутгийг хяналтандаа авчээ. Анатоли, Левант нутагт Христийн шашинт хаант улсууд байгуулагдаж, Иерусалимын хаант улс үүсчээ. ==Үр дүн== Загалмайтны анхны аян дайны үр дүнд [[Иерусалимын хаант улс]] тэргүүтэй салангид бие даасан шинжтэй олон жижиг хаант улсууд үүсч, үндсэндээ амжилттай явагдсан ч маш үлгэр дуурайлгүй, харгис хэрцгий болжээ. Анхны аян дайнаас хойш Загалмайтнууд хэмээх нэр бий болж, тэдний нэртэй холбоотой аян дайн 200 орчим жил үргэлжилсэн байна. Гэхдээ зарим нь өөрсдийгөө мөргөлчид, аянчид, бадар баригч нар хэмээн нэрлэдэг байв. Загалмайтны аян дайн нь дундад зууны Европын хүн амын шилжих хөдөлгөөнд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн ба [[Ойрх Дорнод]], тэр дундаа [[Левант]] нутгийн хүн ам зүйн бүтцэд том өөрчлөлт оруулжээ. Шашны төлөө, сүмийн эрх ашгийн төлөө тулалдаанд оролцож байсан Европын дайчид нь загалмайтнууд болон мөргөлчид гэж хуваагдаж байсан ч үнэндээ нэг үзэл санаатай байсан юм. Загалмайтны анхны аян дайн нь дундад зууны түүхэнд баларшгүй ул мөр үлдээжээ. ==Эх сурвалж== ===Анхдагч эх сурвалжууд=== <div class="references-small"> *Albert of Aix, ''Historia Hierosolymitana'' *Anna Comnena, ''Alexiad'' *Guibert of Nogent, ''Dei gesta per Francos'' *Fulcher of Chartres, ''Historia Hierosolymitana'' *''Gesta Francorum'' (anonymous) *Peter Tudebode, ''Historia de Hierosolymitano itinere'' *Raymond of Aguilers, ''Historia Francorum qui ceperunt Iherusalem'' *Ibn al-Qalanisi, ''The Damascus Chronicle of the Crusades'' </div> ===Анхдагч эх сурвалжууд (он-лайн)=== <div class="references-small"> *Selected letters by Crusaders: **Anselme of Ribemont, [http://history.hanover.edu/texts/1stCrusade1.htm Anselme of Ribemont, Letter to Manasses II, Archbishop of Reims] (1098) **Stephen, Count of Blois and Chartres, [http://history.hanover.edu/texts/1stcrusade2.html Letter to his wife, Adele] (1098) **Daimbert, Godfrey and Raymond, [http://history.hanover.edu/texts/1stcru3.html Letter to the Pope], (1099) *[https://web.archive.org/web/20110110144040/http://www.fordham.edu/halsall/sbook1k.html#The%20First%20Crusade Online primary sources] from the Internet Medieval Sourcebook **Peter the Hermit and the Popular Crusade: [https://web.archive.org/web/20110430130514/http://www.fordham.edu/halsall/source/peterhermit.html Collected Accounts]. **The Crusaders Journey to Constantinople: [https://web.archive.org/web/20121002120854/http://www.fordham.edu/halsall/source/cde-tocp.html Collected Accounts]. **The Crusaders at Constantinople: [https://web.archive.org/web/20120929191656/http://www.fordham.edu/halsall/source/cde-atcp.html Collected Accounts]. **The Siege and Capture of Nicea: [https://web.archive.org/web/20121004131553/http://www.fordham.edu/halsall/source/cde-nicea.html Collected Accounts]. **The Siege and Capture of Antioch: [https://web.archive.org/web/20120728072709/http://www.fordham.edu/halsall/source/cde-antioch.html Collected Accounts]. **The Siege and Capture of Jerusalem: [https://web.archive.org/web/20140814175951/http://www.fordham.edu/halsall/source/cde-jlem.html%7C%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE Collected Accounts]. *Fulcher of Chartres: [https://web.archive.org/web/20120726134734/http://www.fordham.edu/halsall/source/fulk2.html The Capture of Jerusalem], 1099. *Ekkehard of Aura: [https://web.archive.org/web/20120726132802/http://www.fordham.edu/halsall/source/ekkehard-aur1.html On the Opening of the First Crusade]. *Albert of Aix and Ekkehard of Aura: [https://web.archive.org/web/20120805121449/http://www.fordham.edu/halsall/source/1096jews.html Emico and the Slaughter of the Rhineland Jews]. *Soloman bar Samson: [https://web.archive.org/web/20120818075012/http://www.fordham.edu/halsall/source/1096jews-mainz.html The Crusaders in Mainz], attacks on Rhineland Jewry. *Ali ibn Tahir Al-Sulami (d. 1106): [https://web.archive.org/web/20120717021151/http://www.arts.cornell.edu/prh3/447/texts/Sulami.html Kitab al-Jihad] (extracts). First known Islamic discussion of the concept of jihad written in the aftermath of the First Crusade. </div> ===Хоёрдогч эх сурвалжууд=== <div class="references-small"> *Thomas Asbridge. ''The First Crusade (book)|The First Crusade: A New History''. Oxford: 2004. ISBN 0-19-517823-8. *Bartlett, Robert. ''The Making of Europe: Conquest, Colonization and Cultural Exchange, 950&ndash;1350''. Princeton: 1994. ISBN 0-691-03780-9. *Chazan, Robert. ''In the Year 1096: The First Crusade and the Jews''. Jewish Publication Society, 1997. ISBN 0-8276-0575-7. *Carole Hillenbrand. ''The Crusades: Islamic Perspectives''. Routledge, 2000. ISBN 0-415-92914-8. *Holt, P.M. ''The Age of the Crusades: The Near East from the Eleventh Century to 1517''. Longman, 1989. ISBN 0-582-49302-1. * {{cite book |author=Lock, Peter |title=Routledge Companion to the Crusades |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=0-415-39312-4 }} *Thomas Madden New Concise History of the Crusades''. Rowman & Littlefield, 2005. ISBN 0-7425-3822-2. *Magdalino, Paul, "The Byzantine Background to the First Crusade" ([https://web.archive.org/web/20070813150036/http://www.deremilitari.org/RESOURCES/ARTICLES/magdalino.htm available online]) *Mayer, Hans Eberhard. ''The Crusades''. John Gillingham, translator. Oxford: 1988. ISBN 0-19-873097-7. *Riley-Smith, Jonathan. ''The First Crusade and the Idea of Crusading''. University of Pennsylvania: 1991. ISBN 0-8122-1363-7. *Riley-Smith, Jonathan, editor. ''The Oxford History of the Crusades''. Oxford: 2002. ISBN 0-19-280312-3. *Riley-Smith, Jonathan. ''The First Crusaders, 1095&ndash;1131''. Cambridge: 1998. ISBN 0-521-64603-0. *Steven Runciman. ''A History of the Crusades: Volume 1, The First Crusade and the Foundation of the Kingdom of Jerusalem''. Cambridge: 1987 ISBN 0-521-34770-X *Runciman, Steven. ''The First Crusade''. Cambridge: 1980. ISBN 0-521-23255-4. *Setton, Kenneth, editor. ''A History of the Crusades.'' Madison: 1969&ndash;1989 ([https://web.archive.org/web/20030401233647/http://libtext.library.wisc.edu/HistCrusades/ available online]). * {{cite book |author=Tyerman, Christopher |title=God's War: A New History of the Crusades |url=https://archive.org/details/godswarnewhistor00tyer |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |location=Cambridge |year=2006 |isbn=0-674-02387-0 }} </div> ===Намтарууд=== *[https://web.archive.org/web/20050208052341/http://www.deremilitari.org/biblio/firstcrusade.htm Bibliography of the First Crusade (1095–1099)] compiled by Alan V. Murray, Institute for Medieval Studies, University of Leeds. Extensive and up to date as of 2004. [[Ангилал:Загалмайтны аян дайн|#1]] [[Ангилал:1090-д он]] [[Ангилал:11-р зууны зөрчилдөөн]] h1b2lg5aoeg905bcbdatet5o3nvadp1 Лимбэ 0 11264 873680 763633 2026-10-19T13:11:10Z Fenglin1020 80310 873680 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөгжмийн зэмсэг|Name=Лимбэ|Bild=[[File:Oulan-Bator .- Théâtre National Musique chants et danses mongoles (6).jpg|250px]]|Bildtext=Лимбэ болон морин хуур. [[Улсын дуурь бүжгийн эрдмийн театр]], 2011 он|Klassifikation=[[Үлээвэр хөгжмийн зэмсэг]]|Verwandte Instrumente=*[[Цуур]] *[[Бишгүүр]]}} Монгол үндэсний хөгмийн зэмсэг "[[Хөндлөн бишгүүр]]"-ийн монголчууд нэрлэж заншсан нэр. '''Лимбэ'''. Төвөдөөр бишгүүрийн нэр. Монголд шарын шашин дэлгэрч сүм хийдүүд олноор бий болоход эрдэмтэй лам нар олон болж төвөдөөр ярих дэгжирхэж зарим зүйлийг төвөдөөр нэрлэх зэрэг байснаас ийн нэрлэх болсон байж болох. Гэвч сүм хийдэд хөндлөн бишгүүрээр хөгжимдөөд байдаггүй. Харин төвөд судар номонд бишгүүрийн тухай бичсэн зүйл олон бий. Төвөд бишгүүрийн нэрээр нэрлэх болсон шалтгааныг эндээс сурвалжилж болно. [[Ангилал:Бишгүүр]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Монголын биет бус соёлын өв]] [[Ангилал:Модон үлээвэр хөгжмийн зэмсэг]] r3dd5ut1lbk2zq55xyh4gztoankrtnl Тереза эх 0 13481 873701 865243 2026-10-20T01:51:05Z Эрдэнийн тобчи 108163 873701 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Пап | Mongolian name = Тереза эх | honorific-prefix = Калькуттагийн Гэгээн | image = MotherTeresa 094.jpg | caption = Тереза эх нэгэн уулзалтын үеэр | birth_name = Агнес Гонжа Бояжу | successor = | nationality = Албани гаралтай | birth_date = {{birth date|df=yes|1910|8|26}} | birthplace = [[Скопье]], [[Османы эзэнт гүрэн]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1997|9|5|1910|8|26}} | deathplace = [[Колката]], [[Энэтхэг]] | other = | signature = | feast_day = 9 сарын 5 | venerated = [[Католик шашин|Ромын Католик шашин]] | beatified_date = 2003 оны 10 сарын 19 | beatified_place = [[Гэгээн Петрийн талбай]], [[Ватикан]] | beatified_by = [[II Иохан Паул]] | canonized_date = 2016 оны 9 сарын 4 | canonized_by = [[Францис]] | patronage = Дэлхийн Залуучуудын өдөр, Энэрэл хайрыг дэлгэрүүлэгч бүлгэм }} '''Тереза эх''' буюу '''Калькуттагийн Гэгээн Тереза''' ({{lang-en|Mother Teresa}}), жинхэнэ нэр нь '''Агнес Гонжа Бояжу''' ({{lang-sq|Anjezë Gonxhe Bojaxhiu}}, 1910 оны 8 сарын 26 – 1997 оны 9 сарын 5) нь Албани гаралтай католик шашны гэлэнмаа, хүмүүнлэгийн үйлстэн бөгөөд [[Энэрэл хайрыг дэлгэрүүлэгч бүлгэм]]ийг үндэслэн байгуулагч юм. Тэрээр амьдралынхаа ихэнх хугацааг [[Энэтхэг]]ийн [[Колката]] хотод ядуу зүдүү амьдралтай, өвчтэй, орон гэргүй болон нийгмээс гадуурхагдсан хүмүүст туслах үйлсэд зориулжээ. Тереза эхийн үйл ажиллагаа олон улсын хэмжээнд танигдаж, 1973 онд Темплтоны шагнал, 1979 онд [[Нобелийн энхтайвны шагнал]], 1980 онд Энэтхэгийн төрийн дээд шагнал болох [[Бхарат Ратна]] зэрэг олон шагнал хүртсэн байна. Тэрээр 2003 онд Католик сүмийн зүгээс адислагдсан бөгөөд 2016 оны 9 сарын 4-нд Ромын пап [[Францис]] түүнийг гэгээнтнээр өргөмжилжээ.<ref>{{cite web |title=Mother Teresa – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1979/teresa/biographical/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=2026-10-20}}</ref><ref>{{cite web |title=Holy Mass and Canonization of Blessed Mother Teresa of Calcutta |url=https://www.vatican.va/content/francesco/en/homilies/2016/documents/papa-francesco_20160904_omelia-canonizzazione-madre-teresa.html |publisher=The Holy See |access-date=2026-10-20}}</ref> == Амьдралын эхэн үе == Тереза эх хэмээн алдаршсан Агнес Гонжа Бояжу нь 1910 оны 8 сарын 26-нд тухайн үеийн [[Османы эзэнт гүрэн]]ийн нутаг дэвсгэрт байсан Скопье хотод, албани гаралтай католик шашинт гэр бүлд төржээ. Тэрээр төрснийхөө маргааш буюу 8 сарын 27-нд баптисм хүртсэн байна. Түүний эцэг Никола Бояжу нь худалдаа эрхэлдэг байсан бөгөөд Албанийн үндэсний хөдөлгөөнийг дэмжиж байжээ. Эцэг нь Агнесийг бага байхад нас барсан тул гэр бүлийнх нь амьдралд эхийнх нь нөлөө их байсан юм.<ref>{{cite web |title=Mother Teresa – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1979/teresa/biographical/ |publisher=Nobel Prize Outreach}}</ref> Агнес бага наснаасаа католик шашны сургаал, номлол болон шашны сайн дурын үйл ажиллагаанд сонирхолтой байв. Тэрээр 12 орчим настайдаа шашны амьдралаа бусдад үйлчлэхэд зориулах хүсэлтэй болсон гэж хожим дурсан ярьсан байдаг. 1928 онд 18 настайдаа гэр бүлээ орхин Ирландын [[Дублин]] хотод байрлах Лорето гэлэнмаа нарын нийгэмлэгт элсжээ. Тус нийгэмлэг нь Энэтхэгт шашны болон боловсролын үйл ажиллагаа явуулдаг байв. Агнес удалгүй Энэтхэг рүү илгээгдэж, 1929 онд [[Даржилинг]] хотод шашны бэлтгэлээ үргэлжлүүлсэн байна. 1931 онд анхны сахилаа хүртэхдээ Тереза хэмээх нэр сонгожээ. 1931 оноос эхлэн тэрээр Калькутта хотын Гэгээн Мариагийн сургуульд багшилж, газарзүй болон бусад хичээл зааж байв. Хожим сургуулийн удирдах ажилд томилогдож, 1944 онд захирлаар ажилласан байна. Тэрээр энэ хугацаанд боловсролын салбарт ажиллахын зэрэгцээ хотын ядуу хорооллуудын амьдралын нөхцөл байдалтай танилцжээ. == Ядууст үйлчлэх дуудлага == Тереза эхийн амьдралын чиглэлийг өөрчилсөн чухал үйл явдал 1946 оны 9 сарын 10-нд болжээ. Түүний хожим өөрийнх нь тайлбарласнаар, галт тэргээр явж байхдаа ядуу хүмүүсийн дунд ажиллаж, тэдэнд үйлчлэх тухай шашны дуудлага хүлээн авсан байна. Католик сүмийн түүхэн тэмдэглэлд энэ үйл явдлыг түүний шинэ үйл ажиллагааны эхлэл гэж үздэг.<ref>{{cite web |title=Our History |url=https://missionariesofcharity.org/about-us/our-history/ |publisher=Missionaries of Charity |access-date=2026-10-20}}</ref> Тэрээр сургуулийн ажлаа орхин ядуусын дунд ажиллах хүсэлтээ сүмийн удирдлагад тавьсан боловч шинэ үүрэгт ажилдаа орохын тулд зөвшөөрөл авах шаардлагатай байв. 1948 онд шаардлагатай зөвшөөрөл авсны дараа Лорето нийгэмлэгийн уламжлалт хувцсаа сольж, Энэтхэг эмэгтэйчүүдийн өмсдөг цагаан сари, цэнхэр хүрээтэй энгийн хувцас өмсөх болсон байна. Тэрээр Калькутта хотын ядуу хороололд очиж, хүүхдүүдэд гудамжинд хичээл заах, өвчтэй хүмүүсийг эргэх, тусламж шаардлагатай хүмүүст хоол хүнс болон бусад хэрэгцээт зүйлс хүргэх ажлыг эхлүүлжээ. Эхэндээ санхүүгийн болон материаллаг нөөц хомс байсан ч түүний өмнөх шавь нар болон сайн дурын хүмүүс нэгдэн тусалснаар үйл ажиллагаа нь аажмаар өргөжсөн байна. == Энэрэл хайрыг дэлгэрүүлэгч бүлгэм == Тереза эх 1950 оны 10 сарын 7-нд [[Ариун Сэнтий]]гээс зөвшөөрөл авсны үндсэн дээр Калькутта хотод '''Энэрэл хайрыг дэлгэрүүлэгч бүлгэм''' ({{lang-en|Missionaries of Charity}})-ийг албан ёсоор байгуулжээ. Тус байгууллагын гол зорилго нь нийгмийн хамгийн эмзэг бүлгийн хүмүүс, тухайлбал ядуу зүдүү амьдралтай иргэд, орон гэргүй хүмүүс, өнчин хүүхдүүд, хүнд өвчтэй хүмүүс болон бусдын асаргаа халамжгүй үлдсэн хүмүүст туслах явдал байв.<ref>{{cite web |title=Our History |url=https://missionariesofcharity.org/about-us/our-history/ |publisher=Missionaries of Charity}}</ref> Бүлгэмийн гишүүд католик шашны сахил хүртэж, энгийн амьдралын хэв маягийг баримтлан, бусдад үйлчлэхийг эрхэмлэдэг байв. Тереза эхийн удирдлага дор тус байгууллага асрамжийн газар, өнчин хүүхдийн төв, өвчтэй болон нас барахын өмнөх шатанд байгаа хүмүүст зориулсан асрамжийн газар зэрэг үйл ажиллагаа явуулж эхэлжээ. Калькутта хотод байгуулсан асрамжийн газруудын нэг нь нас барах дөхсөн, асран халамжлах хүнгүй хүмүүсийг хүлээн авч асардаг байв. Тус байгууллагын ажилтнууд өвчтэй хүмүүсийг хооллох, угааж цэвэрлэх, эмнэлгийн тусламж авахад нь дэмжлэг үзүүлэх болон тэдний шашны итгэл үнэмшлийг хүндэтгэхийг зорьдог байжээ. Эхэндээ зарим орон нутгийн иргэд тус байгууллагын үйл ажиллагааг католик шашныг дэлгэрүүлэх зорилготой байж болзошгүй хэмээн болгоомжилж байсан ч байгууллагын ажил өргөжихийн хэрээр олон улсын сайн дурынхан, хандивлагчид болон шашны бус байгууллагуудын анхаарлыг татах болсон байна. 1963 онд Тереза эх эрэгтэй гишүүдийн салбарыг байгуулж, улмаар тус байгууллагын үйл ажиллагаа улам өргөжжээ. 1965 онд Ромын пап [[VI Паул]]ын зөвшөөрлөөр бүлгэм олон улсын хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулах боломжтой болсон байна. Энэтхэгээс гадна анхны салбаруудын нэгийг [[Венесуэл]]д байгуулжээ. Хожим тус байгууллага Ази, Африк, Европ, Америк болон бусад бүс нутагт үйл ажиллагаагаа өргөжүүлсэн юм.<ref>{{cite web |title=Mother Teresa of Calcutta (1910–1997) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20031019_madre-teresa_en.html |publisher=The Holy See}}</ref> == Хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаа == Тереза эхийн үйл ажиллагаа нь зөвхөн ядуу хүмүүст хоол хүнс тараах төдийгүй өвчтэй хүмүүсийг асрах, өнчин хүүхдүүдэд туслах, орон гэргүй хүмүүст хоргодох байр олгох, нийгмийн гадуурхалд өртсөн хүмүүсийн хэрэгцээг олон нийтэд таниулах зэрэг олон чиглэлийг хамарч байв. Түүний байгуулсан нийгэмлэгийн үйл ажиллагаанд дараах ажил багтаж байжээ. * Өнчин болон асран хамгаалагчгүй хүүхдүүдийг асрах. * Өвчтэй болон нас барахын өмнөх шатанд байгаа хүмүүсийг халамжлах. * Ядуу өрхүүдэд хоол хүнс болон бусад хэрэгцээт зүйлсээр туслах. * Хүнд нөхцөлд амьдарч буй хүмүүст анхан шатны асаргаа, дэмжлэг үзүүлэх. * Гамшиг, өлсгөлөн болон бусад хямралын үед тусламжийн үйл ажиллагаанд оролцох. * Сайн дурын ажилтнуудыг татан оролцуулж, олон нийтийн оролцоог нэмэгдүүлэх. Тереза эхийн хувьд хүнийг шашин шүтлэг, үндэс угсаа, нийгмийн гарал үүслээр нь ялгалгүй туслах нь чухал байв. Түүний байгуулсан нийгэмлэгийн албан ёсны тайлбарт ч тусламжийг хэрэгцээнд нь үндэслэн үзүүлэх, хүмүүсийн шашны итгэл үнэмшлийг хүндэтгэх зарчмыг онцолдог.<ref>{{cite web |title=Missionaries of Charity |url=https://missionariesofcharity.org/about-us/missionaries-of-charity/ |publisher=Missionaries of Charity}}</ref> == Шагнал, өргөмжлөл == Тереза эхийн хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаа олон улсын хэмжээнд үнэлэгдэж, хэд хэдэн нэр хүндтэй шагнал хүртжээ. * 1971 он — [[XXIII Иохан Паулын энх тайвны шагнал]]. * 1972 он — Жавахарлал Неругийн олон улсын ойлголцол, энх тайвны шагнал. * 1973 он — Темплтоны шагнал. * 1979 он — [[Нобелийн энхтайвны шагнал]]. Тус шагналыг хүн төрөлхтний зовлонг хөнгөвчлөхөд оруулсан хувь нэмрийнх нь төлөө олгосон байна. * 1980 он — Энэтхэгийн төрийн дээд шагнал болох [[Бхарат Ратна]]. * 1985 он — АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль. * 1996 он — АНУ-ын Конгрессын алтан медаль. Тереза эх 1979 онд Нобелийн энхтайвны шагнал хүртэхдээ шагналын мөнгийг өөртөө бус, ядуу хүмүүст туслах үйл ажиллагаанд зориулах хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлж байжээ. Түүний Нобелийн шагнал хүртсэн нь хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаанд дэлхийн олон нийтийн анхаарлыг хандуулахад нөлөөлсөн юм.<ref>{{cite web |title=1979 – Mother Teresa |url=https://www.nobelpeaceprize.org/laureates/1979 |publisher=Nobel Peace Prize |access-date=2026-10-20}}</ref> == Бүтээл, илтгэл, үзэл санаа == Тереза эхийг уран зохиолын бүтээл туурвисан зохиолч гэхээсээ илүүтэй шашны сургаал, илтгэл, захидал болон хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаагаараа танигдсан хүн гэж үздэг. Түүний хэлсэн үг, захидал, шашны эргэцүүлэл нь энэрэл, хайр, даруу байдал, бусдад үйлчлэх, ядуусыг халамжлах зэрэг сэдвийг голлон хөнддөг. Түүний амьдрал, үзэл санааг тусгасан бүтээлүүдийн дотор дараах ном онцгой байр суурь эзэлдэг. * ''Mother Teresa: Come Be My Light: The Private Writings of the "Saint of Calcutta"'' — 2007 онд хэвлэгдсэн, Тереза эхийн хувийн захидал, шашны эргэцүүлэл болон дотоод сэтгэлийн тэмдэглэлүүдийг нэгтгэсэн ном. Брайан Колодиечук эмхэтгэж, тайлбар бичсэн уг бүтээл нь түүний шашны амьдрал, итгэл үнэмшлийн тухай ойлголтыг өргөжүүлсэн байна.<ref>{{cite book |title=Mother Teresa: Come Be My Light: The Private Writings of the Saint of Calcutta |editor=Brian Kolodiejchuk |publisher=Doubleday |year=2007 |isbn=978-0-385-52037-9}}</ref> Тереза эхийн Нобелийн шагнал гардуулах ёслолтой холбоотой илтгэл, энх тайван болон ядуурлын тухай хэлсэн үгс нь олон нийтэд өргөн түгсэн. Түүний илтгэлүүдэд ядуурлыг зөвхөн эд материалын дутагдал бус, ганцаардал, үл тоомсорлолт, хайр халамжгүй байдалтай холбон тайлбарлах хандлага ажиглагддаг. Түүний үзэл санаа нь католик шашны энэрэл, бусдад үйлчлэх сургаалтай нягт холбоотой бөгөөд олон орны сайн дурын ажилтнууд, шашны байгууллагууд болон хүмүүнлэгийн үйлстнүүдэд нөлөөлжээ. == Олон нийтийн хүлээн авалт ба шүүмжлэл == Тереза эх олон улсын хэмжээнд энэрэл, хүмүүнлэгийн үйл ажиллагааны бэлгэ тэмдэг болсон юм. Түүний үйл ажиллагаа нь нийгмийн эмзэг бүлгийн хүмүүсийн зовлонг олон нийтэд таниулах, сайн дурын ажил болон буяны үйл ажиллагаанд хүмүүсийг татан оролцуулахад нөлөөлсөн гэж үнэлэгддэг. Гэвч түүний ажил, үзэл санаа шүүмжлэлээс ангид байгаагүй. Зарим судлаач, сэтгүүлч болон эмнэлгийн үйлчилгээний талаар бичсэн шүүмжлэгчид түүний асрамжийн газруудын эмчилгээний чанар, өвдөлт намдаах тусламж, санхүүгийн ил тод байдал болон шашны үзэл баримтлалтай холбоотой асуудлыг хөндөж ирсэн. Мөн үр хөндөлт болон жирэмслэлтээс хамгаалах аргын талаарх түүний байр суурь олон нийтийн дунд маргаан дагуулж байв.<ref>{{cite web |title=1979 – Mother Teresa |url=https://www.nobelpeaceprize.org/laureates/1979 |publisher=Nobel Peace Prize}}</ref> Түүний үйл ажиллагааг дэмжигчид ядуу, өвчтэй, орхигдсон хүмүүст туслахын төлөө өөрийн амьдралаа зориулсан байдлыг нь онцолдог бол шүүмжлэгчид буяны байгууллагуудын эмнэлгийн стандарт, хандивын зарцуулалт болон хүмүүнлэгийн тусламжийн үр нөлөөг илүү нарийвчлан үнэлэх шаардлагатай гэж үздэг. Иймээс Тереза эхийн өв уламжлалыг авч үзэхдээ түүний хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаа болон түүнд холбогдох шүүмжлэлийг хоёуланг нь харгалзан үзэх нь зүйтэй. == Соёл, нийгэмд үзүүлсэн нөлөө == Тереза эхийн нэр дэлхийн олон орны шашин, боловсрол, хүмүүнлэгийн салбарт танигдсан бөгөөд түүний амьдралын тухай ном, баримтат кино, телевизийн нэвтрүүлэг болон бусад бүтээл туурвисан байна. Түүний үйл ажиллагаа дараах чиглэлээр нөлөө үзүүлжээ. * '''Хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаа:''' Ядуу, өвчтэй болон нийгмийн эмзэг бүлгийн хүмүүст туслах сайн дурын ажлын талаарх олон нийтийн ойлголтыг нэмэгдүүлсэн. * '''Шашин, ёс суртахуун:''' Католик шашны энэрэл, даруу байдал, бусдад үйлчлэх үзэл санааг олон улсын хэмжээнд түгээхэд хувь нэмэр оруулсан. * '''Олон нийтийн оролцоо:''' Сайн дурын ажилтан, хандивлагч болон шашны байгууллагуудыг нийгмийн халамжийн ажилд татан оролцуулахад нөлөөлсөн. * '''Соёлын өв:''' Түүний амьдрал, үзэл санаа нь намтар, баримтат бүтээл, шашны судалгаа болон хүмүүнлэгийн сэдэвтэй бүтээлүүдийн сэдэв болсон. * '''Олон улсын харилцаа:''' Нобелийн энхтайвны шагнал болон бусад олон улсын өргөмжлөл нь түүний нэрийг дэлхий дахинд түгээсэн. Тереза эхийн тухай дурсамж, түүний нэрэмжит байгууллага, шашны дурсгалын газрууд нь өнөөдөр ч түүний амьдрал, үйл ажиллагааг судлахад чухал байр суурь эзэлдэг. == Гэгээнтнээр өргөмжлөгдсөн нь == Тереза эх 1997 оны 9 сарын 5-нд Энэтхэгийн Колката хотод нас баржээ. Түүнийг нас барсны дараа Католик сүм түүний амьдрал, шашны үйл ажиллагаа болон гайхамшигтай холбоотой гэж үзсэн үйл явдлуудыг судалж, гэгээнтнээр өргөмжлөх үйл явцыг эхлүүлсэн байна. 2003 оны 10 сарын 19-нд Ромын пап [[II Иохан Паул]] түүнийг адислагдсан хүнээр өргөмжилжээ. Үүний дараа 2016 оны 9 сарын 4-нд Ромын пап [[Францис]] Ватиканы Гэгээн Петрийн талбайд болсон ёслолын үеэр Тереза эхийг Католик сүмийн гэгээнтнээр өргөмжилсөн байна.<ref>{{cite web |title=Holy Mass and Canonization of Blessed Mother Teresa of Calcutta |url=https://www.vatican.va/content/francesco/en/homilies/2016/documents/papa-francesco_20160904_omelia-canonizzazione-madre-teresa.html |publisher=The Holy See}}</ref> Католик сүмийн хуанлид түүний дурсгалын өдрийг нас барсан өдөртэй нь холбогдуулан 9 сарын 5-нд тэмдэглэдэг. 8o7mewb1zb53j185skfk49sc34ygn4i Зэрлэг цацагт хяруул 0 14467 873740 819542 2026-10-20T05:25:34Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873740 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Зэрлэг цацагт хяруул | status = LC | status_system = iucn3.1 | status_ref = | image = Gall-dindi.jpg | image_width = 240px | image_caption = Эрэгчин | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[шувуу|Жигүүртэн]] | ordo = [[Тахиатан]] | familia = [[Turkey (bird)|Meleagrididae]] | genus = ''[[Turkey (bird)|Meleagris]]'' | species = '''''M. gallopavo''''' | binomial = ''Meleagris gallopavo'' | binomial_authority = [[Карл Линней]], 1758 }} [[File:Female wild turkeys.jpg|thumb|left|Эмэгчин]] '''Зэрлэг цацагт хяруул''' (''Meleagris gallopavo'') нь [[Хойд Америк]]аас гаралтай, тахиа хэлбэртэн багийн хамгийн хүнд жинтэй шувуу юм. Энэ шувуу нь цацагт хяруулын 2 зүйлийн нэг бөгөөд нөгөө нь Төв Америкт таарах [[Толбот цацагт хяруул]] юм. Нас бие гүйцсэн эрэгчин нь өд сөдгүй, нүцгэн улаавтар толгой, улаан хүзүү хоолой, урт саарал ногоондуу хөл, хар биетэй байна. Хөл нь 3 хуруутай. Цацагт хяруул нь урт, бараан өнгийн дэвүүр хэлбэрийн сүүл, гялалзсан хүрэл өнгийн далавчтай. Бусад тахиа хэлбэртэн шувуудад олон таарах хүйсийн эрс ялгаатай өнгө үзэмжтэй юм. Эрэгчин нь биеэр харьцангуй том, улаан, ногоон, шаргал, хөх ягаан өнгийн өд алагласан байна. Эмэгчин нь бор сааралдуу нэг хэвийн өнгө зүстэй юм. Цацагт хяруул нь 20 000-30 000 өдтэй. Сүүлний өдний урт нас бие гүйцсэн бол ижил урттай, гүйцээгүй бол урт богино байдаг. Эрэгчин нь дундажаар 5-11 кг, 100-125 см урт ба эмэгчин нь 3-5.4 кг, 76-95 см урт хэмжээтэй. Далавчаа дэлгэсэн урт нь 1.25-1.44 м юм. == Идэш тэжээл == [[File:Wild turkey closeup.JPG|thumb|right|Дорнын дэд зүйл]] Зэрлэг цацагт хяруул холимог тэжээлтэн бөгөөд газраар эсвэл бут, жижиг модонд авиран идэш тэжээл хайдаг. Тэд хатуу царсны боргоцой, [[самар]], [[туулайн бөөр]], хушганы мод, мөн олон янзын үр тариа, жимс жимсгэнэ, өвс, шавьж гэх мэтээр хооллоно. Бас заримдаа [[хоёр нутагтан]] болон жижиг [[могой]] зэрэг [[хэвлээр явагч]] иддэг. Голдуу өглөө эрт, үдээс хойш идэш тэжээл хайна. Маш олон янзын зүйлээр хооллох чадвартай тул бага газар их хэмжээгээр өсч үрждэг ажээ. ==Зэрлэг цацагт хяруулын дэд зүйлүүд== Нийт 6 дэд зүйл бий. [[File:09-03 NFlaWildTurkeys.JPG|thumb|right|''M. g. silvestris'' in northern Florida]] ===Дорнын цацагт хяруул (''Meleagris gallopavo silvestris'')=== Энэхүү дэд зүйл нь [[АНУ]]-н зүүн хагас хэсэг, [[Канад]]ын зүүн өмнөд хэсгийн нутгаар амьдарна. Өдгөө 5.1-5.3 сая орчим байна гэсэн тооцоо бий. 1817 онд анх тэднийг ойн цацагт хяруул гэдэг байв. Энэ цацагт хяруул нь 1.2 м хүртэл өндөр ба сүүлний үзүүр хэсэг хүрэн бордуу өнгөтэй байна. Зэрлэг цацагт хяруулын дэд зүйлүүд дотор хамгийн ихээр агнагдсан шувуу юм. ===Флорида (''M. g. osceola'')=== Зөвхөн Флоридын хойгт таарна. Нийт 80-100 000 орчим бий. Флоридын цацагт хяруул нь Дорнын дэд зүйлээс биеэр жижиг, арай бараан өнгөтэй. [[File:Wild Turkey Walking.jpg|thumb|right|''M. g. intermedia'' нь урт хөлтэй юм.]] ===Рио Грандэ (''M. g. intermedia'')=== [[Техас]]-с [[Оклохама]], [[Канзас]], [[Шинэ Мексик]], [[Колорадо]], [[Орегон]], болон төв ба баруун [[Калифорни]]д таарна. Мөн 1950 оны сүүлээр Хавайд аваачиж нутагшуулжээ. Нийт 1,022,700 - 1,025,700 орчим бий. Энэ дэд зүйл нь хүнтэй их нийтэч юм. ===Мерриам (''M. g. merriami'')=== [[Хадат уул]], [[Монтана]] болон [[Өмнөд Дакота]], [[Шинэ Мексик]]т тархан амьдарна. Нийт 334,460 - 344,460 ширхэг бий. Сүүл хэсэг нь цагаан өдтэй. ===Гудын цацагт хяруул (''M. g. mexicana'')=== Төв болон хойд [[Мексик]]ээс гаралтай. Тэд урт хөл, том бие, сарвуу, урт сүүлтэй. Бие нь ногоон шаргалдуу өнгөтэй байна. ===Өмнөд Мексикийн (''M. g. gallopavo'')=== == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commons|Meleagris gallopavo|Зэрлэг цацагт хяруул}} *[https://web.archive.org/web/20060415011059/http://www.nwtf.org/all_about_turkeys/index.html National Wild Turkey Federation - Map of the Locations of the 5 Different Sub-Species of Wild Turkey] *[https://web.archive.org/web/20110719151705/http://www.gbwf.org/guineafowl/wildturkey.html Guineafowl & Turkey - Wild Turkey] *[https://web.archive.org/web/20060415011059/http://www.nwtf.org/all_about_turkeys/index.html National Wild Turkey Federation - Hear authentic Wild Turkey sounds] *[https://web.archive.org/web/20090403075318/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Wild_Turkey.html The Cornell Lab of Ornithology - All About Birds: Wild Turkey] *[https://web.archive.org/web/20210318155218/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3100id.html U. S. Geological Survey - Identification Tips for Wild Turkey] *[http://www.sdakotabirds.com/species/wild_turkey_info.htm South Dakota Birds & Birding - Wild Turkey Information and Photos] [[Ангилал:Гургуулынхан]] kvjyruuu1fgu0x80myhhhisjk2e718l Никола Тесла 0 14482 873754 865031 2026-10-20T08:46:07Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873754 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс эрдэмтэн |box_width = 300px |name = Никола Тесла |image = Tesla Sarony.jpg |image_size = 200px |caption = Никола Тесла (1856-1943) 1890 оны үед. |birth_date = {{Birth date|1856|7|10|df=yes}} |birth_place = [[Хорват]], Смилян</br>(Хорватын хил) |death_date = {{Death date and age|1943|1|7|1856|7|10|df=yes}} |death_place = [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Нью-Йорк Муж Улс]], [[Нью-Йорк хот]] |residence = [[Австрийн Хаант Улс]] </br>[[Унгарын вант улс]] </br>[[Франц]] <br /> [[АНУ]] |citizenship = [[Австрийн Хаант Улс]] (1891 оноос өмнө)</br>[[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] (1891 оноос хойш) |nationality = |ethnicity = [[серби]] |fields = [[механик]] ба [[цахилгаан]] инженер |workplaces = [[Томас Эдисон|Эдисоны машины цех]]</br>[[Тесла цахилгаан гэрэл ба үйлдвэрлэл]]</br>[[Вэстингхауз Элэктрик]] |alma_mater = |doctoral_advisor = |academic_advisors = |doctoral_students = |notable_students = |known_for = [[Теслагийн ороомог]]</br>[[Теслагийн турбин]]</br>[[Телехүч]]</br>[[Теслагийн хэлбэлзлийн генератор]]</br>[[Теслагийн цахилгаан автомашин]]</br>[[Теслагийн зарчим]]</br>[[Теслагийн Колумбийн өндөг]]</br>[[Хувьсах гүйдэл]]</br>[[Индукцийн мотор]]</br>[[Эргэлдэгч соронзон орон]]</br>[[Утасгүй технологи]]</br>[[Бөөмт туяаны зэвсэг]]</br>[[Үхлийн туяа]]</br>[[Хуурай газрын суурин долгион]]</br>[[Бифиляр ороомог]]</br>[[Телегеодинамик]]</br>[[Электрогравитик]] |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |awards = [[Эллиотт Крэссоны медаль]] (1893)<br />[[Жон Скоттын медаль]] (1934) |signature = Nikola Tesla signature 1900.svg |footnotes = }} '''Никола Тесла''' ([[1856]] оны 7-р сарын 10-нд Австрийн Эзэнт Гүрэнд төрж, [[1943]] оны 1-р сарын 7-нд Нью-Йорк хотод нас барсан) [[Сербичүүд|серби]] гаралтай америкийн зохион бүтээгч, механик болон цахилгааны инженер байсан. Тэрээр цахилгаан үйлдвэрлэлийн салбарыг үүсэхэд хамгийн том хувь нэмэр оруулсан эрдэмтэн гэгддэг бөгөөд XIX зууны сүүл, XX зууны эхэн үед цахилгаан соронзны салбарт хувьсгал хийсэн олон бүтээл, нээлт хийж ихэд алдаршсан. Теслагийн патентууд болон онолын бүтээл нь орчин үеийн [[хувьсах гүйдэл|хувьсах гүйдлийн]] [[цахилгаан тэжээл]]ийн системийн үндэс суурийг тавьсан. Үүний дотор цахилгаан түгээлтийн [[олон фазат систем]], [[хувьсах гүйдлийн мотор]] бүтээсэн нь [[Аж үйлдвэрийн хоёрдугаар хувьсгал]] гарахад түлхэц өгчээ. Өнөөгийн Серби нутаг дэвсгэрт Смилян тосгонд эцэг сербийн үнэн алдартны сүмийн ламтан [[Милутин Тесла]] (1819—1879), эх [[Георгина Тесла]] /Мандич/ нарын 4 дахь хүүхэд болж төржээ. Тэрээр [[Австрийн Хаант Улс]]ын харьяат байсан бөгөөд 1884 оны 7-р сард АНУ-д анх очиж Томас Эдисоны компанид инженэр болжээ. 1891 онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын иргэн болсон ажээ.<ref>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5167054.stm | publisher = [[BBC News]] | title = Electrical pioneer Tesla honoured | date = 2006-07-10 | accessdate = 2009-08-15 }}</ref> 1894 онд [[радио]]гоор утасгүй холбооны боломжийг үзүүлж, "Гүйдлийн дайн"-д ялагч болсныхоо дараа, тэрээр Америкт ажиллаж байсан хамгийн аугаа цахилгааны инженерийн нэг гэж өргөн олонд хүндлэгдэх болсон.<ref>{{cite web | url = http://www.serbianunity.net/people/tesla/index.html | publisher = [[Serbian Unity Congress]] | title = Nikola Tesla - electrical engineer and inventor | accessdate = 2009-08-15 }}</ref> Түүний эхэн үеийн бүтээлийн ихээхэн хэсэг нь орчин үеийн цахилгаан техникийн анхдагч бүтээлүүд болсон бөгөөд түүний хийсэн олон нээлт нь асар том өөрчлөлт авчирсан юм. Энэ үед АНУ-д Теслагийн алдар нэр бусад аугаа зохион бүтээгч, эрдэмтний нэр алдартай зэрэгцэж байсан боловч,<ref>{{cite book | title = Harnessing the Wheelwork of Nature: Tesla's Science of Energy | first = T | last = Valone | publisher = [[David Hatcher Childress|Adventures Unlimited Press]] | isbn = 1931882045 | pages = [http://books.google.ca/books?client=firefox-a&id=ZNqo1zaZRTYC&pg=PA102 102] }}</ref> этгээд зан, шинжлэх ухаан, технологийн дэвшлийн талаар итгэмээргүй, заримдаа хачин гэмээр санаа гаргадаг байсан учраас насаараа эхнэр аваагүй гоонь эр Никола Тесла эцэстээ нүд үзүүрлэгдэж, "галзуу эрдэмтэн" гэгдэх болжээ.<ref>{{cite book | last=Childress | first=David Hatcher (ed.) | title=The Tesla Papers: Nikola Tesla on Free Energy & Wireless Transmission of Power | url=https://archive.org/details/teslapapersnikol0000niko | location=Kempton, IL | publisher=[[David Hatcher Childress|Adventures Unlimited Press]] | year=2000 | isbn=0932813860 }}</ref><ref>{{cite news | author=Robert Lomas | title= Spark of genius | url=http://www.robertlomas.com/Tesla/Independent_Article.html | work=Independent Magazine | date=1999-08-21 | accessdate=2008-07-29}}</ref> Тесла санхүүгийн байдалдаа төдийлөн их анхаардаггүй байсан учраас 86 насандаа Нью-Йорк хотод нас барах үедээ ядуу тарчиг амьдралтай байсан гэдэг.<ref>{{cite book |author=White MJ |title=Rivals: conflict as the fuel of science |url=https://archive.org/details/rivalsconflictas0000whit |publisher= [[Harvill Secker (publisher)|Secker & Warburg]] |location=London |year=2001 |pages=[https://archive.org/details/rivalsconflictas0000whit/page/174 174] |isbn=0-436-20463-0 |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref> === Хэвлэлүүд === * ''A New System of Alternating Current Motors and Transformers'', American Institute of Electrical Engineers, May 1888. * ''[http://www.tfcbooks.com/tesla/contents.htm Selected Tesla Writings]'', Scientific papers and articles written by Tesla and others, spanning the years 1888–1940. * ''[https://web.archive.org/web/20220316114143/http://collections.library.cornell.edu/moa_new/browse.html?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fmanu%2Fmanu0024%2F&tif=00119.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABS1821-0024-287 Light Without Heat]'', The Manufacturer and Builder, January 1892, Vol. 24 * Biography: ''[https://web.archive.org/web/20060509050052/http://cdl.library.cornell.edu/cgi-bin/moa/pageviewer?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fcent%2Fcent0047%2F&tif=00592.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABP2287-0047-151 Nikola Tesla]'', The Century Magazine, November 1893, Vol. 47 * ''[https://web.archive.org/web/20060509050030/http://cdl.library.cornell.edu/cgi-bin/moa/pageviewer?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fcent%2Fcent0049%2F&tif=00924.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABP2287-0049-178 Tesla's Oscillator and Other Inventions]'', The Century Magazine, November 1894, Vol. 49 * ''[https://web.archive.org/web/20220316114143/http://collections.library.cornell.edu/moa_new/browse.html?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fcent%2Fcent0055%2F&tif=00879.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABP2287-0055-194 The New Telegraphy. Recent Experiments in Telegraphy wih Sparks]'', The Century Magazine, November 1897, Vol. 55 === Номнууд === * Tesla, Nikola, "[[My Inventions]]" Parts I through V published in the Electrical Experimenter monthly magazine from February through June, 1919. Part VI published October, 1919. Reprint edition with introductory notes by Ben Johnson, New York: Barnes and Noble,1982, ISBN; also online at ''[http://www.lucidcafe.com/library/96jul/teslaauto01.html Lucid Cafe], [http://www.tfcbooks.com/special/mi_link.htm et cetera] as [[My Inventions: The Autobiography of Nikola Tesla]]'', 1919. ISBN * [[Thomas Commerford Martin|Martin, Thomas C.]], ''[[The Inventions, Researches, and Writings of Nikola Tesla]],'' 1894 . ISBN-X * Tesla, Nikola, ''[[Colorado Springs Notes, 1899–1900]]'', ISBN-X * [[Leland I. Anderson|Anderson, Leland I.]], ''Dr. Nikola Tesla (1856–1943)'', 2d enl. ed., Minneapolis, Tesla Society. 1956. * [[John Ratzlaff|Ratzlaff, John]] and Leland Anderson, ''[[Dr. Nikola Tesla Bibliography]]'', Ragusan Press, Palo Alto, California, 1979, 237 pages. Extensive listing of articles about and by Nikola Tesla. * [[John Jacob O'Neill|O'Neill, John Jacob]], ''[[Prodigal Genius]]'', 1944. Paperback reprint 1994, ISBN 978-0-914732-33-4. (''ed''. [http://www.rastko.org.rs/istorija/tesla/oniell-tesla.html Prodigal Genius] is available online) * [[Margaret Chenny|Cheney, Margaret]], ''[[Tesla: Man Out of Time]]'', 1981. ISBN 0-13-906859-7. * Seifer, Marc J., ''[[Wizard, the Life and Times of Nikola Tesla]]'', 1998. ISBN (HC), ISBN (SC) * Jonnes, Jill ''[[Empires of Light: Edison, Tesla, Westinghouse, and the Race to Electrify the World]]''. New York: Random House, 2003. ISBN * [[Paul Auster|Auster, Paul]], ''[[Moon Palace]]'', 1989. Tells Tesla's story within the history of the United States. * [[Robert Lomas|Lomas, Robert]], ''[[The Man Who Invented the Twentieth Century|The Man Who Invented the Twentieth Century: Nikola Tesla, forgotten genius of electricity]],'' 1999. ISBN * Childress, David H., ''[[The Fantastic Inventions of Nikola Tesla]]'', 1993. ISBN * Glenn, Jim, ''[[The Complete Patents of Nikola Tesla]],'' 1994. ISBN * Trinkaus, George ''TESLA: The Lost Inventions'', High Voltage Press, 2002. ISBN 0-9709618-2-0 * Valone, Thomas, ''[[Harnessing the Wheelwork of Nature: Tesla's Science of Energy]]'', 2002. ISBN === Сэтгүүлүүд === * Carlson, W. Bernard, "Inventor of dreams". ''Scientific American'', March 2005 Vol. 292 Issue 3 p.&nbsp;78(7). * Jatras, Stella L., "The genius of Nikola Tesla". ''The New American'', 28 July 2003 Vol. 19 Issue 15 p.&nbsp;9(1) * Rybak, James P., "Nikola Tesla: Scientific Savant". ''Popular Electronics'', 1042170X, November 1999, Vol. 16, Issue 11. * Lawren, B., "Rediscovering Tesla". ''Omni'', March 1988, Vol. 10 Issue 6. === Кинонд гарсан нь === * There are at least two films describing Tesla's life. In the first, filmed in 1977, arranged for TV, Tesla was portrayed by Rade Šerbedžija. In 1980, Orson Welles produced a Yugoslav film named ''[http://www.imdb.com/title/tt0079985/ Tajna Nikole Tesle]'' (The Secret of Nikola Tesla), in which Welles himself played the part of Tesla's patron, J.P. Morgan. The film was directed by Krsto Papić, and Nikola Tesla was portrayed by Petar Božović. * "''[http://www.pbs.org/tesla/boutiq/index.html Tesla: Master of Lightning]''". 1999. ISBN (Book) ISBN (PBS Video) * [https://web.archive.org/web/20081219230805/http://video.google.com/videoplay?docid=2188562935002257117 Lost Lightning: The Missing Secrets of Nikola Tesla] (at Google Video.) Tesla's designs for free energy and defensive weapons systems. * David Bowie portrayed Tesla in the 2006 film ''The Prestige''. Tesla's time in Colorado Springs was the focus of several scenes in the film, which featured speculations on the explosive power of Tesla's electrical experiments. * [http://www.pbs.org/tesla/ ''Tesla: Master of Lightning''], produced by Robert Uth for New Voyage Communications in 2003, tapped Stacy Keach to supply the voice of Tesla. == Цахим холбоос == {{Commons|Nikola Tesla|Никола Тесла}} * [http://www.tesla-museum.org/meni_en.htm The Nikola Tesla Museum] * [http://www.onlineniagara.com/info/niagara-falls-power.htm Nikola Tesla Niagara Falls Power] * [http://www.pbs.org/tesla/ Tesla Resource Surrounding the PBS "Master of Lightning" documentary] * [http://scienceworld.wolfram.com/biography/Tesla.html World of Scientific Biography: Nikola Tesla], by Wolfram Research * [http://amasci.com/tesla/tesla.html Nikola Tesla Page] * [http://www.teslamemorialsociety.org Tesla's grand-nephew William H. Terbo's site] * [https://web.archive.org/web/20110830160558/http://www.ntesla.org/ Nikola Tesla, Forgotten American Scientist] * [https://web.archive.org/web/20110902110905/http://www.teslascience.org/ Tesla Wardenclyffe Project, Long Island New York]. Mission is the adaptive reuse of the Wardenclyffe laboratory building. * [https://web.archive.org/web/20110724110937/http://www.serbnatlfed.org/Archives/Tesla/tesla-father.htm Nikola Tesla's Father: Milutin Tesla] * [https://web.archive.org/web/20110724110856/http://www.serbnatlfed.org/Archives/Tesla/TeslaBook.htm Tesla: The European Years] * [http://fi.edu/case_files/tesla Tesla's Case File at The Franklin Institute] containing information about his 1894 Franklin Award for research in high-frequency phenomena * [https://web.archive.org/web/20100202033529/http://www.arcsandsparks.com/teslapage.html Dr. James Corum's Tesla Engineering Papers], from Arcs 'N Sparks. * Fred Walters' hand-scanned [https://web.archive.org/web/20080125102503/http://www.keelynet.com/tesla/ Tesla patents] (PDFs) * Jim Bieberich's [https://web.archive.org/web/20111124194921/http://web.mit.edu/most/Public/Tesla1/alpha_tesla.html The Complete Nikola Tesla U.S. Patent Collection] * [http://www.teslaresearch.com Online archive of many of Tesla's writings, articles and published papers] * Seifer, Marc J., and Michael Behar, [http://www.wired.com/wired/archive/6.10/tesla.html Electric Mind], Wired Magazine, October 1998. * [http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money3.htm Nikola Tesla on various Yugoslavian and Serbian banknotes.] * [https://web.archive.org/web/20110725181818/http://www.lostartsmedia.com/images/teslafbifile.pdf Nikola Tesla's FBI file] in pdf * [https://web.archive.org/web/20110809131453/http://issuu.com/ericm814/docs/complete_patents_nikola_tesla Nikola Tesla Complete Patents] in pdf * [https://web.archive.org/web/20120505004025/http://americanhistory.si.edu/archives/d8047.htm Kenneth M. Swezey Papers], 1891–1982, Archives Center, National Museum of American History, archival resources. * [https://web.archive.org/web/20110831093317/http://www.fi.edu/learn/case-files/tesla/ The Case Files of Nikola Tesla], Franklin Institute * Tesla's Wardenclyffe Science Center Plaque [http://www2.timesreview.com/SUN/stories/S121109_Tesla_psh] * [https://web.archive.org/web/20111001024322/http://www.nikolatesla.fr/documents.htm NikolaTesla.fr] - More than 1,000 documents on Tesla == Эшлэл == {{reflist|2}} {{DEFAULTSORT:Тесла, Никола}} [[Ангилал:Никола Тесла| ]] [[Ангилал:Цахилгааны инженер]] [[Ангилал:Радиогийн пионер]] [[Ангилал:19-р зууны физикч]] [[Ангилал:Сербийн Шинжлэх Ухаан ба Урлагийн Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Карлын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Грацын техникийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:АНУ дахь цагаач]] [[Ангилал:АНУ-ын хүн]] [[Ангилал:Ликагийн хүн]] [[Ангилал:Сербичүүд]] [[Ангилал:1856 онд төрсөн]] [[Ангилал:1943 онд өнгөрсөн]] lq68quu1t3epzmk39zd24fib9351bni Тарлан сар 0 14548 873771 819416 2026-10-20T11:18:05Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873771 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Тарлан сар | status = LC | status_system = IUCN3.1 | image = Buteo_lagopus_29283.JPG | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[шувуу|Жигүүртэн]] | ordo = [[Харцагатан]] (эсвэл [[Шонхортон]]) | familia = [[Харцагынхан]] | genus = ''[[Сарынхан]]'' | species = '''''B. lagopus''''' | binomial = ''Buteo lagopus'' | binomial_authority = ([[Erik Pontoppidan|Pontoppidan]], 1763) }} '''Тарлан сар''' (''Buteo lagopus'') нь дундаж хэмжээний махчин шувуу бөгөөд [[Харцагынхан]] овог юм. Энэхүү сар нь [[Европ]]ын хойд хэсэг, [[Ази]] болон [[Хойд Америк]]т нутаглах ба өвлийн улиралд өмнө зүг нүүдэллэдэг. [[Image:Buteo lagopus 29289.JPG|left|thumb|Сүүл нь цагаан ба хар судалтай байна.]] Тарлан сар нь байц хад, цохио эсвэл модонд үүр засан 4 өндөг гаргана. Задгай тал газар ан хийж жижиг [[мэрэгч]], [[хөхтөн]] болон сэг иддэг. [[File:Buteo lagopus MHNT.ZOO.2010.11.90.10.jpg|thumb| ''Buteo lagopus'']] ==Гадаад төрх== Энэ сар нь ''Buteo'' төрөл ба өргөн далавчтай. [[Ойн сар]]тай харьцуулахад илүү урт далавчтай бөгөөд [[бүргэд]]тэй төстэй юм. Өдний өнгө зүс нь олон янз байх боловч, ерөнхийдээ ар нуруу нь бор, гэдэс хэвлий хэсэг нь бараан, толгой нь цайвар байна. Сүүл нь цагаан, үзүүр хэсэг нь хар юм. [[Канад]]ад амьдрах зарим нь бүх бие нь хар бараан байдаг. Хөлийн хуруу нь үсэрхэг бөгөөд биеийн хэмжээтэй харьцуулахад богино хуруутай. Нас бие гүйцсэн тарлан сар '''1 кг''' гаруй жинтэй, далавчаа дэлгэхэд '''134 см''', биеийн урт нь '''50-60 см''' болно. Эмэгчин нь биеэр том юм. == Цахим холбоос == {{Commons|Buteo lagopus}} * [https://web.archive.org/web/20100527114707/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3470id.html Rough-legged Hawk ''Buteo lagopus''] - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter * [https://web.archive.org/web/20090319051823/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Rough-legged_Hawk.html Rough-legged Hawk] - Cornell Lab of Ornithology * [http://juliesmagiclightshow.com/index.php?pic=1146 Picture Link: Rough-Legged Hawk in Westmoreland, NH] * [http://www.sdakotabirds.com/species/rough_legged_hawk_info.htm Rough-legged Hawk Information and Photos] - South Dakota Birds and Birding * [http://www.bird-stamps.org/cspecies/3019500.htm Stamps: Rough-legged Hawk] [[Ангилал:Сарынхан]] os3iqswbyecl4adkknfwp7dkaei9ywd Угалзан ууль 0 14595 873776 824738 2026-10-20T11:57:39Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873776 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Угалзан ууль | status = LC | status_system = IUCN3.1 | image = Бородатая неясыть (Strix nebulosa, m), Ботанический сад.jpg | image_width = 240px | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[шувуу|Жигүүртэн]] | ordo = [[Strigiformes]] | familia = [[Strigidae]] | genus = ''[[Strix (genus)|Strix]]'' | species = '''''S. nebulosa''''' | binomial = ''Strix nebulosa'' | binomial_authority = [[Johann Reinhold Forster|Forster]], [[1772]] | range_map =Bartkauz-Strix nebulosa-World.png | range_map_width = 240px | range_map_caption = Амьдрах бүс }} [[Файл:Strix nebulosa (Chouette lapone) - 393.jpg|thumbnail]] '''Угалзан ууль''' (''Strix nebulosa'') нь [[Дэлхий]]н бөмбөрцгийн хойд хагаст тархан амьдрах маш том [[шар шувуу]] юм. ==Гадаад төрх== Нас бие гүйцсэн угалзан ууль том, бөөрөнхий толгой, саарал нүүр, шар нүдтэй. Тэд чихний сэвлэггүй байх ба махчин шувуудын дотор хамгийн том нүүрний тойрогтой юм. Биеийн уртаар [[Эгэл шар шувуу]]тай өрсөлдөхүйц бөгөөд дэлхийн хамгийн том шар шувууд болно.Угалзан ууль '''61-84 см''' урт, эмэгчин нь дундажаар '''72 см''', эрэгчин нь арай бага '''67 см''' байдаг. Далавчаа дэлгэхэд '''152 см''' хүрэх ба биеийн жин нь '''700-1800 гр''' юм. Ихэнх шар шувууны зүйлд эмэгчин нь биеэр том байх аж. ==Үржил== Тэд [[Хойд Америк]], [[Аляска]], [[Финланд]]аас [[Эстони]], [[Ази]]йн хойд хэсгээр нутаглана. [[Image:Bartkauz 0504025 w.jpg|thumb|left|220px|]] [[File:Strix nebulosa lapponica MHNT.ZOO.2010.11.158.1.jpg|thumb|''Strix nebulosa lapponica'']] Угалзан ууль нуга, намаг балчигийн дэргэдэх шилмүүст ой тайгад амьдрах ба өөрсдөө үүр засалгүй, өөр томхон шувуудын орхисон үүрэнд үүрлэнэ. Мөн хагарч цуурсан модны хонгил нүхэнд үүрлэж 4 өндөг гаргадаг. Өндөг 42.7 мм өргөн, 53.5 м урт байна. 28-36 хоног даран ангаахай гарж, 3-4 долоо хоноод үүрнээсээ унах, эсвэл үсэрж , 1-2 сарын дараа нисэж сурдаг. Умардын шар шувуудын зүйлд түгээмэл ажиглагдах гарах өндөгний тоо нь хоол тэжээлийн олдоцоос шалтгаална. Тэд нүүдлийн бус ч, идэш тэжээл хомс үед хол зайд нүүн шилждэг байна. ==Идэш тэжээл== Ан хийхдээ чимээ чагнан хүлээж, олзоо хармагц доош харван шунгаж шүүрдэг. Голдуу үдшийн бүрий, үүрээр ан хийх тул том нүүрний тойрог нь [[мэрэгч]] амьтдын гаргасан чимээг цуглуулан сонсож байршлыг нь тогтооход зохицжээ. Тэд маш сайн сонсглтой ба 60 см цасны доор буй [[оготно]] зэрэг жижиг мэрэгчийн хөдлөх чимээг олж сонсоод цасанд шунган орж барьдаг аж. Мөн угалзан ууль нь [[туулай]], [[сохор номин]], [[хөөндэй]], [[үен]], [[ятуу]], [[нугас]] зэргээр хооллоно. Харин эсрэгээр бага залуу угалзан ууль нь [[баавгай]], том [[харцага]], ялангуяа [[Үлэг харцага]] болон [[шилүүс]] зэрэг амьтдын идэш болдог. == Эшлэл == {{Commons|Strix nebulosa}} * {{IUCN2006|assessors=BirdLife International|year=2004|id=48551|title=Strix nebulosa|downloaded=06 May 2006}} Database entry includes justification for why this species is of least concern * [https://web.archive.org/web/20090501010655/https://r1.dfg.ca.gov/Portal/Wildlife/WildlifeSpecies/GreatGrayOwl/tabid/616/Default.aspx] The Great gray owl (GGO) was placed on the California state endangered species list in June 1980. * A Great Gray Owl character named Twilight is featured in the children's fantasy book series "Guardians of Ga'Hoole." == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20090327014057/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Great_Gray_Owl.html Great Grey Owl] - Cornell Lab of Ornithology * [https://web.archive.org/web/20210225024848/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3700id.html Great Grey Owl Information] - USGS Patuxent * [https://web.archive.org/web/20100325150003/http://www.nature.org/animals/birds/animals/grayowl.html The Nature Conservancy's Birds of Prey: Great Grey Owl] * [https://web.archive.org/web/20070715010838/http://www.enature.com/fieldguides/detail.asp?recnum=BD0457 Great Grey Owl] - eNature.com * [http://sdakotabirds.com/species/great_gray_owl_info.htm Great Grey Owl Information and Photos] - South Dakota Birds * [https://web.archive.org/web/20001102034359/http://www.bird-stamps.org/cspecies/7810700.htm Stamps] (for [[Belarus]], [[Finland]], [[Georgia (country)|Georgia]], [[Ukraine]], [[United States]]) with world RangeMap * [http://ibc.lynxeds.com/species/great-grey-owl-strix-nebulosa Great Grey Owl videos] on the Internet Bird Collection * [https://web.archive.org/web/20201024143218/http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Scientific&KEYWORDS=strix+nebulosa&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 Great Gray Owl photo gallery] VIREO [[Ангилал:Уулийнхан]] edqki6bapm1qh4wsa8ox4id1tx6281i Соотон гуйванга 0 14597 873768 824735 2026-10-20T10:43:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873768 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Соотон гуйванга | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = | image =Waldohreule_in_freier_Wildbahn.jpg | image_width = 200px | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[шувуу|Жигүүртэн]] | ordo = [[owl|Strigiformes]] | familia = [[Уулийнхан]] | genus = ''Asio'', ''Гуйванга'' | species = '''''A. otus''''' | binomial = ''Asio otus'' | binomial_authority = ([[Карл Линней|Линней]], 1758) | synonyms = ''Asio wilsonianus'' }} [[File:Asio otus otus MHNT.ZOO.2010.11.155.3.jpg|thumb|''Asio otus otus'']] '''Соотон гуйванга''' - ''Asio otus'' (урьд: ''Stix otus'') нь [[Европ]], [[Ази]], [[Хойд Америк]]т амьдрах [[Уулийнхан]] овгийн нэг зүйл шувуу юм. == Гадаад төрх == Энэхүү гуйванга нь дундаж хэмжээний, '''31-37 см''', далавчаа дэлгэсэн урт '''86-98 см''' байна. Толгойн орой төв хэсэгт хардуу босоо чихний туг өдтэй ба бусад шар шувуунаас том харагдуулах аж. Эмэгчин нь илүү биеэр том ба арай бараан зүстэй. Соотон гуйвангын бордуу өд сөд нь хөндлөн судалтай, мөн хөлийн хуруу нь өд сөдөөр бүрхэгдсэн байдаг. == Зан авир, үржил == Тэд задгай талбайн дэргэдэх ой модонд амьдрах ба сэрүүн бүсийн зарим нь өвлийн улиралд өмнө зүгт нүүн шилждэг. 2-7 сар үржлийн үе бөгөөд голдуу шилмүүст модонд бусад шувуудын хуучин үүрэнд үүрлэнэ. Дундажаар 4-6 өндөг гаргаж 25-30 хоног дарна. Соотон гуйванга шөнийн цагт анд гарах ба ойр төстэй шар шувуу болох [[Хулгар гуйванга]]тай адил урт далавчтай юм. Тэдний гол идэш тэжээл нь [[мэрэгч]], жижиг [[хөхтөн]] болон [[шувуу]]д болно. == Цахим холбоос == {{Commons|Asio otus|Соотон гуйванга}} {{Wiktionary}} * [http://www.wild-serbia.com/gallery/Ptice-Birds/Strigiformes/Utina/index.html Long-eared Owl wildlife photos] The best from www.wild-serbia.com. * [https://web.archive.org/web/20101119113747/http://www.restoredprints.com/AUD022.htm John James Audubon's image] with close-up from Birds of America. * [https://web.archive.org/web/20090406041058/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Long-eared_Owl.html Long-eared Owl Species Account] - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter * [https://web.archive.org/web/20100527104828/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3660id.html Long-eared Owl - ''Asio otus''] - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter * [http://www.sdakotabirds.com/species/long_eared_owl_info.htm Long-eared Owl Information and Photos] - South Dakota Birds and Birding * [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Asio_otus.html Information Link with Pictures] * [http://www.owlpages.com/owls.php?genus=Asio&species=otus Pictures and Listen to Audio] * [http://www.birdwatching-bliss.com/owl-pictures.html Close up Picture of Long-eared Owl face] * [http://ibc.hbw.com/ibc/phtml/especie.phtml?idEspecie=2743 ''Asio otus'' videos] on the Internet Bird Collection * [https://web.archive.org/web/20080513220415/http://www.bird-stamps.org/cspecies/7818400.htm "Northern Long-eared Owl" Stamps] - (16 issues) with Circum-Polar Map * [https://web.archive.org/web/20110614144118/http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=long-eared+owl&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 Long-eared Owl photo gallery] - VIREO * [http://www.ibercajalav.net/img/271_LongearedOwlAotus.pdf Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta] * [http://www.nature-pictures.org/foto/121/ Long-eared Owl photos] Long-eared Owl wildlife photography and voice [[Ангилал:Уулийнхан]] 5e79ev2gauqkum5n4b7e83yvpwi69tg Гурванхуруут захлай 0 14865 873722 819251 2026-10-20T03:44:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873722 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Гурванхуруут захлай | status = LC| status= LC | status_system = IUCN3.1 | image =Black-legged-Kittiwake.jpg | image_width = 240px | image_caption = Нисэж байна, [[Герман]]д. | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[шувуу|Жигүүртэн]] | ordo = [[Хиазтан]] | familia = [[Цахлайнхан]] | genus = ''[[Захлай]]'', ''Rissa'' | species = '''''R. tridactyla''''' | binomial = ''Rissa tridactyla'' | binomial_authority = ([[Карл Линней]], 1758, [[Их Британи]]) }} '''Гурванхуруут захлай''', ''Rissa tridactyla'', урьд '''Гурван хуруут цахлай''' гэгдэж байсан, нь [[Цахлайнхан]] овгийн шувуу юм. == Гадаад төрх == Нас бие гүйцсэн захлай нь 40 см урт, далавчаа дэлгэхэд 90-100 см юм. Тэд цагаан толгой, бие, саарал нуруу, хар хөл, шар хошуутай. Заримдаа ягаавтар, улаан хөлтэй байх нь бий. Энэхүү шувуу нь [[Еврази]], [[Номхон далай]] болон [[Атлантын далай]]н хойд эргээр, ихэвчлэн [[Хойд Америк]], [[Европ]]т элбэг таарна. Өндөр байц хад, цохионд үүрлэн сүрэглэх ба маш дуу чимээ ихтэй. 1-2 өндөг гаргана. 25-32 хоног дараад ангаахай гарах ба 4-5 нас хүрж байж бүрэн бие гүйцдэг аж. Гурванхуруут захлай голдуу загасаар хооллоно. == Зургийн цомог == <gallery> Image:Rissa tridactyla standing.jpg| Image:Black-legged Kittiwake.jpg| image:arcticskua.jpg|[[Годон хайлгана]]д хөөгдөж байна. image:Dreizehenmoewen.jpg|Сүрэг. image:Dreizehenmoewenpaar.jpg|Норвегид. image:Black-legged Kittiwake and Chick.jpg|Дэгдээхэйн хамт үүрэндээ. Rissa tridactyla MHNT.ZOO.2010.11.125.1.jpg |Museum specimen </gallery> == Ном зүй == * '''Harrison''', ''Seabirds'' ISBN 0-7470-8028-8 == Цахим холбоос == {{Commons|Rissa tridactyla}} * [http://www.bsc-eoc.org/avibase/species.jsp?lang=EN&id=9B02A4E6134E43E6&ts=1220379903239&sec=flickr Avibase]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20160303214003/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i0400id.html Black-legged Kittiwake - ''Rissa tridactyla''] USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter * [https://web.archive.org/web/20060518015559/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Black-legged_Kittiwake.html Black-legged Kittiwake Species Account] - Cornell Lab of Ornithology * [http://www.sdakotabirds.com/species/black_legged_kittiwake_info.htm Black-legged Kittiwake Information and Photos] - South Dakota Birds and Birding [[Ангилал:Цахлайнхан]] ierpad56qdctgwdwgmbtfc6gcs0pa8q Бэсрэг тутгалжин 0 14879 873712 845777 2026-10-20T02:37:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873712 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Бэсрэг тутгалжин | status = LC | status_system = IUCN3.1 | image =Whimbrel Numenius phaeopus.jpg | image_caption = ''Numenius phaeopus phaeopus'' | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[шувуу|Жигүүртэн]] | ordo = [[Хиазтан]] | familia = [[Хомноотынхон]] | genus = ''Тутгалжин'', ''Numenius'' | species = '''''N. phaeopus''''' | binomial = ''Numenius phaeopus'' | binomial_authority = ([[Карл Линней]], 1758) }} '''Бэсрэг тутгалжин (''Numenius phaeopus'')''', нь [[Хомноотынхон]] овгийн ус гатлагч шувуу юм. Хамгийн өргөн тархсан зүйлийн нэг бөгөөд [[Хойд Америк]], [[Европ]], [[Ази]]д амьдарна. Энэ тутгалжин нь нүүдлийн шувуу ба [[Африк]], [[Өмнөд Америк]], өмнөд [[Ази]]д өвөлждөг. ==Гадаад төрх== Бэсрэг тутгалжин '''37-45 см''' урт, томхонд тооцогдоно. Бор сааралдуу зүстэй ба урт, үзүүр тийш доош махийсан хошуутай. ==Дэд зүйл== Нийт 4 дэд зүйл бий: *''Numenius phaeopus phaeopus'' - хойд Европ, баруун хойд Ази *''Numenius phaeopus variegatus'' - зүүн хойд Ази *''Numenius phaeopus alboaxillaris'' - төв Ази (ховордсон) *''Numenius phaeopus hudsonicus'' - Хойд Америк ==Зан авир== Энэ зүйл нь намаг, шавар дотроос [[өт]] хорхой, жижиг [[хавч]] олж барин иддэг. Нүүдлийн үедээ [[жимс]] жимсгэнээр хооллоно. 3-5 өндөг гаргаж үүр орчмоо сонор сэрэмжтэй хамгаалдаг байна. 19 зууны сүүлээр нүүдлийн замд нь олноор агнаж хөнөөснөөр ихэд ховордсон ч, өдгөө тоо толгой нь сэргэсэн болно. ==Зургийн цомог== <gallery> Whimbrel - Numenius phaeopus - Lonsoraefi, Iceland 1.jpg| [[Исланд]]ад. Whimbrel - Numenius phaeopus - Lonsoraefi, Iceland 4.jpg| Sea_Bird_at_Acapulco_Beach.jpg|Америкийн дэд зүйл. Numenius phaeopus EM1B0492 (40827509481).jpg| Whimbrel cairns09.JPG|Австралид. Numenius phaeopus MHNT.jpg|Бэсрэг тутгалжин Faroe_stamp_024_whimbrel.jpg|Марк. </gallery> == Цахим холбоос == {{Commons|Numenius phaeopus}} {{wikispecies|Numenius phaeopus}} {{wiktionary}} * {{IUCN2006|assessors=BirdLife International|year=2004|id=49049|title=Numenius phaeopus|downloaded=11 May 2006}} Database entry includes justification for why this species is of least concern * [http://www.rspb.org.uk/birds/guide/w/whimbrel/index.asp RSPB A to Z of UK Birds] * [https://web.archive.org/web/20090220003711/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Whimbrel.html Whimbrel Species Account] - Cornell Lab of Ornithology * [https://web.archive.org/web/20210728173322/https://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i2650id.html Whimbrel - ''Numenius phaeopus''] - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter * [http://www.sdakotabirds.com/species/whimbrel_info.htm Whimbrel Information] - South Dakota Birds and Birding * [http://juliesmagiclightshow.com/index.php?pic=967 Picture of American subspecies] [[Ангилал:Хомноотынхон]] ooxqzrxskztiravi97q6l59hplow3et Манхин галуу 0 14981 873750 819272 2026-10-20T07:11:59Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873750 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Манхин галуу | image = White-fronted.goose.750pix.jpg | image_width = 250px | image_caption = Европын манхин галуу<br />''Anser albifrons albifrons'' | image2 = Anser albifrons - Greater White-fronted Goose - XC96532.ogg | status = LC | status_ref = | status_system = iucn3.1 | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[Шувуу]] | superordo = [[Galloanserae]] | ordo = [[Галуутан]] | familia = [[Нугасныхан]] | subfamilia = [[Anserinae]] | genus = ''Anser'', ''Галуу'' | species = '''''A. albifrons''''' | binomial = ''Anser albifrons'' | binomial_authority = ([[Giovanni Antonio Scopoli|Scopoli]], 1769) | subdivision_ranks = Дэд зүйлүүд | subdivision = * ''A. a. albifrons''<br /><small>Европын манхин галуу</small> * ''A. a. frontalis''<br /><small>Номхон далайн манхин галуу</small> * ''A. a. gambeli''<br /><small>Гэймбелийн манхин галуу</small> * ''A. a. elgasi''<br /><small>Tule Goose (disputed)</small> * ''A. a. flavirostris''<br /><small>Гренландын манхин галуу</small> | synonyms = ''Branta albifrons'' <small>Scopoli, 1769</small> }} [[File:Badderende kolgans-4961846.webm|thumb|Anser albifrons]] '''Манхин галуу''' ('''''Anser albifrons''''') нь [[Нугасныхан]] овгийн шувуу бөгөөд [[одой галуу]]тай ойр холбоотой юм. == Гадаад төрх == Энэхүү галуу нь '''65-78 см''' урт, далавчаа дэлгэхэд '''130-165 cм''' хэмжээтэй. Хурц улбар шар өнгийн хөлтэй ба далавчны ар хэсэг нь бор саарал байна. [[Бор галуу]]наас биеэр жижиг юм. == Дэд зүйлүүд == Манхин галуу нь нийт 5 дэд зүйлд хуваагдана. * ''A. a. albifrons'' нь [[Европ]] , [[Ази]]д нутаглах ба өвлийн улиралд Европын өмнө болон баруун зүгт өвөлждөг. * ''A. a. frontalis'' нь [[Сибирь|Сибирийн]] зүүн хэсгээс Канадад нутаглана. Үл мэдэг том биетэй ба урт хошуутай. Тэд [[АНУ]], [[Япон]]д өвөлждөг. * ''A. a. gambeli'' нь [[Хойд Америк]]т. * ''A. a. elgasi'' ('''Tule Goose''') нь баруун өмнөд [[Аляска]]д. Хамгийн том биетэй ба урт хошуутай юм. * ''A. a. flavirostris'' нь [[Гренланд]]ын баруун хэсэгт нутагладаг. Өвлийн улиралд [[Ирланд]] болон [[Шотланд]]ад очдог. == Зургийн цомог == <gallery> Image:Anser albifrons 30050.JPG|Номхон далайн манхин галуу, ''Anser albifrons frontalis'' Image:Goose-skater-web.jpg|Мөсөн дээр File:Greater-white-fronted goose.jpg Image:Anser_albifrons_hm.jpg| Anser albifrons MHNT.ZOO.2010.11.13.9.jpg |Museum specimen </gallery> == Ном зүй == * Jonathan Alderfer (Hrsg.): ''Complete Birds of North America'', National Geographic, Washington D.C. 2006, ISBN 0-7922-4175-4 * Hans-Günther Bauer, [[Einhard Bezzel]] und Wolfgang Fiedler (Hrsg.): ''Das Kompendium der Vögel Mitteleuropas: Alles über Biologie, Gefährdung und Schutz. Band 1: Nonpasseriformes – Nichtsperlingsvögel'', Aula-Verlag Wiebelsheim, Wiesbaden 2005, ISBN 3-89104-647-2 == Цахим холбоос == {{commons|Anser albifrons|Манхин галуу}} * [[RSPB]]: [http://www.rspb.org.uk/birds/guide/w/whitefrontedgoose/index.asp White-fronted goose] * [https://web.archive.org/web/20090221023858/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Greater_White-fronted_Goose.html White-fronted Goose] - Cornell Lab of Ornithology * [http://www.sdakotabirds.com/species/greater_white_fronted_goose_info.htm White-fronted Goose Information and Photos] - South Dakota Birds and Birding * [https://web.archive.org/web/20080312033804/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i1710id.html White-fronted Goose] - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter * [http://ibc.lynxeds.com/species/greater-white-fronted-goose-anser-albifrons Greater White-fronted Goose videos, photos & sounds] on the Internet Bird Collection [[Ангилал:Галуу]] g2hjjuffyfm3i9cjtrthed63mya7i01 Бор нугас 0 14986 873709 819250 2026-10-20T02:26:06Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873709 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Бор нугас | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = | image = Anas strepera pair.jpg | image_width = 300px | image_caption = Хос | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[шувуу|Жигүүртэн]] | ordo = [[Anseriformes]] | familia = [[Нугасныхан]] | genus = ''[[Anas]]'' | species = '''''A. strepera''''' | binomial = ''Anas strepera'' | binomial_authority = ([[Карл Линней]], 1758) | subdivision_ranks = Дэд зүйлүүд | subdivision = * ''A. s. strepera''<br /><small>(Эгэл бор нугас)</small> * †''A. s. couesi''<br /><small>(Coues' Gadwall- '''устсан''')</small> }} '''Бор нугас''' ('''''Anas strepera''''') нь [[Нугасныхан]] овгийн өргөн тархсан шувуу юм. == Гадаад төрх == [[Зураг:Gadwalls I IMG 7068.jpg|thumb|left|Колкатад.]] [[Зураг:Anas strepera 06263.JPG‎|thumb|left|Хос]] [[Зураг:Mallard, female, Quetico.jpg|thumb|left|Залуу бор нугас]] Бор нугас нь '''46–56 см''' урт, далавчаа дэлгэхэд '''78–90 см''' бөгөөд эрэгчин нь эмэгчинээс үл мэдэг том байна. Биеийн жин нь 990 гр юм. Эмэгчин бор нугас цайвар бордуу, [[Зэрлэг нугас]]ны эмэгчинтэй төстэй өд сөдтэй. Ялгагдах нь хошуу болон арай жижиг биетэй ба гэдэс нь цагаан байна. [[Зураг:Gadwall drake.jpg|thumb|left|]] == Тархалт == Энэхүү шувуу [[Европ]], [[Ази]]йн хойд хэсгээр нутагладаг. Мөн [[Хойд Америк]]ийн төв хэсэгт бий. [[Их Британи]]д цөөн тоогоор нутаглан, бас өвөлжихөөр ирэх ч, ойрын жилүүдэд тоо толгой нь цөөрсөн болно. == Зан авир == [[Зураг:Gadwalls I IMG 1087.jpg|thumb|left|]] Тэд чийглэг нуга хөндий, гол нурын дэргэдэх тал, өвст газар амьдарна. Дөнгөж төрсөн дэгдээхэйгээ голдуу хорхой шавьжаар хооллодог. мөн нас бие гүйцсэн хойноо нялцгай биетэн, шавьж идэх нь бий. Үүрээ уснаас жаахан зайдуу засдаг байна. 8-12 өндөг гаргах ба өндөгний хэмжээ нь 55×40 юм. 25-27 хоног дардаг. [[File:Mareca strepera MHNT.ZOO.2010.11.18.4.jpg|thumb| ''Mareca strepera'']] == Ангилал == Бор нугасны ойр холбоотон нь [[Гэзэгт нугас]] юм. Нийт 2 дэд зүйл байсан ч, нэг нь устжээ: * ''A. strepera strepera'', '''Эгэл бор нугас''' * †''A. strepera couesi'', '''Coues' Gadwall''' 1874 онд устсан. ==Эшлэл==<!-- Forktail15:87. --> * Clements, James, (2007) [https://web.archive.org/web/20150923210713/http://www.cornellpress.cornell.edu/cup_detail.taf?ti_id=4566 ''The Clements Checklist of the Birds of the World''], Cornell University Press, Ithaca == Цахим холбоос == {{Commons|Anas strepera|Gadwall}} {{Wikisource1911Enc|Gadwell}} * [http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=427&m=0 BirdLife Species Factsheet] * [http://www.rspb.org.uk/birds/guide/g/gadwall/index.asp RSPB A to Z of UK Birds Page] * [https://web.archive.org/web/20090105220744/http://www.blevinsphoto.com/gadwall.htm An article and photograph] * [http://www.sdakotabirds.com/species/gadwall_info.htm Gadwall Information and Photos - South Dakota Birds and Birding] * [https://web.archive.org/web/20090327014047/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Gadwall.html Gadwall Information - Cornell Lab of Ornithology] * [https://web.archive.org/web/20080916062958/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i1350id.html Gadwall - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter] * [https://web.archive.org/web/20081211013501/http://www.massaudubon.org/birdatlas/index.php?search=yes&id=46 Massachusetts Breeding Bird Atlas] * [http://ibc.lynxeds.com/species/gadwall-anas-strepera Gadwall videos, photos & sounds] on the Internet Bird Collection [[Ангилал:Нугас]] ghkijaz2g97hh5szbrhy3mmgnjdue2k Зэрлэг нугас 0 15001 873739 841982 2026-10-20T05:25:26Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873739 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name =Зэрлэг нугас | status = LC | status_system = IUCN3.1 | image = Пара уток крякв (Anas platyrhynchos), Коломенское.jpg | image_caption = | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[Шувуу]] | ordo = [[Anseriformes]] | familia = [[Нугасныхан]] | subfamilia = [[Anatinae]] | genus = ''Anas'', Нугас | species = '''''A. platyrhynchos''''' | binomial = ''Anas platyrhynchos'' | binomial_authority = [[Карл Линней]], 1758 | subdivision_ranks = Дэд зүйлүүд | subdivision = * ''A. p. domesticus''<br /><small>[[Гэршүлсэн нугас]] &nbsp;&nbsp;([[Карл Линней]], 1758)</small> | synonyms = ''Anas boschas'' [[Файл:NugasW.ogv|thumb|right|Нугасны сэлэх байдал. (дундаа гацвал гүйж байгаа зураасан дээр нэг дараарай тэхээр гацаа нь гарна)]] }} '''Зэрлэг нугас''' (''Anas platyrhynchos''), нь [[Нугасныхан]] овгийн шувуу юм. Тэд [[Хойд Америк]], [[Европ]], [[Ази]], [[Африк]], [[Шинэ Зеланд]] болон [[Австрали]]д тархан нутаглана. Зэрлэг нугас нь нүүдлийн шувуу бөгөөд өвлийн улиралд өмнө зүгийн дулаан газар өвөлждөг. Бараг ихэнх гэршүүлсэн нугас энэхүү зэрлэг нугаснаас гаралтай байна. == Гадаад төрх == {| align="left" |- | [[Файл:Anas platyrhynchos -New Jersey -USA -male flying-8.jpg|alt=Duck flying. It has a yellow bill, green head with white collar, brown body with blue wing feathers and orange feet.|thumb|Нисэж буй эрэгчин.]] |- | [[Файл:Flying mallard duck - female.jpg|thumb|Газардаж буй эмэгчин]] |- | [[Файл:Mallard speculum.jpg|thumb|Эрэгчин]] |} Зэрлэг нугас нь '''56-65 см''' урт, далавчаа дэлгэхэд '''81-98 см''', '''0.9-1.2 кг''' жинтэй юм. Үржлийн улиралд эрэгчин нугас ногоон толгой, улбар шардуу, хар үзүүртэй хошуу гээд андашгүй байдаг. Эмэгчин зэрлэг нугас нь бор цайвардуу зүстэй. Үржлийн бус үед эрэгчин нугас эмэгчинтэй төстэйдүү зүстэй болох ч, шар хошуу, улаавтар цээжээр ялгагдана. == Зан авир == Энэхүү нугас нь цэцэрлэгт хүрээлэн, жижиг нуур цөөрөм болон гол, чийглэг газар өвс ногоо идэшлэн бэлчдэг. Мөн тэднийг мэлхий идэж байсан тухай бүртгэл бий. Үүрээ голдуу голын эрэг хөвөнд засдаг ч, үргэлж голын ойролцоо байгаад байдаггүй. Зэрлэг нугас олноор сүрэглэн амьдардаг. == Үржил == Хос зэрлэг нугасны эмэгчин нь өндөглөж эхэлмэгц эрэгчин нь орхиж явдаг байна. Голдуу 8-13 өндөг гаргаж, 27-28 хоног дарна. Дэгдээхэй нь биеэ даасан байх ба өөрсдөө хорхой шавьж олж идэн, сэлж чадах ба эх нь дэргэд нь байн хамгаалдаг. == Зургийн цомог == <gallery perrow=4 widths=160px heights=130px> Image:Male Mallard Headshot.jpg|Эрэгчин. Image:Anas Platyrhynchos Mallard Female.jpg| Эмэгчин Image:Mallard Anas platyrhynchos Full Body 2000px.jpg|Эрэгчин. Image:Female mallard nest - natures pics edit2.jpg|Дэгдээхэйгээ дагуулсан эмэгчин. Image:Mallard ducklings.jpg|Гурван дэгдээхэй. Image:Baby under mom.jpg|Дөнгөж төрсөн дэгдээхэйнүүд эхийнхээ доор нуугдаж байна. Image:Turtle ducklings.jpg|Яст мэлхий ба дэгдээхэйнүүд. Image:Male mallard3.jpg|Сэлж байна. Image:Snow crystallization in Akureyri 2005-02-26 15-57-55.jpeg| Image:Mallard flying.jpg| Нисэж байна. Image:Males Anas platyrhynchos 2 .jpg|2 эрэгчин. Image:Mallard-snow-kingston-ontario-march-2008.JPG| Цасан дээр. [[Канад]]. Image:Female Mallard Duck Rest 3.jpg|Эмэгчин нугас амарж байна.. Image:Brown bird in Ottawa.JPG| Image:Mallard (Anas platyrhynchos) female.jpg|Эмэгчин. Image:mallard 0587.jpg| Image:Mallard_Drake.jpg|Амарж байна. File:Zürich - Hafen Riesbach - Stockenten IMG 1614.JPG|Германд. Image:Mallard drake 2009.jpg| File:Ducklings at Lost Lagoon.jpg|[[Канад]]ад. Anas platyrhynchos MHNT.ZOO.2010.11.18.6.jpg |Museum specimen </gallery> <br style="clear:both;"/> == Цахим холбоос == {{Commons|Anas platyrhynchos}} * [http://www.rspb.org.uk/birds/guide/m/mallard/index.asp RSPB A to Z of UK Birds] * [https://web.archive.org/web/20070406143432/http://www.birdsinbackyards.net/finder/display.cfm?id=184 Birds in Backyards] * [http://www.birdguides.com/species/species.asp?sp=027083 Birdguides Mallard Page] * [http://ibc.lynxeds.com/species/mallard-anas-platyrhynchos Mallard videos, photos & sounds] on the Internet Bird Collection * [http://www.sdakotabirds.com/species/mallard_info.htm Mallard Information and Photos - South Dakota Birds and Birding] * [https://web.archive.org/web/20071012033133/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Mallard.html Mallard Information - Cornell Lab of Ornithology] * [https://web.archive.org/web/20070927205923/http://www.massaudubon.org/birdatlas/index.php?search=yes&id=48 Massachusetts Breeding Bird Atlas] * [http://www.ibercajalav.net/img/78_MallardAplatyrhynchos.pdf Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta] * [http://www.youtube.com/watch?v=scYqPbNnwxU Video of Mallard perched on roof] [[Ангилал:Нугас]] [[Ангилал:Агнуурын шувуу]] ho6kwgd4g7thmhwciu6gf4ru9o4esp3 Лапланд буулгатхөмрөг 0 15140 873748 824719 2026-10-20T06:42:21Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873748 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Лапланд буулгатхөмрөг | status = LC | status_system = iucn3.1 | image = Laplandbunting67.jpg | image_caption = Үржлийн улирлын эрэгчин | image2 = Calcarius lapponicus (female) 1996-07-25.jpg | image2_caption = Эмэгчин | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[Шувуу]] | ordo = [[Боршувуутан]] | subordo = [[Дуучшувуу]] | familia = [[Хөмрөгийнхөн]] | genus = ''Calcarius'', ''Буулгатхөмрөг'' | species = '''''C. lapponicus''''' | binomial = ''Calcarius lapponicus'' | binomial_authority = ([[Карл Линней]], 1758) }} [[File:Calcarius lapponicus MHNT.ZOO.2010.11.218 Ikamiut.jpg|thumb|'' Calcarius lapponicus '']] [[File:IJsgors foeragerend op de grond-4961730.webm|thumb |left|Calcarius lapponicus]] '''Лапланд буулгатхөмрөг''', ''Calcarius lapponicus'', нь [[Хөмрөгийнхөн]] овгийн шувуу юм. Тэд [[Европ]], [[Ази]], [[Канад]], [[АНУ]]-н хүйтэн сэрүүн бүсэд нутаглана. Нүүдлийн шуву бөгөөд [[Орос]]ын тал нутаг, [[АНУ]]-н өмнөд зүг, [[Швед]]ийн өмнөд арлууд, [[Дани]], [[Их Британи]]д өвөлждөг. Энэхүү буулгат хөмрөг нь [[Еврази]]йн ганц зүйл юм. == Гадаад төрх == [[File:Lapland Longspur (Calcarius lapponicus).jpg|frameless|left]] Энэ шувуу нь бахимаг бие, ургамлын үр идэхэд зохилдсон бүдүүн хошуутай. Зуны улиралд эрэгчин нь хар толгой, хоолой, нүдний ард дээд талаас дагзруу чиглэсэн цагаан судалтай, өвөр хэсэг нь цагаан, нуруу нь судалтай хар саарал зүстэй байдаг. Бусад үед бор шаргалдуу толгой, бордуу нуруутай. Лапланд буулгатхөмрөг хус, уд модтой чийглэг газар, ууланд амьдарч газар үүрээ засах ба 2-4 өндөг гаргана. Голдуу ургамлын үр идэх ба ангаахайгаа тэжээх үедээ хорхой шавьж агнадаг. == Цахим холбоос == {{commonscat|Calcarius lapponicus}} *[http://www.bsc-eoc.org/avibase/species.jsp?lang=EN&id=A1B417BA59FC750C&ts=1225357940744&sec=summary Avibase]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} links in turn to Flickr Handguide pics. *[https://web.archive.org/web/20080420070556/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Lapland_Longspur.html Lapland Longspur Species Account] - Cornell Lab of Ornithology *[https://web.archive.org/web/20071225221727/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i5360id.html Lapland Longspur - ''Calcarius lapponicus''] - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter *[http://www.sdakotabirds.com/species/lapland_longspur_info.htm Lapland Longspur Information and Photos] - South Dakota Birds and Birding *[http://ibc.hbw.com/ibc/phtml/especie.phtml?idEspecie=9622 ''Calcarius lapponicus'' videos]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} on the Internet Bird Collection *[https://web.archive.org/web/20110107070300/http://www.bird-stamps.org/cspecies/20230400.htm Stamps] (for [[Canada]]) with Circum-Polar Range-Map *[https://web.archive.org/web/20110106065002/http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Scientific&KEYWORDS=calcarius+lapponicus&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 "Lapland Longspur" photo gallery] VIREO *[http://orientalbirdimages.org/search.php?action=searchresult&Bird_ID=1940 OBC] 5 photographs (see pulldown menu at page bottom) [[Ангилал:Хөмрөгийнхөн]] [[Ангилал:Монгол орны шувууд]] 1kl3ln8z2kww1g5pikrq9bii4re48xq Туйлын цасчхөмрөг 0 15148 873773 824206 2026-10-20T11:44:01Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873773 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Туйлын цасчхөмрөг | status = LC | status_system = iucn3.1 | image = Plectrophenax nivalis1.jpg | image_width = 240px | image_caption = Эрэгчин, Аляскад. | image2 = Plectrophenax nivalis song.ogg | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[Шувуу]] | ordo = [[Боршувуутан]] | subordo = [[Дуучшувуу]] | familia = [[Хөмрөгийнхөн]] | genus = ''Plectrophenax'', ''Цасчхөмрөг'' | species = '''''P. nivalis''''' | binomial = ''Plectrophenax nivalis'' | binomial_authority = ([[Карл Линней]], 1758) | synonyms = ''Passerina nivalis'' }} '''Туйлын цасчхөмрөг''' ('''''Plectrophenax nivalis'''''), нь [[Хөмрөгийнхөн]] овгийн шувуу юм. Тэд дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагаст, хүйтэн сэрүүн уур амьсгалтай туйлын бүсээр тархан нутаглана. Нүүдлийн шувуу бөгөөд өвлийн улиралд богино зайг туулан өмнө зүгт очиж өвөлждөг. == Гадаад төрх == Энэхүү шувуу нь томхон, урт далавчтай хөмрөг ба '''15-18 см''' урт, далавчаа дэлгэхэд '''32-38 см''' болно. Биеийн жин '''26-50 гр''' юм. Нисэх үед далавчин дээрх том цагаан толбо нь харагдана. Үржлийн улиралд эрэгчин нь харахад андашгүй. Хар нуруунаас бусад биеийн бүх хэсэг нь цагаан болдог. Эмэгчингийн нуруу нь хар саарал байна. Өвлийн улиралд хошуу нь хар үзүүртэй шар байх ба зун болоход эрэгчинийн хошуу нилдээ хар байдаг. Тэд хад цохионд овор ихтэй үүр засаж, бор толботой цэнхэр ногоондуу өндөг гаргах ба 12-13 хоног дараад ангаахай гардаг. == Дэд зүйлс == Нийт 4 дэд зүйл бий. Үржлийн улиралдах эрэгчингийн өд сөдний ялгаагаар ангилжээ. *''Plectrophenax nivalis nivalis''. Европ, Хойд Америкийн туйлын бүсэд. Толгой нь цагаан, нуруу нь хар, багахан цагаан хэсэгтэй. *''Plectrophenax nivalis insulae''. Исланд, Шотланд. Цагаан толгой, хар хүзүү, нуруу нь хар. *''Plectrophenax nivalis vlasowae''. Азийн туйлын бүсэд. Цагаан толгой, нуруу гуя нь ихэнхдээ цагаан. *''Plectrophenax nivalis townsendi''. Камчатка, Сибирийн зүүүн хэсэг. ''vlasowae''-с биеэр арай том ба төстэй. == Зургийн цомог == <gallery> Plectrophenax nivalis2.jpg|Үржлийн улирлын эрэгчин ''insulae'', Исланд. Plectrophenax nivalis3.jpg|Эрэгчин, өвлийн өд сөд. Snow Bunting Cairngorm.jpg|Үржлийн улирлын эрэгчин, Шотланд. Plectrophenax nivalis nivalisMHNT.ZOO.2010.11.218. Kingsbay, Ny-Ålesund Naurois.jpg| </gallery> == Цахим холбоос == {{commons|Plectrophenax nivalis}} * [https://web.archive.org/web/20090409223558/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Snow_Bunting.html Snow Bunting Species Account] - Cornell Lab of Ornithology * [https://web.archive.org/web/20150225214258/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i5340id.html Snow Bunting ''Plectrophenax nivalis''] - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter * [https://web.archive.org/web/20131013162259/http://www.bird-stamps.org/cspecies/20230700.htm Stamps] (with world range map) * [http://ibc.hbw.com/ibc/phtml/especie.phtml?idEspecie=9625 Snow Bunting videos] on the Internet Bird Collection * [https://web.archive.org/web/20041104080225/http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Plectrophenax_nivalis/ ARKive] Images [[Ангилал:Хөмрөгийнхөн]] [[Ангилал:Монгол орны шувууд]] hnbwgfzwz7cm8yi59ya1pwgosw4ehqj Нарсны шүршүү 0 15212 873753 819394 2026-10-20T08:29:23Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873753 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Pine grosbeak17.jpg | image_width = 240px | image_caption= Нас бие гүйцсэн эрэгчин | status = LC | status_system = IUCN3.1 | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[шувуу|Жигүүртэн]] | subclassis = [[Neornithes]] | infraclassis = [[Neognathae]] | superordo = [[Neoaves]] | ordo = [[Боршувуутан]] | subordo = [[Дуучшувуу]] | infraordo = [[Passerida]] | superfamilia = [[Passeroidea]] | familia = [[Бужиргынхан]] | subfamilia = [[Carduelinae]] | genus = ''Pinicola'', ''Шүршүү'' | species = '''''P. enucleator''''' | binomial = ''Pinicola enucleator'' | binomial_authority = ([[Карл Линней]], 1758) | range_map = Pinicola enucleator-Map.png | range_map_width = 240px | range_map_caption = Амьдрах бүс }} [[image:Pinicola-enucleator-002.jpg|left|thumb|Нас бие гүйцсэн эмэгчин]] '''Нарсны шүршүү''' ('''''Pinicola enucleator'''''), урьд '''Нарсны бужирга''' гэж байсан, нь [[Бужиргынхан]] овгийн шувуу юм. Тэд [[Аляска|Аляскын]] шилмүүст модон ой, [[АНУ]], [[Канад]]ын уул нурууд, [[Сибирь]], [[Монгол]] зэрэг газар таарна. Ховор тохиолдод [[Европ]]ын сэрүүн хэсэгт таардаг. ==Гадаад төрх== [[image:Pinicola enucleator5.jpg|left|thumb|Залуу эрэгчин]] [[Image:Pine_Grosbeak,_female.jpg|thumb|left|Эмэгчин, сүүлний салаа нь тод харагдаж байна.]] [[File:Pinicola enucleator MHNT.ZOO.2010.11.220 Suomussalmi Naurois.jpg|thumb|''Pinicola enucleator'']] Биеийн урт 20-22 см. Нас бие гүйцсэн шувууд урт салаа сүүл, цагаан судалтай хар далавч болон том хошуутай. Нас бие гүйцсэн эрэгчин улаан ягаандуу өнгийн толгой, ууц нуруутай. Эмэгчин нь шар ногоон толгой, ууцтай ба нуруу, өвөр хэсэг нь саарал юм. Нарсны шүршүү шилмүүст модон ойд амьдарна. Модны ац салаанд үүрээ засаж, 5-6 сард 3-5 өндөг гаргах ба эмэгчин нь өндгөө дарж 12-14 хоногт ангаахай болдог. Ерөнхийдээ суурин амьдрах ба амьдрах бүсийн хамгийн хойд хэсэгт амьдрах зарим нь хоол тэжээл хомс үед өмнө зүгт шилжин нүүдэллэх аж. Тэд голдуу ургамлын үр, жимс жимсгэнэ идэх ба мөн хорхой шавьжаар хооллодог. == Ном зүй == * Colin Harrison & Alan Greensmith: ''Шувууд.'' Dorling Kindersley Limited, London 1993, 2000, ISBN 3-8310-0785-3. == Цахим холбоос == {{Commons|Pinicola enucleator}} * [http://ibc.lynxeds.com/species/pine-grosbeak-pinicola-enucleator Pine Grosbeak videos] on the Internet Bird Collection * [https://web.archive.org/web/20090709100316/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i5150id.html Pine Grosbeak - ''Pinicola enucleator''] - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter * [http://www.sdakotabirds.com/species/pine_grosbeak_info.htm Pine Grosbeak Information and Photos] - South Dakota Birds and Birding * [https://web.archive.org/web/20090220012746/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Pine_Grosbeak.html Pine Grosbeak Species Account] - Cornell Lab of Ornithology * [https://web.archive.org/web/20110516075550/http://vireo.acnatsci.org/search.html?mode=stored&offset=48 Pine Grosbeak photo gallery] VIREO [[Ангилал:Бужиргынхан]] [[Ангилал:Монгол орны шувууд]] lyjp9glr1jj9b3skly7gkco6aiiiabo Саарал хулд 0 15430 873765 629807 2026-10-20T10:11:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873765 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Саарал хулд | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = | image = Weibliche Kornweihe (circus cyaneus) - Spiekeroog, Nationalpark Niedersächsisches Wattenmeer.jpg | image_width = 240px | image_caption = Нас бие гүйцсэн эмэгчин | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[шувуу|Жигүүртэн]] | ordo = [[Харцагатан]] (эсвэл [[Шонхортон]]) | familia = [[Харцагынхан]] | genus = ''Circus'', ''Хулд'' | species = '''''C. cyaneus''''' | binomial = ''Circus cyaneus'' | binomial_authority = ([[Карл Линней]], 1766) | range_map =Circus cyaneus distribution map.png | range_map_width = 240px | range_map_caption =Цайвар ногоон: үржлийн, зун<br />Хар ногоон: үржлийн, суурин<br />Цэнхэр: өвөл | synonyms = }} '''Саарал хулд''' (''Circus cyaneus''), урьд '''Цагаан элэгт''' гэж байсан, нь өдрийн махчин шувуу юм. Тэд дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагас, [[Канад]], [[АНУ]]-н хойд, [[Еврази]]йн хойд талаар нутаглана. Өвлийн улиралд өмнө зүгт нүүдэллэнэ. Евразийн шувууд нь Азийн өмнөд хэсэгт, Америкийнх нь АНУ-н өмнөд ба [[Мексик]] зэрэгт өвөлждөг. Харин харьцангуй зөөлөн уур амьсгалтай бүсийн, тухайлбал [[Франц]], [[Англи]] зэргийн шувууд суурин байна. == Гадаад төрх == Саарал хулд нь 45–55 см урт, далавчаа дэлгэхэд 97–118 см юм. Эрэгчин, эмэгчин өнгө зүс, биеийн хэмжээгээр ялгаатай. Эрэгчин нь дундажаар 350 гр, эмэгчин хулд 530 гр байдаг. ''C. c. cyaneus'' (Линней, 1766), дэд зүйл нь [[Европ]], [[Ази]]д нутаглах ба нуруун хэсэг нь саарал өнгө зонхилсон, өвөр хэсэг нь цагаан байна. Далавчны үзүүр хэсэгт хар өдтэй. Эмэгчин, залуу шувууд нь бор нуруу, сүүлний дээд хэсгийн өд нь цагаан юм. Өвөр хэсэг нь бор шаргал өнгөтэй бөгөөд бор судлуудтай. ''C. c. hudsonius'' (Линней, 1766), нь [[Хойд Америк]]т нутаглана. Эрэгчин нь ''C. c. cyaneus''-с илүү хар саарал ба эмэгчин нь мөн илүү бараандуу зүстэй юм. == Зан төрх == Энэхүү дундаж хэмжээний махчин шувуу нь цөөрөм, намгархаг газар болон тариалангийн талбайн ойролцоо амьдарч, газар үүрээ засдаг. Голдуу 4-6 цагаавтар өндөг гарган эмэгчин нь дарна. == Зургийн цомог == <gallery> Image:Circus cyaneus 01909t.JPG|Эмэгчин Image:Circus cyaneus 01367t.JPG|Эхний жил. Image:Bird harrier 900.jpg|Нас бие гүйцсэн эрэгчин. File:Hen Harrier.jpg|Залуу Circus cyaneus MHNT.ZOO.2010.11.83.1.jpg |Museum specimen </gallery> == Цахим холбоос == {{Commons|Circus cyaneus|Саарал хулд}} * [https://web.archive.org/web/20090403042201/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Northern_Harrier.html Cornell Lab of Ornithology: Northern Harrier] * [http://www.sdakotabirds.com/species/northern_harrier_info.htm South Dakota Birds and Birding: Northern Harrier] * [http://www.flickr.com/search/groups/?q=Circus%20cyaneus&w=42637302%40N00&m=pool Field Guide Page on Flickr] [[Ангилал:Хулд]] [[Ангилал:Монгол орны шувууд]] [[Ангилал:Евразийн шувууд]] sbffq0dqrr39swnru8gvbywh2q2o4gl Тэнгисийн шумбуур 0 15447 873774 819287 2026-10-20T11:45:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873774 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Тэнгисийн шумбуур | status = LC | status_system = IUCN3.1 | image = Greater-scaup-male2.jpg | image_width = 250px | image_caption = Эрэгчин | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[шувуу|Жигүүртэн]] | ordo = [[Галуутан]] | familia = [[Нугасныхан]] | genus = ''Aythya'', ''Шумбуур'' | species = '''''A. marila''''' | binomial = ''Aythya marila'' | binomial_authority = ([[Карл Линней]], 1761) | subdivision_ranks = Дэд зүйл | subdivision = ''A. m. marila''<br /> <small>(Евразийн)</small><br /> ''A. m. nearctica''<br /> <small>(Nearctic Greater Scaup)</small> }} '''Тэнгисийн шумбуур''' (''Aythya marila'') нь [[Нугасныхан]] овгийн шувуу юм. Тэд [[Еврази]], [[Хойд Америк]], Туйлын бүсийн тундр, намгархаг газар, нуур цөөрөмд нутаглана. == Гадаад төрх == Нас бие гүйцсэн шумбуур '''42–51 см''' урт, далавчаа дэлгэхэд '''71–80 см''' юм. Цэнхэр хошуу, шар нүдтэй. Эрэгчин нь ногоон солонготой бараан өнгийн толгой, хар цээж, голдоо цагаантай хар сүүлтэй. Эмэгчин шумбуур бор толгой, биетэй ба хошууны угт цагаан өргөн зураастай. Тэнгисийн шумбуурын гол идэш тэжээл нь [[нялцгай биетэн]], усны ургамал зэрэг болно. Тэд усанд шумбаж сэлэн хоол тэжээл хайж олдог. 8-10 өндөг гаргаж, 24-28 хоног дарна. <gallery> File:Greater scaup female.jpg|Эмэгчин. File:Greater scaup male.jpg|Эрэгчин. File:Aythya_marila4.jpg|Сүрэг File:Greater-Scaup.jpg|Залуу эрэгчин. Aythya marila MHNT.ZOO.2010.11.20.1.jpg |Museum specimen - Laxardal, Iceland </gallery> == Цахим холбоос == {{Commons|Aythya marila|Тэнгисийн шумбуур ''(Greater Scaup)''}} * [https://web.archive.org/web/20090220012520/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Greater_Scaup.html Cornell Lab of Ornithology: Greater Scaup] * [https://web.archive.org/web/20100527122601/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i1480id.html USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter: Greater Scaup] * [http://sdakotabirds.com/species/greater_scaup_info.htm South Dakota Birds and Birding: Greater Scaup] * [http://www.qc.ec.gc.ca/faune/guide/html/fuligule_gr_pt_e.html Greater and Lesser Scaups], Environment Canada [[Ангилал:Шумбуур]] [[Ангилал:Монгол орны шувууд]] a9wf8mk3jy3pwafe4yfc99ottdepkmy Тольт монхдой 0 15448 873772 819572 2026-10-20T11:34:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873772 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Тольт монхдой | status = LC | status_system = IUCN3.1 | image = Melanitta fusca.jpg | image_width = 240px | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[шувуу|Жигүүртэн]] | ordo = [[Галуутан]] | familia = [[Нугасныхан]] | subfamilia = [[Merginae]] | genus = ''Melanitta'', ''Монхдой'' | species = '''''M. fusca''''' | binomial = ''Melanitta fusca'' | binomial_authority = ([[Карл Линней]], 1758) }} [[File:Melanitta fusca MHNT.ZOO.2010.11.28.3.jpg|thumb| ''Melanitta fusca'']] '''Тольт монхдой''' (''Melanitta fusca''), урьд '''Дөрт нугас''' гэж байсан, нь [[Нугасныхан]] овгийн шувуу юм. Тэд [[Европ]], [[Ази]]йн хойд хэсэг, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] сав газар, алслагдсан зарим хэсэг нь [[Турк]]ийн зүүн хэсэг зэрэгт нутаглана. Энэхүү шувуу нь өвлийн улиралд [[Европ]]ын өмнөд хэсэг, [[Хар тэнгис|Хар]] ба [[Каспийн тэнгис]] орчим өвөлжинө. Тольт монхдой тэнгис, нуур цөөрөм болон голын эрэгт эгнээгээр үүр засан өндөглөдөг. Голдуу 7-9 өндөг гаргаж, 26-29 хоног дарна. Усанд шумбаж сэлэн гол идэш тэжээл болох [[нялцгай биетэн]], усны шавьж барьж иддэг. Томхон бие, өргөн хошуутай ба биеийн урт '''51-58 см''' юм. Эрэгчин тольт монхдой нүдийг тойрсон цагаан, далавчны уг хэсгийн үзүүрийн цагаан өднүүдээс бусад бие нь хар өнгөтэй. Шар хошууны уг нь хар байна. Эмэгчин нь толгойн хажууд цайвар давхар судалтай, далавчиндаа цагаан зураастай ба бор зүстэй. == Цахим холбоос == {{Commons|Melanitta fusca|Тольт монхдой}} * [https://web.archive.org/web/20070814112750/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/White-winged_Scoter.html White-winged Scoter Species Account] - Cornell Lab of Ornithology * [https://web.archive.org/web/20071027061022/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i1650id.html White-winged Scoter - ''Melanitta fusca''] - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter * [http://www.sdakotabirds.com/species/white_winged_scoter_info.htm White-winged Scoter Information] - South Dakota Birds and Birding [[Ангилал:Тэнгисийн нугас ба бохио]] [[Ангилал:Монгол орны шувууд]] 75hqkn0k753bvcs05dxfq8xzb7oicy8 Алаг шунгаач 0 15494 873692 838693 2026-10-20T00:39:42Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873692 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Алаг шунгаач | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = | image = Common Goldeneye.jpg | image_width = 250px | image_caption = Эрэгчин (''Bucephala clangula americana'') | image2 = Common Goldeneye, female.jpg | image2_caption = Эмэгчин | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[шувуу|Жигүүртэн]] | ordo = [[Галуутан]] | familia = [[Нугасныхан]] | subfamilia = [[Merginae]] | genus = ''Bucephala'' | species = '''''B. clangula''''' | binomial = ''Bucephala clangula'' | binomial_authority = ([[Карл Линней]], 1758) | subdivision_ranks = [[зүйл|Дэд зүйл]] | subdivision = * ''B. c. clangula'' <small>(Евразийн)</small> * ''B. c. americana'' <small>(Америкийн)</small> | synonyms = ''Clangula clangula'' }} '''Алаг шунгаач''' ('''''Bucephala clangula''''') нь [[Нугасныхан]] овгийн дундаж хэмжээний шувуу юм. == Гадаад төрх == [[Файл:Goldeneyes in flight.jpg|thumb|left|Нисэж байна, [[Оттава]]д.]] [[Файл:Goldeneyepair.jpg|thumb|left|Хос]] [[File:Bucephala clangula MHNT.ZOO.2010.11.19.6.jpg|thumb|left| ''Bucephala clangula'']] Нас бие гүйцсэн эрэгчин нь 45-52 см, 888-1400 гр жинтэй, эмэгчин нь 40–50 см ба 500-1182 гр жинтэй болно. Тэд алтан шар өнгийн нүдтэй. Эрэгчин шунгаач ногоон солонготой хардуу толгой, нүдийг тойрсон дугуй цагаантай, нуруу нь харавтар, хүзүү, гэдэс нь цагаан юм. Эмэгчин шунгаач бор толгой, саарал биетэй. Тэдний хөл нь улбар шар байна. Алаг шунгаач [[Канад]], [[АНУ]], [[Скандинав]] болон [[Орос]]ын хойд хэсгээр, гол нууранд амьдарна. Модны нүх, хонхорт үүр засдаг. [[Шотланд]]ад тэдэнд үүр бэлдэж өгөх нь их бөгөөд үүнээс үүдэн аажмаар тоо толгой нь сэргэж байгаа аж. Мөн [[Их Британи]]й нууранд энэ шувуу нь түгээмэл таарна. Тэнд мөн энэхүү шувууны тоо толгойг өсгөх, жилийн турш нутаглан амьдруулах зорилгоор үүр байршуулан бэлдэх ажиллагаа явагддаг. Алаг шунгаач 43.3х59.3 мм хэмжээтэй, 64 гр жинтэй өндөг гаргана. Эмэгчин нь ганцаар өндгөө дарах ба 28-32 хоног зарцуулна. Дэгдээхэй нь бусад эмэгчин шунгаач болон [[Буурал шунгуур]] зэрэг шувуунд алуулах нь их ажээ. Тэд нисэж суртал 55-65 хоног болдог байна. Энэ шувуу нь усан доор шумбаж сэлэн хоол тэжээл олж иддэг. Жилийн турш идэх зүйлийн 32% нь хавч хэлбэртэн, 28% нь усны шавьж, 10% нь [[нялцгай биетэн]] байдаг аж. Мөн загас, өндөг зэрэг нь чухал тэжээл болно. Үүний эсрэг тэд янз бүрийн махчин шувууд, [[харцага]], [[шар шувуу]], [[бүргэд]], эмэгчин болон дэгдээхэй нь [[баавгай]] , [[үен]], [[усны булга]] , [[илбэнх]] зэрэг амьтдын хоол болдог. == Гадаад холбоос == {{commons|Bucephala clangula}} * [https://web.archive.org/web/20090416024132/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Common_Goldeneye.html Cornell Lab of Ornithology: Common Goldeneye] * [https://web.archive.org/web/20071027061018/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i1510id.html USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter: Common Goldeneye] * [https://web.archive.org/web/20070928151740/http://www.blevinsphoto.com/goldeneye.htm photograph of adult] * [https://web.archive.org/web/20070928151658/http://www.blevinsphoto.com/goldeneye1.htm photograph of courtship display] * [http://www.sdakotabirds.com/species/common_goldeneye_info.htm South Dakota Birds and Birding: Common Goldeneye Information and Photos] * [https://web.archive.org/web/20070929083713/http://www.enature.com/fieldguides/detail.asp?allSpecies=y&searchText=common%20goldeneye&curGroupID=1&lgfromWhere=&curPageNum=1 eNature.com: Common Goldeneye] * [http://ibc.lynxeds.com/species/common-goldeneye-bucephala-clangula Common Goldeneye videos, photos & sounds] on the Internet Bird Collection * [http://www.nature-pictures.org/foto/64/ Common Goldeneye wildlife photos and voice] [[Ангилал:Тэнгисийн нугас ба бохио]] [[Ангилал:Монгол орны шувууд]] tuj16lyryakmcu3kcll94250sc9qqzo Зээрд нугас 0 15505 873741 570483 2026-10-20T05:25:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873741 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Зээрд нугас | status = LC | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name="IUCN">IUCN (2009)</ref> | image = eurasian.wigeon.2.arp.750pix.jpg | image_width = 200px | image_caption = Эрэгчин | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[шувуу|Жигүүртэн]] | ordo = [[Галуутан]] | familia = [[Нугасныхан]] | genus = ''Anas'', ''Нугас'' | subgenus=''Mareca'' | species = '''''A. penelope''''' | binomial = ''Anas penelope'' | binomial_authority = [[Карл Линней]], 1758 }} '''Зээрд нугас''' (''Anas penelope'', урьд '''Зээрд алаг нугас''' гэж байсан, нь [[Нугасныхан]] овгийн шувуу юм. == Гадаад төрх == [[Зураг:Ferruginous Pochard & Wigeon I2 IMG 1636.jpg|thumb|left|Эрэгчин нь эмэгчин [[ундар шумбуур]]ын хамт.]] [[Зураг:Eurasian Wigeon (Anas penelope)- Male & Female with Gargany at Sultanpur I Picture 1056.jpg|thumb|left| Хос]] Энэхүү нугас нь 42–50 см урт, далавчаа дэлгэхэд 71–80 см болно. Үржлийн улиралд эрэгчин нь саарал бөөр, нуруутай, далавчны уг хэсгийн үзүүрийн өднүүд нь хар ногоон, дээд хэсэгтээ тод цагаан толботой байна. Мөн ягаан цээж, цагаан гэдэстэй ба хүрэн өнгийн толгой нь оройдоо цайвар шаргал өнгөтэй юм. Үржлийн бус үед эрэгчин нь [[Америк нугас]]ны эмэгчинтэй төстэй харагддаг. == Тархалт == Зээрд нугас [[Европ]], [[Ази]]йн хойд хэсгээр нутаглана. Нүүдлийн шувуу бөгөөд урт зам туулан [[Өмнөд Ази]], [[Африк]]т өвөлжинө. [[Их Британи]], [[Ирланд]]ад өвөл түгээмэл таарна. Ховор тохиолдолд [[АНУ]]-н Номхон далай болон дунд Атлантын далайн талын эрэгт өвөл ирэх нь бий. Тэд задгай чийглэг, өвс ургамал ихтэй намгархаг газар идэшлэн бэлчдэг. Усны дэргэд газар үүрээ засаж, 7-11 өндөг гаргах ба 23-25 хоног дарна. Үржлийн улирлаас бусад үед олноор цуглаж сүрэглэн амьдардаг. [[File:Mareca penelope MHNT.ZOO.2010.11.29.3.jpg|thumb| ''Mareca penelope'']] ==Эшлэл== {{reflist}} * '''Clements''', James, (2007) [https://web.archive.org/web/20150923210713/http://www.cornellpress.cornell.edu/cup_detail.taf?ti_id=4566 ''The Clements Checklist of the Birds of the World''], Cornell University Press, Ithaca * '''Dunn''', J. & Alderfer, J. (2006) ''National Geographic Field Guide to the Birds of North America'' 5th Ed. * '''Floyd''', T (2008) ''Smithsonian Field Guide to the Birds of North America'' Harper Collins, NY * IUCN (2009) BirdLife International {{IUCNlink|141498|Anas penelope}} Downloaded on '''08 Jan 2009''' == Цахим холбоос == {{commonscat|Anas penelope}} * [http://www.rspb.org.uk/birds/guide/w/wigeon/index.asp RSPB A to Z of UK Birds] * [http://ibc.lynxeds.com/species/eurasian-wigeon-anas-penelope Eurasian Wigeon videos, photos & sounds] on the Internet Bird Collection <br clear="all"/> [[Ангилал:нугас]] [[Ангилал:Монгол орны шувууд]] [[Ангилал:Евразийн шувууд]] ontasl2epgct1cnri5dyqq5nd2qe7v9 Сэвгэр бохио 0 15514 873769 744005 2026-10-20T10:59:26Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873769 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Сэвгэр бохио | status = LC | status_system = iucn3.1 | status_ref = | image = Mergus serrator -New Jersey -USA -winter-8.jpg | image_caption = Male in winter at New Jersey, USA | image_width = 300px | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[шувуу|Жигүүртэн]] | ordo = [[Галуутан]] | familia = [[Нугасныхан]] | genus = ''Mergus'', Бохио | species = '''''M. serrator''''' | binomial = ''Mergus serrator'' | binomial_authority = [[Карл Линней]], 1758 | range_map = Mergus serrator distr.png | range_map_width = 240px | range_map_caption = Амьдрах бүс | synonyms = ''Merganser serrator'' }} '''Сэвгэр бохио''' (''Mergus serrator''), урьд '''Сэвгэр нугас''' гэж байсан, нь [[Нугасныхан]] овгийн шувуу юм. Тэд [[Хойд Америк]]ийн хойд зүгт, [[Гренланд]], [[Европ]], [[Ази]]йн цэнгэг уст гол нууранд амьдарна. == Гадаад төрх == [[Зураг:Beingchased.jpg|left|thumb|Загас баричхаад цахлайд хөөгдөж байна.]][[File:Mergus serrator MHNT.ZOO.2010.11.30.1.jpg|thumb| ''Mergus serrator'']] Нас бие гүйцсэн нь 52–58 см урт, далавчаа дэлгэхэд 67–82 см болно. Толгойдоо урт боссон сэвлэг залаатай, урт нарийн, улаан өнгийн хошуутай. Эрэгчин бохио ногоон туяатайхар бараан толгой, цагаан хүзүү, боровтор цээж, хар нуруутай. Эмэгчин нь боровтор толгой, сааралдуу өнгийн биетэй. Залуу шувууд нь эмэгчинтэй төстэй ба хүзүүндээ цагаан хэсэггүй, мөн далавчны цагаан толбо нь жижиг юм. Сэвгэр бохио усанд шумбаж сэлэн хоол тэжээл олж идэх ба голдуу жижиг загас, усны шавьж, хавч хэлбэртэн зэргээр хооллох ба заримдаа [[мэлхий]] иднэ. == Цахим холбоос == {{commons|Mergus serrator}} * [https://web.archive.org/web/20070609183455/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Red-breasted_Merganser.html Cornell Lab of Ornithology-Red-breasted Merganser] * [https://web.archive.org/web/20070927205804/http://www.massaudubon.org/birdatlas/index.php?search=yes&id=9 Massachusetts Breeding Bird Atlas-Red-breasted Merganser] * [http://ibc.lynxeds.com/species/red-breasted-merganser-mergus-serrator Red-breasted Merganser videos, photos & sounds] on the Internet Bird Collection [[Ангилал:Тэнгисийн нугас ба бохио]] [[Ангилал:Монгол орны шувууд]] f7a6aj17c0f9bsprk9kn6h491mcgs2w Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг 0 17074 873685 862608 2026-10-19T16:03:50Z MendAmar8 80182 873685 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг | Name = {{fb|Аргентин}} | Badge = | FIFA Trigramme = ARG | Nickname = ''La Albiceleste'' (Цагаан цэнхэрүүд) | Association = ''Asociación del Fútbol Argentino''<br />([[Argentine Football Association]]) | Confederation = [[CONMEBOL]] ([[Өмнөд Америк]]) | Coach = | Captain = [[Хавиэр Маширано]] | Most caps = [[Лионель Месси]] (208) | Top scorer = [[Лионель Месси]] (126) | Home Stadium = [[Estadio Monumental Antonio Vespucio Liberti|El Monumental]]<br /> [[Estadio Gigante de Arroyito]]. | FIFA Rank = 2 | FIFA max = 1 | FIFA max date = 2007 оны гурван сар, 2007 оны 10 сар – 2008 оны 6 сар, 2015 оны 7 сар – 2015 оны 10 сар, 2016 оны 4 сар – 2017 оны 3 сар, 2023 оны 4 сар – 2025 оны 7 сар, 2026 оны 6 сар – 2026 оны 7 сар | FIFA min = 24 | FIFA min date = 1996 оны найман сар | Elo Rank = 7 | Elo max = 1 | Elo max date = most recently in July 2007, 34 times in total | Elo min = 28 | Elo min date = June 1990 <!-- First Kit --> | pattern_la1 = _arg18h | pattern_b1 = _arg18h | pattern_ra1 = _arg18h | pattern_sh1 = _arg18h | pattern_so1 = _3_stripes_black | leftarm1 = 75AADB | body1 = 75AADB | rightarm1 = 75AADB | shorts1 = 000000 | socks1 = ffffff <!-- Second Kit --> | pattern_la2 = _arg18a | pattern_b2 = _arg18a | pattern_ra2 = _arg18a | pattern_sh2 = _arg18a | pattern_so2 = _arg18a | leftarm2 = 0000FF | body2 = 0000FF | rightarm2 = 0000FF | shorts2 = 0000FF | socks2 = 000000 | First game = {{fb|Уругвай}} 2 – 3 {{fb-rt|Аргентин}}<br />([[Montevideo]], [[Uruguay]]; 16 May 1901) | Largest win = {{fb|Аргентин}} 12 – 0 {{fb-rt|Эквадор}}<br />([[Montevideo]], [[Uruguay]]; 22 January 1942) | Largest loss = {{fb|Чехословак}} 6 – 1 {{fb-rt|Аргентин}}<br />([[Helsingborg]], [[Sweden]]; 15 June 1958)<br /> {{fb|Уругвай}} 5 – 0 {{fb-rt|Аргентин}}<br />([[Guayaquil]], [[Ecuador]]; 16 December 1959)<br /> {{fb|Аргентин}} 0 – 5 {{fb-rt|Колумби}}<br />([[Buenos Aires]], [[Argentina]]; 5 September 1993) {{fb|Боливи}} 6 – 1 {{fb-rt|Аргентин}}<br />([[La Paz]], [[Bolivia]]; 1 April 2009) | World cup apps = 19 | World cup first = 1930 | World cup best = Winners, [[1978 FIFA World Cup|1978]] and [[1986 FIFA World Cup|1986]], [[2022 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2022]] | Regional name = [[Копа Америка]] | Regional cup apps = 44 | Regional cup first = [[South American Championship 1916|1916]] | Regional cup best = Winners, [[South American Championship 1921|1921]], [[South American Championship 1925|1925]], [[South American Championship 1927|1927]], [[South American Championship 1929|1929]], [[South American Championship 1937|1937]], [[South American Championship 1941|1941]], [[South American Championship 1945|1945]], [[South American Championship 1946|1946]], [[South American Championship 1947|1947]], [[South American Championship 1955|1955]], [[South American Championship 1957|1957]], [[South American Championship 1959 (Argentina)|1959]], [[Copa América 1991|1991]], [[Copa América 1993|1993]], [[Copa América 2021|2021]], [[Copa América 2024|2024]] | Confederations cup apps = 3 | Confederations cup first = 1992 | Confederations cup best = Winners, [[King Fahd Cup 1992|1992]] }} [[Файл:Seleccion argentina 1964.jpg|thumb|left|Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг 1964]] [[Файл:Argentina team in St. Petersburg.jpg|thumb|left|Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг 2018]] '''Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг''' ([[Испани хэл|испани]]. ''Selección de fútbol de Argentina'') нь [[Аргентин]] улсыг олон улсын хөлбөмбөгийн тэмцээнүүдэд төлөөлдөг баг бөгөөд AFA буюу 1912 оноос хойш ФИФИ-гийн гишүүн болсон Аргентины хөлбөмбөгийн холбооныхоо удирдлагад байдаг. Аргентины шигшээ бол дэлхийн хамгийн өндөр амжилттай шигшээ багуудын нэг бөгөөд яг одоогоор [[FIFA дэлхийн чансаа 2010|FIFA дэлхийн чансааны]] долдугаар байранд байна. Энэ шигшээ баг [[FIFA дэлхийн цом|FIFA дэлхийн цомыг]] [[FIFA дэлхийн цом 1986|1986]] ба [[FIFA дэлхийн цом 1978|1978]] онуудад хоёронтоо гардан авсан юм. Мөн Copa America тэмцээнд 14 удаа түрүүлсэн бөгөөд [[1992]] онд Confederations Cup-ын аварга, 2004 ба 2008 оны Олимпын Наадмын хөлбөмбөгийн аварга болсон баг юм. Зөвхөн Аргентин болон [[Францын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Франц]] улсын шигшээ багууд л [[FIFA]]-ын хамгийн том гурван тэмцээнд түрүүлж үзсэн юм. (Дэлхийн цом, Confederations Cup, Олимпын наадам.) Энэ хоёр мөн тив тивийнхээ аварга болж байсан. Аргентин нь Copa America-д, Франц нь UEFA европын хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж байсан. == Түүх == Цэнхэр цагаанууд нь түүхэндээ Дэлхийн Цомын үзүүр түрүүнд долоон удаа ирж байсан бөгөөд хамгийн эхнийх нь [[Дэлхийн цом 1930|1930]] онд [[Уругвайн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Уругвайн]] шигшээтэй таарч 4-2 оноогоор хожигджээ. Дараагийн үзүүр түрүүнд үлдэхдээ [[FIFA дэлхийн цом 1978|1978]] онд [[Нидерландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Нидерландыг]] 3-1 оноогоор бут ниргэсэн байна. Улмаар [[FIFA дэлхийн цом 1986|1986]] онд [[Диего Марадона]]гийн удирдлаган дор Баруун Германыг 3-2 оноогоор ялж дахин аваргалсан юм. Хамгийн сүүлд [[FIFA дэлхийн цом 1990|1990]] онд дахин үзүүр түрүүнд ирсэн бөгөөд энэ удаа [[Германы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Германд]] маргаантай торгуулийн цохилтын улмаас 1-0 оноогоор хожигдон мөнгөн медальтай нутаг буцсан. 2014 онд дахин үзүүр түрүүнд ирсэн боловч Германд 1-0 оноогоор хожигдсон. Харин 2022 онд дахин үзүүр түрүүнд шалгарч Францтай 3-3 аар тэнцсэн боловч торгуулийн цохилтоор 4-2 оор хожиж түүхэндэх 3 дахь ДАШТ-аа авсан билээ. 2026 онд хоёр дараалж үзүүр түрүүнд ирсэн боловч Испанид 1-0 ээр хожигдон тэмцээнээ өндөрлүүлсэн. Улсынхаа шигшээ багийг удирдан Дэлхийн цом гардсан дасгалжуулагч нар бол 1978 оны [[Цесар Луйс Меноти]], 1986 оны [[Карлос Билардо]], 2022 оны Лионель Скалони нар юм. Түүхэндээ [[FIFA Дэлхийн чансаа|Дэлхийн чансаа]]г зургаан удаа тэргүүлж байсан. == Өмсгөл == <gallery> Image:ArgentinaShirt1978WorldCup.jpg|<center>1978</center> Image:Camiseta-mexico-1986-manga-larga.jpg|<center>1986</center> Image:ArgentinaShirt1994WorldCup.jpg|<center>1996–1997</center> Image:ArgentinaShirt1998WorldCup.jpg|<center>1997–1999</center> Image:ArgentinaShirt2002preWorldCup.jpg|<center>2000–2002</center> Image:ArgentinaShirt2002WorldCup.jpg|<center>2002–2004</center> Image:ArgentinaShirt2004Olympics.jpg|<center>2004–2006</center> Image:ArgentinaShirt2006WorldCup.jpg|<center>2006–2008</center> </gallery> === 2010 FIFA World Cup <br /><small>Group B</small> === {{main|2010 FIFA Дэлхийн цом B групп}} {{2010 FIFA Дэлхийн цом B групп|expanded=yes}} == 2022 оны шигшээ багийн гишүүд == {| class="wikitable" !№ !Байрлал !Тоглогчийн нэр !Төрсөн огноо/ нас !Тоглолт !Гол !Тоголдог Клуб |- |12 |Хаалгачин |Херонимо Рульи |1992.05.20 (30) |4 |0 |Вильярреал |- |23 |Хаалгачин |Эмилиано Мартинес |1992.09.20 (30) |20 |0 |[[Астон Вилла]] |- ! colspan="7" | |- |2 |Хамгаалагч |Хуан Фойт |1998.01.12 (24) |16 |0 |Вильярреал |- |3 |Хамгаалагч |Николас Тальяфико |1992.08.31 (30) |43 |0 |[[Олимпик Лион]] |- |4 |Хамгаалагч |Гонсало Монтиэль |1997.01.01 (25) |18 |0 |Севилья |- |6 |Хамгаалагч |Херман Песселья |1991.06.27 (31) |32 |2 |Реал Бетис |- |13 |Хамгаалагч |Кристиан Ромеро |1998.04.28 (24) |13 |1 |Тоттенхэм Хотспур |- |25 |Хамгаалагч |[[Лисандро Мартинес]] |1998.01.18 (24) |11 |0 |[[Манчестер Юнайтед]] |- |26 |Хамгаалагч |Науэль Молина |1998.04.16 (24) |25 |1 |[[Атлетико Мадрид]] |- ! colspan="7" | |- |5 |Хагас хамгаалагч |Леандро Паредес |1994.06.29 (28) |47 |4 |Ювентус |- |7 |Хагас хамгаалагч |Родриго Де Пауль |1994.05.24 (28) |45 |2 |Атлетико Мадрид |- |8 |Хагас хамгаалагч |[[Маркос Акунья]] |1991.10.28 (31) |44 |0 |Севилья |- |14 |Хагас хамгаалагч |Эсекиэль Паласиос |1998.10.05 (24) |20 |0 |Байер 04 Леверкузен |- |16 |Хагас хамгаалагч |Тьяго Альмада |2001.04.24 (21) |1 |0 |Атланта Юнайтед |- |18 |Хагас хамгаалагч |Гидо Родригес |1994.04.12 (28) |26 |1 |Реал Бетис |- |20 |Хагас хамгаалагч |Алексис Макаллистер |1998.12.24 (23) |8 |0 |Брайтон энд Хоув Альбион |- |24 |Хагас хамгаалагч |Энцо Фернандес |2001.01.17 (21) |4 |0 |Бенфика Лиссабон |- ! colspan="7" | |- |9 |Довтлогч |[[Хулиан Альварес]] |2000.01.31 (22) |17 |7 |[[Манчестер Сити]] |- |15 |Довтлогч |Анхель Корреа |1995.03.09 (27) |22 |3 |Атлетико Мадрид |- |21 |Довтлогч |Пауло Дибала |1993.11.15 (29) |34 |3 |[[Рома ХББ|Рома]] |- |22 |Довтлогч |Лаутаро Мартинес |1997.08.22 (25) |41 |21 |Интернационале |} == Рекордсмены сборной == == Цахим холбоос == * [http://www.afa.org.ar/ Аргентиний хөлбөмбөгийн холбооны албан ёсны веб сайт] * [http://www.rsssf.com/tablesa/arg-intres.html RSSSF archive of results 1901–2002] * [http://www.rsssf.com/tablesa/arg-intres-bielsa.html RSSSF archive of results 1999–] * [http://www.rsssf.com/miscellaneous/arg-recintlp.html RSSSF archive of most capped players and highest goalscorers] * [http://www.rsssf.com/miscellaneous/arg-coach-triv.html RSSSF archive of coaches 1901–90] * [http://www.thenationalteam.com/index.php?option=com_content&view=article&id=49&country=Argentina News and results of the Argentina national team] [[Ангилал:Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг| ]] [[Ангилал:Аргентины үндэсний шигшээ баг|Хөлбөмбөг]] [[Ангилал:Өмнөд Америкийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]] d14y23m9kj518h1lk4fr6c4pxn13jw5 873686 873685 2026-10-19T16:04:53Z MendAmar8 80182 873686 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг | Name = {{fb|Аргентин}} | Badge = | FIFA Trigramme = ARG | Nickname = ''La Albiceleste'' (Цагаан цэнхэрүүд) | Association = ''Asociación del Fútbol Argentino''<br />([[Argentine Football Association]]) | Confederation = [[CONMEBOL]] ([[Өмнөд Америк]]) | Coach = | Captain = [[Хавиэр Маширано]] | Most caps = [[Лионель Месси]] (208) | Top scorer = [[Лионель Месси]] (126) | Home Stadium = [[Estadio Monumental Antonio Vespucio Liberti|El Monumental]]<br /> [[Estadio Gigante de Arroyito]]. | FIFA Rank = 2 | FIFA max = 1 | FIFA max date = 2007 оны гурван сар, 2007 оны 10 сар – 2008 оны 6 сар, 2015 оны 7 сар – 2015 оны 10 сар, 2016 оны 4 сар – 2017 оны 3 сар, 2023 оны 4 сар – 2025 оны 7 сар, 2026 оны 6 сар – 2026 оны 7 сар | FIFA min = 24 | FIFA min date = 1996 оны найман сар | Elo Rank = 7 | Elo max = 1 | Elo max date = most recently in July 2007, 34 times in total | Elo min = 28 | Elo min date = June 1990 <!-- First Kit --> | pattern_la1 = _arg18h | pattern_b1 = _arg18h | pattern_ra1 = _arg18h | pattern_sh1 = _arg18h | pattern_so1 = _3_stripes_black | leftarm1 = 75AADB | body1 = 75AADB | rightarm1 = 75AADB | shorts1 = 000000 | socks1 = ffffff <!-- Second Kit --> | pattern_la2 = _arg18a | pattern_b2 = _arg18a | pattern_ra2 = _arg18a | pattern_sh2 = _arg18a | pattern_so2 = _arg18a | leftarm2 = 0000FF | body2 = 0000FF | rightarm2 = 0000FF | shorts2 = 0000FF | socks2 = 000000 | First game = {{fb|Уругвай}} 2 – 3 {{fb-rt|Аргентин}}<br />([[Montevideo]], [[Uruguay]]; 16 May 1901) | Largest win = {{fb|Аргентин}} 12 – 0 {{fb-rt|Эквадор}}<br />([[Montevideo]], [[Uruguay]]; 22 January 1942) | Largest loss = {{fb|Чехословак}} 6 – 1 {{fb-rt|Аргентин}}<br />([[Helsingborg]], [[Sweden]]; 15 June 1958)<br /> {{fb|Уругвай}} 5 – 0 {{fb-rt|Аргентин}}<br />([[Guayaquil]], [[Ecuador]]; 16 December 1959)<br /> {{fb|Аргентин}} 0 – 5 {{fb-rt|Колумби}}<br />([[Buenos Aires]], [[Argentina]]; 5 September 1993) {{fb|Боливи}} 6 – 1 {{fb-rt|Аргентин}}<br />([[La Paz]], [[Bolivia]]; 1 April 2009) | World cup apps = 19 | World cup first = 1930 | World cup best = Winners, [[1978 FIFA World Cup|1978]] and [[1986 FIFA World Cup|1986]], [[2022 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2022]] | Regional name = [[Копа Америка]] | Regional cup apps = 44 | Regional cup first = [[South American Championship 1916|1916]] | Regional cup best = Winners, [[South American Championship 1921|1921]], [[South American Championship 1925|1925]], [[South American Championship 1927|1927]], [[South American Championship 1929|1929]], [[South American Championship 1937|1937]], [[South American Championship 1941|1941]], [[South American Championship 1945|1945]], [[South American Championship 1946|1946]], [[South American Championship 1947|1947]], [[South American Championship 1955|1955]], [[South American Championship 1957|1957]], [[South American Championship 1959 (Argentina)|1959]], [[Copa América 1991|1991]], [[Copa América 1993|1993]], [[Copa América 2021|2021]], [[Copa América 2024|2024]] | Confederations cup apps = 3 | Confederations cup first = 1992 | Confederations cup best = Winners, [[King Fahd Cup 1992|1992]] }} [[Файл:Seleccion argentina 1964.jpg|thumb|left|Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг 1964]] [[Файл:Argentina team in St. Petersburg.jpg|thumb|left|Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг 2018]] '''Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг''' ([[Испани хэл|испани]]. ''Selección de fútbol de Argentina'') нь [[Аргентин]] улсыг олон улсын хөлбөмбөгийн тэмцээнүүдэд төлөөлдөг баг бөгөөд AFA буюу 1912 оноос хойш ФИФА-гийн гишүүн болсон Аргентины хөлбөмбөгийн холбооныхоо удирдлагад байдаг. Аргентины шигшээ бол дэлхийн хамгийн өндөр амжилттай шигшээ багуудын нэг бөгөөд яг одоогоор [[FIFA дэлхийн чансаа 2010|FIFA дэлхийн чансааны]] долдугаар байранд байна. Энэ шигшээ баг [[FIFA дэлхийн цом|FIFA дэлхийн цомыг]] [[FIFA дэлхийн цом 1986|1986]], [[FIFA дэлхийн цом 1978|1978]] болон 2022 онуудад гурван удаа гардан авсан юм. Мөн Copa America тэмцээнд 16 удаа түрүүлсэн бөгөөд [[1992]] онд Confederations Cup-ын аварга, 2004 ба 2008 оны Олимпын Наадмын хөлбөмбөгийн аварга болсон баг юм. Зөвхөн Аргентин болон [[Францын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Франц]] улсын шигшээ багууд л [[FIFA]]-ын хамгийн том гурван тэмцээнд түрүүлж үзсэн юм. (Дэлхийн цом, Confederations Cup, Олимпын наадам.) Энэ хоёр мөн тив тивийнхээ аварга болж байсан. Аргентин нь Copa America-д, Франц нь UEFA европын хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж байсан. == Түүх == Цэнхэр цагаанууд нь түүхэндээ Дэлхийн Цомын үзүүр түрүүнд долоон удаа ирж байсан бөгөөд хамгийн эхнийх нь [[Дэлхийн цом 1930|1930]] онд [[Уругвайн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Уругвайн]] шигшээтэй таарч 4-2 оноогоор хожигджээ. Дараагийн үзүүр түрүүнд үлдэхдээ [[FIFA дэлхийн цом 1978|1978]] онд [[Нидерландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Нидерландыг]] 3-1 оноогоор бут ниргэсэн байна. Улмаар [[FIFA дэлхийн цом 1986|1986]] онд [[Диего Марадона]]гийн удирдлаган дор Баруун Германыг 3-2 оноогоор ялж дахин аваргалсан юм. Хамгийн сүүлд [[FIFA дэлхийн цом 1990|1990]] онд дахин үзүүр түрүүнд ирсэн бөгөөд энэ удаа [[Германы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Германд]] маргаантай торгуулийн цохилтын улмаас 1-0 оноогоор хожигдон мөнгөн медальтай нутаг буцсан. 2014 онд дахин үзүүр түрүүнд ирсэн боловч Германд 1-0 оноогоор хожигдсон. Харин 2022 онд дахин үзүүр түрүүнд шалгарч Францтай 3-3 аар тэнцсэн боловч торгуулийн цохилтоор 4-2 оор хожиж түүхэндэх 3 дахь ДАШТ-аа авсан билээ. 2026 онд хоёр дараалж үзүүр түрүүнд ирсэн боловч Испанид 1-0 ээр хожигдон тэмцээнээ өндөрлүүлсэн. Улсынхаа шигшээ багийг удирдан Дэлхийн цом гардсан дасгалжуулагч нар бол 1978 оны [[Цесар Луйс Меноти]], 1986 оны [[Карлос Билардо]], 2022 оны Лионель Скалони нар юм. Түүхэндээ [[FIFA Дэлхийн чансаа|Дэлхийн чансаа]]г зургаан удаа тэргүүлж байсан. == Өмсгөл == <gallery> Image:ArgentinaShirt1978WorldCup.jpg|<center>1978</center> Image:Camiseta-mexico-1986-manga-larga.jpg|<center>1986</center> Image:ArgentinaShirt1994WorldCup.jpg|<center>1996–1997</center> Image:ArgentinaShirt1998WorldCup.jpg|<center>1997–1999</center> Image:ArgentinaShirt2002preWorldCup.jpg|<center>2000–2002</center> Image:ArgentinaShirt2002WorldCup.jpg|<center>2002–2004</center> Image:ArgentinaShirt2004Olympics.jpg|<center>2004–2006</center> Image:ArgentinaShirt2006WorldCup.jpg|<center>2006–2008</center> </gallery> === 2010 FIFA World Cup <br /><small>Group B</small> === {{main|2010 FIFA Дэлхийн цом B групп}} {{2010 FIFA Дэлхийн цом B групп|expanded=yes}} == 2022 оны шигшээ багийн гишүүд == {| class="wikitable" !№ !Байрлал !Тоглогчийн нэр !Төрсөн огноо/ нас !Тоглолт !Гол !Тоголдог Клуб |- |12 |Хаалгачин |Херонимо Рульи |1992.05.20 (30) |4 |0 |Вильярреал |- |23 |Хаалгачин |Эмилиано Мартинес |1992.09.20 (30) |20 |0 |[[Астон Вилла]] |- ! colspan="7" | |- |2 |Хамгаалагч |Хуан Фойт |1998.01.12 (24) |16 |0 |Вильярреал |- |3 |Хамгаалагч |Николас Тальяфико |1992.08.31 (30) |43 |0 |[[Олимпик Лион]] |- |4 |Хамгаалагч |Гонсало Монтиэль |1997.01.01 (25) |18 |0 |Севилья |- |6 |Хамгаалагч |Херман Песселья |1991.06.27 (31) |32 |2 |Реал Бетис |- |13 |Хамгаалагч |Кристиан Ромеро |1998.04.28 (24) |13 |1 |Тоттенхэм Хотспур |- |25 |Хамгаалагч |[[Лисандро Мартинес]] |1998.01.18 (24) |11 |0 |[[Манчестер Юнайтед]] |- |26 |Хамгаалагч |Науэль Молина |1998.04.16 (24) |25 |1 |[[Атлетико Мадрид]] |- ! colspan="7" | |- |5 |Хагас хамгаалагч |Леандро Паредес |1994.06.29 (28) |47 |4 |Ювентус |- |7 |Хагас хамгаалагч |Родриго Де Пауль |1994.05.24 (28) |45 |2 |Атлетико Мадрид |- |8 |Хагас хамгаалагч |[[Маркос Акунья]] |1991.10.28 (31) |44 |0 |Севилья |- |14 |Хагас хамгаалагч |Эсекиэль Паласиос |1998.10.05 (24) |20 |0 |Байер 04 Леверкузен |- |16 |Хагас хамгаалагч |Тьяго Альмада |2001.04.24 (21) |1 |0 |Атланта Юнайтед |- |18 |Хагас хамгаалагч |Гидо Родригес |1994.04.12 (28) |26 |1 |Реал Бетис |- |20 |Хагас хамгаалагч |Алексис Макаллистер |1998.12.24 (23) |8 |0 |Брайтон энд Хоув Альбион |- |24 |Хагас хамгаалагч |Энцо Фернандес |2001.01.17 (21) |4 |0 |Бенфика Лиссабон |- ! colspan="7" | |- |9 |Довтлогч |[[Хулиан Альварес]] |2000.01.31 (22) |17 |7 |[[Манчестер Сити]] |- |15 |Довтлогч |Анхель Корреа |1995.03.09 (27) |22 |3 |Атлетико Мадрид |- |21 |Довтлогч |Пауло Дибала |1993.11.15 (29) |34 |3 |[[Рома ХББ|Рома]] |- |22 |Довтлогч |Лаутаро Мартинес |1997.08.22 (25) |41 |21 |Интернационале |} == Рекордсмены сборной == == Цахим холбоос == * [http://www.afa.org.ar/ Аргентиний хөлбөмбөгийн холбооны албан ёсны веб сайт] * [http://www.rsssf.com/tablesa/arg-intres.html RSSSF archive of results 1901–2002] * [http://www.rsssf.com/tablesa/arg-intres-bielsa.html RSSSF archive of results 1999–] * [http://www.rsssf.com/miscellaneous/arg-recintlp.html RSSSF archive of most capped players and highest goalscorers] * [http://www.rsssf.com/miscellaneous/arg-coach-triv.html RSSSF archive of coaches 1901–90] * [http://www.thenationalteam.com/index.php?option=com_content&view=article&id=49&country=Argentina News and results of the Argentina national team] [[Ангилал:Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг| ]] [[Ангилал:Аргентины үндэсний шигшээ баг|Хөлбөмбөг]] [[Ангилал:Өмнөд Америкийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]] oyys8mefhzot1znqlfwwsg11cu5v4ny 873687 873686 2026-10-19T16:07:21Z MendAmar8 80182 873687 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг | Name = {{fb|Аргентин}} | Badge = | FIFA Trigramme = ARG | Nickname = ''La Albiceleste'' (Цагаан цэнхэрүүд) | Association = ''Asociación del Fútbol Argentino''<br />([[Argentine Football Association]]) | Confederation = [[CONMEBOL]] ([[Өмнөд Америк]]) | Coach = | Captain = [[Хавиэр Маширано]] | Most caps = [[Лионель Месси]] (208) | Top scorer = [[Лионель Месси]] (126) | Home Stadium = [[Estadio Monumental Antonio Vespucio Liberti|El Monumental]]<br /> [[Estadio Gigante de Arroyito]]. | FIFA Rank = 2 | FIFA max = 1 | FIFA max date = 2007 оны гурван сар, 2007 оны 10 сар – 2008 оны 6 сар, 2015 оны 7 сар – 2015 оны 10 сар, 2016 оны 4 сар – 2017 оны 3 сар, 2023 оны 4 сар – 2025 оны 7 сар, 2026 оны 6 сар – 2026 оны 7 сар | FIFA min = 24 | FIFA min date = 1996 оны найман сар | Elo Rank = 7 | Elo max = 1 | Elo max date = most recently in July 2007, 34 times in total | Elo min = 28 | Elo min date = June 1990 <!-- First Kit --> | pattern_la1 = _arg18h | pattern_b1 = _arg18h | pattern_ra1 = _arg18h | pattern_sh1 = _arg18h | pattern_so1 = _3_stripes_black | leftarm1 = 75AADB | body1 = 75AADB | rightarm1 = 75AADB | shorts1 = 000000 | socks1 = ffffff <!-- Second Kit --> | pattern_la2 = _arg18a | pattern_b2 = _arg18a | pattern_ra2 = _arg18a | pattern_sh2 = _arg18a | pattern_so2 = _arg18a | leftarm2 = 0000FF | body2 = 0000FF | rightarm2 = 0000FF | shorts2 = 0000FF | socks2 = 000000 | First game = {{fb|Уругвай}} 2 – 3 {{fb-rt|Аргентин}}<br />([[Montevideo]], [[Uruguay]]; 16 May 1901) | Largest win = {{fb|Аргентин}} 12 – 0 {{fb-rt|Эквадор}}<br />([[Montevideo]], [[Uruguay]]; 22 January 1942) | Largest loss = {{fb|Чехословак}} 6 – 1 {{fb-rt|Аргентин}}<br />([[Helsingborg]], [[Sweden]]; 15 June 1958)<br /> {{fb|Уругвай}} 5 – 0 {{fb-rt|Аргентин}}<br />([[Guayaquil]], [[Ecuador]]; 16 December 1959)<br /> {{fb|Аргентин}} 0 – 5 {{fb-rt|Колумби}}<br />([[Buenos Aires]], [[Argentina]]; 5 September 1993) {{fb|Боливи}} 6 – 1 {{fb-rt|Аргентин}}<br />([[La Paz]], [[Bolivia]]; 1 April 2009) | World cup apps = 19 | World cup first = 1930 | World cup best = Winners, [[1978 FIFA World Cup|1978]] and [[1986 FIFA World Cup|1986]], [[2022 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2022]] | Regional name = [[Копа Америка]] | Regional cup apps = 44 | Regional cup first = [[South American Championship 1916|1916]] | Regional cup best = Winners, [[South American Championship 1921|1921]], [[South American Championship 1925|1925]], [[South American Championship 1927|1927]], [[South American Championship 1929|1929]], [[South American Championship 1937|1937]], [[South American Championship 1941|1941]], [[South American Championship 1945|1945]], [[South American Championship 1946|1946]], [[South American Championship 1947|1947]], [[South American Championship 1955|1955]], [[South American Championship 1957|1957]], [[South American Championship 1959 (Argentina)|1959]], [[Copa América 1991|1991]], [[Copa América 1993|1993]], [[Copa América 2021|2021]], [[Copa América 2024|2024]] | Confederations cup apps = 3 | Confederations cup first = 1992 | Confederations cup best = Winners, [[King Fahd Cup 1992|1992]] }} [[Файл:Seleccion argentina 1964.jpg|thumb|left|Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг 1964]] [[Файл:Argentina team in St. Petersburg.jpg|thumb|left|Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг 2018]] '''Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг''' ([[Испани хэл|испани]]. ''Selección de fútbol de Argentina'') нь [[Аргентин]] улсыг олон улсын хөлбөмбөгийн тэмцээнүүдэд төлөөлдөг баг бөгөөд AFA буюу 1912 оноос хойш ФИФА-гийн гишүүн болсон Аргентины хөлбөмбөгийн холбооныхоо удирдлагад байдаг. Аргентины шигшээ бол дэлхийн хамгийн өндөр амжилттай шигшээ багуудын нэг бөгөөд яг одоогоор [[FIFA дэлхийн чансаа 2010|FIFA дэлхийн чансааны]] долдугаар байранд байна. Энэ шигшээ баг [[FIFA дэлхийн цом|FIFA дэлхийн цомыг]] [[FIFA дэлхийн цом 1986|1986]], [[FIFA дэлхийн цом 1978|1978]] болон 2022 онуудад гурван удаа гардан авсан юм. Мөн Copa America тэмцээнд 16 удаа түрүүлсэн бөгөөд [[1992]] онд Confederations Cup-ын аварга, 2004 ба 2008 оны Олимпын Наадмын хөлбөмбөгийн аварга болсон баг юм. Зөвхөн Аргентин болон [[Францын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Франц]] улсын шигшээ багууд л [[FIFA]]-ын хамгийн том гурван тэмцээнд түрүүлж үзсэн юм. (Дэлхийн цом, Confederations Cup, Олимпын наадам.) Энэ хоёр мөн тив тивийнхээ аварга болж байсан. Аргентин нь Copa America-д, Франц нь UEFA европын хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж байсан. == Түүх == Цэнхэр цагаанууд нь түүхэндээ Дэлхийн Цомын үзүүр түрүүнд долоон удаа ирж байсан бөгөөд хамгийн эхнийх нь [[Дэлхийн цом 1930|1930]] онд [[Уругвайн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Уругвайн]] шигшээтэй таарч 4-2 оноогоор хожигджээ. Дараагийн үзүүр түрүүнд үлдэхдээ [[FIFA дэлхийн цом 1978|1978]] онд [[Нидерландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Нидерландыг]] 3-1 оноогоор бут ниргэсэн байна. Улмаар [[FIFA дэлхийн цом 1986|1986]] онд [[Диего Марадона]]гийн удирдлаган дор Баруун Германыг 3-2 оноогоор ялж дахин аваргалсан юм. [[FIFA дэлхийн цом 1990|1990]] онд хоёр дарааллан үзүүр түрүүнд ирсэн бөгөөд энэ удаа [[Германы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Германд]] маргаантай торгуулийн цохилтын улмаас 1-0 оноогоор хожигдон мөнгөн медальтай нутаг буцсан. 2014 онд дахин үзүүр түрүүнд ирсэн боловч Германд 1-0 оноогоор хожигдсон. Харин 2022 онд дахин үзүүр түрүүнд шалгарч Францтай 3-3 аар тэнцсэн боловч торгуулийн цохилтоор 4-2 оор хожиж түүхэндэх 3 дахь ДАШТ-аа авсан билээ. 2026 онд дахин хоёр дараалж үзүүр түрүүнд ирсэн боловч Испанид 1-0 ээр хожигдон тэмцээнээ өндөрлүүлсэн. Улсынхаа шигшээ багийг удирдан Дэлхийн цом гардсан дасгалжуулагч нар бол 1978 оны [[Цесар Луйс Меноти]], 1986 оны [[Карлос Билардо]], 2022 оны Лионель Скалони нар юм. Түүхэндээ [[FIFA Дэлхийн чансаа|Дэлхийн чансаа]]г зургаан удаа тэргүүлж байсан. == Өмсгөл == <gallery> Image:ArgentinaShirt1978WorldCup.jpg|<center>1978</center> Image:Camiseta-mexico-1986-manga-larga.jpg|<center>1986</center> Image:ArgentinaShirt1994WorldCup.jpg|<center>1996–1997</center> Image:ArgentinaShirt1998WorldCup.jpg|<center>1997–1999</center> Image:ArgentinaShirt2002preWorldCup.jpg|<center>2000–2002</center> Image:ArgentinaShirt2002WorldCup.jpg|<center>2002–2004</center> Image:ArgentinaShirt2004Olympics.jpg|<center>2004–2006</center> Image:ArgentinaShirt2006WorldCup.jpg|<center>2006–2008</center> </gallery> === 2010 FIFA World Cup <br /><small>Group B</small> === {{main|2010 FIFA Дэлхийн цом B групп}} {{2010 FIFA Дэлхийн цом B групп|expanded=yes}} == 2022 оны шигшээ багийн гишүүд == {| class="wikitable" !№ !Байрлал !Тоглогчийн нэр !Төрсөн огноо/ нас !Тоглолт !Гол !Тоголдог Клуб |- |12 |Хаалгачин |Херонимо Рульи |1992.05.20 (30) |4 |0 |Вильярреал |- |23 |Хаалгачин |Эмилиано Мартинес |1992.09.20 (30) |20 |0 |[[Астон Вилла]] |- ! colspan="7" | |- |2 |Хамгаалагч |Хуан Фойт |1998.01.12 (24) |16 |0 |Вильярреал |- |3 |Хамгаалагч |Николас Тальяфико |1992.08.31 (30) |43 |0 |[[Олимпик Лион]] |- |4 |Хамгаалагч |Гонсало Монтиэль |1997.01.01 (25) |18 |0 |Севилья |- |6 |Хамгаалагч |Херман Песселья |1991.06.27 (31) |32 |2 |Реал Бетис |- |13 |Хамгаалагч |Кристиан Ромеро |1998.04.28 (24) |13 |1 |Тоттенхэм Хотспур |- |25 |Хамгаалагч |[[Лисандро Мартинес]] |1998.01.18 (24) |11 |0 |[[Манчестер Юнайтед]] |- |26 |Хамгаалагч |Науэль Молина |1998.04.16 (24) |25 |1 |[[Атлетико Мадрид]] |- ! colspan="7" | |- |5 |Хагас хамгаалагч |Леандро Паредес |1994.06.29 (28) |47 |4 |Ювентус |- |7 |Хагас хамгаалагч |Родриго Де Пауль |1994.05.24 (28) |45 |2 |Атлетико Мадрид |- |8 |Хагас хамгаалагч |[[Маркос Акунья]] |1991.10.28 (31) |44 |0 |Севилья |- |14 |Хагас хамгаалагч |Эсекиэль Паласиос |1998.10.05 (24) |20 |0 |Байер 04 Леверкузен |- |16 |Хагас хамгаалагч |Тьяго Альмада |2001.04.24 (21) |1 |0 |Атланта Юнайтед |- |18 |Хагас хамгаалагч |Гидо Родригес |1994.04.12 (28) |26 |1 |Реал Бетис |- |20 |Хагас хамгаалагч |Алексис Макаллистер |1998.12.24 (23) |8 |0 |Брайтон энд Хоув Альбион |- |24 |Хагас хамгаалагч |Энцо Фернандес |2001.01.17 (21) |4 |0 |Бенфика Лиссабон |- ! colspan="7" | |- |9 |Довтлогч |[[Хулиан Альварес]] |2000.01.31 (22) |17 |7 |[[Манчестер Сити]] |- |15 |Довтлогч |Анхель Корреа |1995.03.09 (27) |22 |3 |Атлетико Мадрид |- |21 |Довтлогч |Пауло Дибала |1993.11.15 (29) |34 |3 |[[Рома ХББ|Рома]] |- |22 |Довтлогч |Лаутаро Мартинес |1997.08.22 (25) |41 |21 |Интернационале |} == Рекордсмены сборной == == Цахим холбоос == * [http://www.afa.org.ar/ Аргентиний хөлбөмбөгийн холбооны албан ёсны веб сайт] * [http://www.rsssf.com/tablesa/arg-intres.html RSSSF archive of results 1901–2002] * [http://www.rsssf.com/tablesa/arg-intres-bielsa.html RSSSF archive of results 1999–] * [http://www.rsssf.com/miscellaneous/arg-recintlp.html RSSSF archive of most capped players and highest goalscorers] * [http://www.rsssf.com/miscellaneous/arg-coach-triv.html RSSSF archive of coaches 1901–90] * [http://www.thenationalteam.com/index.php?option=com_content&view=article&id=49&country=Argentina News and results of the Argentina national team] [[Ангилал:Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг| ]] [[Ангилал:Аргентины үндэсний шигшээ баг|Хөлбөмбөг]] [[Ангилал:Өмнөд Америкийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]] nchwxrh8ge890l4gw0cd3lb5pxbv8mi Төмөрийн улс 0 19373 873775 873548 2026-10-20T11:56:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873775 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч [[Түркистан|Туркестан]], Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] 1ltnks9ogtlj17uqzts46c8a6pyps48 Баяд 0 19534 873755 857575 2026-10-20T08:52:33Z ~2026-56096-34 108393 873755 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс үндэстэн |group = Баяд <br>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠥᠠ}} |image = |pop = 63,775 |region1 = {{flagcountry|Монгол}} |pop1 = 63,775 |ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> |region2 = |pop2 = |ref2 = |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Ойрад аялга]] |religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Баяд''' {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠥᠠ}} - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. ==Нэрийн гарал == Монгол хэлний "баян" ("чинээлэг", "арвин юмтай", "өнөр" гэх мэт ойролцоо утгатай) гэх тэмдэг нэрийн олон тооны үндсэн хувирал нь "баяд" гэдэг. == Овог == Баяд нь эрт цагт түүхийн тавцанд гарч ирсэн, язгуурын монгол аймгийн нэг юм. [[Хүннү]]гийн хаан [[Модун шаньюй]] [[Ордос]]ын тохойд байх Баян уулаар нутаглах Баян овгийг дагуулав гэсэн мэдээ бий. VI-VIII зууны үед баядууд [[Хөлөн нуур|Хөлөн]], [[Буйр нуур]] хавиар нутаглаж байсан аж. XIII зууны үед Чингис хааны мэдэлд явж ирсэн байна. Түүний нэг нь [[Үнгүр]] буурч юм. Түүний харьяат баядууд гол төлөв Хэнтийн уулнаас урагш нутаглан явжээ. XIV-XVII зууны эхэн үе хүртэл баядууд нь улс төрийн нөхцөл байдлаас болж хоёр хэсэгт салсан нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн ойрадын холбоонд]] зарим баяд Чоросын ноёдын захиргаанд багтсан бол, зарим хэсэг нь Батмөнх даян хааны 5-р хүү Алчболдын захирсан өвөр таван халхын дотор баяд отог багтаж байсан. ==== Өвөр халхын Баяд отог ==== XVI зууны эхээр [[Батмөнх Даян хаан]] (1474-1517) хүүхдүүддээ алба таслан хувааж өгөх үед тавдугаар хүү [[Алчболд]]од [[Жарууд]], [[Баарин]], [[Хонгирад]], [[Баяд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|Үжээд]] оногдсон байна. Алчи Болдод оногдсон энэ таван отог нь монголын өмнөд талаар нутаглах учир өврийн таван отог хэмээн нэрлэгдэх болжээ. [[Алчболд]] ноёны хүү Хургачи хасар ноён таван хүүтэй. Ахмад хүү Уваш үйзэн ноён нь жаруудыг, Шубухай дархан ноён бааринг, Суйбин Буйма догшин ноён хонгирадыг, Сонин дайчин баядыг, Хунбаатар ноён үжээдийг тус бүр хуваан захирчээ. XVII зууны эхээр манжийн түрэмгийлэгчид Өвөр монголыг эзлэн авах үед баяд ч нэгэн адил тэдний эрхшээлд орж, бие даасан отог байхаа болиод, манж найман хошуутай холилдон сууж, Өвөр монголын зүүн урдуур Бээжингээс хойхнуур суурьшиж, ихэнх нь манж хятадад ууссан. ==== Ойрадын Баяд аймаг ==== [[Алтайн нуруу|Алтайн уул]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] эхэн урсгалаар ойрадууд нутаглан ахуйд тэдний дотор баядууд аж төрж байв. Тэд тооны хувьд цөөн бөгөөд анхандаа гол төлөв Цорос аймгийн харьяанд оршиж, Эрчис мөрний сав дагуу нутагладаг байв. Хожим нь дөрвөд хүчирхэгжих үеэс түүний нэгэн бага аймаг хэмээгдэх болжээ. XVIII зууны эхэн хагаст баядын аав ноён гэж цэцэн цэлмэг хүн Зүүнгарын улсын төрийн зүтгэлтэн нарт үнэлэгдэж, Чимэг харваач гэж баатар дайчин эр байжээ. 1753 онд Даваачийн хэрцгий явдалд дургүйцсэн дөрвөдийн бага ноён Цэрэн, Цэрэн уваши, Цэрэнмөнх нар өөрсдийн харьяат иргэдээ авч Эрчис мөрөн хавь нутгаас хөдлөн, Алтайг Үенч, Бодончийн хавцлаар давж, халхын нутагт орж иржээ. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгараас]] ирсэн тэдгээр [[дөрвөд]], баядуудыг 1754 онд [[Сайн заяатын чуулган|Сайн заяатын]] хоёр чуулганд хуваахад, баядууд зүүнгарын чуулганд багтжээ. Тэр үед Зүүнгарын чуулганд багтсан баядуудыг арван нэгэн хошуу болгон зохион байгуулж, зам хуваан нэр өгчээ: #Дундад хошууны анхны ноёноор манж нар Цэрэнмөнхийг тавиад засаг [[Бэйл|төрийн бэйлийн]] хэргэм шагнасан байна. Хожим нь эрх (вангийн) засгийн хошуу гэх болсон. #Дундад зүүн хошууны ноёноор Сэвдэнг тавьж төрийн бэйл өргөмжлөн, засаг болгожээ. Энэ нь хожим Дайчин вангийн хошуу гэгдэх болов. #Дундад өмнөд хошууны засгаар анх Ганг өргөмжилж, [[Гүн|Улсад туслагч гүнгийн]] хэргэм олгосон нь хожмын Саруул гүний хошуу гэх болсон. #Дундад хойд хошууны ноёноор эн тэргүүнд Батмөнхийг тохоож, засаг улсад туслагч гүн өргөмжилжээ. Хожим нь Түшээ гүний хошуу гэжээ. #Дундад дээд хошууны засгаар анх Машбатыг тавьж, улсад туслагч гүнгийн хэргэм олгосон байна. Хожим нь Жонон бэйлийн хошуу гэж нэрлэв. #Дундад доорд хошууны ноёноор анх Дашдондогийг өргөмжилж, засаг тэргүүн зэрэг [[Тайж|тайжийн]] хэргэм шагнажээ. Хожим нь Эрдэнэ гүний хошуу гэх болов. #Дундад өмнөд зүүн хошууны анхны ноёноор Мөнхтөмөрийг өргөж, засаг хошууны бэйсийн хэргэм олгов. Хожим нь Эетэй гүний хошуу гэсэн. #Дундад өмнөд баруун хошууны ноёноор анх Банжуурыг тавьж, засаг [[Бэйс|хошууны бэйсийн]] хэргэм шагнажээ. Хожим нь Үйзэн (Пандиа) бэйлийн хошуу гэх болсон аж. #Дундад хойд зүүн хошууны ноёноор анх Гүншарыг тавиад засаг тэргүүн зэрэг тайж болгов. Энэ хошууг хожим нь Мэргэн гүний хошуу гэжээ. Эдгээр 9 хошуу бүгд нэжгээд сумтай байжээ. #Дундад хойд баруун хошууны ноёноор анх Барыг өргөмжилж, засаг тэргүүн зэрэг тайжийн хэргэм шагнажээ. Энэ хошуу нь анх 56 өрхтэй байгуулагдсан бөгөөд сум хуваагаагүй ажээ. Хожим нь Хурц (Даяа) гүний хошуу гэх болжээ. #Дундад баруун хошууны анхны ноёноор Гэндэнг өргөж, хошуун засаг бэйсийн хэргэм олгожээ. Хоёр сумтай, эл хошууг хожим нь Ерөөлт (Баатар) бэйлийн хошуу гэх болсон. Баядын 11 хошуу багтсан [[Сайн Заяатын зүүнгарын чуулган|Сайн Заяатын зүүнгарын чуулганы]] даргаар Төгс хүлэг Далай хан Цэрэнг, дэд чуулганы даргаар дундад зүүн хошууны ноён Сэвдэнг тавьж захируулсан ажээ. 1921 онд хувьсгал ялсны дараа засаг захиргааны шинэ зохион байгуулалтад шилжих үед урьдын Дөрвөд далай хан аймаг, Зоригт хан аймаг хоёрыг нийлүүлээд 1925 онд [[Чандмань уулын аймаг|Чандмань уулын аймгийг]] байгуулж, Улаангомд төвлөрүүлсэн байна. Тэр үед Далай ханд захирагдсан баядын арван хошууг Зоригт ханы аймагт захирагдсан баядын Ерөөлт бэйсийн нэг хошуутай нэгтгэн Баянмандал уулын хошуу хэмээн нэрлээд Чандмань уулын аймагт захируулжээ. 1931 онд Чандмань уулын аймгийн суурин дээр [[Увс аймаг|Увс аймгийг]] байгуулж урьдын хошуудаар сум зохиосон байна. Тэгэхэд баядын Мэргэн гүн, Түшээ гүн, Эрдэнэ гүн, Хурц гүнгийн хошуугаар Зүүнговь сум, Эрх ван, Жонон бэйлийн хошуугаар Малчин сум, Үйзэн (Пандиа) бэйл, Эетэй (Жажин) гүний хошуугаар Тэс сум, Саруул гүн, Ерөөлт (Баатар) бэйс, Дайчин вангийн хошуугаар Хяргас сумыг тус тус байгуулжээ. == Ястан == Баяд овогтон [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]], [[Буриад]], [[Монгол улс]], [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол]]ын ихэнх аймагт оршин суудаг байна. Мөн Түрэг хэлтэн улсуудын дунд Баяд овог байсан тухай мэдээ үлджээ. Баяд хэмээх нэрээр тодорхой нэрлэгдэж байгаа Баядууд бол дөрвөн Ойрадын бүрэлдэхүүний баядууд юм. Тэд Дөрвөд аймгийн захиргаанд байсан бөгөөд 1754 онд [[Зүүнгар]]ын хаан [[Даваач]]тай эвдрэлцсэний улмаас дөрвөдүүдийн хамт [[Алтайн нуруу]]г давж, [[Манж Чин улс]]ад дагаар оржээ. Манж нар тэднийг 1758 онд [[Увс нуур]]ын газарт нутаглуулжээ. Эдгээр баядууд Монгол улсын [[Увс]] аймагт оршин суудаг. Чингис хааны 9 өрлөгийн нэг Хар хирүгэ нь Ойрадын Баяд ястны хүн байжээ. Мөн [[Мөнх хаан]], [[Хубилай хаан]], [[Өлзийт]], [[Аргун]], [[Газан]], [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] зэрэг хаадын хатад нь Баядын гүнж нар байсан бөгөөд тэд хэзээнээсээ [[Боржигин|Боржигин овогтонтой]] худ ургийн холбоотой байсаар ирсэн байна. Монгол төрийн их үйл хэрэгт хүчин зүтгэж байсан төрийн том түшээ ноёд баядууд дунд олон байсны нэг Юань гүрний их түшмэл Дархан тайш [[Яньтөмөр]] юм. [[Юань гүрэн|Юань гүрний]] үеийн Монголын цуут жанжин [[Хөхтөмөр]]ийг хятад сурвалжуудад Ван Бао Бао гэгддэг хятад хүн гэдэг ч 1990 онд олдож шуугиан тарьсан Юань улсын түшмэл Баяд овгийн Сайнчи Даху- Бунхны бичээс Хөхтөмөр жанжин түүний ахмад хүү болохыг маш дэлгэрэнгүй, хөдөлбөргүй баталснаас хойш Хятадын Эрдэмтэд Хөхтөмөр жанжин бол эцгийн талаас Монголын Баяд овгийн хүн гэдгийг хүлээн зөвшөөрчээ. Зүрчидийн Алтан улс, Монголын Хятан улсын түүхийг засварлан түүхийн үнэт бодит мэдээллийг хожмын бидэнд үлдээсэн, хар залуугаасаа Ёслолын яамны сайдаас өгсүүлээд төрийн том албан тушаалуудад томилогдон ажиллаж байсан их яруу найрагч Дайбух ноён болбоос Баяд овгийн хүмүүн юм. Ташрамд дуулгахад Чингис хааны их өвөг Бодончир Мунхаг болбоос баяд овгийн нэгэн хүмүүн Малик Баядаас гаралтай гэж хүмүүс үздэг нь үнэний ортой юм. == Алдартан == === Улс төр, төр нийгмийн зүтгэлтэн === * БНМАУ-ын сүүлчийн удирдагч, ерөнхий сайд, АИХ-ын дарга, Улс төрийн товчооны дарга асан доктор, профессор [[Жамбын Батмөнх]] (Хяргас), * Монгол улсын ерөнхий сайд, Сангийн сайд, ХХАА-н сайд, АН-ын дарга, УИХ-ын гишүүн асан [[Норовын Алтанхуяг]] (Малчин), * Улсын Их Хурлын дарга, Хууль зүйн яамны сайд, УИХ-ын гишүүн асан [[Цэндийн Нямдорж]] (Малчин), * Төрийн сайд Т.Рагчаа (Хяргас) * Монголын анхны эмэгтэй төрийн сайд Н.Лхамсүрэн (Тэс), * МУ-ын шадар сайд, ерөнхий прокурор, Хууль зүйн яамны сайд, АН-ын дарга асан [[Дамбийн Дорлигжав]] (Зүүнговь), * Эрчим хүчний яамны сайд, УИХ-ын гишүүн асан [[Мишигийн Сономпил]] (Тэс), * Сангийн сайд асан, Түлш, эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Чойжилсүрэн (Тэс), * УИХ-ын гишүүн асан, шинэ үндсэн хууль боловсруулагчдын нэг С.Төмөр (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, Гаалийн ерөнхий газрын дарга асан Цэвээнжав (Малчин), * УИХ-ын гишүүн асан М.Чимидцэрэн (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, байнгын хорооны дарга, Гаалийн ерөнхий газар, Татварын ерөнхий газрын дарга асан Б.Баттөмөр (Тэс), * УИХ-ын гишүүн Далайн Батбаяр (Зүүнговь), * УИХ-ын гишүүн асан [[Даваагийн Батбаяр|Даваагийн Кёкшүзан Батбаяр]] (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн, Увс аймгийн дарга асан Шаалуу (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн, Байгаль орчны сайд асан Н.Цэрэнбат (Хяргас), * Татварын ерөнхий газар, Төрийн өмчийн хорооны дарга асан, УИХ-ын гишүүн, байнгын хорооны дарга Б.Заяабал (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн Ж.Баясгалан (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн асан Д.Одхүү (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, АН-ын дарга О.Цогтгэрэл * Сонгуулийн ерөнхий хорооны анхны дарга асан Лхагвасүрэн (Тэс) * Монголбанкны Ерөнхийлөгч асан Ж.Үнэнбат (Тэс) === Спортын салбар === * МУ-ын дархан аварга, дэд эрдэмтэн, чөлөөт бөхийн олимпийн мөнгө, дэлхийн аваргын алт, 2 мөнгөн медальт, Хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин, доктор, профессор [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]] (Хяргас), * Улсын арслан [[Жамбалын Хайдав|Ж.Хайдав]] (Зүүнговь), * Улсын арслан, жүдо бөхийн ОУХМ [[Батжаргалын Ганбат|Б.Ганбат]] (Баруунтуруун, Малчин), * Жүдо бөхийн дэлхийн аварга, олимпын хүрэл медальт, хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин [[Хашбаатарын Цагаанбаатар|Х.Цагаанбаатар]] (Баруунтуруун, Тэс), * Жүдо бөхийн дэлхийн аварга, олимпын мөнгөн медальт, дэлхийн аваргын 2 хүрэл медальт хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин Д.[[Доржсүрэнгийн Сумъяа|Сумьяа]] (Баруунтуруун, Хяргас), * Чөлөөт бөхийн Олимпийн хүрэл медальт, гавьяат тамирчин, улсын начин [[Төмөрийн Артаг|Т.Артаг]] (Тэс), * Жүдо бөхийн Олимпийн хүрэл медальт, дэлхийн аваргын хүрэл медальт гавьяат тамирчин [[Сайнжаргалын Ням-Очир|Ням-Очир]] (Тэс), * Жүдо бөхийн олимп, дэлхийн аваргын шагналт байрт. Азийн наадамын аварга, гавьяат тамирчин Д.Нямхүү (Тэс), * самбо бөхийн дэлхийн 5 удаагийн аварга, гавьяат тамирчин Жамсран (Тэс), * Улсын заан [[Өлзийн Тулгаа|Ө.Тулгаа]] (Малчин), * Улсын заан [[Очирын Одгэрэл|О.Одгэрэл]] (Хяргас), * Улсын заан [[Дамирангийн Бумбаяр|Д.Бумбаяр]] (Тэс), * Улсын заан [[Нэгдэлийн Жаргалбаяр|Н.Жаргалбаяр]] (Тэс), * улсын гарьд Б.Гантогтох (Хяргас), * улсын харцага Батбаатар (Тэс), * улсын харцага Чулуунбаатар (Тэс), * улсын харцага Т.Баасанхүү (Тэс), * улсын харцага Одгэрэл (Малчин, Сэлэнгэ), * улсын начин Батсуурь (Хяргас), * улсын начин Баянмөнх (Хяргас), * улсын начин Ө.Сумьяа (Малчин), * улсын начин өндөр Ч.Баянмөнх (Хяргас, Сэлэнгэ), * улсын начин Эрдэнэбилэг (Баруунтуруун, Хяргас) * улсын начин Оргилболд (Тэс), * улсын начин Цэрэндорж (Тэс), * улсын начин Лхамаа (Тэс), * улсын начин Төрмөнх (Зүүнговь), * улсын начин Алтансүх (Зүүнговь), * улсын начин Н.Хүрэлсүх (Тэс) * улсын начин О.Түмэн (Тэс) * улсын начин Ж.Ням-Эрдэнэ (Тэс) * Цанын спортын ОУХМ, МУ-ын аваргаар хамгийн олон удаа шалгарсан амжилтын эзэн, өвлийн олимпод оролцогч Энхээ (Малчин), * Үндэсний сурын улсын мэргэн, төрийн наадмын түрүү Д.Норжмаа (Тэс) *Мэргэжлийн сумо бөхийн дээд зиндааны бөх Кекшүзан Д.Батбаяр (Хяргас) *Пара жүдо бөхийн дэлхийн аваргын мөнгө, хүрэл медальт, Азийн пара наадмын алт, хүрэл, Азийн хошой аварга ОУХМ Л.Туруунаа (Тэс, Баруунтуруун) === Урлаг соёлын алдартан === Баядууд нь хэзээнээсээ урлаг соёлын хувьд ариван баялаг уламжлалтай ард түмэн бөгөөд тэдний дундаас: *Зохиолч, сэтгүүлч, доктор, профессор, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн [[Дамбын Цэмбэл]], *Алдарт туульч Парчин (Хяргас), *МУГЖ дуучин Л.Болдбаатар (Тэс) *Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, хөгжмийн зохиолч Д.Цэцэрлэг (Тэс) *дуучин Л.Банзрагч (Тэс) *дуучин Д.Бурмаа (Тэс), *Дуучин Б.Энхмэнд (Малчин) *Дуучин Р.Дэлгэрмаа (Зүүнговь) *Дуучин Эрдэнэтунгалаг (Тэс) *дуучин П.Жимсээ *Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Драмын театрын дарга асан Цэрэнсамбуу (Зүүнговь) *МУ-ын гавьяат багш (Хөгжим бүжгийн коллежи), Чингис хаан хамтлагийн дуучин Жаргалсайханы ээж Бадам (Тэс) *МУГЖ Өлзийхүү (Хяргас) *Дуучин Ука буюу Уламбаяр (Хяргас) === Бусад салбар === * МУ-ын баатар Т.Дүүдэй (Зүүнговь) * Антарктид тивд хөл тавьсан анхны Монгол хүн, Шинжлэх ухааны доктор Дүгэржав (Тэс), * Хөдөлмөрийн баатар, МУ-ын аварга малчин Раваг (Тэс) * Монголын тэргүүн мисс, Дэлхийн гоо бүсгүйн уралдааны топ 18-д шалгарсан Ц.Аззаяа (Тэс) * МУ-ын тэргүүн хатагтай Цэвэлмаа (Хяргас) === Баяд ястны зээ нар: === * Чингис хаан хамтлагийн дуучин, МУ-ын ардын жүжигчин Жаргалсайхан (Тэс) * Жүжигчин, дуучин МУСТА Батмэнд (Тэс) * МУ-ын гавьяат тамирчин, чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын медальт Насанбурмаа (Хяргас) * МУ-ын гавьяат тамирчин, чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт Ням-Очир (Малчин) * УИХ-ын гишүүн, МУ-ын Ерөнхий сайд, МАН-ын дарга Н.Учрал (Зүүнговь) == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Баяд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] aoyicoqk3fn8jsch27jhzgw4rnfuwro 873757 873755 2026-10-20T08:55:37Z ~2026-56096-34 108393 873757 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс үндэстэн |group = Баяд <br>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠥᠠ}} |image = |pop = 63,775 |region1 = {{flagcountry|Монгол}} |pop1 = 63,775 |ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> |region2 = |pop2 = |ref2 = |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Ойрад аялга]] |religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Баяд''' {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠥᠠ}} - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. ==Нэрийн гарал == Монгол хэлний "баян" ("чинээлэг", "арвин юмтай", "өнөр" гэх мэт ойролцоо утгатай) гэх тэмдэг нэрийн олон тооны үндсэн хувирал нь "баяд" гэдэг. == Овог == Баяд нь эрт цагт түүхийн тавцанд гарч ирсэн, язгуурын монгол аймгийн нэг юм. [[Хүннү]]гийн хаан [[Модун шаньюй]] [[Ордос]]ын тохойд байх Баян уулаар нутаглах Баян овгийг дагуулав гэсэн мэдээ бий. VI-VIII зууны үед баядууд [[Хөлөн нуур|Хөлөн]], [[Буйр нуур]] хавиар нутаглаж байсан аж. XIII зууны үед Чингис хааны мэдэлд явж ирсэн байна. Түүний нэг нь [[Үнгүр]] буурч юм. Түүний харьяат баядууд гол төлөв Хэнтийн уулнаас урагш нутаглан явжээ. XIV-XVII зууны эхэн үе хүртэл баядууд нь улс төрийн нөхцөл байдлаас болж хоёр хэсэгт салсан нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн ойрадын холбоонд]] зарим баяд Чоросын ноёдын захиргаанд багтсан бол, зарим хэсэг нь Батмөнх даян хааны 5-р хүү Алчболдын захирсан өвөр таван халхын дотор баяд отог багтаж байсан. ==== Өвөр халхын Баяд отог ==== XVI зууны эхээр [[Батмөнх Даян хаан]] (1474-1517) хүүхдүүддээ алба таслан хувааж өгөх үед тавдугаар хүү [[Алчболд]]од [[Жарууд]], [[Баарин]], [[Хонгирад]], [[Баяд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|Үжээд]] оногдсон байна. Алчи Болдод оногдсон энэ таван отог нь монголын өмнөд талаар нутаглах учир өврийн таван отог хэмээн нэрлэгдэх болжээ. [[Алчболд]] ноёны хүү Хургачи хасар ноён таван хүүтэй. Ахмад хүү Уваш үйзэн ноён нь жаруудыг, Шубухай дархан ноён бааринг, Суйбин Буйма догшин ноён хонгирадыг, Сонин дайчин баядыг, Хунбаатар ноён үжээдийг тус бүр хуваан захирчээ. XVII зууны эхээр манжийн түрэмгийлэгчид Өвөр монголыг эзлэн авах үед баяд ч нэгэн адил тэдний эрхшээлд орж, бие даасан отог байхаа болиод, манж найман хошуутай холилдон сууж, Өвөр монголын зүүн урдуур Бээжингээс хойхнуур суурьшиж, ихэнх нь манж хятадад ууссан. ==== Ойрадын Баяд аймаг ==== [[Алтайн нуруу|Алтайн уул]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] эхэн урсгалаар ойрадууд нутаглан ахуйд тэдний дотор баядууд аж төрж байв. Тэд тооны хувьд цөөн бөгөөд анхандаа гол төлөв Цорос аймгийн харьяанд оршиж, Эрчис мөрний сав дагуу нутагладаг байв. Хожим нь дөрвөд хүчирхэгжих үеэс түүний нэгэн бага аймаг хэмээгдэх болжээ. XVIII зууны эхэн хагаст баядын аав ноён гэж цэцэн цэлмэг хүн Зүүнгарын улсын төрийн зүтгэлтэн нарт үнэлэгдэж, Чимэг харваач гэж баатар дайчин эр байжээ. 1753 онд Даваачийн хэрцгий явдалд дургүйцсэн дөрвөдийн бага ноён Цэрэн, Цэрэн уваши, Цэрэнмөнх нар өөрсдийн харьяат иргэдээ авч Эрчис мөрөн хавь нутгаас хөдлөн, Алтайг Үенч, Бодончийн хавцлаар давж, халхын нутагт орж иржээ. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгараас]] ирсэн тэдгээр [[дөрвөд]], баядуудыг 1754 онд [[Сайн заяатын чуулган|Сайн заяатын]] хоёр чуулганд хуваахад, баядууд зүүнгарын чуулганд багтжээ. Тэр үед Зүүнгарын чуулганд багтсан баядуудыг арван нэгэн хошуу болгон зохион байгуулж, зам хуваан нэр өгчээ: #Дундад хошууны анхны ноёноор манж нар Цэрэнмөнхийг тавиад засаг [[Бэйл|төрийн бэйлийн]] хэргэм шагнасан байна. Хожим нь эрх (вангийн) засгийн хошуу гэх болсон. #Дундад зүүн хошууны ноёноор Сэвдэнг тавьж төрийн бэйл өргөмжлөн, засаг болгожээ. Энэ нь хожим Дайчин вангийн хошуу гэгдэх болов. #Дундад өмнөд хошууны засгаар анх Ганг өргөмжилж, [[Гүн|Улсад туслагч гүнгийн]] хэргэм олгосон нь хожмын Саруул гүний хошуу гэх болсон. #Дундад хойд хошууны ноёноор эн тэргүүнд Батмөнхийг тохоож, засаг улсад туслагч гүн өргөмжилжээ. Хожим нь Түшээ гүний хошуу гэжээ. #Дундад дээд хошууны засгаар анх Машбатыг тавьж, улсад туслагч гүнгийн хэргэм олгосон байна. Хожим нь Жонон бэйлийн хошуу гэж нэрлэв. #Дундад доорд хошууны ноёноор анх Дашдондогийг өргөмжилж, засаг тэргүүн зэрэг [[Тайж|тайжийн]] хэргэм шагнажээ. Хожим нь Эрдэнэ гүний хошуу гэх болов. #Дундад өмнөд зүүн хошууны анхны ноёноор Мөнхтөмөрийг өргөж, засаг хошууны бэйсийн хэргэм олгов. Хожим нь Эетэй гүний хошуу гэсэн. #Дундад өмнөд баруун хошууны ноёноор анх Банжуурыг тавьж, засаг [[Бэйс|хошууны бэйсийн]] хэргэм шагнажээ. Хожим нь Үйзэн (Пандиа) бэйлийн хошуу гэх болсон аж. #Дундад хойд зүүн хошууны ноёноор анх Гүншарыг тавиад засаг тэргүүн зэрэг тайж болгов. Энэ хошууг хожим нь Мэргэн гүний хошуу гэжээ. Эдгээр 9 хошуу бүгд нэжгээд сумтай байжээ. #Дундад хойд баруун хошууны ноёноор анх Барыг өргөмжилж, засаг тэргүүн зэрэг тайжийн хэргэм шагнажээ. Энэ хошуу нь анх 56 өрхтэй байгуулагдсан бөгөөд сум хуваагаагүй ажээ. Хожим нь Хурц (Даяа) гүний хошуу гэх болжээ. #Дундад баруун хошууны анхны ноёноор Гэндэнг өргөж, хошуун засаг бэйсийн хэргэм олгожээ. Хоёр сумтай, эл хошууг хожим нь Ерөөлт (Баатар) бэйлийн хошуу гэх болсон. Баядын 11 хошуу багтсан [[Сайн Заяатын зүүнгарын чуулган|Сайн Заяатын зүүнгарын чуулганы]] даргаар Төгс хүлэг Далай хан Цэрэнг, дэд чуулганы даргаар дундад зүүн хошууны ноён Сэвдэнг тавьж захируулсан ажээ. 1921 онд хувьсгал ялсны дараа засаг захиргааны шинэ зохион байгуулалтад шилжих үед урьдын Дөрвөд далай хан аймаг, Зоригт хан аймаг хоёрыг нийлүүлээд 1925 онд [[Чандмань уулын аймаг|Чандмань уулын аймгийг]] байгуулж, Улаангомд төвлөрүүлсэн байна. Тэр үед Далай ханд захирагдсан баядын арван хошууг Зоригт ханы аймагт захирагдсан баядын Ерөөлт бэйсийн нэг хошуутай нэгтгэн Баянмандал уулын хошуу хэмээн нэрлээд Чандмань уулын аймагт захируулжээ. 1931 онд Чандмань уулын аймгийн суурин дээр [[Увс аймаг|Увс аймгийг]] байгуулж урьдын хошуудаар сум зохиосон байна. Тэгэхэд баядын Мэргэн гүн, Түшээ гүн, Эрдэнэ гүн, Хурц гүнгийн хошуугаар Зүүнговь сум, Эрх ван, Жонон бэйлийн хошуугаар Малчин сум, Үйзэн (Пандиа) бэйл, Эетэй (Жажин) гүний хошуугаар Тэс сум, Саруул гүн, Ерөөлт (Баатар) бэйс, Дайчин вангийн хошуугаар Хяргас сумыг тус тус байгуулжээ. == Ястан == Баяд овогтон [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]], [[Буриад]], [[Монгол улс]], [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол]]ын ихэнх аймагт оршин суудаг байна. Мөн Түрэг хэлтэн улсуудын дунд Баяд овог байсан тухай мэдээ үлджээ. Баяд хэмээх нэрээр тодорхой нэрлэгдэж байгаа Баядууд бол дөрвөн Ойрадын бүрэлдэхүүний баядууд юм. Тэд Дөрвөд аймгийн захиргаанд байсан бөгөөд 1754 онд [[Зүүнгар]]ын хаан [[Даваач]]тай эвдрэлцсэний улмаас дөрвөдүүдийн хамт [[Алтайн нуруу]]г давж, [[Манж Чин улс]]ад дагаар оржээ. Манж нар тэднийг 1758 онд [[Увс нуур]]ын газарт нутаглуулжээ. Эдгээр баядууд Монгол улсын [[Увс]] аймагт оршин суудаг. Чингис хааны 9 өрлөгийн нэг Хар хирүгэ нь Ойрадын Баяд ястны хүн байжээ. Мөн [[Мөнх хаан]], [[Хубилай хаан]], [[Өлзийт]], [[Аргун]], [[Газан]], [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] зэрэг хаадын хатад нь Баядын гүнж нар байсан бөгөөд тэд хэзээнээсээ [[Боржигин|Боржигин овогтонтой]] худ ургийн холбоотой байсаар ирсэн байна. Монгол төрийн их үйл хэрэгт хүчин зүтгэж байсан төрийн том түшээ ноёд баядууд дунд олон байсны нэг Юань гүрний их түшмэл Дархан тайш [[Яньтөмөр]] юм. [[Юань гүрэн|Юань гүрний]] үеийн Монголын цуут жанжин [[Хөхтөмөр]]ийг хятад сурвалжуудад Ван Бао Бао гэгддэг хятад хүн гэдэг ч 1990 онд олдож шуугиан тарьсан Юань улсын түшмэл Баяд овгийн Сайнчи Даху- Бунхны бичээс Хөхтөмөр жанжин түүний ахмад хүү болохыг маш дэлгэрэнгүй, хөдөлбөргүй баталснаас хойш Хятадын Эрдэмтэд Хөхтөмөр жанжин бол эцгийн талаас Монголын Баяд овгийн хүн гэдгийг хүлээн зөвшөөрчээ. Зүрчидийн Алтан улс, Монголын Хятан улсын түүхийг засварлан түүхийн үнэт бодит мэдээллийг хожмын бидэнд үлдээсэн, хар залуугаасаа Ёслолын яамны сайдаас өгсүүлээд төрийн том албан тушаалуудад томилогдон ажиллаж байсан их яруу найрагч Дайбух ноён болбоос Баяд овгийн хүмүүн юм. Ташрамд дуулгахад Чингис хааны их өвөг Бодончир Мунхаг болбоос баяд овгийн нэгэн хүмүүн Малик Баядаас гаралтай гэж хүмүүс үздэг нь үнэний ортой юм. == Алдартан == === Улс төр, төр нийгмийн зүтгэлтэн === * БНМАУ-ын сүүлчийн удирдагч, ерөнхий сайд, АИХ-ын дарга, Улс төрийн товчооны дарга асан доктор, профессор [[Жамбын Батмөнх]] (Хяргас), * Монгол улсын ерөнхий сайд, Сангийн сайд, ХХАА-н сайд, АН-ын дарга, УИХ-ын гишүүн асан [[Норовын Алтанхуяг]] (Малчин), * Улсын Их Хурлын дарга, Хууль зүйн яамны сайд, УИХ-ын гишүүн асан [[Цэндийн Нямдорж]] (Малчин), * Төрийн сайд Т.Рагчаа (Хяргас) * Монголын анхны эмэгтэй төрийн сайд Н.Лхамсүрэн (Тэс), * МУ-ын шадар сайд, ерөнхий прокурор, Хууль зүйн яамны сайд, АН-ын дарга асан [[Дамбийн Дорлигжав]] (Зүүнговь), * Эрчим хүчний яамны сайд, УИХ-ын гишүүн асан [[Мишигийн Сономпил]] (Тэс), * Сангийн сайд асан, Түлш, эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Чойжилсүрэн (Тэс), * УИХ-ын гишүүн асан, шинэ үндсэн хууль боловсруулагчдын нэг С.Төмөр (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, Гаалийн ерөнхий газрын дарга асан Цэвээнжав (Малчин), * УИХ-ын гишүүн асан М.Чимидцэрэн (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, байнгын хорооны дарга, Гаалийн ерөнхий газар, Татварын ерөнхий газрын дарга асан Б.Баттөмөр (Тэс), * УИХ-ын гишүүн Далайн Батбаяр (Зүүнговь), * УИХ-ын гишүүн асан [[Даваагийн Батбаяр|Даваагийн Кёкшүзан Батбаяр]] (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн, Увс аймгийн дарга асан Шаалуу (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн, Байгаль орчны сайд асан Н.Цэрэнбат (Хяргас), * Татварын ерөнхий газар, Төрийн өмчийн хорооны дарга асан, УИХ-ын гишүүн, байнгын хорооны дарга Б.Заяабал (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн Ж.Баясгалан (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн асан Д.Одхүү (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, АН-ын дарга О.Цогтгэрэл * Сонгуулийн ерөнхий хорооны анхны дарга асан Лхагвасүрэн (Тэс) * Монголбанкны Ерөнхийлөгч асан Ж.Үнэнбат (Тэс) === Спортын салбар === * МУ-ын дархан аварга, дэд эрдэмтэн, чөлөөт бөхийн олимпийн мөнгө, дэлхийн аваргын алт, 2 мөнгөн медальт, Хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин, доктор, профессор [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]] (Хяргас), * Улсын арслан [[Жамбалын Хайдав|Ж.Хайдав]] (Зүүнговь), * Улсын арслан, жүдо бөхийн ОУХМ [[Батжаргалын Ганбат|Б.Ганбат]] (Баруунтуруун, Малчин), * Жүдо бөхийн дэлхийн аварга, олимпын хүрэл медальт, хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин [[Хашбаатарын Цагаанбаатар|Х.Цагаанбаатар]] (Баруунтуруун, Тэс), * Жүдо бөхийн дэлхийн аварга, олимпын мөнгөн медальт, дэлхийн аваргын 2 хүрэл медальт хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин Д.[[Доржсүрэнгийн Сумъяа|Сумьяа]] (Баруунтуруун, Хяргас), * Чөлөөт бөхийн Олимпийн хүрэл медальт, гавьяат тамирчин, улсын начин [[Төмөрийн Артаг|Т.Артаг]] (Тэс), * Жүдо бөхийн Олимпийн хүрэл медальт, дэлхийн аваргын хүрэл медальт гавьяат тамирчин [[Сайнжаргалын Ням-Очир|Ням-Очир]] (Тэс), * Жүдо бөхийн олимп, дэлхийн аваргын шагналт байрт. Азийн наадамын аварга, гавьяат тамирчин Д.Нямхүү (Тэс), * самбо бөхийн дэлхийн 5 удаагийн аварга, гавьяат тамирчин Жамсран (Тэс), * Улсын заан [[Өлзийн Тулгаа|Ө.Тулгаа]] (Малчин), * Улсын заан [[Очирын Одгэрэл|О.Одгэрэл]] (Хяргас), * Улсын заан [[Дамирангийн Бумбаяр|Д.Бумбаяр]] (Тэс), * Улсын заан [[Нэгдэлийн Жаргалбаяр|Н.Жаргалбаяр]] (Тэс), * улсын гарьд Б.Гантогтох (Хяргас), * улсын харцага Батбаатар (Тэс), * улсын харцага Чулуунбаатар (Тэс), * улсын харцага Т.Баасанхүү (Тэс), * улсын харцага Одгэрэл (Малчин, Сэлэнгэ), * улсын начин Батсуурь (Хяргас), * улсын начин Баянмөнх (Хяргас), * улсын начин Ө.Сумьяа (Малчин), * улсын начин өндөр Ч.Баянмөнх (Хяргас, Сэлэнгэ), * улсын начин Эрдэнэбилэг (Баруунтуруун, Хяргас) * улсын начин Оргилболд (Тэс), * улсын начин Цэрэндорж (Тэс), * улсын начин Лхамаа (Тэс), * улсын начин Төрмөнх (Зүүнговь), * улсын начин Алтансүх (Зүүнговь), * улсын начин Н.Хүрэлсүх (Тэс) * улсын начин О.Түмэн (Тэс) * улсын начин Ж.Ням-Эрдэнэ (Тэс) * Цанын спортын ОУХМ, МУ-ын аваргаар хамгийн олон удаа шалгарсан амжилтын эзэн, өвлийн олимпод оролцогч Энхээ (Малчин), * Үндэсний сурын улсын мэргэн, төрийн наадмын түрүү Д.Норжмаа (Тэс) *Мэргэжлийн сумо бөхийн дээд зиндааны бөх Кекшүзан Д.Батбаяр (Хяргас) *Пара жүдо бөхийн дэлхийн аваргын мөнгө, хүрэл медальт, Азийн пара наадмын алт, хүрэл, Азийн хошой аварга ОУХМ Л.Туруунаа (Тэс, Баруунтуруун) === Урлаг соёлын алдартан === Баядууд нь хэзээнээсээ урлаг соёлын хувьд ариван баялаг уламжлалтай ард түмэн бөгөөд тэдний дундаас: *Зохиолч, сэтгүүлч, доктор, профессор, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн [[Дамбын Цэмбэл]], *Алдарт туульч Парчин (Хяргас), *МУГЖ дуучин Л.Болдбаатар (Тэс) *Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, хөгжмийн зохиолч Д.Цэцэрлэг (Тэс) *дуучин Л.Банзрагч (Тэс) *дуучин Д.Бурмаа (Тэс), *Дуучин Б.Энхмэнд (Малчин) *Дуучин Р.Дэлгэрмаа (Зүүнговь) *Дуучин Эрдэнэтунгалаг (Тэс) *дуучин П.Жимсээ *Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Драмын театрын дарга асан Цэрэнсамбуу (Зүүнговь) *МУ-ын гавьяат багш (Хөгжим бүжгийн коллежи), Чингис хаан хамтлагийн дуучин Жаргалсайханы ээж Бадам (Тэс) *МУГЖ Өлзийхүү (Хяргас) *Дуучин Ука буюу Уламбаяр (Хяргас) === Бусад салбар === * МУ-ын баатар Т.Дүүдэй (Зүүнговь) * Антарктид тивд хөл тавьсан анхны Монгол хүн, Шинжлэх ухааны доктор Дүгэржав (Тэс), * Хөдөлмөрийн баатар, МУ-ын аварга малчин Раваг (Тэс) * Монголын тэргүүн мисс, Дэлхийн гоо бүсгүйн уралдааны топ 18-д шалгарсан Ц.Аззаяа (Тэс) * МУ-ын тэргүүн хатагтай Цэвэлмаа (Хяргас) === Баяд ястны зээ нар: === * Чингис хаан хамтлагийн дуучин, МУ-ын ардын жүжигчин Жаргалсайхан (Тэс) * Жүжигчин, дуучин МУСТА Батмэнд (Тэс) * МУ-ын гавьяат тамирчин, чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын медальт Насанбурмаа (Хяргас) * МУ-ын гавьяат тамирчин, чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт Ням-Очир (Малчин) * УИХ-ын гишүүн, МУ-ын Ерөнхий сайд, МАН-ын дарга Н.Учрал (Зүүнговь) * Жүжигчин Цэрэнболд (Хяргас) == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Баяд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] drre88mukyv29ghnk26ilxx51f3r0zm Моголистан 0 19628 873742 859078 2026-10-20T05:38:40Z ~2026-47206-70 107170 873742 wikitext text/x-wiki {{short description|Mongol breakaway khanate of the Chagatai Khanate}} {{Distinguish|Монгол|Их Могол Улс{{!}}Моголын эзэнт гүрэн}} {{Инфобокс түүхэн улс |native_name = ''Mogholistan'' |conventional_long_name = Моголистан<br/>Зүүн Цагадайн ханлиг |common_name = Моголистан |status_text = |era = Дундад зууны сүүл үе |status = [[Цагаадайн улс]]ын хэсэг |life_span = {{plainlist| *1347–1462 {{small|(бүхэлдээ)}} *1462–1705 {{small|(баруун)}} *1462–1680s {{small|(зүүн)}}}} |event_start = Моголистан улс үүсэв |year_start = 1347 |date_start = |event1 = |date_event1 = |event2 = |date_event2 = |event3 = |date_event3 = |event_end = Mоголистан хоёр улс болж задрав |year_end = 1462 |date_end = |p1 = Цагаадайн улс |s1 = Хамилийн хант улс |s2 = Яркендын хант улс |s3 = Мансур хан{{!}}Турпаны ханлиг |s4 = |image_flag = |flag_type = |image_coat = |image_map = Chagatai_Khanate_(1490).png |image_map_size = 300 |image_map_caption = Моголистаны (Зүүн Цагадайн ханлиг) байршил 1490 онд |capital = [[Алмалиг]] |common_languages = {{plainlist| *[[Дундад монгол хэл]] (эхний үе)<ref name="<Григорьев">{{cite book| author = Григорьев А. П. | chapter = | chapter-url = | format = | url = | title = Монгольская дипломатика XIII-XV вв: чингизидские жалованные грамоты | orig-year = | agency = | edition = |location= Ленинград |date = 1978 |publisher= Изд-во Ленинградкого университета |volume= | page = 12 | series = | isbn = }}</ref> *[[Цагаадайн хэл]] }} |religion = [[Тэнгэр шүтлэг]], хожуу [[Суннит Ислам]] |currency = |government_type = [[Хаант засаг]] |leader1 = [[Төглөгтөмөр]] |year_leader1 = 1347–1363 |leader2 = [[Ильяс хожа]] |year_leader2 = 1363–1368 |leader3 = [[Эсэнбука II]] |year_leader3 = 1429–1462 |title_leader = [[Цагаадайн улсын хаадын жагсаалт|Хан]] |legislature = |stat_year1 = |stat_area1 = |stat_year2 = |stat_area2 = |today = {{plainlist| *[[Хятад]] *[[Казахстан]] *[[Киргиз]]}} }} {{Монголчуудын түүх}} '''Моголистан''' бол 1346 онд [[Цагадайн улс]]аас салан тусгаарласан монгол угсааны улс юм. Моголистан нь Цагадайн улсын зүүн хэсгийн газар нутаг бөгөөд Моголистаныг нүүдэлчин монголчууд удирдаж байсан тул суурин иргэд давамгайлсан Цагадайн улсын баруун хэсэг болох [[Мавереннахр]]аас 14-р зууны дундуур тусгаарлажээ. Мөн Жетийн улс, [[уйгур хэл]]<nowiki/>ээр Мамлакат-и Могулийе гэж нэрлэдэг. Моголистан улс нь одоогийн [[Шиньжян - Уйгурын өөртөө засах орон|Шиньжаан]], зүүн өмнөд [[Казахстан]]ыг захирч байгаад 17-р зуунд Зүүнгарын [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хаан]] эзлэгджээ. Барууны түүх судлалд -«Зүүн Цагаадайн хаант улс» гэж тэмдэглэдэг байна. [[Балхаш]] нуураас зүүн тийш [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр уулын]] дагуух нутаг Моголистаны шууд удирдлаганд байв. Харин монгол удирдагчдын шууд удирдлаганд байдаггүй байв. Моголистаны ноёлох анги болох нүүдэлчин монголчууд тал хээр нутагт голлон төвлөрч байсан ба могол ноёд монгол ноёдын адил өргөөгөө байнга шилжүүлэн нүүлгэдэг байжээ. Өмнөд Шиньжаан цөлөрхөг газар байсан тул могол ноёдийн өргөө тэнд байрладаггүй байв. Харин Ойрад хойд Шиньжаанийг эзэлж Моголистаныг тасралтгүй довтлох болсон тул нийслэлээ урагш шилжүүлж өмнөд Шиньжаанийг шууд удирдах болжээ. Мөн тэд Узбекистаны [[Ташкент]], [[Ферганы хөндий]], [[Бадахшан]] мужийн зарим хэсгийг нэг хэсэг захирч байжээ. Моголистан гэсэн нэр нь "могол" (монгол), "стан" (газар орон, улс) буюу "монгол улс", "монголчуудын орон" гэсэн утгатай учир нь эндхийн монголчууд Цагадайн баруун хэсгийн монголчуудтай харьцуулахад монгол хэл, нүүдэлчин уламжлал, соёлоо илүүтэй хадгалж үлдсэн байна. == Түүх == Моголистанчууд лалын шашинд орсоноор аажимаар хэл соёл нь өөрчлөгдөж 18-р зууны үед одоогийн уйгаруудын дунд бүрэн уусчээ. Моголистан буюу могол гэсэн нэр нь хэд хэдэн утгатай. Явцуу утгаараа Моголистаны буюу Цагадайн улсын зүүн хэсгийн нүүдэлчин монголчуудыг могол, моголистанчууд гэж нэрлэдэг. Мөн монгол болон хүн амын ихэнх хэсэг болох түрэг иргэдийг хамтад нь могол, моголистанчууд гэж нэрлэдэг. 15-р зууны дундуур монгол, түрэг гаралтай аймаг холилдсон казахууд [[Долоон ус]]анд нүүн ирж тэндхийн монгол, түрэг аймгуудтай холилдон 1465 онд [[:en:Kazakh Khanate|Казахын хант улс]]ыг байгуулан аажимаар газар нутгаа тэлсэн нь одоогийн [[Казахстан]] улсын үндэс суурь болжээ. Харин Долоон усанд байсан моголчууд казахын [[:en:Great jüz|Их ордын]] бүрэлдэхүүнд орон ууссан ба одоогийн Их орд нь үндсэндээ баруун Моголистанчууд буюу Долоон усны моголчуудаас (монголын [[:en:Dughlats|дулат]]/долоод, [[жалайр]] г.м аймаг болон түрэг овог аймгууд) бүрджээ. Чингис хаан Ил Тарвагатай, Кашгараас Трансоксани (одоогийн Узбекстан, Туркменистан) хүртэлх одоогийн Төв Азийн станууд болон Ираны хойд хэсгийг Цагаадайд өвлөн үлдээснээр Цагаадайн мэдэлд Их Монгол улсын бүрэлдэхүүнд байж байгаад [[Мөнх хаан|Мөнх хааны]] дараагаар [[Их Монгол Улс|Их Монгол улс]] задарахад [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрнөөс]] Афганы Газни хот Трансоксаноос Таримын хөндий хүртэл газар нутагтай, Цагаадайн удмын Монгол удирдлагатай [[Цагаадайн Улс|Цагаадайн улс]] гэгдэн 1346 онд [[Газан|Газан хааныг]] өнгөрсний хойно баруун (Трансоксани) зүүн (Могулистан) (хожим барууныг нь Кашгар зүүнийг нь Уйгарстан гэх болсон) хэсэгт хуваагдах хүртэл оршин тогножээ. XIV зуунд Монголын эзэнт гүрэн задрахад Шиньжаан Моголистаны (зарим гадны түүхчид Цагаадайн улсыг 1500 онд мөхсөн гэх нь бий) бүрэлдэхүүнд оржээ. [[Согд хэл|Согдоос]] дам авсан уйгар бичгийг Монголын эзэнт гүрэн төрийн бичгээ болгожээ. Цагаадайн улсын талаар илүү тодруулахад тус улсын газар нутаг нь өнөөгийн [[Узбекистан]] бүхэлдээ, Казахстаны өмнөд хэсэг, [[Афганистан]]ы хойд ба өмнөд хэсэг, өнөөгийн [[Тажикистан|Тажикстан]], [[Киргиз|Киргизстан]] бүхэлдээ багтаж байлаа. Түрэгүүд амьдардаг хэсгийг нь [[Туркестан]] гэж нэрлэдэг Баруун хэсгийг караунасчууд голлон хэд хэдэн аймгийн толгойлогчид мэдэн захирч ёс төдий хан тодруулдаг байв. Зүүн хэсгийг нь буюу Моголистаныг 1347-1363 он хүртэл [[Төглөгтөмөр]] анх захиран Монголчуудын дунд эрх мэдлээ нэмэгдүүлэн лалын шашныг жөгжүүлж, 1360-1361 онуудад хоёронтоо баруун хэсгийг нэгтгэх оролдлого хийсэн боловч баруун хэсгийн аймгуудын удирдагчдыг бүрэн захиргаандаа оруулж чадахгүй байсаар 1363 онд өөд болсноор моголчууд Мавераннарыг (Трансоксани) орхин гарч Трансоксанийг Караунасын Амир Хусейн хяналтандаа авчээ. [[Доголон Төмөр]] өөрийгөө Чингис хааны хойчис хэмээн зарлаж, Цагадайн улсыг сэргээхээр Амир Хусейнтай тэмцэлдэж эхлэн 1366 онд Хусейн болон Сербедар нарыг бут цохин [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авч, 1369 онд Трансоксанид ноёрхолоо тогтоон 1370 онд Эмир гэгдэн Цагаадайг улсыг залгамжлан 30 гаран жил байлдан дагуулал хийж, Афганд Хератын, Персэд Ширазын, Иракт Багдадын, Энэтхэгт Дэлийн, Сирид Дамаскусын захирагчдыг байлдан дарж газар нутгаа тэлжээ. Тэрээр Оттомон Түрэгийг Ангорт цохисны дараа Монголын эзэнт гүрнийг дахин байгуулах зорилгоор Хятадын Мин улсыг дайлахаар явах замдаа 1405 онд өөд болж, түүний байгуулсан эзэнт гүрэн 1447 он хүртэл түүний хүү Хератад нийслэлсэн Шах Рукийн захиргаан дор оршин байв. Цагаадайн улсын зүүн хэсгийг Цагаадайн удмынхан захирсаар зарим үед Төмрийн удмынхантай найрамдаж холбоотон болж, зарим үед байлдах зэргээр 17-р зуун хүрч Уйгарын Апаг Хожа болон түүний удмын Хожижануудын шашны дэглэмд байр сууриа алдсан юм. Цагаадайн хаант улсын үед Харханлигийн соёл тэргүүлэн исламын соёл хүчирхэгжин Харахожагийн буддистууд лалын шашинд орцгоосон бөгөөд ноёрхогч ангийг Моголчууд, суурин хүмүүс, худалдаачдыг Сартууд, тариачдыг Таранчууд гэдэг байв. Энэ нэршил Турфан Кашгараас гадна Трансоксанид ч гэсэн Төмөрийнхөн эсвэл Цагаадайн удмынханы хэн нь төр барихаас үл шалтгаалдаг байжээ. Одоогийн Узбек болон Уйгарт өнөөг хүртэл энэ ойлголт хүчтэй байдаг байна. 15-р зууны эхэн үед Вэйс хан (1418—1421, 1425—1428) Ойрадтай 61 удаа тулалдаж 1 ялалт байгуулж 2 удаа олзлогджээ. Тэр эхний удаа олзлогдохдоо их хэмжээний золиос төлж чөлөөлөгджээ. Түүнийг хоёр дахь удаагаа олзлогдоход Ойрадын ноён Эсэн тайш "Энэ удаад би чамайг зүгээр явуулахгүй. Чи надад эгч Махтум-ханимаа золиосонд өгөх ёстой" гэжээ. Ингээд Вэйс хан шаардлагийг нь биелүүлж дахин олзноос ангижирсан байна.<ref>[http://books.google.mn/books?id=dIAGAwAAQBAJ&pg=PA193&lpg=PA193&dq=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B+%D0%BF%D0%BE+%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2+XV-XVIII+%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2+%D0%BE%D0%BD+%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8C+%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%BB+%D0%BC%D0%B0%D1%85%D1%82%D1%83%D0%BC+%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BC&source=bl&ots=R8NWdvC-IO&sig=w06QcyDTWdcGTkgpM5jupNStJuI&hl=mn&sa=X&ei=UYEtU_zQNsfloAS0z4CwCQ&ved=0CBsQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false С.К. Ибрагимов. Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков]</ref> 1428 онд моголчуудын дунд зөрчил үүсч Вэйс хан алагджээ. Моголистан нь XIV-XV зууны үед нүүдлийн соёл иргэншил давамгайлсан газар нутаг байсан бөгөөд XVI зууны үед суурин соёл иргэншилд бага багаар шилжиж, [[Ислам]]ын шашныг шүтэх болжээ. Моголистаны баруун талаас Казахууд, зүүн талаас Ойрадууд довтлох болсон тул Моголистаны Султан Саид хаан өмнө зүг рүү нүүж, Яркенд хотод нийслэллэж, улсаа [[Яркендын хант улс]] хэмээн нэрийдэх болжээ. Хожим нь энэ улс Кашгарын хант улс нэртэй болсон ба мөн Могул, Саид гэсэн нэрээр нэрлэгдэж байв. Моголистан нь 1346 оноос хойш нэгдмэл байдлаар 100-аад жил оршин тогтнож байгаад Яркендын хант улс зэрэг хэд хэдэн хэсэгт хуваагдан бутарчээ. Моголистан, Яркендын хант улсыг Цагадай хаанаас гаралтай Туглугтөмөрийн угсааныхан захирч байсан учир Цагадайн улсыг 1696 он хүртэл оршин тогтнож байсан гэж үздэг. Гэвч 14-р зуунд Цагадайн улс бүхэлдээ [[Төмөрийн улс]]ад эзлэгдсэн учир Моголистан, Яркендын хант улс нь Цагадайн улсын үргэлжлэл байсан эсэх нь маргаантай байдаг. Моголистанаас задран гарсан улсуудын нэг болох Цагадайн удмын [[Хамилийн хант улс]] 1930 он хүртэл Шиньжааны зүүн хойд нутаг дахь [[Хамил тойрог]]т оршин тогтнож байв. ==Ишлэл== {{Reflist}} ==Мөн үзэх== *[[:en:Mirza Muhammad Haidar Dughlat|Mirza Muhammad Haidar Dughlat]] ==Зураг== <gallery> File:Badakhshan.svg|Бадахшан File:Fergana valley topo political.png|[[Памир]]ийн уулан дахь Ферганы хөндий File:Ферганская долина.png|Ферганы хөндий File:Семиреченская область 1900.svg|Семиречье буюу [[Долоон ус]] муж. 1900 он </gallery> == Гадаад холбоос == *[http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/H.phtml?id=2062ХАЙДАР, МИРЗА МУХАММАД, Тарих-и Рашиди] *[https://web.archive.org/web/20130916221517/http://kazakhistory.ru/post27.php Образование казахского государства] *[http://www.angelfire.com/on/paksoy/ozkaz.html Z. V. Togan: The Origins of the Kazaks and the Ozbeks] *[https://web.archive.org/web/20190420052818/http://vlib.iue.it/carrie/cec/ozkaz.shtml Происхождение казахов и узбеков] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Моголистан| ]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] jjdvladip0abi7z1hbyc1b4yokxwtnd North American F-86 0 21855 873691 850839 2026-10-20T00:10:28Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873691 wikitext text/x-wiki {{short description|АНУ-ын сөнөөгч онгоцны төрөл}} {{Инфобокс нисэх онгоц |name= F-86 Sabre |image= File:F-86 Sabre hertiage flight.jpg |caption= |type= [[Сөнөөгч онгоц]] |national_origin= АНУ |manufacturer= [[North American Aviation]] |designer= |first_flight= 1947 оны 10 сарын 1 |introduction= 1949, АНУАЦХ |retired= 1994 (Боливийн Нисэх Хүчин)<ref>{{cite web|url = https://militaryhistorynow.com/2018/10/09/razor-sharp-nine-fascinating-facts-about-the-f-86-sabre/|title = F-86 Sabre – Nine Fascinating Facts About America's Iconic Cold War Jet Fighter|date = 9 October 2018|access-date = 18 Гуравдугаар сар 2026|archive-url = https://web.archive.org/web/20231009144219/https://militaryhistorynow.com/2018/10/09/razor-sharp-nine-fascinating-facts-about-the-f-86-sabre/|archive-date = 9 Аравдугаар сар 2023|url-status = dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.recoverycurios.com/f-86-sabre-jet|title=F-86 Sabre Jet|website=Recoverycurios.com|access-date=2 March 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://museumofaviation.org/2016/08/30/f-86h-sabre-an-overlooked-gem-at-museum-of-aviation/|title = F-86H Sabre an overlooked gem at Museum of Aviation|date = 30 August 2016}}</ref><ref name="vintageflyingmuseum.org">{{cite web|url=https://vintageflyingmuseum.org/north-american-f-86f/|title = North American F-86F – Vintage Flying Museum}}</ref> |status= |primary_user= [[АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчин]] |more_users = [[Японы агаарын өөрийгөө хамгаалах хүчин]] <br /> [[Испанийн Нисэх Хүчин]] <br /> [[Өмнөд Солонгосын Агаарын цэргийн хүчин]] <!-- Only THREE 'more users' here. Separate users with <br />. Users of F-86 variants with their own articles should be listed there, not here. --> |produced= |number_built= 9,860<ref name="Winchester"/> |developed_from= [[FJ-1 Fury]] }}щ '''North American F-86''' (North American F-86 Sabre) нь [[АНУ]]-ын [[North American Aviation]] компаний бүтээсэн тийрэлтэт [[сөнөөгч онгоц]] юм. F-86 нь [[Солонгосын дайн]]д агаарт ноёрхохын тулд [[Орос]]ын [[МиГ-15]] сөнөөгч онгоцтой тэмцсэн байна. == Цахим холбоос == {{Commonscat|North American F-86 Sabre}} [[Ангилал:Сөнөөгч онгоц (1940-1949 он)]] [[Ангилал:Нэг тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц]] [[Ангилал:Луфтваффегийн агаарын тээврийн хэрэгсэл]] [[Ангилал:Солонгосын дайны агаарын тээврийн хэрэгсэл]] [[Ангилал:Аргентины зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл]] [[Ангилал:Бельгийн зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл]] [[Ангилал:Грекийн зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл]] [[Ангилал:Данийн зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл]] [[Ангилал:Ираны зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл]] [[Ангилал:Испанийн зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл]] [[Ангилал:Италийн зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл]] [[Ангилал:Нидерландын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл]] [[Ангилал:Норвегийн зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл]] [[Ангилал:Пакистаны зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл]] [[Ангилал:Туркийн зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл]] [[Ангилал:Францын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл]] [[Ангилал:Өмнөд Африкийн зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл]] [[Ангилал:Югославын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл]] fmlgnyqoz42ylmucmx92go9wl0mk13f Гэрэл зураг 0 22326 873724 873522 2026-10-20T03:45:32Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873724 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}} {{Webarchiv|url=http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html |wayback=20150402092825 |text=Synthesis photography and architecture |archiv-bot=2026-10-20 03:45:31 InternetArchiveBot }}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] 9xim2ptfwbsfuzsp33gx0s83z3c3jbv Их Хянган 0 23315 873744 872920 2026-10-20T05:52:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873744 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс уул |NAME= Их Хянганы нуруу |BILD=Yalu river (nonni river tributary) in Greater Khingan range, Manchuria, China.JPG |BILDBESCHREIBUNG=Их Хянган нурууны [[Ялу|Ялу гол]] |LAGE-POLITISCH= [[Хармөрөн муж]], [[Өвөр Монгол|Өвөр Монгол]] (БНХАУ) |EINTEILUNG NACH= |LAGE-GEBIRGE= |LAGE-GEBIRGE-BEZ= |HÖCHSTER GIPFEL=. |MAX-HÖHE= 2035 |MAX-HÖHE-BEZUG= CN |BREITENGRAD= 49/22/57/N |LÄNGENGRAD=123/09/24/E |REGION-ISO= CN-NM/CN-HL |MAX-LÄNGE= 1400 |POSKARTE= Хятад Өвөр Монгол |TYP= |GESTEIN= |ALTER= |FLÄCHE= |BESONDERHEITEN= }} '''Их Хянганы нуруу''' ({{zh|s=大兴安岭|t=大興安嶺}} ''[[пиньинь]]'': Dà Xīng'ānlǐng; [[Манж хэл|Манж]]: Amba Hinggan), бол [[Хятад|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] зүүн талаар зонхилон байх галт уулын тогтоцтой уулын нуруу юм. [[Монгол улс|Монгол Улсын]] [[Дорнод]], [[Сүхбаатар]] аймгийн нутгуудад мөн салбар уулс нь бий. Их Хянганы нуруу уртаараа 1,200 км газар сунан өргөнөөрөө 400 км тогтсон Манжуурын болон [[Монголын тал]] газрыг хооронд нь заагласан зүүн хойноос баруун урагшаа сунаглан оршдог байна.<ref name="CNPC">{{cite book |title=Songliao Basin |publisher=China National Petroleum Corporation |url=https://www.cnpc.com.cn/en/xhtml/pdf/22-Songliao%20Basin.pdf |pages=5–6 |access-date=2026-10-09}}</ref> [[Бага Хянган]]ы нуруу Их Хянганаас зүүн хойш байна. Дунджаар 1,200-1,300 метрийн өндөртэй, хамгийн өндөр оргил Хуанганшань -2,034 метрийн өндөртэй. Их Хянганы нуруу нь урд хэсгээсээ (97 км) илүү хойд хэсэгтээ (306 км) өргөн байдаг.<ref name="Chifeng">{{cite web |url=https://www.chifeng.gov.cn/zjcf/cycf/jgjd/200903/t20090305_416670.html |title=黄岗梁国家森林公园 |trans-title=Хуанганлян улсын ойн цэцэрлэгт хүрээлэн |publisher=Чифэн хотын захиргаа |date=2009-03-05 |access-date=2026-10-09 |language=zh}}</ref><ref name="Dili360">{{cite web |url=https://www.dili360.com/cng/article/p6a0a7eeea731524.htm |title=罕见的山脉：大兴安岭 |trans-title=Өвөрмөц уулс: Их Хянган |website=中国国家地理 |access-date=2026-10-09 |language=zh}}</ref> Нуруу нь өтгөн ойгоор бүрхэгдсэн байдаг: хойд цайвар шилмүүст тайга аажмаар өмнө зүг рүү шилмүүст өргөн навчит ой болж хувирдаг.<ref name="CNPC" /><ref name="Dili360" /> Их Хянганы умард хэсэг олон жилийн цэвдэгээс улбаалж намаг ихтэй болсон байна. Их Хянганы баруун хэсэг Төв азиас салхиар нүүсэн элсэрхэг болжээ.<ref name="permafrost">{{cite journal |title=High-resolution (30 m) mapping of permafrost distribution in the Genhe River Basin, Greater Khingan Mountains, Northeast China |journal=Journal of Mountain Science |year=2026 |url=https://jms.imde.ac.cn/en/article/doi/10.1007/s11629-025-0109-z |access-date=2026-10-09}}</ref> "Рашаан" [[галт уул]] нь нурууны нутаг дэвсгэр дээр байрладаг. 1945 оны 8-9 дүгээр сард "ЗХУ-Японы дайн" буюу "Чөлөөлөх дайн"-ы талбар болсон түүхтэй юм.<ref name="IWM">{{cite web |url=https://www.iwm.org.uk/history/second-world-war/war-against-japan/soviet-invasion-manchuria |title=Soviet invasion of Manchuria |website=Imperial War Museums |access-date=2026-10-09}}</ref> == Газарзүй == Их Хянганы нуруу нь Хармөрөн мужийн хойд хэсэг болон Өвөр Монголын зүүн хойд хэсгээр үргэлжилж, Монголын өндөрлөгийг Сунляогийн тэгш газраас тусгаарладаг. Хойд талаараа Хармөрөн голын орчмоос өмнө зүгт Силамүрэн голын дээд урсгалын хөндий хүртэл сунаж, ерөнхий чиглэл нь зүүн хойноос баруун урагш юм. China National Petroleum Corporation-ы танилцуулгад нурууг 1,200 гаруй км урт, 200–300 км өргөн, 1,100–1,400 м орчим өндөрлөг бүс гэж тодорхойлжээ.<ref name="CNPC" /> Өндрийн мэдээлэл эх сурвалж бүрд бага зэрэг ялгаатай. Чифэн хотын захиргааны танилцуулгад Хуангань оргилыг 2,034 м, ''China National Geography'' сэтгүүлд 2,029 м гэж тэмдэглэсэн байна.<ref name="Chifeng" /><ref name="Dili360" /> == Байгаль == Их Хянганы ойд шинэс, хус, улиас зэрэг мод ургадаг. Ойн бүс нь хойд хэсэгт илүү өргөн бөгөөд өмнө зүг рүү нарийсах хандлагатай. Нуруу нь ой, хээр, намгархаг газар зэрэг байгалийн бүсүүдийн уулзвар болдог.<ref name="CNPC" /><ref name="Dili360" /> Нурууны хойд хэсгийн Ген голын сав газарт цэвдэг тархсан бөгөөд судалгаагаар цэвдэг нь хойд зүг рүү харсан налуу, намгархаг газар болон шинэсний ой бүхий хэсгүүдэд илүүтэй тохиолддог байна.<ref name="permafrost" /> == Геологи == Их Хянганы бүсэд мезозойн үеийн магмын болон галт уулын чулуулгийн тогтоц бий. Нурууны хойд хэсгийн Маниту бүлгийн галт уулын чулуулгийн судалгаанд тэдгээрийн нас, геохимийн шинж болон үүссэн тектоникийн орчныг авч үзжээ.<ref name="geology">{{cite journal |title=大兴安岭北段新林地区玛尼吐组火山岩年代学、地球化学及大地构造意义 |trans-title=Их Хянганы хойд хэсгийн Синьлин орчмын Маниту бүлгийн галт уулын чулуулгийн нас, геохими ба тектоникийн ач холбогдол |journal=地质科学 |year=2025 |url=https://www.dzkx.org/article/doi/10.12017/dzkx.2025.047 |access-date=2026-10-09 |language=zh |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913073204/http://www.dzkx.org/article/doi/10.12017/dzkx.2025.047 |archive-date=2025-09-13 |url-status=dead}}</ref> == Түүх == 1945 оны наймдугаар сард Зөвлөлтийн цэрэг Манжуурт довтлох үеэр Их Хянганы нуруу нь цэргийн ажиллагааны чиглэл, байгалийн саад бүхий газар нутгийн нэг байв. Уг довтолгоо нь Зөвлөлт-Японы дайны Манжуур дахь стратегийн ажиллагааны хэсэг байжээ.<ref name="IWM" /> {{commonscat}} {{Азийн бүс нутгууд}} [[Ангилал:Их Хянганы нуруу]] [[Ангилал:Азийн нуруу]] [[Ангилал:Монголын нуруу]] [[Ангилал:Өвөр Монголын нуруу]] [[Ангилал:Хармөрөний нуруу]] [[Ангилал:Хятадын нуруу]] {{Mongolia-stub}} {{mountain-stub}} == Эшлэл == <references /> rnwqkviv39f998d718q0ie08vp4a801 Атеизм 0 24173 873697 873519 2026-10-20T01:22:31Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873697 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }} {{Webarchiv|url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |wayback=20190121124816 |text=atheism |archiv-bot=2026-10-20 01:22:31 InternetArchiveBot }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |url=https://archive.org/details/alf.900.arm.270 |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|url=https://archive.org/details/godandtheburdeno0000pars|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] iv5vg0qa48aw4avvrfm1f2ha2tjqwyb Португал хэл 0 25519 873762 873544 2026-10-20T09:45:32Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873762 wikitext text/x-wiki {{short description|Роман хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Португал хэл | nativename = {{lang|pt|português}} | pronunciation = {{IPA|pt|puɾtuˈɣeʃ|}} / {{IPA|pt|poʁtuˈɡe(j)s|}} | states = [[Португал]], [[Бразил]], [[Португали хэлээр ярьдаг Африкийн орнууд|Африк]], болон [[Португал хэлтэй ертөнц]]ийн бусад байршил | speakers = [[Төрөлх хэл|Төрөлх]]: {{sigfig|260.000000|2}} сая | date = 2024 | ref = e25 | speakers2 = [[Хоёрдогч хэл|Хоёрдогч]]: {{sigfig|35.000000|2}} сая ~ 40 сая (2024)<br>Нийт: {{sigfig|300.000000|2}} сая<ref>https://www.ethnologue.com/language/por/</ref> | speakers_label = Ярилцагчид | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Итали хэлнүүд|Итали]] | fam3 = [[Латин-Фалиск хэлнүүд|Латин-Фалиск]] | fam4 = [[Латин хэл|Латин]] | fam5 = [[Роман хэлний бүлэг|Роман]] | fam6 = [[Итали-Барууны хэлнүүд|Итали-Баруун]] | fam7 = [[Баруун Романы хэлнүүд|Баруун Роман]] | fam8 = [[Галл-Романы хэлнүүд|Галл]]-[[Иберийн Роман хэлнүүд|Иберийн]] | fam9 = [[Иберийн Роман хэлнүүд|Иберийн Роман]] | fam10 = [[Баруун Иберийн хэлнүүд|Баруун Иберийн]] | fam11 = [[Галиси–Португал хэл|Галиси–Португал]] | ancestor = [[Хуучин Латин хэл|Хуучин Латин]] | ancestor2 = [[Ардын Латин хэл|Ардын Латин]] | ancestor3 = [[Прото-Роман хэл|Прото-Роман]] | ancestor4 = [[Галиси–Португал хэл|Галиси–Португал]] | script = {{plainlist| *[[Латин бичиг|Латин]] ([[Португал цагаан толгой]]) *[[Португал брайл үсэг]]}} | nation = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left; | title = [[Португали хэл албан ёсны хэл болсон улс, нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|Арван улс (Есөн бүрэн эрхт улс)]] | {{Flagcountry|Ангол}} | {{Flagcountry|Бразил}} | {{Flagcountry|Гвиней-Бисау}} | {{Flagcountry|Зүүн Тимор}} | {{Flagcountry|Кабо-Верде}} | {{Flagcountry|Мозамбик}} | {{Flagcountry|Португал}} | {{Flagcountry|Сан-Томе ба Принсипи}} | {{Flagcountry|Экваторын Гвиней}}<ref>{{cite web |url=http://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=7775 |title=Continúan los actos del Día de la Lengua Portuguesa y la Cultura Lusófona |date=2016-05-10 |website=Бүгд Найрамдах Экваторын Гвиней Улсын Засгийн газар |trans-title=Португал хэл, Португалийн соёлын өдрийг тэмдэглэх үйл ажиллагаа үргэлжилсээр байна |access-date=2024-10-05 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226150155/https://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=7775%20 |url-status=live }}</ref> | | }} {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left; | title = [[Португали хэл албан ёсны хэл болсон улс, нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|Нэг хараат улс]] | {{Flagcountry|Макао}} ([[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]]) }} | minority = {{Collapsible list | titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left; | title=[[Португали хэл албан ёсны хэл болсон улс, нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|Соёлын хэл]] | {{Flagcountry|Испани}} ([[Галиси хэл]]) |{{Flagcountry|Өмнөд Африк}} |{{Flagcountry|Уругвай}}<ref>{{Cite journal |last=Гутьеррес Боттаро |first=Сильвиа Этел |title=El portugués uruguayo y las marcas de la oralidad en la poesía del escritor uruguayo Agustín R. Bisio |date=2014 |url=http://www.hispanistas.org.br/arquivos/revistas/sumario/revista6/109-129.pdf |journal=Abehache |volume=4 |issue=6 |trans-title=Уругвайн зохиолч Агустин Р.Бисиогийн яруу найраг дахь Уругвайн португал ба аман тэмдэг |language=es |access-date=2024-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190812061109/http://www.hispanistas.org.br/arquivos/revistas/sumario/revista6/109-129.pdf |archive-date=2019-08-12 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.historiadelaslenguasenuruguay.edu.uy |title=Historia lingüística del Uruguay |website=historiadelaslenguasenuruguay.edu.uy |access-date=2024-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405013655/http://www.historiadelaslenguasenuruguay.edu.uy/ |archive-date=2019-04-05 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite conference |last1=Фернандес Агуэрре |first1=Табаре |title=Algunas notas teórico metodológicas sobre la relación entre regiones y aprendizajes en Uruguay |url=https://www.colibri.udelar.edu.uy/jspui/handle/20.500.12008/10776 |pages=11–15 |trans-title=Уругвай дахь бүс нутаг, суралцах харилцааны талаархи зарим онолын арга зүйн тэмдэглэл |language=es |last2=Гонзалес Бруззе |first2=Махира |last3=Родригес Инголд |first3=Сесилия |year=2017 |hdl=20.500.12008/10776 |hdl-access=free |conference=XVI Jornadas de Investigación : la excepcionalidad uruguaya en debate: ¿como el Uruguay no hay? |access-date=2024-10-05 |archive-date=2021-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507021434/https://www.colibri.udelar.edu.uy/jspui/handle/20.500.12008/10776 |url-status=live }} {{Webarchiv|url=https://www.colibri.udelar.edu.uy/jspui/handle/20.500.12008/10776 |wayback=20210507021434 |text=Algunas notas teórico metodológicas sobre la relación entre regiones y aprendizajes en Uruguay |archiv-bot=2026-10-20 09:45:32 InternetArchiveBot }}</ref> |[[Португал хэлийг албан ёсны хэл болгон ашигладаг олон улсын байгууллагуудын жагсаалт|Олон улсын олон байгууллага]]}} | agency = {{plainlist| *'''Португал''':<br />[[Лиссабоны Шинжлэх Ухааны Академи]] <small>([[Лиссабоны Шинжлэх Ухааны Академи, Уран зохиолын анги|Лиссабоны академийн уран зохиолын анги]])</small> *'''Бразил''':<br />[[Бразилийн уран зохиолын академи]] *'''Мозамбик:'''<br />[[Мозамбикийн Португал хэлний сургууль]] <small>(ирээдүйд)</small>}}{{citation needed|date=April 2023}} | iso1 = pt | iso2 = por | iso3 = por | linglist = por.html | lingua = 51-AAA-a | map = Detailed SVG map of the Lusophone world.svg | mapcaption = {{legend|#002375|Олонхын төрөлх хэл}} {{legend|#1886fe|Албан ёсны болон захиргааны хэл боловч олонхын төрөлх хэл биш}} {{legend|#79bdff|Соёлын, хоёрдугаар хэл}} | notice = IPA | glotto = port1283 | glottorefname = Portuguese }} '''Португал хэл''' бол [[Португал]] улсын үндсэн хүн ам [[португал үндэстэн]] болон [[Бразил]] улсын үндсэн хүн амын [[төрөлх хэл]] юм. Мөн хуучин Португал улсын эзэмшилд байсан нутгуудад португал хэл өргөн тархсан байдаг.<ref name="CPLP">{{cite web|url=http://www.cplp.org/id-22.aspx|title=Estados-membros da CPLP|language=Portuguese|date=28 February 2011|access-date=11 Гуравдугаар сар 2012|archive-date=27 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091127143711/http://www.cplp.org/id-22.aspx|url-status=dead}}</ref> Хэл шинжлэлийн ангиллаар [[Энэтхэг-Европ хэлний язгуур|Энэтхэг-Европ язгуурын]] Роман хэлний бүлэгт багтана. Португал хэлийг өдгөө 276 сая орчим хүн эх хэлээ болгон ашиглаж, 9 улс албан ёсны хэлээ хэмээн хуульчилжээ. [[Португал]], [[Бразил]], [[Ангол]], [[Мозамбик]], [[Кабо-Верде]], [[Гвиней-Бисау]], [[Сан-Томе ба Принсипи]], [[Экваторын Гвиней|Экваторын Гвинеи]] (испани, франц хэлийн хамт), [[Зүүн Тимор]] (австронезийн тетум хэлийн хамт), мөн [[Макао]] (хятад хэлний хамт) португал хэлийг албан ёсоор хэрэглэдэг. Испани, франц, итали зэрэг "Роман" хэлний бүлгийн гарал үүсэлтэй учраас бусад роман хэлтэй ихээхэн нийтлэг зүйлтэй байдаг. Ялангуяа [[Испани хэл|испани]] хэлтэй ихээхэн ойролцоо байдаг. == Эх үүсвэр == {{reflist}} [[Ангилал:Португал хэл| ]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Португал хэлтэй орнуудын хамтын нийгэмлэг]] [[Ангилал:Роман хэл]] [[Ангилал:Португалын хэл]] [[Ангилал:Анголын хэл]] [[Ангилал:Бразилын хэл]] [[Ангилал:Кабо-Вердегийн хэл]] [[Ангилал:Зүүн Тиморын хэл]] [[Ангилал:Гвиней-Бисаугийн хэл]] [[Ангилал:Макаогийн хэл]] [[Ангилал:Сан-Томе ба Принсипийн хэл]] [[Ангилал:Мозамбикийн хэл]] [[Ангилал:Энэтхэгийн хэл]] [[Ангилал:Парагвайн хэл]] [[Ангилал:Уругвайн хэл]] knlsio4yk47d1oqq8sc7dtbtmm8a45s Хотон (ястан) 0 26032 873758 752970 2026-10-20T09:07:34Z ~2026-56096-34 108393 873758 wikitext text/x-wiki {{Ялгах5|ястныгv|Хотон}} Хотон ястан нь [[Увс нуур]]ын баруун урд талаар Тариалан сум (дийлэнх нь), Наранбулаг сум (нэг баг)-аар нутагладаг. Мөн социализмын үед илгээлтээр, зах зээлийн нийгэмд шилжсэн их нүүдлээр Сэлэнгэ аймгийн Баруунбүрэн (Хуучнаар Бургалтайн САА, дийлэнх нь) сум, Цагааннуур сум, Дархан болон Эрдэнэт хотуудад олноороо шилжин суурьшиж, амьдардаг. Хотончууд нь [[түрэг]] гаралтай [[Монгол үндэстэн|монгол]] [[ястан]] юм. Исламын шашинтай ч тэдний шашны ёсонд Монголын буддын шашны нөлөө нэвтэрсэн байдаг. Тэд өөрсдийнхөө итгэл үнэмшлийг өөр шашин хэмээн тодорхойлдог ба өөрсдийгөө мусульман бус мусурман хэмээдэг. Хотон ястан голдуу Увс аймгийн [[Тариалан сум|Тариалан]] сум, [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]] сум, [[Улаангом]] хотод голчлон суурьшжээ.<ref name="#10" /> Анх [[Галдан Бошигт]] тэднийг Туркестан нутгаас 17-р зууны сүүлээр тариа тариулахаар авчиржээ. Тэдний Түрэг угсаатныг батлах цөөнгүй баримт байдаг ба тэд бирь еки, өш хэмээн тоолох нь өвөг дээдсээс нь одоог хүртэл уламжлагджээ. Антропологийн халуун цэгүүд нь уйгаруудтай ижил төстэй байдгийг харуулсан гэж тэмдэглэжээ. Хотончууд өмнө нь ярьж байсан Хотонон хэлийг [[Уйгур]]ын аялгуу гэж үздэг бөгөөд Карлук хэлүүдийн найрлагад багтдаг.<ref>{{Книга|год=1998|страниц=|издательство=Старый сад|заглавие=Народы России, от прошлого к настоящему: Антропология|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=Qf8gAQAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%D1%83%D0%B9%D0%B3%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8|автор=|ответственный=|издание=|место=|страницы=133|isbn=|isbn2=}}</ref><ref>{{Книга|год=1993|isbn=9785020176348|страниц=429|издательство="Наука," Издательская фирма "Восточная литература"|заглавие=Языки Азии и Африки: Алтайские языки. 5|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=UhlkAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9|автор=|ответственный=|издание=|место=|страницы=190|isbn2=}}</ref> Мөн өөрсдийн ном уншдаг (лам) хүнийг молда гэдэг ба энэ нь Түрэг хэлтнүүд ийн хэлэлцдэг юм. Молда нар нас барсан хүний араас Яасын тоовуу хэмээх уншлага уншдаг нь Мусульманчуудын Куран судрын Ясын бүлгийг нас барагсдад уншдагаас үлджээ. Тэдний өвөг дээдэс мусульман байсан гэх нэг баримт нь Абдуллын 13 сакик гэдэг уншлага юм. Абдуллын 13 сакикт хангалттай мусульман итгэл үнэмшлийн тухай гардаг. Абдуллын гэдэг нь абдуллахын гэсэн үгнээс гаралтай ба Аллахын боол гэсэн үг юм. Мөн Ислам шашны гэрчлэлийн үг буюу Калимагийн хэсэг байдаг ба эл Мамаад урусалаа буюу Мухаммадун расулуллах буюу Мухаммед түүний элч (Аллахын) гэсэн үг юм. Хотон нэрийг янз бүрээр тайлбарладаг. Үүнд- Хотон нь анх Дөрвөдийн ноёдын албат болж ирсэн учир эрчүүл нь гадагш гарахдаа хатан (эм) хүний хувцас өмсөн зүсээ буруулж явснаас тэгж нэрлэсэн гэх, бас анх 20 орчим эмэгтэйчүүд баригдаж ирсэн тул тэдний удам нь хатан (хотон)гэгдэх болсон гэдэг. Мөн хаад ноёдын гэрийг тойрон хот маягаар байрлан сууж байснаас тийм нэртэй болсон гэлцэнэ. Бас эрт үед хотон гэдэг нь "одон" гэсэн түрэг үгээс хувирч ирсэн бөгөөд Исламын сүмийн орой дээрх "нар сар"-ыг "сүлд од" хэмээх тул энэхүү агуулгаас болж Исламын шашныг шүтдэг хүмүүсийг хотон гэж нэрийджээ гэж зарим судлаачид тайлбарлажээ. '''АЛДАРТНУУД:''' * МУ-ын шатрын аварга, дэлхийн шатрын их мастер Мөнгөнзул * ххх '''ЗЭЭ НАР:''' * Олимпийн мөнгөн медальт, дэлхийн аварга, МУ-ын хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин, ОУХМ жүдоч Д.Сумьяа == Хотон (ястан)хүний тоо == {| class="wikitable" |+ Хотон хүний тоо, Монгол Улсын хүн амд эзлэх хувь (%)<ref name="#10">{{Cite web |url=http://www.ses.edu.mn/books/ptrc/ptrc_10.pdf |title=«Монгол улсын ястангуудын тоо, байршилд гарч буй өөрчлөлтyyдийн асуудалд» М.Баянтөр, Г.Нямдаваа, З.Баярмаа pp.57-70 |access-date=2012-04-29 |archive-date=2009-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090327100852/http://www.ses.edu.mn/books/ptrc/ptrc_10.pdf |url-status=dead }}</ref><br /><small>хүн амын тоологын дагуу</small> !1956!!%!!1963!!%!!1969!!%!!1979!!%!!1989!!%!!2000!!%!!2007<br />тооц.<ref name="Civil Registration 2007">{{Cite web |url=http://www.citizenmongolia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=122:2009-06-19-06-31-47&catid=53:2009-06-19-06-28-14 |title=Государственный центр регистрации граждан и информации (на монг.) |access-date=2012-04-29 |archive-date=2011-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708155502/http://www.citizenmongolia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=122%3A2009-06-19-06-31-47&catid=53%3A2009-06-19-06-28-14 |url-status=dead }}</ref>!!%!!2009!!% |- |2 603||0,31||2 874||0,28||4 056||0,34||4 380||0,28||6 076||0,31||9 014||0,38||6 904||0,27||10 249||0,38 |- |} ==Зүүлт== {{reflist}} [[Ангилал:Монголын ард түмэн]] cgu4zkrs5nvcxhtkb7gx1vj8ptm6tvi 873760 873758 2026-10-20T09:17:11Z ~2026-56096-34 108393 873760 wikitext text/x-wiki {{Ялгах5|ястныгv|Хотон}} Хотон ястан нь [[Увс нуур]]ын баруун урд талаар Тариалан сум (дийлэнх нь), Наранбулаг сум (нэг баг)-аар нутагладаг. Мөн социализмын үед илгээлтээр, зах зээлийн нийгэмд шилжсэн их нүүдлээр Сэлэнгэ аймгийн Баруунбүрэн (Хуучнаар Бургалтайн САА, дийлэнх нь) сум, Цагааннуур сум, Дархан болон Эрдэнэт хотуудад олноороо шилжин суурьшиж, амьдардаг. Хотончууд нь [[түрэг]] гаралтай [[Монгол үндэстэн|монгол]] [[ястан]] юм. Исламын шашинтай ч тэдний шашны ёсонд Монголын буддын шашны нөлөө нэвтэрсэн байдаг. Тэд өөрсдийнхөө итгэл үнэмшлийг өөр шашин хэмээн тодорхойлдог ба өөрсдийгөө мусульман бус мусурман хэмээдэг. Хотон ястан голдуу Увс аймгийн [[Тариалан сум|Тариалан]] сум, [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]] сум, [[Улаангом]] хотод голчлон суурьшжээ.<ref name="#10" /> Анх [[Галдан Бошигт]] тэднийг Туркестан нутгаас 17-р зууны сүүлээр тариа тариулахаар авчиржээ. Тэдний Түрэг угсаатныг батлах цөөнгүй баримт байдаг ба тэд бирь еки, өш хэмээн тоолох нь өвөг дээдсээс нь одоог хүртэл уламжлагджээ. Антропологийн халуун цэгүүд нь уйгаруудтай ижил төстэй байдгийг харуулсан гэж тэмдэглэжээ. Хотончууд өмнө нь ярьж байсан Хотонон хэлийг [[Уйгур]]ын аялгуу гэж үздэг бөгөөд Карлук хэлүүдийн найрлагад багтдаг.<ref>{{Книга|год=1998|страниц=|издательство=Старый сад|заглавие=Народы России, от прошлого к настоящему: Антропология|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=Qf8gAQAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%D1%83%D0%B9%D0%B3%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8|автор=|ответственный=|издание=|место=|страницы=133|isbn=|isbn2=}}</ref><ref>{{Книга|год=1993|isbn=9785020176348|страниц=429|издательство="Наука," Издательская фирма "Восточная литература"|заглавие=Языки Азии и Африки: Алтайские языки. 5|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=UhlkAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9|автор=|ответственный=|издание=|место=|страницы=190|isbn2=}}</ref> Мөн өөрсдийн ном уншдаг (лам) хүнийг молда гэдэг ба энэ нь Түрэг хэлтнүүд ийн хэлэлцдэг юм. Молда нар нас барсан хүний араас Яасын тоовуу хэмээх уншлага уншдаг нь Мусульманчуудын Куран судрын Ясын бүлгийг нас барагсдад уншдагаас үлджээ. Тэдний өвөг дээдэс мусульман байсан гэх нэг баримт нь Абдуллын 13 сакик гэдэг уншлага юм. Абдуллын 13 сакикт хангалттай мусульман итгэл үнэмшлийн тухай гардаг. Абдуллын гэдэг нь абдуллахын гэсэн үгнээс гаралтай ба Аллахын боол гэсэн үг юм. Мөн Ислам шашны гэрчлэлийн үг буюу Калимагийн хэсэг байдаг ба эл Мамаад урусалаа буюу Мухаммадун расулуллах буюу Мухаммед түүний элч (Аллахын) гэсэн үг юм. Хотон нэрийг янз бүрээр тайлбарладаг. Үүнд- Хотон нь анх Дөрвөдийн ноёдын албат болж ирсэн учир эрчүүл нь гадагш гарахдаа хатан (эм) хүний хувцас өмсөн зүсээ буруулж явснаас тэгж нэрлэсэн гэх, бас анх 20 орчим эмэгтэйчүүд баригдаж ирсэн тул тэдний удам нь хатан (хотон)гэгдэх болсон гэдэг. Мөн хаад ноёдын гэрийг тойрон хот маягаар байрлан сууж байснаас тийм нэртэй болсон гэлцэнэ. Бас эрт үед хотон гэдэг нь "одон" гэсэн түрэг үгээс хувирч ирсэн бөгөөд Исламын сүмийн орой дээрх "нар сар"-ыг "сүлд од" хэмээх тул энэхүү агуулгаас болж Исламын шашныг шүтдэг хүмүүсийг хотон гэж нэрийджээ гэж зарим судлаачид тайлбарлажээ. '''АЛДАРТНУУД:''' * МУ-ын шатрын 28 дахь аварга, дэлхийн шатрын их мастер (WGM), 2025 оны шатрын Ази тивийн аваргын мөнгөн медальт, Дэлхийн шатрын 44 дэх олимпиадын 4-р ширээний алтан медальт Б.Мөнгөнзул * МУ-ын гавьяат багш, математикч Д.Алтангэрэл (Шинэ Монгол сургууль) * МУ-ын гавьяат эдийн засагч Б.Мөнгөн * МУ-ын гавьяат жүжигчин, баруун монгол ардын дууч Ж.Эрдэнэдалай * МУ-ын гавьяат усжуулагч Ж.Янжив '''ЗЭЭ НАР:''' * Олимпийн мөнгөн медальт, дэлхийн аварга, МУ-ын хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин, ОУХМ жүдоч Д.Сумьяа == Хотон (ястан)хүний тоо == {| class="wikitable" |+ Хотон хүний тоо, Монгол Улсын хүн амд эзлэх хувь (%)<ref name="#10">{{Cite web |url=http://www.ses.edu.mn/books/ptrc/ptrc_10.pdf |title=«Монгол улсын ястангуудын тоо, байршилд гарч буй өөрчлөлтyyдийн асуудалд» М.Баянтөр, Г.Нямдаваа, З.Баярмаа pp.57-70 |access-date=2012-04-29 |archive-date=2009-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090327100852/http://www.ses.edu.mn/books/ptrc/ptrc_10.pdf |url-status=dead }}</ref><br /><small>хүн амын тоологын дагуу</small> !1956!!%!!1963!!%!!1969!!%!!1979!!%!!1989!!%!!2000!!%!!2007<br />тооц.<ref name="Civil Registration 2007">{{Cite web |url=http://www.citizenmongolia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=122:2009-06-19-06-31-47&catid=53:2009-06-19-06-28-14 |title=Государственный центр регистрации граждан и информации (на монг.) |access-date=2012-04-29 |archive-date=2011-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708155502/http://www.citizenmongolia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=122%3A2009-06-19-06-31-47&catid=53%3A2009-06-19-06-28-14 |url-status=dead }}</ref>!!%!!2009!!% |- |2 603||0,31||2 874||0,28||4 056||0,34||4 380||0,28||6 076||0,31||9 014||0,38||6 904||0,27||10 249||0,38 |- |} ==Зүүлт== {{reflist}} [[Ангилал:Монголын ард түмэн]] 2edj6t2uwqlg47d671hq85hly58x2nl 873761 873760 2026-10-20T09:26:36Z ~2026-56096-34 108393 873761 wikitext text/x-wiki {{Ялгах5|ястныгv|Хотон}} Хотон ястан нь [[Увс нуур]]ын баруун урд талаар Тариалан сум (дийлэнх нь), Наранбулаг сум (нэг баг)-аар нутагладаг. Мөн социализмын үед илгээлтээр, зах зээлийн нийгэмд шилжсэн их нүүдлээр Сэлэнгэ аймгийн Баруунбүрэн (Хуучнаар Бургалтайн САА, дийлэнх нь) сум, Цагааннуур сум, Дархан болон Эрдэнэт хотуудад олноороо шилжин суурьшиж, амьдардаг. Хотончууд нь [[түрэг]] гаралтай [[Монгол үндэстэн|монгол]] [[ястан]] юм. Исламын шашинтай ч тэдний шашны ёсонд Монголын буддын шашны нөлөө нэвтэрсэн байдаг. Тэд өөрсдийнхөө итгэл үнэмшлийг өөр шашин хэмээн тодорхойлдог ба өөрсдийгөө мусульман бус мусурман хэмээдэг. Хотон ястан голдуу Увс аймгийн [[Тариалан сум|Тариалан]] сум, [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]] сум, [[Улаангом]] хотод голчлон суурьшжээ.<ref name="#10" /> Анх [[Галдан Бошигт]] тэднийг Туркестан нутгаас 17-р зууны сүүлээр тариа тариулахаар авчиржээ. Тэдний Түрэг угсаатныг батлах цөөнгүй баримт байдаг ба тэд бирь еки, өш хэмээн тоолох нь өвөг дээдсээс нь одоог хүртэл уламжлагджээ. Антропологийн халуун цэгүүд нь уйгаруудтай ижил төстэй байдгийг харуулсан гэж тэмдэглэжээ. Хотончууд өмнө нь ярьж байсан Хотонон хэлийг [[Уйгур]]ын аялгуу гэж үздэг бөгөөд Карлук хэлүүдийн найрлагад багтдаг.<ref>{{Книга|год=1998|страниц=|издательство=Старый сад|заглавие=Народы России, от прошлого к настоящему: Антропология|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=Qf8gAQAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%D1%83%D0%B9%D0%B3%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8|автор=|ответственный=|издание=|место=|страницы=133|isbn=|isbn2=}}</ref><ref>{{Книга|год=1993|isbn=9785020176348|страниц=429|издательство="Наука," Издательская фирма "Восточная литература"|заглавие=Языки Азии и Африки: Алтайские языки. 5|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=UhlkAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9|автор=|ответственный=|издание=|место=|страницы=190|isbn2=}}</ref> Мөн өөрсдийн ном уншдаг (лам) хүнийг молда гэдэг ба энэ нь Түрэг хэлтнүүд ийн хэлэлцдэг юм. Молда нар нас барсан хүний араас Яасын тоовуу хэмээх уншлага уншдаг нь Мусульманчуудын Куран судрын Ясын бүлгийг нас барагсдад уншдагаас үлджээ. Тэдний өвөг дээдэс мусульман байсан гэх нэг баримт нь Абдуллын 13 сакик гэдэг уншлага юм. Абдуллын 13 сакикт хангалттай мусульман итгэл үнэмшлийн тухай гардаг. Абдуллын гэдэг нь абдуллахын гэсэн үгнээс гаралтай ба Аллахын боол гэсэн үг юм. Мөн Ислам шашны гэрчлэлийн үг буюу Калимагийн хэсэг байдаг ба эл Мамаад урусалаа буюу Мухаммадун расулуллах буюу Мухаммед түүний элч (Аллахын) гэсэн үг юм. Хотон нэрийг янз бүрээр тайлбарладаг. Үүнд- Хотон нь анх Дөрвөдийн ноёдын албат болж ирсэн учир эрчүүл нь гадагш гарахдаа хатан (эм) хүний хувцас өмсөн зүсээ буруулж явснаас тэгж нэрлэсэн гэх, бас анх 20 орчим эмэгтэйчүүд баригдаж ирсэн тул тэдний удам нь хатан (хотон)гэгдэх болсон гэдэг. Мөн хаад ноёдын гэрийг тойрон хот маягаар байрлан сууж байснаас тийм нэртэй болсон гэлцэнэ. Бас эрт үед хотон гэдэг нь "одон" гэсэн түрэг үгээс хувирч ирсэн бөгөөд Исламын сүмийн орой дээрх "нар сар"-ыг "сүлд од" хэмээх тул энэхүү агуулгаас болж Исламын шашныг шүтдэг хүмүүсийг хотон гэж нэрийджээ гэж зарим судлаачид тайлбарлажээ. '''АЛДАРТНУУД:''' * МУ-ын шатрын 28 дахь аварга, дэлхийн шатрын их мастер (WGM), 2025 оны шатрын Ази тивийн аваргын мөнгөн медальт, Дэлхийн шатрын 44 дэх олимпиадын 4-р ширээний алтан медальт Б.Мөнгөнзул * МУ-ын гавьяат багш, математикч Д.Алтангэрэл (Шинэ Монгол сургууль) * МУ-ын гавьяат эдийн засагч Б.Мөнгөн * МУ-ын гавьяат жүжигчин, баруун монгол ардын дууч Ж.Эрдэнэдалай * МУ-ын гавьяат усжуулагч Ж.Янжив * МУ-ын төрийн соёрхолт эмч, клиникийн профессор Ж.Түмэн-Өлзий (ГССҮТөвийн тасгийн эрхлэгч) * МУ-ын гавьяат эмч Ш.Жийдээ * Мэргэн Мэнгээ хэмээн алдаршсан буян номын үйлстэн Д.Мягмар * Буян номын үйлстэн Санхүү '''ЗЭЭ НАР:''' * Олимпийн мөнгөн медальт, дэлхийн аварга, МУ-ын хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин, ОУХМ жүдоч Д.Сумьяа == Хотон (ястан)хүний тоо == {| class="wikitable" |+ Хотон хүний тоо, Монгол Улсын хүн амд эзлэх хувь (%)<ref name="#10">{{Cite web |url=http://www.ses.edu.mn/books/ptrc/ptrc_10.pdf |title=«Монгол улсын ястангуудын тоо, байршилд гарч буй өөрчлөлтyyдийн асуудалд» М.Баянтөр, Г.Нямдаваа, З.Баярмаа pp.57-70 |access-date=2012-04-29 |archive-date=2009-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090327100852/http://www.ses.edu.mn/books/ptrc/ptrc_10.pdf |url-status=dead }}</ref><br /><small>хүн амын тоологын дагуу</small> !1956!!%!!1963!!%!!1969!!%!!1979!!%!!1989!!%!!2000!!%!!2007<br />тооц.<ref name="Civil Registration 2007">{{Cite web |url=http://www.citizenmongolia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=122:2009-06-19-06-31-47&catid=53:2009-06-19-06-28-14 |title=Государственный центр регистрации граждан и информации (на монг.) |access-date=2012-04-29 |archive-date=2011-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708155502/http://www.citizenmongolia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=122%3A2009-06-19-06-31-47&catid=53%3A2009-06-19-06-28-14 |url-status=dead }}</ref>!!%!!2009!!% |- |2 603||0,31||2 874||0,28||4 056||0,34||4 380||0,28||6 076||0,31||9 014||0,38||6 904||0,27||10 249||0,38 |- |} ==Зүүлт== {{reflist}} [[Ангилал:Монголын ард түмэн]] 2mxyr85wyb99vikwmr4og6cpznq6pmm Богд хааны ордон музей 0 28155 873708 871974 2026-10-20T02:22:32Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873708 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хан-Уул дүүргийн музей}} {{Инфобокс музей | name = Богд хааны ордон музей | image = Winter Palace of the Bogd Khan.jpg | image_size = | caption = | alt = | pushpin_map = Монгол | pushpin_relief = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | pushpin_label = | coordinates = {{coord|47|53|51|N|106|54|24|E|region:MN_type:landmark|display=inline,title}} | former_name = | established = 1903<!-- {{Start date|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | dissolved = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | location = Зайсангийн гудамж, [[Хан-Уул]], [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | type = | accreditation = | key_holdings = | collections = | collection_size = 8,600 үзмэр | visitors = жилд дунджаар 40,000 | founder = | director = О.Мэндсайхан | president = | curator = | assistant curator = | owner = | public_transit = | parking = | network = | website = {{Official website|http://www.bogdkhaanpalace.mn/}} | embedded = }} '''Богд хааны ордон музей''' нь [[Монгол Улс|Монголын]] сүүлчийн хаан [[Богд хаан|VIII Богд Жавзандамба]] хутагтын Ногоон ордонд байрлах [[Музей|музей]]н цогцолбор юм. Монгол улсын ууган бөгөөд хамгийн баялаг сан хөмрөг бүхий музейн нэг. [[1924 он]]д байгуулагдсан Монгол улсын анхны музейг [[1926 он]]ы Засгийн газрын тогтоолоор Богд хааны Өвлийн ордонд шилжүүлэн байрлуулж<ref>{{Cite web |url=http://www.monheritage.mn/files/method/Bogd_museum_Presentation.PDF |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-date=2017-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171118173844/http://www.monheritage.mn/files/method/Bogd_museum_Presentation.PDF |url-status=dead }}</ref>, уг ордонд байсан түүх, соёл урлагийн зүйл, бурхан тахил, угсаатны зүйн эд өлөг, төрөл бүрийн амьтны чихмэл дүрс зэргийг музейн үзмэртэй нэгтгэснээр уг музейн үндэс суурь буй болжээ. [[1954 он]]оос Улсын төв музейн харьяа болж байгаад [[1961 он]]д бие даасан музейн статустай болсон. Найдан сүм, Махранзын сүм, Номын сангийн сүм тэргүүтэй долоон сүм, Өвлийн ордон, Амгалан энхийн хаалга, Сэрүүн асар зэрэг 20 шахам байгууламжаас бүрдсэн цогцолбор юм. Музей 8600 гаруй үзмэртэй, жилд 40 мянга гаруй үзэгч хүлээн авдаг. Эдүгээ Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын яаманд харьяалагддаг. ==Нэрийн учир== [[Туул гол]]ын хойд талд, Дунд голын өмнүүрх Богд хааны өндгөн сүргийн бэлчээрт Жавзандамба хутагтын гурван ордон байжээ. Зүүн талд нь (одоогийн I цахилгаан станцын орчим) Гунгаадэжидлин (Цагаан ордон), баруун талд нь Хайстай лаврин (Хүрэн ордон) тус тус байсан ба дунд нь Билгийг хөгжүүлэн бадруулагч хийд буюу төвдөөр Шаравпэлжээлин хийд байрлаж байжээ<ref>{{Cite web |url=http://news.barilga.mn/r/67373 |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216071927/http://news.barilga.mn/r/67373 |archive-date=2018-02-16 |url-status=dead}}</ref>. Иймээс энэ ордныг хүмүүс Голын сүм, зарим бүтээлд Дээд сүм гэхчлэн тэмдэглэсэн байхаас гадна уг ордны дээвэр нэлэнхүйдээ ногоон вааран дээвэртэй байсан учраас ард олны дунд Богдын ногоон ордон хэмээн нэрлэгдэж заншжээ. Музей болсноос хойш Улсын музей, Орон нутаг судлах музей нэртэй байгаад 1961 онд албан ёсоор Богд хааны ордон музей гэгдэх болсон байна. ==Түүх== ===Ордон анх байгуулагдсан нь=== [[File:Богдын ногоон ордон. 1920-иод он.jpg|thumb|350px|left|Богдын ногоон ордон, 1920 оны орчим.]] 1893 онд Дэчингалбын хашаанд байсан Богдын ордон шатахад VIII Богд Жавзандамба Туул голын хойд хөвөөн дэх Ногоон ордныг 1893-1903 онд бариулжээ<ref>{{Cite web |url=http://www.ubmuseum.mn/portfolio/%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%B4-%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%BD-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD-%D1%86%D0%BE%D0%B3%D1%86%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%BE%D1%80/ |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-date=2018-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180223042837/http://www.ubmuseum.mn/portfolio/%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%B4-%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%BD-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD-%D1%86%D0%BE%D0%B3%D1%86%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%BE%D1%80/ |url-status=dead }}</ref>. Ногоон ордны урд талын гурван асарт үүдэн дээрх [[Чин улс|Манжийн]] хаанаас олгосон илэрхийлэх бичиг хэмээх есөн луугаар тойруулан чимсэн хөх модон самбар дээр баруун талд нь“[[Бадаргуулт төр]]ийн гучин гуравдугаар оны гурван сард”, зүүн талд нь “Наймдугаар үеийн Жавзандамба хутагт”, гол дээд талд нь “Зарлигаар шагнасан” гэж монгол бичгээр, мөн түүний доохно томоор “Сайныг цэнгэлдэн хүртээхүйеэ дуртай” хэмээн [[Монгол хэл|монгол]], [[Манж хэл|манж]], [[Төвд үндэстэн|төвд]], [[Хятад хэл|хятад]] дөрвөн үсгээр бичжээ. Билгийг хөгжүүлэн бадруулагч хийдийг барихад түмэн шар тэрэг мод орсон. Модыг хаалгач лам Жанчив, зайсан лам Жанцан нар хариуцаж, Дархан чин ван Пунцагцэрэнгийн хошуу нутаг Зүүнбаянгаас, шохойг мөн хошууны Цагаанбулаг хэмээх газраас бэлтгэжээ. Сүмийн барилгыг Тэжаан зайсангийн пүүс голлон, туйпуу будгийн ажлыг Амгалангийн Хан овогтын пүүс хариуцан барьжээ. Мөн [[1903 он|1903]]-[[1905 он]]д Өвлийн ордон буюу европ маягийн хоёр давхар цагаан байшинг [[ОХУ|Оросын]] [[II Николай]] хааны бэлэглэсэн зураг төслийн дагуу Их хүрээн дэх Оросын консулын газраас эрхлэн Цэцэн хан аймгийн буриад барилгачдаар бариулсан байна. Энэ байшиндаа VIII Богд Жавзандамба, [[Дондогдулам хатан|хатан Дондогдуламын]] хамт 20 орчим жил өвлийн цагт амьдарч байжээ. Ногоон ордныг хэд хэдэн удаа өргөтгөн шинэ барилга байгууламжууд нэмж барьсан. Тухайлбал [[1911 он|1911 онд]] VIII Богд Жавзандамбыг [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Богд Хаант Монгол Улсын]] эзэн хаанаар өргөмжилсөн түүхэн үйл явдалд зориулж [[1912 он|1912]]-[[1919 он]]д Амгалан энхийн хаалгыг бариулжээ. Хаалганы зураг төслийг уран барилгач “Зоригт” цолтой Баажав тэргүүтэй Санжид, Тэжаан нар зохиожээ. [[1913 он]]д Өвлийн ордонтой залгуулан хувцасны сангийн барилга, мөн Богдын бор зааны өвлийн байшинг хашааны баруун хэсэгт тус тус бариулсан байна. Энд бас мухар тэрэгний граж байсан тухай мэдээ бий. ===1921 оноос хойш=== [[File:81839-EAP264 1 8 17-EAP264PE 17 084 L.jpg|thumb|350px|right|Богд хааны ордон музей. 1930-аад он.]] 1921 оны 11 дүгээр сарын 19-нд Монгол улсын Засгийн газар [[Судар бичгийн хүрээлэн|Судар бичгийн хүрээлэнг]] байгуулсан бөгөөд хүрээлэнгийн олон талт үйл ажиллагааны дотор музей байгуулах асуудал чухал байр эзэлж байжээ. Энэ тухай Засгийн газрын 1921 оны 11-р сарын 22-ны өдрийн хуралдаанаар баталсан [[Судар бичгийн хүрээлэн|Судар бичгийн хүрээлэнгийн]] анхны дүрмийн нэгдүгээр зүйлд "Хүрээлэнгийн газраа музей хэмээх зүйл бүрийн сонин зүйлийг хураан олон хүн үзэж танихуйд тус болгоно<ref>{{Cite web |url=http://duuren.blog.gogo.mn/read/entry483202 |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-date=2018-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180414141814/http://duuren.blog.gogo.mn/read/entry483202 |url-status=dead }}</ref>" гэж заасан байна. Энэ нь Монголын музейн тухай өгүүлсэн анхны түүхэн [[баримт бичиг]] юм. Улмаар [[1924 он]]ы эцсээр Монголын шинэ цагийн анхны музей үүдээ нээсэн бөгөөд тэр үед улсын Анхдугаар их хурлын төлөөлөгчид сонирхон үзсэн байна. Шинэ тулгар музейн сан хөмрөг өдөр ирэх тусам өргөжиж байр сав нь хүрэлцэхээ больсон тул [[1926 он]]д Ардын Намын Төв Хороо, Засгийн газар Улсын музейг үүсгэн тохижуулах товчоог байгуулж, VIII Богд Жавзандамбын эзэмшилд байсан түүх, соёл урлагийн зүйл, бурхан тахил, угсаатны зүйн эд өлөг, төрөл бүрийн амьтны чихмэл дүрс зэргийг музейд шилжүүлэн улмаар Богдын Өвлийн ордонд музейг өргөтгөн байгуулах шийдвэрийг гаргав. Уг шийдвэрийн дагуу музей Монгол улсын Боловсролын их сургуулийн орчим байсан таглагар дээвэртэй, төвд дуганын загвартай жижиг дүнзэн байшингаас Өвлийн ордон уруу нүүжээ. Улмаар Өвлийн ордны барилгын өнгө будаг, өрөө тасалгааг музейн зохион байгуулалтанд тохируулан засч янзалсны дараа үзмэрээ төрөлжүүлэн ангилах журмаар дэлгэн тавьсан байна. Музейг байгуулах, үзмэр цуглуулах, дэглэх нүсэр ажилд Н.Дэндэв, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] эрдэмтэн [[Пётр Козлов]], М.И.Лисовский, [[Борис Яковлевич Владимирцов|Борис Владимирцов]] нар оролцож анхны тасгийг нээжээ. Дараа жил нь музей орон тооны ажилчидтай болсон байна. Мөн музейн үзмэрийн бүртгэлийг анх хөтөлж монгол, [[орос хэл]]ээр бичсэн баримтуудыг цэгцлэв. Музейн үзмэрийн анхны тооллогыг [[1936 он]]д хийжээ. Музейн үзмэр, дэглэлтийг өргөтгөж байгаль, газарзүйн олдвороор баяжуулан Орон нутаг судлах музей нэртэй болсон бөгөөд [[1940 он|1940]]-өөд оноос орон тоо, боловсон хүчний хувьд нэлээд бэхжив. [[1954 он]]д МАХН-ын Төв хороо, [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ-ын]] Сайд нарын Зөвлөлийн тогтоолоор Улсын Төв музей байгуулах шийдвэр гарч<ref>{{Cite web |url=http://gereg.mn/news/13600/ |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-date=2016-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113115716/http://gereg.mn/news/13600/ |url-status=dead }}</ref>, тус музейд байрлаж байсан Улсын музейг нүүлгэн, хааны ордонд Богд хааны ордон музей байгуулах болж, үзмэр дэглэлтийг өөрчлөх, Өвлийн ордныг уугуул төрхөнд нь оруулах ажил эхэлжээ. Энэ үеэс Улсын төв музейн харьяа болж байв. 1961 онд Богд хааны ордон музей хэмээгдэх болж үзмэрийг шинээр дэглэснээс гадна зуны мөргөлийн сүмүүдийг сэргээн засварлав. [[1969 он|1969]], [[1980 он]]д сан хөмрөгийг тоолж бүртгэж авчээ. Тухайн үед Музей удирдах газрын харьяанд байв. ===1990-ээд оноос өнөө үе=== [[File:Winter Palace Bogd Khan 3101891001 4bb4343134 o.jpg|thumb|300px|right|Эрдэнэ итгэмжит сүм]] [[1990 он]]д Музей удирдах газар татан буугдсанаар музей тэр үеийн Соёл, урлагийн хороонд харьяалагдах болов. [[1992 он]]д [[Чойжин ламын сүм музей]]тэй нэгтгэн Шашны түүхийн музей нэртэй болгосны зэрэгцээ музейн өмнөх үеийн тайлбар сурталчилгааг түүхэн бодит баримтад тулгуурлан явуулах болжээ. Музейг үзэх гадаадын жуулчдын тоо эрс нэмэгдсэнд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Япон]]ы жуулчид зонхилж байв. Монгол улсаас гадаадад гаргах үзэсгэлэнгүүдэд тус музей шилдэг үзмэрүүдээ оролцуулах болсон бөгөөд 1993 онд [[Франц]]ад, 1995-1996 онд АНУ-ын [[Сан-Франциско]], [[Вашингтон]], Денвер хотуудад, [[1996 он]]д [[Өмнө Солонгос|БНСУ-ын]] [[Сөүл]] хотод, [[1998 он]]д Японд, [[1999 он]]д [[Нидерланд]], 1999-2000 онд [[Австрали]]д гарсан үзэсгэлэнд үзмэрүүдээ оролцуулсан байна. [[1997 он|1997]]-[[1998 он]]д музейн үзмэрийн улсын ээлжит тооллого явагдав. [[2000 он]]д Шашны түүхийн музей татан буугдаж Богд хааны ордон музей, Чойжин ламын сүм музей тус тусдаа бие даажээ. Гадаад харилцаа улам бүр өргөжиж [[2002 он]]д Дэлхийн хөшөө дурсгалын сангийн санхүүгийн дэмжлэгтэйгээр Номын сангийн сүмийг сэргээн засварласан бол мөн онд Английн Төвдийн сангийн төсөлд хамрагдсан байна. [[2005 он]]д хосгүй үнэт үзмэрийн зэрэглэл тогтоох ажил эхэлжээ. [[2005 он|2005]]-[[2007 он]]д “[[Чингис хаан]] ба түүний залгамжлагчид” нэртэйгээр [[ХБНГУ]], [[Австри]], [[Турк]], [[Унгар]] улсад гарсан үзэсгэлэнд тус шилдэг хосгүй үнэт үзмэрүүдээ оролцуулсан байна. Сүүлийн жилүүдэд орчин үеийн техник технологийн дэвшлийг музейн үйл ажиллагаанд идэвхтэй нэвтрүүлж байна. Тухайлбал [[2016 он]]д [[Гүүгл|“Google”]] компанийн Соёлын хүрээлэнгийн (''Google Cultural Institute'') төсөлд нэгдсэнээр, энэ төслийн хүрээнд музей нь дижитал үзэсгэлэнгээ гаргасан дэлхийн 60 орны нэг нь Монгол болов<ref>http://ikon.mn/n/pxu</ref>. Улмаар музейн гадаад дотоод виртуал зураглалыг ''Google Street View''-гээр үзэх боломжтой болжээ. Мөн “Богд хааны ордон музей” ухаалаг гар утасны аппликэйшнийг гаргаж App store, Play store дээр байршуулсан байна. Биет бус соёлын өвийг түгээн дэлгэрүүлэх, сурталчлах ажлыг тус музейгээс санаачилж ССАЖЯ-ны дэмжлэгтэйгээр [[2014 он]]д Хаан туульсийн өргөөг музейд албан ёсоор нээсэн бөгөөд [[2015 он]]оос эхлэн жил бүрийн өвлийн саруудад тууль хайлах уламжлалт зан үйлийг зохион байгуулж байна<ref>{{Cite web |url=https://www.news.mn/?id=173415 |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006050308/https://news.mn/?id=173415 |url-status=dead }}</ref>. Мөн цэцэрлэгийн насны хүүхдүүд, сургуулийн бага, дунд, ахлах ангийнхан, оюутан залуус, идэр дунд, ахмад настнуудад зориулсан боловсролын хөтөлбөрүүдийг улирал бүр тогтмол зохион байгуулах болов. Түүнчлэн жил бүрийн Цагаан сарын шинийн найманд нэг өдөртөө багтаан Цагаан дарь эх бурхан бүтээх уламжлалт үйл ажиллагааг сэргээн зохиох болжээ<ref>{{Cite web |url=http://time.mn/n/iaI |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-date=2018-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807002148/http://time.mn/n/iaI |url-status=dead }}</ref>. Мөн музей судалгаа шинжилгээний төв болох зорилтын хүрээнд төрөл бүрийн эрдэм шинжилгээний хурал, хэлэлцүүлгийг зохион байгуулж олон нийтэд судалгааны сүүлийн үеийн хамгийн шинэлэг үр дүнг танилцуулах зэрэг олон чиглэлд үйл ажиллагаагаа эрчимжүүлэн ажиллаж байна. ==Байгууламжууд== ===Ёслол хүндэтгэлийн талбай=== Зуны ордны үүдний хэсгийг ёслол хүндэтгэлийн талбай хэмээн нэрийддэг. Уг хэсэгт хаант төрийн ёслол хүндэтгэлийн үйл ажиллагаанд зориулсан цогц дурсгал байрлана. Үүнд халхавч хаалга, асарт гурван хаалга, чаган, Амгалан энхийн хаалга зэрэг багтдаг. Уг талбайд төрийн чухал ёслол арга хэмжээний үеэр Богд хаан болон Улсын эх дагиныг угтах, үдэх зэрэг ёслолыг зохион байгуулдаг байжээ. ====Ямпай==== Ямпай буюу халхавч хаалгыг Манжийн хаанаас зарлигаар зөвшөөрсөн сүмд байгуулдаг байжээ. Ногоон ордны халхавчийг Билгийг хөгжүүлэн бадруулагч хийдийн өмнө талд хөх тоосгоор босгож, хээ чимэглэлийг ингэмэл баримлаар урлажээ. Дээр нь хос луу дүрсэлж, уул ус, амьтдын дүрслэлийг ингэмэл баримлын аргаар чимэглэсэн байна. Ямпай нь дөрвөн цагийн турш ордон руу халдах ад зэтгэр, өвчин тахал, дажин самууны аюулаас хамгаалах бэлгэдэлтэй юм. Хуучин цагт хаалганы баруун, зүүн хойд хажууд "Олон ван, засаг, тайж, түшмэд нараас доош иргэд мориноос буу" гэсэн бичээс бүхий пайлуур хөшөөг байрлуулж байжээ. ====Асарт гурван хаалга==== [[File:Winter Palace Bogd Khan 3102714730 bcd9215156 o.jpg|thumb|350px|right|Махранзын сүмийн үүдэн дэх Билгийг хөгжүүлэн бадруулагч хийдийн илэрхийлэх бичиг]] Голын хаалгаар Хаан хатан хоёр, хажуугийн хаалгаар шадар бараа бологсод нь орж ирдэг байв. Хорвоогийн сайн сайхан, зол жаргал бүхэн энэхүү хаалгаар орж ирэхийн бэлгэдэлтэй учир хаалт хавтасгүй байдаг. Гол хаалганы дээд талын, баясгалант есөн луу тойруулан чимсэн хөх модон самбар дээр баруун талд нь “Бадаргуулт төрийн гучин гуравдугаар оны гурван сард”, зүүн талд нь “Наймдугаар үеийн Жавзандамба хутагт” гол дээд талд нь “Зарлигаар шагнасан” гэж монгол бичгээр, мөн түүний доохно томоор “Сайныг цэнгэлдэн хүртээхүйеэ дуртай” хэмээн монгол, манж, төвд, хятад дөрвөн хэлээр алтан үсгээр бичжээ. Асарт гурван хаалганы зүүн талд байх бичээст чулуун хөшөөний нүүрэн талд “Цаглашгүй ганганасан хумхын ертөнцийн буян шүтээн олон түмэн галавтаа энх амгалан мөнх бататгахын өлзий хутаг оршвой” хэмээн монгол бичгээр, ар талд нь төвд үсгээр бичжээ. Баруун талын чулуун хөшөөний нүүрэн талд Бурхан багш, хоёр шавийг хамтад нь дүрсэлсэн дурсгал байна. Ар талыг нь хоёр луу ороосон байдлаар урлажээ. ====Чаган багана==== Амгалан энхийн хаалганы урд, баруун, зүүн талд нь босгосон хоёр баганыг чаган гэдэг. Богд Хаант Монгол Улс тунхаглахаас өмнө уг хоёр баганан дээр шашны жанцан намируулдаг байсан байна. Харин улс тунхагласны дараагаар баруун талын багананд Богд Хаант Монгол Улсын төрийн туг, зүүн талын багананд шажныг мандуулагч жанцан тэмдэгт шар тугийг хийсгэж байжээ. ====Амгалан энхийн хаалга==== Манжийн ноёрхлыг эсэргүүцсэн монголчуудын тэмцэл ялалтаар төгсөж VIII Богд гэгээнийг Монгол улсын шашин төрийг хослон баригч хэмжээгүй эрхт эзэн хаанаар өргөмжилсөн явдалд зориулж 1912-1919 онд уг хаалгыг бариулжээ. Хаалганы зураг төслийг уран барилгач “Зоригт” цолтой Баажав тэргүүтэй Санжид, Тэжаан нар зохион бүтээсэн аж<ref> http://achitmaa.blogspot.com/2017/05/blog-post_10.html</ref>. Хаалга барих ажилд Халх дөрвөн аймаг, шавь таван газраас таван хүнийг томилжээ. Үүнд: Их шавийн донир Баажав, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгаас]] Сандаг, [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгаас]] Адъяа, [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгаас]] Далхжав, Сэцэн хан аймгаас нэг хүн тус тус томилсон байна. Мөн мэргэжлийн мужаан, төмөрчин, барималч, зураачдыг залж авч ирж ажиллуулж байсны дотор Дайчин чин вангийн хошууны Буянтогтох, Баяраа, чин ван Наянтын Юндэндорж, Цэдэн, гүн Намсрайжавын хошууны Рэнцэнзоригт нарын аймаг хошуундаа алдартай урчууд оролцжээ. Хаалгыг бариулахад ард түмнээс 280 мянган лан буюу 175 кг мөнгөтэй тэнцэх хөрөнгийг өргөл барьц хэлбэрээр татаж хуримтуулан зарцуулжээ<ref>http://achitmaa.blogspot.com/2017/05/blog-post_10.html</ref>. Онь углуургын аргаар нэг ч [[хадаас]] оруулалгүй бүтээсэн энэ хаалга нь найман үндсэн тулгуур багана, долоон үетэй дээврээс бүрдэнэ<ref>http://achitmaa.blogspot.com/2017/05/blog-post_10.html</ref>. Хээ угалз, сийлбэр, амьтдын дүрсээр чимэглэснээс гадна Буддын шашинт дорно дахины улс орнуудад дэлгэрсэн үлгэр домог, [[Гэсэр]], Тансан ламын туужуудаас харуулсан уран зургууд, дөрвөн махранз, эвт ба хүчит дөрвөн амьтан, урт наст зургаа, [[төрийн долоон эрдэнэ]], өлзийт найман тахил зэргийг өнгө будаг тохируулан зурж урласан нь Монголын дүрслэх урлагийн өвөрмөц онцлогийг тусган харуулжээ. ===Зуны ордон=== Шаравпэлжээлинг байгуулахад анх түрүүнд барьсан VIII Богд Жавзандамба хутагтын зуны мөргөлийн ордон. Ордны бүрэлдэхүүнд Махранзын, Зээгт наамлын, Шүтээн зургийн, Эрдэм итгэмжит, Олон бурхдын, Номын сангийн, Лавиран гэсэн долоон сүм багтдаг. ====Махранзын сүм==== [[File:Torgon zurgiin sum.jpg|thumb|300px|right|Торгон зургийн сүм]] Сүмийн хаалганы дээд талд баясгалант алтан шар луугаар тойруулж чимсэн хөх модон самбарт санскрит, ланз, соёмбо, төвд, монгол, манж, хятад алтан үсгээр “Билгийг хөгжүүлэн бадруулагч сүм” хэмээн бичиж өлгөсөн байна. Шашны домог ёсоор ертөнцийн төвд Сүмбэр уул гэж байдаг бөгөөд түүний дөрвөн талд дөрвөн тив оршдог. Тив болгоныг, нүдэнд үзэгдэх хийгээд үзэгдэхгүй аюул хорлолоос дөрвөн өнгийн их хаад хамгаалдаг гэсэн домогтой ажээ. Сүмийн дотор баруун зүүн талд дөрвөн их хаадын шүтээн дүрийг хоёр хоёроор нь эгнүүлэн байрлуулсан байх ба тэдгээрийг монгол баатар эрийн хөө хуяг агссан байдалтайгаар дүрсэлжээ. Дөрвөн их хаадын нэг болор цагаан өнгийн лагшинтай Ёлхорсүрэн нь гартаа хөгжөөн баясгах [[Хөгжим|хөгжмийн зэмсэг]] барьж, зүүн тивийг хамгаалан оршино. Шүрэн улаан өнгийн лагшинтай Жамийсан зүүн гартаа [[могой]], баруун гартаа суварга барьж, баруун тивийг хамгаалж газар лусын хорлолоос аварна гэсэн домогтой. Номин хөх өнгийн лагшинтай Пагжийбуу гартаа сэлэм барьж дайн дажин, дайсны хорлолоос хамгаалан өмнө тивийг бэлгэдэн оршдог. Алтан шар өнгийн лагшинтай Намсрай бурхан зүүн гартаа эрдэнээр бөөлждөг эрүү цагаан хулгана барьж эд баялаг, буян хишгийг дуудан авчрах бөгөөд хойд зүгийг хамгаалан оршдог аж. Дөрвөн хааны өлмий дор тэрсүүдийн найман амьтныг номхтгосныг харуулсан баримал дүрсүүд байна. ====Торгон зургийн сүм==== Зээгт наамал хэмээн алдаршсан Монголын торгон зургийн урлаг нь XIX-XX зууны эхэн үед тэргүүлэх хандлагатай хөгжиж байжээ. Тухай цагийн алдартай урлаачдын бүтээсэн зээгт наамлууд нь зохиомж, өнгө хослол, ур хийцээрээ урлаг, уран сайхны өндөр түвшинд бүтээгдсэн бөгөөд зураач хар зургаа гаргасны дараа торго, хоргойгоор өнгө тохируулан хатгаж урлах нь будгаар зурсан зургаас дутуугүй өнгөлөг, төгс болж харагддаг байна. Зээгт наамлын бүтээлүүд бол монгол үндэстний уран сайхны сэтгэлгээ, ур ухаан бурхан шүтээний урлалд хэрхэн шингэж байсны тод томруун жишээ юм. ====Шүтээн зургийн сүм==== [[File:UB-Bogdo-kb4.jpg|thumb|200px|right|Хэнгэргийн асар]] Энд XIX-XX зууны эхэн үеийн нэрт зураач Жүгдэр, Хасгомбо, Гэндэндамба нарын бүтээлийн зэрэгцээ Их хүрээний дэг сургуульд хамаарах нэр нь үл мэдэгдэх зураач урчуудын олон тооны бүтээл бий. Монгол шүтээн зургийн хосгүй үнэт өвд хамаарах эдгээр бүтээлүүдийг торгон дээр байгалийн эрдэс шороон будаг ашиглан урласан ба Бурханы шашны зохиол, хутагт мэргэдийн намтар, дүр зэргийг дүрслэн харуулжээ. Монгол шүтээн зургийн онцлог нь үндсэн өнгө давамгайлсан хурц тод өнгөтэй байхын зэрэгцээ ур хийцийн өндөр түвшинд бүтээгдсэн байдаг. ====Эрдэм итгэмжит сүм==== Эрдэм итгэмжит буюу Найдан хэмээх энэ сүмд жил бүр зуны сүүлийн сард Шаддүвлин хийдээс 16 лам залан ирүүлж VIII Богдын нас буяны мөрд зориулан Найдан чог ном хурдаг байжээ. Баруун тасалгаанд хурал номын зүйлийг тахилчид бэлтгэдэг, сүмийн гол тасалгаанд ном хурж, харин зүүн тасалгаанд хурал номын үед Богд өөрөө суудаг байв. ====Олон бурхдын сүм==== Ногоон ордон баригдсаны дараагаас VIII Богд энэ сүмд орон нутгаас ирсэн төлөөлөгчдийг хүлээн авч уулздаг байв. Богд Хаант Монгол Улсын үед Бурханы сангийн сүм гэж нэрлэх болжээ. Уг сүмд Бурханы шашны урлалын олон арга ажиллагааг ашиглан бүтээсэн бурхад, тухайлбал өнгөт металлын цутгуур, хөөмлийн арга мөн шавар баримал, модон сийлбэр, цаасан шуумлын аргаар бүтээсэн бурхдыг байрлуулжээ. ====Номын сангийн сүм==== [[File:Green Palace Bogd Khan 713392878 4f67380957 o.jpg|thumb|250px|right|Эрдэнэ итгэмжит сүмийн үүдэнд Тансан ламын үлгэрийн үзэгдлийг зурсан байдал]] Уг сүм нь Богд хааны номын сангийн барилга юм. Богд хаан номын сандаа хуучны ховор содон [[Ном|ном судрыг]] олноор цуглууж байснаас гадна гадаад хэл дээрх олон чухаг ном судрыг монгол хэл дээр орчуулуулж, хувилан олшруулж байснаараа өмнөх дүрийн Богдуудаас онцгой байв. Түүний эл номын санд монгол, төвд, санскрит, манж, хятад хэлээр бичигдсэн 8000 гаруй боть судар байжээ. Тэдгээр судрын ихэнх нь одоо Улсын төв номын санд хадгалагдаж байна. Энэ сүмд Богд хааны номын сангийн хөмрөгөөс үлдсэн зарим судар номыг дэлгэснээс гадна номын бар, барын зураг мөн сүсэгтэн олны хэрэгцээнд зориулж цутгадаг бурхдын шавар, гуулин хэвийг дэлгэн харуулсан байна. ====Лавиран сүм==== Энэ сүмд VIII Богд Жавзандамбын гол шүтээн бурхад байсан бөгөөд зуны улиралд энд өдөр болгон мөргөл, баясалгал үйлддэг байжээ. Сүмийн голд Монголын анхдугаар Богд [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазарын]] хөрөг баримал байдаг. Сүмд Занабазарын бүтээсэн [[Ногоон дарь эх]] тэргүүтэй хорин нэгэн дарь эх байдаг. Том хэмжээний хөрөг баримлуудыг хүрлээр хөндий цутгаж [[Алт|алтаар]] шарсан хийгээд хэвнээсээ их биетэйгээ хамт цутгагдаж эвлүүлж угсарсан духны чимэг, ээмэг, зүүлт, бугуйвч, шагайвч болон суурингийн иж бүрэн чимэглэлийг уран хөөмөл, гууль сийлбэрийн аргаар тодруулж ялангуяа тэдгээрийн нимгэн торгомсог хувцасны хээ угалз, материаллаг чанарыг тун нарийн төгс урлан гаргасан зэрэг нь соёлт хүн төрөлхтний бүтээл туурвилын түүхэнд онцгой байр эзэлдэг хосгүй үнэт бүтээлүүд болно. ====Сэрүүн асар==== [[File:Winter Palace Bogd Khan 3102712390 1c00234520 o.jpg|thumb|350px|right|Өвлийн ордон]] Сэрүүн асар буюу Равса нь Махранзын сүмийн баруун, зүүн хойд хэсэгт байрладаг. Баруун талынх нь хонхны асар, зүүн талынх нь хэнгэрэгийн асар юм. Хонх хэнгэргийг Богд хаан, Эх дагина нар ордондоо бараалхах болон гадаалах жин хонхыг цохиж, [[Хэнгэрэг|хэнгэргийг]] дэлдэхээс гадна төрийн хэргэм зэрэгтэй сайд ноёд, өндөр хэргэм зэрэгтэй лам хувраг ирэхэд хүндэтгэл үзүүлэн баяр ёслолын байдалтай угтан авдаг байжээ. Мөн жин хонхыг цохиж хурал ном хурах цаг болсны мэдээ дохио өгч, лам хуврагуудыг цуглуулдаг байв. ===Өвлийн ордон=== Өвлийн ордон хэмээх европ маягийн хоёр давхар байшинг Оросын [[II Николай]] хааны бэлэглэсэн зураг төслийн дагуу 1903-1905 онд Их хүрээн дэх Оросын консулын газраас эрхлэн [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан аймгийн]] буриад барилгачдаар бариулсан байна. Үүнд Манжийн эзэн хаан “Буруу номтны байшин бариулав” хэмээн зэм хүртээсэн тул байшингийн дээвэрт алтан ганжир байрлуулж, хананд нь [[цацаргин|бадамлянхуа]] цэцгэн хээ зуруулан нэмэлт засвар хийлгэж тэрхүү хэл амыг дарж байсан гэдэг<ref>{{Cite web |url=http://news.barilga.mn/r/67373 |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216071927/http://news.barilga.mn/r/67373 |archive-date=2018-02-16 |url-status=dead}}</ref>. Энэ байшиндаа VIII Богд Жавзандамба, хатан Дондогдуламын хамт 20 орчим жил өвлийн цагт амьдарч байжээ. Одоо энд хаан хатан хоёрын эдэлж хэрэглэж байсан эд өлөг, хувцас өмсгөл, гоёл зүүсгэл, тэрчлэн гадаад дотоодын зочид төлөөлөгчдийн барьсан бэлэг сэлт, амьтны чихмэлүүд, ирвэсийн арьсан гэр зэрэг Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын үеийн олон сонирхолтой үзмэр бий. Өвлийн ордны үзүүллэгийн танхимууд нь: {{col-begin}} {{col-2}} * Хүлээлгийн танхим * Хүлээн авалтын танхим * Хаан, хатны зурагт танхим * Хатан хааны амралтын танхим * Богд хааны хувцас, хэрэглэлийн танхим * Алтан сангийн танхим * Хаан, хатны сэнтийт танхим * Төрийн шар ордны дурсгалын танхим * Хаан, хатны нойрсох танхим * Хаш эдлэлийн танхим {{col-2}} * Хөгжимт танхим * [[Заан]]ы өмсгөл, [[Марзан Шарав|Б.Шаравын]] бүтээлтэй танхим * [[Шувуу]]ны чихмэл цуглуулгын танхим * Амьтны чихмэл цуглуулгын танхим * Амьтны чихмэл цуглуулгын танхим * [[Ирвэс]]ийн арьсан тугдамт танхим * Богд хааны бага насны тоглоомт танхим * Сүйх тэрэгтэй танхим * Үүдний танхим {{col-end}} ==Үзмэр үзүүллэг== [[File:Bogd Khan Winter Palace 23.jpg|Богд хааны нойрсох асар ор|thumb|300px|left]] 1926 онд Богд хааны Өвлийн ордонд Улсын музейг нүүлгэж музейн нийт үзмэрийг байгалийн ба түүхэн гэсэн үндсэн хоёр хэсэгт төрөлжүүлэн байгуулжээ<ref>{{Cite web |url=http://www.bolod.mn/mobile.php?nid=123864 |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-date=2021-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921144015/http://www.bolod.mn/mobile.php?nid=123864 |url-status=dead }}</ref>. Чингэхдээ түүхийн хэсэгт урлаг, угсаатны зүйн сэдэвт үзмэрийг тусгай булан болгон үзүүлсэн байв. Энд түүх-археологийн ба гэр ахуй, гар урлалын зүйлсийг дэлгэн үзүүлсний дотор монгол дархчуудын мод, төмөр, чулуун сийлбэр, зураачдын уран зураг, Манжийн үеийн эрүү шүүлтийн хэрэгсэл, монгол үндэсний хөгжим зэрэг багтаж байжээ. Эдгээр үзмэрийг ордны хоёрдугаар давхарт байрлуулж байсан бол нэгдүгээр давхарт байгалийн хэсгийг дэглэж ан амьтан, эрдэс баялаг, ашигт малтмал, хөрс ургамал гэсэн ангиллаар үзмэрээ дэлгэж байв. Энэ хэсэгт [[Палеонтологи|палеонтологийн]] олдворын цөөн тооны үзмэрийг тусгай нэг өрөөнд байрлуулж байжээ. Дээрх үзмэрүүдийн ихэнх нь нарийн тайлбар тодорхойлолтгүй байсан ба харин П.К.Козловын экспедицээс шилжүүлсэн [[Ноён уулын булш]]ны олдворуудыг эрдэм шинжилгээний тайлбартай нь нэг өрөөнд дэлгэж байв. Богд хааны ордон музейг шинэтгэн байгуулах ажил 1926 оны сүүлчээр дууссан бөгөөд уг ажлыг Н.Дэндэв, М.И.Лисовский нар гардан хийжээ. Энэ тухай архивын баримтад “Богд хааны сонин зүйл болгож байсан юмнуудаас хэдэн тооны араатан гөрөөс, шувууны арьс зэрэг зүйлүүд ба мөнхүү гал чагда хэмээх Богд хааны сууж байсан түүх орд харш, ор сандал зэргийг маш уран сайхан хийцтэй орон сүмүүдийг их төлөв бүрэн бүтнээр хамгаалан авч, засан сэлбээд музей болгон байгуулсан” хэмээн өгүүлжээ. Энэ нь тухайн цаг үед дэвшилттэй үйл явдал байжээ. Архивын баримтаас үзвэл 1929 онд музей нь амьтны, чулуу ба ясны, хуучны юмсын, багаж зэвсгийн, уран сайхны гэсэн таван ангитай байжээ. 1930 онд батлагдсан [[Монгол улсын Шинжлэх ухааны Академи|Судар бичгийн хүрээлэнгийн]] шинэ дүрмийн 3 дугаар бүлгийн 17 дугаар зүйлд заасны дагуу Улсын музей нь түүхийн ба байгалийн гэсэн үндсэн 2 хэсэгт хуваагдаж нийт 12 анги, 24 тасагтай болсон байв. Үүнд: [[File:Bogd Khan Winter Palace 27.jpg|thumb|300px|right|Бүрээсэнд нь 150 ирвэсийн арьс орсон, зүмбэртэй энэ гэр Богдын 25 насны ойгоор бэлгэнд иржээ.]] * Эрт галавын судлалын 2 тасаг * Амьтны ангийн 4 тасаг * Ургамлын ангийн 1 тасаг * Чулууны ангийн 2 тасаг * Уран сайхны зураг патиарын 3 тасаг * Гар урлалын ангийн 5 тасаг * Чойжин ба бөөгийн 1 тасаг * Эртний булш судлалын 1 тасаг * Эртний чулуун багаж зэвсгийн 1 тасаг * Манжийн үеийн эрүү шүүлтийн 1 тасаг * Цэргийн ангийн 1 тасаг * Богдын зэрэг лам, ноёд түшмэдийн ямба ёслолын хувцас хэрэглэлийн 1 тасаг байжээ. Энэхүү бүтэц зохион байгуулалт үндсэндээ [[1940 он]] хүртэл хадгалагдсаар байсан бөгөөд өнгөрсөн хугацаанд тасгуудын үзмэрийн зүйлсийг нэмж баяжуулах ажил голлон хийгдсээр иржээ. [[1935 он]]д тус музейн Уран сайхны тасагт Богд хаан болон хатны гоёмсог сийлбэртэй суудлыг түшлэгийн хамт, Хуучны судлалын тасагт Ноён уулын булшнаас гарсан Хүннүгийн үеийн ваар, бичээст аяга, Цэргийн тасагт хуучны туг далбааг нэмж тавихын зэрэгцээ Монголын түүхэнд холбогдох уран зураг, хөрөг зургийн тасгийг шинээр байгуулжээ. Анх 1926 онд Богд хааны ордон дээр түшиглэсэн Үндэсний музей хэлбэртэй өргөтгөсөн дэглэлттэй байсан бол 1940-[[1941 он]]д үзмэр дэглэлтээ дахин шинэчилж түүх, байгалийн үзмэрийн тогтолцоо, дэс дарааг нэлээд өөрчлөн, шинэ үзмэр нэмж байрлуулжээ. Ингэхдээ доод давхрын Байгалийн хэсгийг: [[File:Bogd Khan Winter Palace 30.jpg|thumb|300px|right|Богд хааны сүйх тэрэг]] * [[Газарзүй]] * Эрт галавын амьтны * [[Геологи]] * [[Ургамал]] ба хөрс шорооны * Монгол нутгийн зэрлэг амьтны тасаг * Гадаадын зэрлэг амьтны тасаг гэсэн 6 ангилалд хувааж дэглэжээ. Дээд буюу хоёрдугаар давхрыг 13 тасалгаанд хувааж: * Хүрэл ба чулуун зэвсгийн * [[Хүннү улс]]ын * [[Түрэг улс]]ын * [[Их Монгол Улс|Их хаадын]] үеийн * Феодалын байдлын үеийн * Одоогийн Монголын улс төрийн аж ахуйн хөгжилтийн тасаг гэсэн 6 анги болгосон байна. Тиймээс [[1940 он]]оос Орон нутаг судлах музей нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж байжээ. [[1946 он|1946]]-[[1949 он]]д түүх, эртний судлалын олдворууд зохих хэмжээгээр арвижсанаар музейн шинэ барилгын асуудал тавигдаж эхэлжээ. 1954 онд Намын төв хороо, Сайд нарын Зөвлөлийн тогтоол гарч, Богдын ордонд байсан музейг нүүлгэснээр тус музейн үзмэр дэглэлтийг дахин шинэчилсэн байна. 1961 онд тус ордон нь Богд хааны ордон музей нэртэй болж үзмэр дэглэлтийг дөрөв дэх удаагаа өөрчилсөн байна. <center><gallery widths="200" perrow="4"> Богд хааны бичгийн хэрэглэл.jpg|thumb|Богд хааны бичгийн хэрэглэл Вааран сандал.jpg|thumb|Вааран сандал Дондогдулам хатны саа магнаг дээл.jpg|thumb|Дондогдулам хатны саа магнаг дээл Чихрийн сав.jpg|thumb|Чихрийн сав Эрүүний тулгуур.jpg|thumb|Шөнийн цагаар ном үзэхдээ үүрэглэж унтахгүйн тулд хэрэглэдэг эрүүний тулгуур </gallery></center> ==Сан хөмрөг== Богд хааны ордон музейн сан хөмрөгийн суурь нь Богд хааны цуглуулгаас үүсэлтэй. Богд хаан 1924 онд таалал төгсөхөд түүний эд хөрөнгө, орон савыг хураах комисс гарган ордон, сүмд байсан янз бүрийн амьтны чихмэл дүрс, бусад сонин эд өлгийн зүйлийг музейн үзмэр болгохоор Судар бичгийн хүрээлэнд шилжүүлсэн нь тухайн үеийн музейн үзмэрийн ихэнх хэсгийг бүрдүүлж байжээ. Мөн музей байгуулж буйтай холбогдуулан хүмүүс өөрсдийн сайн дураар өгсөн эд зүйлс, Судар бичгийн хүрээлэнгээс үзмэр цуглуулахаар илгээсэн тусгай хүнээр олж илрүүлсэн эд зүйлс, Монгол оронд судалгааны ажлаар явсан дотоод, гадаадын экспедицийн олж ирсэн эд зүйлсээр музейн үзмэрийг баяжуулж байсан нь эл музейн сан хөмрөгийн анхны бүрдэл болж байв. Эдгээр ажлын үр дүнд арвин их үзмэр хуримтлагдаад байсныг хожим Улсын музейг шинэ байранд орж нүүхэд ихэнх хэсгийг нь шилжүүлжээ. Эдүгээ тус музей нь үзмэр худалдан авах, бэлэг хандиваар үзмэр авах, хээрийн судалгааны ажил явуулах зэргээр сан хөмрөгөө баяжуулж байна. Сан хөмрөг дэх үзмэрүүдийг: [[File:Bogd Khan Winter Palace 21.jpg|350px|thumb|right|Хаан хатан хоёрын сэнтий]] * Металл баримал * Уран зураг * Зээгт наамал * Төрөл бүрийн материалаар хийсэн баримал * Бурхан номын хэрэглэл * Өмсгөл хувцас * Гэр ахуйн хэрэглэл * Гоёл чимэглэл * Амьтны чихмэл * Цуглуулгын эд зүйлс * [[Гэрэл зураг авалт|Гэрэл зураг]] * [[Монгол дахь уран барилгын дурсгалууд|Уран барилга]] гэсэн төрлүүдэд ангилан хадгалж байна. Музейн нийт 4000 гаруй дэсийн 8600 гаруй үзмэрийн 13 хувийг үзмэр үзүүллэгт дэглэн олны хүртээлд хүргэдэг бол үлдсэн хувь нь сан хөмрөгт хадгалагддаг<ref>{{Cite web |url=https://www.news.mn/?id=262044 |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006050308/https://news.mn/?id=262044 |url-status=dead }}</ref>. Сан хөмрөгт хадгалагддаг үзмэрийг түр үзэсгэлэнгийн үеэр сэдэв, төрлийн дагуу эргэлтэнд оруулж олон нийтэд толилуулдаг байна. ==Үзэсгэлэн== Музей нь байгууллагын жилийн ажлын төлөвлөгөө, [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн]] зарлиг, [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Засгийн газрын]] ой тэмдэглэх тогтоол, бусад байгууллага болон ард иргэдийн хүсэлт, хээрийн шинжилгээний тайлан, эдийн засаг бизнесийн харилцаа, сан хөмрөг баяжуулалт, олон улсын шинжлэх ухаан технологи, соёлын талаар хамтран ажиллах гэрээ, олон улсын музейн харилцааны хүрээнд тус музейн болон хувийн цуглуулгаар жил бүр 5-8 үзэсгэлэн зохион байгуулдаг байна. Тогтмол зохион байгуулагддаг үзэсгэлэнд жил бүрийн нэгдүгээр сард Монгол уран хатгамлын үзэсгэлэн, жил бүрийн [[Билгийн тоолол|билгийн тооллын]] хаврын эхэн сарын шинийн найманд “Нэг өдрийн Цагаан дара эх” үзэсгэлэн, жил бүрийн тавдугаар сарын 18-нд Олон улсын музейн өдөрт зориулсан үзэсгэлэн, жил бүрийн долоодугаар сард “Даншгийн цуваа” үзэсгэлэн, жил бүрийн 12 дугаар сарын 29-нд Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсан өдөрт зориулсан үзэсгэлэнг тогтмол зохион байгуулдаг. Түүнчлэн бусад үед өөрийн сан хөмрөгт түшиглэсэн үзэсгэлэн болон гадаад, дотоодын үзэсгэлэнг зохион байгуулдаг бөгөөд үзэсгэлэнгийн хугацаа ихэвчлэн 7-14 хоног, зарим тохиолдолд хоёр сар хүртэл хугацаагаар үргэлжилдэг байна. ==Эрдэм шинжилгээ== Музей эрдэмтэд, судалгаа шинжилгээний байгууллагуудтай хамтран дараах сэдвүүдээр мэдээлэл цуглуулах, мэдээллийн сан бүрдүүлэх, судалгааны үр дүнгээс музейн сэдвийг тодорхойлох чиглэлээр ажилладаг. * Богдын урд 16 дүрийн сурвалж, гарал үүсэл, Монгол буддизм * [[Жавзандамба хутагт|Богдуудын]] үеийн хөрш зэргэлдээ орнуудын тухай * Ардын уламжлалт уран барилгын арга технологи, материал боловсруулалт * Богд Жавзандамба хутагтуудтай холбоотой барилга байгууламж, хүрээний соёлын тухай * Биет болон биет бус соёлын өвийн төрөл зүйл бүтээх, уламжлуулах арга ухаан, материал боловсруулалт, технологи * 1911 оны [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал]], хувьсгалд оролцсон хүмүүсийн түүх намтар, Богд хаантай харилцаж байсан тухай * Монгол нутагт байсан соёлын төвлөрлүүд * Богдын хувилгаадын шашны боловсрол, шашны гүн ухаан, ном бүтээл, зохиол * [[Одон орон]], зурхай, [[ургамал судлал]], амьтан судлал, [[математик]], [[газарзүй]], газар шинжих ойлголт арга ухаан зэрэг уламжлалт байгалийн шинжлэл * Өндөр гэгээн Занабазарын урлан бүтээх үйл ажиллагаа, түүний дэг сургуулийн онцлог, уламжлалт чанар * Анхдугаар Богдоос хойшх үеүүдэд бий болсон бүтээн байгуулалт, соёлын уламжлал, “Богдын өв” сэдэвт хөтөлбөр * Төрийн их хатан Дондогдуламтай холбоотой түүх, түүний гүйцэтгэсэн үүрэг * Богдын ордон үүсч хөгжсөн түүх * Их хүрээний 30 аймаг, Жавзандамба хутагтын шавь нутгийн бүсчлэл, онцлог гэх мэт. Мөн музейн дэргэд судалгааны төв байгуулан эрдэмтэн судлаачдыг урьж ажиллуулах, эрдэм шинжилгээний хурал, уулзалт, ярилцлага, лекц зохион байгуулах, сэтгүүл, каталог, ном гаргах, олон нийтэд тодорхой сэдвийн дагуу мэдээлэл, лавлагаа өгөх, ерөнхий боловсролын сургууль, их дээд сургууль, мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн сургуулиудын багш нарт сургалт явуулах, мэдээллээр хангах гэх зэрэг олон чиглэлээр ажиллаж байна. ==Сэргээн засварлалт== ===Байгууламжийн сэргээн засварлалт=== ====Түрүү үе==== Богд хааны үед ордны барилгыг харьяат шавийн их сангаас сэлбэн зассаар ирсэн боловч Олноо өргөгдсөний 12 дугаар онд (1922) Ардын Засгийн газрын шийдвэр гарч, лам хар өглөгийн эзэд, шавь нараас хандив цуглуулан засуулахаар болжээ. Гол сүмийн алтан дээвэр, лаврин тугдам зэргийн засварт хэрэглэвэл зохих 29074 янчаан, 34 мөнгөний 24412 янчаан, 29 мөнгийг уул эздээс, дараа нь дутсан 469 янчаан 5 мөнгийг мөн тэднээс албадан гаргуулж засварт хэрэглэсэн байна. ====1926-1990-ээд он==== 1926 онд музей болгосонтой холбогдуулан зарим иж бүрэн барилгуудаас нурааж, зарим урлагийн чамин гоё хийцтэй хаалга, хаалга, цонх, өрөө тасалгаануудыг музейн үзмэрт тохируулан өөрчилсөн байна. 1924-1926 онуудад Өвлийн ордны өрөө тасалгаануудыг өөрчилсөн ба хаалгануудын хээг дарж цулгуй цагаан цавууны будгаар буджээ. [[1936 он]]д Амгалан энхийн хаалганд засвар хийсэн байна. Мөн энэ үед Лаврин зэрэг сүмүүдийг засчээ. [[1958 он]]д гол барилгууд нэлээд муудаж зайлшгүй будах засварлах шаардлагатай болсон тул бүх засварт орох барилгуудыг нэг бүрчлэн судалгааг хийж хэмжээ аваад 1960 оноос эхний барилгад засвар орсон. Музейн иж бүрэн барилгын засварт тухайн үеийн ханшаар 1042990 төгрөг 88 мөнгө заржээ. 1960-[[1962 он]]д Хятадын мэргэжилтэн, барилгачид засварлахдаа тосон будаг ер хэрэглээгүй, дан хуурай будаг хэрэглэсэн байна. [[1970 он]]д Хотын гүйцэтгэх захиргааны засварын трест засвар хийж, дээвэр болон шалыг будсан байна. Ингэхдээ тосон будгаар гүйцэтгэжээ. [[1973 он]]д бүх 50 баганын доороос тайрч бетон суурь дээр тавьсан. 1980-аад оны сүүлчээс [[2002 он]]ыг хүртэл музейд ямар нэг томоохон сэргээн засварлалт хийгээгүй байна. ====Өвлийн ордон==== Өвлийн ордон нь анх хоёр давхар дүнзэн байшин, шавардлагагүй, пийшин халаалттай, баруун талдаа ижил зайнд саравчтай, цонхныхоо гадна талд угалзтай гоёл чимэглэл бүхий өнгө ялган будсан янз модтой байжээ. 1923 онд Тэжаан зайсангийн пүүс засвар хийхэд ордны үүдний хэсэгт шатыг шинээр засаж тавьсан. 1926 онд ордныг музей болгохтой холбогдуулж нэгдүгээр давхрын өрөөнүүдийг өөрчилж гурван том хэсэгт хуваан арк хэлбэртэй болгосон байна. Ингэснээр музейн үзмэр тавихад тохиромжтой болжээ. Мөн энэ үеэр бүх гоёмсог хаалга, цонхнуудыг цагаан өнгөөр дарж будсан байна. 1961 онд хятад дархчууд засвар хийхдээ шинээр хаалга, шат гаргах, хуучныг хаах, дотор талдаа обой цаастай байсныг хуулж шохойдон шинээр хээ угалз тавих, гадна талыг шавардаж цагаан шохойгоор шохойдох гэх зэргээр нэлээд өөрчилсөн бөгөөд энэ мэтээр 20-иод оноос хойш уг барилгыг олонтаа өөрчилснөөр хуучин байдлыг нь дарсаар ердийн хоёр давхар сууцны барилга шиг болгожээ. 1905 онд Өвлийн ордныг анх барихдаа шар өнгийн будгаар хаалгыг нь буджээ. 1921-1923 онд засвар хийхдээ цагаан будгаар будсан бол 1961 онд бор хүрэн өнгөөр буджээ. 1973 онд засвар хийхдээ хаалганы будгийг улаан хүрэн өнгөтэй болгов. Музейн том хэрэм нь анх барихдаа цагаан алаг будагтай байсныг одоо хүрэн өнгийн будгаар будсан байна. 1968 онд томоохон засвар хийхэд Өвлийн ордныг халаалттай болгож, суурийн дүнз ялзарсныг шалны бүх дэр модын хамт сольсон бөгөөд хаалга, цонхыг цэнхрээр будаж, цонх нь онгойдог, хоёр хавтастай байсныг онгойдоггүй болгон бүх гадна цонхыг сольсон байна. Мөн ханыг сүрэлтэй шавраар шавардан цагаан шохойгоор шохойджээ. Доторх зарим өрөөг тосон будгаар будсан бөгөөд засварт нийтдээ тухайн үеийн ханшаар 70 мянган төгрөг зарцуулжээ. Уг засварыг [[Улаанбаатар хот]]ын гүйцэтгэх захиргааны Барилга засварын трест хийжээ. 1973 онд ордныг дахин засахаар шийдвэрлэж анхных нь байдалд ойртуулахаар төсөв хийсэн боловч ажлын явцад гурван удаа нэмэгдэл төсөв гарч байжээ. ====2000-аад он==== [[File:Махранзын сүмийн сэргээн засварлалт 2013 он.jpg|thumb|250px|right|Махранзын сүмийг сэргээн засварлаж байгаа нь.]] 2002-2003 онд Номын сангийн сүмийг Дэлхийн хөшөө дурсгалын сан (World Monuments Fund), АНУ-ын иргэн Роберт Уилсоны тэтгэлгийн 60 мянган ам.долларын санхүүжилтээр сэргээн засварлажээ. 2006-2007 оны хооронд БНХАУ-ын Засгийн газрын буцалтгүй тусламжаар Богд хааны ордон музейн төв хаалга болон Ёслол хүндэтгэлийн талбайг БНХАУ-ын Түүхэн дурсгалт зүйлийн хэрэг эрхлэх газар, [[Шиань]] хотын Соёлын өвийг хамгаалах, сэргээн засварлах төвөөс сэргээн засварлажээ. Өвлийн ордны залгаа Хувцасны сангийн сүмийг 2013 онд сэргээн засварлав. Энэ ажлын хүрээнд үндсэн хийцийг бүрэн буулгаж, суурийн эвдэрсэн хэсгийг нөхөн бүх хэсгээр 20 орчим см өндөрлөсөн байна. Мөн өгөршиж муудсан хана туурга, дээвэр болон цонх, хаалганы модыг сольж, дээврийг шинээр төмөрлөжээ. Өнөөдрийн байдлаар тус сүмийг музейн хүлээн авах, бэлэг дурсгалын дэлгүүр болгон ашиглаж байна. Улмаар 2013 онд хүчтэй аадар бороонд гэмтсэн Махранзын сүмийн дээврийг, 2013-2014 онд Ногоон ордны хашаа хаалгыг, 2014 онд хоёр задгай асрыг, 2015 онд Өвлийн ордны гадна тал, хэрмэн хашааны өнгө будгийг сэргээн засварлажээ<ref>http://news.barilga.mn/print/n/67 {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ==Гадаад харилцаа== Богд хааны ордон музей нь эдүгээ АНУ, ОХУ, БНХАУ, ХБНГУ, Франц, [[Их Британи]], [[Канад]], Япон, Солонгос, [[Австри]], Унгар, [[Энэтхэг]], [[Турк]], [[Вьетнам]], [[Тайвань]] зэрэг 20 орчим орны музей, соёлын байгууллага, шинжлэх ухаан, судалгааны хүрээлэнгүүд, их сургуулиудтай харилцаа тогтоон ажиллаж байна. ==Кино урлагт== Богд хааны ордон музейд үе үеийн олон уран сайхны болон [[баримтат кино]]ны зургийг авч байв. Үүнд: {{col-begin}} {{col-2}} * “[[Сүхбаатар (кино)|Сүхбаатар]]”, 1942. * “[[Цогт тайж (кино)|Цогт тайж]]”, 1945. * “[[Зэрэг нэмэхийн өмнө]]”, 1965. * “Өглөө”, 1968. * “Тунгалаг Тамир” 1973. * ”[[Тэмцэл (Монгол кино)|Тэмцэл”]], 1971. * “Солонгын таван өнгө”, 1978. * “Ард Аюуш”, 1984. {{col-2}} * “[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай сэцэн хатан]]”, 1988. * “Улсын голомт” баримтат кино, 1990. * “Төрийн сүлд өршөө”, 1994. * “Газар шороо”, 1997. * “Хааны сүүлчийн хатан”, 2000. * “[[Богд хаан (кино)|Богд хаан]]”, 2011. * “[[Зүрхний хилэн (кино)|Зүрхний хилэн]]”, 2017. {{col-end}} ==Үе үеийн удирдлагууд== Анх байгуулагдсан 1924 оноос хойш музейн захирлаар 18 хүн ажиллаад байна. {| class="wikitable" |- ! ! Нэр ! Ажилласан он |- ! 1. | Онход Жамьян | 1924 |- ! 2. | М.И.Лисовский | 1926 |- ! 3. | А.Д.Симуков | 1927-1932 |- ! 4. | Н.Тубянская | 1933 |- ! 5. | Найдангийн Дэндэв | 1934-1935 |- ! 6. | Болдын Дамбаравжаа | 1935-1952 |- ! 7. | Сэнгийн Чулуунбаатар | 1952-1966 |- ! 8. | Бичээчийн Дагва | 1964 |- ! 9. | Уртнасангийн Дүлбаа | 1964-1968 |- ! 10. | Догсомын Ундрах | 1968-1972 |- ! 11. | Балжиннямын Гүржав | 1972-1991 |- ! 12. | Гаадангийн Дунбүрээ | 1991-1993 |- ! 13. | Нямжавын Дугарсүрэн | 1993-1996 |- ! 14. | Гомбын Төвсайхан | 1996-2000 |- ! 15. | Сүхбаатарын Бадрал | 2000-2008 |- ! 16. | Дамчаагийн Мягмардорж | 2008-2010 |- ! 17. | Отгонбилэгийн Мэндсайхан |2010-2018 |- ! 18. | Цэвэг-Очирын Эрдэнэбаатар |2018-2026 |- !19. |Цэгмэдийн Гүнчин-Иш |2026 оноос |} ==Хамгаалалтын зэрэглэл== Анх БНМАУ-ын СнЗ-ийн 1961 оны 524 дүгээр тогтоолоор улсын хамгаалалтад авсан бол хамгийн сүүлд Засгийн газрын 2008 оны 175 дугаар тогтоолоор мөн улсын хамгаалалтад авчээ. ==Ном зохиол== * Ө.Бүрнээ. "Монголын шинэ үеийн үндэсний музей" УБ., 1994. * Д.Наваан. “Өвгөн Дэндэвийн дурдатгал” УБ., 1961. * "Богд хаан. Амьдрал, өв" УБ., 2017. * МУҮТА. Ф-23, Д-1, ХН-557 * МУҮТА. Ф-23, Д-2, ХН-113 * МУҮТА. Ф-23, Д-2, ХН-135 * МУҮТА. Ф-23, Д-1,0 ХН-113 ==Эх сурвалж== [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Улаанбаатарын музей]] [[Ангилал:Улаанбаатар хотын уран барилга]] nblwa1qdm6mc6l84mbc8hqops7f9ory Нидерландын хаант улс 0 33378 873707 763218 2026-10-20T02:18:09Z Эрдэнийн тобчи 108163 873707 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Нидерландын Хаант Улс | common_name = Нидерланд | native_name = {{native name|nl|Koninkrijk der Nederlanden}} | image_flag = Flag of the Netherlands.svg | flag_type = [[Нидерландын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Koninklijk wapen van het koninkrijk der Nederlanden.svg | symbol_type = [[Нидерландын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = {{native phrase|fr|{{ni|"}}Je maintiendrai{{ni|"}}}}<br />{{small|({{lang-mn|"Би бат зогсоно"}})}} | national_anthem = {{native name|nl|{{ni|"}}[[Нидерландын төрийн дуулал|Wilhelmus]]{{ni|"}}|nolink=yes}}<br />{{small|({{lang-mn|"Нассаугийн Вильям"}})}}<div style="padding-top:0.5em;">{{center|[[File:United States Navy Band - Het Wilhelmus (tempo corrected).ogg|noicon]]}}</div> | image_map = Kingdom of the Netherlands (orthographic projection).svg | map_width = 250px | image_map2 = File:KonDerNed-10-10-10.png | map_caption2 = Бүрэлдэхүүн дөрвөн улсын газрын зураг | capital = [[Амстердам]]{{efn|name=central_cities|Амстердам нь Нидерландын үндсэн хуулийн нийслэл юм. Хаант улсын засгийн газрын төв байр [[Хааг]] хотод байрладаг. [[Оранжстад]] нь Арубагийн, [[Виллемстад]] нь Курасаогийн, [[Филипсбург, Синт Маартен|Филипсбург]] нь Синт Маартены нийслэл юм.}} | largest_city = capital | coordinates = {{Coord|52|22|N|4|53|E|type:city}} | admin_center = [[Хааг]]{{efn|name=central_cities}} | admin_center_type = Засгийн газрын суудал | official_languages = [[Нидерланд хэл]]{{efn|name=languages|Нидерланд хэл нь хаант улсын дөрвөн бүрэлдэхүүн улсын албан ёсны хэл юм. Англи хэл нь Курасао болон Синт Маартены албан ёсны хэл бөгөөд Саба, Синт Эстатиусын албан ёсны хэрэглээнд мөн ордог. Папиаменто хэл нь Аруба, Курасаогийн албан ёсны хэл бөгөөд Бонэйрт мөн албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгддөг. Фрисланд мужид Баруун Фриз хэл албан ёсны статустай. Нидерландын Доод Саксон хэл, Нидерландын дохионы хэл, Лимбург хэл, Синти болон Идиш хэл нь бүс нутгийн эсвэл нутаг дэвсгэрийн бус хэлний хувьд хүлээн зөвшөөрөгдсөн.}} | languages_type = Албан ёсны нутгийн хэл{{efn|name=languages}} | languages = {{ubl|[[Англи хэл]]|[[Папиаменто хэл]]|[[Баруун Фриз хэл]]}} | languages2_type = Хүлээн зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=languages}} | languages2 = {{ubl|[[Нидерландын Доод Саксон хэл]]|{{nowrap|[[Нидерландын дохионы хэл]]}}|[[Лимбург хэл]]|[[Синти хэл]]|[[Идиш хэл]]}} | demonym = [[Нидерландчууд]] | membership = {{plainlist| * [[Аруба]] * [[Курасао]] * [[Нидерланд]] * [[Синт Маартен]]}} | membership_type = Бүрэлдэхүүн улсууд | government_type = [[Эрх мэдлийн шилжүүлэлт|Эрх мэдэл шилжүүлсэн]] [[парламент]]ын [[үндсэн хуульт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Нидерландын хаант засаг|Хаан]] | leader_name1 = [[Виллем-Александер]] | leader_title2 = [[Нидерландын ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Роб Йеттен]] | leader_title3 = Арубагийн бүрэн эрхт сайд | leader_name3 = [[Гильфред Бесарил]] | leader_title4 = Курасаогийн бүрэн эрхт сайд | leader_name4 = [[Карлсон Мануэль]]<ref>{{Cite web |last=Vordev |title=Carlson Manuel becomes the new Minister Plenipotentiary for Curaçao in The Hague |url=https://www.curacaochronicle.com/post/local/carlson-manuel-becomes-the-new-minister-plenipotentiary-for-curacao-in-the-hague/ |access-date=2023-07-23 |website=www.curacaochronicle.com}}</ref> | leader_title5 = Синт Маартены бүрэн эрхт сайд | leader_name5 = [[Рене Виоленус]]<ref>[https://www.smn-news.com/st-maarten-st-martin-news/36482-emmanuel-requests-letter-violenus-read-to-dutch-govt.html Emmanuel requests letter Violenus read to Dutch govt], ''SMN News'', 30 December 2020</ref> | legislature = [[Нидерландын Ерөнхий мужуудын чуулган]] | upper_house = [[Нидерландын Сенат]] | lower_house = [[Нидерландын Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = [[Испани]]ас | established_event1 = [[Бүгд Найрамдах Нэгдсэн Нидерланд Улс]] | established_date1 = 1581 оны 7 сарын 26 {{small|([[Нидерландын тусгаар тогтнолын тунхаглал|тунхагласан]])}}<br />1648 оны 1 сарын 30 {{small|([[Мюнстерийн гэрээ|хүлээн зөвшөөрөгдсөн]])}} | established_event2 = [[Батавын Бүгд Найрамдах Улс]] | established_date2 = 1795 оны 1 сарын 19 | established_event3 = [[Холландын хаант улс]] | established_date3 = 1806 оны 6 сарын 5 | established_event4 = [[Францын анхдугаар эзэнт гүрэн]]д нэгтгэгдсэн | established_date4 = 1810 оны 7 сарын 1 | established_event5 = [[Нидерландын Хаант Улс]] | established_date5 = 1815 оны 3 сарын 16 | established_event6 = [[Бельги]] тусгаар тогтносон | established_date6 = 1830 оны 10 сарын 4 {{small|([[Бельгийн хувьсгал|тунхагласан]])}}<br />1839 оны 4 сарын 19 {{small|([[Лондоны гэрээ (1839)|хүлээн зөвшөөрөгдсөн]])}} | established_event7 = [[Нидерландын Хаант Улсын харти]] | established_date7 = 1954 оны 12 сарын 15 | area_km2 = 42,531<ref name="auto">{{cite web|url=http://www.waarstaatjeprovincie.nl/Paginas/Ruimtelijke%20ordening/Oppervlakte.aspx|title=Oppervlakte|access-date=10 January 2020|archive-date=13 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200113200643/http://www.waarstaatjeprovincie.nl/Paginas/Ruimtelijke%20ordening/Oppervlakte.aspx|url-status=live}}</ref> | area_rank = 131 | percent_water = 18.96 | population_estimate = {{increase}} 17,821,419<ref name="pop">{{Cite web |title=CBS Statline |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/en/dataset/83474ENG/table?ts=1616407710127 |access-date=2023-03-30 |website=opendata.cbs.nl |language=nl}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 64 | population_density_km2 = 532 | currency = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = 4 мөнгөн тэмдэгт | [[Евро]] ([[ISO 4217|EUR]]) | {{small|([[Нидерланд|Европын Нидерланд]])}} | [[Америк доллар]] ([[ISO 4217|USD]]) | {{small|([[Карибын Нидерланд]])}} | [[Антилын гулден]] ([[ISO 4217|ANG]]) | {{small|([[Курасао]] болон [[Синт Маартен]])}} | [[Аруба флорин]] ([[ISO 4217|AWG]]) | {{small|([[Аруба]])}} }} | time_zone = '''Европын Нидерланд:'''<br/>[[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] ([[UTC]]+1)<br/>[[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] ([[UTC]]+2)<br/>'''Карибын Нидерланд:'''<br/>[[Атлантын Стандарт Цаг|АСЦ]] ([[UTC]]−4) | date_format = өө-сс-жжжж | drives_on = баруун | calling_code = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = 4 код | [[+31]]{{nbsp|6}}{{small|(Нидерланд)}} | [[+297]]{{nbsp|4}}{{small|(Аруба)}} | {{nowrap|[[+599]]{{nbsp|4}}{{small|(Курасао болон Карибын Нидерланд)}}}} | [[+1&nbsp;721]] {{small|(Синт Маартен)}} }} | iso3166code = NL | cctld = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = 5 домэйн | [[.nl]]{{nbsp|2}}{{small|(Нидерланд)}} | [[.aw]]{{nbsp|2}}{{small|(Аруба)}} | [[.cw]]{{nbsp|2}}{{small|(Курасао)}} | [[.sx]]{{nbsp|2}}{{small|(Синт Маартен)}} | [[.bq]]{{nbsp|2}}{{small|(Карибын Нидерланд)}} }} }} '''Нидерландын Хаант Улс''' ({{lang-nl|Koninkrijk der Nederlanden}}) нь [[Европ]] болон [[Карибын тэнгис]]ийн бүс нутагт орших дөрвөн бүрэлдэхүүн улсаас тогтсон, үндсэн хуульт хаант засаглалтай бүрэн эрхт улс юм. Хаант улсын бүрэлдэхүүнд [[Нидерланд]], [[Аруба]], [[Курасао]] болон [[Синт Маартен]] багтдаг. Эдгээр улс тус бүр өөрийн засгийн газар, хууль тогтоох байгууллага, дотоод удирдлагатай боловч хаант улсын нийтлэг асуудлыг хамтран зохицуулдаг. Нидерландын Хаант Улс болон Нидерланд улс нь хоорондоо ялгаатай ойлголт юм. Нидерланд нь хаант улсын дөрвөн бүрэлдэхүүн улсын нэг бөгөөд Европ дахь үндсэн нутаг дэвсгэрээс гадна Карибын тэнгис дэх Бонэйр, Синт Эстатиус, Саба арлуудыг багтаадаг. Хаант улсын хамтын үүрэгт гадаад харилцаа, батлан хамгаалах болон Нидерландын харьяатын эрх зүй зэрэг асуудал багтдаг. Харин боловсрол, эрүүл мэнд, эдийн засаг, татвар болон нийгмийн бодлогын олон асуудлыг бүрэлдэхүүн улс тус бүр өөрийн эрх хэмжээний хүрээнд зохицуулдаг. Хаант улсын дөрвөн бүрэлдэх улс: * [[Нидерланд]] — Европ дахь үндсэн нутаг дэвсгэр болон Карибын Нидерландыг багтаана. * [[Аруба]] — Карибын тэнгисийн өмнөд хэсэгт, Венесуэлийн эрэгт ойр орших арал. * [[Курасао]] — Карибын тэнгисийн өмнөд хэсэгт орших арал. * [[Синт Маартен]] — Синт-Мартен арлын өмнөд хэсгийг эзэлдэг улс. Бонэйр, Синт Эстатиус, Саба нь хаант улсын бие даасан бүрэлдэхүүн улс биш, харин Нидерланд улсын тусгай захиргааны нэгжүүд юм. == Түүх == === Бүгд Найрамдах Нэгдсэн Нидерланд Улс === Нидерландын төрийн тогтолцооны түүх нь XVI зуунд Испанийн Хабсбургийн эрхшээлийн эсрэг өрнөсөн тэмцэлтэй нягт холбоотой. 1581 оны 7 сарын 26-нд хойд нутгийн мужууд Испанийн хааны эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан тухай тунхаг гаргасан байна. Үүний дараа Нидерландын Нэгдсэн Мужуудын Бүгд Найрамдах Улс бүрэлдэн тогтож, Европын худалдаа, далайн тээвэр, санхүүгийн салбарт чухал байр суурь эзлэх болжээ. 1648 оны [[Мюнстерийн гэрээ]]гээр Испани Нидерландын тусгаар тогтнолыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн. XVII зуунд Нидерландын худалдаа, шинжлэх ухаан, урлаг, далайн тээвэр ихээхэн хөгжсөн бөгөөд энэ үеийг Нидерландын түүхийн «Алтан үе» гэж нэрлэдэг. === Францын үе ба хаант улсын байгуулагдсан нь === XVIII зууны төгсгөлд Францын хувьсгал болон Наполеоны дайнууд Нидерландын улс төрийн тогтолцоонд томоохон өөрчлөлт авчирсан. 1795 онд Батавын Бүгд Найрамдах Улс байгуулагдаж, 1806 онд Наполеоны дүү Луи Бонапартыг хаанаар өргөмжилснөөр Холландын хаант улс бий болжээ. Гэвч 1810 онд Францын эзэнт гүрэнд нэгтгэгдсэн байна. 1813 онд Францын эрхшээл суларсны дараа Нидерланд тусгаар тогтнолоо сэргээж, Оранж-Нассаугийн угсааны Виллем Фредерик төрийн тэргүүн болов. 1815 онд Нидерландын хаант засаглал албан ёсоор сэргэсэн бөгөөд Виллем I анхны хаан болжээ. 1830 онд өмнөд мужуудад Бельгийн хувьсгал өрнөж, Бельги тусгаар тогтнох үйл явц эхэлсэн. Нидерланд улс 1839 оны Лондоны гэрээгээр Бельгийн тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн юм. === Үндсэн хуульт хаант засаглал === 1848 онд үндсэн хуульд томоохон өөрчлөлт оруулж, парламентын эрх мэдлийг нэмэгдүүлэн, сайд нарын улс төрийн хариуцлагын зарчмыг бэхжүүлсэн. Энэ өөрчлөлт нь Нидерландын орчин үеийн парламентын ардчиллын үндэс болсон юм. Өнөөгийн Нидерландын тогтолцоо нь үндсэн хуульт хаант засаглал болон парламентын ардчилалд тулгуурладаг. Хаан нь төрийн тэргүүн боловч засгийн газрын үйл ажиллагааны улс төрийн хариуцлагыг сайд нар хүлээдэг. === Колонийн эзэнт гүрнээс орчин үеийн хаант улс хүртэл === Нидерланд улс хэдэн зууны турш Ази, Африк, Америк болон Карибын тэнгисийн бүс нутагт колони эзэмшиж байв. Нидерландын Зүүн Энэтхэгийн компани болон Нидерландын Баруун Энэтхэгийн компани нь далайн худалдаа, колонийн захиргаанд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Колонийн түүх нь худалдаа, эдийн засгийн хөгжилтэй зэрэгцэн боолчлол, албадан хөдөлмөр болон колонийн эрхшээлийн асуудлуудыг мөн хамардаг. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа колонийн тогтолцоо өөрчлөгдөж, колониудын өөртөө засах болон тусгаар тогтнох хөдөлгөөн хүчтэй болсон. 1949 онд Индонезийн тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн нь Нидерландын колонийн тогтолцооны томоохон өөрчлөлт байв. 1954 оны 12 сарын 15-нд Нидерландын Хаант Улсын харти хүчин төгөлдөр болж, Нидерланд, Суринам болон Нидерландын Антилын арлуудын хоорондын эрх зүйн харилцааг шинэчлэн тогтоосон. 1975 оны 11 сарын 25-нд Суринам тусгаар тогтносон. 1986 оны 1 сарын 1-нд Аруба Нидерландын Антилын арлуудаас тусдаа бүрэлдэхүүн улс болсон. 2010 оны 10 сарын 10-нд Нидерландын Антилын арлууд татан буугдаж, Курасао болон Синт Маартен тусдаа бүрэлдэхүүн улс болсон бол Бонэйр, Синт Эстатиус, Саба нь Нидерландын тусгай захиргааны нэгжүүд болжээ. == Төрийн байгуулал == === Хаан ба засгийн газар === Нидерландын Хаант Улс нь үндсэн хуульт хаант засаглалтай. Хаан нь төрийн тэргүүн бөгөөд төрийн эрх мэдлийг үндсэн хууль, холбогдох хууль тогтоомжийн хүрээнд хэрэгжүүлдэг. Засгийн газрын үйл ажиллагааны улс төрийн хариуцлагыг сайд нар хүлээдэг. Нидерландын засгийн газар нь хууль тогтоомжийг хэрэгжүүлэх, улсын төсөв боловсруулах, гадаад харилцаа болон төрийн захиргааны ажлыг удирдан зохицуулах үүрэгтэй. === Хаант улсын харти === Нидерландын Хаант Улсын харти нь дөрвөн бүрэлдэх улсын хоорондын эрх зүйн харилцааг зохицуулдаг үндсэн баримт бичиг юм. Хартиар улс тус бүр дотоод асуудлаа бие даан шийдвэрлэх эрхтэй бөгөөд хаант улсын хамтын асуудлыг зөвшилцөх зарчмаар зохицуулна. Хамтын асуудалд батлан хамгаалах, гадаад харилцаа болон Нидерландын харьяатын эрх зүй зэрэг багтдаг. Эдгээр асуудлыг хэлэлцэхэд Хаант улсын Сайд нарын зөвлөл чухал үүрэгтэй. === Парламент === Нидерланд улсын парламент нь хоёр танхимтай Ерөнхий мужуудын чуулган юм. Төлөөлөгчдийн танхим нь хууль тогтоох үйл явц болон засгийн газрын үйл ажиллагаанд хяналт тавихад гол үүрэг гүйцэтгэдэг бол Сенат нь батлагдсан хуулийн төслүүдийг хянадаг. Аруба, Курасао, Синт Маартен нь тус тусын парламент болон засгийн газартай. Тэдгээрийн дотоод улс төрийн тогтолцоо нь холбогдох үндсэн хууль, хууль тогтоомж болон Хаант улсын хартид нийцдэг. == Газарзүй == Нидерландын Хаант Улс нь газарзүйн хувьд Европын эх газар болон Карибын тэнгисийн бүс нутагт байрладаг. Эдгээр бүс нутгийн уур амьсгал, байгалийн нөхцөл, эдийн засгийн онцлог харилцан адилгүй. Европ дахь Нидерландын ихэнх нутаг далайн түвшинтэй ойр, нам дор газар байрладаг. Гол мөрөн, далан, суваг, ус зайлуулах байгууламж нь газар ашиглалт, хот байгуулалт болон хөдөө аж ахуйд чухал үүрэгтэй. Усны менежмент нь Нидерландын инженерчлэл, байгаль орчны бодлогын онцлог салбар юм. Карибын тэнгисийн бүс нутагт Аруба, Курасао, Синт Маартен болон Нидерландын бүрэлдэхүүнд багтах Бонэйр, Синт Эстатиус, Саба арлууд оршино. Эдгээр арлын байгалийн орчин, далайн экосистем болон аялал жуулчлал нь орон нутгийн эдийн засагт чухал нөлөө үзүүлдэг. == Хүн ам ба хэл == Хаант улсын хүн ам нь Европын Нидерланд болон Карибын тэнгисийн арлуудын хүн амыг хамардаг. Хүн амын тоо, нягтрал, насны бүтэц болон хотжилтын түвшин нь бүс нутгуудад харилцан адилгүй. [[Нидерланд хэл]] нь хаант улсын дөрвөн бүрэлдэх улсын албан ёсны хэл юм. Карибын тэнгисийн бүс нутагт [[Папиаменто хэл]] болон [[Англи хэл]] өргөн хэрэглэгддэг. Нидерландын Фрисланд мужид [[Баруун Фриз хэл]] албан ёсны статустай. Нидерландын Доод Саксон хэл, Лимбург хэл, Нидерландын дохионы хэл, Идиш хэл болон Синти зэрэг хэл нь тус улсын хэлний олон янз байдлын нэг хэсэг юм. Хэл тус бүрийн эрх зүйн статус нь холбогдох хууль тогтоомж болон бүс нутгийн зохицуулалтаас хамаардаг. == Эдийн засаг == Нидерландын Хаант Улсын эдийн засаг нь Европ болон Карибын тэнгисийн бүс нутагт ялгаатай бүтэцтэй. Европын Нидерланд нь олон улсын худалдаа, санхүү, аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуй, тээвэр, ложистик болон өндөр технологийн салбар хөгжсөн эдийн засагтай. [[Роттердам]]ын боомт нь Европын худалдаа, далайн тээврийн чухал төвүүдийн нэг юм. Амстердамын санхүү, үйлчилгээний салбар болон олон улсын тээврийн сүлжээ нь Нидерландын эдийн засгийн хөгжилд чухал байр суурь эзэлдэг. Карибын тэнгисийн бүрэлдэхүүн улсуудад аялал жуулчлал, үйлчилгээ, боомтын үйл ажиллагаа, худалдаа болон санхүүгийн үйлчилгээ чухал үүрэгтэй. Эдгээр улсын эдийн засаг нь гадаад зах зээл, аялал жуулчлалын эрэлт болон олон улсын тээврийн холболтоос тодорхой хэмжээгээр хамаардаг. Бүрэлдэхүүн улс тус бүр өөрийн эдийн засгийн бодлого, төсөв, татварын зохицуулалттай байдаг. Иймээс хаант улсын эдийн засгийн үзүүлэлтүүдийг харьцуулахдаа мэдээллийн он болон статистикийн хамрах хүрээг тодорхой заах шаардлагатай. == Соёл ба нийгэм == Нидерландын Хаант Улсын соёл нь Европын Нидерланд болон Карибын тэнгисийн арлуудын түүх, хэл, шашин, хөгжим, урлаг, хоол хүнс болон нийгмийн уламжлалуудын нийлбэр юм. Европын Нидерланд нь уран зураг, архитектур, уран зохиол, шинжлэх ухаан болон хотын соёлоороо олон улсад танигдсан. Рембрандт, Йоханнес Вермеер, Винсент ван Гог зэрэг уран бүтээлчид Нидерландын урлагийн түүхэнд чухал байр суурь эзэлдэг. Карибын тэнгисийн арлуудын соёл нь Африк, Европ болон Карибын тэнгисийн бусад ард түмний түүхэн харилцааны нөлөөг агуулдаг. Папиаменто хэл, орон нутгийн хөгжим, бүжиг, баяр ёслол болон хоолны уламжлал нь эдгээр арлын соёлын онцлог юм. Хаант улсын дотор хэл, соёлын ялгаа оршдог тул боловсрол, нийгмийн үйлчилгээ болон соёлын бодлогыг тухайн бүрэлдэх улс, бүс нутгийн онцлогт нийцүүлэн зохицуулдаг. == Олон улсын харилцаа == Нидерланд улс нь [[Европын Холбоо]], [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[НАТО]] болон [[Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллага]] зэрэг олон улсын байгууллагын гишүүн юм. Хаант улсын гадаад харилцаа, батлан хамгаалах асуудал нь дөрвөн бүрэлдэх улсад нийтлэг хамаардаг. Нидерландын дипломат болон батлан хамгаалах байгууллагууд хаант улсын нийтлэг ашиг сонирхлыг төлөөлөхийн зэрэгцээ Аруба, Курасао, Синт Маартен нь хамтын шийдвэр гаргах үйл явцад оролцдог. == Мөн үзэх == * [[Нидерланд]] * [[Аруба]] * [[Курасао]] * [[Синт Маартен]] * [[Нидерландын Хаант Улсын харти]] * [[Нидерландын хаант засаг]] * [[Нидерландын түүх]] * [[Нидерландын колонийн эзэнт гүрэн]] * [[Карибын Нидерланд]] == Тэмдэглэл == {{notelist|40em}} ajd2ck1s6bxcj2hmq72z7ehfqp86ez7 Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 0 34774 873713 873520 2026-10-20T02:39:55Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873713 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] 0ezdcq8qoxuy74rl0ez5iu1lv8p679k Рүүди Гей 0 36932 873764 871375 2026-10-20T10:11:44Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873764 wikitext text/x-wiki [[File:Rudy_Gay_cropped.jpg|thumb|right|160px]] '''Рүүди Гей''' ({{lang-en|Rudy Gay}}, ''[[1986]] оны [[8 сарын 17|наймдугаар сарын 17-нд]] [[Мэрилэнд|Мэриленд]] мужийн [[Балтимор]] хотод төрсөн'') — [[Америк]]ийн [[сагсан бөмбөг]]чин бөгөөд [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо]]ны [[Сакраменто Кингз]] болон [[Америкийн Нэгдсэн Улсын сагсан бөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]]т [[Жижиг довтлогч (сагсан бөмбөг)|жижиг довтлогчийн]] байрлалд тоглодог юм. [[2006]] оны [[драфт]]ын №8 Рүүди Гей [[Хьюстон Рокетс]] багт хуваарилагдсан ч тоглогч солилцооны ([[Шейн Батье]], [[Стормайл Свифт]] нараар Рүүдиг сольсон) байдлаар [[Мемфис Гриззлийз]] (2006—2013) багт шилжжээ. Тус багт ''Бүх оддын тоглолтын цагирганд довтлох тэмцээнд'' өрсөлдөж байсан ба улирал бүр онооны дундаж тогтмол 10 болон 20 байсан ба [[2009]] оны [[12 сарын 13|арванхоёрдугаар сарын 13-нд]] [[Майами Хийт]] багийн эсрэг 41 оноо авч байв.<ref>{{cite news|url=http://www.boston.com/sports/basketball/articles/2009/12/14/gay_helps_grizzlies_maul_heat/|title=Gay helps Grizzlies maul Heat|publisher=[[Associated Press]]|date=December 14, 2009|access-date=Аравдугаар сар 29, 2013|archive-date=Гуравдугаар сар 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304093312/http://www.boston.com/sports/basketball/articles/2009/12/14/gay_helps_grizzlies_maul_heat/|url-status=dead}}</ref> [[2013]] оны [[1 сарын 30|нэгдүгээр сарын 30-нд]] Торонто Рэпторс багт элсчээ.<ref>{{cite news|url= http://www.nba.com/2013/news/01/30/aldridge-gaye-raptors-trade/index.html|title=Grizzlies deal Gay to Raptors in three-team trade|publisher=NBA.com|date=January 30, 2013}}</ref> [[2013]] оны [[12 сарын 9|арванхоёрдугаар сарын 9-нд]] тоглогчид солилцоогоор [[Сакраменто Кингз]] багт ирсэн.<ref>{{cite news|url=http://www.nba.com/kings/news/kings-acquire-rudy-gay-quincy-acy-and-aaron-gray-toronto|title=Kings Acquire Rudy Gay, Quincy Acy and Aaron Gray from Toronto|work=NBA.com|date=December 9, 2013|accessdate=December 9, 2013}}</ref> Рүүди Гей [[Америкийн Нэгдсэн Улсын сагсан бөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|шигшээ багаа]] [[2010 оны сагсан бөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]] оны [[Сагсан бөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-д]] түрүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэж байжээ. ==Товч мэдээлэл== *Өндөр — 203 [[Сантиметр|см]] *Жин — 104 [[Килограмм|кг]] *Өмсгөлийн дугаар — 8 ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Холбоос== {{Commons category}} *[https://web.archive.org/web/20100806155627/http://www.rudygay22.com/ Албан ёсны цахим хуудас] *{{basketballstats|nba=Rudy_Gay}} *{{Basketball-reference}} *[https://web.archive.org/web/20071118085903/http://www.usabasketball.com/biosmen/rudy_gay_bio.html Профайл] *[http://sports.espn.go.com/ncb/player/profile?playerId=22420 Профайл] *[https://web.archive.org/web/20081202160217/http://www.uconnhuskies.com/sports/MBasketball/2006/Bios/Gay.html Намтар] {{Сакраменто Кингз багийн бүрэлдэхүүн}} {{2006 оны НБА-гийн драфт}} {{2010 оны ДАШТ-д АНУ-ын эрэгтэйчүүдийн сагсан бөмбөгийн баг}} {{DEFAULTSORT:Гей, Рүүди}} [[Ангилал:1986 онд төрсөн]] [[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]] [[Ангилал:АНУ-ын шигшээ багийн сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн жижиг довтлогч]] [[Ангилал:Сакраменто Кингз багийн тоглогч]] [[Ангилал:Америкчууд]] 5aui0dmydqc7dqwham7cw94k4upbd8j Ховд нисэх буудал 0 37104 873763 849057 2026-10-20T09:47:07Z Chongkian 21163 873763 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын Ховдын нисэх буудал}} {{Инфобокс нисэх буудал | name = Ховд нисэх буудал | nativename = | nativename-a = | nativename-r = | image = Aero Mongolia Embraer ERJ 145 at Khovd Airport.jpg | image-width = | caption = | IATA = HVD | ICAO = ZMKD | pushpin_map = Монгол#Ази#Дэлхий | pushpin_map_caption = Монгол дахь байршил | pushpin_label = '''HVD''' | pushpin_label_position = right | pushpin_relief = y | type = Хамтарсан (иргэний болон цэргийн) | owner = | operator = Иргэний Нисэхийн Ерөнхий Газар | city-served = | location = [[Ховд (хот)|Ховд]] | elevation-f = 4,898 | elevation-m = 1,493 | coordinates = {{Coord|47|57|41|N|91|37|33|E|type:airport_region:MN|display=inline,title}} | website = | metric-elev = | metric-rwy = | r1-number = 16L/34 | r1-length-f = 9,350 | r1-length-m = 2,850 | r1-surface = Асфальт/бетон | r2-number = 16R/34R | r2-length-f = 6,561 | r2-length-m = 2,000 | r2-surface = Өвс | stat-year = 2012 HVD | stat1-header = Зорчигч | stat1-data = 31926 | footnotes = Эх сурвалж: Иргэний Нисэхийн Ерөнхий Газар<ref>{{cite web|url=http://www.mcaa.gov.mn/index.php/page/28|title=Монголын иргэний нисэхийн статистикийн эмхтгэл 2010|publisher=Иргэний Нисэхийн Ерөнхий Газар|access-date=2012-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120808223728/http://www.mcaa.gov.mn/index.php/page/28|archive-date=2012-08-08|url-status=dead}}</ref> }} '''Ховд нисэх буудал''' нь [[Ховд]] аймгийн төв [[Ховд (хот)|Ховд хот]]од байдаг, 1956 оноос эхлэн үйл ажиллагаа явуулж байгаа баруун бүсийн томоохон нисэх буудал юм. Тус нисэх буудлыг [[олон улсын нисэх буудал|олон улсын нисэх буудлын]] статустай болгож [[Өрөмч хот]] уруу шууд нислэгтэй болгохоор яригдаж байгаа<ref>{{cite web|url=http://www.news.mn/content/16886.shtml|title=Ховдын нисэх буудал олон улсынх болно|publisher=news.mn|access-date=2013-11-02|archive-date=2010-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20100622043400/http://www.news.mn/content/16886.shtml|url-status=dead}}</ref>. ==Түүх== 1956 оны 06 дугаар сарын 01-ний өдөр [[БНМАУ]]-ын [[Сайд нарын зөвлөл]]ийн 272 тоот тогтоолд Улаанбаатараас алслагдсан аймгуудад агаарын шуудан харилцааг хөгжүүлэхээр заасны дагуу мөн оны 07 дугаар сарын 07-ны өдөр [[Ан-2]] онгоц Ховд аймгийн төвд газардсан тэр үеэс Ховд нисэх буудлын үүсэл хөгжлийг тооцдог. Орон нутгийн нисэх буудлуудыг хөгжүүлэх зорилтын хүрээнд тус нисэх буудлыг 3 удаа шилжүүлэн байршуулсан байдаг. Одоогийн үйл ажиллагаа явуулж буй нисэх буудлын барилга нь 1983 оны 11 дүгээр сард ашиглалтад орсон. ==Хүчин чадал== Ховд нисэх буудал хөөрч буух 2 зурвастай. Нэг нь нийт 2850 метр урт, асфальтан хучилттай зам бөгөөд нөгөөх нь 2,000 метр урт шороон зам юм. Иргэний тээврийн [[Боинг 737-800]] онгоц хүлээн авах чадалтай. Мөн нисэх зурвасын аль ч талаас бууж, хөөрч болно. ==Агаарын тээврийн компаниуд болон чиглэлүүд== *[[Аэро Монголиа]]-[[Улаанбаатар]] *[[Изинис Эйрвэйз]]-[[Улаанбаатар]] *[[Изинис Эйрвэйз]]-[[Булган сум (Ховд)]] (улиралын чанартай) *[[Хүннү Эйр ]]-[[Улаанбаатар]] - [[https://www.hunnuair.com/]] ==Ишлэл== {{reflist}} {{commonscat}} [[Ангилал:Монголын нисэх буудал]] [[Ангилал:Ховд аймгийн барилга байгууламж]] [[Ангилал:Ховд]] 010qhcp2h3lcmg61skiiybqfjta5kg1 Дөрвөн Ойрадын холбоо 0 41332 873726 872248 2026-10-20T04:26:48Z ~2026-47206-70 107170 873726 wikitext text/x-wiki {{Short description|Confederation of Oirat tribes of Western MongoliaБаруун Монголын Ойрадын овог аймгуудын холбоо}}{{Under construction}}{{Инфобокс улс | native_name = {{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠨ ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ ᡍᠣᠯᡊᠣᠣ}}<br>'''Дөрвн өөрд улс'''<br>([[Ойрад аялга|Ойрад]]) | conventional_long_name = Дөрвөн Ойрадын холбоо | common_name = Дөрвөн Ойрад | era = [[Сонгодог үеийн түүх|Сонгодог үеэс]] [[орчин үеийн эхэн үе]] | status = [[Холбоот улс]] | government_type = {{plainlist| *[[Тайш|Тайшийн засаг]] *хожуу [[Хаант засаг]]}} | leader_title1 = [[Чинсан]], [[Тайш]] | leader_name1 = [[Батула]] | leader_title2 = [[Тайш]] | leader_name2 = [[Тогоон тайш|Тогоон]] | leader_title3 = [[Тайш]], [[Монгол_хаад#Дөчин_Дөрвөн_хоёрын_Монгол_Улс_(1370-1691)|Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан]] | leader_name3 = [[Эсэн тайш|Эсэн]] | leader_title4 = [[Тайш]] | leader_name4 = [[Амасанж]] | leader_title5 = [[Тайш]] | leader_name5 = [[Өштөмөр]] | leader_title6 = [[Тайш]] | leader_name6 = [[Хишиг өрлөг|Хишиг]] | leader_title7 = [[Тайш|Хамаг тайш]] | year_end = 1678 | p1 = Умард Юань | s1 = Зүүнгарын Хаант Улс | s2 = Халимагийн хант улс | s3 = Хошуудын хант улс | flag = | image_map = Map of the Four Oirat Confederation, under Esen Taishi.png | map_caption = [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удирдлаган дор орших Дөрвөн Ойрадын Холбооны газрын зураг. | common_languages = [[Ойрад–Халимаг аялга|Ойрад хэл]] | ethnic_groups = {{plainlist| *[[Цорос]] *[[Дөрвөд]] *[[Торгууд]] *[[Хошууд]] }} | religion = {{plainlist| *[[Монголын бөө мөргөл]] *[[Ислам]] *хожуу [[Буддын шашин]]}} | demonym = Ойрад | leader_name7 = [[Хамаг тайш|Аши]] | leader_title8 = [[Чинсан]], [[Тайш]] | leader_name8 = [[Архан чинсан|Архан]] | leader_title9 = [[Мирза]] | leader_name9 = [[Бүүвэй мирз|Бүүвэй]] | leader_title10 = [[Ноён|Ханай ноён]] | leader_name10 = [[Ханай ноён Хонгор|Хонгор]] | leader_title11 = [[Хатан]] | leader_name11 = [[Ахай хатан|Ахай]] | leader_title12 = [[Далайбаатар тайш]] | leader_name12 = Тодорхойгүй | leader_title13 = [[Баатар]] | leader_name13 = [[Байбагас баатар|Байбагас]] | leader_title14 = [[Тайш|Сэцэн тайш]], [[Хан|Сэцэн хан]] | leader_name14 = [[Очирт сэцэн хан|Очирт]] | legislature = {{plainlist| *Уламжлалт дүрэм *хожуу [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]}} }} {{Загвар:Монголын түүх}} '''Дөрвөн Ойрад''' бол 14-р зууны сүүлчээс 1678 он хүртэл оршин тогтносон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] холбооний нийгэмлэг юм. Дөрвөн Ойрад гэсэн нэр 13-р зуунд [[Чингис]] хаан Ойрадыг 4 түмэнд хуваасан үеэс эхлэлтэй гэдэг яриа бий. Угтаа бол хожим Төв монголтой тэмцэхийн тулд Тогоон тайш Ойрадын холбоог байгуулж, улмаар Тэнгэр уулын Долоон голд ухарч ирсэний хойно "Дөрвөн ойрад" гэж нэрлэжээ. Ойрадад 4 том аймаг голлох байр суурьтай байж бусад овог аймгуудаа удирддаг байв. Дөрвөн Ойрадын холбоо сүүлдээ [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгарын хаант улс хэмээх Монголоос салан тусгаарласан улсын нэрээр]] солигдсон үеийг эрдэмтэд өөр өөрөөр тодорхойлдог. Зөвлөлтийн эрдэмтэд 1634 он гэж үзсэнийг манай эрдэмтэд дагасан байдаг ч Цорос аймгийн [[Галдан бошигт хаан]] 1678 онд жинхэнэ ёсоор байгуулсан гэж үзэж болох юм. Учир нь Дөрвөн Ойрдын холбоог [[Чорос]], [[Хошууд]] аймгийн ноёд зүүн болон баруун гарт хуваан захирч, гар бүрт тайш тушаалтаныг сонгож, байсан тул 1630-аад онд Цоросын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] дангаар биш Хошуудын Байбагас тайшийн хамт толгойлж байсан. ==Түүх== [[Файл:Mongol and Oirat.png|thumb|Монгол улсууд 14-17-р зуунд: Дөчин Монгол, Дөрвөн Ойрад, [[Моголистан]]]] [[Файл:エセン・ハーン.png|thumb|Эсэн тайшийн нэгтгэсэн монголчууд]] Ойрадууд бага хаадын үед [[Алтайн нуруу]]<nowiki/>ны баруун бие, [[Шинжаан]]ы хойд хэсэг (Шинжааны газар нутгийн гуравны нэг), өнөөгийн [[Казахстан]]ы зүүн хэсгээр нутаглаж байв. [[Хошууд]] Ойрадын нутгийн баруун өмнө талд ([[Хамил тойрог]] орчим буюу Шиньжааний зүүн хэсэгт), [[цорос]], [[өөлд]] хоёр [[Или мөрөн|Или мөрний]] эхэнд, торгууд [[Тарвагатайн нуруу]], [[Зүүнгарын Алатау]] нуруу, [[Алакөл]] нуур орчим, [[дөрвөд]], баяд хоёр хамгийн хойно [[Зайсан нуур]] орчимд [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] эхээр байжээ. Ойрад аймгууд заримдаа нүүж байсанаас байршил өөрчлөгдөж байжээ. Тухайлбал [[хошууд]]ууд [[:en:Emil (river)|Эмиль]] гол, [[Или мөрөн]], [[Зүүнгарын Алатау]] хавиар, хойд [[Аягуз]] гол хавиар нутаглаж байв. 12-р зуунд ойрадууд [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл нуурын]] баруун тал, өнөөгийн [[Тува|Тувагийн]] зүүн хэсгээр нутаглаж байв. Мөн [[Байгал нуур]] орчим <ref>[http://dn002.share.gogo.mn/download.aspx?fptr=MnUpRueriP58851383707769&secpass=d5407aee977a65851a91ec5b8a8a8e90&twopass=1394648874f8b663488a6c3b453888e84405fda7330399b35e Монголын түүх-ШУТИС]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Соёны нуруу|Саяны нурууны]] хойд хэсгээр байсан бололтой.<ref>История Бурят-Монгольской АССР. Боть 1. Улаан-Үд, 1954</ref> Тэд хэдийд одоогийн нутагтаа нүүж ирсэн талаар янз бүрийн таамаг гаргадаг. Халимагийн эрдэмтэн Дорджи Геннадьевич Кукеев [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулах үед ойрадууд хэдийнэ бутран унасан найманы оронд нүүн ирж [[Енисей мөрөн|Енисейгээс]] [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] хүртэлх нутагт суурьшсан байсан гэж үзсэн байна.<ref name="Дорджи"> [http://www.dissercat.com/content/istoriya-oiratov-do-sozdaniya-dzhungarskogo-khanstva-xiii-xvi-vv Кукеев, Дорджи Геннадьевич. История ойратов до создания Джунгарского ханства :XIII-XVI вв]</ref> Батулагийн үед (?-1417) ойрадууд [[Или мөрөн]], Эрчис, Алтайн хоорондох нутагт байсан бөгөөд Хятадтай хил залгадаггүй байв.<ref name="Дорджи"/> Ойрад, [[Моголистан]] хоёр [[Шинжаан]] дахь эрх мэдэл, газар нутгийн төлөө байнга тэмцэлдэн тулалдаж байв. Тухайлбал Эсэн тайш [[Моголистан]]ы [[Хамил тойрог|Хамилийн]] Аньдин, Ханьдун, Цюйсянь, Чизинь зэрэг монголчууд суурьшсан тойргуудыг эзлэхээр оролдож байв.<ref name="Дорджи"/> Эсэнгийн дараа цөөн хэсэг нь [[Хар Дэлийн Хант Улс|Хамил]] руу очиж [[Моголистан|Моголистаны]] буддын шашинт ойрадууд болсон бол зарим нь [[Завхан гол]] руу нүүж [[дөрвөд]] ястан болжээ. 14-15-р зуунд ойрадууд лал, буддын шашны аль алинд орж байснаас зарим ноёд нь лалын шашинтнуудын хэрэглэдэг [[мирза]] гэсэн цолтой болсон байдаг. Ойрадууд Эсэн Тайшийн хоёр хүү, Амасанж тайж, ба Өч Төмөр нарын удирдлаган дор 1452 онд,{{sfn|Bregel|2003|p=45}}{{sfn|Barthold|1956|p=148}} дараа нь 1455 онд [[Узбекийн хант улс|Узбекүүдийг]] [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]].{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457 онд Ойрадууд Чу голыг гаталж, [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] цэргийг [[Сигнак]] эсвэл Узбекийн нийслэл хотод бут цохив. Энэхүү тулалдаанд Узбекийн ханыг зугтахад хүргэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} Ойрадууд удалгүй Сырдарья мөрний эрэг дээрх хотуудыг дээрэмдсэн бөгөөд, Брегелийн Төв Азийн тухай номон дээрх газрын зураг дээр Ойрадууд [[Ташкент]], [[Түркистан]], [[Шахрухия]] руу довтолсон тухай өгүүлдэг.{{sfn|Bregel|2003|p=45}} 1459 он гэхэд Тимурийн эзэн хаан, [[Абу Саид Мирза]] [[Херат]] хотод Ойрадуудаас элч хүлээн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=148}} элч нар нь Дашт-и-Кипчакаас иржээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}} 16-р зууны эхнээс ойрадууд [[Ганьсу]], Цинхай мужийн газрын төлөө зүүн монголчуудтай тэмцэлдэх болов. Ойрадууд 1530 онд Моголистаны хүчтэй дайралтанд өртсөнөөс урагш нүүн [[Цинхай]] мужид суурьшиж эхэлсэн<ref name="Хойт">[http://www.kyrgyz.ru/?page=92 Хойт Санжи. Обзор ойратской истории]</ref> ч 1559 онд Түмэдийн Алтан ханд цохигдон Хөх нуураас ухарчээ.<ref name="Дорджи"/> Үүний дараа [[Хойт]]ууд Хөх нуурт ирсэн ч ордосын цэрэгт цохигдон Хөх нуурыг орхин гарсан байна.<ref name="Дорджи"/> Ойрад аймгуудын байршил заримдаа өөрчлөгдөж байсан ба 1587 онд хойдууд Эрчисийн эхээр байв.<ref name="Дорджи"/> Хойдууд Хангайн нурууны баруун талаар<ref name="Дорджи"/> Халхтай хил залгаа нутагт байснаас Халхад зарим хэсэг нь эзлэгдэн [[хотгойд]] ястан болсон байдаг бөгөөд [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймагт]] [[Хойд (овог)|хойд овгийн]] хүмүүс нилээд бий. Ойрадууд Моголистанаас гадна [[Хасагууд|казах]]уудтай газар нутгийн төлөө дайтаж байсан бөгөөд аль аль нь нэгнийгээ эзлэхийг оролдож байв.<ref name="Хойт"/> Казахын [[Тахыр хан]]ы үед (1523—1533) ойрадууд [[Казахын цав толгод]]ыг ([[Балхаш нуур]]ын хойд талын нутаг) эзэлж байв. Мөн [[Узбекистан]] руу үе үе хүчтэй довтолж байсан бөгөөд узбек, казахууд ойрадын эсрэг, казах, Тэнгэр уулын киргизүүд Моголистаны эсрэг холбоо тогтоон тулалдаж байжээ. Харин ойрад, моголчууд Хятадын Сужоу зэрэг хотыг эзлэхээр хамтарсан довтолгоо хийж байв. Мөн түрэг угсааны узбек, казахууд 15-18-р зуун хүртэл хоорондоо маш олон удаа тулалдаж байсан бөгөөд энэ үе бол гарал угсаа, шашин нэгтэйгээс үл хамааран зөвхөн ноёдын эрх ашиг, тушаал зааврын дагуу нэг гаралтай ард түмнүүд хоорондоо хайр найргүй тулалдаж байсан үе юм. Узбекууд казахуудад үе үе хүчтэй цохилт өгч байсан бөгөөд одоо ч харилцаа нь зарим талаар зөрчилтэй, газар нутгийн маргаантай байдаг. Английн худалдаачин Женкинсон 1557 онд Төв Азиар явахыг оролдсон ч казах, ойрадууд тулалдаж байсан тул явж чадаагүй гэж тэмдэглэсэн байна.<ref name="Хойт"/> 16-р зууны 2-р хагаст ойрадын эзэмшилд Енисейн эх, [[Алтайн Бүгд Найрамдах Улс]]ын өмнөд хэсэг, ([[Катунь]] гол орчим), хойд Шиньжян, [[Зайсан нуур]], Эрчисийн эх орж байв.<ref name="Хойт"/><ref name="Дорджи"/> 1587 онд Халхын [[Шолой убаши хунтайж|Шолой Убаши]] Ойрадыг довтлох үед ойрадын эзэмшил Эрчисийн зүүн эрэг, [[Иссык-Күл аймаг|Иссык-куль нуур]] хүрч байсан бол хошууд [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нурууны]] баруун талд байв.<ref name="Хойт"/> 16-р зууны сүүлээр өргөн уудам нутагтай [[Сибирийн ханлиг]] Орост цохигдон унахад ойрадууд балхашаас хоших нутгийг дахин эзлэж хойд зүгт Сибирийн зарим хэсгийг харъяандаа оруулсанаар Оростой шууд хиллэх болов. Ийнхүү Оросын зам дээр дахин нэг саад гарч иржээ. Оросууд Сибирьт цөөн тоогоор суурьшсан, Сибирьт бэхжиж амжаагүй байсан тул Дөрвөн Ойрадтай дайсагналцахаас зайлсхийж байжээ. Мөн хотгойдууд 16-р зууны сүүлээр ойрадыг цохин одоогийн Монголоос шахан гаргасан нь тэднийг Сибирь рүү түрэн ороход хүргэсэн нэг шалтгаан юм. 17-р зууны эхээр ойрадууд [[Долоон ус]]ыг эзэлсэн ч удалгүй алдсан бөгөөд харин хойшоо өргөжсөн хил нь өөрчлөгдөлгүй [[Зүүнгар]]ын үеийг хүрчээ. Долоон ус нь казахын [[Хакназар хан|Хакназар ханы]] үе (1538—1580 онд захирч байсан) хүртэл [[Моголистан|Моголистаны]] захиргаанд байжээ. 16-р зууны сүүл үед казахын Тауекель хан зарим ойрадуудыг захиргаандаа түр оруулсан байдаг бөгөөд түүнийг "казах-ойрадуудын (калмак) хан" гэж нэрлэж байв. [[Алтай ястан]] 1500-аад оны эхээр Халхын захиргаанаас гарсаны дараа тэдний нэг хэсэг болох телеутууд [[Алтайн хязгаар]], Алтайн БНУ, [[Омск муж]], [[Кемерово муж]] хавиар телеутийн улс байгуулсан нь 17-р зууны эхээр Зүүнгарын захиргаанд оржээ. Алтай ястанг монголчууд тэр үед тэлэнгэд аймаг гэж нэрлэдэг байсан бол дараад нь Алтан нуурын урианхай, Хатан (Обийн эх [[Катунь]] гол) голын урианхай гэж нэрлэх болсон байна. Ойрадууд 17-р эхээр хотгойдтой тулалдан хүчтэй цохилт өгөх үеэр [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]] амь үрэгджээ. ==Ойрадын холбоонд багтах овог аймгууд== ===Эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо=== 12-15-р зууны Ойрадын талаарх мэдээлэл төдийлөн үлдээгүй учир эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбооны түүх сайн судлагдаагүй. Эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо 14-р зуунаас эхлэх ба 15-16-р хүртэл үргэлжилсэн бололтой. *Тэргүүлэгч аймгууд: [[Торгууд]], [[Цорос]], [[Дөрвөд]]. Мөн [[Баатууд]] тэргүүлэгч аймгийн нэг байсан бололтой. ** Бусад аймгууд: [[барга]], [[Буриад ястан|буриад]]. ===Дунд үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо=== 16-зуунд Баатууд аймаг бутран бусад аймгуудын бүрэлдэхүүнд орж [[Хошууд]] [[Өвөр Монгол]]оос нүүн ирж Баатуудын орыг эзэлжээ. Хошуудууд нүүж ирсэн цаг хугацаа нь бүрэн тодорхой бус байдаг ба тэд 14-р зууны сүүл эсвэл 15-р зуунд Баруун Монголд нүүн иржээ. Хошуудын Бүүвэй мирза 15-р зууны сүүлээр Ойрадын чуулган дарга болжээ. *Тэргүүлэгч 4 аймаг: Торгууд, Цорос, Хошууд, Дөрвөд ** Бусад аймгууд: Энэ үед Цорос, Дөрвөдөөс зарим хэсэг нь салсан нь [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Өөлд]] аймаг болжээ. Хойдууд Торгуудыг Ижил мөрөн рүү нүүх хүртэл Торгууд, Дөрвөдийн бүрэлдэхүүнд багтаж явжээ. Мөн [[баяд]], тува, Өр Монгол аймгууд Ойрадын бүрэлдэхүүнд байсан бол ойрадууд Сибириэс холдон баруун урагш нүүсэн, Халх хүчирхэгжсэн зэргээс шалтгаалан барга, буриад нар Халхын захиргаанд оржээ. Барга, буриад нар Ойрадын холбооноос 15-р зуунд гарсан бололтой. [[Өр Монгол|Өр Монголын]] тухай тодорхой тэмдэглэгдсэн мэдээ баримт ховор, Өр Монгол нь Зүүн Монголоос Ойрадын харьяанд орж захирагдсан аймаг байж магадгүй. <ref>[http://oiradmongol.blogspot.com/ oiradmongol.blogspot.com]</ref> 16-р зууны үед [[Алтайн Урианхай]] Хэнтийн нуруунаас Алтайн нуруунд нүүн ирсэнийхээ дараа Дөрвөн Ойрадын холбоонд нэгдсэн байж болох юм. ===Сүүл үеийн буюу 17-18-р зууны Дөрвөн Ойрадын холбоо=== *Тэргүүлэгч 4 аймаг: Цорос, Хойд, Хошууд, Дөрвөд. Торгуудийн ихэнх Ижил мөрөн рүү нүүсэн тул Хойд аймаг тэдний оронд голлох аймгийн нэг болжээ. **Бусад аймгууд: [[Баяд]] (Дөрвөдийн бүрэлдэхүүнд), Өөлд (Цоросын бүрэлдэхүүнд), [[Алтайн Урианхай]], [[Тува]], [[Хотон (ястан)|Хотон]], [[Захчин]]. 18-р зуунд [[Зүүнгар]] унасны дараа [[мянгад]] нар [[хотгойд]]ийн нутгаас ирж ойрадын нэг ястан болжээ. [[Алтай ястан]] буюу Алтан нуурын Урианхай 17-р зуунаас 1755 он хүртэл Ойрадын захиргаанд байсан тул Дөрвөн Ойрадын холбоонд оруулан тооцож болох юм. Алтайчууд 20-р зууны дунд үе хүртэл "ойрот" гэсэн нэрээр нэрлэгдэж байсан ба тэднийг 18-19-р зуунаас энэ нэрээр нэрлэж эхэлсэн бололтой. Алтайчууд, ойрадууд икил хуур тоглодог, [[хөөмий]]г сайтар эзэмшсэн зэргээрээ соёлын хувьд ойр төстэй байдаг. ==Удирдагчид== * [[Батула чинсан]] (?–1416) * [[Тогоон тайш]] (1418–1438) * [[Эсэн тайш]] (1439–1455) * [[Амасанж]] (1454–1455) * [[Өштөмөр]] (1455–1478) * [[Хишиг өрлөг]] (1478–1486) * [[Хамаг тайш]] (1486–1491) * [[Архан чинсан]] (1486–1495) * [[Бүүвэй мирз]] (1495–1530) * [[Ханай ноён Хонгор]] (1530–1587) * [[Ахай хатан]] (1587–1612) * [[Далай баатар тайш]] (?–1637) * [[Байбагас баатар]] (1612–1625) * [[Гүш хаан]] (1628–1654) * [[Очирт сэцэн хан]] (1638–1676) ==Мөн үзэх== *[[Монголын түүх]] *[[Монгол Улс 1368-1691]] *[[Зүүнгарын Хаант Улс]] *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Монгол хаад]] *[[Казахстаны түүх]] == Эшлэл == {{reflist}} ==Ном зүй== * {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} * {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} * 志茂碩敏『モンゴル帝国史研究 正篇』東京大学出版会、2013年 * Монгол улсын түүх, Дөтгөөр боть, УБ. 2003. * Бичурин Н. Я. (Иакинф). Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1991. * Санчиров В. П. «Илэтхэл шастир» как источник по истории ойратов. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1990. ==Гадаад холбоос== *[http://gumilevica.kulichki.net/maps/args15.gif Ойрадын баруун хил 14-р зууны сүүл үед - [[Лев Гумилёв]] "Древняя Русь и Великая степь"] *[https://web.archive.org/web/20220625004800/http://www.e-reading.ws/chapter.php/56175/11/Tengerekov_-_Telengety.html ХАН АБАК] *[https://web.archive.org/web/20150402182639/http://russiasib.ru/teleuty/ ТЕЛЕУТЫ Энциклопедия Сибири] *[http://archeologia.narod.ru/barnaul.htm Алтай: Чагатайская земля] *[https://web.archive.org/web/20151024060229/http://www.xn----8sbvbdjcks6a.xn--p1ai/2012/12/teleutckaya-zemlya.html Телеутская землица] *[http://www.loveread.ec/read_book.php?id=9887&p=43 Покорение Сибири: Мифы и реальность] *[http://rositsa.dreamwidth.org/463378.html Телеуты, они же теленгеты, они же теленгиты] *[https://web.archive.org/web/20140331024614/http://wiki.darlingcity.ru/wiki/%D0%94%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0._%D0%A7%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C_I. Дорусская история: русско-телеутская война. Часть I] *[https://web.archive.org/web/20130813113322/http://www.althisto.ru/prisoedinenie-altaya-k-rossii/prisoedinenie-territorii-altaya-k-rossiyskomu-gosuda.html Присоединение территории Алтая к Российскому государству] *[http://e-lib.gasu.ru/da/archive/2003/10/13.html Кызласов Л.Р, ГОСУДАРСТВА ЮЖНОЙ СИБИРИ В XVI-XVIII вв] *[http://books.google.com.au/books/about/%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%8B_%D0%B8_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_XVII.html?id=RlsdAAAAMAAJ Телеуты и русские в XVII-XVIII веках] *[https://web.archive.org/web/20180131162245/http://xn--h1aaridg8g.xn--80aaf0d.xn--p1ai/index.php/%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B8 Краткая история Ойротии] *[http://mdrussia.ru/index.php/topic/14415-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8B%D0%B5-%D0%BF%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B0-%D0%B2-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8/ Западная Сибирь . Белые пятна в истории] *[http://vivaldi.nlr.ru/bd000139871/details Род и община у телеутов в XIX - XX веках] *[https://web.archive.org/web/20150701045337/http://www.altaj.ru/rasselenie_altajcev?page=0%2C2 Расселение алтайцев] *[http://books.google.com.au/books/about/%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%8B_%D0%B8_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_XVII.html?id=RlsdAAAAMAAJ Телеуты и русские в XVII-XVIII веках] *[https://web.archive.org/web/20210919013923/https://ru.convdocs.org/docs/index-232975.html Потапов Л.П Этнический состав и происхождение алтайцев] [[Ангилал:Умард Юань Улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] oeulgiz5fqhggm2jv3xmgl3we84j0t4 Квант хими ба хатуу биеийн физикийн програмнууд 0 41538 873746 869989 2026-10-20T06:10:07Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873746 wikitext text/x-wiki '''Квант химийн комьпютерын програм''' нь квант химийн аргыг ашиглан химийн тооцооллыг хийдэг програм юм. Үүнээс ихэнх нь Хартри-фок (HF) ба пост-Хартри-фок (post-HF) аргыг ашигладаг. Мөн нягтралын функцын онол (DFT), молекулын механик эсвэл хагас империк квант химийн аргачиллууд энд хамаарагддаг. Эдгээр програмнууд нь нээлттэй эхтэй ба зарагддаг хувилбараар байхаас гадна, ихэнх нь том хэмжээтэй хэд хэдэн дэд програмтай, олон жилээр бүтээгдсэн байдаг. (Энэ хуудасны англи хувилбар руу нь орж програмны нэрэн дээр дарж нарийн мэдээлэл ба линк рүү нь орж болно.) {| class="sortable wikitable" style="font-size: 90%;" |- !Нэр||Лиценз<sup>†</sup>||Бичигдсэн хэл !Суурь||Үечлэл<sup>‡</sup> ![[Molecular mechanics|Mol. mech.]]||[[Semi-empirical quantum chemistry method|Semi-emp.]]||[[Hartree&ndash;Fock|HF]]||[[Post-Hartree&ndash;Fock|Post-HF]]||[[Density functional theory|DFT]] |- |[[ABINIT]]||[[GNU General Public License|GPL]]||[[Fortran]] |[[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]]||3d |{{yes}}||{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[ACES (computational chemistry)|ACES II]]||GPL||[[Fortran]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[ACES (computational chemistry)|ACES III]]||GPL||[[Fortran]]/[[C++]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{no}} |- |[[Amsterdam Density Functional|ADF]]||Commercial||[[Fortran]] |[[Slater-type orbital|STO]]||{{any}} |{{yes}}||{{yes}}<sup>4</sup>||{{yes}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[Atomistix ToolKit]] (ATK)||Commercial||[[C++]]/[[Python (programming language)|Python]] |[[Numerical atomic orbitals|NAO]]/[[Extended Hückel method|EHT]]||3d<sup>9</sup> |{{yes}}||{{yes}}||{{no}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[BigDFT]]||[[GNU General Public License|GPL]]||[[Fortran]] |[[Wavelet]]||{{any}} |{{yes}}||{{no}}||{{yes}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[CADPAC]]||Academic||[[Fortran]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[CASINO]] (QMC)||Academic||[[Fortran 95]] |[[Gaussian orbital|GTO]] / [[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]] / Spline / Grid / STO||{{any}} |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{no}} |- |[[CASTEP]]||Academic (UK) / Commercial||[[Fortran]] |[[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]]||3d |{{yes}}||{{no}}||{{yes}}<sup>5</sup>||{{yes}}||{{yes}} |- |[[ACES (computational chemistry)|CFOUR]]||Academic||[[Fortran]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{no}} |- |[[COLUMBUS]]||Academic||[[Fortran]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{no}} |- |[[CONQUEST]]||Academic||Fortran 90 |[[Numerical Atomic Orbitals|NAO]]/Spline||3d |{{yes}}||{{no}}||{{yes}}<sup>5</sup>||{{no}}||{{yes}} |- |[[CP2K]]||[[GNU General Public License|GPL]]||[[Fortran 95]] |Hybrid [[Gaussian orbital|GTO]] / [[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]]||3d |{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[CPMD]]||Academic||[[Fortran]] |[[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]]||3d |{{yes}}||{{no}}||{{yes}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[CRYSTAL]]||Academic (UK) / Commercial||[[Fortran]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{any}} |{{yes}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}<sup>10</sup>||{{yes}} |- |[[DACAPO]]||[[GNU General Public License|GPL ?]]<sup>1</sup>||[[Fortran]] |[[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]]||3d |{{yes}}||{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[Dalton (program)|DALTON]]||Academic||[[Fortran]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[https://web.archive.org/web/20170610173001/http://www.dftb-plus.info/ DFTB+]||Academic / Commercial||[[Fortran 95]] |[[Numerical atomic orbitals|NAO]]||{{any}} |{{yes}}||{{yes}}||{{no}}||{{no}}||{{no}} |- |[https://web.archive.org/web/20191128010958/https://dft.physics.cornell.edu/ DFT++]||[[GNU General Public License|GPL]]||[[C++]] |[[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]] / [[Wavelet]]||3d |{{yes}}||{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[Dirac (program)|DIRAC]]||Academic||[[Fortran 77]], [[Fortran 90]], [[C (programming language)|C]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[DMol3]]||Commercial||[[Fortran 90]] |[[Numerical atomic orbitals|NAO]]||{{any}} |{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[EXCITING|ELK]]||[[GPL]]||[[Fortran 95]] |[[Augmented plane wave basis set|FP-LAPW]]||3d |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{no}}||{{yes}} |- |[http://www.ergoscf.org ErgoSCF]||[[GNU General Public License|GPL]]||[[C++]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{no}}||{{yes}} |- |[https://archive.is/20130411014100/http://erkale.googlecode.com/ ERKALE]||[[GNU General Public License|GPL]]||[[C++]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[EXCITING]]||[[GPL]]||[[Fortran 95]] |[[Augmented plane wave basis set|FP-LAPW]]||3d |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{no}}||{{yes}} |- |[http://www.flapw.de FLEUR]||Academic||[[Fortran 95]] |[[Augmented plane wave basis set|FP-(L)APW+lo]]||3d, 2d, 1d |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[http://www.fhi-berlin.mpg.de/aims/ FHI-aims]||Commercial||[[Fortran]] |[[Numerical atomic orbitals|NAO]]||{{any}} |{{yes}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[FreeON]]||[[GPL]]||[[Fortran 95]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{any}} |{{yes}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[PC GAMESS|Firefly / PC GAMESS]]||Academic||[[Fortran]], [[C (programming language)|C]], [[Assembly language|Assembly]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{yes}}<sup>3</sup>||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[GAMESS (UK)]]||Academic (UK) / Commercial||[[Fortran]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[GAMESS (US)]]||Academic||[[Fortran]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{yes}}<sup>2</sup>||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[Gaussian (software)|Gaussian]]||Commercial||[[Fortran]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{any}} |{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[https://wiki.fysik.dtu.dk/gpaw/ GPAW]||[[GNU General Public License|GPL]]||[[Python (programming language)|Python]] / [[C (programming language)|C]] |Grid / [[Numerical atomic orbitals|NAO]] / [[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]]||3d |{{yes}}||{{no}}||{{yes}}<sup>5</sup>||{{no}}||{{yes}} |- |[https://web.archive.org/web/20100127063829/http://home.hiroshima-u.ac.jp/fpc/manuals/HiLAPW/HiLAPW.html HiLAPW]||{{unknown}}||{{unknown}} |[[FLAPW]]||3d |{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[Jaguar (software)|Jaguar]]||Commercial||[[Fortran]] / [[C (programming language)|C]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{yes}}||{{no}}<sup>11</sup>||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[http://jdftx.sourceforge.net/ JDFTx]||[[GNU General Public License|GPL]]||[[C++]] / [[CUDA]] |[[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]]||3d |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[MADNESS]]||GPL||C++ |[[Wavelet]]||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[MISSTEP]]||GPL||C++ |[[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]]||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[MOLCAS]]||Commercial||[[Fortran]] |GTO||{{no}} |{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[https://web.archive.org/web/20150509112846/http://en.sourceforge.jp/projects/molds/ MolDS]|||GPL||C++||STO/GTO||{{no}} |{{no}}||{{yes}}||{{no}}||{{no}}||{{no}} |- |[[MOLPRO]]||Commercial||[[Fortran]] |[[Gaussian-type orbital|GTO]]||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[MOPAC]]||Academic / Commercial||[[Fortran]] |Minimal GTO||{{Any}} |{{no}}||{{yes}}||{{no}}||{{no}}||{{no}} |- |[[MPQC]]||[[GNU Lesser General Public License|LGPL]]||[[C++]] |GTO||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[http://quantum.utep.edu/nrlmol/nrlmol.html NRLMOL]||{{unknown}}||[[Fortran]] |GTO||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{yes}} |- |[https://web.archive.org/web/20181120071940/http://labs.aics.riken.jp/nakajimat_top/ntchem_e.html NTChem]||{{unknown}}||{{unknown}} |GTO||{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[NWChem]]||[[Educational Community License|ECL v2]]||[[Fortran 77]] / [[C (programming language)|C]] |[[Gaussian-type orbital|GTO]], [[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]]||Yes(PW) No(GTO) |{{yes}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[The Octopus Project (software)|Octopus]]||[[GNU General Public License|GPL]]||[[Fortran 95]], [[C (programming language)|C]], [[OpenCL]] |Grid||{{any}} |{{yes}}||{{no}}||{{yes}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[ONETEP]]||Academic (UK) / Commercial||[[Fortran]] |[[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]]||3d |{{yes}}||{{no}}||{{yes}}<sup>5</sup>||{{no}}||{{yes}} |- |[[OpenAtom]]||Academic||[[Charm++]] ([[C++]]) |[[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]]||{{3d}} |{{yes}}||{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{yes}} |- |[http://www.openmx-square.org/ OpenMX]||[[GNU General Public License|GPL]]||[[C (programming language)|C]] |[[Numerical atomic orbitals|NAO]]||3d |{{yes}}||{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[ORCA (Quantum Chemistry Program)|ORCA]]||Academic||[[C++]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[PLATO (Package for Linear Combination of Atomic Orbitals)|PLATO]]||Academic||{{unknown}} |[[Numerical atomic orbitals|NAO]]||{{any}} |{{yes}}||{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[PQS (chemical)|PQS]]||Commercial||{{unknown}} |{{unknown}}||{{unknown}} |{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[https://web.archive.org/web/20080603181950/http://www.physto.se/~laikov/p/ Priroda-06]||Academic||[[C (programming language)|C]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[PSI (computational chemistry)|PSI]]||[[GNU General Public License|GPL]]||[[C (programming language)|C]] / [[C++]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[PWscf]]<sup>6</sup>||[[GNU General Public License|GPL]]||[[Fortran]] |[[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]]||3d |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[PyQuante]]||[[BSD licenses|BSD]]||[[Python (programming language)|Python]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[Q-Chem]]||Commercial||[[Fortran]] / [[C++]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[Quantemol|Quantemol-N]]||Academic / Commercial||[[Fortran]] |[[Gaussian-type orbital|GTO]]||{{no}} |{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{no}} |- |[[Quantum ESPRESSO]]||[[GNU General Public License|GPL]]||[[Fortran]] |[[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]]||3d |{{yes}}||{{no}}||{{yes}}||{{no}}||{{yes}} |- |[https://web.archive.org/web/20150629182528/http://www.rspt.net/ RSPt]||Academic||[[Fortran]] / [[C (programming language)|C]] |[[FP-LMTO]]||3d |{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[Scigress|SCIGRESS]]||Commercial|| [[C++]], [[C (programming language)|C]], [[Java (programming language)|Java]], [[Fortran]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{yes}} |{{yes}}||{{yes}}||{{no}}||{{no}}||{{yes}} |- |- |[[Spartan (software)|Spartan]]||Commercial|| [[Fortran]] / [[C (programming language)|C]] / [[C++]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[https://web.archive.org/web/20140623052903/http://www.physics.kku.ac.th/sq/ Siam Quantum]||[[GNU General Public License|GPL]]||[[C (programming language)|C]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{no}} |- |[[SIESTA (computer program)|SIESTA]]||Academic||[[Fortran]] |[[Numerical atomic orbitals|NAO]]||3d |{{yes}}||{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{yes}} |- |[http://www.fkf.mpg.de/andersen/ TB-LMTO]||Academic||[[Fortran]] |[[LMTO]]||3d |{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[TeraChem|TERACHEM]] '''<sup>8</sup>'''||Commercial||[[C (programming language)|C]]/[[Compute Unified Device Architecture|CUDA]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{yes}}||{{no}}||{{yes}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[TURBOMOLE]]||Commercial||[[Fortran]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{yes}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[Vienna Ab-initio Simulation Package|VASP]]||Academic(AT)/ Commercial||[[Fortran]] |[[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]]||3d |{{yes}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[WIEN2k]]||Commercial||[[Fortran]] / [[C (programming language)|C]] |[[Augmented plane wave basis set|FP-(L)APW+lo]]||3d |{{yes}}||{{no}}||{{yes}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[YAMBO code|Yambo Code]]||[[GNU General Public License|GPL]]||[[Fortran]] |[[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]]||3d |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{no}} |} <sup>†</sup> "Academic": academic (no cost) license possible upon request; "Commercial": commercially distributed. <sup>‡</sup> Support for periodic systems (3d-crystals, 2d-slabs, 1d-rods and isolated molecules): 3d-periodic codes always allow the simulation of systems with lower dimensionality within a supercell. Specified here is the capability for actual simulation within lower periodicity. <sup>1</sup> The [https://web.archive.org/web/20080813131212/http://www.camd.dtu.dk/Software.aspx CAMPOS project] (which includes Dacapo) states that all code is GPL. The Dacapo distribution itself does not contain any license information. <sup>2</sup> QuanPol is a full spectrum and seamless (HF, MCSCF, GVB, MP2, DFT, TDDFT, CHARMM, AMBER, OPLSAA) QM/MM package integrated in GAMESS-US.<ref>[http://www.msg.ameslab.gov/gamess/versions.html Change History of GAMESS]</ref> <!-- a better reference here would be good giving an additional link to the QuanPol program. --> <sup>3</sup> Through [http://www.biomolecular-modeling.com/Products.html Ascalaph] <sup>4</sup> Through interface to [[MOPAC]] <sup>5</sup> Using [[Hybrid functional|exact exchange DFT]] <sup>6</sup> Distributed with [http://www.quantum-espresso.org Quantum ESPRESSO] <sup>7</sup> Web service integrating [[MPQC]]. <sup>8</sup> [[TeraChem]] is the first fully [[GPU]]-accelerated [[quantum chemistry]] [[software]]. <sup>9</sup> [[Atomistix ToolKit]] also contains finite-bias [[NEGF]] electron transport calculations with open boundary conditions. <sup>10</sup> Through [https://web.archive.org/web/20191226134924/http://www.cryscor.unito.it/ CRYSCOR] program. <sup>11</sup> However, available in the [[Schrödinger (company)|Schrödinger]] Suite. == Бусад програмууд == {{MultiCol|95%}} * [http://aimpro.ncl.ac.uk/ AIMPRO] * [[Ascalaph Designer]] * [[Pwpaw|PWPAW]] / [[Atompaw]] * [https://web.archive.org/web/20191128010043/http://www.atelgraphics.com/ Deneb] * [http://www.demon-software.com/public_html/program.html deMon2K] * [https://web.archive.org/web/20170610173001/http://www.dftb-plus.info/ DFTB+] {{ColBreak}} * [https://web.archive.org/web/20170615160407/http://fireball-dft.org/ Fireball] * [https://web.archive.org/web/20180317061156/http://www.tddft.org/fsatom/ FSatom] * [https://web.archive.org/web/20140407074854/http://www.scienomics.com/products/molecular-modeling-platform MAPS] * [http://quantum.utep.edu/nrlmol/nrlmol.html NRLMOL] * [https://web.archive.org/web/20160303190319/http://qcl.theochem.tu-muenchen.de/ParaGauss.html ParaGauss] * [[PARATEC]] {{ColBreak}} * [[PARSEC]] * [https://web.archive.org/web/20120717082321/https://hpcrd.lbl.gov/~linwang/PEtot/PEtot.html Petot] * [https://web.archive.org/web/20120305192037/http://qmcpack.cmscc.org/ QMCPACK] * [https://web.archive.org/web/20100919193935/http://dft.sandia.gov/Socorro/mainpage.html Socorro] * [http://www.sphinxlib.de S/PHI/nX] * [https://web.archive.org/web/20070720114943/http://olymp.cup.uni-muenchen.de/ak/ebert/SPRKKR/ SPR-KKR] {{EndMultiCol}} == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Тооцооллын хими]] [[Ангилал:Химийн программ хангамж]] [[Ангилал:Химийн жагсаалт]] [[Ангилал:Физикийн жагсаалт]] a6t6vela8eehhzo8zrdw9pnihanyqvs Хемниц 0 46835 873734 859466 2026-10-20T05:18:11Z Erebus12369 106094 873734 wikitext text/x-wiki {{short description|Германы Саксон мужийн хот}} {{Инфобокс Германы газар |name = Хемниц |German_name = Chemnitz | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/3 | total_width = 280 | align = center | caption_align = center | image1 = Schloßkirche am Schloßteich.jpg | caption1 = Хемницийн харагдац | image2 = Chemnitzer Opernhaus 2 (Barras).JPG | caption2 = [[Хемниц театр]] | image3 = Sachsen, Chemnitz, Neues Rathaus, Einweihung 1911, Foto vom 06.09.2011.jpg | caption3 = [[:de:Neues Rathaus (Chemnitz)|Шинэ хотын захиргаа]] | image4 = Petrikirche am Theaterplatz in Chemnitz. 2H1A2051WI.jpg | caption4 = [[:de:Petrikirche (Chemnitz)|Петрикирхе]] | image5 = Karl-Marx-Monument in Chemnitz (Karl-Marx-Stadt).jpeg | caption5 = [[Карл Марксын хөшөө]] | image6 = 20160801865MDR OberRabenstein (Chemnitz) Burg.jpg | caption6 = [[Рабенштайн цайз (Саксон)|Рабенштайн]] }} |image_flag = Flag of Chemnitz.svg |image_coa = Coat of arms of Chemnitz.svg |state = Саксон |district = urban |type = Хот |Gemeindeschlüssel = 14511000 <!-- |population = 243521 |population_as_of = 2014-12-31 |population_ref = [http://www.statistik.sachsen.de/ source] filled via Gemeindeschlüssel --> |area = 220.85 |elevation = 296 |coordinates = {{coord|50|50|N|12|55|E|format=dms|display=inline,title}} |postal_code = 09001–09247 |area_code = 0371 037200 (Витгенсдорф) 037209 (Айнзидель) 03722 (Рөрсдорф) 03726 (Эуба) |licence = C |mayor = Свен Шульце<ref name=mayor>[https://wahlen.sachsen.de/buergermeisterwahl-2020-wahlergebnisse.php Wahlergebnisse 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210711192236/https://wahlen.sachsen.de/buergermeisterwahl-2020-wahlergebnisse.php |date=2021-07-11 }}, Freistaat Sachsen, татаж авсан: 2026-06-20.</ref> |leader_term = 2020&ndash;27 |party=SPD |website = {{Official URL}} }} '''Хе́мниц''' ({{lang-de|Chemnitz}}) — [[Герман улс]]ын [[Саксон]] мужийн 240 мянган хүнтэй [[хот]].Хемниц бол Саксон мужийн гуравдахь том хот юм. Зүүн Германы (БНАГУ) үед энэ хотыг Карл-Маркс-Штадт гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд хотын төвд Карл Марксын асар том хөшөө одоо ч байдаг. Хемниц нь Германы аж үйлдвэрийн хувьсгалын чухал төв байсан бөгөөд өдгөө ч машин үйлдвэрлэл, технологийн салбарт тэргүүлэгч хэвээр байна. Тус хот нь 2025 оны Европын соёлын нийслэлээр тодорч байсан. == Түүх == <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Altes und Neues Rathaus am Chemnitzer Marktplatz 2015.jpg|Хотын төв талбай дахь хуучин, шинэ захиргааны ордон Зураг:Das Sächsische Industriemuseum Chemnitz an der Zwickauer Straße, 2016.jpg|Хемницийн аж үйлдвэрийн музей </gallery> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Хемниц (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1882–одоо) |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 16.0 |Feb record high C = 19.5 |Mar record high C = 24.5 |Apr record high C = 29.5 |May record high C = 32.2 |Jun record high C = 36.2 |Jul record high C = 36.6 |Aug record high C = 37.8 |Sep record high C = 34.3 |Oct record high C = 27.7 |Nov record high C = 21.9 |Dec record high C = 17.8 |year record high C = 37.8 |Jan avg record high C = 10.4 |Feb avg record high C = 12.2 |Mar avg record high C = 16.9 |Apr avg record high C = 22.6 |May avg record high C = 26.3 |Jun avg record high C = 29.8 |Jul avg record high C = 31.1 |Aug avg record high C = 31.0 |Sep avg record high C = 26.1 |Oct avg record high C = 21.8 |Nov avg record high C = 15.1 |Dec avg record high C = 11.0 |year avg record high C = 32.9 |Jan high C = 2.7 |Feb high C = 3.7 |Mar high C = 7.6 |Apr high C = 13.1 |May high C = 17.5 |Jun high C = 20.8 |Jul high C = 23.3 |Aug high C = 23.2 |Sep high C = 18.1 |Oct high C = 12.9 |Nov high C = 7.2 |Dec high C = 3.7 |year high C = 12.8 |Jan mean C = 0.2 |Feb mean C = 0.8 |Mar mean C = 3.9 |Apr mean C = 8.7 |May mean C = 12.9 |Jun mean C = 16.0 |Jul mean C = 18.2 |Aug mean C = 18.1 |Sep mean C = 13.8 |Oct mean C = 9.2 |Nov mean C = 4.4 |Dec mean C = 1.2 |year mean C = 8.9 |Jan low C = -2.3 |Feb low C = -2.0 |Mar low C = 0.7 |Apr low C = 4.4 |May low C = 8.2 |Jun low C = 11.4 |Jul low C = 13.4 |Aug low C = 13.6 |Sep low C = 9.9 |Oct low C = 6.1 |Nov low C = 1.9 |Dec low C = -1.1 |year low C = 5.3 |Jan avg record low C = -12.2 |Feb avg record low C = -9.8 |Mar avg record low C = -5.3 |Apr avg record low C = -2.3 |May avg record low C = 2.3 |Jun avg record low C = 6.1 |Jul avg record low C = 8.6 |Aug avg record low C = 8.3 |Sep avg record low C = 4.6 |Oct avg record low C = -0.3 |Nov avg record low C = -4.5 |Dec avg record low C = -9.0 |year avg record low C = -14.1 |Jan record low C = -28.3 |Feb record low C = -28.4 |Mar record low C = -23.1 |Apr record low C = -10.6 |May record low C = -4.0 |Jun record low C = 0.5 |Jul record low C = 4.1 |Aug record low C = 3.3 |Sep record low C = -2.3 |Oct record low C = -8.7 |Nov record low C = -17.5 |Dec record low C = -25.6 |year record low C = -28.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 48.1 |Feb precipitation mm = 38.9 |Mar precipitation mm = 51.5 |Apr precipitation mm = 40.7 |May precipitation mm = 66.0 |Jun precipitation mm = 72.8 |Jul precipitation mm = 95.4 |Aug precipitation mm = 89.9 |Sep precipitation mm = 63.4 |Oct precipitation mm = 57.8 |Nov precipitation mm = 55.1 |Dec precipitation mm = 53.2 | year precipitation mm =732.7 | unit precipitation days = 0.1 мм |Jan precipitation days = 16.6 |Feb precipitation days = 15.0 |Mar precipitation days = 16.6 |Apr precipitation days = 12.5 |May precipitation days = 14.4 |Jun precipitation days = 14.2 |Jul precipitation days = 15.1 |Aug precipitation days = 13.7 |Sep precipitation days = 12.8 |Oct precipitation days = 14.3 |Nov precipitation days = 15.2 |Dec precipitation days = 17.6 |year precipitation days = 178.1 |Jan snow depth cm = 16.3 |Feb snow depth cm = 16.1 |Mar snow depth cm = 9.1 |Apr snow depth cm = 1.9 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 0.7 |Nov snow depth cm = 5.5 |Dec snow depth cm = 11.8 |year snow depth cm = 26.0 |unit snow days = 1.0 см |Jan snow days = 15.1 |Feb snow days = 14.3 |Mar snow days = 7.8 |Apr snow days = 1.3 |May snow days = 0 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 0.3 |Nov snow days = 4.3 |Dec snow days = 10.6 |year snow days = 56.8 |Jan sun = 66.1 |Feb sun = 84.7 |Mar sun = 124.2 |Apr sun = 180.9 |May sun = 211.3 |Jun sun = 212.1 |Jul sun = 227.0 |Aug sun = 214.5 |Sep sun = 158.7 |Oct sun = 121.2 |Nov sun = 69.4 |Dec sun = 59.8 |year sun = 1729.8 |humidity colour = green |Jan humidity = 83.5 |Feb humidity = 80.5 |Mar humidity = 77.2 |Apr humidity = 69.3 |May humidity = 70.6 |Jun humidity = 72.2 |Jul humidity = 69.8 |Aug humidity = 69.0 |Sep humidity = 76.1 |Oct humidity = 80.3 |Nov humidity = 84.4 |Dec humidity = 84.5 |year humidity = 76.7 |source 1 = [[NOAA]]<ref name=NOAA>{{cite web |archive-url = https://web.archive.org/web/20230916125246/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Germany/CSV/Chemnitz_10577.csv |archive-date = 2023-09-16 |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Germany/CSV/Chemnitz_10577.csv |title = Chemnitz Climate Normals 1991–2020 |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-06-20}}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] / SKlima.de<ref name=sklima>{{cite web |url = http://sklima.de/datenbank_auswertung.php?tab=2 |title = Monatsauswertung |website = sklima.de |publisher = SKlima |language = de |access-date = 2026-06-20}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Chemnitz|Хемниц}} {{Wiktionary}} * [http://www.chemnitz.de/ chemnitz.de], хотын албан ёсны цахим хуудас == Эшлэл == {{лавлах холбоос}} {{Германы хот}} [[Ангилал:Хемниц| ]] [[Ангилал:Саксоны коммун]] [[Ангилал:Саксоны тойроггүй хот]] [[Ангилал:Чөлөөт эзэнт гүрний хот]] [[Ангилал:Германы их сургуулийн хот]] 4qrcgcjnfq30umv2gauf206iaxsgqlh Люк Кастайньос 0 52911 873749 750286 2026-10-20T06:57:31Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873749 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Люк Кастайньос |зураг = Luc Castaignos 2011 (cropped).jpg |хэмжээ = 190px |тайлбар = Люк Кастайньос 2011 онд |мэндэлсэн огноо = [[1992]] оны [[9 сарын 27]] |мэндэлсэн газар = [[Нидерланд]], [[Схидам]] |иргэншил = {{Далбаа Нидерланд|20px}} [[Нидерланд]] |өндөр = 187 |жин = 73 |байрлал = [[довтлогч (хөлбөмбөг)|довтлогч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Герман|20px}} [[Айнтрахт Франкфурт]] |дугаар = ? |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |1997—2006|{{Далбаа Нидерланд|20px}} Эксельсиор '20| |2006—2007|{{Далбаа Нидерланд|20px}} Спарта '20| |2007—2009|{{Далбаа Нидерланд|20px}} [[Фейеноорд]]|}} |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2009—2011|{{Далбаа Нидерланд|20px}} [[Фейеноорд]]|37 (15) |2011—2012|{{Далбаа Итали|20px}} [[Интернационале]]|6 (1) |2012—2015|{{Далбаа Нидерланд|20px}} [[Твенте (хөлбөмбөгийн баг)|Твенте]]|94 (37) |2015—одоо|{{Далбаа Герман|20px}} [[Айнтрахт Франкфурт]]|0 (0)}} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал |2008—2009|{{Далбаа Нидерланд|20px}} Нидерланд (17-)|17 (13) |2009—2011|{{Далбаа Нидерланд|20px}} Нидерланд (19-)|14 (9) |2011—одоо|{{Далбаа Нидерланд|20px}} Нидерланд (21-)|15 (6)}} |сүүлд шинэчилсэн = 2015 оны 6 сарын 2 |сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2014 оны 10 сарын 10 }} '''Люк Кастайньос''' ({{lang-nl|Luc Castaignos}}; [[1992]] оны [[9 сарын 27|есдүгээр сарын 27]], [[Схидам]]) — [[Нидерланд]]ын [[хөлбөмбөг]]чин, [[Герман]]ы «[[Айнтрахт Франкфурт|Айнтрахт]]» багийн [[довтлогч (хөлбөмбөг)|довтлогч]]. == Замнал == [[Итали]]йн «[[Интернационале]]» [[Нидерландын хөлбөмбөгийн лиг|Нидерландын]] 201/2011 оны лигт «[[Фейеноорд|Фейеноордын]]» өмнөөс 34 тоглолтонд 15 гоолдон гялалзсан Кастайньосийг [[2011]] оны [[3 сарын 4|гуравдугаар сарын 4-нд]] 3 [[сая]] [[евро]]гоор эгнээндээ нэгтгэв.<ref>{{cite news|title=Luc Castaignos podpisał kontrakt z Interem!|url=http://fcinter.pl/news/11023-luc-castaignos-podpisal-kontrakt-z-interem|publisher=FC Inter Official Page|language=Polish|date=1 March 2011|accessdate=29 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140416175901/http://fcinter.pl/news/11023-luc-castaignos-podpisal-kontrakt-z-interem|archive-date=16 Дөрөвдүгээр сар 2014|url-status=dead}}</ref> [[2012]] оны [[7 сарын 28|долдугаар сарын 28-нд]] «[[Твенте (хөлбөмбөгийн баг)|Твентед]]» 6 сая еврогоор элсэв.<ref>{{cite news|title=Twente achète Castaignos (Inter)|url=http://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Twente-achete-castaignos-inter/301491|publisher=|language=French|date=28 July 2012|accessdate=29 November 2012}}</ref> [[2015]] оны [[6 сарын 30|зургадугаар сарын 30-нд]] [[Майны Франкфурт|Франкфурт]]sy «[[Айнтрахт Франкфурт|Айнтрахтад]]» гурван жилээр элсэв.<ref>{{Cite web |url=http://www.eintracht.de/aktuell/49803/?utm_source=twitterfeed&utm_medium=twitter |title=Luc Castaignos wechselt zu Eintracht Frankfurt |access-date=2015-07-29 |archive-date=2015-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702082935/http://www.eintracht.de/aktuell/49803/?utm_source=twitterfeed&utm_medium=twitter |url-status=dead }}</ref> == Амжилт == === Багийн === * ЕАШТ-ий (17-) дэд байр (1): 2009 === Хувийн === * ЕАШТ-ий (17-) мэргэн бууч (1): 2009 == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Цахим холбоос == * {{UEFA|250007055}} * [https://web.archive.org/web/20130717033328/http://www.vi.nl/Spelers/Speler.htm?dbid=63501&typeofpage=84137 Профайл - vi.nl] {{ref-nl}} * {{Sports.ru|69942389}} {{Netherlands-footy-bio-stub}} {{Айнтрахт Франкфурт багийн бүрэлдэхүүн}} [[Ангилал:Нидерландын хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч]] [[Ангилал:Фейеноорд багийн тоглогч]] [[Ангилал:Интернационале багийн тоглогч]] [[Ангилал:Твенте багийн тоглогч]] [[Ангилал:Айнтрахт Франкфурт багийн тоглогч]] [[Ангилал:Нидерландчууд]] [[Ангилал:1992 онд төрсөн]] npvdaoy92gjl10kb4gzevo0p3vfn9pg II Файсал 0 59240 873690 841818 2026-10-19T23:55:44Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873690 wikitext text/x-wiki {{Short description|1939-1958 онуудад Иракийн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = II Файсал | title = | titletext = | more = | type = | image = Faisal II of Iraq, 1950s.jpg | image_size = | caption = Файсал 1950-д онд | succession = [[Иракийн хаадын жагсаалт|Иракийн хаан]] | reign = 1939 оны 4 сарын 4 – 1958 оны 7 сарын 14 | coronation = 1953 оны 5 сарын 2 | cor-type = Регентийн төгсгөл | predecessor = [[Иракийн Гази|I Гази]] | successor = {{ubl|''Хаант засаг халагдсан''|([[Мухаммед Нажиб ар-Рубаи]], [[Иракийн Ерөнхийлөгч]])}} ([[Зейд бин Хуссейн]] Ирак, Сирийн хааны гэр бүлийн тэргүүнээр) | regent = {{Collapsible list|title=[[Иракийн Ерөнхий Сайдын жагсаалт|''Жагсаалт'']]| [[Нури аль-Саид]] (7 удаа)|[[Рашид Али аль-Гайлани]] (2 удаа)|[[Таха аль-Хашими]]|[[Жамил аль-Мидфаи]] (2 удаа)|[[Хамди аль-Пачачи]]|[[Тавфик аль-Сувайди]] (2 удаа)|[[Аршад аль-Умари]] (2 удаа)|[[Салих Жабр]]|[[Мухаммед ас-Садр]]|[[Музахим аль-Пачачи]]|[[Али Жавдат аль-Айюби]] (2 удаа)|[[Мустафа Махмуд аль-Умари]]|[[Нуреддин Махмуд]]|[[Мухаммед Фадхел аль-Жамали]]|[[Абдул-Вахаб Миржан]]|[[Ахмад Мухтар Бабан]]}} | reg-type = [[Иракийн Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | reign1 = [[Абд аль-Илах]] | reign-type1 = [[Иракийн регент|Төр баригч]]<br />(1939&ndash;1953) | birth_date = {{birth date|1935|5|2}} | birth_place = [[Багдад]], [[Иракийн хаант улс]] | death_date = {{death date and age|1958|7|14|1935|5|2}} | death_place = Багдад, [[Арабын Холбоо]] | burial_place = [[Иракийн хааны оршуулгын газар]], Багдад<ref>{{cite news |title=Iraq renovates Baghdad's Royal Cemetery before King Abdullah visit |url=https://english.sawtbeirut.com/world/iraq-renovates-baghdads-royal-cemetery-before-king-abdullah-visit/ |access-date=2025-12-09 |work=Sawt Beirut International |date=2021-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250612023003/https://english.sawtbeirut.com/world/iraq-renovates-baghdads-royal-cemetery-before-king-abdullah-visit/ |archive-date=2025-06-12 |url-status=dead}}</ref> | full name = Файсал бин Гази бин Файзал бин Хусейн бин Али | house = [[Хашемит]] | father = [[Иракийн Гази|I Гази]] | mother = [[Алия бинт Али]] | religion = [[Суннит Ислам]]<ref>{{cite news|url=https://www.thefreelibrary.com/IRAQ+-+Resurgence+In+The+Shiite+World+-+Part+8+-+Jordan+%26+The...-a0128875948|work=APS Diplomat Redrawing the Islamic Map|title=IRAQ – Resurgence in the Shiite World – Part 8 – Jordan & The Hashemite Factors|year=2005}}</ref> }} '''II Файсал''' ({{lang-ar|الملك فيصل الثاني}}, ''Al-Malik Fayṣal Ath-thānī'') (1935 оны 5 сарын 2 – 1958 оны 7 сарын 14) нь [[Иракийн вант улс|Иракийн]] сүүлчийн [[Иракийн хаан|хаан]] юм. Тэрээр 1939 оны 4 сарын 4-нөөс 1958 оны [[7 сарын 14-ний хувьсгал]]ын үеэр гэр бүлийн хэд хэдэн гишүүний хамтаар алагдах хүртлээ төр барьжээ. Ийнхүү Иракт 37 жил тогтносон, [[Хашемитийн удмын хаанчлал]] унаж, [[бүгд найрамдах улс]] байгуулагдсан түүхтэй. ==Эшлэл== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Файсал 02}} [[Ангилал:Иракийн хан]] [[Ангилал:Иракийн зэвсэгт хүчин]] [[Ангилал:Викториа Хатан Хааны одон шагналтан (их загалмайн өргөмжит хүлэг баатар)]] [[Ангилал:Хризантем одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжний хамт)]] [[Ангилал:Викториа Хатан Хааны Гинж одон шагналтан]] [[Ангилал:Гавьяаны Легион одон шагналтан (дарга командлагч)]] [[Ангилал:Багдадын хүн]] [[Ангилал:Иракчууд]] [[Ангилал:1935 онд төрсөн]] [[Ангилал:1958 онд өнгөрсөн]] 44c2oqplj437ih5t303yng9xbzjjxqb Таримал хошуу будаа 0 64095 873770 773633 2026-10-20T11:18:02Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873770 wikitext text/x-wiki {{taxobox | name = Таримал хошуу будаа | image = Avena sativa L.jpg | image_caption = Цэцэглэсэн хошуу будаа | regnum = [[Ургамал]] | unranked_divisio = [[Цэцэгт ургамал]] | unranked_classis = [[Нэг талт үрт]] | unranked_ordo = [[Commelinids]] | ordo = [[Цэцэгт үетэн]] | familia = [[Үетэн]] | genus = ''[[Хошуу будаа]]'' | species = '''''Таримал хошуу будаа''''' | binomial = ''Avena sativa'' | binomial_authority = [[Карл Линней|L.]] (1753) }} '''Таримал хошуу будаа''' ({{lang-la|Avena sativa L.}}) нь [[Үетэн|үетний]] [[Овог (биологи)|овгийн]], өвслөг, [[нэг наст]], [[хошуу будаа]]ны [[Төрөл (биологи)|төрлийн]] нэгэн [[зүйл]] ургамал.<ref name=Mongolian_species>{{cite web |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |publisher=[[Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо]] |url=https://jornada.nmsu.edu/files/Mongolian_species.pdf |format=pdf |accessdate=2017-02-06 |archive-date=2013-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206174417/http://jornada.nmsu.edu/files/Mongolian_species.pdf |url-status=dead }}</ref> Хошуу будааг хүнсэнд хэрэглэдэг боловч дийлэнх тохиолдолд малын [[тэжээлийн ургамал|тэжээлийн]] зориулалтаар тариалдаг. Сүүлийн жилүүдэд түүнийг [[ногоон бордуур]] ба [[Бүрхүүл ургамал|бүрхүүл ургамлын]] багцад оруулан тариалж байгаа. Англиар ''oat'', орсоор ''овёс посевной'', ''овёс кормово́й'' гэж тус тус нэрлэдэг. == Агротехник == === Сэлгээ === Хошуу будааны сайн өмнөгчүүдэд [[эрдэнэ шиш]], [[төмс]], [[буурцагтан|буурцагтны овгийн]] ургамлууд, [[тарвас]], [[хулуу]], [[маалинга]] зэрэг багтана.<ref name="агроЮА2">{{Webarchiv|url=http://agroua.net/plant/catalog/cg-1/c-4/info/cag-211/ |wayback=20111017205915 |text=Биологические особенности и технология выращивания овса |archiv-bot=2023-09-26 18:51:47 InternetArchiveBot }}{{ref-uk}}</ref>. Манай орны тариланчид хошуу будааг тариалах багагүй туршлагатай бөгөөд олон жил тариалсаар ирсэн. Энэ туршлага дээрээ үндэслэн түүнийг сэлгээнд тариалах боломжтой. === Үрсэлгээ === Ихэвчлэн нэг га талбайд 125 - 175 кг үр ноогдохоор тоцоолон тариалдаг. Буурцагтны овгийн ургамлуудтай хамт тариалах үед үрийн хэмжээг багасгадаг. Ногоон бордуур эсвэл бүрхүүл ургамлын багцад оруулан тариалах тохиолдолд суулгах үрийн хэмжээ олон хүчин зүйлээс шалтгаалан өргөн хүрээнд хэлбэлзэнэ.<ref name=cornell>{{cite web |title=Cover Crop Fact Sheet Series, Oats |publisher=Cornell University |url=http://covercrops.cals.cornell.edu/pdf/oats.pdf |format=pdf |accessdate=2017-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170611163114/http://covercrops.cals.cornell.edu/pdf/oats.pdf |archive-date=2017-06-11 |url-status=dead }}</ref><ref name=SARE>{{cite web|title=Nonlegume Cover Crops, Oats |publisher=SARE |url=http://www.sare.org/Learning-Center/Books/Managing-Cover-Crops-Profitably-3rd-Edition/Text-Version/Nonlegume-Cover-Crops/Oats |format=txt |accessdate=2017-02-08 }}</ref> === Бордолт === == Эх сурвалж == {{reflist}} == Гадаад холбоос == {{commons|Avena sativa}} [[Category:Ургамал]] [[Category:Үетэн]] [[Category:Хүнсний ургамал]] [[Category:Эмийн ургамал]] [[Category:Ногоон бордуур]] fvjhx1rhrwcgt4ybhsmud3aq1wrhjky Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг 0 64386 873679 772455 2026-10-19T12:59:23Z Fenglin1020 80310 873679 wikitext text/x-wiki '''Чавхдаст хөгжим''' гэж, [[чавхдас]]ыг нь чичиргэж дуугарган тоглодог [[хөгжмийн зэмсэг]] юм. Чавдаст хөгжмийн чавхдасыг юугаар чичиргэж байгаагаас нь хамаарч чавхдаст чимхүүр ([[ятга]], [[шанз]]), чавхдаст нумт ([[морин хуур]], [[хуучир]], [[шанаган хуур]]), чавхдаст цохилуур ([[ёочин]]) хөгжим гэж ялгана. [[Ангилал:Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг| ]] pqd5bgzbgcvmoctqjrufddbdxeibkal Ятга 0 71858 873683 823487 2026-10-19T14:46:09Z Fenglin1020 80310 873683 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөгжмийн зэмсэг|Name=Ятга|Klassifikation=[[Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг]]|Verwandte Instrumente=*[[Гүжэн]] *[[Каягым]] *[[Кото]]|Bild=[[File:Mongolian_yatga_front_view.JPG|250px]]}} '''Ятга''' нь [[Монголчууд|монголын]] уламжлалт [[татах хөгжмийн зэмсэг]] бөгөөд гүдгэр модот [[цитр]] хөгжмийн бүлэгт багтах чавхдаст хөгжмийн зэмсэг юм. Ятгатай ойр төрлийн хөгжмийн зэмсэгт хятадын [[гүчжэн|гүжэн]], солонгосын [[каягым]], вьетнамын [[дан тран]], японы [[кото]] зэрэг ордог.<ref name="silkroad">{{Cite web |url=http://www.silkroadproject.org/music/instruments/yatga.html |title=Description from the Silk Road Ensemble |access-date=2018-01-09 |archive-date=2007-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071117165420/http://www.silkroadproject.org/music/instruments/yatga.html |url-status=dead }}</ref> == Түүх == Ятга хөгжим нь эрт үеэс уламжлагдан ирсэн Монголын үндэсний хөгжмийн зэмсгийн нэг бөгөөд "товшвор" хөгжмийн зэмсгийн төрөлд хамаарагддаг. Эрт дээр үеэс Монголчууд хааны ордны ёслол хүндлэл, баяр наадам, хурим, төрийн ёслолын зан үйлийн үед, мөн цэрэг гарах буух, анд мордох зэрэгт хөгжим хангинуулдаг байсан мэдээ бий. Мөн 500 жилийн тэртээ зохиосон Жангарын туульд “Ерэн нэгэн чавхдаст өндөр хуураа аваад татахул, хулсан дунд өндөглөсөн хунгийн дуу гаргаад, нууран дунд өндөглөсөн нугасны дуу гаргаад арван хоёр аясаар жингэнэн одов” хэмээн тэмдэглэжээ. Энэхүү дуу хөгжмийн уламжлалын талаар эртний сурвалж бичгүүдэд дурдахдаа: "МЭӨ III зууны үед Эртний Хүннү нар оройдоо цуур, ятга хангинуулан дуулж бүждэг" байсан гэдэг мэдээг түүх судлаач, эрдэмтэн [[Гүнжийн Сүхбаатар]] судлан "Монголчуудын эртний өвөг" номдоо дэлгэрэнгүй бичсэн билээ. Түүнчлэн олон улсын шагналт, Зөвлөлтийн хөгжим урлаачдын нийгэмлэгийн орлогч дарга, нэрт хийл хөгжим урлаач Денис Яровой (1921—1991) "Эгшиглэнт хөгжмийн нууц" гэдэг бүтээлдээ хэлэхдээ: "Дэлхий дахинаа анхлан хамгийн болхи бүдүүлэг хийцтэй товшуур, ятга мэтийн хөгжмийн зэмсгүүд үүсээд хожим нь ур хийц шаардсан нумт хөгжмийн зэмсгүүд бий болсон ба эдгээр нь Азиас Европ тиврүү Зүүн Славян, Орос, Болгар, Испанийн газар нутгийг дамжин Араб руу очсон" гэж мэдээлснийг судлаач Д. Дашдорж, С. Цоодол нар "''Ардын суу билэгтнүүд''" номдоо судлан тэмдэглэн үлдээжээ. [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] үед 500 гаруй хөгжимчидтэй их найралд ятга хөгжим нь олон төрөл хэлбэрээр хэрэглэгдэж байсан гэх бөгөөд 12 төрлийн ятга хөгжмийг нэр төрөл, хэлбэр дүрсээр нь цохон дурдсан байдаг. Жишээлбэл: Төрийн ятга, Агуу их ятга, Ятга, Ятгалиг, Босоо ятга гэх мэт 1-25 чавхдастай, 1,10-3 метр урттай янз бүрийн хэлбэр хэмжээтэйгээс гадна, тоглогдох арга барилын хувьд гараар дэнслэн татах, нумаар хөрөөдөх, саваа, хумсаар товшин хөгжимдөх өөр өөрийн онцлог бүхий ятгууд байжээ. Монгол улсад 1961 оноос тэнхимийн сургалтаар нарийн мэргэшсэн ятгачдыг бэлтгэж эхэлсэн байдаг. [[Хөгжим Бүжгийн Коллеж|Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд]] ятга хөгжмийн анги нээгдэхэд 16 сурагч элсэн орсноос 12 эмэгтэй сурагч, 4 эрэгтэй сурагч байсан. Анхны 16 мэргэжлийн ятгачид Д. Алтантуул, Л. Алтанцэцэг, Ж.Батсайхан, Г.Бүдханд, Б.Наранбаатар, Д.Нарантуяа, Г.Лхагвасүрэн, Г.Лена, Д.Сандаг, С.Тунгалаг, Г. Цогзолмаа, М. Цэрэнбалжир, Д. Цэрэнбат, Л.Цэнд, Л.Төөгөө, Б.Эрдэнэхуяг нар юм. Орчин үеийн Монголын мэргэжлийн хөгжмийн зохиолчид энэхүү ятга хөгжимд зориулан том хэлбэрийн олон тооны зохиол бүтээл туурвисан байдаг ба тэдгээрээс дараах концертуудыг түүвэрлэв. Үүнд:<ref>{{Cite journal |last=М |first=Хурметхан |date=2008-12-22 |title=Түрэг угсаатны хүн чулуу хөшөөний урлаг (Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт байгаа хөшөөний жишээн дээр) |url=http://dx.doi.org/10.5564/jis.v4i4.2029 |journal=Journal of International Studies |pages=94–99 |doi=10.5564/jis.v4i4.2029 |issn=2663-7871}}</ref> * Мөрдорж Л. Ятгын гоцлол * Чинзориг Ц. Ятгын концерт(1995), ятгын концерт(1997) * Шарав Б. Ятга , найрал хөгжимд зориулсан вариац-концерт(1997) * Соронболд С. Ятгын концерт(1998) * Жанцанноров Н. Концерт №1(1992), концерт №2(2013) * Алтангэрэл Х. Ятгын концерт(2010) * Мөнхболд Б. Ятгын концерт(2004), ятга хөгжимд зориулсан концертино(2011) * Мөнх-Ертөнц Х. Ятга, төгөлдөр хуурт зориулсан концертын рапсоди(2011) * Өлзийбаяр Ш. Ятга, симфони найралд зориулсан 3 ангит концерт(2011) * Эрдэнэбат Ц. Ятга, симфони найралд зориулсан концерт(2012) * Ариунболд Д. Ятгын дөрвөл, цохивор зэмсэгт зориулсан концертино(2014) ==Хийц== Ятга нь хэмжээ ба хийцийн хувьд олон төрлөөр хийгддэг. Ятганы [[чавхдас]]ын тоо, тэвх мод, хөг зэргээрээ бас өөр хоорондоо ялгаатай байдаг. Дууны хөндий их бие нь бага зэргийн гүдгэр хэлбэртэй. Ятгын чавхдасны өнгөний өндөр намыг түүний доороос тулах бараг гурвалжин хэлбэртэй тэвх модыг дээш доош шилжүүлэн гүйлгэж тохируулна. [[File:Yatga-Bruecke.jpg|thumb|right|Ятганы тэвx мод]] [[File:Yatga.jpg|thumb|right|Эртний ятга]] Энгийн хийц бүхий ятга нийт 21 чавхдастай байх ба чавxдасны материалд [[адууны дэл сүүл]], [[шөрмөс]], өлөн, эсвэл ээрсэн [[торго]]ор хийдэг байжээ. Орчин үед чавхдасыг ихэвчлэн нийлэг эд (нейлон) юм уу нейлоноор ороосон төмөр утсыг хэрэглэдэг. А-чавхдасыг ердийн тохиолдолд ногоон өнгөөр будах ба бусад бүх чавхдас цагаан өнгөтэй байна. Өнөөдөр хамгийн ихээр хэрэглэгдэж буй ятга нь 21 чавхдастай, 1,62 метрийн урттай байх ба жин нь 5-6 килограмм байдаг. Ийм хийцийн ятгыг "''мастер ятга"'' гэж бас нэрлэнэ. Мастер ятга нь хятадын гүчжэнтэй ерөнхийдөө төстэй. Богино хийцтэй ятганы дуугаралт нь өөр байхаас гадна зарим тохиолдолд цөөн чавxдастай ч байдаг. Монголын эртний зохиолуудын нэг болох [[Жангар]]ын туульд нэгэн залуухан гүнж 800 чавxдас, 82 тэвхтэй ятгаар хөгжимдөв хэмээн өгүүлсэн байдаг ажээ. '''Ятгыг хөгжимдөх арга''' нь баруун гараар чавхдасыг татаж, зүүн гараар чавхдасыг дарж хөгжимддөг. Энэ нь ятгын доод хэсэгт чавхдасын илүү гарсан үзүүрийг баглан байрлуулсантай холбоотой юм. Эрт үеийн монгол ятгын доод буюу нүүрэн хэсэгт багласан утас байхгүй байжээ. Ийм учраас монгол ятгын чавхдасыг баруун зүүн аль ч гараар татаж, цохиж, дарж, нясалж, имэрч, чавхдаж байсан ажээ. Эртний сурвалж бичигт ятгыг хоёр тохой, хоёр ямхын хэмжээтэй бөгөөд эх биеийг нь сайтар хатаасан модоор хийдэг хэмээн тэмдэглэсэн нь бий. Дээд тал нь нүүр, доод тал нь ёроол болно. Ятга нь 13 тэвхтэй, их биеийн дээд талыг нүүр гэх бөгөөд нүүрэн талаар бүдүүнээс эхлэн дээш нарийссан 13 ширхэг мяндсан утас татаж, өндрөөсөө нам тал руу 13 ширхэг тэвхийг дараалуулан байрлуулж, хүйр зангидан эрхийвчтэй холбон чангалан татна. Тэвх нь хөглөх болон хөг шилжүүлэх үүрэгтэй. Мяндсаар эрчилж хийсэн 13 утас бүдүүнээс нарийссан байдаг нь өнгө ялгаралтыг тогтоож өгдөг байна. Эдүгээ түгээмэл хэрэглэж байгаа ятга нь урт шулуун хэлбэртэй бөгөөд бага наймцын соль-оос гуравдугаар наймцын ре нот хүртэл дуугарах чадалтай. Ятга хөгжмийн өнгө аяс нь ялдам уянгалаг учраас аргил болон эрдүү хоолойн өнгөтэй нэн зохимжтой юм. ==Ятга хөглөх== Ятгын үндсэн хөг нь пентатоник учраас 21 чавxдасаар 4 октавыг хөглөх боломжтой. == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20180121102443/http://nuutstovchoo.mn/%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D1%8D%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D1%85%D3%A9%D0%B3%D0%B6%D0%B8%D0%BC-%D1%8F%D1%82%D0%B3%D0%B0-%D1%85%D3%A9%D0%B3%D0%B6%D0%BC%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%82%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%B9/ Ятга хөгжмийн тухай] == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Цитр хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зэмсэг]] llsut89aw7l8uhbzrqzif05cpa9sqe8 Шанз 0 73295 873689 873622 2026-10-19T19:34:02Z Fenglin1020 80310 873689 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөгжмийн зэмсэг | Sprachen = [[Буриад аялга|буриад аялга:]]&nbsp;''шаанза'', [[Тува хэл|тува:]]&nbsp;''чанзы'' | Bild = [[File:Joueur de shanz.jpg|Joueur_de_shanz|250px]] | Bildtext = Шанз хөгжмөөр тоглож буй нь | Klassifikation = [[Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг]] * Чавхдаст чимхүүр | Tonumfang = | Klangbeispiel = | Verwandte Instrumente = *[[Саншянь]] *[[Саншин]] *[[Шамисэн]] }} [[Файл:Sanxian.gif|thumb|Шанз хөгжим]] '''Шанз''' буюу '''шударга''' хөгжим нь эртнээс нааш өв уламжлан ирсэн [[Монгол үндэстэн|монголчуудын]] үндэсний хөгжмийн зэмсгүүдийн нэг юм. Түүнийг товшиж буюу шудрах<ref name="Mon-com" /> хөдөлгөөнөөр тоглодог учраас ''шударга хөгжим'' хэмээн нэрлэсэн аж. Мөн өөр нэг хувилбар нь шанагыг ''шударга'' хэмээн монголчууд нэрлэдэг байсан ба ерөнхий хэлбэр нь шанагатай төстэй эгц шулуун иштэй учраас түүнтэй зүйрлэн нэрлэсэн ч байж болох талтай.<ref name="Mon-com">{{Webarchiv|url=http://mongolcom.mn/read/22511 |wayback=20180212024055 |text=mongolcom.mn |archiv-bot=2023-10-06 21:44:20 InternetArchiveBot }} Х.Цэвэлгончиг: ''Шудрага хөгжим буюу шанзны түүхээс'', нийтлэгдсэн 2015-04-23, хандсан 2018-02-12</ref> Эл хөгжмийг ихэвчлэн монгол ардын [[богино дуу]] хийгээд [[Хүрээ дуу|хүрээ дуунд]] хэрэглэдэг. [[Хятад|Хятадын]] [[саншянь]], [[Япон|Японы]] [[шамисэн]], [[саншин]] гэх мэт шанз хөгжимтэй ойр төрлийн зэмсэгүүд [[Зүүн Ази|Зүүн Азийн]] орнуудад дэлгэрчээ. ==Хийц== Шанз хөгжим нь урт хүзүүтэй, гурван чавхдастай, могойн арьсан бүрээс бүхий хайлаас эсвэл зандан модоор хийсэн бөөрөнхий цартай байдаг.<ref>{{Cite web |title=shudraga · Grinnell College Musical Instrument Collection · Grinnell College Libraries |url=https://omeka-s.grinnell.edu/s/MusicalInstruments/item/1834 |access-date=2026-09-21 |website=omeka-s.grinnell.edu}}</ref> Царыг нь ямааны арьс, ботгоны татаасаар ширлэдэг байжээ. == Хөг == Орчин үеийн шанз нь хөглөгөөний хувьд ардын хөг хэмээх бага наймцын си-бемоль-до-соль хөг, сонгодог хөг буюу соль-ре-соль хөг байдаг. == Цахим холбоос == {{Wiktionary|шанз}} {{Commonscat|Chanza|Шудрага хөгжим}} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Товшуур хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Татах хөгжмийн зэмсэг]] m9p60ajglkd8fqlcr9xvm4n3ami51jt Фрэнсис Бэкон 0 115967 873711 781697 2026-10-20T02:28:47Z Juppi lantteineen 108388 File 873711 wikitext text/x-wiki [[File:Somer Francis Bacon.jpg|thumb|Sir Francis Bacon, [[Frans Pourbus]] (1617)]] '''Фрэнсис Бэкон''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Francis Bacon,'' (/ˈbeɪkən/); 1561-1626) - [[Англи|Английн]] гүн ухаантан, түүхч, улс төрч, эмпиризм болон английн материализмыг үүсгэн байгуулагч. [[Файл:Francis Bacon.jpg|thumb|Франсис Бэкон]] Тэрбээр өөрийн үзэл бодлоо болон шинжлэх ухааныг «'''''Мэдлэг бол хүч'''''» ([[Латин хэл|латин]]. ''Scientia potentia est'') гэдэг алдарт энгийн үгээр илэрхийлсэн болно. Ф.Бэкон жинхэнэ мэдлэг нь мэдрэхүйн туршлагаас үүдэлтэй гэсэн санааг хатуу баримталдаг байв. Энэхүү гүн ухааны байр суурийг '''эмпиризм''' гэж нэрлэдэг. Бэкон нь түүний үүсгэн байгуулагч төдийгүй өөрөө хамгийн тогтвортой эмпирик үзэлтэн байв. Түүний бүтээлүүд нь ихэвчлэн "Бэконы аргачлал" гэж нэрлэгддэг шинжлэх ухааны судалгааны индуктив арга зүйн үндэс суурь, дэлгэрүүлэх ажил юм. Индукц нь мэдлэгийг хүрээлэн буй ертөнцөөс туршилт, ажиглалт, таамаглалыг шалгах замаар олж авдаг юм. Тухайн цаг үеийн нөхцөлд ийм аргыг "алхимич"-ид ашигладаг байсан. Бэкон 1620 онд хэвлэгдсэн "Шинэ Органон" хэмээх зохиолдоо шинжлэх ухаан, түүнчлэн хүн ба нийгмийн асуудалд хандах хандлагыг тодорхойлсон. Тэрээр энэхүү зохиолдоо хүний ​​байгальд үзүүлэх хүчийг нэмэгдүүлэхийн тулд шинжлэх ухааны зорилго тавьж, түүнийгээ сүнсгүй материал гэж тодорхойлсон бөгөөд зорилго нь хүн ашиглах явдал юм. == Дагалдагчид == Орчин үеийн философи дахь эмпирик чиглэлийн томоохон дагалдагчид: Англид- [[Томас Хоббс]] ([[Англи хэл|англи]]. ''Thomas Hobbes''; 1588—1679), [[Жон Локк]] ([[Англи хэл|англи]]. ''John Locke''; 1632—1704), [[Жорж Беркли]] ([[Англи хэл|англи]]. ''George Berkeley'', ''Bishop Berkeley''; 1685—1753), Дэвид Хьюм ([[Англи хэл|англи]]. ''David Hume''; ''David Home'';1711 —1776); Францад- Этьен Кондиллак, Клод Хельветиус, Пол-Анри Хольбах, [[Дэни Дидро]] нар. Словакийн гүн ухаантан Ян Байер (''Ján Bayer'', 1630—1674) мөн Ф.Бэконы эмпиризмийг номлогч багш байсан. {{DEFAULTSORT:Бэкон, Фрэнсис}} [[Ангилал:Фрэнсис Бэкон| ]] [[Ангилал:Английн лорд канцлер]] [[Ангилал:Шинэ эриний өмнөх гүн ухаантан]] [[Ангилал:Шинэ латин хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:Танин мэдэхүйн онолч]] [[Ангилал:Сонгодог криптологийн хүн]] [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:Афорист]] [[Ангилал:Рыцарь бакалавр]] [[Ангилал:Английн Доод Танхимын гишүүн]] [[Ангилал:Язгууртны танхимын гишүүн]] [[Ангилал:16-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:17-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Англичууд]] [[Ангилал:1561 онд төрсөн]] [[Ангилал:1626 онд өнгөрсөн]] pvb8pj768skwzj7029qv6nvwol47feq Баянмөнхийн Билэгт 0 131038 873718 761826 2026-10-20T02:57:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 873718 wikitext text/x-wiki '''Баянмөнхийн Билэгт''' (1960 онд [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] Бэрх тосгонд төрсөн) - Монгол Улсын [[Тагнуулын ерөнхий газар (Монгол)|Тагнуулын ерөнхий газрын]] дарга, [[Цагдаагийн ерөнхий газар|Цагдаагийн ерөнхий газрын]] дарга. 2013 онд Бригадын генерал цол хүртсэн. 1978 онд нийслэлийн 5-р дунд сургууль төгссөн. 1980 онд Эрхүүгийн Улс ард аж ахуйн дээд сургууль сураад, Монгол Улсын Их сургуулийг 1984-1988 онд нягтлан бодогч,эдийн засагчаар сурч төгссөн. 1999 онд "Отгонтэнгэр дээд сургуул"-ийг эрх зүйчээр төгссөн. == Ажил эрхлэлтийн байдал: == * 1977 оноос Зөвлөлтийн геологи хайгуулын экспедицэд туслах ажилчин, * 1980-1981 онд Улаанбаатар хотын Мах бэлтгэлийн конторт ачигч, * 1981-1982 онд Улаанбаатар хотын 2-р цахилгаан станцад засварчин, * 1986-1988 онд Элс хайрганы “Сонсголон" компанид нягтлан бодогч, * 1989-1990 онд Зөвлөлтийн “СОТ-2" трестэд нягтлан бодогч, * 1990-1992 онд Монголын ардчилсан холбооны тэргүүлэгч гишүүн, улс төрийн ажилтан, * 1992-1996 онд “Ардчилал" сонины сурвалжлагч, эрхлэгч, * 1996-1998 онд ХААҮЯ-нд газрын дарга, * 1999-2000 онд Монголын радио, телевизийн хэрэг эрхлэх газрын дарга, * 2004-2006 онд Монгол Улсын Тагнуулын ерөнхий газрын дарга, * 2006-2011 онд “Төгрөг хуулийн энерги” ХХК-д зөвлөх, * 2011-2012 онд Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн ажлын албаны дарга, * 2012-2014 онд Цагдаагийн ерөнхий газрын дарга, * 2014 оны 11 дүгээр сараас 2016 оны 09 дүгээр сар хүртэл Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг-Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ерөнхий газрын даргаар тус тус ажиллажээ. {{DEFAULTSORT:Билэгт, Баянмөнхийн}} [[Ангилал:1960 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Бэрхийн хүн]] [[Ангилал:Монголын Тагнуулын Ерөнхий Газрын дарга]] [[Ангилал:Монголын тагнуулч]] [[Ангилал:21-р зууны тагнуулч]] fsvmowvn8lscskyoy7e6r6gca26efqs Гантөмөрийн Даваазул 0 133712 873719 872930 2026-10-20T03:18:55Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 873719 wikitext text/x-wiki <!-- ЭНЭ ХЭСГИЙН ОРОНД: хуудсанд одоо байгаа мэдээллийн хайрцгийг (infobox, зурагтай) өөрчлөлтгүй үлдээгээд, зөвхөн хүүхдийн мөрөнд "Мандуул, Маргад" гэж нэмнэ үү. --> '''Гантөмөрийн Даваазул''' (1990 оны 4-р сарын 23-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн)<ref name="kinosanperson" /> нь [[Монгол Улс|Монголын]] кино найруулагч, кино зохиолч, жүжигчин юм. Тэрээр 2018 онд жүжигчин А.Энхжинтэй хамтран «Этик» продакшныг үүсгэн байгуулсан бөгөөд тус продакшнаас гарсан бүх уран бүтээлийн зохиолч, найруулагчаар ажилласан.<ref name="ergelt2022" /> Түүний бүтээлүүдээс хилчдийн тухай түүхэн сэдэвтэй ''Хэлгүй жим'' (2020), Дорнод аймгийн Мардай хотын түүхээс сэдэвлэсэн ''Мардай'' (2022) кино олонд танигдсан. ''Хэлгүй жим'' кино олон улсад ''The Silent Path'' буюу ''War Path'' нэрээр гарсан.<ref name="imdb" /><ref name="appletv" /> == Намтар == === Бага нас, боловсрол === Г.Даваазул 1990 оны 4-р сарын 23-нд Улаанбаатар хотод төрсөн.<ref name="kinosanperson" /> Түүний эцэг 1990-ээд оны үед кино найруулагчаар ажиллаж байсан бөгөөд Даваазул түүний нөлөөгөөр бага наснаасаа жүжигчин болохыг зорьж, ерөнхий боловсролын сургуулийн нэгдүгээр ангид орохдоо мэргэжлээ сонгосон гэж ярилцлагадаа дурдсан байдаг.<ref name="ergelt2022" /> Тэрээр бага насандаа хөдөө малчин ахуйд өссөн бөгөөд энэ нь хожим уран бүтээлдээ Монгол ахуй, өв соёлыг тусгах хандлагад нөлөөлсөн гэж өөрөө тайлбарласан.<ref name="ergelt2022" /> Сургуульд сурч байхдаа урлагийн үзлэг, наадам, тоглолтуудад тогтмол оролцож байжээ.<ref name="ergelt2022" /> Ерөнхий боловсролын сургуулиа төгсөөд [[Кино урлагийн дээд сургууль|Кино урлагийн дээд сургуульд]] (КУДС) найруулагч, жүжигчин мэргэжлээр суралцаж, 2012 онд төгссөн.<ref name="kinosanperson" /> Хожмын хамтрагч А.Энхжин нь түүнээс өмнөх төгсөлтийн оюутан байсан бөгөөд тэд сургуульд байхаасаа бие биеэ таньдаг байжээ.<ref name="polit2021" /> === «Мөрөөдлийн театр» === КУДС-ийг төгсөх жилдээ Даваазул «Мөрөөдлийн театр»-ын ''Хайртай бол хартай'' жүжгийг үзээд тус театрт ажиллахаар шийдэж, төгсөөд элссэн.<ref name="ergelt2022" /> Театрт тэрээр жүжгийн хоёрдугаар найруулагчаар ажиллаж, тайзны болон дэлгэцийн бүтээлүүдэд оролцон туршлага хуримтлуулсан.<ref name="polit2021" /> Тэрээр «Мөрөөдлийн театр»-ыг өөрийн «хоёр дахь сургууль» хэмээн тодорхойлдог бөгөөд энд ажиллах хугацаандаа найз нөхөдтэйгөө хамтран кино хийж эхэлсэн.<ref name="ergelt2022" /> == «Этик» продакшн == === Байгуулагдсан нь === Тухайн үед КУДС-аас төрсөн «Фантастик» продакшны уран бүтээлчид кинонуудаа амжилттай нээж байсан нь Даваазулд өөрийн продакшн байгуулах сэдэл өгсөн гэж тэрээр ярьсан.<ref name="polit2021" /> Тэрээр ''Хүний цаана'' киноны зохиолоо бичээд А.Энхжинд хамтран продакшн байгуулах санал тавьсан бөгөөд ингэж 2018 онд «Этик» продакшн байгуулагдсан.<ref name="polit2021" /><ref name="mnb" /> Продакшн анх тайзны бүтээл хийх зорилготой байсан ч эхний үед хөрөнгө, хүч хүрэлцэхгүй гэж үзээд кино үйлдвэрлэл рүү чиглэсэн. Даваазул ирээдүйд тайзны бүтээл хийх зорилгоо хадгалсаар байгаагаа 2021 онд илэрхийлсэн.<ref name="polit2021" /> Продакшны дотоод ажлын хуваарийн хувьд А.Энхжин жүжиглэхийн зэрэгцээ продакшны захирал, продюсер, маркетингийн ажлыг хариуцаж, Даваазул найруулагч, зохиолч, жүжигчний ажилд төвлөрдөг.<ref name="polit2021" /> === Санхүүжилт ба эхний жилүүд === «Этик» продакшн уран бүтээлээ өөрсдөө санхүүжүүлдэг бөгөөд зээл авч кино хийж, орлогоороо зээлээ эргүүлэн төлөх зарчмаар ажилладаг. Анхны кино нь амжилттай болсон ч хоёр дахь бүтээл болох ''Цуурхал'' алдагдалтай гарснаар продакшн өрөнд орж, хүндрэлтэй үе туулсан.<ref name="ergelt2022" /> Даваазулын хэлснээр санхүүжилтийг голдуу хувь хүмүүс болон жижиг бизнес эрхлэгчид дэмждэг байна.<ref name="polit2021" /> [[Ковид-19-ийн цар тахал|Ковид-19-ийн цар тахлын]] үед кино салбар зогсонги байдалд орсон ч продакшн халдвар хамгааллын дэглэм сахин зураг авалтаа үргэлжлүүлсэн.<ref name="polit2021" /> 2022 оны эхэн гэхэд продакшн өргөн дэлгэцийн таван бүтээл, кино санд байршуулсан хоёр бүтээл, нийт долоон уран бүтээлийг үзэгчдэд хүргээд байжээ.<ref name="ergelt2022" /> == Уран бүтээл == === ''Хүний цаана'' (2018) === «Этик» продакшны анхны уран сайхны кино. Даваазул зохиолыг нь бичиж, найруулж, гол дүрд нь тоглосон.<ref name="polit2021" /><ref name="kinosan" /> Кинонд урд хөршийн бизнес эрхлэгчид Монголд хууль бусаар үйл ажиллагаа явуулж буй асуудлыг хөндсөн бөгөөд Даваазул үндэсний өв соёл, хэл, газар шороогоо хамгаалах санааг тусгасан гэж тайлбарласан.<ref name="polit2021" /> Эсрэг талын дүрүүдэд гавьяат жүжигчин Г.Золбоот, жүжигчин, дуучин Г.Баяржавхлан нар тоглосон.<ref name="polit2021" /> 2018 онд продакшн киногоо орон нутгаар аялан үзүүлж байжээ.<ref name="zms2020" /> 2019 оны эхээр кино Юнивишн, Скаймедиа, Look TV, DDish TV-ийн видео санд орсон.<ref name="dursamj2019" /> === ''Цуурхал'' (2019) === Продакшны хоёр дахь бүрэн хэмжээний уран сайхны кино. Даваазул зохиолч, найруулагчаар ажилласан.<ref name="ergelt2022" /> Кино цахим орчинд тархдаг цуурхалтай холбоотой сэдвийг хөндсөн.<ref name="dursamj2019b" /> Даваазулын хэлснээр уг кино санхүүгийн хувьд алдагдалтай гарсан.<ref name="ergelt2022" /> === ''Хэлгүй жим'' (2020) === Хилийн цэргүүдийн тухай бодит түүхээс сэдэвлэсэн түүхэн уран сайхны кино. 2018 онд ''Хүний цаана'' киног Хөвсгөл аймагт байрлах Хилийн 0257 дугаар ангийн цэрэг, албан хаагчдад үзүүлэх үеэр тус ангийн орлогч хошууч Н.Отгонжаргал 1993 оны 6 дугаар сарын 23-нд болсон үйл явдлын тухай кино хийхийг санал болгосноор уг киноны санаа төрсөн.<ref name="zms2020" /><ref name="nutag2020" /> Киног «Nomadia Pictures», «Том амжилт» компаниуд дэмжин хамтран ажилласан.<ref name="zms2020" /> Зураг авалт 2019 оны 8 дугаар сарын сүүлээр эхэлж, сар гаруй үргэлжилсэн бөгөөд нийт 85 хэсэг (сцен) зураг авснаас 78 нь кинонд орсон.<ref name="zms2020" /> Тухайн үйл явдлын талаар гэрэл зураг, бичлэг үлдээгүй тул зохиолыг төсөөлөлд тулгуурлан бичсэн.<ref name="zms2020" /> Киноны үйл явдал Монгол Улс ардчилсан тогтолцоонд шилжиж, эдийн засгийн хүндрэл нүүрлэсэн 1990-ээд оны эхэн үед, Хөвсгөл аймгийн хойд хил орчимд өрнөнө.<ref name="nutag2020" /> Хил орчмын иргэний гэрт халдлага гарч, хилчид мөрдлөгийн явцад зэвсэгт дээрэмчдийн хууль бусаар хил давдаг нууц жимийг илрүүлдэг.<ref name="imdb" /> Гол дүрүүдэд Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Ц.Төмөрхуяг, А.Энхжин, М.Дорждагва, Д.Хосбаяр, П.Пүрэвжаргал нар тоглосон бөгөөд Даваазул өөрөө хилчин Баяраагийн дүрийг бүтээсэн.<ref name="zms2020" /><ref name="nutag2020" /> Продакшны төлөөлөгчийн тайлбарласнаар найруулагч дүр бүтээх болсон нь нэг талаас түүний авьяас, нөгөө талаас өөр жүжигчин урих санхүүгийн боломж хязгаарлагдмал байсантай холбоотой.<ref name="zms2020" /> Киноны дууг «Тоонот» студитэй хамтран бүтээсэн.<ref name="zms2020" /> Кино 2020 оны 8 дугаар сарын 28-нд кино театруудад нээлтээ хийсэн.<ref name="dursamj2022" /> Тус оны намар хамгийн өндөр борлуулалттай кинонуудын нэг болсон бөгөөд 2020 оны 11 дүгээр сарын 19-нөөс IPTV-ээр гарсан. Продакшн IPTV-ийн орлогынхоо тодорхой хувийг цар тахлын хөл хорионы үед амьдрал нь хүндэрсэн иргэдэд хандивласан.<ref name="nutag2020" /> Даваазул энэ киног продакшныг санхүүгийн хүндрэлээс гаргасан бүтээл гэж үздэг.<ref name="ergelt2022" /> === ''Хүний цаана 2: Хуулиас гадуур'' (2021) === ''Хүний цаана'' киноны үргэлжлэл бөгөөд 2021 оны 11 дүгээр сарын 24-нд нээлтээ хийсэн.<ref name="polit2021" /> Утга агуулгын хувьд эхний ангитай төстэй ч үйл явдал нь шууд үргэлжлэхгүй. Эхний ангийн жүжигчид бүгд шинэ дүр бүтээсэн бөгөөд эсрэг талын дүрүүдэд Өвөр Монголын жүжигчин Дэлхий, «Мөрөөдлийн театр»-ын жүжигчин Г.Эрхэмбаяр нар тоглосон.<ref name="polit2021" /> Даваазул зохиолч, найруулагчаар ажиллаж, гол дүрд тоглосон.<ref name="kinosan" /> === ''Мардай'' (2022) === Продакшны хоёр дахь түүхэн кино. Зөвлөлтийн удирдлагаар [[Дорнод аймаг|Дорнод аймагт]] байгуулагдсан Мардай ураны уурхай, эрдэс хотын түүхээс сэдэвлэсэн бөгөөд киноны дүр, үйл явдал нь зохиомол.<ref name="ergelt2022" /> Сэдвийн санааг А.Энхжин дэвшүүлсэн бөгөөд 2020 оны намар ''Хэлгүй жим''-ийн зураг авалтын дараа тэд Дорнод аймагт очиж Мардай хотыг үзэж, нутгийн иргэдийн дурсамжийг сонссон.<ref name="ergelt2022" /> Цар тахлын улмаас зураг авалт хоёр жил үргэлжилсэн.<ref name="ergelt2022" /> Даваазул ерөнхий найруулагчаар ажиллаж, гол дүрд А.Энхжин тоглосон. Кино 2022 оны 3 дугаар сарын 4-нд нээлтээ хийсэн.<ref name="dursamj2022" /> === ''Хэлгүй жим 2: Дада'' (2024) === ''Хэлгүй жим'' киноны үргэлжлэл. 2024 оны 10 дугаар сарын сүүлээр кино театруудад нээлтээ хийж, орлого сайтай байсан ч тус кинонд тоглосон жүжигчин С.Одбаяр бусдыг зодож буй бичлэг цахим орчинд тарж олон нийтийн шүүмжлэлд өртсөний дараа кино театрууд киног үзүүлэхээ зогсоосон гэж 2024 оны 12 дугаар сард мэдээлэгдсэн.<ref name="24tsag2024" /> === ''Гэрэл'' (2024) === Гэр бүлд зориулсан инээдмийн кино. Жүжигчин Б.Дэлгэрмөрөний санаачилгаар Даваазул зохиолыг нь бичсэн бөгөөд зохиол хоёр удаа шинэчлэгдсэн. Гол дүрд Б.Дэлгэрмөрөн, Монгол Улсын гавьяат жүжигчин П.Эрдэнэзаан нар тоглосон. Кино 2024 оны 12 дугаар сарын 6-наас кино театруудаар гарсан.<ref name="ergelt2024" /> == Уран бүтээлийн онцлог == Даваазул болон «Этик» продакшны бүтээлүүдийн гол чиглэл нь Монгол өв соёл, эх оронч үзлийг тусгах явдал юм. Тэрээр даяаршлыг хүлээн зөвшөөрөхийн зэрэгцээ Монгол хүний өв соёл, нүүдэлчин ахуйгаа хадгалах санааг уран бүтээлээрээ дамжуулахыг зорьдог гэж ярьсан.<ref name="ergelt2022" /> Продакшн бодит үйл явдлаас сэдэвлэсэн бүтээлийг чухалчилдаг.<ref name="zms2020" /> Түүхэн киноны хувьд тэрээр тухайн сэдвээр бичигдсэн ном зохиол судалж, үйл явдалд оролцогчидтой биечлэн уулзах замаар судалгаа хийдэг. Санхүүгийн хязгаарлагдмал нөхцөлд түүхийг бүрэн хэмжээгээр сэргээн харуулах боломжгүй тул түүхийг гуйвуулахгүйгээр, үйл явдлаас нь сэдэвлэн хийхийг илүүд үздэг.<ref name="polit2021" /> Жүжигчдийн хувьд зөвхөн мэргэжлийн жүжигчдийг тоглуулах зарчим баримталдаг бөгөөд жүжигчид хэтрүүлэлгүй, тогтуун тоглохыг чухалчилдаг.<ref name="polit2021" /><ref name="ergelt2022" /> Ихэнх бүтээлдээ зохиолч, найруулагч, жүжигчний үүргийг хослон гүйцэтгэдэг нь өөрийн бичсэн дүрийг илүү ойлгох давуу талтай ч бүтээлээ хөндлөнгөөс үнэлэхэд хүндрэлтэй гэж тэрээр тайлбарласан.<ref name="polit2021" /> == Хувийн амьдрал == Даваазул Ж.Болорчимэгтэй гэрлэсэн бөгөөд Мандуул, Маргад гэдэг хоёр хүүтэй. Найз нөхөд нь түүнийг «Зулаа» гэж дууддаг. == Бүтээлийн жагсаалт == {| class="wikitable sortable" ! Он !! Бүтээл !! Төрөл !! Найруулагч !! Зохиолч !! Жүжигчин !! Тайлбар |- | 2018 || ''Хүний цаана'' || Уран сайхны кино || {{Yes}} || {{Yes}} || {{Yes}} || «Этик» продакшны анхны кино |- | 2019 || ''Цуурхал'' || Уран сайхны кино || {{Yes}} || {{Yes}} || || |- | 2020 || ''Хэлгүй жим'' (''The Silent Path'') || Түүхэн, тулаант кино || {{Yes}} || {{Yes}} || {{Yes}} || Баяраагийн дүр |- | 2020 || ''Zuuzuu's Friends'' || Мини цуврал || {{Yes}} || || || |- | 2021 || ''Хүний цаана 2: Хуулиас гадуур'' || Уран сайхны кино || {{Yes}} || {{Yes}} || {{Yes}} || |- | 2022 || ''Мардай'' || Түүхэн кино || {{Yes}} || {{Yes}} || || |- | 2024 || ''Хэлгүй жим 2: Дада'' || Уран сайхны кино || {{Yes}} || || || |- | 2024 || ''Гэрэл'' || Инээдмийн кино || || {{Yes}} || || |- | — || ''Үнэн хайр'' || || {{Yes}} || {{Yes}} || || Он тодруулах шаардлагатай |- | — || ''Амур'' || || {{Yes}} || {{Yes}} || || Он тодруулах шаардлагатай |- | — || ''Хар ажил'' || Уран сайхны кино || {{Yes}} || {{Yes}} || {{Yes}} || Он тодруулах шаардлагатай |- | — || ''Наймаа'' || Уран сайхны кино || {{Yes}} || {{Yes}} || || Он тодруулах шаардлагатай |} == Цахим холбоос == * {{IMDb name|nm12903869|Davaazul Gantumur}} * [https://www.facebook.com/eticproduction «Этик» продакшны Facebook хуудас] == Эх сурвалж == {{reflist|refs= <ref name="ergelt2022">{{cite news |author=Д.Бямбасүрэн |title=Г.Даваазул: Монгол өв соёлоо алдахгүй байгаасай гэсэн санааг уран бүтээлээрээ илэрхийлэхийг зорьдог |url=https://ergelt.mn/news_full/119/single/18409 |work=Ergelt.mn |date=2022-02-23 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="polit2021">{{cite news |author=Ч.Гантулга |title=Г.Даваазул: Цаг нь болохоор тайзны бүтээл хийнэ |url=https://www.polit.mn/a/92754 |work=Polit.mn |date=2021-11-22 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="zms2020">{{cite news |author=Х.Билгүүн |title=“Хэлгүй жим” кино хилчдийн түүхэн гавьяаг алдаршуулна |url=https://www.zms.mn/a/80336 |work=Зууны мэдээ |date=2020-08-19 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="nutag2020">{{cite news |title=Этик продакшн IPTV-д орж байгаа “Хэлгүй жим” киноныхоо орлогын тодорхой хувийг хандивт зориулна |url=http://www.nutag.mn/index.php?newsid=3138 |work=Nutag.mn |date=2020-11-19 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="dursamj2022">{{cite news |title=Этик продакшны "Мардай" УСК ирэх гуравдугаар сард үзэгчдийн хүртээл болно |url=http://dursamj.mn/index.php?newsid=19793 |work=Dursamj.mn |date=2022-02-21 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="dursamj2019">{{cite news |title=“Хүний цаана” УСК Юнивишн, Скаймедиа, Look Tv, Ddish Tv-ийн видео санд орлоо |url=https://dursamj.mn/index.php?newsid=13083 |work=Dursamj.mn |date=2019-03 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="dursamj2019b">{{cite news |title=“Цуурхал”-аар дамжуулан цахим орчныг эерэг болгоцгооё |url=https://dursamj.mn/index.php?newsid=13623 |work=Dursamj.mn |date=2019-04 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="24tsag2024">{{cite news |author=Л.Баяр |title=“Этик” продакшны “Хэлгүй жим-2 Дада” УСК-г бүх кино театрууд татан буулгажээ |url=https://www.24tsag.mn/a/234431 |work=24tsag.mn |date=2024-12-17 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="ergelt2024">{{cite news |author=О.Эрдэнэтунгалаг |title=Б.Дэлгэрмөрөн: “Гэрэл” киногоороо хажуудаа байгаа нэгнээ хойшлуулалгүйгээр хайрлаж, халамжилж байх ёстойг харуулахыг зорьсон |url=https://ergelt.mn/news/120/single/49482 |work=Ergelt.mn |date=2024-12-21 |language=mn |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="kinosan">{{cite web |title=Хүний цаана 2: Хуулиас гадуур (2021) |url=https://kinosan.mn/content/2380 |work=Кино сан |language=mn |access-date=2026-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303054954/https://www.kinosan.mn/content/2380 |archive-date=2024-03-03 |url-status=dead}}</ref> <ref name="imdb">{{cite web |title=The Silent Path (2021) |url=https://www.imdb.com/title/tt15354196/ |work=IMDb |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="appletv">{{cite web |title=War Path |url=https://tv.apple.com/us/movie/war-path/umc.cmc.75ff0yo9rmc7f19f9or0ekum1 |work=Apple TV |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="kinosanperson">{{cite web |title=Г.Даваазул |url=https://kinosan.mn/person/show/id/4134 |work=Кино сан |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227094831/https://kinosan.mn/person/show/id/4134 |archive-date=2024-02-27 |access-date=2026-10-09}}</ref> <ref name="mnb">{{cite web |url=https://www.mnb.mn/i/214033 |work=Монголын үндэсний олон нийтийн радио, телевиз |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227094836/https://www.mnb.mn/i/214033 |archive-date=2024-02-27 |access-date=2026-10-09 |title=Г.Даваазул}}</ref> }} [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүмүүс]] [[Ангилал:Улаанбаатар хотод төрсөн хүмүүс]] [[Ангилал:Монголын кино найруулагчид]] [[Ангилал:Монголын кино зохиолчид]] [[Ангилал:Монголын жүжигчид]] [[Ангилал:Кино урлагийн дээд сургууль төгсөгчид]] e2ueu2xys2awfluu52atqkj4zp0alkq Хуучин ой 0 138052 873752 802717 2026-10-20T07:58:17Z Amherst99 5169 /* */ 873752 wikitext text/x-wiki Хуучин ой '''Хуучин ой''' (анхдагч ой гэж мөн нэрлэдэг) нь олон жилийн туршид хүний оролцоо, саадгүйгээр хөгжсөн ой юм. Үүний үр дүнд хуучин ойнууд өвөрмөц экологийн онцлог шинжүүдийг агуулдаг. НҮБ-ын Хүнс, хөдөө аж ахуйн байгууллага анхдагч ойг нутгийн модны төрөл зүйлээс байгалиараа нөхөн төлжсөн, хүний үйл ажиллагааны тодорхой ул мөр харагдахгүй, экологийн үйл явц мэдэгдэхүйц хөндөгдөөгүй ой гэж тодорхойлдог. Дэлхийн ойн гуравны нэг (34 хувь) нь анхдагч ой байна. Хуучин ойны онцлогт төрөл бүрийн модны бүтэц ордог бөгөөд энэ нь амьтдад олон янзын амьдрах орчныг бүрдүүлж, ойн экосистемийн биологийн олон янз байдлыг нэмэгдүүлдэг. "Байгаль дээр ургасан" буюу "анхны ургалттай" ой нь огт мод бэлтгэж байгаагүй хуучин ой юм. Төрөл бүрийн модны бүтэц гэдэг ойлголт нь олон давхарласан титэм, титэм доторх завсарлагууд, модны өндөр, диаметрийн янз бүрийн хэмжээ, төрөл зүйл, модлог хог хаягдлын ангиллыг багтаадаг. 2020 оны байдлаар дэлхий дээр 1.11 тэрбум га анхдагч ой үлдсэн байна. Дэлхийн анхдагч ойн 61 хувийг гурван улс (Бразил, Канад, Орос) эзэмшдэг. Анхдагч ойн талбай 1990 оноос хойш 81 сая га-аар буурсан ч 2010-2020 оны хооронд буурах хурд өмнөх арван жилтэй харьцуулахад хоёр дахин багасжээ. 27pwqi65g1tat6j13zsdob0ic4zn6tw Янка Купала 0 143155 873699 834636 2026-10-20T01:40:18Z Avirmed Batsaikhan 53733 873699 wikitext text/x-wiki [[Файл:Jan Lucevič (Janka Kupala). Ян Луцэвіч (Янка Купала) (1925).jpg|thumb]] '''Я́нка Купа́ла''' (жинхэнэ нэр нь:- ''Ива́н Домини́кович Луце́вич'', [[Беларусь хэл|бел.]] ''Іван Дамінікавіч Луцэвіч'', беларусь латин. ''Ivan Daminikavič Łucevič''; 1882 оны 7-р сарын 7-нд Оросын эзэнт улсын Вильно мужийн Вязынка тосгонд төрсөн —1942 оны 6-р сарын 28-нд ЗХУ-ын Москва хотод нас барсан) — белорусын яруу найрагч, орчуулагч, сэтгүүлч бөгөөд зохиолч. Белорусын уран зохиолын сонгодог төлөөлөгч бөгөөд орчин цагийн белорусын уран зохиолын хэлний үндэслэгч гэж үздэг. == Бүтээлүүд == '''Шүлгийн түүвэр''' * ''«Жалейка»'' ([[Беларусь хэл|бел.]] ''«Жалейка»'', 1908) * ''«Хөгжөмчин»'' ([[Беларусь хэл|бел.]] ''«Гусляр»'', 1910) * ''«Амьдарлын замаар»'' (бел. ''«Шляхам жыцця»'', 1913) * ''«Өв уламжлал»'' (бел. ''«Спадчына»'', 1922) * ''«Нэргүй»'' (бел. ''«Безназоўнае»'', 1925) * ''«насны намар»'' (бел. ''«Адцьвітаньне»'', 1930) * ''«Барилгад зориулсан дуу»'' (бел. ''«Песня будаўніцтву»'', 1936) * ''«Одонт Белоруссид»'' (бел. ''«Беларусі ардэнаноснай»'', 1937) * ''«Чин зүрхнээсээ»'' (бел. ''«Ад сэрца»'', 1940) * ''«Белорусын партизануудад»'' (бел. ''«Беларускім партызанам»'', 1942) '''Яруу найраг''' * ''«Өвөл»'' ([[Беларусь хэл|бел.]] ''«Зімою»'', 1907) * ''«Хэнд ч биш»'' (бел. ''«Нікому»'', 1907) * ''«Тахир дутуу»'' (бел. ''«Калека»'', 1907) * ''«Хайраар төлбөр хийв»'' (бел. ''«Адплата кахання»'', 1907) * ''«Пилипов'' ''руу»'' (бел. ''«У Піліпаўку»'', 1908) * ''«Яасан гэж?»'' (бел. ''«За што?»'', 1908) * ''«Мөнхийн дуу»'' (бел. ''«Адвечная песьня ў ХІІ-ці праявах»'', 1908) * ''«Овоо»'' (бел. ''«Курган»'', 1910) * ''«Овоог дээрх зүүд»'' (бел. ''«Сон на кургане»'', 1910) * ''«Баяраар»'' (бел. ''«На Куццю»'', 1911) * ''«Өвөг эцгүүд дээ»'' (бел. ''«На Дзяды»'', 1911) * ''«Бондаровна»'' (бел. ''«Бандароўна»'', 1913) * ''«Арслангийн оршуулгын газар»'' (бел. ''«Магіла льва»'', 1913) * ''«Тэр ба би»'' (бел. ''«Яна і я»'', 1913) * ''«Амрах зуур»'' (бел. ''«На папасе»'', 1913) * ''«Ой болох үеийн сэтгэл»'' (бел. ''«З угодкавых настрояў»'', 1927) * ''«Оресса гол дээгүүр»'' (бел. ''«Над ракой Арэсай»'', 1933) * ''«Тарасын хувь заяа»'' (бел. ''«Тарасова доля»'', 1939) '''Пьесы''' * ''«Павлинка»'' ([[Беларусь хэл|бел.]] ''«Паўлінка»'', 1912) * ''«Примаки»'' (бел. ''«Прымакі»'', 1913) * ''«Тарж бутарсан үүр»'' (бел. ''«Раскіданае гняздо»'', 1913) * ''«Эндхийхан»'' ([[Беларусь хэл|бел.]] ''«Тутэйшыя»'', 1922) i9ssr214bey8bmourw20xxdstm5bchg Балдангийн Бадарч 0 143787 873720 843645 2026-10-20T03:43:52Z Zasagch 85033 Zasagch moved page [[Балданы Бадарч]] to [[Балдангийн Бадарч]]: Овгийн нэрийн зөв бичлэг (Өнөөдөр сонин, 2011) 843645 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Балданы Бадарч''' (1916 оны 12-р сарын 5-нд Увс аймгийн Завхан сум буюу хуучнаар Хантайшир уулын аймгийн Цэцэнсартуул хошууны нутагт төрж, 1988 онд нас барсан) - Монгол Улсын Төр, нийгмийн зүтгэлтэн. 1952-1985 оны хооронд Сайд нарын Зөвлөлийн Хэрэг эрхлэх газрын дарга. БНМАУ-ын гавьяат хуульч. == Намтар == Тэрээр 1932 онд 16 насандаа Увс аймгийн Завхан сумын Хувьсгалт залуучуудын Эвлэлийн үүрийн нарийн бичгийн даргаар ажиллаж, ажил амьдралын гараагаа эхэлсэн гэдэг. Б.Бадарч 1940- 1951 онд МАХН-ын Төв хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Юмжаагийн Цэдэнбалын]] туслахаар 11 жил, 1952-1985 оны хооронд Сайд нарын Зөвлөлийн Хэрэг эрхлэх газрын даргаар тасралтгүй 33 жил ажилласан. ==Дурсгал== Б.Бадарч агсны мэндэлсний 95 насны ойг тохиолдуулан 2011 онд түүний нэрэмжит “Цэцэрлэгт хүрээлэн”-г төрсөн нутаг Увс аймгийн Завхан сумын төвд байгуулсан. Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газраас санаачлан, хөрөнгө оруулж Увс аймгийн Завхан сумын Засаг даргын Тамгын газрын нийт ажилтан албан хаагчид, иргэдийн хөдөлмөр зүтгэлийн үр дүнд бий болсон энэхүү “Цэцэрлэгт хүрээлэн”-д улиас, хайлаас зэрэг 250 гаруй мод суулгаж Б.Бадарчийн гэрэлт хөшөө, усан оргилуур, усалгааны систем, шөнийн гэрэлтүүлэг, зориулалтын зам, талбай бүхий тус хүрээлэн нь сум орон нутгийн хэмжээнд томоохон хөрөнгө оруулалт болжээ. {{DEFAULTSORT:Бадарч, Балданы}} [[Ангилал:Монголын төрийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Завханы хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1916 онд төрсөн]] [[Ангилал:1988 онд өнгөрсөн]] obsnquzzv37wrm40g53suxhvf99eufg 873723 873720 2026-10-20T03:45:06Z Zasagch 85033 Эх сурвалж нэмэв (Өнөөдөр 2011, Үнэн 1985); нас барсан оныг 1988 → 1985 болгон засав; инфобокс нэмэв 873723 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Балдангийн Бадарч | image = | office1 = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Сайд нарын Зөвлөлийн Хэрэг эрхлэх газрын дарга | term_start1 = 1952 | term_end1 = 1985 | birth_date = {{Birth date|1916|12|5}} | birth_place = Хантайшир уулын аймгийн Цэцэнсартуулын хошуу (одоогийн [[Увс аймаг]]ийн [[Завхан сум]]) | death_date = {{Death date and age|1985|11|4|1916|12|5}} | party = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | alma_mater = МАХН-ын Төв Хорооны дэргэдэх Нам ба улсын төв сургууль<br />ЗХУ-ын Дорно дахины дээд сургууль<br />[[Монгол Улсын Их Сургууль]] | awards = Монгол Улсын гавьяат хуульч }} '''Балдангийн Бадарч''' (1916 оны 12-р сарын 5 – 1985 оны 11-р сарын 4) — Монголын төр, нийгмийн зүтгэлтэн, Монгол Улсын гавьяат хуульч. [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын Сайд нарын Зөвлөлийн Хэрэг эрхлэх газрын даргаар 1952–1985 онд тасралтгүй 33 жил ажилласан бөгөөд энэ байгууллагын түүхэнд хамгийн удаан ажилласан удирдагч юм.<ref name="onoodor2011">Ц.Энхмаа, "Монгол төрийн мэргэн түшээ Балдангийн Бадарч", ''Өнөөдөр'' сонин, 2011 оны 11-р сарын 7, №257 (4421), С3 нүүр.</ref> == Намтар == Балдангийн Бадарч 1916 оны 12-р сарын 5-нд Хантайшир уулын аймгийн Цэцэнсартуулын хошуу, одоогийн Увс аймгийн Завхан сумын нутагт төржээ.<ref name="onoodor2011" /> === Боловсрол === Тэрээр МАХН-ын Төв Хорооны дэргэдэх Нам ба улсын төв сургууль, ЗХУ-ын Дорно дахины дээд сургууль, Монгол Улсын Их Сургуулийг төгссөн.<ref name="onoodor2011" /> == Ажлын гараа == * 1932–1936 — Увс аймгийн Завхан сумын Эвлэлийн үүрийн дарга * 1940–1951 — МАХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]ын туслах * 1951–1952 — Дорноговь аймгийн Намын хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга * 1952–1985 — БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн Хэрэг эрхлэх газрын дарга<ref name="onoodor2011" /> Мөн Монгол-Зөвлөлтийн найрамдлын нийгэмлэгийн Төв Зөвлөлийн орлогч даргаар ажиллаж байжээ.<ref name="unen1985">"Сүүлчийн замд нь үдэв", ''Үнэн'' сонин, 1985 оны 11-р сарын 9.</ref> Тэрээр Зөвлөлтийн Улаан армид фронтын бэлэг хүргэх ажилд оролцож байсан Хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн, МАХН-ын Төв Хорооны гишүүн байсан бөгөөд [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатаар есөн удаа дараалан сонгогдож байжээ.<ref name="onoodor2011" /> == Хэрэг эрхлэх газрын даргаар == Б.Бадарч Сайд нарын Зөвлөлийн Хэрэг эрхлэх газрын даргаар ажиллах хугацаандаа Засгийн газар болон Засгийн газрын товчооны 1655 удаагийн хуралдааныг зохион байгуулж, 18,200 гаруй тогтоол, 9,000 гаруй шийдвэр, захирамжийг эцэслэн хянаж, албажуулсан байна. Эдгээр шийдвэр нь XX зуунд хийгдсэн бүтээн байгуулалт, олон ололт амжилтын суурь болсон гэж сонины нийтлэлд дүгнэжээ.<ref name="onoodor2011" /> Түүний удирдлагын үед хамрагдсан томоохон үйл явдлуудаас нийтлэлд дурдсан нь: * Атар газар эзэмшиж, газар тариалан хөдөө аж ахуйн бие даасан салбар болсон, Монгол Улс газар тариалангийн бүтээгдэхүүний хэрэглэгч орноос үйлдвэрлэгч орон болсон; * 1960 оны 7-р сарын 6-нд Ардын Их Хурлын дөрөв дэх удаагийн сонгуулийн анхдугаар чуулганаар БНМАУ-ын III Үндсэн хуулийг баталж, үүний дагуу Сайд нарын Зөвлөл төрийн гүйцэтгэх засаглалын дээд байгууллагын хувиар үйл ажиллагаагаа шинэ үед оруулсан; * [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэтийн зэс молибдений комбинат]]ыг барьж байгуулах ажил эхэлж, улмаар [[Эрдэнэт]] хотын суурийг тавьсан; комбинатыг богино хугацаанд барьж ашиглалтад оруулах талаар Сайд нарын Зөвлөл, Хэрэг эрхлэх газар холбогдох яам, газруудтай хамтран арга хэмжээ авч байсан; * Эрүүл мэндийн салбарт 1940 онд 108 эмчтэй байсан бол 1985 онд 4,595 эмчтэй болж, 10,000 хүнд ногдох эмчийн тоогоор өндөр хөгжилтэй орнуудын түвшинд хүрсэн.<ref name="onoodor2011" /> == Хувь хүний онцлог == Түүнтэй хамт ажиллаж байсан Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын орлогч дарга асан, гавьяат хуульч О.Амархүү, мөн орлогч даргаар ажиллаж байсан С.Дорж нарын дурсамжаар Б.Бадарч нь "төрийн жинхэнэ менежер" байсан бөгөөд харилцааны өндөр соёлтой, ажилтнуудаа загнаж дарамталдаггүй, бичиг баримт боловсруулах, хянах ажилд онцгой нямбай хандаж, хууль зөрчөөгүй шийдвэрийг л Сайд нарын Зөвлөлийн хуралд оруулахыг шаарддаг байжээ. Тэрээр монгол бичгээр тэмдэглэл хөтөлдөг, 20 гаруй дэвтэр үлдээсэн гэж О.Амархүү дурссан байна.<ref name="onoodor2011" /> Мөн боловсон хүчин бэлтгэх, сургахад онцгой анхаардаг байсан бөгөөд орон нутагт ажиллахдаа малчдын айлд орж, намын болон Засгийн газрын бодлогыг энгийнээр тайлбарладаг байсан гэж тэмдэглэжээ.<ref name="onoodor2011" /> == Нас барсан нь == Б.Бадарч Хэрэг эрхлэх газрын даргын албан тушаалд ажиллаж байхдаа 1985 оны 11-р сарын 4-нд таалал төгсөж, Алтан-Өлгийн оршуулгын газарт оршуулагджээ.<ref name="unen1985" />{{Citation needed}} == Дурсгал == 2011 онд Б.Бадарчийн мэндэлсний 95 жилийн ой, Засгийн газрын ажлын албаны 100 жилийн ойг тохиолдуулан Увс аймгийн Завхан сумын Засаг даргын Тамгын газрын дэргэд түүний нэрэмжит цэцэрлэгт хүрээлэн байгуулжээ. Цэцэрлэгт хүрээлэнг Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын санаачилга, хөрөнгө оруулалтаар, Завхан сумын Тамгын газрын ажилтан, албан хаагчид, иргэдийн хүчээр бий болгосон бөгөөд 250 гаруй мод суулгаж, гэрэлтүүлэг, усан оргилуур, зорчих зам, талбай бүхий болгожээ. Хүрээлэнгийн хойморт "Монгол Улсын төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, Монгол Улсын гавьяат хуульч, Сайд нарын Зөвлөлийн Хэрэг эрхлэх газрын даргаар тасралтгүй 33 жил ажилласан Балдангийн Бадарч агсны мэндэлсний 95, Засгийн газрын ажлын албаны 100 жилийн ойг тохиолдуулан энэхүү цэцэрлэгт хүрээлэнг Б.Бадарчийн нэрэмжит болгосныг баталгаажуулж дурсгалын самбар босгов, 2011 он" гэсэн бичигтэй хөшөө байрлуулсан.<ref name="onoodor2011" /> Цэцэрлэгт хүрээлэнг нээх ёслол дээр Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга Ч.Хүрэлбаатар Б.Бадарчийг ажил хэрэгч, зарчимч, асуудлыг нарийн судалж шийдвэрлэдэг, хамт олонтойгоо даруу, ялгаваргүй харилцдаг, жинхэнэ мэргэшсэн "төрийн түшээ" байсан хэмээн тодотгожээ.<ref name="onoodor2011" /> == Эх сурвалж == <references /> {{DEFAULTSORT:Бадарч, Балдангийн}} [[Ангилал:Монголын төрийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монголын хуульч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Увсынхан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1916 онд төрсөн]] [[Ангилал:1985 онд өнгөрсөн]] czfcwx3yp9aydh2tk0p7505gph0vdva 873727 873723 2026-10-20T04:27:45Z Zasagch 85033 Зураг нэмэв 873727 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Балдангийн Бадарч | image = Baldangiin Badarch 1970s.jpg | caption = Б.Бадарч, 1970-аад он | office1 = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Сайд нарын Зөвлөлийн Хэрэг эрхлэх газрын дарга | term_start1 = 1952 | term_end1 = 1985 | birth_date = {{Birth date|1916|12|5}} | birth_place = Хантайшир уулын аймгийн Цэцэнсартуулын хошуу (одоогийн [[Увс аймаг]]ийн [[Завхан сум]]) | death_date = {{Death date and age|1985|11|4|1916|12|5}} | party = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | alma_mater = МАХН-ын Төв Хорооны дэргэдэх Нам ба улсын төв сургууль<br />ЗХУ-ын Дорно дахины дээд сургууль<br />[[Монгол Улсын Их Сургууль]] | awards = Монгол Улсын гавьяат хуульч }} '''Балдангийн Бадарч''' (1916 оны 12-р сарын 5 – 1985 оны 11-р сарын 4) — Монголын төр, нийгмийн зүтгэлтэн, Монгол Улсын гавьяат хуульч. [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын Сайд нарын Зөвлөлийн Хэрэг эрхлэх газрын даргаар 1952–1985 онд тасралтгүй 33 жил ажилласан бөгөөд энэ байгууллагын түүхэнд хамгийн удаан ажилласан удирдагч юм.<ref name="onoodor2011">Ц.Энхмаа, "Монгол төрийн мэргэн түшээ Балдангийн Бадарч", ''Өнөөдөр'' сонин, 2011 оны 11-р сарын 7, №257 (4421), С3 нүүр.</ref> == Намтар == Балдангийн Бадарч 1916 оны 12-р сарын 5-нд Хантайшир уулын аймгийн Цэцэнсартуулын хошуу, одоогийн Увс аймгийн Завхан сумын нутагт төржээ.<ref name="onoodor2011" /> === Боловсрол === Тэрээр МАХН-ын Төв Хорооны дэргэдэх Нам ба улсын төв сургууль, ЗХУ-ын Дорно дахины дээд сургууль, Монгол Улсын Их Сургуулийг төгссөн.<ref name="onoodor2011" /> == Ажлын гараа == * 1932–1936 — Увс аймгийн Завхан сумын Эвлэлийн үүрийн дарга * 1940–1951 — МАХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]ын туслах * 1951–1952 — Дорноговь аймгийн Намын хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга * 1952–1985 — БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн Хэрэг эрхлэх газрын дарга<ref name="onoodor2011" /> Мөн Монгол-Зөвлөлтийн найрамдлын нийгэмлэгийн Төв Зөвлөлийн орлогч даргаар ажиллаж байжээ.<ref name="unen1985">"Сүүлчийн замд нь үдэв", ''Үнэн'' сонин, 1985 оны 11-р сарын 9.</ref> Тэрээр Зөвлөлтийн Улаан армид фронтын бэлэг хүргэх ажилд оролцож байсан Хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн, МАХН-ын Төв Хорооны гишүүн байсан бөгөөд [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатаар есөн удаа дараалан сонгогдож байжээ.<ref name="onoodor2011" /> == Хэрэг эрхлэх газрын даргаар == Б.Бадарч Сайд нарын Зөвлөлийн Хэрэг эрхлэх газрын даргаар ажиллах хугацаандаа Засгийн газар болон Засгийн газрын товчооны 1655 удаагийн хуралдааныг зохион байгуулж, 18,200 гаруй тогтоол, 9,000 гаруй шийдвэр, захирамжийг эцэслэн хянаж, албажуулсан байна. Эдгээр шийдвэр нь XX зуунд хийгдсэн бүтээн байгуулалт, олон ололт амжилтын суурь болсон гэж сонины нийтлэлд дүгнэжээ.<ref name="onoodor2011" /> Түүний удирдлагын үед хамрагдсан томоохон үйл явдлуудаас нийтлэлд дурдсан нь: * Атар газар эзэмшиж, газар тариалан хөдөө аж ахуйн бие даасан салбар болсон, Монгол Улс газар тариалангийн бүтээгдэхүүний хэрэглэгч орноос үйлдвэрлэгч орон болсон; * 1960 оны 7-р сарын 6-нд Ардын Их Хурлын дөрөв дэх удаагийн сонгуулийн анхдугаар чуулганаар БНМАУ-ын III Үндсэн хуулийг баталж, үүний дагуу Сайд нарын Зөвлөл төрийн гүйцэтгэх засаглалын дээд байгууллагын хувиар үйл ажиллагаагаа шинэ үед оруулсан; * [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэтийн зэс молибдений комбинат]]ыг барьж байгуулах ажил эхэлж, улмаар [[Эрдэнэт]] хотын суурийг тавьсан; комбинатыг богино хугацаанд барьж ашиглалтад оруулах талаар Сайд нарын Зөвлөл, Хэрэг эрхлэх газар холбогдох яам, газруудтай хамтран арга хэмжээ авч байсан; * Эрүүл мэндийн салбарт 1940 онд 108 эмчтэй байсан бол 1985 онд 4,595 эмчтэй болж, 10,000 хүнд ногдох эмчийн тоогоор өндөр хөгжилтэй орнуудын түвшинд хүрсэн.<ref name="onoodor2011" /> == Хувь хүний онцлог == Түүнтэй хамт ажиллаж байсан Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын орлогч дарга асан, гавьяат хуульч О.Амархүү, мөн орлогч даргаар ажиллаж байсан С.Дорж нарын дурсамжаар Б.Бадарч нь "төрийн жинхэнэ менежер" байсан бөгөөд харилцааны өндөр соёлтой, ажилтнуудаа загнаж дарамталдаггүй, бичиг баримт боловсруулах, хянах ажилд онцгой нямбай хандаж, хууль зөрчөөгүй шийдвэрийг л Сайд нарын Зөвлөлийн хуралд оруулахыг шаарддаг байжээ. Тэрээр монгол бичгээр тэмдэглэл хөтөлдөг, 20 гаруй дэвтэр үлдээсэн гэж О.Амархүү дурссан байна.<ref name="onoodor2011" /> Мөн боловсон хүчин бэлтгэх, сургахад онцгой анхаардаг байсан бөгөөд орон нутагт ажиллахдаа малчдын айлд орж, намын болон Засгийн газрын бодлогыг энгийнээр тайлбарладаг байсан гэж тэмдэглэжээ.<ref name="onoodor2011" /> == Нас барсан нь == Б.Бадарч Хэрэг эрхлэх газрын даргын албан тушаалд ажиллаж байхдаа 1985 оны 11-р сарын 4-нд таалал төгсөж, Алтан-Өлгийн оршуулгын газарт оршуулагджээ.<ref name="unen1985" />{{Citation needed}} == Дурсгал == 2011 онд Б.Бадарчийн мэндэлсний 95 жилийн ой, Засгийн газрын ажлын албаны 100 жилийн ойг тохиолдуулан Увс аймгийн Завхан сумын Засаг даргын Тамгын газрын дэргэд түүний нэрэмжит цэцэрлэгт хүрээлэн байгуулжээ. Цэцэрлэгт хүрээлэнг Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын санаачилга, хөрөнгө оруулалтаар, Завхан сумын Тамгын газрын ажилтан, албан хаагчид, иргэдийн хүчээр бий болгосон бөгөөд 250 гаруй мод суулгаж, гэрэлтүүлэг, усан оргилуур, зорчих зам, талбай бүхий болгожээ. Хүрээлэнгийн хойморт "Монгол Улсын төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, Монгол Улсын гавьяат хуульч, Сайд нарын Зөвлөлийн Хэрэг эрхлэх газрын даргаар тасралтгүй 33 жил ажилласан Балдангийн Бадарч агсны мэндэлсний 95, Засгийн газрын ажлын албаны 100 жилийн ойг тохиолдуулан энэхүү цэцэрлэгт хүрээлэнг Б.Бадарчийн нэрэмжит болгосныг баталгаажуулж дурсгалын самбар босгов, 2011 он" гэсэн бичигтэй хөшөө байрлуулсан.<ref name="onoodor2011" /> Цэцэрлэгт хүрээлэнг нээх ёслол дээр Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга Ч.Хүрэлбаатар Б.Бадарчийг ажил хэрэгч, зарчимч, асуудлыг нарийн судалж шийдвэрлэдэг, хамт олонтойгоо даруу, ялгаваргүй харилцдаг, жинхэнэ мэргэшсэн "төрийн түшээ" байсан хэмээн тодотгожээ.<ref name="onoodor2011" /> == Эх сурвалж == <references /> {{DEFAULTSORT:Бадарч, Балдангийн}} [[Ангилал:Монголын төрийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монголын хуульч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Увсынхан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1916 онд төрсөн]] [[Ангилал:1985 онд өнгөрсөн]] mk1jelb0d9zx51tpnfmv4cwm9z636zz 873728 873727 2026-10-20T04:32:12Z Zasagch 85033 Байгууллагын одоогийн нэрийг нэмэв 873728 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Балдангийн Бадарч | image = Baldangiin Badarch 1970s.jpg | caption = Б.Бадарч, 1970-аад он | office1 = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Сайд нарын Зөвлөлийн Хэрэг эрхлэх газрын дарга | term_start1 = 1952 | term_end1 = 1985 | birth_date = {{Birth date|1916|12|5}} | birth_place = Хантайшир уулын аймгийн Цэцэнсартуулын хошуу (одоогийн [[Увс аймаг]]ийн [[Завхан сум]]) | death_date = {{Death date and age|1985|11|4|1916|12|5}} | party = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | alma_mater = МАХН-ын Төв Хорооны дэргэдэх Нам ба улсын төв сургууль<br />ЗХУ-ын Дорно дахины дээд сургууль<br />[[Монгол Улсын Их Сургууль]] | awards = Монгол Улсын гавьяат хуульч }} '''Балдангийн Бадарч''' (1916 оны 12-р сарын 5 – 1985 оны 11-р сарын 4) — Монголын төр, нийгмийн зүтгэлтэн, Монгол Улсын гавьяат хуульч. [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын Сайд нарын Зөвлөлийн Хэрэг эрхлэх газрын (одоогийн Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар) даргаар 1952–1985 онд тасралтгүй 33 жил ажилласан бөгөөд энэ байгууллагын түүхэнд хамгийн удаан ажилласан удирдагч юм.<ref name="onoodor2011">Ц.Энхмаа, "Монгол төрийн мэргэн түшээ Балдангийн Бадарч", ''Өнөөдөр'' сонин, 2011 оны 11-р сарын 7, №257 (4421), С3 нүүр.</ref> == Намтар == Балдангийн Бадарч 1916 оны 12-р сарын 5-нд Хантайшир уулын аймгийн Цэцэнсартуулын хошуу, одоогийн Увс аймгийн Завхан сумын нутагт төржээ.<ref name="onoodor2011" /> === Боловсрол === Тэрээр МАХН-ын Төв Хорооны дэргэдэх Нам ба улсын төв сургууль, ЗХУ-ын Дорно дахины дээд сургууль, Монгол Улсын Их Сургуулийг төгссөн.<ref name="onoodor2011" /> == Ажлын гараа == * 1932–1936 — Увс аймгийн Завхан сумын Эвлэлийн үүрийн дарга * 1940–1951 — МАХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]ын туслах * 1951–1952 — Дорноговь аймгийн Намын хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга * 1952–1985 — БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн Хэрэг эрхлэх газрын дарга<ref name="onoodor2011" /> Мөн Монгол-Зөвлөлтийн найрамдлын нийгэмлэгийн Төв Зөвлөлийн орлогч даргаар ажиллаж байжээ.<ref name="unen1985">"Сүүлчийн замд нь үдэв", ''Үнэн'' сонин, 1985 оны 11-р сарын 9.</ref> Тэрээр Зөвлөлтийн Улаан армид фронтын бэлэг хүргэх ажилд оролцож байсан Хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн, МАХН-ын Төв Хорооны гишүүн байсан бөгөөд [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатаар есөн удаа дараалан сонгогдож байжээ.<ref name="onoodor2011" /> == Хэрэг эрхлэх газрын даргаар == Б.Бадарч Сайд нарын Зөвлөлийн Хэрэг эрхлэх газрын даргаар ажиллах хугацаандаа Засгийн газар болон Засгийн газрын товчооны 1655 удаагийн хуралдааныг зохион байгуулж, 18,200 гаруй тогтоол, 9,000 гаруй шийдвэр, захирамжийг эцэслэн хянаж, албажуулсан байна. Эдгээр шийдвэр нь XX зуунд хийгдсэн бүтээн байгуулалт, олон ололт амжилтын суурь болсон гэж сонины нийтлэлд дүгнэжээ.<ref name="onoodor2011" /> Түүний удирдлагын үед хамрагдсан томоохон үйл явдлуудаас нийтлэлд дурдсан нь: * Атар газар эзэмшиж, газар тариалан хөдөө аж ахуйн бие даасан салбар болсон, Монгол Улс газар тариалангийн бүтээгдэхүүний хэрэглэгч орноос үйлдвэрлэгч орон болсон; * 1960 оны 7-р сарын 6-нд Ардын Их Хурлын дөрөв дэх удаагийн сонгуулийн анхдугаар чуулганаар БНМАУ-ын III Үндсэн хуулийг баталж, үүний дагуу Сайд нарын Зөвлөл төрийн гүйцэтгэх засаглалын дээд байгууллагын хувиар үйл ажиллагаагаа шинэ үед оруулсан; * [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэтийн зэс молибдений комбинат]]ыг барьж байгуулах ажил эхэлж, улмаар [[Эрдэнэт]] хотын суурийг тавьсан; комбинатыг богино хугацаанд барьж ашиглалтад оруулах талаар Сайд нарын Зөвлөл, Хэрэг эрхлэх газар холбогдох яам, газруудтай хамтран арга хэмжээ авч байсан; * Эрүүл мэндийн салбарт 1940 онд 108 эмчтэй байсан бол 1985 онд 4,595 эмчтэй болж, 10,000 хүнд ногдох эмчийн тоогоор өндөр хөгжилтэй орнуудын түвшинд хүрсэн.<ref name="onoodor2011" /> == Хувь хүний онцлог == Түүнтэй хамт ажиллаж байсан Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын орлогч дарга асан, гавьяат хуульч О.Амархүү, мөн орлогч даргаар ажиллаж байсан С.Дорж нарын дурсамжаар Б.Бадарч нь "төрийн жинхэнэ менежер" байсан бөгөөд харилцааны өндөр соёлтой, ажилтнуудаа загнаж дарамталдаггүй, бичиг баримт боловсруулах, хянах ажилд онцгой нямбай хандаж, хууль зөрчөөгүй шийдвэрийг л Сайд нарын Зөвлөлийн хуралд оруулахыг шаарддаг байжээ. Тэрээр монгол бичгээр тэмдэглэл хөтөлдөг, 20 гаруй дэвтэр үлдээсэн гэж О.Амархүү дурссан байна.<ref name="onoodor2011" /> Мөн боловсон хүчин бэлтгэх, сургахад онцгой анхаардаг байсан бөгөөд орон нутагт ажиллахдаа малчдын айлд орж, намын болон Засгийн газрын бодлогыг энгийнээр тайлбарладаг байсан гэж тэмдэглэжээ.<ref name="onoodor2011" /> == Нас барсан нь == Б.Бадарч Хэрэг эрхлэх газрын даргын албан тушаалд ажиллаж байхдаа 1985 оны 11-р сарын 4-нд таалал төгсөж, Алтан-Өлгийн оршуулгын газарт оршуулагджээ.<ref name="unen1985" />{{Citation needed}} == Дурсгал == 2011 онд Б.Бадарчийн мэндэлсний 95 жилийн ой, Засгийн газрын ажлын албаны 100 жилийн ойг тохиолдуулан Увс аймгийн Завхан сумын Засаг даргын Тамгын газрын дэргэд түүний нэрэмжит цэцэрлэгт хүрээлэн байгуулжээ. Цэцэрлэгт хүрээлэнг Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын санаачилга, хөрөнгө оруулалтаар, Завхан сумын Тамгын газрын ажилтан, албан хаагчид, иргэдийн хүчээр бий болгосон бөгөөд 250 гаруй мод суулгаж, гэрэлтүүлэг, усан оргилуур, зорчих зам, талбай бүхий болгожээ. Хүрээлэнгийн хойморт "Монгол Улсын төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, Монгол Улсын гавьяат хуульч, Сайд нарын Зөвлөлийн Хэрэг эрхлэх газрын даргаар тасралтгүй 33 жил ажилласан Балдангийн Бадарч агсны мэндэлсний 95, Засгийн газрын ажлын албаны 100 жилийн ойг тохиолдуулан энэхүү цэцэрлэгт хүрээлэнг Б.Бадарчийн нэрэмжит болгосныг баталгаажуулж дурсгалын самбар босгов, 2011 он" гэсэн бичигтэй хөшөө байрлуулсан.<ref name="onoodor2011" /> Цэцэрлэгт хүрээлэнг нээх ёслол дээр Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга Ч.Хүрэлбаатар Б.Бадарчийг ажил хэрэгч, зарчимч, асуудлыг нарийн судалж шийдвэрлэдэг, хамт олонтойгоо даруу, ялгаваргүй харилцдаг, жинхэнэ мэргэшсэн "төрийн түшээ" байсан хэмээн тодотгожээ.<ref name="onoodor2011" /> == Эх сурвалж == <references /> {{DEFAULTSORT:Бадарч, Балдангийн}} [[Ангилал:Монголын төрийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монголын хуульч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Увсынхан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1916 онд төрсөн]] [[Ангилал:1985 онд өнгөрсөн]] he8b2fjfnd1xkwf9rl9b4bbehs53h4w Содномдоржийн Галиндив 0 148670 873682 873661 2026-10-19T13:50:14Z Tojilsuren Dariimaa f4m3ioog7s 108318 873682 wikitext text/x-wiki {{Намтар|нэр=С.Галиндив|бүтэн нэр=Содномдоржийн Галиндив|цол=Хатан|төрсөн он=(Мэдээлэл байвал оруулах)|насан эцэслэсэн=(Мэдээлэл байвал оруулах)|угсаа гарал=[[Боржигин]] (Халхын Засагт хан аймаг)|эцэг=Чадраабалын Содномдорж тайж|гэр бүл=Тайж Г.Гончигсүрэн}} {{Infobox Түүхэн хүн |нэр = Чадраабалын Содномдорж |дүрс = |тайлбар = |төрсөн_он = 19-р зууны сүүл үе |төрсөн_газар = Халхын Засагт хан аймаг, Илдэн, Жонон засгийн хошуу |нас барсан_он = 20-р зууны эхэн үе |нас барсан_газар = |албан_тушаал = Тэргүүн зэргийн тайж, Төр захиргааны зүтгэлтэн |угсаа_гарвал = Бясуд (Бэсүд) овог, Алтан ураг |эцэг = Цогтын Чадраабал ноён ("Тэргүүн баян ноён") |гэргий = Хотгойдын Л.Мандал зайсаны охин |хүүхэд = Содномдоржийн Галиндив хатан (ууган охин) тэдгээрийн хамт 12 хүүхэд }} '''Чадраабалын Содномдорж''' (19-р зууны сүүл — 20-р зууны эхэн үе) — Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Илдэн, Жонон засгийн хошуу (хожмын Хантайшир уулын аймгийн Дамдин Авшаа гүний хошуу)-ны Тэргүүн зэргийн тайж, язгууртан, төр захиргааны зүтгэлтэн юм. Тэрээр [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн шууд тасархай, Бясуд (Бэсүд) овгийн Илдэн, Жонон засгийн хошууны ноёдын уг эх, ясан төрлийн (агнатик) шууд залгамжлагч болно. Нутаг орондоо "Тэргүүн баян ноён" хэмээн алдаршсан Цогтын Чадраабал ноёны хүү юм. == Угсаа гарал == Чадраабалын Содномдорж ноёны ясан төрлийн (агнатик) шууд залгамжлалыг ЮНЕСКО-ийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрт бүртгэгдсэн “Халхын долоон хошуу, дөрвөн аймгийн ноёдын гэрийн үеийн бичмэл хүрдэн зураг” дурсгал болон түүхийн албан ёсны сурвалж бичгүүдэд дараах байдлаар баримтжуулсан байдаг: # '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' — Монголын нэгдсэн улсын суут хаан. # '''[[Гэрсэнз Жалайр хунтайж]]''' — Даян хааны арван нэгдүгээр хөвгүүн, Ар Халхын дээд өвөг. # '''Ноёндой хатанбаатар''' (1549 онд төрсөн) — Гэрсэнз хааны хоёрдугаар хөвгүүн. 1549 онд арын 7 отгоос Бясуд, Элжигин отгийг өмчлөн авсан бөгөөд хожмын Засагт хан аймгийн тус хошуудын ноёд, тайж нарын дээд өвөг. # '''Төвд хатанбаатар''' (1551 онд төрсөн) — Ноёндой хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхээр Халхын 6 хошууны цаазыг батлалцахад тэргүүлэн оролцсон баруун гарын засаг барьсан ноёдын нэг. # '''Хонхуй сэцэн жонон''' (1566 онд төрсөн) — Төвд Хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. Бясудын газарт сууж байсан бөгөөд Бясудын 5 хошууны ноёдын дээд өвөг. # '''Цэрэн цөхүр''' — Хонхуй сэцэн жононгийн ахмад хөвгүүн. # '''Дорж сэцэн жонон''' (1680 оны үе) — Цэрэн цөхүрийн хөвгүүн. 1680 онд хошуугаа тусгаарлан Манжийн Энх амгалан хаанаас Дорж сэцэн жонон цол шагнагджээ. # '''Сономишжав''' (1691 оны үе) — Дорж сэцэн жононгийн ганц хөвгүүн. 1691 оны Долоннуурын чуулганаар засаг тэргүүн зэрэг тайж, улмаар туслагч гүн өргөмжлөгдөн Жонон засгийн хошууг захирчээ. # '''Галсанцэвээн гүн''' (1718 онд засаг залгамжилсан) — Сономишжавын ахмад хөвгүүн, Жонон засгийн хошууны ноён. # '''Жигжиддорж гүн''' (1737 онд засаг залгамжилсан) — Галсанцэвээнгийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжлан, 1768 он хүртэл хошуу ноён суужээ. # '''Лачинсүрэн гүн''' (1768 онд засаг залгамжилсан) — Жигжиддоржийн ахмад хөвгүүн. 1781 оны зарлигаар засаг хэргэмийг үе улиран тасралгүй залгамжлуулахаар болсон бөгөөд сурвалж бичигт "Мэргэн жонон" цолтой Илдэн засгийн хошууны "Цагаан бар ноён" хэмээн тэмдэглэгдсэн өвөг mөн. # '''Минжүүрдорж гүн''' (1804 онд засаг залгамжилсан) — Лачинсүрэнгийн ахмад хөвгүүн. # '''Сандувдорж гүн''' (1826 онд засаг залгамжилсан) — Минжүүрдоржийн ахмад хөвгүүн. # '''Цэдэндондовдорж засаг гүн''' (1842 онд засаг залгамжилсан) — Сандувдоржийн хөвгүүн. 1849 онд Засагт хан аймгийн Дэд чуулганы дарга, 1863 онд Туслагч жанжнаар томилогдсон, Засагт хан аймгийн маш нөлөө бүхий томоохон зүтгэлтэн байв. # '''Чогдон тайж''' — Бэсүд хаадын шууд залгамж, Цэдэндондовдорж засаг гүний ураг төрлийн Тэргүүн зэргийн тайж. Өөрийн салбар шугамын суурийг тавигч. # '''Чогдоны Цогт''' — Чогдон тайжийн хүү, Хантайшир уулын хошууны нөлөө бүхий Тэргүүн зэргийн тайж, ноён. # '''Цогтын Чадраабал''' — Цогт тайжийн хүү, нутаг орондоо "Тэргүүн баян ноён" хэмээн алдаршсан төр захиргааны нөлөөт удирдагч. # '''Чадраабалын Содномдорж''' — Тэргүүн баян Чадраабал ноёны хүү. # '''Содномдоржийн Галиндив''' (Ууган охин, 1883 онд төрсөн. Хотгойдын тайж Г.Гончигсүрэнгийн гэргий, хатан) # '''Содномдоржийн Дулмаа''' # '''Содномдоржийн Буянхишиг''' # '''Содномдоржийн Намжил''' # '''Содномдоржийн Хандаа''' # '''Содномдоржийн Долгор''' [1, 2] Хөвгүүд / Банди нар (6 хүү) Хөвгүүд нь алтан ургийн тайж язгуур, Бэсүд овгийн ноёдын уг эхийг шууд залгамжлах тул тухайн үеийн хошуу тамгын "Тайж унших" албан ёсны улаан шугамт нэрсийн цэс болон цэргийн насны бүртгэлд заавал бүртгэгддэг байв. [1]<ref name=":1" /> # '''Содномдоржийн Гомбосүрэн''' (Ууган хүү) # '''Содномдоржийн Дамдинсүрэн''' # '''Содномдоржийн Лхагвасүрэн''' # '''Содномдоржийн Пүрэвсүрэн''' # '''Содномдоржийн Санжжав''' # '''Содномдоржийн Цэрэндорж''' '''Чадраабалын Лодойдамб''' '''нь Чадраабалын Содномдорж дүү юм.'''<ref name=":1" /> == Гэр бүл, худ ургийн холбоо == Чадраабалын Содномдорж ноён нь Хотгойдын домогт Тэргүүн баян Луузангийн хүү, гутгаар зэргийн тайж Л.Мандал зайсантай худ ураг барилдаж, түүний охиныг гэргийгээ болгон авчээ. Энэхүү ураг барилдаанаас 12 хүүхэд (6 хүү, 6 охин) мэндэлсэн байдаг. Түүний хамгийн том ууган охин нь '''Содномдоржийн Галиндив хатан''' (1883 онд төрсөн) юм. С.Галиндив хатан нь Хотгойдын Алтан хаадын шууд ясан төрлийн залгамжлагч, Улиастайн сайд Гүн Гүржавын төрсөн дүү болох Хотгойдын Тэргүүн зэргийн тайж Гүржавын Гончигсүрэн (Голио)-той хууль ёсны дагуу ураг барилдан суусан түүхтэй. Энэхүү ураг барилдаанаар Халхын баруун гарын хоёр том Алтан ураг буюу Хотгойдын Алтан хаад болон Бясуд Илдэн Жонон засгийн ноёдын цусан холбоо тэгш нэгджээ. == Хутагт хувилгаадтай холбогдох сэжим == Содномдорж ноёны гэргий талын эцэг Л.Мандал зайсан нь Ар Халхад тодорсон '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэнгийн''' шууд нагац ах байсан тул С.Галиндив хатан нь нагац талаасаа Ялгуусан хутагтуудын цусан төрлийн (махан) ойрын садан болдог. Мөн түүний хүргэн Гүржавын Гончигсүрэн тайж нь '''V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912)-гийн шууд төрсөн үеэл (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвийн өргөмөл хүү) байв. == Орчин үеийн шууд үргэлжлэл == Чадраабалын Содномдорж ноёны ууган охин С.Галиндив хатан болон Г.Гончигсүрэн тайж нараас Сүрэнхоржав (1934-2013 оны хооронд амьдарч байсан, том охин), Гөлөг (бага охин) нар төрсөн. Түүнээс салбарласан шууд үр хойчсын хэлхээ нь С.Лхамжав (Мухлаашийн Оросын гэргий), түүний ууган хүү Тожилсүрэн (1953 онд төрсөн) нараар үргэлжлэн баримтжуулагдсан байдаг. == Эх сурвалж == {{Эх сурвалж}} * '''Олон улсын баримтат өв:''' ЮНЕСКО-ийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрт бүртгэгдсэн ''“Халхын долоон хошуу, дөрвөн аймгийн ноёдын гэрийн үеийн бичмэл хүрдэн зураг”'' (угийн бичгийн эх хувь). * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд-А-133, Төвъёог-1, Хавтаст хэрэг-160:'' Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн болон Илдэн, Жонон засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын ураг төрлийн данс хараа. ** ''Фонд-А-31, Хэргийн дугаар-5751:'' '''Засагт хан аймгийн чуулган дарга, туслагч жанжин Цэдэндондовдорж засаг гүний албан хэргийн баримтууд.''' ** БНМАУ-ын 1922 болон 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс''', Хантайшир уулын аймгийн Дамдин Авшаа гүний хошууны тайж, язгууртнуудын өрхийн бүртгэл'''. * '''Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд:''' ** Б. Нацагдорж, ''“Халхын Засагт хан аймгийн түүх”'' (Улаанбаатар, 2013). ** А. Очир, Ж. Сэржээ, ''“Монголын хаад, язгууртны угийн бичиг”'' (Улаанбаатар, 2002). * '''Гэндэнсүрэнгийн Бадарч, Бадарчийн Натжав нарын өвөг дээдсээс уламжлагдсан угийн эхийн гар бичмэл баримт, гэр бүлийн цадиг түүхийн цуглуулга'''. [[Ангилал:Монголын тайж нар]] [[Ангилал:Алтан ургийнхан]] [[Ангилал:Засагт хан аймаг]] '''Содномдоржийн Галиндив''' (Хатан С.Галиндив) — [[XX зуун|XX зууны]] эхэн үеийн [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] алтан ургийн тайж язгууртан, хатан. 1929 оны хүн амын албан ёсны тооллогоор одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг сумны]] нутагт дөтгөөр зэргийн тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт бүртгэгдэн үлдсэн түүхэн зүтгэлтэн юм.<ref name=":1">БНМАУ-ын 1929 оны хүн амын хөрөнгө, орлогын тооллогын бүртгэл, Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Түүхийн баримтын архив.</ref> * '''''Ноёндой хатанбаатар (1549 онд төрсөн)''' — Батмөнх Даян хааны арван нэгдүгээр хөвгүүн Гэрсэнз жалайр хунтайжийн хоёрдугаар хөвгүүн. 15''49 онд арын 7 отгоос Бясуд, Элжигин отгийг өмчлөн авсан бөгөөд хожмын Засагт хан аймгийн тус хошуудын ноёд, тайж нарын дээд өвөг мөн.<ref>«Шастир бичиг», №640.1, Хуудас 243.</ref> * '''Төвд хатанбаатар (1551 онд төрсөн)''' — Ноёндой хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхээр Халхын 6 хошууны цаазыг батлалцахад тэргүүлэн оролцсон баруун гарын засаг барьсан ноёдын нэг байв.<ref>«Шастир бичиг», №641.1, Хуудас 243.</ref> * '''Хонхуй сэцэн жонон (1566 онд төрсөн)''' — Төвд Хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. Бясудын газарт сууж байсан бөгөөд Бясудын 5 хошууны ноёдын дээд өвөг болох ажээ.<ref>«Шастир бичиг», №642.1, Хуудас 243.</ref> * '''Цэрэн цөхүр''' — Хонхуй сэцэн жононгийн ахмад хөвгүүн.<ref>«Шастир бичиг», №643.1, Хуудас 244.</ref> * '''Дорж сэцэн жонон (1680 оны үе)''' — Цэрэн цөхүрийн хөвгүүн. 1670-аад оноос Манжтай харилцаж байсан бөгөөд 1680 онд хошуугаа тусгаарлан Манжийн Энх амгалан хаанаас Дорж сэцэн жонон цол шагнагджээ.<ref>«Шастир бичиг», №644.1, Хуудас 244.</ref> * '''Сономишжав (1691 оны үе)''' — Дорж сэцэн жононгийн ганц хөвгүүн. 1688 онд албат ардаа дагуулан Манжид дагаж орж, 1691 оны Долоннуурын чуулганаар засаг тэргүүн зэрэг тайж, улмаар туслагч гүн өргөмжлөгдөн Жонон засгийн хошууг захирчээ.<ref>«Шастир бичиг», №645.1, Хуудас 244.</ref> * '''Галсанцэвээн гүн (1718 онд засаг залгамжилсан)''' — Сономишжавын ахмад хөвгүүн. 1718 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, Жонон засгийн хошууны ноён суусан.<ref>«Шастир бичиг», №646.1, Хуудас 244.</ref> * '''Жигжиддорж гүн (1737 онд засаг залгамжилсан)''' — Галсанцэвээнгийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжлан, 1768 он хүртэл хошуу ноён суужээ.<ref>«Шастир бичиг», №647.1, Хуудас 245.</ref> * '''Лачинсүрэн гүн (1768 онд засаг залгамжилсан)''' — Жигжиддоржийн ахмад хөвгүүн. 1781 оны зарлигаар засаг хэргэмийг үе улиран тасралгүй залгамжлуулахаар болсон бөгөөд сурвалж бичигт "Лачинсүрэн миний өвөг хууд, өргөмжилсөн овог бясуд, цол мэргэн жонон" хэмээн тэмдэглэгдсэн Илдэн засгийн хошууны "Цагаан бар ноён" хэмээх алдарт өвөг мөн.<ref>«Шастир бичиг», №648.1, Хуудас 245.</ref> * '''Минжүүрдорж гүн (1804 онд засаг залгамжилсан)''' — Лачинсүрэнгийн ахмад хөвгүүн. 1804 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1826 он хүртэл хошуу захирсан.<ref>«Шастир бичиг», №649.1, Хуудас 245.</ref> * '''Сандувдорж гүн (1826 онд засаг залгамжилсан)''' — Минжүүрдоржийн ахмад хөвгүүн. 1826 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1841 он хүртэл хошуу ноён байсан.<ref>«Шастир бичиг», №650.1, Хуудас 245.</ref> * '''Цэдэндондовдорж засаг гүн (1842 онд засаг залгамжилсан)''' — Сандувдоржийн хөвгүүн. 1849 онд Засагт хан аймгийн Дэд чуулганы дарга, 1863 онд Засагт хан аймгийн Туслагч жанжнаар томилогдсон. 1874 онд үе улиран тасралгүй залгамжлах Илдэн, Жонон зэрэг хэргэм хүртсэн, Засагт хан аймгийн маш нөлөө бүхий томоохон зүтгэлтэн байв.<ref>«Шастир бичиг», №651.1, Хуудас 245.</ref> * '''Содномдорж тайж (1800-аад оны сүүл үе)''' — Цэдэндондовдорж засаг гүний ураг төрлийн сурвалжвалжит тайж. Дамдин-Абиша гүний хошуунд харьяалагдаж байсан бөгөөд зургаан хүү, зургаан охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн гэр бүлийн тэргүүн байв.<ref>«Г. Гончигсүрэн тайжийн намтар», Хуудас 383.</ref> * '''Содномдоржийн Галиндив хатан (1883 онд төрсөн)''' — Тайж Содномдоржийн ууган охин (том охин). Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (Нөмрөг уулын) хошууны алтан ургийн дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн тайжтай (1883) гэр бүл болж, 12 хүүхэд төрүүлсэн, өнөр өтгөн айлын ухаант хатан байв.<ref>«Г. Гончигсүрэн тайж ба С. Галиндив хатан», Түүхэн дурсамж-намтар.</ref> === . Сүрэнхоржавын Лхамжав, Отгонбилэг(Үр хойч, амьд түүх) === * '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Сүрэнхоржавын охин, 1934 онд төрсөн. Өдгөө АНУ-д амьд сэрүүн амьдарч буй тус гэр бүл, угсаа гарлын хамгийн ахмад, хүндтэй төлөөлөгч, түүхийн амьд гэрч юм. '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Өвөг дээдсийнхээ бичгийн соёл, зарчимч, нямбай чанарыг бүрэн өвлөсөн. Хүнийг засаж залруулах, сургахдаа жинхэнэ монгол сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалаар зүйр цэцэн үгээр сурган сүүл толгой холбон уран цэцэн үгсээр сургадаг. Түүний ач Т. Дариймаа нь эмээгийнхээ талаар тодорхойлох доо " ''миний эмээ Лхамжав нь 90 гаруй настай ч гэсэн ухаан саруул, хэлэх ярих нь язгууртны өндөр соёлтой, зарчимтай хүн юм''" гэжээ. {{Өгүүлэл дутуу|Тожилсүрэнгийн Дариймаа=Миний эмээ С. Лхамжав нь 90 гаруй настай боловч ухаан саруул аливаа хүнд буруу зөрүүг нь хэлэхдээ зүйр үгээр, толгой сүүл холбон уран цэцэн хэлж ярьдаг нь цаанаасаа язгууртан хүний шинжтэй.}} '''Хотгойдын алтан ургийн түүхэн залгамжлал''' нь [[Чингис хаан|Эзэн Чингис хааны]] язгуур үндэснээс салбарласан, [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Хотгойд салбарын хаад, засаг ноёд болон тайж нарын ураг төрлийн албан ёсны түүхэн хэлхээ юм. Уг түүхэн залгамжлал нь Манж Чин улс, Богд хаант Монгол Улс болон БНМАУ-ын эхэн үеийн хүн амын албан ёсны тооллого, угийн бичгийн сурвалжуудаар баталгаажсан. == Анхдагч эх сурвалжууд == * Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд № А-89, А-90, Засагт хан аймгийн Хотгойдын Ахай бэйсийн хошуу болон Цогтой вангийн хошууны 1913, 1922 оны хүн амын албан ёсны тооллогын гар бичмэл данснууд. * Халхын тайж нарын угийн бичгийн латин галигт сурвалжийн индекс кодууд (Хуудас 25, 26, 36, 37, 47, 49). С, D, E салбарын нэгдсэн бүртгэл. == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} '''Амьдрал ба түүхэн үйл явдал''' Ч.Содномдорж тайж нь нутаг орондоо маш нэр хүндтэй, бичиг номтой язгууртан байсан бөгөөд 6 хүү, 6 охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн алдартай айл гэр болжээ. Түүния ууган охин нь 1929 оны хүн амын албан ёсны бүртгэлд одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг суманд тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт тэмдэглэгдсэн Хатан С.Галиндив юм.[1]<ref name=":1" /> Содномдорж тайж залуудаа '''[[Дилав хутагт Б.Жамсранжавд]]''' шавь орж байжээ. '''Дилав хутагт''' өөрийн түүхэн дурсамж бүтээл болох "'''Миний намтар'''" номдоо түүний тухай тусгайлан нэр зааж: "Түүний нэрийг Содномдорж гэдэг бөгөөд хэдэн жилийн тэртээ надад шавь орсон залуу билээ. Хожим тэр Өвөр монгол руу дүрвэн зугтсан юм..." хэмээн дурдсан байдаг.[2] Энэ нь 1930-иад оны эхээр Монголд язгууртан, тайж нар болон шашны зүтгэлтнүүдийг хяхан хавчих, хэлмэгдүүлэх давалгаа эхэлсэнтэй холбоотой бөгөөд тэрээр гэр бүл, үр хойчсоо хамгаалахын тулд ийнхүү өмнөд хил даван дүрвэсэн байна. Түүний үр удам одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сум болон бусад нутгуудаар салбарлан үлдсэн.[1]<ref name=":2">МУҮТА, Түүхийн баримтын архив, ХМ-168 сан, Засагт хан аймгийн тооллогын данс.</ref> 1911 оны зун VIII Богд Жавзандамба хутагтад бат-оршил (даншиг) өргөх, Богдхан уулыг тахих тайлга наадмыг далимдуулан Халхын дөрвөн аймгийн 200 гаруй хаад, засаг ноёд, том тайж нар Нийслэл Хүрээ болон Богдхан уулын Төр хурах, Шажин хурахын амуудад 2 сар гаруй хугацаанд хууран байрлаж, Манж Чин улсаас тусгаарлах нууц зөвлөгөөнийг шат дараатай хийсэн билээ. Энэхүү маш нууц операцид Засагт хан Д.Содномравданг дагалдан, түүний хатны төрөл төрөгсөд болох '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' биечлэн оролцож, орон нутагтаа цэрэг, зэвсэг, агт морьдын дайчилгааны нууц бэлтгэлийг хангаж байв. 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар: * Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' "Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан" цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов. Ч.Содномдорж тайжийн ууган охин '''С.Галиндэв (Галиндив) хатан''' нь хожим тус хошууны сурвалжит язгууртан, дөтгөөр зэргийн тайж '''Г. Гончигсүрэн''' (1883 онд төрсөн)-тэй гэрлэж, ураг барилдан Алтан ургийн хоёр том голомтыг нэгтгэсэн түүхтэй. === 1911 оны хувьсгал ба Ураг төрлийнхний оролцоо, Богд хааны шагнал === 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар: * Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' "Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан" цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов. == Эх сурвалж == * '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, "Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг".'' * '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. "Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс" (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).'' * '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''"Монголын товч түүх"'' (Улсын хэвлэл, 1934 он). == Эх сурвалж == * '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, "Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг".'' * '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. "Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс" (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).'' * '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''"Монголын товч түүх"'' (Улсын хэвлэл, 1934 он). == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} o21n2tdbu48hrzamym0mmzx633q53c1 Хэрэглэгч:Enkhtur Tsendorj 2 148725 873751 872765 2026-10-20T07:21:23Z Enkhtur Tsendorj 107865 fixed some spelling mistakes 873751 wikitext text/x-wiki == '''Цэндоржийн Энхтөр''' == '''Цэндоржийн Энхтөр''' (1971 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) нь Монгол Улсын төгөлдөр хуурч, Соёл Урлагийн Их Сургуулийн хүндэт профессор. == Боловсрол == * '''1979–1987 он:''' Улаанбаатар хотын Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд төгөлдөр хуурын ангид Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Т.Цолмонгийн удирдлага дор суралцан төгссөн. * '''1987–1992 он:''' ОХУ-ын Москва хотын П.И.Чайковскийн нэрэмжит Хөгжмийн Дээд Сургуулийн дэргэдэх хөгжмийн дунд сургуульд ОХУ-ын Гавьяат жүжигчин, профессор Т.В.Галицкаягийн удирдлагад суралцсан. * '''1992–1996 он:''' СУИС-ийн төгөлдөр хуурчийн ангид Монгол Улсын ардын жүжигчин, профессор Т.Цолмонгийн удирдлага дор суралцаж дээд боловсрол эзэмшсэн. * '''2007 он:''' СУИС-д магистратураа хамгаалж, урлаг судлалын ухааны магистр зэрэг хүртсэн. * '''2013 оноос:''' Докторантурт суралцаж эхэлсэн. == Ажлын туршлага == * '''1996–2009 он:''' СУИС-ийн Сонгодог Хөгжмийн Тэнхимд төгөлдөр хуурын багш, цөөхүүл хөгжмийн багш, концертмейстерийн ур чадварын багш. * '''2009–2011 он:''' СУИС-ийн Сонгодог Хөгжмийн Тэнхимийн эрхлэгч. * '''2011–2019 он:''' СУИС-ийн Хөгжмийн урлагийн сургуулийн (ХУТ) ахлах багш. * '''2019 оноос:''' СУИС-ийн Сонгодог урлагийн тэнхимд төгөлдөр хуурын ахлах багшаар ажиллаж байна. == Шагнал, цол тэмдэг == * '''2005 он:''' Соёлын тэргүүний ажилтан * '''2016 он:''' Боловсролын тэргүүний ажилтан *'''2026 он:''' Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон == Уралдаан, тэмцээний амжилт == * '''1990 он:''' ОХУ-ын Москва хотын П.И.Чайковскийн нэрэмжит Хөгжмийн Дээд Сургуулийн дэргэдэх хөгжмийн дунд сургуульд зохиогдсон өсвөрийн хөгжимчдийн "Сонгодог соната" хэрхэн чадварлаг тоглох уралдаанд ''1-р байр.'' * '''1994 он:''' Японы Хамамацугийн нэрэмжит олон улсын төгөлдөр хуурчдын II уралдаанд оролцсон. * '''1996 он:''' С.Гончигсумлаагийн нэрэмжит Улсын мэргэжлийн хөгжимчдийн уралдаанд ''1-р байр''. * '''1998 он:''' ОХУ-ын Москва хотод болсон П.И.Чайковскийн нэрэмжит XI дэх олон улсын хөгжмийн уралдаанд оролцсон. * '''1999 он:''' Новосибирскийн олон улсын төгөлдөр хуурчдын VI наадамд хоршил хөгжмийн төрлөөр дипломоор шагнагдсан. * '''1999 он:''' Украинд болсон Одессын орчин үеийн төгөлдөр хуурчдын хөгжмийн наадамд оролцсон. * '''2004 он:''' Ханс Зайделийн сангаас зохион байгуулсан Германы сонгодог зохиолчийн уралдаанд ''1-р байр''. * '''2013 он:''' Францын Мэриняк (Mérignac) хотод зохиогддог байсан олон улсын төгөлдөр хуурын уралдаанд төгөлдөр хуурын хоршил төрөлд ''1-р байр.'' * '''2015 он:''' А. Г. Бахчиевын нэрэмжит «За роялем вдвоём» (Төгөлдөр хуурын хослол) Бүх Оросын (Олон улсын) уралдаанд ''3-р байр.'' == Уран бүтээл ба тоглолтууд == Ц.Энхтөр нь 1992 оноос хойш бие даасан болон хамтарсан уран бүтээлийн тоглолтуудыг дотоод, гадаадад тогтмол толилуулж ирсэн. Монгол Улсын мэргэжлийн стандарт, дээд боловсролтой мэргэжилтэн бэлтгэх хөтөлбөрийн магадлан итгэмжлэлд төгөлдөр хуур мэргэжлийн хичээлүүдийн хөтөлбөрүүдийг боловсруулах, баталгаажуулах ажилд онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн чадварлаг төгөлдөр хуурч, уран бүтээлч-багш юм. Багшлах хугацаанд нээлттэй хичээлүүдийг удаа дараалан удирдан зохион байгуулахдаа гадаадын нэр хүндтэй багш нартай хамтарсан хичээлүүдэд хийсэн нь үр дүнгээ өгч байна. Орчин цагийн мэргэжлийн хөгжим, тэр дундаа сонгодог хөгжмийн хаан хуурын хөгжимдөх ур чадварыг өндөр түвшинд эзэмшин 1992 оноос бие даасан уран бүтээлийн тоглолтуудыг олон нийтэд байнга толилуулж монголын төгөлдөр хуурын тоглоочийн урлагийг эх орондоо төдийгүй гадаад ул орнуудад сурталчлахад гайхам амжилт гаргасан цөөхөн гоцлоочийн нэгд зүй ёсоор тооцогдоно. Дэлхийн нэр хүндтэй концертын танхимууд болох ОХУ-ын Москва хотын П.И.Чайковскийн Хөгжмийн Дээд Сургуулийн их, бага танхим, Одессын Филармони, Украин, АНУ-ын Чикаго хотын хөгжмийн их танхим, Япон улсын Токио хотын "Сантори" концертын танхим, Ёкохама хотын төв концертын танхим, ӨМӨЗО-ны Хөх хотын Урлагийн Их Сургууль, Ордос хотын хөгжмийн урлагийн их сургуулийн концертын танхимд тоглосон тоглолтууд нь монголын мэргэжлийн төгөлдөр хуурчдын түвшинг илэрхийлсэн тоглолтууд байлаа. Дотооддоо ардын хувьсгалын 79, 80, 87 жилийн төрийн хүндэтгэлийн тоглолтод ДБЭТ болон Улсын Филармонийн симфони найрал хөгжимтэй хамтран, улсын болон сургуулийн тайлан тоглолтуудад гоцлол, хоршил төрлөөр оролцож гадаадын, монголын хөгжмийн зохиолчдын бүтээлүүдийг амжилттай хөгжимдөж толилуулжээ. === Онцлох бие даасан болон хамтарсан уран бүтээлүүд === * '''1993 он (Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' П.И.Чайковскийн төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 1-р концертыг бүрэн хэмжээгээр тоглосон. * '''1996 он''' '''(Улсын Филармони):''' ''Н.Батсуурь'' (хийлч), ''Я.Бадамхатан'' (морин хийлч), ''Ц.Энхтөр'' (төгөлдөр хуурч) Хөтөлбөр (program): # В.А.Моцарт - Трио KV 564 # Л.В.Бетховен - Соната Оп.17 # Л.В.Бетховен - Соната №3 Оп.12 # Ф. Шопен - Соната Оп.58, №3 # С.Франк - Хийл Төгөлдөр хуурын Соната # И.Брамс - Соната Оп.18 * '''1998 он''' '''(Улсын Филармони):''' Л.В.Бетховен - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 5-р концерт Оп.73 * '''2004 он''' '''(Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' Монголын хөгжмийн зохиолчдын бүтээлийн тоглолт. ''Ц.Мөнхболд'' (хийлч), ''Ц.Мөнхбат'' (морин хийлч), ''Н.Туулайхүү'' (удирдаач) Хөтөлбөр (program): # С.Гончигсумлаа - Оргилуун гурвал # Г.Цэндорж - Трио # Х.Билэгжаргал - Трио # Х.Билэгжаргал - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн концерт # З.Хангал - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 2-р концерт * '''2005 он''' '''(Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' ''Н.Туулайхүү'' (удирдаач) Л.В.Бетховен - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 5-р концерт Оп.73 П.И.Чайковскийн төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 1-р концерт * '''2006 он''' '''(АНУ-ын Иллинойс мужийн Чикаго хот):''' Хөтөлбөр (program): # Л.В.Бетховен - Соната Оп.81а # Ф.Шопен - Фантази Оп.49 # Ф.Шопен - Ноктюрн Оп.9 №1,2 # Ф.Шопен - Этюд Оп.10, №12 # Б.Шарав - "Түмний эх" монгол ардын 16 дууны найруулга * '''2007 он (Хөгжим бүжгийн Коллеж / Монгол Улсын Консерватур):''' Төгөлдөр хуурч СУИС-ийн багш магистр ''Ц.Энхтөр'' "Уран бүтээлийн тоглолт" Хөтөлбөр (program): # Д.Скарлатти Соната K.197, L.147 , K.380, L.115 # Л.В.Бетховен - Соната Оп.81а # Ф.Шуберт - Соната Оп.147 # Ф.Шопен - Этюд Оп.25, №7 # Ф.Шопен - Скерцо Оп.54, №4 # Ф.Шопен - Вальс Оп.69, №1 # С.Рахманинов - Этюд-картины Оп.39, №5,7,9 * '''2012 он (Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' Хөтөлбөр (program): # Ф. Шопен - Скерцо №1 # Ф. Шопен - Скерцо №2 # Ф. Шопен - Скерцо №3 # Ф. Шопен - Скерцо №4 # Ф. Шопен - Ноктюрн, оп. 27, №1 # Ф. Шопен - Ноктюрн, оп. 27, №2 # П. И. Чайковский - Төгөлдөр хуур ба симфони найрал хөгжмийн Концерт №1, бүтнээр нь * '''2013 он (Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' Хөтөлбөр (program): *# Ф. Шуберт - 3 дуу, оп. 906 *# В. А. Моцарт - Хоёр төгөлдөр хуурт зориулсан соната, K. 448; Соната, K. 381 *# С. Рахманинов - 6 дуу, оп. 11 *# Э. Шабрие - «Мюнхенийн дурсамж» (Souvenirs de Munich) *# Ф. Пуленк - (Хоёр төгөлдөр хуур ба симфони найрал хөгжмийн концерт, удирдаач Н. Туулайхүү) * '''2015 он (Улсын Филармони):''' Хөтөлбөр (program): # Ф. Шуберт - Дөрвөн гарт зориулсан фантази, D. 940 # К. Дебюсси - «Бяцхан свит» (Petite Suite) # Ф. Пуленк - Сонатина * '''2017 он (Уран бүтээлийн 20 жилийн ойн тоглолт):''' Хөтөлбөр (program): *# В. А. Моцарт - Төгөлдөр хуурын концерт, K. 414 *# Ф. Шопен - Төгөлдөр хуурын концерт №1 *# Э. Григ - Төгөлдөр хуурын концерт *# С. Прокофьев - Төгөлдөр хуурын концерт №1 *# З. Хангал - Төгөлдөр хуурын концерт №2 * '''2019 он:''' '''Теле концерт – Уран бүтээлийн тоглолт''' Хөтөлбөр (program): *# П. И. Чайковский - «Дөрвөн улирал», оп. 37b *# Г. Цэндорж - Романсууд * '''2022 он (Улсын Филармони):''' Хөтөлбөр (program): *# В. А. Моцарт - Ля минор Рондо, K. 511; Ре мажор Вариаци, K. 573 *# Ф. Шопен - Вальс, оп. 34, №2 *# Ф. Шопен - Вальс, оп. 64, №1 *# Ф. Шопен - Экспромт, оп. 29 *# Ф. Шопен - Экспромт, оп. 66 *# Ф. Шопен - Ноктюрн, оп. 72, №1 *# Ф. Шопен - Баллад, оп. 38, №2 *# П. И. Чайковский - «Дөрвөн улирал» * '''2024 он (Кавай Концертын Танхим):''' Хөтөлбөр (program): # В.Моцарт - Фантази K.475, Соната K.457 # Ф.Шуберт - Төгөлдөр хуурын гурван зохиол / ''Drei Klavierstücke'', D. 946 # Ф.Шопен - Фантази Оп.49 * '''2025 он (Кавай Концертын Танхим):''' Хөтөлбөр (program): # В.Моцарт - Рондо K.511 # В.Моцарт - Соната K.332 # Ф.Шуберт - Фантази D.940 (Дөрвөн гарт зориулсан) # Ф. Шопен - Соната Оп.58, №3 * '''2025 он (Соёл Урлагийн Их Сургууль / СУИС ):''' "Аялгуут найраглал" тоглолт. Хөтөлбөр (program): # Ф.Шопен - Баллад Оп.38, №2 # Ф.Шопен - Скерцо Оп.54, №4 # Ф.Шопен - Фантази Оп.49 # Ф.Шопен - Экспромт Оп.29, №1 # Ф. Шопен - Соната Оп.58, №3 * '''1993 оноос өнөөг хүртэл''' дэлхийн сонгодог хөгжмийн бүтээлүүд болон орчин цагийн монголын хөгжмийн бүтээлүүдийг өөрийн урын санд оруулсан байдаг. Морин хуурч '''''Аюушын'' ''Бат-Эрдэнэ''''' - Хамтарсан тоглолтууд Төгөлдөр хуурч '''''Алтансүхийн Энх-Амгалан''''' - Хоршил тоглолтууд 4tlyrvdjbi64feb4wcby1z98m4fnbd8 Энн Карсон 0 148907 873717 873650 2026-10-20T02:55:33Z Avirmed Batsaikhan 53733 873717 wikitext text/x-wiki [[Файл:Anne Carson, poet, at the 2024 National Book Awards finalist reading 0 (cropped).jpg|thumb|Энн Карсон, 2024 он.]] '''Энн Патрисиа Карсон''' ({{langx|en|Anne Patricia Carson}}, 1950 оны 6-р сарын 21-нд Канадын [[Торонто]] хотод төрсөн) — [[Канад|Канадын]] зохиолч болон яруу найрагч, эртний грек судлаач, богино өгүүллэгийн зохиолч, орчуулагч. 2026 оны [[Нобелийн утга зохиолын шагнал|Утга зохиолын Нобелийн шагналтан.]] == [[Нобелийн утга зохиолын шагнал|Намтар]] == Энн Карсон бага насаа Канадын жижиг хотуудад өнгөрөөсөн. Учир нь эцэг нь банкуудаар шилжин ажилладаг банкны мэргэжилтэн байжээ. 1965 онд тэрээр [[Онтарио]] мужийн Стони Крик хотод амьдарч байхдаа Хамилтоны худалдааны төвөөс Уиллис Барнстоны засварлаж, орчуулсан [[Сапфо]]гийн бүтээлүүдийн хоёр хэлээрх хувилбарыг олсон нь түүний эртний грек хэлний орчуулгад дурлах хүслийг төрүүлжээ. Бишоп Райан Католик дунд сургуульд үдийн хоолны цагаар латин хэлний багшаар сайн дурын үндсэн дээр хичээл заадаг байжээ. Тэрээр [[Торонтогийн их сургууль|Торонтогийн Их Сургуульд]] суралцаж, сонгодог зохиолоор бакалавр, магистрын зэрэг хамгаалаад 1981 онд Эртний грекийн яруу найрагч эмэгтэй Сапфогийн тухай диссертаци хамгаалжээ. Тэрээр мөн Сент-Эндрюсийн Их Сургуульд К.Доверын удирдлага дор суралцжээ. Карсон Калгарийн Их Сургууль, [[Принстон Их сургууль|Принстон Их Сургуул]]<nowiki/>ь, МакГиллийн Их Сургууль, [[Мичиганы Их Сургууль]], Нью Йоркийн Их Сургуульд багшилж байсан. Сонгодог хэл, уран зохиолын профессор бөгөөд эртний Симонид, Сапфо, [[Эсхил]], [[Софокл]], [[Еврипид]], Катулл нарыг орчуулсан хүн юм. Тэрээр яруу найраг бичих, эртний грек хэлнээс орчуулах, их сургуулиудад багшлах ажлыг хослуулж ирсэн байна. Тэрээр "сонгодог уран зохиолын уламжлалтай тоглоом шоглоомоор харилцан яриа өрнүүлж, орчин үеийн уран зохиолын шинэ хэлбэрийг бий болгосон зоримог, бүтээлч бүтээлийнхээ төлөө" 2026 оны [[Нобелийн утга зохиолын шагнал|Утга зохиолын Нобелийн шагнал]] хүртжээ. == Бүтээлүүд == === Бичсэн бүтээлүүд === * ''Eros the Bittersweet'' (1986) * ''Short Talks'' (1992) * ''Glass, Irony, and God'' (1995) – includes "The Glass Essay" * ''Plainwater'' (1995) * ''Autobiography of Red'' (1998) * ''Economy of the Unlost'' (1999) * ''Men in the Off Hours'' (2000) * ''The Beauty of the Husband'' (2001) * ''Decreation'' (2005) * ''Nox'' (2010) – incorporates translation of Catullus 101 * ''Antigonick'' (2012) – version of ''Antigone'' by Sophocles * ''Red Doc>'' (2013) – follow-up to ''Autobiography of Red'' * ''Nay Rather'' (2013) * ''The Albertine Workout'' (2014) * ''Float'' (2016) * ''Norma Jeane Baker of Troy'' (2019) – version of ''Helen'' by Euripides * ''The Trojan Women: A Comic'' (2021) – version of the Euripides play * ''H of H Playbook'' (2021) – about ''Herakles'' by Euripides * ''Wrong Norma'' (2024) === Орчуулгууд === * ''Electra'' (2001) – Софоклын ''Электра'' * ''If Not, Winter'' (2002) – Сапфогийн шүлгүүд * ''Grief Lessons'' (2006) – Еврипидийн ''Хераклес'', ''Хекуба'', ''Хипполитус'', ''Алцестис'' * ''An Oresteia'' (2009) – Эхилийн ''Агамемнон'', Софоклын ''Электра'', Еврипидийн ''Орестес'' * ''Iphigenia Among the Taurians'' (2014) – Еврипидийн ''Таурус дахь Ифигениа'' * ''Antigone'' (2015) – Софоклын ''Антигон'' * ''Bakkhai'' (2015) – Еврипидийн ''Бакхай'' {{DEFAULTSORT:Карсон, Энн}} [[Ангилал:Канадын яруу найрагч]] [[Ангилал:Канадын орчуулагч]] [[Ангилал:Канадын Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Нобелийн утга зохиолын шагналтан]] [[Ангилал:Торонтогийн хүн]] [[Ангилал:1950 онд төрсөн]] aamf0jn81eb49logzcsdws0mt5p7gi4 II Андраш 0 148910 873716 873657 2026-10-20T02:51:45Z Avirmed Batsaikhan 53733 873716 wikitext text/x-wiki [[Файл:29. II. Endre.jpg|thumb]] [[Файл:Nte-kir-2andras.jpg|thumb]] '''II Андраш''' Загалмайтан, ''Иерусалимын Андраш'' ({{langx|hu|II. András}}, {{langx|hr|Andrija II.}}, {{langx|sk|Ondrej II.}}, {{langx|uk|Андрій II}}; 1177 он орчим төрж, 1235 оны 10-р сарын 26-нд нас барсан) — 1205-1235 онд Арпад угсааны Унгарын хаан. Тэрээр [[III Бела]] хааны отгон хүү байсан бөгөөд эцгийгээ нас барсны дараа тэрээр ах Имре хааны эсрэг хуйвалдаан зохион байгуулж Хорват, Далматиа мужийг эзэмших эрхийг олж авсан байна. Ах Имре болон түүний балчир настай хүү III Ласло нар нас барсны дараа Андраш хаан ширээнд сууж, хаант улсын газар нутгаас дэмжигчдэдээ олгож, [[Загалмайтны аян дайн|Тавдугаар загалмайтны аян дайнд]] оролцсон боловч ямар ч чухал амжилтад хүрч чадаагүй юм. {{DEFAULTSORT:Андраш, 02}} [[Ангилал:Унгарын хаан]] [[Ангилал:1177 онд төрсөн]] [[Ангилал:1235 онд өнгөрсөн]] j04zl2r1uwwyzfzm4gwocahx9xmz42j Янг Чэньнин 0 148922 873715 873665 2026-10-20T02:50:27Z Avirmed Batsaikhan 53733 873715 wikitext text/x-wiki [[Файл:HD.3F.010 (11086446676)(Chen Ning Yang).jpg|thumb]] [[Файл:HD.3F.010 (11086446676).jpg|thumb]] '''Янг''' ('''Ян''') '''Чэньнин''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Chen-Ning Franklin Yang'', [[Хятад хэл|хятад.]] 楊振寧, [[пиньинь]]-''Yáng Zhènníng''; 1922 оны 10-р сарын 1-нд Хятад улсын [[Аньхуй муж|Аньхуй мужийн]] Хэфэйд төрсөн — 2025 оны 10-р сарын 18-нд [[Бээжин|Бээжинд]] нас барсан) — Хятад болон Америкийн онолын физикч, Статистик механик, квант талбайн онол, Абелийн бус хэмжигч онолуудыг (Ян-Миллсийн онол) хөгжүүлэх чиглэлээр хийсэн бүтээлээрээ алдартай. Тэрээр Ли Жэндаотой хамтран сул харилцан үйлчлэлд орон зайн паритет хадгалагдахгүй байхыг таамагласан гэдгээрээ [[Нобелийн физикийн шагнал|Нобелийн Физикийн шагналыг]] 1957 онд хүртсэн. == Намтар == Ян 1922 онд Хятадын Аньхуй мужийн Хэфэй мужид төрсөн. 1929 онд гэр бүл нь Бээжин рүү нүүж, түүний эцэг, математикийн профессор Янг Кэчуань [[Чинхуа их сургууль|Чинхуа Их Сургуульд]] багшилж байжээ. Япон улс Хятадыг эзлэх үед Чинхуа Их Сургууль [[Күньмин|Куньмин]] руу нүүж, Үндэсний Баруун Өмнөд Холбооны Их Сургуультай нэгтгэгдсэний дараа Янг уг их сургуульд элсэн орсон байна. 1942 онд Янг физикийн чиглэлээр бакалаврын зэрэг хамгаалж, бүлгийн онол, молекулын спектрийн чиглэлээр, 1944 онд магистрын зэрэг хамгаалж, эмх цэгцтэй төлөвөөс эмх замбараагүй төлөв рүү шилжих шилжилтийн статистикийн онолын чиглэлээр диссертаци бичсэн байна. 1945 онд Үндэсний Баруун Өмнөд Холбооны Их Сургуулийн тэтгэлэгт хөтөлбөрийн дагуу тэрээр [[Чикагогийн Их сургууль|Чикагогийн Их Сургуульд]] Энрико Фермигийн удирдлага дор ажиллахаар элссэн. 1948 онд Эдвард Теллерийн удирдлага дор бичсэн түүний докторын диссертаци нь "Цөмийн урвал ба давхцлын хэмжилтийн өнцгийн тархалтын тухай" сэдэвтэй байв. 1949 онд Янг, Ферми нар хүчтэй харилцан үйлчлэлцдэг энгийн бөөмийн анхны нийлмэл загварыг санал болгосон байна. Чикаго хотод физикийн багшаар дахин нэг жил ажилласны дараа тэрээр [[Роберт Оппенхаймер]]ын удирдлага дор Нью Жерси мужийн Принстон хотын Дэвшилтэт Судалгааны Хүрээлэнд шилжин оржээ. 1953 оны намар Янг Нью-Йорк мужийн Лонг Айленд дахь Брукхейвен Үндэсний Лабораторийн ерөнхий физикчээр ажиллаж байжээ. Тэрээр 1955 онд Дэвшилтэт Судалгааны Хүрээлэнд физикийн профессор болж, Лонг Айленд дахь Стони Брук дахь Нью-Йоркийн Улсын Их Сургуульд шилжин, Онолын Физикийн Хүрээлэнгийн профессороос захирал хүртлээ дахин 11 жил ажилласан юм. 1999 онд тэрээр нэгэн цагт төгссөн Чинхуа Их Сургуульд орохоор Хятад руу буцаж ирэв. 2015 онд тэрээр 1964 онд цуцлуулсан иргэншлээ хүлээн авсны дараа АНУ-ын иргэншлээсээ татгалзжээ. Янг Чэньнин 2025 оны 10-р сарын 18-нд 103 насандаа Бээжинд нас баржээ. [[Ангилал:Хятадын физикч]] [[Ангилал:АНУ-ын физикч]] [[Ангилал:АНУ-ын Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Нобелийн физикийн шагналтан]] [[Ангилал:1922 онд төрсөн]] [[Ангилал:2025 онд өнгөрсөн]] itrq6vl94skmxab52hvgjcbc8176kjn Нобелийн Химийн шагнал 0 148923 873703 873666 2026-10-20T02:09:41Z Avirmed Batsaikhan 53733 873703 wikitext text/x-wiki [[Файл:AlfredNobel adjusted.jpg|thumb|[[Альфред Нобель]]]] '''Нобелевийн Химийн шагнал''' ([[Швед хэл|швед.]] ''Nobelpriset i kemi'') — [[Стокхольм]] хот дахь Шведийн Хааны Шинжлэх Ухааны Академиас жил бүр олгодог химийн салбарын хамгийн дээд шинжлэх ухааны шагнал юм. Шагналд нэр дэвшигчдийг Химийн салбарын Нобелийн хороо нэр дэвшүүлдэг. Энэхүү шагнал нь 1901 онд Шведийн химич [[Альфред Нобель|Альфред Нобелийн]] гэрээслэлээр байгуулагдсан, хими, физик, уран зохиол, физиологи, анагаах ухааны салбарт гаргасан онцгой амжилт, энх тайвны төлөө оруулсан хувь нэмрийнх нь төлөө олгодог 5 шагналын нэг юм. [[Файл:Vant Hoff.jpg|thumb|Хендрик ван Хофф]] Химийн салбарын анхны Нобелийн шагналыг 1901 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] эрдэмтэн химич [[Хендрик ван Хофф]] хүртжээ. Шагнал хүртэгч медаль, диплом, мөнгөн шагнал авдаг бөгөөд мөнгөн шагналын хэмжээ нь жилээс жилд харилцан адилгүй байдаг. Шагналыг жил бүрийн 12-р сарын 10-нд буюу А.Нобелийн нас барсны өдөр Стокхольм хотод болдог ёслолын үеэр гардуулдаг. == Шагналтнууд == Түүхэнд Нобелийн Химийн шагналыг хоёр удаа хүртсэн 2 эрдэмтэн байдаг: Английн Фредерик Сангер (1958, 1980 онд), Америкийн Барри Шарплесс (2001, 2022 онд). Өөр 2 эрдэмтэн өөр өөр салбарын хоёр Нобелийн шагнал хүртсэн байдаг: [[Мари Кюри]] (1903 онд физикийн, 1911 онд химийн), [[Лайнус Полинг]] (1954 онд химийн, 1962 онд энхтайвны шагнал). Нийт 187 шагнал хүртсэний (2021 оны байдлаар) 7 нь эмэгтэй хүн байжээ. Химийн салбарын Нобелийн шагналын түүхийн туршид 1916, 1917, 1919, 1924, 1933, 1940–1942 онуудад 8 удаа шагнал олгоогүй байна. 2022 оны байдлаар 8 эмэгтэй эрдэмтэн уг шагналыг хүртсэн: 1911 онд [[Мари Кюри]], 1935 онд [[Ирен Жолио-Кюри]], 1964 онд Дороти Кроуфут-Хожкин, 2009 онд Ада Йонат, 2018 онд Фрэнсис Арнольд, 2020 онд Эммануэль Шарпентье, 2022 онд Женнифер Даудна, 2022 онд Каролин Бертоцци. === 2020-иод оны шагналтнуудын жагсаалт === {| class="wikitable" !Он !Шагналтан, улс !Үндсэлэл |- | rowspan="2" |2020 |Эмманюэль Шарпантье (1968), [[Франц]], [[Герман]] <small>(</small><small>шагналын 1/2)</small> | rowspan="2" |Геномыг редакторлох арга боловсруулсаны төлөө |- |Женнифер Даудна (1964), [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] <small>(</small><small>шагналын 1/2)</small> |- | rowspan="2" |2021 |Дэвид Макмиллан (1968), [[Их Британи]], АНУ <small>(</small><small>шагналын 1/2)</small> | rowspan="2" |Асимметр Органкатализыг хөгжүүлсэний төлөө |- |Беньямин Лист (1968), Герман <small>(</small><small>шагналын 1/2)</small> |- | rowspan="3" |2022 |Каролин Бертоцци (1966), [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] <small>(</small><small>шагналын 1/3)</small> | rowspan="3" |Клик хими болон биоортогональ химийн аргуудыг хөгжүүлэхэд зориулж |- |Мортен Мельдаль (1954), Дани <small>(</small><small>шагналын 1/3)</small> |- |Барри Шарплесс (1941), АНУ <small>(</small><small>шагналын 1/3)</small> |- | rowspan="3" |2023 |Мунги Бавенди (1961), Франц <small>(</small><small>шагналын 1/3)</small> | rowspan="3" |Квант цэгүүдийг нээж, нэгтгэсэнд зориулж |- |Луис Брюс (1943—2026), АНУ <small>(</small><small>шагналын 1/3)</small> |- |Алексей Екимов (1945), Орос, [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] <small>(</small><small>шагналын 1/3)</small> |- | rowspan="3" |2024 |Дэвид Бейкер (1962), АНУ<small>(</small><small>шагналын 1/2)</small> |{{начало цитаты}} За [[Компьютерное моделирование|компьютерный дизайн]] [[Белки|белков]] {{oq|en|“for computational protein design”}} {{конец цитаты}} |- |Демис Хассабис (1976), Их Британи <small>(</small><small>шагналын 1/4)</small> | rowspan="2" |{{начало цитаты}} За [[Предсказание структуры белка|предсказание структуры белков]] {{oq|en|“for protein structure prediction”}} {{конец цитаты}} |- |Жон Жампер (1985), АНУ <small>(</small><small>шагналын 1/4)</small> |- | rowspan="3" |2025 |Китагава Сусуму (1961), Япон <small>(</small><small>шагналын 1/3)</small> | rowspan="3" |Металл-органик каркас боловсруулсаны төлөө |- |Ричард Робсон (1937), Австрали <small>(</small><small>шагналын 1/3)</small> |- |Омар М. Яги (1965), АНУ <small>(</small><small>шагналын 1/3)</small> |- | rowspan="2" |2026 |Анри Каган (1930), [[Франц]] <small>(</small><small>шагналын 1/2)</small> Кэнзо Соаи (1950), [[Япон]] <small>(</small><small>шагналын 1/2)</small> | rowspan="2" |Ассиметрик органик синтез дэх шугаман бус нөлөө болон автокатализыг нээсний төлөө |} dl9neq025t2xetm0h3wmh70adnfx3n4 873704 873703 2026-10-20T02:10:56Z Avirmed Batsaikhan 53733 873704 wikitext text/x-wiki [[Файл:AlfredNobel adjusted.jpg|thumb|[[Альфред Нобель]]]] '''Нобелевийн Химийн шагнал''' ([[Швед хэл|швед.]] ''Nobelpriset i kemi'') — [[Стокхольм]] хот дахь Шведийн Хааны Шинжлэх Ухааны Академиас жил бүр олгодог химийн салбарын хамгийн дээд шинжлэх ухааны шагнал юм. Шагналд нэр дэвшигчдийг Химийн салбарын Нобелийн хороо нэр дэвшүүлдэг. Энэхүү шагнал нь 1901 онд Шведийн химич [[Альфред Нобель|Альфред Нобелийн]] гэрээслэлээр байгуулагдсан, хими, физик, уран зохиол, физиологи, анагаах ухааны салбарт гаргасан онцгой амжилт, энх тайвны төлөө оруулсан хувь нэмрийнх нь төлөө олгодог 5 шагналын нэг юм. [[Файл:Vant Hoff.jpg|thumb|Хендрик ван Хофф]] Химийн салбарын анхны Нобелийн шагналыг 1901 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] эрдэмтэн химич [[Хендрик ван Хофф]] хүртжээ. Шагнал хүртэгч медаль, диплом, мөнгөн шагнал авдаг бөгөөд мөнгөн шагналын хэмжээ нь жилээс жилд харилцан адилгүй байдаг. Шагналыг жил бүрийн 12-р сарын 10-нд буюу А.Нобелийн нас барсны өдөр Стокхольм хотод болдог ёслолын үеэр гардуулдаг. == Шагналтнууд == Түүхэнд Нобелийн Химийн шагналыг хоёр удаа хүртсэн 2 эрдэмтэн байдаг: Английн Фредерик Сангер (1958, 1980 онд), Америкийн Барри Шарплесс (2001, 2022 онд). Өөр 2 эрдэмтэн өөр өөр салбарын хоёр Нобелийн шагнал хүртсэн байдаг: [[Мари Кюри]] (1903 онд физикийн, 1911 онд химийн), [[Лайнус Полинг]] (1954 онд химийн, 1962 онд энхтайвны шагнал). Нийт 187 шагнал хүртсэний (2021 оны байдлаар) 7 нь эмэгтэй хүн байжээ. Химийн салбарын Нобелийн шагналын түүхийн туршид 1916, 1917, 1919, 1924, 1933, 1940–1942 онуудад 8 удаа шагнал олгоогүй байна. 2022 оны байдлаар 8 эмэгтэй эрдэмтэн уг шагналыг хүртсэн: 1911 онд [[Мари Кюри]], 1935 онд [[Ирэн Жолио-Кюри]], 1964 онд Дороти Кроуфут-Хожкин, 2009 онд Ада Йонат, 2018 онд Фрэнсис Арнольд, 2020 онд Эммануэль Шарпентье, 2022 онд Женнифер Даудна, 2022 онд Каролин Бертоцци. === 2020-иод оны шагналтнуудын жагсаалт === {| class="wikitable" !Он !Шагналтан, улс !Үндсэлэл |- | rowspan="2" |2020 |Эмманюэль Шарпантье (1968), [[Франц]], [[Герман]] <small>(</small><small>шагналын 1/2)</small> | rowspan="2" |Геномыг редакторлох арга боловсруулсаны төлөө |- |Женнифер Даудна (1964), [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] <small>(</small><small>шагналын 1/2)</small> |- | rowspan="2" |2021 |Дэвид Макмиллан (1968), [[Их Британи]], АНУ <small>(</small><small>шагналын 1/2)</small> | rowspan="2" |Асимметр Органкатализыг хөгжүүлсэний төлөө |- |Беньямин Лист (1968), Герман <small>(</small><small>шагналын 1/2)</small> |- | rowspan="3" |2022 |Каролин Бертоцци (1966), [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] <small>(</small><small>шагналын 1/3)</small> | rowspan="3" |Клик хими болон биоортогональ химийн аргуудыг хөгжүүлэхэд зориулж |- |Мортен Мельдаль (1954), Дани <small>(</small><small>шагналын 1/3)</small> |- |Барри Шарплесс (1941), АНУ <small>(</small><small>шагналын 1/3)</small> |- | rowspan="3" |2023 |Мунги Бавенди (1961), Франц <small>(</small><small>шагналын 1/3)</small> | rowspan="3" |Квант цэгүүдийг нээж, нэгтгэсэнд зориулж |- |Луис Брюс (1943—2026), АНУ <small>(</small><small>шагналын 1/3)</small> |- |Алексей Екимов (1945), Орос, [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] <small>(</small><small>шагналын 1/3)</small> |- | rowspan="3" |2024 |Дэвид Бейкер (1962), АНУ<small>(</small><small>шагналын 1/2)</small> |{{начало цитаты}} За [[Компьютерное моделирование|компьютерный дизайн]] [[Белки|белков]] {{oq|en|“for computational protein design”}} {{конец цитаты}} |- |Демис Хассабис (1976), Их Британи <small>(</small><small>шагналын 1/4)</small> | rowspan="2" |{{начало цитаты}} За [[Предсказание структуры белка|предсказание структуры белков]] {{oq|en|“for protein structure prediction”}} {{конец цитаты}} |- |Жон Жампер (1985), АНУ <small>(</small><small>шагналын 1/4)</small> |- | rowspan="3" |2025 |Китагава Сусуму (1961), Япон <small>(</small><small>шагналын 1/3)</small> | rowspan="3" |Металл-органик каркас боловсруулсаны төлөө |- |Ричард Робсон (1937), Австрали <small>(</small><small>шагналын 1/3)</small> |- |Омар М. Яги (1965), АНУ <small>(</small><small>шагналын 1/3)</small> |- | rowspan="2" |2026 |Анри Каган (1930), [[Франц]] <small>(</small><small>шагналын 1/2)</small> Кэнзо Соаи (1950), [[Япон]] <small>(</small><small>шагналын 1/2)</small> | rowspan="2" |Ассиметрик органик синтез дэх шугаман бус нөлөө болон автокатализыг нээсний төлөө |} khz5m0zu0juux0grvht6y59l6du6mtr 873767 873704 2026-10-20T10:42:04Z Avirmed Batsaikhan 53733 873767 wikitext text/x-wiki [[Файл:AlfredNobel adjusted.jpg|thumb|[[Альфред Нобель]]]] '''Нобелевийн Химийн шагнал''' ([[Швед хэл|швед.]] ''Nobelpriset i kemi'') — [[Стокхольм]] хот дахь Шведийн Хааны Шинжлэх Ухааны Академиас жил бүр олгодог химийн салбарын хамгийн дээд шинжлэх ухааны шагнал юм. Шагналд нэр дэвшигчдийг Химийн салбарын Нобелийн хороо нэр дэвшүүлдэг. Энэхүү шагнал нь 1901 онд Шведийн химич [[Альфред Нобель|Альфред Нобелийн]] гэрээслэлээр байгуулагдсан, хими, физик, уран зохиол, физиологи, анагаах ухааны салбарт гаргасан онцгой амжилт, энх тайвны төлөө оруулсан хувь нэмрийнх нь төлөө олгодог 5 шагналын нэг юм. [[Файл:Vant Hoff.jpg|thumb|Хендрик ван Хофф]] Химийн салбарын анхны Нобелийн шагналыг 1901 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] эрдэмтэн химич [[Хендрик ван Хофф]] хүртжээ. Шагнал хүртэгч медаль, диплом, мөнгөн шагнал авдаг бөгөөд мөнгөн шагналын хэмжээ нь жилээс жилд харилцан адилгүй байдаг. Шагналыг жил бүрийн 12-р сарын 10-нд буюу А.Нобелийн нас барсны өдөр Стокхольм хотод болдог ёслолын үеэр гардуулдаг. == Шагналтнууд == Түүхэнд Нобелийн Химийн шагналыг хоёр удаа хүртсэн 2 эрдэмтэн байдаг: Английн Фредерик Сангер (1958, 1980 онд), Америкийн Барри Шарплесс (2001, 2022 онд). Өөр 2 эрдэмтэн өөр өөр салбарын хоёр Нобелийн шагнал хүртсэн байдаг: [[Мари Кюри]] (1903 онд физикийн, 1911 онд химийн), [[Лайнус Полинг]] (1954 онд химийн, 1962 онд энхтайвны шагнал). Нийт 187 шагнал хүртсэний (2021 оны байдлаар) 7 нь эмэгтэй хүн байжээ. Химийн салбарын Нобелийн шагналын түүхийн туршид 1916, 1917, 1919, 1924, 1933, 1940–1942 онуудад 8 удаа шагнал олгоогүй байна. 2022 оны байдлаар 8 эмэгтэй эрдэмтэн уг шагналыг хүртсэн: 1911 онд [[Мари Кюри]], 1935 онд [[Ирэн Жолио-Кюри]], 1964 онд Дороти Кроуфут-Хожкин, 2009 онд Ада Йонат, 2018 онд Фрэнсис Арнольд, 2020 онд Эммануэль Шарпентье, 2022 онд Женнифер Даудна, 2022 онд Каролин Бертоцци. === 2020 оноос хойшхи шагналтнуудын жагсаалт === {| class="wikitable" !Он !Шагналтан, улс !Үндсэлэл |- | rowspan="2" |2020 |Эмманюэль Шарпантье (1968), [[Франц]], [[Герман]] <small>(</small><small>шагналын 1/2)</small> | rowspan="2" |Геномыг редакторлох арга боловсруулсаны төлөө |- |Женнифер Даудна (1964), [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] <small>(</small><small>шагналын 1/2)</small> |- | rowspan="2" |2021 |Дэвид Макмиллан (1968), [[Их Британи]], АНУ <small>(</small><small>шагналын 1/2)</small> | rowspan="2" |Асимметр Органкатализыг хөгжүүлсэний төлөө |- |Беньямин Лист (1968), Герман <small>(</small><small>шагналын 1/2)</small> |- | rowspan="3" |2022 |Каролин Бертоцци (1966), [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] <small>(</small><small>шагналын 1/3)</small> | rowspan="3" |Клик хими болон биоортогональ химийн аргуудыг хөгжүүлэхэд зориулж |- |Мортен Мельдаль (1954), Дани <small>(</small><small>шагналын 1/3)</small> |- |Барри Шарплесс (1941), АНУ <small>(</small><small>шагналын 1/3)</small> |- | rowspan="3" |2023 |Мунги Бавенди (1961), Франц <small>(</small><small>шагналын 1/3)</small> | rowspan="3" |Квант цэгүүдийг нээж, нэгтгэсэнд зориулж |- |Луис Брюс (1943—2026), АНУ <small>(</small><small>шагналын 1/3)</small> |- |Алексей Екимов (1945), Орос, [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] <small>(</small><small>шагналын 1/3)</small> |- | rowspan="3" |2024 |Дэвид Бейкер (1962), АНУ<small>(</small><small>шагналын 1/2)</small> |{{начало цитаты}} За [[Компьютерное моделирование|компьютерный дизайн]] [[Белки|белков]] {{oq|en|“for computational protein design”}} {{конец цитаты}} |- |Демис Хассабис (1976), Их Британи <small>(</small><small>шагналын 1/4)</small> | rowspan="2" |{{начало цитаты}} За [[Предсказание структуры белка|предсказание структуры белков]] {{oq|en|“for protein structure prediction”}} {{конец цитаты}} |- |Жон Жампер (1985), АНУ <small>(</small><small>шагналын 1/4)</small> |- | rowspan="3" |2025 |Китагава Сусуму (1961), Япон <small>(</small><small>шагналын 1/3)</small> | rowspan="3" |Металл-органик каркас боловсруулсаны төлөө |- |Ричард Робсон (1937), Австрали <small>(</small><small>шагналын 1/3)</small> |- |Омар М. Яги (1965), АНУ <small>(</small><small>шагналын 1/3)</small> |- | rowspan="2" |2026 |Анри Каган (1930), [[Франц]] <small>(</small><small>шагналын 1/2)</small> Кэнзо Соаи (1950), [[Япон]] <small>(</small><small>шагналын 1/2)</small> | rowspan="2" |Ассиметрик органик синтез дэх шугаман бус нөлөө болон автокатализыг нээсний төлөө |} kq4g9e589p2ha33joxlfwg314dvnw8v Ирэн Жолио-Кюри 0 148935 873714 2026-10-20T02:49:00Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Irène Joliot-Curie (1897-1956) in 1932.jpg|thumb]] '''Ирэн Жолио-Кюри́''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Irène Joliot-Curie''; 1897 оны 9-р сарын 12-нд [[Парис]] хотод төрсөн — 1956 оны 3-р сарын 17-нд төрсөн хотдоо нас барсан) — францын цөмийн физикч, физик-химич, радиобиологич. Нөхөр Фредерик Жолиогий..." 873714 wikitext text/x-wiki [[Файл:Irène Joliot-Curie (1897-1956) in 1932.jpg|thumb]] '''Ирэн Жолио-Кюри́''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Irène Joliot-Curie''; 1897 оны 9-р сарын 12-нд [[Парис]] хотод төрсөн — 1956 оны 3-р сарын 17-нд төрсөн хотдоо нас барсан) — францын цөмийн физикч, физик-химич, радиобиологич. Нөхөр Фредерик Жолиогийн хамт (1935) Нобелийн Химийн шагнал хүртсэн. Нобелийн шагналтнууд ([[Пьер Кюри]], [[Мари Кюри]]) хүүхэд болсон анхны Нобелийн шагналтан юм. == Намтар == Ирэн бага насандаа эцгийн талын өвөг эцэг, эмч Эжен Кюри (1827–1910)-ийн гар дээр өссөн. Эх Мари Кюри түүнийг 1 настай байх үед [[Ради|"ради"-г]] нээсэн бөгөөд түүний эрчимтэй шинжлэх ухааны ажлын улмаас охиноо өөрөө өсгөж чадаагүй гэдэг юм. Өвөө нь түүний улс төрийн үзэл бодлыг бий болгож, гүн гүнзгий шашны эсрэг үзэл бодлоо өвлүүлжээ. Өвөг эцгийг нь нас барсны дараа Мари Кюри хүүхдүүдээ өөрийн аргаар, асран хамгаалагчдын тусламжтайгаар өсгөж, биеийн хүч хөдөлмөр, алхах, дугуй унах, усанд сэлэх, гимнастикт ихээхэн анхаарал хандуулсан. Гэсэн хэдий ч түүний дүү Ева Кюри тэдний ойр дотны гэр бүлийн найзуудаас өөр хамт олон ховор байсан бөгөөд охид нь танихгүй хүмүүст дасаагүй "зожиг" байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Ирэн танихгүй хүнтэй мэндлэхээс эмээдэг зожиг байсан нь амьдралынхаа туршид энэ зангаа даван туулахад гэж хэцүү байсан гэдэг. 10 настайдаа Ирэн эх Мари Кюри болон хамтрагч физикч Пол Ланжевин, Жан Перрин зэрэг хэд хэдэн хамт ажиллагсдынхаа хүүхдүүддээ зориулж зохион байгуулсан хоршооллын сургуульд суралцаж эхэлжээ. Хоёр жилийн дараа тэрээр "Коллеж Севинье" сургуульд ороод [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайны]] өмнөхөн төгссөн байна. [[Файл:Frederic and Irene Joliot-Curie.jpg|thumb|400x400px|Фредерик болон Ирэн Кюри нар.,]] Ирэн Парисын Их Сургуульд (Сорбонн) боловсролоо үргэлжлүүлсэн боловч хэдэн сар сургуулиа орхиж, цэргийн эмнэлэгт сувилагчаар ажиллаж, ээждээ "рентген" зураг авах ажилд нь туслаж байжээ. Дайны дараа Ирэн Кюри эхийнхээ удирддаг "Радийн хүрээлэн"-д судалгааны туслахаар ажиллаж эхэлсэн бөгөөд 1921 онд бие даан судалгаа хийж эхэлсэн байна. Түүний анхны туршилтууд нь 20 жилийн өмнө эцэг эхийнх нь нээсэн цацраг идэвхт полониумыг судлах явдал байв. Цацрагийн үзэгдэл нь атомын хуваагдалтай холбоотой байсан тул уг судалгаа нь атомын бүтцийг тодруулах найдварыг төрүүлсэн юм. Ирэн Кюри полониум атомын задралын үед ихэвчлэн маш өндөр хурдтайгаар ялгардаг хэд хэдэн альфа бөөмсийн цувралд ажиглагдсан хэлбэлзлийг судалсан. Хоёр протон, хоёр нейтроноос бүрддэг тул гелийн цөмийг төлөөлдөг альфа бөөмсийг анх Английн физикч Эрнест Рутерфорд атомын бүтцийг судлах материал гэж тодорхойлсон. 1925 онд Ирэн Кюри эдгээр бөөмсийн талаар хийсэн судалгааныхаа төлөө докторын зэрэг хамгаалжээ. Жолио-Кюри нарын гэр бүл хамтран судалгаагаа үргэлжлүүлж, хамгийн чухал нээлтээ хийсэн. [[Бор (химийн элемент)|Бор]] болон хөнгөн цагааныг альфа бөөмсөөр бөмбөгдсөөр тэд 1932 онд Америкийн физикч Карл Д. Андерсон анх нээсэн позитрон (эсвэл сөрөг цэнэгтэй электронтой төстэй эерэг цэнэгтэй бөөмс)-ийн ялгарлыг судалсан. Тэд илрүүлэгч нүхийг нимгэн хөнгөн цагаан тугалган цаасаар бүрхэж, хөнгөн цагаан болон борын дээжийг альфа бөөмсөөр цацсан. Тэдний гайхшралыг төрүүлсэн зүйл бол полоний альфа бөөмийн эх үүсвэрийг зайлуулсны дараа позитрон ялгаралт хэдэн минутын турш үргэлжилсэн явдал юм. Жолио-Кюри нар хожим нь шинжилсэн дээж дэх хөнгөн цагаан болон борын зарим хэсэг нь шинэ химийн элементүүд болж хувирсан гэдэгт итгэсэн. Түүнээс гадна эдгээр шинэ элементүүд нь цацраг идэвхт бодис байсан: альфа бөөмсөөс хоёр протон, хоёр нейтроныг шингээж авснаар хөнгөн цагаан нь цацраг идэвхт фосфор болж, бор нь азотын цацраг идэвхт изотоп болж хувирсан. Богино хугацаанд Жолио-Кюригийнхэн олон шинэ цацраг идэвхт элементүүдийг олж авсан. 1935 онд Ирэн Жолио-Кюри, Фредерик Жолио нар "шинэ цацраг идэвхт элементүүдийг амжилттай нэгтгэснийх нь төлөө" [[Нобелийн Химийн шагнал|Нобелийн]] [[Нобелийн Химийн шагнал|Химийн шагналыг]] хамтран хүртжээ. Фашизмыг эсэргүүцэгч байсан Жолио-Кюри нар 1934 онд Францын Социалист намд элсэж, Коммунистуудтай холбоотой байжээ. Үүний дараа Ирэн Жолио-Кюри улс төрийн үйл ажиллагаанд улам их анхаарал хандуулж эхэлсэн бөгөөд 1936 онд Леон Блумын засгийн газарт Шинжлэх ухааны судалгааны туслах Төрийн нарийн бичгийн даргаар 4 сар ажилласан. 1940 онд [[Нацист Герман]] Францыг эзэлсэн ч тэдний гэр бүл Парист үлдсэн бөгөөд нөхөр Фредерик Жолио [[Францын эсэргүүцлийн хөдөлгөөн|Францын эсэргүүцлийн хөдөлгөөнд]] оролцжээ. 1944 онд [[Гестапо]] түүний үйл ажиллагаанд сэжиглэж эхэлсэн бөгөөд тэр жилдээ нууцаар ажиллаж эхлэхэд Ирэн болон түүний хоёр хүүхэд Швейцарь руу зугтаж, Франц чөлөөлөгдөх хүртэл тэндээ үлджээ. 1946 онд Ирэн Жолио-Кюри [[Радийн хүрээлэн|Радийн хүрээлэнгийн]] захирлаар томилогдсон. Тэрээр мөн 1946-1950 онуудад Францын Атомын Эрчим Хүчний Комисст ажиллаж байсан юм. Эмэгтэйчүүдийн нийгэм, оюуны хөгжил дэвшлийн талаар үргэлж гүнзгий санаа тавьдаг тэрээр Францын Эмэгтэйчүүдийн Холбооны Үндэсний Хороо болон Дэлхийн Энхтайвны Зөвлөлд ажиллаж байжээ. 1950-иад оны эхээр түүний эрүүл мэнд муудаж эхэлсэн бөгөөд энэ нь цацраг туяанд өртсөнтэй холбоотой байж магадгүй юм. Ирэн Жолио-Кюри 1956 оны 3-р сарын 17-нд Парист цочмог лейкеми өвчнөөр нас барсан байна. jyacwnf06xhor34wderl5izglh7vxa5 Балданы Бадарч 0 148936 873721 2026-10-20T03:43:52Z Zasagch 85033 Zasagch moved page [[Балданы Бадарч]] to [[Балдангийн Бадарч]]: Овгийн нэрийн зөв бичлэг (Өнөөдөр сонин, 2011) 873721 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Балдангийн Бадарч]] 4i2b7ypi3cqgnavusd27jlget3rzav8 Трир 0 148937 873729 2026-10-20T05:09:59Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Трир бол Герман улсын хамгийн эртний хотуудын нэг бөгөөд Райнланд-Пфальц мужид, Мозель голын хөндийд байрладаг. Эртний Ромын эзэнт гүрний үед энэ хот нь "Порта Нигра" (Хар хаалга) зэрэг олон тооны гайхамшигт барилга байгууламж бүхий чухал төв байжээ. Эдгэ..." 873729 wikitext text/x-wiki Трир бол Герман улсын хамгийн эртний хотуудын нэг бөгөөд Райнланд-Пфальц мужид, Мозель голын хөндийд байрладаг. Эртний Ромын эзэнт гүрний үед энэ хот нь "Порта Нигра" (Хар хаалга) зэрэг олон тооны гайхамшигт барилга байгууламж бүхий чухал төв байжээ. Эдгээр Ромын үеийн дурсгалууд нь ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өвд бүртгэгдсэн байдаг. Мөн Трир хот нь нэрт сэтгэгч Карл Марксын төрсөн нутаг юм. 8jpdo69qj7tf8wh095sgq9rmh17tfzt Цвикау 0 148938 873730 2026-10-20T05:10:51Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Цвикау бол ХБНГУ-ын Саксон мужийн баруун хэсэгт орших хот юм. Энэ хот нь Германы автомашины үйлдвэрлэлийн өлгий нутгуудын нэг бөгөөд алдарт "Трабант" автомашиныг энд үйлдвэрлэдэг байв. Өдгөө Фольксваген (Volkswagen) үйлдвэр нь тус хотын эдийн засагт гол үүрэг..." 873730 wikitext text/x-wiki Цвикау бол ХБНГУ-ын Саксон мужийн баруун хэсэгт орших хот юм. Энэ хот нь Германы автомашины үйлдвэрлэлийн өлгий нутгуудын нэг бөгөөд алдарт "Трабант" автомашиныг энд үйлдвэрлэдэг байв. Өдгөө Фольксваген (Volkswagen) үйлдвэр нь тус хотын эдийн засагт гол үүрэг гүйцэтгэж байна. Соёлын хувьд Цвикау нь XIX зууны нэрт хөгжмийн зохиолч Роберт Шуманы төрсөн хот гэдгээрээ алдартай. o5ws3c5c916q78w07dnccqs19yszcfp Гөттинген 0 148939 873731 2026-10-20T05:11:38Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Гөттинген бол Герман улсын Доод Саксон мужийн өмнөд хэсэгт байрладаг их сургуулийн хот юм. 1737 онд байгуулагдсан Гөттингений Их Сургууль нь дэлхийд алдартай бөгөөд тус сургуультай 40 гаруй Нобелийн шагналтан холбоотой байдаг. Хотын амьдрал, соёл нь оюутн..." 873731 wikitext text/x-wiki Гөттинген бол Герман улсын Доод Саксон мужийн өмнөд хэсэгт байрладаг их сургуулийн хот юм. 1737 онд байгуулагдсан Гөттингений Их Сургууль нь дэлхийд алдартай бөгөөд тус сургуультай 40 гаруй Нобелийн шагналтан холбоотой байдаг. Хотын амьдрал, соёл нь оюутнууд болон эрдэм шинжилгээний үйл ажиллагаатай салшгүй холбоотой бөгөөд дундад зууны үеийн хуучин хотын төв нь жуулчдын анхаарлыг их татдаг. ki7q90liyw58ns55dn16wi439st9mv4 Фленсбург 0 148940 873732 2026-10-20T05:14:01Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Фленсбург бол Герман улсын хамгийн хойд хэсэгт, Шлезвиг-Гольштейн мужид, Дани улсын хилтэй тун ойрхон орших боомт хот юм. Энэ хот нь Фленсбург фьордын эрэг дээр байрладаг бөгөөд далайн худалдаа, усан онгоцны үйлдвэрлэлийн урт хугацааны түүхтэй. Фленсбур..." 873732 wikitext text/x-wiki Фленсбург бол Герман улсын хамгийн хойд хэсэгт, Шлезвиг-Гольштейн мужид, Дани улсын хилтэй тун ойрхон орших боомт хот юм. Энэ хот нь Фленсбург фьордын эрэг дээр байрладаг бөгөөд далайн худалдаа, усан онгоцны үйлдвэрлэлийн урт хугацааны түүхтэй. Фленсбург нь Германд жолооны зөрчлийн оноог бүртгэдэг Холбооны замын хөдөлгөөний алба байрладаг гэдгээрээ улс даяар танигдсан байдаг. i25mq8o6coyfe0e1t29yqzclo4n6ihy Оснабрюк 0 148941 873735 2026-10-20T05:21:25Z Заяа741 106535 Хуудас үүсгэв: "Оснабрюк бол Германы Доод Саксон мужийн өмнөд хэсэгт орших томоохон хот юм. 1648 онд Гучин жилийн дайныг эцэс болгосон Вестфалийн энхийн гэрээг энэ хот болон зэргэлдээх Мюнстер хотод байгуулж байсан түүхтэй тул Оснабрюкийг "Энх тайвны хот" гэж нэрлэдэг. Өд..." 873735 wikitext text/x-wiki Оснабрюк бол Германы Доод Саксон мужийн өмнөд хэсэгт орших томоохон хот юм. 1648 онд Гучин жилийн дайныг эцэс болгосон Вестфалийн энхийн гэрээг энэ хот болон зэргэлдээх Мюнстер хотод байгуулж байсан түүхтэй тул Оснабрюкийг "Энх тайвны хот" гэж нэрлэдэг. Өдгөө тус хот нь тээвэр, логистик болон металл боловсруулах аж үйлдвэрийн чухал зангилаа төв бөгөөд Оснабрюкийн Их Сургууль нь өндөр нэр хүндтэй. 9tgep04mt49v5nm3zuv8l40yhcsmo6z Хайдельберг 0 148942 873736 2026-10-20T05:22:50Z Заяа741 106535 Хуудас үүсгэв: "Хайдельберг бол ХБНГУ-ын Баден-Вюртемберг мужид, Неккар голын эрэг дээр байрладаг дэлхийд алдартай аялал жуулчлалын хот юм. 1386 онд байгуулагдсан Хайдельбергийн Их Сургууль нь Германы хамгийн эртний бөгөөд хамгийн нэр хүндтэй дээд боловсролын байгуулла..." 873736 wikitext text/x-wiki Хайдельберг бол ХБНГУ-ын Баден-Вюртемберг мужид, Неккар голын эрэг дээр байрладаг дэлхийд алдартай аялал жуулчлалын хот юм. 1386 онд байгуулагдсан Хайдельбергийн Их Сургууль нь Германы хамгийн эртний бөгөөд хамгийн нэр хүндтэй дээд боловсролын байгууллага юм. Хотын дээр орших Хайдельбергийн шилтгээний туурь болон дундад зууны үеийн хуучин хот нь Германы романтизмын бэлгэдэл болдог бөгөөд Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр бөмбөгдөлтөд өртөлгүй үлдсэн цөөн хотуудын нэг юм. ahzftlirrjsig5rjgkzptf0z36iwowy Ингольштадт 0 148943 873737 2026-10-20T05:23:52Z Заяа741 106535 Хуудас үүсгэв: "Ингольштадт бол ХБНГУ-ын Бавари мужид, Дунай голын эрэг дээр орших хот юм. Энэ хот нь дэлхийн дээд зэрэглэлийн автомашин үйлдвэрлэгч "Ауди" (Audi) компанийн төв байр бөгөөд хотын эдийн засаг, хөгжил нь энэ үйлдвэртэй шууд холбоотой. Түүхийн хувьд Ингольштадт..." 873737 wikitext text/x-wiki Ингольштадт бол ХБНГУ-ын Бавари мужид, Дунай голын эрэг дээр орших хот юм. Энэ хот нь дэлхийн дээд зэрэглэлийн автомашин үйлдвэрлэгч "Ауди" (Audi) компанийн төв байр бөгөөд хотын эдийн засаг, хөгжил нь энэ үйлдвэртэй шууд холбоотой. Түүхийн хувьд Ингольштадт нь 1472 онд Баварийн анхны их сургууль байгуулагдсан газар бөгөөд 1516 онд Германы алдарт "Шар айрагны цэвэр байдлын хууль" (Reinheitsgebot) энд тунхаглагдаж байжээ. 4rogps5fbibmysjhc5o2twrmngvkkih Вулфсбург 0 148944 873738 2026-10-20T05:24:45Z Заяа741 106535 Хуудас үүсгэв: "Вулфсбург бол Германы Доод Саксон мужид, Аллер голын эрэг дээр байрладаг аж үйлдвэрийн залуу хот юм. Тус хотыг 1938 онд Фольксваген (Volkswagen) автомашины үйлдвэрийн ажилчдад зориулан анх байгуулж байжээ. Өдгөө Фольксваген группын дэлхийн төв байр болон хамги..." 873738 wikitext text/x-wiki Вулфсбург бол Германы Доод Саксон мужид, Аллер голын эрэг дээр байрладаг аж үйлдвэрийн залуу хот юм. Тус хотыг 1938 онд Фольксваген (Volkswagen) автомашины үйлдвэрийн ажилчдад зориулан анх байгуулж байжээ. Өдгөө Фольксваген группын дэлхийн төв байр болон хамгийн том авто үйлдвэр нь энд байрладаг. Хотод байдаг "Автоштадт" (Autostadt) хэмээх автомашины сэдэвт музей, соёл амралтын хүрээлэн нь жуулчдын олноор очдог газар юм. 2zwk44vnz0dan0nk2vh7nzk15r5vhu4