Өвөрхангай аймаг

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Өвөрхангай аймаг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1260</id>
    <revision>
      <id>873874</id>
      <parentid>873681</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T04:01:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-55757-10|~2026-55757-10]] ([[User talk:~2026-55757-10|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Chongkian|Chongkian]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ.</comment>
      <origin>868743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42562" sha1="gcnefv7cr4qjuhb85uuaq7xtlsbqx7n" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын аймаг}}
{{Инфобокс суурин
| name = Өвөрхангай аймаг
| native_name = {{MongolUnicode|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋ᠠᠢ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}}
| native_name_lang = mn
| settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]]
| image_skyline = ErdeneZuuMonasteryMongolia.JPG
| image_alt =
| image_caption = 
| image_flag = Mn flag Ovurhangai aymag.svg
| flag_alt =
| flag_border = no
| image_seal = Mn coa övörkhangai aimag.svg
| seal_alt =
| image_shield = 
| shield_alt =
| nickname =
| motto =
| image_map = Övörkhangai in Mongolia.svg
| map_alt =
| map_caption = 
| pushpin_map =
| pushpin_label_position =
| pushpin_map_alt =
| pushpin_map_caption =
| coordinates = {{coord|45|45|N|102|45|E|display=inline,title}}
| coor_pinpoint =
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type = Улс
| subdivision_name = {{flag|Монгол}}
| established_title = Байгуулагдсан
| established_date = {{Start date|1931}}
| founder =
| seat_type = Нийслэл
| seat =[[Арвайхээр]]
| government_footnotes =
| leader_party =
| leader_title = 
| leader_name = 
| leader_title1 =  
| leader_name1 = 
| unit_pref = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 62895.33
| area_land_km2 =
| area_water_km2 =
| area_water_percent =
| area_note = 
| elevation_footnotes =
| elevation_m =
| population_footnotes =
| population_as_of = 2024
| population_total = {{decrease}} 114,351
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = 
| population_note = 
| demographics_type2 = ДНБ
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=|title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Mongolian Statistical Information Service|website=www.1212.mn|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = Нийт
| demographics2_info1 = [[Төгрөг|MNT]] 1,059 тэрбум &lt;br /&gt;[[Америк доллар|US$]] 0.3 тэрбум (2023)
| demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох
| demographics2_info2 = MNT 8,246,124 &lt;br /&gt;US$ 2,417 (2023)
| timezone1 = UTC+8
| utc_offset1 =
| timezone1_DST =
| utc_offset1_DST =
| postal_code_type =
| postal_code =
| area_code_type =
| area_code = +976 (0)132
| registration_plate = ӨВ_
| iso_code = MN-055
| website = {{URL|gate1.pmis.gov.mn/uvurkhangai}}
| footnotes =
}}

[[Зураг:Ulaan Tsutgalan Waterfall (2026).jpg|thumb|Улаан цутгалан]]
[[Зураг:Stupas de Karakorum.jpg|thumb|Эрдэнэзуугийн хэрэм хажуугаасаа]]
[[Зураг:Lavrin Temple.jpg|thumb|Эрдэнэзуугийн лавиран]]
[[Зураг:ArwaicheerTheater.jpg|thumb|Аймгийн хөгжимт драмын театр]]
[[Зураг:GuchinUs2.jpg|thumb|Гучин-Ус сумын төв]]
'''Өвөрхангай''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{mongolUnicode|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋ᠠᠢ|h}} – ''өбүрханггаи'') — [[Монгол Улс]]ын [[Монгол Улсын аймгууд|аймаг]].  Өвөрхангай аймаг нь БНМАУ-ын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1931 оны 02 дугаар сарын 18-ны өдрийн 07 дугаар тогтоолоор тухайн үеийн Цэцэрлэг мандал уулын аймгийн гол хошуудаас одоогийн Өвөрхангай, Баянхонгор аймгийн нутаг дэвсгэрийг хамарсан 31 сумтай Түйн голын Цагаан эрэгт төвлөрүүлж нэг том аймаг болон анх байгуулагдсан түүхтэй.

== Газар зүй ==
[[Монгол Улс]]ын газар зүйн хүйс-төв цэг нь тус аймгийн Бүрд сумын Онгон хэмээх уулын өвөрт байдаг. Нутгийн хойд хэсэгт хангайн нурууны салбар уулс, төв хэсгээр нь хөндийн тал, өмнө хэсгээр нь Алтай нурууны салбар уулс, элсэрхэг тал хээрийн нутагтай.

Тус аймгийн нутаг газар зүйн 3 бүсийг хамрах тул байгалийн үлэмж баялагтай. [[Хангайн нуруу]]ны [[Хятруун]], [[Битүүт]], [[Монгол Алтайн нуруу]]ны [[Багабогд]], [[Мянган ямаат]] зэрэг далайн түвшнээс дээш 2000-3590 м өндөрт өргөгдсөн сүрлэг уул, нурууд оршдог. Мөн 24 метрийн өндрөөс буух Орхон голын &quot;[[Улаан цутгалан]]&quot;, далайн түвшнээс дээш 2500 метрийн өндөрт орших байгалийн өвөрмөц тогтоц бүхий үзэсгэлэнт [[Хүйсийн найман нуур]] болон &quot;[[Тамчийн ёл хад]]&quot; зэрэг сонин сайхнаараа гайхагдсан газар тус аймагт олон байдаг. [[Арвайхээрийн тал|Арвайхээр]], [[Шагжийн тал|Шагж]], [[Долоодойн тал|Долоодой]], [[Хонгорын тал|Хонгор]], [[Гучингийн тал]] болон [[Орхоны хөндий]] зэрэг тэгш уудам талууд бий.

Өвөрхангай аймгийн хойд хэсэг нь [[Хангайн нуруу]]ны өвөрийн уулархаг, өмнөд хэсэг нь [[тал хөндий]] бөгөөд [[Багабогд уул|Багабогд]], [[Арцбогд уул]]ууд оршдог. Нутгийн төв ба зүүн хойд хэсгээр эртний төрмөлийн эриний элсэн чулуу, занар, баруун урд хэсгээр нь дээд цэрдийн галавын хурдас их тархжээ. [[Нүүрс]] (Баянтээг), болон [[барилгын материал]]ын баялаг бий. 

Өвөрхангай аймгийн нутгаар [[Орхон гол|Орхон]], [[Онги гол|Онги]], [[Таац гол|Таац]], [[Ар агуй]] зэрэг том голууд урсах бөгөөд [[Улаан цутгалан]], [[Найман нуур]], [[Таацын Цагаан нуур]] зэрэг [[нуур]]уудтай. [[Хужиртын рашаан|Хужиртын]], [[Могойт рашаан|Могойт]], [[Хятруун рашаан|Хятруун]], [[Хүрэмтийн рашаан|Хүрэмтийн]], [[Таацын рашаан|Таац]], [[Мөстийн рашаан|Мөстийн]], [[Хүрэн хад рашаан|Хүрэн хад]], [[Хорхой түрүү рашаан|Хорхой түрүү]], [[Тахийн рашаан|Тахийн]] гэхчлэн рашаан ус олон бий.

[[Геологи]], хайгуулын судалгааны материалаас үзэхэд тус аймгийн нутагт сул шороон [[алт]]ны 4 орд, 10 илрэл, ховор металлын 9, өнгөт болон холимог металлын 4, төмрийн 2, эрдэс будгийн 4, барилгын материалын 12, давсны 1 орд илрээд байна.

== Амьтан, ургамал ==
Аймгийн нутгийн хойд хэсэгт уулын хар шороон хөрс, зүүн хэсгээр нь хээрийн хүрэн хөрс, өмнө захаар нь говийн саарал хөрс, элсэнцэр хөрс тархжээ. Нутгийн хойд хэсэгт хангайн их хөвч, тайга, зүүн хэсгээр хээрийн бүсийн, өмнө хэсгээр [[говийн ургамал]] тархжээ. Энэ аймгийн нутагт ой, тайгаас эхлээд [[говь|говийн]] ховор амьтад амьдарна. 

Хангайд [[буга]], [[бор гөрөөс]], тал хээрт [[үнэг]], [[чоно]], [[хярс]], [[мануул]], [[говь]]д [[аргаль]], [[янгир]], [[цагаан зээр]], [[хар сүүлт]], [[хойлог]] зэрэг ан амьтан элбэгтэй бөгөөд [[дэлхийн улаан ном]]онд бичигдсэн дархан цаазат [[хулан]], [[ирвэс]] ч байдаг.

== Аж үйлдвэр ==

Одоо [[Уянга сум]]ын Баруун сөдтэйн алтны ордод ашиглалт, нарийвчилсан хайгуул, [[Бат-Өлзий сум]]ын Зүүн Сөдтэй, [[Тарагт сум]]ын Хуурай сайр, [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян-Өндөр сумын]] Хөшөөт, [[Зүүнбаян-Улаан сум]]ын Шивээт зэрэг газруудад [[алт]]ны эрэл, үнэлгээний хайгуулын ажил хийгдэн зарим нь үйл ажиллагаагаа эхлээд байна. [[Хужирт сум]], [[Зүүнбаян-Улаан сум]], [[Богд сум (Өвөрхангай)|Богд сум]], [[Өлзийт сум (Өвөрхангай)|Өлзийт сум]], [[Төгрөг сум (Өвөрхангай)|Төгрөг сум]], [[Баруунбаян-Улаан сум]]ын нутагт [[вольфрам]], [[молибден]] зэрэг ховор металлын, [[Сант сум (Өвөрхангай)|Сант сум]], [[Гучин-Ус сум]], [[Баянгол сум (Өвөрхангай)|Баянгол сумдын]] нутагт зэсийн, Төгрөг, Богд сумын нутагт [[төмөр|төмрийн]], Богд, Баруунбаян-Улаан, Уянга, [[Хархорин]], Тарагт, [[Есөнзүйл сум]]дын нутагт гоёл чимэглэлийн чулууны, Богд, Баруунбаян-Улаан суманд хүрэн нүүрсний орд, илрэл байдаг. Мөн Богд, [[Хархорин]] суманд [[битум]], Богд, Төгрөг суманд эрдэс будгийн түүхий эдийн илрэл байгаа бөгөөд барилгын бүх төрлийн түүхий эд нэлээд суманд тархсан нь судлагдсан байна.
 
Өвөрхангай аймаг манай орны хамгийн олон малтай аймаг юм. Нутгийн хойд хэсэгг газар тариалан хөгжүүлжээ. [[Барилгын материал]]ын, [[хүнсний үйлдвэр]]үүд бий. Тус аймаг [[эрчим хүч]], [[зам тээвэр]], [[харилцаа холбоо]] зэрэг дэд бүтэц харьцангуй илүү хөгжсөн бөгөөд [[Арвайхээр]]-[[Улаанбаатар]], [[Хархорин]]-[[Улаанбаатар]] хотын хооронд цардмал зам тавигдсан. Аймгийн холбооны газар [[Норвеги]] улсын тоног төхөөрөмж болох тоон дамжуулах [[радио]] [[релей]]ний шугамтай бөгөөд [[Герман]] улсын тоног төхөөрөмжөөр 1700 номер бүхий тоон дамжуулах автомат телефон станц тавьж, өргөтгөл хийжээ. Тус аймгийн 16 сум төвийн эрчим хүчний нэгдсэн сүлжээнд холбогдсон.

Өвөрхангай аймагт улсын үйлдвэрийн газар 3, төрийн өмчит үйлдвэрийн газар 4, хувьцаат компани 18, хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани 130, нөхөрлөл 46, хоршоо 40, хувиараа эрхлэх аж ахуй 62 ажиллаж байна. Аж үйлдвэрийн чиглэлийн аж ахуйн нэгжүүд жилд дунджаар 6500,0-7932,1 сая. төгрөгийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, 7905,0 орчим сая төгрөгийн борлуулалт хийж байна. [[Статистикийн мэдээ]]лэлд хамрагдсан аж ахуйн нэгжүүд 377,1 сая.төгрөгийн барилга угсралт, их засварын ажил гүйцэтгэж, 33,6 орчим мянган тн ачаа, 82,0 мянган хүн тээвэрлэж, худалдааны чиглэлийн аж ахуйн нэгжүүд 589,3 гаруй сая төгрөгийн бараа борлуулалт хийж байна.

Тус аймагт жилдээ 36,0 мян. тн [[гурил]] үйлдвэрлэх хүчин чадалтай [[Хархорины гурил тэжээлийн үйлдвэр]], 150 мянган тн нүүрс гаргах чадалтай [[Баянтээгийн нүүрсний уурхай]] ажилладаг. Мал аж ахуйгаас гарах бүтээгдэхүүнийг дунджаар тооцоход [[хонины ноос]] 1164,9 тн, [[тэмээний ноос]] 82,4 тн, [[ноолуур]] 255,7 тн, бодын [[хөөвөр]] 77,7 тн, бодын [[хялгас]] 44,5 тн-ыг тус тус бэлтгэх ба ингэнээс 303,8 мян. литр, гүүнээс 5149,7 мян. литр, [[үнээ]]нээс 9353,4 мян. литр, эм [[хонь|хониноос]] 1452,0 мян. литр, эм [[ямаа]]наас 2164,8 мян. литр сүүг саалийн хугацаанд ашиглах бололцоотой.

==Боловсрол==
Арвайхээр хотод [[ШУТИС]]-ийн Өвөрхангай аймаг дахь Технологийн Сургууль 2015 он хүртэл бакалаврын боловсролтой мэргэжилтэн бэлтгэж байсан бөгөөд, [[Өвөрхангай аймаг дахь Политехник коллеж]], ЕБ-ын 30 гаруй сургууль оюутан сурагчдад боловсролын үйлчилгээ явуулж байдаг.

== Аялал жуулчлал ==
[[Зураг:ErdeneZuuMonasteryMongolia.JPG|thumb|right|300px|[[Эрдэнэ зуу]]гийн бараа]]
[[Байгалийн үзэсгэлэнт газар]], зам харилцааны өргөн боломжийг түшиглэн байгуулсан улсын хэмжээнд томоохонд тооцогдох Хужирт сумын амралт, рашаан сувиллын газар, Баянгол, Хархорин жуулчны баазууд ажилладаг.

Түүнчлэн түүхэн дурсгалт газрын хамгийн том цогцолбор болох [[Эрдэнэ Зуу хийд]], [[Эрдэнэсийн Хүрээ]], археологийн экспедицүүдийн малтаж гаргасан [[Их Монгол Улс|Монголын Эзэнт Гүрний]] нийслэл байсан [[Хархорум]] хотын туурь зэргээрээ Өвөрхангай аймаг алдартай билээ.

== Сумд ==
[[Зураг:Mongolia Ovorkhangai sum map.png|thumb|right|300px|Сумдын газрын зураг]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Хүн амын тооны харьцуулалт&lt;ref name=&quot;sum2009&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cpdf0x220.pdf |title=Сумдын нийгэм, эдийн засгийн үзүүлэлтүүд 2009 |access-date=2012-06-04 |archive-date=2012-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120421042856/http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cpdf0x220.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
!  Сумын нэр
! Хүн амын тоо&lt;br&gt;2004 тооц.
! Хүн амын тоо&lt;br&gt;2006 тооц.
! Хүн амын тоо&lt;br&gt;2008 тооц.
! Хүн амын тоо&lt;br&gt;2022
|-
| [[Арвайхээр]]  ||22,546||24,954||25,622||35,725
|-
| [[Баруунбаян-Улаан сум|Баруунбаян-Улаан]]  ||2,586||2,502||2,556||2,657
|-
| [[Бат-Өлзий сум|Бат-Өлзий]]    ||5,932||5,878||6,189||7,649
|-
| [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян-Өндөр]]  ||3,734||4,077||4,261||3,495
|-
| [[Баянгол сум (Өвөрхангай)|Баянгол]]         ||4,103||3,933||4,572||3,718
|-
| [[Богд сум (Өвөрхангай)|Богд]]     ||5,708||5,395||5,342||5,644
|-
| [[Бүрд сум|Бүрд]]     ||3,171||3,258||3,135||2,849
|-
| [[Гучин-Ус сум|Гучин-Ус]]    ||2,290||2,279||2,260||2,121
|-
| [[Есөнзүйл сум|Есөнзүйл]]    ||3,584||3,415||3,422||2,731
|-
| [[Зүүнбаян-Улаан сум|Зүүнбаян-Улаан]]   ||4,268||4,343||4,436||3,737
|-
| [[Нарийнтээл сум|Нарийнтээл]]   ||3,797||3,792||3,736||3,532
|-
| [[Өлзийт сум (Өвөрхангай)|Өлзийт]]     ||2,805||2,678||2,741||2,252
|-
| [[Сант сум (Өвөрхангай)|Сант]]        ||3,706||3,540||3,525||3,357
|-
| [[Тарагт сум|Тарагт]]    ||3,860||3,424||3,313||3,261
|-
| [[Төгрөг сум (Өвөрхангай)|Төгрөг]]       ||2,839||2,691||2,689||2,635
|-
| [[Уянга сум|Уянга]]    ||10,003||10,510||9,581||9,363
|-
| [[Хайрхандулаан сум|Хайрхандулаан]] ||3,388||3,462||3,510||3,465
|-
| [[Хархорин сум|Хархорин]]   ||12,546||13,270||12,901||12,170
|-
| [[Хужирт сум|Хужирт]]   ||6,781||6,749||6,649||6,728
|-
|}

==Алдартай хүмүүс==
[[Зураг:ArwaicheerDenkmal2.jpg|thumb|Дайны баатруудын хөшөө самбар]]
[[Зураг:Mongolei1 1059.jpg|thumb|Ерөнхий сайд Гэндэний хүрэл хөшөө]]

===Урлагийн зүтгэлтнүүд ===

*[[Чимидийн Долгорсүрэн]] - Ардын Жүжигчин [[Бүрд]] сум
*Наянтайн Орги БНМАУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Тарагт сум
*[[Жамбын Пүрэв]] - Төрийн шагналт, Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, зохиолч
* Пүрэвийн Хорлоо - Төрийн шагналт, нэрт эрдэмтэн, зохиолч Цэвэгмидийн Гайтав - Төрийн шагналт яруу найрагч
*[[Самдангийн Сэнгээ]] - Өвөрхангай аймгийн Хужирт сумын харъяат Уран сийлбэрчин
*[[Нацагийн Жанцанноров]] - Төрийн  хошой шагналт хөгжмийн зохиолч - Өлзийт сум 
*[[Баярхүүгийн Ичинхорлоо]] - Болор цомын хошой эзэн, СГЗ
*[[Дэндэвийн Пүрэвдорж]] - хөдөлмөрийн баатар, Болор цомын анхны эзэн
* Төмрийн Ариунаа - Монгол улсын гавьяат эстрадын дуучин
* Энхболдын Анхбаяр - Монгол улсын гавьяат дуучин

===Эрдэмтэд ===
*Чой.Лувсанжав - Монгол улсын гавъяат багш, Хэл шинжлэлийн нэрт эрдэмтэн,  доктор, профессор  
*[[Цэрэндоржийн Дашдорж]] - Монгол Улсын Гавьят Багш, Математикч Эрдэмтэн
*[[Аръяагийн Хайдав]] - Инженер, багш, Техникийн ухааны доктор, ШУТИС-ийн профессор, Монгол улсын гавьяат багш
*Д.Лүндээжанцан - Гавъяат хуульч, Доктор, профессор 
*Б.Эрдэнэбилэгт - ОХУ-ын Бурят Улсын гавъяат барилгачин, Доктор /Ph.D/ профессор 
*Г.Нямхүү  Хөдөлмөрийн баатар, төрийн шагналт эмч  

=== Цэргийн хүмүүс ===
*[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]] - улсын баатар
*[[Дэслэгч Генерал]] [[Чойндонгийн Пүрэвдорж|Ч.Пүрэвдорж]] - Зэвсэгт хүчний жанжин штабын дарга асан
*[[ДЦ-ын ангийн захирагч ]] - Хурандаа Ц.Гансүх
*[[Дэд хурандаа Ч.Лувсандорж]] - БХИС-ын түүх угсаатны багш 
*[[Дэслэгч генерал Ц.Тогоо]] -  БХЯ-ны Төрийн нарийн бичгийн дарга /асан/

===Улс төр, нийгмийн зүтгэлтнүүд ===
*[[Пэлжидийн Гэндэн]] - Монгол Улсын Ерөнхий сайд 
*Дашдоржийн Дэмбэрэлцэрэн - Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч, Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн дарга, Улсын Их Хурлын гишүүн, Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн, Монгол Улсын гавьяат хуульч 
*Данзангийн Лүндээжанцан - Улсын Их Хурлын дарга, Монгол Улсын гавьяат хуульч 
*[[Ядамсүрэнгийн Батсуурь]]  - Монгол Улсын гавьяат хуульч, хурандаа 

===Спортын алдартнууд  ===
*[[Мэгдийн Хойлогдорж]] - чөлөөт бөх, гавъяат тамирчин
*[[Чимидбазарын Насантогтох]] - жүдогийн дасгалжуулагч, гавъяат дасгалжуулагч
*[[Уранчимэгийн Мөнх-Эрдэнэ]] - боксчин, гавъяат тамирчин
*[[Мөнхбаатарын Бундмаа]] - жүдочин, гавъяат тамирчин
*[[Доржготовын Цэрэнханд]] - жүдочин, гавъяат тамирчин
*[[Чимидбазарын Дамдиншарав]] - чөлөөт бөх, гавъяат тамирчин, Ардын багш
*[[Зэвэгийн Ойдов]] - чөлөөт бөх, дэлхийн хошой аварга, хөдөлмөрийн баатар
*[[Доржпаламын Нармандах]] - жүдочин, гавъяат тамирчин
*[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]] - Монголын үндэсний бөхийн дархан аварга
*Б.Гунгаа - Xөнгөн атлетикийн багш дасгалжуулагч, спортын мастер
*[[Пүрэвдоржийн Орхон]] - Чөлөөт бөх, Дэлхийн аварга, гавъяат тамирчин
*[[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж]] - Сумо бөх, Сүмогийн 68 дахь, [[ёкозүна]]

===Бусад===
*Рагчаагийн Авирмэд /БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар тракторч/
*Дашийн Адилбиш /нэрт дипломатч/
* Цэрэндондогийн Адъяа / БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар тариаланч/
* Ойдовын Адъяа /Нийгмийн ухааны доктор, профессор/
* [[Должингийн Адъяатөмөр]] /МУ-ын гавъяат дасгалжуулагч/
* Цэдэвсүрэнгийн Алтанбат / Хөдөө аж ахуйн ухааны доктор/
* Чандагийн Аюур / МУ-ын гавъяат агрономич/
* Чүлтэмийн Аюурзана /Улсын бага хурлын гишүүн/
* Доржхүүгийн Бадамдорж /Биологийн ухааны доктор/
* Шаравын Бадарч /МУ-ын гавъяат барилгачин/
* Рагчаагийн Бадамдамдин / УИХ-ын гишүүн асан/
* Зэвгээгийн Базаррагчаа /Техникийн ухааны доктор/
* Цэвэлийн Базарцэрэн /Төрийн соёрхолт эмч/
* Цоодолын Балдандорж /Анагаах ухааны доктор/
* Даапүрэвийн Балжинням /МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар үйлдвэрийн ажилчин/
* Раднаагийн Банди /Эдийн засгийн ухааны доктор/
* [[Шийлэгийн Батбаяр]] /УИХ-ын гишүүн асан/
* Батжаргалын Батбаяр /УИХ-ын гишүүн асан/
* Авирмэдийн Батжаргал /БНМАУ-ын гавъяат багш/
* Цогтбаярын Батдэлгэр /Хөдөлмөрийн баатар малчин/
* Жамъянгийн Батсуурь /Биологийн ухааны доктор/
* Жамбал Бямбацогт /МУ-ын тэргүүний барилгачин/ 
* [[Долгорын Баттөмөр]] /МУ-ын гавъяат жүжигчин/
* Намдагийн Батцэрэг /УИХ-ын гишүүн асан/
* Гэндэнгийн Бизъяа /Эдийн засгийн ухааны доктор/
* Дамбын Борхүү /Аж үйлдвэрийн гавъяат ажилтан/
* Маадайн Буяннэмэх /Эдийн засгийн ухааны доктор/
* Бадарчийн Бямбаа /ХАА ухааны доктор/
* Галсангийн Бямбаа /БНМАУ-ын спортын гавъяат мастер/
* Батсуурийн Бямбадорж /Анагаах ухааны доктор/
* Чагнаагийн Бямбадорж /Техникийн ухааны доктор/
* Вандан-Оргийн Гаамаа /МУ-ын хүний гавъяат эмч/
* Яндагийн Ганболд /Мал эмнэлгийн ухааны доктор/
* Цэрэндагвын  Гомбосүрэн  /Нийгмийн шинжлэх ухааны доктор/
* Лувсанжамын Гомбосүрэн /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар тариаланч/
* Гомбажавын Гончиг /БНМБУ-ын Хөдөлмөрийн баатар малчин/
* Шадавын Гүндалай /Хэл бичгийн ухааны доктор/
* Дамын Гэлэгдандар /Нэрт уран сийлбэрч/
* Лувсандоржийн Даваагив /Онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд/
* Гомбожавын Даваасамуу /Хэл бичгийн ухааны доктор/
* Гянын Дамдиндорж /МУ-ын гавъяат малчин/
* Чимэдбазарын Дамдиншарав /Шилдэг тамирчин/
* Цэрэндоржмйн Дашдорж /Эрдэмтэн, багш/
* Цэдэндоржмйн Дашгүнсэн /мал эмнэлгийн ухааны дэд доктор, профессор/
* Хэнмэдэхэвийн Дашзэвэг /УИХ-ын гишүүн асан/
* Цэгмидийн Дашцэрэн /Төрийн соёрхолт/
* Бутачийн Дашжанцан /Гавъяат холбоочин/
* Дуламын Долгор /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар ногоочин/
* Доржийн Дондов / Аж үйлдвэрийн гавъяат ажилчин/
* Гэндэнгийн Дорж /Ахмад дайчин/
* Лувсангийн Дорж /Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн/
* Дангиндоржийн Доржготов /Геологи- Эрдэсзүйн ухааны доктор/
* Даръяагийн Доржсорог /Аж үйлдвэрийн гавъяат ажилтан/
* Шаравын Дуламсүрэн /МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар саальчин/
* Зэвэгийн Дүвчин /Дэлхийн аваргын мөнгөн медальт, цомын аварга/
* Дашдоржийн Дэмбэрэлцэрэн /УИХ-ын гишүүн асан, Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн/
* Агчбазарын Ёндондорж /МУ-н малын гавъяат эмч,доктор, профессор/
* Дондовын Ёндондүйчин /Дэслэгч генерал/
* Нацагдоржийн Жамсансүрэн /Газарзүйн ухааны доктор/
* [[Дашдоржийн Жанцан]] /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар [[тэмээчин]]/
* Жанчивсэнгээгийн Жанцандорж / МУ-ын гавьяат багш/
* Цэдэнгийн Жанчив /Геологи, уурхай, үйлдвэрийн яамны анхны сайд/
* Буянбадрахын Жигмэддорж /Спортын гавъяат багш/
* Пунцагийн Лонжид /МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар ажилтан/
* Гаваагийн Лувсан /ОХУ-ын академич, АУ-ны доктор, хүний гавъяат эмч/
* Пунцагдашийн Лувсандорж /Эдийн засгийн ухааны доктор/
* Цэрмаагийн Лхамсүрэн /Төрийн шагналт барилгачин/
* Жанчивын Маань /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар малчин/
* Тэшигийн Мөнхжаргал /Хууль зүйн ухааны доктор, профессор/
* Дамбын Мөнхцэцэг /Аж үйлдвэрийн гавъяат ажилтан/
* Зэвэгийн Мэндсайхан /АУ-ны доктор/
* Довчингийн Наваан /Монгол улсын хүний гавьяат эмч/
* Дэмчигийн Намнандорж /БНМАУ-ын гавъяаи нэгдэлчин/
* Цэрэнгийн Насанбалжир /Түүхч эрдэмтэн/
* Дамдинпүрэвийн Нансалдулам /ХАА-н доктор/
* [[Чимидбазарын Насантогтох]] /МУ-ын гавъяат дасгалжуулагч/
* Цэнд-Аюушийн Нацагдолгор /Сэтгэл судлалын ухааны доктор/
* Вандагийн Нацагдорж /Эдийн засгийн ухааны доктор/
* Цэдэвсүрэнгийн Нина /МУ-ын Соёлын гавъяат зүтгэлтэн/
* Содномжамцын Норовсамбуу /Философийн ухааны доктор, гавъяат багш, поофессор/
* Пунцагдашийн Нямдовчин /ХАА-н ухааны доктор/
* Цэдэнгийн Нямдорж /Хүндэт профессор/
* Гончигсэнгээгийн Нямхүү /МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар эмч/
* Түмэнжаргалын Одсүрэн /МУ-ын гавъяат холбоочин/
* Сэнгэдоржийн Ойдов /МУ-ын спортын  гавъяат мастер/
* Рэндэндэвийн Ойдовданзан /МУ-ын гавъяат эдийн засагч/
* [[Бумуудэнгийн Олзод]] /БНМАУ-ын спортын гавъяат дасгалжуулагч/
* Намдагийн Орёл /АУ-ны доктор/
* Дух-Очирын Орги /БНМАУ-ын гавъяат тээвэрчин, Манлай жолооч/
* Гомбын очирбат /МУ-ын гавъяат жүжигчин/
* Жамбаагийн Оюунцэцэг /Хэл бичгийн ухааны доктор/
* Цэвээнжавын Өөлд /МУ-ын гавъяат агрономич/
* Цоодолын Пагам /ХАА-н гавъяат механикжуулагч/
* Сандуйн Пунцаг /МУ-ын гавъяат малчин/
* Дамдингийн Пунцагдорж /БНМАУ-ын гавъяат багш/
* Аюушийн Пүрэвгял /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар бульдозерчин/
* Сангийн Пүрэвдорж /БНМАУ-ын малын гавъяат эмч/
* Чойндонгийн Пүрэвдорж /Дэслэгч генерал/
* Дашзэвэгийн Пүрэвсүрэн /МУ-ын өсөх идэр начин/
* Бадарчийн Раапил /БНМАУ-ын гавъяат хуульч/
* Цэвэгийн Раш-Онолт /БНМАУ-ын гавъяат багш/
* Энхбаярын Равдан /МУ-ын гавъяат хуульч, профессор/
* Сономпилийн Рагчаа /БНМАУ-ын гавъяат нэгдэлчин/
* Доржжадамбын Ринчиндорж /ХАА-н ухааны доктор/
* Пүрэвийн Рэнцэндорж /Спортын гавъяат багш/
* Бямбын Рэнцэнпилжээ /Гавъяат эдийн засагч/
* Сүнрэвийн Самданжигмэд /Улсын арслан/
* Хорлоогийн Сампилдэндэв /Хэл бичгийн ухааны доктор/
* Лхамсүрэнгийн сангишарав /МУ-ын гавъяат холбоочин”
* Чимэдийн Сангишарав /Дэслэгч генерал/
* Чулууны Сандагдорж /БНМАУ-ын гавъяат тээвэрчин/
* Цэрэндагвын Сандуйбазар /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар малчин/
* Долгоржавын Санжаа /МУ-ын гавъяат багш/
* Цэрэндонойн Санжаа /Улсын заан/
* Түмэнбаярын Содномдаргиа /Философийн ухааны доктор/
* Шагдарын Содномпил /АУ-ны доктор/
* Сандагийн Сосорбарам /Нэрт дипломатич/
* Самбуугийн Сумъяа /МУ-ын гавъяат жүжигчин/
* Шоовдорын Сүхбат /Монгол улсын гавьяат багш/
* Самдангийн Сэнгээ /БНМАУ-ын урлагийн гавъяат зүтгэлтэн/
* Адъяагийн Сэнгэцохио /БНМАУ-ын урлагийн гавъяат зүтгэлтэн, Ардын зураач/
* Ловонгийн Төмөрбаатар /МУ-ын гавъяат барилгачин/
* Дамдингивийн Түвшинжаргал /Гавъяат жүжигчин, уртын дууч/
* Жамсрангийн Түмэн /Техникийн ухааны доктор/
* Мигэдийн Хойлогдорж /МУ-ын спортын гавъяат тамирчин/
* Шадавын Цагаандорж /Худалдааны гавъяат ажилтан/
* Чимэддоржийн Цоодол /БНМАУ-ын гавъяат нэгдэлчин/
* Галсангийн Цоодол /МУ-ын заан/
* Гялдангийн Цоодол /МУ-ын арслан/
* Солийн Цоодол /Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн уртын дууч/
* Ламжавын Цэвэл /БНМАУ-ын Соёлын гавъят зүтгэлтэн/
* Гончигийн Цэгмид /МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, малчин/
* Дугарсүрэнгийн Цэнд-Аюуш /Хүний гавъяат эмч/
* Очирын Цэрэндагва /Дэлхийн шилдэг дасгалжуулагч/
* Чулууны Цэрэндагва /Хошууч генерал/
* Чойжавын Цэрэндаш /Мал эмнэлгийн ухааны доктор, профессор/
* Дэнзэнгийн Цэрэндондов /Бүрэн эрхт элчин сайд/
* Панзын Цэрэндондов /Философийн доктор/
* Дагвадоржийн Цэрэндорж /Эдийн засгийн доктор/
* Агчбазарын Цэрэннадмид /Гүн ухааны доктор/
* Санжийн Цэрэннадмид /МУ-ын гавъяат механикжуулагч/
* [[Дугаржавын Цэрэнпунцаг]] /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар [[тэмээчин]]/
* Доржготовын Цэрэнханд /МУ-ын гавъяат тамирчин/
* Пунцагийн Цэрэнцоодол /Бүрэн эрхт элчин сайд/
* Лэгшидийн Чимэддорж /МУ-ын гавъяат багш/
* Рэнцэнгийн Чимэддорж /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар/
* Содномын Чинзориг /Нийгэм хамгаалал хөдөлмөрийн дэд сайд асан/
* Чойгонжавын Чихэндорж /Үйлчилгээний гавъяат ажилтан/
* Дарийн Чойжамц /МУ-ын заан/
* Лэгшидийн Чуваамэд /Уран сийлбэрч/
* Дашдаваагийн Чулуундорж /Нэрт дипломатч/
* Сангийн Чулуунхуяг /Техникийн ухааны доктор/
* Ширчингийн Баатар /Техникийн ухааны доктор/
* Дамбын Шарав /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар/
* Цэдэвийн Шатар /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, гавъяат механикжуулагч/
* Цээ - Оргийн Шоовдор /МУ-ын гавъяат тамирчин/
* Цэрэндуламын Шүгэр /эрдэмтэн зохиолч/
* Дашзэвэгийн Эрдэнэбат /МУ-ын заан/
* Гомбосүрэнгийн Эрдэнэбаяр /Философийн ухааны доктор/
* Бэрэбаралын Эрдэнэбилэгт / УИХ-ын гишүүн асан/
* Доржийн Янжинлхам /БНМАУ-ын гавъяат жүжигчин/
Бадарчийн Бямбабаяр УГЗ хөгжмийн зохиолч


===Бөхчүүд===
Өвөрхангай аймгаас [[дархан аварга]] 1, [[улсын аварга]] 1, [[улсын арслан]] 6,[[улсын гарьд]] 1,[[улсын заан]] 10, [[улсын харцага]] 4, [[улсын начин]] 44 төрөн гарчээ.

{{Col-begin}}
{{Col-1-of-4}}
*[[Их монгол Шаравжамц]] - даншгийн арслан
* д.а [[Дашдоржийн Цэрэнтогтох|Д.Цэрэнтогтох]]
* у.ав [[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар|Д.Сумъяабазар]]
* у.а. [[Ономжавын Аюур|О.Аюур]]
* у.а [[Цэдэвийн Банди|Ц.Банди]]
* у.а [[Сүнрэвийн Самданжигмэд|С.Самданжигмэд]]
* у.а [[Гялдангийн Цоодол|Г.Цоодол]]
* у.а [[Бандийн Ганбаатар|Б.Ганбаатар]]
* у.а [[Доржпаламын Ганхуяг|Д.Ганхуяг]]
{{Col-2-of-4}}
* у.з [[Жаргалын Дорж|Ж.Дорж]]
* у.з [[Жаргалын Ориг|Ж.Ориг]]
* у.з [[Галсанвандангийн Цоодол|Г.Цоодол]]
* у.з Чойжамц
* у.з [[Цэрэндонойн Санжаа|Ц.Санжаа]]
* у.з [[Ёндонгийн Ишгэн|Ё.Ишгэн]]
* у.з [[Донровын Долгорсүрэн|Д.Долгорcүрэн]]
* у.з [[Дашзэвэгийн Эрдэнэбат|Д.Эрдэнэбат]]
* у.з [[Зэвэгийн Дүвчин|З.Дүвчин]]
* у.з [[Болдын Сайнбаяр|Б.Сайнбаяр]]
* у.з [[Төмөрбаатарын Санчир|Санчир]]
{{Col-3-of-4}}
* у.х [[Чогжинмүнсэлийн Даваадорж|Ч.Даваадорж]]
* у.н Готов
* у.н Сундуйцоодол
* у.н Батмөнх
* у.н Т.Самдан
* у.н Д.Пүрэвсүрэн
* у.н Сосорбарам
* у.н Пансан
* у.н [[Мижиддоржийн Жамъянпүрэв|М.Жамъянпүрэв]]
* у.н [[Ишдоржийн Ганбаатар|И.Ганбаатар]]
* у.н [[Сэрээнэндоржийн Дамдинбазар|Дамдинбазар]]
* у.н [[Ширнэнгийн Батхуяг|Ш.Батхуяг]]
{{Col-4-of-4}}
* у.н [[Долгорсүрэнгийн Сэржбүдээ|Д.Сэржбүдээ]]
* у.н Цэрэнжав
* у.н [[Сэрээнэндоржийн Мандах|Мандах]]
* у.н [[Рэнцэндоржийн Ганхуяг|Р.Ганхуяг]]
* у.н [[Уртнасангийн Сүхбаатар|У.Сүхбаатар]]
* у.н Б.Ганбат
* у.н [[Нэргүйн Түмэннаст|Түмэннаст]]
* у.н Наранбаатар
* у.н Батбаяр
* у.н [[Пүрэвдоржийн Ганхүү|П.Ганхүү]]
* у.н [[Батмөнхийн　Сангисүрэн|Б.Сангисүрэн]]
* у.н [[Болдпүрэвийн Сугаржаргал|Б.Сугаржаргал]]
* у.н. Ономжавын Сосор
{{Col-end}}

===Гавьяатууд===
*[[МУУГЗ С.Сэнгээ (уран сийлбэрчин)|МУУГЗ С.Сэнгээ ]]
*МУСГЗ Н.Орги
*МУГЖ Очирбат
*МУГТ Л.Бэрэнбарал
*МУГЖ Түвшинжаргал
*МУГЖ Сумьяа
*МУГЖ [[Төмөрийн Ариунаа|Т.Ариунаа]]
*МУГЖ Т.Баясгалан
*МУГЖ [[Дашзэвэгийн Галсантогтох|Д.Галсантогтох]]
*МУГЖ Галмандах
*МУГЖ Баттөмөр
*МУГЖ [[Ишдоржийн Одончимэг|И.Одончимэг]]
*МУГД Б.Олзот
*МУГД Цэрэндагва
*МУГД Дашжамц
*МУГД [[Зэвэгийн Дүвчин|З.Дүвчин]]
*МУГТ Ц.Шоовдор
*МУГТ Пүрэвсүрэн
*МУГБ Ц.Дашдорж

===Уяачид===
МУТМУ-2 МУМУ-3 МУАУ-16
*МУТМУ Э.Эрдэнэчулуун
*МУТМУ [[Гаваагийн Батхүү|Г.Батхүү]]
*МУМУ Т.Энхбат
*МУМУ Ц.Цэнд-Аюуш
*МУМУ Б.Отгоннасан
*МУАУ Ш.Самдандорж
*МУАУ Б.Дэмбээ
*МУАУ Т.Жигжидсүрэн
*МУАУ Л.Батмөнх
*МУАУ Т.Энхтайван
*МУАУ Ч.Бямбасүрэн
*МУАУ О.Гүжир
*МУАУ Төмөрбаатар
*МУАУ Инжгээ
*МУАУ Лхүндэв
*[[Эрдэнэбатын Эрдэнэчулуун]] - тод манлай уяач

== Цахим холбоос ==
{{Commons|Category:Övörkhangai Aimag|Өвөрхангай аймаг}}
* [https://web.archive.org/web/20140110142048/http://www.uvurkhangai.mn/ Өвөрхангай аймгийн албан ёсны цахим хуудас]

== Эшлэл ==
{{reflist}}

{{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}}
{{Хөтлөгч мөр Өвөрхангайн сумууд}}
[[Ангилал:Өвөрхангай аймаг| ]]
[[Ангилал:Монголын аймаг]]</text>
      <sha1>gcnefv7cr4qjuhb85uuaq7xtlsbqx7n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2858</id>
    <revision>
      <id>873887</id>
      <parentid>825728</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T08:57:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56314-69</username>
        <id>108419</id>
      </contributor>
      <origin>873887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10951" sha1="00as9a78y9cw89urcto837p224w30y3" xml:space="preserve">{{Инфобокс Их сургууль
| нэр                       = Монгол Улсын Хөдөө аж ахуйн их сургууль /Mongolian University of Life Sciences
| эххэлдээрх_нэр                = {{MongolUnicode|ᠬᠥᠳᠡᠭᠡ&lt;br /&gt;ᠠᠵᠤ&lt;br /&gt;ᠠᠬᠤᠢ ‍ᠶᠢᠨ&lt;br /&gt;ᠶᠡᠬᠡ&lt;br /&gt;ᠰᠣᠷᠭᠠᠭᠣᠯᠢ}}
| motto                      = 
| motto_lang                 = 
| mottoeng                   = 
| зураг                      = 
| зургийн_хэмжээ                 = 220px
| байгуулагдсан                = {{Start date and age|1958}}
| төрөл                       = Улсын их сургууль
| endowment                  = 
| хот                       = [[Улаанбаатар]]
| state                      = 
| улс                    = [[Монгол]]
| coor                       = {{coord|47.8866|106.9093|type:edu_region:MN|display=inline,title}}
| staff                      = 
| faculty                    = 405&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://muls.edu.mn/view.php?value=ZW5jb2RldXNlcmlkMQ== | title=Хөдөө аж ахуйн их сургууль }}&lt;/ref&gt;
| rector                     = Баасансүх Бадарч
| chancellor = 
| undergrad                  = 4,838&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.meds.gov.mn/?p=6254|title = Боловсрол, шинжлэх ухааны яам &amp;#124; эхлэл}}&lt;/ref&gt;
| postgrad                   = 3,454
| doctoral                   = 642
| other                      = 
| campus                     = Улаанбаатар (төв)&lt;br /&gt;[[Дархан хот]], [[Дархан-Уул аймаг]]
| mascot                     = 
| colors                     = Бараан ногоон {{Color box|#1c5b40}}
| logo                       = 
| affiliations               = Монголын их, дээд сургуулиудын консорциум
| цахим_хаяг                    = {{url|muls.edu.mn}}
}}

'''Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль''' (товчоор: '''ХААИС''') -Монгол Улсын Хөдөө аж ахуйн чиглэлийн ууган дээд боловсролын байгууллага. 

'''1958 оны 4-р сарын 15-ны''' өдөр БНМАУ-ын МАХН-ын Төв хороо, Сайд нарын Зөвлөлийн хурлын 95/104-р тогтоолоор &quot;'''ХӨДӨӨ АЖ АХУЙН ДЭЭД СУРГУУЛЬ'''&quot; байгуулах шийдвэр гарч, МУИС-аас “Зоотехникийн факультет”, “Мал эмнэлгийн факультет”-ийг салган шинээр “Агрономийн факультет”-ыг нэмж байгуулагдсан түүхтэй. 

Өнөө үед бүрэлдэхүүндээ 7 сургууль, [[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Ховд аймаг|Ховд]], [[Орхон аймаг|Орхон]] зэрэг аймгуудад салбар сургуулиуд, [[Улаанбаатар]] хот, хөдөө орон нутагт нийт 5 эрдэм шинжилгээний хүрээлэн бүхий сургалт-эрдэм шинжилгээний цогцолбор болжээ. Тус сургууль нь өнгөрсөн хугацаанд хөдөө аж ахуйд шинжлэх ухааныг хөгжүүлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулж, өмнөө тавьсан зорилго, зорилтоо биелүүлж хэрэгжүүлсээр ирсэн. ХААИС нь өнөө үед 1000 гаруй эрдэмтэн багш, эрдэм шинжилгээний ажилтан, ажиллагсад ажиллаж байна. Бакалаврын 66, магистр, докторын 60, нийт 120 гаруй хөтөлбөрөөр шаталсан сургалтад 9000 гаруй оюутан суралцаж байгаа сургалт-судалгаа-үйлдвэрлэлийн гурвалсан холбоо бүхий үндэсний хэмжээний цогцолбор төв болон хөгжиж байна. ХААИС нь өнгөрсөн хугацаанд нийт 35 мянга гаруй дотоод, гадаадын дээд боловсролтой мэргэжилтэн бэлтгэжээ.

==  Үүсэл хөгжил, түүхэн замнал ==

* 1942 он МУИС-ийн бүрэлдэхүүнд Мал эмнэлгийн ангийг нээсэн.
* 1943 он МУИС-ийн Хими биологийн ангийг өөрчлөн Мал зүйн ангийг нээсэн.
* 1946 он МУИС-ийг анхны 16 малын их эмч төгссөн.
* 1949 он МУИС-ийн дэргэд ХАА-н факультет байгуулагдав.
* 1958 оны 4-р сарын 15-нд МУИС-аас мал эмнэлэг, мал зүй, агро гэсэн үндсэн 3 салбартай бие даасан Хөдөө аж ахуйн дээд сргууль байгуулсан юм.
* 1959 он ХААДС-ийн дэргэд мал эмнэлгийн факультетийн харъяа мал эмнэлгийн клиникийн байр ашиглалтанд орсон.
* 1960 он ХААИС-ийн инженер механикийн факультет байгуулагдсан
* 1961 он ХААИС-д Мал аж ахуйн эрдэм шинжилгэний хүрээлэн байгуулагдсан.
* 1967 онд ХААИС-д хөдөө аж ахуйн эдийн засгийн анги нээгдсэн.
* 1972 он ХААИС-д эчнээ сургалт эхэлсэн.

ХААИС нь өнөөдөр бүрэлдэхүүний 7, салбар 3 сургууль, харъяа эрдэм шинжилгээний 5 хүрээлэнтэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж эдгээрт 750 гаруй багш эрдэм шинжилгээний ажилчин, ажиллагсад ажиллаж, 9500 гаруй оюутан залуус суралцаж байгаа нь сургалт-эрдэм шинжилгээ-үйлдвэрлэлийн гурвалсан холбоо бүхий үндэсний хэмжээний их сургууль болсныг бэлхнээ харуулж байна. 

Мөн 25 орны 60 гаруй их дээд сургуулиуд, эрдэм шинжилгээний байгууллагуудтай хамтран ажиллаж оюуны болоод материаллаг баазын нөхцөл, хангамжаа нэмэгдүүлж, сайжруулсаар байна.

==Онцлог==
Хүн төрөлхтний өнөөгийн эрин үе экологи, байгаль шинжлэл, биотехнологи, генийн инженерчлэлийн хөгжлөөс ихээхэн хамаарах болсон энэ цаг үед Монгол орны нийгмийн үйлдвэрлэлийн үндсэн салбар болсон ХАА-н мэргэжилтэн боловсон хүчнийг бэлтгэдэг ХААИС-ийн гүйцэтгэх үүрэг хариуцлага улам бүр нэмэгдэж байна.

Хөдөө аж ахуй нь дэлхий нийтийн нийгэм эдийн засгийн өөрчлөлтийн гол хүчин зүйл байсаар ирсэн учир хөдөө аж ахуйн түүх нь хүний түүхийн үндсэн нэг, салшгүй бүрэлдүүлэгч хэсэг билээ.

== Гадаад оюутнууд ==
2017 оны байдлаар ХААИС-д гадаадын 5 орны нийт 109 оюутан бакалавр, магистр, докторын шатанд суралцаж байна. Үүнд: бакалаврын сургалтанд БНАЛАУ-ын-4, БНХАУ-ын- 49, БНСВУ-ын- 2 оюутан, магистрын сургалтанд БНХАУ-ын-28, БНСУ-ын- 1, Казахстан улсын- 1, докторын сургалтанд Казахстан улсын-15, БНХАУ-ын- 8 докторант тус тус амжилттай суралцаж байна.

ХААИС болон харъяа хүрээлэнгүүдээс нийт 96 багш судлаач гадаадын 17 орны их, дээд сургуулиудад суралцаж байгаагаас магистрантурт 9, докторантурт 80, докторын дараах 3, мэргэжил дээшлүүлэх сургалтанд 3 багш, судлаач хамрагдаж байна.

== Бүрэлдэхүүн сургуулиуд ==

* Мал эмнэлгийн сургууль
* Мал аж ахуй, Биотехнологийн сургууль
* Инженер технологийн сургууль
* Агроэкологийн сургууль
* Эдийн засаг бизнесийн сургууль
* Хэрэглээний шинжлэх ухааны сургууль
* Магистр, докторын сургууль
* Агроэкологи бизнесийн сургууль
* Хөдөө аж ахуйн эдийн засаг, инновацийн хөгжлийн төв
* Мал амьтны эмнэлэг
* [[Экологи технологи хөгжлийн сургууль]]

== Шагнал ==
* [[Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон]]&lt;ref&gt;[https://mecss.gov.mn/news/1293/ mecss.gov.mn: ''Монгол Улсын Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор шагналаа''], нийтлэгдсэн 2019 оны нэгдүгээр сарын 11, хандсан 2020 оны зургаадугаар сарын 30&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.ulsturch.mn/article/20860 |wayback=20200630175417 |text=ulsturch.mn: ''60 жилийн түүхтэй ХААИС-ийг Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор шагналаа'' |archiv-bot=2023-10-06 20:10:47 InternetArchiveBot }}, нийтлэгдсэн 2019 он, хандсан 2020 оны зургаадугаар сарын 30&lt;/ref&gt;

== Цахим холбоос ==
* [https://muls.edu.mn/ Монгол Улсын Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургуулийн албан ёсны цахим хуудас]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль| ]]
[[Ангилал:Монголын их сургууль]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын байгууллага]]
[[Ангилал:Монголын боловсролын байгууллага]]
[[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)| ]]
[[Ангилал:Хөдөө аж ахуйн дээд сургууль]]
[[Ангилал:1958 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>00as9a78y9cw89urcto837p224w30y3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873888</id>
      <parentid>873887</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T09:02:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56314-69</username>
        <id>108419</id>
      </contributor>
      <origin>873888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10975" sha1="8u0qk6hme4xb3r63qsetx9t1afwp32t" xml:space="preserve">{{Инфобокс Их сургууль
| нэр                       = Монгол Улсын Хөдөө аж ахуйн их сургууль /Mongolian University of Life Sciences
| эххэлдээрх_нэр                = {{MongolUnicode|ᠬᠥᠳᠡᠭᠡ&lt;br /&gt;ᠠᠵᠤ&lt;br /&gt;ᠠᠬᠤᠢ ‍ᠶᠢᠨ&lt;br /&gt;ᠶᠡᠬᠡ&lt;br /&gt;ᠰᠣᠷᠭᠠᠭᠣᠯᠢ}}
| motto                      = 
| motto_lang                 = 
| mottoeng                   = 
| зураг                      = 
| зургийн_хэмжээ                 = 220px
| байгуулагдсан                = {{Start date and age|1958}}
| төрөл                       = Улсын их сургууль
| endowment                  = 
| хот                       = [[Улаанбаатар]]
| state                      = 
| улс                    = [[Монгол]]
| coor                       = {{coord|47.8866|106.9093|type:edu_region:MN|display=inline,title}}
| staff                      = 
| faculty                    = 405&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://muls.edu.mn/view.php?value=ZW5jb2RldXNlcmlkMQ== | title=Хөдөө аж ахуйн их сургууль }}&lt;/ref&gt;
| rector                     = Баасансүх Бадарч
| chancellor = 
| undergrad                  = 4,838&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.meds.gov.mn/?p=6254|title = Боловсрол, шинжлэх ухааны яам &amp;#124; эхлэл}}&lt;/ref&gt;
| postgrad                   = 3,454
| doctoral                   = 642
| other                      = 
| campus                     = Улаанбаатар (төв)&lt;br /&gt;[[Дархан хот]], [[Дархан-Уул аймаг]]
| mascot                     = 
| colors                     = Бараан ногоон {{Color box|#1c5b40}}
| logo                       = 
| affiliations               = Монголын их, дээд сургуулиудын консорциум
| цахим_хаяг                    = {{url|muls.edu.mn}}
}}

'''Монгол Улсын Хөдөө аж ахуйн их сургууль''' (товчоор: '''ХААИС''') -Монгол Улсын хөдөө аж ахуйн чиглэлийн ууган дээд боловсролын байгууллага. 

'''1958 оны 4-р сарын 15-ны''' өдөр БНМАУ-ын МАХН-ын Төв хороо, Сайд нарын Зөвлөлийн хурлын 95/104-р тогтоолоор &quot;'''ХӨДӨӨ АЖ АХУЙН ДЭЭД СУРГУУЛЬ'''&quot; байгуулах шийдвэр гарч, МУИС-аас “Зоотехникийн факультет”, “Мал эмнэлгийн факультет”-ийг салган шинээр “Агрономийн факультет”-ыг нэмж байгуулагдсан түүхтэй. 

Өнөө үед бүрэлдэхүүндээ 7 сургууль, [[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Ховд аймаг|Ховд]], [[Орхон аймаг|Орхон]] зэрэг аймгуудад салбар сургуулиуд, [[Улаанбаатар]] хот, хөдөө орон нутагт нийт 5 эрдэм шинжилгээний хүрээлэн бүхий сургалт-эрдэм шинжилгээний цогцолбор болжээ. Тус сургууль нь өнгөрсөн хугацаанд хөдөө аж ахуйд шинжлэх ухааныг хөгжүүлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулж, өмнөө тавьсан зорилго, зорилтоо биелүүлж хэрэгжүүлсээр ирсэн. ХААИС нь өнөө үед 1000 гаруй эрдэмтэн багш, эрдэм шинжилгээний ажилтан, ажиллагсад ажиллаж байна. Бакалаврын 66, магистр, докторын 60, нийт 120 гаруй хөтөлбөрөөр шаталсан сургалтад 9000 гаруй оюутан суралцаж байгаа сургалт-судалгаа-үйлдвэрлэлийн гурвалсан холбоо бүхий үндэсний хэмжээний цогцолбор төв болон хөгжиж байна. ХААИС нь өнгөрсөн хугацаанд нийт 35 мянга гаруй дотоод, гадаадын дээд боловсролтой мэргэжилтэн бэлтгэжээ.

==  Үүсэл хөгжил, түүхэн замнал ==

* 1942 он МУИС-ийн бүрэлдэхүүнд Мал эмнэлгийн ангийг нээсэн.
* 1943 он МУИС-ийн Хими биологийн ангийг өөрчлөн Мал зүйн ангийг нээсэн.
* 1946 он МУИС-ийг анхны 16 малын их эмч төгссөн.
* 1949 он МУИС-ийн дэргэд ХАА-н факультет байгуулагдав.
* 1958 оны 4-р сарын 15-нд МУИС-аас мал эмнэлэг, мал зүй, агро гэсэн үндсэн 3 салбартай бие даасан Хөдөө аж ахуйн дээд сргууль байгуулсан юм.
* 1959 он ХААДС-ийн дэргэд мал эмнэлгийн факультетийн харъяа мал эмнэлгийн клиникийн байр ашиглалтанд орсон.
* 1960 он ХААИС-ийн инженер механикийн факультет байгуулагдсан
* 1961 он ХААИС-д Мал аж ахуйн эрдэм шинжилгэний хүрээлэн байгуулагдсан.
* 1967 онд ХААИС-д хөдөө аж ахуйн эдийн засгийн анги нээгдсэн.
* 1972 он ХААИС-д эчнээ сургалт эхэлсэн.

ХААИС нь өнөөдөр бүрэлдэхүүний 6, салбар 3 сургууль, харъяа эрдэм шинжилгээний 5 хүрээлэнтэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж эдгээрт 750 гаруй багш эрдэм шинжилгээний ажилчин, ажиллагсад ажиллаж, 9500 гаруй оюутан залуус суралцаж байгаа нь сургалт-эрдэм шинжилгээ-үйлдвэрлэлийн гурвалсан холбоо бүхий үндэсний хэмжээний их сургууль болсныг бэлхнээ харуулж байна. 

Мөн 25 орны 60 гаруй их дээд сургуулиуд, эрдэм шинжилгээний байгууллагуудтай хамтран ажиллаж оюуны болоод материаллаг баазын нөхцөл, хангамжаа нэмэгдүүлж, сайжруулсаар байна.

==Онцлог==
Хүн төрөлхтний өнөөгийн эрин үе экологи, байгаль шинжлэл, биотехнологи, генийн инженерчлэлийн хөгжлөөс ихээхэн хамаарах болсон энэ цаг үед Монгол орны нийгмийн үйлдвэрлэлийн үндсэн салбар болсон ХАА-н мэргэжилтэн боловсон хүчнийг бэлтгэдэг ХААИС-ийн гүйцэтгэх үүрэг хариуцлага улам бүр нэмэгдэж байна.

Хөдөө аж ахуй нь дэлхий нийтийн нийгэм эдийн засгийн өөрчлөлтийн гол хүчин зүйл байсаар ирсэн учир хөдөө аж ахуйн түүх нь хүний түүхийн үндсэн нэг, салшгүй бүрэлдүүлэгч хэсэг билээ.

== Гадаад оюутнууд ==
2017 оны байдлаар ХААИС-д гадаадын 5 орны нийт 109 оюутан бакалавр, магистр, докторын шатанд суралцаж байна. Үүнд: бакалаврын сургалтанд БНАЛАУ-ын-4, БНХАУ-ын- 49, БНСВУ-ын- 2 оюутан, магистрын сургалтанд БНХАУ-ын-28, БНСУ-ын- 1, Казахстан улсын- 1, докторын сургалтанд Казахстан улсын-15, БНХАУ-ын- 8 докторант тус тус амжилттай суралцаж байна.

ХААИС болон харъяа хүрээлэнгүүдээс нийт 96 багш судлаач гадаадын 17 орны их, дээд сургуулиудад суралцаж байгаагаас магистрантурт 9, докторантурт 80, докторын дараах 3, мэргэжил дээшлүүлэх сургалтанд 3 багш, судлаач хамрагдаж байна.

== Бүрэлдэхүүн сургуулиуд ==

* Мал эмнэлгийн сургууль
* Мал аж ахуй, Биотехнологийн сургууль
* Инженер технологийн сургууль
* Агроэкологийн сургууль
* Эдийн засаг бизнесийн сургууль
* Хэрэглээний шинжлэх ухааны сургууль
* Магистр, докторын сургууль
* Агроэкологи бизнесийн сургууль
* Хөдөө аж ахуйн эдийн засаг, инновацийн хөгжлийн төв
* Мал амьтны эмнэлэг
* [[Экологи технологи хөгжлийн сургууль]]

== Шагнал ==
* [[Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон]]&lt;ref&gt;[https://mecss.gov.mn/news/1293/ mecss.gov.mn: ''Монгол Улсын Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор шагналаа''], нийтлэгдсэн 2019 оны нэгдүгээр сарын 11, хандсан 2020 оны зургаадугаар сарын 30&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.ulsturch.mn/article/20860 |wayback=20200630175417 |text=ulsturch.mn: ''60 жилийн түүхтэй ХААИС-ийг Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор шагналаа'' |archiv-bot=2023-10-06 20:10:47 InternetArchiveBot }}, нийтлэгдсэн 2019 он, хандсан 2020 оны зургаадугаар сарын 30&lt;/ref&gt;

== Цахим холбоос ==
* [https://muls.edu.mn/ Монгол Улсын Хөдөө аж ахуйн их сургуулийн албан ёсны цахим хуудас]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль| ]]
[[Ангилал:Монголын их сургууль]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын байгууллага]]
[[Ангилал:Монголын боловсролын байгууллага]]
[[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)| ]]
[[Ангилал:Хөдөө аж ахуйн дээд сургууль]]
[[Ангилал:1958 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>8u0qk6hme4xb3r63qsetx9t1afwp32t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Компьютер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5883</id>
    <revision>
      <id>873875</id>
      <parentid>873678</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T04:02:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Technobladee|Technobladee]] ([[User talk:Technobladee|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Megzer|Megzer]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ.</comment>
      <origin>797820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17032" sha1="hp3pjvzlrjbo7sjvmk0avdvrldt2f4z" xml:space="preserve">[[Файл:Columbia Supercomputer - NASA Advanced Supercomputing Facility.jpg|200px|right|thumb|NASA-гийн [[Колумби суперкомпьютер]]]]
[[Файл:Stevemannwristcomp.jpg|200px|right|thumb|Бугуйн цаг доторх компьютер]]
'''Компьютер''' эсвэл '''Тооцоолуур''' гэдэг нь нэг буюу хэд хэдэн [[төв процессор]] өгөгдсөн заавар буюу [[Компьютерийн програм|програм]]ын дагуу өөрийн системийн төхөөрөмжүүдтэй [[мэдээлэл дамжуулах шугамууд]]аар харилцаж, мэдээллийг солилцох ба боловсруулан, тэдгээрийн үйл ажиллагааг удирдах цогц байгууламж юм.

Компьютер нь маш олон дүрс, хэлбэрээр байдаг. Орчин үеийн компьютертой төстэй төхөөрөмжүүд нь [[20-р зуун]]ы дунд үед ([[1940]] - [[1941]] оны үе) гарсан боловч компьютер гэдэг ухагдахуун ба компьютертой төстэй машинууд урьд нь байсан. Анхны цахилгаан компьютерууд нь бүтэн өрөөг дүүргэхээр хэмжээтэй байсан ба энэ нь хэдэн зуун [[персонал компьютер]]ын иддэг хүчээр ажилладаг байжээ.&lt;ref&gt;In 1946, [[ENIAC]] consumed an estimated 174 kW. By comparison, a typical personal computer may use around 400 W; over four hundred times less. (Kempf, Karl (1961). &quot;Historical Monograph: Electronic Computers Within the Ordnance Corps&quot;. Aberdeen Proving Ground (United States Army). 1961)&lt;/ref&gt; Орчин үеийн компьютерууд нь өмнөх үеийнхтэй харьцуулахад маш жижиг төхөөрөмжүүдтэй ба үүнээс сая, тэрбум дахин илүү хүчин чадалтай. &lt;ref&gt;Early computers such as [[Colossus computer|Colossus]] and [[ENIAC]] were able to process between 5 and 100 operations per second. A modern &quot;commodity&quot; microprocessor (as of [[2007]]) can process billions of operations per second, and many of these operations are more complicated and useful than early computer operations.&lt;/ref&gt;Өнөө үед бол энгийн компьютерууд нь [[бугуйн цаг]]анд таарахаар жижиг хэмжээтэй байж болох бөгөөд [[цагны зай]]гаас хүчээ авах боломжтой болсон. Монголд 1990-ээд онд үүнийг &quot;Тооцолон бодох машин&quot; гэж нэрлэж байсан. 

Персонал компьютерууд нь мэдээллийн эрин үеийн бэлгэ тэмдэг болсон ба ихэнх хүмүүсийн &quot;компьютер&quot; гэхээр санаанд ордог зүйл болсон. Харин өнөө үед хамгийн өргөн тархсан компьютерын төрөл нь [[тусгай зориулалтын компьютер]]ууд юм. Эдгээр нь бусад төхөөрөмжийг удирддаг маш жижиг төхөөрөмжүүд юм. Жишээ нь, тусгай зориулалтын компьютерууд нь үйлдвэрийн машинууд, [[дижитал аппарат]]ууд, хүүхдийн тоглоомуудад байдаг.

[[Компьютерийн програм|Компьютеруудын програм]]ууд гэдэг нэртэй заавруудыг хадгалах ба үйлдэж чадах явдал нь тэдгээрийг маш олон чадвартай болгодог ба тооны машинуудаас ялгадаг. [[Чурч-Турингын онол]] нь энэ чадварыг тодорхойлсон математикийн баримт юм: 
:''&quot;Бага ч хамаагүй хүчин чадалтай ямар нэг компьютер бол өөр ямар ч компьютертай ижил үүрэг даалгаврыг биелүүлж чадна.&quot;''
Энэ нь [[персонал дижитал туслагч]]аас авахуулаад [[суперкомпьютер]] хүртэлх хүчин чадал ба багтаамжтай компьютерууд бол нэгэн адил үүрэг даалгаврыг хэрэгцээт багтаамж, цаг хугацаатайгаар биелүүлж чадна гэсэн үг юм.

== Төрлүүд ==

* [[Микро компьютер]] (Micro computer)
* [[Уоркстейшн]] (Workstation)
* [[Мэйнфрэйм]] (Mainframe computer)
* [[Сервэр]] (Servers)
* [[Мини компьютер]] (Mini computers)
* [[Зөөврийн мэдээлэл хүлээн авагч]] (Portable data entry terminal)
* [[Тусгай зориулалтын компьютер]] (Embedded computer)
* [[Супер компьютер]] (Super computer)
* Зөөврийн компьютер (Notebook,Laptop)

== Компьютерын хөгжлийн үе шатууд ==
[[Зураг:Z3 Deutsches Museum.JPG|thumb|200px|right|Zuse Z3, 1941]] 
[[Зураг:Two women operating ENIAC.gif|thumb|200px|right|[[ENIAC]], 1946]] 
[[Зураг:Pdp-7-oslo-2004.jpeg|thumb|200px|right|Digital Equipment Corporation, 1965]] 
[[Зураг:Apple II Plus, Museum of the Moving Image.jpg|thumb|200px|right|Apple II, 1977]] 
[[Зураг:IBM PC 5150.jpg|thumb|200px|right|IBM-PC, 1981]] 

Компьютерын хөгжлийн үе шат (computer generation) гэдэг нь тооцоолох электрон техникийн хөгжлийн түүхийг илтгэдэг ойлголт юм.
Өнөөгийн байдлаар компьютерын хөгжлийн 4 үе шат өнгөрөөд байна. Үе солигдох болгонд компьютерын овор хэмжээ багасч, харин хүчин чадал нь нэмэгдэж байгаа.

=== I үе ([[1945]]-[[1958]]) – электрон ламп ===
Энэ үеийн компьютерууд нүсэр том хэмжээтэй, удаан, бас өндөр өртөгтэй байв. Тэдгээрийн гол төлөөлөгч нь 1946 онд Преспер Экерт (Presper Eckert), Жон Мохли (John Mauchly) нарын угсарсан ENIAC (Electronic Numerical Integrator And Computer) хэмээх анхны электрон тооцоолох төхөөрөмж юм. Энэ нь 10-тын тооллын системд ажилладаг компьютер байв. Түүний цахилгаан хэлхээнд электрон ламп (vacuum tube) хэмээх элементийг ашигласан байжээ. Энэ нь агаарыг нь соруулж, вакуумжуулсан шилэн хорго бөгөөд дотроо электродууд агуулна. Электродууд эсрэгээр цэнэглэгдсэн тохиолдолд энд электроны урсгал үүснэ. Энэ урсгалыг удирдан гүйдэл хүчдэлийн өсгөгч (amplifier) эсвэл логик түлхүүрийн (switch) горимд ажиллаж болдог байна. Ө.х. сул цахилгаан дохиог хүлээн аваад өсгөж гаргах, цахилгаан дохионы урсгалыг агшин зуур хаах/нээх боломжтой юм. ENIAC компьютер ойролцоогоор 18 мянган электрон ламп агуулсан байжээ. Тухайн үеийн электрон ламп хүний эрхий хуруун чинээ хэмжээтэй байсан тул ENIAC овор хэмжээ маш том хэмжээтэй болсноос гадна маш их цахилгаан хэрэглэж, маш их халдаг байв. Тиймээс аварга том компьютерыг хөргөхийн тулд мөн аварга том хөргүүрүүдийг ашигладаг байжээ.

ENIAC-ийн дараагаар EDVAC (Electronic Discrete Variable Automatic Computer) , UNIVAC (UNIVersal Automatic Computer) г.м. электрон ламп бүхий компьютерууд бүтээгдсэн билээ. Харин ENIAC-аас ялгаатай нь эдгээр компьютерууд [[Фон Нейманы зарчмууд]]ыг хэрэгжүүлсэн байлаа (2-тын тоололд ажилладаг, програмаа өөртөө хадгалдаг г.м.). Энэ үеийн компьютеруудын мэдээлэл боловсруулах хурд ойролцоогоор 10-20 kHz.

=== II үе (1959-1964) – транзистор ===

Энэ үеийн компьютеруудад транзистор хэмээх хагас дамжуулагч элемент ашиглагдсан байв.
Транзистор нь мөн л цахилгаан гүйдлийг өсгөж юм уу логик түлхүүр мэтээр ажилладаг байна. Гэхдээ электрон лампыг бодвол илүү хурдан, илүү найдвартай, овор хэмжээ багатай бас үйлдвэрлэлийн өртөг хямд байв. Нэг транзистор ойролцоогоор 40 электрон лампыг орлох ажээ.

Транзисторыг цахиур г.м. хатуу материалаар хийдэг. Цахиур бол газрын гадаргын &lt;big&gt;¼&lt;/big&gt;-ийг бүрдүүлдэг, маш элбэг байдаг элемент юм. Тиймээс транзисторыг үйлдвэрлэх зардал маш хямд ажээ.
Транзистор нь электрон лампыг бодвол цахилгааныг илүү хурдан бас сайн дамжуулдаг байна.
Транзистор нь овор хэмжээгээр ч гэсэн электрон лампаас хамаагүй жижиг бөгөөд түүнтэй харьцуулахад бараг л халдаггүй гэж хэлж болно.

Ийнхүү компьютерын техникийн үйлдвэрлэлд транзистор нэвтэрснээр тооцоолох электрон техникийн хөгжлийн шинэ үе тавигджээ.

=== III үе (1965-1970) – интеграл схем ===

Транзистор хэрэглэх болсон нь компьютерын техникийн хөгжилд гарсан том дэвшил байв. Аль болох олон транзистор агуулсан бол компьютерын хурд хүч нь төдий чинээ нэмэгдэж байв. Гэхдээ бас өөрийн гэсэн бэрхшээлийг бий болгосон.

Транзисторын тоо олшрох тусам цахилгаан хэлхээний бүтэц улам нарийн, төвөгтэй болж байв. Учир нь маш олон тооны тусдаа транзисторуудыг өөр хооронд нь болон бусад электрон эд ангиудтай холбож гагнан хэлхээнд байрлуулах хэрэгтэй болно. Энэ нь зардал ихтэй, бас схем алдаатай хийгдэх эрсдэлийг нэмэгдүүлж байв.

Интеграл схем (Integrated Circuit - IC) буюу микросхем хэрэглэх болсноор дээрх бэрхшээлийг даван туулсан төдийгүй компьютерын техникийн хөгжлийн шинэ үеийг эхлүүлсэн гэж үздэг байна.

ИС гэдэг нь өөр дээрээ асар олон тооны бичил транзисторыг агуулсан, маш бага хэмжээтэй (хэдэн см&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) цахиурын ялтас юм. Заримдаа микросхем, заримдаа хагас дамжуулагч чип гэж нэрлэнэ. Технологийн хувьд, олон тооны бичил транзистор болон бусад электрон эд ангиудыг урьдчилан тодорхойлсон схемийн (загварын) дагуу цахиурын ялтас дээр “хэвлэх” ө.х. “ургуулах” замаар ИС-ийг гаргаж авдаг байна.

Ингэж маш бага орон зайд асар олон логик элементийг цуглуулж чадсанаар нэг элементээс нөгөө рүү цахилгаан дохио дамжихад зарцуулах хугацаа эрс багасна. Үр дүнд нь мэдээж компьютерын тооцоо хийх хурд ихсэж, нэг секундэд гүйцэтгэх үйлдлийн тоо нэмэгдэнэ. Мөн шаардагдах тэжээлийн хэмжээ багасч, энергийн алдагдал багасч, зардал буурсан байна.

Компьютерын овор хэмжээ эрс багасч жижиг шүүгээний эрэмбэтэй болсон байна.

Орчин үеийн компьютер нэг биш харин түүнээс олон ИС-үүдийг агуулдаг. Эдгээр ИС-үүд нь хамтдаа эх хавтан (motherboard) дээр байрлаж байдаг.

ИС анх компьютерын техникт ашиглагдаж эхэлснээс хойш өнөөдрийг хүртэлх болон цаашдын түүний хөгжлийн төлвийг [[Мурын хууль]] үзүүлдэг.

=== IV үе (1971-одоо) – микропроцессор ===

Компьютерын хөгжлийн 4 дэхь үе бол микропроцессорын эрин үе юм.

Микропроцессор бол процессорын үүрэг гүйцэтгэдэг интеграл схем юм.

1970-аад оны эхээр Intel компанийн ажилтан Эдвард Хофф (Edward Hoff) харандааны балруулын чинээ хэмжээтэй, тооцон бодох болон логик үйлдэл хийж чадах схем агуулсан Intel-4004 хэмээх чип бүтээсэн нь анхны микропроцессор хэмээн өнөөдөр тооцогддог байна. Энэ нь 2300 транзистор агуулсан, секундэд ойролцоогоор 108 мянган үйлдэл хийдэг процессор байсан байна. Intel-4004 микропроцессорын дараагаар Intel-8008 микропроцессор бүтээгдсэн байна. Эдгээр микропроцессорууд компьютерт биш харин тооны машинд ашиглагдаж байжээ.

1974 онд Intel-8080 микропроцессор бүтээгдсэн байна. Түүний чипэнд 4500 транзистор агуулагдсан байв.

Энэ үеэс микропроцессорыг компьютерын үндсэн бүрэлдхүүн болгон ашиглах эхлэл тавигдсан гэж үздэг байна. Микропроцессор бүхий компьютерыг микрокомпьютер хэмээн нэрлэх болсон байна.
Мөнхүү 1974 онд Эдвард Робертс хэмээх инженер Altair-8800 хэмээх микрокомпьютерыг угсарсан байна. Энэ компьютер худалдаанд гармагцаа маш их эрэлттэй болж чаджээ. Уг компьютерт Intel-8080 микропроцессорыг ашигласан байна.

Овор хэмжээ багатай микрокомпьютерууд бий болсон нь хувь хүмүүс өөртөө зориулж тэдгээрийг худалдаж авах боломжийг бүрдүүлж, харгалзах зах зээлийг бас нээж өгчээ.

1976 онд [[Стив Возниак]], [[Стив Жобс]] нар Apple компанийг үүсгэн байгуулж, Apple-I микрокомпьютерыг угсарсан байна. 1977 онд Apple-II микрокомпьютер худалдаанд гарсан байна.

1981 онд IBM компани, тухайн үед Intel-ээс гаргаад байсан Intel-8088 микропроцессор бүхий IBM PC хэмээх микрокомпьютерыг худалдаанд гаргаснаар хэн бүхний мэдэх персонал компьютерын эрин үе эхэлжээ.

== Эшлэл ==
{{reflist}}

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Компьютер| ]]</text>
      <sha1>hp3pjvzlrjbo7sjvmk0avdvrldt2f4z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мэдээлэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6011</id>
    <revision>
      <id>873851</id>
      <parentid>872744</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:32:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56126-27</username>
        <id>108413</id>
      </contributor>
      <origin>873851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16511" sha1="gyc0hho4jqjgef78jpkgpjw1wzqhwg0" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
[[Файл:Messagebox info.svg|thumb|''Олон улсад хэрэглэх «мэдээллийг төлөөлөх» тэмдэглэгээ'']]

'''Мэдээлэл''' гэдэг нь бидний сурч, мэдэж, ойлгож болох зүйл юм. Жишээ нь сонинууд ертөнцийн тухай мэдээллийг агуулдаг.

==&quot;Мэдээлэл&quot; компьютерийн ухаанд==
pussyyyyyyyy temuujin tom bogstei

[[Ангилал:Мэдээлэл| ]]
==МЭДЭЭЛЭЛ==
erkhesiin pussy noiton

өөртөө агуулж байна. Мэдээллэ гэдэг үг нь Латин үг болох informare гэдэг үгнээс гаралтай бөгөөд энэ нь санааг төруулэх гэсэн утгатай.  Түүнчлэн, Латин өөрөө утга эсвэл санаа гэсэн утгатай informatio гэдэг үгийг өөртөө агуулсан бөгөөд энэ нь тухайн үгний хөгжилд ямар цар хүрээтэйгээр нөлөөллөсөн нь тодорхойгүй байна. 
Бүрэлдэхүүн гэдгийг Грекээр μορφή гэж хэлдэг бөгөөд утга, хэлбэр, төрөл гэдэг утгатай εἶδος, энэхүү тулгуур үгийг Плато техникийн философит их ашиглаж байсан. 
Мэдээлэл гэдэг үгийг Грек хэл дээр πληροφορία гэж хэлдэг бөгөөд энэхүү үг нь утгыг бүрэн илэрхийлэх гэсэн утгатай. Ерөнхийдөө утга санааг зөв гүйцэд илэрхийлэх гэсэн утгатай. Орчин үеийн Грек хэлэнд энэхүү πληροφορία үг нь одоог хүртэл хэрэглээнд байдаг бөгөөд Англи хэл дээрх мэдээлэл гэсэн үгтэй адилхан утгатай. Үгийн гол утган дээр нэмээд, πληροφορία тэмдэг нь Аристотелийн гурвалжингийн том язгуурыг илэрхийлдэг. 


==МЭДЭЭЛЛИЙН ТЕОРЕМИЙН АРГА ЗАМ==
Гол өгүүлэл: Мэдээллийн теорем
Мэдээллийн теоремийн байр сууриас үзвэл, цагаан толгойн тэмдэглэгээнүүдийн дараалал гэж мэдээлэл үздэг. Мэдээллийн процесс нь өгөгдөл-гаргалгаа гэх функцээс бүрддэг ба ямар ч дарааллыг аваад өөр нэгэн дараалал болгохыг хэлнэ. Энэхүү загварчлал нь магадлал дээр суурилсан эсвэл детерминистик байж болно. Энэ нь ой санамж эсвэл ой санамжгүй байж болно.

==МЭДРЭМТГИЙ ӨГӨГДЛӨӨР==
Заримдаа мэдээлэл нь ямар нэгэн систем рүү эсвэл эрхтэн рүү орох өгөгдөл гэж харж болно. Өгөгдөл нь 2 төрлийн янз: зарим өгөгдөлүүд нь бие эрхтэнүүдийн(жишээ нь хоол) үйл ажиллагаанд чухал байдаг эсвэл системд(энэрги) чухал үүрэгтэй байдаг. Дусенбери өөрийн “Sensory Ecology” гэх номондоо эднийг жирийн өгөгдөл гэжээ.  Бусад өгөгдөл нь зөвхөн шалтгаант өгөгдөлтэй холбогдсон учраас мөн дараа нь шалтгаант өгөгдлийн тохиолдлыг таахад хэрэг болдог. Зарим мэдээллүүд нь шалтгаант өгөгдөлтэй холбогдсон байдаг учраас чухал байдаг . Жишээ нь, гэрэл бол ургамалын хувьд жирийн өгөгдөл гэхдээ мөн амьтадад мэдээлэл түгээдэг. Цэцэгэнд ойсон өнгийн гэрэл нь фотосинтезийн үүрэг гүйцэтгэхэд хэтэрхий сул ч гэсэн зөгийний харааны систем өнгийг илрүүлж, зөгийний мэдрэлийн систем тэрхүү мэдээлэлийг ашиглан зөгийг цэцэгэн дээр аваачдаг.
ТӨСӨӨЛЛӨӨР БОЛОН ТҮВЭГТЭЙ БАЙДЛААР
Танин мэдэхүйн эрдэмтэн, математикч Роналдо Виго 

==ТЕХНОЛОГИЙГ ХОЛБОСОН МЭДЭЭЛЭЛ==
Дэлхийн мэдээлэл хадгалах технологийн чадал нь 1986 онд 2.6 байсан бол 2007 онд 295 хүртэл өссөн гэж үздэг. Энэ нь 2007 онд хүн болгонд 61 CD-ROM мэдээлэлтэй дүйцэхүйц мэдээлэл юм.
2007 онд нэг замаар мэдээллийг хүлээж авах дэлхийн нэгдмэл технологийн хүчин чадал нь хүн бүр 174 сонин өдөр бүр уншиж байгаатай адил байсан харин мэдээллийг солилцох нь өдөрт хүн 6 сонин уншиж байгаатай адил.

==Төлөөлөл болон нарийн төвөгтэй байдлаар нь:==
Танин мэдэхүйн эрдэмтэн,  математикч Роналдо Vigo мэдээллийн тоон утга болгохын тулд наад зах нь хоёр холбогдох аж ахуйн нэгж хамарсан ойлголт юм гэж үзэж байна. Эдгээр обьектууд нь S ямар нэг хэмжээ бүхий тодорхойлсон ангилал байдаг, түүний дэд R. R S-ийн төлөөлөл. Vigo тухайн төлөөлөх үзэл баримтлалын дамжуулах мэдээлэлийг тодорхойлолтод  R R-дахь объект S, дор нь &quot;Vigo мэдээлэл&quot; устгаж байгаа үед S төвөгтэй өөрчлөлтийн хувь болгон S-ий тухай дамжуулна гэсэн мэдээлэл, загвар, төлөөлөл болон хэмжээ нь таван үндсэн бүтэц,  шинэ математикийн хүрээнд нийтийн шинжлэх ухааны байна.  Бусад зүйлсийн тогтолцоог тодорхойлох, субъектив мэдээллийг хэмжих оролдоход Shannon-Weaver мэдээлэл хязгаарыг даван туулах зорилготой юм.
==Өөрчлөлтөд хүргэх нөлөөлөлөөр нь:==
Мэдээлэл бол өөрчлөлтийн бүрдэлийг өөртөө шингээсэн хэв маяг юм.  Энэ утгаараа ойлгож ухамсарлах нь  оюун ухааны шаардлага, хэв маяг болно.  Жишээ нь авч үзвэл нуклеотидуудын дэс дараалал нь ухамсарт оюун ухааны хувьд ямар ч шаардлагагүйгээр нь организм үүсэх, хөгжилд нөлөөлдөг хэв загвар юм.
Энэ үед Системийн онол мэдээллийг авч үзвэл заавал ямар нэгэн ухамсарт оюун ухаан биш, хэв маяг буюу системийн эргэлтийн мэдээлэл гэж нэрлэж болно. Энэ утгаараа мэдээллийг үзэж болно. Өөрөөр хэлбэл энэ утгаар мэдээлэл ямар нэг зүйл байж болзошгүй эсвэл бий болгосон, аль нэг зорилгоор гаргаж өгөөгүй хэдий ч, төлөөлөл гэж үзэж байна гэж хэлж болно. Жишээ нь: Грегори Bateson өөрчлөлт гаргадгийг нь &quot;ялгааны талаар&quot; мэдээлэл гэж&quot;тодорхойлдог. 
Хэрэв тийм боловч &quot;нөлөө&quot; гэсэн байр суурь нь ухамсарт оюун санаагаар ойлгож байгаа мэдээлэл юм, энэ замаар тайлбарлана гэсэн үг, энэ тайлбартай холбоотой тодорхой нөхцөл мэдлэг болгон мэдээллийн өөрчлөлтийг хүргэж болох юм. &quot;Мэдээлэл&quot; болон &quot;мэдлэг&quot; аль аль нь цогцолбор тодорхойлолт гэх утга, логик шинжилгээг хэцүү болгож байдаг, гэхдээ ялангуяа мэдлэгийн менежмент бизнесийн сахилга бат, мэдлэгтэй холбоотой гэж шилжих нөхцөл байдал болох мэдээллийг судалгаанд чухалчилдаг. Энэ практикт, багаж хэрэгсэл, үйл явц зэрэг алхамуудын талаар судалгааавах, шийдвэр гаргалт хийх нь мэдлэгтэй ажилтанд туслах зорилгоор ашиглаж болно:
•	Мэдээллийг хянах зорилгоор үр дүнтэй үнэ цэнэ, утга учрыг олох
•	Мета өгөгдлийг иш татах
•	Холбогдох нөхцөл байдлыг бий болгох
•	Ихэвчлэн олон боломжит нөхцөлүүдийг сонгох
•	Мэдээлэл нь шинэ мэдлэг болдог
•	Үр дүнд нь мэдлэг шийдвэр, зөвлөмж гаргах.
Стюарт (2001) мэдлэг болгон мэдээллийн өөрчлөлт номонд орчин үеийн аж ахуйн нэгж үнэ цэнэ бий болгох, өрсөлдөх давуу тал цөм нь хэвтэж, маш чухал юм гэж үзсэн байна.
Мэдээлэл нэр Данийн толь бичигт мэдээлэл зөвхөн тавьсан асуултын хариуг өгдөг гэдгийг баталжээ. Хариулт нь мэдлэг өгдөг эсэхт мэдээлэл хамаарна. Тиймээс үзэл баримтлал нь ерөнхий тодорхойлолт байх ёстой: &quot;мэдээлэл&quot; = тодорхой асуултад нь хариулт &quot;.

Marshall McLuhan хэвлэл мэдээлэл, хүний соёл тэдний нөлөө ярьдаг тэр нь эргээд бидний зан үйлийг хэвшүүлэх, mindsets хэлбэр эд өлгийн бүтцийг хэлнэ. Мөн Феромон ихэвчлэн энэ утгаараа &quot;мэдээлэл&quot; гэж хэлсэн байна.
==Физикийн өмчийн хувьд==
Мэдээллийн физикийн сайн тодорхойлсон утгатай. 2003 онд J. D. Bekenstein физикийн өсөн нэмэгдэж буй чиг хандлага мэдээллийг өөрөө (бөгөөд мэдээллийг энэ аргаар тодорхойлсон байгаа) хүртэл хийсэн байна (Digital физик үзнэ үү) гэх мэт физик ертөнцийг тодорхойлж байсан гэжээ. Энэ жишээ нь квант орооцолдох, тоосонцор тэдний тусгаарлах лавлагаа, эсвэл гэрлийн хурдаар ч харилцаж чадна үзэгдлийг орно. Материал мэдээлэл нь өөрөө тэр мэдээлэл нь шууд бус замаар халдварладаг ч гэсэн гэрэл илүү хурдан явж чадахгүй. Энэ хэсгүүд нь авч мэдээллийг өөр ямар нэгэн өөр арга замаар холбогдоогүй байсан ч гэсэн, бие бялдрын доош өөр удааширч байгаа нь &quot;орооцолдох&quot; харилцаа нь жижиг хэсгүүдийг ажиглах бүх оролдлого хүргэж болох юм.
Математикийн ертөнц таамаглал шинэ зарчмыг бараг бүх зүйл, биологийн аж ахуйн нэгж, ухамсрын дамжуулан хэсгүүд болон салбар, эхлээд multiverse өөрт нь мэдээлэл математик хэв маяг тодорхойлж болох юм байна. Нөгөө талаас, сансрын сул орон зай дахь материаллаг мэдээлэл байхгүй байна (улмаас квант хэлбэлзлээс болон оршин гарч ирэх виртуал хэсгүүд, түүнчлэн таталцлын талбайд болон хар энерги хажуу тийш нь тогтоох) нь давхардаж болно. Юу ч биш ямар ч хамаагүй, эрчим хүч, орон зай, цаг хугацаа, эсвэл мэдээллийг бусад төрлийн multiverse нь төмөр хоолойн дотор тэгш, бүтэц завсарлага (өөрөөр хэлбэл, олон талт нулимс байх болов уу, эсвэл боломжгүй байх байсан бөгөөд энэ нь байх юм нь дотор тэр болгон дараа нь ойлгож болно цооног).
Өөр нэг холбоос Максвеллийн буруу бодолт туршилтаар харуулсан байна. Энэ туршилтад, мэдээлэл, өөр нэг биет эд хөрөнгө, энтропийн хооронд шууд харилцааг харуулж байна. A үр дагавар нь системийн таамаглашгүй чанарыг бүрдүүлэгч нэмэгдэж ямар мэдээллийг устгах боломжгүй байна; практик хувьд энэ нь ихэвчлэн дулаан бий болгох гэсэн үг юм. Өөр илүү гүн ухааны үр дүнд мэдээллийн эрчим хүч шиг сольж бодож болох юм. Toyabe нар туршилтаар мэдээлэл ажилд руу хөрвүүлэгдэх болно гэсэн шинж чанартай байна. Тиймээс логик дааман судалгаанд, онолын бага дааман хаалганы гаргасан дулааны эрчим хүчний үүрэг биш хаалгаар (мэдээлэл биш дааман хаалган дээр хөрвүүлсэн нь БА хаалгаар нь устгаж, зүгээр л учир) харьцуулахад өндөр байна. Физик мэдээлэл квантын компьютер онолын хувьд онцгой ач холбогдолтойюм.

==Мэдээллийн Судалгааны програм==
Мэдээллийн мөчлөг (бүхэлд нь, эсхүл түүний тодорхой бүрэлдэхүүн авч) мэдээллийн технологи, мэдээллийн систем, түүнчлэн мэдээлэл ухааны их санаа тавьдаг. Эдгээр талбарууд, дамжуулах кодчилол, шифрлэлт, шахалтыг, сав баглаа боодол гэх мэт танилцуулга бүх харилцаа холбооны аргуудыг эдгээр үйл явц, техник, үйлдвэрлэх, боловсруулах тооцоолон бодох боловсруулах болон бүтэц дамжуулан мэдрэгч дамжуулан мэдээллийн холбоотой хамтран ажиллахын дотор түүний нүдэнд харагдах болох  дэлгэцийн арга, хадгалах жишээ нь нь соронзон болон оптик, голограмм арга гэх мэт, гэх мэт мэдээлэл, мэдээллийн онол дотор оршин эргүүлэн авах ямар ч боломж гадна мэрийцгээж авч болно зогсоох биш юм lossy шахалтыг харж, физикийн, хар нүх мэдээлэл парадокс голограмм зарчмын тусламжтайгаар шийдэж өгнө.</text>
      <sha1>gyc0hho4jqjgef78jpkgpjw1wzqhwg0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873852</id>
      <parentid>873851</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:34:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56126-27</username>
        <id>108413</id>
      </contributor>
      <origin>873852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14899" sha1="pnvakwwvu0p7oe1koggttqebyo8m8iq" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
[[Файл:Messagebox info.svg|thumb|''Олон улсад хэрэглэх «мэдээллийг төлөөлөх» тэмдэглэгээ'']]

'''Мэдээлэл''' гэдэг нь бидний сурч, мэдэж, ойлгож болох зүйл юм. Жишээ нь сонинууд ертөнцийн тухай мэдээллийг агуулдаг.

==&quot;Мэдээлэл&quot; компьютерийн ухаанд==
pussyyyyyyyy temuujin tom bogstei

[[Ангилал:Мэдээлэл| ]]
==МЭДЭЭЛЭЛ==
erkhesiin pussy noiton hitleriin pussych bas


==МЭДЭЭЛЛИЙН ТЕОРЕМИЙН АРГА ЗАМ==
Гол өгүүлэл: Мэдээллийн теорем
Мэдээллийн теоремийн байр сууриас үзвэл, цагаан толгойн тэмдэглэгээнүүдийн дараалал гэж мэдээлэл үздэг. Мэдээллийн процесс нь өгөгдөл-гаргалгаа гэх функцээс бүрддэг ба ямар ч дарааллыг аваад өөр нэгэн дараалал болгохыг хэлнэ. Энэхүү загварчлал нь магадлал дээр суурилсан эсвэл детерминистик байж болно. Энэ нь ой санамж эсвэл ой санамжгүй байж болно.

==МЭДРЭМТГИЙ ӨГӨГДЛӨӨР==
Заримдаа мэдээлэл нь ямар нэгэн систем рүү эсвэл эрхтэн рүү орох өгөгдөл гэж харж болно. Өгөгдөл нь 2 төрлийн янз: зарим өгөгдөлүүд нь бие эрхтэнүүдийн(жишээ нь хоол) үйл ажиллагаанд чухал байдаг эсвэл системд(энэрги) чухал үүрэгтэй байдаг. Дусенбери өөрийн “Sensory Ecology” гэх номондоо эднийг жирийн өгөгдөл гэжээ.  Бусад өгөгдөл нь зөвхөн шалтгаант өгөгдөлтэй холбогдсон учраас мөн дараа нь шалтгаант өгөгдлийн тохиолдлыг таахад хэрэг болдог. Зарим мэдээллүүд нь шалтгаант өгөгдөлтэй холбогдсон байдаг учраас чухал байдаг . Жишээ нь, гэрэл бол ургамалын хувьд жирийн өгөгдөл гэхдээ мөн амьтадад мэдээлэл түгээдэг. Цэцэгэнд ойсон өнгийн гэрэл нь фотосинтезийн үүрэг гүйцэтгэхэд хэтэрхий сул ч гэсэн зөгийний харааны систем өнгийг илрүүлж, зөгийний мэдрэлийн систем тэрхүү мэдээлэлийг ашиглан зөгийг цэцэгэн дээр аваачдаг.
ТӨСӨӨЛЛӨӨР БОЛОН ТҮВЭГТЭЙ БАЙДЛААР
Танин мэдэхүйн эрдэмтэн, математикч Роналдо Виго 

==ТЕХНОЛОГИЙГ ХОЛБОСОН МЭДЭЭЛЭЛ==
Дэлхийн мэдээлэл хадгалах технологийн чадал нь 1986 онд 2.6 байсан бол 2007 онд 295 хүртэл өссөн гэж үздэг. Энэ нь 2007 онд хүн болгонд 61 CD-ROM мэдээлэлтэй дүйцэхүйц мэдээлэл юм.
2007 онд нэг замаар мэдээллийг хүлээж авах дэлхийн нэгдмэл технологийн хүчин чадал нь хүн бүр 174 сонин өдөр бүр уншиж байгаатай адил байсан харин мэдээллийг солилцох нь өдөрт хүн 6 сонин уншиж байгаатай адил.

==Төлөөлөл болон нарийн төвөгтэй байдлаар нь:==
Танин мэдэхүйн эрдэмтэн,  математикч Роналдо Vigo мэдээллийн тоон утга болгохын тулд наад зах нь хоёр холбогдох аж ахуйн нэгж хамарсан ойлголт юм гэж үзэж байна. Эдгээр обьектууд нь S ямар нэг хэмжээ бүхий тодорхойлсон ангилал байдаг, түүний дэд R. R S-ийн төлөөлөл. Vigo тухайн төлөөлөх үзэл баримтлалын дамжуулах мэдээлэлийг тодорхойлолтод  R R-дахь объект S, дор нь &quot;Vigo мэдээлэл&quot; устгаж байгаа үед S төвөгтэй өөрчлөлтийн хувь болгон S-ий тухай дамжуулна гэсэн мэдээлэл, загвар, төлөөлөл болон хэмжээ нь таван үндсэн бүтэц,  шинэ математикийн хүрээнд нийтийн шинжлэх ухааны байна.  Бусад зүйлсийн тогтолцоог тодорхойлох, субъектив мэдээллийг хэмжих оролдоход Shannon-Weaver мэдээлэл хязгаарыг даван туулах зорилготой юм.
==Өөрчлөлтөд хүргэх нөлөөлөлөөр нь:==
Мэдээлэл бол өөрчлөлтийн бүрдэлийг өөртөө шингээсэн хэв маяг юм.  Энэ утгаараа ойлгож ухамсарлах нь  оюун ухааны шаардлага, хэв маяг болно.  Жишээ нь авч үзвэл нуклеотидуудын дэс дараалал нь ухамсарт оюун ухааны хувьд ямар ч шаардлагагүйгээр нь организм үүсэх, хөгжилд нөлөөлдөг хэв загвар юм.
Энэ үед Системийн онол мэдээллийг авч үзвэл заавал ямар нэгэн ухамсарт оюун ухаан биш, хэв маяг буюу системийн эргэлтийн мэдээлэл гэж нэрлэж болно. Энэ утгаараа мэдээллийг үзэж болно. Өөрөөр хэлбэл энэ утгаар мэдээлэл ямар нэг зүйл байж болзошгүй эсвэл бий болгосон, аль нэг зорилгоор гаргаж өгөөгүй хэдий ч, төлөөлөл гэж үзэж байна гэж хэлж болно. Жишээ нь: Грегори Bateson өөрчлөлт гаргадгийг нь &quot;ялгааны талаар&quot; мэдээлэл гэж&quot;тодорхойлдог. 
Хэрэв тийм боловч &quot;нөлөө&quot; гэсэн байр суурь нь ухамсарт оюун санаагаар ойлгож байгаа мэдээлэл юм, энэ замаар тайлбарлана гэсэн үг, энэ тайлбартай холбоотой тодорхой нөхцөл мэдлэг болгон мэдээллийн өөрчлөлтийг хүргэж болох юм. &quot;Мэдээлэл&quot; болон &quot;мэдлэг&quot; аль аль нь цогцолбор тодорхойлолт гэх утга, логик шинжилгээг хэцүү болгож байдаг, гэхдээ ялангуяа мэдлэгийн менежмент бизнесийн сахилга бат, мэдлэгтэй холбоотой гэж шилжих нөхцөл байдал болох мэдээллийг судалгаанд чухалчилдаг. Энэ практикт, багаж хэрэгсэл, үйл явц зэрэг алхамуудын талаар судалгааавах, шийдвэр гаргалт хийх нь мэдлэгтэй ажилтанд туслах зорилгоор ашиглаж болно:
•	Мэдээллийг хянах зорилгоор үр дүнтэй үнэ цэнэ, утга учрыг олох
•	Мета өгөгдлийг иш татах
•	Холбогдох нөхцөл байдлыг бий болгох
•	Ихэвчлэн олон боломжит нөхцөлүүдийг сонгох
•	Мэдээлэл нь шинэ мэдлэг болдог
•	Үр дүнд нь мэдлэг шийдвэр, зөвлөмж гаргах.
Стюарт (2001) мэдлэг болгон мэдээллийн өөрчлөлт номонд орчин үеийн аж ахуйн нэгж үнэ цэнэ бий болгох, өрсөлдөх давуу тал цөм нь хэвтэж, маш чухал юм гэж үзсэн байна.
Мэдээлэл нэр Данийн толь бичигт мэдээлэл зөвхөн тавьсан асуултын хариуг өгдөг гэдгийг баталжээ. Хариулт нь мэдлэг өгдөг эсэхт мэдээлэл хамаарна. Тиймээс үзэл баримтлал нь ерөнхий тодорхойлолт байх ёстой: &quot;мэдээлэл&quot; = тодорхой асуултад нь хариулт &quot;.

Marshall McLuhan хэвлэл мэдээлэл, хүний соёл тэдний нөлөө ярьдаг тэр нь эргээд бидний зан үйлийг хэвшүүлэх, mindsets хэлбэр эд өлгийн бүтцийг хэлнэ. Мөн Феромон ихэвчлэн энэ утгаараа &quot;мэдээлэл&quot; гэж хэлсэн байна.
==Физикийн өмчийн хувьд==
Мэдээллийн физикийн сайн тодорхойлсон утгатай. 2003 онд J. D. Bekenstein физикийн өсөн нэмэгдэж буй чиг хандлага мэдээллийг өөрөө (бөгөөд мэдээллийг энэ аргаар тодорхойлсон байгаа) хүртэл хийсэн байна (Digital физик үзнэ үү) гэх мэт физик ертөнцийг тодорхойлж байсан гэжээ. Энэ жишээ нь квант орооцолдох, тоосонцор тэдний тусгаарлах лавлагаа, эсвэл гэрлийн хурдаар ч харилцаж чадна үзэгдлийг орно. Материал мэдээлэл нь өөрөө тэр мэдээлэл нь шууд бус замаар халдварладаг ч гэсэн гэрэл илүү хурдан явж чадахгүй. Энэ хэсгүүд нь авч мэдээллийг өөр ямар нэгэн өөр арга замаар холбогдоогүй байсан ч гэсэн, бие бялдрын доош өөр удааширч байгаа нь &quot;орооцолдох&quot; харилцаа нь жижиг хэсгүүдийг ажиглах бүх оролдлого хүргэж болох юм.
Математикийн ертөнц таамаглал шинэ зарчмыг бараг бүх зүйл, биологийн аж ахуйн нэгж, ухамсрын дамжуулан хэсгүүд болон салбар, эхлээд multiverse өөрт нь мэдээлэл математик хэв маяг тодорхойлж болох юм байна. Нөгөө талаас, сансрын сул орон зай дахь материаллаг мэдээлэл байхгүй байна (улмаас квант хэлбэлзлээс болон оршин гарч ирэх виртуал хэсгүүд, түүнчлэн таталцлын талбайд болон хар энерги хажуу тийш нь тогтоох) нь давхардаж болно. Юу ч биш ямар ч хамаагүй, эрчим хүч, орон зай, цаг хугацаа, эсвэл мэдээллийг бусад төрлийн multiverse нь төмөр хоолойн дотор тэгш, бүтэц завсарлага (өөрөөр хэлбэл, олон талт нулимс байх болов уу, эсвэл боломжгүй байх байсан бөгөөд энэ нь байх юм нь дотор тэр болгон дараа нь ойлгож болно цооног).
Өөр нэг холбоос Максвеллийн буруу бодолт туршилтаар харуулсан байна. Энэ туршилтад, мэдээлэл, өөр нэг биет эд хөрөнгө, энтропийн хооронд шууд харилцааг харуулж байна. A үр дагавар нь системийн таамаглашгүй чанарыг бүрдүүлэгч нэмэгдэж ямар мэдээллийг устгах боломжгүй байна; практик хувьд энэ нь ихэвчлэн дулаан бий болгох гэсэн үг юм. Өөр илүү гүн ухааны үр дүнд мэдээллийн эрчим хүч шиг сольж бодож болох юм. Toyabe нар туршилтаар мэдээлэл ажилд руу хөрвүүлэгдэх болно гэсэн шинж чанартай байна. Тиймээс логик дааман судалгаанд, онолын бага дааман хаалганы гаргасан дулааны эрчим хүчний үүрэг биш хаалгаар (мэдээлэл биш дааман хаалган дээр хөрвүүлсэн нь БА хаалгаар нь устгаж, зүгээр л учир) харьцуулахад өндөр байна. Физик мэдээлэл квантын компьютер онолын хувьд онцгой ач холбогдолтойюм.

==Мэдээллийн Судалгааны програм==
Мэдээллийн мөчлөг (бүхэлд нь, эсхүл түүний тодорхой бүрэлдэхүүн авч) мэдээллийн технологи, мэдээллийн систем, түүнчлэн мэдээлэл ухааны их санаа тавьдаг. Эдгээр талбарууд, дамжуулах кодчилол, шифрлэлт, шахалтыг, сав баглаа боодол гэх мэт танилцуулга бүх харилцаа холбооны аргуудыг эдгээр үйл явц, техник, үйлдвэрлэх, боловсруулах тооцоолон бодох боловсруулах болон бүтэц дамжуулан мэдрэгч дамжуулан мэдээллийн холбоотой хамтран ажиллахын дотор түүний нүдэнд харагдах болох  дэлгэцийн арга, хадгалах жишээ нь нь соронзон болон оптик, голограмм арга гэх мэт, гэх мэт мэдээлэл, мэдээллийн онол дотор оршин эргүүлэн авах ямар ч боломж гадна мэрийцгээж авч болно зогсоох биш юм lossy шахалтыг харж, физикийн, хар нүх мэдээлэл парадокс голограмм зарчмын тусламжтайгаар шийдэж өгнө.</text>
      <sha1>pnvakwwvu0p7oe1koggttqebyo8m8iq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873855</id>
      <parentid>873852</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:44:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-56126-27|~2026-56126-27]] ([[User talk:~2026-56126-27|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:~2026-53837-94|~2026-53837-94]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ.</comment>
      <origin>872744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19627" sha1="mlw1uxllhetka8f0lx3z0cldygw4iob" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
[[Файл:Messagebox info.svg|thumb|''Олон улсад хэрэглэх «мэдээллийг төлөөлөх» тэмдэглэгээ'']]

'''Мэдээлэл''' гэдэг нь бидний сурч, мэдэж, ойлгож болох зүйл юм. Жишээ нь сонинууд ертөнцийн тухай мэдээллийг агуулдаг.

==&quot;Мэдээлэл&quot; компьютерийн ухаанд==
pussyyyyyyyy temuujin tom bogstei

[[Ангилал:Мэдээлэл| ]]
==МЭДЭЭЛЭЛ==
Мэдээлэл бол бидэнд мэдээллэдэг хэрэгсэл юм. Өөрөөр хэлвэл, энэ нь ямарваа нэг асуултын хариулт болж өгдөг. Түүнчлэн мэдээлэл нь өгөгдөл болон мэдлэгтэй холбогддог. Өгөгдөл нь параметрт ашиглагдсан үнэлэлтийг илэрхийлдэг бол мэдлэг нь бодит зүйл болон хийсвэр зүйлсийг илэрхийлдэг.  
Хамгийн чухал нь мэдээлэл бол системд  учирж буй шалтгаан болон нөлөөллийн тархалт юм. Мэдээлэл нь бүх зүйлийн шууд болон шууд бус ажиглалтаар эсвэл мэдээллийн контент болж илэрдэг. Ингэж ойлгогдсон нь өөрийн зөвийн дагуу мэдээгээр байгуулагдаж болох ба энэдээс хараад үзвэл мэдээлэл нь үргэлж мэдээний контент болж илэрдэг.
Мэдээлэл нь дамжуулалт болон тайлбар зэрэг олон төрлийн хэлбэрт шифрлэгддэг (жишээлбэл, мэдээлэл нь тэмдэгийн дараалалд шифрлэгдэж эсвэл дохионы дарааллаар дамжуулагддаг ). Аюулгүй хадгалалтанд болон холбоо харилцаанд зориулж мэдээллийг шифрлэж болно.
Тодорхойгүй байдлыг мэдээлэл багасгадаг. Үйл явдлын тодорхойгүй байдал нь түүний  тохиолдлын магадлал болон түүний урвуу харилцаагаар хэмжигддэг. Үйл явдал нь улам тодорхойгүй байх тусам, үйл явдлын тодорхойгүй байдлыг засахын тулд их мэдээлэл хэрэг болно. Бит нь мэдээллийн нэгэн нэгж, гэхдээ өөр нэгж болох нат ашиглагдаж болно. Жишээлбэл, зоосны шидэлтийн нэг талыг олох мэдээлэл нь log2(2/1) = 1 бит, хоёр зоосонд log2(4/1) = 2 бит.
Мэдээлэл нь мэдээ гэдэг ойлголт нь өөр өөр нөхцөлд өөр утгатай байдаг. Тиймээс мэдээллийн ойлголт нь харилцаа холбоо, захиралт,  тоо баримт, форм, боловсрол, мэдлэг, утга, ойлголт, зүй тогтол, ухамсарлах чадвар, төлөөлөл болон энтропи кодлолтой ойр холбооой болдог.

Энэхүү англи үг нь Латин язгуураас гарч ирсэн: нэр үг нь мэдээллэ гэдэг үгнээс үүдэлтэй бөгөөд сэдэл төрүүлэх, заах, сургах, сахилгажуулах гэсэн утгыг  үгүй  

өөртөө агуулж байна. Мэдээллэ гэдэг үг нь Латин үг болох informare гэдэг үгнээс гаралтай бөгөөд энэ нь санааг төруулэх гэсэн утгатай.  Түүнчлэн, Латин өөрөө утга эсвэл санаа гэсэн утгатай informatio гэдэг үгийг өөртөө агуулсан бөгөөд энэ нь тухайн үгний хөгжилд ямар цар хүрээтэйгээр нөлөөллөсөн нь тодорхойгүй байна. 
Бүрэлдэхүүн гэдгийг Грекээр μορφή гэж хэлдэг бөгөөд утга, хэлбэр, төрөл гэдэг утгатай εἶδος, энэхүү тулгуур үгийг Плато техникийн философит их ашиглаж байсан. 
Мэдээлэл гэдэг үгийг Грек хэл дээр πληροφορία гэж хэлдэг бөгөөд энэхүү үг нь утгыг бүрэн илэрхийлэх гэсэн утгатай. Ерөнхийдөө утга санааг зөв гүйцэд илэрхийлэх гэсэн утгатай. Орчин үеийн Грек хэлэнд энэхүү πληροφορία үг нь одоог хүртэл хэрэглээнд байдаг бөгөөд Англи хэл дээрх мэдээлэл гэсэн үгтэй адилхан утгатай. Үгийн гол утган дээр нэмээд, πληροφορία тэмдэг нь Аристотелийн гурвалжингийн том язгуурыг илэрхийлдэг. 


==МЭДЭЭЛЛИЙН ТЕОРЕМИЙН АРГА ЗАМ==
Гол өгүүлэл: Мэдээллийн теорем
Мэдээллийн теоремийн байр сууриас үзвэл, цагаан толгойн тэмдэглэгээнүүдийн дараалал гэж мэдээлэл үздэг. Мэдээллийн процесс нь өгөгдөл-гаргалгаа гэх функцээс бүрддэг ба ямар ч дарааллыг аваад өөр нэгэн дараалал болгохыг хэлнэ. Энэхүү загварчлал нь магадлал дээр суурилсан эсвэл детерминистик байж болно. Энэ нь ой санамж эсвэл ой санамжгүй байж болно.

==МЭДРЭМТГИЙ ӨГӨГДЛӨӨР==
Заримдаа мэдээлэл нь ямар нэгэн систем рүү эсвэл эрхтэн рүү орох өгөгдөл гэж харж болно. Өгөгдөл нь 2 төрлийн янз: зарим өгөгдөлүүд нь бие эрхтэнүүдийн(жишээ нь хоол) үйл ажиллагаанд чухал байдаг эсвэл системд(энэрги) чухал үүрэгтэй байдаг. Дусенбери өөрийн “Sensory Ecology” гэх номондоо эднийг жирийн өгөгдөл гэжээ.  Бусад өгөгдөл нь зөвхөн шалтгаант өгөгдөлтэй холбогдсон учраас мөн дараа нь шалтгаант өгөгдлийн тохиолдлыг таахад хэрэг болдог. Зарим мэдээллүүд нь шалтгаант өгөгдөлтэй холбогдсон байдаг учраас чухал байдаг . Жишээ нь, гэрэл бол ургамалын хувьд жирийн өгөгдөл гэхдээ мөн амьтадад мэдээлэл түгээдэг. Цэцэгэнд ойсон өнгийн гэрэл нь фотосинтезийн үүрэг гүйцэтгэхэд хэтэрхий сул ч гэсэн зөгийний харааны систем өнгийг илрүүлж, зөгийний мэдрэлийн систем тэрхүү мэдээлэлийг ашиглан зөгийг цэцэгэн дээр аваачдаг.
ТӨСӨӨЛЛӨӨР БОЛОН ТҮВЭГТЭЙ БАЙДЛААР
Танин мэдэхүйн эрдэмтэн, математикч Роналдо Виго 

==ТЕХНОЛОГИЙГ ХОЛБОСОН МЭДЭЭЛЭЛ==
Дэлхийн мэдээлэл хадгалах технологийн чадал нь 1986 онд 2.6 байсан бол 2007 онд 295 хүртэл өссөн гэж үздэг. Энэ нь 2007 онд хүн болгонд 61 CD-ROM мэдээлэлтэй дүйцэхүйц мэдээлэл юм.
2007 онд нэг замаар мэдээллийг хүлээж авах дэлхийн нэгдмэл технологийн хүчин чадал нь хүн бүр 174 сонин өдөр бүр уншиж байгаатай адил байсан харин мэдээллийг солилцох нь өдөрт хүн 6 сонин уншиж байгаатай адил.

==Төлөөлөл болон нарийн төвөгтэй байдлаар нь:==
Танин мэдэхүйн эрдэмтэн,  математикч Роналдо Vigo мэдээллийн тоон утга болгохын тулд наад зах нь хоёр холбогдох аж ахуйн нэгж хамарсан ойлголт юм гэж үзэж байна. Эдгээр обьектууд нь S ямар нэг хэмжээ бүхий тодорхойлсон ангилал байдаг, түүний дэд R. R S-ийн төлөөлөл. Vigo тухайн төлөөлөх үзэл баримтлалын дамжуулах мэдээлэлийг тодорхойлолтод  R R-дахь объект S, дор нь &quot;Vigo мэдээлэл&quot; устгаж байгаа үед S төвөгтэй өөрчлөлтийн хувь болгон S-ий тухай дамжуулна гэсэн мэдээлэл, загвар, төлөөлөл болон хэмжээ нь таван үндсэн бүтэц,  шинэ математикийн хүрээнд нийтийн шинжлэх ухааны байна.  Бусад зүйлсийн тогтолцоог тодорхойлох, субъектив мэдээллийг хэмжих оролдоход Shannon-Weaver мэдээлэл хязгаарыг даван туулах зорилготой юм.
==Өөрчлөлтөд хүргэх нөлөөлөлөөр нь:==
Мэдээлэл бол өөрчлөлтийн бүрдэлийг өөртөө шингээсэн хэв маяг юм.  Энэ утгаараа ойлгож ухамсарлах нь  оюун ухааны шаардлага, хэв маяг болно.  Жишээ нь авч үзвэл нуклеотидуудын дэс дараалал нь ухамсарт оюун ухааны хувьд ямар ч шаардлагагүйгээр нь организм үүсэх, хөгжилд нөлөөлдөг хэв загвар юм.
Энэ үед Системийн онол мэдээллийг авч үзвэл заавал ямар нэгэн ухамсарт оюун ухаан биш, хэв маяг буюу системийн эргэлтийн мэдээлэл гэж нэрлэж болно. Энэ утгаараа мэдээллийг үзэж болно. Өөрөөр хэлбэл энэ утгаар мэдээлэл ямар нэг зүйл байж болзошгүй эсвэл бий болгосон, аль нэг зорилгоор гаргаж өгөөгүй хэдий ч, төлөөлөл гэж үзэж байна гэж хэлж болно. Жишээ нь: Грегори Bateson өөрчлөлт гаргадгийг нь &quot;ялгааны талаар&quot; мэдээлэл гэж&quot;тодорхойлдог. 
Хэрэв тийм боловч &quot;нөлөө&quot; гэсэн байр суурь нь ухамсарт оюун санаагаар ойлгож байгаа мэдээлэл юм, энэ замаар тайлбарлана гэсэн үг, энэ тайлбартай холбоотой тодорхой нөхцөл мэдлэг болгон мэдээллийн өөрчлөлтийг хүргэж болох юм. &quot;Мэдээлэл&quot; болон &quot;мэдлэг&quot; аль аль нь цогцолбор тодорхойлолт гэх утга, логик шинжилгээг хэцүү болгож байдаг, гэхдээ ялангуяа мэдлэгийн менежмент бизнесийн сахилга бат, мэдлэгтэй холбоотой гэж шилжих нөхцөл байдал болох мэдээллийг судалгаанд чухалчилдаг. Энэ практикт, багаж хэрэгсэл, үйл явц зэрэг алхамуудын талаар судалгааавах, шийдвэр гаргалт хийх нь мэдлэгтэй ажилтанд туслах зорилгоор ашиглаж болно:
•	Мэдээллийг хянах зорилгоор үр дүнтэй үнэ цэнэ, утга учрыг олох
•	Мета өгөгдлийг иш татах
•	Холбогдох нөхцөл байдлыг бий болгох
•	Ихэвчлэн олон боломжит нөхцөлүүдийг сонгох
•	Мэдээлэл нь шинэ мэдлэг болдог
•	Үр дүнд нь мэдлэг шийдвэр, зөвлөмж гаргах.
Стюарт (2001) мэдлэг болгон мэдээллийн өөрчлөлт номонд орчин үеийн аж ахуйн нэгж үнэ цэнэ бий болгох, өрсөлдөх давуу тал цөм нь хэвтэж, маш чухал юм гэж үзсэн байна.
Мэдээлэл нэр Данийн толь бичигт мэдээлэл зөвхөн тавьсан асуултын хариуг өгдөг гэдгийг баталжээ. Хариулт нь мэдлэг өгдөг эсэхт мэдээлэл хамаарна. Тиймээс үзэл баримтлал нь ерөнхий тодорхойлолт байх ёстой: &quot;мэдээлэл&quot; = тодорхой асуултад нь хариулт &quot;.

Marshall McLuhan хэвлэл мэдээлэл, хүний соёл тэдний нөлөө ярьдаг тэр нь эргээд бидний зан үйлийг хэвшүүлэх, mindsets хэлбэр эд өлгийн бүтцийг хэлнэ. Мөн Феромон ихэвчлэн энэ утгаараа &quot;мэдээлэл&quot; гэж хэлсэн байна.
==Физикийн өмчийн хувьд==
Мэдээллийн физикийн сайн тодорхойлсон утгатай. 2003 онд J. D. Bekenstein физикийн өсөн нэмэгдэж буй чиг хандлага мэдээллийг өөрөө (бөгөөд мэдээллийг энэ аргаар тодорхойлсон байгаа) хүртэл хийсэн байна (Digital физик үзнэ үү) гэх мэт физик ертөнцийг тодорхойлж байсан гэжээ. Энэ жишээ нь квант орооцолдох, тоосонцор тэдний тусгаарлах лавлагаа, эсвэл гэрлийн хурдаар ч харилцаж чадна үзэгдлийг орно. Материал мэдээлэл нь өөрөө тэр мэдээлэл нь шууд бус замаар халдварладаг ч гэсэн гэрэл илүү хурдан явж чадахгүй. Энэ хэсгүүд нь авч мэдээллийг өөр ямар нэгэн өөр арга замаар холбогдоогүй байсан ч гэсэн, бие бялдрын доош өөр удааширч байгаа нь &quot;орооцолдох&quot; харилцаа нь жижиг хэсгүүдийг ажиглах бүх оролдлого хүргэж болох юм.
Математикийн ертөнц таамаглал шинэ зарчмыг бараг бүх зүйл, биологийн аж ахуйн нэгж, ухамсрын дамжуулан хэсгүүд болон салбар, эхлээд multiverse өөрт нь мэдээлэл математик хэв маяг тодорхойлж болох юм байна. Нөгөө талаас, сансрын сул орон зай дахь материаллаг мэдээлэл байхгүй байна (улмаас квант хэлбэлзлээс болон оршин гарч ирэх виртуал хэсгүүд, түүнчлэн таталцлын талбайд болон хар энерги хажуу тийш нь тогтоох) нь давхардаж болно. Юу ч биш ямар ч хамаагүй, эрчим хүч, орон зай, цаг хугацаа, эсвэл мэдээллийг бусад төрлийн multiverse нь төмөр хоолойн дотор тэгш, бүтэц завсарлага (өөрөөр хэлбэл, олон талт нулимс байх болов уу, эсвэл боломжгүй байх байсан бөгөөд энэ нь байх юм нь дотор тэр болгон дараа нь ойлгож болно цооног).
Өөр нэг холбоос Максвеллийн буруу бодолт туршилтаар харуулсан байна. Энэ туршилтад, мэдээлэл, өөр нэг биет эд хөрөнгө, энтропийн хооронд шууд харилцааг харуулж байна. A үр дагавар нь системийн таамаглашгүй чанарыг бүрдүүлэгч нэмэгдэж ямар мэдээллийг устгах боломжгүй байна; практик хувьд энэ нь ихэвчлэн дулаан бий болгох гэсэн үг юм. Өөр илүү гүн ухааны үр дүнд мэдээллийн эрчим хүч шиг сольж бодож болох юм. Toyabe нар туршилтаар мэдээлэл ажилд руу хөрвүүлэгдэх болно гэсэн шинж чанартай байна. Тиймээс логик дааман судалгаанд, онолын бага дааман хаалганы гаргасан дулааны эрчим хүчний үүрэг биш хаалгаар (мэдээлэл биш дааман хаалган дээр хөрвүүлсэн нь БА хаалгаар нь устгаж, зүгээр л учир) харьцуулахад өндөр байна. Физик мэдээлэл квантын компьютер онолын хувьд онцгой ач холбогдолтойюм.

==Мэдээллийн Судалгааны програм==
Мэдээллийн мөчлөг (бүхэлд нь, эсхүл түүний тодорхой бүрэлдэхүүн авч) мэдээллийн технологи, мэдээллийн систем, түүнчлэн мэдээлэл ухааны их санаа тавьдаг. Эдгээр талбарууд, дамжуулах кодчилол, шифрлэлт, шахалтыг, сав баглаа боодол гэх мэт танилцуулга бүх харилцаа холбооны аргуудыг эдгээр үйл явц, техник, үйлдвэрлэх, боловсруулах тооцоолон бодох боловсруулах болон бүтэц дамжуулан мэдрэгч дамжуулан мэдээллийн холбоотой хамтран ажиллахын дотор түүний нүдэнд харагдах болох  дэлгэцийн арга, хадгалах жишээ нь нь соронзон болон оптик, голограмм арга гэх мэт, гэх мэт мэдээлэл, мэдээллийн онол дотор оршин эргүүлэн авах ямар ч боломж гадна мэрийцгээж авч болно зогсоох биш юм lossy шахалтыг харж, физикийн, хар нүх мэдээлэл парадокс голограмм зарчмын тусламжтайгаар шийдэж өгнө.</text>
      <sha1>mlw1uxllhetka8f0lx3z0cldygw4iob</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иосиф Сталин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6156</id>
    <revision>
      <id>873801</id>
      <parentid>865209</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T14:17:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>873801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42980" sha1="n67yc3fqsz5t764w1zoyrfntqu6c6tp" xml:space="preserve">{{Инфобокс хувь хүн
| нэр                        = Иосиф Сталин
| хүндэтгэсэн_угтвар         = 
| хүндэтгэсэн_дагавар        = 
| зураг                      = CroppedStalin1943.jpg|]]
| зураг_хэмжээ               = 200px
| зурагны_дэвсгэр_тайлбар    = Иосиф Сталин
| тайлбар                    = Иосиф Виссарионович Сталин [[Холбоотон гурван гүрний удирдагчдын Тегераны уулзалт|Тегераны уулзалт]] дээр, 1943 он
| жинхэнэ_нэр                = Иосиф Жугашвили
| төрсөн_огноо               = [[1878]] оны 12 дугаар сарын 18
| төрсөн_газар               = Хаант Орос улс. Тифлис муж. Гори хот
| нас_барсан_огноо           = 1953 оны 3 дугаар сарын 5
| нас_барсан_газар           = ЗХУ. Москва хот. Ближная зуслан
| үхлийн_шалтгаан            = Цус харвалт
| олдсон_газар               = Ближная зуслан
| оршуулагдсан_газар         = ОХУ. Москва хот. Улаан талбай. Кремлийн хана.
| хөшөө_дурсгал              = Олон тооны хөшөө дурсгал дэлхий улс орнуудад байдаг
| амьдарч_байсан_газар       = Хаант Орос, ЗХУ
| яс_үндэс                   = Гүрж
| үндэстэн                   = Гүрж
| аль_хотын_суугуул          = Гүржийн Гори хот
| бусад_нэр                  = Сахалт багш, Кобэ
| юугаараа_алдаршсан         = Оросын Октябрийн хувьсгалын удирдагчдын нэг, ЗХУКН болон ЗХУ-ыг үүсгэн байгуулагч-удирдагч, Дэлхийн коммунистуудын нэгдсэн байгууллага Коминтерныг санаачлан байгуулагч. Дэлхийн хоёрдугаар дайнд ялагч. Орос орныг үйлдвэржүүлэгч. Их хэлмэгдүүлэлтийг санаачлан зохион байгуулагч. Дэлхийн 2 дахь цөмийн зэвсэг эзэмшигч. 
| боловсрол                  = Шашны гимнази
| төгссөн_сургууль           = шашны гимнази
| ажил_мэргэжил              = Мэргэжлийн хувьсгалч
| ажилд_авагч                = 
| байгууллага                = 
| алдартай_бүтээлүүд         = Улс төрийн онол болон практикийн тухай бүтээлүүд
| хэв_маяг                   = 
| түүнд_нөлөөлсөн            = Ленин
| түүний_нөлөөлсөн           = Орос орон
| төлөөлөгч                  = Оросын коммунист үзэл суртал
| идэвхитэй_жилүүд           = 1890-1923 он
| төрөлх_хот                 = Гори
| цалин                      = 
| хөрөнгө                    = байхгүй
| өндөр                      = 
| жин                        = 
| хэргэм                     = генералиссмус
| телевиз                    =
| хугацаа                    = 
| өмнөх_хүн                  = Ленин
| залгамжлагч                = Булганин
| нам                        = ЗХУКН
| хөдөлгөөн                  = коммунист
| өрсөлдөгч                  = Тройцкий болон бусад дэлхийн Социалистууд, Кадет, Монархист, Эсэр болон бусад коммунизмын эсрэг нам, хөдөлгөөн
| зөвлөл                     = 
| шүтлэг                     = шашингүй
| шашны_бүлэг                =
| ял_зэм                     = цөллөг
| ялын_гүйцэтгэл             = Сибирь
| ялын_нөхцөл                = цөллөг
| эхнэр_(нөхөр)              = 1) Екатерина Семёновна Сванидзе (1885—1907)
2) Надежда Сергеевна Аллилуева (1901—1932)
| хамтрагч                   = Свердлов, Сталин, Дзержинский, Бонч-Бурейвич, 
| хүүхэд                     = байхгүй
| эцэг_эх                    = Эцэг-	Виссарион Иванович Жугашвили (850—1909), Эх-	Екатерина Георгиевна Жугашвили (Геладзе) (1858—1937)
| хамаатан                   = 
| callsign                   = 
| шагнал                     = ЗХУ-ын баатар, ЗХУ-ын социалист хөдөлмөрийн баатар
| гарын_үсэг                 = 
| гарын_үсэг_өөр             = 
| вэбсайт                    = &lt;!-- {{Url|www.жишээ.com}} --&gt;
| тэмдэглэл                  = 
}}

[[File:CroppedStalin1943.jpg|thumb|Иосиф Виссарионович Сталин [[Холбоотон гурван гүрний удирдагчдын Тегераны уулзалт|Тегераны уулзалт]] дээр, 1943 он]]
'''Иосиф Сталин''' ([[Орос хэл|орос''.'']] ''Ио́сиф Виссарио́нович Ста́лин,'' {{lang-ka|ვასილი იოსების სტალინი}}; ''жинх.'' '''Иосиф Виссарионович Жугашвили''', {{lang-ka|ვასილი იოსების ჯუღაშვილი}}; [[1878]] оны [[12 сарын 18|12-р сарын 18]]-нд [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] Тифлис мужийн Гори хотод төрсөн - [[1953]] оны 3-р сарын 5-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Москва муж|Москва мужийн]] Кунцев дүүргийн Волынское тосгонд /&quot;Ближняя дача&quot; зусланд/ нас барсан) - Оросын хувьсгалч,  [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]]ийн тоталитар [[Дарангуйлал|дарангуйлагч]] улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн, удирдагч.

И.Сталин 1922-1934 онуудад Оросын Коммунист Намын (большевик) Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, 1934-1953 онуудад Бүх Холбоотын Коммунист Нам (большевик)-ын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга, 1941-1946 онуудад ЗХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалахын Ардын Комиссар, 1941-1953 онд ЗХУ-ын Ардын Комиссаруудын Зөвлөл болон ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга, 1941- 1945 онд ЗХУ-ын Улсын Батлан ​​​​хамгаалах Хорооны дарга байсан. Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал (1943), Зөвлөлт Холбоот Улсын Генералиссимус (1945) цол авсан.

== Намтар ==
Иосиф Жугашвили [[Гүрж]]ид архинд донтсон хэрцгийн зан араншинтай ядуу гуталчин Виссарион Жугашвили, тариачин гаралтай Екатерина Жугашвили нарын хүү болж 1878 онд төрсөн. 1895—1899 онд Тифилсийн шашны дунд сургуульд сурч байхдаа марксизм үзэл санаанд автаж хувьсгалт үйл ажиллагаа явуулсны учир 1899 онд сургуулиасаа хөөгджээ. 1899- 1912 онуудад нууц хувьсгалт бүлгэмд нэгдэж &quot;Коба&quot; хэмээх нууц нэртэй болоод  улс төрийн цөллөгт олон удаа явж байжээ. 1903 онд [[Оросын Социал Демократ Ажилчны Нам]]ын большевик фракцын талд [[Владимир Ильич Ленин]] олруулжээ. 1912 онд уг анхны Большевик намын Төв хороонд томилогдсон. 1917 оны Оросын хувьсгалаар большевикууд төрийн эрхэнд гарах хүртэл тайзны ард идэвхтэй ажиллаж байсан бөгөөд 1913-1917 онд цөллөгт байсан. Сталин (Оросын сталь буюу “ган” хэмээх үгнээс гаралтай) хэмээх нууц нэрийг 1912 онд аваад, большевик засгийн газарт үндэстэн ястнууд болон төрийн хяналтыг хариуцсан комиссарын үүрэгт ажлыг гүйцэтгэсэн (1917-1923). 1922 оноос Сталин намын Төв Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга бөгөөд Улс төрийн товчооны гишүүн болсон. Энэхүү ерөнхий нарийн бичгийн даргын албан тушаал нь сүүлд дарангуйлал тогтоох эрх мэдлийнх нь үндэс суурийг бүрдүүлсэн. Ленинийг нас барсны (1924) дараа Иосиф Сталин [[Лев Троцкий]], [[Григорий Зиновьев]], [[Лев Каменев]], [[Николай Бухарин]], [[Алексей Рыков]] зэрэг өрсөлдөгчдөө зайлуулж, Зөвлөлтийн улс төрийн хяналтыг гартаа авчээ. 1928 онд тэрбээр Зөвлөлтийн эдийн засаг, нийгмийн бүтцийг эрс өөрчилж, олон сая хүний аминд хүрсэн. Таван жилийн төлөвлөгөөгөө тунхаглалаа. 1930-аад онд тэрбээр Хядлага хийж, олноор нь цаазаар авах, цээрлүүлэх зэргээр эрх мэдэлд нь учрах аюулыг арилгаж дөнгөжээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр тэрбээр баруун хилээ бэхжүүлэхийн тулд Герман-Зөвлөлтийн харилцан үл довтлох гэрээнд (1939) гарын үсэг зурж, [[Финланд]] руу довтолж ([[Өвлийн дайн]]ыг үзнэ үү), Зүүн Европын зарим хэсгийг Зөвлөлтөд нэгтгэжээ. Герман Зөвлөлтөд халдан довтлоход (1941) Сталин цэргийн үйл ажиллагааны удирдлагыг гартаа авсан. Тэрбээр Оросыг [[Британи]], [[АНУ]]-ын холбоотон болгож, [[Тегеран]], [[Ялта]], [[Потсдам]]ын холбоотнуудын уулзалтууд дээр хэлэлцээ хийх чадвараа бүрэн харуулсан юм. Дайны дараа тэрбээр Зүүн Европ дахь Зөвлөлтийн нөлөөг бэхжүүлж, Зөвлөлт Холбоот Улсыг дэлхийн хэмжээний цэргийн гүрэн болгож чадсан гэж үздэг. И.Сталин дотоодын эсрэг үзэл бодлыг хянах улс төрийн харгис арга хэмжээ авч байсан бөгөөд улам бүр параноид болж байлаа. Тэрбээр нас барах үедээ &quot;[[Эмч нарын хэрэг]]&quot; хэмээх хядлагын дараа дахин нэг хядлага явуулахаар бэлтгэж байжээ. Ард түмэндээ аймшигтай их гарз хохирол учруулан байж Зөвлөлт Холбоот Улсыг дэлхийд нөлөөтэй гүрэн болгосон гэгддэг тэрбээр харгислал, айдас хүйдсийн зэрэгцээ аж үйлдвэржсэн цэргийн гүрэнг үлдээсэн юм. 1956 онд болсон [[ЗХУ-ын Коммунист намын ХХ Их хурал|ЗХУ-ын Коммунист намын ХХ Их хурлын]] үеэр Сталин болон түүнийг тахин шүтэх үзлийг [[Никита Хрущёв]] шүүмжилж буруу шаасан юм.

== Бага нас ==
Иосиф Сталин Гүржийн [[Гори]]д төрсөн бөгөөд гэр бүлийн санхүүгийн байдлаас болоод түүнийг 10 нас хүрэх хооронд тэднийх 9 газар сольж нүүсэн байв. Сталин 8, 9 хүртлээ [[орос хэл]]ээр ярьдаггүй байв. 10-тайдаа Тифлисын шашны сургуульд орсон бөгөөд тэнд эзэн хаан [[III Александр|III Александрын]] зарлигийн дагуу, зайлшгүй орос хэл сурах ёстой болжээ. Сталин 12-тойдоо морин тэргэнд дайруулан ноцтой бэртэл авсан гэдэг. Сургуулийн ахлах ангид байхдаа Сталин сургуулийн бусад хүүхдийн нэгэн адилаар хориотой [[Виктор Гюго]]гийн зохиолууд, марксист зохиолуудыг нууцаар уншдаг байв. Сургуулийн нэгэн багш ламтан Абашизе сургуулийн хүүхдүүдийг харгисаар дэглэж, нэгийг нь нөгөөгөөр нь тагнуулж, сургуулийг айдас хүйдэст автуулдаг байв. Марксист ном уншлаа хэмээн баригдаж Сталин нэг бус удаа шийтгүүлж байв. Энэ бүх нөхцөл байдал хожим түүний улс төрийн үзэл бодол, айдас хүйдсээр дамжуулан төр барихад нь нөлөөлсөн хэмээн Сталин өөрөө хожим дурссан байдаг.

== Хувьсгалт үйл ажиллагаа ==
1889-1894 онд Иосиф Жугашвили сургуульд орж сурсан байна. 1894 онд Иосиф шалгалтаа сайн өгч Тифлисийн төвд байрлах Тифлисийн үнэн алдартны шашны семинарт элсэн ороод анх удаа марксизмын үзэл санаатай танилцсан байна. Улмаар [[1902]] онд баривчлагдан [[Сибирь]] лүү 3 жилээр цөлөгдсөн. Гэсэн ч Сталин хуурамч бичиг баримт олж аван [[1904]] оны [[1 сарын 17]]-нд Сибирийн цөллөгөөс оргосон байна. 1906 онд Ленин, Сталин хоёр анх удаагаа биечлэн уулзаж, танилцсан байдаг. Дараа нь тэд нар 1907 онд Лондонд болсон Оросын Социал Демократ Хөдөлмөрийн Намын хуралд оролцсон байна. 1908 онд Сталин дахин баривчлагдан шоронд хэдэн сар байсны дараа, Сибирь рүү дахин 2 жилээр цөлөгдсөн. Цөлөгдсөнөөс хойш 7 сарын дараа Сталин эмэгтэй хүн болж зүсээ хувирган дахин оргосон. Гэсэн ч хувьсгалт намын дотор хаант засгийн тагнуулууд олноор шургалсан байсныг хожим нь Сталин мэдсэн гэдэг. [[1910]] оны 4 сард Сталин дахин баривчлагдан, өмнөх цөллөгөө дуусгахаар илгээгдсэн. 1911 оны эхээр тэрээр богино хугацаагаар дахин оргосон. Оргоод явж байх үед нь түүнд мөнгө дамжуулах ёстой өөр нэгэн цөллөгийн хүн мөнгөө аваад оргон зугтсан. Хожим нь үүний нь төлөө, өмнөхөө эргэн санан, Сталин 1937 онд тэр нөхрийг буудуулсан байна.

1912 онд Ленин Социал демократ намаас гарч Большевик намыг байгуулсан бөгөөд Намын төв хороонд сонгогдсон зарим гишүүд хаант засгийн цагдаа нарт баригдсаны дараа, хоосон албан тушаалыг нөхөх үүднээс Ленин Сталиныг намын Төв хорооны гишүүнээр томилсон.

Иосиф Сталинд энэ тухай мэдэгдсэний дараа цөллөгөөс дахин оргож 1912 оны 4-р сард Санкт Петрбургд ирсэн байна. Гэсэн ч удалгүй Сталин 7 сард нь дахин баригдаж, 3 жилийн ял аван Сибирь рүү цөлөгдсөн аж. Гэвч энэ нь Сталины хамгийн богино шийтгэл байв. Тэрээр ердөө л 38 хоногийн дараа дахин оргосон. 1913 оны 3-р сарын 8-нд намын нөхрийнхөө зөвлөгөөг даган нэгэн хуралд суух үед нь,  цагдаа нар орж ирж түүнийг баривчилсан. Энэ удаад 4 жилийн ял аван цөлөгдсөн. 1917 онд Сталин цэрэгт татагдсан боловч багадаа авсан гэмтлийн улмаас цэргээс чөлөөлөгдсөн. Сталин дахин орголгүй цөллөгөө дуусгасан.

1917 оны хувьсгалын эхээр Сталин цөллөгөөс суллагдан хувьсгалын ажилд идэвхийлэн оролцсон. Энэ үймээний үеэр Лениний амь насанд аюул учирч болзошгүй хэмээн Сталин Ленинийг [[Финланд]] руу нууцаар оргон гаргах ажлыг зохион байгуулсан. Ленинийг эзгүй үед Сталин Большевик намын удирдлагыг гартаа оруулж эхэлсэн байна. 

==Улс төрийн амжилт==
1917 онд Сталин &quot;Правда&quot; сонины редакц большевик намын Төв хорооны Улс төрийн товчоо Цэргийн хувьсгалт Төвийн гишүүн байжээ. Эхлээд Сталин Оросын Түр засгийн газрыг дэмжиж байв. Дараа нь оросын [[Хоёрдугаар сарын хувьсгал|хоёрдугаар сарын]] &quot;хөрөнгөтний демократ&quot; хувьсгалт пролетарийн социалист хувьсгал болгон өрнүүлэх зорилт тавьсан В.Ленины талд оржээ. Тэрбээр хувьсгалт бослогод идэвхтэй оролцсон бөгөөд 10-р сарын 25 (арваннэгдүгээр сарын 7)-ны ОСДХН(б)-ын Төв Хорооны хуралд оролцсон бөгөөд энд хурлаар шинэ Зөвлөлт засгийн газрын бүтэц, нэрийг баталсан байна. И.Сталин Бүх Оросын үүсгэн байгуулах хуралд Петрогарадын депутатаас болж 10-р сарын 6-нд Сталин Москвад ирсэн байна. 10-р сарын 8-нд Коммиссаруудын зөвлөлийн тогтоолоор Цэргийн зөвлөлийн гишүүн болсон байна. 10-р сарын 11 нд Сталин Царицынд эргэн очсоны дараа [[Улаан Арми|Улаан арми]] ялалт байгуулахад Москвад буцан иржээ. 1919 оны зун тэрээр Смоленскт очиж, Баруун фронд дахь польшуудын довтолгоог зогсооход оролцсон байна. 1919 оны 6-р сарын 12-18-нд Сталин Петроград дахь “Красная горка” цайзын бослогыг дарах ажиллагааг мөн удирдсан байна. 1919 оны 11-р сарын 27-нд Бүх Оросын гүйцэтгэх төв хорооны тогтоолоор И.Сталин анхны &quot;Улаан тугийн одон&quot;-гоор шагнуулсан байна. Сталины санаачлагаар байгуулагдсан Нэгдүгээр морьт арми Өмнөд Оросыг цагаантнуудаас чөлөөлжээ. Тус армийг мөн ''[[Семён Будённый|С.М.Будённый]]'', ''[[Климент Ворошилов|К.Е.Ворошилов]]'', ''Е.А.Щаденко'' нар удирдаж байжээ. 

==Хөдөлгөөн==
1920 оны хавар 3-р сард Украинд Сталин, Ленин, [[Михаил Калинин|Калинин]] нар 1919 онд  армийн зөвлөлийг тэргүүлж, нүүрс олборлолтод хүн амыг дайчлах ажлыг гардан удирдаж байжээ. 1920 оны 12-р сарын 22-нд тэрээр Бүх Оросын Зөвлөлүүдийн VIII их хуралд оролцжээ. Судлаач А.П.Шикманы тэмдэглэснээр “Сталин эрс ширүүн шийдвэр гаргадаг, ажилч, хичээнгүй чанартай, цэргийн болон улс төрийн ажлыг хослуулж чаддаг байсан нь олон хүмүүс түүний талд татагдан орох нөхцөл нь болжээ. 1922 онд Сталин ЗСБНХУ (СССР) байгуулах ажилд оролцсон юм. Тэрбээр холбооны улс биш, харин үндэстнүүдийн автомит нэгдэл бүхий Холбооны нэгдсэн улс байгуулах хэрэгтэй гэж үздэг байв. Гэвч энэ төлөвлөгөөг Ленин болон түүний талынхан няцаасан байна. 1922 оны 12-р сарын 30-нд Бүх холбооотын зөвлөлтийн анхдугаар хурлаар Зөвлөлт Бүгд найрамдах улсуудыг нэгтгэж, Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбооны Улсыг байгуулсан юм. Эх орны дайн эхэлснээс долоон хоногийн дараа (1941 оны зургаадугаар сарын 30-нд  Сталин шинээр байгуулсан Улсын Батлан хамгаалах хорооны дарга болсон юм. 1941 оны 7-р сарын 3-нд Сталин зөвлөлтийн ард түмэнд хандаж алдарт үгээ хэлсэн юм. &quot;Нөхдүүд ээ, иргэд ээ, ах дүү нар аа, манай арми, флотын дайчид аа! Би та нарт хандаж байна, найз нар аа!  гэж тэр үгээ эхэлсэн байдаг. 1941 оны 7-р сарын 19-нд Сталин  [[Семён Тимошенко|Семён Тимошенколийн]] оронд Батлан  хамгаалахын Ардын комиссар болсон юм. 1941 оны 8-р сарын 8-наас ЗСБНХУ-ын Дээд зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн зарилгаар Иосиф Сталин ЗСХУ-ын Зэвсэгт хүчний дээд Ерөнхий командлагч болсон юм. 1941 оны 7-р сарын 30-нд Сталин = АНУ-ын өрөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт|Франклин Рузвельтийн]] бие төлөөлөгч, дотны зөвлөгч [[Харри Хопкинс|Харри Хопкинсыг]] хүлээн авч уулзсан байна. 

==Гадаад харилцаа==
1941 оны 12-р сарын 16-20-нд Сталин Москва хотноо Их Британий гадаад хэргийн сайд [[Энтони Иден|Энтони Идентэй]] Германы эсрэг дайнд холбоотон болох болон дайны дараа хамтран ажиллах тухай ЗСБНХУ, Их Британийн хооронд гэрээ байгуулах талаар хэлэлцсэн байна. 1943 оны 2-р сарын 11-нд Сталин атомын бөмбөг хийх ажлыг эхлүүлэх тухай Улсын Батлан хамгаалах хорооны тогтоолд гарын үсэг зуржээ. 11-р сарын 25-нд Сталин ЗСБНХУ-ын Гадаад хэргийн ардын комиссар [[Вячеслав Молотов]], УБХХ-ны гишүүн, ЗСБНХУ-ын Ардын комиссарын зөвлөлийн даргын орлогч [[Климент Ворошилов]] нартай хамт Сталинград, Баку орж, тэндээс онгоцоор [[Тегеран]] (Иран)-нд очжээ. Тэнд 1943 оны 11-р сарын 28-аас 12-р сарын 1-нд Сталин [[ЗСБНХУ]], [[АНУ]], [[Их Британи|Их Британий]] тэргүүнүүд оролцсон [[Тегераны бага хурал|Тегераны бага хуралд]] оролцсон юм. 1945 оны 2-р сарын 4-11-нд Сталин холбоотон гурнүүдийн [[Ялтын уулзалт|Ялтын бага хуралд]] оролцсон байна. 1943 оны 3-р сарын 6-нд И.Сталин ЗХУ-ын Маршал цол хүртэв. 1945 оны 6-р сарын 26-нд Сталинд [[ЗХУ]]-ын Баатар цол хүртэв. 1945 оны 7-р сарын 27-ид шинээр бий болгосон ЗХУ-ын Генералиссимус цол олгожээ. Дайны дараа Сталингаар удирдуулсан [[ЗСБНХУ]]-ын Сайд нарыи Зөвлөл, Бүх Оросын Коммунист Нам (большевик) дайнд сүйдсэн улс орны эдийн засгийг яаравчлан сэргээн босгох ажилд орсон юм. 1945 оны 10-р сарын 10-15-ны хооронд Сталинд анх удаа жижиг хэмжээний цус харвалт болжээ, 1951 оны 8 -р сард И.Сталин Эрүүл мэндийн шалтгаанаар удаан хугацааны амралт авч 1952 оны 2-р сарын 12-нд ажилдаа эргэн орсон байна. 1952 оны 10-р сард [[ЗХУКН]]-ын XIX их хурал дээр Сталин ‘хөгширч, ядарсан&quot; тул &quot;түүний хусэлтийг хүндэтгэж” БОКН(б)-ын ТХ -ны нарийн бичгийн даргын ажлаас чөлөөлж өгөхийг хүссэн байна [[ЗХУ-ын Коммунист нам|3ХУ-ын Коммунист на]]&lt;nowiki/&gt;мын IX ны Бүгд хурал тууний хусэлтийг хулээж аваагүй бөгөөд намын шинэ дүрмийн дагуу туүнийг ЗХУ-ын Коммунист Намын Төв Xорооны нарийн бичгийн даргаар сонгожээ.

== Сталинизм ба хэлмэгдүүлэлт ==
Ленинийг нас барсны дараа төрийн эрхийг барихын төлөө тэмцэн, өрсөлдөгчдөө янз бүрийн аргаар замаасаа нэг болон хэсгээр нь зайлуулсан. Үүний дараа 1936-1938 оны Их цэвэрлэгээний дараа Сталинтай эн зэрэгцэх хүн Зөвлөлтөд үгүй болж, Сталин хязгааргүй эрх мэдлийг ганцаараа тогтоосон байна. 

Хүн төрөлхтний түүхэнд маш цөөхөн хүнд л байсан эрх мэдлийг ганцаараа олсон тэрээр хүн төрөлхтний өмнө байгаагүй том нийгмийн туршилтууд, нийгмийн өөрчлөлтүүдийг хийсэн. Орос орныг тариачдын орноос аж үйлдвэржсэн улс болгох ажлыг хүн хүч, цэрэг цагдаа, 5 жилийн төлөвлөгөөгөөр далайлган хэрэгжүүлсэн. Мөн янз бүрийн угсаатан, ард түмнүүдийг төрөлх нутгаас нь хэдэн зуун мянга, саяар нь нүүлгэн шилжүүлж, сая сая хүний юу идэх, юу идэхгүйг хүртэл ганцаараа шийдэж байв.

Түүний тушаалын дагуу Украинууд, Польшууд, Солонгос, Ижил мөрний Германууд, Крымын татарууд, [[Халимаг]]ууд, [[Чечень ястан|Чеченүүд]], Ингушүүд, Мешкетын туркүүд, Финландууд, Болгарууд, Грекүүд, Латвиуд, Литвууд, Эстонууд, Еврей нар зэрэг үндэстэн, угсаатан хүмүүсийг хүчээр Сибирь, Төв ази руу цөлж, үндэстэн угсаатнаар нь нутаг зааж байв. Учир нь эдгээр хүмүүсийг итгэж үл болох хүмүүс хэмээн үзэн, 2-р зэргийн хүмүүс гэж тэр үзэж байв.

Хожим судлаачид Сталины дэглэмийн улмаас 4-10 сая гаруй зөвлөлтийн иргэн нас барсан гэж тооцоолдог. Зарим судлаачид өлсгөлөнг мөн оролцуулан, зөвхөн 1932-33 оны өлсгөлөнгийн үеэр 6 орчим сая хүн нас барсан. Үүнээс гадна 1.5 сая хүнийг цаазаар авсан; [[ГУЛАГ|Гулагуудад]], шоронд 5 сая хүн нас барж; 7.5 сая хүнийг цөлж, нүүлгэн шилжүүлэх үеэр 1.5 сая орчим; германы цэргийн хоригдол болон германы иргэд 1 сая орчим хэмээн тооцоолдог. Ингэж тооцоолбол 15 сая орчим хүн Сталины дэглэмийн золиос, хохирогч болон хэлмэгдсэн. Өөр нэгэн тооцоллоор Сталин нийт 24 сая зөвлөлтийн хүмүүсийг цаазлан хороосон гэсэн тоо байдаг. Ленин, Сталины байгуулсан харгис дарангуйлал болон олон улсын коммунизмын харгислалын   балгаар дэлхий даяар коммунизмын бүтэшгүй үзлийн төлөө ямар ч гэм зэмгүй 100 сая хүний амь насыг коммунистууд хөнөөсөн ажээ.

[[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайнд]] Зөвлөлт эхний үед маш ноцтой хохирол амсаж, бууж өгөх тухай асуудал ч яригдаж байсан гэдэг. Гэсэн ч дайны явцад өөрчлөлт гарч улмаар дайныг Зөвлөлтийг ялалтаар дуусгах боломжтой болсон. Ийнхүү ганцаараа засагласаар 1953 оны 3 сарын 1-нд тархинд нь цус харваж Сталин хэд хоногийн дараа нас барсан юм.  

==Таалал төгссөн нь ==
1953 оны 2-р сарын 26 -нд Сталин &quot;Ближняя дача&quot; зуслан дээр [[ЗХУ-ын Коммунист нам|3ХУ-ын Коммунист намын]] Төв Хорооны Улс төрийн Товчоог хуралдуулжээ. Хуралд Сталин, [[Георгий Маленков|Г.Маленков]], [[Лаврентий Берия|Л.Берия]], [[Николай Булганин|Н.Булганин]], [[Никита Хрущёв]] оролцсон байна, 1953 оны 3-р сарын 1-нд &quot;Ближняя Дача&quot;  Зуслангийн гал тогооны өрөөнд Сталины хэвтэж байгааг хамгаалалтын албаны ажилтан П.В.Лозгачёв анх олж мэдсэн гэдэг. 3-р сарын 2-ны өглөө эмч нар ирж, биеийн баруун тал мэдээгүй болсоныг тогтоосон бөгөөд 3 -р сарын 5-ны орой 21 цаг 50 минутад нас баржээ. Тархинд нь цус харвасан тул нас барсан гэсэн эмнэлгийн албан ёсны дүгнэлт гарчээ.  Улмаар түүний зандаршуулсан цогцосыг нь Лениний бунханд тавьсан байна. 1953-оос 1961 он хүртэл бунханыг '''В.И.Ленин''', ''И.В.Сталины'' мавзолей гэж нэрлэж байв. 1961 оны 10-р сарын 30 -н д [[ЗХУКН]]-ын XXII их хурал &quot;Сталин Лениний гэрээслийг ноцтой зөрчиж байсайн тул түүний цогцосыг бунханд байлгах боломжгүй гэж тогтоож 1961 оны 10-р сарын 31-ээс 11-р сарын 1-нд шилжих шөнө Сталины цогцосыг Бунханаас нууцаар гарагаж Кремлийн хананд оршуулжээ. [[Сталины оршуулга|'''Сталины оршуулга.''']]

== Сталинийг хороох оролдого ==
Сталинийг хороох оролдогууд нь Сталины хамгаалалт үргэлж өндөр түвшинд байлаа. Иосиф Сталиныг хороох хэд хэдэн оролдлого гарч байсан ч ямар ч амжилтгүй өндөрлөж байлаа. 1942 оны 11-р сарын 6-нд Сталиныг машинтайгаа [[Улаан талбай|Улаан талбайн]] ойролцоо явж байхад нь гал нээж байжээ. Гал нээсэн Савели Дмитриевийг баривчилж 1950 оны 8 сарын 25-нд буудан хороосон байна. 1943 онд Сталин, Рузвельт, Черчилль нарыг Тегеранд уулзахаас өмнө германы нууц албаныхан тэднийг хороохоор бэлтгэж байгаа гэсэн мэдээллийг нууц албаныхан олж мэдсэн байна. Үүний үр дүнд Иранд байгаа Германы нууц бүлэглэлийн олон арван гишүүдийг баривчилжээ. Гурван орны төрийн өндөрлөгийн аминд халдах хуйвалдааныг тагнуулч [[Отто Скорцени]] гол зохион байгуулж байжээ.

{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө          =[[Вячеслав Молотов]]
|дараа         =[[Георгий Маленков]]
|албан_тушаал  =[[ЗХУ-ын Ардын Комиссар нарын зөвлөл|ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга]]
|он            =1941-1953
}}
{{Залгамжлал
|өмнө          =[[Өмнө нь байгаагүй]]
|дараа         =[[Никита Хрущёв]]
|албан_тушаал  =[[ЗХУКН-ын ТХ-ны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]]
|он            =1922-1953
}}
{{end}}

{{Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршалууд}}
{{Navbox
|name  = Монголын Улсын баатрууд
|title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]]
|state = {{{state|autocollapse}}}
|bodyclass = hlist

|list1  = 
*[[Дамдины Сүхбаатар]]&lt;!-- (1936.02.21) --&gt;
*[[Хатанбаатар Магсаржав]]&lt;!-- (1936 он) --&gt;
*[[Шагдарын Гонгор]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Лодонгийн Дандар]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Цэндийн Олзвой]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Хорлоогийн Чойбалсан]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Сангийн Дампил]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Дашийн Данзанваанчиг]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Самданжамцын Лхагвадорж]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Баянбалын Тэгшээ]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Ворошилов, Климент Ефремович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Хорлоогийн Дамба]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Титов, Герман Степанович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Жадамбын Нэхийт]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Николаев, Андриян Григорьевич]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Беляев, Павел Иванович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Баясгалангийн Бадам]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Жуков, Георгий Константинович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Чойн Дугаржав]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Даржаагийн Хаянхярваа]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Пунцагийн Чогдон]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Конев, Иван Степанович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Плиев, Исса Александрович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Судец, Владимир Александрович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Горбатко, Виктор Васильевич]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Түвдэнгийн Бор]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Бэгзийн Гиваан]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Рукавишников, Николай Николаевич]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Дуламдоржийн Самдан]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Дүгэрийн Гуулин]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Гомбын Цэнд]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Батын Дорж]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Федюнинский, Иван Иванович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Магсарын Жанчив]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Брежнев, Леонид Ильич]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Косыгин, Алексей Николаевич]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Норпилийн Жамбаа]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Самдангийн Төмөрбаатар]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Мазимын Экей]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Бутачийн Цог]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Жанибеков, Владимир Александрович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Коваленок, Владимир Васильевич]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Савиных, Виктор Петрович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Дамдины Намнан]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Энхийн Шийлэг]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Ванчинжавын Шарав]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Түүвэйн Дүүдэй]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Дугарын Гунгаа]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Ундрахын Доржпалам]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Ангилал:Загвар:Зэвсэгт хүчин|Монголын баатар]] 
[[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын баатар]] 
[[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол|Баатар]] 
&lt;/noinclude&gt;
{{DEFAULTSORT:Сталин, Иосиф}}
[[Ангилал:Иосиф Сталин| ]]
[[Ангилал:Псевдоним]]
[[Ангилал:Сталинизм]]
[[Ангилал:Антисемитизмын хүн]]
[[Ангилал:Антисионизмын хүн]]
[[Ангилал:Катыний хядлага]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын засгийн газрын тэргүүн]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын намын дарга]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын улс төрийн товчооны гишүүн]]
[[Ангилал:20-р зууны улс төрч]]
[[Ангилал:Большевикийн гишүүн]]
[[Ангилал:1917 оны Оросын хувьсгалын хүн]]
[[Ангилал:Оросын иргэний дайны хүн]]
[[Ангилал:Зөвлөлт-Польшийн дайны хүн]]
[[Ангилал:Ардын комиссар]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын батлан хамгаалахын сайд]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн]]
[[Ангилал:Марксизм-Ленинизмийн төлөөлөгч]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]]
[[Ангилал:Лениний одон шагналтан]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын маршал]]
[[Ангилал:Зөвлөлтийн социалист хөдөлмөрийн баатар]]
[[Ангилал:Ялалт одон шагналтан]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын их хядлагын гэмт хэрэгтэн]]
[[Ангилал:Гүржүүд]]
[[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]]
[[Ангилал:Оросын хүн]]
[[Ангилал:1878 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1953 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>n67yc3fqsz5t764w1zoyrfntqu6c6tp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үет хөлтөн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6469</id>
    <revision>
      <id>873848</id>
      <parentid>720602</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:26:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэнийн тобчи</username>
        <id>108163</id>
      </contributor>
      <origin>873848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11999" sha1="malvdf6gsez9g9x4tz9irzyw83n9hld" xml:space="preserve">{{Taxobox | color = pink | name = Үет хөлтөн | fossil_range = [[Кембри]]гээс өмнөх үеэс өнөөг хүртэл | image = Brachypelma edit.jpg | image_width = 250px | image_caption = [[Мексик]]ийн улаан өвдөгт тарантул аалз (''Brachypelma smithi'') | regnum = [[Амьтан|Амьтны аймаг]] | phylum = '''Үет хөлтөн''' | phylum_authority = [[Пьер Андре Латрейль|Пьер Андре Латрейль]], 1829 }}

'''Үет хөлтөн''' ({{lang-la|Arthropoda}}) нь амьтны аймгийн хамгийн олон зүйлтэй хүрээ юм. Энэ хүрээнд [[шавж]], [[аалз хэлбэртэн]], [[хавч хэлбэртэн]], [[олон хөлтөн]] зэрэг олон бүлгийн амьтад багтдаг. ''Arthropoda'' гэдэг нэр нь эртний грек хэлний ἄρθρον (''arthron'', үе мөч) болон πούς (''pous'', хөл) гэсэн үгнээс гаралтай.

Үет хөлтний гол онцлог нь үелсэн бүтэцтэй бие, үе бүхий хөдөлгөөнт мөч, хитин агуулсан гадаад араг яс юм. Тэд далай тэнгис, цэнгэг ус, хөрс, ой, хээр тал, цөл болон бусад олон орчинд амьдардаг. Зарим зүйл нь чөлөөт амьдралтай бол зарим нь бусад амьтанд шимэгчлэн амьдарна.

Үет хөлтөн нь амьтдын биологийн олон янз байдлын томоохон хэсгийг бүрдүүлдэг. Шавжийн зүйлүүд тоос хүртээлт, задрал, шим тэжээлийн эргэлт, хүнсний сүлжээнд чухал үүрэгтэй. Харин зарим зүйл нь газар тариалангийн хортон, өвчин үүсгэгчийн дамжуулагч эсвэл шимэгч байдлаар хүний амьдралд нөлөөлдөг.

==Морфологи ба үндсэн шинж== Үет хөлтөн нь хэд хэдэн нийтлэг шинжтэй.

'''Үелсэн бие:''' Бие нь олон сегментээс бүрдэх бөгөөд эдгээр сегмент нь зарим бүлэгт толгой, цээж, хэвлий зэрэг биеийн хэсэгт нийлж зохион байгуулагдсан байдаг.
'''Үет мөч:''' Хөл болон бусад мөч нь үе бүхий бүтэцтэй. Тэдгээрийг алхах, сэлэх, хоол барих, мэдрэх зэрэг олон үүрэгт ашиглана.
'''Гадаад араг яс:''' Биеийн гадаргуу нь хитин агуулсан кутикулаар бүрхэгддэг. Энэ бүрхүүл нь хамгаалах, биеийн хэлбэрийг хадгалах, булчинг бэхлэх үүрэгтэй.
'''Гуужилт:''' Гадаад араг яс сунаж томордоггүй тул өсөлтийн явцад хуучин бүрхүүлээ гуужуулж, шинэ бүрхүүл үүсгэдэг.
'''Мэдрэхүйн эрхтэн:''' Олон зүйл нь нийлмэл нүд, энгийн нүд, сахал, мэдрэхүйн үс зэрэг бүтэцтэй.
'''Цусны эргэлт:''' Ихэнх үет хөлтөн нээлттэй цусны эргэлтийн системтэй бөгөөд гемолимф хэмээх биеийн шингэн нь дотоод эрхтнийг хүрээлдэг.
'''Амьсгал:''' Амьсгалын эрхтэн нь бүлгээс хамааран заламгай, трахей эсвэл номин уушги хэлбэртэй байж болно.
Үет хөлтний биеийн сегментийн тоо, мөчний бүтэц, амьсгалын тогтолцоо нь бүлэг бүрд харилцан адилгүй байдаг.

==Ангилал== Үет хөлтөн нь хэд хэдэн том бүлэгт хуваагдана. Орчин үеийн ангилал нь морфологи, үр хөврөлийн хөгжил болон молекулын филогенетикийн судалгаанд тулгуурладаг.

===Хелицертэн=== [[Файл:Brachypelma edit.jpg|thumb|Тарантул аалз]] Хелицертэн (Chelicerata) нь аалз, хилэнцэт хорхой, хачиг, далайн аалз болон тах хавч зэрэг амьтдыг багтаадаг. Эдгээр амьтанд эхний хос мөч нь хелицер буюу хоол барих, таслах эсвэл хатгах зориулалттай бүтэц болон хувирсан байдаг. Ихэнх хелицертэн сахалгүй.

[[Аалз хэлбэртэн]] (Arachnida)
Далайн аалз (Pycnogonida)
Хелицертний бусад бүлгүүд
===Хавч хэлбэртэн ба панхавчтан=== Хавч хэлбэртэн (Crustacea) нь сам хорхой, хавч, омар, криль болон усанд амьдардаг олон жижиг биетнийг багтаадаг. Ихэнх нь заламгайгаар амьсгалж, хоёр хос сахалтай байдаг.

Шавж нь хавч хэлбэртэнтэй ойрын хувьслын холбоотой бөгөөд орчин үеийн ангилалд шавж болон хавч хэлбэртний олон бүлгийг Pancrustacea хэмээх том бүлэгт хамруулдаг.

===Шавж=== [[Файл:Apis mellifera flying.jpg|thumb|Зөгий]] Шавж (Insecta) нь үет хөлтний хамгийн олон зүйлтэй бүлэг юм. Бие нь толгой, цээж, хэвлий гэсэн гурван үндсэн хэсэгтэй. Нас бие гүйцсэн шавж ихэвчлэн гурван хос буюу зургаан хөлтэй бөгөөд олон зүйл нь далавчтай.

Шавжийн жишээ:

[[Зөгий]]
[[Эрвээхэй]]
[[Цох]]
[[Шоргоолж]]
[[Ялаа]]
[[Шумуул]]
[[Царцаа]]
Шавж нь ургамлын тоос хүртээх, органик бодис задлах, бусад амьтдын идэш болох зэрэг экологийн чухал үүрэгтэй.

===Олон хөлтөн=== Олон хөлтөн (Myriapoda) нь олон сегменттэй бие болон олон хос хөлөөрөө онцлог.

Энэ бүлэгт:

Зуун хөлтөн (Chilopoda)
Мянган хөлтөн (Diplopoda)
Симфил болон пауропод зэрэг жижиг бүлгүүд багтана.
Зуун хөлтөн нь ихэвчлэн махчин бөгөөд сегмент бүрд нэг хос хөлтэй байдаг. Мянган хөлтөн нь ихэнхдээ ургамлын үлдэгдэл болон задарч буй органик бодисоор хооллодог бөгөөд олон сегментэд хоёр хос хөлтэй байх нь түгээмэл.

==Амьдрах орчин ба экологийн үүрэг== Үет хөлтөн дэлхийн бараг бүх төрлийн хуурай газрын болон усны орчинд тархсан. Тэдний амьдрах орчинд:

Далай, тэнгис болон далайн ёроол
Гол, нуур, цэнгэг усны намгархаг газар
Ой, хээр тал, цөл
Хөрс, навчны хөвхөн болон ялзарч буй мод
Агуй, өндөр уулын орчин
Хот суурин газрын барилга, цэцэрлэг, хөдөө аж ахуйн талбай орно.
Үет хөлтөн нь хүнсний сүлжээний олон түвшинд оролцдог. Зарим нь ургамлын тоос хүртээж, зарим нь ургамлын үлдэгдлийг задалж, бусад нь шавж болон жижиг амьтдын тоо толгойг зохицуулдаг. Мөн олон төрлийн загас, хоёр нутагтан, хэвлээр явагч, шувуу, хөхтөн амьтдын идэш болдог.

==Өсөлт ба үржил== Үет хөлтний өсөлт нь гадаад араг ясны гуужилттай холбоотой. Гуужилтын үеэр хуучин кутикула салж, шинэ бүрхүүл түр хугацаанд зөөлөн байдаг. Энэ үед амьтан биеийн хэмжээгээ нэмэгдүүлэх боломжтой боловч хамгаалалт багасдаг.

Үржлийн арга нь бүлэг бүрд ялгаатай. Олон зүйл бэлгийн үржилтэй бөгөөд өндөг гаргана. Зарим зүйлд авгалдай болон хувирал явагддаг. Жишээлбэл, эрвээхэй өндөг, авгалдай, хүүхэлдэй, нас бие гүйцсэн үе шаттай бол царцаа зэрэг шавж бүрэн бус хувиралтай.

Хавч, аалз болон бусад бүлгийн хөгжил нь мөн өөр өөр бөгөөд зарим зүйлд үр төлөө хамгаалах зан үйл илэрдэг.

==Хүний амьдралтай холбоо== Үет хөлтөн хүний нийгэм, эдийн засаг, эрүүл мэнд болон байгаль орчинд олон янзаар нөлөөлдөг.

===Ашиг тус===

Зөгий болон бусад шавж нь олон төрлийн таримал ургамлын тоос хүртээлтэд оролцдог.
Сам хорхой, хавч зэрэг хавч хэлбэртэн нь хүнсний чухал нөөц болдог.
Торгоны хүр хорхой болон зөгий зэрэг зарим шавжийг эдийн засгийн зорилгоор үржүүлдэг.
Задлагч шавж болон бусад үет хөлтөн нь шим тэжээлийн эргэлтэд оролцдог.
Зарим зүйл нь хөдөө аж ахуйн хортон шавжийн тоо толгойг байгалийн аргаар бууруулдаг.
===Сөрөг нөлөө===

Зарим шавж ургамал, хүнсний бүтээгдэхүүнд хохирол учруулдаг.
Шумуул, хачиг зэрэг зарим үет хөлтөн өвчин үүсгэгчийг дамжуулж болно.
Зарим аалз, хилэнцэт хорхой нь хүнд хазуулах, хатгах үед хордлого эсвэл гэмтэл үүсгэх боломжтой.
Зарим зүйл нь хүний барилга байгууламж, модон эдлэл болон хадгалсан бүтээгдэхүүнийг гэмтээдэг.
Гэхдээ үет хөлтний дийлэнх зүйл нь хүнд шууд аюул учруулдаггүй бөгөөд экосистемийн хэвийн ажиллагаанд чухал үүрэгтэй.

==Том биетэй үет хөлтөн== Одоо амьдарч буй хамгийн том үет хөлтний нэг нь Японы аварга аалзан хавч (''Macrocheira kaempferi'') юм. Түүний хөлний дэлгэцийн өргөн 3.5 метр орчим хүрч болно. Энэ үзүүлэлт нь биеийн урт биш, харин сунгасан хөлний хоорондох нийт өргөнийг илэрхийлдэг.

Харин хуурай газарт амьдардаг үет хөлтний хэмжээ харьцангуй бага байдаг. Биеийн хэмжээ нь зүйл, хүйс, нас болон амьдрах орчноос хамаарч өөрчлөгдөнө.</text>
      <sha1>malvdf6gsez9g9x4tz9irzyw83n9hld</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873856</id>
      <parentid>873848</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:49:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12093" sha1="dfnhzzsf0dvvn7n18jn8dio5g7ty55p" xml:space="preserve">{{Taxobox | color = pink | name = Үет хөлтөн | fossil_range = [[Кембри]]гээс өмнөх үеэс өнөөг хүртэл | image = Brachypelma edit.jpg | image_width = 250px | image_caption = [[Мексик]]ийн улаан өвдөгт тарантул аалз (''Brachypelma smithi'') | regnum = [[Амьтан|Амьтны аймаг]] | phylum = '''Үет хөлтөн''' | phylum_authority = [[Пьер Андре Латрейль]], 1829 }}
'''Үет хөлтөн''' ({{langx|la|Arthropoda}}) нь амьтны аймгийн хамгийн олон зүйлтэй хүрээ юм. Энэ хүрээнд [[шавж]], [[аалз хэлбэртэн]], [[хавч хэлбэртэн]], [[олон хөлтөн]] зэрэг олон бүлгийн амьтад багтдаг. ''Arthropoda'' гэдэг нэр нь эртний грек хэлний ἄρθρον (''arthron'', үе мөч) болон πούς (''pous'', хөл) гэсэн үгнээс гаралтай.

Үет хөлтний гол онцлог нь үелсэн бүтэцтэй бие, үе бүхий хөдөлгөөнт мөч, хитин агуулсан гадаад араг яс юм. Тэд далай тэнгис, цэнгэг ус, хөрс, ой, хээр тал, цөл болон бусад олон орчинд амьдардаг. Зарим зүйл нь чөлөөт амьдралтай бол зарим нь бусад амьтанд шимэгчлэн амьдарна.

Үет хөлтөн нь амьтдын биологийн олон янз байдлын томоохон хэсгийг бүрдүүлдэг. Шавжийн зүйлүүд тоос хүртээлт, задрал, шим тэжээлийн эргэлт, хүнсний сүлжээнд чухал үүрэгтэй. Харин зарим зүйл нь газар тариалангийн хортон, өвчин үүсгэгчийн дамжуулагч эсвэл шимэгч байдлаар хүний амьдралд нөлөөлдөг.

==Морфологи ба үндсэн шинж==
Үет хөлтөн нь хэд хэдэн нийтлэг шинжтэй.

*'''Үелсэн бие:''' Бие нь олон сегментээс бүрдэх бөгөөд эдгээр сегмент нь зарим бүлэгт толгой, цээж, хэвлий зэрэг биеийн хэсэгт нийлж зохион байгуулагдсан байдаг.
*'''Үет мөч:''' Хөл болон бусад мөч нь үе бүхий бүтэцтэй. Тэдгээрийг алхах, сэлэх, хоол барих, мэдрэх зэрэг олон үүрэгт ашиглана.
*'''Гадаад араг яс:''' Биеийн гадаргуу нь хитин агуулсан кутикулаар бүрхэгддэг. Энэ бүрхүүл нь хамгаалах, биеийн хэлбэрийг хадгалах, булчинг бэхлэх үүрэгтэй.
*'''Гуужилт:''' Гадаад араг яс сунаж томордоггүй тул өсөлтийн явцад хуучин бүрхүүлээ гуужуулж, шинэ бүрхүүл үүсгэдэг.
*'''Мэдрэхүйн эрхтэн:''' Олон зүйл нь нийлмэл нүд, энгийн нүд, сахал, мэдрэхүйн үс зэрэг бүтэцтэй.
*'''Цусны эргэлт:''' Ихэнх үет хөлтөн нээлттэй цусны эргэлтийн системтэй бөгөөд гемолимф хэмээх биеийн шингэн нь дотоод эрхтнийг хүрээлдэг.
*'''Амьсгал:''' Амьсгалын эрхтэн нь бүлгээс хамааран заламгай, трахей эсвэл номин уушги хэлбэртэй байж болно.

Үет хөлтний биеийн сегментийн тоо, мөчний бүтэц, амьсгалын тогтолцоо нь бүлэг бүрд харилцан адилгүй байдаг.

==Ангилал==
Үет хөлтөн нь хэд хэдэн том бүлэгт хуваагдана. Орчин үеийн ангилал нь морфологи, үр хөврөлийн хөгжил болон молекулын филогенетикийн судалгаанд тулгуурладаг.

===Хелицертэн===
[[Файл:Brachypelma edit.jpg|thumb|Тарантул аалз]]
Хелицертэн (Chelicerata) нь аалз, хилэнцэт хорхой, хачиг, далайн аалз болон тах хавч зэрэг амьтдыг багтаадаг. Эдгээр амьтанд эхний хос мөч нь хелицер буюу хоол барих, таслах эсвэл хатгах зориулалттай бүтэц болон хувирсан байдаг. Ихэнх хелицертэн сахалгүй.

*[[Аалз хэлбэртэн]] (Arachnida)
*Далайн аалз (Pycnogonida)
*Хелицертний бусад бүлгүүд

===Хавч хэлбэртэн ба панхавчтан===
Хавч хэлбэртэн (Crustacea) нь сам хорхой, хавч, омар, криль болон усанд амьдардаг олон жижиг биетнийг багтаадаг. Ихэнх нь заламгайгаар амьсгалж, хоёр хос сахалтай байдаг.

Шавж нь хавч хэлбэртэнтэй ойрын хувьслын холбоотой бөгөөд орчин үеийн ангилалд шавж болон хавч хэлбэртний олон бүлгийг Pancrustacea хэмээх том бүлэгт хамруулдаг.

===Шавж===
[[Файл:Apis mellifera flying.jpg|thumb|Зөгий]]
Шавж (Insecta) нь үет хөлтний хамгийн олон зүйлтэй бүлэг юм. Бие нь толгой, цээж, хэвлий гэсэн гурван үндсэн хэсэгтэй. Нас бие гүйцсэн шавж ихэвчлэн гурван хос буюу зургаан хөлтэй бөгөөд олон зүйл нь далавчтай.

Шавжийн жишээ:
*[[Зөгий]]
*[[Эрвээхэй]]
*[[Цох]]
*[[Шоргоолж]]
*[[Ялаа]]
*[[Шумуул]]
*[[Царцаа]]
Шавж нь ургамлын тоос хүртээх, органик бодис задлах, бусад амьтдын идэш болох зэрэг экологийн чухал үүрэгтэй.

===Олон хөлтөн===
Олон хөлтөн (Myriapoda) нь олон сегменттэй бие болон олон хос хөлөөрөө онцлог.

Энэ бүлэгт:
*Зуун хөлтөн (Chilopoda)
*Мянган хөлтөн (Diplopoda)
*Симфил болон пауропод зэрэг жижиг бүлгүүд багтана.
Зуун хөлтөн нь ихэвчлэн махчин бөгөөд сегмент бүрд нэг хос хөлтэй байдаг. Мянган хөлтөн нь ихэнхдээ ургамлын үлдэгдэл болон задарч буй органик бодисоор хооллодог бөгөөд олон сегментэд хоёр хос хөлтэй байх нь түгээмэл.

==Амьдрах орчин ба экологийн үүрэг==
Үет хөлтөн дэлхийн бараг бүх төрлийн хуурай газрын болон усны орчинд тархсан. Тэдний амьдрах орчинд:
*Далай, тэнгис болон далайн ёроол
*Гол, нуур, цэнгэг усны намгархаг газар
*Ой, хээр тал, цөл
*Хөрс, навчны хөвхөн болон ялзарч буй мод
*Агуй, өндөр уулын орчин
*Хот суурин газрын барилга, цэцэрлэг, хөдөө аж ахуйн талбай орно.
Үет хөлтөн нь хүнсний сүлжээний олон түвшинд оролцдог. Зарим нь ургамлын тоос хүртээж, зарим нь ургамлын үлдэгдлийг задалж, бусад нь шавж болон жижиг амьтдын тоо толгойг зохицуулдаг. Мөн олон төрлийн загас, хоёр нутагтан, хэвлээр явагч, шувуу, хөхтөн амьтдын идэш болдог.

==Өсөлт ба үржил==
Үет хөлтний өсөлт нь гадаад араг ясны гуужилттай холбоотой. Гуужилтын үеэр хуучин кутикула салж, шинэ бүрхүүл түр хугацаанд зөөлөн байдаг. Энэ үед амьтан биеийн хэмжээгээ нэмэгдүүлэх боломжтой боловч хамгаалалт багасдаг.

Үржлийн арга нь бүлэг бүрд ялгаатай. Олон зүйл бэлгийн үржилтэй бөгөөд өндөг гаргана. Зарим зүйлд авгалдай болон хувирал явагддаг. Жишээлбэл, эрвээхэй өндөг, авгалдай, хүүхэлдэй, нас бие гүйцсэн үе шаттай бол царцаа зэрэг шавж бүрэн бус хувиралтай.

Хавч, аалз болон бусад бүлгийн хөгжил нь мөн өөр өөр бөгөөд зарим зүйлд үр төлөө хамгаалах зан үйл илэрдэг.

==Хүний амьдралтай холбоо==
Үет хөлтөн хүний нийгэм, эдийн засаг, эрүүл мэнд болон байгаль орчинд олон янзаар нөлөөлдөг.

===Ашиг тус===

Зөгий болон бусад шавж нь олон төрлийн таримал ургамлын тоос хүртээлтэд оролцдог.
Сам хорхой, хавч зэрэг хавч хэлбэртэн нь хүнсний чухал нөөц болдог.
Торгоны хүр хорхой болон зөгий зэрэг зарим шавжийг эдийн засгийн зорилгоор үржүүлдэг.
Задлагч шавж болон бусад үет хөлтөн нь шим тэжээлийн эргэлтэд оролцдог.
Зарим зүйл нь хөдөө аж ахуйн хортон шавжийн тоо толгойг байгалийн аргаар бууруулдаг.

===Сөрөг нөлөө===
Зарим шавж ургамал, хүнсний бүтээгдэхүүнд хохирол учруулдаг.
Шумуул, хачиг зэрэг зарим үет хөлтөн өвчин үүсгэгчийг дамжуулж болно.
Зарим аалз, хилэнцэт хорхой нь хүнд хазуулах, хатгах үед хордлого эсвэл гэмтэл үүсгэх боломжтой.
Зарим зүйл нь хүний барилга байгууламж, модон эдлэл болон хадгалсан бүтээгдэхүүнийг гэмтээдэг.
Гэхдээ үет хөлтний дийлэнх зүйл нь хүнд шууд аюул учруулдаггүй бөгөөд экосистемийн хэвийн ажиллагаанд чухал үүрэгтэй.

==Том биетэй үет хөлтөн==
Одоо амьдарч буй хамгийн том үет хөлтний нэг нь Японы аварга аалзан хавч (''Macrocheira kaempferi'') юм. Түүний хөлний дэлгэцийн өргөн 3.5 метр орчим хүрч болно. Энэ үзүүлэлт нь биеийн урт биш, харин сунгасан хөлний хоорондох нийт өргөнийг илэрхийлдэг.

Харин хуурай газарт амьдардаг үет хөлтний хэмжээ харьцангуй бага байдаг. Биеийн хэмжээ нь зүйл, хүйс, нас болон амьдрах орчноос хамаарч өөрчлөгдөнө.

== Эшлэл ==
{{commons|Arthropoda|Arthropoda}}
{{reflist}}

[[ Ангилал:Үет хөлтөн ]]</text>
      <sha1>dfnhzzsf0dvvn7n18jn8dio5g7ty55p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шувуу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6497</id>
    <revision>
      <id>873802</id>
      <parentid>789673</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T14:19:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7806" sha1="qetgnm1s206inlbc7fmk9kv1d4mqzct" xml:space="preserve">{{Taxobox
| color = pink
| name = Шувуу
| fossil_range = Хожуу [[Юра]] – Одоо хүртэл
| image = Dendroica-aestiva-001.jpg
| image_width = 240px
| image_caption = Дууч шувуу, ''Dendroica petechia''
| regnum = [[Амьтан|Амьтны]]
| phylum = [[Хөвчтөн]]ий
| classis = '''Шувууны'''
| classis_authority = [[Карл Линней]], 1758
}}
[[Файл:Shibagu.PNG|left]] '''Шувуу''' ('''Шувууны''' [[Биологийн ангилал|анги]]) нь хоёр хөлтэй, [[халуун цуст]], [[Нугалмайтан|нугалмайтны дэд хүрээ]]нд багтах амьтад юм. Бие нь өдөөр бүрхэгдсэн, шүдгүй, хатуу ясархаг хошуутай. Шувууны хэмжээ нь　хамгийн жижиг [[соно бялзуухай]] 5 см-с хамгийн том болох [[тэмээн хяруул]] 2.7 метр өндөр, 150кг хүртэлх жинтэй гэх мэт янз бүр байна. 
Одоогоор [[Дэлхий]] дээр 10,000 орчим зүйлийн шувуу мэдэгдээд байна. Халуун, сэрүүн, хүйтэн, туйлын бүсүүд болон тэнгис, далай гээд дэлхийн бүхий л бүс нутгаар тархсан байх ба хүрээлэн буй орчиндоо зохицсон төрлүүд байна. Шувуудын тоо толгой [[хойд туйл|умард]], [[өмнөд туйл|өмнөд]] хоёр туйлаас [[экватор]]т ойртох тусам ихэсдэг нь хоол тэжээл болон [[уур амьсгал|цаг уурын]] нөхцөлтэй холбоотой. Иймээс ч олон зүйл шувууд нүүдэллэн амьдардаг болжээ. Шувууд нь нэлээд өндөр хөгжилтэй амьтад бөгөөд нисэхэд зохицсон олон гайхалтай зохилдлогоотой. Манай оронд 460 орчим зүйлийн шувуу нүүдлийн болон суурин байдлаар тохиолдоно.
[[File:Asian_great_tit_(Parus_major)_Jan_24_2018_from_Ulaanbaatar_Mongolia.webm|thumb|right|250px|Улаанбаатар хотод хөх бух өвлөөр тахианы өөхөөр хооллож байгаа бичлэг. Шувуунд будаа, талханы үртэс, тахианы өөх өгөхөд шувуу зөвхөн өөхийг сонгож идэж байсан.]]
== Шувуудын олон янзын хэлбэр, дүрс ==
[[Файл:Aves de Galicia.gif|180px|righ|thumb|Янз бүрийн шувууд]]
Шувуу нь бүх тивүүд, эх газарт амьдрах учир тухайн орчиндоо зохицсон олон янзын хэлбэртэй. Хамгийн гол ялгаанууд нь биеийн хэмжээ, хошууны хэлбэр, хөл, хүзүүний урт болон өнгө юм. Хамгийн жижиг төрлийн шувууд жимсний шүүс, цэцгийн бал, [[шавьж]]аар хооллоно. Хамгийн том биетэй, нисдэггүй шувуунд тэмээн хяруул, [[тоть]] зэрэг орно. Өндөрт нисдэг том биет шувууд байх ба [[бүргэд]], [[тас]], [[салхич шувуу]], [[хотон]] гэх мэт. [[Фламинго]], [[тогоруу]] зэрэг урт хөлтэй, урт хүзүүтэй шувууд ихэнх цагаа алхаж өнгөрүүлэх тул үүндээ зохицжээ. Богино хөлтэй, урт хүзүүтэй хотон, [[хун]], [[галуу]] нь усанд сайн сэлэх усны шувууд бөгөөд толгойгоо усанд шумбуулан загас, жараахай зэрэг хоол тэжээлээ барьж иднэ. Хошуу нь гол төлөв ус хутгахад зохицсон хавтгай хэлбэртэй байдаг. Хотон шувууны хошуу нь доороо том хальсан ууттай байх ба загас барихад сунан том утгуур болдог. 
[[Шар шувуу]], [[ууль]], бүргэд, тас, [[харцага]] гэх мэт махчин шувууд дэгээ маягийн махир хошуу, хурц том хумстай байна. Богино хошуу, өргөн амтай [[хараацай]], [[ураацай]] нь нисэж байхдаа шавьж барихад зохилдсон ажээ. [[Тоть]] шувууны махир хошуу нь самар, модны үр гэх мэт хатуу хальс ясыг хялбархан хагална. 
&lt;gallery&gt;
зураг:Huh buh - Great Tit, Ulaanbaatar 2018-01.jpg|Хөх бух [[Улаанбаатар]] хотод 2018 оны 1 сард.
зураг:Autruche_male,_réserve_africaine_de_Sigean.jpg|Урт хөлтэй тэмээн хяруул.
зураг:Perupelican.jpg|Хотон шувуу.
зураг:Doppelhornvogel-09.jpg|Хамар дээрээ эвэртэй шувуу. 
зураг:Hummingbird.jpg|Дэлхийн хамгийн жижиг шувуу Соно бялзуухай. 
&lt;/gallery&gt;

== Ангилал зүй ба түүхэн хувьсал ==
Шувууны хамгийн анхны ангиллыг Фрэнсис Уйлабай, Жон Рэй нар ''Ornitologiae'', 1676 хэвлэлдээ томъёолсон байдаг. [[Карл Линней]] тус бүтээлийг 1758 онд шинэчилж, орчин үеийн ангилалзүйн тогтолцоог бий болгожээ. Линнейн таксономи ёсоор шувууд нь Aves анги хэмээгддэг, харин Филогенетикийн таксономиор шувууны ангийг [[динозавр]]ын салбарт багтаадаг. Матар болон шувуу нь мөлхөгчдийн салбар болох Архозаврийн өдгөө цагт оршин тогтнож буй төлөөлөгчдөд тооцогддог.

== Эшлэл ==

{{reflist}}

== Гадаад холбоос ==

* [https://web.archive.org/web/20081020193845/http://www.bsc-eoc.org/avibase/avibase.jsp?lang=EN Avibase] – The World Bird Database
* [http://www.i-o-c.org/IOComm/index.htm International Ornithological Committee]
* [http://www.birdlife.org/ Birdlife International] – Dedicated to bird conservation worldwide; has a database with about 250,000 records on endangered bird species
* [http://www.hbw.com/ibc/ The Internet Bird Collection] – A free library of videos of the world's birds
* [https://web.archive.org/web/20100810134957/http://www.audubon.org/bird/index.html Birds and Science] from the [[National Audubon Society]]
* [https://web.archive.org/web/20111026070526/http://elibrary.unm.edu/sora/index.php SORA] Searchable online research archive; Archives of the following ornithological journals [[The Auk]], [[Condor (journal)|Condor]], Journal of Field Ornithology, North American Bird Bander, Studies in Avian Biology, Pacific Coast Avifauna, and [[the Wilson Bulletin]].
* [http://www.stanford.edu/group/stanfordbirds/text/essays/completed_essays.html Essays on bird biology]
* [https://web.archive.org/web/20210311215916/https://www.birds.cornell.edu/ Cornell Lab of Ornithology]
* [http://www.birdpop.org/ The Institute for Bird Populations, California]
* [http://www.ornithology.com/ Ornithology]
* [http://www.mrnussbaum.com/birdsindex.htm North American Birds for Kids]
* [https://web.archive.org/web/20070304043432/http://people.eku.edu/ritchisong/birdbiogeography1.htm Bird biogeography]

[[Ангилал:Шувууд| ]]</text>
      <sha1>qetgnm1s206inlbc7fmk9kv1d4mqzct</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баянгол дүүрэг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8717</id>
    <revision>
      <id>873873</id>
      <parentid>873684</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T04:01:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-56023-09|~2026-56023-09]] ([[User talk:~2026-56023-09|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ.</comment>
      <origin>868624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7553" sha1="6gq2m4acfh9sp86eqgpkm0f94vasej0" xml:space="preserve">{{Инфобокс суурин
| name                     = Баянгол дүүрэг
| native_name              = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠭᠣᠣᠯ}}{{MongolUnicode|ᠲᠡᠭᠦᠷᠭᠡ}}}}
| native_name_lang         = mn
| settlement_type          = [[Улаанбаатарын дүүргүүд|Дүүрэг]]
| image_skyline            = Bayangol 2026 view larp.png
| image_caption            = Баянгол дүүрэг
| image_flag               = Flag of Bayangol district (Ulaanbaatar).svg
| flag_size                = 150 px
| image_seal               = 
| image_shield             = Emblem of Bayangol district (Ulaanbaatar).svg
| image_map                = 
| map_caption              = 
| pushpin_map              = 
| pushpin_label_position   = 
| coordinates              = {{coord|47|55|N|106|55|E|region:MN_type:city(160479)_dim:10000_source:dewiki|display=inline,title}}
| subdivision_type         = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]]
| subdivision_name         = {{flag|Монгол}}
| subdivision_type1        = [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Нийслэл]]
| subdivision_name1        = {{flag|Улаанбаатар}}
| subdivision_type2        = 
| subdivision_name2        = 
| established_title        = Октябрийн район
| established_date         = 1965 он
| established_title1       = Баянгол дүүрэг
| established_date1        = 1992 он
| parts_type               = Хороо
| parts                    = 33
| government_type          = 
| leader_title             = Засаг дарга
| leader_name              = [[Өлзий-Оршихын Сумъяабаатар|Ө. Сумъяабаатар]]
| leader_title1            = 
| leader_name1             = 
| unit_pref                = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes           = 
| area_total_km2           = 29.5
| area_land_km2            = 
| area_water_km2           = 
| area_water_percent       = 
| elevation_footnotes      = &lt;!--for references: use&lt;ref&gt; &lt;/ref&gt;  tags--&gt;
| elevation_m              = 
| population_footnotes     = 
| population_total         = {{increase}} 246,886
| population_as_of         = 2022
| population_density_km2   = auto
| population_urban         = 
| population_density_urban_km2 = 
| population_note          = 
| timezone                 = UTC + 8
| utc_offset               = +8
| postal_code_type         = &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;
| postal_code              = 
| area_code                = 
| website                  = {{URL|www.bgd.mn}}
}}
[[File:Bayangol entrance sign in Ulaanbaatar.jpg|thumb]]
'''Баянгол''' нь [[Монгол]] Улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын 9 [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүргийн]] нэг.

==Хүн ам==
Баянгол дүүрэгт 2013 оны эхний байдлаар 49683 өрхийн 192615 хүн амьдарч байгаа бөгөөд 1 км2 нутаг дэвсгэрт 6596 хүн ноогдож байна. Засаг захиргааны нэгжийн хувьд 25 [[хороо]]той. 2949 га нутаг дэвсгэртэй.

Дүүргийн нийт өрхийн 76.2 хувь буюу 37873 өрх орон сууцны хороололд, 23.8 хувь буюу 11810 өрх гэр хороололд амьдарч байна. Гэр хороололд амьдардаг нийт өрхийн 50.4 хувь буюу 5951 нь монгол гэрт амьдарч байна.

Баянгол дүүрэгт улс, орон нутгийн чанартай 30 орчим эрүүл мэндийн байгууллагад нийт 3300 гаруй их эмч, эмнэлгийн дунд мэргэжилтэн ажиллаж байна.

Мөн Ерөнхий боловсролын 42 сургуульд 30502 хүүхэд сурдаг ажээ.Үүнээс 16 нь төрийн өмчийн, 25 нь хувийн хэвшлийн сургууль байна. Мөн 58 цэцэрлэгт 12704 хүүхэд сурдаг. Үүнээс 28 нь хувийн хэвшлийн, 30 нь төрийн өмчийн цэцэрлэг байна.

Тус дүүрэгт худалдаа, үйлдвэрлэл, үйлчилгээний 12000 гаруй аж ахуйн нэгж байгууллага үйл ажиллагаа явуулж байна. Мөн радио телевиз, хэвлэл мэдээллийн томоохон газрууд бий.

==Ажилгүйдэл, ядуурал==

2018 оны байдлаар дүүрэгт бүртгэлтэй ажилгүй 666 иргэн байгаа ба  тэдний 56,4&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bgd.mn/1taniltsuulga.php |title=Archive copy |access-date=2020-02-17 |archive-date=2020-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200217122437/http://www.bgd.mn/1taniltsuulga.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; хувийг эмэгтэйчүүд эзэлж байна.&lt;ref name=&quot;statis&quot;&gt;Дүүргийн танилцуулга, {{Webarchiv|url=http://www.bgd.mn/page/723.shtml?sel=1359 |wayback=20131207131852 |text=Archive copy |archiv-bot=2025-12-06 05:27:12 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

==Хороодын олон нийтэд танил болсон газрууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Хороо
! Олон нийтэд танил газар
|-
|1-р хороо
|УБ төмөр зам,  БГД-ийн цагдаагийн хэсэг
|-
|2-р хороо
|25-р эмийн сан, ТБД андууд
|-
|3-р хороо
|Барс захын ойр орчим, Төмөр замын удирдах газар
|-
|4-р хороо
|Ханбүргэдэй, Hermes, Эргэн дурсахуй, [[38-р сургууль]]
|-
|5-р хороо
|10-р хороололын баруун хойд хэсэг
|-
|6-р хороо
|10-р хороололын зүүн хойд хэсэг, UB palace
|-
|7-р хороо
|4-р хороолол, Гэмтлийн эмнэлэг, Хорооллын эцэс
|-
|8-р хороо
|Баянгол их дэлгүүр, 93-р сургууль
|-
|9-р хороо
|СОТ-ын ногоон
|-
|10-р хороо
|13-р сургуулийн замын хойд тал
|-
|11-р хороо
|МҮОНТ-ийн ойролцоо
|-
|12-р хороо
|6-р бичил хороолол
|-
|13-р хороо
|3-р хороолол, Өргөө кино театр, Хорооллын эцэс
|-
|14-р хороо
|3-р хороолол, Номин супермаркет, Ачлал ИД
|-
|15-р хороо
|3-р хороолол, Ахуйн үйлчилгээ, 28-р сургууль
|-
|16-р хороо
|[[Гандантэгчэнлин хийд|Гандан]]
|-
|17-р хороо 
|Модны 2
|-
|18-р хороо
|4-р хороолол, Түн Дэ Мүн
|-
|19-р хороо
|4-р хороолол, Paradox-с урагш
|-
|20-р хороо
|5 шар
|-
|21-р хороо
|Гэмтэлийн эмнэлэгийн хойд хэсэг Гэмтэл согог үндэсний төв
|-
|22-р хороо
|141-р цэцэрлэг
|-
|23-р хороо
|6-р бичил хороололын хойно
|27-р хороо
|Төмөр замын эмнэлэгийн хажууд
|}

== Эшлэл ==
{{reflist}}

{{Хөтлөгч мөр Улаанбаатарын дүүрэг}}

[[Ангилал:Баянгол дүүрэг| ]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын дүүрэг]]</text>
      <sha1>6gq2m4acfh9sp86eqgpkm0f94vasej0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Филиппин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9223</id>
    <revision>
      <id>873779</id>
      <parentid>873552</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T12:25:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29463" sha1="dpem507l6tfq3cs0knxsk8ly9qh0qa8" xml:space="preserve">{{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}}
{{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;{{МонголЮникод|ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ&lt;br/&gt;ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ&lt;br/&gt;ᠹᠢᠯᠢᠫᠫᠢᠨ&lt;br/&gt;ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}&lt;/span&gt;
| common_name            = Филиппин
| native_name            = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}}
| image_flag             = Flag of the Philippines.svg
| flag_size              = 130
| flag_type              = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Coat of arms of the Philippines.svg
| symbol_type            = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = &lt;br /&gt;{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}&lt;ref&gt;{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&quot;Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө&quot;
| national_anthem        = &quot;{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}&quot;&lt;br /&gt;&quot;Шилмэл нутаг&quot;{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}}
| image_map              = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}}
| capital                = [[Манила]] (''де-юре'')&lt;br /&gt;[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох &quot;Метро Манила&quot; гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.&lt;ref&gt;{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}&lt;/ref&gt; Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'')
| largest_city           = [[Кесон хот]]&lt;!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--&gt;
| official_languages     = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]]
| recognized_regional_languages = {{collapsible list
  | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]&lt;ref name=&quot;GMA-DepEd-7-Languages&quot; /&gt;
  | [[Акланон хэл]]
  | [[Бикол хэл]]
  | [[Варай хэл]]
  | [[Иватан хэл]]
  | [[Ибанаг хэл]]
  | [[Илокано хэл]]
  | [[Капампанган хэл]]
  | [[Кинарайа хэл]]
  | [[Магинданао хэл]]
  | [[Маранао хэл]]
  | [[Пангасинан хэл]]
  | [[Самбал хэл]]
  | [[Себуана хэл]]
  | [[Суригаонон хэл]]
  | [[Тагалог хэл]]
  | [[Таусуг хэл]]
  | [[Хилигайнон хэл]]
  | [[Чабакано хэл]]
  | [[Якан хэл]]
 | }}
| languages_type         = Үндэсний [[дохионы хэл]]
| languages              = [[Филиппиний дохионы хэл]]
| languages_sub          = yes
| languages2_type        = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: &quot;Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой.&quot; гэж заасан байдаг&lt;ref name=&quot;GovPH-OfficialLanguage&quot; /&gt;}}
| languages2             = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]]
 &lt;!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--&gt;| languages2_sub         = yes
| ethnic_groups          = {{#invoke:list|unbulleted
  | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]]
  | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]]
  | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]]
  | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]]
  | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]]
 }}
| ethnic_groups_year     = 2010&lt;ref name=&quot;PSAGovPH-2021-Figures&quot; /&gt;&lt;!-- using figures for 2010 given in the cited source--&gt;&lt;!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--&gt;
| demonym                = [[Филиппинчүүд‎]]&lt;br /&gt;
[[Пиной]]&lt;br /&gt;(''ярианы'')
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1          = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Бонгбонг Маркос]]&lt;!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title2          = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]
| leader_name2           = [[Сара Дутерте]]&lt;!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title3          = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]]
| leader_name3           = [[Мигз Зубири]]&lt;!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title4          = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]]
| leader_name4           = [[Мартин Ромуалдес]]&lt;!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title5          = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]
| leader_name5           = [[Александр Гесмундо]]
| legislature            = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]]
| upper_house            = [[Филиппиний Сенат|Сенат]]
| lower_house            = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]]
| sovereignty_type       = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]]
| sovereignty_note       = ([[АНУ]]-аас)
| established_event1     = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]]
| established_date1      = 6 сарын 12, 1898 он
| established_event2     = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]]
| established_date2      = 12 сарын 10, 1898 он
| established_event3     = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]]
| established_date3      = 11 сарын 15, 1935 он
| established_event4     = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]]
| established_date4      = 7 сарын 4, 1946 он
| established_event5     = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date5      = 2 сарын 2, 1987 он
| area_km2               = 300000
| area_footnote          = &lt;ref name=&quot;NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991&quot;&gt;{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Boquet-2017&quot;&gt;{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}&lt;/ref&gt;{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}}
| area_link              = Филиппиний газарзүй
| area_label             = Нийт
| area_rank              = 72
| area_sq_mi             = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = 0.61&lt;ref name=&quot;CIAWorldFactBook&quot;&gt;{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (дотоод ус)
| area_label2            = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]]
| area_data2             = 298,170 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| population_census      = 109,035,343
| population_census_year = 2020
| population_density_km2 = 336
| population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}&lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 37
| GDP_PPP                = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot;&gt;{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2022&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2023
| GDP_PPP_rank           = 29
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 117
| GDP_nominal            = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2023
| GDP_nominal_rank       = 36
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 124
| Gini                   = 41.2 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2021
| Gini_change            = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| HDI                    = 0.699 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNDPOrg-HDI&quot;&gt;{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 116
| currency               = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]])
| currency_code          = PHP
| time_zone              = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]]
| utc_offset             = +08:00
| drives_on              = баруун&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&amp;pg=PA716 716] |language=en }}&lt;/ref&gt;
| calling_code           = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]]
| cctld                  = [[.ph]]
| religion               = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap;
  |
{{Tree list}}
* 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]]
** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]]
** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]]
{{Tree list/end}}
  |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]]
  |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]]
 }}
| religion_year          = 2015
| religion_ref           = &lt;ref name=&quot;PSAGovPH-2021-Figures&quot;&gt;{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}&lt;/ref&gt;
}}

'''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , &lt;small&gt;[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]&lt;/small&gt; ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс'''  (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. 

Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.&lt;ref name=&quot;population&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IMF2006&quot; /&gt; Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.&lt;ref name=&quot;IMF2006&quot; /&gt; Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно.

1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө &lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text=&quot;Name Change for the Philippines&quot;|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].&lt;/ref&gt;, Филиппинд  [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. 

[[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.&lt;ref name=&quot;CIAfactbook&quot; /&gt;

2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна.  

Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.&lt;ref name=&quot;encarta&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}}&lt;/ref&gt; 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.&lt;ref name=CIAfactbook /&gt;

== Нэрийн гарал үүсэл ==
Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.&lt;ref name=&quot;etymology&quot;&gt;{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}&lt;/ref&gt; Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.&lt;ref name=&quot;etymology&quot; /&gt;

[[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]]

== Улс төрийн тогтолцоо ==
1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм.

Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог.

== Гадаад харилцаа ==
Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон.

Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм.

Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг.

== Тэмдэглэл ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
&lt;!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--&gt;
'''Албан ёсны'''
* [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites

'''Газрын зураг'''
* [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&amp;x=122915039&amp;z=6&amp;l=0&amp;m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia]
&lt;!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--&gt;

'''Бусад'''
&lt;!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--&gt;
* [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad]
* [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America]
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines]
* [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines]
* [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines]
* [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos]
* [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]])
* [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor)
* [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&amp;A about the Philippines]

{{Ази}}

&lt;!--Categories--&gt;
&lt;!--Interwikis--&gt;

[[Ангилал:Филиппин| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]]
[[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]]
[[Ангилал:Арлын орон]]
[[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>dpem507l6tfq3cs0knxsk8ly9qh0qa8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хамас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10134</id>
    <revision>
      <id>873871</id>
      <parentid>873702</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T03:55:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27336" sha1="3sdi07x6olajz54v69aq77o6ywh6quy" xml:space="preserve">[[Файл:Emblem of Hamas Dark Green Variant Vector Graphic.svg|thumb|right|250px|Хамасын бэлгэ тэмдэг]]
'''Хамас''' ([[Араб хэл|араб]]: حماس‎, {{lang-ar|حركة المقاومة الإسلامية}}, ''Harakat al-Muqawama al-Islamiyya'', шууд утгаараа «Исламын эсэргүүцлийн хөдөлгөөн») нь Палестины суннит исламын үзэл баримтлалтай улс төрийн болон зэвсэгт хөдөлгөөн юм. Тус хөдөлгөөн нь 1987 онд Палестины анхдугаар [[Интифада]]гийн үеэр байгуулагдсан бөгөөд [[Египет]]ийн [[Мусульман ахан дүүс]] хөдөлгөөний Палестин дахь салбараас үүсэлтэй. Хамас нь улс төрийн үйл ажиллагаа, нийгмийн халамжийн сүлжээ болон зэвсэгт ажиллагааг хослуулан явуулж ирсэн байна.

Хамас 2006 оны 1 сарын 25-нд болсон Палестины хууль тогтоох байгууллагын сонгуульд 132 суудлын 74-ийг авч ялалт байгуулжээ. Үүний дараа Палестины Үндэсний захиргааны засгийн газарт тэргүүлэх байр суурь эзэлсэн бөгөөд 2007 онд [[Фатах]] хөдөлгөөнтэй зэвсэгт мөргөлдөөн гарсны дараа [[Газын зурвас]] дахь засаг захиргааны болон аюулгүй байдлын гол байгууллагуудыг хяналтдаа авсан байна.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Palestinian Legislative Council Elections—Challenges of Hamas' Victory |url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/CPRT-109SPRT26018/pdf/CPRT-109SPRT26018.pdf |publisher=United States Government Publishing Office}}&lt;/ref&gt;

Хамасын үзэл баримтлал нь исламын шашин, Палестины үндэсний үзэл болон Израилын эсрэг зэвсэгт эсэргүүцлийг хослуулдаг. Тус хөдөлгөөн нь Израил улсыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж ирсэн бөгөөд 2017 онд нийтэлсэн улс төрийн баримт бичигтээ Палестины асуудал, Израилтай холбоотой байр суурь болон Палестины үндэсний эрхийн талаарх үзэл санаагаа дахин тодорхойлсон байна. Уг баримт бичигт 1967 оны зургаадугаар сарын 4-ний шугамын дагуух хил бүхий Палестин улсыг үндэсний зөвшилцлийн хүрээнд байгуулах санааг тусгасан боловч Израил улсыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөөгүй юм.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Hamas Document of Principles: Can a Leopard Change Its Spots? |url=https://www.inss.org.il/strategic_assessment/the-hamas-document-of-principles-can-a-leopard-change-its-spots/ |journal=Strategic Assessment |publisher=Institute for National Security Studies |year=2017}}&lt;/ref&gt;

Хамас болон түүний зэвсэгт жигүүрийг олон улс, бүс нутгийн байгууллага террорист байгууллага гэж ангилдаг. Тухайлбал, [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Их Британи]], [[Канад]], [[Европын Холбоо]] болон [[Шинэ Зеланд]] Хамасыг террорист байгууллагын жагсаалтад оруулсан байдаг. Гэхдээ улс орон бүрийн хууль эрх зүйн зохицуулалт, хориг арга хэмжээний хүрээ харилцан адилгүй байдаг тул олон улсын ангиллыг нэгэн ижил гэж үзэж болохгүй.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Country Reports on Terrorism 2023: Hamas |url=https://2021-2025.state.gov/reports/country-reports-on-terrorism-2023/ |publisher=United States Department of State}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Israel-Hamas Conflict: Designation of Hamas as a Terrorist Organisation |url=https://www.mfat.govt.nz/en/countries-and-regions/middle-east/israel-hamas-conflict |publisher=New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==

=== Үүсэл ба байгуулагдсан нь ===

Хамас нь 1987 онд Израилын эзлэн түрэмгийлэлд эсэргүүцсэн Палестины анхдугаар Интифада эхэлсэн үед байгуулагдсан юм. Тус хөдөлгөөний анхны удирдагчдын дунд исламын шашны номлогч [[Ахмед Яссин]] болон Абд аль-Азиз ар-Рантиси нар байв. Хөдөлгөөн нь [[Газын зурвас]] дахь Мусульман ахан дүүсийн нийгмийн болон шашны сүлжээнээс үүсэж, улмаар улс төрийн болон зэвсэгт үйл ажиллагаагаа өргөжүүлжээ.

Анх Хамас нь Палестины нийгэмд исламын шашны сургаал, боловсрол, буяны ажил болон нийгмийн тусламжийг дэлгэрүүлэхэд анхаарч байв. Гэвч Израилын эзлэн түрэмгийлэл, Палестины үндэсний хөдөлгөөний дотоод зөрчил болон тухайн үеийн улс төрийн нөхцөл байдлын улмаас тус байгууллага зэвсэгт эсэргүүцлийг үйл ажиллагааныхаа гол чиглэлийн нэг болгосон байна.

1988 онд Хамас анхны дүрмээ нийтэлж, Палестины газар нутаг, исламын шашин болон Израилын эсрэг тэмцлийн талаарх байр сууриа тодорхойлжээ. Тус дүрэмд еврейчүүдийн эсрэг дайсагнасан агуулга болон Израил улсыг устгах зорилготой холбоотой заалтууд орсон нь Хамасын үзэл баримтлалын талаар олон улсын маргаан үүсгэсэн байна.

=== 1990-ээд оны үйл ажиллагаа ===

1990-ээд онд Хамас Израилын эсрэг зэвсэгт халдлага, бөмбөг дэлбэлэх ажиллагаа болон амиа золиослох халдлагууд үйлдсэн. Эдгээр халдлагын улмаас олон энгийн иргэн амь үрэгдэж, тус хөдөлгөөн Израил болон бусад улсын аюулгүй байдлын бодлогын гол асуудлуудын нэг болжээ.

1993 онд Израил болон Палестиныг чөлөөлөх байгууллагын хооронд Ослогийн хэлэлцээр байгуулагдсаны дараа Хамас уг хэлэлцээрийг эсэргүүцэж, Израилтай хийсэн энхийн үйл явцын зарим гол нөхцөлийг хүлээн зөвшөөрөөгүй байна. Тус хөдөлгөөн нь зэвсэгт тэмцлээ үргэлжлүүлсэн бөгөөд энэ нь Израилын эсрэг халдлага, Палестины дотоод улс төрийн хуваагдал болон энхийн хэлэлцээний явцад нөлөөлжээ.

1997 онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] Хамасыг гадаадын террорист байгууллагаар албан ёсоор ангилсан байна. Дараа нь бусад улс орон болон бүс нутгийн байгууллагууд ч тус хөдөлгөөнд хориг арга хэмжээ авч, санхүүжилт болон үйл ажиллагаанд нь хязгаарлалт тогтоожээ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Foreign Terrorist Organizations |url=https://2021-2025.state.gov/foreign-terrorist-organizations/ |publisher=United States Department of State}}&lt;/ref&gt;

=== 2000-аад оны эхэн үе ===

2000 онд Палестины хоёрдугаар Интифада эхэлсний дараа Хамас Израилын эсрэг зэвсэгт ажиллагаагаа эрчимжүүлсэн. Энэ үед тус хөдөлгөөний зэвсэгт жигүүр амиа золиослох халдлага болон пуужингийн довтолгоо зэрэг аргыг ашиглаж байв. Израилын эсрэг эдгээр халдлага нь олон энгийн иргэний амь насанд хүрч, Хамасын талаарх олон улсын шүүмжлэлийг нэмэгдүүлсэн юм.

Үүний зэрэгцээ Хамас Газын зурвас болон Баруун эрэгт буяны байгууллага, сургууль, эмнэлэг, шашны байгууллага болон бусад нийгмийн үйлчилгээний сүлжээг хөгжүүлжээ. Эдгээр үйл ажиллагаа нь зарим Палестинчуудын дэмжлэгийг авахад нөлөөлсөн боловч тус хөдөлгөөний улс төрийн болон зэвсэгт үйл ажиллагаатай холбоотой санхүүжилт, хяналтын асуудал олон улсын маргааны сэдэв болсон байна.

=== 2006 оны сонгууль ба Газын зурвасын хяналт ===

2006 оны 1 сарын 25-нд болсон Палестины хууль тогтоох байгууллагын сонгуульд Хамасын «Өөрчлөлт ба шинэчлэл» эвсэл 132 суудлын 74-ийг авч ялалт байгуулсан бол [[Фатах]] 45 суудал авчээ. Сонгуулийн үр дүн нь Палестины улс төрийн тогтолцоонд томоохон өөрчлөлт авчирч, Хамас Палестины Үндэсний захиргааны засгийн газрыг байгуулах боломжтой болсон юм.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Palestinian Legislative Council Elections—Challenges of Hamas' Victory |url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/CPRT-109SPRT26018/pdf/CPRT-109SPRT26018.pdf |publisher=United States Government Publishing Office}}&lt;/ref&gt;

Гэвч Хамас болон Фатахын хооронд эрх мэдэл, аюулгүй байдлын байгууллагуудын хяналт, Израилтай харилцах бодлогын талаар зөрчил нэмэгдсэн байна. 2007 онд хоёр хөдөлгөөний хооронд Газын зурваст зэвсэгт мөргөлдөөн гарсны дараа Хамас тус нутаг дэвсгэрийн бодит хяналтыг гартаа авчээ. Үүнээс хойш Палестины улс төрийн тогтолцоо Газын зурвас болон [[Баруун эрэг]]т тус тусдаа удирдлагатай болсон байна.

Хамасын Газын зурвас дахь засаглалын хугацаанд Израил болон Египетийн зүгээс хилийн хөдөлгөөн, бараа бүтээгдэхүүний нэвтрэлтэд янз бүрийн хязгаарлалт тогтоож ирсэн. Эдгээр хязгаарлалт, зэвсэгт мөргөлдөөн, дотоод засаглалын асуудал болон эдийн засгийн хүндрэл нь Газын зурвасын хүн амын амьдралд ихээхэн нөлөөлсөн юм.

=== 2017 оны улс төрийн баримт бичиг ===

2017 оны 5 сарын 1-нд Хамас ''Document of General Principles and Policies'' буюу «Ерөнхий зарчим, бодлогын баримт бичиг»-ийг нийтэлжээ. Уг баримт бичигт Палестины үндэсний эрх, Израилын эзлэн түрэмгийлэл, Палестины төрийн асуудал болон улс төрийн тэмцлийн зорилгын талаар тусгасан байна.

Баримт бичигт 1967 оны зургаадугаар сарын 4-ний шугамын дагуу нийслэл нь [[Зүүн Иерусалим]] байх тусгаар тогтносон Палестин улс байгуулахыг үндэсний зөвшилцлийн томьёолол болгон дэвшүүлсэн. Гэвч энэ байр суурь нь Израил улсыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн гэсэн үг биш байв. Мөн 2017 оны баримт бичиг нь 1988 оны дүрмийг бүрэн хүчингүй болгосон шинэ дүрэм байсан эсэх талаар судлаачдын тайлбар харилцан адилгүй байдаг.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Hamas Document of Principles: Can a Leopard Change Its Spots? |url=https://www.inss.org.il/strategic_assessment/the-hamas-document-of-principles-can-a-leopard-change-its-spots/ |journal=Strategic Assessment |publisher=Institute for National Security Studies |year=2017}}&lt;/ref&gt;

=== 2023 оны 10 сарын 7-ны халдлага ба дараах дайн ===

2023 оны 10 сарын 7-нд Хамас болон бусад зэвсэгт бүлэглэл Газын зурвасаас Израилын өмнөд хэсэгт томоохон халдлага үйлджээ. Халдлагын үеэр энгийн иргэд болон цэргийн албан хаагчид амь үрэгдэж, олон хүн барьцаалагдсан байна. Энгийн иргэдийг зориудаар онилох, барьцаалах болон бусад хүчирхийллийн үйлдлийг олон улсын хүмүүнлэгийн эрх зүйн хүрээнд ноцтой зөрчил гэж үздэг.

Үүний дараа Израил Газын зурваст өргөн хэмжээний цэргийн ажиллагаа эхлүүлж, удаан хугацааны дайн өрнөсөн юм. Дайны улмаас олон тооны палестин иргэн амь үрэгдэж, олон хүн шархадан, орон гэрээ орхин дүрвэж, орон сууц, эмнэлэг, сургууль болон бусад дэд бүтэц ихээхэн сүйдсэн байна. Хүмүүнлэгийн тусламжийн хүртээмж, хүнсний аюулгүй байдал, эрүүл мэндийн үйлчилгээ болон барьцаалагдсан хүмүүсийн асуудал олон улсын анхаарлын төвд оржээ.

Эдгээр үйл явдал нь Хамасын зэвсэгт ажиллагаа, Газын зурвас дахь засаглал, Израилын цэргийн хариу арга хэмжээ болон энгийн иргэдийг хамгаалах асуудлын талаар олон улсын маргаан, дипломат хүчин чармайлтыг эрчимжүүлсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Country Reports on Terrorism 2023 |url=https://2021-2025.state.gov/reports/country-reports-on-terrorism-2023/ |publisher=United States Department of State}}&lt;/ref&gt;

== Үзэл баримтлал ба улс төрийн зорилго ==

Хамасын үзэл баримтлал нь суннит исламын шашин, Палестины үндэсний үзэл болон Израилын эсрэг эсэргүүцэлд тулгуурладаг. Тус хөдөлгөөн нь Палестины газар нутгийн статус, Израилтай харилцах харилцаа, Иерусалимын асуудал болон палестин дүрвэгсдийн эрхийн талаар өөрийн байр суурийг илэрхийлж ирсэн.

Хамасын анхны дүрэмд исламын шашны улс төрийн үзэл санаа, Палестиныг бүхэлд нь чөлөөлөх зорилго болон Израилтай эвлэрэхийг эсэргүүцсэн байр суурь тусгагдсан байдаг. Мөн уг баримт бичигт еврейчүүдийн эсрэг үзэл санаа агуулсан хэсгүүд бий. Эдгээр агуулга нь тус хөдөлгөөнийг антисемитизмтай холбон шүүмжлэх үндэслэлүүдийн нэг болсон юм.

2017 оны улс төрийн баримт бичигт Хамас еврейчүүдийг шашин шүтлэгийнх нь улмаас бус, сионист төслийг улс төрийн эсэргүүцлийн бай гэж ялган тодорхойлсон боловч уг өөрчлөлт нь өмнөх дүрмийн үзэл санаатай харьцуулахад хэр хэмжээний бодит өөрчлөлт болсон талаар судлаачдын дунд санал зөрөлдөөн байдаг. Хамас Израил улсыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөөгүй хэвээр байв.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Hamas Document of Principles: Can a Leopard Change Its Spots? |url=https://www.inss.org.il/strategic_assessment/the-hamas-document-of-principles-can-a-leopard-change-its-spots/ |journal=Strategic Assessment |publisher=Institute for National Security Studies |year=2017}}&lt;/ref&gt;

== Изз ад-Дин аль-Кассамын бригадууд ==

'''Изз ад-Дин аль-Кассамын бригадууд''' ({{lang-ar|كتائب الشهيد عز الدين القسام}}) нь Хамасын зэвсэгт жигүүр юм. Тус жигүүр нь Израилын эсрэг пуужингийн довтолгоо, зэвсэгт халдлага болон бусад цэргийн ажиллагаа явуулж ирсэн бөгөөд 2023 оны 10 сарын 7-ны халдлагад гол үүрэг гүйцэтгэсэн байна.

Хамасын зэвсэгт жигүүрийн ажиллагаанд Израилын цэргийн объектын эсрэг халдлагаас гадна энгийн иргэдийн амь насанд хүрсэн бөмбөг дэлбэлэх ажиллагаа, пуужингийн довтолгоо болон барьцаалах үйлдлүүд багтсан. Энгийн иргэдийг зориудаар онилох, тэднийг барьцаалах болон ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдах нь олон улсын хүмүүнлэгийн эрх зүйн үндсэн зарчимтай зөрчилддөг.

Америкийн Нэгдсэн Улс, Европын Холбоо болон бусад улс орон Хамас болон түүний зэвсэгт жигүүрт террорист байгууллагын статустай холбоотой хууль эрх зүйн арга хэмжээ авч ирсэн. Зарим улсын эрх зүйн тогтолцоо Хамасын бүхэл бүтэн байгууллагыг, зарим нь тодорхой салбар, хувь хүн эсвэл холбогдох байгууллагыг хамруулдаг тул жагсаалт, хориг арга хэмжээний хамрах хүрээг тус тусад нь авч үзэх шаардлагатай.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Foreign Terrorist Organizations |url=https://2021-2025.state.gov/foreign-terrorist-organizations/ |publisher=United States Department of State}}&lt;/ref&gt;

== Нийгмийн үйл ажиллагаа ба дэмжлэгийн хүрээ ==

Хамас нь зэвсэгт болон улс төрийн үйл ажиллагаанаас гадна Газын зурваст сургууль, эмнэлэг, буяны байгууллага, шашны төв болон нийгмийн тусламжийн сүлжээтэй холбоотой үйл ажиллагаа явуулж ирсэн. Эдгээр үйлчилгээ нь зарим орон нутгийн иргэдэд боловсрол, эрүүл мэндийн үйлчилгээ болон материаллаг тусламж хүргэхэд оролцсон байна.

Хамасын дэмжлэгийг тайлбарлахдаа зөвхөн шашны үзэл баримтлалаар хязгаарлах боломжгүй. Палестины улс төрийн дотоод өрсөлдөөн, Фатахын засаглалтай холбоотой олон нийтийн бухимдал, Израилын эзлэн түрэмгийлэл, эдийн засгийн хүндрэл болон нийгмийн халамжийн хүртээмж зэрэг хүчин зүйлс түүний улс төрийн байр сууринд нөлөөлж иржээ. Гэвч тус хөдөлгөөнийг дэмжих байдал нь Палестины бүх хүн амын үзэл бодлыг төлөөлөхгүй бөгөөд бүс нутаг, цаг хугацаа болон улс төрийн нөхцөл байдлаас хамааран өөрчлөгдөж ирсэн.

Хамасын нийгмийн сүлжээ, санхүүжилт болон буяны байгууллагуудтай холбоотой харилцаа нь олон улсын хориг арга хэмжээ, санхүүгийн хяналтын гол сэдвүүдийн нэг юм. Зарим засгийн газар тус хөдөлгөөнтэй холбоотой санхүүжилтийн сүлжээг таслан зогсоох арга хэмжээ авдаг бол хүмүүнлэгийн байгууллагууд Газын зурвасын энгийн иргэдэд тусламж хүргэх боломжийг хадгалах шаардлагатайг онцолдог.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Country Reports on Terrorism 2023 |url=https://2021-2025.state.gov/reports/country-reports-on-terrorism-2023/ |publisher=United States Department of State}}&lt;/ref&gt;

== Олон улсын эрх зүйн статус ==

Хамасын олон улсын эрх зүйн статус улс орон, байгууллага бүрд харилцан адилгүй байдаг. Америкийн Нэгдсэн Улс 1997 онд Хамасыг гадаадын террорист байгууллагаар ангилсан. Европын Холбоо тус хөдөлгөөнийг террорист байгууллагын жагсаалтад оруулсан бөгөөд Их Британи, Канад, Шинэ Зеланд зэрэг улс ч холбогдох хууль тогтоомжийн хүрээнд террорист байгууллага гэж үздэг.

Террорист байгууллагын жагсаалтад оруулах нь тухайн улсын хууль тогтоомжийн дагуу хөрөнгө царцаах, санхүүжилт хориглох, гишүүнчлэл болон материаллаг дэмжлэгт хязгаарлалт тавих зэрэг үр дагавартай байж болно. Гэхдээ эдгээр арга хэмжээний агуулга, хамрах хүрээ улс орон бүрд өөр байдаг.

[[НҮБ]] нь Хамасыг бүхэлд нь дэлхий даяар мөрдөгдөх террорист байгууллагын нэгдсэн жагсаалтад оруулсан гэж ерөнхийлөн бичих нь оновчгүй. НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн хориг арга хэмжээний тогтолцоо болон гишүүн улс бүрийн үндэсний ангиллыг хооронд нь ялгаж ойлгох шаардлагатай. Мөн тухайн үеийн хууль эрх зүйн статусыг бичихдээ албан ёсны, шинэчлэгдсэн эх сурвалж ашиглах нь зүйтэй.

== Олон нийтийн үнэлгээ ба шүүмжлэл ==

Хамасын талаар олон улсын болон Палестины олон нийтийн дунд харилцан адилгүй үнэлгээ байдаг. Зарим дэмжигч нь тус хөдөлгөөнийг Израилын эзлэн түрэмгийллийн эсрэг тэмцэгч, Палестины үндэсний эрхийн төлөөх байгууллага гэж үздэг. Харин шүүмжлэгчид нь энгийн иргэдийн эсрэг халдлага, Израилыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан байр суурь, авторитар шинжтэй засаглал болон Газын зурвасын улс төрийн хуваагдалд гүйцэтгэсэн үүргийг онцолдог.

2023 оны 10 сарын 7-ны халдлага болон дараах дайны үеэр энгийн иргэдэд учирсан хохирол, барьцаалагдсан хүмүүсийн хувь заяа, Газын зурвасын хүмүүнлэгийн хямрал нь Хамас болон Израилын үйл ажиллагаанд олон улсын анхаарлыг төвлөрүүлсэн. Эдгээр асуудлыг үнэлэхдээ энгийн иргэдийг хамгаалах олон улсын хүмүүнлэгийн эрх зүйн зарчим, баримтад тулгуурласан мэдээлэл болон талуудын мэдэгдлийг хооронд нь ялгах шаардлагатай.

== Мөн үзэх ==

* [[Палестин]]
* [[Газын зурвас]]
* [[Фатах]]
* [[Палестиныг чөлөөлөх байгууллага]]
* [[Израил–Палестины мөргөлдөөн]]
* [[Мусульман ахан дүүс]]
* [[Израил–Хамасын дайн]]

== Эшлэл ==

&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Хамас| ]]
[[Ангилал:Палестины нам]]
[[Ангилал:Ислам ба улс төр]]
[[Ангилал:Исламын зэвсэгт байгууллага]]
[[Ангилал:Партизаны байгууллага]]
[[Ангилал:Суннизм]]
[[Ангилал:Исламын байгууллага]]
[[Ангилал:Исламын нам]]
[[Ангилал:Антисемитизмын байгууллага]]
[[Ангилал:Антисионизм]]
[[Ангилал:1987 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>3sdi07x6olajz54v69aq77o6ywh6quy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шүрэн цох</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10213</id>
    <revision>
      <id>873803</id>
      <parentid>868602</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T14:22:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14594" sha1="1k2f1b1nhetxhnm0igro3s4sagga4u2" xml:space="preserve">{{Taxobox
| color = pink
| name = Шавж
| fossil_range = [[Девон]] - Одоо хүртэл
| image = Ladybird.jpg
| image_width = 240px
| image_caption = [[Шүрэн цох]] (''Hymenoptera'' баг)
| regnum = [[Амьтан|Амьтны]]
| phylum = [[Үет хөлтөн|Үет хөлтний]]
| classis = [[Шавж]]
| ordo = [[Цох]]
| superfamilia = [[Cucujoidea]]
| familia = '''шүрэн цох'''
| familia_authority = [[Латрейлле]], 1807
| subdivision_ranks = Subfamilies
| subdivision =
[[Chilocorinae]]&lt;br /&gt;
[[Coccidulinae]]&lt;br /&gt;
[[Coccinellinae]]&lt;br /&gt;
[[Epilachninae]]&lt;br /&gt;
[[Scymininae]]&lt;br /&gt;
[[Sticholotidinae]]&lt;br /&gt;
etc.
''see [[list of Coccinellidae genera]]''}}

'''Шүрэн цох''' ({{lang-la|Coccinellidae}}, {{lang-en|ladybirds, ladybugs}}) нь бүрэн хөгжилт [[шавж]] бөгөөд хатуу далавчтан буюу [[цохын баг]]т багтдаг шавжны баг юм. Одоогоор дэлхий дээр шүрэн цохын 5000 гаруй зүйл байгаагийн 53 зүйл нь манай оронд олдоод байна. Умард [[Америк]]т шүрэн цохын нилээд олон төрлүүд байдаг бөгөөд зөвхөн уугуул 450 гаруй зүйл шүрэн цох тэмдэглэгдсэн ажээ. 

Шүрэн цох нь жижиг биетэй шавж. Түүний биеийн хэмжээ нь 1мм-10мм хэмжээтэй байдаг. Ихэвчлэн шар, улбар шар, гал улаан дэвсгэр бүхий хар толбо буюу зууван зураас бүхий хатуу хагас бөмбөлөг хайрсан далавчтай. Толгой, хөл болон тэмтрүүл нь хар өнгөтэй байдаг. Маш олон төрлийн шүрэн цохнууд хар, саарал юмуу бор өнгөтэй байдаг бөгөөд мэргэжлийн шавьж судлаач л таних боломжтой байдаг. Ихэнх шүрэн цохын зүйлүүд ойролцоо жижиг биет цох болох яст мэлхий цохтой төстэй байдаг тул андуурах нь элбэг байдаг. 

Шүрэн цох ихэвчлэн [[ургамал идэшт шавьж]] болон [[ургамлын шимэгч шавьж]]нуудыг иддэг бөгөөд цэцэрлэг, [[Хөдөө аж ахуй|ХАА]]-н эдэлбэр газар, жимсний цэцэрлэг болон болон бусад ургамлын бүрхэвчтэй талбайд амьдардаг. Зарим Умард Америк ба [[Европ]]т орших цөөн зүйлийн цох нь ургамлын хортонд тооцогддог. 

Зарим хүмүүс шүрэн цохтой тааралдах нь азтай явдал тохиохын бэлгэдэл, харин түүнийг алах нь муу явдал тохиолдохын ёр гэж үздэг байна. 


== Шүрэн цохын биологи ==
Шүрэн цохын ихэнх зүйл нь [[бүүрэг]], [[кокцид]], [[ургамлын бөөс]] иддэг махчин боловч зарим зүйл нь ургамал идэштэн байдаг. Ургамлын шүүсээр хооллогч шүрэн цохуудаас хамгийн хөнөөлтэй нь ХАА-н ургамалд маш их хохирол учруулдаг [[Мексик]]ийн буурцгийн цох юм. Уг цох нь ихэвчлэн тариалангийн талбай болон цэцэрлэгт тарьсан үр тариа, хүнсний ногоо, цэцэрлэгийн ургамлыг иддэг тул Мексикийн фермерүүд шүрэн цохонд ихээхэн дургүй байдаг. Иймээс уугуул шүрэн цохуудыг багасгах зорилгоор умард [[Америк]]ийн шүрэн цохуудыг нутагшуулж байна. 

Цохууд ихэвчлэн хурц өнгөтэй байдаг нь өөрийгөө махчдаас хамгаалах зохилдлого билээ. Иймээс шүрэн цох ч мөн хортой эсвэл таагүй байдлыг илэрхийлэх хурц тод өнгийн хослол бүхий болсон байдаг. Шүрэн цохууд ихэвчлэн улбар шар ба хар, шар ба хар гэсэн өнгөтэй байдаг байна. 
Энэхүү гоц үзэгдлийг [[апосематизм]] гэж нэрлэдэг. Өнгөний энэ зохилдлогоос гадна ихэнх шүрэн цохууд үнэхээр хортой байдаг бөгөөд жижиг биетэй шавьж идэшт [[гүрвэл]], [[шувуу]]дыг хордуулахуйц байдаг. Харин хүнд төдийлөн мэдэгддэггүй, 100 орчим шүрэн цохын хор [[хүн]]д нөлөө үзүүлэх боломжтой ажээ. 
Бие гүйцсэн шүрэн цохын хөлнүүдэд шавьжны [[цус]] мэдрэгч бий болдог ба дайснаасаа бие хамгаалах үедээ эвгүй хурц үнэр бүхий тосорхог шингэн ялгаруулдаг байна. 

Ихэнх шүрэн цохууд [[хавар]] юм уу [[намар]] үржилд орж, эмэгчин нь ирээдүйн цохуудын хүнс тэжээл болох [[ургамал]] шимэгчдийн [[колони]]д хялбар хүрч болохуйц газарт өндгүүдээ бөөнөөр нь гаргадаг байна. Шүрэн цохын зүйлүүд нь хэдхэн ширхгээс хэдэн зуун ширхэг хүртэл харилцан адилгүй тоотой [[өндөг]] гаргадаг. 
Ойролцоогоор 1 долоо хоног орчим дараа өндгүүдээс авгалдай гардаг байна. [[Авгалдай]] хэлбэртэйгээр 10-15 хоног амьдрах бөгөөд түүний дараа бие гүйцсэн цох болохын өмнөх [[хүүхэлдэй]]н шатанд шилждэг байна. 
Шүрэн цохын амьдралын мөчлөг нь маш богинохон бөгөөд зүйлээсээ хамаарч 4-7 долоо хоног л үргэлжилдэг байна. Ихэнх шүрэн цохууд нэг жилийн дотор амьдралын мөчлөг нь дуусгавар болдог. 

Шүрэн цохууд амьд өндгөөс гадна амьгүй өндгүүдийг нэмж гардаг байна. Энэ нь авгалдайнуудыг өндгөөс гарч ирэх үед хүнс тэжээл болдог байна. Амьд болон амьгүй өндгийн харьцаа өндөглөх үед эх цох хэр их хүнс тэжээл хэрэглэсэн байсантай шууд холбоотой байдаг байна. Зарим зүйлүүд нь их хэмжээний цугларалт бий болгон нүүдэллэн амьдрах онцлогтой байдаг. Мөн тэд өвөл болоход олон тоогоор цугларан хавар болтол ичдэг байна.

== Тархац ==
[[Файл:Coccinellidae (Ladybug) Anatomy.svg|thumb|right|Биеийн бүтэц]]
Шүрэн цохын ихэнх төрлүүд нь жилийн турш ургамлын шимэгч, хооллогч бичил шавьжууд, [[хувалз]]аар хооллодог. Өвлийн улирлыг ичиж өнгөрөөн хавар анхны шавьжууд гарч ирэхтэй зэрэгцэн гарч ирдэг байна. Зарим зүйлийн шүрэн цохууд өндөрлөг газарт томоохон бүлэг үүсгэн ичдэг. Махчин шүрэн цохууд ихэвчлэн ургамлууд дээрх ургамлын [[паразит]]уудыг олж хооллох бөгөөд тэдний ойролцоо өндгөө гаргадаг байна. Энэ нь авгалдайнууд идэш хоолондоо хялбар хүрэх боломжийг бий болгодог байна. 
Ер нь шүрэн цохууд дэлхий даяар тархсан байдаг бөгөөд энэ нь хоол тэжээлийн элбэг байдалтай холбоотой ажээ. 


== Шүрэн цох ба ХАА-н хортон шавьж ==
[[Ази]], умард Америкийн аль ч бүс нутагт шүрэн цохонд таатай ханддаг бөгөөд 20-р зуунаас эхлэн цэцэрлэгт зориудаар үржүүлэх болсон байна. Европын орнуудад шүрэн цохыг тариалангийн талбайн хортон шавьж устгуулах болон цэцэрлэгийн хортон шавьжуудыг устгах зорилгоор түгээмэл хэрэглэдэг байна. 
Шүрэн цохын хамгийн алдартай, нэр хүндтэй нь алиалагч шүрэн цох буюу Хармониа Аксиридис ([[Азийн шүрэн цох]]) юм.

== Шүрэн цох урлаг соёлд тусгалаа олсон нь ==
Дэлхийн аль ч өнцөгт шүрэн цох нь бяцхан хүүхдийн хамгийн хайртай шавьж байдаг. Энэ цохыг нутаг бүрт өөр өөрөөр нэрлэдэг. Тухайлбал англи хэлтэн орнуудад хатагтай цох гэх нэр өргөн тархсан байдаг ч, үнээ цох, мэй бясаа, алтан бөмбөлөг, алтан бясаа, Барней хамба лам, Барнеби гэх мэтээр нэрлэдэг байна. Манай орны хувьд ч шүрэн цохыг нүүнээ цох, эмгэн цох гэж мэт олон янзаар нэрлэдэг. 
Хүүхдүүдийн дунд мөнх оршин байгаа олон шүлэглэсэн 4 мөртүүд байдаг. Тухайлбал Англи хүүхдүүд шүрэн цохыг хармагцаа дараах дууг дуулдаг байна. 
[[Файл:HarAxy_ontwikkeling.jpg|thumb|350px|Азийн шүрэн цохны амьдралын мөчлөг]]


''Цох хатагтай, цох хатагтай, гэрээ орхин нисэн одлоо''

''Гэрт чинь гал гарч, хүүхдүүд чинь яваад өглөө''

''Бяцхан Эннигээс бусад нь явчихлаа''

''Харин Энни хайруулын тавган дээр мөлхөж байна...''


Мөн өөр хувилбар ч байдаг аж:


''Ноорхой эмээ, Ноорхой эмээ, гэрээ орхин нислээ''

''Гэр чинь шатаж, хүүхдүүд чинь явлаа''

''Хэрвээ чи хүүхдүүдээ хамгаалахыг хүсвэл''

''Хөөрхөн далавчаа хурдан дэлгэж, нисэн одооч...''


Уг цохын нэр нь Европын олон орны домгийн сайн талын баатартай холбоотой байдаг. Тухайлбал [[Ирланд]]ад “Бурхны бяцхан үнээ”, [[Хорват]]ад Božja ovčica буюу “Бурхны бяцхан хонь”, [[Франц]]ад bête à bon Dieu буюу “Сайн эзний амьтан”, [[ОХУ|Орос]]т Божья коровка буюу “Бурхны үнээ” гэдэг бол [[Еврей]]чүүд “Моше Раббенугийн бяцхан үнээ” гэдэг ажээ. 
Умард [[Европ]]ын орнуудад “Хэрвээ шүрэн цох биен дээр тань суувал азтай явдал тохиохын бэлэгдэл” гэж үздэг байна. Харин [[Итали]]д шүрэн цох унтлагын өрөөнд тань орж ирвэл аз тохиохын шинж гэдэг байна. Төв Европын орнуудад шүрэн цохыг залуу охидын гаран дээр нисэн ирж, мөлхөж эхэлбэл тэр жилдээ гэрлэх болно гэж үздэг байна. Ер нь шүрэн цохыг аз авчрагч цох хэмээн Европ даяараа хайрладаг ажээ. 


* Шүрэн цох [[Нидерланд]] улсын “Огцом, хүчтэй уурлах явдлын эсрэг сан”-гийн бэлэгдэл амьтан болдог.
* [[Финланд]] улсын “Швед гаралтай иргэдийн нам”-ын бэлэгдэл нь шүрэн цох байдаг
* Маш олон орон ХАА-н хортон шавьжийн эсрэг тэмцэх биологийн арга хэрэгсэл болгодог

== Гадаад холбоосууд ==

* [https://web.archive.org/web/20090610235947/http://www.bbc.co.uk/nature/wildfacts/factfiles/412.shtml BBC Science &amp; Nature: 7-spotted ladybird]
* [http://www.cirrusimage.com/beetles_ladybird.htm Ladybugs of North America — diagnostic photographs]
* [https://web.archive.org/web/20130102232859/http://www.cirrusimage.com/beetles_multicolored_Asian_ladybird.htm Multicolored Asian ladybug ''Harmonia axyridis'' male and female specimens photos]
* [https://web.archive.org/web/20121105010623/http://www.earthlife.net/insects/coccinel.html Ladybirds page on The Earth Life Web]
* [https://web.archive.org/web/20080105173106/http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?allSpecies=y&amp;searchText=ladybug Ladybeetles on eNature]
* [http://www.harlequin-survey.org Harlequin Ladybird survey in the British Isles]
* [https://web.archive.org/web/20060707172813/http://home.ptd.net/~insect/ladybug.html Unofficial Homepage to the Asian ladybird beetle]
* [https://web.archive.org/web/20121127170949/http://www.lady-bugs.org/ General Information on Ladybugs (Asian LadyBeetle)]
* [https://web.archive.org/web/20100617105742/http://www.nysaes.cornell.edu/ent/biocontrol/predators/ladybintro.html Biological control: Predators: Lady beetles] Cornell University's ''Guide to natural enemies in North America''
* [http://www.phil.uni-passau.de/didaktik_natw/fuersch/taxonomy.html Taxonomy of coccinellids]

[[Ангилал:Шавж]]</text>
      <sha1>1k2f1b1nhetxhnm0igro3s4sagga4u2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шарк (булан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10385</id>
    <revision>
      <id>873799</id>
      <parentid>744676</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T14:09:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4297" sha1="sctb5vbxk5fwlaltuymhbzkx6w29c06" xml:space="preserve">{{Инфобокс Дэлхийн өв
|нэр             =Баруун Австралийн Шарк булан
|infoboxwidth    =250px
|зураг           =[[Зураг:Shark Bay Phytoplankton in Bloom.jpg|230px|]]
|зургийн_тайлбар =Аварга загас булан. Хиймэл дагуулаас авсан зураг
|улс             ={{AUS}}
|төрөл           =Байгалийн
|шалгуур         =vii, viii, ix, x
|ID              =578
|гогцоо          =
|бүс             =[[Ази, Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн өвүүд‎]]
|солбицол        =
|он              =1991
|чуулган         =15
|сунгалт         =
|аюул            =
}}
'''Шарк булан''' ({{lang-en|Shark Bay, Western Australia}}, [[Монгол хэл|орчуулбал]] ''Аварга загас булан'' - [[аварга загас]] ихтэй учраас ийн нэрийджээ) нь Баруун [[Австрали]]йн Гаскойн мужид орших бөгөөд Пертээс умар зүгт 800 [[км]] орчим алслагдсан Австралийн эх газрын хамгийн баруун захын [[булан]] юм. 1616 онд Дирк Хартог уг буланг нээсэн бөгөөд 1699 онд Вильям Дампьер Аварга загас булан хэмээн нэрийджээ. 

Уг бүс нутагт буюу эрэг орчмын 1500 км зурваст 1000 орчим байнгын оршин суугч амьдардаг. 
Аварга загас булан нь 10000 км² усан гадаргатай бөгөөд дундаж гүн нь 10 м гэж тэмдэглэдэг. Эрэг орчимд гүехэн усаар тусгаарлагдсан олон тооны [[арал]], [[хойг]]ууд бий болсон байдаг. Эргийн нийт урт нь 1500 км үргэлжилнэ. Уг булан нь [[уур амьсгал]]ын 3 үндсэн муж, [[ботаник]]ийн хоёр үндсэн мужийн уулзвар болдогоороо нэн гайхамшигтайд тооцогддог тул 1991 онд [[ЮНЕСКО]] [[дэлхийн өв]]д бүртгэн авчээ.  
Энд 10000 гаруй толгой [[далайн үнээ]] нутагладаг ба олон зүйл [[далайн гахай]] амьдардаг. Австралийн [[хөхтөн]] амьтдын дотроос устах аюулд ойрхон байгаа 26 зүйл амьтны уугуул нутаг болохоос гадна 230 гаруй зүйл [[шувуу]], 150 гаруй зүйл [[хэвлээр явагч]] тэмдэглэгджээ. Маш олон зүйлийн [[загас]], [[үет хөлтөн]], [[нялцгай биетэн|нялцгай биетнүүдийн]] үржлийн гол нутаг нь Аварга загас булан юм. 323 зүйлийн загас тэмдэглэгдсний дотор [[аварга загас]], [[дэвүүр загас]]ны олон төрлүүд амьдардаг. 

== Цахим холбоос ==
{{commons|Category:Shark Bay|Shark Bay}}
;Албан ёсны вэб сайтууд:
:* [http://www.sharkbay.wa.gov.au Shire of Shark Bay]
:* [https://web.archive.org/web/20130331021915/http://www.sharkbay.org/ Shark Bay World Heritage Area]
:* [https://web.archive.org/web/20151017175845/http://sharkbayherald.com.au/ The Shark Bay Herald]

;Нэмэлт мэдээлэл:
* [http://environment.gov.au/heritage/places/world/shark-bay/index.html World heritage listing for Shark Bay, Western Australia]
* UNESCO World Heritage Centre: [http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&amp;id_site=578 Shark Bay, Western Australia]

[[Ангилал:Австралийн булан]]
[[Ангилал:Энэтхэгийн далайн булан]]
[[Ангилал:Баруун Австралийн ус зүй]]
[[Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн байгалийн өв]]
[[Ангилал:Австрали дахь дэлхийн байгалийн өв]]
[[Ангилал:Австралийн тусгай хамгаалалттай газар нутаг]]</text>
      <sha1>sctb5vbxk5fwlaltuymhbzkx6w29c06</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шилийн Гол аймаг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12362</id>
    <revision>
      <id>873800</id>
      <parentid>872921</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T14:15:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17177" sha1="qt9ww6znbdr6ak9xojf9k50d2o43gfe" xml:space="preserve">{{Инфобокс суурин
&lt;!--See Template:Infobox Settlement for additional fields that may be available--&gt;
&lt;!--See l at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--&gt;
&lt;!-- Basic info  ----------------&gt;
|name                   =Шилийн Гол аймаг
|official_name          =&lt;!-- Official name in English if different form 'name' --&gt;
|other_name             =
|native_name            ={{lang|zh-Hans|锡林郭勒盟}} • {{lang|mn-Mong|{{MongolUnicode|{{allow wrap|ᠰᠢᠯᠢ ᠶᠢᠨ ᠭᠣᠣᠯ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}}|style=max-height:1.9em;text-align:left;word-break:normal}}}}
|nickname               = 
|settlement_type        =[[Хятадын аймаг|Аймаг]]
|total_type             = &lt;!-- to set a non-standard label for total area and population rows --&gt;
|motto                  =
&lt;!-- images and maps  -----------&gt;
|image_skyline          = Dinosaur-statue-erenhot.jpg
|imagesize              = 
|image_caption          = Эрээн хот дахь динозаврын хөшөө
|image_seal             = 
|seal_size              =
|image_shield           = 
|shield_size            =
|image_blank_emblem     =
|blank_emblem_type      =
|blank_emblem_size      =
|image_map              = Location of Xilin Gol League within Inner Mongolia (China).svg
|mapsize                =  
|map_caption            = Өвөр Монгол дахь Шилийн Гол аймаг
|image_map1             = 
|mapsize1               = 
|map_caption1           = 
|image_dot_map          =
|dot_mapsize            =
|dot_map_caption        =
|dot_x =  |dot_y =
&lt;!-- Location ------------------&gt;
|subdivision_type       = Улс
|subdivision_name       = {{flag|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс}}
|subdivision_type1      = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]]
|subdivision_name1      = [[Өвөр Монгол]]
|seat_type              = Аймгийн төв
|seat                   = [[Шилийн хот]]
|parts_type             =
|parts_style            = &lt;!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format)
                               Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--&gt;
|parts                  = &lt;!-- parts text, or header for parts list --&gt;
|p1                     =
|p2                     = &lt;!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--&gt; 
&lt;!-- Politics -----------------&gt;
|government_footnotes   =
|government_type        =
|leader_title           =&lt;!-- CPC Secretary --&gt;
|leader_name            =
|leader_title1          =&lt;!-- Mayor --&gt;
|leader_name1           =
|leader_title2          =
|leader_name2           =
|leader_title3          =
|leader_name3           =
|leader_title4          =
|leader_name4           =
|established_title      =  &lt;!-- Settled --&gt;
|established_date       = 
|established_title1     =  &lt;!-- Incorporated (town) --&gt;
|established_date1      = 
|established_title2     = &lt;!-- Incorporated (city) --&gt; 
|established_date2      = 
|established_title3     =  
|established_date3      =
|founder                =
|named_for              =
&lt;!-- Area    ---------------------&gt;
|area_magnitude         = &lt;!-- use only to set a special wikilink --&gt; 
|unit_pref                = &lt;!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--&gt;
|area_footnotes           =
|area_total_km2           = 211866
|area_land_km2            = &lt;!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--&gt;
|area_water_km2           =
|area_water_percent       =
|area_urban_km2           =
|area_metro_km2           =
|area_blank1_title        =
|area_blank1_km2          =
&lt;!-- Elevation --------------------------&gt;
|elevation_footnotes    =  &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
|elevation_m            = 
|elevation_max_m            = 
|elevation_min_m            = 
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;
|population_as_of               = 2010
|population_footnotes           =
|population_note                = 
|population_total               = 1028022
|population_density_km2         =auto
|population_metro               =
|population_density_metro_km2   =
|population_urban               =
|population_density_urban_km2   =auto
|population_blank1_title        =
|population_blank1              =
|population_density_blank1_km2 =   
&lt;!-- General information  ---------------&gt;
|timezone               = [[Хятадын Стандарт Цаг|Хятадын Стандарт]]
|utc_offset             = +8
&lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
|postal_code_type       = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]]
|postal_code            = 152500
|area_code              = 0479
|iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-NM-25]]
|blank_name             =&lt;!-- [[GDP]] --&gt;
|blank_info             = 
|blank1_name            =&lt;!-- GDP per capita --&gt;
|blank1_info            =
|blank2_name            = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын]] угтвар
|blank2_info            = {{lang|zh-cn|蒙H}}
|blank3_name            =&lt;!-- Major [[Nationalities of China|Nationalities]] --&gt;
|blank3_info            =
|website                = {{URL|www.xlgl.gov.cn/}}
|footnotes              = 
}} 
{{Инфобокс Хятад хэл
|s={{linktext|锡林郭勒}} |t={{linktext|錫林郭勒}}
|p=Xílínguōlè
|mong={{lang|mn-Mong|ᠰᠢᠯᠢ ᠶᠢᠨ ᠭᠣᠣᠯ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}}
|monr=
|mon={{lang|mn-Cyrl|Шилийн Гол аймаг}}
}}

'''Шилийн Гол''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]]:&lt;big&gt;{{MongolUnicode|ᠰᠢᠯᠢ ᠶᠢᠨ&lt;br&gt;ᠭᠣᠣᠯ&lt;br&gt;ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}}&lt;/big&gt; - sili-yin ɣoul, ''шили-йин гоул''; {{lang-zh|錫林郭勒}} - ''xīlínguōlè'') — [[Хятад|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон]] (ӨМӨЗО)-ы [[аймаг]]. Нийт 202,580 км² газар нутагтай, төв нь [[Шилийн хот]]. Тус аймгийн эдийн засаг нь [[уул уурхай]], [[хөдөө аж ахуй]]д тулгуурлана. Шилийн Гол аймаг нь хойд талаараа [[Монгол улс]], зүүн талаараа ӨМӨЗО-ны [[Улаанхад]], [[Тонляо хот|Тонляо]], [[Хянган аймаг|Хянган]], баруун талаараа [[Улаанцав]], өмнө талаараа [[Хэбэй]] мужтай хиллэнэ.

== Засаг захиргааны хуваарь ==
Шилийн Гол аймаг өөрөө БНХАУ-ын [[Хятад#Засаг захиргааны хуваарь|хоёрдугаар түвшний]] засаг захиргааны нэгж. Одоо цагт доороо гуравдугаар ([[хошуу]]тай тэнцэх) түвшний 2 [[сианы энтэй хот]], 1 [[шянь]], 9 [[хошуу]], бүгд 12 нэгжид хуваагдаж байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;  style=&quot;font-size:90%;&quot; align=center
!colspan=&quot;7&quot; align=&quot;center&quot; | Газрын зураг
|-
|colspan=&quot;7&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Xilin Gol mcp.png|280px]]
|-
! #
! Нэр
! Монгол бичиг
! Дүрс бичгээрх&lt;br/&gt;нэр, зэргэмж,&lt;br/&gt;пиньинь галиг
! Хүн ам&lt;br/&gt;(2004 тооц.)
! Газар нутаг&lt;br/&gt;(км²)
! Засаг захиргааны төв
|----------
|1
|[[Шилийн хот]]&lt;br/&gt;(3-р түвшний хот)
|{{MongolUnicode|ᠰᠢᠯᠢ ᠶᠢᠨ ᠬᠣᠲᠠ|style=max-height:2em;word-break:normal}}
|锡林浩特市 Xīlínhàotè Shì
|150,000
|15,758
|Шилийн хот 
|----------
|2
|[[Эрээн хот]]&lt;br/&gt;(3-р түвшний хот)
|{{MongolUnicode|ᠡᠷᠢᠶᠡᠨ ᠬᠤᠲᠠ|style=max-height:2em;word-break:normal}}
|二连浩特市 Èrliánhàotè Shì
|20,000
|450
|Эрээн хот 
|----------
|3
|[[Долнуур]] [[шянь]]
|{{MongolUnicode|ᠳᠣᠯᠣᠨᠨᠤᠤᠷ ᠰᠢᠶᠠᠨ|style=max-height:2em;word-break:normal}}
|多伦县 Duōlún Xiàn
|100,000
|3,773
|Долоннуур балгас
|----------
|4
|[[Авга хошуу]]
|{{MongolUnicode|ᠠᠪᠠᠭ᠎ᠠ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}}
|阿巴嘎旗 Ābāgā Qí
|40,000
|27,495
|Бэлгүтэй балгас
|----------
|5
|[[Сөнөд зүүн хошуу]]
|{{MongolUnicode|ᠰᠥᠨᠡᠳ ᠵᠡᠭᠦᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}}
|苏尼特左旗 Sūnítè Zuǒ Qí
|30,000
|33,469
|Мандалт балгас 
|----------
|6
|[[Сөнөд баруун хошуу]]
|{{MongolUnicode|ᠰᠥᠨᠡᠳ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}}
|苏尼特右旗 Sūnítè Yòu Qí
|70,000
|26,700
|Сайхантал балгас
|----------
|7
|[[Зүүн Үзэмчин хошуу]]
|{{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨ ᠤᠵᠤᠮᠤᠴᠢᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}}
|东乌珠穆沁旗 Dōng Wūzhūmùqìn Qí
|70,000
|47,554
|Улиастай балгас
|----------
|8
|[[Баруун Үзэмчин хошуу]]
|{{MongolUnicode|ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠤᠵᠤᠮᠤᠴᠢᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}}
|西乌珠穆沁旗 Xī Wūzhūmùqìn Qí
|70,000
|22,960
|Балгаргол балгас
|----------
|9
|[[Тайвас хошуу]]
|{{MongolUnicode|ᠲᠠᠶᠢᠫᠤᠰᠧ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}}
|太仆寺旗 Tàipúsì Qí
|200,000
|3,415
|Буучан балгас
|----------
|10
|[[Хөвөөт шар хошуу]]
|{{MongolUnicode|ᠬᠥᠪᠡᠭᠡᠲᠦ ᠰᠢᠷ᠎ᠠ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}}
|镶黄旗 Xiānghuáng Qí
|30,000
|4,960
|Шинэбулаг балгас
|----------
|11
|[[Шулуун хөвөөт цагаан хошуу]]
|{{MongolUnicode|ᠰᠢᠯᠤᠭᠤᠨ ᠬᠥᠪᠡᠭᠡᠲᠦ ᠴᠠᠭᠠᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}}
|正镶白旗 Zhèngxiāngbái Qí
|70,000
|6,083
|Мянгант балгас 
|----------
|12
|[[Шулуун хөх хошуу]]
|{{MongolUnicode|ᠰᠢᠯᠤᠭᠤᠨ ᠬᠥᠬᠡ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}}
|正蓝旗 Zhènglán Qí
|80,000
|9,963
|[[Шанду]] балгас 
|}

== Угсаатны бүтэц ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! align=center colspan=3 | Шилийн Голын угсаатны бүтэц (2000 оны тооллого)
|-
! [[Хятад улсын угсаатны бүтэц|Угсаатны нийтлэг]] !! Хүн амын тоо !! Эзлэх хувь (%)
|-
| [[Хятадууд|Хятад]] (БНХАУ-ын цөм үндэстэн)|| 651,174 || 66.78%
|-
| [[Монголчууд|Монгол]] (ӨМӨЗО-ы өргөмжит үндэстэн) || 284,995 || 29.23 %
|-
| [[Манжууд|Манж]] || 26,687 || 2.74%
|-
| [[Хотон (үндэстэн)|Хотон]] || 70,287 || 1.13%
|-
| [[Дагуур ястан|Дагуур]] || 784 ||  0.08%
|-
| Бусад || 519 || 0.04 %
|}

== Байрлал, нутаг дэвсгэр ==
Шилийн Гол аймаг нь Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны төв хэсэгт оршдог. Аймгийн төв нь Шилийн хот юм. Шилийн Гол нь Монголын өндөрлөгийн зүүн хэсгийн хээрийн бүсэд багтдаг бөгөөд нутаг дэвсгэрийнх нь ихэнхийг бэлчээр, хээр тал эзэлнэ.&lt;ref name=&quot;xlgl&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.xlgl.gov.cn/xlgl/mq/xmgk/jbmq/index.html |title=基本盟情 |trans-title=Шилийн Гол аймгийн ерөнхий мэдээлэл |publisher=Шилийн Гол аймгийн захиргаа |access-date=2026-10-09 |language=zh}}&lt;/ref&gt;

== Байгаль, экологийн ач холбогдол ==
Шилийн Голын байгалийн нөөц газарт тал хээр, уул толгод, хөндий, элсэн манхан, лаавын тэгш өндөрлөг, гол, нуур, намгархаг газар зэрэг ландшафт бий. ЮНЕСКО-гийн Хүн ба шим мандлын хөтөлбөрийн мэдээллээр тус газрын экосистемд хээр, нугат хээр, элсэн газрын ой, хөндийн намгархаг газар багтдаг. Шилийн Голын байгалийн нөөц газар нь 1987 онд уг хөтөлбөрт бүртгэгджээ.&lt;ref name=&quot;unesco&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/mab/xilin-gol |title=Xilin Gol |website=UNESCO Man and the Biosphere Programme |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

Шилийн Голын хээр нь мал аж ахуй болон хээрийн экосистемийн судалгаанд чухал бүс болдог. Бүс нутгийн ургамалжилт, бэлчээрийн төлөв, уур амьсгалын нөлөөг судлах зорилгоор олон жилийн ажиглалт, судалгаа явуулдаг.&lt;ref name=&quot;cas&quot;&gt;{{cite web |url=https://english.ib.cas.cn/research/system/202505/t20250512_1043428.html |title=National Field Station for Grassland Ecosystem in Xilingol, Inner Mongolia, China |publisher=Institute of Botany, Chinese Academy of Sciences |access-date=2026-10-09}} {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
Шилийн Голын нутаг нь чулуун зэвсгийн үеэс хүн амьдарч ирсэн ул мөртэй. Аймгийн захиргааны түүхэн тоймд одоогийн Дорнод Үзэмчин болон Сөнөд зүүн хошууны нутгаас хадны зураг, чулуун зэвсгийн олдвор илэрсэн тухай дурджээ. Хожмын үед энэ нутаг Хүннү, Түрэг, Сяньби, Кидан зэрэг нүүдэлчин ард түмний нутаглаж байсан бүсийн нэг байв.&lt;ref name=&quot;xlgl&quot; /&gt;

Юань улсын үед одоогийн Шулуун хөх хошууны нутагт Шанду хот байгуулагдаж, Хубилай хаан 1260 онд тэнд хаанд өргөмжлөгджээ. Шанду нь тухайн үеийн улс төр, эдийн засаг, соёлын томоохон төвүүдийн нэг болсон байна.&lt;ref name=&quot;xlgl&quot; /&gt;

== Засаг захиргаа ==
Шилийн Гол аймаг нь хоёр хот, есөн хошуу, нэг шянь болон нэг удирдлагын дүүрэг буюу нийт 13 хошууны түвшний нэгжтэй. Эдгээр нь Шилийн хот, Эрээн хот, Авга хошуу, Сөнөд зүүн хошуу, Сөнөд баруун хошуу, Зүүн Үзэмчин хошуу, Баруун Үзэмчин хошуу, Хөвөөт шар хошуу, Шулуун хөвөөт цагаан хошуу, Тайвас хошуу, Шулуун хөх хошуу, Долнуур шянь, Улаан-Овоо удирдлагын дүүрэг юм. Аймгийн захиргааны төв Шилийн хотод байрладаг.&lt;ref name=&quot;xlgl&quot; /&gt;

== Хүн ам ==
2020 оны арваннэгдүгээр сарын 1-ний байдлаар Шилийн Гол аймгийн байнгын оршин суугчдын тоо 1,107,075 байжээ. Энэ нь 2010 оны хүн амын тооллогын 1,028,022 хүнээс 79,053-аар буюу 7.69 хувиар өссөн үзүүлэлт юм. 2020 оны тооллогоор монгол үндэстэн 334,868 хүн буюу нийт хүн амын 30.25 хувийг эзэлж байв.&lt;ref name=&quot;census&quot;&gt;{{cite web |url=https://tjj.xlgl.gov.cn/tjj/tjyw/tjgb/4d031ca75cb14400a66b2a13aa4b8344/index.html |title=锡林郭勒盟第七次全国人口普查公报（第一号） |trans-title=Шилийн Гол аймгийн хүн амын долоо дахь удаагийн тооллогын мэдээ (нэгдүгээр хэсэг) |publisher=Шилийн Гол аймгийн статистикийн газар |date=2021-06-02 |access-date=2026-10-09 |language=zh}}&lt;/ref&gt;

== Эдийн засаг ==
Шилийн Голын эдийн засагт мал аж ахуй, хөдөө аж ахуй, уул уурхай болон эрчим хүчний үйлдвэрлэл чухал байр суурь эзэлдэг. Аймгийн нутаг нүүрс болон бусад ашигт малтмалын нөөцтэй бөгөөд салхи, нарны эрчим хүч үйлдвэрлэх боломжтой гэж аймгийн захиргаа мэдээлжээ.&lt;ref name=&quot;xlgl&quot; /&gt;

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

== Бусад холбогдол ==
* [[Шилийн Голын чуулган]]

{{Өвөр Монгол}}

[[Ангилал:Шилийн гол| ]]
[[Ангилал:Өвөр Монголын аймаг]]</text>
      <sha1>qt9ww6znbdr6ak9xojf9k50d2o43gfe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хөлөнбуйр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12380</id>
    <revision>
      <id>873791</id>
      <parentid>872919</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:28:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9012" sha1="m0zak7nvpemyia9kp46plsd8czz7vvp" xml:space="preserve">{{Short description|Prefecture-level city in Inner Mongolia, China}}
{{About|Өвөр Монголын хотын|Монголын сумын тухай|Хөлөнбуйр сум}}
{{Инфобокс суурин
|name                   = Хөлөнбуйр
|official_name          =
|native_name            = {{lang|zh-hans|呼伦贝尔市 • {{MongolUnicode|{{allow wrap|ᠬᠥᠯᠥᠨ ᠪᠤᠶᠢᠷ ᠬᠣᠲᠠ}}|style=max-height:2.5em;text-align:left;word-break:normal}}}}
|settlement_type        = [[Аймгийн энтэй хот]]
|image_skyline          = 呼伦贝尔 哈克 - panoramio.jpg
|imagesize              = 280px
|image_caption          = Хөлөнбуйрын тал нутаг
|image_map              = Location of Hulunbuir Prefecture within Inner Mongolia (China).svg
|map_caption            = Өвөр Монгол дахь Хөлөнбуйр хотын харьяаллын байршил
|pushpin_map            = Өвөр Монгол
|subdivision_type       = Улс
|subdivision_name       = {{flag|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс}}
|subdivision_type1      = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]]
|subdivision_name1      = [[Өвөр Монгол]]
|seat_type              = Захиргааны төв
|seat                   = [[Хайлаар|Хайлаар дүүрэг]]
|area_total_km2         = 263953
|area_urban_km2         = 252.00
|population_as_of       = 2020
|population_total       = 2242875
|population_density_km2 = auto
|population_blank2_title = Томоохон [[Хятадын ард түмэн|угсаатны бүлгүүд]]
|population_blank2      = [[Хятадууд]]: 80.10%&lt;br/&gt;[[Монголчууд]]: 10.59%&lt;br/&gt;[[Дагуур ястан]]: 2.77%&lt;br/&gt;[[Манжууд]]: 3.36%
|timezone               = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]]
|utc_offset             = +8
|coordinates            = {{coord|49.2072|N|119.7711|E|type:adm2nd_region:CN-15|format=dms|display=inline,title}}
|postal_code            = 021000
|area_code              = 0470
|website                = {{URL|www.hlbe.gov.cn}}
}}

'''Хөлөнбуйр''' ({{lang-zh|呼伦贝尔}} ''Hūlúnbèi'ěr''; монгол бичгээр ᠬᠥᠯᠥᠨ ᠪᠤᠶᠢᠷ ᠬᠣᠲᠠ) нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] зүүн хойд хэсэгт орших аймгийн энтэй хот юм. Захиргааны төв нь [[Хайлаар]] дүүрэгт байрладаг. 2001 онд аймгийн статусаас аймгийн энтэй хотын статуст шилжсэн.&lt;ref name=&quot;encyclopedia&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Hulun-Buir |title=Hulun Buir |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== Газарзүй ==
Хөлөнбуйрын нутаг дэвсгэрт [[Их Хянганы нуруу]], [[Эргүнэ гол]]ын сав газар, ой тайга, хээр тал, нуур, намгархаг газар зэрэг байгалийн олон янзын орчин багтдаг. Хотын нэр нь Хөлөн нуур болон Буйр нуурын нэртэй холбоотой. Буйр нуурын ихэнх хэсэг Монгол Улсын нутагт оршдог.&lt;ref name=&quot;unesco&quot;&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6185/ |title=Hulun Buir Landscape &amp; Birthplace of Ancient Minority |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн төвд 2017 онд хүргүүлсэн урьдчилсан жагсаалтын баримтад Хөлөнбуйрын бүсийн ой, хээр, нуур, намгархаг газрын экосистем болон нүүдлийн шувуудын амьдрах орчныг онцлон тэмдэглэжээ. Тус материалд Хөлөн нуур, Эргүнэ голын сав газар болон Их Хянганы ойн бүсийг байгалийн чухал хэсгүүдийн тоонд оруулсан байна. Энэ нь урьдчилсан жагсаалтын материал бөгөөд тухайн газар Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн гэсэн үг биш юм.&lt;ref name=&quot;unesco&quot; /&gt;

== Хүн ам ==
2020 оны арваннэгдүгээр сарын 1-ний байдлаар Хөлөнбуйрын байнгын оршин суугчдын тоо 2,242,875 байжээ. Энэ нь 2010 оны тооллогын 2,549,278 хүнээс 306,403-аар буюу 12.02 хувиар цөөн үзүүлэлт юм.&lt;ref name=&quot;census&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.hlbe.gov.cn/OpennessContent/show/32335.html |title=呼伦贝尔市第七次全国人口普查公报（第一号） |trans-title=Хөлөнбуйр хотын долоо дахь удаагийн хүн амын тооллогын мэдээ, нэгдүгээр хэсэг |publisher=Хөлөнбуйр хотын статистикийн газар, хүн амын тооллогын алба |date=2021-06-08 |access-date=2026-10-09 |language=zh |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220154737/https://www.hlbe.gov.cn/OpennessContent/show/32335.html |archive-date=2025-02-20 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2020 оны тооллогоор хотын хүн амын 80.10 хувь нь хан үндэстэн, 10.59 хувь нь монгол үндэстэн байв. Мөн дагуур, манж, хотон, эвенк, орочон болон бусад үндэстэн оршин суудаг. Монгол үндэстний хүн ам 237,454, дагуур үндэстний хүн ам 62,112 байжээ.&lt;ref name=&quot;census&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Хөлөнбуйрын хүн амын угсаатны бүтэц (2020)
! Угсаатны бүлэг !! Хүн ам !! Нийт хүн амд эзлэх хувь
|-
| Хан || 1,796,519 || 80.10%
|-
| Монгол || 237,454 || 10.59%
|-
| Манж || 75,279 || 3.36%
|-
| Дагуур || 62,112 || 2.77%
|-
| Хотон || 25,582 || 1.14%
|-
| Эвенк || 25,363 || 1.13%
|-
| Орочон || 3,574 || 0.16%
|-
| Бусад || 17,992 || 0.80%
|-
| '''Нийт''' || '''2,242,875''' || '''100%'''
|}

== Засаг захиргаа ==
Хөлөнбуйр хот нь нэг дүүрэг, таван хошууны энтэй хот, дөрвөн хошуу, гурван өөртөө засах хошуу гэсэн нийт 13 нэгжид хуваагддаг. Үүнд Хайлаар дүүрэг, Манжуур, Жалан-Айл, Ягши, Гэгээнгол, Эргүнэ хот; Арын, Хуучин Барга, Шинэ Барга зүүн, Шинэ Барга баруун хошуу; Мориндаваа Дагуур, Эвэнк, Орчон өөртөө засах хошуу багтана.&lt;ref name=&quot;administration&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.xzqh.org/show/china/2024/15/150700.html |title=呼伦贝尔市行政区划（2024年） |trans-title=Хөлөнбуйр хотын засаг захиргааны хуваарь (2024) |website=行政区划网 |access-date=2026-10-09 |language=zh}} {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Түүх, соёл ==
Хөлөнбуйр нь барга, буриад болон бусад монгол бүлгүүдийн түүхэн нутагтай холбоотой. Барга, буриад, өөлд зэрэг бүлэг болон дагуур, эвенк, орочон ард түмэн тус бүсийн олон угсаатны соёлын өвд хувь нэмэр оруулжээ. Нутгийн монголчуудын зарим нь мал аж ахуй эрхэлж, уламжлалт зан заншлаа хадгалан амьдардаг.&lt;ref name=&quot;dornodmedia&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.dornodmedia.mn/post/12-hlnbuyr-hot-thiyn-huudasnaa.html |title=Хөлөнбуйр хот түүхийн хуудаснаа |publisher=Дорнод Медиа Групп |date=2017-12-01 |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

ЮНЕСКО-гийн урьдчилсан жагсаалтын баримтад Хөлөнбуйрын бүсэд Сяньбийн үеийн булш, агуйн бичээс болон бусад археологийн дурсгал байдаг гэж тэмдэглэжээ. Эдгээр дурсгал нь бүс нутгийн эртний хүн амын нүүдэл, суурьшил, соёлын хөгжлийг судлахад холбогдох эх сурвалж болдог.&lt;ref name=&quot;unesco&quot; /&gt;

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

{{Өвөр Монгол}}

[[Ангилал:Хөлөнбуйр]]
[[Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот]]
[[Ангилал:Өвөр Монголын суурин]]</text>
      <sha1>m0zak7nvpemyia9kp46plsd8czz7vvp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цахилгаан мотор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12517</id>
    <revision>
      <id>873796</id>
      <parentid>862789</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:40:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9744" sha1="j05pnzcj7zbui1ixyjm4ex4cc0fihhq" xml:space="preserve">[[Зураг:Motors01CJC.jpg|thumb|Цахилгаан моторууд]]
'''Цахилгаан мотор''' ({{lang-en|Electric motor}}) нь цахилгаан энерги ашиглан [[механик энерги]] бий болгодог төхөөрөмж юм. Эсрэгээр нь, механик энергийг цахилгаан болгон хувиргадаг төхөөрөмжийг [[генератор]] гэнэ.

== Түүх ==
Бусад нээлтүүдийн хамтаар олон цахилгаан хөдөлгүүрийг сайжруулах олон тооны оролдлогуудыг олон жилийн туршид хийсээр иржээ. Ихэнхи магтаал сайшаалыг 1821 онд анхны мотор бүтээсэн Майкл Фарадейд хандуулдаг боловч Ханс Эрстед, Уильям Стургеон, Жозеф Генри, Андре Мари Ампер болон Томас Девинпорт нарын хувь нэмрийг хүлээн зөвшөөрөх хэрэгтэй. 

Цахилгаан хөдөлгүүрийн энгийн тодорхойлолт бол – цахилгаан энергийг механик энергид хувиргадаг төхөөрөмж юм. Эртний хөдөлгүүр нь одоогийн бидний төсөөлдөг хөдөлгүүртэй ижил биш байсан бөгөөд загас барьдаг тоглоомтой төстэй байна. 
1800-гаад оны эхээр цахилгаан соронзон индукцийн үзэгдлийг судалж эхэлсэн бөгөөд 1820 онд Данийн физикч [[Ханс Христиан Эрстед]], Францын физикч, математикч [[Андре Мари Ампер]]&lt;nowiki/&gt;тай хамтран цахилгаан гүйдэл нь соронзон орон бий болгодог гэдгийг нээсэн байна. Дамжуулагчийн шулуун хэсгээр гүйдэл гүйхэд соронзон орон нь дугираг байдалтай буюу гарт угласан ханцуй шиг байна.  


Эдгээр үр дүнгийн талаарх мэдээлэл [[Лондон]] дахь Английн судлаач [[Майкл Фарадей]]&lt;nowiki/&gt;н анхаарлыг татаж улмаар тэрээр энэ үзэгдлийг амьдралд хэрхэн хэрэгжүүлэх талаар гайхаж байжээ. 1821 онд тэрээр гүйдэлтэй дамжуулагчийн эргэн тойронд байгаа соронзон орон хөдөлгөөн үүсгэж чадах эсэхийг үзэх зорилгоор төхөөрөмж бүтээжээ. 
Фарадей [[мөнгөн ус]] бүхий аяганд дүрэгдэн дүүжлэгдсэн бөгөөд чөлөөтэй хөдлөх металл утаснаас тогтох төхөөрөмж бүтээсэн байна. (Энэ туршилтын хортой мөнгөн усыг давстай усаар сольж туршилтыг давтан хийж болно).Тогтмол соронзонг аяганд босоогоор байрлуулна.  Хэлхээ мөнгөн усны тусламжтай битүүрэх бөгөөд гүйдэлтэй дамжуулагчийн үүсгэх соронзон орон нь тогтмол соронзонгийн үүсгэх оронтой харилцан үйлчилнэ. Энэ харилцан үйлчлэлийн улмаас дүрэгдсэн дамжуулагч утас соронзонг тойрон эргэн анхны цахилгаан хөдөлгүүрийг бий болгожээ. 
Эргэлдэж байгаа утсыг анхлан санаачлаагүй хүмүүст энэ нь тийм ч сэтгэл татахааргүй байсан хэдий ч Фарадей болон түүний олон тооны хамтрагчид механик энергийн чадлыг олж харжээ. Фарадейн хөдөлгүүрийг 1822 онд Английн математикч бөгөөд физикч [[Питер Барлоу|Питр Барлоу]] нэмж сайжруулжээ. Тэрээр дүүжлэгдсэн утсыг шүдтэй араагаар сольж савыг шингэн мөнгөн усаар орлуулжээ. Барлоугийн дугуйны нэг шүд нь мөнгөн усанд дүрэгдэх бөгөөд хүчдэл өгөхөд цахилгаан соронзон хүчний үйлчлэлээр араа эргэж эхэлнэ. Тэрээр дамжуулагч утсыг дугуй араагаар сольж өгснөөр цахилгаан хөдөлгүүрийг төрөл бүрээр ашиглаж болох төсөөллийг хүмүүст хялбараар ойлгуулсан байна. 1834 онд Америкийн дархан [[Томас Давенпорт]] хоёр нь эргэдэг хоёр нь бэхлэгдсэн дөрвөн соронзон ашиглан цахилгаан хөдөлгүүрийг сайжруулсан байна. Хамгийн чухал нь тэрээр өрөм болон мод зорогч ашиглан бүтээсэн өөрийн загвар дээрээ хөдөлгүүрийн чадлыг шалгажээ. 
Энэхүү дэвшлийн зэрэгцээ батарейн үнэ өртөг маш их байсан тул 1830 онд цахилгаан хөдөлгүүр нь арилжааны хувьд ашиггүй гэдэг нь батлагджээ. Цахилгааны түгээлт байхгүй байсан тухайн цаг үед Давенпорт зэрэг олон судлаачид цахилгаан хөдөлгүүрийг хэрэгжүүлэх боломжтой гэдгийг батлах оролдлого хийснээр дампуурсан байна.

== Ажиллах зарчим ==
Цахилгаан моторын эргэлдэх хөдөлгөөн нь өөр өөр төрлийн соронзон орны хоорондын үйлчлэлийн [[Хүч|хүчинд]] суурилдаг ([[Лоренцийн хүч]]).

== Цахилгаан моторын төрлүүд ==
=== Эргэгч мотор ===
=== Хувиргагч мотор=== мотор

== Практик хэрэглээ ==
Орчин үед цахилгаан моторыг тоглоом, гэр ахуйн бараа, робот, машин, цахилгаан бараа (CD тоглуулагч, [[хатуу диск]], видео тоглуулагч гэх мэт), сэнс, кран, автомат ба зүлэг тэгшлэгч гэх мэтэд өргөнөөр ашиглах болжээ. 

== Нэмж унших ==
* Herbert Rentzsch: ''Elektromotoren.'' 4. überarb. Aufl., ABB Drives AG, Turgi/Schweiz 1992, ISBN 3-590-80853-5
* Peter Bastian, Günter Springer: ''Fachkunde Elektrotechnik.'' 21. überarb. und erw. Aufl., Verlag Europa-Lehrmittel, Haan-Gruiten, 1996, ISBN 3-8085-3431-1
* Gregor D. Häberle, Heinz O. Häberle: ''Elektrische Maschinen in Anlagen der Energietechnik.'' 3. überarb. und erw. Aufl., Verlag Europa-Lehrmittel, Haan-Gruiten, 1994, ISBN 3-8085-5003-1
* Konrad Rüffer: ''Schalten von Elektromotoren.'' Verlag Technik, Berlin 1990, ISBN 3-341-00827-6

== Мөн үзэх ==
* [[Цахилгаан үүсгүүр]]

== Гадаад холбоос ==
{{Commonscat|Electric motors|Цахилгаан үүсгүүр}}
* {{Wiktionary|Цахилгаан үүсгүүр}}
* [https://web.archive.org/web/20140311102002/http://www.hybrid-autos.info/Technik/E-Maschinen/wirkungsgrad-pmsm.html Typischer Wirkungsgrad von permanenterregten Synchronmaschinen für Elektrofahrzeuge ]
* [http://www.sparkmuseum.com/MOTORS.HTM Electricity museum: early motors]
* [http://www.phys.unsw.edu.au/~jw/HSCmotors.html Electric Motors and Generators], explanations with animations from the University of New South Wales.
* [https://web.archive.org/web/20100215084952/http://www.kevinsbrady.net/motors.pdf The Numbers Game: A Primer on Single-Phase A.C. Electric Motor Horsepower Ratings], Kevin S. Brady.
*[https://web.archive.org/web/20150816124450/http://www.dcmotorguide.com/ FRACMO Ltd. DC Electric Motor Guide including definitions to common industry terms]
* [http://www.aseanexport.com/PDF/dc_motor_speed_controller.pdf Theory of DC motor speed control]
* [https://web.archive.org/web/20081120175413/http://motor.iea-4e.org/ International Energy Agency (IEA) 4E Annex concerned with Energy Efficiency in Electric Motor Systems]
* [https://web.archive.org/web/20090827013441/http://www.derekricks.com/webInteractive.html Interactive Animation of a 3-Phase AC Electric Motor]
*[http://kmoddl.library.cornell.edu/index.php Kinematic Models for Design Digital Library (KMODDL)] - Movies and photos of hundreds of working mechanical-systems models at Cornell University. Also includes an [https://web.archive.org/web/20090726130838/http://kmoddl.library.cornell.edu/e-books.php e-book library] of classic texts on mechanical design and engineering.
* [https://web.archive.org/web/20100127165438/http://www.printedmotorworks.com/about-2/how-printed-motors-work/ How Printed Motors work]
* [https://web.archive.org/web/20081216020204/http://www.ipes.ethz.ch/ipes/2002Feldlinien/feld_dreh.html Interactive Java Animation: The Rotating Magnetic Field]
* [https://web.archive.org/web/20110927211030/http://www.andrijar.com/pwm/index.htm Asynchronous Motor: Explanation of operation]


[[Ангилал:Цахилгаан мотор]]
__NOINDEX__</text>
      <sha1>j05pnzcj7zbui1ixyjm4ex4cc0fihhq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тереза эх</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13481</id>
    <revision>
      <id>873872</id>
      <parentid>873701</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T03:58:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25068" sha1="l6o8ip0gpv6no4ry4sydgz3i55bei4d" xml:space="preserve">{{Инфобокс Пап
| Mongolian name = Тереза эх
| honorific-prefix = Калькуттагийн Гэгээн
| image = MotherTeresa 094.jpg
| caption = Тереза эх нэгэн уулзалтын үеэр
| birth_name = Агнес Гонжа Бояжу
| successor = 
| nationality = Албани гаралтай
| birth_date = {{birth date|df=yes|1910|8|26}}
| birthplace = [[Скопье]], [[Османы эзэнт гүрэн]]
| death_date = {{death date and age|df=yes|1997|9|5|1910|8|26}}
| deathplace = [[Колката]], [[Энэтхэг]]
| other = 
| signature =
| feast_day = 9 сарын 5
| venerated = [[Католик шашин|Ромын Католик шашин]]
| beatified_date = 2003 оны 10 сарын 19
| beatified_place = [[Гэгээн Петрийн талбай]], [[Ватикан]]
| beatified_by = [[II Иохан Паул]]
| canonized_date = 2016 оны 9 сарын 4
| canonized_by = [[Францис]]
| patronage = Дэлхийн Залуучуудын өдөр, Энэрэл хайрыг дэлгэрүүлэгч бүлгэм
}}

'''Тереза эх''' буюу '''Калькуттагийн Гэгээн Тереза''' ({{lang-en|Mother Teresa}}), жинхэнэ нэр нь '''Агнес Гонжа Бояжу''' ({{lang-sq|Anjezë Gonxhe Bojaxhiu}}, 1910 оны 8 сарын 26 – 1997 оны 9 сарын 5) нь Албани гаралтай католик шашны гэлэнмаа, хүмүүнлэгийн үйлстэн бөгөөд [[Энэрэл хайрыг дэлгэрүүлэгч бүлгэм]]ийг үндэслэн байгуулагч юм. Тэрээр амьдралынхаа ихэнх хугацааг [[Энэтхэг]]ийн [[Колката]] хотод ядуу зүдүү амьдралтай, өвчтэй, орон гэргүй болон нийгмээс гадуурхагдсан хүмүүст туслах үйлсэд зориулжээ.

Тереза эхийн үйл ажиллагаа олон улсын хэмжээнд танигдаж, 1973 онд Темплтоны шагнал, 1979 онд [[Нобелийн энхтайвны шагнал]], 1980 онд Энэтхэгийн төрийн дээд шагнал болох [[Бхарат Ратна]] зэрэг олон шагнал хүртсэн байна. Тэрээр 2003 онд Католик сүмийн зүгээс адислагдсан бөгөөд 2016 оны 9 сарын 4-нд Ромын пап [[Францис]] түүнийг гэгээнтнээр өргөмжилжээ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mother Teresa – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1979/teresa/biographical/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=2026-10-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Holy Mass and Canonization of Blessed Mother Teresa of Calcutta |url=https://www.vatican.va/content/francesco/en/homilies/2016/documents/papa-francesco_20160904_omelia-canonizzazione-madre-teresa.html |publisher=The Holy See |access-date=2026-10-20}}&lt;/ref&gt;

== Амьдралын эхэн үе ==

Тереза эх хэмээн алдаршсан Агнес Гонжа Бояжу нь 1910 оны 8 сарын 26-нд тухайн үеийн [[Османы эзэнт гүрэн]]ийн нутаг дэвсгэрт байсан Скопье хотод, албани гаралтай католик шашинт гэр бүлд төржээ. Тэрээр төрснийхөө маргааш буюу 8 сарын 27-нд баптисм хүртсэн байна. Түүний эцэг Никола Бояжу нь худалдаа эрхэлдэг байсан бөгөөд Албанийн үндэсний хөдөлгөөнийг дэмжиж байжээ. Эцэг нь Агнесийг бага байхад нас барсан тул гэр бүлийнх нь амьдралд эхийнх нь нөлөө их байсан юм.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mother Teresa – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1979/teresa/biographical/ |publisher=Nobel Prize Outreach}}&lt;/ref&gt;

Агнес бага наснаасаа католик шашны сургаал, номлол болон шашны сайн дурын үйл ажиллагаанд сонирхолтой байв. Тэрээр 12 орчим настайдаа шашны амьдралаа бусдад үйлчлэхэд зориулах хүсэлтэй болсон гэж хожим дурсан ярьсан байдаг.

1928 онд 18 настайдаа гэр бүлээ орхин Ирландын [[Дублин]] хотод байрлах Лорето гэлэнмаа нарын нийгэмлэгт элсжээ. Тус нийгэмлэг нь Энэтхэгт шашны болон боловсролын үйл ажиллагаа явуулдаг байв. Агнес удалгүй Энэтхэг рүү илгээгдэж, 1929 онд [[Даржилинг]] хотод шашны бэлтгэлээ үргэлжлүүлсэн байна. 1931 онд анхны сахилаа хүртэхдээ Тереза хэмээх нэр сонгожээ.

1931 оноос эхлэн тэрээр Калькутта хотын Гэгээн Мариагийн сургуульд багшилж, газар зүй болон бусад хичээл зааж байв. Хожим сургуулийн удирдах ажилд томилогдож, 1944 онд захирлаар ажилласан байна. Тэрээр энэ хугацаанд боловсролын салбарт ажиллахын зэрэгцээ хотын ядуу хорооллуудын амьдралын нөхцөл байдалтай танилцжээ.

== Ядууст үйлчлэх дуудлага ==

Тереза эхийн амьдралын чиглэлийг өөрчилсөн чухал үйл явдал 1946 оны 9 сарын 10-нд болжээ. Түүний хожим өөрийнх нь тайлбарласнаар, галт тэргээр явж байхдаа ядуу хүмүүсийн дунд ажиллаж, тэдэнд үйлчлэх тухай шашны дуудлага хүлээн авсан байна. Католик сүмийн түүхэн тэмдэглэлд энэ үйл явдлыг түүний шинэ үйл ажиллагааны эхлэл гэж үздэг.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Our History |url=https://missionariesofcharity.org/about-us/our-history/ |publisher=Missionaries of Charity |access-date=2026-10-20}}&lt;/ref&gt;

Тэрээр сургуулийн ажлаа орхин ядуусын дунд ажиллах хүсэлтээ сүмийн удирдлагад тавьсан боловч шинэ үүрэгт ажилдаа орохын тулд зөвшөөрөл авах шаардлагатай байв. 1948 онд шаардлагатай зөвшөөрөл авсны дараа Лорето нийгэмлэгийн уламжлалт хувцсаа сольж, Энэтхэг эмэгтэйчүүдийн өмсдөг цагаан сари, цэнхэр хүрээтэй энгийн хувцас өмсөх болсон байна.

Тэрээр Калькутта хотын ядуу хороололд очиж, хүүхдүүдэд гудамжинд хичээл заах, өвчтэй хүмүүсийг эргэх, тусламж шаардлагатай хүмүүст хоол хүнс болон бусад хэрэгцээт зүйлс хүргэх ажлыг эхлүүлжээ. Эхэндээ санхүүгийн болон материаллаг нөөц хомс байсан ч түүний өмнөх шавь нар болон сайн дурын хүмүүс нэгдэн тусалснаар үйл ажиллагаа нь аажмаар өргөжсөн байна.

== Энэрэл хайрыг дэлгэрүүлэгч бүлгэм ==

Тереза эх 1950 оны 10 сарын 7-нд [[Ариун Сэнтий]]гээс зөвшөөрөл авсны үндсэн дээр Калькутта хотод '''Энэрэл хайрыг дэлгэрүүлэгч бүлгэм''' ({{lang-en|Missionaries of Charity}})-ийг албан ёсоор байгуулжээ. Тус байгууллагын гол зорилго нь нийгмийн хамгийн эмзэг бүлгийн хүмүүс, тухайлбал ядуу зүдүү амьдралтай иргэд, орон гэргүй хүмүүс, өнчин хүүхдүүд, хүнд өвчтэй хүмүүс болон бусдын асаргаа халамжгүй үлдсэн хүмүүст туслах явдал байв.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Our History |url=https://missionariesofcharity.org/about-us/our-history/ |publisher=Missionaries of Charity}}&lt;/ref&gt;

Бүлгэмийн гишүүд католик шашны сахил хүртэж, энгийн амьдралын хэв маягийг баримтлан, бусдад үйлчлэхийг эрхэмлэдэг байв. Тереза эхийн удирдлага дор тус байгууллага асрамжийн газар, өнчин хүүхдийн төв, өвчтэй болон нас барахын өмнөх шатанд байгаа хүмүүст зориулсан асрамжийн газар зэрэг үйл ажиллагаа явуулж эхэлжээ.

Калькутта хотод байгуулсан асрамжийн газруудын нэг нь нас барах дөхсөн, асран халамжлах хүнгүй хүмүүсийг хүлээн авч асардаг байв. Тус байгууллагын ажилтнууд өвчтэй хүмүүсийг хооллох, угааж цэвэрлэх, эмнэлгийн тусламж авахад нь дэмжлэг үзүүлэх болон тэдний шашны итгэл үнэмшлийг хүндэтгэхийг зорьдог байжээ.

Эхэндээ зарим орон нутгийн иргэд тус байгууллагын үйл ажиллагааг католик шашныг дэлгэрүүлэх зорилготой байж болзошгүй хэмээн болгоомжилж байсан ч байгууллагын ажил өргөжихийн хэрээр олон улсын сайн дурынхан, хандивлагчид болон шашны бус байгууллагуудын анхаарлыг татах болсон байна.

1963 онд Тереза эх эрэгтэй гишүүдийн салбарыг байгуулж, улмаар тус байгууллагын үйл ажиллагаа улам өргөжжээ. 1965 онд Ромын пап [[VI Паул]]ын зөвшөөрлөөр бүлгэм олон улсын хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулах боломжтой болсон байна. Энэтхэгээс гадна анхны салбаруудын нэгийг [[Венесуэл]]д байгуулжээ. Хожим тус байгууллага Ази, Африк, Европ, Америк болон бусад бүс нутагт үйл ажиллагаагаа өргөжүүлсэн юм.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mother Teresa of Calcutta (1910–1997) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20031019_madre-teresa_en.html |publisher=The Holy See}}&lt;/ref&gt;

== Хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаа ==

Тереза эхийн үйл ажиллагаа нь зөвхөн ядуу хүмүүст хоол хүнс тараах төдийгүй өвчтэй хүмүүсийг асрах, өнчин хүүхдүүдэд туслах, орон гэргүй хүмүүст хоргодох байр олгох, нийгмийн гадуурхалд өртсөн хүмүүсийн хэрэгцээг олон нийтэд таниулах зэрэг олон чиглэлийг хамарч байв.

Түүний байгуулсан нийгэмлэгийн үйл ажиллагаанд дараах ажил багтаж байжээ.

* Өнчин болон асран хамгаалагчгүй хүүхдүүдийг асрах.
* Өвчтэй болон нас барахын өмнөх шатанд байгаа хүмүүсийг халамжлах.
* Ядуу өрхүүдэд хоол хүнс болон бусад хэрэгцээт зүйлсээр туслах.
* Хүнд нөхцөлд амьдарч буй хүмүүст анхан шатны асаргаа, дэмжлэг үзүүлэх.
* Гамшиг, өлсгөлөн болон бусад хямралын үед тусламжийн үйл ажиллагаанд оролцох.
* Сайн дурын ажилтнуудыг татан оролцуулж, олон нийтийн оролцоог нэмэгдүүлэх.

Тереза эхийн хувьд хүнийг шашин шүтлэг, үндэс угсаа, нийгмийн гарал үүслээр нь ялгалгүй туслах нь чухал байв. Түүний байгуулсан нийгэмлэгийн албан ёсны тайлбарт ч тусламжийг хэрэгцээнд нь үндэслэн үзүүлэх, хүмүүсийн шашны итгэл үнэмшлийг хүндэтгэх зарчмыг онцолдог.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Missionaries of Charity |url=https://missionariesofcharity.org/about-us/missionaries-of-charity/ |publisher=Missionaries of Charity}}&lt;/ref&gt;

== Шагнал, өргөмжлөл ==

Тереза эхийн хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаа олон улсын хэмжээнд үнэлэгдэж, хэд хэдэн нэр хүндтэй шагнал хүртжээ.

* 1971 он — [[XXIII Иохан Паулын энх тайвны шагнал]].
* 1972 он — Жавахарлал Неругийн олон улсын ойлголцол, энх тайвны шагнал.
* 1973 он — Темплтоны шагнал.
* 1979 он — [[Нобелийн энхтайвны шагнал]]. Тус шагналыг хүн төрөлхтний зовлонг хөнгөвчлөхөд оруулсан хувь нэмрийнх нь төлөө олгосон байна.
* 1980 он — Энэтхэгийн төрийн дээд шагнал болох [[Бхарат Ратна]].
* 1985 он — АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль.
* 1996 он — АНУ-ын Конгрессын алтан медаль.

Тереза эх 1979 онд Нобелийн энхтайвны шагнал хүртэхдээ шагналын мөнгийг өөртөө бус, ядуу хүмүүст туслах үйл ажиллагаанд зориулах хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлж байжээ. Түүний Нобелийн шагнал хүртсэн нь хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаанд дэлхийн олон нийтийн анхаарлыг хандуулахад нөлөөлсөн юм.&lt;ref&gt;{{cite web |title=1979 – Mother Teresa |url=https://www.nobelpeaceprize.org/laureates/1979 |publisher=Nobel Peace Prize |access-date=2026-10-20}}&lt;/ref&gt;

== Бүтээл, илтгэл, үзэл санаа ==

Тереза эхийг уран зохиолын бүтээл туурвисан зохиолч гэхээсээ илүүтэй шашны сургаал, илтгэл, захидал болон хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаагаараа танигдсан хүн гэж үздэг. Түүний хэлсэн үг, захидал, шашны эргэцүүлэл нь энэрэл, хайр, даруу байдал, бусдад үйлчлэх, ядуусыг халамжлах зэрэг сэдвийг голлон хөнддөг.

Түүний амьдрал, үзэл санааг тусгасан бүтээлүүдийн дотор дараах ном онцгой байр суурь эзэлдэг.

* ''Mother Teresa: Come Be My Light: The Private Writings of the &quot;Saint of Calcutta&quot;'' — 2007 онд хэвлэгдсэн, Тереза эхийн хувийн захидал, шашны эргэцүүлэл болон дотоод сэтгэлийн тэмдэглэлүүдийг нэгтгэсэн ном. Брайан Колодиечук эмхэтгэж, тайлбар бичсэн уг бүтээл нь түүний шашны амьдрал, итгэл үнэмшлийн тухай ойлголтыг өргөжүүлсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Mother Teresa: Come Be My Light: The Private Writings of the Saint of Calcutta |editor=Brian Kolodiejchuk |publisher=Doubleday |year=2007 |isbn=978-0-385-52037-9}}&lt;/ref&gt;

Тереза эхийн Нобелийн шагнал гардуулах ёслолтой холбоотой илтгэл, энх тайван болон ядуурлын тухай хэлсэн үгс нь олон нийтэд өргөн түгсэн. Түүний илтгэлүүдэд ядуурлыг зөвхөн эд материалын дутагдал бус, ганцаардал, үл тоомсорлолт, хайр халамжгүй байдалтай холбон тайлбарлах хандлага ажиглагддаг.

Түүний үзэл санаа нь католик шашны энэрэл, бусдад үйлчлэх сургаалтай нягт холбоотой бөгөөд олон орны сайн дурын ажилтнууд, шашны байгууллагууд болон хүмүүнлэгийн үйлстнүүдэд нөлөөлжээ.

== Олон нийтийн хүлээн авалт ба шүүмжлэл ==

Тереза эх олон улсын хэмжээнд энэрэл, хүмүүнлэгийн үйл ажиллагааны бэлгэ тэмдэг болсон юм. Түүний үйл ажиллагаа нь нийгмийн эмзэг бүлгийн хүмүүсийн зовлонг олон нийтэд таниулах, сайн дурын ажил болон буяны үйл ажиллагаанд хүмүүсийг татан оролцуулахад нөлөөлсөн гэж үнэлэгддэг.

Гэвч түүний ажил, үзэл санаа шүүмжлэлээс ангид байгаагүй. Зарим судлаач, сэтгүүлч болон эмнэлгийн үйлчилгээний талаар бичсэн шүүмжлэгчид түүний асрамжийн газруудын эмчилгээний чанар, өвдөлт намдаах тусламж, санхүүгийн ил тод байдал болон шашны үзэл баримтлалтай холбоотой асуудлыг хөндөж ирсэн. Мөн үр хөндөлт болон жирэмслэлтээс хамгаалах аргын талаарх түүний байр суурь олон нийтийн дунд маргаан дагуулж байв.&lt;ref&gt;{{cite web |title=1979 – Mother Teresa |url=https://www.nobelpeaceprize.org/laureates/1979 |publisher=Nobel Peace Prize}}&lt;/ref&gt;

Түүний үйл ажиллагааг дэмжигчид ядуу, өвчтэй, орхигдсон хүмүүст туслахын төлөө өөрийн амьдралаа зориулсан байдлыг нь онцолдог бол шүүмжлэгчид буяны байгууллагуудын эмнэлгийн стандарт, хандивын зарцуулалт болон хүмүүнлэгийн тусламжийн үр нөлөөг илүү нарийвчлан үнэлэх шаардлагатай гэж үздэг. Иймээс Тереза эхийн өв уламжлалыг авч үзэхдээ түүний хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаа болон түүнд холбогдох шүүмжлэлийг хоёуланг нь харгалзан үзэх нь зүйтэй.

== Соёл, нийгэмд үзүүлсэн нөлөө ==

Тереза эхийн нэр дэлхийн олон орны шашин, боловсрол, хүмүүнлэгийн салбарт танигдсан бөгөөд түүний амьдралын тухай ном, баримтат кино, телевизийн нэвтрүүлэг болон бусад бүтээл туурвисан байна.

Түүний үйл ажиллагаа дараах чиглэлээр нөлөө үзүүлжээ.

* '''Хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаа:''' Ядуу, өвчтэй болон нийгмийн эмзэг бүлгийн хүмүүст туслах сайн дурын ажлын талаарх олон нийтийн ойлголтыг нэмэгдүүлсэн.
* '''Шашин, ёс суртахуун:''' Католик шашны энэрэл, даруу байдал, бусдад үйлчлэх үзэл санааг олон улсын хэмжээнд түгээхэд хувь нэмэр оруулсан.
* '''Олон нийтийн оролцоо:''' Сайн дурын ажилтан, хандивлагч болон шашны байгууллагуудыг нийгмийн халамжийн ажилд татан оролцуулахад нөлөөлсөн.
* '''Соёлын өв:''' Түүний амьдрал, үзэл санаа нь намтар, баримтат бүтээл, шашны судалгаа болон хүмүүнлэгийн сэдэвтэй бүтээлүүдийн сэдэв болсон.
* '''Олон улсын харилцаа:''' Нобелийн энхтайвны шагнал болон бусад олон улсын өргөмжлөл нь түүний нэрийг дэлхий дахинд түгээсэн.

Тереза эхийн тухай дурсамж, түүний нэрэмжит байгууллага, шашны дурсгалын газрууд нь өнөөдөр ч түүний амьдрал, үйл ажиллагааг судлахад чухал байр суурь эзэлдэг.

== Гэгээнтнээр өргөмжлөгдсөн нь ==

Тереза эх 1997 оны 9 сарын 5-нд Энэтхэгийн Колката хотод нас баржээ. Түүнийг нас барсны дараа Католик сүм түүний амьдрал, шашны үйл ажиллагаа болон гайхамшигтай холбоотой гэж үзсэн үйл явдлуудыг судалж, гэгээнтнээр өргөмжлөх үйл явцыг эхлүүлсэн байна.

2003 оны 10 сарын 19-нд Ромын пап [[II Иохан Паул]] түүнийг адислагдсан хүнээр өргөмжилжээ. Үүний дараа 2016 оны 9 сарын 4-нд Ромын пап [[Францис]] Ватиканы Гэгээн Петрийн талбайд болсон ёслолын үеэр Тереза эхийг Католик сүмийн гэгээнтнээр өргөмжилсөн байна.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Holy Mass and Canonization of Blessed Mother Teresa of Calcutta |url=https://www.vatican.va/content/francesco/en/homilies/2016/documents/papa-francesco_20160904_omelia-canonizzazione-madre-teresa.html |publisher=The Holy See}}&lt;/ref&gt;

Католик сүмийн хуанлид түүний дурсгалын өдрийг нас барсан өдөртэй нь холбогдуулан 9 сарын 5-нд тэмдэглэдэг.


== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Mother Teresa|Тереза эх}}
{{Wikiquote}}
{{Stub}}
[[Ангилал:Католик шашны орден үндэслэгч]]

[[Ангилал:Адислагч]]
[[Ангилал:20-р зууны гэгээнтэн]]
[[Ангилал:Энэтхэг дэх католик шашны сүм]]
[[Ангилал:Энхтайвны Нобелийн шагналтан]]
[[Ангилал:Гавьяаны одон шагналтан (Их Британи)]]
[[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан]]
[[Ангилал:Конгрессын хүндэтгэлийн алтан медаль шагналтан]]
[[Ангилал:Бхарат Ратна шагналтан]]
[[Ангилал:Падма Шри шагналтан]]
[[Ангилал:Рамон Магсайсайн шагналтан]]
[[Ангилал:Инээмсэглэлийн одонгийн кавалер]]
[[Ангилал:Австралийн одон шагналтан (компаньон)]]
[[Ангилал:Кембрижийн их сургуулийн хүндэт доктор]]
[[Ангилал:Лавалийн их сургуулийн хүндэт доктор]]
[[Ангилал:Хүмүүнлэгийн тусламжийн хүн]]
[[Ангилал:Цагаач]]
[[Ангилал:Колкатагийн хүн]]
[[Ангилал:Энэтхэгийн хүн]]
[[Ангилал:Югославын хүн]]
[[Ангилал:Албаничууд]]
[[Ангилал:1910 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1997 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>l6o8ip0gpv6no4ry4sydgz3i55bei4d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эдуард Хайне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14275</id>
    <revision>
      <id>873805</id>
      <parentid>872041</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T14:25:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1816" sha1="i6jjrfcy6zg0wcq1lc8bbr02trptmf2" xml:space="preserve">[[Зураг:Heinrich Eduard Heine 1.jpg|thumb|right|Хайнрих Эдуард Хайне]]
'''Хайнрих Эдуард Хайне''' ({{lang-de|Heinrich Eduard Heine}}, [[1821]] оны [[3 сарын 15]] &amp;ndash; [[1881]] оны [[10 сарын 21]]) нь [[Герман]]ы [[математик]]ч байв.

Тэрээр [[Берлин]]д төрсөн бөгөөд [[тусгай функц]]үүд болон [[бодит анализ]]ийн судалгаануудаараа алдаршжээ. Хайне [[Халле]] хотноо нас нөгчсөн юм.

==Бүтээлүүд==
* [https://web.archive.org/web/20200122053336/http://www-gdz.sub.uni-goettingen.de/cgi-bin/digbib.cgi?PPN31520639X De aequationibus nonnullis differentialibus] (Берлин, 1842)
* [http://books.google.com/books?id=YE8DAAAAQAAJ&amp;pg=PA3&amp;dq=Eduard+Heine&amp;hl=en#PPR1,M1 Handbuch der Kugelfunctionen] (G. Reimer, Берлин, 1861)
* [http://historical.library.cornell.edu/cgi-bin/cul.math/docviewer?did=01990001&amp;view=50&amp;frames=0&amp;seq=4 Handbuch der Kugelfunctionen, Theorie und Anwendungen (Volume 1)] {{Dead link|date=Аравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (2nd ed., G. Reimer, Берлин, 1878)
* [https://web.archive.org/web/20060511171357/http://historical.library.cornell.edu/cgi-bin/cul.math/docviewer?did=01410002&amp;seq=4 Handbuch der Kugelfunctionen, Theorie und Anwendungen (Volume 2)] (2nd ed., G. Reimer, Берлин, 1881) 

==Мөн үзэх==
*[[Хайне-Борелийн теорем]]
*[[Хайне-Канторын теорем]]

{{DEFAULTSORT:Хайне, Эдуард}}

[[Ангилал:Германы математикч]]
[[Ангилал:Германчууд]]
[[Ангилал:1821 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1881 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>i6jjrfcy6zg0wcq1lc8bbr02trptmf2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цармын бүргэд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14287</id>
    <revision>
      <id>873795</id>
      <parentid>819583</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:37:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5649" sha1="e7br7pb3kdxqnvs1mqpbqlwh5vckxli" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Цармын бүргэд
| image = GoldenEagle-Nova.jpg
| image_caption = Нас бие гүйцсэн Цармын бүргэд (Хойд Америкийн дэд зүйл)&lt;br /&gt;''Aquila chrysaetos canadensis''
| image_width = 300px
| status = LC
| status_system = iucn3.1
| regnum = [[Амьтан]]
| phylum = [[Хөвчтөн]]
| classis = [[Шувуу]]
| subclassis = [[Neornithes]]
| infraclassis = [[Neognathae]]
| superordo = [[Neoaves]]
| ordo = [[Харцагатан]]
| familia = [[Харцгайнхан]]
| genus = ''[[Aquila (genus)|Aquila]]''
| species = '''''A. chrysaetos'''''
| binomial = ''Aquila chrysaetos''
| binomial_authority = ([[Карл Линней]], 1758)
| range_map = Aquila chrysaetos distribution map.png
| range_map_width = 300px
| range_map_caption = Цайвар ногоон  = Breeding only&lt;br /&gt; Цэнхэр= Өвөлждөг &lt;br /&gt; Хар ногоон = Бүтэн жил
| synonyms =
''Falco chrysaëtos'' &lt;small&gt;Линней, 1758&lt;/small&gt;
}}

'''Цармын бүргэд''' (''Aquila chrysaetos'') нь '''Харцагынхан''' овгийн хүчирхэг махчин шувуу бөгөөд [[Дэлхий]]н бөмбөрцгийн хойд хагасаар тархан нутагладаг. Цармын бүргэд нь маш хурдан шунган нисэж чадах ба '''241 км/ц''' хүрдэг байна.

== Гадаад төрх ==
Цармын бүргэд нь '''65-100 см''' урт, далавчаа дэлгэхэд '''150-240 см''', '''2.5-7 кг''' жинтэй. Бүртгэгдсэн хамгийн том хэмжээ нь 102 см урт, 9 кг жинтэй байв. Эм бүргэд эрээс биеэр том байна.
Тэд хар бор, хар хүрэндүү өнгөтэй байх ба толгойн орой, шилэн хүзүү хэсгээр шаргалдуу өдтэй.

== Идэш тэжээл ==
[[Туулай]], [[чандага]], [[тарвага]], [[зурам]], [[нугын нохой]] болон [[хулгана]], [[үнэг]], [[суусар]] зэрэг хөхтөн амьтан барьж иддэг. Мөн [[гургуул]], [[ятуу]], [[сойр]] гэх мэт шувуу иднэ. Өвлийн хахир хүйтэнд идэш тэжээл олдохгүй үед улай, сэгээр хооллох үе бий. Мөн зарим томхон хөхтөн амьтан [[цаа буга]], [[зээр]] гөрөөс зэрэг агнах ба нас бие гүйцсэн том цармын бүргэд [[чоно]] барьж байсан тухай мэдээлэл бий.

== Үржил ==
Энэ бүргэд нь амьдралаа нэг хостойгоо л өнгөрүүлдэг байна. Эзэмшил газраа хэд хэдэн үүр барьж сэлгэн амьдардаг. Нэг хосын эзэмших нутаг дэвсгэр 155 хавтгай дөрвөлжин км байна. Үүрээ өндөр байц хад, модны оройд иш мөчир, өвс ашиглан барьдаг. Үүрэндээ ирэх бүр хэрэгцээт засвар хийн нэмж томсгох тул олон жил хэрэглэсэн хуучин үүр нь 2 м голчтой, 1 м өндөр том байдаг. Заримдаа модон дээр зассан үүрний хүнд жинг даахгүй модны тулгуур мөчир нь хугарах нь бий. 

Эм бүргэд 1-9 сарын хооронд 2-4 өндөг гаргана. Өндөг нь цав цагаан эсвэл бор толботой байна. 40-45 хоног дарж дэгдээхэй болдог. Дэгдээхэй нь зөөлөн цагаан өд сөдөөр бүрхэгдсэн байдаг. Өсгөж бойжуулах явцад голдуу ганц нь л амьд үлдэж том болдог аж. Дэгдээхэй 65-80 хоноод нисэж сурах ба 3 сар хүрээд бие даан амьдарна. 3-4 нас хүрээд үржилд орох нас бие гүйцэх бөгөөд 5 нас хүрээд өд сөд нь гуужин солигддог.
1 нас хүрээд насанд хүрнэ

== Галлерей ==
&lt;gallery&gt;
Image:Steinadler Baby vierzehn Tage alt 12052007 01.jpg|Өндөгнөөс хагараад 14 хонож буй дэгдээхэй.
Aquila chrysaetos MHNT.ZOO.2010.11.88.3.jpg |Museum specimen 
Image:Orel skalní 1.jpg|Өд нь ургаж эхэлж байна.
Image:Aquila chrysaetos USFWS.jpg|Залуу бүргэд.

Image:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|Татаж авсан зураг.
Image:Sulphurcreekeagle2008.jpg|
Image:Hunting_with_Golden_Eagles.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{commons|Aquila chrysaetos}}
{{wikispecies|Aquila chrysaetos}}
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7177688.stm Golden Eagle to patrol puglias airfields]
* [https://web.archive.org/web/20070609172423/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Golden_Eagle.html Cornell Lab of Ornithology - Species Account]
* [http://www.sdakotabirds.com/species/golden_eagle_info.htm Golden Eagle Information and Photos]
* [https://web.archive.org/web/20070708102538/http://www.nature.org/animals/birds/animals/goldeneagle.html Nature Conservancy's Birds of Prey: Golden Eagle]
* [https://web.archive.org/web/20070705151445/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3490id.html Golden Eagle InfoCenter]

[[Ангилал:Бүргэдүүд]]
[[Ангилал:Анч шувуу]]
[[Ангилал:Харцгайнхан]]</text>
      <sha1>e7br7pb3kdxqnvs1mqpbqlwh5vckxli</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Харсун бэгбаатар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14345</id>
    <revision>
      <id>873785</id>
      <parentid>682295</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T12:52:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2272" sha1="ie0m0n312zbgkk8qv705tjj1vsxk827" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Харсун бэгбаатар
| status = LC | status_system = IUCN3.1
| image = Surnia-ulula-002.jpg
| image-width = 250pxl
| regnum = [[Амьтан]]
| phylum = [[Хөвчтөн]]
| classis = [[Шувуу]]
| ordo = [[шар шувуу|Шар шувуутан]]
| familia = [[Strigidae]]
| genus = '''''Surnia'''''
| genus_authority = [[André Marie Constant Duméril|Duméril]], [[1806]]
| species = '''''S. ulula'''''
| binomial = ''Surnia ulula''
| binomial_authority = ([[Карл Линней]], [[1758]])}}
[[File:Surnia ulula ulula MHNT.ZOO.2010.11.158.3.jpg|thumb|''Surnia ulula ulula'']]

'''Харсун бэгбаатар''' (''Surnia ulula'') нь дунд хэмжээний [[шар шувуу]] юм. '''Surnia''' төрлийн ганц амьд зүйл болно.

Энэ шувуу нь 35-43 см урт, далавчаа дэлгэхэд 69-82 см. Бөөрөнхий толгой, шар нүдтэй ба далавчны хэлбэр, урт сүүл нь [[шонхор]] шувуутай төстэй. Харсун бэгбаатар [[Хойд Америк]], [[Еврази]]йн ой тайгад нутаглан, модны хонгил нүх, эсвэл өөр томхон шувууны орхисон үүрэнд амьдардаг. 

== Идэш тэжээл ==
Тэд [[оготно]], [[зурам]] зэрэг мэрэгч, [[хөөндэй]] гэх мэт шувуу барьж иднэ. Харсун бэгбаатар маш сайн сонсголтой ба мэрэгчдийн гаргасан чимээгээр цасруу шунган барьдаг байна. 

Энэ шувуу нь нүүдэллэхгүй ба өдрийн цагт идэвхтэй, шөнө унтдаг аж.

== Цахим холбоос ==
{{commons|Surnia ulula}}
* [http://ibc.lynxeds.com/species/northern-hawk-owl-surnia-ulula Northern Hawk Owl videos, photos &amp; sounds] on the Internet Bird Collection
* [https://web.archive.org/web/20090327014800/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Northern_Hawk_Owl.html Northern Hawk Owl] - Cornell Lab of Ornithology
* [http://sdakotabirds.com/species/northern_hawk_owl_info.htm Northern Hawk Owl Information and Photos]

[[Ангилал:Уулийнхан]]</text>
      <sha1>ie0m0n312zbgkk8qv705tjj1vsxk827</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хулгар гуйванга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14598</id>
    <revision>
      <id>873789</id>
      <parentid>819428</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:08:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5566" sha1="8sa9vcsg7gz443ielevig785grf0zp6" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Хулгар гуйванга
| status = LC 
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =
| image = Asio-flammeus-001.jpg
| image_width = 256px
| regnum = [[Амьтан]]
| phylum = [[Хөвчтөн]]
| classis = [[шувуу|Жигүүртэн]]
| ordo = [[owl|Strigiformes]]
| familia = [[typical owl|Strigidae]]
| subfamilia = [[Asioninae]]
| genus = ''[[Asio]]''
| species = '''''A. flammeus'''''
| binomial = ''Asio flammeus''
| binomial_authority = ([[Erik Pontoppidan|Pontoppidan]], 1763)
| synonyms =
''Asio accipitrinus''
}}
[[File:Asio flammeus flammeus MHNT.ZOO.2010.11.155.1.jpg|thumb|''Asio flammeus flammeus'']]

'''Хулгар гуйванга''' (''Asio flammeus'') нь  '''Strigidae''' овгийн нэг зүйл [[шар шувуу]] юм. Тэд  ''Asio'' төрөл бөгөөд хөхтөн амьтдын чихтэй төстэй туг өдтэй байдаг. Энэхүү туг өд нь ил харагдах зүйл байхад далд зүйл бас бий. Хулгар гуйвангын чихний туг өд нь маш богино тул бараг харагддаггүй. 

== Гадаад төрх ==
Энэхүү шар шувуу нь дундаж хэмжээний, '''34-43 см''', '''206-475 гр''' жинтэй, том нүд, толгой, богино хүзүү, өргөн далавчтай. Хошуу нь богино, махир, бахим бөгөөд хар өнгөтэй юм. Далавчаа дэлгэхэд 85-103 см урт байна. Эмэгчин нь биеэр арай том байдаг.


== Амьдрах бүс ==
Хулгар гуйванга нь [[Антарктид]] болон [[Австрали]]ас бусад бүх тивд хамгийн өргөн тархан амьдардаг шувуу юм. Хойд зүгт амьдрах хэсэг нь өвлийн улиралд өмнө зүгт нүүдэллэдэг.  


== Дэд зүйлүүд ==
Одоогоор мэдэгдээд буй 10 дэд зүйл бий. Эдгээр нь:

* ''Asio flammeus bogotensis'' &lt;small&gt;([[Frank Chapman|Chapman]], 1915)&lt;/small&gt; 	 
* ''Asio flammeus domingensis'' &lt;small&gt;([[Philipp Ludwig Statius Müller|Statius Müller]], 1776)&lt;/small&gt;
* ''Asio flammeus flammeus'' &lt;small&gt;([[Erik Pontoppidan|Pontoppidan]], 1763)&lt;/small&gt;
* ''Asio flammeus galapagoensis'' &lt;small&gt;([[John Gould|Gould]], 1837)&lt;/small&gt; - 
* ''Asio flammeus pallidicaudus'' &lt;small&gt;([[Herbert Friedmann|Friedmann]], 1949)&lt;/small&gt;
* ''Asio flammeus ponapensis'' &lt;small&gt;([[Ernst W. Mayr|Mayr]], 1933)&lt;/small&gt;
* ''Asio flammeus portoricensis''  &lt;small&gt;([[Robert Ridgway|Ridgway]], 1882)&lt;/small&gt;
* ''Asio flammeus sandwichensis''  &lt;small&gt;([[Andrew Bloxam|A. Bloxam]], 1827)&lt;/small&gt;: [[Pueo]] or Hawaiian Short-eared Owl - [[Hawaii]]
* ''Asio flammeus sanfordi''  &lt;small&gt;([[Outram Bangs|Bangs]], 1919)&lt;/small&gt;	 
* ''Asio flammeus suinda'' &lt;small&gt;([[Louis Jean Pierre Vieillot|Vieillot]], 1817)&lt;/small&gt;


== Үржил ==
Тэд тундр, [[саванна]], тал, нуга хөндийд газар үүрлэдэг байна. Өвс, ургамал, өд зэргээр халхлан далдалсан байх аж. Голдуу 4-7 өндөг гаргах ба хэрэв оготно зэрэг идэш тэжээл элбэг үед арав гаруй өндөг гаргадаг байна. Эмэгчин нь 21-37 хоног өндгөө даран ангаахай гарж, 28 хоноод бие даан амьдарна.
Нэг нас хүрээд үржлийн нас бие гүйцдэг ажээ. Хойд зүгт 3-6 сарын хооронд нийлэх ба нэг хостойгоо амьдардаг байна.


== Идэш тэжээл ==
Хулгар гуйванга голдуу шөнөөр ан хийх ч, өдрийн цагт ч идэвхтэй байна. 
Гол идэш тэжээл нь [[оготно]] зэрэг [[мэрэгч]] бөгөөд мөн бусад жижиг [[хөхтөн]], [[шувуу]], томхон [[шавьж]]аар хооллоно.  


== Цахим холбоос ==
{{Commons|Asio flammeus}}
* [http://www.owlpages.com/owls.php?genus=Asio&amp;species=flammeus Pictures, Calls and Information]
* [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Asio_flammeus.html Pictures and Information]
* [http://www.dec.ny.gov/animals/7080.html New York State Department of Environmental Conservation]
* [https://web.archive.org/web/20090327005903/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Short-eared_Owl.html Short-eared Owl Species Account] - Cornell Lab of Ornithology
* [http://www.sdakotabirds.com/species/short_eared_owl_info.htm Short-eared Owl Information and Photos] - South Dakota Birds and Birding
* [https://web.archive.org/web/20091218064502/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3670id.html Short-eared Owl ''Asio flammeus''] - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
* [http://ibc.lynxeds.com/species/short-eared-owl-asio-flammeus Short-eared Owl videos, photos &amp; sounds] on the Internet Bird Collection
* [http://www2.timesreview.com/NR/Stories/R032708_EPCAL_stef Riverhead, NY ''News Review'' article about the appearance of short-eared owls at EPCAL]
* [http://www.ibercajalav.net/img/272_Asio_flammeus.pdf Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta]
* [http://www.naturlichter.de/gallery2/main.php?g2_view=keyalbum.KeywordAlbum&amp;g2_keyword=Asio,flammeus Images A. flammeus flammeus and A. flammeus sanfordi at www.naturlichter.com]


[[Ангилал:Уулийнхан]]</text>
      <sha1>8sa9vcsg7gz443ielevig785grf0zp6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлэг харцага</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14630</id>
    <revision>
      <id>873809</id>
      <parentid>819308</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T14:50:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5613" sha1="fi162wqw30bbsn0pepdu4uazmq4kgyq" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Үлэг харцага
| status = LC
| status_system = iucn3.1
| status_ref = 
| image = Accipiter_gentilisAAP045CA.jpg
| image_caption = Залуу (зүүн) , нас бие гүйцсэн Үлэг харцага 
| regnum = [[Амьтан]]
| phylum = [[Хөвчтөн]]
| classis = [[bird|Aves]]
| ordo = [[Харцагатан]]
| familia = [[Харцагынхан]]
| genus = ''[[Accipiter]]''
| species = '''''A. gentilis'''''
| binomial = ''Accipiter gentilis''
| binomial_authority = ([[Карл Линней]], 1758)
| subdivision_ranks = Дэд зүйлүүд
| subdivision = ''Accipiter gentilis albidus &lt;br /&gt; Accipiter gentilis apache &lt;br /&gt; Accipiter gentilis arrigonii &lt;br /&gt; Accipiter gentilis atricapillus &lt;br /&gt; Accipiter gentilis buteoides &lt;br /&gt; Accipiter gentilis fujiyamae &lt;br /&gt; Accipiter gentilis gentilis &lt;br /&gt; Accipiter gentilis laingi &lt;br /&gt; Accipiter gentilis marginatus &lt;br /&gt; Accipiter gentilis schvedowi''
| range_map = Accipiter gentilis map.svg
| range_map_width = 250px
| range_map_caption = Амьдрах бүс&lt;br /&gt;шар: үрждэг&lt;br /&gt;ногоон: жил тойрон&lt;br /&gt;цэнхэр: өвөлждөг.
}}
'''Үлэг харцага''', ''Accipiter gentilis'', нь [[Харцагынхан]] овгийн махчин шувуу юм.  
Энэхүү шувуу дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагасын сэрүүн бүсэд суурин амьдрах ба хойд [[Ази]], [[Канад]]ад  амьдрах зарим нь өвлийн улиралд өмнө зүг нүүдэллэдэг. 


== Гадаад төрх ==
[[Файл:AccipterGentilisJuvenileFlight1.jpg|thumb|left|Нисэж буй залуу харцага]]
Үлэг харцага нь ''Accipiter'' төрлийн хамгийн том гишүүнt болно. Эрэгчингийн биеийн урт 49-57 см, далавчаа дэлгэхэд 93-105 см, эмэгчин нь биеэр том ба 58-64 см урт, далавчаа дэлгэхэд 108-127 см байна. Биеийн жин 630 гр-2 кг хүртэл юм.  Өргөн богино далавч, урт сүүл нь ой модонд амьдран модон дундуур нисэхэд зохицжээ. Эрэгчин нь илүү хөх саарал өнгө давамгайлсан, эм нь үнсэн сааралдуу өнгөтэй. Нас бие гүйцээгүй бага залуу үлэг харцага бор өнгөтэй байдаг. 

[[Еврази]]д, заримдаа эрэгчин нь эмэгчин [[морин харцага]]тай андуурагдах ч, биеэр илүү том, харьцангуй урт далавчтай болно.

== Идэш тэжээл ==
[[Файл:Northern Goshawk ad M2.jpg|thumb|left]]
Жирийн үед дундажаар 80 кмц хурдтай нисэх ба ан хийж доош шунган дайрах үед 130 кмц хүртэл хурдтай нисдэг байна. Голдуу [[шувуу]], [[хөхтөн]] амьтдаар хооллоно. 

[[File:Accipiter gentilis MHNT.ZOO.2010.11.84.2.jpg|thumb| ''Accipiter gentilis'']]

== Үржил ==
3-4 сард үржлийн үе эхлэх ба 4-5 сард эмэгчин харцага 2-4 өндөг гаргана. Тэд үүрээ голдуу өндөр том модны оройд засдаг. Олон жил засвар хийн иш мөчир нэмж янзлан үүрлэх тул 60 см хүртэл өндөр, 1 м голчтой болтол том болдог байна. Өндөг нь 60 гр орчим жинтэй, 59 мм урттай. 28-38 хоног дарж ангаахай гарах бөгөөд 35 хоноод үүрээ орхин бие даадаг ба эцэг эхийнхээ эзэмшил газар 1 нас өнгөртлөө үлддэг.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Accipiter gentilis|Үлэг харцага}}
* [https://web.archive.org/web/20081220101727/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Northern_Goshawk.html Northern Goshawk Species Account] - Cornell Lab of Ornithology
* [https://web.archive.org/web/20120112122602/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3340id.html Northern Goshawk] - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
* [http://sdakotabirds.com/species/northern_goshawk_info.htm Northern Goshawk Information] - South Dakota Birds and Birding
* [https://web.archive.org/web/20090515024043/http://www.on.ec.gc.ca/wildlife/wildspace/life.cfm?ID=NOGO&amp;Page=Call&amp;Lang=e Environment Canada Goshawk page, including sound clip of Goshawk Call]
* [https://web.archive.org/web/20071205022230/http://digital.library.unt.edu/govdocs/crs/search.tkl?q=goshawk&amp;search_crit=fulltext&amp;search=Search&amp;date1=Anytime&amp;date2=Anytime&amp;type=form Read Congressional Research Service (CRS) Reports regarding Northern Goshawks]
* [http://ibc.lynxeds.com/species/northern-goshawk-accipiter-gentilis Goshawk videos, photos &amp; sounds] on the Internet Bird Collection
* [http://www.birdwatching-bliss.com/accipiters.html Picture of Northern &amp; European Goshawk chicks and other Accipiters]
* [https://web.archive.org/web/20080509054018/http://pages.cthome.net/rwinkler/goshawk2.htm Nature writer recounts goshawk pair's fierce defense of their nesting territory]
* [http://www.ibercajalav.net/img/117_GoshawkAgentilis.pdf Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta]
* {{ITIS | ID=175300 | taxon=''Accipiter gentilis'' | year=2009 | date=22 February}}

[[Ангилал:Анч шувуу]]
[[Ангилал:Харцага]]</text>
      <sha1>fi162wqw30bbsn0pepdu4uazmq4kgyq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хумхин нугас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14805</id>
    <revision>
      <id>873790</id>
      <parentid>819582</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:08:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3809" sha1="hnxhzlangzylxj3nhzphsx9t22aws0m" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Хумхин нугас
| status = LC | status_system = IUCN3.1
| status_ref = 
| image = Mergus-merganser-americanus-001.jpg
| image_width = 240px
| regnum = [[Амьтан]]
| phylum = [[Хөвчтөн]]
| classis = [[шувуу|Жигүүртэн]]
| ordo = [[Галуутан]]
| familia = [[Нугасныхан]]
| genus = ''[[Mergus]]''
| species = '''''M. merganser'''''
| binomial = ''Mergus merganser''
| binomial_authority = [[Карл Линней|Линней]], 1758
| range_map = Mergus merganser distr.png
| range_map_width = 240px
| range_map_caption = Амьдрах бүс
| synonyms =
''Merganser americanus''
}}

'''Хумхин нугас''', мөн '''Хумхин бохио''' гэдэг ('''''Mergus merganser'''''), нь томхон хэмжээний нугас бөгөөд  [[Европ]], Хойд [[Ази]] болон [[Хойд Америк]]т тархан нутагладаг. Нуур цөөрөм голын ойролцоо амьдран модны хонгил нүхэнд үүрлэх нь бий.
3 дэд зүйл бий. Эдгээр нь:
* ''M. m. merganser'' – Европын
* ''M. m. orientalis'' – Төв Азийн
* ''M. m. americanus'' – Америкийн 


[[Зураг:common merganser small.jpg|left|thumb|''M. m. merganser'', эмэгчин нь дэгдээхэйн хамт]]
Эрэгчин, эмэгчин нь харахад хялбар танигдана. Эрэгчин нугас нь хар ногоон толгойтой бол эмэгчин нь бор улаан өнгийн толгойтой. Хумхин нугас '''70 см''' урт ба далавчаа дэлгэхэд '''78-94 см''' юм.

== Идэш тэжээл ==
Тэд голдуу [[загас]]аар хооллох ба мөн [[хясаа]], [[сам хорхой]], усны [[шавьж]] хорхой иддэг.

[[Зураг:Common Merganser, female and 4 young.jpg|thumb|left|''M. m. americanus'', эмэгчин ба залуу нугас]]
[[Хойд Америк]]ийн шувууд цөөн тоогоор сүрэглэн [[АНУ]]-д өвөлждөг ба баруун эргийн зарим нь суурин амьдардаг. 
[[Скандинав]], [[Орос]]т амьдрах хэсэг нь өмнө зүгт нүүдэллэх ба баруун [[Европ]]т амьдрах хэсэг нь суурин байдаг байна.

[[File:Mergus merganser MHNT.ZOO.2010.11.30.2.jpg|thumb| ''Mergus merganser'']]

== Гадаад холбоос ==
{{commons|Mergus merganser}}
* [https://web.archive.org/web/20060426194909/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Common_Merganser.html Cornell Lab of Ornithology: Common Merganser]
* [https://web.archive.org/web/20091117232653/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i1290id.html USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter: Common Merganser]
* [http://www.sdakotabirds.com/species/common_merganser_info.htm South Dakota Birds and Birding: Common Merganser]
* [https://web.archive.org/web/20070929083343/http://www.enature.com/fieldguides/detail.asp?recnum=BD0421 eNature.com: Common Merganser]
* [https://web.archive.org/web/20070927205717/http://www.massaudubon.org/birdatlas/index.php?search=yes&amp;id=8 Massachusetts Breeding Bird Atlas-Common Merganser]
* [https://web.archive.org/web/20090924165843/http://www.thebirdsofsouthgloucestershire.co.uk/RECORDS/Goosander.htm The Birds of South Gloucestershire]
* [https://web.archive.org/web/20090307063725/http://www.qc.ec.gc.ca/faune/guide/html/grand_harle_e.html Common Merganser], Environment Canada
* [http://ibc.lynxeds.com/species/goosander-mergus-merganser Goosander videos, photos &amp; sounds] on the Internet Bird Collection

[[Ангилал:Тэнгисийн нугас ба бохио]]</text>
      <sha1>hnxhzlangzylxj3nhzphsx9t22aws0m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Халтар шунгуур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14831</id>
    <revision>
      <id>873783</id>
      <parentid>864955</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T12:44:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4464" sha1="0xzz12cv6nlebry6iseorlyh57ileti" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Халтар шунгуур
| image = Podiceps nigricollis (Marek Szczepanek)2.jpg
| image_width = 240px
| image_caption = ''Podiceps nigricollis nigricollis''
| status = LC
| status_system = iucn3.1
| regnum = [[Амьтан]]
| phylum = [[Хөвчтөн]]
| classis = [[Шувуу]]
| ordo = [[Налтан]]
| familia = [[Шунгуурынхан]]
| genus = ''[[Podiceps]]''
| species = '''''P. nigricollis'''''
| binomial = ''Podiceps nigricollis''
| binomial_authority = [[Christian Ludwig Brehm|Brehm]], 1831
}}

'''Халтар шунгуур''', ''Podiceps nigricollis'', нь [[Австрали]], [[Антарктид]]аас бусад тивд амьдардаг, [[Шунгуурынхан]] овгийн усны шувуу юм.

==Дэд зүйлүүд==
[[Image:Podiceps nigricollis 001.jpg|thumb|left|''P. n. nigricollis'', ]]
Нийт 3 дэд зүйл бий:
*''P. n. nigricollis'' нь [[баруун Европ]], баруун Азид таарна.
*''P. n. gurneyi'' Өмнөд Африкт.
*''P. n. californicus'' Баруун өмнөд [[Канад]], АНУ-д. 

==Гадаад төрх==

Халтар шунгуур  '''28–34 см''' урт, [[тагтаа]]тай ойролцоо хэмжээний биетэй. Нас бие гүйцсэн нь зуны улиралд хар хүзүү, толгой, шар чихний туг өдтэй тул андашгүй. Өвөл болоход цайвар цагаан байх ба толгойн ар хэсэгт хардуу байдгаараа [[Ухаа шунгуур]]аас ялгардаг. 

&lt;gallery&gt;
image:Eared Grebe.jpg|
Image:Horned Grebe.jpg|
Podiceps nigricollis MHNT.ZOO.2010.11.39.2.jpg |Museum specimen 
&lt;/gallery&gt;

==Зан авир==
Энэхүү шувуу нь сэлж шумбахдаа гарамгай ба усан доор [[загас]], [[үе хөлтөн]] зэргийг хөөн барьж иддэг. Аюул тохиолдоход нисэхээсээ шумбахыг илүүд үзнэ. Бусад шунгуурын адил усны эрэг хөвөө орчимд үүрээ засах бөгөөд хөл нь нилээд хойно байрлалтай тул алхаж явахдаа тааруу юм.

Голдуу 2 өндөг гаргана. Дэгдээхэй нь судалтай байх заримдаа ба эцэг эх нь нуруун дээрээ суулган харж торддог. 

Халтар шунгуур жилийн ихэнх хэсгийг (9 - 10 сар) бараг нисэлгүйгээр өнгөрөөх ба нүүдлийн үедээ л 6000 км хол зам туулан нисдэг байна. 

&lt;references/&gt;

==Эшлэл==&lt;!-- Condor39:40 --&gt;
* {{IUCN2006|assessors={{aut|BirdLife International}}|year=2004|id=49530|title=Podiceps nigricollis|downloaded=9 May 2006}} Database entry includes justification for why this species is of least concern
* {{aut|Herrera, Néstor; Rivera, Roberto; Ibarra Portillo, Ricardo &amp; Rodríguez, Wilfredo}} (2006): Nuevos registros para la avifauna de El Salvador. [&quot;New records for the avifauna of El Salvador&quot;]. ''Boletín de la Sociedad Antioqueña de Ornitología'' '''16'''(2): 1–19. [Spanish with English abstract] [http://www.sao.org.co/publicaciones/boletinsao/01-Herrera.etal.RecordsSalvador.pdf PDF fulltext]
*{{cite book |first=Malcolm |last=Ogilvie |coauthors=Rose, Chris |year=2003 |title=Grebes of the World |url=https://archive.org/details/grebesofworld0000olgi |publisher=Bruce Coleman |location=Uxbridge, UK |isbn=1-872842-03-8}}

== Цахим холбоос ==
{{Commons|Podiceps nigricollis}}
* [http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob120.htm BTO BirdFacts - Black-necked Grebe]
* [https://web.archive.org/web/20090413044206/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Eared_Grebe.html Eared Grebe] – Cornell Lab of Ornithology
* [https://web.archive.org/web/20070929095646/http://enature.com/fieldguides/detail.asp?allSpecies=y&amp;searchText=eared%20grebe&amp;curGroupID=1&amp;lgfromWhere=&amp;curPageNum=1 Eared Grebe] – eNature.com
* [http://sdakotabirds.com/species/eared_grebe_info.htm Eared Grebe Information and Photos] – South Dakota Birds
* [https://web.archive.org/web/20160304003542/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i0040id.html Eared Grebe] – USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter

[[Ангилал:Шунгуурынхан]]
[[Ангилал:Евразийн шувууд]]</text>
      <sha1>0xzz12cv6nlebry6iseorlyh57ileti</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эгэл хараалай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14869</id>
    <revision>
      <id>873804</id>
      <parentid>850804</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T14:24:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3682" sha1="rh2ce8p2rz6l28jobizq773fxtpsbwz" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Эгэл хараалай
| status = LC| status= LC | status_system = IUCN3.1
| image = Common tern with fish.jpg
| image_width = 250px
| regnum = [[Амьтан]]
| phylum = [[Хөвчтөн]]
| classis = [[Шувуу]]
| ordo = [[Хиазтан]]
| familia = [[Sternidae]]
| genus = '' [[Хараалай]] ''
| species = '''''S. hirundo'''''
| binomial = ''Sterna hirundo''
| binomial_authority = [[Карл Линней]], 1758
}}
'''Эгэл хараалай''' (''Sterna hirundo'') нь  '''Sternidae''' овгийн шувуу юм. Энэхүү шувуу нь [[Европ]], [[Ази]]йн сэрүүн бүс болон зүүн ба төв [[Хойд Америк]]т амьдарна. 

==Гадаад төрх==
Эгэл хараалай  34-37 см урт, далавчаа дэлгэхэд  70-80 см юм. Нарийн, хурц хошуу нь улаан ба үзүүр нь хар байна. Уртавтар хөл нь мөн улаан өнгөтэй. 


==Идэш тэжээл==
Голдуу [[загас]]аар хооллох ба гол нуур, тэнгисийн усанд шунган орж барьдаг байна.

==Үржил==
Тэд үржлийн үедээ олноор сүрэглэн гол усны эрэг хөвөөнд өвс зэргээр үүр засаж, 2-4 өндөг гаргана. Энэ үедээ өөрийн үүр болон дэгдээхэйгээ хамгаалан ойртож очсон хүн, амьтанруу дайрдаг.

&lt;br&gt;
&lt;gallery&gt;
File:Sterna hirundo -hovering to protect nest-8.jpg|
File:Sterna hirundo -nest with three eggs-8.jpg|Үүрэндэх өндөг.
File:Sterna hirundo -adult incubating eggs-8.jpg|Өндгөө дарж байна.
File:Common Tern96.ogg|Австралид.
&lt;/gallery&gt;

== Ном зүй ==
* '''Austin''', Oliver L. Sr. (1953): A Common Tern at Least 23 Years Old. ''Bird-Banding'' '''24'''(1): 20. [https://web.archive.org/web/20110607044656/http://elibrary.unm.edu/sora/JFO/v024n01/p0020-p0020.pdf PDF fulltext]
* {{IUCN2006|assessors='''BirdLife International'''|year=2004|id=49261|title=Sterna hirundo|downloaded=11 May 2006}} Database entry includes justification for why this species is of least concern
* '''Harrison''', Peter (1988): ''Seabirds'' (2nd ed.). [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London ISBN 0-7470-1410-8
* '''[[National Geographic Society]]''' (2002): ''Field Guide to the Birds of North America''. National Geographic, Washington DC. ISBN 0-7922-6877-6
* '''Olsen''', Klaus Malling &amp; '''Larsson''', Hans (1995): ''Terns of Europe and North America''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London. ISBN 0-7136-4056-1

== Цахим холбоос ==
{{commons|Sterna hirundo|Хараалай (''Common Tern'')}}
{{wikispecies|Sterna hirundo}}
* [http://ibc.lynxeds.com/species/common-tern-sterna-hirundo Common Tern videos, photos &amp; sounds] on the Internet Bird Collection
* [https://web.archive.org/web/20070912190343/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Common_Tern.html Common Tern Species Account] - Cornell Lab of Ornithology
* [https://web.archive.org/web/20090507030712/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i0700id.html Common Tern - ''Sterna hirundo''] - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
* [http://www.sdakotabirds.com/species/common_tern_info.htm Common Tern Information and Photos] - South Dakota Birds and Birding
* [http://www.madeirabirds.com/common_tern Common Tern Profile] - Madeira Wind Birds
* [https://web.archive.org/web/20110726203023/http://www.birdphoto.fi/lajikuvat/stehir/ Pictures and voice recording]


[[Ангилал:Хараалай]]</text>
      <sha1>rh2ce8p2rz6l28jobizq773fxtpsbwz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хараалжин цууцил</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14876</id>
    <revision>
      <id>873784</id>
      <parentid>570325</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T12:51:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2194" sha1="6iblj33n9kcj9xajc6yqwcqfbvr27n3" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Хараалжин цууцил
| status = LC | status_system = IUCN3.1
| image = Limnodromus scolopaceus Mike Baird crop.jpg
| image_width = 250px
| regnum = [[Амьтан]]
| phylum = [[Хөвчтөн]]
| classis = [[шувуу|Жигүүртэн]]
| ordo = [[Хиазтан]]
| familia = [[Хомноотынхон]]
| genus = ''Цууцил'', ''Limnodromus''
| species = '''''L. scolopaceus'''''
| binomial = ''Limnodromus scolopaceus''
| binomial_authority = ([[Томас Сэй]], 1823)
}}
'''Хараалжин цууцил''', ''Limnodromus scolopaceus'', нь дундаж хэмжээний ус гатлагч шувуу юм.
Энэхүү шувуу нь [[Хойд Америк]], [[Сибирь]], [[Монгол]]ын чийглэг тундрт амьдарна. 

== Гадаад төрх ==
Нас бие гүйцсэн нь шардуу хөл, урт шулуун хошуутай. Их бие нь нуруун хэсгээр хар бордуу ба өвөр хэсэг нь улаавтар, хоолой, цээж хэсгээр толботой байна. Сүүл нь хар өнгөтэй, цагаан эмжээр мэт судалтай. Өвөл болоход  сааралдуу зүстэй болно.
Хараалжин цууцил намгархаг газар амьдран [[шавьж]], [[нялцгай биетэн]], [[үет хөлтөн]], мөн ургамал иддэг.

== Ном зүй ==
* Richard Sale: ''A Complete Guide to Arctic Wildlife.'' Verlag Christopher Helm, London 2006, ISBN 0-7136-7039-8.

== Цахим холбоос ==
{{Commons|Limnodromus scolopaceus}}
* [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i2320id.html Long-billed Dowitcher - ''Limnodromus scolopaceus''] - USGS Patuxent Bird Identification Infocenter
* [https://web.archive.org/web/20090220003421/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Long-billed_Dowitcher.html Long-billed Dowitcher Species Account] - Cornell Lab of Ornithology
* [http://www.sdakotabirds.com/species/long_billed_dowitcher_info.htm Long-billed Dowitcher Information and Photos] - South Dakota Birds and Birding

[[Ангилал:Хомноотынхон]]</text>
      <sha1>6iblj33n9kcj9xajc6yqwcqfbvr27n3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрээнхавирга хахилаг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14957</id>
    <revision>
      <id>873807</id>
      <parentid>819586</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T14:34:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3631" sha1="iveod7bmuwvldrcicymvt9fcb6hb6e2" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Эрээнхавирга хахилаг
| status = LC 
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = 
| image = Alectoris-chukar-001.jpg
| image_width = 240px
| regnum = [[Амьтан]]
| phylum = [[Хөвчтөн]]
| classis = [[Шувуу]]
| ordo = [[Тахиатан]]
| familia = [[Гургуулынхан]]
| genus = ''Alectoris'', ''Хахилаг''
| species = '''''A. chukar'''''
| binomial = ''Alectoris chukar''
| binomial_authority = ([[Жон Эдвард Грей|Грей]], 1830)
| subdivision_ranks = Дэд зүйлүүд
| subdivision = ''Alectoris chukar chukar &lt;br /&gt; Alectoris chukar cypriotes &lt;br /&gt; Alectoris chukar dzungarica &lt;br /&gt; Alectoris chukar falki &lt;br /&gt; Alectoris chukar kleini &lt;br /&gt; Alectoris chukar koroviakovi &lt;br /&gt; Alectoris chukar kurdestanica &lt;br /&gt; Alectoris chukar pallescens &lt;br /&gt; Alectoris chukar pallida &lt;br /&gt; Alectoris chukar potanini &lt;br /&gt; Alectoris chukar pubescens &lt;br /&gt; Alectoris chukar sinaica &lt;br /&gt; Alectoris chukar subpallida &lt;br /&gt; Alectoris chukar werae''
| range_map = AlectorisChristensen.svg
| range_map_caption = Эрээнхавирга хахилаг тархалт (ногоон)
}}
'''Эрээнхавирга хахилаг''', ''Alectoris chukar'', нь [[Гургуулынхан]] овгийн шувуу юм. 

== Гадаад төрх ==
Тэд бөөрөнхийдүү 32-35 см урт бие, цайвар бор нуруу, саарал цээж, бор шаргалдуу гэдэстэй. Нэрнийхээ дагуу хажуу хавирга нь эрээн судалтай, хөл нь улаан байдаг. Үргэж цочихдоо нисэхээсээ гүйж зугтах ба хэрэгцээтэй үед богино зайд ниснэ.

== Тархац ба зан авир ==
[[Зураг:AntelopeIsland Chukar.JPG|thumb|left|thumb| АНУ-д.]]
[[File:Perdrix choukar MHNT.jpg|thumb|'' Alectoris chukar falki '']] 
Эрээнхавирга хахилаг нь [[Еврази]]ас гаралтай ба [[Энэтхэг]]ийн хойд хэсэг, [[Пакистан]], [[Афганистан]], зүүн өмнөд [[Европ]]ын зүүн хэсгээр нутаглана. Мөн спорт агнуурын зорилгоор [[АНУ]]-н [[Хадат уул]] болон [[Канад]], [[Шинэ Зеланд]]ад нэвтрүүлэн оруулж өргөнөөр суурьшсан. 
Энэхүү шувуу нь хад чулуурхаг, цавчим уулын хуурай энгэр бэлээр нутаглана. Газар үүрээ засаж, 8-20 өндөг гаргадаг. Тэд янз бүрийн ургамлын үр, шавьж зэргээр хооллоно. 

== Цахим холбоос ==
{{Commons|Alectoris chukar|Эрээнхавирга хахилаг}}
* [http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&amp;sid=140&amp;m=0 BirdLife Species Factsheet]
* [https://web.archive.org/web/20071016171741/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Chukar.html Cornell Lab of Ornithology - Chukar]
* [https://web.archive.org/web/20100602120439/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i2882id.html USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter - Chukar]
* [http://www.sdakotabirds.com/species/chukar_info.htm South Dakota Birds and Birding - Chukar Information and Photos]
* [https://web.archive.org/web/20061220052615/http://www.enature.com/fieldguides/detail.asp?recnum=BD0163 eNature.com - Chukar]

[[Ангилал:Гургуулынхан]]
[[Ангилал:Евразийн шувууд]]
[[Ангилал:Агнуурын шувуу]]</text>
      <sha1>iveod7bmuwvldrcicymvt9fcb6hb6e2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улаан лооль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14960</id>
    <revision>
      <id>873777</id>
      <parentid>850428</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T12:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8009" sha1="qexiy00bykc873grr7u6kd9ilb0hqdi" xml:space="preserve">{{taxobox
|name = Улаан лооль
|image = Bright red tomato and cross section02.jpg
|image_width = 200px
|image_caption = 
|regnum = [[Ургамал]]
|unranked_divisio = [[Angiosperms]]
|unranked_classis = [[Eudicots]]
|unranked_ordo = 
|ordo = [[Solanales]]
|familia = [[Solanaceae]]
|genus = ''[[Solanum]]''
|species = '''''S. lycopersicum'''''
|binomial = ''Solanum lycopersicum''
|binomial_authority = [[Карл Линней]]
|synonyms = ''Lycopersicon lycopersicum''&lt;br /&gt;''Lycopersicon esculentum''
|}}

'''Улаан лооль''' ([[Латин хэл|латин]]. ''Solanum lycopersicum'', syn. ''Lycopersicon lycopersicum'' &amp; ''Lycopersicon esculentum'') нь '''Solanaceae'''  овгийн ургамал ба жимсийг нь хоол хүнсэнд хэрэглэхээр өргөнөөр тариалдаг. Улаан лооль нь [[жимс]], эсвэл [[хүнсний ногоо]]ны алинд хамрагдах нь маргаантай байгаа юм. Энэхүү ургамал нь 1-3 м өндөр, модлог мөчир голтой байх ба навч нь 10-25 см урт, шар өнгийн цэцэг цэцэглэдэг. Цэцэг унасны дараа бидний хүнсэнд хэрэглэдэг лооль гарч ургадаг. Олон наст ургамал боловч сэрүүн бүсийнх нь нэг наст байдаг байна. 
 
[[Өмнөд Америк]]ийн [[Перу]] улсад одоогоос 400 гаруй жилийн тэртээ анх улаан лоолийг нээж, хоол хүнсэнд хэрэглэх болсон гэдэг. Харин испаничууд Америк тивийг нээснээр улаан лоолийг далайгаар тээвэрлэн [[Европ]] тивд авчирч тарималжуулан дэлгэрүүлсэн түүхтэй юм.

Улаан лооль нь хүнсний ногооны төрөлд багтдаг бөгөөд [[уураг]], сахар, [[каротин]] болон А, С, В1, В2, В3, К, Р, РР аминдэмээр баялаг төдийгүй [[кали]], [[кальци]], [[магни]], [[фосфор]], [[төмөр]], [[хүхэр]], [[иод]] зэрэг бичил элементээр баялаг байдаг. Гүйцэд боловсорсон улаан лоолийг хүнсэнд шууд хэрэглэж болдог. 

== Тариалалт ==

2020 онд дэлхийн улаан лоолийн тариалалт 187 сая тонн болж, Хятад улс нийт тариалалтын 35%-ийг эзэлжээ.

{| class=&quot;wikitable floatright&quot; style=&quot;width:16em; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=2|Улаан лоолийн тариалалт – 2020 он
|-
!  style=&quot;background:#ddf; width:75%;&quot;| Улс
!  style=&quot;background:#ddf; width:25%;&quot;| {{small|(Сая [[тонн]])}}
|-
| {{CHN}} ||64.8
|-
| {{IND}} ||20.6
|-
| {{TUR}} ||13.2
|-
| {{USA}} ||12.2
|-
| {{EGY}} ||6.7
|-
| {{IRN}} ||5.8
|-
| {{MEX}} ||4.1
|-
| '''Дэлхий нийт''' || '''186.8'''
|-
|colspan=2|{{small|Эх сурвалж: [[НҮБ]]-ын [[Хүнс, хөдөө аж ахуйн байгууллагын статистик мэдээллийн сан|ХХААБСМС]]}}&lt;ref name=&quot;faostat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC|title= Tomato production in 2020, Crops/Regions/World list/Production Quantity (pick lists)|date=2022|publisher=UN Food and Agriculture Organization, Corporate Statistical Database (FAOSTAT)|access-date=5 May 2022}}&lt;/ref&gt;
|}

== Тарьж ургуулах талаар ==
Улаан лоолийг ургуулах явцад хамгийн гол арчилгаа нь олон салаалсан суганы навчийг түүх, мөн оройн нахиаг хоёр метр, ишний тоог 18 – 20 болоход тасдаж авч байх явдал юм. Суганы навчийг үрслэг суулгаснаас хойш арав хоногийн дараанаас авч эхэлнэ. Харин салаа ишнүүдээс ургасан суганы навчийг жимс өгч эхэлснээс хойш авах хэрэгтэй. 15 хоног хүртэл идэвхитэй ургадаг навчийг авахдаа багажаар бус зөвхөн гараар тасдаж авах нь сайн.

Улаан лооль нь амархан хорхойтдог. Иймд хортон [[шавьж]]наас хамгаалахын тулд шавьжийг устгах үйлчлэлтэй уусмал бэлтгэх хэрэгтэй. Үүнд: 200 грамм [[сармис]]ны хумсыг жижиглэн хэрчээд арван литр усанд хийж 5 – 6 минут хэртэй байлгасны дараа тэр даруйдаа шүршиж хэрэглэнэ. Үүнийг хоёр долоо хоногт хоёр удаа, нийтдээ дөрвөн удаа давтан хийнэ.

Мөн улаан лоолийн навчны шороог цэвэрлээд жижиглэж хэрчин 40 – 50 граммыг арван литр усанд хийж 30 – 40 минут хэртэй зөөлөн гал дээр тавьж идээшүүлнэ. Ийм аргаар бэлтгэсэн улаан лоолийн уусмал, тамхины уусмалаар [[цагаан эрвээхэй]], [[бүхэг]], хивж шүлст, [[хачиг]] зэрэг шавьжийг устгаж болно. 


== Зургууд ==
&lt;gallery&gt;
Image:Tomato scanned.jpg
Image:Small_tomatoes.jpg|
Image:Tomatoes-on-the-bush.jpg|Мөчиртөө байгаа нь.
Image:Tomato slices.jpg|Зүссэн улаан лооль.
Image:Tomatplanta.JPG|Улаан лоолийн залуу ургамал.
Image:Tomatoes in Veggie Garden.jpg|Тарьж буй улаан лооль.
Image:Heirloom tomatoes.jpg|Янз бүрийн улаан лооль.
Image:Organicsalsa.jpg|
Image:Tomato grass backdrop.jpg|
Image:Tomato on its stem.jpg|Боловсорж гүйцсэн.
Image:Bluetomato.jpg|Цэнхэр лооль
Image:Solanum lycopersicum - Fleurtomate.jpg|Цэцэг нь.
&lt;/gallery&gt;


== Гадаад холбоос ==

{{Wikispecies|Solanum lycopersicum}}
{{Commons|Solanum lycopersicum}}
* [https://web.archive.org/web/20091219031814/http://ipm.ncsu.edu/ag295/html/tomato_key.htm Tomato Pests] [[North Carolina State University|(NCSU)]] - Overview of the entomological threats to tomato cultivation.
* [https://web.archive.org/web/20090427010827/http://www.sgn.cornell.edu/about/tomato_sequencing.pl Tomato Genome Sequencing Project] - Sequencing of the twelve tomato chromosomes.
* [http://www.nhm.ac.uk/research-curation/projects/solanaceaesource/taxonomy/description-detail.jsp?spnumber=3601 ''Solanum lycopersicum'' L. on Solanaceae Source] - Images, specimens and a full list of scientific synonyms previously used to refer to the tomato.
* [http://www.eu-sol.wur.nl Tomato core collection database] - Phenotypes and images of 7,000 tomato cultivars
* [https://web.archive.org/web/20151101123416/http://www.geochembio.com/biology/organisms/tomato/ ''Solanum lycopersicum'': facts, development, flower and fruit anatomy]
* {{eol|392557|Solanum lycopersicum}}
* [https://web.archive.org/web/20090602050430/http://www.plants.am/wiki/Tomato Tomato cultivation and cultivars]
* [http://www.kdcomm.net/~tomato/ The On-line Tomato Vine (Keith Mueller)] - Comprehensive and practical information on growing and breeding tomatoes.
* [https://web.archive.org/web/20091231061616/http://www.growyourtomatoes.com/ How to grow tomatoes] - all the info and photos you need to grow your own.
* [http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=case-against-heirloom-tomatoes&amp;print=true The case against heirloom tomatoes]


[[Ангилал:Жимснүүд]]
[[Ангилал:Хүнсний ногоо]]
[[Ангилал:Монголын ургамлын аймаг]]</text>
      <sha1>qexiy00bykc873grr7u6kd9ilb0hqdi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Халбага нугас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14989</id>
    <revision>
      <id>873782</id>
      <parentid>828845</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T12:43:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3416" sha1="48517gosb1vq2b7qd266f9rswgkkodp" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Халбага нугас
| status = LC 
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = 
| image = Anas clypeata 2.jpg
| image_width = 250px
| image_caption = Эрэгчин
| image2 = Northern Shoveler (Female).jpg
| image2_width = 250px
| image2_caption = Эмэгчин
| regnum = [[Амьтан]]
| phylum = [[Хөвчтөн]]
| classis = [[шувуу|Жигүүртэн]]
| ordo = [[Anseriformes]]
| familia = [[Нугасныхан]]
| genus = ''Anas'', ''Нугас'' &lt;small&gt;(маргаантай)&lt;/small&gt;
| species = '''''A. clypeata'''''
| binomial = ''Anas clypeata''
| binomial_authority = [[Карл Линней]], 1758
| range_map = Anas clypeata dis.PNG
| range_map_width = 250px
| range_map_caption = Европ дахь тархалт. Цайвар ногоон: зун. Цэнхэр: өвөл. Хар ногоон: бүтэн жил.
| synonyms =
''Spatula clypeata'' &lt;small&gt;(but see text)&lt;/small&gt;
}}
[[File:Northern shovelers spinning in Prospect Park.webm|thumb|Халбага нугас]]
'''Халбага нугас''' (''Anas clypeata''), нь [[Нугасныхан]] овгийн өргөн тархсан нугас юм. Энэхүү шувуу нь [[Европ]], [[Ази]]йн хойд хэсгээр болон [[Хойд Америк]]т тархан нутагладаг. 

== Гадаад төрх ==
[[Зураг:Northern Shoveler (Female)- Draining out excess water after bath I IMG 1016.jpg|thumb|250px‎|left| Эмэгчин.]]
Халбага нугас нь хавтгай том хошуугаараа андашгүй. Үржлийн улирлын үед эрэгчин нь ногоон өнгийн толгой, цагаан цээж, хүрэн өнгийн гэдэс, бөөртэй байна. 
Эмэгчин нь цайвар бордуу, эмэгчин [[зэрлэг нугас]]тай төстэй ч, урт хавтгай хошуугаар ялгагдана.
Тэдний биеийн урт дундажаар 50 см юм.


== Зургийн цомог ==
&lt;gallery&gt;
Image:Northern Shoveller (Male) I IMG 0956.jpg|Эрэгчин.
Image:Northern Shoveler (Male) near Hodal I IMG 9427.jpg| 
Image: Northern Shoveler Struting.jpg|
Image:Northern Shovelers (Anas clypeata) resting at Sultanpur I Picture 1122.jpg| 
File:Northern Shoveler (Anas clypeata) in AP W IMG 3270.jpg|Энэтхэгт.
Spatula clypeata MHNT.ZOO.2010.11.18.2.jpg |Museum specimen - 
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{commons|Anas clypeata|Халбага нугас}}
* [http://www.rspb.org.uk/birds/guide/s/shoveler/index.asp RSPB A to Z of UK Birds]
* [http://www.sdakotabirds.com/species/northern_shoveler_info.htm Northern Shoveler Information and Photos] at South Dakota Birds and Birding
* [https://web.archive.org/web/20090326064007/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Northern_Shoveler.html Northern Shoveler Information] at Cornell Lab of Ornithology
* [https://web.archive.org/web/20071101004247/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i1420id.html Northern Shoveler] at USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
* [https://web.archive.org/web/20070927210015/http://www.massaudubon.org/birdatlas/index.php?search=yes&amp;id=50 Massachusetts Breeding Bird Atlas]
* [http://ibc.lynxeds.com/species/northern-shoveler-anas-clypeata Northern Shoveler videos, photos &amp; sounds] on the Internet Bird Collection

[[Ангилал:Нугас]]</text>
      <sha1>48517gosb1vq2b7qd266f9rswgkkodp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Занхгар зангалай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15203</id>
    <revision>
      <id>873808</id>
      <parentid>701724</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T14:43:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Couiros22</username>
        <id>35732</id>
      </contributor>
      <origin>873808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1221" sha1="0o3tds8mx6qh0rp25imxzxpt413pn4p" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Занхгар зангалай
| image = Leucosticte arctoa on branch.jpg
| status = LC | status_system = IUCN3.1
| regnum = [[Амьтан]]
| phylum = [[Хөвчтөн]]
| classis = [[Шувуу|Жигүүртэн]]
| ordo = [[Боршувуутан]]
| familia = [[Бужиргынхан]]
| genus = ''Leucostic'', ''Зангалай''
| species = ''L. arctoa''
| binomial = ''Leucosticte arctoa''
| binomial_authority = Pallas, 1811
| synonyms = }}
'''Занхгар зангалай''' (''Leucosticte arctoa''), урьд '''Бухын дух бужирга''' гэж байсан, нь [[Бужиргынхан]] овгийн шувуу юм.  
Энэхүү шувуу нь [[Хятад]], [[Япон]], [[Казахстан]], хоёр [[Солонгос]], [[Монгол]], [[Орос]] зэрэг улсын нутагт таарна.
Тэд тундрын өвс ургамал элбэгтэй газар нутагладаг.
Биеийн урт 16 см. Гол идэш тэжээл нь ургамлын үр болно.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Leucosticte arctoa|Занхгар зангалай (''Leucosticte arctoa'')}}

[[Ангилал:Бужиргынхан]]</text>
      <sha1>0o3tds8mx6qh0rp25imxzxpt413pn4p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Форест Уитакер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19582</id>
    <revision>
      <id>873780</id>
      <parentid>873555</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T12:27:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13139" sha1="oxrqwads6epxnb6g5ff865oibex9czo" xml:space="preserve">{{Инфобокс жүжигчин
| нэр                  = Форест Уитакер
| зураг                = Forest Whitaker.jpg
| зурагныхэмжээ        = 
| alt                  = 
| тайлбар              = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар.
| төрсөн нэр            = Форест Стивен Уитакер
| төрсөн огноо         = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}}
| төрсөн газар          = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]
| мэргэжил             = Жүжигчин, продюсер, найруулагч
| идэвхтэй жил         = 1982–одоо
| нөхөр                = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)&lt;br /&gt;Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй)
| дотнотүнш            = 
| website              = 
}}
'''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж&lt;ref name=&quot;Boston Globe&quot;&gt;{{Webarchiv|url=http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 |wayback=20070515003811 |text=&quot;In general, he rules.&quot; |archiv-bot=2026-09-23 17:54:44 InternetArchiveBot }} ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CBS&quot;&gt;[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml &quot;Forest Whitaker: The King Of The Oscars?&quot;] ''CBS News''. February 4, 2007.&lt;/ref&gt; байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг &quot;Шилдэг эрэгтэй дүрийн&quot; номинацаар тус тус хүртэж байв.

[[Оскарын шагнал|Оскарын]] &quot;Шилдэг эрэгтэй дүрийн&quot; шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.&lt;ref&gt;[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm &quot;Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role.&quot;] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.&lt;/ref&gt;
== Намтар ==
Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн&lt;ref name=&quot;Patterson&quot;&gt;Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features &quot;The bigger picture.&quot;] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.&lt;/ref&gt; бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.&lt;ref&gt;[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html &quot;Forest Whitaker Biography (1961–).&quot;] ''FilmReference.com''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IAS&quot;&gt;{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |wayback=20081206094603 |text=Forest Whitaker |archiv-bot=2026-10-20 12:27:28 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг&lt;ref&gt;{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг.

== Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь ==
Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн&lt;ref name=&quot;Longino&quot;&gt;Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text=&quot;The power of Forest Whitaker.&quot; |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.&lt;/ref&gt; [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж&lt;ref name=&quot;festival-cannes.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}&lt;/ref&gt;, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм.

Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн &quot;Сүнст нохой&quot; хочитын дүрд тогложээ.&quot;&lt;ref&gt;Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html &quot;'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality.&quot;] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.&lt;/ref&gt;

Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ.

2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.&lt;ref name=&quot;PositiveKing&quot;&gt;{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SydneyKing&quot;&gt;{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}&lt;/ref&gt;

== Кино бүтээлүүд ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; align=&quot;center&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background: LightSteelBlue;&quot; | Жүжигчин
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; align=&quot;center&quot;
! Он
! Монгол хэлээр
! Англи хэлээр
! Бүтээсэн дүр
|-
|[[1982]]
|[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]
|Fast Times at Ridgemont High
|Чарльз Жефферсон
|-
|rowspan=3|[[1986]]
|[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]]
|The Color of Money
|Амос
|-
|[[Хойд ба Өмнөд 2]]
|North and South, Book II
|Каффи
|-
|[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]]
|Platoon
|Үлэмж биет Харольд
|-
|[[1987]]
|[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]]
|Good Morning, Vietnam
|Эдвард Гэрлик
|-
|rowspan=2|[[1988]]
|[[Шувуу (кино)|Шувуу]]
|Bird
|[[Чарльз Паркер]]
|-
|[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]]
|Bloodsport
|Роулинс
|-
|[[1990]]
|[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]]
|Downtown
|Деннис Куррен
|-
|rowspan=2|[[1991]]
|
|Diary of a Hitman
|Деккер
|-
|
|A Rage in Harlem
|Жексон
|-
|rowspan=2|[[1992]]
|
|The Crying Game
|Жоди
|-
|
|Last Light
|Фред Уитмор
|-
|[[1993]]
|
|Body Snatchers
|хошууч Коллинз
|-
|rowspan=3|[[1994]]
|
|Blown Away
|Энтони Франклин
|-
|
|Prкt-а-Porter
|Си Бьянко
|-
|
|The Enemy Within
|хурандаа Маккензи Кейси
|-
|rowspan=2|[[1995]]
|
|Species
|Дэн Смитсон
|-
|
|Smoke
|Сайрус Кол
|-
|[[1996]]
|
|Phenomenon
|Нэйт Поуп
|-
|[[1999]]
|[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]]
|Ghost Dog: The Way of the Samurai
|Сүнст нохой
|-
|[[2000]]
|
|Battlefield Earth
|Кер
|-
|rowspan=2|[[2002]]
|[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]]
|Panic Room
|Бёрнхэм
|-
|[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]]
|Phone Booth
|ахмад Эд Рейми
|-
|rowspan=3|[[2005]]
|
|A Little Trip to Heaven
|Эбе Холт
|-
|
|American Gun
|Картер
|-
|
|Mary
|Тэд Янгер
|-
|rowspan=2|[[2006]]
|[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]]
|The Last King of Scotland
|[[Иди Амин]]
|-
|
|The Marsh
|Жеффри Хант
|-
|rowspan=2|[[2007]]
|
|The Air I Breathe
|
|-
|
|The Great Debaters
|Доктор Жеймс Фармер
|-
|rowspan=2|[[2008]]
|
|Vantage Point
|Ховард Льюис
|-
|
|Street Kings
|Ахмад Жек Уандер
|-
|[[2009]]
|
|Powder Blue
|Чарли
|-
|[[2010]]
|
|''Repo Men''
|Жейк
|-
|[[2010]]
|
|''The Experiment''
|Бэррис
|}

== Эшлэл ==

{{Reflist
| colwidth = 30em
| refs =
}}

== Холбоос ==
* {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}}
* [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])&lt;/span&gt; — &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']&lt;/span&gt;
* {{imdb|0001845}}
* {{tvtome person|61686}}
* [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda]

{{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}}
[[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]]
[[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]]
[[Ангилал:Киноны продюсер]]
[[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]]
[[Ангилал:БАФТА шагналтан]]
[[Ангилал:Оскарын шагналтан]]
[[Ангилал:Эмми шагналтан]]
[[Ангилал:Техасын хүн]]
[[Ангилал:Америкчууд]]
[[Ангилал:1961 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>oxrqwads6epxnb6g5ff865oibex9czo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Як-11</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21770</id>
    <revision>
      <id>873867</id>
      <parentid>578861</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T03:41:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэнийн тобчи</username>
        <id>108163</id>
      </contributor>
      <origin>873867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6839" sha1="h7hejhxzvp4r8nwrq64frdoqxhvxhhk" xml:space="preserve">{|{{Инфобокс онгоц эхлэл |name =Як-11 |image =Зураг:Jak 11 D-FYAK.jpg |caption =Як-11 сургалтын нисэх онгоц }}{{Инфобокс онгоц төрөл |type =Сургалтын нисэх онгоц |manufacturer =[[Яковлев]], [[Лет Куновице|Лет]] |designer =[[Александр Сергеевич Яковлев]] |first flight =1945 оны 11 сарын 10 |introduced =[[1946]] |retired =[[1962]] |status =Зарим онгоц музей болон иргэний нислэгт ашиглагддаг |primary user =[[Зөвлөлтийн Нисэх Хүчин]] |more users =[[Чехословак]], [[Польш]], [[Болгар]], [[Унгар]], [[Румын]] болон бусад улс |produced =1947–1956 |number built =4,566 |unit cost = |variants with their own articles =[[Лет C-11]] }} |}

'''Як-11''' (оросоор Як-11; [[НАТО]]-гийн код нэр: ''Moose'') нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын зохион бүтээсэн, нэг хөдөлгүүртэй, хоёр хүний суудалтай цэргийн сургалтын нисэх онгоц юм. Уг онгоцыг [[Яковлев]]ын зохион бүтээх товчоо боловсруулж, нисгэгчдийг ахисан шатны нислэг болон сөнөөгч онгоцны жолоодлогод сургахад ашиглаж байв.

==Түүх== Як-11 онгоцыг Дэлхийн хоёрдугаар дайны төгсгөл үед Зөвлөлтийн нисэх хүчний нисгэгч бэлтгэх хэрэгцээнд зориулан зохион бүтээжээ. Түүний хийцэд Як-3 сөнөөгч онгоцны хөгжүүлэлтийн туршлага нөлөөлсөн.

Онгоц анхны нислэгээ 1945 оны 11 сарын 10-нд хийж, 1946 оноос Зөвлөлтийн нисэх хүчний сургалтын тогтолцоонд нэвтэрсэн. Цуврал үйлдвэрлэл 1947 онд эхэлжээ.

Чехословакт уг онгоцыг C-11 нэрээр үйлдвэрлэж байв. Як-11 нь поршен хөдөлгүүртэй сургалтын онгоцноос тийрэлтэт хөдөлгүүртэй онгоц руу шилжих үеийн нисгэгч бэлтгэлд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.

==Зохион байгуулалт ба хийц== Як-11 нь нам далавчтай, нэг хөдөлгүүртэй, хоёр суудалтай онгоц юм. Суралцагч нисгэгч болон багш нисгэгч нь нэгийнхээ ард байрласан бүхээгт суудаг.

Онгоцны үндсэн онцлог:

'''Хөдөлгүүр:''' Швецов АШ-21, агаарын хөргөлттэй од хэлбэрийн поршен хөдөлгүүр.
'''Их бие:''' Металл болон модон хийцийн хосолсон бүтэцтэй.
'''Далавч:''' Нислэгийн сургалтад тохирсон нам далавчтай.
'''Буух төхөөрөмж:''' Үндсэн дугуйнууд нь тогтмол байрлалтай.
'''Бүхээг:''' Хоёр хүний суудалтай, давхар удирдлагын системтэй.
Зарим хувилбарыг буудлагын сургалт болон агаарын байлдааны дадлагад ашиглах тоноглолоор тоноглож байжээ.

==Нислэгийн үзүүлэлт== {| class=&quot;wikitable&quot; ! Үзүүлэлт


! Утга
Багийн бүрэлдэхүүн
2 хүн
-
Урт
8.50 м орчим
-
Далавчны дэлгэц
9.40 м орчим
-
Өндөр
3.28 м орчим
-
Далавчны талбай
15.4 м² орчим
-
Хоосон жин
1,900 кг орчим
-
Хөөрөх үеийн дээд жин
2,440 кг орчим
-
Хөдөлгүүр
Швецов АШ-21
-
Хөдөлгүүрийн чадал
700 морины хүч орчим
-
Дээд хурд
460–465 км/цаг орчим
-
Нислэгийн алслалт
1,250 км орчим
-
Үйлчилгээний дээд өндөр
7,100 м орчим
}
Тэмдэглэл: Үзүүлэлтүүд нь хувилбар болон эх сурвалжаас хамааран бага зэрэг ялгаатай байж болно.

==Ашиглалт== Як-11 нь Зөвлөлтийн нисэх хүчинд ахисан шатны сургалтын онгоцны үүрэг гүйцэтгэж байв. Нисгэгчдийг өндөр хурдтай сөнөөгч онгоц жолоодоход бэлтгэх, нислэгийн ур чадвар эзэмшүүлэх, агаарын байлдааны дадлага хийхэд ашигладаг байжээ.

Зөвлөлт Холбоот Улсаас гадна Чехословак болон бусад социалист орнуудын нисэх хүчинд нийлүүлсэн. Мөн Ази, Африк, Ойрх Дорнодын зарим улсын нисэх хүчинд ашиглагдаж байв.

==Хувилбарууд== ; Як-11 : Зөвлөлт Холбоот Улсад үйлдвэрлэсэн үндсэн сургалтын хувилбар. ; C-11 : Чехословакт үйлдвэрлэсэн хувилбар. ; Як-11У : Эвхэгддэг гурван дугуйт буух төхөөрөмжтэй сургалтын онгоцны хөгжүүлэлтийн хувилбар.

==Өв, өнөөгийн хэрэглээ== Як-11 нь Зөвлөлтийн сургалтын нисэх онгоцны хөгжлийн түүхэнд чухал байр суурь эзэлдэг. Тийрэлтэт хөдөлгүүртэй онгоцууд өргөн хэрэглээнд орохоос өмнө нисгэгчдийг өндөр хурдны сөнөөгч онгоц жолоодоход бэлтгэхэд ашиглагдаж байв.

Өнөө үед хадгалагдан үлдсэн зарим Як-11 онгоцыг нисэхийн музейд үзүүлж, нисэхийн үзэсгэлэн болон түүхэн нислэгт ашигладаг.

==Мөн үзэх==

[[Як-3]]
[[Яковлев]]
[[Лет Куновице]]
[[Сургалтын нисэх онгоц]]
[[Зөвлөлтийн Нисэх Хүчин]]
==Цахим холбоос== {{Commonscat|Yakovlev Yak-11|Яковлев Як-11}}

[https://en.wikipedia.org/wiki/Yakovlev_Yak-11 Як-11 онгоцны тухай дэлгэрэнгүй мэдээлэл]
[https://www.flugzeuginfo.net/acdata_php/acdata_yak11_en.php Як-11 онгоцны техникийн үзүүлэлт]
==Эшлэл== &lt;references /&gt;</text>
      <sha1>h7hejhxzvp4r8nwrq64frdoqxhvxhhk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873880</id>
      <parentid>873867</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:59:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7409" sha1="ql56odskr0ox4z6tvgn26x3xx0965yw" xml:space="preserve">{|{{Инфобокс онгоц эхлэл
|name =Як-11
|image =Зураг:Jak 11 D-FYAK.jpg
|caption =Як-11 сургалтын нисэх онгоц
}}
{{Инфобокс онгоц төрөл
|type =Сургалтын нисэх онгоц |manufacturer =[[Яковлев]], [[Лет Куновице|Лет]]
|designer =[[Александр Сергеевич Яковлев]]
|first flight =1945 оны 11 сарын 10
|introduced =[[1946]] |retired =[[1962]]
|status =Зарим онгоц музей болон иргэний нислэгт ашиглагддаг
|primary user =[[Зөвлөлтийн Нисэх Хүчин]]
|more users =[[Чехословак]], [[Польш]], [[Болгар]], [[Унгар]], [[Румын]] болон бусад улс
|produced =1947–1956
|number built =4,566
|unit cost =
|variants with their own articles =[[Лет C-11]]
}}
|}
'''Як-11''' (оросоор Як-11; [[НАТО]]-гийн код нэр: ''Moose'') нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын зохион бүтээсэн, нэг хөдөлгүүртэй, хоёр хүний суудалтай цэргийн сургалтын нисэх онгоц юм. Уг онгоцыг [[Яковлев]]ын зохион бүтээх товчоо боловсруулж, нисгэгчдийг ахисан шатны нислэг болон сөнөөгч онгоцны жолоодлогод сургахад ашиглаж байв.

==Түүх==
Як-11 онгоцыг Дэлхийн хоёрдугаар дайны төгсгөл үед Зөвлөлтийн нисэх хүчний нисгэгч бэлтгэх хэрэгцээнд зориулан зохион бүтээжээ. Түүний хийцэд Як-3 сөнөөгч онгоцны хөгжүүлэлтийн туршлага нөлөөлсөн.

Онгоц анхны нислэгээ 1945 оны 11 сарын 10-нд хийж, 1946 оноос Зөвлөлтийн нисэх хүчний сургалтын тогтолцоонд нэвтэрсэн. Цуврал үйлдвэрлэл 1947 онд эхэлжээ.

Чехословакт уг онгоцыг C-11 нэрээр үйлдвэрлэж байв. Як-11 нь поршен хөдөлгүүртэй сургалтын онгоцноос тийрэлтэт хөдөлгүүртэй онгоц руу шилжих үеийн нисгэгч бэлтгэлд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.

==Зохион байгуулалт ба хийц==
Як-11 нь нам далавчтай, нэг хөдөлгүүртэй, хоёр суудалтай онгоц юм. Суралцагч нисгэгч болон багш нисгэгч нь нэгийнхээ ард байрласан бүхээгт суудаг.

Онгоцны үндсэн онцлог:

*'''Хөдөлгүүр:''' Швецов АШ-21, агаарын хөргөлттэй од хэлбэрийн поршен хөдөлгүүр.
*'''Их бие:''' Металл болон модон хийцийн хосолсон бүтэцтэй.
*'''Далавч:''' Нислэгийн сургалтад тохирсон нам далавчтай.
*'''Буух төхөөрөмж:''' Үндсэн дугуйнууд нь тогтмол байрлалтай.
*'''Бүхээг:''' Хоёр хүний суудалтай, давхар удирдлагын системтэй.
Зарим хувилбарыг буудлагын сургалт болон агаарын байлдааны дадлагад ашиглах тоноглолоор тоноглож байжээ.

==Нислэгийн үзүүлэлт==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Үзүүлэлт
! Утга
|-
|Багийн бүрэлдэхүүн
|2 хүн
|-
|Урт
|8.50 м орчим
|-
|Далавчны дэлгэц
|9.40 м орчим
|-
|Өндөр
|3.28 м орчим
|-
|Далавчны талбай
|15.4 м² орчим
|-
|Хоосон жин
|1,900 кг орчим
|-
|Хөөрөх үеийн дээд жин
|2,440 кг орчим
|-
|Хөдөлгүүр
|Швецов АШ-21
|-
|Хөдөлгүүрийн чадал
|700 морины хүч орчим
|-
|Дээд хурд
|460–465 км/цаг орчим
|-
|Нислэгийн алслалт
|1,250 км орчим
|-
|Үйлчилгээний дээд өндөр
|7,100 м орчим
|}
Тэмдэглэл: Үзүүлэлтүүд нь хувилбар болон эх сурвалжаас хамааран бага зэрэг ялгаатай байж болно.

==Ашиглалт==
Як-11 нь Зөвлөлтийн нисэх хүчинд ахисан шатны сургалтын онгоцны үүрэг гүйцэтгэж байв. Нисгэгчдийг өндөр хурдтай сөнөөгч онгоц жолоодоход бэлтгэх, нислэгийн ур чадвар эзэмшүүлэх, агаарын байлдааны дадлага хийхэд ашигладаг байжээ.

Зөвлөлт Холбоот Улсаас гадна Чехословак болон бусад социалист орнуудын нисэх хүчинд нийлүүлсэн. Мөн Ази, Африк, Ойрх Дорнодын зарим улсын нисэх хүчинд ашиглагдаж байв.

==Хувилбарууд==
*Як-11: Зөвлөлт Холбоот Улсад үйлдвэрлэсэн үндсэн сургалтын хувилбар.
*C-11: Чехословакт үйлдвэрлэсэн хувилбар.
*Як-11У : Эвхэгддэг гурван дугуйт буух төхөөрөмжтэй сургалтын онгоцны хөгжүүлэлтийн хувилбар.

==Өв, өнөөгийн хэрэглээ==
Як-11 нь Зөвлөлтийн сургалтын нисэх онгоцны хөгжлийн түүхэнд чухал байр суурь эзэлдэг. Тийрэлтэт хөдөлгүүртэй онгоцууд өргөн хэрэглээнд орохоос өмнө нисгэгчдийг өндөр хурдны сөнөөгч онгоц жолоодоход бэлтгэхэд ашиглагдаж байв.

Өнөө үед хадгалагдан үлдсэн зарим Як-11 онгоцыг нисэхийн музейд үзүүлж, нисэхийн үзэсгэлэн болон түүхэн нислэгт ашигладаг.

==Мөн үзэх==
*[[Як-3]]
*[[Яковлев]]
*[[Лет Куновице]]
*[[Сургалтын нисэх онгоц]]
*[[Зөвлөлтийн Нисэх Хүчин]]

==Цахим холбоос==
{{Commonscat|Yakovlev Yak-11|Яковлев Як-11}}
*[https://www.flugzeuginfo.net/acdata_php/acdata_yak11_en.php Як-11 онгоцны техникийн үзүүлэлт]

==Эшлэл==
&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Нэг хөдөлгүүрт нисэх онгоц]]
[[Ангилал:Зэвсэгт хүчний сургалтын нисэх онгоц]]
[[Ангилал:Александр Сергеевич Яковлев]]
[[Ангилал:Холбооны Зэвсэгт Хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл]]
[[Ангилал:ҮАА-н агаарын тээврийн хэрэгсэл]]
[[Ангилал:Сөнөөгч онгоц (1940-1949 он)]]
[[Ангилал:Болгарын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл]]
[[Ангилал:Анхны нислэг 1945 он]]</text>
      <sha1>ql56odskr0ox4z6tvgn26x3xx0965yw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>10 сарын 20</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22095</id>
    <revision>
      <id>873786</id>
      <parentid>715350</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T12:55:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>873786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10504" sha1="lhpf7vno82nu4qpdf06by8v8w7iennc" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|10 сарын}}
'''10 сарын 20''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 293 дахь ([[өндөр жил]] бол 294 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 72 өдөр үлдэж байна.

== Үйл явдлууд ==
===1600-с өмнө===
*[[1568]] &amp;ndash; Испанийн Альба герцог Чимээгүй Уильям Голландын босогчдыг дарав.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Jeremy Black|title=European Warfare, 1494-1660|url=https://books.google.com/books?id=olw1qaxmgmQC&amp;pg=PA108|year=2002|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-27531-6|pages=108}}&lt;/ref&gt; 
*[[1572]] &amp;ndash; Наян жилийн дайн: Испанийн гурван мянган цэрэг Гоесын тусламжийг үзүүлэхийн тулд нэг шөнийн дотор 24 километр усыг туулж өнгөрөв.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Montaigne and the Low Countries (1580-1700)|url=https://books.google.com/books?id=m-CvCQAAQBAJ&amp;pg=PA286|date=24 April 2007|publisher=Brill|isbn=978-90-474-1981-5|pages=286}}&lt;/ref&gt;
===1601–1900===
*[[1740]] &amp;ndash; Франц, Прусси, Бавария, Саксония Прагматик хоригийг биелүүлэхээс татгалзаж, Австрийн залгамжлалын дайн эхлэв.
*[[1781]] &amp;ndash; Шашин шүтэх эрх чөлөөг хязгаарласан Patent of Toleration-г Австри улсад батлав.
*[[1803]] &amp;ndash; АНУ-ын Сенат Луизиана мужийн худалдан авалтыг батлав.
*[[1818]] &amp;ndash; АНУ, Их Британийн хооронд 1818 оны конвенцид гарын үсэг зурсан бөгөөд энэ нь Канад-АНУ-ын хилийг 49-р зэрэгцэн оршин гэв.
*[[1827]] &amp;ndash; Навариногийн тулалдаанд Турк, Египетийн нэгдсэн флот модон дарвуулт хөлөг онгоцтой хийсэн хамгийн сүүлийн тулалдаанд Британи, Франц, Оросын тэнгисийн цэргийн хүчинд ялагдав.
*[[1883]] &amp;ndash; Перу, Чили нар Анконы гэрээнд гарын үсэг зурснаар Тарапака мужийг чөлөөлж, Перу Номхон далайн дайнд оролцохоо зогсоов.
===1901–хойш===
*[[1904 он|1904]] &amp;ndash; Чили, Боливи хоёр улс хоорондын хил хязгаарыг тогтоосон Энх тайван, найрамдлын гэрээнд гарын үсэг зурав.
*[[1935 он|1935]] &amp;ndash; Хятадын Коммунист намын зэвсэгт хүчний жилийн өмнө хийсэн асар том ухралт, урт хугацааны гуравдугаар сар дуусав.
*[[1941 он|1941]] &amp;ndash; Дэлхийн 2-р дайн: Германд эзлэгдсэн Сербийн мянга мянган энгийн иргэд Крагужевагийн аллагад амь үрэгдэв.
*[[1944 он|1944]] &amp;ndash; Дэлхийн 2 -р дайн: Зөвлөлтийн арми ба Югославын партизанууд Белградыг чөлөөлөв.
* [[1944]] &amp;ndash; Шингэрүүлсэн байгалийн хий Кливленд дахь агуулахаас алдагдаж, 30 блокыг хамран 130 хүний ​​аминд хүрэв.
*  [[1944 он|1944]] &amp;ndash; Америкийн генерал Дуглас МакАртур Лейтийн тулалдааны үеэр эрэг дээр ирэхдээ Филиппин рүү буцах амлалтаа биелүүлэв.
*[[1945]] &amp;ndash; БНМАУ-ыг '''[[1945 оны Монголын тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга|Тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга]]''' болсон өдөр.
*[[1947 он|1947]] &amp;ndash; Америкийн Холбооны бус үйл ажиллагааны хороо нь Холливудын кино үйлдвэрлэлд коммунист нэвтэрсэн хэргийг шалгаж эхэлсэн бөгөөд хар жагсаалт гарч, зарим нь энэ салбарт олон жил ажиллах боломжгүй болжээ.
*[[1951 он|1951]] &amp;ndash; &quot;Johnny Bright-ийн явдал&quot; Дрейк Бульддогс ба Оклахома A&amp;M Aggies багуудын хооронд болсон хөлбөмбөгийн тоглолтын үеэр болжээ.
*[[1952 он|1952]] &amp;ndash; Кени мужийн захирагч онц байдал зарлаж, &quot;Мау Мау&quot; бослогын удирдагч гэж сэжиглэгдсэн хэдэн зуун удирдагчийг баривчилж эхлэв.
*[[1961]] &amp;ndash; ЗХУ шумбагч онгоцоор хөөргөсөн баллистик пуужингийн анхны зэвсэгт туршилтыг хийж, Golf-class шумбагч онгоц R-13 хөөргөв.
*[[1962]] &amp;ndash; Хятад улс Ладак болон Макмахон шугамаар нэгэн зэрэг дайралт хийж, Хятад-Энэтхэгийн дайныг эхлүүлэв.
*1963 &amp;ndash; Франц улс газар доор цөмийн туршилт хийсэн.
*[[1968 он|1968]] &amp;ndash; АНУ-ын тэргүүн хатагтай асан [[Жаклин Кеннеди]] Грекийн тэрбумтан [[Аристотель Онассис|Аристотель Онассистай]] гэрлэжээ.
*[[1973 он|1973]] &amp;ndash; &quot;Бямба гаригийн шөнийн аллага&quot;: АНУ-ын Ерөнхийлөгч Ричард Никсон АНУ-ын Ерөнхий прокурор Эллиот Ричардсон, Ерөнхий прокурорын орлогч Уильям Рукелшаус нарыг тусгай прокурор Арчибальд Коксыг огцруулахаас татгалзсаны дараа ажлаас нь чөлөөлжээ.
*  1973 &amp;ndash; [[Сиднейн дуурийн театр|Сиднейн дуурийн театрыг]] 14 жил барьж хатан хаан [[II Элизабет|II Елизабет]] нээв.
*[[1976 он|1976]] &amp;ndash; Жорж Принс гатлагч онгоц Миссисипи голыг гаталж байхдаа хөлөг онгоцонд дайрагджээ. Онгоцонд байсан 78 зорчигч, багийн гишүүд нас барж, онгоцонд байсан 18 хүн л амьд үлджээ.
*[[1981 он|1981]] &amp;ndash; Хар чөлөөлөх арми, Цаг уурын газрын ажилтнуудын зэвсэгт дээрмийн үеэр хоёр цагдаа, хуягт машины хамгаалагч алагджээ.
*[[1982 он|1982]] &amp;ndash; УЕФА-гийн цомын тэмцээний үеэр Москвагийн ФК Спартак болон ОССК Хаарлемын хооронд болсон тоглолтын үеэр Лужники гамшгийн улмаас 66 хүн дарагдаж нас баржээ.
*[[1986 он|1986]] &amp;ndash; Аэрофлот 6502 нислэг Куйбышев (одоогийн Самара, ОХУ) дахь Куйбышевын нисэх онгоцны буудалд (одоогийн Куромоч олон улсын нисэх онгоцны буудал) газардах үедээ осолдож, 70 хүн нас барав.&lt;ref name=&quot;ASN&quot;&gt;{{Cite web|last=Ranter|first=Harro|title=ASN Aircraft accident Tupolev Tu-134A CCCP-65766 Kuybyshev Airport (KUF)|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=19861020-1|access-date=2020-09-23|website=aviation-safety.net|publisher=[[Aviation Safety Network]]}}&lt;/ref&gt;
*[[1991 он|1991]] &amp;ndash; Энэтхэгийн Утаркаши мужид 6.8 МВт хүчтэй газар хөдлөлт болж 1000 гаруй хүн амь үрэгдэв.
*[[2003 он|2003]] &amp;ndash; [[Принстон Их сургууль|Принстон их сургуулийн]] оюутнууд нэгэн цагт хүн төрөлхтөнд мэдэгдэж байсан хамгийн том сансрын бүтэц болох Слоаны цагаан хэрмийг нээжээ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Gott III|first=J. Richard|last2=Jurić|first2=Mario|last3=Schlegel|first3=David|last4=Hoyle|first4=Fiona|last5=Vogeley|first5=Michael|last6=Tegmark|first6=Max|last7=Bahcall|first7=Neta|last8=Brinkmann|first8=Jon|date=2005-05-10|title=A Map of the Universe|url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0310571|journal=The Astrophysical Journal|volume=624|issue=2|pages=463–484|doi=10.1086/428890|issn=0004-637X}}&lt;/ref&gt;
*[[2011 он|2011]] &amp;ndash; Ливийн иргэний дайн: Босогчдын хүчийг Ливийн дарангуйлагч [[Муаммар Каддафи]] болон түүний хүү Мутассим нарыг төрөлх Сирт хотод нь барьж аваад удалгүй алж, Ливийн анхны иргэний дайныг зогсоов.
*[[2017 он|2017]] &amp;ndash; Сирийн иргэний дайн: Сирийн ардчилсан хүчин (SDF) Ракка дахь кампанит ажилд ялалт байгуулснаа зарлав.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://abcnews.go.com/International/us-backed-syrian-force-declares-victory-isis-capital/story?id=50605976|title=US-backed Syrian forces declare victory over ISIS in its former 'capital,' Raqqa|author1=Luis Martinez|author2=Morgan Winsor|date=20 October 2017|access-date=20 October 2017|work=[[ABC News]]}}&lt;/ref&gt;

== Энэ өдөр төрөгсөд ==
*1964 - [[Камала Харрис]], америкийн хуульч, улс төрч, АНУ-ын дэд Ерөнхийлөгч (2021-2025).
*[[1989]] - Английн дуучин, дуу зохиогч Jess Glynne.
*[[1999]] - Өмнөд солонгосийн Loona хамтлагийн дуучин, алдартан Chuu

== Тэмдэглэлт баярууд ==
*Дэлхийн ясны сийрэгжилтийн өдөр
*Дэлхийн статистикийн өдөр

== Энэ өдөр нас барагсад ==

----
{{Commonscat|20 October|10 сарын 20}}

[[Ангилал:Өдөр|1020]]
[[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#20]]</text>
      <sha1>lhpf7vno82nu4qpdf06by8v8w7iennc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873849</id>
      <parentid>873786</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:27:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10484" sha1="a2563r0qwdpv9ye9h68xyd7wraqyskd" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|10 сарын}}
'''10 сарын 20''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 293 дахь ([[өндөр жил]] бол 294 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 72 өдөр үлдэж байна.

== Үйл явдлууд ==
===1600-с өмнө===
*[[1568]] &amp;ndash; Испанийн Альба герцог Чимээгүй Уильям Голландын босогчдыг дарав.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Jeremy Black|title=European Warfare, 1494-1660|url=https://books.google.com/books?id=olw1qaxmgmQC&amp;pg=PA108|year=2002|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-27531-6|pages=108}}&lt;/ref&gt; 
*[[1572]] &amp;ndash; Наян жилийн дайн: Испанийн гурван мянган цэрэг Гоесын тусламжийг үзүүлэхийн тулд нэг шөнийн дотор 24 километр усыг туулж өнгөрөв.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Montaigne and the Low Countries (1580-1700)|url=https://books.google.com/books?id=m-CvCQAAQBAJ&amp;pg=PA286|date=24 April 2007|publisher=Brill|isbn=978-90-474-1981-5|pages=286}}&lt;/ref&gt;
===1601–1900===
*[[1740]] &amp;ndash; Франц, Прусс, Бавари, Саксони Прагматик хоригийг биелүүлэхээс татгалзаж, Австрийн залгамжлалын дайн эхлэв.
*[[1781]] &amp;ndash; Шашин шүтэх эрх чөлөөг хязгаарласан Patent of Toleration-г Австри улсад батлав.
*[[1803]] &amp;ndash; АНУ-ын Сенат Луизиана мужийн худалдан авалтыг батлав.
*[[1818]] &amp;ndash; АНУ, Их Британийн хооронд 1818 оны конвенцод гарын үсэг зурсан бөгөөд энэ нь Канад-АНУ-ын хилийг 49-р өргөргөөр тогтоов.
*[[1827]] &amp;ndash; Навариногийн тулалдаанд Турк, Египетийн нэгдсэн флот модон дарвуулт хөлөг онгоцтой хийсэн хамгийн сүүлийн тулалдаанд Британи, Франц, Оросын тэнгисийн цэргийн хүчинд ялагдав.
*[[1883]] &amp;ndash; Перу, Чили нар Анконы гэрээнд гарын үсэг зурснаар Тарапака мужийг чөлөөлж, Перу Номхон далайн дайнд оролцохоо зогсоов.
===1901–хойш===
*[[1904 он|1904]] &amp;ndash; Чили, Боливи хоёр улс хоорондын хил хязгаарыг тогтоосон Энх тайван, найрамдлын гэрээнд гарын үсэг зурав.
*[[1935 он|1935]] &amp;ndash; Хятадын Коммунист намын зэвсэгт хүчний жилийн өмнө хийсэн асар том ухралт, урт хугацааны гуравдугаар сар дуусав.
*[[1941 он|1941]] &amp;ndash; Дэлхийн 2-р дайн: Германд эзлэгдсэн Сербийн мянга мянган энгийн иргэд Крагужевагийн аллагад амь үрэгдэв.
*[[1944 он|1944]] &amp;ndash; Дэлхийн 2-р дайн: Зөвлөлтийн арми ба Югославын партизанууд Белградыг чөлөөлөв.
* [[1944]] &amp;ndash; Шингэрүүлсэн байгалийн хий Кливленд дэх агуулахаас алдагдаж, 30 блокийг хамран 130 хүний ​​аминд хүрэв.
*  [[1944 он|1944]] &amp;ndash; Америкийн генерал Дуглас МакАртур Лейтегийн тулалдааны үеэр эрэг дээр ирэхдээ Филиппин рүү буцах амлалтаа биелүүлэв.
*[[1945]] &amp;ndash; БНМАУ-ын '''[[1945 оны Монголын тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга|Тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга]]''' болсон өдөр.
*[[1947 он|1947]] &amp;ndash; Америкийн Холбооны бус үйл ажиллагааны хороо нь Холливудын кино үйлдвэрлэлд коммунист нэвтэрсэн хэргийг шалгаж эхэлсэн бөгөөд хар жагсаалт гарч, зарим нь энэ салбарт олон жил ажиллах боломжгүй болжээ.
*[[1951 он|1951]] &amp;ndash; &quot;Johnny Bright-ийн явдал&quot; Дрейк Бульддогс ба Оклахома A&amp;M Aggies багуудын хооронд болсон хөлбөмбөгийн тоглолтын үеэр болжээ.
*[[1952 он|1952]] &amp;ndash; Кени мужийн захирагч онц байдал зарлаж, &quot;Мау Мау&quot; бослогын удирдагч гэж сэжиглэгдсэн хэдэн зуун удирдагчийг баривчилж эхлэв.
*[[1961]] &amp;ndash; ЗХУ шумбагч онгоцоор хөөргөсөн баллистик пуужингийн анхны зэвсэгт туршилтыг хийж, Golf-class шумбагч онгоц R-13 хөөргөв.
*[[1962]] &amp;ndash; Хятад улс Ладак болон Макмахон шугамаар нэгэн зэрэг дайралт хийж, Хятад-Энэтхэгийн дайныг эхлүүлэв.
*1963 &amp;ndash; Франц улс газар доор цөмийн туршилт хийсэн.
*[[1968 он|1968]] &amp;ndash; АНУ-ын тэргүүн хатагтай асан [[Жаклин Кеннеди]] Грекийн тэрбумтан [[Аристотель Онассис|Аристотель Онассистай]] гэрлэжээ.
*[[1973 он|1973]] &amp;ndash; &quot;Бямба гаригийн шөнийн аллага&quot;: АНУ-ын Ерөнхийлөгч Ричард Никсон АНУ-ын Ерөнхий прокурор Эллиот Ричардсон, Ерөнхий прокурорын орлогч Уильям Рукелшаус нарыг тусгай прокурор Арчибальд Коксыг огцруулахаас татгалзсаны дараа ажлаас нь чөлөөлжээ.
*  1973 &amp;ndash; [[Сиднейн дуурийн театр|Сиднейн дуурийн театрыг]] 14 жил барьж хатан хаан [[II Элизабет]] нээв.
*[[1976 он|1976]] &amp;ndash; Жорж Принс гатлага онгоц Миссисипи голыг гаталж байхдаа хөлөг онгоцонд дайрагджээ. Онгоцонд байсан 78 зорчигч, багийн гишүүд нас барж, онгоцонд байсан 18 хүн л амьд үлджээ.
*[[1981 он|1981]] &amp;ndash; Хар чөлөөлөх арми, Цаг уурын газрын ажилтнуудын зэвсэгт дээрмийн үеэр хоёр цагдаа, хуягт машины хамгаалагч алагджээ.
*[[1982 он|1982]] &amp;ndash; УЕФА-гийн цомын тэмцээний үеэр Москвагийн ФК Спартак болон ОССК Хаарлемын хооронд болсон тоглолтын үеэр Лужники гамшгийн улмаас 66 хүн дарагдаж нас баржээ.
*[[1986 он|1986]] &amp;ndash; Аэрофлот 6502 нислэг Куйбышев (одоогийн Самара, ОХУ) дахь Куйбышевын нисэх онгоцны буудалд (одоогийн Куромоч олон улсын нисэх онгоцны буудал) газардах үедээ осолдож, 70 хүн нас барав.&lt;ref name=&quot;ASN&quot;&gt;{{Cite web|last=Ranter|first=Harro|title=ASN Aircraft accident Tupolev Tu-134A CCCP-65766 Kuybyshev Airport (KUF)|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=19861020-1|access-date=2020-09-23|website=aviation-safety.net|publisher=[[Aviation Safety Network]]}}&lt;/ref&gt;
*[[1991 он|1991]] &amp;ndash; Энэтхэгийн Утаркаши мужид 6.8 МВт хүчтэй газар хөдлөлт болж 1000 гаруй хүн амь үрэгдэв.
*[[2003 он|2003]] &amp;ndash; [[Принстон Их сургууль|Принстон их сургуулийн]] оюутнууд нэгэн цагт хүн төрөлхтөнд мэдэгдэж байсан хамгийн том сансрын бүтэц болох Слоаны цагаан хэрмийг нээжээ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Gott III|first=J. Richard|last2=Jurić|first2=Mario|last3=Schlegel|first3=David|last4=Hoyle|first4=Fiona|last5=Vogeley|first5=Michael|last6=Tegmark|first6=Max|last7=Bahcall|first7=Neta|last8=Brinkmann|first8=Jon|date=2005-05-10|title=A Map of the Universe|url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0310571|journal=The Astrophysical Journal|volume=624|issue=2|pages=463–484|doi=10.1086/428890|issn=0004-637X}}&lt;/ref&gt;
*[[2011 он|2011]] &amp;ndash; Ливийн иргэний дайн: Босогчдын хүчийг Ливийн дарангуйлагч [[Муаммар Каддафи]] болон түүний хүү Мутассим нарыг төрөлх Сирт хотод нь барьж аваад удалгүй алж, Ливийн анхны иргэний дайныг зогсоов.
*[[2017 он|2017]] &amp;ndash; Сирийн иргэний дайн: Сирийн ардчилсан хүчин (SDF) Ракка дахь кампанит ажилд ялалт байгуулснаа зарлав.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://abcnews.go.com/International/us-backed-syrian-force-declares-victory-isis-capital/story?id=50605976|title=US-backed Syrian forces declare victory over ISIS in its former 'capital,' Raqqa|author1=Luis Martinez|author2=Morgan Winsor|date=20 October 2017|access-date=20 October 2017|work=[[ABC News]]}}&lt;/ref&gt;

== Энэ өдөр төрөгсөд ==
*1964 - [[Камала Харрис]], Америкийн хуульч, улс төрч, АНУ-ын дэд Ерөнхийлөгч (2021-2025)
*[[1989]] - Английн дуучин, дуу зохиогч Жесс Глинн
*[[1999]] - Өмнөд Солонгосын Loona хамтлагийн дуучин, алдартан Chuu

== Энэ өдөр нас барагсад ==

== Тэмдэглэлт баярууд ==
*Дэлхийн ясны сийрэгжилтийн өдөр
*Дэлхийн статистикийн өдөр

----
{{Commonscat|20 October|10 сарын 20}}

[[Ангилал:Өдөр|1020]]
[[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#20]]</text>
      <sha1>a2563r0qwdpv9ye9h68xyd7wraqyskd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Альцхаймерын өвчин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25090</id>
    <revision>
      <id>873823</id>
      <parentid>733481</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T00:57:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56240-83</username>
        <id>108410</id>
      </contributor>
      <comment>эмчилгээний үндсэн зарчим</comment>
      <origin>873823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7291" sha1="m149it4q0axhglxb5oi3ad6m81paznp" xml:space="preserve">Эмгэг анатомид '''Альцхаймерын өвчин''' буюу '''Альцхаймерын өвчний үеийн тэнэгрэл''' гэж [[их тархи]]ны бор гадрын шанаа, зулай, дагзны хэсгийг хамарсан анхдагч хатингаршилтыг хэлнэ. Өтлөлтийн тэнэгрэлийн (зөнөглөх өвчний) нэгэн хувилбар гэж үздэг. Өвчний олон улсын 10 дугаар ангилал (ӨОУА)-д F00/G30 гэж кодолно. 1906 онд [[Герман]]ы сэтгэцийн эмч [[Алойс Альцхаймер|Альцхаймер]] анх тодорхойлов.

== Шинж тэмдэг ==
Альцхаймерын евчний үед ой тогтоолтын гүнзгий алдагдал (амнези), үг ярианы хомсдол (олигофази), этгээд хэллэг (парафази), юмсыг нэрлэн хэлж чадахгүйтэх (ассоциатив агнози), нэрлэх хэллэггүйдэл (амнестик афази), нэг буюу хоёр оронтой тооны арифметикийн үйлдэл хийж чадахгүйтэх, тоо бодлогогүйдэл (акалкули), энгийн хийгээд нийлмэл үйлдлүүдийг гүйцэтгэж чадахгүйтэх, үйлдэлгүйдэл (апракси), үсэг үг өгүүлбэр уншаад утгыг нь таньж чадахгүйтэх, уншлагагүйдэл (алекси) хэмээх танин мэдэхгүйдлийн шинжүүд (агнози) илэрнэ. Тархи нугасны шингэнд биохимийн шинжилгээ хийхэд амилойд их хэмжээгээр илэрнэ.

== Ангилал ==
ӨОУА-д Альцхаймерын өвчний үеийн тэнэгрэлийг эмнэл зүйн хэлбэрүүдээр нь дараах 3 хэлбэрт хуваажээ:
# Альцхаймерын өвчний үеийн эрт илрэх тэнэгрэл
# Альцхаймерын өвчний үеийн хожуу илрэх тэнэгрэл
# Альцхаймерын өвчний хэв шинжит бус тэнэгрэл

[[Ангилал:Деменцийн хэлбэр]]
[[Ангилал:Уургийн буруу эвхрээнээс үүдэлтэй өвчин]]

Альцгеймерийн өвчний нэгдсэн эмчилгээ нь тухайн хүний наснаас үл хамааран өвчний үе шатаас (хөнгөн, дунд, хүнд) шалтгаалж өөр өөр байдаг ч ерөнхий бүтэц нь өвчний явцыг удаашруулах, танин мэдэхүйг дэмжих, зан үйлийг зохицуулах, болон амьдралын хэв маягийг өөрчлөх гэсэн 4 үндсэн багана дээр тогтдог.
Үүнд дараах эмчилгээ, асаргааны аргууд нэгдсэн байдлаар багтана:

1. Өвчний явцыг удаашруулах эмчилгээ (Үндсэн шалтгааныг дарах)

Энэхүү эмчилгээ нь зөвхөн өвчний эрт болон хөнгөн шатанд тархинд амилоид товруу үүсэхийг сааруулах зорилгоор хийгддэг:
• Моноклонал эсрэг биетийн тарилга: Леканемаб (Leqembi) болон Донанемаб (Kisunla) зэрэг шинэ үеийн эмүүд багтах бөгөөд эдгээр нь өвчний даамжрах явцыг тодорхой хувиар сааруулдаг.
• Анхаарах зүйл: Өвчин хүндэрсэн шатанд эдгээр эмүүд үр дүнгүй тул хэрэглэдэггүй.

2. Танин мэдэхүйн шинж тэмдгийг бууруулах (Эмийн эмчилгээ)

Тархины эсүүдийн хоорондын мэдээлэл дамжуулалтыг сайжруулах зорилгоор дараах хоёр бүлгийн эмийг дангаар болон хавсарч хэрэглэдэг:
• Холинэстеразын дарангуйлагчид: Донепезил (Donepezil), Ривастигмин, Галантамин зэрэг эмүүд нь ой санамж, сэтгэхүйд оролцдог химийн бодисыг дэмждэг. Өвчний хөнгөнөөс хүнд хүртэлх бүх шатанд уулгаж болно.
• NMDA антагонист: Мемантин (Memantine) нь тархины эсийг гэмтэхээс хамгаалах бөгөөд өвчний дундаас хүнд шатанд хэрэглэдэг.
• Хосолсон эмчилгээ: Мемантин ууж байсан өвчтөнд Донепезилыг нэмж уулгах нь танин мэдэхүйн чадварыг илүү урт хугацаанд тогтвортой барихад тусалдаг.

3. Зан үйл, сэтгэцийн өөрчлөлтийг удирдах

Альцгеймерийн өвчний үед түгшүүр, уур уцаар, шөнө унтахгүй байх, хий юм үзэх зэрэг зан үйлийн өөрчлөлтүүд элбэг тохиолддог:
• Эмийн бус арга (Нэгдүгээр сонголт): Өвчтөнийг сандаргаж буй шалтгааныг олох (өвдөлт, өлсөх, халууцах г.м), өдөр тутмын цагийн хуваарийг тогтмол байлгах, орчныг нь тайван, тод гэрэлтүүлэгтэй байлгах.
• Эмийн арга: Хэрэв зан үйлийн өөрчлөлт өөртөө болон бусдад аюултай хэмжээнд хүрвэл эмчийн хяналт дор Брекспипразол (Rexulti) эсвэл бусад сэтгэц тогтворжуулах эмүүдийг маш бага тунгаар хэрэглэж болно.

4. Амьдралын хэв маяг ба Сэтгэц-нийгмийн эмчилгээ

• Оюун ухааны дасгал: Ой санамж хөгжүүлэх тоглоом тоглох, хуучны түүхүүдийг сөхөж ярилцах (дурсамж эмчилгээ), хөгжим, арт терапиар хичээллэх нь тархины идэвхийг дэмжинэ.
• Биеийн хөдөлгөөн ба Хооллолт: Боломжтой хэмжээгээр тогтмол алхах, хөдөлгөөн хийх нь нойр болон сэтгэл санаанд сайн нөлөөтэй. Газар дундын тэнгисийн хоолны дэглэм (ногоо, загас, чидун жимсний тос давамгайлсан) тархины эрүүл мэндэд тустай гэж үздэг.
• Асран хамгаалагчийн дэмжлэг: Өвчтөнийг асрахын зэрэгцээ ар гэрийнхэн нь сэтгэл зүйн зөвлөгөө авч, асрах арга барилд суралцах нь эмчилгээний чухал хэсэг юм.</text>
      <sha1>m149it4q0axhglxb5oi3ad6m81paznp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873825</id>
      <parentid>873823</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T01:00:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56240-83</username>
        <id>108410</id>
      </contributor>
      <origin>873825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11535" sha1="plxld4pdit9rqeb2u2oxmr5l7bp32qo" xml:space="preserve">Эмгэг анатомид '''Альцхаймерын өвчин''' буюу '''Альцхаймерын өвчний үеийн тэнэгрэл''' гэж [[их тархи]]ны бор гадрын шанаа, зулай, дагзны хэсгийг хамарсан анхдагч хатингаршилтыг хэлнэ. Өтлөлтийн тэнэгрэлийн (зөнөглөх өвчний) нэгэн хувилбар гэж үздэг. Өвчний олон улсын 10 дугаар ангилал (ӨОУА)-д F00/G30 гэж кодолно. 1906 онд [[Герман]]ы сэтгэцийн эмч [[Алойс Альцхаймер|Альцхаймер]] анх тодорхойлов.

== Шинж тэмдэг ==
Альцхаймерын евчний үед ой тогтоолтын гүнзгий алдагдал (амнези), үг ярианы хомсдол (олигофази), этгээд хэллэг (парафази), юмсыг нэрлэн хэлж чадахгүйтэх (ассоциатив агнози), нэрлэх хэллэггүйдэл (амнестик афази), нэг буюу хоёр оронтой тооны арифметикийн үйлдэл хийж чадахгүйтэх, тоо бодлогогүйдэл (акалкули), энгийн хийгээд нийлмэл үйлдлүүдийг гүйцэтгэж чадахгүйтэх, үйлдэлгүйдэл (апракси), үсэг үг өгүүлбэр уншаад утгыг нь таньж чадахгүйтэх, уншлагагүйдэл (алекси) хэмээх танин мэдэхгүйдлийн шинжүүд (агнози) илэрнэ. Тархи нугасны шингэнд биохимийн шинжилгээ хийхэд амилойд их хэмжээгээр илэрнэ.

== Ангилал ==
ӨОУА-д Альцхаймерын өвчний үеийн тэнэгрэлийг эмнэл зүйн хэлбэрүүдээр нь дараах 3 хэлбэрт хуваажээ:
# Альцхаймерын өвчний үеийн эрт илрэх тэнэгрэл
# Альцхаймерын өвчний үеийн хожуу илрэх тэнэгрэл
# Альцхаймерын өвчний хэв шинжит бус тэнэгрэл

[[Ангилал:Деменцийн хэлбэр]]
[[Ангилал:Уургийн буруу эвхрээнээс үүдэлтэй өвчин]]

Альцгеймерийн өвчний нэгдсэн эмчилгээ нь тухайн хүний наснаас үл хамааран өвчний үе шатаас (хөнгөн, дунд, хүнд) шалтгаалж өөр өөр байдаг ч ерөнхий бүтэц нь өвчний явцыг удаашруулах, танин мэдэхүйг дэмжих, зан үйлийг зохицуулах, болон амьдралын хэв маягийг өөрчлөх гэсэн 4 үндсэн багана дээр тогтдог.
Үүнд дараах эмчилгээ, асаргааны аргууд нэгдсэн байдлаар багтана:

1. Өвчний явцыг удаашруулах эмчилгээ (Үндсэн шалтгааныг дарах)

Энэхүү эмчилгээ нь зөвхөн өвчний эрт болон хөнгөн шатанд тархинд амилоид товруу үүсэхийг сааруулах зорилгоор хийгддэг:
• Моноклонал эсрэг биетийн тарилга: Леканемаб (Leqembi) болон Донанемаб (Kisunla) зэрэг шинэ үеийн эмүүд багтах бөгөөд эдгээр нь өвчний даамжрах явцыг тодорхой хувиар сааруулдаг.
• Анхаарах зүйл: Өвчин хүндэрсэн шатанд эдгээр эмүүд үр дүнгүй тул хэрэглэдэггүй.

2. Танин мэдэхүйн шинж тэмдгийг бууруулах (Эмийн эмчилгээ)

Тархины эсүүдийн хоорондын мэдээлэл дамжуулалтыг сайжруулах зорилгоор дараах хоёр бүлгийн эмийг дангаар болон хавсарч хэрэглэдэг:
• Холинэстеразын дарангуйлагчид: Донепезил (Donepezil), Ривастигмин, Галантамин зэрэг эмүүд нь ой санамж, сэтгэхүйд оролцдог химийн бодисыг дэмждэг. Өвчний хөнгөнөөс хүнд хүртэлх бүх шатанд уулгаж болно.
• NMDA антагонист: Мемантин (Memantine) нь тархины эсийг гэмтэхээс хамгаалах бөгөөд өвчний дундаас хүнд шатанд хэрэглэдэг.
• Хосолсон эмчилгээ: Мемантин ууж байсан өвчтөнд Донепезилыг нэмж уулгах нь танин мэдэхүйн чадварыг илүү урт хугацаанд тогтвортой барихад тусалдаг.

3. Зан үйл, сэтгэцийн өөрчлөлтийг удирдах

Альцгеймерийн өвчний үед түгшүүр, уур уцаар, шөнө унтахгүй байх, хий юм үзэх зэрэг зан үйлийн өөрчлөлтүүд элбэг тохиолддог:
• Эмийн бус арга (Нэгдүгээр сонголт): Өвчтөнийг сандаргаж буй шалтгааныг олох (өвдөлт, өлсөх, халууцах г.м), өдөр тутмын цагийн хуваарийг тогтмол байлгах, орчныг нь тайван, тод гэрэлтүүлэгтэй байлгах.
• Эмийн арга: Хэрэв зан үйлийн өөрчлөлт өөртөө болон бусдад аюултай хэмжээнд хүрвэл эмчийн хяналт дор Брекспипразол (Rexulti) эсвэл бусад сэтгэц тогтворжуулах эмүүдийг маш бага тунгаар хэрэглэж болно.

4. Амьдралын хэв маяг ба Сэтгэц-нийгмийн эмчилгээ

Оюун ухааны дасгал: Ой санамж хөгжүүлэх тоглоом тоглох, хуучны түүхүүдийг сөхөж ярилцах (дурсамж эмчилгээ), хөгжим, арт терапиар хичээллэх нь тархины идэвхийг дэмжинэ.

Биеийн хөдөлгөөн ба Хооллолт: Боломжтой хэмжээгээр тогтмол алхах, хөдөлгөөн хийх нь нойр болон сэтгэл санаанд сайн нөлөөтэй.
Газар дундын тэнгисийн хоолны дэглэм (ногоо, загас, чидун жимсний тос давамгайлсан) тархины эрүүл мэндэд тустай гэж үздэг.
Асран хамгаалагчийн дэмжлэг: Өвчтөнийг асрахын зэрэгцээ ар гэрийнхэн нь сэтгэл зүйн зөвлөгөө авч, асрах арга барилд суралцах нь эмчилгээний чухал хэсэг юм.

Өдөр тутмын асаргаа ба Физик тав тух (Бие махбодийг хамгаалах)

Хүнд шатанд бие махбодийн нарийн асаргаа хамгийн чухал эмчилгээ болдог.

• Үл үзэгдэх өвдөлтийг хянах: Өвчтөн өөрөө хэлж чадахгүй ч үе мөчний үрэвсэл, нурууны өвдөлт, шээсний замын халдвараас болж шаналж байж болно. Тайван бус болох, уйлах, нүүрээ үрчийлгэх зэрэг нь өвдөлтийн дохио тул парацетамол зэрэг өвдөлт намсгах эмийг эмчийн зөвшөөрлөөр хэрэглэж болно.

• Арьс арчилгаа (Цооролтоос сэргийлэх): Хэрэв өвчтөн ихэвчлэн суудаг эсвэл хэвтдэг бол 2 цаг тутамд байрлалыг нь сольж, арьсыг хуурай, цэвэр байлгана. Зөөлөвч, зориулалтын гудас ашиглана.

• Хооллолт ба Залгилт: Залгих рефлекс мууддаг тул хоолыг нь маш сайн жижиглэсэн, зутан эсвэл зөөлөн хэлбэрээр, хажуу тийш харуулахгүйгээр цэх суулгаж байгаад маш аажим халбагадаж өгнө. шингэн зүйлд хахаж цацах эрсдэлтэй тул өтгөрүүлэгч ашиглах эсвэл өтгөн шингэн зүйл (тараг, зутан) өгөх нь аюулгүй.


Орчны аюулгүй байдал ба Харилцаа (Сэтгэл зүйн амар амгалан)

Тархины үйл ажиллагаа суларсан тул орчин нь түүнд маш ойлгомжтой байх ёстой.

• Тогтвортой цагийн хуваарь: Өглөө босох, хооллох, усанд орох, унтах цаг өдөр бүр яг ижил байх ёстой. Цагийн хуваарь өөрчлөгдөх нь хүнд деменцитэй хүнийг маш их сандаргаж, уур уцаартай болгодог.

• Уналтаас сэргийлэх: Өрөөний гэрэлтүүлгийг тод байлгах (шөнө ч жижиг гэрэл асаалттай байх), шалан дээр тээглэх зүйлс, утас, халтиргаатай хивсэнцэр байлгаж болохгүй. Ор, жорлонгийн хажууд түшигч бариул хийх.

• Энгийн, дулаан харилцаа: Түүнийг шүүмжлэх, бурууг нь хэлж маргах нь ямар ч үр дүнгүй бөгөөд улам аймаар санагдуулна. Ярилцахдаа нүд рүү нь эелдэг харж, маш богино, тодорхой өгүүлбэрээр, тайван зөөлөн дуугаар ярина. Гарнаас нь атгах, мөрийг нь илэх зэрэг биеийн хүрэлцэхүй нь тэдэнд маш том тайвшрал болдог.


Хөнгөвчлөх тусламж ба Асран хамгаалагчийн эрүүл мэнд

• Хөнгөвчлөх тусламж (Palliative Care): Өвчний төгсгөлийн шатанд эмнэлэг рүү ойр ойрхон зөөж, хүнд шинжилгээ, дусал хийлгэх нь өвчтөнд илүү их зовуурь, стресс үүсгэдэг. Үүний оронд гэрээр нь өвдөлтийг нь намсгах, тухтай байлгах хөнгөвчлөх практикийг баримтлах нь зүйтэй.
• Асран хамгаалагчийг дэмжих: Хүнд деменцитэй хүнийг 24 цаг харах нь сэтгэл зүй болон бие махбодийн хувьд асар их туйлдуулах ажил тул ар гэрийнхэн нь ээлжлэх эсвэл мэргэжлийн сувилагч, асарагчийн тусламжийг авч, өөрсдийгөө амрааж байх хэрэгтэй.</text>
      <sha1>plxld4pdit9rqeb2u2oxmr5l7bp32qo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873827</id>
      <parentid>873825</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T01:05:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56240-83</username>
        <id>108410</id>
      </contributor>
      <comment>эмчилгээний үндсэн зарчим</comment>
      <origin>873827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11014" sha1="pp2t8ulea9um915fi5n2nmbnb33wjtg" xml:space="preserve">Эмгэг анатомид '''Альцхаймерын өвчин''' буюу '''Альцхаймерын өвчний үеийн тэнэгрэл''' гэж [[их тархи]]ны бор гадрын шанаа, зулай, дагзны хэсгийг хамарсан анхдагч хатингаршилтыг хэлнэ. Өтлөлтийн тэнэгрэлийн (зөнөглөх өвчний) нэгэн хувилбар гэж үздэг. Өвчний олон улсын 10 дугаар ангилал (ӨОУА)-д F00/G30 гэж кодолно. 1906 онд [[Герман]]ы сэтгэцийн эмч [[Алойс Альцхаймер|Альцхаймер]] анх тодорхойлов.

== Шинж тэмдэг ==
Альцхаймерын евчний үед ой тогтоолтын гүнзгий алдагдал (амнези), үг ярианы хомсдол (олигофази), этгээд хэллэг (парафази), юмсыг нэрлэн хэлж чадахгүйтэх (ассоциатив агнози), нэрлэх хэллэггүйдэл (амнестик афази), нэг буюу хоёр оронтой тооны арифметикийн үйлдэл хийж чадахгүйтэх, тоо бодлогогүйдэл (акалкули), энгийн хийгээд нийлмэл үйлдлүүдийг гүйцэтгэж чадахгүйтэх, үйлдэлгүйдэл (апракси), үсэг үг өгүүлбэр уншаад утгыг нь таньж чадахгүйтэх, уншлагагүйдэл (алекси) хэмээх танин мэдэхгүйдлийн шинжүүд (агнози) илэрнэ. Тархи нугасны шингэнд биохимийн шинжилгээ хийхэд амилойд их хэмжээгээр илэрнэ.

== Ангилал ==
ӨОУА-д Альцхаймерын өвчний үеийн тэнэгрэлийг эмнэл зүйн хэлбэрүүдээр нь дараах 3 хэлбэрт хуваажээ:
# Альцхаймерын өвчний үеийн эрт илрэх тэнэгрэл
# Альцхаймерын өвчний үеийн хожуу илрэх тэнэгрэл
# Альцхаймерын өвчний хэв шинжит бус тэнэгрэл

[[Ангилал:Деменцийн хэлбэр]]
[[Ангилал:Уургийн буруу эвхрээнээс үүдэлтэй өвчин]]

Альцгеймерийн өвчний нэгдсэн эмчилгээ нь тухайн хүний наснаас үл хамааран өвчний үе шатаас (хөнгөн, дунд, хүнд) шалтгаалж өөр өөр байдаг ч ерөнхий бүтэц нь өвчний явцыг удаашруулах, танин мэдэхүйг дэмжих, зан үйлийг зохицуулах, болон амьдралын хэв маягийг өөрчлөх гэсэн 4 үндсэн багана дээр тогтдог.

1. Өвчний явцыг удаашруулах эмчилгээ (Үндсэн шалтгааныг дарах)

Энэхүү эмчилгээ нь зөвхөн өвчний эрт болон хөнгөн шатанд тархинд амилоид товруу үүсэхийг сааруулах зорилгоор хийгддэг:

• Моноклонал эсрэг биетийн тарилга: Леканемаб (Leqembi) болон Донанемаб (Kisunla) зэрэг шинэ үеийн эмүүд багтах бөгөөд эдгээр нь өвчний даамжрах явцыг тодорхой хувиар сааруулдаг. Өвчин хүндэрсэн шатанд эдгээр эмүүд үр дүнгүй тул хэрэглэдэггүй.

2. Танин мэдэхүйн шинж тэмдгийг бууруулах (Эмийн эмчилгээ)

Тархины эсүүдийн хоорондын мэдээлэл дамжуулалтыг сайжруулах зорилгоор дараах хоёр бүлгийн эмийг дангаар болон хавсарч хэрэглэдэг:

• Холинэстеразын дарангуйлагчид: Донепезил (Donepezil), Ривастигмин, Галантамин зэрэг эмүүд нь ой санамж, сэтгэхүйд оролцдог химийн бодисыг дэмждэг. Өвчний хөнгөнөөс хүнд хүртэлх бүх шатанд уулгаж болно.

• NMDA антагонист: Мемантин (Memantine) нь тархины эсийг гэмтэхээс хамгаалах бөгөөд өвчний дундаас хүнд шатанд хэрэглэдэг.

• Хосолсон эмчилгээ: Мемантин ууж байсан өвчтөнд Донепезилыг нэмж уулгах нь танин мэдэхүйн чадварыг илүү урт хугацаанд тогтвортой барихад тусалдаг.

3. Зан үйл, сэтгэцийн өөрчлөлтийг удирдах

Альцгеймерийн өвчний үед түгшүүр, уур уцаар, шөнө унтахгүй байх, хий юм үзэх зэрэг зан үйлийн өөрчлөлтүүд элбэг тохиолддог:

Эмийн бус арга (Нэгдүгээр сонголт): Өвчтөнийг сандаргаж буй шалтгааныг олох (өвдөлт, өлсөх, халууцах г.м), өдөр тутмын цагийн хуваарийг тогтмол байлгах, орчныг нь тайван, тод гэрэлтүүлэгтэй байлгах.

4. Амьдралын хэв маяг ба Сэтгэц-нийгмийн эмчилгээ

Оюун ухааны дасгал: Ой санамж хөгжүүлэх тоглоом тоглох, хуучны түүхүүдийг сөхөж ярилцах (дурсамж эмчилгээ), хөгжим, арт терапиар хичээллэх нь тархины идэвхийг дэмжинэ. Мөн гэр бүлийн гишүүдийн зүгээс идэвхтэй харилцан яриа өрнүүлж харилцааны идэвхтэй байдлыг тогтмол хангах нь чухал. 

Биеийн хөдөлгөөн ба Хооллолт: Боломжтой хэмжээгээр тогтмол алхах, хөдөлгөөн хийх нь нойр болон сэтгэл санаанд сайн нөлөөтэй. 

Асран хамгаалагчийн дэмжлэг: Өвчтөнийг асрахын зэрэгцээ ар гэрийнхэн нь сэтгэл зүйн зөвлөгөө авч, асрах арга барилд суралцах нь эмчилгээний чухал хэсэг юм.

Өдөр тутмын асаргаа ба Физик тав тух (Бие махбодийг хамгаалах)

Хүнд шатанд бие махбодийн нарийн асаргаа хамгийн чухал эмчилгээ болдог.

• Үл үзэгдэх өвдөлтийг хянах: Өвчтөн өөрөө хэлж чадахгүй ч үе мөчний үрэвсэл, нурууны өвдөлт, шээсний замын халдвараас болж шаналж байж болно. Тайван бус болох, уйлах, нүүрээ үрчийлгэх зэрэг нь өвдөлтийн дохио тул парацетамол зэрэг өвдөлт намсгах эмийг эмчийн зөвшөөрлөөр хэрэглэж болно.

• Арьс арчилгаа (Цооролтоос сэргийлэх): Хэрэв өвчтөн ихэвчлэн суудаг эсвэл хэвтдэг бол 2 цаг тутамд байрлалыг нь сольж, арьсыг хуурай, цэвэр байлгана. Зөөлөвч, зориулалтын гудас ашиглана.

• Хооллолт ба Залгилт: Залгих рефлекс мууддаг тул хоолыг нь маш сайн жижиглэсэн, зутан эсвэл зөөлөн хэлбэрээр, хажуу тийш харуулахгүйгээр цэх суулгаж байгаад маш аажим халбагадаж өгнө. шингэн зүйлд хахаж цацах эрсдэлтэй тул өтгөрүүлэгч ашиглах эсвэл өтгөн шингэн зүйл (тараг, зутан) өгөх нь аюулгүй.

Орчны аюулгүй байдал ба Харилцаа (Сэтгэл зүйн амар амгалан)

Тархины үйл ажиллагаа суларсан тул орчин нь түүнд маш ойлгомжтой байх ёстой.

• Тогтвортой цагийн хуваарь: Өглөө босох, хооллох, усанд орох, унтах цаг өдөр бүр яг ижил байх ёстой. Цагийн хуваарь өөрчлөгдөх нь хүнд деменцитэй хүнийг маш их сандаргаж, уур уцаартай болгодог.

• Уналтаас сэргийлэх: Өрөөний гэрэлтүүлгийг тод байлгах (шөнө ч жижиг гэрэл асаалттай байх), шалан дээр тээглэх зүйлс, утас, халтиргаатай хивсэнцэр байлгаж болохгүй. Ор, жорлонгийн хажууд түшигч бариул хийх.

• Энгийн, дулаан харилцаа: Түүнийг шүүмжлэх, бурууг нь хэлж маргах нь ямар ч үр дүнгүй бөгөөд улам аймаар санагдуулна. Ярилцахдаа нүд рүү нь эелдэг харж, маш богино, тодорхой өгүүлбэрээр, тайван зөөлөн дуугаар ярина. Гарнаас нь атгах, мөрийг нь илэх зэрэг биеийн хүрэлцэхүй нь тэдэнд маш том тайвшрал болдог.

Хөнгөвчлөх тусламж ба Асран хамгаалагчийн эрүүл мэнд

• Хөнгөвчлөх тусламж (Palliative Care): Өвчний төгсгөлийн шатанд эмнэлэг рүү ойр ойрхон зөөж, хүнд шинжилгээ, дусал хийлгэх нь өвчтөнд илүү их зовуурь, стресс үүсгэдэг. Үүний оронд гэрээр нь өвдөлтийг нь намсгах, тухтай байлгах хөнгөвчлөх практикийг баримтлах нь зүйтэй.

• Асран хамгаалагчийг дэмжих: Хүнд деменцитэй хүнийг 24 цаг харах нь сэтгэл зүй болон бие махбодийн хувьд асар их туйлдуулах ажил тул ар гэрийнхэн нь ээлжлэх эсвэл мэргэжлийн сувилагч, асарагчийн тусламжийг авч, өөрсдийгөө амрааж байх хэрэгтэй.</text>
      <sha1>pp2t8ulea9um915fi5n2nmbnb33wjtg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873878</id>
      <parentid>873827</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:46:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11021" sha1="pkjb8vhemcr555yqb1s343g7kn1uo0o" xml:space="preserve">Эмгэг анатомид '''Альцхаймерын өвчин''' ({{langx|en|Alzheimer's disease}}) буюу '''Альцхаймерын өвчний үеийн тэнэгрэл''' гэж [[их тархи]]ны бор гадрын шанаа, зулай, дагзны хэсгийг хамарсан анхдагч хатангиршлыг хэлнэ. Өтлөлтийн тэнэгрэлийн (зөнөглөх өвчний) нэгэн хувилбар гэж үздэг. Өвчний олон улсын 10 дугаар ангилал (ӨОУА)-д F00/G30 гэж кодолно. 1906 онд [[Герман]]ы сэтгэцийн эмч [[Алойс Альцхаймер]] анх тодорхойлов.

== Шинж тэмдэг ==
Альцхаймерын евчний үед ой тогтоолтын гүнзгий алдагдал (амнези), үг ярианы хомсдол (олигофази), этгээд хэллэг (парафази), юмсыг нэрлэн хэлж чадахгүйтэх (ассоциатив агнози), нэрлэх хэллэггүйдэл (амнестик афази), нэг буюу хоёр оронтой тооны арифметикийн үйлдэл хийж чадахгүйтэх, тоо бодлогогүйдэл (акалкули), энгийн хийгээд нийлмэл үйлдлүүдийг гүйцэтгэж чадахгүйтэх, үйлдэлгүйдэл (апракси), үсэг үг өгүүлбэр уншаад утгыг нь таньж чадахгүйтэх, уншлагагүйдэл (алекси) хэмээх танин мэдэхгүйдлийн шинжүүд (агнози) илэрнэ. Тархи нугасны шингэнд биохимийн шинжилгээ хийхэд амилойд их хэмжээгээр илэрнэ.

== Ангилал ==
ӨОУА-д Альцхаймерын өвчний үеийн тэнэгрэлийг эмнэл зүйн хэлбэрүүдээр нь дараах 3 хэлбэрт хуваажээ:
# Альцхаймерын өвчний үеийн эрт илрэх тэнэгрэл
# Альцхаймерын өвчний үеийн хожуу илрэх тэнэгрэл
# Альцхаймерын өвчний хэв шинжит бус тэнэгрэл

==Эмчилгээ==
Альцхаймерын өвчний нэгдсэн эмчилгээ нь тухайн хүний наснаас үл хамааран өвчний үе шатаас (хөнгөн, дунд, хүнд) шалтгаалж өөр өөр байдаг ч ерөнхий бүтэц нь өвчний явцыг удаашруулах, танин мэдэхүйг дэмжих, зан үйлийг зохицуулах, болон амьдралын хэв маягийг өөрчлөх гэсэн 4 үндсэн багана дээр тогтдог.

===Өвчний явцыг удаашруулах эмчилгээ (Үндсэн шалтгааныг дарах)===

Энэхүү эмчилгээ нь зөвхөн өвчний эрт болон хөнгөн шатанд тархинд амилоид товруу үүсэхийг сааруулах зорилгоор хийгддэг:

*Моноклонал эсрэг биетийн тарилга: Леканемаб (Leqembi) болон Донанемаб (Kisunla) зэрэг шинэ үеийн эмүүд багтах бөгөөд эдгээр нь өвчний даамжрах явцыг тодорхой хувиар сааруулдаг. Өвчин хүндэрсэн шатанд эдгээр эмүүд үр дүнгүй тул хэрэглэдэггүй.

===Танин мэдэхүйн шинж тэмдгийг бууруулах (Эмийн эмчилгээ)===

Тархины эсүүдийн хоорондын мэдээлэл дамжуулалтыг сайжруулах зорилгоор дараах хоёр бүлгийн эмийг дангаар болон хавсарч хэрэглэдэг:

*Холинэстеразын дарангуйлагчид: Донепезил (Donepezil), Ривастигмин, Галантамин зэрэг эмүүд нь ой санамж, сэтгэхүйд оролцдог химийн бодисыг дэмждэг. Өвчний хөнгөнөөс хүнд хүртэлх бүх шатанд уулгаж болно.
*NMDA антагонист: Мемантин (Memantine) нь тархины эсийг гэмтэхээс хамгаалах бөгөөд өвчний дундаас хүнд шатанд хэрэглэдэг.
*Хосолсон эмчилгээ: Мемантин ууж байсан өвчтөнд Донепезилыг нэмж уулгах нь танин мэдэхүйн чадварыг илүү урт хугацаанд тогтвортой барихад тусалдаг.

===Зан үйл, сэтгэцийн өөрчлөлтийг удирдах===

Альцхаймерын өвчний үед түгшүүр, уур уцаар, шөнө унтахгүй байх, хий юм үзэх зэрэг зан үйлийн өөрчлөлтүүд элбэг тохиолддог:

Эмийн бус арга (Нэгдүгээр сонголт): Өвчтөнийг сандаргаж буй шалтгааныг олох (өвдөлт, өлсөх, халууцах г.м), өдөр тутмын цагийн хуваарийг тогтмол байлгах, орчныг нь тайван, тод гэрэлтүүлэгтэй байлгах.

===Амьдралын хэв маяг ба Сэтгэц-нийгмийн эмчилгээ===

Оюун ухааны дасгал: Ой санамж хөгжүүлэх тоглоом тоглох, хуучны түүхүүдийг сөхөж ярилцах (дурсамж эмчилгээ), хөгжим, арт терапиар хичээллэх нь тархины идэвхийг дэмжинэ. Мөн гэр бүлийн гишүүдийн зүгээс идэвхтэй харилцан яриа өрнүүлж харилцааны идэвхтэй байдлыг тогтмол хангах нь чухал. 

Биеийн хөдөлгөөн ба Хооллолт: Боломжтой хэмжээгээр тогтмол алхах, хөдөлгөөн хийх нь нойр болон сэтгэл санаанд сайн нөлөөтэй. 

Асран хамгаалагчийн дэмжлэг: Өвчтөнийг асрахын зэрэгцээ ар гэрийнхэн нь сэтгэл зүйн зөвлөгөө авч, асрах арга барилд суралцах нь эмчилгээний чухал хэсэг юм.

Өдөр тутмын асаргаа ба Физик тав тух (Бие махбодийг хамгаалах)

Хүнд шатанд бие махбодын нарийн асаргаа хамгийн чухал эмчилгээ болдог.

*Үл үзэгдэх өвдөлтийг хянах: Өвчтөн өөрөө хэлж чадахгүй ч үе мөчний үрэвсэл, нурууны өвдөлт, шээсний замын халдвараас болж шаналж байж болно. Тайван бус болох, уйлах, нүүрээ үрчийлгэх зэрэг нь өвдөлтийн дохио тул парацетамол зэрэг өвдөлт намсгах эмийг эмчийн зөвшөөрлөөр хэрэглэж болно.
*Арьс арчилгаа (Цооролтоос сэргийлэх): Хэрэв өвчтөн ихэвчлэн суудаг эсвэл хэвтдэг бол 2 цаг тутамд байрлалыг нь сольж, арьсыг хуурай, цэвэр байлгана. Зөөлөвч, зориулалтын гудас ашиглана.
*Хооллолт ба Залгилт: Залгих рефлекс мууддаг тул хоолыг нь маш сайн жижиглэсэн, зутан эсвэл зөөлөн хэлбэрээр, хажуу тийш харуулахгүйгээр цэх суулгаж байгаад маш аажим халбагадаж өгнө. шингэн зүйлд хахаж цацах эрсдэлтэй тул өтгөрүүлэгч ашиглах эсвэл өтгөн шингэн зүйл (тараг, зутан) өгөх нь аюулгүй.

====Орчны аюулгүй байдал ба Харилцаа (Сэтгэл зүйн амар амгалан)====

Тархины үйл ажиллагаа суларсан тул орчин нь түүнд маш ойлгомжтой байх ёстой.

*Тогтвортой цагийн хуваарь: Өглөө босох, хооллох, усанд орох, унтах цаг өдөр бүр яг ижил байх ёстой. Цагийн хуваарь өөрчлөгдөх нь хүнд деменцитэй хүнийг маш их сандаргаж, уур уцаартай болгодог.
*Уналтаас сэргийлэх: Өрөөний гэрэлтүүлгийг тод байлгах (шөнө ч жижиг гэрэл асаалттай байх), шалан дээр тээглэх зүйлс, утас, халтиргаатай хивсэнцэр байлгаж болохгүй. Ор, жорлонгийн хажууд түшигч бариул хийх.
*Энгийн, дулаан харилцаа: Түүнийг шүүмжлэх, бурууг нь хэлж маргах нь ямар ч үр дүнгүй бөгөөд улам аймаар санагдуулна. Ярилцахдаа нүд рүү нь эелдэг харж, маш богино, тодорхой өгүүлбэрээр, тайван зөөлөн дуугаар ярина. Гарнаас нь атгах, мөрийг нь илэх зэрэг биеийн хүрэлцэхүй нь тэдэнд маш том тайвшрал болдог.

====Хөнгөвчлөх тусламж ба Асран хамгаалагчийн эрүүл мэнд====
*Хөнгөвчлөх тусламж (Palliative Care): Өвчний төгсгөлийн шатанд эмнэлэг рүү ойр ойрхон зөөж, хүнд шинжилгээ, дусал хийлгэх нь өвчтөнд илүү их зовуурь, стресс үүсгэдэг. Үүний оронд гэрээр нь өвдөлтийг нь намсгах, тухтай байлгах хөнгөвчлөх практикийг баримтлах нь зүйтэй.
*Асран хамгаалагчийг дэмжих: Хүнд деменцитэй хүнийг 24 цаг харах нь сэтгэл зүй болон бие махбодийн хувьд асар их туйлдуулах ажил тул ар гэрийнхэн нь ээлжлэх эсвэл мэргэжлийн сувилагч, асрагчийн тусламжийг авч, өөрсдийгөө амрааж байх хэрэгтэй.

[[Ангилал:Деменцийн хэлбэр]]
[[Ангилал:Уургийн буруу эвхрээнээс үүдэлтэй өвчин]]</text>
      <sha1>pkjb8vhemcr555yqb1s343g7kn1uo0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хорчин ястан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25697</id>
    <revision>
      <id>873788</id>
      <parentid>873081</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:05:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8298" sha1="btgdagsf6hicpwj45mzn8zakjr6sy24" xml:space="preserve">{{Short description|Монголчуудын хамгийн зүүн ястан}}
{{Distinguish|Харчин}}
{{Инфобокс үндэстэн
|group     = Хорчин ястан
|image     = Mongolia XVI.png
|caption   = Хорчин Монголчуудын байршил
|pop       = 
|region1   = {{flagcountry|Хятад}}
|pop1      = 1,347,000 (&lt;small&gt;1987&lt;/small&gt;)
|ref1      = &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=cn |title=ethnologue.com information |access-date=2012-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121126014809/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CN |archive-date=2012-11-26 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|region2   = 
|pop2      = 
|ref2      = 
|region3   =
|pop3      =
|ref3      =
|languages = [[Монгол хэлний]] [[Хорчин аялга]]
|religions = [[Төвөдийн Буддын шашин]] 
|related = [[Монголчууд]], [[Хятад дахь Монголчууд]]
}}

'''Хорчин''' бол [[Хавт Хасар|Хавт Хасарын]] угсааны [[Монгол]] аймаг билээ. Хорчины ноёд нь цөм Хавт Хасарын үр хойчис болох учраас бусад аймгууд Хорчиныг хүндэтгэж зарим үед бас '''Авга Хорчин''' гэж дуудаж байв. 

== Түүхэн тойм ==
[[Умард Юань Улс|Умард Юань улсын]] үед Хорчин түмэн их хааны ноёрхлыг дэмжиж хааны эсрэг явуулсан янз бүрийн хямрал бослогыг дарахад идэвхтэй оролцож Монгол улсын эв нэгдлийг бататгахад чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. 

Хорчин аймаг 1626 онд [[Чин улс|хожуу Алтан улсад]] дагаар орсны дараа [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганд]] нийт 10 хошуу байгуулсан. Тэдгээр нь Хорчины баруун гарт баруун гарын өмнөд, дундад, хойд хошуу, [[Дөрвөд хошуу]], [[Жалайд хошуу]]; зүүн гарт зүүн гарын хойд, дундад, өмнөд хошуу, [[Горлос|Горлосын]] хоёр хошуу болой.  

Үүнээс хорчины зургаан хошуу нь дараах ноёдын удмаас бүрдэж байв. 

1. Хорчин баруун гарын дунд хошуу: [[Хошой Түшээт чин ван|Түшээт хан]] [[Ууба|Уубагийн]] удам

2. Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу: [[төрийн Засагт жүн ван]] [[Будачи|Будачийн]] удам

3. Хорчин баруун гарын хойд хошуу: Түшээ гүн Ламасхивын удам

4. Хорчин зүүн гарын хойд хошуу: Түшээ гүн [[Мянган дархан баатар|Мянган дархан баатарын]] хүү [[Донхор]] түшээ гүний хошуу (хожим '''[[Хошой Бодлоготой чин ван|Бодлоготой чин ван]]''' болж өөрчлөгдсөн)

5. Хорчин зүүн гарын дунд хошуу: [[хошой Дархан чин ван]] [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзуширийн]] удам

6. Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу: [[төрийн Бинт жүн ван]] [[Хонгор (Бинт жүн ван)|Хонгорын]] удам   

Мөн [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганд]] [[Ар хорчин|Ар Хорчин хошуу]] байв. Хорчин монголчууд бол өвөрлөгч ястны дотор хүн амаар хамгийн олонд тооцогдох бөгөөд бүрэн бус бүртгэлээр нэг сая найман зуун мянга гаруй хүн байгаа бөгөөд [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] [[Тонляо хот|Тунляо хот]], [[Хянган аймаг|Хянган аймагт]] төвлөрөн суухаас гадна олонх хошуу нутгаар тархан сууж байна.

== Газарзүй, тархалт ==
Хорчинчууд гол төлөв Өвөр Монголын зүүн хэсэгт, ялангуяа Тунляо хот болон Хянган аймгийн зарим нутагт амьдардаг. Хорчин нэр нь түүхэн аймаг, хошуудын нэр төдийгүй энэ бүсийн монголчуудын нэгэн бүлэг болон тэдний хэл аялгыг нэрлэхэд хэрэглэгддэг.&lt;ref name=&quot;encyclopedia&quot;&gt;{{cite book |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |publisher=Facts On File |year=2004 |pages=308–309}}&lt;/ref&gt;

== Хэл аялга ==
Хорчинчуудын уламжлалт хэл нь монгол хэлний хорчин аман аялгуу юм. Энэ аялгууг Өвөр Монголын зүүн хэсэгт, тухайлбал Тунляо хот болон Хянган аймгийн зарим нутагт хэрэглэдэг. Хэл шинжээчид хорчин аялгууны авиазүй, үйл үгийн цаг ба байдлын тогтолцоо, үгийн санг судалж иржээ.&lt;ref name=&quot;brosig&quot;&gt;{{cite book |last=Brosig |first=Benjamin |chapter=The tense-aspect system of Khorchin Mongolian |title=On Diversity and Complexity of Languages Spoken in Europe and North and Central Asia |series=Studies in Language Companion Series |volume=164 |publisher=John Benjamins |year=2014 |pages=3–66 |doi=10.1075/slcs.164.01bro}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;yamakoshi&quot;&gt;{{cite journal |last=Yamakoshi |first=Yasuhiro |title=A Basic Vocabulary of Khorchin Mongolian |journal=Asian and African Languages and Linguistics |volume=15 |year=2021 |url=https://tufs.repo.nii.ac.jp/record/1593/files/AALL015009.pdf |access-date=2026-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250429085412/https://tufs.repo.nii.ac.jp/record/1593/files/AALL015009.pdf |archive-date=2025-04-29 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Хорчин аман аялгууны үгийн сан, хэрэглээнд хятад хэлний нөлөө туссан талаар судалгаа бий. Судлаачид зээлдмэл үгсийг зөвхөн хэлний үзэгдэл гэж бус, харин хэлний харилцаа, нийгэм, түүх, соёлын орчинтой нь холбон шинжилжээ.&lt;ref name=&quot;loanwords&quot;&gt;{{cite journal |last1=Юн Фан |first1=Б. |last2=Мань Лян |first2=Б. |title=Хорчин аман аялгууны соёлын орчин ахуй ба хятад зээллэг үгийн тухай өгүүлэх нь |trans-title=Хорчин аялгууны соёлын орчин ба хятад зээлдмэл үгийн тухай |journal=Монгол судлал |volume=34 |issue=360 |pages=104–124 |year=2023 |url=https://journal.num.edu.mn/ms/article/view/6292 |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== Нийгэм, соёл ==
Хорчинчуудын түүх, хэл, соёлыг судлахдаа өнөөгийн монгол бүлэг, хэл аялгууны нэршлийг Чин улсын үеийн хошуу, засаг захиргааны нэгжийн нэртэй адил утгаар хэрэглэхгүй байх нь чухал. Түүхэн хошуудын хил, нэршил өөрчлөгдөж байсан тул тухайн үеийн улс төр-засаг захиргааны зохион байгуулалт болон өнөөгийн хүн амын газарзүйн тархалтыг эх сурвалжид тулгуурлан тусад нь тайлбарлах шаардлагатай.&lt;ref name=&quot;encyclopedia&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;brosig&quot; /&gt;

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

== Алдартай хүмүүс ==

* [[Ууба|Ууба тайж]]
* [[Сэнгэринчен|Сэнгэринчин]]
* [[Гаадаа мэйрэн]]
* [[Бумбутай хатан]]
* [[Хафунга]]

[[Ангилал:Монгол овог аймаг]]</text>
      <sha1>btgdagsf6hicpwj45mzn8zakjr6sy24</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хойд Суматра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28545</id>
    <revision>
      <id>873828</id>
      <parentid>865059</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T01:20:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэнийн тобчи</username>
        <id>108163</id>
      </contributor>
      <origin>873828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8677" sha1="gzyjc2779v5sn8jnu1az5ekqr8vybwi" xml:space="preserve">[[File:Indonesia, North Sumatra.png|thumb|Ногоон өнгөөр Умард Суматра мужийг харуулав]]

'''Умард Суматра''' ([[Индонез хэл|индонезээр]] ''Sumatera Utara'') нь [[Индонез]] улсын [[Суматра]] арлын хойд хэсэгт орших муж юм. Мужийн засаг захиргааны төв бөгөөд хамгийн том хот нь [[Медан]] (''Medan'') юм. Тус муж нь газарзүйн байрлал, олон үндэстний хүн ам, байгалийн баялаг, хөдөө аж ахуй, худалдаа, соёлын өвөөрөө онцлогтой.

==Газарзүй== Умард Суматра нь Суматра арлын хойд хэсэгт байрладаг бөгөөд баруун талаараа [[Энэтхэгийн далай]], зүүн талаараа Малаккийн хоолойтой хиллэнэ. Тус мужийн нутаг дэвсгэрт эргийн нам дор газар, ой мод, уул нуруу, галт уулын гаралтай өндөрлөг бүсүүд багтдаг.

Мужийн баруун болон төв хэсгээр уул нурууд үргэлжилдэг бол зүүн хэсэгт нь нам дор газар, газар тариалангийн бүс нутаг оршино. [[Тоба нуур]] нь тус мужийн хамгийн алдартай байгалийн дурсгалт газруудын нэг бөгөөд галт уулын гаралтай томоохон нуур юм. Мөн тус мужийн нутаг дэвсгэрт [[Синабунг уул]] зэрэг галт уул бий.

==Түүх== Умард Суматрагийн нутаг дэвсгэр нь эртнээс олон үндэстэн, угсаатны бүлгүүдийн нутагшиж ирсэн бүс нутаг юм. Далайн худалдааны замд ойр байрладаг тул тус бүс нутаг нь худалдаа, соёлын солилцооны чухал төв байжээ.

Колоничлолын үед Суматра арлын олон хэсэг [[Нидерланд]]ын эрхшээлд орсон. Энэ үед тариалангийн аж ахуй, ялангуяа тамхи, каучук болон бусад экспортын бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл хөгжиж, Медан хот бүс нутгийн худалдаа, эдийн засгийн төв болон өргөжсөн.

[[Индонез]] тусгаар тогтносны дараа Умард Суматра нь улсын засаг захиргааны нэгж болон хөгжсөн. Тус муж 1948 оны 4 дүгээр сарын 15-нд байгуулагдсан гэж үздэг.

==Хүн ам== Индонезийн Статистикийн төв газрын мэдээллээр 2020 оны хүн амын тооллогоор Умард Суматра муж 14.80 сая орчим хүн амтай байв.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Results of the 2020 Population Census of North Sumatra Province |publisher=BPS-Statistics Indonesia |url=https://sumut.bps.go.id/en/pressrelease/2021/01/21/853/results-of-the-2020-population-census-of-north-sumatra-province.html |access-date=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;

Умард Суматра нь олон үндэстэн, угсаатны бүлэг зэрэгцэн амьдардаг муж юм. Хүн амын дунд [[Батак ястан]], [[Жава үндэстэн]], [[Малай үндэстэн]], [[Ниас ястан]], хятад гаралтай индонезчууд болон бусад бүлгүүд багтдаг.

Батак ястан нь мужийн төвийн өндөрлөг газар болон Тоба нуурын орчимд өргөн тархсан. Жава гаралтай хүн амын тодорхой хэсэг нь тариалангийн бүс нутаг болон бусад суурин газруудад амьдардаг. Ниас ястан нь голчлон [[Ниас арал]] болон түүний ойролцоох арлуудад нутагладаг.

Мужийн хүн амын угсаатны бүрэлдэхүүн нь түүхэн шилжилт хөдөлгөөн, худалдаа, газар тариалангийн хөгжил болон хотжилтын явцтай холбоотой юм.&lt;ref&gt;{{cite book |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |title=Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape |year=2003 |url=https://archive.org/details/indonesiaspopula0000sury}}&lt;/ref&gt;

==Эдийн засаг== Умард Суматра нь Суматра арлын эдийн засгийн чухал бүс нутгийн нэг юм. Мужийн эдийн засагт хөдөө аж ахуй, боловсруулах үйлдвэрлэл, худалдаа, тээвэр, үйлчилгээний салбар голлох үүрэгтэй.

Тус мужид тосны дал мод, каучук, кофе, цай болон бусад хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн тариалдаг. Эдгээр бүтээгдэхүүн нь дотоодын зах зээлд нийлүүлэгдэхийн зэрэгцээ экспортод гардаг.

[[Медан]] хот нь худалдаа, тээвэр, боловсрол, эрүүл мэнд болон санхүүгийн үйлчилгээний томоохон төв юм. Хотын боомт, авто зам, төмөр зам, нисэх онгоцны буудал нь мужийн эдийн засгийн хөгжилд чухал нөлөө үзүүлдэг.

==Соёл== Умард Суматра нь олон үндэстний хэл, уламжлал, урлаг, хөгжмийн соёлоороо ялгардаг. Батак, Малай, Ниас болон бусад угсаатны бүлгүүд өөр өөрийн хөгжмийн зэмсэг, бүжиг, уламжлалт хувцас, ёслолын зан үйлтэй.

Батак ардын хөгжмийн соёлд уламжлалт бөмбөр, үлээвэр хөгжмийн зэмсэг чухал байр суурь эзэлдэг. Ниас арлын уламжлалт архитектур, бүжиг, ёслолын зан үйл нь тус мужийн соёлын олон янз байдлыг илэрхийлдэг.

Медан хотод олон үндэстэн, шашны бүлгүүд зэрэгцэн амьдардаг бөгөөд энэ нь хотын хоол хүнс, архитектур, баяр ёслол, өдөр тутмын амьдралд тусгалаа олсон байдаг.

==Аялал жуулчлал== Умард Суматра нь байгалийн болон соёлын аялал жуулчлалын олон газартай. Тэдгээрээс дараах газрууд онцгой алдартай.

[[Тоба нуур]] — галт уулын гаралтай томоохон нуур бөгөөд байгалийн үзэсгэлэн, уламжлалт Батак соёлоороо алдартай.
[[Самосир арал]] — Тоба нуурын дунд байрлах арал бөгөөд Батак Тоба ард түмний соёл, уламжлалыг танин мэдэх боломжтой газар.
[[Гунунг-Лёсерийн үндэсний хүрээлэн]] — халуун орны ой, биологийн олон янз байдал, зэрлэг амьтдаараа алдартай байгалийн хамгаалалттай бүс.
[[Медан]] — түүхэн барилга байгууламж, олон үндэстний хоол хүнс, шашны дурсгалт газруудаараа алдартай хот.
[[Ниас арал]] — уламжлалт соёл, чулуун үсрэлтийн ёслол болон далайн аялал жуулчлалаараа танигдсан арал.
Байгалийн өв, уламжлалт соёл, олон үндэстний түүх нь Умард Суматрагийн аялал жуулчлалын салбарын гол нөөц болдог.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The History of North Sumatra: A Journey Through Time |publisher=Indonesia Travel |url=https://www.indonesia.travel/au/en/travel-ideas/the-history-of-north-sumatra-a-journey-through-time}}&lt;/ref&gt;

==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}}</text>
      <sha1>gzyjc2779v5sn8jnu1az5ekqr8vybwi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873831</id>
      <parentid>873828</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T01:40:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8811" sha1="863yedlco36ptnmavkx16qm919cs9pu" xml:space="preserve">[[File:Indonesia, North Sumatra.png|thumb|Ногоон өнгөөр Умард Суматра мужийг харуулав]]

'''Умард Суматра''' ([[Индонез хэл|индонезээр]] ''Sumatera Utara'') нь [[Индонез]] улсын [[Суматра]] арлын хойд хэсэгт орших муж юм. Мужийн засаг захиргааны төв бөгөөд хамгийн том хот нь [[Медан]] (''Medan'') юм. Тус муж нь газар зүйн байрлал, олон үндэстний хүн ам, байгалийн баялаг, хөдөө аж ахуй, худалдаа, соёлын өвөөрөө онцлогтой.

==Газар зүй==
Умард Суматра нь Суматра арлын хойд хэсэгт байрладаг бөгөөд баруун талаараа [[Энэтхэгийн далай]], зүүн талаараа Малаккийн хоолойтой хиллэнэ. Тус мужийн нутаг дэвсгэрт эргийн нам дор газар, ой мод, уул нуруу, галт уулын гаралтай өндөрлөг бүсүүд багтдаг.

Мужийн баруун болон төв хэсгээр уул нурууд үргэлжилдэг бол зүүн хэсэгт нь нам дор газар, газар тариалангийн бүс нутаг оршино. [[Тоба нуур]] нь тус мужийн хамгийн алдартай байгалийн дурсгалт газруудын нэг бөгөөд галт уулын гаралтай томоохон нуур юм. Мөн тус мужийн нутаг дэвсгэрт [[Синабунг уул]] зэрэг галт уул бий.

==Түүх==
Умард Суматрагийн нутаг дэвсгэр нь эртнээс олон үндэстэн, угсаатны бүлгүүдийн нутагшиж ирсэн бүс нутаг юм. Далайн худалдааны замд ойр байрладаг тул тус бүс нутаг нь худалдаа, соёлын солилцооны чухал төв байжээ.

Колоничлолын үед Суматра арлын олон хэсэг [[Нидерланд]]ын эрхшээлд орсон. Энэ үед тариалангийн аж ахуй, ялангуяа тамхи, каучук болон бусад экспортын бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл хөгжиж, Медан хот бүс нутгийн худалдаа, эдийн засгийн төв болон өргөжсөн.

[[Индонез]] тусгаар тогтносны дараа Умард Суматра нь улсын засаг захиргааны нэгж болон хөгжсөн. Тус муж 1948 оны 4 дүгээр сарын 15-нд байгуулагдсан гэж үздэг.

==Хүн ам==
Индонезийн Статистикийн төв газрын мэдээллээр 2020 оны хүн амын тооллогоор Умард Суматра муж 14.80 сая орчим хүн амтай байв.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Results of the 2020 Population Census of North Sumatra Province |publisher=BPS-Statistics Indonesia |url=https://sumut.bps.go.id/en/pressrelease/2021/01/21/853/results-of-the-2020-population-census-of-north-sumatra-province.html |access-date=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;

Умард Суматра нь олон үндэстэн, угсаатны бүлэг зэрэгцэн амьдардаг муж юм. Хүн амын дунд [[Батак ястан]], [[Жава үндэстэн]], [[Малай үндэстэн]], [[Ниас ястан]], хятад гаралтай индонезчууд болон бусад бүлгүүд багтдаг.

Батак ястан нь мужийн төвийн өндөрлөг газар болон Тоба нуурын орчимд өргөн тархсан. Жава гаралтай хүн амын тодорхой хэсэг нь тариалангийн бүс нутаг болон бусад суурин газруудад амьдардаг. Ниас ястан нь голчлон [[Ниас арал]] болон түүний ойролцоох арлуудад нутагладаг.

Мужийн хүн амын угсаатны бүрэлдэхүүн нь түүхэн шилжилт хөдөлгөөн, худалдаа, газар тариалангийн хөгжил болон хотжилтын явцтай холбоотой юм.&lt;ref&gt;{{cite book |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |title=Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape |year=2003 |url=https://archive.org/details/indonesiaspopula0000sury}}&lt;/ref&gt;

==Эдийн засаг==
Умард Суматра нь Суматра арлын эдийн засгийн чухал бүс нутгийн нэг юм. Мужийн эдийн засагт хөдөө аж ахуй, боловсруулах үйлдвэрлэл, худалдаа, тээвэр, үйлчилгээний салбар голлох үүрэгтэй.

Тус мужид тосны дал мод, каучук, кофе, цай болон бусад хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн тариалдаг. Эдгээр бүтээгдэхүүн нь дотоодын зах зээлд нийлүүлэгдэхийн зэрэгцээ экспортод гардаг.

[[Медан]] хот нь худалдаа, тээвэр, боловсрол, эрүүл мэнд болон санхүүгийн үйлчилгээний томоохон төв юм. Хотын боомт, авто зам, төмөр зам, нисэх онгоцны буудал нь мужийн эдийн засгийн хөгжилд чухал нөлөө үзүүлдэг.

==Соёл==
Умард Суматра нь олон үндэстний хэл, уламжлал, урлаг, хөгжмийн соёлоороо ялгардаг. Батак, Малай, Ниас болон бусад угсаатны бүлгүүд өөр өөрийн хөгжмийн зэмсэг, бүжиг, уламжлалт хувцас, ёслолын зан үйлтэй.

Батак ардын хөгжмийн соёлд уламжлалт бөмбөр, үлээвэр хөгжмийн зэмсэг чухал байр суурь эзэлдэг. Ниас арлын уламжлалт архитектур, бүжиг, ёслолын зан үйл нь тус мужийн соёлын олон янз байдлыг илэрхийлдэг.

Медан хотод олон үндэстэн, шашны бүлгүүд зэрэгцэн амьдардаг бөгөөд энэ нь хотын хоол хүнс, архитектур, баяр ёслол, өдөр тутмын амьдралд тусгалаа олсон байдаг.

==Аялал жуулчлал==
Умард Суматра нь байгалийн болон соёлын аялал жуулчлалын олон газартай. Тэдгээрээс дараах газрууд онцгой алдартай.

*[[Тоба нуур]] — галт уулын гаралтай томоохон нуур бөгөөд байгалийн үзэсгэлэн, уламжлалт Батак соёлоороо алдартай.
*[[Самосир арал]] — Тоба нуурын дунд байрлах арал бөгөөд Батак Тоба ард түмний соёл, уламжлалыг танин мэдэх боломжтой газар.
*[[Гунунг-Лёсерийн үндэсний хүрээлэн]] — халуун орны ой, биологийн олон янз байдал, зэрлэг амьтдаараа алдартай байгалийн хамгаалалттай бүс.
*[[Медан]] — түүхэн барилга байгууламж, олон үндэстний хоол хүнс, шашны дурсгалт газруудаараа алдартай хот.
*[[Ниас арал]] — уламжлалт соёл, чулуун үсрэлтийн ёслол болон далайн аялал жуулчлалаараа танигдсан арал.
Байгалийн өв, уламжлалт соёл, олон үндэстний түүх нь Умард Суматрагийн аялал жуулчлалын салбарын гол нөөц болдог.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The History of North Sumatra: A Journey Through Time |publisher=Indonesia Travel |url=https://www.indonesia.travel/au/en/travel-ideas/the-history-of-north-sumatra-a-journey-through-time}}&lt;/ref&gt;

==Зүүлтийн тайлбар==
{{reflist}}

[[Ангилал:Индонезийн муж]]
[[Ангилал:Суматра]]
[[Ангилал:Хойд Суматра| ]]</text>
      <sha1>863yedlco36ptnmavkx16qm919cs9pu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нидерландын хаант улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33378</id>
    <revision>
      <id>873870</id>
      <parentid>873707</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T03:49:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29069" sha1="8zundd1eirl4xksputkdh9w077d3z85" xml:space="preserve">{{Short description|Үндсэн хуульт хаант засаглалт бүрэн эрхт тусгаар улс}}
{{About|бүрэн эрхт улсын|ижил нэртэй бүрэлдэхүүн улсыг|Нидерланд|хэрэглээг|Нидерланд (салаа утга)}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Нидерландын Хаант Улс
| common_name            = Нидерланд
| native_name            = {{native name|nl|Koninkrijk der Nederlanden}}
| image_flag             = Flag of the Netherlands.svg
| flag_type              = [[Нидерландын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Koninklijk wapen van het koninkrijk der Nederlanden.svg
| symbol_type            = [[Нидерландын төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = {{native phrase|fr|{{ni|&quot;}}Je maintiendrai{{ni|&quot;}}}}&lt;br /&gt;{{small|({{lang-mn|&quot;Би бат зогсоно&quot;}})}}
| national_anthem        = {{native name|nl|{{ni|&quot;}}[[Нидерландын төрийн дуулал|Wilhelmus]]{{ni|&quot;}}|nolink=yes}}&lt;br /&gt;{{small|({{lang-mn|&quot;Нассаугийн Вильям&quot;}})}}&lt;div style=&quot;padding-top:0.5em;&quot;&gt;{{center|[[File:United States Navy Band - Het Wilhelmus (tempo corrected).ogg|noicon]]}}&lt;/div&gt;
| image_map              = Kingdom of the Netherlands (orthographic projection).svg
| map_width              = 250px
| image_map2             = File:KonDerNed-10-10-10.png
| map_caption2            = Бүрэлдэхүүн дөрвөн улсын газрын зураг
| capital                = [[Амстердам]]{{efn|name=central_cities|Амстердам нь Нидерландын үндсэн хуулийн нийслэл юм. Хаант улсын засгийн газрын төв байр [[Хааг]] хотод байрладаг. [[Оранжстад]] нь Арубагийн, [[Виллемстад]] нь Курасаогийн, [[Филипсбург, Синт Маартен|Филипсбург]] нь Синт Маартены нийслэл юм.}}
| largest_city           = capital
| coordinates            = {{Coord|52|22|N|4|53|E|type:city}}
| admin_center           = [[Хааг]]{{efn|name=central_cities}}
| admin_center_type      = Засгийн газрын суудал
| official_languages     = [[Нидерланд хэл]]{{efn|name=languages|Нидерланд хэл нь хаант улсын дөрвөн бүрэлдэхүүн улсын албан ёсны хэл юм. Англи хэл нь Курасао болон Синт Маартены албан ёсны хэл бөгөөд Саба, Синт Эстатиусын албан ёсны хэрэглээнд мөн ордог. Папиаменто хэл нь Аруба, Курасаогийн албан ёсны хэл бөгөөд Бонэйрт мөн албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгддөг. Фрисланд мужид Баруун Фриз хэл албан ёсны статустай. Нидерландын Доод Саксон хэл, Нидерландын дохионы хэл, Лимбург хэл, Синти болон Идиш хэл нь бүс нутгийн эсвэл нутаг дэвсгэрийн бус хэлний хувьд хүлээн зөвшөөрөгдсөн.}}
| languages_type         = Албан ёсны нутгийн хэл{{efn|name=languages}}
| languages              = {{ubl|[[Англи хэл]]|[[Папиаменто хэл]]|[[Баруун Фриз хэл]]}}
| languages2_type        = Хүлээн зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=languages}}
| languages2             = {{ubl|[[Нидерландын Доод Саксон хэл]]|{{nowrap|[[Нидерландын дохионы хэл]]}}|[[Лимбург хэл]]|[[Синти хэл]]|[[Идиш хэл]]}}
| demonym                = [[Нидерландчууд]]
| membership             = {{plainlist|
* [[Аруба]]
* [[Курасао]]
* [[Нидерланд]]
* [[Синт Маартен]]}}
| membership_type        = Бүрэлдэхүүн улсууд
| government_type        = [[Эрх мэдлийн шилжүүлэлт|Эрх мэдэл шилжүүлсэн]] [[парламент]]ын [[үндсэн хуульт хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Нидерландын хаант засаг|Хаан]]
| leader_name1           = [[Виллем-Александер]]
| leader_title2          = [[Нидерландын ерөнхий сайд]]
| leader_name2           = [[Роб Йеттен]]
| leader_title3          = Арубагийн бүрэн эрхт сайд
| leader_name3           = [[Гильфред Бесарил]]
| leader_title4          = Курасаогийн бүрэн эрхт сайд
| leader_name4           = [[Карлсон Мануэль]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vordev |title=Carlson Manuel becomes the new Minister Plenipotentiary for Curaçao in The Hague |url=https://www.curacaochronicle.com/post/local/carlson-manuel-becomes-the-new-minister-plenipotentiary-for-curacao-in-the-hague/ |access-date=2023-07-23 |website=www.curacaochronicle.com}}&lt;/ref&gt;
| leader_title5          = Синт Маартены бүрэн эрхт сайд
| leader_name5           = [[Рене Виоленус]]&lt;ref&gt;[https://www.smn-news.com/st-maarten-st-martin-news/36482-emmanuel-requests-letter-violenus-read-to-dutch-govt.html Emmanuel requests letter Violenus read to Dutch govt], ''SMN News'', 30 December 2020&lt;/ref&gt;
| legislature            = [[Нидерландын Ерөнхий мужуудын чуулган]]
| upper_house            = [[Нидерландын Сенат]]
| lower_house            = [[Нидерландын Төлөөлөгчдийн танхим]]
| sovereignty_type       = Тусгаар тогтнол
| sovereignty_note       = [[Испани]]ас
| established_event1     = [[Бүгд Найрамдах Нэгдсэн Нидерланд Улс]]
| established_date1      = 1581 оны 7 сарын 26 {{small|([[Нидерландын тусгаар тогтнолын тунхаглал|тунхагласан]])}}&lt;br /&gt;1648 оны 1 сарын 30 {{small|([[Мюнстерийн гэрээ|хүлээн зөвшөөрөгдсөн]])}}
| established_event2     = [[Батавын Бүгд Найрамдах Улс]]
| established_date2      = 1795 оны 1 сарын 19
| established_event3     = [[Холландын хаант улс]]
| established_date3      = 1806 оны 6 сарын 5
| established_event4     = [[Францын анхдугаар эзэнт гүрэн]]д нэгтгэгдсэн
| established_date4      = 1810 оны 7 сарын 1
| established_event5     = [[Нидерландын Хаант Улс]]
| established_date5      = 1815 оны 3 сарын 16
| established_event6     = [[Бельги]] тусгаар тогтносон
| established_date6      = 1830 оны 10 сарын 4 {{small|([[Бельгийн хувьсгал|тунхагласан]])}}&lt;br /&gt;1839 оны 4 сарын 19 {{small|([[Лондоны гэрээ (1839)|хүлээн зөвшөөрөгдсөн]])}}
| established_event7     = [[Нидерландын Хаант Улсын харти]]
| established_date7      = 1954 оны 12 сарын 15
| area_km2               = 42,531&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.waarstaatjeprovincie.nl/Paginas/Ruimtelijke%20ordening/Oppervlakte.aspx|title=Oppervlakte|access-date=10 January 2020|archive-date=13 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200113200643/http://www.waarstaatjeprovincie.nl/Paginas/Ruimtelijke%20ordening/Oppervlakte.aspx|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| area_rank              = 131
| percent_water          = 18.96
| population_estimate    = {{increase}} 17,821,419&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;{{Cite web |title=CBS Statline |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/en/dataset/83474ENG/table?ts=1616407710127 |access-date=2023-03-30 |website=opendata.cbs.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2023
| population_estimate_rank = 64
| population_density_km2 = 532
| currency               = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 4 мөнгөн тэмдэгт
  | [[Евро]] ([[ISO 4217|EUR]])
  | {{small|([[Нидерланд|Европын Нидерланд]])}}
  | [[Америк доллар]] ([[ISO 4217|USD]])
  | {{small|([[Карибын Нидерланд]])}}
  | [[Антилын гулден]] ([[ISO 4217|ANG]])
  | {{small|([[Курасао]] болон [[Синт Маартен]])}}
  | [[Аруба флорин]] ([[ISO 4217|AWG]])
  | {{small|([[Аруба]])}}
 }}
| time_zone              = '''Европын Нидерланд:'''&lt;br/&gt;[[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] ([[UTC]]+1)&lt;br/&gt;[[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] ([[UTC]]+2)&lt;br/&gt;'''Карибын Нидерланд:'''&lt;br/&gt;[[Атлантын Стандарт Цаг|АСЦ]] ([[UTC]]−4)
| date_format            = өө-сс-жжжж
| drives_on              = баруун
| calling_code           = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 4 код
  | [[+31]]{{nbsp|6}}{{small|(Нидерланд)}}
  | [[+297]]{{nbsp|4}}{{small|(Аруба)}}
  | {{nowrap|[[+599]]{{nbsp|4}}{{small|(Курасао болон Карибын Нидерланд)}}}}
  | [[+1&amp;nbsp;721]] {{small|(Синт Маартен)}}
 }}
| iso3166code            = NL
| cctld                  = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 5 домэйн
  | [[.nl]]{{nbsp|2}}{{small|(Нидерланд)}}
  | [[.aw]]{{nbsp|2}}{{small|(Аруба)}}
  | [[.cw]]{{nbsp|2}}{{small|(Курасао)}}
  | [[.sx]]{{nbsp|2}}{{small|(Синт Маартен)}}
  | [[.bq]]{{nbsp|2}}{{small|(Карибын Нидерланд)}}
 }}
}}
'''Нидерландын Хаант Улс''' ({{langx|nl|Koninkrijk der Nederlanden}}) нь [[Европ]] болон [[Карибын тэнгис]]ийн бүс нутагт орших дөрвөн бүрэлдэхүүн улсаас тогтсон, үндсэн хуульт хаант засаглалтай бүрэн эрхт улс юм. Хаант улсын бүрэлдэхүүнд [[Нидерланд]], [[Аруба]], [[Курасао]] болон [[Синт Маартен]] багтдаг. Эдгээр улс тус бүр өөрийн засгийн газар, хууль тогтоох байгууллага, дотоод удирдлагатай боловч хаант улсын нийтлэг асуудлыг хамтран зохицуулдаг.

Нидерландын Хаант Улс болон Нидерланд улс нь хоорондоо ялгаатай ойлголт юм. Нидерланд нь хаант улсын дөрвөн бүрэлдэхүүн улсын нэг бөгөөд Европ дахь үндсэн нутаг дэвсгэрээс гадна Карибын тэнгис дэх Бонэйр, Синт Эстатиус, Саба арлуудыг багтаадаг.

Хаант улсын хамтын үүрэгт гадаад харилцаа, батлан хамгаалах болон Нидерландын харьяатын эрх зүй зэрэг асуудал багтдаг. Харин боловсрол, эрүүл мэнд, эдийн засаг, татвар болон нийгмийн бодлогын олон асуудлыг бүрэлдэхүүн улс тус бүр өөрийн эрх хэмжээний хүрээнд зохицуулдаг.

Хаант улсын дөрвөн бүрэлдэх улс:
* [[Нидерланд]] — Европ дахь үндсэн нутаг дэвсгэр болон Карибын Нидерландыг багтаана.
* [[Аруба]] — Карибын тэнгисийн өмнөд хэсэгт, Венесуэлийн эрэгт ойр орших арал.
* [[Курасао]] — Карибын тэнгисийн өмнөд хэсэгт орших арал.
* [[Синт Маартен]] — Синт-Маартен арлын өмнөд хэсгийг эзэлдэг улс.

Бонэйр, Синт Эстатиус, Саба нь хаант улсын бие даасан бүрэлдэхүүн улс биш, харин Нидерланд улсын тусгай захиргааны нэгжүүд юм.

== Түүх ==

=== Бүгд Найрамдах Нэгдсэн Нидерланд Улс ===

Нидерландын төрийн тогтолцооны түүх нь XVI зуунд Испанийн Хабсбургийн эрхшээлийн эсрэг өрнөсөн тэмцэлтэй нягт холбоотой. 1581 оны 7 сарын 26-нд хойд нутгийн мужууд Испанийн хааны эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан тухай тунхаг гаргасан байна. Үүний дараа Нидерландын Нэгдсэн Мужуудын Бүгд Найрамдах Улс бүрэлдэн тогтож, Европын худалдаа, далайн тээвэр, санхүүгийн салбарт чухал байр суурь эзлэх болжээ.

1648 оны [[Мюнстерийн гэрээ]]гээр Испани Нидерландын тусгаар тогтнолыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн. XVII зуунд Нидерландын худалдаа, шинжлэх ухаан, урлаг, далайн тээвэр ихээхэн хөгжсөн бөгөөд энэ үеийг Нидерландын түүхийн «Алтан үе» гэж нэрлэдэг.

=== Францын үе ба хаант улсын байгуулагдсан нь ===

XVIII зууны төгсгөлд Францын хувьсгал болон Наполеоны дайнууд Нидерландын улс төрийн тогтолцоонд томоохон өөрчлөлт авчирсан. 1795 онд Батавын Бүгд Найрамдах Улс байгуулагдаж, 1806 онд Наполеоны дүү Луи Бонапартыг хаанаар өргөмжилснөөр Холландын хаант улс бий болжээ. Гэвч 1810 онд Францын эзэнт гүрэнд нэгтгэгдсэн байна.

1813 онд Францын эрхшээл суларсны дараа Нидерланд тусгаар тогтнолоо сэргээж, Оранж-Нассаугийн угсааны Виллем Фредерик төрийн тэргүүн болов. 1815 онд Нидерландын хаант засаглал албан ёсоор сэргэсэн бөгөөд Виллем I анхны хаан болжээ.

1830 онд өмнөд мужуудад Бельгийн хувьсгал өрнөж, Бельги тусгаар тогтнох үйл явц эхэлсэн. Нидерланд улс 1839 оны Лондоны гэрээгээр Бельгийн тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн юм.

=== Үндсэн хуульт хаант засаглал ===

1848 онд үндсэн хуульд томоохон өөрчлөлт оруулж, парламентын эрх мэдлийг нэмэгдүүлэн, сайд нарын улс төрийн хариуцлагын зарчмыг бэхжүүлсэн. Энэ өөрчлөлт нь Нидерландын орчин үеийн парламентын ардчиллын үндэс болсон юм.

Өнөөгийн Нидерландын тогтолцоо нь үндсэн хуульт хаант засаглал болон парламентын ардчилалд тулгуурладаг. Хаан нь төрийн тэргүүн боловч засгийн газрын үйл ажиллагааны улс төрийн хариуцлагыг сайд нар хүлээдэг.

=== Колонийн эзэнт гүрнээс орчин үеийн хаант улс хүртэл ===

Нидерланд улс хэдэн зууны турш Ази, Африк, Америк болон Карибын тэнгисийн бүс нутагт колони эзэмшиж байв. Нидерландын Зүүн Энэтхэгийн компани болон Нидерландын Баруун Энэтхэгийн компани нь далайн худалдаа, колонийн захиргаанд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Колонийн түүх нь худалдаа, эдийн засгийн хөгжилтэй зэрэгцэн боолчлол, албадан хөдөлмөр болон колонийн эрхшээлийн асуудлуудыг мөн хамардаг.

Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа колонийн тогтолцоо өөрчлөгдөж, колониудын өөртөө засах болон тусгаар тогтнох хөдөлгөөн хүчтэй болсон. 1949 онд Индонезийн тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн нь Нидерландын колонийн тогтолцооны томоохон өөрчлөлт байв.

1954 оны 12 сарын 15-нд Нидерландын Хаант Улсын харти хүчин төгөлдөр болж, Нидерланд, Суринам болон Нидерландын Антилын арлуудын хоорондын эрх зүйн харилцааг шинэчлэн тогтоосон.

1975 оны 11 сарын 25-нд Суринам тусгаар тогтносон. 1986 оны 1 сарын 1-нд Аруба Нидерландын Антилын арлуудаас тусдаа бүрэлдэхүүн улс болсон. 2010 оны 10 сарын 10-нд Нидерландын Антилын арлууд татан буугдаж, Курасао болон Синт Маартен тусдаа бүрэлдэхүүн улс болсон бол Бонэйр, Синт Эстатиус, Саба нь Нидерландын тусгай захиргааны нэгжүүд болжээ.

== Төрийн байгуулал ==

=== Хаан ба засгийн газар ===

Нидерландын Хаант Улс нь үндсэн хуульт хаант засаглалтай. Хаан нь төрийн тэргүүн бөгөөд төрийн эрх мэдлийг үндсэн хууль, холбогдох хууль тогтоомжийн хүрээнд хэрэгжүүлдэг. Засгийн газрын үйл ажиллагааны улс төрийн хариуцлагыг сайд нар хүлээдэг.

Нидерландын засгийн газар нь хууль тогтоомжийг хэрэгжүүлэх, улсын төсөв боловсруулах, гадаад харилцаа болон төрийн захиргааны ажлыг удирдан зохицуулах үүрэгтэй.

=== Хаант улсын харти ===

Нидерландын Хаант Улсын харти нь дөрвөн бүрэлдэх улсын хоорондын эрх зүйн харилцааг зохицуулдаг үндсэн баримт бичиг юм. Хартиар улс тус бүр дотоод асуудлаа бие даан шийдвэрлэх эрхтэй бөгөөд хаант улсын хамтын асуудлыг зөвшилцөх зарчмаар зохицуулна.

Хамтын асуудалд батлан хамгаалах, гадаад харилцаа болон Нидерландын харьяатын эрх зүй зэрэг багтдаг. Эдгээр асуудлыг хэлэлцэхэд Хаант улсын Сайд нарын зөвлөл чухал үүрэгтэй.

=== Парламент ===

Нидерланд улсын парламент нь хоёр танхимтай Ерөнхий мужуудын чуулган юм. Төлөөлөгчдийн танхим нь хууль тогтоох үйл явц болон засгийн газрын үйл ажиллагаанд хяналт тавихад гол үүрэг гүйцэтгэдэг бол Сенат нь батлагдсан хуулийн төслүүдийг хянадаг.

Аруба, Курасао, Синт Маартен нь тус тусын парламент болон засгийн газартай. Тэдгээрийн дотоод улс төрийн тогтолцоо нь холбогдох үндсэн хууль, хууль тогтоомж болон Хаант улсын хартид нийцдэг.

== Газар зүй ==

Нидерландын Хаант Улс нь газар зүйн хувьд Европын эх газар болон Карибын тэнгисийн бүс нутагт байрладаг. Эдгээр бүс нутгийн уур амьсгал, байгалийн нөхцөл, эдийн засгийн онцлог харилцан адилгүй.

Европ дахь Нидерландын ихэнх нутаг далайн түвшинтэй ойр, нам дор газар байрладаг. Гол мөрөн, далан, суваг, ус зайлуулах байгууламж нь газар ашиглалт, хот байгуулалт болон хөдөө аж ахуйд чухал үүрэгтэй. Усны менежмент нь Нидерландын инженерчлэл, байгаль орчны бодлогын онцлог салбар юм.

Карибын тэнгисийн бүс нутагт Аруба, Курасао, Синт Маартен болон Нидерландын бүрэлдэхүүнд багтах Бонэйр, Синт Эстатиус, Саба арлууд оршино. Эдгээр арлын байгалийн орчин, далайн экосистем болон аялал жуулчлал нь орон нутгийн эдийн засагт чухал нөлөө үзүүлдэг.

== Хүн ам ба хэл ==

Хаант улсын хүн ам нь Европын Нидерланд болон Карибын тэнгисийн арлуудын хүн амыг хамардаг. Хүн амын тоо, нягтрал, насны бүтэц болон хотжилтын түвшин нь бүс нутгуудад харилцан адилгүй.

[[Нидерланд хэл]] нь хаант улсын дөрвөн бүрэлдэх улсын албан ёсны хэл юм. Карибын тэнгисийн бүс нутагт [[Папиаменто хэл]] болон [[Англи хэл]] өргөн хэрэглэгддэг. Нидерландын Фрисланд мужид [[Баруун Фриз хэл]] албан ёсны статустай.

Нидерландын Доод Саксон хэл, Лимбург хэл, Нидерландын дохионы хэл, Идиш хэл болон Синти зэрэг хэл нь тус улсын хэлний олон янз байдлын нэг хэсэг юм. Хэл тус бүрийн эрх зүйн статус нь холбогдох хууль тогтоомж болон бүс нутгийн зохицуулалтаас хамаардаг.

== Эдийн засаг ==

Нидерландын Хаант Улсын эдийн засаг нь Европ болон Карибын тэнгисийн бүс нутагт ялгаатай бүтэцтэй. Европын Нидерланд нь олон улсын худалдаа, санхүү, аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуй, тээвэр, ложистик болон өндөр технологийн салбар хөгжсөн эдийн засагтай.

[[Роттердам]]ын боомт нь Европын худалдаа, далайн тээврийн чухал төвүүдийн нэг юм. Амстердамын санхүү, үйлчилгээний салбар болон олон улсын тээврийн сүлжээ нь Нидерландын эдийн засгийн хөгжилд чухал байр суурь эзэлдэг.

Карибын тэнгисийн бүрэлдэхүүн улсуудад аялал жуулчлал, үйлчилгээ, боомтын үйл ажиллагаа, худалдаа болон санхүүгийн үйлчилгээ чухал үүрэгтэй. Эдгээр улсын эдийн засаг нь гадаад зах зээл, аялал жуулчлалын эрэлт болон олон улсын тээврийн холболтоос тодорхой хэмжээгээр хамаардаг.

Бүрэлдэхүүн улс тус бүр өөрийн эдийн засгийн бодлого, төсөв, татварын зохицуулалттай байдаг. Иймээс хаант улсын эдийн засгийн үзүүлэлтүүдийг харьцуулахдаа мэдээллийн он болон статистикийн хамрах хүрээг тодорхой заах шаардлагатай.

== Соёл ба нийгэм ==

Нидерландын Хаант Улсын соёл нь Европын Нидерланд болон Карибын тэнгисийн арлуудын түүх, хэл, шашин, хөгжим, урлаг, хоол хүнс болон нийгмийн уламжлалуудын нийлбэр юм.

Европын Нидерланд нь уран зураг, архитектур, уран зохиол, шинжлэх ухаан болон хотын соёлоороо олон улсад танигдсан. Рембрандт, Йоханнес Вермеер, Винсент ван Гог зэрэг уран бүтээлчид Нидерландын урлагийн түүхэнд чухал байр суурь эзэлдэг.

Карибын тэнгисийн арлуудын соёл нь Африк, Европ болон Карибын тэнгисийн бусад ард түмний түүхэн харилцааны нөлөөг агуулдаг. Папиаменто хэл, орон нутгийн хөгжим, бүжиг, баяр ёслол болон хоолны уламжлал нь эдгээр арлын соёлын онцлог юм.

Хаант улсын дотор хэл, соёлын ялгаа оршдог тул боловсрол, нийгмийн үйлчилгээ болон соёлын бодлогыг тухайн бүрэлдэх улс, бүс нутгийн онцлогт нийцүүлэн зохицуулдаг.

== Олон улсын харилцаа ==

Нидерланд улс нь [[Европын Холбоо]], [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[НАТО]] болон [[Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллага]] зэрэг олон улсын байгууллагын гишүүн юм.

Хаант улсын гадаад харилцаа, батлан хамгаалах асуудал нь дөрвөн бүрэлдэх улсад нийтлэг хамаардаг. Нидерландын дипломат болон батлан хамгаалах байгууллагууд хаант улсын нийтлэг ашиг сонирхлыг төлөөлөхийн зэрэгцээ Аруба, Курасао, Синт Маартен нь хамтын шийдвэр гаргах үйл явцад оролцдог.

== Мөн үзэх ==

* [[Нидерланд]]
* [[Аруба]]
* [[Курасао]]
* [[Синт Маартен]]
* [[Нидерландын Хаант Улсын харти]]
* [[Нидерландын хаант засаг]]
* [[Нидерландын түүх]]
* [[Нидерландын колонийн эзэнт гүрэн]]
* [[Карибын Нидерланд]]

== Тэмдэглэл ==
{{notelist|40em}}

== Цахим холбоос ==
{{Wiktionary|Нидерландын Хант Улс}}
{{Commons|Kingdom of the Netherlands|Нидерландын Хант Улс}}

== Эшлэл ==
{{reflist}}

{{NaviBlock
|Хөтлөгч мөр Нидерландын Хант Улс
|Европ
|ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд
|Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд
|Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага
}}
[[Ангилал:Европын орон]]
[[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]]
[[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]]
[[Ангилал:Нидерландын Хант Улс| ]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]
[[Ангилал:Төв Америкийн орон]]
[[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>8zundd1eirl4xksputkdh9w077d3z85</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шар мөрөн (Хатан гол)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37123</id>
    <revision>
      <id>873798</id>
      <parentid>872925</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T14:08:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5870" sha1="rkjo06vyweh65ldx7ka362874p3r72h" xml:space="preserve">'''Шар мөрөн''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 黄河, [[пиньинь]] ''Huáng Hé''; монгол нэрээр '''Хатан гол''') нь [[Хятад|БНХАУ]]-ын хоёр дахь урт мөрөн бөгөөд 5464 км орчим урсаж, [[Бохайн тэнгис]]т цутгадаг. Хятадын Үндэсний статистикийн газрын мэдээлэлд мөрний уртыг 5464 км гэж тэмдэглэжээ.&lt;ref name=&quot;NBS&quot;&gt;{{cite web |title=1-4 主要河流基本情况 |url=https://www.stats.gov.cn/zt_18555/ztsj/hjtjzl/2014/202303/t20230303_1924177.html |publisher=中华人民共和国国家统计局 |date=2016-08-31 |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt; Мөрний эх нь [[Хөхнуур-Төвөдийн өндөрлөг]]ийн зүүн хойд хэсэгт, [[Баян Хараа уулс]]ын Юэгүзунле сав газарт оршино. Эх авсан хэсэгтээ зүүн тийш урсаж, Ганьсүгийн нутгаар нумран өнгөрсний дараа умард зүг эргэн [[Ордосын өндөрлөг]]ийг тойрон, улмаар өмнө болон зүүн тийш чиглэн [[Хойд Хятадын тэгш тал]]аар урсаж Бохайн тэнгист хүрдэг.&lt;ref name=&quot;WB&quot;&gt;{{cite report |title=China: Loess Plateau Watershed Rehabilitation Project |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/761171468018630241/pdf/multi-page.pdf |publisher=World Bank |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rivers and lakes |url=https://english.scio.gov.cn/m/chinafacts/2017-04/17/content_40635225.htm |publisher=State Council Information Office of China |access-date=2026-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261011032359/http://english.scio.gov.cn/m/chinafacts/2017-04/17/content_40635225.htm |archive-date=2026-10-11 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Шар мөрний эх орчмын гол цутгалууд [[Зарин нуур]] болон [[Оринг нуур]]т нийлдэг. Эдгээр өндөрлөгийн нуурууд нь мөрний эхийн усны тогтолцооны чухал хэсэг юм.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Y. |last2=Zhang |first2=H. |last3=Li |first3=Y. |title=Short-Term Climatic Effect of Gyaring and Ngoring Lakes in the Source Region of the Yellow River |journal=Frontiers in Earth Science |year=2021 |url=https://www.frontiersin.org/journals/earth-science/articles/10.3389/feart.2021.770757/full |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt; Шар мөрөн нь Хятадын хойд нутгийн хүн ам, хөдөө аж ахуй, аж үйлдвэрт чухал усны эх үүсвэр болдог. Сав газар нь усны хомсдол, эмзэг экосистем зэрэг асуудалтай тул усны хэрэглээ, бохирдол, байгаль хамгааллын асуудлыг хамтад нь авч үздэг.&lt;ref&gt;{{cite web |title=New Program Will Reduce Water Scarcity, Protect Ecosystems in China’s Yellow River Basin |url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2022/03/31/new-program-will-reduce-water-scarcity-protect-ecosystems-in-china-s-yellow-river-basin |publisher=World Bank |date=2022-03-31 |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

Мөрөн дээр усан цахилгаан станц, усны нөөцийн болон үерийн зохицуулалтын олон байгууламж бий. Сүүлийн жилүүдэд бохирдлыг бууруулах, усны чанарыг сайжруулах арга хэмжээ авчээ. Хятадын албан ёсны мэдээллээр Шар мөрний үндсэн урсгалын усны чанар 2022 оноос хойш улсын таван зэрэглэлтэй үнэлгээгээр II зэрэгт тогтвортой хүрсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Yellow River maintains good water quality for 3 consecutive years |url=https://english.www.gov.cn/news/202509/18/content_WS68cc051bc6d00fa19f7a28c2.html |publisher=The State Council of the People's Republic of China |date=2025-09-18 |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

{{double image|center|Hukou Waterfall.jpg|290|Yellowrivermap.jpg|385}}

=== Усан цахилгаан станцууд ===

* УЦС «Саньмэньсяшуйку» (三门峡水利枢纽) (1960)
* УЦС «Саньшэнгун» (三盛公水利枢纽) (1966)
* УЦС «Цинтун хавцал» (青铜峡水利枢纽) (1968)
* УЦС «Люцяся» (Люця хавцал) (1974)
* УЦС «Лицяся» (1997)
* УЦС «Янгося» (Янху хавцал) (盐锅峡水利枢纽) (1975)
* УЦС «Тяньцяо» (天桥水利枢纽) (1977)
* УЦС «Бапанься» (Бапан хавцал) (八盘峡水利枢纽) (1980)
* УЦС «Лунъянся» (龙羊峡水库) (1992)
* УЦС «Да хавцал» (大峡水利枢纽) (1998)
* УЦС «Ли хавцал» (李家峡水电站) (1999)
* УЦС «Ванзячай» (万家寨水利枢纽) (1999)
* УЦС «Сяоланди» (小浪底水利枢纽) (2001)
* УЦС «Ласива» (李家峡水库) (2010)

==Лавлах бичиг==
{{лавлах холбоос}}

{{Азийн бүс нутгууд}}

[[Ангилал:Шар мөрөн| ]]
[[Ангилал:Шар мөрний голын систем| ]]
[[Ангилал:Азийн гол мөрөн]]
[[Ангилал:Ганьсүгийн гол мөрөн]]
[[Ангилал:Ниншягийн гол мөрөн]]
[[Ангилал:Өвөр Монголын гол мөрөн]]
[[Ангилал:Сычуанийн гол мөрөн]]
[[Ангилал:Хөхнуурын гол мөрөн]]
[[Ангилал:Хэнанийн гол мөрөн]]
[[Ангилал:Шаньдуны гол мөрөн]]</text>
      <sha1>rkjo06vyweh65ldx7ka362874p3r72h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Франклин Рузвельт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39030</id>
    <revision>
      <id>873797</id>
      <parentid>865232</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T14:03:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>873797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9396" sha1="ffkwswh43fyn96z2md68ye55i06oygx" xml:space="preserve">[[File:FDR in 1933.jpg|thumb|]]

'''Франклин Делано Рузвельт''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Franklin Delano Roosevelt'', 1882 оны 1-р сарын 30-нд Нью-Йорк мужийн Датчесс тойргийн Хайд парк хотод төрсөн- 1945 оны 4-р сарын 12-нд [[Жоржиа]] мужийн Варм Спрингс жижиг хотод нас барсан)- [[АНУ-ын Ерөнхийлөгч|АНУ-ын 32 дахь ерөнхийлөгч]], их хямрал болон [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн хоёрдугаар дайны]] үед ард түмнээ удирдаж АНУ-ыг дэлхийн нөлөө бүхий улс болгоход чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэж үздэг. 

== Намтар ==
Ирээдүйн Ерөнхийлөгч газар эзэмшигч, ажил хэрэгч Жеймс Рузвельт, Сара Делано нарын хүү болж 1882 онд төрсөн.
[[Файл:FDR 1944 Color Portrait (cropped)(b).jpg|thumb|1944 он.]]
Франклин Рузвельт бол АНУ-ын түүхэнд алдар нэрээ үлдээж чадсан Ерөнхийлөгчдийн нэг юм. Тэрээр 1900-аад онд Америкийн Ерөнхийлөгч агсан [[Теодор Рузвельт]]&lt;nowiki/&gt;ийн хамаатан байсан. Ф.Рузвельт 1882 онд [[Нью-Йорк (муж улс)|Нью-Йорк мужийн]] Хайд Парк хэмээх газар төрсөн. Эхлээд Бостоны ойролцоо хувийн Горотон сургууль, дараа нь Харвардын их сургуульд орж боловсрол эзэмшсэн бөгөөд энэ үер сурлагаараа бусад оюутнуудаас онц ялгарах зүйлгүй байсан гэдэг. Харин Европ, АНУ-ын түүх, улс төр судлал, хууль зүй, эдийн засаг, бизнесийг сонирхон судлахын зэрэгцээ оюутны сонин эрхлэн гаргадаг болсон юм.  [[Харвардын их сургууль|Харвардын их сургуулыг]] төгсөөд [[Колумбын их сургууль|Колумбын их сургуулийн]] хуулийн ангид орж суралцаад хуулийн үндсэн мэргэжил олж сургуулиа орхин Уолл Стрит дэх “Картер, Ледвард ба Милберн” пүүст орж ажиллав. Рузвельтийн гэр бүлийнхэн [[Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|Ардчилсан нам]]&lt;nowiki/&gt;ын бодлогыг дэмжидэг байсан нь түүний цаашдын үзэл бодолд их нөлөөлсөн гэдэг юм.

Рузвельт 1921 онд 39 насандаа саа өвчин тусаж олигтой эмчилгээ аваагүй ч, суугаа хүнд өвчинтэй тэмцсэн түүний эр зориг үндэсний нэг бахархал болов. Рузвельт 1928-1932 онд Нью-Йоркийн амбан захирагч байсан үе түүний нэр хүндийг ихэд өсгөсөн байна. Тэрээр [[Вудро Вилсон|Вудро Вилсоныг]] Ерөнхийлөгч байх үеэс /1913-20/ Далайн цэргийн яамны орлогч нарийн бичгийн даргын албыг хашиж, батлан хамгаалах ажлын мэдлэг олж авсан.
[[Файл:Yalta Conference 1945 Churchill, Stalin, Roosevelt (cropped 4-3).jpg|thumb|427x427px|[[Ялтын уулзалт]]]]
1940 оноор Рузвельтийн 2 дахь удаагаа Ерөнийлөгч байх хугацаа нь дууссан юм. Уг жилдээ сонгууль зарлагдсан ба [[Ардчилсан Нам (АНУ)|Ардчилсан намаас]] Ф.Рузвельт, Бүгд Найрамдах намаас Винделл Вилк нар өрсөлдөж Ф.Рузвельт дахин Ерөнхийлөгч болсон байна. Саа өвчтэй суугаа 58 настай хүнийг Ерөнхийлөгч болгосон нь гаднаас харахад хачирхалтай хэдий ч хэрэг дээрээ ажил амьдарлын асар их туршлагатай Америкийн дотоод байдал, гадаад бодлогыг сайн ойлгосон тэр зүтгэлтний эхэлсэн ажлыг үр дүнд хүргэх, дэлхийн 2-р дайны хүнд ачааг үүрүүлэх хүнийг америкчууд зөв таньсан гэдэг.

Франклин Рузвельт 1944 онд дахин сонгогдсон боловч дайны үеэр биеийн эрүүл мэнд нь аажмаар муудаж байсан юм. 

Ф. Рузвельт Холбоотон орнуудын дээд хэмжээний [[Ялтын уулзалт|Ялтын уулзалтаас]] буцаж ирэхдээ ядарсан ч гэсэн Засгийн газрын ажилд үргэлжлүүлэн оролцож, 4-р сарын 25-нд Сан Францискод болох НҮБ-ын бага хурал, мөн 7-р сарын 17-нд [[Потсдамын уулзалт|Потсдамын уулзалтад]] бэлтгэж байсан . Тэрээр 4-р сарын 12-нд тэрээр Жоржиа дахь &quot;Жижиг Цагаан Ордон&quot;-д зураач Элизабет Шоуматовт хөрөг зураг зуруулахаар сууж байжээ. Тэрээр Шоуматовт &quot;Миний толгой маш их өвдөж байна&quot; гэж хэлээд ухаангүй сандал дээрээ урагшаа бөхийж унасны дараа унтлагын өрөө рүү аваачсан байна. Тэр өдрийн 15:35 цагт түүний эмч Ховард Брунн тархины цус алдалт гэж оношилж, түүнийг нас барсан гэж мэдэгдсэн байна. 

Түүнийг нас барсанаас хойш түүний Япон гаралтай Америкчуудыг бөөнөөр хорих лагерьт тусгаарлах тушаал гаргаж байсан зэрэг зарим үйлдлийг хүчтэй шүүмжилж байсан хэдий ч түүхэн үйл хэрэгт түүнийг Америкийн хамгийн агуу ерөнхийлөгчдийн тоонд байнга оруулдаг юм.

Эхнэр [[Элеонор Рузвельт]] түүний улс төрийн үйл ажиллагааг бүрэн дэмждэг нийгмийн томоохон зүтгэлтэн байсан.

== Ф.Рузвельтийн түүхэн өв ==
Франклин Рузвельтийг АНУ-ын түүхэнд болон дэлхийн 20-р зууны хамгийн нөлөө бүхий хүмүүсийн нэг гэж үздэг. Түүхчид болон улс төр судлаачид Франклин Рузвельт, [[Жорж Вашингтон]], [[Абрахам Линкольн]] нарыг АНУ-ын хамгийн агуу 3 ерөнхийлөгчийн тоонд байнга оруулдаг юм. Рузвельтийн ерөнхийлөгч байх үеийн тухай эргэцүүлэн бодохдоо, &quot;АНУ-ыг Их хямрал болон [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн]] [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|хоёрдугаар дайны]] үеэр дамжин цэцэглэн хөгжсөн ирээдүйд хөтөлсөн&quot; тухай түүний намтарч Жин Эдвард Смит 2007 онд &quot;Тэрээр тэргэнцэрээс босч үндэстнийг өвдөгнөөс нь босгосон&quot; гэж хэлсэн.

==Сонирхолтой баримтууд==
* Ерөнхийлөгч нараас төрийн тэргүүний албыг хамгийн удаан хашсан хүн бол Франклин Делано Рузвельт аж. Тэрбээр 1933-1945 онд Америкийн Ерөнхийлөгч байсан бөгөөд сонгуульд 4 удаа ялсан цорын ганц хүн юм.

{{DEFAULTSORT:Рузвельт, Франклин}}
[[Ангилал:Франклин Рузвельт| ]]
[[Ангилал:АНУ-ын ерөнхийлөгч]]
[[Ангилал:АНУ-ын дэд ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигч]]
[[Ангилал:Нью-Йоркийн амбан захирагч]]
[[Ангилал:Нью-Йоркийн Сенатын гишүүн]]
[[Ангилал:АНУ-ын Ардчилсан Намын гишүүн]]
[[Ангилал:20-р зууны улс төрч]]
[[Ангилал:20-р зууны чөлөөт өрлөгчин]]
[[Ангилал:АНУ-ын чөлөөт өрлөгчин]]
[[Ангилал:Харвардын их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Америкчууд]]
[[Ангилал:1882 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1945 онд өнгөрсөн]]

{{poli-bio-stub}}
{{mil-bio-stub}}</text>
      <sha1>ffkwswh43fyn96z2md68ye55i06oygx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1945 оны Монголын тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39036</id>
    <revision>
      <id>873792</id>
      <parentid>866471</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:29:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>873792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35977" sha1="rlbax6eh4zk8e9uoj2g4bsdj0kqo43q" xml:space="preserve">{{Инфобокс санал асуулга
| title = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс (1912–1949)|Хятадаас]] тусгаар тогтнох тухай бүх нийтийн санал асуулга
| country = Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс
| date = 1945 оны 10 сарын 20
| yes = 487,409
| no = 0
| total = 487,409
| electorate = 494,960
}}
[[Файл:Бүх ард түмний санал хураалт.png|thumb|Санал хураалтын үеэр суртал ухуулга, саналын хуудас]]
'''Монгол Улсын тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга''' нь 1945 оны [[10 сарын 20|10-р сарын 20]]-д явуулсан [[Монгол Улс]]ад оршин сууж амьдарч байгаа ард түмний дунд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ыг тусгаар тогтносон улс байлгахын төлөө явуулсан [[бүх ард түмний санал хураалт]] юм. 

==Тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх==
:''Гол өгүүллэг: [[Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх]]''
[[Монголчууд]] нь 20-р зууны эхэн үед [[Манж чин улс]]ын дарлалаас салж [[Богд Хаант Монгол Улс]]ыг үүсгэн байгуулж, тулгар төрөө сэргээн мандуулсан тэр үеэс эхлэн Монгол улс олон улсын хэм хэмжээний дагуу тусгаар тогтносон бүрэн эрх улс болохыг хүлээн зөвшөөрүүлэх бодлогыг хэрэгжүүлж ирсэн бөгөөд юуны өмнө хоёр хөрш болох [[орос]], [[хятад]] орнуудаараа хүлээн зөвшөөрүүлэх гадаад бодлогыг эрчимтэй явуулж байсан юм.

[[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]], [[Октябрийн хувьсгал]], [[Оросын иргэний дайн]], [[Хятадын дарамт]], [[Монгол ноёдын цол хэргэм|Монголын ноёд]]ын хоорондын тэмцэл зэргээс 1919 онд Богд Хаант Монгол Улсын [[автономит эрх]]ийг [[Үндэсний Хувьсгалт Арми|гамин]] цэргийн хүчээр үгүй болгосон байна. Гэвч тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч [[Ноён]], [[лам]], [[малчин ард түмэн]] болон [[цагаан хөдөлгөөн|цагаантны хөдөлгөөн]], ялангуяа генерал [[Барон Унгерн фон Штернберг]]ийн идэвхитэй оролцоотойгоор [[Монгол орон]] [[Богд Хаант Монгол Улсыг хятадууд цэрэглэн эзэлсэн нь|хятадын дарлал]]аас чөлөөлөгдөн Богд Хаант Монгол Улсыг сэргээн мандуулсан байна. Энэ үед цагаантны хөдлгөөний идэвхижлээс болгоомжилж байсан [[ЗХУ]]-ын давхар бодлогын үр дүнд монгол орноос цагаантны хүчийг хөөн гаргаж [[Ардын хувьсгал]]ыг ялуулсан байна.

[[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Орос Улс]] шинэ Монгол улсын засгийн газрыг хүлээн зөвшөөрч 1921 оны 11-р сарын 5-нд &quot;[[Монгол-Оросын 1921 оны гэрээ|Монгол-Орос хоёрын хооронд найрамдлын барилдалгааг байгуулах тухай Монгол Ардын засгийн газар ба Зөвлөлт Орос Улсын засгийн газрын хэлэлцэн тогтоосон гэрээ]]&quot; гэдэг [[хэлэлцээр]] байгуулсан. Энэ нь тусгаар тогтсон улсыг хүлээн зөвшөөрөх анхны шат болох, түүний засгийн газрыг хүлээн зөвшөөрөх олон улсын харилцааны нэг хэлбэр байсан юм.

[[Дундад Иргэн Улс]]ын эрх баригчид хэрэг дээрээ тусгаар тогтносон Монгол Улс бодитой оршин тогтнох болсныг үгүйсгэж ДИУ-ын нэг хэсэг гэж үзэж байсан юм.

Монгол улс ДИУ-тай хэвийн харилцаа тогтоох хэрэгт зуучилж өгөхийг Зөвлөлт Орос Улсад хүссэнийг Зөвлөлт Орос Улс ёсоор болгож хэрэгжүүлэх эхний алхам хийж эхэлсэн боловч БНМАУ-г албан ёсоор зөвшөөрөн хүлээлгүй ДИУ-н бүрэлдэхүүн хэсэг гэж заасан гэрээг 1924 оны 5-р сарын 31-нд ДИУ-тай байгуулсан түүхтэй. Дээрх хэлэлцээрийн 5-р зүйлд &quot;[[ЗСБНХУ]]-н засгийн газар Гадаад Монголыг Дундад Иргэн Улсын хэсэг хэмээн хүлээн зөвшөөрч Дундад Иргэн Улсын тэндэх бүрэн эрхийг хүндэтгэнэ&quot; гэж заасан байна. Энэ заалт Монгол, Зөвлөлт Орос Улсын хооронд 1921 онд байгуулагдсан найрамдлыг хэлэлцээрийг зөрчсөн тул Монгол улсад таалагдаагүй юм. Үүнийгээ ЗХУ-н засгийн газар Монгол улсын аюулгүй байдлыг хангах өөрөр хэлбэл Хятадаас Монгол улсыг довтолж эзлэх аюулыг сэрэмжилсэн улс хоорондын эрх зүйн чухал арга хэмжээ гэж Монгол улсын эрх баригчдад ойлгуулж байлаа. Хэдий байдал ийм байвч ЗХУ нь 1920-оод оны Хятадын цэргийн эрхтнүүдийн заналхийлэлт болон [[япон]]ы цэргийн түрэмгийлэл шууд нүүрлэж ирсэн 1930-40-өөд онд БНМАУ-ын аюулгүй байдлыг батлан хамгаалж, эдийн засаг, соёлын хөгжилтөд тусламж үзүүлж байсан. Мөн БНМАУ нь Зөвлөлт-Германы дайны үед өөрийн боломжит бүх хүчээр [[ЗХУ]]-д тусалжээ.

==Урьдчилсан нөхцөл==
{{Гол|Ялтын уулзалт}}
{{Гол|Холбоотон гурван гүрний удирдагчдын Подстамын уулзалт}}
[[Зураг:Horloogiyn Choybalsan.jpg|framepx|right|thumb|Хорлоогийн Чойбалсан]]
[[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед ЗХУ, [[АНУ]], [[Их Британи]] гэсэн гурван гүрэн [[нацист Герман]], [[Япон|Милитарист Япон]]ы эсрэг холбоотны эвслийн гол цөмийг бүрдүүлж байсан. Гурван гүрний удирдагч [[ЗХУ]]-ын [[Иосиф Сталин|И.В.Сталин]], [[АНУ]]-ын [[Ерөнхийлөгч]] [[Франклин Рузвельт]], [[Их Британи]]йн [[Ерөнхий сайд]] [[Уинстон Черчилль]] нарын 1945 оны 1-р сард ЗХУ-ын [[Хар тэнгис]]ийн эрэгт орших [[Ялта хот]]од уулзалт хийсэн. Энхүү [[Ялтын уулзалт|Ялтын уулзалтаар]] Германыг ялсаны дараа [[Европ тив]] ба [[дэлхий]]н хэмжээнд нөлөөллийн хүрээгээ хэрхэн хуваах талаар тохиролцоог хийсэн байна. Холбоотон болох АНУ, Англи хоёр Германыг ялсаны дараа ЗХУ-ыг [[Япон]]ы эсрэг [[дайн]]д оролцуулахыг хүссэн байна. И. Сталин германыг ялсаны дараа Японы эсрэг дайныг эхлүүлэх боломжтой гэхдээ дараах нөхцлүүдийг биелүүлсэн тохиолдолд дайнд оролцоно гэсэн байна. Сталины саналыг холбоотнууд зөвшөөрсөн ба германыг ялсаны дараа дахин уулзаж асуудлуудаа нарийвчилан тогтоё гэж тохирсон байдаг юм. Сталины санал нь:
* 1. [[Карафуто|Сахалин арлын өмнөд тал]], [[Курилын арлууд]]ыг ЗХУ-д өгөх,
* 2. [[БНМАУ]]-ын [[статус-кво]]г хүлээн зөвшөөрөх,
* 3. [[Дорнод хятадын төмөр зам]] ба [[Порт-Артур]]ын боомтыг ЗХУ-д удаан хугацаагаар түрээслүүлэх зэрэг нөхцлүүд тавьсан байна.
Энэхүү уулзалтын үр дүнд БНМАУ буюу [[Монгол улс|Монгол Улс]]ыг хүлээн зөвшөөрөх асуудал үндсэндээ дэлхийн их гүрнүүдийн хэмжээнд анх удаа хэлэлцэж хүлээн зөвшөөрөгдсөн түүхтэй юм. 

Холбоотон гүрнүүд [[Герман]]ыг ялсаны дараа [[Потсдам]] хот ноо хийсэн [[Потсдамын уулзалт|Потсдамын уулзалтаар]] дайны дараах дэлхийн хэмжээнд нөлөөллийн бүсүүдээ хувааж авах талаар голлон тохирсон байна. АНУ, Их Британийн жанжин штабын дарга нарын тооцоогоор Японыг ялахад 1-2 жил дахин дайтах шаардлагатай бөгөөд хүн хүчний хувьд 1-2 сая цэргийн хохирол үзэх бөгөөд азийн эх газарт байгаа японы байлдааны хамгийн өндөр чадвар бүхий [[Квантуны арми]]йг бут цохих нь бараг боломжгүй дээрх тооцоон дээр нэмж асар их хохирол үзэх магадлалтай гэж үзэж байжээ. Иймд Японы эсрэг дайнд ЗХУ-ын цэрэг, зэвсгийн хүчийг ашиглан богино хугацаанд ялах сонирхол бүхий байсан АНУ, Их Британы удирдагч нар ЗХУ-ыг японы эсрэг дайнд оролцуулах тухай саналаа удаа дараа Сталин болон ЗХУ-ын бусад удирдлагуудад хүргүүлж байжээ. 

ЗХУ [[нацист Герман]] улсыг 1945 оны 5-р сард бут цохисны дараа 3 сар болоод Японы эсрэг дайнд оролцох болмжтой бөгөөд ингэхийн тулд [[Ялтын уулзалт]]аар тохиролцсон тохироог дахин баталгаажуулах шаардлага тавьсан байна. Энэ тохиролцооны нэг нь БНМАУ-ын одоогийн байгаа байдлыг буюу [[статус-кво]]г хэвээр байлгах нэг [[болзол]] тавьсан байна. Үүнийг АНУ, Их Британы удирдагч нар зөвшөөрсөн бөгөөд Сталины ятгалгаар энэ тухай [[Тайвань|БНХУ]]-д албан ёсоор мэдэгдэх үүргийг [[Рузвельт|Франклин  Рузвельт]] биечлэн авсан байна. Гурван их гүрний хамтарсан мэдэгдэлд БНХУ буюу [[Гоминдан]] намын удирдлага ихэд цочирдсон байна. Хятадын удирдагч [[Чан Кайши]] энэ талаар албан ёсны эсэргүүцлийг гурван гүрний удирдагч нарт удаа дараа өөрийн болон БНХУ, түүний гадаад яамны нэрийн өмнөөс хүргүүлсэн төдийгүй Гадаад яамны  сайд [[Ван Си Зы]]г энэ талаар харилцан тохиролцон цуцлуулахаар ЗХУ, АНУ-д айлчлал хийхийг үүрэг болгон гүйцэтгүүлж байжээ. Гэвч удаа дараагийн уулзалтуудаар хүлээсэн үүргээ Сталин, Рузвельт нар сахин биелүүлж, БНМАУ нь тусгаар улс болох тул БНХУ хүлээн зөвшөөрөх ёстой гэж хариу шаардлага, дарамт үзүүлж эхэлсэн байна. Сталин нь ЗХУ-ын [[Сибирь]], [[Алс Дорнод]]ыг хамгаалах бамбай бүс болох БНМАУ-ыг тусгаар улс болгон БНХУ-аар хүлээн зөвшөөрүүлэх тал дээр баттай зогсож байсан байна. Ялтын болон [[Потсдамын уулзалт]]ын талаар Сталинаас мэдээлэл авсан [[Хорлоогийн Чойбалсан]] тэргүүтэй БНМАУ-ын удирдлага энэхүү тааламжтай нөхцлийг батжуулах, улмаар өөрийн хувь нэмрийг оруулах үүднээс:
* ЗХУ-ын өмнө холбоотны үүргээ биелүүлэх,
* БНМАУ-ын тусгаар улс болох баталгааг харуулах,
* БНХУ-ын хамаарч байсан боловч тухайн үед Японд эзлэгдсэн [[Өвөр Монгол]]ыг японы цэргээс чөлөөлөн өөртөө нэгтгэх,
* БНМАУ нь тусгаар улс бөгөөд хангалттай хүчин чадал бүхий зэвсэгт хүчинтэй болохыг харуулахын тулд Японд эзлэгдсэн хятадын нутгийг чөлөөлөн түүний хөршийн хувьд чөлөөлөх үүрэг хүлээсэн болохоо харуулах зорилгоор ЗХУ-тай хамтран Японы эсрэг дайнд оролцохоор шийдвэрлэн 1945 оны 8-р сарын 10-ны өдөр [[Японы эзэнт гүрэн]]д [[дайн]] зарлан БНМАУ-ын [[Монголын Ардын Арми|Ардын Арми]]йн ангиуд ЗХУ-ын [[Улаан Арми]]йн ангиудтай хамтран [[1945 оны чөлөөлөх дайн]]ыг эхлүүлсэн бөгөөд [[Хятадын цагаан хэрэм]] хүртэл давшин байлдаж японы цэргийг бут цохилцсон байна.

==Тусгаар тогтнолын төлөө санал хураалт==
[[Зураг:Подписание советско-китайского договор.png|framepx|left|thumb|ЗХУ болон Хятад улс найрамдалт холбоо тогтоох хэлэлцээр]]
[[Зураг:Mongolian_election_1946.jpg|framepx|left|thumb|Санал хураалтын хэсэг]]
Их гүрнүүдийн шахалтанд орсон БНХУ 1945 оны 8-р сарын 14-нд [[&quot;ЗХУ болон Хятад улс найрамдалт холбоо тогтоох хэлэлцээр&quot;]]т гарын үсэг зурж, байгуулсан гэрээгээр БНМАУ-ын тухай 2 этгээд тохиролцохдоо &quot;Японыг ялсны дараа, [[Гадаад Монгол]]д Ард иргэдийн санал хураалт явуулахыг БНХУ-ын Засгийн газар зөвшөөрөв. Түүний ард иргэд тусгаар тогтнолыг сайшаах эсэхээ өөрсдөө шийдвэрлэнэ гэжээ. Хэрэв ард иргэдийн санал хураалтын дүн тусгаар тогтнолыг сайшаавал БНХУ-ын Засгийн газар Гадаад Монголын тусгаар тогтнолыг одоогийн байгаа хилээр нь зөвшөөрнө&quot; гэж заасан байна. Энэ хэлэлцээрт БНХУ буюу Гоминданы Хятадын талаас ерөнхий сайд [[Сүн Зи Вен]], Гадаад яамны сайд Ван Си Зы нар оролцсон.

&quot;Монгол улсын  тусгаар тогтнолын асуудлыг ард түмнийх нь санал хураалтын үр дүнгээс шалтгаалан авч үзэж болох юм&quot; гэсэн мэдэгдэл нот бичгийг [[Дундад Иргэн Улс|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]ын Гадаад яамны сайд Ван Си Зыгээс Монгол улсад 1945 оны 08 дугаар сарын 14-ны өдөр илгээсэн байна.
Уг нот бичгийг үндэслэн [[БНМАУ-ын Бага Хурлын тэргүүлэгчдээс 1945 оны 09 дүгээр сарын 21-ны өдрийн 76 дугаар хурлаас тогтоол|БНМАУ-ын Бага Хурлын тэргүүлэгчдээс 1945 оны 9 дүгээр сарын 21-ны өдрийн 76 дугаар хурлаас тогтоол]] гаргажээ. Үүнд “Бүх ард түмний саналыг тус улсын бүх дэвсгэр нутаг дээр 10-р сарын 20-ны өдөр нэгэн зэргээр гаргуулахаар тогтоосугай&quot; хэмээн заасан байдаг юм.

Харин [[БНМАУ-ын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1945 оны 10 сарын 5-ны өдрийн 85 дугаар тогтоол]]д: “Санал гаргах хуудсан дээр тавьсан өөрийн овог, нэрийн доор “зөвшөөрөх” буюу “татгалзах” хоёрын аль нэгийг бичиж, гарынхаа үсгийг зур. Хэрвээ бичиг мэдэхгүй бол баруун гарынхаа эрхий хурууг дар” гэж заасны дагуу санал хураах ажил явагджээ.

[[Санал хураалтын төв комисс]]ыг [[БНМАУ-ын Бага Хурлын тэргүүлэгчдийн дарга]] [[Гончигийн Бумцэнд|Г. Бумцэндээр]] даргалуулан байгуулж, орлогчоор [[Төв Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю. Цэдэнбал]],  нарийн бичгийн дарга [[Чимэддоржийн Сүрэнжав|Ч. Сүрэнжав]], нарийн бичгийн дарга [[Дашийн Дамба|Д.Дамба]], [[Базарын Ширэндэв|Б.Ширэндэв]] нар томилогджээ. Ухуулга таниулгын хуудсыг [[Улаанбаатар]]т хэвлүүлж, орон нутагт тарааснаас гадна улс даяар 13000 удаа хурал цуглаан зохион байгуулж малчин, ард, ажилчин, сэхээтнүүдийг оролцуулсан. Санал хураалтын төв комиссын дарга болон орлогч нар [[аймаг]] бүрийг хуваарилан авч, өөрийн биеэр бэлтгэлийн ажлыг зохион байгуулсан байна. Ийнхүү 1945 оны 10-р сарын 20-нд улс орон даяар тусгаар тогтнолын төлөө бүх нийтийн санал хураалтыг 06:00-23:00 цагийн хооронд явуулсан түүхтэй юм.

Санал асуулыг нийт 4251 хэсэгт явуулсан бөгөөд нэрсийн жагсаалтад 494074 хүн бүртгэгджээ. Тэдгээрээс  487285 хүн буюу нийт сонгогчдын 98.6 хувь нь саналаа өгсөн байна. Харин үлдсэн улс нь буюу 6791 хүн замд явж байсан,  өвчтэй зэрэг байсны улмаас санал хураалтад оролцож чадаагүй ажээ. Санал хураалтанд оролцсон бүх хүн БНМАУ-ын тусгаар тогтнолын төлөө саналаа өгсөн түүхэн баримт өнөөдөр [[Монгол Улсын Үндэсний төв архив|Монгол Улсын Үндэсний төв архивт]] хадгалагдаж байна.

Санал хураалтанд “будлиан” орно гэж Хятадын засгийн газраас тусгайлан [[Ли Фа Жан]] тэргүүтэй төлөөлөгчид ирж 1945.10.20-нд санал хураалт эхлэхэд  ажиглалт хийсэн байна. 

Харин саналын дүнг санал хураасан өдрийнхөө маргааш, нөгөөдөр нь нэгтгэн дүгнэж, Төвдөө мэдээлж байжээ.  Зарим санал авах газар мэдээгээ 11:00 гэхэд хийж дууссан байсан тул санал хураалтын дүнг нэгтгэхэд асуудал гараагүй ажээ.

1940 он гэхэд Монголчуудын тал хувь нь бичиг үсэг тайлагдсан байлаа. Иймээс санал хураалтыг гарын үсэг болон баруун гарын эрхий хурууны хээгээр баталгаажуулсан байдаг юм. Гарын үсэг зурагчдын дийлэх нь Монгол бичгээр бичсэн бол кирилл үсгээр тун цөөн хүн гарын үсгээ зурсан байна.

Энэхүү санал хураалтын дүнг БНМАУ-ын Бага хурлын Тэргүүлэгчид 1945 оны 11-р сарын 10-нд батлаж, түүнийг хэвлэлд нийтлэж, ЗХУ ба Хятад Улсын Засгийн газарт тус тус мэдэгджээ. Хятадын гоминданы Засгийн газар Гоминдан намын төвийн байнгын хорооны 16-р хуралдаанаар Ар Монголын төрийн тусгаар тогтнолын тухай санал хураалтын дүнг хэлэлцээд БНХУ, БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг 1946 оны 1-р сарын 5-ны өдөр БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн байна. Үүний дагуу 1946 оны 1-р сарын 12-нд Хятадын Гадаад яамнаас маршал Хорлоогийн Чойбалсанд манай улсын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрч, баталсан тухай ноот бичиг ирүүлсэн юм. Уг нот бичигт “ Хятадын 34 оны 10-р сарын 20-нд Гадаад Монголын ард түмнээс явуулсан санал хураах ажлын дүнгийн тухай таны нотыг хүлээн авлаа. Энэ нь Гадаад Монголын ард түмнээс өөрийн тусгаар тогтнолыг баталсныг илэрхийлж байна. Батлан хамгаалах Дээд зөвлөлийн тогтоол ёсоор Хятадын Засгийн Газар нь энэ өдрөөс эхлэн Гадаад Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээснээ зарлана. Үүнийг мэдэгдэхээр энэ нотыг явуулав” гэжээ.

==Санал хураалтын статистик тоо баримтууд==
[[Зураг:Mongolian_election_1946-1.JPG|framepx|right|thumb|Санал хураалтын хуудас]]
{| class=wikitable style=text-align:right
!Сонголт
!Саналын тоо
!%
|-
|align=left|Дэмжсэн||487,409||100
|-
|align=left|Татгалзсан||0||0.0
|-
|align=left|Хүчингүй/хоосон санал||0||–
|-
|align=left|'''Нийт'''||'''487,409'''||'''100'''
|-
|align=left|Бүртгэгдсэн сонгогчид/||494,960||98.5
|-
|colspan=3 align=left|Эх сурвалж:
|}

==Үр дүн==
БНХУ нь БНМАУ-ыг хүлээн зөвшөөрсний дараа ЗХУ анх удаа БНМАУ-ыг бүрэн хүлээн зөвшөөрч нөхөрлөл ба харилцан туслалцах тухай гэрээг анх удаа байгуулж, Улаанбаатарт суугаа бүрэн эрхт төлөөлөгчийн газраа [[Элчин сайдын яам|ЗХУ-ын Элчин сайдын яам]] болгон өөрчилсөн түүхтэй. БНХУ-ын Гоминдааны засгийн газар хоёр улсын хооронд [[дипломат харилцаа]]г 1946 оны 12-р сарын 13-нд тогтоосон байна. 1949 оны 10-р сарын 6-нд БНМАУ –ын Засгийн газар БНХУ-ын засгийг газартай дипломат харилцаагаа тасалж мөн өдөр [[БНХАУ]]-ын Ардын Төв Засгийн газарт дипломат харилцаа шинээр тогтоож дипломат төлөөлөгч нараа харилцан солилцохоор илгээлт явуулжээ. 1949 оны 10-р сарын 16-нд БНХАУ-ын засгийн газар БНМАУ-тай дипломат харилцаа тогтоох дипломат төлөөлөгчдөө солилцоход баяртай байгаагаа мэдэгдсэнээр БНМАУ, БНХАУ сайн хөршийн шинэ харилцааны гараа эхэлсэн түүхтэй юм. 1950 онд Зөвлөлт, Хятадын шинэ гэрээнд [[Вышинский]], [[Жоу Эньлай]] нар гарын үсэг зурах үедээ захидал солилцож түүндээ санал агуулгын үр дүнд БНМАУ-н тусгаар тогтнолын байдал бүрэн дүүрэн хангагдсаныг 2 засгийн газар нотолж байгаагаа дурьдсан. Ингэж хөрш орнууд нь БНМАУ–ын тусгаар тогтнолыг албан ёсоор бүрэн хүлээн зөвшөөрсний дараа, [[Ази]]-[[Европ]], [[Америк]], [[Африк]]ийн олон улс дипломат харилцаа тогтоон найрсаг хамтран ажиллаж, БНХАУ олон улсын нэр хүнд эрс өссөн юм. Жинхэнэ бүрэн эрхт тусгаар тогтносон улс болсныг харуулах гол холбогдох баримт түүх бол дээр дурьдсан баримт юм.

==Сонирхолтой баримтууд==
* Санал хураалтад зориулсан ухуулгын зурагт хуудаст “Би [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын харьяат мөн. Хүн болж төрсний минь дээд зэргийн эрхэм эрмэлзэл бол өөрийн эх орны тусгаар тогтнолын төлөө амь ба санаа сэт гэлээ зориулахад хэзээ ч бэлхэн байхад оршино. Би өөрийн харьяат эх орны тусгаар тогтнолын төлөө батална” хэмээн бичиж, дэвсгэрт нь Монголын газрын зургийг байрлуулан, гараа өргөн санал өгч буй хүнийг дүрсэлсэн байдаг. Энэ түүхэн баримт өдгөө Үндэсний төв архивын сан хөмрөгт хадгалагддаг.
* баг бүрт мэдээ зөөж дамжуулах түр [[өртөө]] байгуулж, мэдээг тусгай богцонд хийж ганзагалаад 5-10 км хооронд мориор өртөөлөн давхиж хүргэж байжээ. Мөн багаас сумын төв рүү дээрх аргаар мэдээ хүргүүлэх морин өртөөний цэгүүдийг түр бай гуулсан байна. Харин сумын төвөөс автомашинаар аймаг руу мэдээ хүргэсэн ба машин хүрэлцэхгүй бай сан тул нийслэлээс суудлын болон ачааны машинуудыг нэг өдрийн хугацаатай дайчилжээ. 
* [[Ховд аймаг]]т гадаадын харьяат 347 хүн саналаа өгсөн байдаг. [[Өвөр Монгол]], цөөн тооны хятад, орос хүмүүс санал хураалтад оролцсоноос 29 хүн монгол бичгээр, хоёр хүн хятадаар гарын үсгээ зурж, гурван хүн [[Хятад үсэг ]]нь гарын тэмдэг буюу хувийн тамгаа даржээ. Бичиг үсэг мэдэхгүй 313 хүн санал өгөх зааварт тусгагдсаны дагуу баруун гарын эрхий хурууныхаа хээг үлдээсэн байна. 
* [[Булган]] аймгийн нутаг дахь “[[Булганы баруун хойд засан хүмүүжүүлэх газар]]”-т ял эдлэж байсан 52 [[хоригдол]] саналаа өгчээ. Эдгээрээс 2 нь бичиг үсэгт тайлагдаагүй, бусад хүмүүжигчид нь монгол бичгээр болон тухайн үед дөнгөж шилжиж байсан кирилл бичгээр гарын үсгээ зурсан байгаа нь нэн сонирхолтой.
* Санал хураахтай холбогдсон ухуулга таниулгын олон материал хуудас, ярианы сэдэв зэргийг Улаанбаатарт бэлтгэн хэвлүүлж орон нутагт түгээн тарааж, бэлтгэл ажил явагдахад улс даяар 13000 хурал цуглаан болж түүнд олон мянган малчин, ард, ажилчин, сэхээтэн оролцжээ.
* Санал өгсөн мэдээг шалган дүгнэхэд баг, сум, аймгийн төв дээр байсан нягтлан бодогч нарыг [[сампин]]тай нь дайчлан хувиарлан суулгаж мэдээг дахин дахин шалгуулан гаргуулж байжээ.
* АНУ-ын дэд Ерөнхийлөгч [[Хенри Эгард Уоллес]] 1944 оны 7-р сарын эхээр Монголд анх айлчилж байжээ. Тэрбээр [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн хоёрдугаар дайны]] галын дундуур Монголд ирээд “Хэдийгээр ЗХУ-ын нөлөөн дор байгаа ч монголчууд өөрийн гэсэн бодолтой, эрэмгий, биеэ даасан, төр, засгийн удирдлага нь залуу хүмүүсийн гарт байгаа улс юм байна” гэсэн дүгнэлттэй буцаж байжээ. Гэрийн хаяанд хөхүүртэй айраг шуугисныг “тагнах төхөөрөмж” хэмээн айж хоносныг эс тооцвол тэрбээр Монголд ирсэндээ тааламжтай сэтгэгдэлтэй буцсан байдаг. Түүний айлчлалын зорилго нь 1943 оны Холбоотон гурван гүрний удирдагч нарын 1943 оны [[Тегераны уулзалт]]ын үед Сталины үе үе цухалзуулж байсан Гадаад Монгол буюу БНМАУ гэдэг нь үнэхээр тусгаар тогтносон улс болож чадах эсэх, монгол ба хятадын хооронд хамаарал байгаа эсэхийг тандах зорилготой байжээ. Уэллесийн сэтгэгдэл нь АНУ-ын ерөнхийлөгч Ф.Д.Рузвельтэд БНМАУ-ыг хятадаас хамааралгүй өөрийн үндэсний хэл, соёл, онцлог, түүх бүхий үндэстэн бөгөөд оросын дэмжлэгээр хятадаас хамааралгүй тусгаар улсын түвшинд байгаа гэдэгт итгүүлсэн байна. Иймд Рузвельт нь Японы эсрэг дайнд ЗХУ-ыг оролцуулах зорилгооо биелүүлэхийн тулд Холбоотон гүрнүүдийн удирдагчдын 1945 оны [[Ялтын уулзалт|Ялтын уулзалтаар]] болон [[Потсдамын уулзалт|Подстамын уулзалтаар]] [[БНМАУ-ын статус-кво]]г хүлээн зөвшөөрөхөд болно гэж үзэж энэ тал дээр зөвшөөрсөн санал өгсөн түүхтэй.
* Ялтын уулзалтаар Сталин нь АНУ-ын ерөнхийлөгчөөр БНМАУ-ын статус-квог хүлээн зөвшөөрөх тухай гурван гүрний мэдэгдлийг БНХУ-ын удирдагч Чан Кайшид албан ёсоор мэдэгдэхийг Рузвельтэд ятгаж чадсан байна. Учир [[ЗХУ-БНХУ-ын 1924 оны гэрээ]]нд  ЗХУ нь Монгол улсыг БНХУ-ын нэг хэсэг гэж үзэж хүлээн зөвшөөрнө гэж заасан байсан тул Сталин энэхүү үүргийг өөртөө авхаас зайлсхийжээ.
* Сталин буюу ЗХУ-ын Монгол улс буюу тухайн үеийн БНМАУ-ыг тусгаар тогтнуулах зорилго нь ЗХУ-ын Сибирь, Алс дорнодын чиглэлд байдаг харилцаа, холбоо, зам тээврийн гол шугам болох [[Сибирийн төмөр зам]] нь хилийн бүсэд оршдог байсан тул түүнийг хамгаалах бамбай жийрэг улс байх шаардлагыг хангах явдал байсан байна. Үүний нотолгоо нь Сталин хятадын төлөөлөгчидтэй уулзах үеэр Япон нь одоо ялагдсан боловч 30-40 жилийн дараа сэргэж ахин хүчирхэг болох бөгөөд энэ үед бидэнд транссибирийн төмөр замын шугмын аюулгүй байдлыг хангах шаардлага байна. Энэ зорилгод ЗХУ ба БНХУ-ын дунд орших БНМАУ гэсэн завсрын жийрэг бамбай улс зайлшгүй шаардлагатай байгаа учир бид энэ улсыг тусгаар тогтнуулах сонирхолтой байна гэж мэдэгдэж байснаас харагдана. 

[[Ангилал:Монголын санал асуулга]]
[[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэл]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын түүх]]</text>
      <sha1>rlbax6eh4zk8e9uoj2g4bsdj0kqo43q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Харри Трумэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39050</id>
    <revision>
      <id>873869</id>
      <parentid>707128</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T03:49:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэнийн тобчи</username>
        <id>108163</id>
      </contributor>
      <origin>873869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22179" sha1="4rh52hu656ytdtyhgqv6t9rxp1hgxnn" xml:space="preserve">{{Инфобокс Ерөнхийлөгч | нэр = Харри С. Трумэн | нэр нутгийн хэлээр = Harry S. Truman | зураг = Harry S Truman - NARA - 530677 (2).jpg | зургийн хэмжээ = | тайлбар = АНУ-ын Ерөнхийлөгч Харри С. Трумэн | улс = {{flagicon|USA}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын | дугаар = [[Зураг:Seal Of The President Of The Unites States Of America.svg|20px]] 33 дахь | албан тушаал = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | эхэлсэн огноо = 1945 оны 4 сарын 12 | орлож буй = [[Франклин Рузвельт]] | дууссан огноо = 1953 оны 1 сарын 20 | дэд ерөнхийлөгч = [[Албен Баркли]] | төрсөн огноо = 1884 оны 5 сарын 8 | төрсөн газар = [[Ламар (Миссури)|Ламар]], [[Миссури]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] | нас барсан огноо = 1972 оны 12 сарын 26 | нас барсан газар = [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Миссури]], АНУ | хань = [[Бесс Трумэн]] | хүүхэд = Маргарет Трумэн | мэргэжил = Улс төрч, цэргийн алба хаагч, фермер | нам = [[Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|Ардчилсан Нам]] | гарын үсэг = Harry S. Truman signature.png }}

'''Харри С. Трумэн''' (англи. ''Harry S. Truman'', 1884 оны 5 сарын 8 – 1972 оны 12 сарын 26) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын улс төрч бөгөөд 1945–1953 онд тус улсын 33 дахь ерөнхийлөгчөөр ажилласан юм. Тэрээр [[Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|Ардчилсан Нам]]ын гишүүн байсан бөгөөд өмнө нь 1935–1945 онд АНУ-ын Сенатын гишүүн, 1945 оны 1 сарын 20-ноос 4 сарын 12 хүртэл дэд ерөнхийлөгчөөр ажиллажээ.

Трумэн ерөнхийлөгчийн албан тушаалд [[Франклин Рузвельт]] нас барсны дараа шилжин орсон бөгөөд түүний засаглалын үед [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] дуусаж, [[Хүйтэн дайн]] эхэлсэн юм. Тэрээр Японы [[Хирошима]], [[Нагасаки]] хотод атомын бөмбөг хэрэглэх шийдвэрийг зөвшөөрсөн бөгөөд дайны дараах Европын сэргээн босголт, [[Маршаллын төлөвлөгөө]], [[НАТО]]-г байгуулах үйл явц, [[Солонгосын дайн]] зэрэг түүхэн үйл явдалтай нягт холбоотой ерөнхийлөгч байв.

==Намтар== ===Бага нас, боловсрол=== Харри Трумэн 1884 оны 5 сарын 8-нд АНУ-ын [[Миссури]] мужийн [[Ламар (Миссури)|Ламар]] хотод фермер Жон Андерсон Трумэн болон Марта Эллен Трумэн нарын гэр бүлд төржээ. Тэрээр Жон Вивиан (1886–1965), Мэри Жэйн (1889–1978) хэмээх дүү нартай байв.

Түүнийг зургаан настай байхад гэр бүл нь Миссури мужийн [[Индепенденс (Миссури)|Индепенденс]] хотод нүүж суурьшжээ. Трумэн багаасаа ном унших, түүх судлах, хөгжимд дуртай байсан бөгөөд төгөлдөр хуур тоглож сурсан байна.

1901 онд ахлах сургуулиа төгссөний дараа их сургуульд үргэлжлүүлэн суралцах боломжгүй байсан тул ажил хөдөлмөр эрхэлжээ. Тэрээр банкны ажилтан, төмөр замын ажилтан болон хөдөө аж ахуйн ажилтнаар ажиллаж, гэр бүлийнхээ фермд тусалж байв.

===Цэргийн алба ба Дэлхийн нэгдүгээр дайн=== Трумэн залуудаа АНУ-ын цэргийн академид суралцахыг хүсэж байсан боловч харааны асуудлын улмаас Вест-Пойнтын цэргийн академид элсэж чадаагүй. Гэсэн хэдий ч 1905 онд Миссури мужийн Үндэсний гвардад элсэж, их бууны ангид алба хаажээ.

1917 онд АНУ [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]д орсны дараа Трумэн цэргийн албандаа эргэн орж, офицер болжээ. Тэрээр Францад алба хааж, 129 дүгээр хээрийн их бууны ангийн батарейг удирдсан байна. Түүний удирдсан анги 1918 онд Францын фронтод байлдааны ажиллагаанд оролцжээ.

1919 онд цэргээс халагдсаны дараа тэрээр бага насны танил [[Бесс Трумэн|Элизабет Бесс Уоллес]]тай гэрлэжээ. Тэд Маргарет хэмээх нэг охинтой байв.

===Бизнесийн үйл ажиллагаа=== Цэргээс халагдсаны дараа Трумэн найзынхаа хамт хувцасны дэлгүүр нээсэн боловч 1921–1922 оны эдийн засгийн хямралын үеэр бизнес нь дампуурчээ. Энэ явдал түүний санхүүгийн байдалд нөлөөлсөн ч улс төрийн үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлэхэд нь саад болоогүй юм.

==Улс төрийн карьер== ===Орон нутгийн улс төр=== Трумэний улс төрийн карьер Миссури мужийн Жексон тойрогт эхэлсэн. Тэрээр тухайн үеийн Канзас-Ситигийн улс төрийн нөлөө бүхий зүтгэлтэн [[Том Пендергаст]]ын дэмжлэгтэйгээр 1922 онд Жексон тойргийн шүүгчээр сонгогджээ.

1926 онд тойргийн шүүхийн даргаар сонгогдож, дэд бүтэц болон орон нутгийн захиргааны асуудлаар ажилласан байна. Тэрээр 1934 онд АНУ-ын Сенатын сонгуульд ялж, холбооны түвшний улс төрд оржээ.

===Сенатын гишүүн=== Трумэн 1935 онд Сенатын гишүүний үүргээ гүйцэтгэж эхэлсэн бөгөөд 1940 онд дахин сонгогдсон байна. Тэрээр ерөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт]]ийн [[Шинэ хэлэлцээр]]ийн бодлогыг дэмжиж байв.

[[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед Трумэн батлан хамгаалахын зардал, цэргийн үйлдвэрлэлийн гэрээ болон төрийн хөрөнгийн зарцуулалтыг шалгадаг Сенатын тусгай хороог удирдсан. Тус хороо дайны үеийн үйлдвэрлэлд гарсан үр ашиггүй зардал, зөрчлийг илрүүлснээр түүний нэр хүнд өсжээ. Энэ хороог хожим Трумэний хороо гэж нэрлэх болсон.

===Дэд ерөнхийлөгч=== 1944 оны АНУ-ын ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үеэр Ардчилсан Нам Трумэнийг Франклин Рузвельтийн дэд ерөнхийлөгчийн сонгуулийн хамтрагчаар нэр дэвшүүлжээ. Рузвельт, Трумэн нарын нэр дэвшигчдийн баг сонгуульд ялж, Трумэн 1945 оны 1 сарын 20-нд дэд ерөнхийлөгчөөр тангараг өргөсөн байна.

Тэрээр дэд ерөнхийлөгчөөр ердөө 82 хоног ажилласан бөгөөд Рузвельттэй төрийн бодлогын асуудлаар харьцангуй цөөн удаа уулзаж байжээ.

==Ерөнхийлөгч== ===Албан тушаалд орсон нь=== 1945 оны 4 сарын 12-нд Ерөнхийлөгч Франклин Рузвельт нас барсны дараа Трумэн АНУ-ын ерөнхийлөгчийн албан тушаалд шилжин оржээ. Тэр үед Дэлхийн хоёрдугаар дайн Европт төгсгөлдөө хүрч байсан боловч Японы эсрэг Номхон далайн бүсэд ширүүн байлдаан үргэлжилж байв.

Трумэний засаг захиргаа дайныг дуусгахын зэрэгцээ дайны дараах олон улсын дэг журмыг тогтоох, АНУ-ын эдийн засгийг энх цагийн нөхцөлд шилжүүлэх, ЗХУ-тай харилцах бодлогыг тодорхойлох зэрэг томоохон асуудалтай тулгарсан юм.

===Дэлхийн хоёрдугаар дайны төгсгөл=== Трумэн 1945 оны 7 сарын 17-ноос 8 сарын 2-ны хооронд болсон [[Потсдамын бага хурал]]д оролцож, Их Британи болон ЗХУ-ын удирдагчидтай Европын дайны дараах зохицуулалт, Германы ирээдүй, Японы эсрэг дайны асуудлаар хэлэлцжээ.

Европ дахь дайн 1945 оны 5 сард Германы бууж өгснөөр дууссан боловч Япон бууж өгөөгүй байв. АНУ-ын засгийн газар Японыг бууж өгөхөд хүргэх арга замуудыг хэлэлцэж, атомын зэвсэг ашиглах асуудлыг авч үзжээ.

===Атомын бөмбөг=== 1945 оны 8 сарын 6-нд АНУ Японы [[Хирошима]] хотод, 8 сарын 9-нд [[Нагасаки]] хотод атомын бөмбөг хаясан юм. Трумэн уг ажиллагааг зөвшөөрсөн ерөнхийлөгч байв.

Түүний засаг захиргаа атомын бөмбөг ашиглах нь дайныг богино хугацаанд дуусгаж, Японы арлуудад хийх их хэмжээний хуурай замын довтолгооноос үүдэх хохирлыг багасгана гэж үзсэн. Гэвч бөмбөгдөлтийн улмаас олон арван мянган хүн шууд амь үрэгдэж, цацрагийн нөлөөгөөр дараа нь олон хүн нас барсан байна.

Атомын бөмбөг ашигласан шийдвэр нь өнөөг хүртэл түүхчид, улс төр судлаачид болон ёс зүйн судлаачдын дунд маргаантай хэвээр байдаг. Зарим судлаач үүнийг дайныг хурдан дуусгасан арга гэж үздэг бол зарим нь Японыг бууж өгөхөд хүргэх өөр боломж байсан эсэхийг онцлон авч үздэг.

1945 оны 8 сарын 15-нд Япон бууж өгөхөө зарлаж, 9 сарын 2-нд бууж өгөх баримт бичигт гарын үсэг зурснаар Дэлхийн хоёрдугаар дайн бүрэн дууссан юм.

==Хүйтэн дайн== Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа АНУ болон [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын хооронд улс төр, үзэл суртал, цэрэг стратегийн өрсөлдөөн улам гүнзгийрчээ. Энэ өрсөлдөөн хожим [[Хүйтэн дайн]] гэж нэрлэгдэх болсон.

Трумэний засаг захиргаа ЗХУ-ын нөлөө Европт нэмэгдэхээс сэргийлэх бодлого баримталж, Баруун Европын орнуудтай хамтын ажиллагаагаа бэхжүүлсэн байна.

===Трумэний номлол=== 1947 оны 3 сарын 12-нд Трумэн Конгресст үг хэлж, Грек болон Туркт эдийн засаг, цэргийн тусламж үзүүлэхийг санал болгожээ. Энэ бодлого нь коммунист хөдөлгөөн болон ЗХУ-ын нөлөөг тогтоон барих зорилготой байв.

Уг бодлого нь хожим '''Трумэний номлол''' хэмээн нэрлэгдэж, АНУ-ын Хүйтэн дайны үеийн гадаад бодлогын үндсэн чиглэлүүдийн нэг болсон юм.

===Маршаллын төлөвлөгөө=== 1947 оны 6 сарын 5-нд АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Жорж Маршалл]] Европын эдийн засгийг сэргээн босгох хөтөлбөрийг санал болгосон. Энэ санаачилга нь [[Маршаллын төлөвлөгөө]] нэрээр хэрэгжиж, 1948 оноос эхлэн Баруун Европын орнуудад эдийн засгийн тусламж үзүүлжээ.

Хөтөлбөрийн зорилго нь дайнд сүйдсэн эдийн засгийг сэргээх, худалдааг нэмэгдүүлэх, улс төрийн тогтвортой байдлыг бэхжүүлэхэд оршиж байв. АНУ-ын засгийн газар уг төлөвлөгөөг Европын сэргээн босголт болон коммунизмын нөлөөг хязгаарлах бодлогын чухал хэсэг гэж үзсэн юм.

===Берлиний бүслэлт=== 1948–1949 онд ЗХУ Баруун Берлин рүү чиглэсэн хуурай замын тээврийн гол сувгуудыг хааснаар [[Берлиний бүслэлт]] үүсэв. Трумэний засаг захиргаа Баруун Берлиний хүн амд агаарын тээврээр хүнс, түлш болон бусад хэрэгцээт бараа хүргэх ажиллагааг дэмжсэн.

Энэ ажиллагаа нь Баруун Берлинийг хангахын зэрэгцээ АНУ болон түүний холбоотнуудын байр суурийг бэхжүүлсэн юм.

===НАТО байгуулагдсан нь=== 1949 оны 4 сарын 4-нд АНУ, Канад болон Баруун Европын хэд хэдэн улс [[НАТО]]-г байгуулах гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Трумэн уг холбоог дэмжиж, гишүүн орнуудын хамтын хамгаалалтыг АНУ-ын гадаад бодлогын чухал тулгуур болгосон.

НАТО нь Хүйтэн дайны үед Баруун Европ болон Хойд Америкийн аюулгүй байдлын үндсэн байгууллагуудын нэг болсон юм.

==Дотоод бодлого== ===Шударга хэлэлцээр=== Трумэн Рузвельтийн [[Шинэ хэлэлцээр]]ийн зарим зорилгыг үргэлжлүүлж, нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн эрх, орон сууц, боловсролын хүртээмжийг сайжруулах бодлого хэрэгжүүлэхийг зорьсон. Түүний дотоод бодлогын хөтөлбөрийг '''Шударга хэлэлцээр''' (''Fair Deal'') гэж нэрлэдэг.

Гэвч Конгресс дахь улс төрийн эсэргүүцэл, төсвийн хязгаарлалт болон улс төрийн зөрчил нь түүний санал болгосон шинэчлэлийн зарим хэсгийг хэрэгжүүлэхэд саад болсон.

===Иргэний эрх=== Трумэн холбооны түвшинд арьс өнгөөр ялгаварлан гадуурхах явдлыг бууруулахыг дэмжиж байв. 1948 онд тэрээр зэвсэгт хүчний салбарт арьс өнгөөр ялгаварлах тогтолцоог халж, холбооны байгууллагуудад тэгш эрхийг бэхжүүлэх чиглэлээр арга хэмжээ авах тухай зарлиг гаргасан.

Эдгээр алхам нь АНУ-ын иргэний эрхийн хөдөлгөөний түүхэнд чухал ач холбогдолтой байв.

==Солонгосын дайн== 1950 оны 6 сарын 25-нд [[Хойд Солонгос]] [[Өмнөд Солонгос]] руу довтолсноор [[Солонгосын дайн]] эхэлжээ. Трумэний засаг захиргаа НҮБ-ын хүрээнд Өмнөд Солонгост цэргийн тусламж үзүүлэх шийдвэр гаргасан.

АНУ-ын цэргүүд НҮБ-ын хүчний гол хэсгийг бүрдүүлж, генерал [[Дуглас Макартур]] ажиллагааг удирдсан. Дайны явцад Хятадын арми оролцсоноор мөргөлдөөн улам өргөжсөн юм.

1951 онд Трумэн цэргийн ажиллагааны талаар санал зөрөлдсөний улмаас Макартурыг командлалаас чөлөөлсөн. Энэ шийдвэр нь АНУ-д өргөн маргаан үүсгэсэн боловч иргэний төрийн эрх мэдэл цэргийн удирдлагаас дээгүүр байх зарчмыг онцолсон үйл явдал болсон.

1953 онд Трумэний бүрэн эрхийн хугацаа дууссаны дараа Солонгосын дайны гал зогсоох хэлэлцээрт гарын үсэг зурсан юм.

==1952 оны сонгууль ба ерөнхийлөгчийн албанаас буусан нь== Трумэн 1952 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд дахин нэр дэвшээгүй. Бүгд Найрамдах Намын нэр дэвшигч [[Дуайт Эйзенхауэр]] сонгуульд ялж, 1953 оны 1 сарын 20-нд ерөнхийлөгчийн албан тушаалыг хүлээн авсан.

Трумэн ерөнхийлөгчийн албанаас буусныхаа дараа Миссури мужийн Индепенденс хотод амьдарч, номын сангийн үйл ажиллагаа болон өөрийн засаглалын үеийн баримт бичгийг хадгалж үлдээх ажилд оролцжээ.

==Сүүлчийн жилүүд ба нас барсан нь== 1957 онд Индепенденс хотод [[Харри С. Трумэний ерөнхийлөгчийн номын сан ба музей]] нээгдсэн. Тус байгууллага нь түүний ерөнхийлөгчийн үеийн баримт бичиг, гэрэл зураг, дурсгалт зүйлсийг хадгалж, судлаачид болон олон нийтэд нээлттэй болгосон юм.

Харри Трумэн 1972 оны 12 сарын 26-нд Миссури мужийн [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] хотод уушгины хатгалгаа болон бусад өвчний хүндрэлээр нас баржээ. Түүнийг Индепенденс хот дахь ерөнхийлөгчийн номын сангийн хашаанд оршуулсан байна.

==Өв, түүхэн үнэлгээ== Трумэний ерөнхийлөгчийн үе нь Дэлхийн хоёрдугаар дайнаас Хүйтэн дайнд шилжсэн олон улсын тогтолцоо бүрэлдсэн үетэй давхцдаг. Түүний засаг захиргаа Европын сэргээн босголт, НАТО байгуулах, Японы эсрэг атомын зэвсэг хэрэглэх, Солонгосын дайнд оролцох зэрэг түүхэн чухал шийдвэр гаргасан.

Трумэний өвийн талаарх үнэлгээ харилцан адилгүй байдаг. Түүнийг дайны дараах олон улсын дэг журмыг бүрдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн удирдагч гэж үнэлдэг. Үүний зэрэгцээ атомын бөмбөг ашиглах шийдвэр, Хүйтэн дайны эхэн үеийн бодлого, Солонгосын дайны үр дагавар нь түүний ерөнхийлөгчийн үеийн маргаантай асуудлууд хэвээр байна.

1995 онд түүний амьдрал, улс төрийн карьерын тухай ''Truman'' нэртэй телевизийн кино бүтээжээ.

==Мөн үзэх==

[[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч]]
[[Франклин Рузвельт]]
[[Дуайт Эйзенхауэр]]
[[Хүйтэн дайн]]
[[Маршаллын төлөвлөгөө]]
[[НАТО]]
[[Хирошима ба Нагасаки дахь цөмийн бөмбөгдөлт]]
[[Солонгосын дайн]]</text>
      <sha1>4rh52hu656ytdtyhgqv6t9rxp1hgxnn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873879</id>
      <parentid>873869</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:53:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23060" sha1="bvzzd7k25zq2ja3hnf5icyhzcxsport" xml:space="preserve">{{Инфобокс Ерөнхийлөгч | нэр = Харри С. Трумэн | нэр нутгийн хэлээр = Harry S. Truman | зураг = Harry S Truman - NARA - 530677 (2).jpg | зургийн хэмжээ = | тайлбар = АНУ-ын Ерөнхийлөгч Харри С. Трумэн | улс = {{flagicon|USA}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын | дугаар = [[Зураг:Seal Of The President Of The Unites States Of America.svg|20px]] 33 дахь | албан тушаал = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | эхэлсэн огноо = 1945 оны 4 сарын 12 | орлож буй = [[Франклин Рузвельт]] | дууссан огноо = 1953 оны 1 сарын 20 | дэд ерөнхийлөгч = [[Албен Баркли]] | төрсөн огноо = 1884 оны 5 сарын 8 | төрсөн газар = [[Ламар (Миссури)|Ламар]], [[Миссури]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] | нас барсан огноо = 1972 оны 12 сарын 26 | нас барсан газар = [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Миссури]], АНУ | хань = [[Бесс Трумэн]] | хүүхэд = Маргарет Трумэн | мэргэжил = Улс төрч, цэргийн алба хаагч, фермер | нам = [[Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|Ардчилсан Нам]] | гарын үсэг = Harry S. Truman signature.png }}

'''Харри С. Трумэн''' ({{langx|en|Harry S. Truman}}, 1884 оны 5 сарын 8 – 1972 оны 12 сарын 26) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын улс төрч бөгөөд 1945–1953 онд тус улсын 33 дахь ерөнхийлөгчөөр ажилласан юм. Тэрээр [[Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|Ардчилсан Нам]]ын гишүүн байсан бөгөөд өмнө нь 1935–1945 онд АНУ-ын Сенатын гишүүн, 1945 оны 1 сарын 20-ноос 4 сарын 12 хүртэл дэд ерөнхийлөгчөөр ажиллажээ.

Трумэн ерөнхийлөгчийн албан тушаалд [[Франклин Рузвельт]] нас барсны дараа шилжин орсон бөгөөд түүний засаглалын үед [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] дуусаж, [[Хүйтэн дайн]] эхэлсэн юм. Тэрээр Японы [[Хирошима]], [[Нагасаки]] хотод цөмийн бөмбөг хэрэглэх шийдвэрийг зөвшөөрсөн бөгөөд дайны дараах Европын сэргээн босголт, [[Маршаллын төлөвлөгөө]], [[НАТО]]-г байгуулах үйл явц, [[Солонгосын дайн]] зэрэг түүхэн үйл явдалтай нягт холбоотой ерөнхийлөгч байв.

==Намтар==
===Бага нас, боловсрол===
Харри Трумэн 1884 оны 5 сарын 8-нд АНУ-ын [[Миссури]] мужийн [[Ламар (Миссури)|Ламар]] хотод фермер Жон Андерсон Трумэн болон Марта Эллен Трумэн нарын гэр бүлд төржээ. Тэрээр Жон Вивиан (1886–1965), Мэри Жэйн (1889–1978) хэмээх дүү нартай байв.

Түүнийг зургаан настай байхад гэр бүл нь Миссури мужийн [[Индепенденс (Миссури)|Индепенденс]] хотод нүүж суурьшжээ. Трумэн багаасаа ном унших, түүх судлах, хөгжимд дуртай байсан бөгөөд төгөлдөр хуур тоглож сурсан байна.

1901 онд ахлах сургуулиа төгссөний дараа их сургуульд үргэлжлүүлэн суралцах боломжгүй байсан тул ажил хөдөлмөр эрхэлжээ. Тэрээр банкны ажилтан, төмөр замын ажилтан болон хөдөө аж ахуйн ажилтнаар ажиллаж, гэр бүлийнхээ фермд тусалж байв.

===Цэргийн алба ба Дэлхийн нэгдүгээр дайн===
Трумэн залуудаа АНУ-ын цэргийн академид суралцахыг хүсэж байсан боловч харааны асуудлын улмаас Вест-Пойнтын цэргийн академид элсэж чадаагүй. Гэсэн хэдий ч 1905 онд Миссури мужийн Үндэсний гвардад элсэж, их бууны ангид алба хаажээ.

1917 онд АНУ [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]д орсны дараа Трумэн цэргийн албандаа эргэн орж, офицер болжээ. Тэрээр Францад алба хааж, 129 дүгээр хээрийн их бууны ангийн батарейг удирдсан байна. Түүний удирдсан анги 1918 онд Францын фронтод байлдааны ажиллагаанд оролцжээ.

1919 онд цэргээс халагдсаны дараа тэрээр бага насны танил [[Бесс Трумэн|Элизабет Бесс Уоллес]]тай гэрлэжээ. Тэд Маргарет хэмээх нэг охинтой байв.

===Бизнесийн үйл ажиллагаа===
Цэргээс халагдсаны дараа Трумэн найзынхаа хамт хувцасны дэлгүүр нээсэн боловч 1921–1922 оны эдийн засгийн хямралын үеэр бизнес нь дампуурчээ. Энэ явдал түүний санхүүгийн байдалд нөлөөлсөн ч улс төрийн үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлэхэд нь саад болоогүй юм.

==Улс төрийн карьер==
===Орон нутгийн улс төр===
Трумэний улс төрийн карьер Миссури мужийн Жексон тойрогт эхэлсэн. Тэрээр тухайн үеийн Канзас-Ситийн улс төрийн нөлөө бүхий зүтгэлтэн [[Том Пендергаст]]ын дэмжлэгтэйгээр 1922 онд Жексон тойргийн шүүгчээр сонгогджээ.

1926 онд тойргийн шүүхийн даргаар сонгогдож, дэд бүтэц болон орон нутгийн захиргааны асуудлаар ажилласан байна. Тэрээр 1934 онд АНУ-ын Сенатын сонгуульд ялж, холбооны түвшний улс төрд оржээ.

===Сенатын гишүүн===
Трумэн 1935 онд Сенатын гишүүний үүргээ гүйцэтгэж эхэлсэн бөгөөд 1940 онд дахин сонгогдсон байна. Тэрээр ерөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт]]ийн [[Шинэ хэлэлцээр]]ийн бодлогыг дэмжиж байв.

[[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед Трумэн батлан хамгаалахын зардал, цэргийн үйлдвэрлэлийн гэрээ болон төрийн хөрөнгийн зарцуулалтыг шалгадаг Сенатын тусгай хороог удирдсан. Тус хороо дайны үеийн үйлдвэрлэлд гарсан үр ашиггүй зардал, зөрчлийг илрүүлснээр түүний нэр хүнд өсжээ. Энэ хороог хожим Трумэний хороо гэж нэрлэх болсон.

===Дэд ерөнхийлөгч===
1944 оны АНУ-ын ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үеэр Ардчилсан Нам Трумэнийг Франклин Рузвельтийн дэд ерөнхийлөгчийн сонгуулийн хамтрагчаар нэр дэвшүүлжээ. Рузвельт, Трумэн нарын нэр дэвшигчдийн баг сонгуульд ялж, Трумэн 1945 оны 1 сарын 20-нд дэд ерөнхийлөгчөөр тангараг өргөсөн байна.

Тэрээр дэд ерөнхийлөгчөөр ердөө 82 хоног ажилласан бөгөөд Рузвельттэй төрийн бодлогын асуудлаар харьцангуй цөөн удаа уулзаж байжээ.

==Ерөнхийлөгч==
===Албан тушаалд орсон нь===
1945 оны 4 сарын 12-нд Ерөнхийлөгч Франклин Рузвельт нас барсны дараа Трумэн АНУ-ын ерөнхийлөгчийн албан тушаалд шилжин оржээ. Тэр үед Дэлхийн хоёрдугаар дайн Европт төгсгөлдөө хүрч байсан боловч Японы эсрэг Номхон далайн бүсэд ширүүн байлдаан үргэлжилж байв.

Трумэний засаг захиргаа дайныг дуусгахын зэрэгцээ дайны дараах олон улсын дэг журмыг тогтоох, АНУ-ын эдийн засгийг энх цагийн нөхцөлд шилжүүлэх, ЗХУ-тай харилцах бодлогыг тодорхойлох зэрэг томоохон асуудалтай тулгарсан юм.

===Дэлхийн хоёрдугаар дайны төгсгөл===
Трумэн 1945 оны 7 сарын 17-ноос 8 сарын 2-ны хооронд болсон [[Потсдамын бага хурал]]д оролцож, Их Британи болон ЗХУ-ын удирдагчидтай Европын дайны дараах зохицуулалт, Германы ирээдүй, Японы эсрэг дайны асуудлаар хэлэлцжээ.

Европ дахь дайн 1945 оны 5 сард Германы бууж өгснөөр дууссан боловч Япон бууж өгөөгүй байв. АНУ-ын засгийн газар Японыг бууж өгөхөд хүргэх арга замуудыг хэлэлцэж, цөмийн зэвсэг ашиглах асуудлыг авч үзжээ.

===Цөмийн бөмбөг===
1945 оны 8 сарын 6-нд АНУ Японы [[Хирошима]] хотод, 8 сарын 9-нд [[Нагасаки]] хотод цөмийн бөмбөг хаясан юм. Трумэн уг ажиллагааг зөвшөөрсөн ерөнхийлөгч байв.

Түүний засаг захиргаа атомын бөмбөг ашиглах нь дайныг богино хугацаанд дуусгаж, Японы арлуудад хийх их хэмжээний хуурай замын довтолгооноос үүдэх хохирлыг багасгана гэж үзсэн. Гэвч бөмбөгдөлтийн улмаас олон арван мянган хүн шууд амь үрэгдэж, цацрагийн нөлөөгөөр дараа нь олон хүн нас барсан байна.

Цөмийн бөмбөг ашигласан шийдвэр нь өнөөг хүртэл түүхчид, улс төр судлаачид болон ёс зүйн судлаачдын дунд маргаантай хэвээр байдаг. Зарим судлаач үүнийг дайныг хурдан дуусгасан арга гэж үздэг бол зарим нь Японыг бууж өгөхөд хүргэх өөр боломж байсан эсэхийг онцлон авч үздэг.

1945 оны 8 сарын 15-нд Япон бууж өгөхөө зарлаж, 9 сарын 2-нд бууж өгөх баримт бичигт гарын үсэг зурснаар Дэлхийн хоёрдугаар дайн бүрэн дууссан юм.

==Хүйтэн дайн==
Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа АНУ болон [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын хооронд улс төр, үзэл суртал, цэрэг стратегийн өрсөлдөөн улам гүнзгийрчээ. Энэ өрсөлдөөн хожим [[Хүйтэн дайн]] гэж нэрлэгдэх болсон.

Трумэний засаг захиргаа ЗХУ-ын нөлөө Европт нэмэгдэхээс сэргийлэх бодлого баримталж, Баруун Европын орнуудтай хамтын ажиллагаагаа бэхжүүлсэн байна.

===Трумэний номлол===
1947 оны 3 сарын 12-нд Трумэн Конгресст үг хэлж, Грек болон Туркэд эдийн засаг, цэргийн тусламж үзүүлэхийг санал болгожээ. Энэ бодлого нь коммунист хөдөлгөөн болон ЗХУ-ын нөлөөг тогтоон барих зорилготой байв.

Уг бодлого нь хожим '''Трумэний номлол''' хэмээн нэрлэгдэж, АНУ-ын Хүйтэн дайны үеийн гадаад бодлогын үндсэн чиглэлүүдийн нэг болсон юм.

===Маршаллын төлөвлөгөө===
1947 оны 6 сарын 5-нд АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Жорж Маршалл]] Европын эдийн засгийг сэргээн босгох хөтөлбөрийг санал болгосон. Энэ санаачилга нь [[Маршаллын төлөвлөгөө]] нэрээр хэрэгжиж, 1948 оноос эхлэн Баруун Европын орнуудад эдийн засгийн тусламж үзүүлжээ.

Хөтөлбөрийн зорилго нь дайнд сүйдсэн эдийн засгийг сэргээх, худалдааг нэмэгдүүлэх, улс төрийн тогтвортой байдлыг бэхжүүлэхэд оршиж байв. АНУ-ын засгийн газар уг төлөвлөгөөг Европын сэргээн босголт болон коммунизмын нөлөөг хязгаарлах бодлогын чухал хэсэг гэж үзсэн юм.

===Берлиний бүслэлт===
1948–1949 онд ЗХУ Баруун Берлин рүү чиглэсэн хуурай замын тээврийн гол сувгуудыг хааснаар [[Берлиний бүслэлт]] үүсэв. Трумэний засаг захиргаа Баруун Берлиний хүн амд агаарын тээврээр хүнс, түлш болон бусад хэрэгцээт бараа хүргэх ажиллагааг дэмжсэн.

Энэ ажиллагаа нь Баруун Берлинийг хангахын зэрэгцээ АНУ болон түүний холбоотнуудын байр суурийг бэхжүүлсэн юм.

===НАТО байгуулагдсан нь===
1949 оны 4 сарын 4-нд АНУ, Канад болон Баруун Европын хэд хэдэн улс [[НАТО]]-г байгуулах гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Трумэн уг холбоог дэмжиж, гишүүн орнуудын хамтын хамгаалалтыг АНУ-ын гадаад бодлогын чухал тулгуур болгосон.

НАТО нь Хүйтэн дайны үед Баруун Европ болон Хойд Америкийн аюулгүй байдлын үндсэн байгууллагуудын нэг болсон юм.

==Дотоод бодлого==
===Шударга хэлэлцээр===
Трумэн Рузвельтийн [[Шинэ хэлэлцээр]]ийн зарим зорилгыг үргэлжлүүлж, нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн эрх, орон сууц, боловсролын хүртээмжийг сайжруулах бодлого хэрэгжүүлэхийг зорьсон. Түүний дотоод бодлогын хөтөлбөрийг '''Шударга хэлэлцээр''' (''Fair Deal'') гэж нэрлэдэг.

Гэвч Конгресс дахь улс төрийн эсэргүүцэл, төсвийн хязгаарлалт болон улс төрийн зөрчил нь түүний санал болгосон шинэчлэлийн зарим хэсгийг хэрэгжүүлэхэд саад болсон.

===Иргэний эрх===
Трумэн холбооны түвшинд арьс өнгөөр ялгаварлан гадуурхах явдлыг бууруулахыг дэмжиж байв. 1948 онд тэрээр зэвсэгт хүчний салбарт арьс өнгөөр ялгаварлах тогтолцоог халж, холбооны байгууллагуудад тэгш эрхийг бэхжүүлэх чиглэлээр арга хэмжээ авах тухай зарлиг гаргасан.

Эдгээр алхам нь АНУ-ын иргэний эрхийн хөдөлгөөний түүхэнд чухал ач холбогдолтой байв.

==Солонгосын дайн==
1950 оны 6 сарын 25-нд [[Хойд Солонгос]] [[Өмнөд Солонгос]] руу довтолсноор [[Солонгосын дайн]] эхэлжээ. Трумэний засаг захиргаа НҮБ-ын хүрээнд Өмнөд Солонгост цэргийн тусламж үзүүлэх шийдвэр гаргасан.

АНУ-ын цэргүүд НҮБ-ын хүчний гол хэсгийг бүрдүүлж, генерал [[Дуглас Макартур]] ажиллагааг удирдсан. Дайны явцад Хятадын арми оролцсоноор мөргөлдөөн улам өргөжсөн юм.

1951 онд Трумэн цэргийн ажиллагааны талаар санал зөрөлдсөний улмаас Макартурыг командлалаас чөлөөлсөн. Энэ шийдвэр нь АНУ-д өргөн маргаан үүсгэсэн боловч иргэний төрийн эрх мэдэл цэргийн удирдлагаас дээгүүр байх зарчмыг онцолсон үйл явдал болсон.

1953 онд Трумэний бүрэн эрхийн хугацаа дууссаны дараа Солонгосын дайны гал зогсоох хэлэлцээрт гарын үсэг зурсан юм.

==1952 оны сонгууль ба ерөнхийлөгчийн албанаас буусан нь==
Трумэн 1952 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд дахин нэр дэвшээгүй. Бүгд Найрамдах Намын нэр дэвшигч [[Дуайт Эйзенхауэр]] сонгуульд ялж, 1953 оны 1 сарын 20-нд ерөнхийлөгчийн албан тушаалыг хүлээн авсан.

Трумэн ерөнхийлөгчийн албанаас буусныхаа дараа Миссури мужийн Индепенденс хотод амьдарч, номын сангийн үйл ажиллагаа болон өөрийн засаглалын үеийн баримт бичгийг хадгалж үлдээх ажилд оролцжээ.

==Сүүлчийн жилүүд ба нас барсан нь==
1957 онд Индепенденс хотод [[Харри С. Трумэний ерөнхийлөгчийн номын сан ба музей]] нээгдсэн. Тус байгууллага нь түүний ерөнхийлөгчийн үеийн баримт бичиг, гэрэл зураг, дурсгалт зүйлсийг хадгалж, судлаачид болон олон нийтэд нээлттэй болгосон юм.

Харри Трумэн 1972 оны 12 сарын 26-нд Миссури мужийн [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] хотод уушгины хатгалгаа болон бусад өвчний хүндрэлээр нас баржээ. Түүнийг Индепенденс хот дахь ерөнхийлөгчийн номын сангийн хашаанд оршуулсан байна.

==Өв, түүхэн үнэлгээ==
Трумэний ерөнхийлөгчийн үе нь Дэлхийн хоёрдугаар дайнаас Хүйтэн дайнд шилжсэн олон улсын тогтолцоо бүрэлдсэн үетэй давхцдаг. Түүний засаг захиргаа Европын сэргээн босголт, НАТО байгуулах, Японы эсрэг атомын зэвсэг хэрэглэх, Солонгосын дайнд оролцох зэрэг түүхэн чухал шийдвэр гаргасан.

Трумэний өвийн талаарх үнэлгээ харилцан адилгүй байдаг. Түүнийг дайны дараах олон улсын дэг журмыг бүрдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн удирдагч гэж үнэлдэг. Үүний зэрэгцээ атомын бөмбөг ашиглах шийдвэр, Хүйтэн дайны эхэн үеийн бодлого, Солонгосын дайны үр дагавар нь түүний ерөнхийлөгчийн үеийн маргаантай асуудлууд хэвээр байна.

1995 онд түүний амьдрал, улс төрийн карьерын тухай ''Truman'' нэртэй телевизийн кино бүтээжээ.

==Мөн үзэх==
*[[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч]]
*[[Франклин Рузвельт]]
*[[Дуайт Эйзенхауэр]]
*[[Хүйтэн дайн]]
*[[Маршаллын төлөвлөгөө]]
*[[НАТО]]
*[[Хирошима ба Нагасаки дахь цөмийн бөмбөгдөлт]]
*[[Солонгосын дайн]]

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Harry S. Truman|Харри Трумэн}}

{{DEFAULTSORT:Трумэн, Харри}}
[[Ангилал:Харри Трумэн| ]]
[[Ангилал:АНУ-ын ерөнхийлөгч]]
[[Ангилал:АНУ-ын дэд ерөнхийлөгч]]
[[Ангилал:АНУ-ын Ардчилсан Намын гишүүн]]
[[Ангилал:20-р зууны улс төрч]]
[[Ангилал:АНУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн]]
[[Ангилал:АНУ-ын Номхон далайн дайны хүн]]
[[Ангилал:Хирошима ба Нагасаки дахь цөмийн бөмбөгдөлт]]
[[Ангилал:АНУ-ын Солонгосын дайны хүн]]
[[Ангилал:Америкчууд]]
[[Ангилал:1884 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1972 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>bvzzd7k25zq2ja3hnf5icyhzcxsport</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Херсон муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45350</id>
    <revision>
      <id>873787</id>
      <parentid>838654</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T12:58:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6832" sha1="968g588v7synnrduos6phoje2v16nmb" xml:space="preserve">{{Short description|Украины муж}}
{{Инфобокс суурин
| name                     = Херсон муж
| native_name              = Херсонська область
| native_name_lang         = uk
| nickname                 = {{lang|uk|Херсонщина}}
| settlement_type          = [[Украины мужууд|Муж]]{{efn|Орос [[Херсон мужийн Оросын эзлэн түрэмгийлэл|Херсон муж]] нэрээр хэсэгчлэн өөртөө нэгтгэсэн}}
| image_flag               = Flag_of_Kherson_Oblast_.svg
| flag_link                = Херсон мужийн далбаа
| image_shield             = Coat_of_Arms_of_Kherson_Oblast_.svg
| shield_alt               = Херсон мужийн сүлд
| image_map                = Kherson in Ukraine.svg 
| mapsize                  = 275px
| map_caption              = 2020 оны 7 сараас өмнөх хил хязгаар
| subdivision_type         = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]]
| subdivision_name         = {{Flagu|Украин}}
| parts_type               = [[Херсон мужийн хотын жагсаалт|Хамгийн том хот]]
| parts_style              = para
| established_title        = Байгуулагдсан
| established_date         = 1944
| seat_type                = [[Захиргааны төв]]
| seat                     = [[Херсон]]
| leader_title             = [[Херсон мужийн захирагч|Захирагч]]
| leader_name              = [[Олександр Прокудин]]&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/eng/news/2023/02/7/7388370/ Zelenskyy appoints three chairmen of Oblast Military Administrations], [[Украины Үнэн]] (2023-02-07)&lt;/ref&gt;{{efn|name=Disputed|Херсон мужийн хяналт нь 2022 оны [[Оросын Украин руу хийсэн довтолгоо]]той холбоотойгоор маргаантай байна. Тус [[Херсон мужийн Оросын эзлэн түрэмгийлэл|мужийн Оросын эзэлсэн хэсэгт]] захирагч нь [[Владимир Сальдо]] юм. Прокудин нь Украины хүлээн зөвшөөрсөн захирагч юм.}}
| leader_title1            = [[Херсон мужийн зөвлөл|Мужийн зөвлөл]]
| leader_name1             = 64 суудал
| leader_title2            = Дарга
| leader_name2             = Олександр Самойленко
| unit_pref                = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_total_km2           = 28461
| population_footnotes     = &lt;ref name=&quot;ua2022estimate&quot;/&gt;
| population_total         = 1,001,598
| population_rank          = [[Украины засаг захиргааны хуваарь#Жагсаалт|22-р байр]]
| population_as_of         = 2022
| population_blank1_title  = Жилийн өсөлт
| population_density_km2   = auto
| demographics_type1       = ДНБ
| demographics1_footnotes  = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Валовии регіональнии продукт|url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2023/05/zb_vrp_2021.xlsx}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1     = Нийт
| demographics1_info1      = ₴ 88 тэрбум&lt;br /&gt;(€2.3 тэрбум)
| demographics1_title2     = Нэг хүнд ноогдох
| demographics1_info2      = ₴ 87,378&lt;br /&gt;(€2,300)
| blank5_name_sec1         = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022)
| blank5_info_sec1         = 0.740&lt;ref&gt;{{Cite web|title= Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |url= https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/UKR/?levels=1+4&amp;years=2022&amp;interpolation=0&amp;extrapolation=0 |website=hdi.globaldatalab.org|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{color|#0c0|өндөр}}
| blank_name_sec1          = [[Украины тойргууд|Тойрог]]
| blank_info_sec1          = 5
| blank1_name_sec1         = [[Херсон мужийн хотын жагсаалт|Хот]] (нийт)
| blank1_info_sec1         = 9
| blank2_name_sec1         = •&amp;nbsp;[[Мужийн чанартай хот (Украин)|Мужийн хот]]
| blank2_info_sec1         = 3
| blank3_name_sec1         = [[Украины хот хэлбэрийн суурингууд#Херсон муж|{{nowrap|Суурин}}]]
| blank3_info_sec1         = 30
| blank4_name_sec1         = Тосгон
| blank4_info_sec1         = 658
| timezone1                = [[Дорнод Европын Цаг|ДЕЦ]]
| utc_offset1              = +02:00
| timezone1_DST            = [[Дорнод Европын Зуны Цаг|ДЕЗЦ]]
| utc_offset1_DST          = +3
| postal_code              = 73–75
| area_code_type           = [[Бүс нутгийн код#Украин|Бүс нутгийн код]]
| area_code                = +380-55
| iso_code                 = [[ISO 3166-2:UA|UA-65]]
| registration_plate_type  = [[Украины тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]]
| registration_plate       = ВT
| website                  = [http://khoda.gov.ua khoda.gov.ua]
}}
'''Херсон муж''' ({{lang-uk|Херсонська область}}) — [[Украин]] улсын [[муж]].

== Тэмдэглэл ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;
==Эх сурвалж==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=DT150103&gt;{{cite news |url= http://dt.ua/UKRAINE/lishe-3-ukrayinciv-hochut-priyednannya-yih-oblasti-do-rosiyi-160641_.html |script-title=uk:Лише 3% українців хочуть приєднання їх області до Росії |language= uk |trans-title=Украинчуудын ердөө 3% нь л өөрсдийн мужийг Оросын нэг хэсэг болгохыг хүсч байна |work= [[Dzerkalo Tyzhnia]] |date= 2015-01-03 }}&lt;/ref&gt;
}}

==Гадаад холбоос==
{{Commons category|Kherson Oblast|Херсон муж}}
* [https://web.archive.org/web/20120528091030/http://www.kherson.org.ua/ Херсоны портал]
* [http://www.cun-kh.at.ua/ Херсоны үндсэрхэг үзэлтнүүдийн сайт]
* [https://web.archive.org/web/20050307164243/http://www.oda.kherson.ua/ Херсон мужийн захиргаа] – албан ёсны сайт {{in lang|uk}}
* [http://www.kmu.gov.ua/control/en/publish/article?art_id=116808&amp;cat_id=32596 Мужийн мэдээллийн карт] – Украины Сайд нарын танхимын албан ёсны вэб сайт
* [https://www.youtube.com/watch?v=5lHPl0v5ieg Promo-video about Kherson and South of Ukraine] – official YouTube channel of The center of tourism and adventures &quot;ХерсON&quot;

{{Хөтлөгч мөр Украины муж}}

[[Ангилал:Херсон муж| ]]
[[Ангилал:Украины муж]]</text>
      <sha1>968g588v7synnrduos6phoje2v16nmb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хемниц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46835</id>
    <revision>
      <id>873861</id>
      <parentid>873734</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T03:26:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9026" sha1="bsfqfw2955t0dvma44pubnohol11rlx" xml:space="preserve">{{short description|Германы Саксон мужийн хот}}
{{Инфобокс Германы газар
|name = Хемниц
|German_name = Chemnitz
| image_skyline            = {{multiple image
 | border = infobox 
 | perrow = 1/2/3
 | total_width = 280
 | align = center
 | caption_align = center
 | image1 = Schloßkirche am Schloßteich.jpg
 | caption1 = Хемницийн харагдац
 | image2 = Chemnitzer Opernhaus 2 (Barras).JPG
 | caption2 = [[Хемниц театр]]
 | image3 = Sachsen, Chemnitz, Neues Rathaus, Einweihung 1911, Foto vom 06.09.2011.jpg
 | caption3 = [[:de:Neues Rathaus (Chemnitz)|Шинэ хотын захиргаа]]
 | image4 = Petrikirche am Theaterplatz in Chemnitz. 2H1A2051WI.jpg
 | caption4 = [[:de:Petrikirche (Chemnitz)|Петрикирхе]]
 | image5 = Karl-Marx-Monument in Chemnitz (Karl-Marx-Stadt).jpeg
 | caption5 = [[Карл Марксын хөшөө]]
 | image6 = 20160801865MDR OberRabenstein (Chemnitz) Burg.jpg
 | caption6 = [[Рабенштайн цайз (Саксон)|Рабенштайн]]
 }}
|image_flag = Flag of Chemnitz.svg
|image_coa = Coat of arms of Chemnitz.svg
|state = Саксон
|district = urban
|type = Хот
|Gemeindeschlüssel = 14511000
&lt;!--
|population =  243521
|population_as_of = 2014-12-31
|population_ref = [http://www.statistik.sachsen.de/ source]
filled via Gemeindeschlüssel --&gt;
|area = 220.85
|elevation = 296
|coordinates = {{coord|50|50|N|12|55|E|format=dms|display=inline,title}}
|postal_code = 09001–09247
|area_code = 0371
037200 (Витгенсдорф)
037209 (Айнзидель)
03722 (Рөрсдорф)
03726 (Эуба)
|licence = C
|mayor = Свен Шульце&lt;ref name=mayor&gt;[https://wahlen.sachsen.de/buergermeisterwahl-2020-wahlergebnisse.php Wahlergebnisse 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210711192236/https://wahlen.sachsen.de/buergermeisterwahl-2020-wahlergebnisse.php |date=2021-07-11 }}, Freistaat Sachsen, татаж авсан: 2026-06-20.&lt;/ref&gt;
|leader_term       = 2020&amp;ndash;27
|party=SPD
|website = {{Official URL}}
}}
'''Хемниц''' ({{langx|de|Chemnitz}}) — [[Герман улс]]ын [[Саксон]] мужийн 240 мянган хүнтэй [[хот]]. Хемниц бол Саксон мужийн гурав дахь том хот юм. Зүүн Германы (БНАГУ) үед энэ хотыг '''Карл-Маркс-Штадт''' гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд хотын төвд [[Карл Маркс]]ын асар том хөшөө одоо ч байдаг. Хемниц нь Германы аж үйлдвэрийн хувьсгалын чухал төв байсан бөгөөд өдгөө ч машин үйлдвэрлэл, технологийн салбарт тэргүүлэгч хэвээр байна. Тус хот нь 2025 оны Европын соёлын нийслэлээр тодорч байсан.

== Түүх ==
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Altes und Neues Rathaus am Chemnitzer Marktplatz 2015.jpg|Хотын төв талбай дахь хуучин, шинэ захиргааны ордон
Зураг:Das Sächsische Industriemuseum Chemnitz an der Zwickauer Straße, 2016.jpg|Хемницийн аж үйлдвэрийн музей
&lt;/gallery&gt;


== Газар зүй ==

=== Уур амьсгал === 
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|width = auto
|location = Хемниц (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1882–одоо)
|metric first = Y
|single line = Y
|Jan record high C = 16.0
|Feb record high C = 19.5
|Mar record high C = 24.5
|Apr record high C = 29.5
|May record high C = 32.2
|Jun record high C = 36.2
|Jul record high C = 36.6
|Aug record high C = 37.8
|Sep record high C = 34.3
|Oct record high C = 27.7
|Nov record high C = 21.9
|Dec record high C = 17.8
|year record high C = 37.8
|Jan avg record high C = 10.4
|Feb avg record high C = 12.2
|Mar avg record high C = 16.9
|Apr avg record high C = 22.6
|May avg record high C = 26.3
|Jun avg record high C = 29.8
|Jul avg record high C = 31.1
|Aug avg record high C = 31.0
|Sep avg record high C = 26.1
|Oct avg record high C = 21.8
|Nov avg record high C = 15.1
|Dec avg record high C = 11.0
|year avg record high C = 32.9
|Jan high C = 2.7
|Feb high C = 3.7
|Mar high C = 7.6
|Apr high C = 13.1
|May high C = 17.5
|Jun high C = 20.8
|Jul high C = 23.3
|Aug high C = 23.2
|Sep high C = 18.1
|Oct high C = 12.9
|Nov high C = 7.2
|Dec high C = 3.7
|year high C = 12.8
|Jan mean C = 0.2
|Feb mean C = 0.8
|Mar mean C = 3.9
|Apr mean C = 8.7
|May mean C = 12.9
|Jun mean C = 16.0
|Jul mean C = 18.2
|Aug mean C = 18.1
|Sep mean C = 13.8
|Oct mean C = 9.2
|Nov mean C = 4.4
|Dec mean C = 1.2
|year mean C = 8.9
|Jan low C = -2.3
|Feb low C = -2.0
|Mar low C = 0.7
|Apr low C = 4.4
|May low C = 8.2
|Jun low C = 11.4
|Jul low C = 13.4
|Aug low C = 13.6
|Sep low C = 9.9
|Oct low C = 6.1
|Nov low C = 1.9
|Dec low C = -1.1
|year low C = 5.3
|Jan avg record low C = -12.2
|Feb avg record low C = -9.8
|Mar avg record low C = -5.3
|Apr avg record low C = -2.3
|May avg record low C = 2.3
|Jun avg record low C = 6.1
|Jul avg record low C = 8.6
|Aug avg record low C = 8.3
|Sep avg record low C = 4.6
|Oct avg record low C = -0.3
|Nov avg record low C = -4.5
|Dec avg record low C = -9.0
|year avg record low C = -14.1
|Jan record low C = -28.3
|Feb record low C = -28.4
|Mar record low C = -23.1
|Apr record low C = -10.6
|May record low C = -4.0
|Jun record low C = 0.5
|Jul record low C = 4.1
|Aug record low C = 3.3
|Sep record low C = -2.3
|Oct record low C = -8.7
|Nov record low C = -17.5
|Dec record low C = -25.6
|year record low C = -28.4
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 48.1
|Feb precipitation mm = 38.9
|Mar precipitation mm = 51.5
|Apr precipitation mm = 40.7
|May precipitation mm = 66.0
|Jun precipitation mm = 72.8
|Jul precipitation mm = 95.4
|Aug precipitation mm = 89.9
|Sep precipitation mm = 63.4
|Oct precipitation mm = 57.8
|Nov precipitation mm = 55.1
|Dec precipitation mm = 53.2
| year precipitation mm =732.7
| unit precipitation days = 0.1 мм
|Jan precipitation days = 16.6
|Feb precipitation days = 15.0
|Mar precipitation days = 16.6
|Apr precipitation days = 12.5
|May precipitation days = 14.4
|Jun precipitation days = 14.2
|Jul precipitation days = 15.1
|Aug precipitation days = 13.7
|Sep precipitation days = 12.8
|Oct precipitation days = 14.3
|Nov precipitation days = 15.2
|Dec precipitation days = 17.6
|year precipitation days = 178.1
|Jan snow depth cm = 16.3
|Feb snow depth cm = 16.1
|Mar snow depth cm = 9.1
|Apr snow depth cm = 1.9
|May snow depth cm = 0
|Jun snow depth cm = 0
|Jul snow depth cm = 0
|Aug snow depth cm = 0
|Sep snow depth cm = 0
|Oct snow depth cm = 0.7
|Nov snow depth cm = 5.5
|Dec snow depth cm = 11.8
|year snow depth cm = 26.0
|unit snow days = 1.0 см
|Jan snow days = 15.1
|Feb snow days = 14.3
|Mar snow days = 7.8
|Apr snow days = 1.3
|May snow days = 0
|Jun snow days = 0
|Jul snow days = 0
|Aug snow days = 0
|Sep snow days = 0
|Oct snow days = 0.3
|Nov snow days = 4.3
|Dec snow days = 10.6
|year snow days = 56.8
|Jan sun = 66.1
|Feb sun = 84.7
|Mar sun = 124.2
|Apr sun = 180.9
|May sun = 211.3
|Jun sun = 212.1
|Jul sun = 227.0
|Aug sun = 214.5
|Sep sun = 158.7
|Oct sun = 121.2
|Nov sun = 69.4
|Dec sun = 59.8
|year sun = 1729.8
|humidity colour = green
|Jan humidity = 83.5
|Feb humidity = 80.5
|Mar humidity = 77.2
|Apr humidity = 69.3
|May humidity = 70.6
|Jun humidity = 72.2
|Jul humidity = 69.8
|Aug humidity = 69.0
|Sep humidity = 76.1
|Oct humidity = 80.3
|Nov humidity = 84.4
|Dec humidity = 84.5
|year humidity = 76.7
|source 1 = [[NOAA]]&lt;ref name=NOAA&gt;{{cite web
|archive-url = https://web.archive.org/web/20230916125246/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Germany/CSV/Chemnitz_10577.csv
|archive-date = 2023-09-16
|url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Germany/CSV/Chemnitz_10577.csv
|title = Chemnitz Climate Normals 1991–2020
|publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]]
|access-date = 2026-06-20}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] / SKlima.de&lt;ref name=sklima&gt;{{cite web 
|url = http://sklima.de/datenbank_auswertung.php?tab=2
|title = Monatsauswertung 
|website = sklima.de 
|publisher = SKlima 
|language = de 
|access-date = 2026-06-20}}&lt;/ref&gt;
}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Chemnitz|Хемниц}}
{{Wiktionary}}
* [http://www.chemnitz.de/ chemnitz.de], хотын албан ёсны цахим хуудас

== Эшлэл ==
{{лавлах холбоос}}

{{Германы хот}}

[[Ангилал:Хемниц| ]]
[[Ангилал:Саксоны коммун]]
[[Ангилал:Саксоны тойроггүй хот]]
[[Ангилал:Чөлөөт эзэнт гүрний хот]]
[[Ангилал:Германы их сургуулийн хот]]</text>
      <sha1>bsfqfw2955t0dvma44pubnohol11rlx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>III Александр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50795</id>
    <revision>
      <id>873882</id>
      <parentid>840291</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:36:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэнийн тобчи</username>
        <id>108163</id>
      </contributor>
      <origin>873882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24712" sha1="efohxv12u1gprii12s52406b6k3tokq" xml:space="preserve">{{Short description|1881–1894 онд Оросын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = III Александр | succession = [[Оросын эзэн хаан]] | image = Tsar Alexander III c. 1885.jpg | caption = [[Сергей Львович Левицкий|Сергей Левицкийн]] зурсан хөрөг, 1885 он | reign = 1881 оны 3 сарын 13{{snd}}{{nowrap|1894 оны 11 сарын 1}} | coronation = 1883 оны 5 сарын 27 | cor-type = Russia | predecessor = [[II Александр]] | successor = [[II Николай]] | spouse = {{marriage|[[Мария Фёдоровна (III Александрын эхнэр)|Данийн гүнж Дагмар]]|1866}} | issue = {{plain list|

[[II Николай]]
[[Александр Александрович (III Александрын хүү)|Их гүн Александр]]
[[Георгий Александрович|Их гүн Георгий]]
[[Ксения Александровна|Их гүнж Ксения]]
[[Михаил Александрович (III Александрын хүү)|Их гүн Михаил]]
[[Ольга Александровна|Их гүнж Ольга]] }} | issue-link = #Хүүхдүүд | full name = Александр Александрович Романов | house = [[Хольштайн-Готторп-Романов]] | father = [[II Александр]] | mother = [[Мария Александровна (хатан хаан)|Мария Александровна]] | birth_date = {{Birth date|1845|3|10|df=y}} | birth_place = [[Өвлийн ордон]], Санкт-Петербург, Оросын эзэнт гүрэн | death_date = {{Death date and age|1894|11|1|1845|3|10|df=y}} | death_place = [[Ливадийн ордон]], Крым, Оросын эзэнт гүрэн | burial_date = 1894 оны 11 сарын 18 | burial_place = [[Петр, Паулын цогчин дуган, Санкт-Петербург]] | signature = Alexander III of Russia (signature).png | religion = [[Оросын үнэн алдартны шашин]] }}
'''III Александр''' (оросоор ''Александр III Александрович'', 1845 оны 3 сарын 10 – 1894 оны 11 сарын 1) нь 1881–1894 онд [[Оросын эзэнт гүрэн]]ийг захирсан эзэн хаан юм. Тэрээр [[Романовын угсаа]]ны төлөөлөгч бөгөөд [[II Александр]]ын хоёр дахь хүү байв. Эцэг нь 1881 онд алагдсаны дараа хаан ширээнд сууж, нас барах хүртлээ төр барьжээ.

III Александрын засаглалын үед Оросын төрийн төвлөрлийг бэхжүүлэх, эзэн хааны эрх мэдлийг хамгаалах, үндэсний болон шашны бодлогыг чангатгах арга хэмжээ авч хэрэгжүүлсэн. Түүний хаанчлал нь дотоодын тогтвортой байдлыг эрхэмлэсэн бодлого, аж үйлдвэржилтийн эхлэл, төмөр замын өргөтгөл болон Европын их гүрнүүдтэй харилцах гадаад бодлогын өөрчлөлтөөр онцлог юм.

==Намтар==

===Бага нас ба боловсрол===

Александр Александрович 1845 оны 3 сарын 10-нд Санкт-Петербург хотын [[Өвлийн ордон]]д төржээ. Түүний эцэг нь тухайн үеийн хаан ширээг залгамжлагч, хожмын эзэн хаан [[II Александр]], эх нь [[Мария Александровна (хатан хаан)|Мария Александровна]] байв.

Тэрээр хаан ширээг анхнаасаа залгамжлахаар бэлтгэгдээгүй бөгөөд ах Их гүн Николай Александровичийг хаан ширээний өв залгамжлагч гэж үздэг байжээ. Александр цэргийн сургалт, төрийн удирдлага, түүх болон бусад хичээлээр боловсрол эзэмшсэн байна.

1865 онд ах Николай нь өвчний улмаас нас барсны дараа Александр хаан ширээний өв залгамжлагч болжээ. Үүний дараа тэрээр төрийн хэрэгт илүү идэвхтэй оролцож, ирээдүйн эзэн хаанд шаардлагатай мэдлэг, туршлага хуримтлуулсан юм.

===Гэрлэлт ба гэр бүл===

1866 онд Александр Данийн гүнж Дагмартай гэрлэжээ. Тэрээр үнэн алдартны шашинд орсны дараа Мария Фёдоровна хэмээх нэр авчээ. Тэдний гэрлэлт Орос, Данийн хаадын гэр бүлийн харилцааг бэхжүүлэхэд хувь нэмэр оруулсан.

Хос зургаан хүүхэдтэй байв. Тэдний ууган хүү [[II Николай]] хожим Оросын сүүлчийн эзэн хаан болсон юм.

==Хаан ширээнд суусан нь==

1881 оны 3 сарын 13-нд эцэг II Александр нь хувьсгалт байгууллага болох [[Народная воля]]-гийн гишүүдийн зохион байгуулсан халдлагын улмаас амиа алдсаны дараа Александр эзэн хаан болжээ.

Эцгийнх нь амь насанд халдсан үйл явдал Александр III-ын улс төрийн үзэл бодолд хүчтэй нөлөөлсөн. Тэрээр төрийн эрх мэдлийг сулруулах шинэчлэлээс болгоомжилж, хаант засаглалыг бэхжүүлэх шаардлагатай гэж үздэг байв.

1881 онд тэрээр эзэн хааны бүрэн эрхийг хамгаалах чиглэлийн бодлогоо тодорхой болгож, улс төрийн хяналтыг чангатгах арга хэмжээ авч эхэлжээ. 1883 оны 5 сарын 27-нд Москва хотод хаан ширээнд залах ёслол болсон байна.

==Дотоод бодлого==

===Автократ засаглалыг бэхжүүлсэн нь===

III Александр эзэн хааны эрх мэдлийг Оросын төрийн тогтолцооны үндэс гэж үзэж байв. Түүний засаглалын үед төв засгийн газрын эрх мэдлийг бэхжүүлж, орон нутгийн өөрөө удирдах байгууллагууд болон улс төрийн сөрөг хүчний үйл ажиллагаанд тавих хяналтыг нэмэгдүүлжээ.

1881 онд баталсан аюулгүй байдлын онцгой арга хэмжээний тухай хууль нь засгийн газарт онцгой нөхцөл зарлах, хэв журам сахиулах нэрийн дор улс төрийн үйл ажиллагааг хязгаарлах өргөн эрх олгосон.

1880-аад онд хэвлэл мэдээлэл, их сургуулиуд болон улс төрийн байгууллагуудад тавих хяналт чангарав. Засгийн газар хувьсгалт хөдөлгөөн, төрийн эсрэг үйл ажиллагаатай тэмцэхийг зорьсон боловч эдгээр арга хэмжээ нь иргэний эрх, улс төрийн эрх чөлөөг хязгаарласан гэж шүүмжлэгддэг.

===Эсрэг шинэчлэл===

III Александрын бодлогыг заримдаа II Александрын шинэчлэлийн дараах үеийн '''эсрэг шинэчлэл''' гэж нэрлэдэг. Түүний засаг захиргаа өмнөх хааны үед хэрэгжүүлсэн зарим либерал шинжтэй өөрчлөлтийг хязгаарлаж, төрийн төвлөрлийг нэмэгдүүлэхийг зорьсон.

1889 онд хөдөө орон нутгийн захиргаанд земствогийн ахлагчийн албан тушаал бий болгож, язгууртнуудын орон нутгийн нөлөөг нэмэгдүүлсэн. 1890 онд земствогийн байгууллагуудын эрх мэдэл, төлөөллийн зохицуулалтад өөрчлөлт оруулж, 1892 онд хотын өөрөө удирдах байгууллагын тухай хуульд өөрчлөлт хийжээ.

Эдгээр арга хэмжээ нь орон нутгийн удирдлагыг төрийн захиргаанд илүү ойртуулж, улс төрийн оролцоог хязгаарлахад чиглэж байв.

===Боловсрол ба шинжлэх ухаан===

III Александрын үед их сургуулиудын бие даасан байдлыг хязгаарласан бодлого хэрэгжсэн. 1884 оны их сургуулийн дүрэм нь их сургуулийн захиргаа, багш нарын үйл ажиллагаанд төрийн хяналтыг нэмэгдүүлжээ.

Үүний зэрэгцээ Оросын аж үйлдвэр, инженерчлэл, шинжлэх ухааны хөгжилд мэргэжилтэй боловсон хүчин шаардлагатай болсон тул техникийн боловсролын байгууллагуудын ач холбогдол өсөж байв.

===Үндэсний бодлого ба шашин===

III Александр Оросын эзэнт гүрний нэгдмэл байдлыг хадгалах зорилгоор орос хэл, үнэн алдартны шашин болон төв засгийн газрын эрх мэдлийг дэмжсэн бодлого явуулжээ. Эзэнт гүрний зарим бүс нутагт орос хэлний хэрэглээг өргөжүүлэх, орон нутгийн онцлогт тулгуурласан захиргааны тогтолцоог хязгаарлах арга хэмжээ авсан байна.

Еврей хүн амд хамаарах зарим хязгаарлалт мөн түүний хаанчлалын үед чангарав. 1882 оны түр журам нь еврейчүүдийн оршин суух газар, өмч эзэмших болон эдийн засгийн үйл ажиллагаанд хязгаарлалт тогтоосон. Эдгээр бодлого нь эзэнт гүрний үндэстэн, шашны бүлгүүдийн хоорондын харилцаанд сөргөөр нөлөөлжээ.

==Эдийн засаг ба аж үйлдвэржилт==

III Александрын засаглалын үед Оросын эдийн засагт аж үйлдвэржилт аажмаар эрчимжиж, төмөр замын сүлжээ өргөжсөн. Төрөөс тээвэр, хүнд үйлдвэр, уул уурхай болон дотоодын үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэхэд анхаарч байв.

Төмөр замын хөгжил нь эзэнт гүрний өргөн уудам нутаг дэвсгэрийг холбох, түүхий эд тээвэрлэх, худалдааг нэмэгдүүлэхэд чухал ач холбогдолтой байлаа. Төрөөс эдийн засгийн хөгжлийг дэмжихийн зэрэгцээ санхүүгийн тогтвортой байдлыг хангах, гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татах арга хэмжээ авчээ.

1880-аад оны сүүлээс Оросын аж үйлдвэрийн өсөлт эрчимжиж, дараагийн хаанчлалын үеийн эдийн засгийн өөрчлөлтийн үндэс тавигдсан юм. Гэсэн хэдий ч хөдөө аж ахуйн салбар эдийн засгийн гол хэсэг хэвээр байсан бөгөөд тариачдын амьдралын нөхцөл олон бүс нутагт хүнд байв.

===Транссибирийн төмөр зам===

1891 онд Транссибирийн төмөр замын бүтээн байгуулалт эхэлжээ. Энэхүү төмөр зам нь Оросын Европын хэсгийг Сибирь болон Алс Дорнодтой холбох зорилготой байв.

Төмөр замын төсөл нь худалдаа, хүн амын шилжилт хөдөлгөөн, цэргийн тээвэр болон Алс Дорнод дахь Оросын байр суурийг бэхжүүлэхэд урт хугацааны нөлөө үзүүлсэн. Түүний бүтээн байгуулалт III Александрын үед эхэлсэн боловч бүрэн ашиглалтад орох үйл явц дараагийн хаанчлалын үед үргэлжилсэн юм.

==Гадаад бодлого==

===Европын их гүрнүүдтэй харилцсан нь===

III Александр Европ дахь хүчний тэнцвэрийг хадгалах, Оросын аюулгүй байдлыг хангахыг зорьж байв. Түүний үед Оросын гадаад бодлого өмнөх үеийнхээс илүү болгоомжтой болж, томоохон дайнаас зайлсхийхийг эрмэлзсэн.

Тэрээр Европын улс төрийн өрсөлдөөнд оролцохын зэрэгцээ Оросын стратегийн ашиг сонирхлыг хамгаалахыг чухалчилж байв. Гэсэн хэдий ч Балканы хойг, Төв Ази болон Алс Дорнод дахь өрсөлдөөн нь Оросын гадаад бодлогын чухал асуудал хэвээр байлаа.

===Францтай ойртсон нь===

III Александрын үед Орос, Францын харилцаа улам ойртсон. Германы нөлөө нэмэгдэж, Европын холбоотны тогтолцоо өөрчлөгдөж байсан нөхцөлд Орос Францтай санхүүгийн болон цэргийн хамтын ажиллагаагаа өргөжүүлжээ.

1891 онд хоёр улсын хооронд улс төрийн ойлголцол бэхжиж, 1890-ээд оны эхээр цэргийн хамтын ажиллагааны хэлэлцээрүүд байгуулагдсан. Орос, Францын холбоо нь хожим Европын олон улсын харилцааны чухал бүрэлдэхүүн хэсэг болсон юм.

===Герман болон Австри-Унгартай харилцсан нь===

III Александр Германтай харилцаагаа бүрэн таслахыг хүсээгүй боловч Оросын Балканы бодлого, Австри-Унгарын ашиг сонирхолтой зөрчилдөх асуудлууд байв.

1887 онд Орос, Германы хооронд дахин даатгалын гэрээ байгуулагдсан нь хоёр улсын харилцааг тодорхой хэмжээнд тогтворжуулах зорилготой байлаа. Гэвч Европын эвслийн тогтолцоо өөрчлөгдөж, хоёр улсын ашиг сонирхлын зөрчил нэмэгдсэнээр Орос Францтай ойртох хандлага улам хүчтэй болсон.

===Төв Ази ба Алс Дорнод===

III Александрын үед Оросын эзэнт гүрэн Төв Азид байр сууриа бэхжүүлж, Алс Дорнодын асуудалд анхаарлаа нэмэгдүүлсэн. Төмөр замын бүтээн байгуулалт, хил орчмын захиргаа болон цэргийн байрлал нь бүс нутгийн стратегийн ач холбогдлыг нэмэгдүүлжээ.

Түүний засаглалын үед Оросын эзэнт гүрэн өргөн уудам нутаг дэвсгэртээ хяналтаа хадгалах, худалдааны замаа хамгаалах, хөрш гүрнүүдтэй харилцах бодлогоо үргэлжлүүлсэн юм.

==Цэргийн бодлого==

III Александр армийн бэлтгэл, зэвсэглэл, цэргийн зохион байгуулалтыг сайжруулахыг дэмжиж байв. Түүний хаанчлалын үед Орос томоохон хэмжээний Европын дайн явуулаагүй боловч армийн чадавхыг хадгалах, улсын хил хязгаарыг хамгаалах бодлого үргэлжилжээ.

Тэрээр Оросын эзэнт гүрнийг гадаадын халдлагаас хамгаалах, дотоодын тогтвортой байдлыг хангах зорилгоор цэргийн хүчийг чухал хэрэгсэл гэж үздэг байв.

III Александрыг заримдаа ''энхийг сахиулагч хаан'' гэж нэрлэдэг. Энэ нэршил нь түүний хаанчлалын үед Европын их гүрнүүдийн хооронд Оросын оролцоотой томоохон дайн гараагүйтэй холбоотой боловч эзэнт гүрний зах хязгаар дахь мөргөлдөөн, цэргийн ажиллагаа бүрэн зогсоогүй юм.

==Хувийн амьдрал ба зан чанар==

III Александр бие бялдрын хувьд хүчирхэг, даруу хэв маягтай, төрийн эрх мэдлийг хатуу баримталдаг хүн гэж дүрслэгддэг. Тэрээр хааны ордны ёслол, тансаг байдлыг төдийлөн эрхэмлэдэггүй байсан гэх баримт, дурсамжууд байдаг.

Тэрээр гэр бүлийн амьдралдаа эхнэр Мария Фёдоровна болон хүүхдүүдтэйгээ ойр харилцаатай байжээ. Түүний ууган хүү II Николай хаан ширээ залгамжлахад бэлтгэгдсэн боловч эцгийнх нь нас барах үед төрийн удирдлагын туршлага харьцангуй бага байсан юм.

==Өвчин ба нас барсан нь==

1888 оны 10 сарын 29-нд III Александрын гэр бүл зорчиж явсан галт тэрэг Харьковын ойролцоо осолдсон. Хаан гэр бүлийнхнээ хамгаалахад тусалсан гэж тухайн үеийн мэдээнд өгүүлдэг боловч осол түүний хожмын өвчний шууд шалтгаан байсан эсэх нь тодорхой биш юм.

1894 онд түүний биеийн байдал доройтож, бөөрний архаг өвчин хүндэрчээ. Тэрээр Крым дахь [[Ливадийн ордон]]д эмчлүүлж байхдаа 1894 оны 11 сарын 1-нд нас барсан байна.

Түүний дараа ууган хүү [[II Николай]] хаан ширээг залгамжилж, Оросын эзэнт гүрний сүүлчийн эзэн хаан болов. III Александрыг Санкт-Петербург хотын [[Петр, Паулын цогчин дуган]]д оршуулжээ.

==Хүүхдүүд== III Александр болон Мария Фёдоровна нар зургаан хүүхэдтэй байв.

[[II Николай]] (1868–1918) — Оросын сүүлчийн эзэн хаан.
[[Александр Александрович (III Александрын хүү)|Их гүн Александр]] (1869–1870) — бага насандаа нас барсан.
[[Георгий Александрович|Их гүн Георгий]] (1871–1899) — хаан ширээний өв залгамжлагчаар тодорхой хугацаанд тооцогдож байв.
[[Ксения Александровна|Их гүнж Ксения]] (1875–1960).
[[Михаил Александрович (III Александрын хүү)|Их гүн Михаил]] (1878–1918).
[[Ольга Александровна|Их гүнж Ольга]] (1882–1960).
==Түүхэн үнэлгээ==

III Александрын хаанчлал Оросын эзэнт гүрний түүхэнд төрийн төвлөрөл, автократ засаглалын бэхжилт, үндэсний бодлогын чангарал болон аж үйлдвэрийн хөгжлийн эхний үе шаттай холбоотой.

Түүнийг Европын томоохон дайнаас зайлсхийж, Оросын олон улсын байр суурийг бэхжүүлэхийг зорьсон удирдагч гэж үнэлдэг. Нөгөө талаас улс төрийн эрх чөлөөг хязгаарласан, үндэстэн болон шашны зарим бүлэгт чиглэсэн ялгавартай бодлогыг хэрэгжүүлсэн гэж шүүмжилдэг.

Түүний үед эхэлсэн төмөр замын бүтээн байгуулалт, эдийн засгийн өөрчлөлт болон Францтай ойртсон харилцаа нь XX зууны эхэн үеийн Оросын хөгжилд нөлөөлсөн юм.

==Мөн үзэх==

[[Оросын эзэнт гүрэн]]
[[Романовын угсаа]]
[[II Александр]]
[[II Николай]]
[[Мария Фёдоровна (III Александрын эхнэр)|Мария Фёдоровна]]
[[Транссибирийн төмөр зам]]
[[Орос-Францын холбоо]]
==Цахим холбоос== {{Commonscat|Alexander III of Russia|III Александр}}

==Эшлэл== {{reflist}}

{{s-start}} {{Залгамжлал | өмнө = [[II Александр]] | албан_тушаал = [[Оросын эзэн хаадын жагсаалт|Оросын эзэн хаан]] | он = 1881–1894 | дараа = [[II Николай]] }} {{end}}

{{DEFAULTSORT:Александр, 3}} [[Ангилал:III Александр| ]] [[Ангилал:19-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Оросын царь]] [[Ангилал:Романов-Хольштайн-Готторп овог]] [[Ангилал:Романов овог]] [[Ангилал:Оросын хаан]] [[Ангилал:Орос-Туркийн дайны хүн (1877-1878)]] [[Ангилал:Оросын дарвуулт завьчин]] [[Ангилал:Вендийн Титэм одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Данеброг одонгийн их командлагч]] [[Ангилал:Испанийн алтан нэхий хүлэг баатрын одон шагналтан]] [[Ангилал:Заан одон шагналтан]] [[Ангилал:Зарын одон шагналтан (рыцарь)]] [[Ангилал:Мөрөвч одонгийн хүлэг баатар]] [[Ангилал:Нассаугийн Ордны Алтан Арслан одонгийн хүлэг баатар шагналтан]] [[Ангилал:Педро одон шагналтан]] [[Ангилал:Хар Бүргэд одонгийн хүлэг баатар]] [[Ангилал:Хоенцоллерны Ордны одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэргийн Эр Зоригийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн хүндэт гишүүн]] [[Ангилал:Санкт-Петербургийн хүн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1845 онд төрсөн]] [[Ангилал:1894 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>efohxv12u1gprii12s52406b6k3tokq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873883</id>
      <parentid>873882</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:50:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24806" sha1="5kh8csmht1xhg713nc4ok7biqwfhnjn" xml:space="preserve">{{Short description|1881–1894 онд Оросын эзэн хаан}}
{{Инфобокс хаан
| name = III Александр
| succession = [[Оросын эзэн хаан]]
| image = Tsar Alexander III c. 1885.jpg
| caption = [[Сергей Львович Левицкий|Сергей Левицкийн]] зурсан хөрөг, 1885 он
| reign = 1881 оны 3 сарын 13{{snd}}{{nowrap|1894 оны 11 сарын 1}}
| coronation = 1883 оны 5 сарын 27
| cor-type = Russia
| predecessor = [[II Александр]]
| successor = [[II Николай]]
| spouse = {{marriage|[[Мария Фёдоровна (III Александрын эхнэр)|Данийн гүнж Дагмар]]|1866}}
| issue = {{plain list|
[[II Николай]]
[[Александр Александрович (III Александрын хүү)|Их гүн Александр]]
[[Георгий Александрович|Их гүн Георгий]]
[[Ксения Александровна|Их гүнж Ксения]]
[[Михаил Александрович (III Александрын хүү)|Их гүн Михаил]]
[[Ольга Александровна|Их гүнж Ольга]] }}
| issue-link = #Хүүхдүүд
| full name = Александр Александрович Романов
| house = [[Хольштайн-Готторп-Романов]]
| father = [[II Александр]]
| mother = [[Мария Александровна (хатан хаан)|Мария Александровна]]
| birth_date = {{Birth date|1845|3|10|df=y}}
| birth_place = Оросын эзэнт гүрэн, Санкт-Петербург, [[Өвлийн ордон]]
| death_date = {{Death date and age|1894|11|1|1845|3|10|df=y}}
| death_place = Оросын эзэнт гүрэн, Крым, [[Ливадийн ордон]]
| burial_date = 1894 оны 11 сарын 18
| burial_place = [[Петр, Паулын цогчин дуган, Санкт-Петербург]]
| signature = Alexander III of Russia (signature).png
| religion = [[Оросын үнэн алдартны шашин]] }}
'''III Александр''' (оросоор ''Александр III Александрович'', 1845 оны 3 сарын 10 – 1894 оны 11 сарын 1) нь 1881–1894 онд [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрнийг]] захирсан эзэн хаан юм. Тэрээр [[Романовын угсаа]]ны төлөөлөгч бөгөөд [[II Александр]]ын хоёр дахь хүү байв. Эцэг нь 1881 онд алагдсаны дараа хаан ширээнд сууж, нас барах хүртлээ төр барьжээ.

III Александрын засаглалын үед Оросын төрийн төвлөрлийг бэхжүүлэх, эзэн хааны эрх мэдлийг хамгаалах, үндэсний болон шашны бодлогыг чангатгах арга хэмжээ авч хэрэгжүүлсэн. Түүний хаанчлал нь дотоодын тогтвортой байдлыг эрхэмлэсэн бодлого, аж үйлдвэржилтийн эхлэл, төмөр замын өргөтгөл болон Европын их гүрнүүдтэй харилцах гадаад бодлогын өөрчлөлтөөр онцлог юм.

==Намтар==

===Бага нас ба боловсрол===

Александр Александрович 1845 оны 3 сарын 10-нд Санкт-Петербург хотын [[Өвлийн ордон]]д төржээ. Түүний эцэг нь тухайн үеийн хаан ширээг залгамжлагч, хожмын эзэн хаан [[II Александр]], эх нь [[Мария Александровна (хатан хаан)|Мария Александровна]] байв.

Тэрээр хаан ширээг анхнаасаа залгамжлахаар бэлтгэгдээгүй бөгөөд ах Их гүн Николай Александровичийг хаан ширээний өв залгамжлагч гэж үздэг байжээ. Александр цэргийн сургалт, төрийн удирдлага, түүх болон бусад хичээлээр боловсрол эзэмшсэн байна.

1865 онд ах Николай нь өвчний улмаас нас барсны дараа Александр хаан ширээний өв залгамжлагч болжээ. Үүний дараа тэрээр төрийн хэрэгт илүү идэвхтэй оролцож, ирээдүйн эзэн хаанд шаардлагатай мэдлэг, туршлага хуримтлуулсан юм.

===Гэрлэлт ба гэр бүл===

1866 онд Александр Данийн гүнж Дагмартай гэрлэжээ. Гүнж Дагмар үнэн алдартны шашинд орсны дараа Мария Фёдоровна хэмээх нэр авчээ. Тэдний гэрлэлт Орос, Данийн хаадын гэр бүлийн харилцааг бэхжүүлэхэд хувь нэмэр оруулсан.

Хос зургаан хүүхэдтэй байв. Тэдний ууган хүү [[II Николай]] хожим Оросын сүүлчийн эзэн хаан болсон юм.

==Хаан ширээнд суусан нь==

1881 оны 3 сарын 13-нд эцэг II Александр нь хувьсгалт байгууллага болох &quot;[[Ардын зориг]]&quot;-ийн гишүүдийн зохион байгуулсан халдлагын улмаас амиа алдсаны дараа Александр эзэн хаан болжээ.

Эцгийнх нь амь насанд халдсан үйл явдал III Александрын улс төрийн үзэл бодолд хүчтэй нөлөөлсөн. Тэрээр төрийн эрх мэдлийг сулруулах шинэчлэлээс болгоомжилж, хаант засаглалыг бэхжүүлэх шаардлагатай гэж үздэг байв.

1881 онд тэрээр эзэн хааны бүрэн эрхийг хамгаалах чиглэлийн бодлогоо тодорхой болгож, улс төрийн хяналтыг чангатгах арга хэмжээ авч эхэлжээ. 1883 оны 5 сарын 27-нд Москва хотод хаан ширээнд залах ёслол болсон байна.

==Дотоод бодлого==

===Автократ засаглалыг бэхжүүлсэн нь===

III Александр эзэн хааны эрх мэдлийг Оросын төрийн тогтолцооны үндэс гэж үзэж байв. Түүний засаглалын үед төв засгийн газрын эрх мэдлийг бэхжүүлж, орон нутгийн өөрөө удирдах байгууллагууд болон улс төрийн сөрөг хүчний үйл ажиллагаанд тавих хяналтыг нэмэгдүүлжээ.

1881 онд баталсан аюулгүй байдлын онцгой арга хэмжээний тухай хууль нь засгийн газарт онцгой нөхцөл зарлах, хэв журам сахиулах нэрийн дор улс төрийн үйл ажиллагааг хязгаарлах өргөн эрх олгосон.

1880-аад онд хэвлэл мэдээлэл, их сургуулиуд болон улс төрийн байгууллагуудад тавих хяналт чангарав. Засгийн газар хувьсгалт хөдөлгөөн, төрийн эсрэг үйл ажиллагаатай тэмцэхийг зорьсон боловч эдгээр арга хэмжээ нь иргэний эрх, улс төрийн эрх чөлөөг хязгаарласан гэж шүүмжлэгддэг.

===Эсрэг шинэчлэл===

III Александрын бодлогыг заримдаа II Александрын шинэчлэлийн дараах үеийн '''эсрэг шинэчлэл''' гэж нэрлэдэг. Түүний засаг захиргаа өмнөх хааны үед хэрэгжүүлсэн зарим либерал шинжтэй өөрчлөлтийг хязгаарлаж, төрийн төвлөрлийг нэмэгдүүлэхийг зорьсон.

1889 онд хөдөө орон нутгийн захиргаанд земствогийн ахлагчийн албан тушаал бий болгож, язгууртнуудын орон нутгийн нөлөөг нэмэгдүүлсэн. 1890 онд земствогийн байгууллагуудын эрх мэдэл, төлөөллийн зохицуулалтад өөрчлөлт оруулж, 1892 онд хотын өөрөө удирдах байгууллагын тухай хуульд өөрчлөлт хийжээ.

Эдгээр арга хэмжээ нь орон нутгийн удирдлагыг төрийн захиргаанд илүү ойртуулж, улс төрийн оролцоог хязгаарлахад чиглэж байв.

===Боловсрол ба шинжлэх ухаан===

III Александрын үед их сургуулиудын бие даасан байдлыг хязгаарласан бодлого хэрэгжсэн. 1884 оны их сургуулийн дүрэм нь их сургуулийн захиргаа, багш нарын үйл ажиллагаанд төрийн хяналтыг нэмэгдүүлжээ.

Үүний зэрэгцээ Оросын аж үйлдвэр, инженерчлэл, шинжлэх ухааны хөгжилд мэргэжилтэй боловсон хүчин шаардлагатай болсон тул техникийн боловсролын байгууллагуудын ач холбогдол өсөж байв.

===Үндэсний бодлого ба шашин===

III Александр Оросын эзэнт гүрний нэгдмэл байдлыг хадгалах зорилгоор орос хэл, үнэн алдартны шашин болон төв засгийн газрын эрх мэдлийг дэмжсэн бодлого явуулжээ. Эзэнт гүрний зарим бүс нутагт орос хэлний хэрэглээг өргөжүүлэх, орон нутгийн онцлогт тулгуурласан захиргааны тогтолцоог хязгаарлах арга хэмжээ авсан байна.

Еврей хүн амд хамаарах зарим хязгаарлалт мөн түүний хаанчлалын үед чангарав. 1882 оны түр журам нь еврейчүүдийн оршин суух газар, өмч эзэмших болон эдийн засгийн үйл ажиллагаанд хязгаарлалт тогтоосон. Эдгээр бодлого нь эзэнт гүрний үндэстэн, шашны бүлгүүдийн хоорондын харилцаанд сөргөөр нөлөөлжээ.

==Эдийн засаг ба аж үйлдвэржилт==

III Александрын засаглалын үед Оросын эдийн засагт аж үйлдвэржилт аажмаар эрчимжиж, төмөр замын сүлжээ өргөжсөн. Төрөөс тээвэр, хүнд үйлдвэр, уул уурхай болон дотоодын үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэхэд анхаарч байв.

Төмөр замын хөгжил нь эзэнт гүрний өргөн уудам нутаг дэвсгэрийг холбох, түүхий эд тээвэрлэх, худалдааг нэмэгдүүлэхэд чухал ач холбогдолтой байлаа. Төрөөс эдийн засгийн хөгжлийг дэмжихийн зэрэгцээ санхүүгийн тогтвортой байдлыг хангах, гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татах арга хэмжээ авчээ.

1880-аад оны сүүлээс Оросын аж үйлдвэрийн өсөлт эрчимжиж, дараагийн хаанчлалын үеийн эдийн засгийн өөрчлөлтийн үндэс тавигдсан юм. Гэсэн хэдий ч хөдөө аж ахуйн салбар эдийн засгийн гол хэсэг хэвээр байсан бөгөөд тариачдын амьдралын нөхцөл олон бүс нутагт хүнд байв.

===Транссибирийн төмөр зам===

1891 онд [[Транс-Сибирийн төмөр зам|Транссибирийн төмөр зам]]ын бүтээн байгуулалт эхэлжээ. Энэхүү төмөр зам нь Оросын Европын хэсгийг Сибирь болон Алс Дорнодтой холбох зорилготой байв.

Төмөр замын төсөл нь худалдаа, хүн амын шилжилт хөдөлгөөн, цэргийн тээвэр болон Алс Дорнод дахь Оросын байр суурийг бэхжүүлэхэд урт хугацааны нөлөө үзүүлсэн. Түүний бүтээн байгуулалт III Александрын үед эхэлсэн боловч бүрэн ашиглалтад орох үйл явц дараагийн хаанчлалын үед үргэлжилсэн юм.

==Гадаад бодлого==

===Европын их гүрнүүдтэй харилцсан нь===

III Александр Европ дахь хүчний тэнцвэрийг хадгалах, Оросын аюулгүй байдлыг хангахыг зорьж байв. Түүний үед Оросын гадаад бодлого өмнөх үеийнхээс илүү болгоомжтой болж, томоохон дайнаас зайлсхийхийг эрмэлзсэн.

Тэрээр Европын улс төрийн өрсөлдөөнд оролцохын зэрэгцээ Оросын стратегийн ашиг сонирхлыг хамгаалахыг чухалчилж байв. Гэсэн хэдий ч Балканы хойг, Төв Ази болон Алс Дорнод дахь өрсөлдөөн нь Оросын гадаад бодлогын чухал асуудал хэвээр байлаа.

===Францтай ойртсон нь===

III Александрын үед Орос, Францын харилцаа улам ойртсон. Германы нөлөө нэмэгдэж, Европын холбоотны тогтолцоо өөрчлөгдөж байсан нөхцөлд Орос Францтай санхүүгийн болон цэргийн хамтын ажиллагаагаа өргөжүүлжээ.

1891 онд хоёр улсын хооронд улс төрийн ойлголцол бэхжиж, 1890-ээд оны эхээр цэргийн хамтын ажиллагааны хэлэлцээрүүд байгуулагдсан. Орос, Францын холбоо нь хожим Европын олон улсын харилцааны чухал бүрэлдэхүүн хэсэг болсон юм.

===Герман болон Австри-Унгартай харилцсан нь===

III Александр Германтай харилцаагаа бүрэн таслахыг хүсээгүй боловч Оросын Балканы бодлого, Австри-Унгарын ашиг сонирхолтой зөрчилдөх асуудлууд байв.

1887 онд Орос, Германы хооронд дахин даатгалын гэрээ байгуулагдсан нь хоёр улсын харилцааг тодорхой хэмжээнд тогтворжуулах зорилготой байлаа. Гэвч Европын эвслийн тогтолцоо өөрчлөгдөж, хоёр улсын ашиг сонирхлын зөрчил нэмэгдсэнээр Орос Францтай ойртох хандлага улам хүчтэй болсон.

===Төв Ази ба Алс Дорнод===

III Александрын үед Оросын эзэнт гүрэн Төв Азид байр сууриа бэхжүүлж, Алс Дорнодын асуудалд анхаарлаа нэмэгдүүлсэн. Төмөр замын бүтээн байгуулалт, хил орчмын захиргаа болон цэргийн байрлал нь бүс нутгийн стратегийн ач холбогдлыг нэмэгдүүлжээ.

Түүний засаглалын үед Оросын эзэнт гүрэн өргөн уудам нутаг дэвсгэртээ хяналтаа хадгалах, худалдааны замаа хамгаалах, хөрш гүрнүүдтэй харилцах бодлогоо үргэлжлүүлсэн юм.

==Цэргийн бодлого==

III Александр армийн бэлтгэл, зэвсэглэл, цэргийн зохион байгуулалтыг сайжруулахыг дэмжиж байв. Түүний хаанчлалын үед Орос томоохон хэмжээний Европын дайн явуулаагүй боловч армийн чадавхыг хадгалах, улсын хил хязгаарыг хамгаалах бодлого үргэлжилжээ.

Тэрээр Оросын эзэнт гүрнийг гадаадын халдлагаас хамгаалах, дотоодын тогтвортой байдлыг хангах зорилгоор цэргийн хүчийг чухал хэрэгсэл гэж үздэг байв.

III Александрыг заримдаа ''энхийг сахиулагч хаан'' гэж нэрлэдэг. Энэ нэршил нь түүний хаанчлалын үед Европын их гүрнүүдийн хооронд Оросын оролцоотой томоохон дайн гараагүйтэй холбоотой боловч эзэнт гүрний зах хязгаар дахь мөргөлдөөн, цэргийн ажиллагаа бүрэн зогсоогүй юм.

==Хувийн амьдрал ба зан чанар==

III Александр бие бялдрын хувьд хүчирхэг, даруу хэв маягтай, төрийн эрх мэдлийг хатуу баримталдаг хүн гэж дүрслэгддэг. Тэрээр хааны ордны ёслол, тансаг байдлыг төдийлөн эрхэмлэдэггүй байсан гэх баримт, дурсамжууд байдаг.

Тэрээр гэр бүлийн амьдралдаа эхнэр Мария Фёдоровна болон хүүхдүүдтэйгээ ойр харилцаатай байжээ. Түүний ууган хүү II Николай хаан ширээ залгамжлахад бэлтгэгдсэн боловч эцгийнх нь нас барах үед төрийн удирдлагын туршлага харьцангуй бага байсан юм.

==Өвчин ба нас барсан нь==

1888 оны 10 сарын 29-нд III Александрын гэр бүл зорчиж явсан галт тэрэг Харьковын ойролцоо осолдсон. Хаан гэр бүлийнхнээ хамгаалахад тусалсан гэж тухайн үеийн мэдээнд өгүүлдэг боловч осол түүний хожмын өвчний шууд шалтгаан байсан эсэх нь тодорхой биш юм.

1894 онд түүний биеийн байдал доройтож, бөөрний архаг өвчин хүндэрчээ. Тэрээр Крым дахь [[Ливадийн ордон]]д эмчлүүлж байхдаа 1894 оны 11 сарын 1-нд нас барсан байна.

Түүний дараа ууган хүү [[II Николай]] хаан ширээг залгамжилж, Оросын эзэнт гүрний сүүлчийн эзэн хаан болов. III Александрыг Санкт-Петербург хотын [[Петр, Паулын цогчин дуган]]д оршуулжээ.

==Хүүхдүүд==
III Александр болон Мария Фёдоровна нар зургаан хүүхэдтэй байв.

*[[II Николай]] (1868–1918) — Оросын сүүлчийн эзэн хаан
*[[Александр Александрович (III Александрын хүү)|Их гүн Александр]] (1869–1870) — бага насандаа нас барсан
*[[Георгий Александрович|Их гүн Георгий]] (1871–1899) — хаан ширээний өв залгамжлагчаар тодорхой хугацаанд тооцогдож байв
*[[Ксения Александровна|Их гүнж Ксения]] (1875–1960)
*[[Михаил Александрович (III Александрын хүү)|Их гүн Михаил]] (1878–1918)
*[[Ольга Александровна|Их гүнж Ольга]] (1882–1960)

==Түүхэн үнэлгээ==

III Александрын хаанчлал Оросын эзэнт гүрний түүхэнд төрийн төвлөрөл, автократ засаглалын бэхжилт, үндэсний бодлогын чангарал болон аж үйлдвэрийн хөгжлийн эхний үе шаттай холбоотой.

Түүнийг Европын томоохон дайнаас зайлсхийж, Оросын олон улсын байр суурийг бэхжүүлэхийг зорьсон удирдагч гэж үнэлдэг. Нөгөө талаас улс төрийн эрх чөлөөг хязгаарласан, үндэстэн болон шашны зарим бүлэгт чиглэсэн ялгавартай бодлогыг хэрэгжүүлсэн гэж шүүмжилдэг.

Түүний үед эхэлсэн төмөр замын бүтээн байгуулалт, эдийн засгийн өөрчлөлт болон Францтай ойртсон харилцаа нь XX зууны эхэн үеийн Оросын хөгжилд нөлөөлсөн юм.

==Мөн үзэх==
*[[Оросын эзэнт гүрэн]]
*[[Романовын угсаа]]
*[[II Александр]]
*[[II Николай]]
*[[Мария Фёдоровна (III Александрын эхнэр)|Мария Фёдоровна]]
*[[Транссибирийн төмөр зам]]
*[[Орос-Францын холбоо]]

==Цахим холбоос==
{{Commonscat|Alexander III of Russia|III Александр}}

==Эшлэл==
{{reflist}}

{{s-start}}
{{Залгамжлал
| өмнө = [[II Александр]]
| албан_тушаал = [[Оросын эзэн хаадын жагсаалт|Оросын эзэн хаан]]
| он = 1881–1894
| дараа = [[II Николай]]
}}
{{end}}

{{DEFAULTSORT:Александр, 3}}
[[Ангилал:III Александр| ]]
[[Ангилал:19-р зууны ноёрхогч]]
[[Ангилал:Оросын царь]]
[[Ангилал:Романов-Хольштайн-Готторп овог]]
[[Ангилал:Романов овог]]
[[Ангилал:Оросын хаан]]
[[Ангилал:Орос-Туркийн дайны хүн (1877-1878)]]
[[Ангилал:Оросын дарвуулт завьчин]]
[[Ангилал:Вендийн Титэм одон шагналтан (их загалмай)]]
[[Ангилал:Данеброг одонгийн их командлагч]]
[[Ангилал:Испанийн алтан нэхий хүлэг баатрын одон шагналтан]]
[[Ангилал:Заан одон шагналтан]]
[[Ангилал:Зарын одон шагналтан (рыцарь)]]
[[Ангилал:Мөрөвч одонгийн хүлэг баатар]]
[[Ангилал:Нассаугийн Ордны Алтан Арслан одонгийн хүлэг баатар шагналтан]]
[[Ангилал:Педро одон шагналтан]]
[[Ангилал:Хар Бүргэд одонгийн хүлэг баатар]]
[[Ангилал:Хоенцоллерны Ордны одон шагналтан]]
[[Ангилал:Цэргийн Эр Зоригийн одон шагналтан]]
[[Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн хүндэт гишүүн]]
[[Ангилал:Санкт-Петербургийн хүн]]
[[Ангилал:Оросууд]]
[[Ангилал:1845 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1894 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>5kh8csmht1xhg713nc4ok7biqwfhnjn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873884</id>
      <parentid>873883</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:51:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24812" sha1="6oj83a2vsxfqpjhzxen74dxv5ivexry" xml:space="preserve">{{Short description|1881–1894 онд Оросын эзэн хаан}}
{{Инфобокс хаан
| name = III Александр
| succession = [[Оросын эзэн хаан]]
| image = Tsar Alexander III c. 1885.jpg
| caption = [[Сергей Львович Левицкий|Сергей Левицкийн]] зурсан хөрөг, 1885 он
| reign = 1881 оны 3 сарын 13{{snd}}{{nowrap|1894 оны 11 сарын 1}}
| coronation = 1883 оны 5 сарын 27
| cor-type = Russia
| predecessor = [[II Александр]]
| successor = [[II Николай]]
| spouse = {{marriage|[[Мария Фёдоровна (III Александрын эхнэр)|Данийн гүнж Дагмар]]|1866}}
| issue = {{plain list|
*[[II Николай]]
*[[Александр Александрович (III Александрын хүү)|Их гүн Александр]]
*[[Георгий Александрович|Их гүн Георгий]]
*[[Ксения Александровна|Их гүнж Ксения]]
*[[Михаил Александрович (III Александрын хүү)|Их гүн Михаил]]
*[[Ольга Александровна|Их гүнж Ольга]] }}
| issue-link = #Хүүхдүүд
| full name = Александр Александрович Романов
| house = [[Хольштайн-Готторп-Романов]]
| father = [[II Александр]]
| mother = [[Мария Александровна (хатан хаан)|Мария Александровна]]
| birth_date = {{Birth date|1845|3|10|df=y}}
| birth_place = Оросын эзэнт гүрэн, Санкт-Петербург, [[Өвлийн ордон]]
| death_date = {{Death date and age|1894|11|1|1845|3|10|df=y}}
| death_place = Оросын эзэнт гүрэн, Крым, [[Ливадийн ордон]]
| burial_date = 1894 оны 11 сарын 18
| burial_place = [[Петр, Паулын цогчин дуган, Санкт-Петербург]]
| signature = Alexander III of Russia (signature).png
| religion = [[Оросын үнэн алдартны шашин]] }}
'''III Александр''' (оросоор ''Александр III Александрович'', 1845 оны 3 сарын 10 – 1894 оны 11 сарын 1) нь 1881–1894 онд [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрнийг]] захирсан эзэн хаан юм. Тэрээр [[Романовын угсаа]]ны төлөөлөгч бөгөөд [[II Александр]]ын хоёр дахь хүү байв. Эцэг нь 1881 онд алагдсаны дараа хаан ширээнд сууж, нас барах хүртлээ төр барьжээ.

III Александрын засаглалын үед Оросын төрийн төвлөрлийг бэхжүүлэх, эзэн хааны эрх мэдлийг хамгаалах, үндэсний болон шашны бодлогыг чангатгах арга хэмжээ авч хэрэгжүүлсэн. Түүний хаанчлал нь дотоодын тогтвортой байдлыг эрхэмлэсэн бодлого, аж үйлдвэржилтийн эхлэл, төмөр замын өргөтгөл болон Европын их гүрнүүдтэй харилцах гадаад бодлогын өөрчлөлтөөр онцлог юм.

==Намтар==

===Бага нас ба боловсрол===

Александр Александрович 1845 оны 3 сарын 10-нд Санкт-Петербург хотын [[Өвлийн ордон]]д төржээ. Түүний эцэг нь тухайн үеийн хаан ширээг залгамжлагч, хожмын эзэн хаан [[II Александр]], эх нь [[Мария Александровна (хатан хаан)|Мария Александровна]] байв.

Тэрээр хаан ширээг анхнаасаа залгамжлахаар бэлтгэгдээгүй бөгөөд ах Их гүн Николай Александровичийг хаан ширээний өв залгамжлагч гэж үздэг байжээ. Александр цэргийн сургалт, төрийн удирдлага, түүх болон бусад хичээлээр боловсрол эзэмшсэн байна.

1865 онд ах Николай нь өвчний улмаас нас барсны дараа Александр хаан ширээний өв залгамжлагч болжээ. Үүний дараа тэрээр төрийн хэрэгт илүү идэвхтэй оролцож, ирээдүйн эзэн хаанд шаардлагатай мэдлэг, туршлага хуримтлуулсан юм.

===Гэрлэлт ба гэр бүл===

1866 онд Александр Данийн гүнж Дагмартай гэрлэжээ. Гүнж Дагмар үнэн алдартны шашинд орсны дараа Мария Фёдоровна хэмээх нэр авчээ. Тэдний гэрлэлт Орос, Данийн хаадын гэр бүлийн харилцааг бэхжүүлэхэд хувь нэмэр оруулсан.

Хос зургаан хүүхэдтэй байв. Тэдний ууган хүү [[II Николай]] хожим Оросын сүүлчийн эзэн хаан болсон юм.

==Хаан ширээнд суусан нь==

1881 оны 3 сарын 13-нд эцэг II Александр нь хувьсгалт байгууллага болох &quot;[[Ардын зориг]]&quot;-ийн гишүүдийн зохион байгуулсан халдлагын улмаас амиа алдсаны дараа Александр эзэн хаан болжээ.

Эцгийнх нь амь насанд халдсан үйл явдал III Александрын улс төрийн үзэл бодолд хүчтэй нөлөөлсөн. Тэрээр төрийн эрх мэдлийг сулруулах шинэчлэлээс болгоомжилж, хаант засаглалыг бэхжүүлэх шаардлагатай гэж үздэг байв.

1881 онд тэрээр эзэн хааны бүрэн эрхийг хамгаалах чиглэлийн бодлогоо тодорхой болгож, улс төрийн хяналтыг чангатгах арга хэмжээ авч эхэлжээ. 1883 оны 5 сарын 27-нд Москва хотод хаан ширээнд залах ёслол болсон байна.

==Дотоод бодлого==

===Автократ засаглалыг бэхжүүлсэн нь===

III Александр эзэн хааны эрх мэдлийг Оросын төрийн тогтолцооны үндэс гэж үзэж байв. Түүний засаглалын үед төв засгийн газрын эрх мэдлийг бэхжүүлж, орон нутгийн өөрөө удирдах байгууллагууд болон улс төрийн сөрөг хүчний үйл ажиллагаанд тавих хяналтыг нэмэгдүүлжээ.

1881 онд баталсан аюулгүй байдлын онцгой арга хэмжээний тухай хууль нь засгийн газарт онцгой нөхцөл зарлах, хэв журам сахиулах нэрийн дор улс төрийн үйл ажиллагааг хязгаарлах өргөн эрх олгосон.

1880-аад онд хэвлэл мэдээлэл, их сургуулиуд болон улс төрийн байгууллагуудад тавих хяналт чангарав. Засгийн газар хувьсгалт хөдөлгөөн, төрийн эсрэг үйл ажиллагаатай тэмцэхийг зорьсон боловч эдгээр арга хэмжээ нь иргэний эрх, улс төрийн эрх чөлөөг хязгаарласан гэж шүүмжлэгддэг.

===Эсрэг шинэчлэл===

III Александрын бодлогыг заримдаа II Александрын шинэчлэлийн дараах үеийн '''эсрэг шинэчлэл''' гэж нэрлэдэг. Түүний засаг захиргаа өмнөх хааны үед хэрэгжүүлсэн зарим либерал шинжтэй өөрчлөлтийг хязгаарлаж, төрийн төвлөрлийг нэмэгдүүлэхийг зорьсон.

1889 онд хөдөө орон нутгийн захиргаанд земствогийн ахлагчийн албан тушаал бий болгож, язгууртнуудын орон нутгийн нөлөөг нэмэгдүүлсэн. 1890 онд земствогийн байгууллагуудын эрх мэдэл, төлөөллийн зохицуулалтад өөрчлөлт оруулж, 1892 онд хотын өөрөө удирдах байгууллагын тухай хуульд өөрчлөлт хийжээ.

Эдгээр арга хэмжээ нь орон нутгийн удирдлагыг төрийн захиргаанд илүү ойртуулж, улс төрийн оролцоог хязгаарлахад чиглэж байв.

===Боловсрол ба шинжлэх ухаан===

III Александрын үед их сургуулиудын бие даасан байдлыг хязгаарласан бодлого хэрэгжсэн. 1884 оны их сургуулийн дүрэм нь их сургуулийн захиргаа, багш нарын үйл ажиллагаанд төрийн хяналтыг нэмэгдүүлжээ.

Үүний зэрэгцээ Оросын аж үйлдвэр, инженерчлэл, шинжлэх ухааны хөгжилд мэргэжилтэй боловсон хүчин шаардлагатай болсон тул техникийн боловсролын байгууллагуудын ач холбогдол өсөж байв.

===Үндэсний бодлого ба шашин===

III Александр Оросын эзэнт гүрний нэгдмэл байдлыг хадгалах зорилгоор орос хэл, үнэн алдартны шашин болон төв засгийн газрын эрх мэдлийг дэмжсэн бодлого явуулжээ. Эзэнт гүрний зарим бүс нутагт орос хэлний хэрэглээг өргөжүүлэх, орон нутгийн онцлогт тулгуурласан захиргааны тогтолцоог хязгаарлах арга хэмжээ авсан байна.

Еврей хүн амд хамаарах зарим хязгаарлалт мөн түүний хаанчлалын үед чангарав. 1882 оны түр журам нь еврейчүүдийн оршин суух газар, өмч эзэмших болон эдийн засгийн үйл ажиллагаанд хязгаарлалт тогтоосон. Эдгээр бодлого нь эзэнт гүрний үндэстэн, шашны бүлгүүдийн хоорондын харилцаанд сөргөөр нөлөөлжээ.

==Эдийн засаг ба аж үйлдвэржилт==

III Александрын засаглалын үед Оросын эдийн засагт аж үйлдвэржилт аажмаар эрчимжиж, төмөр замын сүлжээ өргөжсөн. Төрөөс тээвэр, хүнд үйлдвэр, уул уурхай болон дотоодын үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэхэд анхаарч байв.

Төмөр замын хөгжил нь эзэнт гүрний өргөн уудам нутаг дэвсгэрийг холбох, түүхий эд тээвэрлэх, худалдааг нэмэгдүүлэхэд чухал ач холбогдолтой байлаа. Төрөөс эдийн засгийн хөгжлийг дэмжихийн зэрэгцээ санхүүгийн тогтвортой байдлыг хангах, гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татах арга хэмжээ авчээ.

1880-аад оны сүүлээс Оросын аж үйлдвэрийн өсөлт эрчимжиж, дараагийн хаанчлалын үеийн эдийн засгийн өөрчлөлтийн үндэс тавигдсан юм. Гэсэн хэдий ч хөдөө аж ахуйн салбар эдийн засгийн гол хэсэг хэвээр байсан бөгөөд тариачдын амьдралын нөхцөл олон бүс нутагт хүнд байв.

===Транссибирийн төмөр зам===

1891 онд [[Транс-Сибирийн төмөр зам|Транссибирийн төмөр зам]]ын бүтээн байгуулалт эхэлжээ. Энэхүү төмөр зам нь Оросын Европын хэсгийг Сибирь болон Алс Дорнодтой холбох зорилготой байв.

Төмөр замын төсөл нь худалдаа, хүн амын шилжилт хөдөлгөөн, цэргийн тээвэр болон Алс Дорнод дахь Оросын байр суурийг бэхжүүлэхэд урт хугацааны нөлөө үзүүлсэн. Түүний бүтээн байгуулалт III Александрын үед эхэлсэн боловч бүрэн ашиглалтад орох үйл явц дараагийн хаанчлалын үед үргэлжилсэн юм.

==Гадаад бодлого==

===Европын их гүрнүүдтэй харилцсан нь===

III Александр Европ дахь хүчний тэнцвэрийг хадгалах, Оросын аюулгүй байдлыг хангахыг зорьж байв. Түүний үед Оросын гадаад бодлого өмнөх үеийнхээс илүү болгоомжтой болж, томоохон дайнаас зайлсхийхийг эрмэлзсэн.

Тэрээр Европын улс төрийн өрсөлдөөнд оролцохын зэрэгцээ Оросын стратегийн ашиг сонирхлыг хамгаалахыг чухалчилж байв. Гэсэн хэдий ч Балканы хойг, Төв Ази болон Алс Дорнод дахь өрсөлдөөн нь Оросын гадаад бодлогын чухал асуудал хэвээр байлаа.

===Францтай ойртсон нь===

III Александрын үед Орос, Францын харилцаа улам ойртсон. Германы нөлөө нэмэгдэж, Европын холбоотны тогтолцоо өөрчлөгдөж байсан нөхцөлд Орос Францтай санхүүгийн болон цэргийн хамтын ажиллагаагаа өргөжүүлжээ.

1891 онд хоёр улсын хооронд улс төрийн ойлголцол бэхжиж, 1890-ээд оны эхээр цэргийн хамтын ажиллагааны хэлэлцээрүүд байгуулагдсан. Орос, Францын холбоо нь хожим Европын олон улсын харилцааны чухал бүрэлдэхүүн хэсэг болсон юм.

===Герман болон Австри-Унгартай харилцсан нь===

III Александр Германтай харилцаагаа бүрэн таслахыг хүсээгүй боловч Оросын Балканы бодлого, Австри-Унгарын ашиг сонирхолтой зөрчилдөх асуудлууд байв.

1887 онд Орос, Германы хооронд дахин даатгалын гэрээ байгуулагдсан нь хоёр улсын харилцааг тодорхой хэмжээнд тогтворжуулах зорилготой байлаа. Гэвч Европын эвслийн тогтолцоо өөрчлөгдөж, хоёр улсын ашиг сонирхлын зөрчил нэмэгдсэнээр Орос Францтай ойртох хандлага улам хүчтэй болсон.

===Төв Ази ба Алс Дорнод===

III Александрын үед Оросын эзэнт гүрэн Төв Азид байр сууриа бэхжүүлж, Алс Дорнодын асуудалд анхаарлаа нэмэгдүүлсэн. Төмөр замын бүтээн байгуулалт, хил орчмын захиргаа болон цэргийн байрлал нь бүс нутгийн стратегийн ач холбогдлыг нэмэгдүүлжээ.

Түүний засаглалын үед Оросын эзэнт гүрэн өргөн уудам нутаг дэвсгэртээ хяналтаа хадгалах, худалдааны замаа хамгаалах, хөрш гүрнүүдтэй харилцах бодлогоо үргэлжлүүлсэн юм.

==Цэргийн бодлого==

III Александр армийн бэлтгэл, зэвсэглэл, цэргийн зохион байгуулалтыг сайжруулахыг дэмжиж байв. Түүний хаанчлалын үед Орос томоохон хэмжээний Европын дайн явуулаагүй боловч армийн чадавхыг хадгалах, улсын хил хязгаарыг хамгаалах бодлого үргэлжилжээ.

Тэрээр Оросын эзэнт гүрнийг гадаадын халдлагаас хамгаалах, дотоодын тогтвортой байдлыг хангах зорилгоор цэргийн хүчийг чухал хэрэгсэл гэж үздэг байв.

III Александрыг заримдаа ''энхийг сахиулагч хаан'' гэж нэрлэдэг. Энэ нэршил нь түүний хаанчлалын үед Европын их гүрнүүдийн хооронд Оросын оролцоотой томоохон дайн гараагүйтэй холбоотой боловч эзэнт гүрний зах хязгаар дахь мөргөлдөөн, цэргийн ажиллагаа бүрэн зогсоогүй юм.

==Хувийн амьдрал ба зан чанар==

III Александр бие бялдрын хувьд хүчирхэг, даруу хэв маягтай, төрийн эрх мэдлийг хатуу баримталдаг хүн гэж дүрслэгддэг. Тэрээр хааны ордны ёслол, тансаг байдлыг төдийлөн эрхэмлэдэггүй байсан гэх баримт, дурсамжууд байдаг.

Тэрээр гэр бүлийн амьдралдаа эхнэр Мария Фёдоровна болон хүүхдүүдтэйгээ ойр харилцаатай байжээ. Түүний ууган хүү II Николай хаан ширээ залгамжлахад бэлтгэгдсэн боловч эцгийнх нь нас барах үед төрийн удирдлагын туршлага харьцангуй бага байсан юм.

==Өвчин ба нас барсан нь==

1888 оны 10 сарын 29-нд III Александрын гэр бүл зорчиж явсан галт тэрэг Харьковын ойролцоо осолдсон. Хаан гэр бүлийнхнээ хамгаалахад тусалсан гэж тухайн үеийн мэдээнд өгүүлдэг боловч осол түүний хожмын өвчний шууд шалтгаан байсан эсэх нь тодорхой биш юм.

1894 онд түүний биеийн байдал доройтож, бөөрний архаг өвчин хүндэрчээ. Тэрээр Крым дахь [[Ливадийн ордон]]д эмчлүүлж байхдаа 1894 оны 11 сарын 1-нд нас барсан байна.

Түүний дараа ууган хүү [[II Николай]] хаан ширээг залгамжилж, Оросын эзэнт гүрний сүүлчийн эзэн хаан болов. III Александрыг Санкт-Петербург хотын [[Петр, Паулын цогчин дуган]]д оршуулжээ.

==Хүүхдүүд==
III Александр болон Мария Фёдоровна нар зургаан хүүхэдтэй байв.

*[[II Николай]] (1868–1918) — Оросын сүүлчийн эзэн хаан
*[[Александр Александрович (III Александрын хүү)|Их гүн Александр]] (1869–1870) — бага насандаа нас барсан
*[[Георгий Александрович|Их гүн Георгий]] (1871–1899) — хаан ширээний өв залгамжлагчаар тодорхой хугацаанд тооцогдож байв
*[[Ксения Александровна|Их гүнж Ксения]] (1875–1960)
*[[Михаил Александрович (III Александрын хүү)|Их гүн Михаил]] (1878–1918)
*[[Ольга Александровна|Их гүнж Ольга]] (1882–1960)

==Түүхэн үнэлгээ==

III Александрын хаанчлал Оросын эзэнт гүрний түүхэнд төрийн төвлөрөл, автократ засаглалын бэхжилт, үндэсний бодлогын чангарал болон аж үйлдвэрийн хөгжлийн эхний үе шаттай холбоотой.

Түүнийг Европын томоохон дайнаас зайлсхийж, Оросын олон улсын байр суурийг бэхжүүлэхийг зорьсон удирдагч гэж үнэлдэг. Нөгөө талаас улс төрийн эрх чөлөөг хязгаарласан, үндэстэн болон шашны зарим бүлэгт чиглэсэн ялгавартай бодлогыг хэрэгжүүлсэн гэж шүүмжилдэг.

Түүний үед эхэлсэн төмөр замын бүтээн байгуулалт, эдийн засгийн өөрчлөлт болон Францтай ойртсон харилцаа нь XX зууны эхэн үеийн Оросын хөгжилд нөлөөлсөн юм.

==Мөн үзэх==
*[[Оросын эзэнт гүрэн]]
*[[Романовын угсаа]]
*[[II Александр]]
*[[II Николай]]
*[[Мария Фёдоровна (III Александрын эхнэр)|Мария Фёдоровна]]
*[[Транссибирийн төмөр зам]]
*[[Орос-Францын холбоо]]

==Цахим холбоос==
{{Commonscat|Alexander III of Russia|III Александр}}

==Эшлэл==
{{reflist}}

{{s-start}}
{{Залгамжлал
| өмнө = [[II Александр]]
| албан_тушаал = [[Оросын эзэн хаадын жагсаалт|Оросын эзэн хаан]]
| он = 1881–1894
| дараа = [[II Николай]]
}}
{{end}}

{{DEFAULTSORT:Александр, 3}}
[[Ангилал:III Александр| ]]
[[Ангилал:19-р зууны ноёрхогч]]
[[Ангилал:Оросын царь]]
[[Ангилал:Романов-Хольштайн-Готторп овог]]
[[Ангилал:Романов овог]]
[[Ангилал:Оросын хаан]]
[[Ангилал:Орос-Туркийн дайны хүн (1877-1878)]]
[[Ангилал:Оросын дарвуулт завьчин]]
[[Ангилал:Вендийн Титэм одон шагналтан (их загалмай)]]
[[Ангилал:Данеброг одонгийн их командлагч]]
[[Ангилал:Испанийн алтан нэхий хүлэг баатрын одон шагналтан]]
[[Ангилал:Заан одон шагналтан]]
[[Ангилал:Зарын одон шагналтан (рыцарь)]]
[[Ангилал:Мөрөвч одонгийн хүлэг баатар]]
[[Ангилал:Нассаугийн Ордны Алтан Арслан одонгийн хүлэг баатар шагналтан]]
[[Ангилал:Педро одон шагналтан]]
[[Ангилал:Хар Бүргэд одонгийн хүлэг баатар]]
[[Ангилал:Хоенцоллерны Ордны одон шагналтан]]
[[Ангилал:Цэргийн Эр Зоригийн одон шагналтан]]
[[Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн хүндэт гишүүн]]
[[Ангилал:Санкт-Петербургийн хүн]]
[[Ангилал:Оросууд]]
[[Ангилал:1845 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1894 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>6oj83a2vsxfqpjhzxen74dxv5ivexry</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Райнланд-Пфальц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52842</id>
    <revision>
      <id>873841</id>
      <parentid>867910</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T01:57:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэнийн тобчи</username>
        <id>108163</id>
      </contributor>
      <origin>873841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25712" sha1="iisshm75vuug360m1hpiyun3f817l3g" xml:space="preserve">{{Инфобокс суурин | official_name = Райнланд-Пфальц | native_name = &lt;small&gt;{{native name|de|Rheinland-Pfalz}}&lt;br /&gt;{{native name|pfl|Rhoilond-Palz}}&lt;/small&gt; | settlement_type = [[Германы муж улс|Холбооны муж]] | image_flag = Flag of Rhineland-Palatinate.svg | flag_size = 120px | flag_link = Райнланд-Пфальцийн туг | image_shield = Coat of arms of Rhineland-Palatinate.svg | shield_size = 75px | shield_link = Райнланд-Пфальцийн сүлд | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Герман}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = [[Райнланд-Пфальц#Түүх|1946 оны 8 дугаар сарын 30]] | seat_type = Нийслэл | seat = [[Майнц]] | governing_body = [[Райнланд-Пфальцийн Ландтаг]] | leader_title = [[Райнланд-Пфальцийн ерөнхий сайдын жагсаалт|Ерөнхий сайд]] | leader_name = [[Гордон Шнидер]] | leader_title1 = Эрх баригч намууд | leader_name1 = {{Polparty|Germany|CDU}} / {{Polparty|Germany|SPD}} | leader_title2 = [[Бундесрат|Бундесратын санал]] | leader_name2 = 4 | total_type = Нийт | area_total_km2 = 19846 | population_total = 4122500 | population_as_of = 2025 оны эцэс, урьдчилсан тооцоо | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | blank_name_sec1 = ISO 3166-2 | blank_info_sec1 = DE-RP | website = [https://www.rlp.de/ rlp.de] }}

'''Райнланд-Пфальц''' ({{lang-de|Rheinland-Pfalz}}, {{lang-pfl|Rhoilond-Palz}}) нь [[Герман|Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс]]ын баруун өмнөд хэсэгт орших холбооны муж юм. Мужийн нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Майнц]] юм. Райнланд-Пфальц нь [[Райн мөрөн]], [[Мозель мөрөн]] болон тэдгээрийн хөндийнүүд, усан үзмийн тариалан, дарсны үйлдвэрлэл, түүхэн хот суурин, цайз шилтгээнүүдээрээ алдартай.

Тус муж нь Германы баруун хэсгийн эдийн засаг, тээвэр, соёлын чухал бүс нутаг бөгөөд Франц, Люксембург, Бельги зэрэг улстай ойр байрладаг. 2025 оны эцсийн урьдчилсан тооцоогоор 4.12 сая орчим хүн амтай байв.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Nahezu stagnierende Bevölkerungszahl in 2025 |publisher=Statistisches Landesamt Rheinland-Pfalz |url=https://www.statistik.rlp.de/themen/bevoelkerung/news/nachrichtendetailseite/nahezu-stagnierende-bevoelkerungszahl-in-2025 |date=2026-01-22 |access-date=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;

==Түүх== Райнланд-Пфальцийн өнөөгийн нутаг дэвсгэр нь эрт үеэс Европын улс төр, худалдаа, соёлын олон үйл явдлын төв байжээ. [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромын эзэнт гүрний]] үед [[Трир]], [[Майнц]] зэрэг хотууд бүс нутгийн захиргаа, худалдаа, цэргийн чухал төв болж хөгжсөн. Ромын үеийн барилга байгууламж, зам, усан хангамжийн байгууламжийн үлдэгдэл өнөө хүртэл хадгалагдан үлджээ.

Дундад зууны үед тус бүс нутагт олон шашны төв, хамба ламын захиргаа, язгууртны эзэмшил болон жижиг улс төрийн нэгжүүд оршиж байв. Райн мөрний хөндий нь Европын худалдаа, тээврийн чухал замын нэг байсан бөгөөд түүний дагуу олон цайз, хот суурин бий болжээ.

XVIII зууны сүүл үе болон XIX зууны эхээр Францын хувьсгал, Наполеоны дайнуудын улмаас бүс нутгийн улс төрийн бүтэц өөрчлөгдсөн. Дараа нь Венийн конгрессын шийдвэрүүдийн үр дүнд өнөөгийн мужийн нутаг дэвсгэрийн ихэнх хэсэг Прусс болон Бавари зэрэг Германы улсын бүрэлдэхүүнд орсон.

Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа Германы баруун хэсэг холбоотнуудын эзэмшлийн бүсүүдэд хуваагдсан. Райнланд-Пфальц мужийг 1946 оны 8 дугаар сарын 30-нд Францын эзэмшлийн бүсийн захиргааны шийдвэрээр байгуулжээ. Өмнө нь өөр өөр улс төрийн нэгжид харьяалагдаж байсан нутаг дэвсгэрүүдийг нэгтгэн шинэ муж байгуулсан нь өнөөгийн захиргааны бүтцийн үндэс болсон юм.

1949 онд Райнланд-Пфальц нь Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын холбооны мужуудын нэг болжээ. Дайны дараах үед мужийн эдийн засаг, боловсрол, дэд бүтэц эрчимтэй хөгжсөн бөгөөд дарсны үйлдвэрлэл, химийн үйлдвэр, худалдаа, үйлчилгээ эдийн засагт нь чухал байр суурь эзлэх болсон.

==Газар зүй== Райнланд-Пфальц нь Германы баруун өмнөд хэсэгт байрладаг. Баруун талаараа [[Люксембург]], [[Бельги]], өмнөд талаараа [[Франц]]тай хиллэдэг. Германы дотор [[Хойд Райн-Вестфален]], [[Хессен]], [[Баден-Вюртемберг]], [[Саар]] болон [[Бавари]] мужуудтай хиллэнэ.

Мужийн нийт талбай ойролцоогоор 19,846 км². Газар нутгийн ихэнх хэсэг нь толгод, өндөрлөг, ой мод, голын хөндий болон хөдөө аж ахуйн газраас бүрддэг.

Райнланд-Пфальцийн газарзүйн гол онцлогууд нь:

'''[[Райн мөрөн]]''' — мужийн зүүн хэсгээр урсдаг, Европын тээвэр болон худалдааны гол усан замын нэг.
'''[[Мозель мөрөн]]''' — усан үзмийн тариалан, дарсны үйлдвэрлэл хөгжсөн хөндийгөөр урсдаг.
'''[[Эйфель]]''' — галт уулын гаралтай тогтоц, ой мод, нуур, байгалийн цогцолбор газруудаараа алдартай өндөрлөг бүс.
'''[[Хунсрюк]]''' — ой мод, толгод, явган аяллын зам бүхий уулархаг бүс.
'''[[Пфальцервалд]]''' — мужийн өмнөд хэсэгт орших өргөн уудам ой бүхий бүс бөгөөд Францын Вогезийн уулстай байгалийн холбоотой.
Райнланд-Пфальц нь сэрүүн уур амьсгалтай. Райн болон Мозель мөрний хөндийд харьцангуй дулаан нөхцөл бүрддэг тул усан үзэм тариалах, дарс үйлдвэрлэхэд тохиромжтой.

==Засаг захиргааны хуваарилалт болон нэгж== Райнланд-Пфальц нь хот, дүүрэг, сумын түвшний засаг захиргааны нэгжүүдээс бүрдэнэ. Мужийн захиргааны төв нь [[Майнц]] хот юм.

Муж нь 24 хөдөө орон нутгийн дүүрэг (''Landkreis'') болон 12 бие даасан хот (''kreisfreie Stadt'')-той. Бие даасан хотууд нь дүүргийн захиргаанаас тусдаа эрх бүхий хотын захиргаатай.

Гол хотуудын тоонд дараах хотууд багтана:

[[Майнц]] — мужийн нийслэл, захиргаа, боловсрол, хэвлэл мэдээллийн төв.
[[Кобленц]] — Райн болон Мозель мөрний нийлдэг газарт байрлах түүхэн хот.
[[Людвигсхафен-ам-Райн]] — химийн үйлдвэр, аж үйлдвэрийн төв.
[[Трир]] — Ромын үеийн дурсгалт газруудаараа алдартай түүхэн хот.
[[Кайзерслаутерн]] — их сургууль, технологи, мэдээллийн технологийн салбараараа танигдсан хот.
[[Вормс]] — еврей, христийн болон Германы түүхтэй холбоотой дурсгалт газруудтай хот.
[[Шпайер]] — Шпайерын сүм хийдээрээ алдартай түүхэн хот.
[[Бад-Кройцнах]] — эрүүл мэнд, амралт сувиллын үйлчилгээтэй хот.
==Эдийн засаг== Райнланд-Пфальц нь аж үйлдвэр, химийн үйлдвэрлэл, эмийн үйлдвэрлэл, хөдөө аж ахуй, дарсны үйлдвэрлэл, худалдаа, аялал жуулчлал зэрэг олон салбартай эдийн засагтай.

'''Аж үйлдвэр''' нь мужийн эдийн засгийн чухал хэсэг юм. Людвигсхафен хотод байрлах BASF компанийн томоохон үйлдвэрлэлийн цогцолбор нь химийн үйлдвэрийн гол төвүүдийн нэг юм. Үүнээс гадна автомашины эд анги, машин тоног төхөөрөмж, эмийн бүтээгдэхүүн, хуванцар болон бусад үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг.

'''Дарсны үйлдвэрлэл''' нь Райнланд-Пфальцийн онцгой давуу тал юм. Германы дарс үйлдвэрлэдэг зургаан томоохон бүс нутаг болох [[Райнхессен]], [[Пфальц]], [[Мозель]], [[Наэ]], [[Аар]], [[Дунд Райн]] тус мужид бүхэлдээ эсвэл хэсэгчлэн байрладаг. 2025 онд Германд хураасан дарсны усан үзмийн ургацын гуравны хоёроос илүүг Райнланд-Пфальцийн усан үзмийн тариалангийн бүсүүд бүрдүүлжээ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rheinland-Pfalz in 7 Minuten |publisher=Statistisches Landesamt Rheinland-Pfalz |url=https://www.datenblick.statistik.rlp.de/rheinland-pfalz-in-7-minuten/page/2 |access-date=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;

Хөдөө аж ахуйд усан үзэм, үр тариа, төмс, жимс жимсгэнэ болон бусад таримал ургамал чухал байр суурь эзэлдэг. Мал аж ахуй мөн хөгжсөн.

Райнланд-Пфальц нь экспортод чиглэсэн эдийн засагтай бөгөөд Франц, Люксембург, Нидерланд болон Европын бусад улстай худалдааны нягт харилцаатай. Райн мөрний усан зам, төмөр зам, авто замын сүлжээ нь бүтээгдэхүүн тээвэрлэхэд чухал ач холбогдолтой.

==Улс төр== Райнланд-Пфальц нь Германы холбооны тогтолцооны нэг хэсэг бөгөөд өөрийн мужийн Үндсэн хууль, парламент, засгийн газартай. Мужийн хууль тогтоох байгууллага нь [[Райнланд-Пфальцийн Ландтаг]] юм. Ландтагийг иргэдийн сонгуулиар сонгодог бөгөөд мужийн хууль батлах, төсөв хэлэлцэх, засгийн газрын үйл ажиллагаанд хяналт тавих үүрэгтэй.

Мужийн гүйцэтгэх засаглалыг ерөнхий сайд тэргүүлдэг. Ерөнхий сайдыг Ландтаг сонгоно. Мужийн засгийн газар боловсрол, цагдаа, соёл, бүс нутгийн хөгжил болон мужийн бусад эрх мэдлийн хүрээний асуудлыг хариуцдаг.

2026 оны 5 дугаар сарын 18-нд [[Гордон Шнидер]] Райнланд-Пфальцийн ерөнхий сайдаар сонгогдсон. Түүний тэргүүлсэн засгийн газар [[Христийн ардчилсан холбоо]] болон [[Германы Социал-Демократ Нам]]ын хамтарсан засгийн газар юм.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ministerpräsident Gordon Schnieder |publisher=Landesregierung Rheinland-Pfalz |url=https://www.rlp.de/ministerpraesident/staatskanzlei/ |access-date=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;

Райнланд-Пфальц нь Германы холбооны дээд танхим болох [[Бундесрат]]ад төлөөлөлтэй. Мужийн засгийн газар холбооны хууль тогтоомж, мужуудад хамаарах бодлогын асуудлаар бусад муж болон холбооны засгийн газартай хамтран ажилладаг.

==Зам тээвэр== Райнланд-Пфальц нь Германы баруун хэсэг болон хөрш орнуудыг холбосон тээврийн чухал бүс юм.

'''Авто зам.''' Мужийн нутгаар Германы томоохон авто замууд, тухайлбал A1, A3, A6, A48, A60, A61, A63 болон A64 авто замын хэсгүүд дайран өнгөрдөг. Эдгээр зам нь Франц, Люксембург, Бельги болон Германы бусад бүс нутагтай холбогдоход чухал үүрэгтэй.

'''Төмөр зам.''' Майнц, Кобленц, Кайзерслаутерн, Трир зэрэг хотууд төмөр замын сүлжээнд холбогдсон. Райн мөрний хөндийн төмөр зам нь зорчигч болон ачаа тээврийн чухал чиглэл юм.

'''Усан зам.''' Райн мөрөн нь Европын дотоод усан тээврийн хамгийн чухал замуудын нэг. Мозель мөрөн мөн ачаа тээвэр, аялал жуулчлалд ашиглагддаг.

'''Агаарын тээвэр.''' Мужийн хамгийн чухал бүс нутгийн нисэх буудлуудын нэг нь Франкфурт-Хан нисэх онгоцны буудал юм. Тус нисэх буудал нь мужийн төв болон баруун хэсгийн зарим бүс нутагт үйлчилдэг.

==Боловсрол, шинжлэх ухаан== Райнланд-Пфальц нь их сургууль, дээд боловсролын байгууллага, судалгааны төвүүдтэй. Боловсролын бодлогыг мужийн засгийн газар хариуцдаг бөгөөд их сургуулиуд нь судалгаа, шинжлэх ухаан, мэргэжлийн сургалтад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг.

Гол дээд боловсролын байгууллагуудад дараах байгууллагууд багтана:

[[Майнцын Иоханнес Гутенбергийн их сургууль]] — хүмүүнлэг, байгалийн ухаан, анагаах ухаан болон бусад салбарт сургалт, судалгаа явуулдаг.
[[Кайзерслаутерн-Ландаугийн Райнланд-Пфальцийн Техникийн Их Сургууль]] — инженерчлэл, мэдээллийн технологи, байгалийн ухаан болон техникийн судалгаагаар мэргэшсэн.
[[Триерийн их сургууль]] — хүмүүнлэг, нийгмийн ухаан, эдийн засаг болон байгаль орчны судалгааны чиглэлээр ажилладаг.
[[Кобленцын их сургууль]] — боловсрол, хүмүүнлэг, нийгмийн болон байгалийн ухааны чиглэлээр сургалт явуулдаг.
[[Ландаугийн их сургууль]] болон бусад дээд боловсролын байгууллагууд нь бүс нутгийн боловсролын хөгжилд хувь нэмэр оруулдаг.
Мужийн шинжлэх ухааны байгууллагууд үйлдвэрлэл, мэдээллийн технологи, материал судлал, биологи, байгаль орчны шинжлэх ухаан болон эрүүл мэндийн судалгаанд оролцдог.

==Хүн ам== Райнланд-Пфальц нь ойролцоогоор 4.12 сая хүн амтай. 2025 оны эцсийн урьдчилсан тооцоогоор тус мужийн хүн ам 4,122,500 орчим байв.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Nahezu stagnierende Bevölkerungszahl in 2025 |publisher=Statistisches Landesamt Rheinland-Pfalz |url=https://www.statistik.rlp.de/themen/bevoelkerung/news/nachrichtendetailseite/nahezu-stagnierende-bevoelkerungszahl-in-2025 |access-date=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;

Хүн ам нь Майнц, Людвигсхафен, Кобленц зэрэг хотууд болон Райн мөрний хөндий, аж үйлдвэрийн бүсүүдэд харьцангуй нягт суурьшсан. Харин зарим уулархаг болон ой модтой бүсэд хүн амын нягтрал бага байдаг.

Албан ёсны хэл нь [[герман хэл]] юм. Мужийн зарим хэсэгт франк, мозель-франк, пфальц зэрэг герман хэлний нутгийн аялгуу хэрэглэгддэг. Хот суурин газруудад олон улсын шилжилт хөдөлгөөнтэй холбоотойгоор бусад хэлээр ярьдаг иргэд мөн амьдардаг.

Хүн амын өөрчлөлтөд төрөлт, нас баралт, дотоод шилжилт хөдөлгөөн болон олон улсын цагаачлал нөлөөлдөг. Сүүлийн жилүүдэд хүн амын насжилт болон хөдөлмөрийн насны хүн амын бүтэц нь мужийн нийгэм, эдийн засгийн бодлогын чухал асуудлын нэг болж байна.

==Урлаг== Райнланд-Пфальц нь эртний Ромын дурсгал, дундад зууны сүм хийд, цайз шилтгээн, уламжлалт хот суурин болон орчин үеийн урлагийн байгууллагуудаараа алдартай.

[[Майнцын сүм]] болон [[Шпайерын сүм]] нь бүс нутгийн шашин, архитектурын түүхийн чухал дурсгалууд юм. Шпайерын сүм нь [[ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өв]]д бүртгэгдсэн.

[[Трир]] хотод Ромын эзэнт гүрний үеийн олон дурсгал хадгалагддаг. Тэдгээрийн дотор [[Порта Нигра]], Ромын үеийн байгууламжууд болон эртний сүм хийдүүд багтана.

Райн мөрний хөндийн цайз шилтгээнүүд, түүхэн хотууд, уламжлалт тосгод нь архитектур, уран зураг, уран зохиол болон нутгийн ардын соёлын хөгжилд нөлөөлжээ.

==Хэвлэл, мэдээлэл== Райнланд-Пфальцийн хэвлэл мэдээллийн салбарт сонин, сэтгүүл, радио, телевиз болон цахим мэдээллийн хэрэгслүүд багтдаг. Майнц хот нь мужийн хэвлэл мэдээлэл, соёлын чухал төв юм.

Германы олон нийтийн өргөн нэвтрүүлгийн байгууллагуудын нэг болох [[Südwestrundfunk]] (SWR) нь Райнланд-Пфальц болон Баден-Вюртемберг мужуудад радио, телевизийн үйлчилгээ үзүүлдэг. Тус байгууллага нь мэдээ, боловсрол, соёл, хөгжим, спортын нэвтрүүлэг бэлтгэн хүргэдэг.

Мөн мужийн хэмжээнд болон орон нутгийн түвшинд хэвлэгддэг сонин, цахим мэдээллийн сайтууд нь улс төр, эдийн засаг, нийгэм, соёлын үйл явдлыг мэдээлдэг.

==Спорт== Райнланд-Пфальц нь хөлбөмбөг, гар бөмбөг, сагсан бөмбөг, гүйлт, дугуйн спорт болон бусад төрлийн спортоор хичээллэх өргөн боломжтой.

[[1. FSV Mainz 05]] нь Майнц хотын мэргэжлийн хөлбөмбөгийн клуб бөгөөд Германы хөлбөмбөгийн дээд түвшний тэмцээнүүдэд оролцож ирсэн. [[1. FC Kaiserslautern]] нь Кайзерслаутерн хотын алдартай хөлбөмбөгийн клуб бөгөөд Германы хөлбөмбөгийн түүхэнд чухал байр суурь эзэлдэг.

Райн мөрний хөндий, Пфальцервалд, Эйфель болон Хунсрюкийн байгалийн бүсүүд нь явган аялал, дугуйн аялал, уулын спорт болон гадаа амралтын үйл ажиллагаанд тохиромжтой.

==Аялал жуулчлал== Райнланд-Пфальц нь байгалийн үзэсгэлэн, түүхэн дурсгалт газар, дарсны аялал жуулчлал болон амралт сувиллын газруудаараа алдартай.

'''[[Дунд Райн мөрний хөндий]]''' — цайз шилтгээн, түүхэн хот, усан үзмийн тариалан бүхий үзэсгэлэнт газар бөгөөд ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн.
'''[[Мозелийн хөндий]]''' — голын эрэг дагуух усан үзмийн тариалан, дарсны үйлдвэр, түүхэн тосгодоороо алдартай.
'''[[Трир]]''' — Ромын үеийн архитектур, археологийн дурсгалуудтай түүхэн хот.
'''[[Майнц]]''' — сүм хийд, музей, түүхэн төв болон хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудаараа танигдсан хот.
'''[[Пфальцервалд]]''' — ой мод, явган аяллын зам, байгалийн хамгаалалттай газруудтай.
'''[[Шпайерын сүм]]''' — Романеск архитектурын чухал дурсгал.
Дарсны баяр, орон нутгийн зах, уламжлалт хоол, түүхэн хотуудын арга хэмжээ нь мужийн аялал жуулчлалын салбарт чухал үүрэгтэй.

==Нэмж унших ном зохиол==

''Kreuz – Rad – Löwe. Rheinland-Pfalz und seine Geschichte'', Verlag Philipp von Zabern, Mainz, 2012. ** Band 1: ''Von den Anfängen der Erdgeschichte bis zum Ende des Alten Reiches''. ISBN 9783805345101. ** Bände 2 und 3: ''Vom ausgehenden 18. Jahrhundert bis ins 21. Jahrhundert'' болон ''Historische Statistik''. ISBN 9783805342919.
==Вэб хуудас==

[https://www.rlp.de/ Райнланд-Пфальц мужийн захиргааны албан ёсны цахим хуудас]
[https://www.statistik.rlp.de/ Райнланд-Пфальц мужийн Статистикийн газрын цахим хуудас]
[https://www.regionalgeschichte.net/ regionalgeschichte.net — Райн муж болон Райнхессений бүс нутгийн түүх]
[https://www.landeshauptarchiv.de/ Райнланд-Пфальцийн Улсын төв архив]
[https://www.rlp-tourismus.com/ Райнланд-Пфальцийн аялал жуулчлалын албан ёсны цахим хуудас]
==Ишлэл== &lt;references /&gt;

{{Загвар:Германы муж улс}}

[[Ангилал:Германы муж улс]] [[Ангилал:Райнланд-Пфальц| ]]</text>
      <sha1>iisshm75vuug360m1hpiyun3f817l3g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873857</id>
      <parentid>873841</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:57:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25777" sha1="ky4jkpgfq4tipjns0ewzkj2mn52bmdc" xml:space="preserve">{{Инфобокс суурин | official_name = Райнланд-Пфальц | native_name = &lt;small&gt;{{native name|de|Rheinland-Pfalz}}&lt;br /&gt;{{native name|pfl|Rhoilond-Palz}}&lt;/small&gt; | settlement_type = [[Германы муж улс|Холбооны муж]] | image_flag = Flag of Rhineland-Palatinate.svg | flag_size = 120px | flag_link = Райнланд-Пфальцийн туг | image_shield = Coat of arms of Rhineland-Palatinate.svg | shield_size = 75px | shield_link = Райнланд-Пфальцийн сүлд | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Герман}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = [[Райнланд-Пфальц#Түүх|1946 оны 8 дугаар сарын 30]] | seat_type = Нийслэл | seat = [[Майнц]] | governing_body = [[Райнланд-Пфальцийн Ландтаг]] | leader_title = [[Райнланд-Пфальцийн ерөнхий сайдын жагсаалт|Ерөнхий сайд]] | leader_name = [[Гордон Шнидер]] | leader_title1 = Эрх баригч намууд | leader_name1 = {{Polparty|Germany|CDU}} / {{Polparty|Germany|SPD}} | leader_title2 = [[Бундесрат|Бундесратын санал]] | leader_name2 = 4 | total_type = Нийт | area_total_km2 = 19846 | population_total = 4122500 | population_as_of = 2025 оны эцэс, урьдчилсан тооцоо | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | blank_name_sec1 = ISO 3166-2 | blank_info_sec1 = DE-RP | website = [https://www.rlp.de/ rlp.de] }}

'''Райнланд-Пфальц''' ({{langx|de|Rheinland-Pfalz}}, {{langx|pfl|Rhoilond-Palz}}) нь [[Герман|Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс]]ын баруун өмнөд хэсэгт орших холбооны муж юм. Мужийн нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Майнц]] юм. Райнланд-Пфальц нь [[Райн мөрөн]], [[Мозель мөрөн]] болон тэдгээрийн хөндийнүүд, усан үзмийн тариалан, дарсны үйлдвэрлэл, түүхэн хот суурин, цайз шилтгээнүүдээрээ алдартай.

Тус муж нь Германы баруун хэсгийн эдийн засаг, тээвэр, соёлын чухал бүс нутаг бөгөөд Франц, Люксембург, Бельги зэрэг улстай ойр байрладаг. 2025 оны эцсийн урьдчилсан тооцоогоор 4.12 сая орчим хүн амтай байв.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Nahezu stagnierende Bevölkerungszahl in 2025 |publisher=Statistisches Landesamt Rheinland-Pfalz |url=https://www.statistik.rlp.de/themen/bevoelkerung/news/nachrichtendetailseite/nahezu-stagnierende-bevoelkerungszahl-in-2025 |date=2026-01-22 |access-date=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;

==Түүх==
Райнланд-Пфальцын өнөөгийн нутаг дэвсгэр нь эрт үеэс Европын улс төр, худалдаа, соёлын олон үйл явдлын төв байжээ. [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромын эзэнт гүрний]] үед [[Трир]], [[Майнц]] зэрэг хотууд бүс нутгийн захиргаа, худалдаа, цэргийн чухал төв болж хөгжсөн. Ромын үеийн барилга байгууламж, зам, усан хангамжийн байгууламжийн үлдэгдэл өнөө хүртэл хадгалагдан үлджээ.

Дундад зууны үед тус бүс нутагт олон шашны төв, хамба ламын захиргаа, язгууртны эзэмшил болон жижиг улс төрийн нэгжүүд оршиж байв. Райн мөрний хөндий нь Европын худалдаа, тээврийн чухал замын нэг байсан бөгөөд түүний дагуу олон цайз, хот суурин бий болжээ.

XVIII зууны сүүл үе болон XIX зууны эхээр Францын хувьсгал, Наполеоны дайнуудын улмаас бүс нутгийн улс төрийн бүтэц өөрчлөгдсөн. Дараа нь Венийн конгрессын шийдвэрүүдийн үр дүнд өнөөгийн мужийн нутаг дэвсгэрийн ихэнх хэсэг Прусс болон Бавари зэрэг Германы улсын бүрэлдэхүүнд орсон.

Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа Германы баруун хэсэг холбоотнуудын эзэмшлийн бүсүүдэд хуваагдсан. Райнланд-Пфальц мужийг 1946 оны 8 дугаар сарын 30-нд Францын эзэмшлийн бүсийн захиргааны шийдвэрээр байгуулжээ. Өмнө нь өөр өөр улс төрийн нэгжид харьяалагдаж байсан нутаг дэвсгэрүүдийг нэгтгэн шинэ муж байгуулсан нь өнөөгийн захиргааны бүтцийн үндэс болсон юм.

1949 онд Райнланд-Пфальц нь Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын холбооны мужуудын нэг болжээ. Дайны дараах үед мужийн эдийн засаг, боловсрол, дэд бүтэц эрчимтэй хөгжсөн бөгөөд дарсны үйлдвэрлэл, химийн үйлдвэр, худалдаа, үйлчилгээ эдийн засагт нь чухал байр суурь эзлэх болсон.

==Газар зүй==
Райнланд-Пфальц нь Германы баруун өмнөд хэсэгт байрладаг. Баруун талаараа [[Люксембург]], [[Бельги]], өмнөд талаараа [[Франц]]тай хиллэдэг. Германы дотор [[Хойд Райн-Вестфален]], [[Хессен]], [[Баден-Вюртемберг]], [[Саар]] болон [[Бавари]] мужуудтай хиллэнэ.

Мужийн нийт талбай ойролцоогоор 19,846 км². Газар нутгийн ихэнх хэсэг нь толгод, өндөрлөг, ой мод, голын хөндий болон хөдөө аж ахуйн газраас бүрддэг.

Райнланд-Пфальцын газар зүйн гол онцлогууд нь:

'''[[Райн мөрөн]]''' — мужийн зүүн хэсгээр урсдаг, Европын тээвэр болон худалдааны гол усан замын нэг.
'''[[Мозель мөрөн]]''' — усан үзмийн тариалан, дарсны үйлдвэрлэл хөгжсөн хөндийгөөр урсдаг.
'''[[Эйфель]]''' — галт уулын гаралтай тогтоц, ой мод, нуур, байгалийн цогцолбор газруудаараа алдартай өндөрлөг бүс.
'''[[Хунсрюк]]''' — ой мод, толгод, явган аяллын зам бүхий уулархаг бүс.
'''[[Пфальцервалд]]''' — мужийн өмнөд хэсэгт орших өргөн уудам ой бүхий бүс бөгөөд Францын Вогезийн уулстай байгалийн холбоотой.
Райнланд-Пфальц нь сэрүүн уур амьсгалтай. Райн болон Мозель мөрний хөндийд харьцангуй дулаан нөхцөл бүрддэг тул усан үзэм тариалах, дарс үйлдвэрлэхэд тохиромжтой.

==Засаг захиргааны хуваарилалт болон нэгж==
Райнланд-Пфальц нь хот, дүүрэг, сумын түвшний засаг захиргааны нэгжүүдээс бүрдэнэ. Мужийн захиргааны төв нь [[Майнц]] хот юм.

Муж нь 24 хөдөө орон нутгийн дүүрэг (''Landkreis'') болон 12 бие даасан хот (''kreisfreie Stadt'')-той. Бие даасан хотууд нь дүүргийн захиргаанаас тусдаа эрх бүхий хотын захиргаатай.

Гол хотуудын тоонд дараах хотууд багтана:

[[Майнц]] — мужийн нийслэл, захиргаа, боловсрол, хэвлэл мэдээллийн төв.
[[Кобленц]] — Райн болон Мозель мөрний нийлдэг газарт байрлах түүхэн хот.
[[Людвигсхафен-ам-Райн]] — химийн үйлдвэр, аж үйлдвэрийн төв.
[[Трир]] — Ромын үеийн дурсгалт газруудаараа алдартай түүхэн хот.
[[Кайзерслаутерн]] — их сургууль, технологи, мэдээллийн технологийн салбараараа танигдсан хот.
[[Вормс]] — еврей, христийн болон Германы түүхтэй холбоотой дурсгалт газруудтай хот.
[[Шпайер]] — Шпайерын сүм хийдээрээ алдартай түүхэн хот.
[[Бад-Кройцнах]] — эрүүл мэнд, амралт сувиллын үйлчилгээтэй хот.

==Эдийн засаг==
Райнланд-Пфальц нь аж үйлдвэр, химийн үйлдвэрлэл, эмийн үйлдвэрлэл, хөдөө аж ахуй, дарсны үйлдвэрлэл, худалдаа, аялал жуулчлал зэрэг олон салбартай эдийн засагтай.

'''Аж үйлдвэр''' нь мужийн эдийн засгийн чухал хэсэг юм. Людвигсхафен хотод байрлах BASF компанийн томоохон үйлдвэрлэлийн цогцолбор нь химийн үйлдвэрийн гол төвүүдийн нэг юм. Үүнээс гадна автомашины эд анги, машин тоног төхөөрөмж, эмийн бүтээгдэхүүн, хуванцар болон бусад үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг.

'''Дарсны үйлдвэрлэл''' нь Райнланд-Пфальцийн онцгой давуу тал юм. Германы дарс үйлдвэрлэдэг зургаан томоохон бүс нутаг болох [[Райнхессен]], [[Пфальц]], [[Мозель]], [[Наэ]], [[Аар]], [[Дунд Райн]] тус мужид бүхэлдээ эсвэл хэсэгчлэн байрладаг. 2025 онд Германд хураасан дарсны усан үзмийн ургацын гуравны хоёроос илүүг Райнланд-Пфальцын усан үзмийн тариалангийн бүсүүд бүрдүүлжээ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rheinland-Pfalz in 7 Minuten |publisher=Statistisches Landesamt Rheinland-Pfalz |url=https://www.datenblick.statistik.rlp.de/rheinland-pfalz-in-7-minuten/page/2 |access-date=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;

Хөдөө аж ахуйд усан үзэм, үр тариа, төмс, жимс жимсгэнэ болон бусад таримал ургамал чухал байр суурь эзэлдэг. Мал аж ахуй мөн хөгжсөн.

Райнланд-Пфальц нь экспортод чиглэсэн эдийн засагтай бөгөөд Франц, Люксембург, Нидерланд болон Европын бусад улстай худалдааны нягт харилцаатай. Райн мөрний усан зам, төмөр зам, авто замын сүлжээ нь бүтээгдэхүүн тээвэрлэхэд чухал ач холбогдолтой.

==Улс төр==
Райнланд-Пфальц нь Германы холбооны тогтолцооны нэг хэсэг бөгөөд өөрийн мужийн Үндсэн хууль, парламент, засгийн газартай. Мужийн хууль тогтоох байгууллага нь [[Райнланд-Пфальцын Ландтаг]] юм. Ландтагийг иргэдийн сонгуулиар сонгодог бөгөөд мужийн хууль батлах, төсөв хэлэлцэх, засгийн газрын үйл ажиллагаанд хяналт тавих үүрэгтэй.

Мужийн гүйцэтгэх засаглалыг ерөнхий сайд тэргүүлдэг. Ерөнхий сайдыг Ландтаг сонгоно. Мужийн засгийн газар боловсрол, цагдаа, соёл, бүс нутгийн хөгжил болон мужийн бусад эрх мэдлийн хүрээний асуудлыг хариуцдаг.

2026 оны 5 дугаар сарын 18-нд [[Гордон Шнидер]] Райнланд-Пфальцын ерөнхий сайдаар сонгогдсон. Түүний тэргүүлсэн засгийн газар [[Христийн ардчилсан холбоо]] болон [[Германы Социал-Демократ Нам]]ын хамтарсан засгийн газар юм.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ministerpräsident Gordon Schnieder |publisher=Landesregierung Rheinland-Pfalz |url=https://www.rlp.de/ministerpraesident/staatskanzlei/ |access-date=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;

Райнланд-Пфальц нь Германы холбооны дээд танхим болох [[Бундесрат]]ад төлөөлөлтэй. Мужийн засгийн газар холбооны хууль тогтоомж, мужуудад хамаарах бодлогын асуудлаар бусад муж болон холбооны засгийн газартай хамтран ажилладаг.

==Зам тээвэр==
Райнланд-Пфальц нь Германы баруун хэсэг болон хөрш орнуудыг холбосон тээврийн чухал бүс юм.

'''Авто зам.''' Мужийн нутгаар Германы томоохон авто замууд, тухайлбал A1, A3, A6, A48, A60, A61, A63 болон A64 авто замын хэсгүүд дайран өнгөрдөг. Эдгээр зам нь Франц, Люксембург, Бельги болон Германы бусад бүс нутагтай холбогдоход чухал үүрэгтэй.

'''Төмөр зам.''' Майнц, Кобленц, Кайзерслаутерн, Трир зэрэг хотууд төмөр замын сүлжээнд холбогдсон. Райн мөрний хөндийн төмөр зам нь зорчигч болон ачаа тээврийн чухал чиглэл юм.

'''Усан зам.''' Райн мөрөн нь Европын дотоод усан тээврийн хамгийн чухал замуудын нэг. Мозель мөрөн мөн ачаа тээвэр, аялал жуулчлалд ашиглагддаг.

'''Агаарын тээвэр.''' Мужийн хамгийн чухал бүс нутгийн нисэх буудлуудын нэг нь Франкфурт-Хан нисэх онгоцны буудал юм. Тус нисэх буудал нь мужийн төв болон баруун хэсгийн зарим бүс нутагт үйлчилдэг.

==Боловсрол, шинжлэх ухаан==
Райнланд-Пфальц нь их сургууль, дээд боловсролын байгууллага, судалгааны төвүүдтэй. Боловсролын бодлогыг мужийн засгийн газар хариуцдаг бөгөөд их сургуулиуд нь судалгаа, шинжлэх ухаан, мэргэжлийн сургалтад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг.

Гол дээд боловсролын байгууллагуудад дараах байгууллагууд багтана:

*[[Майнцын Иоханнес Гутенбергийн их сургууль]] — хүмүүнлэг, байгалийн ухаан, анагаах ухаан болон бусад салбарт сургалт, судалгаа явуулдаг.
*[[Кайзерслаутерн-Ландаугийн Райнланд-Пфальцийн Техникийн Их Сургууль]] — инженерчлэл, мэдээллийн технологи, байгалийн ухаан болон техникийн судалгаагаар мэргэшсэн.
*[[Тририйн их сургууль]] — хүмүүнлэг, нийгмийн ухаан, эдийн засаг болон байгаль орчны судалгааны чиглэлээр ажилладаг.
*[[Кобленцын их сургууль]] — боловсрол, хүмүүнлэг, нийгмийн болон байгалийн ухааны чиглэлээр сургалт явуулдаг.
*[[Ландаугийн их сургууль]] болон бусад дээд боловсролын байгууллагууд нь бүс нутгийн боловсролын хөгжилд хувь нэмэр оруулдаг.
Мужийн шинжлэх ухааны байгууллагууд үйлдвэрлэл, мэдээллийн технологи, материал судлал, биологи, байгаль орчны шинжлэх ухаан болон эрүүл мэндийн судалгаанд оролцдог.

==Хүн ам==
Райнланд-Пфальц нь ойролцоогоор 4.12 сая хүн амтай. 2025 оны эцсийн урьдчилсан тооцоогоор тус мужийн хүн ам 4,122,500 орчим байв.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Nahezu stagnierende Bevölkerungszahl in 2025 |publisher=Statistisches Landesamt Rheinland-Pfalz |url=https://www.statistik.rlp.de/themen/bevoelkerung/news/nachrichtendetailseite/nahezu-stagnierende-bevoelkerungszahl-in-2025 |access-date=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;

Хүн ам нь Майнц, Людвигсхафен, Кобленц зэрэг хотууд болон Райн мөрний хөндий, аж үйлдвэрийн бүсүүдэд харьцангуй нягт суурьшсан. Харин зарим уулархаг болон ой модтой бүсэд хүн амын нягтрал бага байдаг.

Албан ёсны хэл нь [[герман хэл]] юм. Мужийн зарим хэсэгт франк, мозель-франк, пфальц зэрэг герман хэлний нутгийн аялгуу хэрэглэгддэг. Хот суурин газруудад олон улсын шилжилт хөдөлгөөнтэй холбоотойгоор бусад хэлээр ярьдаг иргэд мөн амьдардаг.

Хүн амын өөрчлөлтөд төрөлт, нас баралт, дотоод шилжилт хөдөлгөөн болон олон улсын цагаачлал нөлөөлдөг. Сүүлийн жилүүдэд хүн амын насжилт болон хөдөлмөрийн насны хүн амын бүтэц нь мужийн нийгэм, эдийн засгийн бодлогын чухал асуудлын нэг болж байна.

==Урлаг==
Райнланд-Пфальц нь эртний Ромын дурсгал, дундад зууны сүм хийд, цайз шилтгээн, уламжлалт хот суурин болон орчин үеийн урлагийн байгууллагуудаараа алдартай.

[[Майнцын сүм]] болон [[Шпайерын сүм]] нь бүс нутгийн шашин, архитектурын түүхийн чухал дурсгалууд юм. Шпайерын сүм нь [[ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өв]]д бүртгэгдсэн.

[[Трир]] хотод Ромын эзэнт гүрний үеийн олон дурсгал хадгалагддаг. Тэдгээрийн дотор [[Порта Нигра]], Ромын үеийн байгууламжууд болон эртний сүм хийдүүд багтана.

Райн мөрний хөндийн цайз шилтгээнүүд, түүхэн хотууд, уламжлалт тосгод нь архитектур, уран зураг, уран зохиол болон нутгийн ардын соёлын хөгжилд нөлөөлжээ.

==Хэвлэл, мэдээлэл==
Райнланд-Пфальцын хэвлэл мэдээллийн салбарт сонин, сэтгүүл, радио, телевиз болон цахим мэдээллийн хэрэгслүүд багтдаг. Майнц хот нь мужийн хэвлэл мэдээлэл, соёлын чухал төв юм.

Германы олон нийтийн өргөн нэвтрүүлгийн байгууллагуудын нэг болох [[Südwestrundfunk]] (SWR) нь Райнланд-Пфальц болон Баден-Вюртемберг мужуудад радио, телевизийн үйлчилгээ үзүүлдэг. Тус байгууллага нь мэдээ, боловсрол, соёл, хөгжим, спортын нэвтрүүлэг бэлтгэн хүргэдэг.

Мөн мужийн хэмжээнд болон орон нутгийн түвшинд хэвлэгддэг сонин, цахим мэдээллийн сайтууд нь улс төр, эдийн засаг, нийгэм, соёлын үйл явдлыг мэдээлдэг.

==Спорт==
Райнланд-Пфальц нь хөлбөмбөг, гар бөмбөг, сагсан бөмбөг, гүйлт, дугуйн спорт болон бусад төрлийн спортоор хичээллэх өргөн боломжтой.

[[Майнц 05]] нь Майнц хотын мэргэжлийн хөлбөмбөгийн клуб бөгөөд Германы хөлбөмбөгийн дээд түвшний тэмцээнүүдэд оролцож ирсэн. [[Кайзерслаутерн (хөлбөмбөгийн баг)|Кайзерслаутерн]] нь Кайзерслаутерн хотын алдартай хөлбөмбөгийн клуб бөгөөд Германы хөлбөмбөгийн түүхэнд чухал байр суурь эзэлдэг.

Райн мөрний хөндий, Пфальцервалд, Эйфель болон Хунсрюкийн байгалийн бүсүүд нь явган аялал, дугуйн аялал, уулын спорт болон гадаа амралтын үйл ажиллагаанд тохиромжтой.

==Аялал жуулчлал==
Райнланд-Пфальц нь байгалийн үзэсгэлэн, түүхэн дурсгалт газар, дарсны аялал жуулчлал болон амралт сувиллын газруудаараа алдартай.

'''[[Дунд Райн мөрний хөндий]]''' — цайз шилтгээн, түүхэн хот, усан үзмийн тариалан бүхий үзэсгэлэнт газар бөгөөд ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн.
'''[[Мозелийн хөндий]]''' — голын эрэг дагуух усан үзмийн тариалан, дарсны үйлдвэр, түүхэн тосгодоороо алдартай.
'''[[Трир]]''' — Ромын үеийн архитектур, археологийн дурсгалуудтай түүхэн хот.
'''[[Майнц]]''' — сүм хийд, музей, түүхэн төв болон хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудаараа танигдсан хот.
'''[[Пфальцервалд]]''' — ой мод, явган аяллын зам, байгалийн хамгаалалттай газруудтай.
'''[[Шпайерын сүм]]''' — Романеск архитектурын чухал дурсгал.
Дарсны баяр, орон нутгийн зах, уламжлалт хоол, түүхэн хотуудын арга хэмжээ нь мужийн аялал жуулчлалын салбарт чухал үүрэгтэй.

==Нэмж унших ном зохиол==

''Kreuz – Rad – Löwe. Rheinland-Pfalz und seine Geschichte'', Verlag Philipp von Zabern, Mainz, 2012. ** Band 1: ''Von den Anfängen der Erdgeschichte bis zum Ende des Alten Reiches''. ISBN 9783805345101. ** Bände 2 und 3: ''Vom ausgehenden 18. Jahrhundert bis ins 21. Jahrhundert'' болон ''Historische Statistik''. ISBN 9783805342919.
==Вэб хуудас==

[https://www.rlp.de/ Райнланд-Пфальц мужийн захиргааны албан ёсны цахим хуудас]
[https://www.statistik.rlp.de/ Райнланд-Пфальц мужийн Статистикийн газрын цахим хуудас]
[https://www.regionalgeschichte.net/ regionalgeschichte.net — Райн муж болон Райнхессений бүс нутгийн түүх]
[https://www.landeshauptarchiv.de/ Райнланд-Пфальцийн Улсын төв архив]
[https://www.rlp-tourismus.com/ Райнланд-Пфальцийн аялал жуулчлалын албан ёсны цахим хуудас]

==Эшлэл==
&lt;references /&gt;

{{Загвар:Германы муж улс}}

[[Ангилал:Германы муж улс]] [[Ангилал:Райнланд-Пфальц| ]]</text>
      <sha1>ky4jkpgfq4tipjns0ewzkj2mn52bmdc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цагаан хяруу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53252</id>
    <revision>
      <id>873794</id>
      <parentid>744589</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:37:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2770" sha1="nsy71wydag72r2khnnarcgozhlkknf4" xml:space="preserve">[[Image:Uncinula tulasnei - powdery mildew - Echter Mehltau 04.jpg|thumb|right|200px|Навчин дээр ургаж буй цагаан хяруу.]]
[[Image:Uncinula tulasnei - powdery mildew - Echter Mehltau 07.jpg|thumb|right|200px|Навчин дээр ургаж буй цагаан хярууг томруулсан зураг.]]

'''Цагаан хяруу''' нь ургамлын [[төрөл]] [[зүйл]]ийг өргөн хамардаг, [[мөөгөнцөр]]ийн гаралтай өвчин. Цагаан хяруу нь олон зүйлийн мөөгөнцөрөөр үүсгэгддэг өвчин. ''Erysiphales'' ба ''Podosphaera xanthii'' (''Sphaerotheca fuliginea'') мөөгөнцөрүүдээр үүсгэгдсэн нь хамгийн элбэг тохиолддог тухай дурьдагдсан байдаг.&lt;ref name=&quot;McGrath&quot;&gt;McGrath, M.T., 1997. Powdery Mildew of Cucurbits. {{Webarchiv|url=http://vegetablemdonline.ppath.cornell.edu/factsheets/Cucurbits_PM.htm |wayback=20151030052631 |text=Archive copy |archiv-bot=2026-10-20 13:37:04 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Дэлхийн дийлэнх хэсэгт өвчний үндсэн үүсгэгч ''Erysiphe cichoracearum'' мөөгөнцөр гэж үздэг.&lt;ref name=McGrath /&gt;&lt;ref name=&quot;Tetteh&quot;&gt;Tetteh, A, et al. Watermelon Crop Information. http://cuke.hort.ncsu.edu/cucurbit/wmelon/wmhndbk/wmpm.html&lt;/ref&gt; Цагаан хярууны шинж тэмдэг нь тодорхой учир тодорхойлоход хялбар. Өвчилсөн ургамлын [[навч]] ба [[иш]]эн дээр цагаан нунтаган толбо үүсдэг. Ихэвчлэн доод навчууд нэрвэгддэг боловч цагаан хяруу нь ургамлын газрын дээд хэсгийг бүхэлд хамрах боломжтой. Өвчин даамжирах тусам толбонууд улам том, өнгөн болж, их хэмжээний [[асексуал]] [[спор]]ууд үүсч, цагаан хяруу ургамлыг дээрээс доош бүхэлд нь хамрана.

Цагаан хяруу нь чийг ихтэй, дундаж температуртай орчинд илүү үрждэг.&lt;ref name=&quot;Huang&quot;&gt;Huang, X.Q. et al.  (2000).  Molecular mapping of the wheat powdery mildew resistance gene Pm24 and marker validation for molecular breeding.  Theoretical and Applied Genetics, 101.  Retrieved from http://www.springerlink.com/content/engc84epbg6feqvk/fulltext.pdf{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.&lt;/ref&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}
[[Ангилал:Ургамлын өвчин]]
[[Ангилал:Мөөгний аймаг]]</text>
      <sha1>nsy71wydag72r2khnnarcgozhlkknf4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөөг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57991</id>
    <revision>
      <id>873829</id>
      <parentid>800895</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T01:29:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэнийн тобчи</username>
        <id>108163</id>
      </contributor>
      <origin>873829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14535" sha1="hzsxrxituxua8eynifl5ucvfmn8t4gh" xml:space="preserve">[[Файл:Fungi Diversity.jpg|thumb|Мөөгний олон янз байдал]]

'''Мөөг''' нь [[мөөгний аймаг|мөөгний аймагт]] хамаарах, [[эукариот]] эс бүхий амьд биетүүдийн ерөнхий нэр юм. Мөөг нь [[ургамал]] болон [[амьтан]]аас ялгаатай бөгөөд [[фотосинтез]] явуулдаггүй, органик бодисыг задлан шим тэжээлээ авдаг. Зарим мөөг нь малгай, иш бүхий үр жимслэх биетэй байдаг бол зарим нь хөгц, хөрөнгө мөөг зэрэг өөр хэлбэрээр оршино.

Мөөгийг судалдаг шинжлэх ухааныг '''[[микологи]]''' (''mycology'') гэдэг. Өмнө нь мөөгийг ургамлын аймагт хамааруулан үздэг байсан боловч эсийн бүтэц, бодисын солилцоо, генетикийн судалгааны үр дүнд тусдаа аймаг болгон ангилах болсон. Генетикийн судалгаагаар мөөг нь ургамлаас илүү амьтантай ойр хувьслын холбоотой болох нь тогтоогджээ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=24.1 Characteristics of Fungi |publisher=OpenStax |url=https://openstax.org/books/biology/pages/24-1-characteristics-of-fungi}}&lt;/ref&gt;

==Бүтэц, онцлог== Мөөгний ихэнх нь олон эстэй боловч хөрөнгө мөөг зэрэг нэг эстэй зүйлүүд мөн бий. Олон эст мөөгний бие нь нарийн утаслаг бүтэцтэй '''гиф''' (''hypha'') хэмээх утаслагуудаас бүрддэг. Гифүүд нийлж мөөгний үндсэн бие болох '''мицел''' (''mycelium'') үүсгэнэ.

Мөөгний эсийн хана нь голчлон хитин агуулдаг. Мөөг нь хлорофиллгүй учраас нарны гэрлийг ашиглан органик бодис нийлэгжүүлдэггүй. Харин гадаад орчинд фермент ялгаруулж органик бодисыг задалсны дараа үүссэн шим тэжээлийг биеэрээ шингээн авдаг.

Мөөг нь ой, хээр тал, хөрс, ялзарсан мод, ургамлын үлдэгдэл болон бусад органик бодис агуулсан орчинд ургадаг. Зарим зүйл нь амьд ургамал, амьтан болон хүний биед амьдарч, өвчин үүсгэж болно.

==Ангилал== Мөөгний аймагт олон янзын бүтэц, амьдралын хэв маяг бүхий организм багтдаг. Орчин үеийн ангилал нь морфологи, үржлийн онцлог болон молекул генетикийн судалгаанд тулгуурладаг.

Мөөгний гол бүлгүүдийн зарим нь:

'''[[Уутан мөөг]]''' (''Ascomycota'') — үржлийн спор нь уутан бүтэц дотор үүсдэг. Хөрөнгө мөөг, зарим хөгц, трюфель зэрэг энэ бүлэгт багтана.
'''[[Базиди мөөг]]''' (''Basidiomycota'') — спор нь базиди хэмээх тусгай бүтцэд үүсдэг. Олон төрлийн малгайтай мөөг энэ бүлэгт орно.
'''Хитрид мөөг''' (''Chytridiomycota'') — ихэвчлэн усан болон чийглэг орчинд амьдардаг.
'''Гломеромицет мөөг''' (''Glomeromycota'') — ургамлын үндэстэй харилцан ашигтай холбоо үүсгэдгээрээ онцлог.
Эдгээр нь мөөгний олон янз байдлыг харуулах бүлгүүдийн зарим нь юм. Мөөгний ангилал нь шинэ судалгааны үр дүнд өөрчлөгдөж болно.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ch. 24 Chapter Summary |publisher=OpenStax |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/24-chapter-summary}}&lt;/ref&gt;

==Үржил== Мөөг нь бэлгийн болон бэлгийн бус аргаар үржиж болно. Олон зүйл нь спор үүсгэх замаар үрждэг бөгөөд спор нь салхи, ус, амьтан болон бусад хүчин зүйлээр тархаж, тохиромжтой орчинд соёолон шинэ гиф үүсгэнэ.

Хөрөнгө мөөг зэрэг нэг эст мөөг нь эсийн нахиа үүсэх замаар үржиж болно. Зарим олон эст мөөгний мицелийн хэсэг салж, тохиромжтой нөхцөлд шинэ бие үүсгэдэг. Бэлгийн үржил нь удамшлын хувьсамтгай байдлыг нэмэгдүүлэхэд чухал үүрэгтэй.

==Экологийн үүрэг== Мөөг нь экосистемийн бодисын эргэлтэд чухал үүрэгтэй. Тэдгээрийн олонх нь үхсэн ургамал, амьтны үлдэгдлийг задалж, нүүрстөрөгч болон бусад шим тэжээлийн бодисыг байгальд буцаан оруулдаг.

Зарим мөөг ургамлын үндэстэй микориз хэмээх харилцан ашигтай холбоо үүсгэнэ. Энэ холбоогоор мөөг нь хөрснөөс ус, эрдэс бодис авахад ургамалд тусалдаг бол ургамал нь фотосинтезээр үүсгэсэн органик бодисынхоо тодорхой хэсгийг мөөгөнд өгдөг.

Мөн мөөг нь хүнсний сүлжээний нэг хэсэг бөгөөд хөрсний бүтэц, ургамлын өсөлт, биологийн олон янз байдалд нөлөөлдөг. Харин зарим паразит мөөг нь ургамал, амьтан болон хүнд өвчин үүсгэж болно.&lt;ref&gt;{{cite web |title=24.3 Ecology of Fungi |publisher=OpenStax |url=https://openstax.org/books/biology/pages/24-3-ecology-of-fungi}}&lt;/ref&gt;

==Хэрэглээ== Мөөгийг хүн төрөлхтөн эрт үеэс хүнс болон төрөл бүрийн үйлдвэрлэлд ашиглаж ирсэн. Зарим зүйл нь хүнсэнд хэрэглэдэг бол хөрөнгө мөөгийг талх, гурилан бүтээгдэхүүн исгэхэд ашигладаг. Мөн мөөгний зарим зүйл нь бяслаг үйлдвэрлэх, ферментацийн үйл явц болон биотехнологид чухал ач холбогдолтой.

Мөөгнөөс гарган авсан зарим нэгдлийг эмийн үйлдвэрлэлд ашигладаг. Тухайлбал, пенициллиний антибиотикийг хөгц мөөгнөөс гарган авсан судалгаа нь орчин үеийн анагаах ухаанд чухал нөлөө үзүүлсэн. Гэхдээ бүх мөөг ашигтай биш бөгөөд зарим зүйл нь хүнсийг муутгах, ургамлын өвчин үүсгэх, хорт бодис ялгаруулах зэрэг сөрөг нөлөөтэй.

==Дэлхийн бүс нутгийн төлөөлөл мөөг== Дэлхийн өнцөг булан бүрд олон төрлийн мөөг ургадаг. Тэдгээр нь хэлбэр, өнгө, амьдрах орчин, экологийн үүрэг болон хүнсний хэрэглээгээрээ ялгаатай. Зарим мөөгийг хүнсэнд хэрэглэдэг бол зарим нь хортой, зарим нь байгалийн экосистемд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Доорх зүйлүүд нь бүс нутгуудад танигдсан мөөгний жишээ бөгөөд тэдгээрийн тархалт тухайн бүс нутгаар хязгаарлагдахгүй.

===Ази=== &lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; heights=&quot;150&quot;&gt; Shiitake mushroom.jpg|Шиитаке мөөг (''Lentinula edodes'') Flammulina velutipes.jpg|Өвлийн мөөг (''Flammulina velutipes'') Hericium erinaceus.jpg|Арслангийн дэл мөөг (''Hericium erinaceus'') Volvariella volvacea.jpg|Сүрлэн мөөг (''Volvariella volvacea'') &lt;/gallery&gt;

Ази тивд шиитаке, өвлийн мөөг, арслангийн дэл мөөг, сүрлэн мөөг зэрэг хүнсний болон уламжлалт хэрэглээтэй мөөгний зүйлүүд өргөн танигдсан. Эдгээрийн заримыг олон оронд тариалангийн аргаар ургуулдаг.

===Европ=== &lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; heights=&quot;150&quot;&gt; Boletus edulis.jpg|Цагаан мөөг (''Boletus edulis'') Cantharellus cibarius.jpg|Шар мөөг (''Cantharellus cibarius'') Amanita muscaria.jpg|Улаан ялаа мөөг (''Amanita muscaria'') Macrolepiota procera.jpg|Өндөр ишт малгайтай мөөг (''Macrolepiota procera'') &lt;/gallery&gt;

Европын ой модонд цагаан мөөг, шар мөөг зэрэг зүйлүүд ургадаг. Харин улаан ялаа мөөг нь тод улаан малгай, цагаан толбоороо танигддаг боловч хорт болон сэтгэцэд нөлөөлөх бодис агуулдаг.

===Африк=== &lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; heights=&quot;150&quot;&gt; Termitomyces titanicus.jpg|Термитийн үүртэй холбоотой мөөг (''Termitomyces'') Pleurotus ostreatus.jpg|Хясаан мөөг (''Pleurotus ostreatus'') Agaricus bisporus.jpg|Хоёр спорот шампиньон (''Agaricus bisporus'') &lt;/gallery&gt;

Африкийн халуун орны болон саваннын бүсэд термитийн үүртэй холбоотой мөөгний олон зүйл ургадаг. Мөн хясаан мөөг зэрэг зүйлүүдийг хүнсэнд хэрэглэж, зарим бүс нутагт тариалангийн аргаар ургуулдаг.

===Хойд Америк=== &lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; heights=&quot;150&quot;&gt; Morchella esculenta.jpg|Энгийн морел мөөг (''Morchella esculenta'') Cantharellus cibarius.jpg|Шар мөөг (''Cantharellus cibarius'') Amanita muscaria.jpg|Улаан ялаа мөөг (''Amanita muscaria'') &lt;/gallery&gt;

Хойд Америкийн ой, уулын бүс нутагт морел, шар мөөг болон олон төрлийн малгайтай мөөг ургадаг. Эдгээр нь ойн экосистемийн нэг хэсэг бөгөөд зарим зүйл нь хүнсний болон худалдааны ач холбогдолтой.

===Өмнөд Америк=== &lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; heights=&quot;150&quot;&gt; Agaricus bisporus.jpg|Хоёр спорот шампиньон (''Agaricus bisporus'') Pleurotus ostreatus.jpg|Хясаан мөөг (''Pleurotus ostreatus'') &lt;/gallery&gt;

Өмнөд Америкийн халуун орны ой, сэрүүн бүсийн ой болон бэлчээрт олон төрлийн мөөг ургадаг. Тэдгээр нь органик бодисыг задлах, шим тэжээлийн бодисын эргэлтийг хангах, ургамлын үндэстэй харилцан ашигтай холбоо үүсгэх зэрэг экологийн чухал үүрэгтэй.

===Далайн орнууд=== &lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; heights=&quot;150&quot;&gt; Amanita muscaria.jpg|Улаан ялаа мөөг (''Amanita muscaria'') Pleurotus ostreatus.jpg|Хясаан мөөг (''Pleurotus ostreatus'') &lt;/gallery&gt;

Австрали, Шинэ Зеланд болон Номхон далайн арлуудад нутгийн унаган болон бусад бүс нутгаас тархсан олон төрлийн мөөг бий. Тэдгээрийн тархалт нь уур амьсгал, хөрс, ургамлын бүрхэвч болон бусад экологийн хүчин зүйлээс хамаардаг.

==Хүнсний болон хорт мөөг== Мөөгний зарим зүйл нь хүнсэнд тохиромжтой боловч зарим нь хортой, бүр үхэлд хүргэх аюултай. Хорт болон идэж болох мөөг нь гадаад төрхөөрөө төстэй байх тохиолдол бий. Иймээс зөвхөн өнгө, үнэр, хэлбэрээр нь мөөгийг аюулгүй гэж тодорхойлох боломжгүй.

Зэрлэг мөөгийг төрөл зүйлийг нь мэргэжлийн түвшинд баттай таньж тогтоогоогүй бол хүнсэнд хэрэглэхгүй байх нь зүйтэй. Мөөгийг чанах, шарах зэрэг аргаар боловсруулах нь бүх төрлийн мөөгний хорыг устгадаггүй.

==Тархалт ба олон янз байдал== Мөөг нь туйлын бүсээс эхлээд халуун орны ой хүртэл дэлхийн олон янзын орчинд тархсан. Тэдгээрийн хэмжээ, хэлбэр, амьдрах орчин маш олон янз бөгөөд зарим нь микроскопоор л харагдах бол заримынх нь мицел өргөн талбайг хамарч чаддаг.

Дэлхий дээрх мөөгний нийт зүйлийн тоо бүрэн тогтоогдоогүй байна. Судалгааны арга, ангилал болон шинэ зүйл нээн илрүүлэх явцаас шалтгаалан тооцоолол өөр өөр байдаг. Иймээс мөөгний зүйлийн тоог нэг тогтсон тоогоор илэрхийлэхээс илүүтэй одоогоор шинжлэх ухаанд бүртгэгдсэн зүйлүүд болон нийт боломжит зүйлийн тооцоог ялгаж ойлгох шаардлагатай.</text>
      <sha1>hzsxrxituxua8eynifl5ucvfmn8t4gh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873830</id>
      <parentid>873829</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T01:37:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14585" sha1="1pf8abreg50x55o20pl457hb043vury" xml:space="preserve">[[Файл:Fungi Diversity.jpg|thumb|Мөөгний олон янз байдал]]

'''Мөөг''' нь [[мөөгний аймаг|мөөгний аймагт]] хамаарах, [[эукариот]] эс бүхий амьд биетүүдийн ерөнхий нэр юм. Мөөг нь [[ургамал]] болон [[амьтан]]аас ялгаатай бөгөөд [[фотосинтез]] явуулдаггүй, органик бодисыг задлан шим тэжээлээ авдаг. Зарим мөөг нь малгай, иш бүхий үр жимслэх биетэй байдаг бол зарим нь хөгц, хөрөнгө мөөг зэрэг өөр хэлбэрээр оршино.

Мөөгийг судалдаг шинжлэх ухааныг '''[[микологи]]''' (''mycology'') гэдэг. Өмнө нь мөөгийг ургамлын аймагт хамааруулан үздэг байсан боловч эсийн бүтэц, бодисын солилцоо, генетикийн судалгааны үр дүнд тусдаа аймаг болгон ангилах болсон. Генетикийн судалгаагаар мөөг нь ургамлаас илүү амьтантай ойр хувьслын холбоотой болох нь тогтоогджээ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=24.1 Characteristics of Fungi |publisher=OpenStax |url=https://openstax.org/books/biology/pages/24-1-characteristics-of-fungi}}&lt;/ref&gt;

==Бүтэц, онцлог==
Мөөгний ихэнх нь олон эстэй боловч хөрөнгө мөөг зэрэг нэг эстэй зүйлүүд мөн бий. Олон эст мөөгний бие нь нарийн утаслаг бүтэцтэй '''гиф''' (''hypha'') хэмээх утаслагуудаас бүрддэг. Гифүүд нийлж мөөгний үндсэн бие болох '''мицел''' (''mycelium'') үүсгэнэ.

Мөөгний эсийн хана нь голчлон хитин агуулдаг. Мөөг нь хлорофиллгүй учраас нарны гэрлийг ашиглан органик бодис нийлэгжүүлдэггүй. Харин гадаад орчинд фермент ялгаруулж органик бодисыг задалсны дараа үүссэн шим тэжээлийг биеэрээ шингээн авдаг.

Мөөг нь ой, хээр тал, хөрс, ялзарсан мод, ургамлын үлдэгдэл болон бусад органик бодис агуулсан орчинд ургадаг. Зарим зүйл нь амьд ургамал, амьтан болон хүний биед амьдарч, өвчин үүсгэж болно.

==Ангилал==
Мөөгний аймагт олон янзын бүтэц, амьдралын хэв маяг бүхий организм багтдаг. Орчин үеийн ангилал нь морфологи, үржлийн онцлог болон молекул генетикийн судалгаанд тулгуурладаг.

Мөөгний гол бүлгүүдийн зарим нь:

'''[[Уутан мөөг]]''' (''Ascomycota'') — үржлийн спор нь уутан бүтэц дотор үүсдэг. Хөрөнгө мөөг, зарим хөгц, трюфель зэрэг энэ бүлэгт багтана.
'''[[Базиди мөөг]]''' (''Basidiomycota'') — спор нь базиди хэмээх тусгай бүтцэд үүсдэг. Олон төрлийн малгайтай мөөг энэ бүлэгт орно.
'''Хитрид мөөг''' (''Chytridiomycota'') — ихэвчлэн усан болон чийглэг орчинд амьдардаг.
'''Гломеромицет мөөг''' (''Glomeromycota'') — ургамлын үндэстэй харилцан ашигтай холбоо үүсгэдгээрээ онцлог.
Эдгээр нь мөөгний олон янз байдлыг харуулах бүлгүүдийн зарим нь юм. Мөөгний ангилал нь шинэ судалгааны үр дүнд өөрчлөгдөж болно.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ch. 24 Chapter Summary |publisher=OpenStax |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/24-chapter-summary}}&lt;/ref&gt;

==Үржил==
Мөөг нь бэлгийн болон бэлгийн бус аргаар үржиж болно. Олон зүйл нь спор үүсгэх замаар үрждэг бөгөөд спор нь салхи, ус, амьтан болон бусад хүчин зүйлээр тархаж, тохиромжтой орчинд соёолон шинэ гиф үүсгэнэ.

Хөрөнгө мөөг зэрэг нэг эст мөөг нь эсийн нахиа үүсэх замаар үржиж болно. Зарим олон эст мөөгний мицелийн хэсэг салж, тохиромжтой нөхцөлд шинэ бие үүсгэдэг. Бэлгийн үржил нь удамшлын хувьсамтгай байдлыг нэмэгдүүлэхэд чухал үүрэгтэй.

==Экологийн үүрэг==
Мөөг нь экосистемийн бодисын эргэлтэд чухал үүрэгтэй. Тэдгээрийн олонх нь үхсэн ургамал, амьтны үлдэгдлийг задалж, нүүрстөрөгч болон бусад шим тэжээлийн бодисыг байгальд буцаан оруулдаг.

Зарим мөөг ургамлын үндэстэй микориз хэмээх харилцан ашигтай холбоо үүсгэнэ. Энэ холбоогоор мөөг нь хөрснөөс ус, эрдэс бодис авахад ургамалд тусалдаг бол ургамал нь фотосинтезээр үүсгэсэн органик бодисынхоо тодорхой хэсгийг мөөгөнд өгдөг.

Мөн мөөг нь хүнсний сүлжээний нэг хэсэг бөгөөд хөрсний бүтэц, ургамлын өсөлт, биологийн олон янз байдалд нөлөөлдөг. Харин зарим паразит мөөг нь ургамал, амьтан болон хүнд өвчин үүсгэж болно.&lt;ref&gt;{{cite web |title=24.3 Ecology of Fungi |publisher=OpenStax |url=https://openstax.org/books/biology/pages/24-3-ecology-of-fungi}}&lt;/ref&gt;

==Хэрэглээ==
Мөөгийг хүн төрөлхтөн эрт үеэс хүнс болон төрөл бүрийн үйлдвэрлэлд ашиглаж ирсэн. Зарим зүйл нь хүнсэнд хэрэглэдэг бол хөрөнгө мөөгийг талх, гурилан бүтээгдэхүүн исгэхэд ашигладаг. Мөн мөөгний зарим зүйл нь бяслаг үйлдвэрлэх, ферментацийн үйл явц болон биотехнологид чухал ач холбогдолтой.

Мөөгнөөс гарган авсан зарим нэгдлийг эмийн үйлдвэрлэлд ашигладаг. Тухайлбал, [[пенициллин]]ий антибиотикийг хөгц мөөгнөөс гарган авсан судалгаа нь орчин үеийн анагаах ухаанд чухал нөлөө үзүүлсэн. Гэхдээ бүх мөөг ашигтай биш бөгөөд зарим зүйл нь хүнсийг муутгах, ургамлын өвчин үүсгэх, хорт бодис ялгаруулах зэрэг сөрөг нөлөөтэй.

==Дэлхийн бүс нутгийн төлөөлөл мөөг==
Дэлхийн өнцөг булан бүрд олон төрлийн мөөг ургадаг. Тэдгээр нь хэлбэр, өнгө, амьдрах орчин, экологийн үүрэг болон хүнсний хэрэглээгээрээ ялгаатай. Зарим мөөгийг хүнсэнд хэрэглэдэг бол зарим нь хортой, зарим нь байгалийн экосистемд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Доорх зүйлүүд нь бүс нутгуудад танигдсан мөөгний жишээ бөгөөд тэдгээрийн тархалт тухайн бүс нутгаар хязгаарлагдахгүй.

===Ази===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; heights=&quot;150&quot;&gt; Shiitake mushroom.jpg|Шиитаке мөөг (''Lentinula edodes'') Flammulina velutipes.jpg|Өвлийн мөөг (''Flammulina velutipes'') Hericium erinaceus.jpg|Арслангийн дэл мөөг (''Hericium erinaceus'') Volvariella volvacea.jpg|Сүрлэн мөөг (''Volvariella volvacea'') &lt;/gallery&gt;

Ази тивд шиитаке, өвлийн мөөг, арслангийн дэл мөөг, сүрлэн мөөг зэрэг хүнсний болон уламжлалт хэрэглээтэй мөөгний зүйлүүд өргөн танигдсан. Эдгээрийн заримыг олон оронд тариалангийн аргаар ургуулдаг.

===Европ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; heights=&quot;150&quot;&gt; Boletus edulis.jpg|Цагаан мөөг (''Boletus edulis'') Cantharellus cibarius.jpg|Шар мөөг (''Cantharellus cibarius'') Amanita muscaria.jpg|Улаан ялаа мөөг (''Amanita muscaria'') Macrolepiota procera.jpg|Өндөр ишт малгайтай мөөг (''Macrolepiota procera'') &lt;/gallery&gt;

Европын ой модонд цагаан мөөг, шар мөөг зэрэг зүйлүүд ургадаг. Харин улаан ялаа мөөг нь тод улаан малгай, цагаан толбоороо танигддаг боловч хорт болон сэтгэцэд нөлөөлөх бодис агуулдаг.

===Африк===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; heights=&quot;150&quot;&gt; Termitomyces titanicus.jpg|Термитийн үүртэй холбоотой мөөг (''Termitomyces'') Pleurotus ostreatus.jpg|Хясаан мөөг (''Pleurotus ostreatus'') Agaricus bisporus.jpg|Хоёр спорот шампиньон (''Agaricus bisporus'') &lt;/gallery&gt;

Африкийн халуун орны болон саваннын бүсэд термитийн үүртэй холбоотой мөөгний олон зүйл ургадаг. Мөн хясаан мөөг зэрэг зүйлүүдийг хүнсэнд хэрэглэж, зарим бүс нутагт тариалангийн аргаар ургуулдаг.

===Хойд Америк===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; heights=&quot;150&quot;&gt; Morchella esculenta.jpg|Энгийн морел мөөг (''Morchella esculenta'') Cantharellus cibarius.jpg|Шар мөөг (''Cantharellus cibarius'') Amanita muscaria.jpg|Улаан ялаа мөөг (''Amanita muscaria'') &lt;/gallery&gt;

Хойд Америкийн ой, уулын бүс нутагт морел, шар мөөг болон олон төрлийн малгайтай мөөг ургадаг. Эдгээр нь ойн экосистемийн нэг хэсэг бөгөөд зарим зүйл нь хүнсний болон худалдааны ач холбогдолтой.

===Өмнөд Америк===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; heights=&quot;150&quot;&gt; Agaricus bisporus.jpg|Хоёр спорот шампиньон (''Agaricus bisporus'') Pleurotus ostreatus.jpg|Хясаан мөөг (''Pleurotus ostreatus'') &lt;/gallery&gt;

Өмнөд Америкийн халуун орны ой, сэрүүн бүсийн ой болон бэлчээрт олон төрлийн мөөг ургадаг. Тэдгээр нь органик бодисыг задлах, шим тэжээлийн бодисын эргэлтийг хангах, ургамлын үндэстэй харилцан ашигтай холбоо үүсгэх зэрэг экологийн чухал үүрэгтэй.

===Далайн орнууд===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; heights=&quot;150&quot;&gt; Amanita muscaria.jpg|Улаан ялаа мөөг (''Amanita muscaria'') Pleurotus ostreatus.jpg|Хясаан мөөг (''Pleurotus ostreatus'') &lt;/gallery&gt;

Австрали, Шинэ Зеланд болон Номхон далайн арлуудад нутгийн унаган болон бусад бүс нутгаас тархсан олон төрлийн мөөг бий. Тэдгээрийн тархалт нь уур амьсгал, хөрс, ургамлын бүрхэвч болон бусад экологийн хүчин зүйлээс хамаардаг.

==Хүнсний болон хорт мөөг==
Мөөгний зарим зүйл нь хүнсэнд тохиромжтой боловч зарим нь хортой, бүр үхэлд хүргэх аюултай. Хорт болон идэж болох мөөг нь гадаад төрхөөрөө төстэй байх тохиолдол бий. Иймээс зөвхөн өнгө, үнэр, хэлбэрээр нь мөөгийг аюулгүй гэж тодорхойлох боломжгүй.

Зэрлэг мөөгийг төрөл зүйлийг нь мэргэжлийн түвшинд баттай таньж тогтоогоогүй бол хүнсэнд хэрэглэхгүй байх нь зүйтэй. Мөөгийг чанах, шарах зэрэг аргаар боловсруулах нь бүх төрлийн мөөгний хорыг устгадаггүй.

==Тархалт ба олон янз байдал==
Мөөг нь туйлын бүсээс эхлээд халуун орны ой хүртэл дэлхийн олон янзын орчинд тархсан. Тэдгээрийн хэмжээ, хэлбэр, амьдрах орчин маш олон янз бөгөөд зарим нь микроскопоор л харагдах бол заримынх нь мицел өргөн талбайг хамарч чаддаг.

Дэлхий дээрх мөөгний нийт зүйлийн тоо бүрэн тогтоогдоогүй байна. Судалгааны арга, ангилал болон шинэ зүйл нээн илрүүлэх явцаас шалтгаалан тооцоолол өөр өөр байдаг. Иймээс мөөгний зүйлийн тоог нэг тогтсон тоогоор илэрхийлэхээс илүүтэй одоогоор шинжлэх ухаанд бүртгэгдсэн зүйлүүд болон нийт боломжит зүйлийн тооцоог ялгаж ойлгох шаардлагатай.

[[Ангилал:Мөөгний аймаг]]</text>
      <sha1>1pf8abreg50x55o20pl457hb043vury</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цагаан хошоон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64078</id>
    <revision>
      <id>873793</id>
      <parentid>812090</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:36:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13053" sha1="ohb5hzch2zv2rkdjiwbjopugxw5a6og" xml:space="preserve">{{taxobox
|image = Apis mellifera - Melilotus albus - Keila.jpg
|regnum = [[Ургамал]]
|unranked_divisio = [[Цэцэгт ургамал]]
|unranked_classis = [[Эвдикот]]
|unranked_ordo = [[Розид]]
|ordo = [[Fabales]]
|familia = [[Буурцагтан]]
|subfamilia = [[Цэцэгт буурцагтан]]
|tribus = [[Хошоонгор]]
|genus = ''[[Хошоон]]''
|species = '''''Цагаан хошоон'''''
|binomial = ''Melilotus albus''
|binomial_authority = [[Фридрих Казимир Медикус|Medik.]]
}}
[[File:Melilotus albus MHNT.BOT.2008.1.31.jpg|thumb|Цагаан хошоон ({{lang-la|Melilotus albus}}), [[Тулусын байгалийн түүхийн музей]], [[Франц]]]]

'''Цагаан хошоон''' ({{lang-la|Melilotus albus Medik.}}) нь [[Буурцагтан|буурцагтны]] [[Овог (биологи)|овгийн]], өвслөг, нэг ба хоёр наст, [[хошоон]]ы [[Төрөл (биологи)|төрлийн]] нэгэн [[зүйл]] ургамал.&lt;ref name=Mongolian_species&gt;{{cite web |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |publisher=[[Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо]] |url=https://jornada.nmsu.edu/files/Mongolian_species.pdf |format=pdf |accessdate=2017-02-06 |archive-date=2013-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206174417/http://jornada.nmsu.edu/files/Mongolian_species.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Зарим оронд [[тэжээлийн ургамал]] байдлаар тариалагддаг ба гайхамшигтай [[балт ургамал]]. Хатаахад нэмэгддэг өвөрмөц чихэрлэг үнэртэй ба энэ нь түүнд агуулагддаг [[кумарин]]тэй холбоотой. Англиар ''bokhara clover'', ''honey clover'', ''tree clover'', ''sweet clover'', ''white-flowered sweet clover'', ''white sweet clover'', ''white melilot'' гэж олон янзаар нэрлэдэг ба эдгээр нэрийг авахад нь түүний чихэрлэг үнэр нөлөөлсөн бололтой. Цагаан хошооны орос нэр нь ''до́нник бе́лый''.

== Тархалт ==
Цагаан хошоон нь [[Ази]] ба [[Европ]]оос гаралтай. XVII-р зуунд [[Хойд Америк]]т малын тэжээл байдлаар хүргэгдэж тархсан, унаган ургамлуудыг нь шахаж буй [[түүрэмгийлэгч зүйл]]д ({{lang-en|invasive species}}) тооцогддог.

== Сорт ==
=== Поволжский ===
Поволжский сортын цагаан хошооныг [[ОХУ]]-ын [[Самара муж]]ийн Поволжскийн хүрээлэнд гарган авч, 1998 онд бүртгүүлсэн. Поволжский сорт нь нэг наст, 140 - 180 см өндөр ургадаг. Үр нь шар өнгөтэй, зууван, 2.5 мм урттай, 2 мм өнгөнтэй [[буурцаг]]. 1000 үрийн жин 2.2 - 2.8 гр. Үрийн хатуулаг 4-5%. Вегетацийн хугацаа 100 - 120 хоног. Поволжский сортын цагаан хошоон нь хөнгөн [[Хөрс|элсэрхэг]], хар ({{lang-ru|чернозем}}), шохойлог, [[Хөрсний pH|давслаг]] хөрсөнд сайн ургадаг, давс ба хуурайшилд тэсвэртэй. 7 - 9 саруудад цэцэглэж, үр жимс нь боловсорч гүйцэнэ. Нэг ургамал 550 ба түүнээс дээш тооны үр өнгө. Цэгэглэлтийн үед 100 кг ногоон масс нь 18.5 тэжээлийн нэгж ба 3.1 кг шингэцтэй уургийг агуулдаг. Ургацын хэмжээ, ногоон массынх 25 - 27 тн/га, үрийнх 2 - 6 цн/га. Үрийн зориулалттай тариалах тохиолдолд нэг га талбайд 10 кг, тэжээлийнхэд 19 - 26 кг үрийг ашиглана. [[Стратификаци]] хийсэн тохиолдолд үрийн соёлолт 30 - 50 хувь нэмэгдэнэ. Үр суулгах гүн 2 - 5 см. Поволжский сортын цагаан хошооны үр нь соёлох чадвараа арав гаруй жил хадгална. Түүнийг [[ногоон бордуур]] байдлаар ашигладаг, ялангуяа янз бүрийн давслаг, [[Хөрсний pH|хужирлаг]] хөрсүүдийг засахад маш их ирээдүйтэй.&lt;ref&gt;[https://sites.google.com/site/donnikibest/sorta-donnika/donnik-belyj-sort-povolzskij]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}Донник белый, сорт Поволжский.&lt;/ref&gt;

Энэ сорт нь маш сайн [[балт ургамал]] ба 400 - 600 кг/га балын ургацыг өгдөг. Бал нь үнэр амт сайтай ба сайн чанарын балны тоонд багтана. Цагаан хошооны балаар [[Балт зөгий|зөгий]] өвөлжих боломжтой.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://semena58.ru/index.php/donnik-belyj-odnoletnij/povolzhskij |wayback=20170201084248 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 20:38:04 InternetArchiveBot }}Донник белый однолетний, Поволжский.&lt;/ref&gt;

== Ногоон бордуур ==
=== Тэжээл шингээгч === 
Цагаан хошоон нь [[фосфор]], [[кали]], болон бусад [[Ургамлын тэжээл|тэжээлүүдийг]] хөрсний үл уусах [[Эрдэс|эрдсүүдээс]] авах өндөр чадвартай ба энэ тал дээр түүнтэй зэрэгцэх [[бүрхүүл ургамал]] үгүй юм. Түүний үндэсний салаанууд нь хөрсний үл хөндөгдсөн хэсгүүдээс тэжээлийг авах ба хожим түүнийг ялзрах үед эдгээр тэжээлүүд нь дараачийн ургамалд хүртээмжтэй болдог. &lt;ref&gt;[http://www.sare.org/Learning-Center/Books/Managing-Cover-Crops-Profitably-3rd-Edition/Text-Version/Legume-Cover-Crops/Sweet-Clovers], Managing Cover Crops Profitably, 3rd Edition. Хуудас 361.&lt;/ref&gt;

[[Саскачеван]]д ([[Канад]]) 34 жилийн турш хийсэн судалгаагаар, хөрсний фосфорын хүртээмж доошлох тусам өссөөр, 244 см (8 ft) гүнд хамгийн өндөр түвшинд хүрсэн байна. Өвөлжих буудай нь зусах буудайтай харьцуулахад гүн үндэслэдэг учир илүү гүнээс фосфорыг авч чаддаг бол зусах буудай үгүй. [[Микориза]] (VAM) мөөгөнцөрүүд нь [[буурцагтан|буурцагтны овгийн]] ургамлуудын үндэстэй харилцаанд орж хүртээмжтэй фосфорын агууламжыг нэмэгдүүлдэг. &lt;ref&gt;[http://www.sare.org/Learning-Center/Books/Managing-Cover-Crops-Profitably-3rd-Edition/Text-Version/Legume-Cover-Crops/Sweet-Clovers], Managing Cover Crops Profitably, 3rd Edition. Хуудас 69, 70&lt;/ref&gt;

=== Азотын эх сурвалж ===
[[Бордоо#Азотын бордоо|Азотын бордоо]] өргөн тархаагүй байх үед дээд Ойрх умардад хэрэглэгдэж байсан уламжлалт ногоон бордуур. Цагаан хошоон нь нэг га талбайн хөрсөнд 112 кг [[азот]]ыг, тэжээл ба [[ус]] хангалттай үед 224 кг азотыг тус тус хуримтлуулдаг. [[Охайо]] мужид 5-р сарын 15-н гэхэд нэг га талбайн хөрсөнд хуримтлагдсан азотын хэмжээ 140 кг, 6-р сарын 22 нд 174 кг-д хүрдэг бол [[Иллинойс]]ын судлаачид 290 кг гэдэг тоог мэдээлсэн байдаг.

=== Арвин биомасс ===
Хоёр наст цагаан хошооныг хавар тариалаад хоёр жил болгоход 8.4 - 10,0 тн/га (хуурай жингээр тооцоход) [[биомасс]]ыг өгнө. Эхний жил 3.4 - 3.9 тн/га, хоёр дахь жил 5.0 - 6.2 тн/га байна. Зарим тохиолдолд хоёр дахь жилийн ургац 9.5 тн/га хүрдэг. Цагаан хошоон нь их хэмжээний органик материйг хөрсөнд өгч, хөрсний бүтцийг сайжруулдаг.&lt;ref&gt;[http://www.sare.org/Learning-Center/Books/Managing-Cover-Crops-Profitably-3rd-Edition/Text-Version/Legume-Cover-Crops/Sweet-Clovers], Managing Cover Crops Profitably, 3rd Edition. Хуудас 451&lt;/ref&gt;

=== Хөрс сийрүүлэгч ===
[[Шар хошоон]]ы гол үндэс нь 30 см орчим урттай, олон салаатай ба эдгээр салаанууд нь агаартай хөрсөнд 1.5 мерт гүнд нэвтэрч, хөрсийг сийрэгжүүлж, нягтралаас хамгаална. Цагаан хошоон нь хүчтэй гол үндэстэй ч тэр нь сайн судлагдаагүй.

=== Ганд тэсвэртэй ===
Хошоон нь дулаан уур амьсгалд хамгийн их биомасс үйлдвэрлэдэг буурцагтан ба энэ үзүүлэлтээрээ [[Таримал царгас|царгасыг]] ч давдаг. Ган тэсвэрлэх чадвараараа бусад бүх бүрхүүл ургамлаас илүү гардаг. Энэ үзүүлэлтээрээ [[шар хошоон]] нь цагаанаас илүү байдаг.

=== Ашигтай шавьж цуглуулагч ===
Цагаан хошоон нь [[балт зөгий]], [[тахинид|тахинид ялаа]] ба том махчин (жижиг биш) зөгий зэрэг ашигтай шавьжуудыг татдаг.

=== Өргөн хүрээнд нутагшмал ===
Хошоон нь налуу, замын хажуу, уурхайн овоолго зэрэг үржил шимгүй хөрстэй, [[Хөрсний pH|дундаж давсархаг]] эсвэл 6.0 дээш рН-тай нөхцөлд ургасан тааралддаг.&lt;ref&gt;[http://www.sare.org/Learning-Center/Books/Managing-Cover-Crops-Profitably-3rd-Edition/Text-Version/Legume-Cover-Crops/Sweet-Clovers], Managing Cover Crops Profitably, 3rd Edition. Хуудас 183&lt;/ref&gt; Хошоон нь далайн түвшнээс дээш 1200 метр хүртэл өндөр, хүнд хөрс, халуун, хортон шавьж, өвчлөл зэрэгт гойд тэсвэртэй&lt;ref&gt;[http://www.sare.org/Learning-Center/Books/Managing-Cover-Crops-Profitably-3rd-Edition/Text-Version/Legume-Cover-Crops/Sweet-Clovers], Managing Cover Crops Profitably, 3rd Edition. Хуудас 120&lt;/ref&gt; ба жилд 150 мм хур тунадас байхад л ургах чадвартай.

== Монголд ==
Гацуурт компани 2015 оноос эхлэн сэлгээнд тариалж эхэлсэн байна.&lt;ref&gt;[http://www.gatsuurt.mn/%D1%81%D1%8D%D0%BB%D0%B3%D1%8D%D1%8D%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%83%D0%B4/]{{Dead link|date=Хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Гацуурт ХХК.&lt;/ref&gt; Ногоон бордуур, бүрхүүл ургамлыг ашиглах нь Монгол орны Төв, Хэнтий, Дорнод, Өвөрхангай зэрэг аймгуудын газар тариалангийн эдэлбэр газруудын хөрсний чанар, үржил шимийг сайжруулах, хамгийн зардал багатай шийдлүүдийн нэг байж болох талтай.

== Эх сурвалж ==
{{reflist}}

== Ном зохиол ==
* {{cite book | author=Neltje Blanchan|Blanchan, Neltje | title=Wild Flowers Worth Knowing | year=2005 | publisher=Project Gutenberg Literary Archive Foundation}}

== Гадаад холбоос ==
*[https://web.archive.org/web/20160401113545/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?3691,4147,4148 Jepson Manual Treatment]
*[https://web.archive.org/web/20101006071456/http://www.missouriplants.com/Whitealt/Melilotus_alba_page.html Missouri Plants Photo Profile]

{{commons|Melilotus alba}}

[[Category:Ургамал]]
[[Category:Буурцагтан]]

[[Category:Эмийн ургамал]]
[[Category:Ногоон бордуур]]</text>
      <sha1>ohb5hzch2zv2rkdjiwbjopugxw5a6og</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улс орнуудын нэрийн утга учир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66614</id>
    <revision>
      <id>873778</id>
      <parentid>873550</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T12:14:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134542" sha1="06hpatp6ykwroqosifw0g74haky96uq" xml:space="preserve">Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно.

==А==

=== {{AUS}} ===
Эртний Ромын &quot;Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг&quot; номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр &quot;Өмнөдийн газар нутаг&quot; гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан &lt;ref&gt;[[Purchas, Samuel]]. &quot;[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]&quot;, in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.&lt;/ref&gt; бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.&lt;ref name=&quot;Flind&quot;&gt;Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.&lt;/ref&gt; Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ &quot;Австрали&quot; гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.&lt;ref&gt;Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.&lt;/ref&gt; Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад &quot;Австрали&quot; хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}&lt;/ref&gt;   

=== {{AUT}} ===
Герман хэлний &quot;Өстеррайх&quot; гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан &quot;Австри&quot; гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь &quot;Дорнын газар нутаг&quot; гэсэн утга бүхий Герман үг юм.&lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]&quot;.&lt;/ref&gt;  Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд &quot;Дорны эзэнт гүрэн&quot; гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. 

=== {{AZE}} ===
Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн &quot;Азербайжан&quot; буюу &quot;Атропатуудын газар нутаг&quot; гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр &quot;Галнаас аврагдагсад&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border.&quot; from Kroll, S.E. &quot;Media Atropatene&quot;. 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.&lt;/ref&gt; Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. &quot;Галнаас аврагдагсад&quot; гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж &quot;Атропат&quot; буюу &quot;Галнаас чөлөөлөгсөд&quot; гэх нэр үүссэн домогтой.&lt;ref&gt;[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.&lt;/ref&gt; ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),&lt;ref&gt;[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&amp;pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. &amp; F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.&lt;/ref&gt; 
::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор &quot;Закавказе&quot; гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. 

=== {{ALB}} ===
&quot;Албани&quot; гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь &quot;Альба&quot; буюу Латин хэлний &quot;цагаан&quot; гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний &quot;альб&quot; буюу &quot;толгод&quot; гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай &quot;Албаничуудын газар нутаг&quot; гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.&lt;ref name=&quot;OEtDalb&quot;&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&amp;searchmode=none Albania]&quot;.&lt;/ref&gt; Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.&lt;ref name=&quot;MAhist&quot;&gt;[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.&lt;/ref&gt; Анна Комненагын &quot;Алексиад&quot; зохиолд &quot;Албанон&quot; эсвэл &quot;Арбанон&quot; гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.&lt;ref&gt;Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.&lt;/ref&gt;  Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед &quot;Альбани&quot; гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий.   
::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа &quot;Шкипери&quot; хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр &quot;шкип&quot; гэдэг нь &quot;Бүгдийг ойлгож ухаарах&quot; гэсэн утга агуулдаг.&lt;ref&gt;Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}&lt;/ref&gt; Сүүлийн үед &quot;Шкипонье&quot; буюу &quot;Бүргэд&quot; гэсэн утгатай буюу &quot;Бүргэдүүдийн газар нутаг&quot; гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ.

=== {{ALG}} ===
Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр &quot;Чезайр&quot; буюу &quot;арлууд&quot; гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд &quot;Альжер&quot;, Каталон хэлэнд &quot;Алджер&quot; гэж нэвтрэн орсон байдаг.&lt;ref name=&quot;leschi&quot;&gt;[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in &quot;[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]&quot;. {{fr icon}}&lt;/ref&gt; Анх &quot;Алжир&quot; гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар &quot;Жазаир Бани Мазганна&quot; буюу Мазганнагын үр садын арлууд&quot; гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр &quot;Сарны туяа&quot; гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.&lt;ref&gt;Yver., G. &quot;[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&amp;pg=PA257 Alger]&quot;. ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.&lt;/ref&gt; 2011}}


=== {{USA}} ===
Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах &quot;Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт&quot; анхлан дурдсанаар &quot;Америкийн нэгдсэн улс&quot; гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд &quot;Америкийн нэгдсэн улс&quot;, олон нийт, ард нийтийн дунд &quot;Нэгдсэн улс&quot; гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. &quot;Америк&quot; гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг &quot;Америка&quot; гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг.

=== {{ANG}} ===
Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.&lt;ref&gt;Heywood, Linda M. &amp; Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&amp;pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.&lt;/ref&gt; Угтаа &quot;Ндонгочуудын газар нутаг&quot; гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр &quot;Нгола а килуанже&quot; буюу &quot;төмрийн дархадын ахлагч&quot; гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.&lt;ref&gt;Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&amp;pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Collins, Robert O. &amp; Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&amp;pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.&lt;/ref&gt;

=== {{AND}} ===
Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын &quot;Марка Хиспаника&quot; номонд дурдсанаар &quot;Ад-Дарра&quot; буюу &quot;Ой мод&quot; гэх Араб үгнээс &lt;ref&gt;{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast &amp; Co|location=New York, USA}}&lt;/ref&gt; эсвэл Наварро-Арагон хэлний &quot;Андурриал&quot; буюу &quot;Бэлчирийн нутаг&quot; гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.&lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra].&quot; Accessed 16 September 2011.&lt;/ref&gt; 

=== {{ATG}} ===
Антигуа: Испани хэлний &quot;Антежо&quot; &lt;ref name=&quot;HistAnti&quot;&gt;Oliver, Vere Langford.&lt;!--sic--&gt; [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.&lt;/ref&gt; буюу &quot;Эртний&quot; гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб &quot;Санта Мариа ла Антигуа&quot; хэмээн ашигласан байдаг.&lt;ref&gt;Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. &quot;{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}.&quot; Accessed 23 September 2011&lt;/ref&gt;  
:'''Барбуда''' Испаний хэлний &quot;Барбодо&quot; буюу &quot;Сахалтай&quot; гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг.

=== {{UAE}} ===
Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. 

=== {{ARG}} ===
Испани хэлний &quot;Аргенто&quot; буюу &quot;Мөнгөлөг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата &quot;Мөнгөн гол&quot; гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо &quot;Ла Аргентина&quot; буюу &quot;Мөнгөн уст нутаг&quot; хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.&lt;ref name=&quot;BritRdlP&quot;&gt;{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}&lt;/ref&gt; 

=== {{ARM}} ===
Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд &quot;Арменой&quot; гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. &quot;Арменой&quot; эсвэл &quot;Армина&quot; гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;Ар&quot; буюу &quot;Байгуулсан, үүссэн&quot; гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод &quot;ар&quot; гэх үгнээс үүссэн &quot;Арарат, Арян, Арта&quot; зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.&lt;ref&gt;[[Gamkrelidze, Tamaz]] &amp; [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. &quot;The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages&quot;.{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mallory, James P. &quot;Kuro-Araxes Culture&quot;. ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.&lt;/ref&gt;  

=== {{AFG}} === 
16-р зуунд бүтээгдсэн &quot;Бабурнама&quot; сударт Афгени буюу &quot;Афганичуудын газар нутаг&quot; гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&amp;ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}&lt;/ref&gt;  Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд &quot;Афгани&quot; гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд &quot;Афгани&quot; нь &quot;байрлах, байрших&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд &quot;Афгани&quot; гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA18#v=onepage&amp;q&amp;f=false|accessdate=2010-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;khyber&quot;&gt;Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in &quot;{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}&quot; ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.&lt;/ref&gt;  1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх &quot;Афганистан&quot; гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ.

==Б==

=== {{BHS}} ===
Испани хэлээр &quot;бүү де лас Бахамас&quot; буюу &quot;Гүехэн тэнгис&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref name=&quot;DicCarib&quot;&gt;Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&amp;pg=PA70&amp;lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.&lt;/ref&gt; Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;Anonymous. &quot;{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&amp;group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}.&quot; c. 1523. Retrieved 24 September 2011.&lt;/ref&gt;  Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед &quot;Гранд Бахама&quot; номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр &quot;Ба Ха Ма&quot; буюу &quot;Дундадын дээр орших газар нутаг&quot; гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ.

=== {{NEP}} ===
Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар &quot;нипалаяа&quot; буюу &quot;Уулын бэлд орших нутаг&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна &quot;Непа&quot; буюу &quot;Сүм дуганы нутаг&quot; гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний &quot;Нямбал&quot; буюу &quot;Ариун нутаг&quot; гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ.

=== {{BAN}} === 
Бенгал хэлний &quot;Бенгал улс&quot; гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр &quot;Бангла&quot; гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд &quot;Деш&quot; гэдэг нь &quot;улс, орон&quot; гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.&lt;ref&gt;M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.&lt;/ref&gt;  

=== {{BRB}} === 
Португаль хэлний &quot;Барбадас&quot; буюу &quot;Сахалтнууд&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref name=&quot;OxJurn&quot;&gt;Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. &quot;[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&amp;pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]&quot;. Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.&lt;/ref&gt;  Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.&lt;ref&gt;Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&amp;l=en&amp;ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}&lt;/ref&gt;  

=== {{BHR}} ===
Араб хэлний &quot;Аль Бахрайн&quot; буюу &quot;Хоёр тэнгис&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр &quot;Бахри&quot; гэдэг нь &quot;Холбоо тэнгис&quot; гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. 

=== {{BLR}} ===
Орос хэлний &quot;Бела&quot; буюу &quot;цагаан&quot;, &quot;рус&quot; буюу Орос гэх утгатай үгсээс &quot;Цагаан орос&quot; буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан &quot;Беларус&quot; улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм.

=== {{BEL}} ===
Бельги гэх үг нь &quot;Белгик Гаул&quot; үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, &quot;Бельгийн газар нутаг&quot; гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход &quot;Бельгийн нэгдсэн улс&quot; гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний &quot;белг&quot;, Прото-Индо-Европ хэлний &quot;бхелгх&quot; буюу &quot;догшин&quot; гэсэн утгатай илэрхийлдэг.&lt;ref&gt;Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell &amp; Brewer, 1997.&lt;/ref&gt; Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;гэрэлтсэн&quot; гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.&lt;ref&gt;Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}&lt;/ref&gt;

=== {{BLZ}} === 
Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид &quot;Белизе&quot; нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний &quot;Вализе&quot;, &quot;Бализе&quot; гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.&lt;ref name=&quot;brit1893&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&amp;pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}&lt;/ref&gt; Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. &quot;Белиз&quot; гэдэг нь Маяа хэлээр &quot;шавартай ус&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.&lt;ref&gt;Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&amp;pg=PA24&amp;lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.&lt;/ref&gt; Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний &quot;Бализ&quot; буюу &quot;Гэрэл цацарсан&quot; гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна.

=== {{BEN}} ===  
Тус улсын нэр Нигер хэлээр &quot;Бениний бэлчир дэх газар нутаг&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний &quot;Убину&quot;, Ёруба омгийнхний &quot;Ибину&quot; буюу &quot;Хавчиг гэр&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний &quot;бини&quot; буюу &quot;үр сад&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. 

=== {{BUL}} === 
Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний &quot;булгха&quot; буюу &quot;холилдсон, &quot;булгак&quot; буюу &quot;хувьсгал&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.&lt;ref&gt;Bowersock, Glen W. &amp; al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&amp;pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.&lt;/ref&gt;  Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний &quot;булгарах&quot; буюу &quot;салж, хагацах&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм.

=== {{BOL}} ===
Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг &quot;Боливарын газар нутаг&quot; хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.&lt;ref&gt;''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cob&quot;&gt;Maria Luise Wagner. &quot;Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz&quot;. In Hudson &amp; Hanratty.&lt;/ref&gt; Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн &quot;Болибар&quot; тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&amp;Itemid=478&amp;lang=eu&amp;testua=ziortza&amp;view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}&lt;/ref&gt; 

=== {{BIH}} ===  
:Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. &quot;Босна&quot; гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;бос&quot;, &quot;богх&quot; буюу &quot;урсаж буй их усан&quot; гэсэн утгатай.&lt;ref name=&quot;Imamovic&quot;&gt;Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1&lt;/ref&gt;
:Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр &quot;герцог&quot; буюу &quot;гүн, ван&quot; гэсэн утгатай бол &quot;овина&quot; гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр &quot;улс&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг.

=== {{BOT}} === 
Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр &quot;Цваначуудын эх орон&quot; гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр &quot;адилхан, ижил&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна &quot;эрх чөлөө&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.&lt;ref&gt;Ripley, George &amp; Dana, Charles A., Eds. &quot;[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]&quot;. ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.&lt;/ref&gt; 

=== {{BRA}} ===
Португаль хэлний &quot;пау-бразил&quot; буюу &quot;Улаан мод&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref name=&quot;Bueno36&quot;&gt;Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}&lt;/ref&gt;  Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм.

=== {{BRU}} ===
Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний &quot;Баруна&quot; гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр &quot;Баруна&quot; буюу &quot;Хаана байна&quot; гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд &quot;Бони&quot;  нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема &quot;Борней арал&quot; гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. &quot;Варунай&quot; буюу эртний Санскрит хэлээр &quot;далайчдын нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. 

=== {{BFA}} ===
Тус улсын Море омгийнхний хэлээр &quot;буркина&quot; гэдэг нь &quot;шударга, итгэж болох&quot; гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр &quot;фасо&quot; гэдэг нь &quot;газар нутаг, эцгийн гэр&quot; гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. 

=== {{BDI}} === 
Тус улсын голлох үндэстэн болох &quot;Рунди&quot; хэлээр &quot;Рундичуудын эх орон&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. 

=== {{BHU}} === 
Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан &quot;Зургаан аялал&quot; номондоо &quot;Боутан&quot; гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний &quot;Бота-анта&quot; буюу &quot;Төвдийн хязгаар нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;chakravarti7&quot;&gt;{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}&lt;/ref&gt;  Түүнчлэн Балба хэлээр &quot;Бодо Хатан&quot; буюу &quot;Төвдийн нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний &quot;Бу-Уттан&quot; буюу &quot;Өндөрлөг газар&quot; гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг.
::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний &quot;Аянгын лууны газар нутаг&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна.

==В== 

=== {{VAN}} === 
Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь &quot;Бидний эх орон&quot; гэх үгнээс гаралтай ажээ. 

=== {{VAT}} === 
Итали хэлний &quot;Ватикан толгодын хот&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг &quot;Ватикан&quot; гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн &quot;Ватиканиари&quot; буюу &quot;Ариун номын нутаг&quot; гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. 

=== {{VEN}} === 
Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар &quot;Венесуола&quot; буюу &quot;Бяцхан Венец&quot; гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. 

=== {{VIE}} ===
Тус улсын нэршил нь &quot;Вьет&quot; буюу &quot;Өмнөд&quot;, &quot;Нам&quot; буюу &quot;газар&quot; гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}&quot;, p. 3.&lt;/ref&gt; Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх &quot;Вьетнам&quot; гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг.

==Г==

=== {{GAB}} ===
Португаль хэлний &quot;Габао&quot; буюу &quot;Халхлагдсан&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. 

=== {{GUY}} ===
Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр &quot;Их нууруудын нутаг&quot; гэсэн утгатай. 

=== Гайти {{HAI}} ===
Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр &quot;Уулын нутаг&quot; гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой.

=== {{GMB}} === 
Мандинкан омгийн &quot;Гамбура&quot; буюу &quot;Каабу голын хаан&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн &quot;Гамби&quot; гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}&lt;/ref&gt; Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний &quot;Гамбио&quot; буюу &quot;худалдаа, арилжаа&quot; гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой.

=== {{GHA}} ===
Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход &quot;Гана&quot; гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан &quot;Дайчдын хаан&quot; гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. 

=== {{GUA}} === 
Нахуати омгийнхний хэлээр &quot;Куаутемаллан&quot; буюу &quot;Ой модны нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.

=== {{GIN}} === 
Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний &quot;Гвин&quot; буюу &quot;эрэг, ирмэг&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний &quot;гинавен, агинау, агинаоу&quot; буюу &quot;хар&quot;, &quot;шатсан&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.&lt;ref name=&quot;Bovi&quot;&gt;Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.&lt;/ref&gt;

=== {{GNB}} ===
Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. 

=== {{GER}} ===    
Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний &quot;гайр&quot; буюу &quot;хөрш&quot; &lt;ref name=&quot;OEDgerm&quot;&gt;''Oxford English Dictionary''. &quot;Germany&quot;.&lt;/ref&gt;, &quot;гайрм&quot; буюу &quot;цуст тулаан&quot;, &quot;гар&quot; буюу &quot;хашхираан/жад&quot; гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм.
::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь &quot;Ард түмний нутаг&quot; гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. 

=== {{GRE}} === 
Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд &quot;Греа&quot; гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны &quot;Греа&quot; гэх үг нь &quot;хөгшин эмэгтэй&quot; гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол &quot;Керас&quot; буюу &quot;хүндэтгэл хайрлах&quot; гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. 
::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ.

=== {{GRD}} === 
Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ.

==Д==

=== {{DEN}} ===
Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний &quot;дхен&quot; буюу &quot;доор, тэгш тал&quot;, &quot;мерек&quot; буюу &quot;хил, ой мод&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч &quot;Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх&quot; номонд дурдсан нь бий.&lt;ref&gt;Thorpe, B. ''&lt;u&gt;The Life of Alfred The Great&lt;/u&gt; Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.&lt;/ref&gt;  Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. 

=== {{DMA}} === 
Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны  өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар &quot;Ням гаригийн  газар нутаг&quot; гэх утгатай &quot;Доминик&quot; гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. 

=== {{DOM}} === 
Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр &lt;ref&gt;Partido Revolucionario Dominicano. &quot;{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}&lt;/ref&gt; тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар &quot;Гэгээн Доминикийн газар нутаг&quot; гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм.

=== {{TLS}} ===
Португаль хэлний &quot;Дорнын дорно орших арал&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд &quot;Тимур&quot; гэдэг нь &quot;дорно&quot;, &quot;зүүн&quot; гэсэн утгыг агуулдаг байна.

==Е==

=== {{EGY}} === 
[[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]]

фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр &quot;Ка болон Птагын эх орон&quot; гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд &quot;Айжиптос&quot; гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд &quot;Птах&quot; гэдэг нь &quot;нээгч, илрүүлэгч&quot; гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох &quot;Страбо&quot;-д &quot;Аханоу гиптиос&quot; буюу &quot;Аахены доох нь орших нутаг&quot; гэсэн утгатай грек үг ажээ.
::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр &quot;хот&quot; гэсэн утгатай юм.

==Ж==

=== {{DJI}} ===
Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед &quot;Техути/Тот бурханы нутаг&quot; гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм.

==З==

=== {{ZAM}} === 
&quot;Замбези голын нутаг&quot; гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. 

=== {{ZIM}} === 
Шона омгийнхний хэлээр &quot;Жимба-же-мабве&quot; буюу &quot;Чулуун гэр&quot; гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ.

==И==

=== {{ISR}} ===
Израйль гэдэг нь &quot;Бурхантай хамт тулалдах&quot; гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. 

=== {{IDN}} ===
&quot;Энэтхэгийн арлууд&quot; гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн &quot;Дорнод Энэтхэг&quot; гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм.

=== {{JOR}} ===
&quot;Йордан голынхон&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний &quot;ирд&quot; буюу &quot;Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм.

=== {{IRQ}} ===
&quot;Эрак&quot; буюу &quot;Доод орших газар&quot; гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших &quot;Эрэк/Урук&quot; гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. 

=== {{IRN}} ===
&quot;Арянчуудын нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. &quot;Аря&quot; гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;угсаатан&quot;, &quot;чөлөөт&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. 

=== {{IRL}} ===
Ирландчууд өөрсдийгөө &quot;Эйре&quot; гэж нэрлэдэг бөгөөд &quot;Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. &quot;Эйре&quot; гэх үг нь Сельтик хэлний &quot;ивериу&quot; буюу &quot;үржил шим&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд &quot;Үржил шимт нутаг&quot; гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн &quot;Төмрийн нутаг&quot; гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий.

=== {{ESP}} === 
Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь &quot;И-сепаним&quot; буюу &quot;туулай&quot; гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл &quot;Туулайнуудын нутаг&quot; гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. 

=== {{ISL}} ===
Хуучин Норс хэлний &quot;исс&quot; буюу &quot;мөс&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай &quot;Мөсөн нутаг&quot; гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар &quot;Сельтикийн өв уламжлал&quot; номондоо &quot;ис-ланд&quot; буюу &quot;Исүс&quot; болон &quot;Айсис&quot; охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}&lt;/ref&gt; 

=== {{ITA}} ===
Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний &quot;италос&quot; буюу &quot;бух&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний &quot;витулус&quot; буюу &quot;тугал&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд &quot;тугал&quot; гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ.

=== {{UK}} ===
Дундад зууны Латин хэлний &quot;Британниа Майор&quot; буюу &quot;Их Британи&quot; гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. &quot;Британи&quot; гэдэг нь Уэльс хэлний &quot;Претани&quot; буюу &quot;будагдсан хүмүүс&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. 
::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. 
::'''''Албион''''' Грек хэлний &quot;Албиво&quot; буюу Латин хэлээр &quot;Альба&quot; буюу &quot;цагаан&quot; гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай.

==Й==

=== {{YEM}} ===
Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний &quot;Имн&quot; буюу &quot;өмнөд&quot; &quot;Йамин&quot; буюу &quot;баруун тал&quot; гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.&lt;ref&gt;Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the &quot;right&quot; and north on the &quot;left&quot;&lt;/ref&gt; Зарим судлаачид &quot;Юмн&quot; буюу &quot;аз жаргал&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг.

==К==

=== {{CPV}} ===
Португаль хэлний Кабо Верде буюу &quot;Ногоон хошуу&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. 

=== Казахстан {{KAZ}} ===
Амальгам хэлээр &quot;Казахуудын өлгий нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. &quot;казак&quot; гэдэг нь &quot;нүүдэлчин&quot;, &quot;чөлөөт&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд &quot;стан&quot; гэдэг нь персээр &quot;нутаг&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. 

=== {{CAM}} === 
Санскрит хэлний &quot;камания бхожа&quot; буюу &quot;Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref&gt;Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975&lt;/ref&gt; Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..&lt;ref&gt;Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 &amp; 155. {{fr icon}}&lt;/ref&gt; Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' (&quot;weak&quot;) or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' (&quot;the least&quot;)&lt;ref&gt;Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.&lt;/ref&gt; Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний &quot;Камбаужия&quot; буюу &quot;үлбэгэр&quot;, Авестан хэлний &quot;Камбишта&quot; буюу &quot;өчүүхэн&quot; гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. 

=== {{CMR}} ===
Герман хэлний &quot;Камерун&quot;, Франц хэлний &quot;Камероун&quot; буюу &quot;сам хорхой&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу &quot;сам хорхой&quot; ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.&lt;ref name=&quot;MLW&quot;&gt;{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&amp;id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&amp;id=73 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

=== {{CAN}} ===
Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний &quot;Канада&quot; буюу &quot;Тосгон&quot; гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд &quot;ака&quot;, Португальчууд &quot;ка-нада&quot; гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь &quot;юу ч алга&quot; гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. 

=== {{QAT}} ===
Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт &quot;Катари&quot; гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд &quot;Каттер&quot; буюу &quot;зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин&quot; гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. 

=== {{KEN}} ===
Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр &quot;Кере Ниага&quot; буюу &quot;Цагаан хайрхан&quot; гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний &quot;Кирима Нгай&quot; буюу &quot;Бурхадын орших хайрхан&quot; гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. 

=== {{CYP}} ===
Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний &quot;зэс&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.&lt;ref&gt;Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge &amp; Sons (London), 1878.&lt;/ref&gt; Шумерийн &quot;Кубар&quot; буюу &quot;хүрэл&quot; гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн &quot;кипариссос&quot; буюу &quot;агар задан мод&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}&lt;/ref&gt; эсвэл &quot;кипрос&quot; буюу &quot;улаан хүрэн&quot; гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна.  

=== Киргизстан {{KGZ}} ===
Турк хэлний &quot;кирк&quot; буюу &quot;40&quot; гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн &quot;40 овгийнхний нутаг&quot; гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна.

=== {{KIR}} ===
Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг &quot;Кирибат&quot; гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна.

=== {{COL}} ===
Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн &quot;Колумбийн газар нутаг&quot; гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre &quot;Colombia&quot;, El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  

=== {{COM}} ===
Араб хэлний &quot;Камар&quot; буюу &quot;Сар&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.

=== {{CGO}} ===
Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. &quot;Конго&quot; гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр &quot;анчид&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.&lt;ref&gt;Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}&lt;/ref&gt; Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. 

=== {{COD}} ===
Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. 

=== {{KOS}} ===
Серби хэлний &quot;Кос&quot; буюу &quot;хар шувуу&quot;, &quot;ово&quot; буюу &quot;нутаг&quot; гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.

=== {{CRC}} ===
Испани хэлний &quot;Баян эрэг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд &quot;Коста дель Оро&quot; буюу &quot;Алтан эрэг&quot; гэж уулга алдаж байсан удаатай. 

=== {{CIV}} ===
Франц хэлний &quot;Зааны ясан эрэг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг &quot;Алтан эрэг&quot;, &quot;Боолын эрэг&quot; гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. 

=== {{CUB}} ===
Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний &quot;кубао&quot; буюу &quot;үржил шимт нутаг&quot; &lt;ref&gt;Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', &quot;{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}&quot;.{{Unreliable source?|date=September 2009}}&lt;/ref&gt;  &quot;коабана&quot; буюу &quot;сайхан нутаг&quot; &lt;ref&gt;[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}&quot;.{{Unreliable source?|date=June 2009}}&lt;/ref&gt; гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн &quot;Куба&quot; гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. &lt;ref&gt;Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&amp;nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.&lt;/ref&gt; 

=== {{KUW}} ===
Араб хэлний &quot;кут&quot;, &quot;коут&quot; буюу &quot;усны ойролцоо барьсан цайз&quot; гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. 

==Л==

=== {{LAO}} ===
Энэтхэг хэлний &quot;лава&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний &quot;Лан Шанг&quot; буюу &quot;сая, сая зааны өлгий нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. 

=== {{LVA}} ===
Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр &quot;Лиет&quot; буюу &quot;нэгдсэн, бэхжих&quot; гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. 

=== {{LSO}} ===
Сесото омгийнхний хэлээр &quot;Басоточуудын эх орон&quot; гэсэн утгатай үг юм. &lt;ref&gt;{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|url=https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=[https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan/page/314 314]|isbn=0-7432-7095-9}}&lt;/ref&gt; Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд &quot;восото&quot; буюу &quot;хүн төрөлхтөн&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. &lt;ref&gt;Merriam-Webster Online. &quot;[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]&quot;. Retrieved 11 May 2012.&lt;/ref&gt;

=== {{LBR}} ===
Латин хэлний &quot;Либер&quot; буюу &quot;эрх чөлөө&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна.

=== {{LIB}} ===
Араб хэлний &quot;лебнан&quot; буюу &quot;цагаан&quot;, &quot;лебнен&quot; буюу &quot;сүү&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр &quot;ливан&quot; гэдэг нь &quot;Бурханы зүрх&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон &quot;Гигламешийн судар&quot; бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. 

=== {{LBY}} ===
Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан &quot;Ливийн цөл&quot;-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр &quot;Либианс&quot; буюу &quot;цөлийн баруун тал&quot; гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. 

=== {{LTU}} ===
Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн &quot;лиети&quot; буюу &quot;нэгдсэн, бэхжих&quot; гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний &quot;а-лей-сон&quot; буюу &quot;Аяга&quot;, Тохари хэлний &quot;лиям&quot; буюу &quot;нуур&quot; эртний слав хэлний &quot;лияти&quot; буюу &quot;аадар бороо&quot; гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний &quot;лиетус&quot; буюу &quot;хур элбэгтэй нутаг&quot; гэсэн утгатай юм байна. 

=== {{LIE}} ===
Герман хэлний &quot;гялтганасан чулуу&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. 

=== {{LUX}} ===
Герман хэлний &quot;люцл&quot; буюу &quot;жижиг&quot;, &quot;бург&quot; буюу &quot;шилтгээн&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд &quot;Жижиг шилтгээн&quot; гэх утгыг илэрхийлнэ. 

==М==

=== {{MRI}} ===
Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг.

=== {{MRT}} ===
Латин хэлний &quot;Моорчуудын нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм.

=== {{MAD}} ===
Малагаси омгийнхний хэлээр &quot;Малагасичуудын эх орон&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж &quot;Мадагаскар&quot; гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. 

=== {{MKD}} ===
Грек хэлний &quot;Македовиа&quot; буюу &quot;хязгаар нутаг, дараагийн&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary&lt;/ref&gt; Түүнээс гадна Грек хэлний &quot;Македнос&quot; буюу &quot;өндөр, нарийхан&quot; гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. &lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; 

=== {{MWI}} ===
Уугуул Малавичуудын хэлээр &quot;оргилсон их усан&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм.

=== {{MAS}} ===
Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний &quot;мала&quot; буюу &quot;уулс&quot; гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний &quot;мелаю&quot;, &quot;млаю&quot; буюу &quot;шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. 

=== {{MDV}} ===
Санскрит хэлний &quot;маладвипа&quot; буюу &quot;арлуудын цэцгэн титэм&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний &quot;мала&quot; буюу &quot;уулс&quot;, санскрит хэлний &quot;дива&quot; буюу &quot;арал&quot; гэсэн үгнээс үүдсэн &quot;Уулсын арал&quot; гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. 

=== {{MLI}} ===
Эртний Баруун Африк хэлний &quot;мали&quot; буюу &quot;усны үхэр&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. 

=== {{MLT}} ===
Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. &lt;ref name=&quot;ndmh&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
Грек хэлний &quot;мелита&quot; буюу &quot;зөгийн бал&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.&lt;ref name=&quot;ndmh&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}&lt;/ref&gt; Финикчүүдийн &quot;малет&quot; буюу &quot;диваажин&quot; гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.&lt;ref&gt;{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&amp;pg=PA11&amp;lpg=PA11&amp;dq=Maleth+Malta+haven&amp;source=web&amp;ots=PGO2OF9Y9I&amp;sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

=== {{MAR}} ===
Эртний Бербер хэлний &quot;Мур Акуш&quot; буюу &quot;Бурхадын нутаг&quot; гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ.

=== {{MHL}} === 
Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. 

=== {{MEX}} ===
Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр &quot;нар&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан &quot;Мексихтили&quot; хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. 
Нахуати омгийн &quot;метцтий&quot; буюу &quot;сар&quot;, &quot;зиктий&quot; буюу &quot;гол&quot; гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл &quot;Мекихко&quot; гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. 

=== {{FSM}} ===
Грек хэлний &quot;микро&quot; буюу &quot;жижиг&quot;, &quot;несос&quot; буюу &quot;арал&quot; гэх үгнээс үүдсэн &quot;жижиг арлууд&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 

=== {{MDA}} ===
Эртний Готик хэлний &quot;мулда&quot; буюу &quot;шороо&quot;, &quot;шавар&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох &quot;Молдав&quot; нэр үүссэн ажээ. 

=== {{MON}} ===
Грек хэлний &quot;Ганцаар амьдрах&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. 
 
=== {{MGL}} ===
&quot;Монголчуудын нутаг&quot; гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах &quot;Мон&quot; нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн &quot;Мөнх&quot; гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ.

&lt;ref&gt;{{cite book
|author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History
| title         = Монгол улсын түүх
| trans_title   = History of Mongolia
| year          = 1999
| publisher     = Admon
| location      =
| language      = Mongolian
| isbn          =
| pages         = 67–69
| chapter       = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал
| trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols
}}&lt;/ref&gt;


Мөн монгол гэдэг нь &quot;Ба&quot; гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд &quot;Ба&quot; гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү &quot;Ба&quot; Гэдэг үгэн дээр олон тооны &quot;-ууд&quot; нөхцлийг залгаснаар &quot;Багууд&quot; буюу &quot;Бангууд&quot; гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг.

•Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий.

Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий.

Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. 

=== {{MNE}} ===
Итали хэлний Венец аялагаар &quot;Хар уул&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 
::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л &quot;Хар уул&quot; гэх утгыг илэрхийлнэ.

=== {{MOZ}} ===
Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. 

=== {{MYA}} ===
Эртний Бирм хэлний &quot;мьян&quot; буюу &quot;хурдан&quot;, &quot;мар&quot; буюу &quot;хүчтэй&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг &quot;Мьянмачууд&quot; гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.&lt;ref name=&quot;thantmyintu2001&quot;&gt;{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | url=https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}&lt;/ref&gt;

==Н==

=== {{NAM}} ===
Нама хэлний &quot;Намиб&quot; буюу &quot;Юу ч үгүй газар орон&quot; гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. 

=== {{NRU}} ===
Науру омгийнхний хэлээр &quot;Анаоэро&quot; буюу &quot;Би далайн эрэг явлаа&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг &quot;Наводо&quot; эсвэл &quot;Онаверо&quot; гэж тэмдэглэж байсан гэдэг.

=== {{NIG}} ===
Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний &quot;негхиррэн&quot; буюу &quot;урсаж буй ус&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний &quot;Ни Гир&quot; буюу &quot;Гир мөрөн&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.&lt;ref&gt;{{cite book
  | title =Atlas A-Z
  | publisher =Dorling Kindersley
  | year =2004
  | location =New York City
  | page =289 }}&lt;/ref&gt;  Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний &quot;нигер&quot; буюу &quot;хар арьст&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. 

=== {{NGR}} === 
Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай  ижилхэн юм. 

=== {{NED}} ===
Голланд хэлээр &quot;Доод нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. &lt;ref&gt;see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&amp;searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used &quot;by the Austrians&quot; in contradistinction to their own  mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.&lt;/ref&gt; Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. &lt;ref name=Duke&gt;{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}&lt;/ref&gt;{{rp|37}} 
::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний &quot;холт&quot; буюу &quot;модот нутаг&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.&lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&amp;search=holland&amp;searchmode=none Holland]&quot;.&lt;/ref&gt;  

=== {{NCA}} ===
Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр &quot;никари&quot; буюу &quot;нуур&quot; гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд &quot;Никари&quot; гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа &quot;акуа&quot; буюу &quot;ус&quot; гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх &quot;Никарагуа&quot; гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм.

=== {{NOR}} === 
Хуучин Норс хэлний &quot;норорвегр&quot; буюу &quot;Умардын зам&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 
::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь &quot;Умард&quot; гэсэн утгатай үг юм.

==О==

=== {{OMA}} ===
Араб хэлний &quot;аамен&quot;, &quot;амун&quot; буюу &quot;гэрээслэгдсэн, суурьшсан&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг &quot;Омана&quot; гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.&lt;/ref&gt;

=== {{RUS}} ===
Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний &quot;родс&quot; буюу &quot;завьчин&quot; гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд &quot;Росиа&quot;, Варангичууд &quot;Рус гэж тэмдэглэж байжээ.

==Ө== 

=== {{RSA}} ===
Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир &quot;Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. 
::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр &quot;Өмнөд Африк&quot; гэсэн үг юм. 
::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний &quot;Азайнейн&quot; буюу &quot;хуурай&quot; гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. 

=== {{KOR}} ===
&quot;Горео&quot; болон &quot;Гогурео&quot; улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний &quot;Гуру&quot; буюу &quot;хана хэрэмт хот&quot;, &quot;Гаури&quot; буюу &quot;төвийн&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. 
::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний &quot;Гао Ли&quot; буюу &quot;сүрлэг&quot; гэсэн үгнээс гаралтай юм. 

=== {{SSD}} ===
Судан гэдэг нь Араб хэлний &quot;судан&quot; буюу &quot;хар арьстан&quot; гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа &quot;өмнөд&quot; гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. 

==П==

=== {{PAK}} ===
Пакистан гэдэг нь Урду хэлний &quot;Паки&quot; буюу &quot;ариун&quot;, Перс хэлний &quot;стан&quot; буюу &quot;улс&quot; гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл &quot;Ариун улс&quot; гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч &quot;Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй&quot; зохиолдоо &quot;Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН&quot; болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.&lt;ref name=&quot;Now or Never&quot;&gt;{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ikram1995&quot;&gt;{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&amp;pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers &amp; Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}&lt;/ref&gt;  

=== {{PLW}} ===
Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр &quot;Айбелау&quot; буюу &quot;Шууд бус хариултууд&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.&lt;ref&gt;Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. &quot;[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]&quot;. Retrieved 22 September 2011.&lt;/ref&gt; 
::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная.  

=== {{PLE}} ===
Хебрю хэлний &quot;Филистинчүүдийн газар орон&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.&lt;ref&gt;[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&amp;allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]&lt;/ref&gt; Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ &quot;Палестина&quot; гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. 

=== {{PAN}} ===
Уугуул Куева индианчуудын хэлээр &quot;Арвин их загасны орон&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ.

=== {{PNG}} ===
Папуа гэдэг нь Малай хэлний &quot;папуах&quot; буюу &quot;үсэрхэг&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир &quot;Шинэ Гвиней&quot; гэх нэр өгсөн байна.

=== {{PAR}} ===
Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний &quot;пара&quot; буюу &quot;гол&quot;, &quot;гуай&quot; буюу &quot;титэм&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн &quot;Их уст гол&quot; гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон &quot;Паяагуачуудын нутаг&quot; гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. 

=== {{PER}} ===
Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь &quot;Биру&quot; буюу &quot;Гол&quot; гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд &quot;Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ&quot; гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон &quot;Беру&quot; гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 

=== {{POL}} ===
&quot;Польшчуудын нутаг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний &quot;Поле&quot; буюу &quot;Нээлттэй талбай&quot; гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. 

=== {{POR}} ===
Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний &quot;порт&quot; буюу &quot;боомт&quot;, Грек хэлний &quot;каллис&quot; буюу &quot;үзэсгэлэнтэй&quot;, Латин хэлний &quot;Калере&quot; буюу &quot;халуун&quot; гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий.

==Р==

=== {{RWA}} ===
Кинярванда хэлний &quot;кванда&quot; буюу &quot;Газар нутгаа тэлсэн&quot; гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.&lt;ref&gt;Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&amp;pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.&lt;/ref&gt; Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 

=== {{ROU}} ===
Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг.

==С==

=== {{SAM}} ===
Уугуул Самоачуудын хэлний &quot;са&quot; буюу &quot;ивээгдсэн&quot;, &quot;моа&quot; буюу &quot;төв&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол &quot;Моа шувуунуудын орон&quot; гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. 

=== {{SMR}} ===
Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч &quot;Гэгээн Маринус&quot;-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. 

=== {{STP}} ===
:'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. 
:'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний &quot;Гүн, ван, хунтайж&quot; гэсэн үг юм.

=== {{KSA}} ===
Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. &quot;Сауд&quot; гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм.

=== {{SWZ}} ===
Сваци омгийнхний хэлээр &quot;Свацичуудын газар нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг &quot;Сваци&quot; гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. 

=== Сейнт Винсент ба Гренадинес ===
:'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. 
:'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ.

=== Сейнт Киттс ба Невис ===
:'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. 
:'''Невис''': Испани хэлний &quot;Цасан хатан&quot; гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ.

=== {{LCA}} ===
Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ.

=== {{SYC}} ===
Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна.
 
=== {{SEN}} ===
Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр &quot;Зенага&quot; буюу &quot;газар нутаг&quot; гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. 

=== {{SRB}} === 
Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний &quot;сиро&quot; буюу &quot;давтах&quot;, хуучин Индик хэлний &quot;сарбх&quot; буюу &quot;тулалдах&quot;, латин хэлний &quot;серо&quot; буюу &quot;бүтээн байгуулах&quot; Орос хэлний &quot;Пасерб&quot; буюу &quot;дагавар хүүхэд&quot;, Украин хэлний &quot;присербится&quot; буюу &quot;нэгдэн орох&quot; гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний &quot;уух&quot; гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.

=== {{SIN}} ===
Санскрит хэлний &quot;Симхапура&quot; буюу &quot;Арслант хот&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. 

=== {{SYR}} ===
Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний &quot;сириак&quot; буюу &quot;хүмүүс&quot; гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. 

=== {{SVK}} ===
Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь &quot;слово&quot; буюу &quot;үг&quot; гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн &quot;слава&quot; буюу &quot;суу алдар, &quot;слух&quot; буюу &quot;сонсох&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий.

=== {{SVN}} === 
Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 

=== {{SOL}} ===
Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. 

=== {{SOM}} ===
Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь &quot;сак мааль&quot; буюу &quot;үхэрчид&quot; гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. 

=== {{SDN}} ===
Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. 

=== {{SUR}} === 
Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. 

=== {{SLE}} ===
Испани хэлний &quot;Сьерра Леона&quot; буюу &quot;Арслант уул&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий.

==Т==

=== {{THA}} ===
Тай хэлээр &quot;Тай үндэстний өлгий нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. &quot;Тай&quot; үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар &quot;хүн ард&quot;, &quot;хүн төрөлхтөн&quot; гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь &quot;эрх чөлөө&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. 
::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь &quot;Тайландын язгуур угсаа&quot; гэсэн утгатай тайланд үг юм. 

=== {{TJK}} ===
&quot;Тажикуудын эх нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. &quot;Тажик&quot; гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр &quot;Тази&quot; буюу &quot;Араб&quot; гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний &quot;Таг Жиг&quot; буюу &quot;бар, ирвэс&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний &quot;стан&quot; буюу &quot;улс&quot; гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх &quot;Тажикистан&quot; гэх нэр бий болжээ. 

=== {{TAN}} ===
&quot;Танганияка болон Занзибарын газар нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо &quot;Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс &quot; гэх нэрийг авсан байна.
::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг &quot;ту танганияка&quot; буюу &quot;нэгдэн орох&quot;, &quot;ус тааралдах&quot; гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн &quot;тонга&quot; буюу &quot;арал&quot;, &quot;хика&quot; буюу &quot;хавтгай&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. 
::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний &quot;Занжибар&quot; буюу &quot;Хар эрэг&quot; гэсэн утгатай үг юм.

=== {{TOG}} ===
Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр &quot;то&quot; буюу &quot;ус&quot;, &quot;го&quot; буюу &quot;эрэг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. &lt;ref&gt;{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&amp;pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Togo1920s&quot;/&gt; Мөн Германчуудын нээсэн &quot;Тоговилль&quot; гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. 

=== {{TGA}} ===
Уугуул Самоачуудын хэлээр &quot;Өмнөд&quot;, &quot;Өмнөдийн&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 

=== {{CAF}} ===
Франц хэлний &quot;République centrafricaine&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.

=== {{TRI}} ===
Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. 
::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ &quot;Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал&quot; гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс &quot;Тринидад&quot; гэх нэршил үүссэн гэдэг. 
::'''''Тобаго''''' &quot;Тамхи&quot; буюу &quot;Тамхины орон&quot; гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ.

=== {{TUV}} ===
&quot;Найман арал&quot;, &quot;Өөр хоорондоо адилгүй найман арал&quot; гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 

=== {{TUN}} ===
Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. &quot;Таниф&quot; буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь &quot;Тинес&quot; хотын нэр болсон байна. &lt;ref&gt;{{cite book
  | last = Taylor
  | first = Isaac
  | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature
  | publisher = BiblioBazaar, LLC
  | year = 2008
  | page = 281
  | isbn = 0-559-29668-1 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ej-brill&quot;&gt;{{cite book
  | last = Houtsma
  | first = Martijn Theodoor
  | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936
  | publisher = Brill
  | year = 1987
  | page = 838
  | isbn = 90-04-08265-4 }}&lt;/ref&gt; Мөн түүнчлэн Бербер хэлний &quot;доор орших&quot;, &quot;цогцолсон&quot; гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. &lt;ref name=&quot;peter-ross&quot;&gt;{{cite book
  | first1 = Peter M.
  | last1 = Rossi
  | first2 = Wayne Edward
  | last2 = White
  | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal
  | publisher = Pierian Press,  [[University of Michigan]]
  | year = 1980
  | page = 132 }}&lt;/ref&gt; 

=== {{TUR}} ===
Араб хэлний &quot;Тюрк&quot; буюу &quot;цогцлоон бүтээсэн&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. 

=== {{TKM}} ===
&quot;Туркменчүүдийн эх орон&quot; гэсэн утгатай үг юм. &quot;Туркмен&quot; гэдэг нь Согдиан хэлний &quot;Турк шиг харагддаг&quot;, &quot;Турктэй ижилхэн&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. &lt;ref&gt;[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''&quot;Early Türks: Essays on history and ideology&quot;'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}&lt;/ref&gt; Туркменчууд заримдаа &quot;Цэвэр Турк&quot; гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. &lt;ref&gt;''US Library of Congress Country Studies.'' &quot;[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan].&quot;&lt;/ref&gt; Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар &quot;итгэл үнэмшил, ариун шүтээн&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг.

==У== 

=== {{UGA}} ===
Свахили хэлний &quot;Буганда&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. &quot;Баганда&quot; гэдэг нь &quot;Ах дүүс&quot;, &quot;эвтэй хүмүүс&quot; гэсэн утгыг илтгэдэг байна. 

=== {{UZB}} ===
Турк хэлний &quot;уз&quot; буюу &quot;өөрийн&quot;, &quot;бек&quot; буюу &quot;эрхэм&quot;, перс хэлний стан буюу &quot;улс&quot; гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид&quot; Эрх чөлөөтэй нутаг&quot; гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. 

=== {{UKR}} ===
Украин гэдэг нь Слав хэлний &quot;Крайна&quot; буюу &quot;улс&quot;, &quot;хязгаар нутаг&quot; гэх утгатай юм. 

=== {{URY}} ===
&quot;Уругвай голын хажууд орших улс&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. &quot;Уругвай&quot; гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь &quot;уругуа&quot; буюу &quot;дун&quot;, &quot;и&quot; буюу &quot;ус&quot; гэж тайлбарласан бол зарим нь &quot;уру&quot; буюу &quot;шувууд&quot;, &quot;гуаи&quot; буюу &quot;нүүдэллэж ирдэг&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. 

==Ф==

=== {{FJI}} ===
Уугуул Фижичүүдийн хэлээр &quot;фиси&quot; буюу &quot;хараач&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. &lt;ref&gt;Thompson, Basil. &quot;{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}&quot;. ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892&lt;/ref&gt; Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь &quot;Вити Левү&quot; буюу &quot;Аугаа Вити&quot; гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': &quot;Europeans in Fiji&quot;.&lt;/ref&gt; 

=== {{FIN}} ===
Хуучин Норс хэлээр &quot;Финчүүдийн өлгий нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. &lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt; Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд &quot;Фенни&quot;, &quot;Финной&quot;, хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед &quot;Фани&quot; гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний &quot;финне&quot; буюу &quot;хэсүүлч&quot;, &quot;анчид&quot; гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг.
:'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний &quot;Суомаа&quot; буюу &quot;баянбүрд&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. &lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt; 

=== {{FRA}} === 
Эртний Франк хэлээр &quot;Франкуудын эх орон&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр &quot;франкон&quot; буюу &quot;жад&quot; гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний &quot;Франкиш&quot; буюу &quot;эрх чөлөөт&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. &lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt;

==Х==

=== {{HON}} === 
Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр &quot;далайн гүн ёроол&quot; гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий.

=== {{HRV}} ===
Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний &quot;Круаити&quot; буюу &quot;ус нэрэгчид&quot; гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол &quot;Хровати&quot; буюу &quot;жадны үзүүр бүтээгчид&quot;, &quot;храват&quot; буюу &quot;уулчид&quot; гэх үгнээс үүссэн гэжээ. 

=== {{CHN}} ===
Эртний Санскрит хэлний &quot;хина&quot;, Дундад зууны Перс хэлний &quot;хини&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. &lt;ref name=&quot;AmHerChin&quot;&gt;''The American Heritage Dictionary of the English Language''. &quot;[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]&quot;. Houghton-Mifflin (Boston), 2000.&lt;/ref&gt;  &quot;Хина&quot; гэдэг нь тусгайлсан утгагүй &quot;Чин&quot; болон &quot;Жин&quot; гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. 
::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь &quot;Дундад улс&quot; гэсэн утгатай.

==Ч==

=== {{TCD}} ===
Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь &quot;нуур&quot; гэсэн үг юм байна. 

=== {{CHL}} ===
Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро &quot;Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс&quot; гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний &quot;Чили&quot; гэх үг тус улсын нэр болсон байна. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}&lt;/ref&gt;  Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}&lt;/ref&gt; Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн &quot;чири&quot; буюу &quot;алт&quot; &lt;ref name=&quot;1911britannica&quot;&gt;&quot;CHILE.&quot; Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. (&quot;derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow&quot;)&lt;/ref&gt;, Аймара омгийн &quot;тчили&quot; буюу &quot;газрын төгсөгл&quot;, &quot;цас&quot; &lt;ref name=&quot;1911britannica&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning &quot;snow.&quot; |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} {{Webarchiv|url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |wayback=20080510215421 |text=Chile (república) |archiv-bot=2026-10-20 12:14:22 InternetArchiveBot }}  31 October 2009.&lt;/ref&gt;, Мапүче омгийн &quot;чийли-чийли&quot; буюу &quot;шар далавчит хар шувуу&quot; гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. &lt;ref name=&quot;hudson&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}&lt;/ref&gt; 

=== {{CZE}} ===
1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. &quot;Чета&quot; буюу &quot;цэргийн нэг хороо&quot; гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. &lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]&quot;. Retrieved 11 February 2011.&lt;/ref&gt;

==Ш==

=== {{SWE}} ===
Хуучин Норс хэлний &quot;свипиод&quot; буюу &quot;айлын ганц хүүхэд&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн &quot;Эх орны иргэн&quot; гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. 
::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. &quot;Шведийн хаант нутаг&quot; гэсэн утгатай Швед үг юм. 

=== {{CHE}} ===
Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд &quot;Швиц&quot; гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. 
::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. 

=== {{NZL}} ===
Голланд хэлний &quot;Нова Зийландиа&quot; буюу &quot;Шинэ тэнгисийн нутаг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. 

=== {{LKA}} ===
Санскрит хэлний &quot;Шри&quot; буюу &quot;ариун&quot;, &quot;Ланка&quot; буюу &quot;арал&quot; гэсэн үгнээс бүтсэн &quot;Ариун Арал&quot; гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг.

==Э==

=== {{GNQ}} ===
Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин &quot;Гвиней&quot; гэдэг нь Бербер хэлний &quot;гинавен&quot;, &quot;агинау&quot;, &quot;агинаоу&quot; буюу &quot;түлэгдсэн&quot;, &quot;хар арьстан&quot; гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.&lt;ref name=&quot;Bovi&quot;&gt;Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.&lt;/ref&gt;  

=== {{ECU}} ===
Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар &quot;Экуадор&quot; гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. 

=== {{SLV}} ===
Испани хэлний &quot;Сальвадор&quot; буюу &quot;Авран нигүүлсэгч&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад &quot;Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх&quot; гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}&lt;/ref&gt; 

=== {{IND}} === 
Хуучин Перс хэлний &quot;Хинду&quot; үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний &quot;Индус голынхон&quot; гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч &quot;Индус&quot; гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр &quot;Синду&quot; гэж нэрлэдэг юм. 
::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. 

=== {{ERI}} ===
Эртний Грек хэлний &quot;Эритра Талассиа&quot; буюу &quot;Улаан тэнгис&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн &quot;Эритрум&quot; гэх болсоноор орчин үеийн &quot;Эритри&quot; гэх нэршил бий болсон байна. 

=== {{EST}} ===
Латин хэлний &quot;Аестигийн газар нутаг&quot; гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний &quot;аустам, Прото-Индо-Европ хэлний &quot;аус&quot; буюу &quot;зүүн&quot;, &quot;өрнө&quot; гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. 

=== {{ETH}} ===
Латин хэлний &quot;Аетопиа&quot; буюу &quot;Харуудын өлгий нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд &quot;Алтиопс&quot; буюу &quot;Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг&quot; гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү &quot;Итиоппс&quot;-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.&lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt;

==Я==

=== {{JPN}} ===
Шанхай хятад хэлний &quot;Жеппун&quot; буюу &quot;Наран мандах нутаг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. 
::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний &quot;Онёоми&quot; гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь &quot;ажиллах&quot;, &quot;хийх&quot; гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. 

=== {{JAM}} ===
Тайно/Аравак хэлний &quot;Замайка&quot;, &quot;Хамайка&quot; буюу &quot;Ус болон моддын нутаг&quot; гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд &quot;Рашаан булагын эх орон&quot; ч гэж тайлбарлах нь бий.

== Мөн үзэх ==
{{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}}
* [[Дэлхийн улс орны нэрс]]

==Эшлэл==
&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Хороним|!Улсууд]]
[[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]]</text>
      <sha1>06hpatp6ykwroqosifw0g74haky96uq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хайфа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105908</id>
    <revision>
      <id>873781</id>
      <parentid>873556</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T12:43:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>873781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74559" sha1="av6zkt03iywvrk9mevxhztm9jefqqid" xml:space="preserve">{{Short description|Хойд Израилын хот}}
{{Инфобокс суурин
| name                     = Хайфа
| native_name              = {{native name|he|חיפה|italics=off}}&lt;br /&gt;{{native name|ar|حيفا|italics=off}}
| settlement_type          = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] 
| image_skyline            = {{Multiple image
  | perrow = 1/3/2/2
  | border = infobox
  | total_width = 300
  | caption_align = center
  | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg
  | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот
  | image2 = SailTower.jpg
  | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]]
  | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg
  | caption3 = [[Хайфагийн театр]]
  | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg
  | caption4 = [[IEC Tower]]
  | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg
  | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]]
  | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg
  | caption6 = [[Бат-Галим]]
  | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg
  | caption7 = [[Адар]]
  | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg
  | caption8 = [[Стелла Марис хийд]]
}}
| image_flag               = Flag of Haifa.svg
| image_blank_emblem       = [[File:Haifa coa.svg|60px]]
| blank_emblem_type        = Сүлд
| image_map                = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg
| mapsize                  = 250px
| map_caption              = Хайфагийн газрын зураг
| pushpin_map_alt          =
| pushpin_map              = Израил умард хайфа#Израил
| pushpin_mapsize          =
| pushpin_label_position   = left
| pushpin_map_caption      = Израил дахь байршил
| coordinates              = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}}
|subdivision_type          = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]]
|subdivision_name          = {{ISR}}
|subdivision_type1         = [[Израилын тойргууд|Тойрог]]
|subdivision_name1         = [[Хайфа тойрог|Хайфа]]
|subdivision_type2         = Дэд тойрог
|subdivision_name2         = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]]
| established_title        = Байгуулагдсан
| established_date         = МЭ 1-р зуун
|government_type           = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]]
|governing_body            = Хайфа хотын захиргаа
| leader_title             = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]]
| leader_name              = [[Йона Яхав]]
| unit_pref                = metric
| area_total_dunam         = {{formatnum:63666|R}}
| population_footnotes     = {{Israel populations|reference}}
| population_total         = {{Israel populations|Haifa}}
| population_urban         = 600,000
| population_metro         = 1,050,000
| population_as_of         = {{Israel populations|Year}}
| population_density_km2   = auto
| population_demonym       = Хайфачууд
| demographics_type1       = Угсаатан
| demographics1_footnotes  = {{Israel populations|reference}}
|  demographics1_title1    = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]]
|  demographics1_info1     = 73.1%
|  demographics1_title2    = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]]
|  demographics1_info2     = 12.1%
|  demographics1_title3    = Бусад
|  demographics1_info3     = 14.8%
| timezone1           = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]]
| utc_offset1         = +2
| timezone1_DST       = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]]
| utc_offset1_DST     = +3
| website                  = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}}
}}

'''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].&lt;ref name=&quot;CBS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог.

Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. 

Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.&lt;ref name=&quot;Judaica&quot;&gt;[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139&lt;/ref&gt; МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. 

Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}&lt;/ref&gt; 

== Нэрний гарал үүсэл ==
Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}&lt;/ref&gt; 

== Түүх ==

=== Османчуудын ноёрхол ===
[[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг.  [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон.

[[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв.

[[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&amp;pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}&lt;/ref&gt; Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв.

[[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов.   [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;modern&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.&lt;ref&gt;Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)&lt;/ref&gt;

Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв.

[[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]]
[[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]]
Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ.

[[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан.
[[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]]

=== Британийн мандат ===
[[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. 

Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&amp;pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}&lt;/ref&gt;  [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв.  [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.&lt;ref&gt;Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census1922&quot;&gt;Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]&lt;/ref&gt; [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}&lt;/ref&gt;

Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.&lt;ref&gt;Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press&lt;/ref&gt;

[[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]]

=== 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн ===
[[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.&lt;ref&gt;[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137&lt;/ref&gt;

[[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.&lt;ref&gt;{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}&lt;/ref&gt; Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.&lt;ref&gt;Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.&lt;/ref&gt; 

Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв.

Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.&lt;ref&gt;Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: &quot;Nor is there any evidence that a &quot;massacre&quot; took place in the town.&quot;&lt;/ref&gt; 
[[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]]

=== Израил улс ===
[[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. 

[[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.&lt;ref name=&quot;Johal&quot;&gt;{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}&lt;/ref&gt;

[[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}&lt;/ref&gt; 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Хүн ам ==
{{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}}
Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.&lt;ref name=&quot;Stats2003&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.&lt;ref&gt;Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}&lt;/ref&gt;

1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.&lt;ref name=&quot;demo&quot;&gt;{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}&lt;/ref&gt;

[[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.&lt;ref name=&quot;globes&quot;&gt;{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}&lt;/ref&gt;

== Газар зүй ==
Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}&lt;/ref&gt; [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.&lt;ref name=&quot;tiers&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}&lt;/ref&gt; Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}&lt;/ref&gt;{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}}

== Уур амьсгал ==
Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html |wayback=20091028171259 |text=Israel |archiv-bot=2026-10-20 12:43:12 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм.

{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010)
|metric first=yes
|single line=yes
|Jan record high C=27.0
|Feb record high C=30.4
|Mar record high C=38.0
|Apr record high C=42.5
|May record high C=44.6
|Jun record high C=43.5
|Jul record high C=37.8
|Aug record high C=37.8
|Sep record high C=41.8
|Oct record high C=41.4
|Nov record high C=36.0
|Dec record high C=31.5
|Jan avg record high C=22.6
|Feb avg record high C=25.0
|Mar avg record high C=29.9
|Apr avg record high C=35.5
|May avg record high C=36.2
|Jun avg record high C=34.6
|Jul avg record high C=35.2
|Aug avg record high C=34.1
|Sep avg record high C=34.7
|Oct avg record high C=35.4
|Nov avg record high C=30.3
|Dec avg record high C=24.7
|year avg record high C=
|Jan high C=17.8
|Feb high C=18.6
|Mar high C=20.9
|Apr high C=23.8
|May high C=26.5
|Jun high C=29.5
|Jul high C=31.6
|Aug high C=31.6
|Sep high C=30.2
|Oct high C=27.9
|Nov high C=24.4
|Dec high C=19.8
|year high C=
|Jan mean C=13.9
|Feb mean C=14.4
|Mar mean C=16.5
|Apr mean C=19.4
|May mean C=22.4
|Jun mean C=25.7
|Jul mean C=28.0
|Aug mean C=28.4
|Sep mean C=26.7
|Oct mean C=23.7
|Nov mean C=19.8
|Dec mean C=15.8
|year mean C=
|Jan low C=10.0
|Feb low C=10.2
|Mar low C=12.1
|Apr low C=14.8
|May low C=18.2
|Jun low C=21.9
|Jul low C=24.4
|Aug low C=25.1
|Sep low C=23.2
|Oct low C=19.5
|Nov low C=15.1
|Dec low C=11.8
|year low C=15.9
|Jan avg record low C=5.4
|Feb avg record low C=6.1
|Mar avg record low C=7.6
|Apr avg record low C=9.5
|May avg record low C=13.7
|Jun avg record low C=18.4
|Jul avg record low C=21.7
|Aug avg record low C=22.7
|Sep avg record low C=19.5
|Oct avg record low C=14.8
|Nov avg record low C=9.9
|Dec avg record low C=7.3
|year avg record low C=
|Jan record low C=-1.6
|Feb record low C=-3.5
|Mar record low C=2.0
|Apr record low C=4.3
|May record low C=9.6
|Jun record low C=13.0
|Jul record low C=17.0
|Aug record low C=17.9
|Sep record low C=14.2
|Oct record low C=8.5
|Nov record low C=5.0
|Dec record low C=0.2
|year record low C=
|rain colour=green
|Jan rain mm=124.9
|Feb rain mm=95.2
|Mar rain mm=52.8
|Apr rain mm=23.6
|May rain mm=2.7
|Jun rain mm=0.1
|Jul rain mm=0.0
|Aug rain mm=0.0
|Sep rain mm=1.2
|Oct rain mm=28.0
|Nov rain mm=77.8
|Dec rain mm=135.5
|unit rain days=0.1 мм
|Jan rain days=13.9
|Feb rain days=11.7
|Mar rain days=8.6
|Apr rain days=3.6
|May rain days=1.4
|Jun rain days=0.1
|Jul rain days=0.1
|Aug rain days=0
|Sep rain days=0.8
|Oct rain days=3.9
|Nov rain days=8.0
|Dec rain days=11.8
|source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''&lt;ref name=IMS&gt;{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Rain&gt;{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}&lt;/ref&gt;
}}

== Эдийн засаг ==
[[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]]
[[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]]
Израилын &quot;Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг&quot; гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Tel Aviv: &quot;Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays&quot;|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.&lt;ref name=&quot;foundation&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com|archive-date=11 Зургадугаар сар 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611073309/https://www.emporis.com/buildings/227526/haifa-oil-refinery-cooling-towers-haifa-israel|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.&lt;ref name=&quot;Monocle&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}&lt;/ref&gt;

[[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}&lt;/ref&gt; Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.&lt;ref name=&quot;hotels&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}&lt;/ref&gt; 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&amp;fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}&lt;/ref&gt;

=== Аялал жуулчлал ===
[[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.&lt;ref name=&quot;tourism&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.&lt;ref name=&quot;leisure&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}&lt;/ref&gt; Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}&lt;/ref&gt; [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Урлаг ба соёл ==
[[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]]
[[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]]
Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.&lt;ref name=&quot;culture&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture &amp; Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}&lt;/ref&gt; Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн &quot;Едиот Хайфа&quot; сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок &amp; блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ.

=== Музей ===
[[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]]
Хайфа нь арав гаруй музейтэй.&lt;ref name=&quot;museums&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}&lt;/ref&gt; Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн  амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг.

== Засгийн газар ==
[[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.&lt;ref name=&quot;govt&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&amp;q=haifa+municipality&amp;pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}&lt;/ref&gt;

Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. 

Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.&lt;ref name=&quot;council&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}&lt;/ref&gt; [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.&lt;ref name=&quot;councillors&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}&lt;/ref&gt;

=== Хотын дарга нар ===
[[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]]
{{Div col}}
* [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77)
* [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81)
* [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84)
* [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903)
* [[Джамиль Садик]] (1904–10)
* [[Рифат аль-Салах]] (1910–11)
* [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13)
* [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27)
* [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40)
* [[Шабтай Леви]] (1940–51)
* [[Абба Хуши]] (1951–1969)
* [[Моше Флиманн]] (1969–1973)
* [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975)
* [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978)
* [[Ари Гурель]] (1978–1993)
* [[Амрам Мицна]] (1993–2003)
* [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003)
* [[Йона Яхав]] (2003–2018)
* [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024)
* [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе)
 {{Div col end}}

== Эмнэлгийн байгууламж ==
[[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]]
[[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]]
Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}&lt;/ref&gt; Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}&lt;/ref&gt; Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}&lt;/ref&gt;

== Боловсрол ==
Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг.

[[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.&lt;ref name=&quot;edu&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Тээвэр ==

=== Нийтийн тээвэр ===
[[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]]
Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг.

Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг:

* Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд
* Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал

Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг.
[[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]]
Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно.

Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм.
[[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]]
Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ.

=== Агаар болон далайн тээвэр ===
[[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг.

=== Зам ===
Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}&lt;/ref&gt;

== Спорт ==
[[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]]
Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. 

Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн.

Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан.

== Ах дүү хотууд ==
Одоогийн байдлаар:&lt;ref&gt;{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он
* {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он
* {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он
* {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он
*{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он
* {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны
* {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он
* {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он
* {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он
* {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он
* {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] 
* {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он
* {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он
* {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он

== Зургийн цомог ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot; perrow=&quot;6&quot;&gt;
Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, &quot;Каньон Азриели Хайфа&quot; худалдааны төв, Конгрессийн төв.
Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус
Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг
Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам
Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв
Файл:Метронит..jpg|Метронит
Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв
Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв
Файл:Karmelit.jpg|Кармелит
Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил
Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал
Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт
Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан
Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж
Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац»
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Haifa|Хайфа}}
{{Wikinews|Haifa|Хайфа}}
{{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}}

== Эшлэл ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;
{{Израилын хот}}
{{Хайфа тойрог}}

[[Ангилал:Хайфа| ]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]]
[[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]]
[[Ангилал:Хайфа тойрог]]
[[Ангилал:Израилын хот]]</text>
      <sha1>av6zkt03iywvrk9mevxhztm9jefqqid</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фрэнсис Бэкон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115967</id>
    <revision>
      <id>873868</id>
      <parentid>873711</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T03:44:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4145" sha1="njl6n1d0sr2liee99rit7xmhawgz78y" xml:space="preserve">[[File:Somer Francis Bacon.jpg|thumb|Сэр Фрэнсис Бэкон, [[Франс Пурбус]]ын бүтээл (1617)]]

'''Фрэнсис Бэкон''' ({{langx|en|Francis Bacon}}; 1561-1626) - [[Англи|Английн]] гүн ухаантан, түүхч, улс төрч, эмпиризм болон Английн материализмыг үүсгэн байгуулагч.  
[[Файл:Francis Bacon.jpg|thumb|Фрэнсис Бэкон]]
Тэрбээр өөрийн үзэл бодлоо болон шинжлэх ухааныг «'''''Мэдлэг бол хүч'''''» ([[Латин хэл|латин]]. ''Scientia potentia est'') гэдэг алдарт энгийн үгээр илэрхийлсэн болно.

Ф.Бэкон жинхэнэ мэдлэг нь мэдрэхүйн туршлагаас үүдэлтэй гэсэн санааг хатуу баримталдаг байв. Энэхүү гүн ухааны байр суурийг '''эмпиризм''' гэж нэрлэдэг. Бэкон нь түүний үүсгэн байгуулагч төдийгүй өөрөө хамгийн тогтвортой эмпирик үзэлтэн байв.

Түүний бүтээлүүд нь ихэвчлэн &quot;Бэконы аргачлал&quot; гэж нэрлэгддэг шинжлэх ухааны судалгааны индуктив арга зүйн үндэс суурь, дэлгэрүүлэх ажил юм. Индукц нь мэдлэгийг хүрээлэн буй ертөнцөөс туршилт, ажиглалт, таамаглалыг шалгах замаар олж авдаг юм. Тухайн цаг үеийн нөхцөлд ийм аргыг &quot;алхимич&quot;-ид ашигладаг байсан. Бэкон 1620 онд хэвлэгдсэн &quot;Шинэ Органон&quot; хэмээх зохиолдоо шинжлэх ухаан, түүнчлэн хүн ба нийгмийн асуудалд хандах хандлагыг тодорхойлсон. Тэрээр энэхүү зохиолдоо хүний ​​байгальд үзүүлэх хүчийг нэмэгдүүлэхийн тулд шинжлэх ухааны зорилго тавьж, түүнийгээ сүнсгүй материал гэж тодорхойлсон бөгөөд зорилго нь хүн ашиглах явдал юм.

== Дагалдагчид ==
Орчин үеийн философи дахь эмпирик чиглэлийн томоохон дагалдагчид: Англид- [[Томас Хоббс]] ([[Англи хэл|англи]]. ''Thomas Hobbes''; 1588—1679), [[Жон Локк]] ([[Англи хэл|англи]]. ''John Locke''; 1632—1704), [[Жорж Беркли]] ([[Англи хэл|англи]]. ''George Berkeley'', ''Bishop Berkeley''; 1685—1753), Дэвид Хьюм ([[Англи хэл|англи]]. ''David Hume''; ''David Home'';1711 —1776); Францад- Этьен Кондиллак, Клод Хельветиус, Пол-Анри Хольбах, [[Дэни Дидро]] нар. Словакийн гүн ухаантан Ян Байер (''Ján Bayer'', 1630—1674) мөн Ф.Бэконы эмпиризмийг номлогч багш  байсан.

{{DEFAULTSORT:Бэкон, Фрэнсис}}
[[Ангилал:Фрэнсис Бэкон| ]]
[[Ангилал:Английн лорд канцлер]]
[[Ангилал:Шинэ эриний өмнөх гүн ухаантан]]
[[Ангилал:Шинэ латин хэлээрх утга зохиол]]
[[Ангилал:Танин мэдэхүйн онолч]]
[[Ангилал:Сонгодог криптологийн хүн]]
[[Ангилал:Зохиогч]]
[[Ангилал:Афорист]]
[[Ангилал:Рыцарь бакалавр]]
[[Ангилал:Английн Доод Танхимын гишүүн]]
[[Ангилал:Язгууртны танхимын гишүүн]]
[[Ангилал:16-р зууны улс төрч]]
[[Ангилал:17-р зууны улс төрч]]
[[Ангилал:Англичууд]]
[[Ангилал:1561 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1626 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>njl6n1d0sr2liee99rit7xmhawgz78y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сайнбуянгийн Амарсайхан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126552</id>
    <revision>
      <id>873885</id>
      <parentid>852867</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:59:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56425-53</username>
        <id>108417</id>
      </contributor>
      <comment>2026 хздхяамны сайдаар ажиллаж байсан</comment>
      <origin>873885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13109" sha1="379ekiy9f8mgdepl6vzvdq0qk5ctlt2" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын улс төрч (1973 онд төрсөн)}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
| name = Сайнбуянгийн Амарсайхан
| image = Amarsaikhan Deputy Prime Minister of Mongolia.jpg
| caption = Амарсайхан 2020 онд
| office = [[Монгол Улсын Шадар сайд]]
| predecessor = [[Янгугийн Содбаатар]]
| successor = [[Хассуурийн Ганхуяг]]
| prime_minister = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]&lt;br/&gt;[[Гомбожавын Занданшатар]]
| term_start = 2021 оны 1 сарын 29
| term_end = 2025 оны 11 сарын 12 
| office1 = 34 дэх [[Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч|Улаанбаатар хотын дарга]]
| predecessor1 = [[Сундуйн Батболд]]
| succeeded1 = [[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
| term_start1 = 2019 оны 2 сарын 26
| term_end1 = 2020 оны 7 сарын 1
| office2 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] Гишүүн
| term_start2 = 2024 оны 7 сарын 2
| term_end2 = 
| constituency2 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028#Тойрог|13-р, Багахангай, Багануур, Налайх дүүрэг]]
| term_start3 = 2020 оны 6 сарын 30
| term_end3 = 2024 оны 7 сарын 2
| constituency3 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020#Тойрог|21-р, Багахангай, Багануур, Налайх дүүрэг]]
{{Collapsed infobox section begin |last=yes |Хотын албан тушаал
 |titlestyle=border:1px dashed lightgrey;}}{{Инфобокс албан тушаалтан |embed=yes
| office4 = [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал|Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын]] гишүүн
| 1namedata4 = Налайх дүүрэг&lt;br&gt;(2012–2020)
| 1blankname4 = Тойрог
| term_start4 = 2012
| term_end4 = 2020 оны 7 сарын 1
| office5 = [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал|Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын]] дарга
| term_start5 = 2017
| term_end5 = 2019
| predecessor5 = [[Цэндийн Сандуй]]
| succeeded5 = [[Рэнцэндагвын Дагва]]
{{Collapsed infobox section end}}}}
| birth_date = {{Birth date and age|1973|6|13}}
| birth_place = [[Налайх дүүрэг|Налайх]], [[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]]
| party = [[Монгол Ардын Нам]]
| education = [[Фресно хотын коллеж]]&lt;br&gt;[[Баруун Өмнөд Их Сургууль]] ([[Хуулийн магистр|LLM]])
| spouse = Чимэддамбын Ичинхорлоо
| children = 3
| website = {{URL|http://amarsaikhan.mn/}}
}}

'''Сайнбуянгийн Амарсайхан'''&lt;ref&gt;Улсын Их Хурлын гишүүн, Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн,  Шадар сайд Сайнбуянгийн Амарсайхан,  (parliament.mn), 2023 &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Монгол хэлний дүрэм ёсоор '''Сайнбуяны Амарсайхан''' гэж бичих ёстой боловч '''Сайнбуянгийн Амарсайхан''' гэж хэвшжээ.&lt;/ref&gt; (1973 оны 6-р сарын 13-нд Налайх дүүрэгт төрсөн) - Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын Шадар сайд. С.Амарсайхан нь 2021 оноос хойш Монгол Улсын Шадар сайдаар дараалан гурав дахь удаагаа томилогдон ажиллаж байна. 

Шадар сайдын хувиар тэрээр тогтвортой хөгжлийн шийдэл болсон бүсчилсэн хөгжлийн бодлого, Евразийн эдийн засгийн коридорын нэг тулгуур болсон эдийн засгийн тусгай бүсүүд, чөлөөт бүсүүдийн хөгжил, хөдөө аж ахуйн салбарын шинэ шатны реформ, үндэсний ондоошил болон уламжлалыг хадгалах [[Шинэ хоршоо хөдөлгөөн|“Шинэ хоршоо”-ны тогтолцоо]], Cтандарт хэмжил зүйн шинэтгэл, Үндэсний сөрөн тэсвэрлэх чадвахийг бэхүүлэх хүрээнд Онцгой байдлын байгуллагын чадвахыг бэхжүүлэх асуудлуудыг үйл ажиллагааныхаа тэргүүлэх чиглэл,бодлого болгон хэрэгжүүлж ирсэн.. Мөн тэрээр Бүсчилсэн хөгжлийн үндэсний хороо, [[Шинэ хоршоо хөдөлгөөн|“Шинэ хоршоо”]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Шинэ хоршоо хөдөлгөөний салбар дундын уялдааг хангах Үндэсний хороо |url=https://www.gov.mn/mn/organization/shinehorshoo |access-date=2025-09-17 |website=Монгол Улсын Засгийн Газар |language=mn }}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-28 |title=С.Амарсайхан: “Шинэ хоршоо” хөдөлгөөний үйл ажиллагааг үр дүнгээ өгч байгаа |url=https://www.polit.mn/a/106796 |access-date=2025-09-17 |website=www.polit.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=“Шинэ хоршоо” хөдөлгөөний хүрээнд ногоон санхүүжилтийн эх үүсвэрүүдийг татахад анхаарна гэв |url=https://eagle.mn/r/131242 |access-date=2025-09-17 |website=eagle.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;, Уур амьсгалын өөрчлөлтийн үндэсний хорооны даргаар ажиллаж байна.

== Боловсрол ==
*Тэрээр Нийслэл Улаанбаатар хотын Налайх дүүрэгт төрсөн. 1991 онд Налайх дүүргийн &quot;Эрдмийн оргил&quot; сургуулийг төгсөж улмаар 1996 онд АНУ-ын Калифорниа Мужийн Фресно институт, 2000 онд АНУ-ын Саут Уэст Их сургуулийг тус тус төгссөн. Хууль зүйн магистр зэрэгтэй.
*Англи, Хятад, Орос хэлтэй.

== Ажлын туршлага ==
Сайнбуянгийн Амарсайхан нь хувийн хэвшил, төрийн алба, дипломат алба зэрэг олон салбарт туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Үүнд:

* 1992–1993 онд Монгол Улсын Шинжлэх ухаан, мэдээлэл, технологийн төвийн ажилтан
* 2000–2004 онд Монгол Улсаас БНХАУ-д суугаа Элчин сайдын яаманд консулын ажилтан,Атташе
* 2004–2007 онд Америкийн Худалдаа, хөгжлийн корпорацийн гадаад худалдааны менежер
* 2007–2017 онд “Оюуны Ундраа” группийн Гүйцэтгэх захирал,Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн дарга
* 2012–2020 онд Нийслэлийн ИТХ-ын төлөөлөгч
* 2017–2019 онд Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын дарга
* 2019–2020 онд Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч
* 2020–2021 онд УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дэд дарга
* 2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
* 2021 оноос Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол улсын Шадар сайд
* 2026 оноос Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, ХЗДХЯамны сайд

=== Гадаад хамтын ажиллагаа ===
Тэрээр Засгийн газар хоорондын комиссуудыг ахлан ажиллаж ирсэн бөгөөд Үүнд:

* ''Монгол–Оросын Засгийн газар хоорондын комисс''
* ''Монгол–Хятадын Засгийн газар хоорондын комисс''
* ''Монгол–Америкийн Засгийн газар хоорондын Худалдаа, хөрөнгө оруулалтын зөвлөл''
* ''Монгол–Их Британийн Засгийн газар хоорондын комисс''
* ''Монгол–Канадын Засгийн газар хоорондын комисс''
* ''Монгол–Европын Холбооны хамтын ажиллагааны хороо''
* ''Монгол–Узбекийн Засгийн газар хоорондын комисс''
* ''Монгол–Киргизийн Засгийн газар хоорондын комиссуудыг ахлан ажиллаж ирсэн.''

== Сонгуульт ажил ==

* С.Амарсайхан өнгөрсөн он жилүүдэд сонгуульт албан албан тушаалуудыг хашиж ирсний дотор иргэд олон нийтийн итгэл, дэмжлэгийг хүлээж 2012-2020 онд нийслэл Улаанбаатар хотын Иргэдийн төлөөлөгчдийн хуралд гишүүнээр хоёр удаа, 2017 онд нийслэл Улаанбаатар хотын ИТХ-ын даргаар сонгогдсон, 2019-2020 онд Нийслэлийн Засаг дарга, Улаанбаатар хотын Захирагчаар томилогдон ажилласан нь түүний удирдан манлайлах онцгой чадвар, эерэг өөрчлөлтийг авчрах арвин туршлагыг тод харуулсан. 
* 2010 оноос намын бага хурлын гишүүн, Налайх дүүргийн МАН-ын даргаар ажиллаж байна
* 2017 оноос МАН-ын Удирдах зөвлөлийн гишүүн

==Гэр бүл==
Эхнэр Чимэддамбын Ичинхорлоо нь нэвтрүүлэгч. 3 хүүхэдтэй

== Эдийн засаг, Бизнесийн туршлага ==
Тэрээр 1990 онд байгуулагдсан, Монголын хувийн хэвшлийн томоохон төлөөллийн нэг болох “Оюуны Ундраа” группийг үүсгэн байгуулагч, 2007–2017 онд тус группийн Гүйцэтгэх Захирал, Ерөнхийлөгч, Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн даргаар тус тус ажилласан. Оюуны Ундраа групп нь мэдээллийн технологи, үл хөдлөх хөрөнгө,уул уурхай, банк санхүү, үйлдвэрлэл үйлчилгээ зэрэг олон салбарт 30 гаруй үйл ажиллагаа явуулж ирсэн.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ОЮУНЫ УНДРАА ГРУПП |url=https://www.ougroup.mn/#/ |access-date=2025-09-17 |website=www.ougroup.mn}}&lt;/ref&gt;

Сайнбуянгийн Амарсайхан нь “Монголын эдийн засгийн форум”, “Үндэсний стратегийн хүрээлэн” зэрэг судалгаа, бодлогын байгууллагыг үүсгэн байгуулагчдын нэг бөгөөд “Монголын гүйцэтгэх захиралуудын клуб” (CEO Club)-ын дэд ерөнхийлөгч, ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=NB |title=Монголын СЕО Клуб |url=http://ceoclub.mn/ |access-date=2025-09-17 |website=Монголын СЕО Клуб |language=mn }}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==Эшлэл, зүүлт==
{{Reflist}}

{{commonscat}}

{{DEFAULTSORT:Амарсайхан, Сайнбуянгийн}}
[[Ангилал:1973 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Амьд хүн]]
[[Ангилал:Налайхын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Монголын бизнесмен]]
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]
[[Ангилал:21-р зууны улс төрч]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын засаг дарга]]
[[Ангилал:Монголын шадар сайд]]</text>
      <sha1>379ekiy9f8mgdepl6vzvdq0qk5ctlt2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хуучин ой</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138052</id>
    <revision>
      <id>873850</id>
      <parentid>873752</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:29:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2147" sha1="grjzim4o0nwgbxvvy7c0z31ki0ep3n9" xml:space="preserve">'''Хуучин ой''' (анхдагч ой гэж мөн нэрлэдэг) нь олон жилийн туршид хүний оролцоо, саадгүйгээр хөгжсөн ой юм. Үүний үр дүнд хуучин ойнууд өвөрмөц экологийн онцлог шинжүүдийг агуулдаг. НҮБ-ын Хүнс, хөдөө аж ахуйн байгууллага анхдагч ойг нутгийн модны төрөл зүйлээс байгалиараа нөхөн төлжсөн, хүний үйл ажиллагааны тодорхой ул мөр харагдахгүй, экологийн үйл явц мэдэгдэхүйц хөндөгдөөгүй ой гэж тодорхойлдог. Дэлхийн ойн гуравны нэг (34 хувь) нь анхдагч ой байна. Хуучин ойн онцлогт төрөл бүрийн модны бүтэц ордог бөгөөд энэ нь амьтдад олон янзын амьдрах орчныг бүрдүүлж, ойн экосистемийн биологийн олон янз байдлыг нэмэгдүүлдэг. &quot;Байгаль дээр ургасан&quot; буюу &quot;анхны ургалттай&quot; ой нь огт мод бэлтгэж байгаагүй хуучин ой юм. Төрөл бүрийн модны бүтэц гэдэг ойлголт нь олон давхарласан титэм, титэм доторх завсарлагууд, модны өндөр, диаметрийн янз бүрийн хэмжээ, төрөл зүйл, модлог хог хаягдлын ангиллыг багтаадаг.

2020 оны байдлаар дэлхий дээр 1.11 тэрбум га анхдагч ой үлдсэн байна. Дэлхийн анхдагч ойн 61 хувийг гурван улс (Бразил, Канад, Орос) эзэмшдэг. Анхдагч ойн талбай 1990 оноос хойш 81 сая га-аар буурсан ч 2010-2020 оны хооронд буурах хурд өмнөх арван жилтэй харьцуулахад хоёр дахин багасжээ.</text>
      <sha1>grjzim4o0nwgbxvvy7c0z31ki0ep3n9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кадр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138776</id>
    <revision>
      <id>873806</id>
      <parentid>822936</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T14:29:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Atcovi</username>
        <id>27621</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>better audio file</comment>
      <origin>873806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1847" sha1="dqjmhlx1pc00jgnjdwo4j73szfn2nm3" xml:space="preserve">{{SHORTDESC|Коран судрын бүлэг}}
[[File:Chapter 97, Al-Qadr (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|thumb|Уншлага]]

'''Кадр''' ({{lang-ar|القدر}}) бол [[Куран]] судрын 97 дахь бүлэг юм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://quran.com/97|title=Al-Qadr|access-date=2025-02-01|language=en|trans-title=Кадр}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
!scope=''col'' | 
! scope=&quot;col&quot; | Cудар
! scope=&quot;col&quot; | Утга
|-
! scope=&quot;row&quot; | 1
| إِنَّآ أَنزَلْنَٰهُ فِى لَيْلَةِ ٱلْقَدْرِ || Эргэлзээгүйгээр бид түүнийг Кадр шөнө буулгасан билээ
|-
! scope=''row'' | 2
| وَمَآ أَدْرَٰكَ مَا لَيْلَةُ ٱلْقَدْرِ || Кадр шөнө гэж чухам юу болохыг чи мэдэх үү?
|-
! scope=''row'' | 3
| لَيْلَةُ ٱلْقَدْرِ خَيْرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْرٍ || Кадр шөнө бол мянган сараас ч илүү буянтай билээ
|-
! scope=''row'' | 4
| تَنَزَّلُ ٱلْمَلَٰٓئِكَةُ وَٱلرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم مِّنْ كُلِّ أَمْرٍ || Тэнгэрийн элчүүд болон сүнснүүд энэ шөнө Рабб Эзний зөвшөөрлөөр бүхий л үйлийн төлөө зогсолтгүй буусаар байх ажээ
|-
! scope=''row'' | 5
| سَلَٰمٌ هِىَ حَتَّى مَطْلَعِ ٱلْفَجْرِ || Тэр шөнө үүр гэгээрэх хүртэл ивээлээр дүүрэн байх ажгуу
|}

==Мөн үзэх==
* [[Ислам]]

==Эх сурвалжууд==
{{reflist}}

{{commonscat}}
{{Кораны бүлгүүд}}

[[Ангилал:Кораны бүлгүүд| 097]]


{{Islam-stub}}</text>
      <sha1>dqjmhlx1pc00jgnjdwo4j73szfn2nm3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>The MongolZ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140904</id>
    <revision>
      <id>873853</id>
      <parentid>861700</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:36:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56126-27</username>
        <id>108413</id>
      </contributor>
      <origin>873853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7353" sha1="q3s7q8uu6xczw2dyvtmlfamj6z72vfy" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын испортын байгууллага}}
{{Инфобокс спортын баг
| name           = The dildos
| image          = 
| alt            = The MongolZ багийн лого
| logo_size      = 150px
| colors         = {{color box|Gold}}  {{color box|Black}}
| short_name     = TMZ, MGLZ
| city           = [[Улаанбаатар]], Монгол
| ceo            = kaz (Энхбаярын Билгүүнбат)
| coach          = [[maaRaa]] (Баянбатын Эрдэнэдалай)
| manager        = Winter
| captain        = [[bLitz]] (Бямбасүрэнгийн Гарьдмагнай)
| founded        = {{Start date|2013|08|20}}
| main_sponsor   = [[1xBet]]
| divisions      = [[Counter-Strike 2]]&lt;br/&gt;[[Mobile Legends: Bang Bang]]&lt;br/&gt;[[Дота 2]]&lt;br/&gt;[[Valorant]] (татан буугдсан)
| website        = {{url|https://www.mongolz.world/}}
}}

'''The MongolZ''' minii booviig hoh

== Түүх ==
mongolz vitad zoduulsan llrud mn -kei ah

== Dota 2 ==
2014 оны 2-р сарын 1-нд 976, Storm, Masquerade, SANKE, jees-ээс бүрдсэн Dota 2-ын тоглогчид EIZO Cup №11 тэмцээнд оролцов. 

2017 онд Монголчууд &quot;Infinite Sky League&quot; тэмцээнд 9-12 дугаар байр эзэлж шагнал гэж 500 ам.доллар авч байсан. Удалгүй тэр жилдээ баг нь тарсан. 3 жилийн хугацаанд нийт олсон тэмцээний шагнал нь ойролцоогоор 2000 доллар байв.

== Counter-Strike ==
=== 2015-2018 ===
2015 онд [[Counter-Strike: Global Offensive|CS:GO]] zilkenberg, maaRaa, fRost, nuka, болон tsogoo нар [[ESL One Cologne 2015|ESL One: Cologne 2015]] тэмцээнд оролцох эрх авахын төлөөх Азийн сонгон шалгаруулалтад оролцож 7-8-р байр эзэлсэн.

2016 онд IEM Taipei-д тэргүүлж MLG Columbus Major 2016-д оролцох эрхээ авсан ч визний асуудлаас болоод оролцож чадаагүй юм.

=== 2019 ===
The MongolZ 5-р сарын 5-нд Machinegun, maaRaa, neuz, temk4wow, Annihilation-тай [[StarLadder Berlin Major 2019]] тэмцээний сонгон шалгаруулалтад оролцсон ч тоглогчид насанд хүрээгүй тул баг хасагдсан.

=== 2025 ===

АНУ-ын [[Техас]] мужийн [[Остин (Техас)|Остин]] хотод болсон Counter-Strike Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд 2-р байр эзэлсэн нь Ази тивд ийм амжилт гаргасан анхны баг болов.

Малта улсад болсон BLAST Bounty Fall 2025 тэмцээнд 2-р байр эзэлсэн.

Саудын Араб улсад 2024 оноос хойш жил болгон зохиогдож ирсэн Esports World Cup тэмцээний Counter-Strike 2 төрөлд орж 1-р байр эзэлж сүүлийн 15 жилд анх удаагаа Ази Тивийн баг S-Tier тэмцээний аварга болов.

=== Багийн бүрэлдэхүүн ===
{{Шинэчлэгдсэн|2026-7-13}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Тоглодог нэр
!Жинхэнэ нэр
!Байрлал
!Багт элссэн
|-
! colspan=&quot;6&quot; |Одоогийн бүрэлдэхүүн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hltv.org/team/6248/the-mongolz#tab-rosterBox|title=The MongolZ team overview|lang=en|website=HLTV.org}}&lt;/ref&gt;
|-
|bLitz
|Бямбасүрэнгийн Гарьдмагнай
|Ахлагч
|2023 оны 4 сарын 3
|-
|Techno4K
|Мөнхболдын Содбаяр
|Rifler
|2023 оны 4 сарын 3
|-
|910
|Банзрагчийн Өсөхбаяр
|Мэргэн буудагч
|2023 оны 5 сарын 31
|-
|tikuak
|Чимэдцэрэнгийн Золбаяр
|Rifler
|2026 оны 7 сарын 12
|-
|DarkMeister
|Дугарсүрэнгийн Ирээдүй
|Rifler
|2026 оны 7 сарын 12
|-
! colspan=&quot;5&quot; |Дасгалжуулагч
|-
|maaRaa
| colspan=&quot;2&quot; |Баянбатын Эрдэнэдалай
|2023 оны 4 сарын 3
|}

=== Хуучин бүрэлдэхүүнд байсан гишүүд ===
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
!Тоглодог нэр
!Жинхэнэ нэр
!Багт тоглосон хугацаа
|-
|maaRaa
|Баянбатын Эрдэнэдалай
|2015 онд
|-
|fRost
|Алтангэрэлийн Одбаяр
|
|-
|ncl
|Батсүхийн Болд
|2015-2016
|-
|Otgoo
|Ганзоригийн Отгонжаргал
|
|-
|kabal
|Батбаярын Бат-Энх
|2016
|-
|maaRaa
|Баянбатын Эрдэнэдалай
|2016 онд дасгалжуулагчаар
|-
|Machinegun
|Лхагвын Энхтайван
|2015-2016
|-
|element
|Тэнгисийн Эрдэнэцогт
|
|-
|Zilkenberg
|Баттулгын Тэмүүлэн
|2015-2016
|-
|dobu
|Батболдын Ган-Эрдэнэ
|
|-
|kabal
|Батбаярын Бат-Энх
|2016-2017
|-
|Zilkenberg
|Баттулгын Тэмүүлэн
|2017
|-
|Noks
|Эрдэнэболдын Ганбилэг
|
|-
|maaRaa
|Баянбатын Эрдэнэдалай
|2016—2017 түр орлогчоор
|-
|cTrl/controlez
|Баасанжаргалын Өнөдэлгэр
|
|-
|Machinegun
|Лхагвын Энхтайван
|2016-2018
|-
|cazze
|Нямдоржийн Тэлмэн
|
|-
|maaRaa
|Баянбатын Эрдэнэдалай
|2017—2018 онд дасгалжуулагчаар
|-
|hang4u
|Мөнхийн Хангай
|
|-
|temk4wow
|Бямбасүрэнгийн Тэмүүлэн
|
|-
|BestronG
|Арцэдийн Хурц
|
|-
|neuz
|Ням-Отгоны Ууганбаяр
|2018
|-
|nin9
|Гантулгын Есөнтөмөр
|
|-
|maaRaa
|Баянбатын Эрдэнэдалай
|2018
|-
|ncl
| Батсүхийн Болд
|2016-2018
|-
|Tsogoo
|Машбатын Цог
|2015-2018
|-
|Annihilation
|Нямдоржийн Төвшинтөгс
|
|-
|temk4wow
|Бямбасүрэнгийн Тэмүүлэн
|
|-
|neuz
|Ням-Отгоны Ууганбаяр
|2019
|-
|maaRaa
|Баянбатын Эрдэнэдалай
|2019
|-
|Machinegun
|Лхагвын Энхтайван 
|2019
|-
|Machinegun
|Лхагвын Энхтайван
|2022
|-
|Noks
|Эрдэнэболдын Ганбилэг
|Дасгалжуулагч
|-
|starDUST
|Эрдэнэбаярын Тэмүүлэн
|
|-
|MagnumZ
|Хүрэлхүүгийн Тэлмэн
|
|-
|mzinho
|Батболдын Аюуш
|2022 онд туршилтаар
|-
|PRISM
|Тулгын Ирмүүн
|Ахлагч
|-
|Senzu
|Мөнхболдын Азбаяр
|2023
|-
|yAmi
|Оюунбилэгийн Ялалт
|
|-
|Tsogoo
|Машбатын Цог
|2022
|-
|ncl
|Батсүхийн Болд
|Ахлагч, 2022
|-
|Bart4k
|Батболдын Баатархүү
|
|-
|ANNIHILATION
|Нямдоржийн Төвшинтөгс
|
|-
|hasteka
|Баярмаагийн Чингүүн
|
|-
|Controlez
|Баасанжаргалын Өнөдэлгэр
|2025 оны 10 сарын 24 - 2025 оны 12 сарын 27&lt;ref&gt;{{Cite web |title=controlez departs The MongolZ |url=https://www.hltv.org/news/43508/controlez-departs-the-mongolz |access-date=2026-01-07 |website=HLTV.org |language=en}}&lt;/ref&gt;
|}

== Эшлэл ==</text>
      <sha1>q3s7q8uu6xczw2dyvtmlfamj6z72vfy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873854</id>
      <parentid>873853</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:44:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-56126-27|~2026-56126-27]] ([[User talk:~2026-56126-27|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:MendAmar8|MendAmar8]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ.</comment>
      <origin>861700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7900" sha1="iaxn8hure64kr0t7g37e98qan4tnikc" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын испортын байгууллага}}
{{Инфобокс спортын баг
| name           = The MongolZ
| image          = 
| alt            = The MongolZ багийн лого
| logo_size      = 150px
| colors         = {{color box|Gold}}  {{color box|Black}}
| short_name     = TMZ, MGLZ
| city           = [[Улаанбаатар]], Монгол
| ceo            = kaz (Энхбаярын Билгүүнбат)
| coach          = [[maaRaa]] (Баянбатын Эрдэнэдалай)
| manager        = Winter
| captain        = [[bLitz]] (Бямбасүрэнгийн Гарьдмагнай)
| founded        = {{Start date|2013|08|20}}
| main_sponsor   = [[1xBet]]
| divisions      = [[Counter-Strike 2]]&lt;br/&gt;[[Mobile Legends: Bang Bang]]&lt;br/&gt;[[Дота 2]]&lt;br/&gt;[[Valorant]] (татан буугдсан)
| website        = {{url|https://www.mongolz.world/}}
}}

'''The MongolZ''' нь [[Монгол]]ын [[Цахим спорт|цахим спортын]] баг. Одоогоор [[Counter-Strike]] баг байгаа бөгөөд 2013-аас 2018 оны хооронд [[Dota 2]] тоглоомын багтай байсан.

== Түүх ==

The MongolZ цахим спортын баг нь 2013 оны 8-р сарын 20-нд байгуулагдсан. The Mongolz багийг Лхагвасүрэнгийн Түвшинбилэг 2013 оны наймдугаар сард үүсгэн байгуулж, сүүлдээ Хятадын нэгэн байгууллагад зарагдсан. 

== Dota 2 ==
2014 оны 2-р сарын 1-нд 976, Storm, Masquerade, SANKE, jees-ээс бүрдсэн Dota 2-ын тоглогчид EIZO Cup №11 тэмцээнд оролцов. 

2017 онд Монголчууд &quot;Infinite Sky League&quot; тэмцээнд 9-12 дугаар байр эзэлж шагнал гэж 500 ам.доллар авч байсан. Удалгүй тэр жилдээ баг нь тарсан. 3 жилийн хугацаанд нийт олсон тэмцээний шагнал нь ойролцоогоор 2000 доллар байв.

== Counter-Strike ==
=== 2015-2018 ===
2015 онд [[Counter-Strike: Global Offensive|CS:GO]] zilkenberg, maaRaa, fRost, nuka, болон tsogoo нар [[ESL One Cologne 2015|ESL One: Cologne 2015]] тэмцээнд оролцох эрх авахын төлөөх Азийн сонгон шалгаруулалтад оролцож 7-8-р байр эзэлсэн.

2016 онд IEM Taipei-д тэргүүлж MLG Columbus Major 2016-д оролцох эрхээ авсан ч визний асуудлаас болоод оролцож чадаагүй юм.

=== 2019 ===
The MongolZ 5-р сарын 5-нд Machinegun, maaRaa, neuz, temk4wow, Annihilation-тай [[StarLadder Berlin Major 2019]] тэмцээний сонгон шалгаруулалтад оролцсон ч тоглогчид насанд хүрээгүй тул баг хасагдсан.

=== 2025 ===

АНУ-ын [[Техас]] мужийн [[Остин (Техас)|Остин]] хотод болсон Counter-Strike Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд 2-р байр эзэлсэн нь Ази тивд ийм амжилт гаргасан анхны баг болов.

Малта улсад болсон BLAST Bounty Fall 2025 тэмцээнд 2-р байр эзэлсэн.

Саудын Араб улсад 2024 оноос хойш жил болгон зохиогдож ирсэн Esports World Cup тэмцээний Counter-Strike 2 төрөлд орж 1-р байр эзэлж сүүлийн 15 жилд анх удаагаа Ази Тивийн баг S-Tier тэмцээний аварга болов.

=== Багийн бүрэлдэхүүн ===
{{Шинэчлэгдсэн|2026-7-13}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Тоглодог нэр
!Жинхэнэ нэр
!Байрлал
!Багт элссэн
|-
! colspan=&quot;6&quot; |Одоогийн бүрэлдэхүүн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hltv.org/team/6248/the-mongolz#tab-rosterBox|title=The MongolZ team overview|lang=en|website=HLTV.org}}&lt;/ref&gt;
|-
|bLitz
|Бямбасүрэнгийн Гарьдмагнай
|Ахлагч
|2023 оны 4 сарын 3
|-
|Techno4K
|Мөнхболдын Содбаяр
|Rifler
|2023 оны 4 сарын 3
|-
|910
|Банзрагчийн Өсөхбаяр
|Мэргэн буудагч
|2023 оны 5 сарын 31
|-
|tikuak
|Чимэдцэрэнгийн Золбаяр
|Rifler
|2026 оны 7 сарын 12
|-
|DarkMeister
|Дугарсүрэнгийн Ирээдүй
|Rifler
|2026 оны 7 сарын 12
|-
! colspan=&quot;5&quot; |Дасгалжуулагч
|-
|maaRaa
| colspan=&quot;2&quot; |Баянбатын Эрдэнэдалай
|2023 оны 4 сарын 3
|}

=== Хуучин бүрэлдэхүүнд байсан гишүүд ===
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
!Тоглодог нэр
!Жинхэнэ нэр
!Багт тоглосон хугацаа
|-
|maaRaa
|Баянбатын Эрдэнэдалай
|2015 онд
|-
|fRost
|Алтангэрэлийн Одбаяр
|
|-
|ncl
|Батсүхийн Болд
|2015-2016
|-
|Otgoo
|Ганзоригийн Отгонжаргал
|
|-
|kabal
|Батбаярын Бат-Энх
|2016
|-
|maaRaa
|Баянбатын Эрдэнэдалай
|2016 онд дасгалжуулагчаар
|-
|Machinegun
|Лхагвын Энхтайван
|2015-2016
|-
|element
|Тэнгисийн Эрдэнэцогт
|
|-
|Zilkenberg
|Баттулгын Тэмүүлэн
|2015-2016
|-
|dobu
|Батболдын Ган-Эрдэнэ
|
|-
|kabal
|Батбаярын Бат-Энх
|2016-2017
|-
|Zilkenberg
|Баттулгын Тэмүүлэн
|2017
|-
|Noks
|Эрдэнэболдын Ганбилэг
|
|-
|maaRaa
|Баянбатын Эрдэнэдалай
|2016—2017 түр орлогчоор
|-
|cTrl/controlez
|Баасанжаргалын Өнөдэлгэр
|
|-
|Machinegun
|Лхагвын Энхтайван
|2016-2018
|-
|cazze
|Нямдоржийн Тэлмэн
|
|-
|maaRaa
|Баянбатын Эрдэнэдалай
|2017—2018 онд дасгалжуулагчаар
|-
|hang4u
|Мөнхийн Хангай
|
|-
|temk4wow
|Бямбасүрэнгийн Тэмүүлэн
|
|-
|BestronG
|Арцэдийн Хурц
|
|-
|neuz
|Ням-Отгоны Ууганбаяр
|2018
|-
|nin9
|Гантулгын Есөнтөмөр
|
|-
|maaRaa
|Баянбатын Эрдэнэдалай
|2018
|-
|ncl
| Батсүхийн Болд
|2016-2018
|-
|Tsogoo
|Машбатын Цог
|2015-2018
|-
|Annihilation
|Нямдоржийн Төвшинтөгс
|
|-
|temk4wow
|Бямбасүрэнгийн Тэмүүлэн
|
|-
|neuz
|Ням-Отгоны Ууганбаяр
|2019
|-
|maaRaa
|Баянбатын Эрдэнэдалай
|2019
|-
|Machinegun
|Лхагвын Энхтайван 
|2019
|-
|Machinegun
|Лхагвын Энхтайван
|2022
|-
|Noks
|Эрдэнэболдын Ганбилэг
|Дасгалжуулагч
|-
|starDUST
|Эрдэнэбаярын Тэмүүлэн
|
|-
|MagnumZ
|Хүрэлхүүгийн Тэлмэн
|
|-
|mzinho
|Батболдын Аюуш
|2022 онд туршилтаар
|-
|PRISM
|Тулгын Ирмүүн
|Ахлагч
|-
|Senzu
|Мөнхболдын Азбаяр
|2023
|-
|yAmi
|Оюунбилэгийн Ялалт
|
|-
|Tsogoo
|Машбатын Цог
|2022
|-
|ncl
|Батсүхийн Болд
|Ахлагч, 2022
|-
|Bart4k
|Батболдын Баатархүү
|
|-
|ANNIHILATION
|Нямдоржийн Төвшинтөгс
|
|-
|hasteka
|Баярмаагийн Чингүүн
|
|-
|Controlez
|Баасанжаргалын Өнөдэлгэр
|2025 оны 10 сарын 24 - 2025 оны 12 сарын 27&lt;ref&gt;{{Cite web |title=controlez departs The MongolZ |url=https://www.hltv.org/news/43508/controlez-departs-the-mongolz |access-date=2026-01-07 |website=HLTV.org |language=en}}&lt;/ref&gt;
|}

== Эшлэл ==</text>
      <sha1>iaxn8hure64kr0t7g37e98qan4tnikc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Содномдоржийн Галиндив</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148670</id>
    <revision>
      <id>873877</id>
      <parentid>873682</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T04:28:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55707-45</username>
        <id>108352</id>
      </contributor>
      <origin>873877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31321" sha1="pjnvdiazuk54kkrb3aw7wg32yotbtzl" xml:space="preserve">{{Намтар|нэр=С.Галиндив|бүтэн нэр=Содномдоржийн Галиндив|цол=Хатан|төрсөн он=(Мэдээлэл байвал оруулах)|насан эцэслэсэн=(Мэдээлэл байвал оруулах)|угсаа гарал=[[Боржигин]] (Халхын Засагт хан аймаг)|эцэг=Чадраабалын Содномдорж тайж|гэр бүл=Тайж Г.Гончигсүрэн}}


{{Infobox Түүхэн хүн
|нэр                  = Чадраабалын Содномдорж
|дүрс                 = 
|тайлбар              = 
|төрсөн_он            = 19-р зууны сүүл үе
|төрсөн_газар         = Халхын Засагт хан аймаг, Илдэн, Жонон засгийн хошуу
|нас барсан_он        = 20-р зууны эхэн үе
|нас барсан_газар     = 
|албан_тушаал         = Тэргүүн зэргийн тайж, Төр захиргааны зүтгэлтэн
|угсаа_гарвал         = Бясуд (Бэсүд) овог, Алтан ураг
|эцэг                 = Цогтын Чадраабал ноён (&quot;Тэргүүн баян ноён&quot;)
|гэргий               = Хотгойдын Л.Мандал зайсаны охин
|хүүхэд               = Содномдоржийн Галиндив хатан (ууган охин) тэдгээрийн хамт 12 хүүхэд
}}

'''Чадраабалын Содномдорж''' (19-р зууны сүүл — 20-р зууны эхэн үе) — Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Илдэн, Жонон засгийн хошуу (хожмын Хантайшир уулын аймгийн Дамдин Авшаа гүний хошуу)-ны Тэргүүн зэргийн тайж, язгууртан, төр захиргааны зүтгэлтэн юм. Тэрээр [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн шууд тасархай, Бясуд (Бэсүд) овгийн Илдэн, Жонон засгийн хошууны ноёдын уг эх, ясан төрлийн (агнатик) шууд залгамжлагч болно. Нутаг орондоо &quot;Тэргүүн баян ноён&quot; хэмээн алдаршсан Цогтын Чадраабал ноёны хүү юм.

== Угсаа гарал ==
Чадраабалын Содномдорж ноёны ясан төрлийн (агнатик) шууд залгамжлалыг ЮНЕСКО-ийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрт бүртгэгдсэн “Халхын долоон хошуу, дөрвөн аймгийн ноёдын гэрийн үеийн бичмэл хүрдэн зураг” дурсгал болон түүхийн албан ёсны сурвалж бичгүүдэд дараах байдлаар баримтжуулсан байдаг:

# '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' — Монголын нэгдсэн улсын суут хаан.
# '''[[Гэрсэнз Жалайр хунтайж]]''' — Даян хааны арван нэгдүгээр хөвгүүн, Ар Халхын дээд өвөг.
# '''Ноёндой хатанбаатар''' (1549 онд төрсөн) — Гэрсэнз хааны хоёрдугаар хөвгүүн. 1549 онд арын 7 отгоос Бясуд, Элжигин отгийг өмчлөн авсан бөгөөд хожмын Засагт хан аймгийн тус хошуудын ноёд, тайж нарын дээд өвөг.
# '''Төвд хатанбаатар''' (1551 онд төрсөн) — Ноёндой хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхээр Халхын 6 хошууны цаазыг батлалцахад тэргүүлэн оролцсон баруун гарын засаг барьсан ноёдын нэг.
# '''Хонхуй сэцэн жонон''' (1566 онд төрсөн) — Төвд Хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. Бясудын газарт сууж байсан бөгөөд Бясудын 5 хошууны ноёдын дээд өвөг.
# '''Цэрэн цөхүр''' — Хонхуй сэцэн жононгийн ахмад хөвгүүн.
# '''Дорж сэцэн жонон''' (1680 оны үе) — Цэрэн цөхүрийн хөвгүүн. 1680 онд хошуугаа тусгаарлан Манжийн Энх амгалан хаанаас Дорж сэцэн жонон цол шагнагджээ.
# '''Сономишжав''' (1691 оны үе) — Дорж сэцэн жононгийн ганц хөвгүүн. 1691 оны Долоннуурын чуулганаар засаг тэргүүн зэрэг тайж, улмаар туслагч гүн өргөмжлөгдөн Жонон засгийн хошууг захирчээ.
# '''Галсанцэвээн гүн''' (1718 онд засаг залгамжилсан) — Сономишжавын ахмад хөвгүүн, Жонон засгийн хошууны ноён.
# '''Жигжиддорж гүн''' (1737 онд засаг залгамжилсан) — Галсанцэвээнгийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжлан, 1768 он хүртэл хошуу ноён суужээ.
# '''Лачинсүрэн гүн''' (1768 онд засаг залгамжилсан) — Жигжиддоржийн ахмад хөвгүүн. 1781 оны зарлигаар засаг хэргэмийг үе улиран тасралгүй залгамжлуулахаар болсон бөгөөд сурвалж бичигт &quot;Мэргэн жонон&quot; цолтой Илдэн засгийн хошууны &quot;Цагаан бар ноён&quot; хэмээн тэмдэглэгдсэн өвөг mөн.
# '''Минжүүрдорж гүн''' (1804 онд засаг залгамжилсан) — Лачинсүрэнгийн ахмад хөвгүүн.
# '''Сандувдорж гүн''' (1826 онд засаг залгамжилсан) — Минжүүрдоржийн ахмад хөвгүүн.
# '''Цэдэндондовдорж засаг гүн''' (1842 онд засаг залгамжилсан) — Сандувдоржийн хөвгүүн. 1849 онд Засагт хан аймгийн Дэд чуулганы дарга, 1863 онд Туслагч жанжнаар томилогдсон, Засагт хан аймгийн маш нөлөө бүхий томоохон зүтгэлтэн байв.
# '''Чогдон тайж''' — Бэсүд хаадын шууд залгамж, Цэдэндондовдорж засаг гүний ураг төрлийн Тэргүүн зэргийн тайж. Өөрийн салбар шугамын суурийг тавигч.
# '''Чогдоны Цогт''' — Чогдон тайжийн хүү, Хантайшир уулын хошууны нөлөө бүхий Тэргүүн зэргийн тайж, ноён.
# '''Цогтын Чадраабал''' — Цогт тайжийн хүү, нутаг орондоо &quot;Тэргүүн баян ноён&quot; хэмээн алдаршсан төр захиргааны нөлөөт удирдагч.
# '''Чадраабалын Содномдорж''' — Тэргүүн баян Чадраабал ноёны хүү.

# '''Содномдоржийн Галиндив''' (Ууган охин, 1883 онд төрсөн. Хотгойдын тайж Г.Гончигсүрэнгийн гэргий, хатан)
# '''Содномдоржийн Дулмаа'''
# '''Содномдоржийн Буянхишиг'''
# '''Содномдоржийн Намжил'''
# '''Содномдоржийн Хандаа'''
# '''Содномдоржийн Долгор''' [1, 2]

Хөвгүүд / Банди нар (6 хүү)

Хөвгүүд нь алтан ургийн тайж язгуур, Бэсүд овгийн ноёдын уг эхийг шууд залгамжлах тул тухайн үеийн хошуу тамгын &quot;Тайж унших&quot; албан ёсны улаан шугамт нэрсийн цэс болон цэргийн насны бүртгэлд заавал бүртгэгддэг байв. [1]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

# '''Содномдоржийн Гомбосүрэн''' (Ууган хүү)
# '''Содномдоржийн Дамдинсүрэн'''
# '''Содномдоржийн Лхагвасүрэн'''
# '''Содномдоржийн Пүрэвсүрэн'''
# '''Содномдоржийн Санжжав'''

== Гэр бүл, худ ургийн холбоо ==
Чадраабалын Содномдорж ноён нь Хотгойдын домогт Тэргүүн баян Луузангийн хүү, гутгаар зэргийн тайж Л.Мандал зайсантай худ ураг барилдаж, түүний охиныг гэргийгээ болгон авчээ. Энэхүү ураг барилдаанаас 12 хүүхэд (6 хүү, 6 охин) мэндэлсэн байдаг. 

Түүний хамгийн том ууган охин нь '''Содномдоржийн Галиндив хатан''' (1883 онд төрсөн) юм. С.Галиндив хатан нь Хотгойдын Алтан хаадын шууд ясан төрлийн залгамжлагч, Улиастайн сайд Гүн Гүржавын төрсөн дүү болох Хотгойдын Тэргүүн зэргийн тайж Гүржавын Гончигсүрэн (Голио)-той хууль ёсны дагуу ураг барилдан суусан түүхтэй. Энэхүү ураг барилдаанаар Халхын баруун гарын хоёр том Алтан ураг буюу Хотгойдын Алтан хаад болон Бясуд Илдэн Жонон засгийн ноёдын цусан холбоо тэгш нэгджээ.

== Хутагт хувилгаадтай холбогдох сэжим ==
Содномдорж ноёны гэргий талын эцэг Л.Мандал зайсан нь Ар Халхад тодорсон '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэнгийн''' шууд нагац ах байсан тул С.Галиндив хатан нь нагац талаасаа Ялгуусан хутагтуудын цусан төрлийн (махан) ойрын садан болдог. Мөн түүний хүргэн Гүржавын Гончигсүрэн тайж нь '''V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912)-гийн шууд төрсөн үеэл (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвийн өргөмөл хүү) байв. 

== Орчин үеийн шууд үргэлжлэл ==
Чадраабалын Содномдорж ноёны ууган охин С.Галиндив хатан болон Г.Гончигсүрэн тайж нараас Сүрэнхоржав (1934-2013 оны хооронд амьдарч байсан, том охин), Гөлөг (бага охин) нар төрсөн. Түүнээс салбарласан шууд үр хойчсын хэлхээ нь С.Лхамжав (Мухлаашийн Оросын гэргий), түүний ууган хүү Тожилсүрэн (1953 онд төрсөн) нараар үргэлжлэн баримтжуулагдсан байдаг.

== Эх сурвалж ==
{{Эх сурвалж}}
* '''Олон улсын баримтат өв:''' ЮНЕСКО-ийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрт бүртгэгдсэн ''“Халхын долоон хошуу, дөрвөн аймгийн ноёдын гэрийн үеийн бичмэл хүрдэн зураг”'' (угийн бичгийн эх хувь).
* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд-А-133, Төвъёог-1, Хавтаст хэрэг-160:'' Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн болон Илдэн, Жонон засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын ураг төрлийн данс хараа.
** ''Фонд-А-31, Хэргийн дугаар-5751:'' '''Засагт хан аймгийн чуулган дарга, туслагч жанжин Цэдэндондовдорж засаг гүний албан хэргийн баримтууд.'''
** БНМАУ-ын 1922 болон 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс''', Хантайшир уулын аймгийн Дамдин Авшаа гүний хошууны тайж, язгууртнуудын өрхийн бүртгэл'''.
* '''Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд:'''
** Б. Нацагдорж, ''“Халхын Засагт хан аймгийн түүх”'' (Улаанбаатар, 2013).
** А. Очир, Ж. Сэржээ, ''“Монголын хаад, язгууртны угийн бичиг”'' (Улаанбаатар, 2002).
* '''Гэндэнсүрэнгийн Бадарч, Бадарчийн Натжав нарын өвөг дээдсээс уламжлагдсан угийн эхийн гар бичмэл баримт, гэр бүлийн цадиг түүхийн цуглуулга'''.

[[Ангилал:Монголын тайж нар]]
[[Ангилал:Алтан ургийнхан]]
[[Ангилал:Засагт хан аймаг]]


'''Содномдоржийн Галиндив''' (Хатан С.Галиндив) — [[XX зуун|XX зууны]] эхэн үеийн [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] алтан ургийн тайж язгууртан, хатан. 1929 оны хүн амын албан ёсны тооллогоор одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг сумны]] нутагт дөтгөөр зэргийн тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт бүртгэгдэн үлдсэн түүхэн зүтгэлтэн юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;БНМАУ-ын 1929 оны хүн амын хөрөнгө, орлогын тооллогын бүртгэл, Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Түүхийн баримтын архив.&lt;/ref&gt;


* '''''Ноёндой хатанбаатар (1549 онд төрсөн)''' — Батмөнх Даян хааны арван нэгдүгээр хөвгүүн Гэрсэнз жалайр хунтайжийн хоёрдугаар хөвгүүн. 15''49 онд арын 7 отгоос Бясуд, Элжигин отгийг өмчлөн авсан бөгөөд хожмын Засагт хан аймгийн тус хошуудын ноёд, тайж нарын дээд өвөг мөн.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №640.1, Хуудас 243.&lt;/ref&gt;
* '''Төвд хатанбаатар (1551 онд төрсөн)''' — Ноёндой хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхээр Халхын 6 хошууны цаазыг батлалцахад тэргүүлэн оролцсон баруун гарын засаг барьсан ноёдын нэг байв.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №641.1, Хуудас 243.&lt;/ref&gt;
* '''Хонхуй сэцэн жонон (1566 онд төрсөн)''' — Төвд Хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. Бясудын газарт сууж байсан бөгөөд Бясудын 5 хошууны ноёдын дээд өвөг болох ажээ.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №642.1, Хуудас 243.&lt;/ref&gt;
* '''Цэрэн цөхүр''' — Хонхуй сэцэн жононгийн ахмад хөвгүүн.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №643.1, Хуудас 244.&lt;/ref&gt;
* '''Дорж сэцэн жонон (1680 оны үе)''' — Цэрэн цөхүрийн хөвгүүн. 1670-аад оноос Манжтай харилцаж байсан бөгөөд 1680 онд хошуугаа тусгаарлан Манжийн Энх амгалан хаанаас Дорж сэцэн жонон цол шагнагджээ.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №644.1, Хуудас 244.&lt;/ref&gt;
* '''Сономишжав (1691 оны үе)''' — Дорж сэцэн жононгийн ганц хөвгүүн. 1688 онд албат ардаа дагуулан Манжид дагаж орж, 1691 оны Долоннуурын чуулганаар засаг тэргүүн зэрэг тайж, улмаар туслагч гүн өргөмжлөгдөн Жонон засгийн хошууг захирчээ.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №645.1, Хуудас 244.&lt;/ref&gt;
* '''Галсанцэвээн гүн (1718 онд засаг залгамжилсан)''' — Сономишжавын ахмад хөвгүүн. 1718 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, Жонон засгийн хошууны ноён суусан.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №646.1, Хуудас 244.&lt;/ref&gt;
* '''Жигжиддорж гүн (1737 онд засаг залгамжилсан)''' — Галсанцэвээнгийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжлан, 1768 он хүртэл хошуу ноён суужээ.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №647.1, Хуудас 245.&lt;/ref&gt;
* '''Лачинсүрэн гүн (1768 онд засаг залгамжилсан)''' — Жигжиддоржийн ахмад хөвгүүн. 1781 оны зарлигаар засаг хэргэмийг үе улиран тасралгүй залгамжлуулахаар болсон бөгөөд сурвалж бичигт &quot;Лачинсүрэн миний өвөг хууд, өргөмжилсөн овог бясуд, цол мэргэн жонон&quot; хэмээн тэмдэглэгдсэн Илдэн засгийн хошууны &quot;Цагаан бар ноён&quot; хэмээх алдарт өвөг мөн.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №648.1, Хуудас 245.&lt;/ref&gt;
* '''Минжүүрдорж гүн (1804 онд засаг залгамжилсан)''' — Лачинсүрэнгийн ахмад хөвгүүн. 1804 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1826 он хүртэл хошуу захирсан.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №649.1, Хуудас 245.&lt;/ref&gt;
* '''Сандувдорж гүн (1826 онд засаг залгамжилсан)''' — Минжүүрдоржийн ахмад хөвгүүн. 1826 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1841 он хүртэл хошуу ноён байсан.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №650.1, Хуудас 245.&lt;/ref&gt;
* '''Цэдэндондовдорж засаг гүн (1842 онд засаг залгамжилсан)''' — Сандувдоржийн хөвгүүн. 1849 онд Засагт хан аймгийн Дэд чуулганы дарга, 1863 онд Засагт хан аймгийн Туслагч жанжнаар томилогдсон. 1874 онд үе улиран тасралгүй залгамжлах Илдэн, Жонон зэрэг хэргэм хүртсэн, Засагт хан аймгийн маш нөлөө бүхий томоохон зүтгэлтэн байв.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №651.1, Хуудас 245.&lt;/ref&gt;
* '''Содномдорж тайж (1800-аад оны сүүл үе)''' — Цэдэндондовдорж засаг гүний ураг төрлийн сурвалжвалжит тайж. Дамдин-Абиша гүний хошуунд харьяалагдаж байсан бөгөөд зургаан хүү, зургаан охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн гэр бүлийн тэргүүн байв.&lt;ref&gt;«Г. Гончигсүрэн тайжийн намтар», Хуудас 383.&lt;/ref&gt;
* '''Содномдоржийн Галиндив хатан (1883 онд төрсөн)''' — Тайж Содномдоржийн ууган охин (том охин). Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (Нөмрөг уулын) хошууны алтан ургийн дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн тайжтай (1883) гэр бүл болж, 12 хүүхэд төрүүлсэн, өнөр өтгөн айлын ухаант хатан байв.&lt;ref&gt;«Г. Гончигсүрэн тайж ба С. Галиндив хатан», Түүхэн дурсамж-намтар.&lt;/ref&gt;

=== . Сүрэнхоржавын Лхамжав, Отгонбилэг(Үр хойч, амьд түүх) ===

* '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Сүрэнхоржавын охин, 1934 онд төрсөн. Өдгөө АНУ-д амьд сэрүүн амьдарч буй тус гэр бүл, угсаа гарлын хамгийн ахмад, хүндтэй төлөөлөгч, түүхийн амьд гэрч юм.
 '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Өвөг дээдсийнхээ бичгийн соёл, зарчимч, нямбай чанарыг бүрэн өвлөсөн. Хүнийг засаж залруулах, сургахдаа жинхэнэ монгол сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалаар зүйр цэцэн үгээр сурган сүүл толгой холбон уран цэцэн үгсээр сургадаг. Түүний ач Т. Дариймаа нь эмээгийнхээ талаар тодорхойлох доо  &quot; ''миний эмээ Лхамжав нь 90 гаруй настай ч гэсэн ухаан саруул, хэлэх ярих нь язгууртны өндөр соёлтой, зарчимтай хүн юм''&quot; гэжээ.
{{Өгүүлэл дутуу|Тожилсүрэнгийн Дариймаа=Миний эмээ С. Лхамжав нь 90 гаруй настай боловч ухаан саруул аливаа хүнд буруу зөрүүг нь хэлэхдээ зүйр үгээр, толгой сүүл холбон уран цэцэн хэлж ярьдаг нь  цаанаасаа язгууртан хүний шинжтэй.}} '''Хотгойдын алтан ургийн түүхэн залгамжлал''' нь [[Чингис хаан|Эзэн Чингис хааны]] язгуур үндэснээс салбарласан, [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Хотгойд салбарын хаад, засаг ноёд болон тайж нарын ураг төрлийн албан ёсны түүхэн хэлхээ юм. Уг түүхэн залгамжлал нь Манж Чин улс, Богд хаант Монгол Улс болон БНМАУ-ын эхэн үеийн хүн амын албан ёсны тооллого, угийн бичгийн сурвалжуудаар баталгаажсан. 

== Анхдагч эх сурвалжууд ==

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд № А-89, А-90, Засагт хан аймгийн Хотгойдын Ахай бэйсийн хошуу болон Цогтой вангийн хошууны 1913, 1922 оны хүн амын албан ёсны тооллогын гар бичмэл данснууд.
* Халхын тайж нарын угийн бичгийн латин галигт сурвалжийн индекс кодууд (Хуудас 25, 26, 36, 37, 47, 49). С, D, E салбарын нэгдсэн бүртгэл.

== Эх сурвалж ==
{{Ишлэлүүд}}

'''Амьдрал ба түүхэн үйл явдал'''

Ч.Содномдорж тайж нь нутаг орондоо маш нэр хүндтэй, бичиг номтой язгууртан байсан бөгөөд 6 хүү, 6 охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн алдартай айл гэр болжээ. Түүния ууган охин нь 1929 оны хүн амын албан ёсны бүртгэлд одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг суманд тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт тэмдэглэгдсэн Хатан С.Галиндив юм.[1]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Содномдорж тайж залуудаа '''[[Дилав хутагт Б.Жамсранжавд]]''' шавь орж байжээ. '''Дилав хутагт''' өөрийн түүхэн дурсамж бүтээл болох &quot;'''Миний намтар'''&quot; номдоо түүний тухай тусгайлан нэр зааж: &quot;Түүний нэрийг Содномдорж гэдэг бөгөөд хэдэн жилийн тэртээ надад шавь орсон залуу билээ. Хожим тэр Өвөр монгол руу дүрвэн зугтсан юм...&quot; хэмээн дурдсан байдаг.[2] Энэ нь 1930-иад оны эхээр Монголд язгууртан, тайж нар болон шашны зүтгэлтнүүдийг хяхан хавчих, хэлмэгдүүлэх давалгаа эхэлсэнтэй холбоотой бөгөөд тэрээр гэр бүл, үр хойчсоо хамгаалахын тулд ийнхүү өмнөд хил даван дүрвэсэн байна. Түүний үр удам одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сум болон бусад нутгуудаар салбарлан үлдсэн.[1]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;МУҮТА, Түүхийн баримтын архив, ХМ-168 сан, Засагт хан аймгийн тооллогын данс.&lt;/ref&gt;


1911 оны зун VIII Богд Жавзандамба хутагтад бат-оршил (даншиг) өргөх, Богдхан уулыг тахих тайлга наадмыг далимдуулан Халхын дөрвөн аймгийн 200 гаруй хаад, засаг ноёд, том тайж нар Нийслэл Хүрээ болон Богдхан уулын Төр хурах, Шажин хурахын амуудад 2 сар гаруй хугацаанд хууран байрлаж, Манж Чин улсаас тусгаарлах нууц зөвлөгөөнийг шат дараатай хийсэн билээ. Энэхүү маш нууц операцид Засагт хан Д.Содномравданг дагалдан, түүний хатны төрөл төрөгсөд болох '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' биечлэн оролцож, орон нутагтаа цэрэг, зэвсэг, агт морьдын дайчилгааны нууц бэлтгэлийг хангаж байв.

1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар:

* Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' &quot;Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан&quot; цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов.

Ч.Содномдорж тайжийн ууган охин '''С.Галиндэв (Галиндив) хатан''' нь хожим тус хошууны сурвалжит язгууртан, дөтгөөр зэргийн тайж '''Г. Гончигсүрэн''' (1883 онд төрсөн)-тэй гэрлэж, ураг барилдан Алтан ургийн хоёр том голомтыг нэгтгэсэн түүхтэй.

=== 1911 оны хувьсгал ба Ураг төрлийнхний оролцоо, Богд хааны шагнал ===


1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар:

* Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' &quot;Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан&quot; цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов.

== Эх сурвалж ==

* '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, &quot;Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг&quot;.''
* '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. &quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot; (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).''
* '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''&quot;Монголын товч түүх&quot;'' (Улсын хэвлэл, 1934 он).

== Эх сурвалж ==

* '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, &quot;Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг&quot;.''
* '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. &quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot; (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).''
* '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''&quot;Монголын товч түүх&quot;'' (Улсын хэвлэл, 1934 он).


== Эх сурвалж ==
{{Ишлэлүүд}}</text>
      <sha1>pjnvdiazuk54kkrb3aw7wg32yotbtzl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гүн Гүржав</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148917</id>
    <revision>
      <id>873890</id>
      <parentid>873646</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T10:08:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>873890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29947" sha1="q0zk1mzk7oe1gakjks445arvv74o67p" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав|уугуул_нэр=ᠭᠦᠷᠵᠠᠪ / ᠭᠦᠨᠴᠣᠭᠵᠠᠪ|цол=Улсад туслагч гүн зэрэгт, Тэргүүн зэргийн тайж|хаанчлалын_үе=XIX зууны төгсгөл — XX зууны эхэн үе|төрсөн_газар=Халхын Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|нас_барсан_газар=Халхын баруун хязгаар, Улиастай|угсаа_гарвал=Боржигин, Алтан ураг (Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удам)|албан тушаал=Улиастайн сайдын яамны туслан шийтгэх түшмэл, гишүүний орлогч}}
wikitext
{{Язгууртны инфобокс
| нэр               = Сандавдоржийн Цэсрэндорж / Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв / Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав
| уугуул_нэр        = ᠴᠡᠰᠡᠷᠡᠩᠳᠣᠷᠵᠢ / ᠭᠠᠯᠳᠠᠩᠭᠦᠨᠳᠡᠪ / ᠭᠦᠷᠵᠠᠪ

| цол               = [[Засаг ноён|Засаг]], [[Тайж|Тэргүүн зэргийн тайж]], [[Улсад туслагч гүн]]нүүд
| хаанчлалын_үе     = 1798–1808 он (Цэсрэндорж) &lt;br&gt; 1808–1847 он (Галдангүнтэв) &lt;br&gt; XX зууны эхэн үе (Гүржав)
| өмнөх_залгамжлагч = [[Бандийн Сандавдорж]]
| дараах_залгамжлагч= [[Галдангүнтэвийн Магсаржав]] / Гэндэнсүрэн тайж
| төрсөн_газар      = [[Манж Чин улс]], [[Халх]], [[Засагт хан аймаг]], Цогтой засгийн хошуу
| нас_барсан_газар  = [[Халх]], [[Засагт хан аймаг]], Цогтой засгийн хошуу / [[Улиастай]]

| оршуулсан_газар   = [[Нөмрөг сум|Нөмрөг уул]]ны орчим
| угсаа_гарвал      = [[Боржигин]], [[Алтан ураг]] ([[Хотгойд]]ын Шолой увш хунтайжийн шууд удам])
| шүтээн            = [[Очирваань]] бурхан ([[Важрапани]])
}}
[[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Гончигсүрэн тайж]]
[[Файл:Mongol genealogical records of Khalkha Mongols, tracing the lineage from Genghis Khan through Kublai Khan and Dayan Khan to the Four Genghisid Khalkha Khanates and, later, the four Genghisid Khalkha aimags of the Bogd Khanate Mongolia.jpg|thumb|Алтан ургийн эх ]]
'''Сандавдоржийн Цэсрэндорж''' (1798–1808), түүний ууган хүү '''Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв''' (1808–1847) болон тэдний залгамжлал, салбар ургийн томоохон зүтгэлтэн '''Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав''' (1855-1930-иод он) нар нь [[Чингис хаан]]ы алтан ургийн шууд тасархай, [[Хотгойд]]ын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагчид бөгөөд [[Манж Чин улс]], [[Богд хаант Монгол Улс]]ын үеийн Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] '''Цогтой засгийн хошууны''' засаг ноёд, төр, дипломатын нөлөө бүхий зүтгэлтнүүд юм.

== Түүхэн үйл хэрэг, Засаглал ==
=== Сандавдоржийн Цэсрэндорж (1798–1808) ===
Эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798 онд хошуу захирсан Улсад туслагч гүн) таалал төгссөний дараа 1798 онд хошуу тамгыг залгамжлан авч 10 жил захирсан. Тэрээр [[Улиастай|Улиастайн жанждын газар]]ын харьяа баруун хойд хилийн харуул цэргийн албыг залгуулж, дүрвэж ирсэн Хотгойдуудыг нутагшуулах төрийн хэрэгт зүтгээд 1808 онд таалал төгсчээ.

=== Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв (1808–1847) ===
Эцэг Цэсрэндоржийг таалал төгссөний дараа үе залгамжлах эрхийн дагуу хошуу тамгыг хүлээн авч, '''нийт 39 жилийн турш''' хошууг тогтвортой захирсан. Тэрээр хилийн харуул цэргийн албыг чамбай зохион байгуулж, Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийдийг ([[Нөмрөгийн хүрээ]]) өргөжүүлэн хөгжүүлэв. Түүний насан өөд болсны дараа ууган хүү Магсаржав ноён (1847–1862) 9 дүгээр засаг ноёноор суусан байна.

=== Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржав ===
Түүхэн сурвалж, архивын дансанд бүтэн нэрээрээ '''Гүнцогжав''' бичигдсэн (1855 онд төрсөн). Тэрээр Санжав тайжийн хүү бөгөөд Алтан ургийн язгуураараа &quot;Улсад туслагч гүн зэрэгт, Тэргүүн зэргийн тайж&quot; цолыг үе улиран залгамжилсан. Богд хаант Монгол Улсын үеийн засаг захиргааг төлөөлөн '''Улиастайн гишүүн ноёны орлогч''' (Туслан шийтгэх түшмэл)-ийн албыг хашиж байв.

== Ноёдын угийн эх, Үе залгамжлал ==
&quot;Халхын дөрвөн аймгийн ноёдын хүрдэн зураг&quot; (1896) болон Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Алтан ургийн угийн бичгийн дансанд Гүн Гүржав ноёны ураг төрөл, залгамжлагч хөвгүүдийн хэлхээг хаант засгийн хууль ёсны зэрэг хэргэм, төрсөн он цагийн дарааллаар дараах босоо тэнхлэгийн стандартаар баримтжуулжээ. Гүн Гүржав ноёны төрсөн дүү нь сод хувилгаан '''[[Ялгуусан хутагт|VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн]]''' (1912–1937) мөн.

=== Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж Гүржавын таван хүү: ===
* '''1. [[Тэргүүн зэргийн тайж]] ГЭНДЭНСҮРЭН''' (1877 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 53 настай). Хаант засгийн хууль ёсны Тэргүүн зэргийн тайж хэргэмийг үе улиран залгамжилсан бөгөөд Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын Түшмэлийн албыг хашиж, орон нутгийн засаг захиргаа, цэргийн логистикийг гардан хариуцаж байв.
** '''Ач хүү:''' Тайж лам Наваан (26 настай).
* '''2. [[Тайж|Дэд зэргийн тайж]] ГОНЧИГСҮРЭН''' (1883 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 39 настай). Хаант засгийн хууль ёсны Дэд зэргийн тайж хэргэмтэй. Тэрээр хошууны шашин, төрийн хамгийн том ураг барилдалга зангидаж, Хотгойдын алтан ургийн Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн өрхтэй холбоо тогтоосон.
** '''Ач хүү:''' Сэрээтэр-Оргил (1 настай).
* '''3. [[Тайж|Гутгаар зэргийн тайж]] БАДАРЧ''' (1891 онд төрсөн). Угийн бичгийн дансны 3 дугаар хөвгүүн, Гутгаар зэргийн тайж хэргэм зэрэгтэй.
* '''4. [[Тайж|Дөтгөөр зэргийн тайж]] Бүдээ''' (1908 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 21 настай). Шашны мөр хөөж лам хувраг болсон, Гүржав ноёны дөрөвдүгээр хөвгүүн.
* '''5. [[Тайж|Дөтгөөр зэргийн тайж]] лам Лхамжав''' (1919 онд төрсөн, 1929 оны тооллогоор 10 настай). Гүржав ноёны тавдугаар бөгөөд отгон хөвгүүн.

== [[Жа лам Дамбийжанцанг устгасан нууц ажиллагаа]] ==
1922 онд [[Ардын Засгийн газар]], Бүх цэргийн зөвлөлөөс Мажшан ууланд бэхэжсэн [[Дамбийжанцан|Жа лам Дамбийжанцан]]г хороох нууц шийдвэр гаргахад Улиастайн сайд гүн Гүржав (Ламжав) тагнуул, логистикийн гол суурийг бэлдсэн:
# '''Нууц зөвлөгөөн:''' Нийслэл Хүрээнээс тусгай үүрэгтэй гарсан Дотоодыг хамгаалах газрын дарга '''Д.Балдандорж''' Улиастайд ирмэгцээ хамгийн түрүүнд сайд [[гүн Гүржав]]&lt;nowiki/&gt;тай нууц хуралдаан хийж, [[Башлуугийн Жамсранжав|Дилав хутагт Жамсранжав]] нарыг   бусад хүмүүсийг татан оролцуулан ажиллагааны тактикийг зангидсан.
# '''Тагнуулын халхавч:''' Дарга Д.Дугаржав, цэрэг Нанзад нарыг &quot;Богд ламыг залахаар явж буй Засгийн газрын элч, бадарчин&quot; гэх хуурамч нэр, тагнуулын халхавчийг бүрдүүлсэн.
# '''Логистик:''' Тэдэнд зориулж Улиастайн Тамгын газраас өртөө улааны 12 тэмээ, 2 хөтөч цэргийг хуваарилж, сонор сэрэмжийг нь алдуулах &quot;Есөн цагаан&quot;-ы хүндэтгэлийн бэлэг сэлтийг бэлтгэн, Жа ламын цайз руу явах замыг саадгүй нээж өгчээ. Тус бодит мэдээлэл дээр тулгуурлан '''Дугаржав''', '''Нанзад''' нар цайзад нэвтрэн Жа ламыг устгасан түүхтэй.
'''Гүржав''' (1855–1930-иод он) — [[Манж Чин улс]]ын сүүл үе, [[Богд хаант Монгол Улс]] болон [[БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛС|БНМАУ]]-ын шилжилтийн үеийн төр, захиргааны нөлөө бүхий зүтгэлтэн, Халхын [[Засагт хан аймаг]]ийн Цогтой засгийн хошууны '''Гүн зэрэгт Тэргүүн зэргийн тайж''' юм. Тэрээр [[Чингис хаан]]ы алтан ургийн шууд тасархай, [[Хотгойд]]ын [[Шолой увш хунтайж]]ийн шууд залгамжлагч болно.

== Угсаа гарал ==
Гүн Гүржав нь Хотгойдын засаг ноёдын шууд салбар ургийн сурвалжит язгууртан юм. Түүний дээд өвөг болон засаглалын шугамыг хөөвөл:
* '''Элэнц өвөг:''' Бандийн Сандавдорж (1756–1798 онд хошуу захирсан Улсад туслагч гүн). Түүнийг таалал төгссөний дараа ууган хүү Цэсрэндорж нь хошуу тамгыг залгамжилсан.
* '''Өвөг эцэг:''' Сандавдоржийн Цэсрэндорж (1798–1808 онд хошуу тамгыг 10 жил захирсан засаг ноён). Тэрээр [[Улиастай]]н жанждын газрын харьяа баруун хойд хилийн харуул цэргийн албыг залгуулж, дүрвэж ирсэн Хотгойдуудыг нутагшуулах төрийн хэрэгт зүтгэсэн.
* '''Төрсөн эцэг / Салбар ураг:''' Цэсрэндоржийн Галдангүнтэв (1808–1847 онд хошууг 39 жил тогтвортой захирсан засаг ноён). Галдангүнтэв нь хилийн харуул цэргийн албыг чамбай зохион байгуулж, Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийдийг (Нөмрөгийн хүрээ) өргөжүүлэн хөгжүүлсэн. Түүний насан өөд болсны дараа ууган хүү Магсаржав ноён (1847–1862) 9 дүгээр засаг ноёноор суусан бөгөөд Гүн Гүржав нь энэхүү засаглалын салбар ургийн томоохон төлөөлөл болон залгамжилжээ.

== Ураг төрлийн холбоо ба Шашин соёлын үйл хэрэг ==
Гүн Гүржав нь тухайн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны нөлөө бүхий язгууртнууд, шашин соёлын зүтгэлтнүүдтэй шууд цусан төрлийн холбоотой байв. 

Түүний үеэл нь тус хошууны Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв юм. Мэргэн ноён Дашдэндэв нь Ар халхад тодорсон [[Ялгуусан хутагт Лувсанданзан|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан]] (1885–1912)-г нялх байхад нь өөрийн хүү болгон өргөж авч өсгөсөн түүхтэй. Иймд Гүн Гүржавын салбар ураг, гэр бүлийн хэлхээ нь V дүрийн Ялгуусан хутагтын үрчилж авсан талын шууд ойрын төрөл садан (үеэл) болдог байна. Тус ургийнхан хутагтын гол ордон суудал байсан Нөмрөг уулын өвөр дэх Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ)-ийг өргөжүүлэн хөгжүүлэх, шашин соёлын үйл хэргийг тэтгэх, гэрээрээ [[Ганжуур]], Данжуур сударыг залж барлуулах зэргээр номын буянд голлох үүргийг гүйцэтгэж байжээ.

== Түүхэн үйл хэрэг, Засаглал ==
Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхагласны дараа түүний угсаа гарал, орон нутагтаа нөлөөтэй байдлыг үнэлж Богд хааны зарлигаар '''Гүн зэрэг''' шагнаж, '''Тэргүүн зэргийн тайж''' хэргэмийг үе улиран залгамжлах эрхийг баталгаажуулжээ.

=== 1924 оны үйл ажиллагаа ===
1921 оны Ардын хувьсгалын дараа төр засаг шинэчлэгдэж, 1924 онд Анхдугаар Үндсэн хуулиа батлан Хаант засгаас Бүгд найрамдах засаглалд шилжих үед Гүн Гүржав нь хуучин цагийн сурвалжилт ноёны хувиар шинэ засгийн үйл ажиллагаанд идэвхтэй татагдан оролцсон байна. Тэрээр:
* Орон нутгийн хошуу тамгын газрыг шинэчлэн зохион байгуулах,
* Ардын засгийн алба татварын шинэ тогтолцоог нэвтрүүлэх,
* Хошууны ардуудыг шинэчилсэн тооллогод хамруулж бүртгэлжүүлэх,
* Баруун хойд хилийн харуул хамгаалалтын зохицуулалтад өөрийн түүхэн туршлага, нөлөөг ашиглан төр хувьсгалын хэрэгт хүчин зүтгэжээ.

== Эх сурвалж ==
* [[Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив]] (МУҮТА)
* Ж.Гэрэлбадрах. [[&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын ураг төрлийн холбоо, шавь нарын түүхээс]]&quot; (Монгол Улсын Их Сургууль, Түүхийн тэнхим)

{{stub}}

[[Ангилал:Монголын гүнүүд]]
[[Ангилал:Монголын тайж нар]]
[[Ангилал:Хотгойдууд]]

== Шашин шүтлэг, Үндэсний уламжлал ==
# '''[[Отгонтэнгэр]]ийн тахилга:''' Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён Бандийн Сандавдорж 1779 онд Отгонтэнгэр уулыг Очирваанийн (Важрапани) тахилгатай болгож, дархан цаазтай болгон хамгаалсан (МУҮТА, ф.1, д.14, х.89). Очирваань бурхан нь тус хошуу, удмын ясны гол шүтээн бөгөөд Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус хэмээн залан шүтэгдэж иржээ.
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээний &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг:''' Цогтой засгийн хошууны соёл, шашны гол төв болох Самданпунцаглин хийд (Нөмрөгийн хүрээ) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсны &quot;Очирт хөлгөн&quot; ([[Важраяна]]) буюу Нууц тарнийн дэг сургуультай байв. VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн нь өөрийн цусан төрлийн ах Гүржав, ач Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарт зориулж ном уншихдаа үргэлж энэхүү догшин сахиусны ивээлээр адисалдаг байжээ.
{{Улс төрийн зүтгэлтний намтар
|Нэр                 = Гүн Гүржав
|Бүтэн нэр           = Загдсамбарын Гүржав
|Зураг               = 
|Зургийн тайлбар     = 
|Албан тушаал        = Улиастайн сайдын төлөөнөө туслан шийтгэх түшмэл (Сайдын орлогч)
|Хугацаа             = 1911–1923
|Хаан                = Олноо Өргөгдсөн Богд хаан
|Төрсөн он           = 1877
|Төрсөн газар        = Засагт хан аймаг, Цогтой вангийн хошуу (одоогийн Завхан аймаг, Нөмрөг сум)
|Нас барсан он       = 
|Нас барсан газар    = 
|Яс үндэс            = Халх (Хотгойд)
|Угсаа гарал         = Чингис хааны алтан ураг, Ашихай дархан хунтайжийн залгамжлал
|Хэргэм зэрэг        = Гүнгийн зэрэг, Тэргүүн зэрэг тайж
|Эцэг                = Засаг ноён, Түшээ гүн Загдсамбар
|Эх                  = 
|Гэргий              = Булган (1885 онд төрсөн)
|Хүүхэд              = Хүү тайж лама Лхагважав, хүү Бадарч, хүү Лхамсүрэн, охин Лодой
}}

'''Загдсамбарын Гүржав''' (1877 онд төрсөн) — Богд хаант Монгол Улсын төр, цэргийн зүтгэлтэн, Засагт хан аймгийн Эрдэнэ Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Гүнгийн зэрэгтэй Тэргүүн зэргийн тайж, Улиастайн сайдын төлөөнөө туслан шийтгэх түшмэл (сайдын орлогч).

== Угсаа гарал ==
Гүн Гүржав нь Чингис хааны алтан ургийн шууд тасархай, Халхын баруун гарыг үндэслэгч Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү Ашихай дархан хунтайж, Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн залгамжлал юм. 

Хотгойдын Цогтой вангийн (хуучнаар Цогтой засгийн) хошууг үе залгамжлан захирч байсан Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж Магсаржав ноёны хоёрдугаар хүү буюу удаах засаг залгамжлагч '''Засаг ноён, Түшээ гүн Загдсамбар''' (1864–1895 онд хошуу захирсан)-ын гутгаар хүү болон 1877 онд мэндэлжээ. Түүний төрсөн ууган ах нь Мэргэн ноён Дашдэндэв юм.

== Төрийн алба ба Үйл хэрэг ==
Гүн Гүржав нь ах Гэндэнсүрэн (1869 онд төрсөн)-гийн хамт Чин улсын сүүл үеэс Олноо өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улсын үе хүртэл Халхын цэрэг, захиргааны гол төв болох Улиастайн жанжны газар (хожмоо Улиастайн сайдын газар)-д тэргүүн болон эрхэлсэн түшмэлийн алба хашиж байв. Тэрээр '''Улиастайн сайдын төлөөнөө туслан шийтгэх түшмэл''' буюу Сайдын орлогчийн тушаалд томилогдон баруун хязгаарын засаг захиргаа, цэргийн хэргийг зангидахад чухал үүрэг гүйцэтгэжээ.

1922–1923 оны өвөл Дотоодыг хамгаалах газрын тусгай нууц отгонд биечлэн багтаж, Баруун хязгаарыг түйвээж байсан Жа лам Дамбийжанцанг (Дамбийжаа) устгах тусгай ажиллагаанд оролцсон байна. Ажиллагааны дараа Жа ламын эд хөрөнгө, мал сүргийг хураан данслах, засаг захиргааг цэгцлэх ажлыг Улиастайн сайдын төлөөний түшмэлийн хувиар биечлэн удирдаж, тамгалан баталж байжээ.

== Ураг төрлийн хэлхээ ==
1922 оны (Нохой жилийн) хүн амын албан ёсны тооллогын архивын данс болон Гэндэнсүрэнгийн Бадарч, Бадарчийн Натжав нарын өвөг дээдсээс уламжлагдсан угийн эхийн гар бичмэл баримтаар Гүн Гүржавын төрсөн ах дүүсийн хэлхээ, үе залгамжлал зөрчилгүй батлагддаг. Засаг ноён Загдсамбараас дараах ах дүү дөрвөн түшмэд төрсөн:
# '''Гэндэнсүрэн''' (Ууган хүү, 1869 онд төрсөн) — Тэргүүн зэрэг тайж, Улиастайн их түшмэл.
# '''Жагдамба''' (Дэд хүү, 1871 онд төрсөн) — Дэд зэрэг тайж.
# '''Гүн Гүржав''' (Гутгаар хүү, 1877 онд төрсөн) — Гүнгийн зэрэг, Тэргүүн зэрэг тайж, Улиастайн орлогч түшмэл.
# '''Гончигсүрэн''' (Дөтгөөр хүү, 1883 онд төрсөн) — Дэд зэрэг тайж. Ах Гэндэнсүрэн болон Гүржавын төрсөн отгон дүү (Гэндэнсүрэн ахтайгаа 14 насны, Гүржав ахтайгаа 6 насны зөрүүтэй). Гэргий С. Галиндив хатан тэдний хүүхдүүд Сүрэнхоржав, Гөлөг.

=== Гэр бүл ===
* Гэргий: '''Булган''' (1885 онд төрсөн)
* Хүүхдүүд: 
** Хүү '''Лхагважав''' (1901 онд төрсөн) — Тайж, лам.
** Охин '''Лодой''' (1909 онд төрсөн).
** Хүү '''Лхамсүрэн''' (1912 онд төрсөн).
** Хүү '''Бадарч''' (Гэндэнсүрэнгийн Бадарч хэмээн овоглогдсон). 

=== Агнатик үе залгамжлал ===
Монголчуудын уламжлалт ясан төрлийн (Агнатик) соёлын дагуу үе хөөхөд энэхүү салбар ургийн 8 дахь үеийн (generation) толгойлогч эцэг нь '''Цэгмэд Гэнж''' (Tsengmed Genzh) юм. Түүний шууд төрсөн хүү нь түүхэн албан ёсны баримтуудад өөрийн эцгийн нэрээр овоглогдсон '''Цэнмэдийн (Цэгмэдийн) Цэрэнлхүндэв''' бөгөөд тэрээр энэхүү Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн цусан төрлийн шууд залгамж холбоо мөн болох нь нотлогдсон.

== Эх сурвалж ==
&lt;references /&gt;

== Ашигласан материал ==
* '''Архивын анхдагч баримт:''' Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). ''Засагт хан аймгийн Эрдэнэ Цогтой вангийн хошууны хүн амын тооллого, өрхийн дансны бүртгэл'' (1922 оны хүн амын тооллогын эх хуудас, Гүржав, Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн нарын өрхийн бүртгэл).
* '''Угийн бичгийн сурвалж:''' ЮНЕСКО-ийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрийн баримтат өвийн жагсаалтад бүртгэгдсэн ''“Халхын долоон хошуу, дөрвөн аймгийн ноёдын гэрийн үеийн бичмэл хүрдэн зураг”'' (XIX зууны гар бичмэл дурсгал, Засагт хан аймгийн Цогтой вангийн хошууны тайж ноёдын салбар шугам).
* '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' Б.Нацагдорж. ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба Цогтой засгийн хошууны түүхэн үе залгамжлал&quot;''.
* '''Удмын гар бичмэл:''' Гэндэнсүрэнгийн Бадарч, Бадарчийн Натжав нарын өөрийн удмын тэмдэглэл, угийн эхийн нарийн хэлхээ баримтууд.
* '''Цахим тайлбар толь:''' ''Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)'' — ШУА, Хэл зохиолын хүрээлэн, Монгол Түүхийн Тайлбар Толь (https://mongoltoli.mn).

[[Ангилал:Чингис хааны алтан ураг]]
[[Ангилал:Монголын тайжууд]]
[[Ангилал:Богд хаант Монгол Улсын төр, цэргийн зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:1877 онд төрөгсөд]]

== Ашигласан архивын анхдагч сурвалж ==
* МУҮТА, Фонд №А-61, Данс-1 — Засагт хан аймгийн ноёд, тайж нарын угийн бичгийн данс, хүрдэн зураг (Фонд №А-61, Х-423, дугуй тамга №5751). `Jasay tüsiye güng Güncoyjabu...` хэргэм залгамжлалын эх хувь.
* МУҮТА, Ф.1, Д.14, Х.89 — '''Б.Сандавдорж''' ноёноос Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн өргөх бичиг (1779 он).
* МУҮТА, Ф.11-1, Д.1, Х.Н.15; Д.2, Х.Н.39 — Цогтой засгийн хошууны тамгын газрын дотоод албан хэргийн тэмдэглэл, Самданпунцаглин хийдийн (Нөмрөгийн хүрээ) түүхэн шаштир.
* '''ТЕГ-ын Тусгай архив, 1930-аад оны Их хэлмэгдүүлэлтийн хавтаст хэрэг — VI дүрийн Ялгуусан хутагт С. Чимэдцэрэн, түүний ах Гүржав, ач Гэндэнсүрэн, Гончигсүрэн тайж нарын угсаа гарвалын лавлагаа, байцаалтын тэмдэглэлүүд.'''
* [[БНМАУ-ын 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс хараа]] — [[Завхан аймгийн Нөмрөг]] сумын өрхийн бүртгэл (Гүүн зэрэгт '''Гүржав''', '''Гэндэнсүрэн''', '''Гончигсүрэн''' тайж нарын нас, ам бүлийн тооллогын бодит бүртгэл).

== Мөн үзэх ==
* [[Засагт хан аймаг]]
* [[Хотгойд]]
* [[Алтан ураг]]
* [[Ялгуусан хутагтын хүрээ]]

[[Ангилал:Монголын засаг ноёд]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Монголын түүх]]
[[Ангилал:Засагт хан аймаг]]</text>
      <sha1>q0zk1mzk7oe1gakjks445arvv74o67p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Порт-Эркюль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148934</id>
    <revision>
      <id>873876</id>
      <parentid>873677</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T04:08:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="800" sha1="m2bnh823r9hv902tid96vsz31vi356j" xml:space="preserve">[[File:Port Hercules, Monaco.jpg|thumb|260px|Порт-Эркюль]]
'''Порт-Эркюль''' ({{langx|fr|Port Hercule}}) бол [[Ла-Кондамин]] дүүргийн нутаг дэвсгэрт байрлах байгалийн гаралтай усан боомтын бүс юм. Энэхүү гүн уст боомт нь Монакогийн түүхийн салшгүй хэсэг бөгөөд энд дэлхийн хамгийн том мега-дарвуулт онгоцууд зангуугаа орхидог. Мөн жил бүр зохиогддог Монакогийн дарвуулт онгоцны шоу болон Формула-1 уралдааны үеэр энэхүү усан боомтын бүс дэлхий нийтийн анхаарлын төвд ордог.</text>
      <sha1>m2bnh823r9hv902tid96vsz31vi356j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ирэн Жолио-Кюри</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148935</id>
    <revision>
      <id>873866</id>
      <parentid>873714</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T03:41:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9235" sha1="f5gguqh22a4dgiwon0mtodhrpmgqem5" xml:space="preserve">[[Файл:Irène Joliot-Curie (1897-1956) in 1932.jpg|thumb]]
'''Ирэн Жолио-Кюри́''' ({{langx|fr|Irène Joliot-Curie}}; 1897 оны 9-р сарын 12-нд [[Парис]] хотод төрсөн — 1956 оны 3-р сарын 17-нд  төрсөн хотдоо нас барсан) — Францын цөмийн физикч, физик-химич, радиобиологич. Нөхөр Фредерик Жолиогийн хамт (1935) Нобелийн Химийн шагнал хүртсэн. Нобелийн шагналтнуудын ([[Пьер Кюри]], [[Мари Кюри]]) хүүхэд болсон анхны Нобелийн шагналтан юм.

== Намтар ==
Ирэн бага насандаа эцгийн талын өвөг эцэг, эмч Эжен Кюри (1827–1910)-ийн гар дээр өссөн. Эх Мари Кюри түүнийг 1 настай байх үед [[ради]]г нээсэн бөгөөд түүний эрчимтэй шинжлэх ухааны ажлын улмаас охиноо өөрөө өсгөж чадаагүй гэдэг юм. Өвөө нь түүний улс төрийн үзэл бодлыг бий болгож, гүн гүнзгий шашны эсрэг үзэл бодлоо өвлүүлжээ. Өвөг эцгийг нь нас барсны дараа Мари Кюри хүүхдүүдээ өөрийн аргаар, асран хамгаалагчдын тусламжтайгаар өсгөж, биеийн хүч хөдөлмөр, алхах, дугуй унах, усанд сэлэх, гимнастикт ихээхэн анхаарал хандуулсан.

Гэсэн хэдий ч түүний дүү Эва Кюри, тэдний ойр дотнын гэр бүлийн найзуудаас өөр хамт олон ховор байсан бөгөөд охид нь танихгүй хүмүүст дасаагүй &quot;зожиг&quot; байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Ирэн танихгүй хүнтэй мэндлэхээс эмээдэг зожиг байсан нь амьдралынхаа туршид энэ зангаа даван туулахад гэж хэцүү байсан гэдэг.

10 настайдаа Ирэн эх Мари Кюри болон хамтрагч физикч Пол Ланжевин, Жан Перрин зэрэг хэд хэдэн хамт ажиллагсдынхаа хүүхдүүддээ зориулж зохион байгуулсан хоршооллын сургуульд суралцаж эхэлжээ. Хоёр жилийн дараа тэрээр &quot;Коллеж Севинье&quot; сургуульд ороод [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайны]] өмнөхөн төгссөн байна. 
[[Файл:Frederic and Irene Joliot-Curie.jpg|thumb|400x400px|Фредерик болон Ирэн Кюри нар.,]]
Ирэн Парисын Их Сургуульд (Сорбонн) боловсролоо үргэлжлүүлсэн боловч хэдэн сар сургуулиа орхиж, цэргийн эмнэлэгт сувилагчаар ажиллаж, ээждээ &quot;рентген&quot; зураг авах ажилд нь туслаж байжээ.

Дайны дараа Ирэн Кюри эхийнхээ удирддаг &quot;Радийн хүрээлэн&quot;-д судалгааны туслахаар ажиллаж эхэлсэн бөгөөд 1921 онд бие даан судалгаа хийж эхэлсэн байна. Түүний анхны туршилтууд нь 20 жилийн өмнө эцэг эхийнх нь нээсэн цацраг идэвхт [[полони]]г судлах явдал байв. Цацрагийн үзэгдэл нь атомын хуваагдалтай холбоотой байсан тул уг судалгаа нь атомын бүтцийг тодруулах найдварыг төрүүлсэн юм. Ирэн Кюри полони атомын задралын үед ихэвчлэн маш өндөр хурдтайгаар ялгардаг хэд хэдэн альфа бөөмсийн цувралд ажиглагдсан хэлбэлзлийг судалсан. Хоёр протон, хоёр нейтроноос бүрддэг тул гелийн цөмийг төлөөлдөг альфа бөөмсийг анх Английн физикч Эрнест Рутерфорд атомын бүтцийг судлах материал гэж тодорхойлсон. 1925 онд Ирэн Кюри эдгээр бөөмсийн талаар хийсэн судалгааныхаа төлөө докторын зэрэг хамгаалжээ.

Жолио-Кюри нарын гэр бүл хамтран судалгаагаа үргэлжлүүлж, хамгийн чухал нээлтээ хийсэн. [[Бор (химийн элемент)|Бор]] болон хөнгөн цагааныг альфа бөөмсөөр бөмбөгдсөөр тэд 1932 онд Америкийн физикч Карл Д. Андерсон анх нээсэн позитрон (эсвэл сөрөг цэнэгтэй электронтой төстэй эерэг цэнэгтэй бөөмс)-ы ялгарлыг судалсан. Тэд илрүүлэгч нүхийг нимгэн хөнгөн цагаан тугалган цаасаар бүрхэж, хөнгөн цагаан болон борын дээжийг альфа бөөмсөөр цацсан. Тэдний гайхширлыг төрүүлсэн зүйл бол полонийн альфа бөөмийн эх үүсвэрийг зайлуулсны дараа позитрон ялгаралт хэдэн минутын турш үргэлжилсэн явдал юм. Жолио-Кюри нар хожим нь шинжилсэн дээж дэх хөнгөн цагаан болон борын зарим хэсэг нь шинэ химийн элементүүд болж хувирсан гэдэгт итгэсэн. Түүнээс гадна эдгээр шинэ элементүүд нь цацраг идэвхт бодис байсан: альфа бөөмсөөс хоёр протон, хоёр нейтроныг шингээж авснаар хөнгөн цагаан нь цацраг идэвхт фосфор болж, бор нь азотын цацраг идэвхт изотоп болж хувирсан. Богино хугацаанд Жолио-Кюригийнхэн олон шинэ цацраг идэвхт элементүүдийг олж авсан.

1935 онд Ирэн Жолио-Кюри, Фредерик Жолио нар &quot;шинэ цацраг идэвхт элементүүдийг амжилттай нэгтгэснийх нь төлөө&quot; [[Нобелийн Химийн шагнал|Нобелийн Химийн шагналыг]] хамтран хүртжээ.

Фашизмыг эсэргүүцэгч байсан Жолио-Кюри нар 1934 онд Францын Социалист намд элсэж, Коммунистуудтай холбоотой байжээ.

Үүний дараа Ирэн Жолио-Кюри улс төрийн үйл ажиллагаанд улам их анхаарал хандуулж эхэлсэн бөгөөд 1936 онд Леон Блумын засгийн газарт Шинжлэх ухааны судалгааны туслах Төрийн нарийн бичгийн даргаар 4 сар ажилласан. 1940 онд [[Нацист Герман]] Францыг эзэлсэн ч тэдний гэр бүл Парист үлдсэн бөгөөд нөхөр Фредерик Жолио [[Францын эсэргүүцлийн хөдөлгөөн|Францын эсэргүүцлийн хөдөлгөөнд]] оролцжээ. 1944 онд [[Гестапо]] түүний үйл ажиллагаанд сэжиглэж эхэлсэн бөгөөд тэр жилдээ нууцаар ажиллаж эхлэхэд Ирэн болон түүний хоёр хүүхэд Швейцар руу зугтаж, Франц чөлөөлөгдөх хүртэл тэндээ үлджээ.

1946 онд Ирэн Жолио-Кюри [[Радийн хүрээлэн|Радийн хүрээлэнгийн]] захирлаар томилогдсон. Тэрээр мөн 1946-1950 онуудад Францын Атомын Эрчим Хүчний Комисст ажиллаж байсан юм. Эмэгтэйчүүдийн нийгэм, оюуны хөгжил дэвшлийн талаар үргэлж гүнзгий санаа тавьдаг тэрээр Францын Эмэгтэйчүүдийн Холбооны Үндэсний Хороо болон Дэлхийн Энхтайвны Зөвлөлд ажиллаж байжээ. 1950-иад оны эхээр түүний эрүүл мэнд муудаж эхэлсэн бөгөөд энэ нь цацраг туяанд өртсөнтэй холбоотой байж магадгүй юм. Ирэн Жолио-Кюри 1956 оны 3-р сарын 17-нд Парист цочмог лейкеми өвчнөөр нас барсан байна.</text>
      <sha1>f5gguqh22a4dgiwon0mtodhrpmgqem5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Трир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148937</id>
    <revision>
      <id>873865</id>
      <parentid>873729</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T03:33:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="787" sha1="j6akee2avfhmufqxwhpfl8sc5knrj1g" xml:space="preserve">'''Трир''' ({{langx|de|Trier}}) бол Герман улсын хамгийн эртний хотуудын нэг бөгөөд [[Райнланд-Пфальц]] мужид, Мозель голын хөндийд байрладаг. Эртний Ромын эзэнт гүрний үед энэ хот нь &quot;Порта Нигра&quot; (Хар хаалга) зэрэг олон тооны гайхамшигт барилга байгууламж бүхий чухал төв байжээ. Эдгээр Ромын үеийн дурсгалууд нь ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өвд бүртгэгдсэн байдаг. Мөн Трир хот нь нэрт сэтгэгч [[Карл Маркс]]ын төрсөн нутаг юм.

[[Ангилал:Германы суурин]]</text>
      <sha1>j6akee2avfhmufqxwhpfl8sc5knrj1g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цвикау</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148938</id>
    <revision>
      <id>873864</id>
      <parentid>873730</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T03:31:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="758" sha1="5lot1qw1e19kdlervwfc7nkobpuwx07" xml:space="preserve">'''Цвикау''' ({{langx|de|Zwickau}}) бол ХБНГУ-ын Саксон мужийн баруун хэсэгт орших хот юм. Энэ хот нь Германы автомашины үйлдвэрлэлийн өлгий нутгуудын нэг бөгөөд алдарт &quot;Трабант&quot; автомашиныг энд үйлдвэрлэдэг байв. Өдгөө Фольксваген (Volkswagen) үйлдвэр нь тус хотын эдийн засагт гол үүрэг гүйцэтгэж байна. Соёлын хувьд Цвикау нь XIX зууны нэрт хөгжмийн зохиолч [[Роберт Шуман]]ы төрсөн хот гэдгээрээ алдартай.

[[Ангилал:Германы суурин]]</text>
      <sha1>5lot1qw1e19kdlervwfc7nkobpuwx07</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гөттинген</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148939</id>
    <revision>
      <id>873863</id>
      <parentid>873731</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T03:30:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="803" sha1="cn0n2eewb3mpmr0rn2mypvxdnn029am" xml:space="preserve">'''Гөттинген''' ({{langx|de|Göttingen}}) бол Герман улсын Доод Саксон мужийн өмнөд хэсэгт байрладаг их сургуулийн хот юм. 1737 онд байгуулагдсан Гөттингений Их Сургууль нь дэлхийд алдартай бөгөөд тус сургуультай 40 гаруй Нобелийн шагналтан холбоотой байдаг. Хотын амьдрал, соёл нь оюутнууд болон эрдэм шинжилгээний үйл ажиллагаатай салшгүй холбоотой бөгөөд дундад зууны үеийн хуучин хотын төв нь жуулчдын анхаарлыг их татдаг.

[[Ангилал:Германы суурин]]</text>
      <sha1>cn0n2eewb3mpmr0rn2mypvxdnn029am</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фленсбург</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148940</id>
    <revision>
      <id>873862</id>
      <parentid>873732</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T03:28:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="777" sha1="f16rsb5o0tktrzczgmlh0f12o2ker29" xml:space="preserve">'''Фленсбург''' ({{langx|de|Flensburg}}) бол Герман улсын хамгийн хойд хэсэгт, Шлезвиг-Гольштейн мужид, Дани улсын хилтэй тун ойрхон орших боомт хот юм. Энэ хот нь Фленсбург фьордын эрэг дээр байрладаг бөгөөд далайн худалдаа, усан онгоцны үйлдвэрлэлийн урт хугацааны түүхтэй. Фленсбург нь Германд жолооны зөрчлийн оноог бүртгэдэг Холбооны замын хөдөлгөөний алба байрладаг гэдгээрээ улс даяар танигдсан байдаг.

[[Ангилал:Германы суурин]]</text>
      <sha1>f16rsb5o0tktrzczgmlh0f12o2ker29</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оснабрюк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148941</id>
    <revision>
      <id>873860</id>
      <parentid>873735</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T03:24:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="866" sha1="qp9bpcsiil2mlqp0090fotqg6tckefm" xml:space="preserve">'''Оснабрюк''' ({{langx|de|Osnabrück}}) бол Германы Доод Саксон мужийн өмнөд хэсэгт орших томоохон хот юм. 1648 онд [[Гучин жилийн дайн]]ыг эцэс болгосон [[Вестфалийн энхийн гэрээ|Вестфалийн энхийн гэрээг]] энэ хот болон зэргэлдээх [[Мюнстер]] хотод байгуулж байсан түүхтэй тул Оснабрюкийг &quot;Энх тайвны хот&quot; гэж нэрлэдэг. Өдгөө тус хот нь тээвэр, логистик болон металл боловсруулах аж үйлдвэрийн чухал зангилаа төв бөгөөд Оснабрюкийн Их Сургууль нь өндөр нэр хүндтэй.

[[Ангилал:Германы суурин]]</text>
      <sha1>qp9bpcsiil2mlqp0090fotqg6tckefm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хайдельберг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148942</id>
    <revision>
      <id>873859</id>
      <parentid>873736</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T03:23:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1005" sha1="otvlnqhqhx3ddyvwngx1d5rxtq5s3rt" xml:space="preserve">'''Хайдельберг''' ({{langx|de|Heidelberg}}) бол ХБНГУ-ын Баден-Вюртемберг мужид, Неккар голын эрэг дээр байрладаг дэлхийд алдартай аялал жуулчлалын хот юм. 1386 онд байгуулагдсан [[Хайдельбергийн Их сургууль|Хайдельбергийн Их Сургууль]] нь Германы хамгийн эртний бөгөөд хамгийн нэр хүндтэй дээд боловсролын байгууллага юм. Хотын дээр орших Хайдельбергийн шилтгээний туурь болон дундад зууны үеийн хуучин хот нь Германы романтизмын бэлгэдэл болдог бөгөөд Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр бөмбөгдөлтөд өртөлгүй үлдсэн цөөн хотуудын нэг юм.

[[Ангилал:Германы суурин]]</text>
      <sha1>otvlnqhqhx3ddyvwngx1d5rxtq5s3rt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ингольштадт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148943</id>
    <revision>
      <id>873858</id>
      <parentid>873737</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T03:06:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="828" sha1="bq0gjyk47e3h0bjbt0wyyyjl0n38toe" xml:space="preserve">'''Ингольштадт''' ({{langx|de|Ingolstadt}}) бол ХБНГУ-ын Бавари мужид, Дунай голын эрэг дээр орших хот юм. Энэ хот нь дэлхийн дээд зэрэглэлийн автомашин үйлдвэрлэгч &quot;Ауди&quot; (Audi) компанийн төв байр бөгөөд хотын эдийн засаг, хөгжил нь энэ үйлдвэртэй шууд холбоотой. Түүхийн хувьд Ингольштадт нь 1472 онд Баварийн анхны их сургууль байгуулагдсан газар бөгөөд 1516 онд Германы алдарт &quot;Шар айрагны цэвэр байдлын хууль&quot; (Reinheitsgebot) энд тунхаглагдаж байжээ.

[[Ангилал:Германы суурин]]</text>
      <sha1>bq0gjyk47e3h0bjbt0wyyyjl0n38toe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лев Каменев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148945</id>
    <revision>
      <id>873810</id>
      <timestamp>2026-10-20T15:47:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Lev Kamenev 1920s (3x4 cropped).jpg|thumb|Лев Каменев, 1924 он]] '''Лев Бори́сович Ка́менев''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Лев Бори́сович Ка́менев,'' төрсөн овог нь — Ро́зенфельд; 1883 оны 7-р сарын 18-нд [[Москва]] хотод төрсөн-  1936 оны 8-р сарын 25-нд төрсөн хотдоо цаазаар авахуулсан) — орос...&quot;</comment>
      <origin>873810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14829" sha1="8mkpum205zzve39ytsry9m4rejko1yd" xml:space="preserve">[[Файл:Lev Kamenev 1920s (3x4 cropped).jpg|thumb|Лев Каменев, 1924 он]]
'''Лев Бори́сович Ка́менев''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Лев Бори́сович Ка́менев,'' төрсөн овог нь — Ро́зенфельд; 1883 оны 7-р сарын 18-нд [[Москва]] хотод төрсөн-  1936 оны 8-р сарын 25-нд төрсөн хотдоо цаазаар авахуулсан) — оросын хувьсгалч, зөвлөлтийн намын болон төрийн зүтгэлтэн. [[Владимир Ленин|В.Лениний]] хамгийн ууган хамтрагчдын нэг. Москва хотын Ззөвлөлийн дарга (1918–1926); 1922 оноос Ардын Комиссаруудын зөвлөл болон Хөдөлмөрийн ба Батлан ​​​​хамгаалахын Ззөвлөлийн орлогч дарга, В.Лениний нас барсны дараа 1926 оны 1-р сар хүртэл Хөдөлмөрийн ба Батлан ​​​​хамгаалахын Зөвлөлийн даргаар ажиллаж байсан. Тэрээр мөн утга зохиол судлаач, шүүмжлэгч байсан. 

1936 онд түүнийг &quot;Троцкист-Зиновьевын төв&quot;-ийн хэрэгт буруутгаж, цаазаар авчээ. Түүнийг хожим 1988 онд цагаатгажээ.

== Намтар ==
Лев Розенфельд Москвад Үнэн алдартны гэр бүлд төрсөн. Түүний эцэг Борис Розенфельд үнэн алдартны шашинд  орсон еврей хүн байсан. Эцэг Борис нь Москва-Курскийн төмөр замын машинист байсан бөгөөд хожим нь Санкт-Петербургийн Технологийн дээд сургуулийг төгсөөд инженер болжээ. Эх нь орос үндэстэн байсан бөгөөд Бестужевын Дээд курсийг төгссөн байна. Түүний дүү 1886 онд төрсөн зураач Николай Розенфельд юм. 

Лев Розенфельд Тифлисийн 2-р гимназийг төгсөж, 1901 онд Москвагийн Их Сургуулийн хуулийн ангид ороод оюутны социал-демократ дугуйланд элссэн байна. 1902 оны 3-р сарын 13-нд оюутны жагсаалд оролцсон хэргээр баривчлагдаж, 4-р сард [[Тифлис]] рүү цөлөгдсөн.

1902 оны намар тэрээр [[Парис]] руу явж, В.Ленинтэй анх танилцсан байна. 1903 онд Орос руу буцаж ирээд Тифлис хотод төмөр замын ажилчдын ажил хаялт зохион байгуулж байжээ.

1904 онд тэрээр тэнд [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталинтай]] танилцсан гэдэг. 1907 онд болсон РСДРП-ын Тавдугаар их хурлаар Каменев РСДРП-ын Төв хороонд сонгогдож, нэгэн зэрэг Большевик фракцийн байгуулсан тусдаа &quot;Большевик төв&quot;-д элссэн байна.

Лев Каменев Кавказ, Москва, Санкт-Петербургт хувьсгалын ажилд оролцож байсан. 1914 онд тэрээр &quot;Правда&quot; сонины редактор болжээ. Дэлхийн нэгдүгээр дайны үеэр Ле Каменев Лениний засгийн газраа империалист дайнд ялах гэсэн алдартай большевик урианы эсрэг үг хэлж байсан. Түүнийг 1914 оны 11-р сард баривчилж, 1915 онд Туруханск муж руу цөлөөд 1917 оны [[Хоёрдугаар сарын хувьсгал|Оросын Хоёрдугаар сарын хувьсгалын]] дараа түүнийг сулласан байна.

1917 онд Лев Каменев хувьсгал болон Оросын Дэлхийн нэгдүгээр дайнд оролцох талаар В.Ленинтэй удаа дараа санал зөрөлдөж байжээ.

Владимир Ленин Лев Каменевын үзэл бодлыг шүүмжилдэг байсан боловч түүнтэй мэтгэлцэх нь ашигтай гэж үздэг байжээ.

1917 оны 10-р сарын 23-нд болсон РСДРП(б)-ын Төв Хорооны хурлаар Лев Каменев, Григорий Зиновьев нар зэвсэгт бослого эхлүүлэх шийдвэрийн эсрэг санал өгсөн байна.

1917 оны 11-р сарын 7-нд Октябрийн хувьсгалын үеэр Лев Каменев Бүх Оросын Төв Гүйцэтгэх Хорооны даргаар (Зөвлөлтийн улсын анхны засгийн газрын тэргүүн) сонгогджээ. Тэрээр 1917 оны 11-р сарын 17-нд нэгэн төрлийн социалист засгийн газар (Большевикууд, Меньшевикүүд, Социалист хувьсгалчдын эвслийн засгийн газар) байгуулахыг шаардаж байгаад огцорчээ. 1917 оны 11-р сарын 21-нд Төв Хорооны хурлаар &quot;намын Төв Хорооны шугам болон фракцийн олонх нь Каменевын шугамтай нийцэхгүй байна&quot; гэсэн үндэслэлээр Л.Каменевыг албан тушаалаас нь чөлөөлөх шийдвэр гаргажээ. [[Яков Свердлов|Яков Свердловыг]] Бүх Оросын Төв Гүйцэтгэх Хорооны даргын албан тушаалд санал болгов.
[[Файл:Kamenev.lenin.jpg|thumb|334x334px|Л.Каменев, В.Ленин хоёр, 1922 он.]]
1918 оны 9-р сараас лев Каменев Бүх Оросын Төв Гүйцэтгэх Хорооны Тэргүүлэгчдийн гишүүн, 1918 оны 10-р сараас Москва хотын Зөвлөлийн дарга (1926 оны 5-р сар хүртэл энэ албан тушаалыг хашсан) байв.

1919 оны 3-р сард Каменев РКП(б)-ийн Төв Хорооны Улс төрийн товчооны гишүүн болжээ.

1920 оны [[Зөвлөлт-Польшийн дайн|Зөвлөлт-Польшийн дайны]] үеэр тэрээр [[Улаан Арми|Улаан армийн]] Ерөнхий командлалыг удирдаж байжээ.

1922 оны 4-р сарын 3-нд И.Сталиныг РКП(б)-гийн Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар томилох саналыг Лев Каменев дэвшүүлж байсан. 1922 оноос хойш В.Лениний өвчний улмаас Лев Каменев Улс төрийн товчооны хурлыг даргалж байсан. 

1922 оны 12-р сард [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] байгуулагдсаны дараа Каменев ЗХУ-ын Төв Гүйцэтгэх Хорооны Тэргүүлэгчдийн гишүүн болсон. 1923 оноос тэрээр ЗХУ-ын Ардын Комиссаруудын Зөвлөл болон ЗХУ-ын Хөдөлмөр, Батлан ​​​​хамгаалахын Зөвлөлийн орлогч дарга, мөн &quot;Лениний хүрээлэн&quot;-ийн захирал болжээ.

В.Ленин нас барсны дараа Лев Каменев 1924 оны 2-р сард (1926 он хүртэл) ЗХУ-ын Хөдөлмөр ба Батлан ​​​​хамгаалахын Зөвлөлийн дарга болсон.

1922 оны сүүлээр [[Григорий Зиновьев|Г.Зиновьев]], Сталин нартай хамтран [[Лев Троцкий|Лев Троцкийн]] эсрэг чиглэсэн &quot;гурвалсан бүлэглэл&quot; байгуулсан бөгөөд энэ нь эргээд РКП(б) дотор зүүний сөрөг хүчнийг байгуулахад түлхэц болсон юм.

Гэсэн хэдий ч 1925 онд Г.Зиновьев, [[Надежда Крупская|Н.Крупская]] нартай хамт тэрээр Иосиф Сталин болон босож буй [[Николай Бухарин|Николай Бухарины]] эсрэг сөрөг хүчин байгуулсан; тэрээр &quot;шинэ&quot; буюу &quot;Ленинград&quot;-ын сөрөг хүчний удирдагчдын нэг, 1926 оноос нэгдсэн сөрөг хүчин болжээ. 1925 оны 12-р сард болсон Бүх Холбоотны Коммунист Намын (Большевикуудын) 14-р их хурлаар Каменев: &quot;Нөхөр Сталин большевикуудын Ерөнхий штабын нэгтгэгчийн үүргийг гүйцэтгэж чадахгүй юм. Бид нэг хүний ​​​​тушаалын онолын эсрэг; бид &quot;удирдагч&quot; бий болгохын эсрэг байна&quot; гэж мэдэгдэж байжээ.

Улмаар 1926 оны 1-р сарын 16-нд тэрээр Ардын Комиссаруудын Зөвлөл болон ЗХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалах зөвлөлийн албан тушаалаа алдаж, ЗХУ-ын Гадаад болон дотоод худалдааны ардын комиссараар томилогджээ. 1926 оны 11-р сарын 26-нд тэрээр Италид бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилогдсон байна. Тэрээр 1926 оны 11-р сарын 26-наас 1928 оны 1-р сарын 7 хүртэл Элчин сайдаар ажилласан юм.

1926 оны 10-р сард Лев Каменевыг Улс төрийн товчооноос, 1927 оны 4-р сард ЗХУ-ын Төв Гүйцэтгэх Хорооны Тэргүүлэгчдээс, 1927 оны 10-р сард Бүх Холбоотны Коммунист Намын (Большевикуудын) Төв Хорооноос хассан юм. Мөн оны 11-р сарын 28-нд түүнийг Ахмад Большевикуудын Нийгэмлэгээс хөөжээ. 1927 оны 12-р сард Бүх Холбоотны Коммунист Намын (Большевикуудын) 15-р их хурлаар Каменевыг намаас хөөсөн байна. Түүнийг Калуга руу цөлөв. Удалгүй тэрээр алдаагаа хүлээн зөвшөөрсөн мэдэгдэл гаргасан учраас 1928 оны 6-р сард Каменевыг намд нь эргүүлэн оруулсан юм. 

1928-1929 онд тэрээр ЗХУ-ын Үндэсний эдийн засгийн дээд зөвлөлийн Шинжлэх ухаан, техникийн газрын даргаар, 1929 оны 5-р сараас ЗХУ-ын Ардын комиссаруудын зөвлөлийн гол концессын хорооны даргаар ажиллаж байжээ. 1932 оны 10-р сард Каменевыг &quot;Марксист-Ленинистүүдийн холбоо&quot;-ны хэргийг буруушаагаагүй гэх хэргээр намаас дахин хөөж, Минусинск руу цөлжээ.

1933 оны 12-р сард Каменев намд дахин элсэн орж, &quot;Академия&quot; эрдэм шинжилгээний хэвлэлийн газрын захирлаар томилогдон, мөн Пушкины байшингийн даргаар ажиллаж байв. Улс төрөөс хөндийрсөн тэрээр утга зохиолын түүх, эрдэм шинжилгээний утга зохиолын шүүмжлэлд өөрийгөө бүрэн дүүрэн оруулахыг оролдсон. Каменев [[Александр Герцен]], [[Николай Чернышевский]] нарын намтрыг зохиожээ. 

1934 оны Бүх Холбоотны Коммунист Намын (Большевикуудын) 17-р их хурлаар тэрээр гэмшлийн үг хэлсэн боловч энэ нь түүнийг цаашдын хэлмэгдүүлэлтээс аварч чадаагүй юм.

1934 оны 12-р сард [[Сергей Киров|С.Кировыг]] хөнөөсний дараа Каменевыг дахин баривчилж, 1935 оны 1-р сарын 16-нд &quot;Москвагийн төв&quot; гэгддэг хэрэгт 5 жилийн хорих ял оноожээ. Дараа нь 1935 оны 6-р сарын 27-нд &quot;Кремлийн номын сан, Кремлийн комендантын алба&quot; гэгддэг хэрэгт 10 жилийн хорих ял оноожээ.

1936 оны 8-р сард Лев Каменевыг &quot;Троцкист-Зиновьевийн нэгдсэн төв&quot; гэгддэг хэрэгт Москвагийн анхдугаар шүүх хуралд оруулж 8-р сарын 24-нд түүнд цаазаар авах ял оноож, 8-р сарын 25-нд буудан хороожээ. 

1988 онд түүнийг гэмт хэргийн нотлох баримт байхгүйн улмаас цагаатгасан. Г.Зиновьевийн нэгэн адил түүнийг нас барсны дараа намын гишүүнд дахин сэргээгүй байна. 

== Гэр бүл ==
Лев Каменевын анхны эхнэр нь Лев Троцкийн дүү Ольга Давидовна Бронштейн (1883-1941) байсан бөгөөд тэрээр түүнтэй 1902 онд Парист танилцаж гэрлээд 1927 онд салсан. 1941 онд Ольга Бронштейнийг Орелийн ойролцоох Медведевийн ойд буудан хороосон байна. Л.Каменев, О.Бронштейн нарын хоёр хүү нисгэгч Александр Каменев (1906-1937) болон 17 настай Юрий Каменев (1921-1938.01.30) нарыг мөн цаазаар авчээ.

Хоёр дахь эхнэр (1928 оноос хойш) - Татьяна Ивановна Глебова (1899-1937) мөн буудуулан хороогдсон байна.</text>
      <sha1>8mkpum205zzve39ytsry9m4rejko1yd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873847</id>
      <parentid>873810</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:21:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14747" sha1="pzc8ma6iphys7uabwlkc0ukz20zh8qs" xml:space="preserve">[[Файл:Lev Kamenev 1920s (3x4 cropped).jpg|thumb|Лев Каменев, 1924 он]]
'''Лев Борисович Каменев''' ({{langx|ru|Лев Бори́сович Ка́менев}}, төрсөн овог нь — Розенфельд; 1883 оны 7-р сарын 18-нд [[Москва]] хотод төрсөн - 1936 оны 8-р сарын 25-нд төрсөн хотдоо цаазаар авахуулсан) — Оросын хувьсгалч, Зөвлөлтийн намын болон төрийн зүтгэлтэн. [[Владимир Ленин|В.Лениний]] хамгийн ууган хамтрагчдын нэг. Москва хотын Ззөвлөлийн дарга (1918–1926); 1922 оноос Ардын Комиссаруудын зөвлөл болон Хөдөлмөрийн ба Батлан ​​​​хамгаалахын Ззөвлөлийн орлогч дарга, В.Ленинийг нас барсны дараа 1926 оны 1-р сар хүртэл Хөдөлмөрийн ба Батлан ​​​​хамгаалахын Зөвлөлийн даргаар ажиллаж байсан. Тэрээр мөн утга зохиол судлаач, шүүмжлэгч байсан. 

1936 онд түүнийг &quot;Троцкист-Зиновьевын төв&quot;-ийн хэрэгт буруутгаж, цаазаар авчээ. Түүнийг хожим 1988 онд цагаатгажээ.

== Намтар ==
Лев Розенфельд Москвад Үнэн алдартны гэр бүлд төрсөн. Түүний эцэг Борис Розенфельд үнэн алдартны шашинд орсон еврей хүн байсан. Эцэг Борис нь Москва-Курскийн төмөр замын машинист байсан бөгөөд хожим нь Санкт-Петербургийн Технологийн дээд сургуулийг төгсөөд инженер болжээ. Эх нь орос үндэстэн байсан бөгөөд Бестужевын Дээд курсийг төгссөн байна. Түүний дүү 1886 онд төрсөн зураач Николай Розенфельд юм. 

Лев Розенфельд Тифлисийн 2-р гимназийг төгсөж, 1901 онд Москвагийн Их Сургуулийн хуулийн ангид ороод оюутны социал-демократ дугуйланд элссэн байна. 1902 оны 3-р сарын 13-нд оюутны жагсаалд оролцсон хэргээр баривчлагдаж, 4-р сард [[Тифлис]] рүү цөлөгдсөн.

1902 оны намар тэрээр [[Парис]] руу явж, В.Ленинтэй танилцсан байна. 1903 онд Орос руу буцаж ирээд Тифлис хотод төмөр замын ажилчдын ажил хаялт зохион байгуулж байжээ.

1904 онд тэнд [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталинтай]] танилцсан гэдэг. 1907 онд болсон РСДРП-ын Тавдугаар их хурлаар Каменев РСДРП-ын Төв хороонд сонгогдож, нэгэн зэрэг Большевик фракцын байгуулсан тусдаа &quot;Большевик төв&quot;-д элссэн байна.

Лев Каменев Кавказ, Москва, Санкт-Петербургт хувьсгалын ажилд оролцож байсан. 1914 онд тэрээр &quot;Правда&quot; сонины редактор болжээ. Дэлхийн нэгдүгээр дайны үеэр Лев Каменев Лениний засгийн газраа империалист дайнд ялах гэсэн алдартай большевик урианы эсрэг үг хэлж байсан. Түүнийг 1914 оны 11-р сард баривчилж, 1915 онд Туруханск муж руу цөлөөд 1917 оны [[Хоёрдугаар сарын хувьсгал|Оросын Хоёрдугаар сарын хувьсгалын]] дараа сулласан байна.

1917 онд Лев Каменев хувьсгал болон Оросын Дэлхийн нэгдүгээр дайнд оролцох талаар В.Ленинтэй удаа дараа санал зөрөлдөж байжээ.

Владимир Ленин Лев Каменевын үзэл бодлыг шүүмжилдэг байсан боловч түүнтэй мэтгэлцэх нь ашигтай гэж үздэг байжээ.

1917 оны 10-р сарын 23-нд болсон РСДРП(б)-ын Төв Хорооны хурлаар Лев Каменев, Григорий Зиновьев нар зэвсэгт бослого эхлүүлэх шийдвэрийн эсрэг санал өгсөн байна.

1917 оны 11-р сарын 7-нд Октябрийн хувьсгалын үеэр Лев Каменев Бүх Оросын Төв Гүйцэтгэх Хорооны даргаар (Зөвлөлтийн улсын анхны засгийн газрын тэргүүн) сонгогджээ. Тэрээр 1917 оны 11-р сарын 17-нд нэгэн төрлийн социалист засгийн газар (Большевикууд, Меньшевикүүд, Социалист хувьсгалчдын эвслийн засгийн газар) байгуулахыг шаардаж байгаад огцорчээ. 1917 оны 11-р сарын 21-нд Төв Хорооны хурлаар &quot;намын Төв Хорооны шугам болон фракцын олонх нь Каменевын шугамтай нийцэхгүй байна&quot; гэсэн үндэслэлээр Л.Каменевыг албан тушаалаас нь чөлөөлөх шийдвэр гаргажээ. [[Яков Свердлов|Яков Свердловыг]] Бүх Оросын Төв Гүйцэтгэх Хорооны даргын албан тушаалд санал болгов.
[[Файл:Kamenev.lenin.jpg|thumb|334x334px|Л.Каменев, В.Ленин хоёр, 1922 он.]]
1918 оны 9-р сараас Лев Каменев Бүх Оросын Төв Гүйцэтгэх Хорооны Тэргүүлэгчдийн гишүүн, 1918 оны 10-р сараас Москва хотын Зөвлөлийн дарга (1926 оны 5-р сар хүртэл энэ албан тушаалыг хашсан) байв.

1919 оны 3-р сард Каменев РКП(б)-ийн Төв Хорооны Улс төрийн товчооны гишүүн болжээ.

1920 оны [[Зөвлөлт-Польшийн дайн|Зөвлөлт-Польшийн дайны]] үеэр тэрээр [[Улаан Арми|Улаан армийн]] Ерөнхий командлалыг удирдаж байжээ.

1922 оны 4-р сарын 3-нд И.Сталиныг РКП(б)-гийн Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар томилох саналыг Лев Каменев дэвшүүлж байсан. 1922 оноос хойш В.Лениний өвчний улмаас Лев Каменев Улс төрийн товчооны хурлыг даргалж байсан. 

1922 оны 12-р сард [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] байгуулагдсаны дараа Каменев ЗХУ-ын Төв Гүйцэтгэх Хорооны Тэргүүлэгчдийн гишүүн болсон. 1923 оноос тэрээр ЗХУ-ын Ардын Комиссаруудын Зөвлөл болон ЗХУ-ын Хөдөлмөр, Батлан ​​​​хамгаалахын Зөвлөлийн орлогч дарга, мөн &quot;Лениний хүрээлэн&quot;-гийн захирал болжээ.

В.Ленин нас барсны дараа Лев Каменев 1924 оны 2-р сард (1926 он хүртэл) ЗХУ-ын Хөдөлмөр ба Батлан ​​​​хамгаалахын Зөвлөлийн дарга болсон.

1922 оны сүүлээр [[Григорий Зиновьев|Г.Зиновьев]], Сталин нартай хамтран [[Лев Троцкий|Лев Троцкийн]] эсрэг чиглэсэн &quot;гурвалсан бүлэглэл&quot; байгуулсан бөгөөд энэ нь эргээд РКП(б) дотор зүүний сөрөг хүчнийг байгуулахад түлхэц болсон юм.

Гэсэн хэдий ч 1925 онд Г.Зиновьев, [[Надежда Крупская|Н.Крупская]] нартай хамт тэрээр Иосиф Сталин болон босож буй [[Николай Бухарин|Николай Бухарины]] эсрэг сөрөг хүчин байгуулсан; тэрээр &quot;шинэ&quot; буюу &quot;Ленинград&quot;-ын сөрөг хүчний удирдагчдын нэг, 1926 оноос нэгдсэн сөрөг хүчин болжээ. 1925 оны 12-р сард болсон Бүх Холбоотны Коммунист Намын (Большевикуудын) 14-р их хурлаар Каменев: &quot;Нөхөр Сталин большевикуудын Ерөнхий штабын нэгтгэгчийн үүргийг гүйцэтгэж чадахгүй юм. Бид нэг хүний ​​​​тушаалын онолын эсрэг; бид &quot;удирдагч&quot; бий болгохын эсрэг байна&quot; гэж мэдэгдэж байжээ.

Улмаар 1926 оны 1-р сарын 16-нд тэрээр Ардын Комиссаруудын Зөвлөл болон ЗХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалах зөвлөлийн албан тушаалаа алдаж, ЗХУ-ын Гадаад болон дотоод худалдааны ардын комиссараар томилогджээ. 1926 оны 11-р сарын 26-нд тэрээр Италид бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилогдсон байна. Тэрээр 1926 оны 11-р сарын 26-наас 1928 оны 1-р сарын 7 хүртэл Элчин сайдаар ажилласан юм.

1926 оны 10-р сард Лев Каменевыг Улс төрийн товчооноос, 1927 оны 4-р сард ЗХУ-ын Төв Гүйцэтгэх Хорооны Тэргүүлэгчдээс, 1927 оны 10-р сард Бүх Холбоотны Коммунист Намын (Большевикуудын) Төв Хорооноос хассан юм. Мөн оны 11-р сарын 28-нд түүнийг Ахмад Большевикуудын Нийгэмлэгээс хөөжээ. 1927 оны 12-р сард Бүх Холбоотны Коммунист Намын (Большевикуудын) 15-р их хурлаар Каменевыг намаас хөөсөн байна. Түүнийг Калуга руу цөлөв. Удалгүй тэрээр алдаагаа хүлээн зөвшөөрсөн мэдэгдэл гаргасан учраас 1928 оны 6-р сард намд нь эргүүлэн оруулсан юм. 

1928-1929 онд тэрээр ЗХУ-ын Үндэсний эдийн засгийн дээд зөвлөлийн Шинжлэх ухаан, техникийн газрын даргаар, 1929 оны 5-р сараас ЗХУ-ын Ардын комиссаруудын зөвлөлийн гол концессын хорооны даргаар ажиллаж байжээ. 1932 оны 10-р сард Каменевыг &quot;Марксист-Ленинистүүдийн холбоо&quot;-ны хэргийг буруушаагаагүй гэх хэргээр намаас дахин хөөж, Минусинск руу цөлжээ.

1933 оны 12-р сард Каменев намд дахин элсэн орж, &quot;Академия&quot; эрдэм шинжилгээний хэвлэлийн газрын захирлаар томилогдон, мөн Пушкины байшингийн даргаар ажиллаж байв. Улс төрөөс хөндийрсөн тэрээр утга зохиолын түүх, эрдэм шинжилгээний утга зохиолын шүүмжлэлд өөрийгөө бүрэн дүүрэн оруулахыг оролдсон. Каменев [[Александр Герцен]], [[Николай Чернышевский]] нарын намтрыг зохиожээ. 

1934 оны Бүх Холбоотны Коммунист Намын (Большевикуудын) 17-р их хурлаар тэрээр гэмшлийн үг хэлсэн боловч энэ нь түүнийг цаашдын хэлмэгдүүлэлтээс аварч чадаагүй юм.

1934 оны 12-р сард [[Сергей Киров|С.Кировыг]] хөнөөсний дараа Каменевыг дахин баривчилж, 1935 оны 1-р сарын 16-нд &quot;Москвагийн төв&quot; гэгддэг хэрэгт 5 жилийн хорих ял оноожээ. Дараа нь 1935 оны 6-р сарын 27-нд &quot;Кремлийн номын сан, Кремлийн комендантын алба&quot; гэгддэг хэрэгт 10 жилийн хорих ял оноожээ.

1936 оны 8-р сард Лев Каменевыг &quot;Троцкист-Зиновьевийн нэгдсэн төв&quot; гэгддэг хэрэгт Москвагийн анхдугаар шүүх хуралд оруулж 8-р сарын 24-нд түүнд цаазаар авах ял оноож, 8-р сарын 25-нд буудан хороожээ. 

1988 онд түүнийг гэмт хэргийн нотлох баримт байхгүйн улмаас цагаатгасан. Г.Зиновьевийн нэгэн адил түүнийг нас барсны дараа намын гишүүнд дахин сэргээгүй байна. 

== Гэр бүл ==
Лев Каменевын анхны эхнэр нь Лев Троцкийн дүү Ольга Давидовна Бронштейн (1883-1941) байсан бөгөөд тэрээр түүнтэй 1902 онд Парист танилцаж гэрлээд 1927 онд салсан. 1941 онд Ольга Бронштейнийг Орелийн ойролцоох Медведевийн ойд буудан хороосон байна. Л.Каменев, О.Бронштейн нарын хоёр хүү нисгэгч Александр Каменев (1906-1937) болон 17 настай Юрий Каменев (1921-1938.01.30) нарыг мөн цаазаар авчээ.

Хоёр дахь эхнэр (1928 оноос хойш) Татьяна Ивановна Глебова (1899-1937) мөн буудуулан хороогдсон байна.</text>
      <sha1>pzc8ma6iphys7uabwlkc0ukz20zh8qs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Надежда Крупская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148946</id>
    <revision>
      <id>873811</id>
      <timestamp>2026-10-20T16:20:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:KrupskayaY 1922PorMariaUlyanova (cropped).jpg|thumb|Н.Крупская, 1922 оны 8-р сар]] '''Надежда Крупская''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Наде́жда Константи́новна Кру́пская,'' 1869 оны 2-р сарын 26-нд Эзэнт Оросын Санкт-Петербург хотод төрсөн- 1939 оны 2-р сарын 27-нд ЗХУ-ын Москва хотод нас барсан) - Ор...&quot;</comment>
      <origin>873811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8118" sha1="ialjfwj51u19ot7q2q57gm0sjj81n3y" xml:space="preserve">[[Файл:KrupskayaY 1922PorMariaUlyanova (cropped).jpg|thumb|Н.Крупская, 1922 оны 8-р сар]]
'''Надежда Крупская''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Наде́жда Константи́новна Кру́пская,'' 1869 оны 2-р сарын 26-нд Эзэнт Оросын Санкт-Петербург хотод төрсөн- 1939 оны 2-р сарын 27-нд ЗХУ-ын Москва хотод нас барсан) - Оросын хувьсгалч, Зөвлөлтийн төр, нам, олон нийт, соёлын зүтгэлтэн, Зөвлөлтийн боловсрол, залуучуудын коммунист хүмүүжлийн зохион байгуулагч, гол үзэл сурталч байв. Тэрээр Зөвлөлт засгийн удирдагч [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Лениний]] эхнэр, найз, намын хамтран зүтгэгч байсан.
[[Файл:Надежда Крупская после окончания гимназии 1887г.jpg|thumb|Н.Крупская, 1887 он.]]
ЗХУ-ын Хөдөлмөрийн баатар (1929). Сурган хүмүүжүүлэх ухааны доктор. ЗХУ-ын ШУА-ийн хүндэт гишүүн (1931). ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн тэргүүлэгчдийн гишүүн. 

== Намтар ==
Надежда Крупская 1869 оны 2-р сарын 26-нд Санкт-Петербург хотод цэргийн хүн, асрагч эмэгтэйн ядуу язгууртны гэр бүлд төрсөн. Түүний эцэг, дэслэгч Константин Игнатьевич Крупский (1838–1883) нь Оросын офицеруудын хорооны гишүүн байсан бөгөөд 1863 оны Польшийн бослогыг дэмжиж байжээ. Түүний эх Елизавета Васильевна (төрсөн овог нь Тистрова; ойролцоогоор 1841 - 1915 оны 3-р сарын 21) асрагч айлын хүүхэд эмэгтэй байжээ.

1887 онд тэрээр Санкт-Петербургийн Оболенская хувийн охидын гимназийг онц дүнтэй төгссөн байна.

1894 оны 2-р сард тэрээр залуу Марксист [[Владимир Ленин|Владимир Ульянов]] (Ленин)-тэй танилцсан байна. Түүнтэй хамт &quot;Ажилчин ангийн чөлөөлөлтийн төлөөх тэмцлийн холбоо&quot;-ны зохион байгуулалт, үйл ажиллагаанд оролцож байжээ. Тэр үед Надежда Крупская Социалист хувьсгалт террористуудын заримтай сайн танил байсан бөгөөд буу зэвсэг, тэсрэх бодис болон бусад зүйлийн талаар мэдлэгтэй байсан гэдэг.

1896 оны 8-р сарын 24-нд Надежда Крупскаяг цагдаад баривчлагдах үед Владимир Ульянов аль хэдийн баривчлагдсан байжээ. 7 сарын хорих ялын дараа Крупскаяг Уфа муж руу цөлжээ. Тэрээр Сибирьт, Енисей мужийн Шушенское тосгонд цөллөгт явсан бөгөөд тэнд 1898 оны 7-р сарын 22-нд сүмийн ёслолоор Ульянов (Ленин)-тэй гэрлэжээ. Крупскаягийн хэлснээр энэ бол түүний анхны гэрлэлт байсан ч анхны харилцаа биш байсан гэжээ. 1898 тэрээр Оросын Социал-демократ намд элсэж Саблина, Ленина, Н. К., Артамонова, Онегина, Рыба, Минога, Рыбкина, Шарко, Катя, Фрей, Галлилей зэрэг намын нууц нэртэй байжээ.

1901 онд тэрээр [[Мюнхен]] рүү цагаачилж, &quot;Искра&quot; сонины нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байжээ. Тэрээр Лондонд болсон РСДРП-ын их хурлыг бэлтгэх, зохион байгуулах ажилд оролцжээ. 1905 онд тэрээр Ленинтэй хамт Орос руу буцаж ирээд Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан. Орост 1905-1907 оны хувьсгал ялагдсаны дараа тэрээр хоёр дахь удаагаа цагаачилж 1911 онд Парисын ойролцоох Лонжюмо дахь намын сургуульд багшаар ажиллаж байжээ. В.Лениний нарийн бичгийн даргын хувьд тэрээр Оросын намын байгууллагуудтай холбоо тогтооход тусалж, большевик хэвлэлд идэвхтэй оролцдог байжээ.

1917 оны 4-р сард тэрээр В.Ленинтэй хамт Орос руу буцаж ирээд [[Октябрийн хувьсгал|Октябрийн хувьсгалыг]] бэлтгэх, хэрэгжүүлэхэд Лениний туслахаар ажилласан байна.

1920 онд тэрээр Ардын Гэгээрлийн Хорооны Улс төрийн боловсролын хэлтсийн даргаар ажиллаж байжээ. Германы коммунист Эдвин Гернлетэй хамтран хүүхдүүдэд зориулсан пролетар, коммунист боловсролын асуудлыг боловсруулсан юм.

В.Лениныг нас барсаны дараа 1924 оноос намын Төв хяналтын комиссын гишүүн,

1927 оноос Бүх Холбоотны Коммунист Намын (Большевикуудын) Төв Хорооны гишүүн байв. Намын 14-р их хурлаар (1925 оны 12-р сард) Крупская И.Сталины эсрэг тэмцэлд &quot;Шинэ сөрөг хүчин&quot; - [[Григорий Зиновьев]], [[Лев Каменев]] нарыг дэмжиж байв.

Н.Крупская 1929 оноос Зөвлөлт Оросын /РСФСР/-ын Боловсролын Ардын Комиссарын орлогчоор ажиллаж байжээ. Крупская Зөвлөлтийн олон нийтийн боловсролын тогтолцоог үндэслэгчдийн нэг болж, шинэ боловсролын тогтолцооны үндсэн зорилгыг томъёолсон: &quot;Сургууль зөвхөн заахаас гадна коммунист боловсрол олгох төв байх ёстой.&quot;  Тэрээр сурган хүмүүжүүлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалж 1931 онд ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн хүндэт гишүүнээр сонгогджээ. Үүний дараа Крупская сөрөг хүчнийг орхиж, бусад сөрөг хүчнийхнийг Төв Хорооны байр сууринд нэгдэхийг уриалж, намын Төв Хорооны чуулганы нэгдсэн хуралдаанд үг хэлж, Николай Бухарины шүүх хурал, Лев Троцкий, Григорий Зиновьев, Лев Каменев нарыг намаас хөөх санал өгч байжээ.

1937 онд тэрээр ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн 1-р хурлын депутатаар сонгогдсон. ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн гишүүн байсан.

Надежда Крупская 1939 оны 2-р сарын 27-нд буюу 70 насныхаа төрсөн өдрөөс хойш нэг өдөр өвчний улмаас нас барсан байна.</text>
      <sha1>ialjfwj51u19ot7q2q57gm0sjj81n3y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873846</id>
      <parentid>873811</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:15:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8102" sha1="pasijnwclrxwwqx4jt2ap68zzxyrk5d" xml:space="preserve">[[Файл:KrupskayaY 1922PorMariaUlyanova (cropped).jpg|thumb|Н.Крупская, 1922 оны 8-р сар]]
'''Надежда Крупская''' ({{langx|ru|Наде́жда Константи́новна Кру́пская}}, 1869 оны 2-р сарын 26-нд Эзэнт Оросын Санкт-Петербург хотод төрсөн- 1939 оны 2-р сарын 27-нд ЗХУ-ын Москва хотод нас барсан) - Оросын хувьсгалч, Зөвлөлтийн төр, нам, олон нийт, соёлын зүтгэлтэн, Зөвлөлтийн боловсрол, залуучуудын коммунист хүмүүжлийн зохион байгуулагч, гол үзэл сурталч байв. Тэрээр Зөвлөлт засгийн удирдагч [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Лениний]] эхнэр, найз, намын хамтран зүтгэгч байсан.
[[Файл:Надежда Крупская после окончания гимназии 1887г.jpg|thumb|Н.Крупская, 1887 он.]]
ЗХУ-ын Хөдөлмөрийн баатар (1929). Сурган хүмүүжүүлэх ухааны доктор. ЗХУ-ын ШУА-ийн хүндэт гишүүн (1931). ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн тэргүүлэгчдийн гишүүн. 

== Намтар ==
Надежда Крупская 1869 оны 2-р сарын 26-нд Санкт-Петербург хотод цэргийн хүн, асрагч эмэгтэйн ядуу язгууртны гэр бүлд төрсөн. Түүний эцэг, дэслэгч Константин Игнатьевич Крупский (1838–1883) нь Оросын офицеруудын хорооны гишүүн байсан бөгөөд 1863 оны Польшийн бослогыг дэмжиж байжээ. Түүний эх Елизавета Васильевна (төрсөн овог нь Тистрова; ойролцоогоор 1841 - 1915 оны 3-р сарын 21) асрагч айлын хүүхэд эмэгтэй байжээ.

1887 онд тэрээр Санкт-Петербургийн Оболенская хувийн охидын гимназийг онц дүнтэй төгссөн байна.

1894 оны 2-р сард тэрээр залуу Марксист [[Владимир Ленин|Владимир Ульянов]] (Ленин)-той танилцсан байна. Түүнтэй хамт &quot;Ажилчин ангийн чөлөөлөлтийн төлөөх тэмцлийн холбоо&quot;-ны зохион байгуулалт, үйл ажиллагаанд оролцож байжээ. Тэр үед Надежда Крупская Социалист хувьсгалт террористуудын заримтай сайн танил байсан бөгөөд буу зэвсэг, тэсрэх бодис болон бусад зүйлийн талаар мэдлэгтэй байсан гэдэг.

1896 оны 8-р сарын 24-нд Надежда Крупскаяг цагдаад баривчлагдах үед Владимир Ульянов аль хэдийн баривчлагдсан байжээ. 7 сарын хорих ялын дараа Крупскаяг Уфа муж руу цөлжээ. Тэрээр Сибирьт, Енисей мужийн Шушенское тосгонд цөллөгт явсан бөгөөд тэнд 1898 оны 7-р сарын 22-нд сүмийн ёслолоор Ульянов (Ленин)-той гэрлэжээ. Крупскаягийн хэлснээр энэ бол түүний анхны гэрлэлт байсан ч анхны харилцаа биш байсан гэжээ. 1898 тэрээр Оросын Социал-демократ намд элсэж Саблина, Ленина, Н. К., Артамонова, Онегина, Рыба, Минога, Рыбкина, Шарко, Катя, Фрей, Галлилей зэрэг намын нууц нэртэй байжээ.

1901 онд тэрээр [[Мюнхен]] рүү цагаачилж, &quot;Искра&quot; сонины нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байжээ. Тэрээр Лондонд болсон РСДРП-ын их хурлыг бэлтгэх, зохион байгуулах ажилд оролцжээ. 1905 онд тэрээр Ленинтэй хамт Орос руу буцаж ирээд Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан. Орост 1905-1907 оны хувьсгал ялагдсаны дараа тэрээр хоёр дахь удаагаа цагаачилж 1911 онд Парисын ойролцоох Лонжюмо дахь намын сургуульд багшаар ажиллаж байжээ. В.Лениний нарийн бичгийн даргын хувьд тэрээр Оросын намын байгууллагуудтай холбоо тогтооход тусалж, большевик хэвлэлд идэвхтэй оролцдог байжээ.

1917 оны 4-р сард тэрээр В.Ленинтэй хамт Орос руу буцаж ирээд [[Октябрийн хувьсгал|Октябрийн хувьсгалыг]] бэлтгэх, хэрэгжүүлэхэд Лениний туслахаар ажилласан байна.

1920 онд тэрээр Ардын Гэгээрлийн Хорооны Улс төрийн боловсролын хэлтсийн даргаар ажиллаж байжээ. Германы коммунист Эдвин Гернлетэй хамтран хүүхдүүдэд зориулсан пролетар, коммунист боловсролын асуудлыг боловсруулсан юм.

В.Ленинийг нас барсны дараа 1924 оноос намын Төв хяналтын комиссын гишүүн, 1927 оноос Бүх Холбоотны Коммунист Намын (Большевикуудын) Төв Хорооны гишүүн байв. Намын 14-р их хурлаар (1925 оны 12-р сард) Крупская И.Сталины эсрэг тэмцэлд &quot;Шинэ сөрөг хүчин&quot; - [[Григорий Зиновьев]], [[Лев Каменев]] нарыг дэмжиж байв.

Н.Крупская 1929 оноос Зөвлөлт Оросын (РСФСР)-ын Боловсролын Ардын Комиссарын орлогчоор ажиллаж байжээ. Крупская Зөвлөлтийн олон нийтийн боловсролын тогтолцоог үндэслэгчдийн нэг болж, шинэ боловсролын тогтолцооны үндсэн зорилгыг томьёолсон: &quot;Сургууль зөвхөн заахаас гадна коммунист боловсрол олгох төв байх ёстой&quot;.  Тэрээр сурган хүмүүжүүлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалж 1931 онд ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн хүндэт гишүүнээр сонгогджээ. Үүний дараа Крупская сөрөг хүчнийг орхиж, бусад сөрөг хүчнийхнийг Төв Хорооны байр сууринд нэгдэхийг уриалж, намын Төв Хорооны чуулганы нэгдсэн хуралдаанд үг хэлж, Николай Бухарины шүүх хурал, Лев Троцкий, Григорий Зиновьев, Лев Каменев нарыг намаас хөөх санал өгч байжээ.

1937 онд тэрээр ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн 1-р хурлын депутатаар сонгогдсон. ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн гишүүн байсан.

Надежда Крупская 1939 оны 2-р сарын 27-нд буюу 70 насныхаа төрсөн өдрөөс нэг өдрийн дараа өвчний улмаас нас барсан байна.</text>
      <sha1>pasijnwclrxwwqx4jt2ap68zzxyrk5d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЗХУ-ын Коммунист намын ХХ Их хурал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148947</id>
    <revision>
      <id>873812</id>
      <timestamp>2026-10-20T16:57:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Зөвлөлт Холбоот Улсын Коммунист Намын ХХ Их хурал''' ([[Орос хэл|орос.]] ''XX съезд Коммунисти́ческой па́ртии Сове́тского Сою́за'' ) '''-''' 1956 оны 2-р сарын 14-нөөс 25-ны хооронд Москва хотод болсон [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист намын]] Их хурал. Энэ Их хурал...&quot;</comment>
      <origin>873812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8862" sha1="mqlcjbpv8g2st4k60w167csqmpyaaxm" xml:space="preserve">'''Зөвлөлт Холбоот Улсын Коммунист Намын ХХ Их хурал''' ([[Орос хэл|орос.]] ''XX съезд Коммунисти́ческой па́ртии Сове́тского Сою́за'' ) '''-''' 1956 оны 2-р сарын 14-нөөс 25-ны хооронд Москва хотод болсон [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист намын]] Их хурал. Энэ Их хурал нь [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталиныг]] тахин шүтэх үзэл болон түүний үзэл суртлын өвийг буруушаасан гэдгээрээ алдартай хурал юм.

== Их хурлыг хуралдуулах шийдвэр ==
ХХ Их хурлыг хуралдуулах шийдвэрийг 1955 оны 7-р сарын 4-нөөс 12-ны хооронд болсон ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны Бага хурлын үеэр гаргасан. Уг бага хурлаар 5000 намын гишүүн тутамд шийдвэрлэх саналтай 1 төлөөлөгч, 5000 нэр дэвшигч намын гишүүн тутамд зөвлөх саналтай 1 төлөөлөгч байхаар төлөөллийг бүрдүүлэхээр тогтоосон байна.

== Ерөнхий мэдээлэл ==
Энэхүү намын ХХ их хурал 1956 оны 2-р сарын 14-нөөс 25-ны хооронд Москва дахь Зөвлөлт Оросын Дээд Зөвлөлийн хурлын танхимд болсон.

Сонголт өгөх эрхтэй 1349 төлөөлөгч (зарим эх сурвалжийн мэдээллээр 1355 эсвэл 1356) болон санал өгөх эрхгүй 81 төлөөлөгч (бусад эх сурвалжийн мэдээллээр 80) оролцсон бөгөөд эдгээр нь намын 6,795,896 гишүүн, 419,609 нэр дэвшигч гишүүнийг төлөөлсөн гэдэг юм.

Их хуралд гадаадын 55 орны коммунист болон ажилчдын намуудын төлөөлөгчид оролцсон байна.

=== Хурлын дэг ===

* ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны тайлан. Илтгэгч: [[Никита Хрущёв|Никита Хрущев]].
* ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хяналтын Комиссын тайлан. Илтгэгч: [[Пётр Москатов]].
* ЗХУ-ын ардын аж ахуйг 1956-1960 онд хөгжүүлэх 6-р таван жилийн төлөвлөгөөний удирдамж. Илтгэгч: [[Николай Булганин|Николай Булганин.]]
* Намын төв байгууллагуудын сонгууль. Илтгэгч: Никита Хрущев.

== Хурлын ерөнхий байдлын тухай ==
20-р Их хурлыг ерөнхийдөө Сталины эриний төгсгөлийг тэмдэглэсэн мөч гэж үздэг бөгөөд хэд хэдэн нийгмийн асуудлыг арай илүү чөлөөтэй хэлэлцэх боломжийг олгосон юм. Энэ нь утга зохиол, урлагт үзэл суртлын цензурыг сулруулж, өмнө нь хориотой байсан олон нэрсийг эргүүлэн авчирсныг тэмдэглэсэн юм. Гэсэн хэдий ч бодит байдал дээр Сталиныг шүүмжилсэн нь зөвхөн Их хурлын дараа болсон ЗХУ-ын Төв Хорооны хаалттай хуралдаан дээр л яригдсан.

Их хурал намын төв байгууллагуудын тайлан, 6-р таван жилийн төлөвлөгөөний үндсэн асуудлуудыг хэлэлцсэн.

Их хурал &quot;үзэл суртлын ажлыг коммунист байгуулалтын бодит ажлаас&quot;, &quot;үзэл суртлын догматизм ба педантизм&quot;-ийг салгах асуудлыг буруушаасан.

Олон улсын байдал, социализмын дэлхийн системд гүйцэтгэх үүрэг, түүний империализмын эсрэг тэмцэл, империализмын колоничлолын системийн задрал, шинэ хөгжиж буй орнуудын үүсэл зэрэг асуудлыг мөн хэлэлцсэн. Үүнтэй холбогдуулан өөр өөр нийгмийн тогтолцоотой улс орнуудын хооронд энхтайванаар зэрэгцэн орших боломжийн тухай Лениний зарчмыг дахин баталсан.

Их хурал нь улс орнуудын социализмд шилжих олон янзын хэлбэрийг хүлээн зөвшөөрсөн тогтоол баталж, иргэний дайн, хүчирхийллийн үймээн самуун нь шинэ нийгмийн тогтоц руу шилжих замд зайлшгүй шаардлагатай үе шат биш гэж мэдэгджээ. Их хуралд &quot;улс төр, эдийн засгийн үндсэн өөрчлөлтийг энх тайвнаар хэрэгжүүлэх нөхцөлийг бүрдүүлж болно&quot; гэж тэмдэглэжээ.

[[Анастас Микоян|Анастас Микояны]] Сталины &quot;Бүх Холбоотны Коммунист Нам (Большевикууд)-ын түүхийн богино курс&quot;-ыг эрс шүүмжилж, Октябрийн хувьсгал, Иргэний дайн, Зөвлөлт улсын түүхийн талаарх уран зохиолыг сөргөөр үнэлсэн илтгэл нь Сталины шүүмжлэлийн урьдчилсан хэсэг болсон юм.

Намын Их хурал нь 133 гишүүн, 122 нэр дэвшигчээс бүрдсэн ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хороог, 63 гишүүнээс бүрдсэн Төв шалган байцаах Комиссыг сонгожээ.

== Сталиныг тахин шүтэх үзлийг буруушаасан тухай ==
Их хурлыг алдартай болгосон гол үйл явдлууд хурлын сүүлийн өдөр буюу 2-р сарын 25-нд өглөөний хаалттай хуралдааны үеэр болсон юм. Тэр өдөр [[Никита Хрущёв|Никита Хрущев]] &quot;Хувь хүнийг шүтэх үзэл ба түүний үр дагаврын тухай&quot; хаалттай илтгэл тавьсан бөгөөд энэ нь И.Сталиныг тахин хүнийг шүтэх үзлийг буруушаахад зориулагдсан байв.

Энэхүү илтгэлд улс орны ойрын өнгөрсөн үеийн талаар шинэ өнцгөөс харж, 1930-аад оны сүүл, 1950-иад оны эхээр үйлдэгдсэн олон тооны гэмт хэрэгт Сталины буруутгасан байв. Мөн тайланд Сталины үед хэлмэгдсэн нам, цэргийн удирдагчдыг цагаатгах асуудлыг хөндсөн байна.

Хаалттай шинж чанартай гэж үзэж байгаа ч тайланг улс орон даяарх бүх намын байгууллагуудад тараасан. Хэд хэдэн аж ахуйн нэгжид нам бус гишүүдийг хэлэлцүүлэгт оролцохыг урьсан бөгөөд Комсомолын байгууллагууд ч мөн хэлэлцсэн. Энэ хурлын тайлан дэлхий даяар асар их анхаарал татаж, коммунист бус хүрээлэлд янз бүрийн хэл дээр орчуулагдсан тарсан. Зөвлөлт Холбоот Улсад энэ нь зөвхөн хожим 1989 онд ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны &quot;Известия&quot; сонинд хэвлэгдсэн юм.

Тайлангийн &quot;багасгасан&quot; хувилбарыг 1956 оны 6-р сарын 30-ны өдрийн ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны Тэргүүлэгчдийн тогтоол болгон нийтэлсэн бөгөөд уг тогтоол нь Сталинизмыг хүлээн зөвшөөрөгдөх шүүмжлэлийн хил хязгаарыг тогтоосон &quot;Хувь хүнийг тахин шүтэх үзэл ба түүнийг үр нөлөөг даван туулах тухай&quot; нэртэй байв.</text>
      <sha1>mqlcjbpv8g2st4k60w167csqmpyaaxm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873845</id>
      <parentid>873812</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:12:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8737" sha1="e3bxmixexj747x1j7afk2afi1dr0wma" xml:space="preserve">'''Зөвлөлт Холбоот Улсын Коммунист Намын ХХ Их хурал''' ({{langx|ru|XX съезд Коммунисти́ческой па́ртии Сове́тского Сою́за}}) - 1956 оны 2-р сарын 14-нөөс 25-ны хооронд Москва хотод болсон [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист намын]] Их хурал. Энэ Их хурал нь [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталиныг]] тахин шүтэх үзэл болон түүний үзэл суртлын өвийг буруушаасан гэдгээрээ алдартай хурал юм.

== Их хурлыг хуралдуулах шийдвэр ==
ХХ Их хурлыг хуралдуулах шийдвэрийг 1955 оны 7-р сарын 4-нөөс 12-ны хооронд болсон ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны Бага хурлын үеэр гаргасан. Уг бага хурлаар 5000 намын гишүүн тутамд шийдвэрлэх саналтай 1 төлөөлөгч, 5000 нэр дэвшигч намын гишүүн тутамд зөвлөх саналтай 1 төлөөлөгч байхаар төлөөллийг бүрдүүлэхээр тогтоосон байна.

== Ерөнхий мэдээлэл ==
Энэхүү намын ХХ их хурал 1956 оны 2-р сарын 14-нөөс 25-ны хооронд Москва дахь Зөвлөлт Оросын Дээд Зөвлөлийн хурлын танхимд болсон.

Сонголт өгөх эрхтэй 1349 төлөөлөгч (зарим эх сурвалжийн мэдээллээр 1355 эсвэл 1356) болон санал өгөх эрхгүй 81 төлөөлөгч (бусад эх сурвалжийн мэдээллээр 80) оролцсон бөгөөд эдгээр нь намын 6,795,896 гишүүн, 419,609 нэр дэвшигч гишүүнийг төлөөлсөн гэдэг юм.

Их хуралд гадаадын 55 орны коммунист болон ажилчны намуудын төлөөлөгчид оролцсон байна.

=== Хурлын дэг ===

* ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны тайлан. Илтгэгч: [[Никита Хрущёв]]
* ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хяналтын Комиссын тайлан. Илтгэгч: [[Пётр Москатов]]
* ЗХУ-ын ардын аж ахуйг 1956-1960 онд хөгжүүлэх 6-р таван жилийн төлөвлөгөөний удирдамж. Илтгэгч: [[Николай Булганин]]
* Намын төв байгууллагуудын сонгууль. Илтгэгч: Никита Хрущёв

== Хурлын ерөнхий байдлын тухай ==
20-р Их хурлыг ерөнхийдөө Сталины эриний төгсгөлийг тэмдэглэсэн мөч гэж үздэг бөгөөд хэд хэдэн нийгмийн асуудлыг арай илүү чөлөөтэй хэлэлцэх боломжийг олгосон юм. Энэ нь утга зохиол, урлагт үзэл суртлын цензурыг сулруулж, өмнө нь хориотой байсан олон нэрсийг эргүүлэн авчирсныг тэмдэглэсэн юм. Гэсэн хэдий ч бодит байдал дээр Сталиныг шүүмжилсэн нь зөвхөн Их хурлын дараа болсон ЗХУ-ын Төв Хорооны хаалттай хуралдаан дээр л яригдсан.

Их хурал намын төв байгууллагуудын тайлан, 6-р таван жилийн төлөвлөгөөний үндсэн асуудлуудыг хэлэлцсэн.

Их хурал &quot;үзэл суртлын ажлыг коммунист байгуулалтын бодит ажлаас&quot;, &quot;үзэл суртлын догматизм ба педантизм&quot;-ийг салгах асуудлыг буруушаасан.

Олон улсын байдал, социализмын дэлхийн системд гүйцэтгэх үүрэг, түүний империализмын эсрэг тэмцэл, империализмын колоничлолын системийн задрал, шинэ хөгжиж буй орнуудын үүсэл зэрэг асуудлыг мөн хэлэлцсэн. Үүнтэй холбогдуулан өөр өөр нийгмийн тогтолцоотой улс орнуудын хооронд энхтайванаар зэрэгцэн орших боломжийн тухай Лениний зарчмыг дахин баталсан.

Их хурал нь улс орнуудын социализмд шилжих олон янзын хэлбэрийг хүлээн зөвшөөрсөн тогтоол баталж, иргэний дайн, хүчирхийллийн үймээн самуун нь шинэ нийгмийн тогтоц руу шилжих замд зайлшгүй шаардлагатай үе шат биш гэж мэдэгджээ. Их хуралд &quot;улс төр, эдийн засгийн үндсэн өөрчлөлтийг энх тайвнаар хэрэгжүүлэх нөхцөлийг бүрдүүлж болно&quot; гэж тэмдэглэжээ.

[[Анастас Микоян|Анастас Микояны]] Сталины &quot;Бүх Холбоотны Коммунист Нам (Большевикууд)-ын түүхийн богино курс&quot;-ыг эрс шүүмжилж, Октябрийн хувьсгал, Иргэний дайн, Зөвлөлт улсын түүхийн талаарх уран зохиолыг сөргөөр үнэлсэн илтгэл нь Сталины шүүмжлэлийн урьдчилсан хэсэг болсон юм.

Намын Их хурал нь 133 гишүүн, 122 нэр дэвшигчээс бүрдсэн ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хороог, 63 гишүүнээс бүрдсэн Төв шалган байцаах Комиссыг сонгожээ.

== Сталиныг тахин шүтэх үзлийг буруушаасан тухай ==
Их хурлыг алдартай болгосон гол үйл явдлууд хурлын сүүлийн өдөр буюу 2-р сарын 25-нд өглөөний хаалттай хуралдааны үеэр болсон юм. Тэр өдөр [[Никита Хрущёв]] &quot;Хувь хүнийг шүтэх үзэл ба түүний үр дагаврын тухай&quot; хаалттай илтгэл тавьсан бөгөөд энэ нь И.Сталиныг тахин хүнийг шүтэх үзлийг буруушаахад зориулагдсан байв.

Энэхүү илтгэлд улс орны ойрын өнгөрсөн үеийн талаар шинэ өнцгөөс харж, 1930-аад оны сүүл, 1950-иад оны эхээр үйлдэгдсэн олон тооны гэмт хэрэгт Сталиныг буруутгасан байв. Мөн тайланд Сталины үед хэлмэгдсэн нам, цэргийн удирдагчдыг цагаатгах асуудлыг хөндсөн байна.

Хаалттай шинж чанартай гэж үзэж байгаа ч тайланг улс орон даяарх бүх намын байгууллагуудад тараасан. Хэд хэдэн аж ахуйн нэгжид нам бус гишүүдийг хэлэлцүүлэгт оролцохыг урьсан бөгөөд Комсомолын байгууллагууд ч мөн хэлэлцсэн. Энэ хурлын тайлан дэлхий даяар асар их анхаарал татаж, коммунист бус хүрээлэлд янз бүрийн хэлээр орчуулагдан тарсан. Зөвлөлт Холбоот Улсад энэ нь зөвхөн хожим 1989 онд ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны &quot;Известия&quot; сонинд хэвлэгдсэн юм.

Тайлангийн хураангуй хувилбарыг 1956 оны 6-р сарын 30-ны өдрийн ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны Тэргүүлэгчдийн тогтоол болгон нийтэлсэн бөгөөд уг тогтоол нь Сталинизмыг хүлээн зөвшөөрөгдөх шүүмжлэлийн хил хязгаарыг тогтоосон &quot;Хувь хүнийг тахин шүтэх үзэл ба түүнийг үр нөлөөг даван туулах тухай&quot; нэртэй байв.</text>
      <sha1>e3bxmixexj747x1j7afk2afi1dr0wma</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сталиныг тахин шүтэх үзэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148948</id>
    <revision>
      <id>873813</id>
      <timestamp>2026-10-20T17:46:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Сталиныг тахин ​​шүтэх үзэл''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Культ личности Сталина'') - Зөвлөлтийн [[Дарангуйлал|дарангуйлагч]] асан [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталиныг]] олон нийтийн суртал ухуулга, соёл, урлагийн бүтээлүүд, төрийн баримт бичгүүдээр дамжуулан алдаршуулж,...&quot;</comment>
      <origin>873813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7186" sha1="ktv41ecsglr7icny2u28hnj5hd6gp8c" xml:space="preserve">'''Сталиныг тахин ​​шүтэх үзэл''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Культ личности Сталина'') - Зөвлөлтийн [[Дарангуйлал|дарангуйлагч]] асан [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталиныг]] олон нийтийн суртал ухуулга, соёл, урлагийн бүтээлүүд, төрийн баримт бичгүүдээр дамжуулан алдаршуулж, бурханчилж, бүх амжилт бүтээлийг гагцхүү түүнтэй холбон үнэлж, хэт магтан дуулж тахин шүтэг явдлыг хэлнэ. Сталиныг тахин ​​шүтэх явдал 1930-аад оны дунд үеэс эхэлж, 1956 он хүртэл үргэлжилж [[ЗХУ-ын Коммунист намын ХХ Их хурал|ЗХУ-ын]] [[ЗХУ-ын Коммунист намын ХХ Их хурал|Коммунист намын ХХ Их хурлаар]] албан ёсоор буруушаасан юм. 1956-1961 он хүртэлх хугацаанд нэг хүнийг тахин ​​шүтэх үзлийн өв уламжлал ерөнхийдөө аажмаар арилсан гэж үздэг. Уг үйл явцын төгсгөлийн бэлгэдлийн оргил үе нь 1961 оны 10-р сарын 31-ний шөнө Сталины цогцсыг бунханаас гаргаж, Кремлийн ханан доор оршуулсан явдал гэж үздэг юм.
[[Файл:CroppedStalin1943.jpg|thumb]]
Энэ үеийн Зөвлөлтийн бусад төрийн удирдагчидтай ([[Михаил Калинин]], [[Вячеслав Молотов]], [[Жданов|Андрей Жданов]], [[Лаврентий Берия]] болон бусад) холбоотойгоор мөн чанараараа төстэй боловч цар хүрээ нь бага үзэгдлүүд ажиглагдсан боловч зөвхөн Владимир Ленинг тахин шүтэх нь Сталиныг тахин шүтэхтэй харьцуулж болохуйц байв.

== Эхлэл ==
[[Файл:445 - Gori Central square. The last monument to Stalin.jpg|thumb|361x361px]]
Бүх Холбоотны Коммунист Нам (Большевикууд)-ын 16-р Их хурлаар (1930 он) Сталины бүлэглэл хамтын ажиллагаа, аж үйлдвэржилтийн дунд зэргийн хандлагыг дэмжиж байсан Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга, Лениний залгамжлагч [[Николай Бухарин]], [[Алексей Рыков]] нарын удирдсан &quot;Баруун сөрөг хүчин&quot;-ийг устгаж чадсан юм. Америкийн түүхч Шейла Фицпатрикийн тэмдэглэснээр энэ нь ил тод идэвхтэй намын фракцуудын сүүлчийнх байсан бөгөөд түүний ялагдал нь 1921 онд Лениний фракцийн үйл ажиллагааг хориглосон шийдвэрийг хожимдуулсан хэрэгжилтийг илэрхийлсэн юм. Түүнээс хойш бүх намын фракцууд жижиг, нууц фракцуудад хязгаарлагдаж, бүгдийг нь нахиалах үед нь дуусгавар болгосон. Фицпатрикийн хэлснээр энэ үед Сталиныг шүтэх явдал бий болсон: засгийн газрын бүх санаа санаачилгыг одоо Сталинд харьяалуулдаг  болсон юм.

== Нэр томьёоны гарал ==
&quot;Хувь хүний ​​тахин шүтэх&quot; гэдэг нэр томьёог анх ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга [[Георгий Маленков]] Сталиныг нас барсны дараахан хэрэглэж байжээ. 1953 оны 3-р сарын 10-нд ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны Тэргүүлэгчдийн хаалттай хуралдаанаар Сталины оршуулгын тухай &quot;Правда&quot; сонины нийтлэлийг хэлэлцэж, Намын Төв Хорооны Тэргүүлэгчдийн зарим гишүүдийг &quot;үнэнч нөхдүүд&quot; гэж нэрлэж, заримыг нь нэргүйгээр дурдсан тухайд Маленков: &quot;Өмнө нь бидэнд томоохон гажиг байсан; ихэнх нь хувь хүнийг тахин ​​шүтэх шугамыг дагаж байсан. Одоо бид энэ чиглэлд явж буй хандлагыг нэн даруй засах ёстой... Бид хувь хүнийг тахин ​​шүтэх бодлогыг зогсоох нь зайлшгүй гэж үзэж байна! Жишээлбэл, нэг хүний ​​(оршуулгын жагсаал дээр) хэлсэн үгийг иш татах нь буруу байх болно. Бид нэг хүний ​​үгийг иш татаж чадахгүй, учир нь нэгдүгээрт, энэ нь зохисгүй, хоёрдугаарт, хувь хүний ​тахин ​шүтэх үүднээс буруу юм. Бид хувь хүнийг ​тахин ​шүтэх бодлогыг зогсоох нь зайлшгүй юм гэж үзэж байна. Зөвхөн нэг хүний ​​​​ишлэлийг байнга нийтлэх боломжгүй&quot; гэж мэдэгдэж байжээ.

Энэ нэр томъёо нь 1956 онд [[Никита Хрущёв|Никита Хрущёвын]] &quot;Хувь хүнийг тахин шүтэх үзэл ба түүний үр дагаврын тухай&quot; илтгэлд гарч ирсний дараа өргөн тархсан.

=== Монгол дахь тахин шүтэх үзэл ===
ЗХУ-д өрнөгсөн Сталиныг тахин шүтэх үзэл БНМАУ-д шууд хуулбарлаж хэрэгжүүлсэн, Монголын түүх, нийгэм, улс төрийн амьдралд асар гүнзгий эмэгнэлтэй ул мөрөө үлдээсэн юм. 

== Удирдагчид өгдөг гуншингууд ==

* &quot;Ард түмний эцэг&quot;
* &quot;Их удирдагч&quot;
* &quot;Эцэг, Багш, Найз&quot;
* &quot;Аугаа Удирдагч&quot;
* &quot;Аугаа Удирдагч ба Багш&quot;
* &quot;Дэлхийн Шинжлэх Ухааны Агуу Алдарт Хүн&quot;
* &quot;Бүх Цаг Үеийн Агуу Эрдэмтэн&quot;
* &quot;Бүх цаг үеийн суут Цэргийн жанжин&quot;
* &quot;Гайхалтай Эрдэмтэн&quot;
* &quot;(Эрдэмтэд, Зохиолчид, Тамирчид гэх мэт)-ийн Хамгийн Сайн Найз&quot;
* &quot;Аугаа ухаант Удирдагч&quot;
* &quot;Нар мэт Аугааа&quot;, ...


'''Холбоос:''' 

* '''[[Сталины хөшөөнүүд]]'''
* [[Иосиф Сталин]]
* [[Хорлоогийн Чойбалсан]]</text>
      <sha1>ktv41ecsglr7icny2u28hnj5hd6gp8c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873844</id>
      <parentid>873813</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:05:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7166" sha1="b5kqmuznnabergs1wi86up6aavplo7d" xml:space="preserve">'''Сталиныг тахин ​​шүтэх үзэл''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Культ личности Сталина'') - Зөвлөлтийн [[Дарангуйлал|дарангуйлагч]] асан [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталиныг]] олон нийтийн суртал ухуулга, соёл, урлагийн бүтээлүүд, төрийн баримт бичгүүдээр дамжуулан алдаршуулж, бурханчилж, бүх амжилт бүтээлийг гагцхүү түүнтэй холбон үнэлж, хэт магтан дуулж тахин шүтэх явдлыг хэлнэ. Сталиныг тахин ​​шүтэх явдал 1930-аад оны дунд үеэс эхэлж, 1956 он хүртэл үргэлжилж [[ЗХУ-ын Коммунист намын ХХ Их хурал|ЗХУ-ын Коммунист намын ХХ Их хурлаар]] албан ёсоор буруушаасан юм. 1956-1961 он хүртэлх хугацаанд нэг хүнийг тахин ​​шүтэх үзлийн өв уламжлал ерөнхийдөө аажмаар арилсан гэж үздэг. Уг үйл явцын төгсгөлийн бэлгэдлийн оргил үе нь 1961 оны 10-р сарын 31-ний шөнө Сталины цогцсыг бунханаас гаргаж, Кремлийн ханан доор оршуулсан явдал гэж үздэг юм.
[[Файл:CroppedStalin1943.jpg|thumb]]
Энэ үеийн Зөвлөлтийн бусад төрийн удирдагчидтай ([[Михаил Калинин]], [[Вячеслав Молотов]], [[Жданов|Андрей Жданов]], [[Лаврентий Берия]] болон бусад) холбоотойгоор мөн чанараараа төстэй боловч цар хүрээ нь бага үзэгдлүүд ажиглагдсан боловч зөвхөн Владимир Ленинийг тахин шүтэх нь Сталиныг тахин шүтэхтэй харьцуулж болохуйц байв.

== Эхлэл ==
[[Файл:445 - Gori Central square. The last monument to Stalin.jpg|thumb|361x361px]]
Бүх Холбоотны Коммунист Нам (Большевикууд)-ын 16-р Их хурлаар (1930 он) Сталины бүлэглэл хамтын ажиллагаа, аж үйлдвэржилтийн дунд зэргийн хандлагыг дэмжиж байсан Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга, Лениний залгамжлагч [[Николай Бухарин]], [[Алексей Рыков]] нарын удирдсан &quot;Баруун сөрөг хүчин&quot;-ийг устгаж чадсан юм. Америкийн түүхч Шейла Фицпатрикийн тэмдэглэснээр энэ нь ил тод идэвхтэй намын фракцуудын сүүлчийнх байсан бөгөөд түүний ялагдал нь 1921 онд Лениний фракцийн үйл ажиллагааг хориглосон шийдвэрийг хожимдуулсан хэрэгжилтийг илэрхийлсэн юм. Түүнээс хойш бүх намын фракцууд жижиг, нууц фракцуудад хязгаарлагдаж, бүгдийг нь нахиалах үед нь дуусгавар болгосон. Фицпатрикийн хэлснээр энэ үед Сталиныг шүтэх явдал бий болсон: засгийн газрын бүх санаа санаачилгыг одоо Сталинд харьяалуулдаг болсон юм.

== Нэр томьёоны гарал ==
&quot;Хувь хүний ​​тахин шүтэх&quot; гэдэг нэр томьёог анх ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга [[Георгий Маленков]] Сталиныг нас барсны дараахан хэрэглэж байжээ. 1953 оны 3-р сарын 10-нд ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны Тэргүүлэгчдийн хаалттай хуралдаанаар Сталины оршуулгын тухай &quot;Правда&quot; сонины нийтлэлийг хэлэлцэж, Намын Төв Хорооны Тэргүүлэгчдийн зарим гишүүдийг &quot;үнэнч нөхдүүд&quot; гэж нэрлэж, заримыг нь нэргүйгээр дурдсан тухайд Маленков: &quot;Өмнө нь бидэнд томоохон гажиг байсан; ихэнх нь хувь хүнийг тахин ​​шүтэх шугамыг дагаж байсан. Одоо бид энэ чиглэлд явж буй хандлагыг нэн даруй засах ёстой... Бид хувь хүнийг тахин ​​шүтэх бодлогыг зогсоох нь зайлшгүй гэж үзэж байна! Жишээлбэл, нэг хүний ​​(оршуулгын жагсаал дээр) хэлсэн үгийг эш татах нь буруу байх болно. Бид нэг хүний ​​үгийг эш татаж чадахгүй, учир нь нэгдүгээрт, энэ нь зохисгүй, хоёрдугаарт, хувь хүний ​тахин ​шүтэх үүднээс буруу юм. Бид хувь хүнийг ​тахин ​шүтэх бодлогыг зогсоох нь зайлшгүй юм гэж үзэж байна. Зөвхөн нэг хүний ​​​​эшлэлийг байнга нийтлэх боломжгүй&quot; гэж мэдэгдэж байжээ.

Энэ нэр томъёо нь 1956 онд [[Никита Хрущёв|Никита Хрущёвын]] &quot;Хувь хүнийг тахин шүтэх үзэл ба түүний үр дагаврын тухай&quot; илтгэлд гарч ирсний дараа өргөн тархсан.

=== Монгол дахь тахин шүтэх үзэл ===
ЗХУ-д өрнөсөн Сталиныг тахин шүтэх үзлийг БНМАУ-д шууд хуулбарлаж хэрэгжүүлсэн нь Монголын түүх, нийгэм, улс төрийн амьдралд асар гүнзгий эмэгнэлтэй ул мөрөө үлдээсэн юм. 

== Удирдагчид өгдөг гуншингууд ==

* &quot;Ард түмний эцэг&quot;
* &quot;Их удирдагч&quot;
* &quot;Эцэг, Багш, Найз&quot;
* &quot;Аугаа Удирдагч&quot;
* &quot;Аугаа Удирдагч ба Багш&quot;
* &quot;Дэлхийн Шинжлэх Ухааны Агуу Алдарт Хүн&quot;
* &quot;Бүх Цаг Үеийн Агуу Эрдэмтэн&quot;
* &quot;Бүх цаг үеийн суут Цэргийн жанжин&quot;
* &quot;Гайхалтай Эрдэмтэн&quot;
* &quot;(Эрдэмтэд, Зохиолчид, Тамирчид гэх мэт)-ийн Хамгийн Сайн Найз&quot;
* &quot;Аугаа ухаант Удирдагч&quot;
* &quot;Нар мэт Аугааа&quot;, ...

==Холбоос==
* '''[[Сталины хөшөөнүүд]]'''
* [[Иосиф Сталин]]
* [[Хорлоогийн Чойбалсан]]

[[Ангилал:Иосиф Сталин]]</text>
      <sha1>b5kqmuznnabergs1wi86up6aavplo7d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Red Wings Airlines</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148949</id>
    <revision>
      <id>873814</id>
      <timestamp>2026-10-20T18:42:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Red Wings''' (хуулийн этгээдийн нэр — '''АО «Ред Вингс»''' англи хэлнээс &quot;Улаан далавчууд&quot;) — Оросын Домодедово носэх онгоцны буудалд төвтэй агаарын тээврийн компани. 2007 оннос өмнө «Авиалинии 400» нэртэй байсан.  == Түүх == 1999 онд &quot;Airlines 400&quot; нэртэйгээр Иргэний нисэхий...&quot;</comment>
      <origin>873814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11142" sha1="c8n8t2867d7trxg48o1z5cup7wkuhgn" xml:space="preserve">'''Red Wings''' (хуулийн этгээдийн нэр — '''АО «Ред Вингс»''' англи хэлнээс &quot;Улаан далавчууд&quot;) — Оросын Домодедово носэх онгоцны буудалд төвтэй агаарын тээврийн компани. 2007 оннос өмнө «Авиалинии 400» нэртэй байсан.

== Түүх ==
1999 онд &quot;Airlines 400&quot; нэртэйгээр Иргэний нисэхийн нисэх онгоцны засварын үйлдвэр №400 (Москва-Внуково нисэх онгоцны буудал)-ын хэлтэс болж байгуулагдсан бөгөөд одоогийн &quot;Улаан далавчууд&quot; нэрээ 2007 онд авсан. 2013 он хүртэл тус агаарын тээврийн компани нь бизнесмэн Александр Лебедевын Үндэсний нөөцийн корпораци (товч. ҮНК)-д харьяалагддаг байв. Тус агаарын тээврийн компани нь одоо үйл ажиллагаагаа зогсоосон Германы Blue Wings агаарын тээврийн компанитай шууд холбоотой байсан бөгөөд ҮНК нь мөн хувьцааны 48%-ийг эзэмшдэг байжээ.

2009 оны 6-р сараас 2010 он хүртэл Red Wings нь Оросын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн тээвэрлэгч байсан.

2012 оны 12-р сарын 29-нд болсон онгоцны ослын дараа 2013 оны 2-р сарын 4-нд [[Оросын Агаарын тээврийн агентлаг|Холбооны Агаарын Тээврийн Агентлаг]] (Росавиация) агаарын тээврийн операторын гэрчилгээгээ түдгэлзүүлсэн байна. Албан ёсны шалгалтын тайланг хүлээн авсны дараа тус компани Росавиациягийн бүх гомдлыг хүлээн авч, нислэгийн үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлэхээр төлөвлөж байв. 2013 оны 4-р сарын 25-ны байдлаар Red Wings нь Росавиациягийн бүх асуудлыг шийдвэрлэсэн байна.

2014 оны 6-р сарын 19-нд өмнө нь Стратегийн хөгжлийн ерөнхий захирлын орлогчоор ажиллаж байсан Евгений Ключарев Red Wings Airlines компанийн гүйцэтгэх захирлын албан тушаалд томилогдсон байна. Москвагаас Анапа, Минеральные Воды, Симферополь, Тиват, Симферопольоос Уфа, Волгоград хүртэл зургаан шинэ хуваарьт чиглэлийг нээжээ. Red Wings компани Оросын шинэ Sukhoi Superjet 100 онгоцоор паркаа шинэчилсэн ажээ.

2023 оны байдлаар тус агаарын тээврийн компани нь &quot;Ростех&quot; корпорацийн нэг хэсэг болсон юм.

2024 оны 4-р сарын 17-нд тус агаарын тээврийн компанийн брэндийг өөрчлөх төлөвлөгөөг зарласан. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд үүнийг англи хэл дээрх нэрээ солих хүсэлтэй холбон тайлбарлаж байгаа юм.

2024 оны 7-р сарын 22-нд РБК сонин Солодилин удахгүй компанийн гүйцэтгэх захирлын албан тушаалаас огцрох болно гэж мэдээлсэн. Үүнийг агаарын тээврийн компанийн хуримтлагдсан асуудлууд, тухайлбал Боинг онгоцны сэлбэг хэрэгслийг нийлүүлэхэд бэрхшээлтэй тулгарч байгаа, нислэгийн ачаалал багатай, &quot;Туполев&quot; онгоц зохион бүтээх товчооны онгоцууд ашиглагдахгүй байгаатай холбон тайлбарлаж байна.

== Үйлдэж буй нислэгийн чиглэлүүд ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Улс
!Хот
!Нисэх буудал
!Тэмдэглэл
|-
|[[Армени]]
|[[Ереван]]
|Олон улсын Звартноц нисэх онгоцны буудал
|'''Улирлын''' 
|-
|[[Азербайжан]]
|[[Баку]]
|Олон улсын Гейдар Алиев нисэх буудал
|'''Улирлын''' 
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |[[Беларусь]]
|[[Брест]]
|Олон улсын Брест нисэх буудал
|'''Улирлын''' 
|-
|[[Гомель]]
|Олон улсын Гомель буудал
|'''Улирлын''' 
|-
|[[Минск]]
|Үндэсний Минск нисэх онгоцны буудал
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |[[Гүрж]]
|[[Батуми]]
|Олон улсын Батуми нисэх буудал
|'''Улирлын''' 
|-
|[[Кутаиси]]
|Олон улсын Кутаиси нисэх буудал
|'''Улирлын''' 
|-
|[[Тбилиси]]
|Олон улсын Тбилиси нисэх буудал
|'''Улирлын''' 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Израил]]
|[[Тел-Авив|Тел-Алив]]
|Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал
|'''Улирлын''' 
|-
|Эйлат
|Рамон олон улсын нисэх онгоцны буудал
|'''Улирлын''' 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Казахстан]]
|[[Алматы]]
|Алматы олон улсын нисэх буудал
|'''Улирлын''' 
|-
|[[Астана]]
|Астана олон улсын нисэх буудал
|'''Улирлын''' 
|-
|[[Киргиз]]
|[[Бишкек]]
|Бишкек олон улсын нисэх буудал
|'''Улирлын''' 
|-
|[[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Арабын Нэгдсэн Эмират]]
|[[Дубай]]
|Аль-Мактум олон улсын нисэх онгоцны буудал
|'''Улирлын''' 
|-
| rowspan=&quot;45&quot; |[[Оросын Холбооны Улс]]
|[[Абакан]]
|Абакан олон улсын нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Архангельск]]
|Талаги нисэх буудал
|
|-
|[[Астрахань]]
|Астрахань нисэх буудал
|
|-
|[[Барнаул]]
|Барнаул олон улсын нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Волгоград]]
|Волгоград олон улсын нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Владикавказ]]
|Владикавказ (Беслан) нисэх онгоцны буудал
|
|-
|Геленжик
|Геленжик нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Горно-Алтайск]]
|Горно-Алтайск нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Екатеринбург]]
|Кольцово олон улсын нисэх онгоцны буудал
|'''Хаб'''
|-
|[[Эрхүү]]
|Эрхүү нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Калининград]]
|Храброво олон улсын нисэх буудал
|
|-
|[[Казань]]
|Казань олон улсын нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Кемерово]]
|Кемерово олон улсын нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Краснодар]]
|Краснодар олон улсын нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Махачкала]]
|Уйташ олон улсын нисэх онгоцны буудал
|
|-
|Минеральные Воды
|Минеральные Воды олон улсын нисэх онгоцны буудал 
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Москва]]
|[[Домодедово нисэх онгоцны буудал|Домодедово]] нисэх онгоцны буудал
|'''Хаб'''
|-
|Московагийн Жуковский нисэх буудал
|'''Хаб'''
|-
|[[Мурманск]]
|Мурманск нисэх буудал
|
|-
|Нарьян-Мар
|Нарьян-Мар нисэх буудал
|
|-
|[[Нижнекамск]]
|Бегишево нисэх буудал
|
|-
|[[Нижневартовск]]
|Нижневартовск нисэх буудал
|
|-
|[[Доод Новгород]]
|Нижний Новгород олон улсын нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Новокузнецк]]
|Международный аэропорт Новокузнецк
|
|-
|Новый Уренгой
|Новый Уренгой нисэх буудал
|
|-
|[[Норильск]]
|Алыкень нисэх буудал
|
|-
|Нягань
|Нягань нисэх буудал
|
|-
|[[Омск]]
|&quot;Омск-Төв&quot; олон улсын нисэх онгоцны буудал
|'''Хаб'''
|-
|[[Оренбург]]
|Оренбург (Төв) нисэх буудал
|
|-
|[[Самара]]
|Курумоч олон улсын нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Санкт-Петербург]]
|[[Пулково нисэх онгоцны буудал]]
|'''Хаб'''
|-
|[[Саранск]]
|Саранск нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Саратов]]
|Гагарин нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Сочи]]
|Сочи олон улсын нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Ставрополь]]
|Шпаковское нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Сургут]]
|Сургут олон улсын нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Томск]]
|Богашёво олон улсын нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Тюмень]]
|Рощино нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Улаан-Үд]]
|Байгаль нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Ульяновск]]
|Баратаевка олон улсын нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Уфа]]
|Уфа олон улсын нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Челябинск]]
|Челябинск олон улсын нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Чита]]
|Аэропорт Кандала
|
|-
|[[Элст]]
|Элист нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Ярославль]]
|Туношна нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Тайланд]]
|Пукет
|Пхукет олон улсын нисэх онгоцны буудал
|'''Улирлын'''
|-
|[[Турк]]
|[[Стамбул]]
|Стамбул олон улсын нисэх онгоцны буудал
|'''Улирлын'''
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |[[Узбекистан]]
|[[Бухар]]
|Бухар нисэх буудал
|'''Улирлын'''
|-
|Наманган
|Наманган (аэропорт)
|'''Улирлын'''
|-
|[[Ташкент]]
|Ташкент олон улсын нисэх онгоцны буудал
|'''Улирлын'''
|-
|Ургенч
|Ургенч олон улсын нисэх онгоцны буудал
|'''Улирлын'''
|}</text>
      <sha1>c8n8t2867d7trxg48o1z5cup7wkuhgn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873843</id>
      <parentid>873814</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:00:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11141" sha1="33f1ggisylzi88mjmr0yk0gfj927ewe" xml:space="preserve">'''Red Wings''' (хуулийн этгээдийн нэр — '''АО «Ред Вингс»''' англи хэлнээс &quot;Улаан далавчууд&quot;) — Оросын Домодедово носэх онгоцны буудалд төвтэй агаарын тээврийн компани. 2007 оннос өмнө «Авиалинии 400» нэртэй байсан.

== Түүх ==
1999 онд &quot;Airlines 400&quot; нэртэйгээр Иргэний нисэхийн нисэх онгоцны засварын үйлдвэр №400 (Москва-Внуково нисэх онгоцны буудал)-ын хэлтэс болж байгуулагдсан бөгөөд одоогийн &quot;Улаан далавчууд&quot; нэрээ 2007 онд авсан. 2013 он хүртэл тус агаарын тээврийн компани нь бизнесмэн Александр Лебедевийн Үндэсний нөөцийн корпорац (товч. ҮНК)-д харьяалагддаг байв. Тус агаарын тээврийн компани нь одоо үйл ажиллагаагаа зогсоосон Германы Blue Wings агаарын тээврийн компанитай шууд холбоотой байсан бөгөөд ҮНК нь мөн хувьцааны 48%-ийг эзэмшдэг байжээ.

2009 оны 6-р сараас 2010 он хүртэл Red Wings нь Оросын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн тээвэрлэгч байсан.

2012 оны 12-р сарын 29-нд болсон онгоцны ослын дараа 2013 оны 2-р сарын 4-нд [[Оросын Агаарын тээврийн агентлаг|Холбооны Агаарын Тээврийн Агентлаг]] (Росавиация) агаарын тээврийн операторын гэрчилгээг нь түдгэлзүүлсэн байна. Албан ёсны шалгалтын тайланг хүлээн авсны дараа тус компани Росавиациягийн бүх гомдлыг хүлээн авч, нислэгийн үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлэхээр төлөвлөж байв. 2013 оны 4-р сарын 25-ны байдлаар Red Wings нь Росавиациягийн бүх асуудлыг шийдвэрлэсэн байна.

2014 оны 6-р сарын 19-нд өмнө нь Стратегийн хөгжлийн ерөнхий захирлын орлогчоор ажиллаж байсан Евгений Ключарев Red Wings Airlines компанийн гүйцэтгэх захирлын албан тушаалд томилогдсон байна. Москвагаас Анапа, Минеральные Воды, Симферополь, Тиват, Симферопольоос Уфа, Волгоград хүртэл зургаан шинэ хуваарьт чиглэлийг нээжээ. Red Wings компани Оросын шинэ Sukhoi Superjet 100 онгоцоор паркаа шинэчилсэн ажээ.

2023 оны байдлаар тус агаарын тээврийн компани нь &quot;Ростех&quot; корпорацын нэг хэсэг болсон юм.

2024 оны 4-р сарын 17-нд тус агаарын тээврийн компанийн брэндийг өөрчлөх төлөвлөгөөг зарласан. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд үүнийг англи хэл дээрх нэрээ солих хүсэлтэй холбон тайлбарлаж байгаа юм.

2024 оны 7-р сарын 22-нд РБК сонин Солодилин удахгүй компанийн гүйцэтгэх захирлын албан тушаалаас огцрох болно гэж мэдээлсэн. Үүнийг агаарын тээврийн компанийн хуримтлагдсан асуудлууд, тухайлбал Боинг онгоцны сэлбэг хэрэгслийг нийлүүлэхэд бэрхшээлтэй тулгарч байгаа, нислэгийн ачаалал багатай, &quot;Туполев&quot; онгоц зохион бүтээх товчооны онгоцууд ашиглагдахгүй байгаатай холбон тайлбарлаж байна.

== Үйлдэж буй нислэгийн чиглэлүүд ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Улс
!Хот
!Нисэх буудал
!Тэмдэглэл
|-
|[[Армени]]
|[[Ереван]]
|Олон улсын Звартноц нисэх онгоцны буудал
|'''Улирлын''' 
|-
|[[Азербайжан]]
|[[Баку]]
|Олон улсын Гейдар Алиев нисэх буудал
|'''Улирлын''' 
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |[[Беларусь]]
|[[Брест]]
|Олон улсын Брест нисэх буудал
|'''Улирлын''' 
|-
|[[Гомель]]
|Олон улсын Гомель буудал
|'''Улирлын''' 
|-
|[[Минск]]
|Үндэсний Минск нисэх онгоцны буудал
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |[[Гүрж]]
|[[Батуми]]
|Олон улсын Батуми нисэх буудал
|'''Улирлын''' 
|-
|[[Кутаиси]]
|Олон улсын Кутаиси нисэх буудал
|'''Улирлын''' 
|-
|[[Тбилиси]]
|Олон улсын Тбилиси нисэх буудал
|'''Улирлын''' 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Израил]]
|[[Тел-Авив|Тел-Алив]]
|Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал
|'''Улирлын''' 
|-
|Эйлат
|Рамон олон улсын нисэх онгоцны буудал
|'''Улирлын''' 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Казахстан]]
|[[Алматы]]
|Алматы олон улсын нисэх буудал
|'''Улирлын''' 
|-
|[[Астана]]
|Астана олон улсын нисэх буудал
|'''Улирлын''' 
|-
|[[Киргиз]]
|[[Бишкек]]
|Бишкек олон улсын нисэх буудал
|'''Улирлын''' 
|-
|[[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Арабын Нэгдсэн Эмират]]
|[[Дубай]]
|Аль-Мактум олон улсын нисэх онгоцны буудал
|'''Улирлын''' 
|-
| rowspan=&quot;45&quot; |[[Оросын Холбооны Улс]]
|[[Абакан]]
|Абакан олон улсын нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Архангельск]]
|Талаги нисэх буудал
|
|-
|[[Астрахань]]
|Астрахань нисэх буудал
|
|-
|[[Барнаул]]
|Барнаул олон улсын нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Волгоград]]
|Волгоград олон улсын нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Владикавказ]]
|Владикавказ (Беслан) нисэх онгоцны буудал
|
|-
|Геленжик
|Геленжик нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Горно-Алтайск]]
|Горно-Алтайск нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Екатеринбург]]
|Кольцово олон улсын нисэх онгоцны буудал
|'''Хаб'''
|-
|[[Эрхүү]]
|Эрхүү нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Калининград]]
|Храброво олон улсын нисэх буудал
|
|-
|[[Казань]]
|Казань олон улсын нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Кемерово]]
|Кемерово олон улсын нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Краснодар]]
|Краснодар олон улсын нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Махачкала]]
|Уйташ олон улсын нисэх онгоцны буудал
|
|-
|Минеральные Воды
|Минеральные Воды олон улсын нисэх онгоцны буудал 
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Москва]]
|[[Домодедово нисэх онгоцны буудал|Домодедово]] нисэх онгоцны буудал
|'''Хаб'''
|-
|Московагийн Жуковский нисэх буудал
|'''Хаб'''
|-
|[[Мурманск]]
|Мурманск нисэх буудал
|
|-
|Нарьян-Мар
|Нарьян-Мар нисэх буудал
|
|-
|[[Нижнекамск]]
|Бегишево нисэх буудал
|
|-
|[[Нижневартовск]]
|Нижневартовск нисэх буудал
|
|-
|[[Доод Новгород]]
|Нижний Новгород олон улсын нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Новокузнецк]]
|Международный аэропорт Новокузнецк
|
|-
|Новый Уренгой
|Новый Уренгой нисэх буудал
|
|-
|[[Норильск]]
|Алыкень нисэх буудал
|
|-
|Нягань
|Нягань нисэх буудал
|
|-
|[[Омск]]
|&quot;Омск-Төв&quot; олон улсын нисэх онгоцны буудал
|'''Хаб'''
|-
|[[Оренбург]]
|Оренбург (Төв) нисэх буудал
|
|-
|[[Самара]]
|Курумоч олон улсын нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Санкт-Петербург]]
|[[Пулково нисэх онгоцны буудал]]
|'''Хаб'''
|-
|[[Саранск]]
|Саранск нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Саратов]]
|Гагарин нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Сочи]]
|Сочи олон улсын нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Ставрополь]]
|Шпаковское нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Сургут]]
|Сургут олон улсын нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Томск]]
|Богашёво олон улсын нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Тюмень]]
|Рощино нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Улаан-Үд]]
|Байгаль нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Ульяновск]]
|Баратаевка олон улсын нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Уфа]]
|Уфа олон улсын нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Челябинск]]
|Челябинск олон улсын нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Чита]]
|Аэропорт Кандала
|
|-
|[[Элст]]
|Элист нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Ярославль]]
|Туношна нисэх онгоцны буудал
|
|-
|[[Тайланд]]
|Пукет
|Пхукет олон улсын нисэх онгоцны буудал
|'''Улирлын'''
|-
|[[Турк]]
|[[Стамбул]]
|Стамбул олон улсын нисэх онгоцны буудал
|'''Улирлын'''
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |[[Узбекистан]]
|[[Бухар]]
|Бухар нисэх буудал
|'''Улирлын'''
|-
|Наманган
|Наманган (аэропорт)
|'''Улирлын'''
|-
|[[Ташкент]]
|Ташкент олон улсын нисэх онгоцны буудал
|'''Улирлын'''
|-
|Ургенч
|Ургенч олон улсын нисэх онгоцны буудал
|'''Улирлын'''
|}</text>
      <sha1>33f1ggisylzi88mjmr0yk0gfj927ewe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Регенсбург</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148950</id>
    <revision>
      <id>873815</id>
      <timestamp>2026-10-21T00:36:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erebus12369</username>
        <id>106094</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Регенсбург бол ХБНГУ-ын Бавари мужид, Дунай голын хамгийн хойд цэг дээр байрладаг эртний хот юм. Тус хотын дундад зууны үеийн хуучин хотын төв хэсэг нь Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр огт гэмтээгүй үлдсэн бөгөөд өдгөө ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өвд бүртгэгдсэн ба...&quot;</comment>
      <origin>873815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="778" sha1="3j1c05vxq2x5221sqogevg9rf2vqyll" xml:space="preserve">Регенсбург бол ХБНГУ-ын Бавари мужид, Дунай голын хамгийн хойд цэг дээр байрладаг эртний хот юм. Тус хотын дундад зууны үеийн хуучин хотын төв хэсэг нь Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр огт гэмтээгүй үлдсэн бөгөөд өдгөө ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өвд бүртгэгдсэн байдаг. Регенсбург нь түүхэн дурсгалт барилгуудаас гадна БМВ (BMW) болон Сименс (Siemens) зэрэг өндөр технологийн компаниудын үйлдвэрүүд байрладаг эдийн засгийн хүчирхэг төв юм.</text>
      <sha1>3j1c05vxq2x5221sqogevg9rf2vqyll</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873842</id>
      <parentid>873815</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T01:58:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="858" sha1="ky8fnxbhhfpd5uprxkpj0wkdldqnajk" xml:space="preserve">'''Регенсбург''' ({{langx|de|Regensburg}}) бол ХБНГУ-ын Бавари мужид, Дунай голын хамгийн хойд цэг дээр байрладаг эртний хот юм. Тус хотын дундад зууны үеийн хуучин хотын төв хэсэг нь Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр огт гэмтээгүй үлдсэн бөгөөд өдгөө ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өвд бүртгэгдсэн байдаг. Регенсбург нь түүхэн дурсгалт барилгуудаас гадна БМВ (BMW) болон Сименс (Siemens) зэрэг өндөр технологийн компаниудын үйлдвэрүүд байрладаг эдийн засгийн хүчирхэг төв юм.

[[Ангилал:Германы суурин]]</text>
      <sha1>ky8fnxbhhfpd5uprxkpj0wkdldqnajk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фулда</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148951</id>
    <revision>
      <id>873816</id>
      <timestamp>2026-10-21T00:37:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erebus12369</username>
        <id>106094</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Фулда бол Герман улсын Хессен мужийн зүүн хэсэгт, Фулда голын эрэг дээр орших түүхэн хот юм. Тус хот нь VIII зуунд байгуулагдсан Фулдагийн хийдээс үүсэлтэй бөгөөд Германы католик шашны чухал төвүүдийн нэг юм. Хотын төвд байрлах барокко стилийн цогчин дегдэ...&quot;</comment>
      <origin>873816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="698" sha1="ba6a78kbhevdx0t8jftuhre8h6miclo" xml:space="preserve">Фулда бол Герман улсын Хессен мужийн зүүн хэсэгт, Фулда голын эрэг дээр орших түүхэн хот юм. Тус хот нь VIII зуунд байгуулагдсан Фулдагийн хийдээс үүсэлтэй бөгөөд Германы католик шашны чухал төвүүдийн нэг юм. Хотын төвд байрлах барокко стилийн цогчин дегдэр болон хааны ордон нь архитектурын гайхалтай дурсгал бөгөөд хот өөрөө Хессен мужийн тээврийн чухал зангилаа төвд тооцогддог.</text>
      <sha1>ba6a78kbhevdx0t8jftuhre8h6miclo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873840</id>
      <parentid>873816</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T01:57:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="773" sha1="m0g6fqat29wvk85v5jsxga8fzmbljr1" xml:space="preserve">'''Фулда''' ({{langx|de|Fulda}}) бол Герман улсын Хессен мужийн зүүн хэсэгт, Фулда голын эрэг дээр орших түүхэн хот юм. Тус хот нь VIII зуунд байгуулагдсан Фулдагийн хийдээс үүсэлтэй бөгөөд Германы католик шашны чухал төвүүдийн нэг юм. Хотын төвд байрлах барокко стилийн цогчин дегдэр болон хааны ордон нь архитектурын гайхалтай дурсгал бөгөөд хот өөрөө Хессен мужийн тээврийн чухал зангилаа төвд тооцогддог.

[[Ангилал:Германы суурин]]</text>
      <sha1>m0g6fqat29wvk85v5jsxga8fzmbljr1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кобленц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148952</id>
    <revision>
      <id>873817</id>
      <timestamp>2026-10-21T00:38:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erebus12369</username>
        <id>106094</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Кобленц бол Райнланд-Пфальц мужид байрладаг үзэсгэлэнтэй хот юм. Энэ хот нь Мозель гол Райн мөрөнд цутгах бэлчирт оршдог бөгөөд энэ уулзвар цэгийг &quot;Германы булан&quot; (Deutsches Eck) гэж нэрлэдэг бөгөөд тэнд Кайзер Вильгельм I-ийн асар том хөшөө байдаг. 2000 гаруй жили...&quot;</comment>
      <origin>873817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="701" sha1="9uzq2lyskj3j98ycmyb1m4bo11r6nuy" xml:space="preserve">Кобленц бол Райнланд-Пфальц мужид байрладаг үзэсгэлэнтэй хот юм. Энэ хот нь Мозель гол Райн мөрөнд цутгах бэлчирт оршдог бөгөөд энэ уулзвар цэгийг &quot;Германы булан&quot; (Deutsches Eck) гэж нэрлэдэг бөгөөд тэнд Кайзер Вильгельм I-ийн асар том хөшөө байдаг. 2000 гаруй жилийн түүхтэй Кобленц хот нь Райн хөндийн соёлын өвийн нэг хэсэг бөгөөд Эренбрейтштайн (Ehrenbreitstein) хэмээх эртний цайзаараа алдартай.</text>
      <sha1>9uzq2lyskj3j98ycmyb1m4bo11r6nuy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873839</id>
      <parentid>873817</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T01:53:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="781" sha1="bncqdntkp3o6q41g2j7amcd59x7qjc2" xml:space="preserve">'''Кобленц''' ({{langx|de|Koblenz}}) бол Райнланд-Пфальц мужид байрладаг үзэсгэлэнтэй хот юм. Энэ хот нь Мозель гол Райн мөрөнд цутгах бэлчирт оршдог бөгөөд энэ уулзвар цэгийг &quot;Германы булан&quot; (Deutsches Eck) гэж нэрлэдэг бөгөөд тэнд Кайзер [[I Вильхельм]]ийн асар том хөшөө байдаг. 2000 гаруй жилийн түүхтэй Кобленц хот нь Райн хөндийн соёлын өвийн нэг хэсэг бөгөөд Эренбрейтштайн (Ehrenbreitstein) хэмээх эртний цайзаараа алдартай.

[[Ангилал:Германы суурин]]</text>
      <sha1>bncqdntkp3o6q41g2j7amcd59x7qjc2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йена</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148953</id>
    <revision>
      <id>873818</id>
      <timestamp>2026-10-21T00:38:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erebus12369</username>
        <id>106094</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Йена бол Герман улсын Тюринги мужийн хоёрдахь том хот бөгөөд Заале голын эрэг дээр байрладаг. Энэ хот нь дэлхийн оптик болон нарийн механик үйлдвэрлэлийн төв бөгөөд алдарт &quot;Карл Цайсс&quot; (Carl Zeiss) болон &quot;Шотт&quot; (Schott) компаниуд энд үүсэж хөгжсөн түүхтэй. 1558 онд ба...&quot;</comment>
      <origin>873818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="698" sha1="7q5t65cfdk5xejr207zjpxeb13fo30g" xml:space="preserve">Йена бол Герман улсын Тюринги мужийн хоёрдахь том хот бөгөөд Заале голын эрэг дээр байрладаг. Энэ хот нь дэлхийн оптик болон нарийн механик үйлдвэрлэлийн төв бөгөөд алдарт &quot;Карл Цайсс&quot; (Carl Zeiss) болон &quot;Шотт&quot; (Schott) компаниуд энд үүсэж хөгжсөн түүхтэй. 1558 онд байгуулагдсан Йенагийн Их Сургууль нь олон зууны турш Германы философи, байгалийн шинжлэх ухааны томоохон голомт байсаар ирсэн.</text>
      <sha1>7q5t65cfdk5xejr207zjpxeb13fo30g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873838</id>
      <parentid>873818</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T01:52:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="772" sha1="2q6voq4udjvpwjaf7ci5vze3iiqx5e7" xml:space="preserve">'''Йена''' ({{langx|de|Jena}}) бол Герман улсын Тюринги мужийн хоёрдахь том хот бөгөөд Заале голын эрэг дээр байрладаг. Энэ хот нь дэлхийн оптик болон нарийн механик үйлдвэрлэлийн төв бөгөөд алдарт &quot;Карл Цайсс&quot; (Carl Zeiss) болон &quot;Шотт&quot; (Schott) компаниуд энд үүсэж хөгжсөн түүхтэй. 1558 онд байгуулагдсан Йенагийн Их Сургууль нь олон зууны турш Германы философи, байгалийн шинжлэх ухааны томоохон голомт байсаар ирсэн.

[[Ангилал:Германы суурин]]</text>
      <sha1>2q6voq4udjvpwjaf7ci5vze3iiqx5e7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ульм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148954</id>
    <revision>
      <id>873819</id>
      <timestamp>2026-10-21T00:39:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erebus12369</username>
        <id>106094</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Ульм бол ХБНГУ-ын Баден-Вюртемберг мужид, Дунай голын эрэг дээр байрладаг хот юм. Энэ хот нь дэлхийн хамгийн өндөр сүм болох Ульмын цогчин дегдэр (161.5 метр өндөр цамхагтай)-ээрээ дэлхийд алдартай. Мөн Ульм хот бол XX зууны суут физикч Альберт Эйнштейний төрс...&quot;</comment>
      <origin>873819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="659" sha1="fcgao4w263fpr3u7ze8k8w8fghgeygx" xml:space="preserve">Ульм бол ХБНГУ-ын Баден-Вюртемберг мужид, Дунай голын эрэг дээр байрладаг хот юм. Энэ хот нь дэлхийн хамгийн өндөр сүм болох Ульмын цогчин дегдэр (161.5 метр өндөр цамхагтай)-ээрээ дэлхийд алдартай. Мөн Ульм хот бол XX зууны суут физикч Альберт Эйнштейний төрсөн нутаг юм. Өдгөө тус хот нь шинжлэх ухаан, технологи, эм зүйн үйлдвэрлэлийн чухал төв болон хөгжиж байна.</text>
      <sha1>fcgao4w263fpr3u7ze8k8w8fghgeygx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873837</id>
      <parentid>873819</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T01:50:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="736" sha1="pspgjr3n0spiierxic6q8pss6bf1w0w" xml:space="preserve">'''Ульм''' ({{langx|de|Ulm}}) бол ХБНГУ-ын Баден-Вюртемберг мужид, Дунай голын эрэг дээр байрладаг хот юм. Энэ хот нь дэлхийн хамгийн өндөр сүм болох Ульмын цогчин дегдэр (161.5 метр өндөр цамхагтай)-ээрээ дэлхийд алдартай. Мөн Ульм хот бол XX зууны суут физикч [[Альберт Эйнштейн]]ий төрсөн нутаг юм. Өдгөө тус хот нь шинжлэх ухаан, технологи, эм зүйн үйлдвэрлэлийн чухал төв болон хөгжиж байна.

[[Ангилал:Германы суурин]]</text>
      <sha1>pspgjr3n0spiierxic6q8pss6bf1w0w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бьелско-Бяла</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148955</id>
    <revision>
      <id>873820</id>
      <timestamp>2026-10-21T00:44:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Уянга951</username>
        <id>106536</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Бьелско-Бяла бол Польш улсын өмнөд хэсэгт, Силези мужид байрладаг хот юм. Тус хот нь нэхмэлийн болон автомашины үйлдвэрлэлээрээ алдартай бөгөөд аялал жуулчлал, соёлын томоохон төв юм. Баялаг уран барилгын хэв маягаараа &quot;Бяцхан Вена&quot; хэмээн нэрлэгддэг.&lt;ref&gt;{...&quot;</comment>
      <origin>873820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="725" sha1="j43pxf74p57ui6zcm7w0ej6955eybh2" xml:space="preserve">Бьелско-Бяла бол Польш улсын өмнөд хэсэгт, Силези мужид байрладаг хот юм. Тус хот нь нэхмэлийн болон автомашины үйлдвэрлэлээрээ алдартай бөгөөд аялал жуулчлал, соёлын томоохон төв юм. Баялаг уран барилгын хэв маягаараа &quot;Бяцхан Вена&quot; хэмээн нэрлэгддэг.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Бельско-Бяла |date=2026-04-06 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%91%D1%8F%D0%BB%D0%B0&amp;oldid=152608150 |work=Википедия |access-date=2026-10-21 |language=ru}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>j43pxf74p57ui6zcm7w0ej6955eybh2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873836</id>
      <parentid>873820</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T01:49:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="546" sha1="bjr5ih9wex7tqmyk05lopfve0v63ugf" xml:space="preserve">'''Бьелско-Бяла''' ({{langx|pl|Bielsko-Biała}}) бол Польш улсын өмнөд хэсэгт, Силези мужид байрладаг хот юм. Тус хот нь нэхмэлийн болон автомашины үйлдвэрлэлээрээ алдартай бөгөөд аялал жуулчлал, соёлын томоохон төв юм. Баялаг уран барилгын хэв маягаараа &quot;Бяцхан Вена&quot; хэмээн нэрлэгддэг.

[[Ангилал:Польшийн суурин]]</text>
      <sha1>bjr5ih9wex7tqmyk05lopfve0v63ugf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Острув-Вьелкопольски</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148956</id>
    <revision>
      <id>873821</id>
      <timestamp>2026-10-21T00:45:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Уянга951</username>
        <id>106536</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Острув-Вьелкопольски бол Польшийн баруун төв хэсэгт, Их Польш мужид орших үйлдвэрлэлийн чухал хот юм. Тус хот нь Польшийн төмөр замын зангилаа төвүүдийн нэг бөгөөд машин механизм, орчин үеийн логистик, аж үйлдвэр өндөр хөгжсөн.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Острув-Велькоп...&quot;</comment>
      <origin>873821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="745" sha1="mo9fo1bd0wcmqex1zuc9thm7wwxfnbg" xml:space="preserve">Острув-Вьелкопольски бол Польшийн баруун төв хэсэгт, Их Польш мужид орших үйлдвэрлэлийн чухал хот юм. Тус хот нь Польшийн төмөр замын зангилаа төвүүдийн нэг бөгөөд машин механизм, орчин үеийн логистик, аж үйлдвэр өндөр хөгжсөн.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Острув-Велькопольски |date=2026-05-23 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%B2-%D0%92%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8&amp;oldid=153242618 |work=Википедия |access-date=2026-10-21 |language=ru}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>mo9fo1bd0wcmqex1zuc9thm7wwxfnbg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873835</id>
      <parentid>873821</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T01:48:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="508" sha1="oxysl1zcayj5nny1tytm5qmssb46q3x" xml:space="preserve">'''Острув-Вьелкопольски''' ({{langx|pl|Ostrów Wielkopolski}}) бол Польшийн баруун төв хэсэгт, Их Польш мужид орших үйлдвэрлэлийн чухал хот юм. Тус хот нь Польшийн төмөр замын зангилаа төвүүдийн нэг бөгөөд машин механизм, орчин үеийн логистик, аж үйлдвэр өндөр хөгжсөн.

[[Ангилал:Польшийн суурин]]</text>
      <sha1>oxysl1zcayj5nny1tytm5qmssb46q3x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хелм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148957</id>
    <revision>
      <id>873822</id>
      <timestamp>2026-10-21T00:47:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Уянга951</username>
        <id>106536</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Хелм бол Польшийн зүүн хэсэгт, Люблин мужид, Украин улсын хилтэй ойр орших түүхэн хот юм. Тус хот нь өвөрмөц шохойн чулууны газар доорх уурхай болон олон соёлын баялаг өвөөрөө алдартай.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chełm (Town/city) • Mapy.com |url=https://mapy.com/en/?source=osm&amp;id=14996 |access-date=2026-10-21 |web...&quot;</comment>
      <origin>873822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="500" sha1="ikw0yfkqz0nyj5idbmqzmt9v2mvjdn4" xml:space="preserve">Хелм бол Польшийн зүүн хэсэгт, Люблин мужид, Украин улсын хилтэй ойр орших түүхэн хот юм. Тус хот нь өвөрмөц шохойн чулууны газар доорх уурхай болон олон соёлын баялаг өвөөрөө алдартай.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chełm (Town/city) • Mapy.com |url=https://mapy.com/en/?source=osm&amp;id=14996 |access-date=2026-10-21 |website=Mapy.com |language=en}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>ikw0yfkqz0nyj5idbmqzmt9v2mvjdn4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873834</id>
      <parentid>873822</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T01:46:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="578" sha1="bxyg0xnrhzhit2rcrfo41d9q8uhy5vb" xml:space="preserve">'''Хелм''' ({{langx|pl|Chełm}}) бол Польшийн зүүн хэсэгт, Люблин мужид, Украин улсын хилтэй ойр орших түүхэн хот юм. Тус хот нь өвөрмөц шохойн чулууны газар доорх уурхай болон олон соёлын баялаг өвөөрөө алдартай.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chełm (Town/city) • Mapy.com |url=https://mapy.com/en/?source=osm&amp;id=14996 |access-date=2026-10-21 |website=Mapy.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[Ангилал:Польшийн суурин]]</text>
      <sha1>bxyg0xnrhzhit2rcrfo41d9q8uhy5vb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Замосць</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148958</id>
    <revision>
      <id>873824</id>
      <timestamp>2026-10-21T00:59:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Уянга951</username>
        <id>106536</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Замосць бол Польшийн зүүн өмнөд хэсэгт, Люблин мужид байрладаг хот юм. 16-р зуунд байгуулагдсан тус хотын төв хэсэг нь Сэргэн мандалтын үеийн уран барилгын хэв маягаа бүрэн хадгалж үлдсэн тул ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгэгдсэн байдаг.&lt;ref&gt;{{Citat...&quot;</comment>
      <origin>873824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="685" sha1="b59p2z37ysyq9v86ih5jnbtbbs14z0s" xml:space="preserve">Замосць бол Польшийн зүүн өмнөд хэсэгт, Люблин мужид байрладаг хот юм. 16-р зуунд байгуулагдсан тус хотын төв хэсэг нь Сэргэн мандалтын үеийн уран барилгын хэв маягаа бүрэн хадгалж үлдсэн тул ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгэгдсэн байдаг.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Замосць |date=2026-10-16 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%86%D1%8C&amp;oldid=155654882 |work=Википедия |access-date=2026-10-21 |language=ru}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>b59p2z37ysyq9v86ih5jnbtbbs14z0s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873833</id>
      <parentid>873824</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T01:45:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="534" sha1="qwjs5nyh4d025tiegd7qllpvor042b3" xml:space="preserve">'''Замосць''' ({{langx|pl|Zamość}}) бол Польшийн зүүн өмнөд хэсэгт, Люблин мужид байрладаг хот юм. 16-р зуунд байгуулагдсан тус хотын төв хэсэг нь Сэргэн мандалтын үеийн уран барилгын хэв маягаа бүрэн хадгалж үлдсэн тул ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгэгдсэн байдаг.

[[Ангилал:Польшийн суурин]]</text>
      <sha1>qwjs5nyh4d025tiegd7qllpvor042b3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старогард-Гданьски</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148959</id>
    <revision>
      <id>873826</id>
      <timestamp>2026-10-21T01:01:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Уянга951</username>
        <id>106536</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Старогард-Гданьски бол Польшийн хойд хэсэгт, Помор мужид орших хот юм. Энэ нь Померани бүс нутгийн хамгийн эртний хотуудын нэг бөгөөд өдгөө тухайн бүсдээ эмийн үйлдвэрлэл болон мод боловсруулах үйлдвэрлэлийн чухал төвд тооцогддог.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Starogard Gdański...&quot;</comment>
      <origin>873826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="632" sha1="rh66awjrm5j6hwl64654nj0i25w4mt4" xml:space="preserve">Старогард-Гданьски бол Польшийн хойд хэсэгт, Помор мужид орших хот юм. Энэ нь Померани бүс нутгийн хамгийн эртний хотуудын нэг бөгөөд өдгөө тухайн бүсдээ эмийн үйлдвэрлэл болон мод боловсруулах үйлдвэрлэлийн чухал төвд тооцогддог.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Starogard Gdański |date=2026-09-27 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Starogard_Gda%C5%84ski&amp;oldid=1376922048 |work=Wikipedia |access-date=2026-10-21 |language=en}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>rh66awjrm5j6hwl64654nj0i25w4mt4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873832</id>
      <parentid>873826</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T01:44:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>873832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="515" sha1="q50xilgnz7j9qdalpwzjv1gb5pak7nx" xml:space="preserve">'''Старогард-Гданьски''' ({{langx|pl|Starogard Gdański}}) бол Польшийн хойд хэсэгт, Помор мужид орших хот юм. Энэ нь Померани бүс нутгийн хамгийн эртний хотуудын нэг бөгөөд өдгөө тухайн бүсдээ эмийн үйлдвэрлэл болон мод боловсруулах үйлдвэрлэлийн чухал төвд тооцогддог.

[[Ангилал:Польшийн суурин]]</text>
      <sha1>q50xilgnz7j9qdalpwzjv1gb5pak7nx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэрэглэгчийн яриа:Эрдэнийн тобчи</title>
    <ns>3</ns>
    <id>148960</id>
    <revision>
      <id>873881</id>
      <timestamp>2026-10-21T06:02:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{Welcome}} Сайн байна уу. Монгол Википедиад хувь нэмэр оруулж, өгүүллүүдийг дэлгэрүүлэн бичиж буйд талархал илэрхийлье. Гэхдээ та өгүүллийг засварлахдаа ангилал гэх мэт, тухайн өгүүлэлд хэрэгтэй агуулгыг устгаад байгаа тул цаашид анхаарахыг хичээнгүйлэн х...&quot;</comment>
      <origin>873881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="657" sha1="hj3r2ull9z2v5gbzfaokd9pjujct4ya" xml:space="preserve">{{Welcome}}
Сайн байна уу. Монгол Википедиад хувь нэмэр оруулж, өгүүллүүдийг дэлгэрүүлэн бичиж буйд талархал илэрхийлье. Гэхдээ та өгүүллийг засварлахдаа ангилал гэх мэт, тухайн өгүүлэлд хэрэгтэй агуулгыг устгаад байгаа тул цаашид анхаарахыг хичээнгүйлэн хүсэж байна. Хүндэтгэсэн, [[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|яриа]]) 06:02, 21 Аравдугаар сар 2026 (UTC)</text>
      <sha1>hj3r2ull9z2v5gbzfaokd9pjujct4ya</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873889</id>
      <parentid>873881</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T09:37:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэнийн тобчи</username>
        <id>108163</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Хариулах</comment>
      <origin>873889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1993" sha1="n8icbvi3ktrg7c5sjh90vm0mwecsb4t" xml:space="preserve">{{Welcome}}
Сайн байна уу. Монгол Википедиад хувь нэмэр оруулж, өгүүллүүдийг дэлгэрүүлэн бичиж буйд талархал илэрхийлье. Гэхдээ та өгүүллийг засварлахдаа ангилал гэх мэт, тухайн өгүүлэлд хэрэгтэй агуулгыг устгаад байгаа тул цаашид анхаарахыг хичээнгүйлэн хүсэж байна. Хүндэтгэсэн, [[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|яриа]]) 06:02, 21 Аравдугаар сар 2026 (UTC)

:Википедиа нь зөвхөн мэдээлэл цуглуулдаг газар биш, харин баримтад тулгуурласан, төвийг сахисан байр суурьтай, хүн бүрийн хамтын оролцоогоор хөгждөг нээлттэй нэвтэрхий толь гэдгийг ойлгож авлаа.
:Википедиа нь хамтын ажиллагаанд тулгуурладаг гэдгийг ухамсарлаж, бусад хувь нэмэр оруулагчид болон администраторуудын санал, зөвлөгөөг хүндэтгэлтэй хүлээн авч, санал зөрөлдөөн гарсан тохиолдолд тайван, соёлтой харилцаж, засварын дайн хийхээс зайлсхийнэ. Миний хийсэн засварт алдаа, дутагдал байвал түүнийг засаж залруулахад нээлттэй байж, бусдаас суралцан, өөрийн хувь нэмрийг тасралтгүй сайжруулахыг зорих болно. [[Хэрэглэгч:Эрдэнийн тобчи|Эрдэнийн тобчи]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Эрдэнийн тобчи|яриа]]) 09:37, 21 Аравдугаар сар 2026 (UTC)</text>
      <sha1>n8icbvi3ktrg7c5sjh90vm0mwecsb4t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэлэлцүүлэг:Балдангийн Бадарч</title>
    <ns>1</ns>
    <id>148961</id>
    <revision>
      <id>873886</id>
      <timestamp>2026-10-21T08:15:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <comment>/* Балданы vs Балдангийн */ шинэ хэсэг</comment>
      <origin>873886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="797" sha1="mh9c5wbvgw58vdxgzmdbrv9p8ndbg5j" xml:space="preserve">== Балданы vs Балдангийн ==
Балдан гэдэг нэрийг монгол бичгээр ᠪᠠᠯᠳᠠᠨ гэж бичдэг тул харьяалахын тийн ялгал залгаад ᠪᠠᠯᠳᠠᠨ ᠤ болдог. Иймээс кирилл монгол үсгийн дүрэм ёсоор бол Балданы гэж бичих нь зөв. Сүрэн (ᠰᠦᠷᠦᠩ), Амгалан (ᠠᠮᠤᠭᠤᠯᠠᠩ), Баясгалан (ᠪᠠᠶᠠᠰᠬᠤᠯᠠᠩ) зэрэг их инхэлгээр төгссөн үгтэй андуурагдаж Балдангийн гэж дуудагдах болжээ. [[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|яриа]]) 08:15, 21 Аравдугаар сар 2026 (UTC)</text>
      <sha1>mh9c5wbvgw58vdxgzmdbrv9p8ndbg5j</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>