Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2507 873995 869057 2026-10-22T07:52:23Z ~2026-56480-45 108450 873995 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын аймаг}} {{Инфобокс суурин | name = Дархан-Уул аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠠᠭᠤᠯᠠ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = Darkhan.jpg | image_alt = | image_caption = [[Дархан (хот)|Дархан хот]] | image_flag = Mn_flag_darkhan_uul_aymag.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = mn_coa_of_darkhan_aymag.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Darkhan-Uul in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|49|30|N|106|15|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{Start date|1994}} | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Дархан (хот)|Дархан]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 3275 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 1049 | population_footnotes = | population_total = {{increase}}110,544 | population_as_of = 2024 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = <ref name="Stat2009">{{Cite web |url=http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/czip0x1620.rar |title=Дархан-Уул аймгийн Статистикийн газрын 2009 оны үйл ажиллагааны тайлан |access-date=2023-10-16 |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722222530/http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/czip0x1620.rar |url-status=dead }}</ref> | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=ДОТООДЫН НИЙТ БҮТЭЭГДЭХҮҮН, бүс, аймаг, нийслэлээр|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Статистикийн мэдээллийн нэгдсэн сан|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|₮]]756 тэрбум<br />[[америк доллар|$]] 0.2 тэрбум (2022) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ₮7,222,080<br />$2,312 (2022) | timezone1 = UTC+8 | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 (0)137 | registration_plate = ДА_ | iso_code = MN-037 | website = {{URL|http://darkhan.gov.mn/}} | footnotes = }} '''Дархан-Уул аймаг''' нь [[Монгол]] Улсын Төвийн бүсийн гол зангилаа бөгөөд эдийн засаг, үйлдвэрлэл, аялал жуулчлал, боловсрол, эрүүл мэндийн өндөр хөгжлөөрөө бусад аймгаас ялгардаг. Аймгийн төв нь [[Дархан (хот)|Дархан хот]] бөгөөд энэ нь Монголын хоёр дахь том, технологийн дэвшилтэт, орчин үеийн хотуудын нэг юм. == Түүх == Дархан хотын анхны суурийн чулууг "Бурхантын хөндий"-д 1961 оны 10 сарын 17-нд тавьсан бөгөөд энэ нь Монгол улсын орчин цагийн хоёр дахь томоохон хот болох эхлэл болсон. Хотыг социалист орнууд болох [[Зөвлөлт Холбоот Улс]], [[Болгар]], [[Польш]], [[Унгар]], [[Чех]], [[Зүүн Герман]] зэрэг улсын техник, эдийн засгийн тусламжтайгаар байгуулан хөгжүүлсэн. Дархан хот нь [[Орхон гол]], [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгэ мөрөнгийн]] сав газрын бүсэд багтдаг бөгөөд далайн төвшнөөс дээш 707 метрийн өндөрт байрладаг. Улсын Их Хурлын 1994 оны 32 тоот тогтоолоор Дархан хотыг Дархан-Уул аймаг болгон зохион байгуулсан.Snu == Боловсрол == Дархан-Уул аймагт 15 их, дээд сургууль ажиллаж байна, үүнд: * [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]] * [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]] * Анагаах Ухааны Үндэсний Их Сургууль * Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургууль * Мандах Их Сургууль * Дархан Дээд Сургууль Мөн УГТСЭШХүрээлэн, Бактер судлалын хүрээлэн, "Виктори зон" сургалтын төвүүд үйл ажиллагаа явуулдаг. Одоогоор 660 гаруй эрдэмтэн багш ажиллаж, 21,000 гаруй оюутан суралцаж байна. Аймгийн хэмжээнд 35 ерөнхий боловсролын сургууль, 24 цэцэрлэг үйл ажиллагаа явуулж, олон улсын хэлний сургалт явуулдаг сургуулиуд байдаг. == Хүн ам == === Угсаатны бүрэлдэхүүн === * Монгол үндэстэн - 96.1% ** Халх - 83.4% ** Баяд - 4.1% ** Дөрвөд - 4.0% ** Захчин - 1.5% ** Урианхай - 1.0% ** Торгууд - 0.8% ** Буриад - 0.7% ** Өөлд - 0.3% ** Дархад - 0.2% ** Мянгад - 0.2% ** Дарьганга - 0.1% * Түрэг угсаатан - 3.3% ** Казахууд - 2.6% ** Хотон - 0.5% ** Тува - 0.2% ^{[''[[Википедиа:Эх сурвалжийг дурьдах шаардлагатай|баримт хэрэгтэй]]'']} == Эрүүл мэнд == Дархан-Уул аймагт 650 ортой эмнэлэг, урьдчилан сэргийлэх чиглэлтэй хоёр томоохон эрүүл мэндийн төв үйл ажиллагаа явуулж байна. Эдгээр байгууллагад 300 гаруй их эмч, нарийн мэргэжлийн эмч, эмнэлгийн мэргэжилтнүүд ажиллаж байна. 2024 онд 250 ортой, 17,000 м² талбай бүхий 4 давхар олон улсын жишигт нийцсэн нэгдсэн эмнэлгийн барилга ашиглалтад орж, нийт эмнэлгийн орны хүчин чадал 900 болгох төлөвтэй байна. Энэ нь Төвийн бүсийн гуравдугаар шатлалын эрүүл мэндийн төв болж, бүс нутгийн бусад аймаг, сумдын иргэдэд чанартай тусламж үзүүлэх боломжийг нэмэгдүүлнэ. == Харилцаа холбоо == Аймаг нь зам, тээвэр, харилцаа холбоо, цахилгаан, дулааны эрчим хүчний салбар сайн хөгжсөн. Гадаад хамтын ажиллагааны хүрээнд: * [[Герман|Германы]] Цайтц * [[Унгар|Унгарын]] Капошвар * [[Буриад улс|Буриад улсын]] Улаан-Үд * [[Беларусь]] улсын Витебск * [[БНХАУ]]-ын Же-Жань * [[Дани|Данийн]] Хилероид хотуудтай харилцаатай. Мобиком, Скайтел, Юнител, Ж-Мобайл зэрэг ухаалаг гар утасны операторууд үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд олон төрлийн интернетийн үйлчилгээ болон ТВ-ийн боломжуудыг бүрдүүлсэн. == Аж үйлдвэр == Дархан-Уул аймагт хувийн хөрөнгө оруулалтаар жижиг, дунд үйлдвэрлэл эрчимтэй хөгжиж байна. Үүнд оёдол, архи спирт, савхин эдлэл, талх нарийн боов, мах махан бүтээгдэхүүн зэрэг үйлдвэрлэл багтана. Барилгын материал үйлдвэрлэл түлхүү хөгжсөн: * Цемент, силикат * Байшин үйлдвэрлэх комбинат * Архины үйлдвэр * Керамзит, эрдэс хөвөн * Төмөр бетон * Хүнсний үйлдвэр * Нэхий эдлэлийн үйлдвэр * Мах комбинат * Хар төмөрлөгийн үйлдвэр Мөн төмрийн хүдрийн Төмөртэйн уурхайтай, нүүрс, алт зэрэг байгалийн баялагтай. Мөн аялал жуулчлалын шинэ нөөц гэдэг нь харагдаж байна. Энд Бурхантай толгой, дүүжин гүүр, морин хуур цогцолбор зэрэг шинэ үеийн бүтээлүүд гадаад дотоодын аялагчдын сонирхлыг татаж байна. == Хөдөө аж ахуй == Газар тариалангийн төвд оршдог учир газар тариалангийн үйлдвэрлэл голлодог. Мах махан бүтээгдэхүүний 30%, сүүн бүтээгдэхүүний 90%, гурил гурилан бүтээгдэхүүний 70%-ийг тус аймаг хангадаг. Аймгийн хэмжээнд 100 гаруй аж ахуйн нэгж, 12,000 гаруй өрх тариалан эрхэлж байна. Мал аж ахуй бага боловч 3,000 өрх, 40 гаруй аж ахуйн нэгж 130,000 толгой малыг өсгөдөг. == Сумд == * [[Дархан]] * [[Хонгор сум]] * [[Орхон сум (Дархан-Уул)|Орхон сум]] * [[Шарынгол сум]] == Алдартай хүмүүс == === Урлаг === * [[Vandebo]] хамтлагийн Vande болон Ebo * Опозит хамтлаг * Загвар өмсөгч Nora * Эмоци продакшны жүжигчин Цогтоо * Жүжигчин Хулан * Дуучин Амин-Эрдэнэ * Mongolz тамирчин 910 === Спорт === * Жүдо бөхийн тамирчин [[Хашбаатарын Цагаанбаатар|Х. Цагаанбаатар]] == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20220305023128/http://darkhan.gov.mn/ Дархан-Уул аймгийн албан ёсны сайт] == Эх сурвалж == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Хөтлөгч мөр Дархан-Уул}} [[Ангилал:Дархан-Уул аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймгууд]] 083ddpj318sr5xo23eg3wau0g7yobqw 874002 873995 2026-10-22T08:43:49Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-56480-45|~2026-56480-45]] ([[User talk:~2026-56480-45|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Chongkian|Chongkian]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 869057 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын аймаг}} {{Инфобокс суурин | name = Дархан-Уул аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠠᠭᠤᠯᠠ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = Darkhan.jpg | image_alt = | image_caption = [[Дархан (хот)|Дархан хот]] | image_flag = Mn_flag_darkhan_uul_aymag.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = mn_coa_of_darkhan_aymag.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Darkhan-Uul in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|49|30|N|106|15|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{Start date|1994}} | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Дархан (хот)|Дархан]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 3275 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 1049 | population_footnotes = | population_total = {{increase}}110,544 | population_as_of = 2024 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = <ref name="Stat2009">{{Cite web |url=http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/czip0x1620.rar |title=Дархан-Уул аймгийн Статистикийн газрын 2009 оны үйл ажиллагааны тайлан |access-date=2023-10-16 |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722222530/http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/czip0x1620.rar |url-status=dead }}</ref> | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=ДОТООДЫН НИЙТ БҮТЭЭГДЭХҮҮН, бүс, аймаг, нийслэлээр|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Статистикийн мэдээллийн нэгдсэн сан|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|₮]]756 тэрбум<br />[[америк доллар|$]] 0.2 тэрбум (2022) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ₮7,222,080<br />$2,312 (2022) | timezone1 = UTC+8 | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 (0)137 | registration_plate = ДА_ | iso_code = MN-037 | website = {{URL|http://darkhan.gov.mn/}} | footnotes = }} '''Дархан-Уул аймаг''' нь [[Монгол]] Улсын Төвийн бүсийн гол зангилаа бөгөөд эдийн засаг, үйлдвэрлэл, аялал жуулчлал, боловсрол, эрүүл мэндийн өндөр хөгжлөөрөө бусад аймгаас ялгардаг. Аймгийн төв нь [[Дархан (хот)|Дархан хот]] бөгөөд энэ нь Монголын хоёр дахь том, технологийн дэвшилтэт, орчин үеийн хотуудын нэг юм. == Түүх == Дархан хотын анхны суурийн чулууг "Бурхантын хөндий"-д 1961 оны 10 сарын 17-нд тавьсан бөгөөд энэ нь Монгол улсын орчин цагийн хоёр дахь томоохон хот болох эхлэл болсон. Хотыг социалист орнууд болох [[Зөвлөлт Холбоот Улс]], [[Болгар]], [[Польш]], [[Унгар]], [[Чех]], [[Зүүн Герман]] зэрэг улсын техник, эдийн засгийн тусламжтайгаар байгуулан хөгжүүлсэн. Дархан хот нь [[Орхон гол]], [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгэ мөрөнгийн]] сав газрын бүсэд багтдаг бөгөөд далайн төвшнөөс дээш 707 метрийн өндөрт байрладаг. Улсын Их Хурлын 1994 оны 32 тоот тогтоолоор Дархан хотыг Дархан-Уул аймаг болгон зохион байгуулсан. == Боловсрол == Дархан-Уул аймагт 15 их, дээд сургууль ажиллаж байна, үүнд: * [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]] * [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]] * Анагаах Ухааны Үндэсний Их Сургууль * Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургууль * Мандах Их Сургууль * Дархан Дээд Сургууль Мөн УГТСЭШХүрээлэн, Бактер судлалын хүрээлэн, "Виктори зон" сургалтын төвүүд үйл ажиллагаа явуулдаг. Одоогоор 660 гаруй эрдэмтэн багш ажиллаж, 21,000 гаруй оюутан суралцаж байна. Аймгийн хэмжээнд 35 ерөнхий боловсролын сургууль, 24 цэцэрлэг үйл ажиллагаа явуулж, олон улсын хэлний сургалт явуулдаг сургуулиуд байдаг. == Хүн ам == === Угсаатны бүрэлдэхүүн === * Монгол үндэстэн - 96.1% ** Халх - 83.4% ** Баяд - 4.1% ** Дөрвөд - 4.0% ** Захчин - 1.5% ** Урианхай - 1.0% ** Торгууд - 0.8% ** Буриад - 0.7% ** Өөлд - 0.3% ** Дархад - 0.2% ** Мянгад - 0.2% ** Дарьганга - 0.1% * Түрэг угсаатан - 3.3% ** Казахууд - 2.6% ** Хотон - 0.5% ** Тува - 0.2% ^{[''[[Википедиа:Эх сурвалжийг дурьдах шаардлагатай|баримт хэрэгтэй]]'']} == Эрүүл мэнд == Дархан-Уул аймагт 650 ортой эмнэлэг, урьдчилан сэргийлэх чиглэлтэй хоёр томоохон эрүүл мэндийн төв үйл ажиллагаа явуулж байна. Эдгээр байгууллагад 300 гаруй их эмч, нарийн мэргэжлийн эмч, эмнэлгийн мэргэжилтнүүд ажиллаж байна. 2024 онд 250 ортой, 17,000 м² талбай бүхий 4 давхар олон улсын жишигт нийцсэн нэгдсэн эмнэлгийн барилга ашиглалтад орж, нийт эмнэлгийн орны хүчин чадал 900 болгох төлөвтэй байна. Энэ нь Төвийн бүсийн гуравдугаар шатлалын эрүүл мэндийн төв болж, бүс нутгийн бусад аймаг, сумдын иргэдэд чанартай тусламж үзүүлэх боломжийг нэмэгдүүлнэ. == Харилцаа холбоо == Аймаг нь зам, тээвэр, харилцаа холбоо, цахилгаан, дулааны эрчим хүчний салбар сайн хөгжсөн. Гадаад хамтын ажиллагааны хүрээнд: * [[Герман|Германы]] Цайтц * [[Унгар|Унгарын]] Капошвар * [[Буриад улс|Буриад улсын]] Улаан-Үд * [[Беларусь]] улсын Витебск * [[БНХАУ]]-ын Же-Жань * [[Дани|Данийн]] Хилероид хотуудтай харилцаатай. Мобиком, Скайтел, Юнител, Ж-Мобайл зэрэг ухаалаг гар утасны операторууд үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд олон төрлийн интернетийн үйлчилгээ болон ТВ-ийн боломжуудыг бүрдүүлсэн. == Аж үйлдвэр == Дархан-Уул аймагт хувийн хөрөнгө оруулалтаар жижиг, дунд үйлдвэрлэл эрчимтэй хөгжиж байна. Үүнд оёдол, архи спирт, савхин эдлэл, талх нарийн боов, мах махан бүтээгдэхүүн зэрэг үйлдвэрлэл багтана. Барилгын материал үйлдвэрлэл түлхүү хөгжсөн: * Цемент, силикат * Байшин үйлдвэрлэх комбинат * Архины үйлдвэр * Керамзит, эрдэс хөвөн * Төмөр бетон * Хүнсний үйлдвэр * Нэхий эдлэлийн үйлдвэр * Мах комбинат * Хар төмөрлөгийн үйлдвэр Мөн төмрийн хүдрийн Төмөртэйн уурхайтай, нүүрс, алт зэрэг байгалийн баялагтай. Мөн аялал жуулчлалын шинэ нөөц гэдэг нь харагдаж байна. Энд Бурхантай толгой, дүүжин гүүр, морин хуур цогцолбор зэрэг шинэ үеийн бүтээлүүд гадаад дотоодын аялагчдын сонирхлыг татаж байна. == Хөдөө аж ахуй == Газар тариалангийн төвд оршдог учир газар тариалангийн үйлдвэрлэл голлодог. Мах махан бүтээгдэхүүний 30%, сүүн бүтээгдэхүүний 90%, гурил гурилан бүтээгдэхүүний 70%-ийг тус аймаг хангадаг. Аймгийн хэмжээнд 100 гаруй аж ахуйн нэгж, 12,000 гаруй өрх тариалан эрхэлж байна. Мал аж ахуй бага боловч 3,000 өрх, 40 гаруй аж ахуйн нэгж 130,000 толгой малыг өсгөдөг. == Сумд == * [[Дархан]] * [[Хонгор сум]] * [[Орхон сум (Дархан-Уул)|Орхон сум]] * [[Шарынгол сум]] == Алдартай хүмүүс == === Урлаг === * [[Vandebo]] хамтлагийн Vande болон Ebo * Опозит хамтлаг * Загвар өмсөгч Nora * Эмоци продакшны жүжигчин Цогтоо * Жүжигчин Хулан * Дуучин Амин-Эрдэнэ * Mongolz тамирчин 910 === Спорт === * Жүдо бөхийн тамирчин [[Хашбаатарын Цагаанбаатар|Х. Цагаанбаатар]] == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20220305023128/http://darkhan.gov.mn/ Дархан-Уул аймгийн албан ёсны сайт] == Эх сурвалж == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Хөтлөгч мөр Дархан-Уул}} [[Ангилал:Дархан-Уул аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймгууд]] haupjvtq5tijbovclhqmrdprsuhhdoh 0 4334 873979 865812 2026-10-22T03:04:00Z ~2026-56389-10 108439 873979 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Толбо сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠲᠣᠯᠪᠤ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag bayan olgiy aymag.svg}} [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Толбо | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1938 он | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 2974.69 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{increase}} 4,411 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 7 | utc_offset = +7 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = 83080 | area_code = | website = | footnotes = }} '''Толбо''' нь [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[сум]] юм. Аймгийн төв [[Өлгий]]гөөс 76 км зайд оршдог тус суманд Казак иргэд оршин суудаг. "Менди көл толхын" гэдэг нутгийн радиотой. Толбо сум нь Баян-Өлгий аймгийн төвөөс 81 км (хар замаар явахад)зайтай оршдог. Сумын төв нь 5-р баг. Хөх толгой гэдэг нь сумын төвийн нэр нь юм. Толбо нуур гэдэг том цэнгэг нууртай, Сайр уул гэдэг мөнх цастай хайрхантай, Дөрөө нуур, Цэрвэн, Улаан хатуу, Хар хатуу гэдэг байгалийн сайхан газруудтай. Ялангуяа гаднын жуулчдын сонирхол сүүлийн жилүүдэд тус сумыг зорин ирдэг болсон байна. Тус сумаас 2015 оны жилийн эцсийн мал тооллогоор 167408 толгой мал тоологдсон, 622 малчин өрхтэй, 4000 гаруй хүн амтай, аймгийн төв хүртэл хар замд холбогдсон, Улаанбаатар, Ховд аймагт явах зам дагуу байрлалтай, Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Дэлүүн, Алтанцөгц, Баяннуур сумуудтай хил залгагддаг.Ботахара, Шыбарайгыр, Базархул гэх омгууд давамгай нутагшсан сум юм. Толбо нуурын дайнд зориулагдсан хөшөөтэй. <!--Үүнээс дооших хэсгийг арилгаж болохгүй, бичих зүйлээ дээр бичнэ үү.--> == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Баян-Өлгийн сумууд}} [[Ангилал:Толбо сум| ]] [[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] {{Монгол улсад хамаарах}} 3ahet52doiduo0b16yr725zf4nq3x2i 4 7418 874011 873147 2026-10-22T11:45:39Z Togtokhtur Tovan 108454 /* Мөн үзэх */ Жигмэдийн Чулуун (1876–1938) нь Монголын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэлд оролцсон, Автономит Монголын үеийн сумын занги, тайж бөгөөд Ардын Засгийн баатар цол хүртсэн хүн юм. 874011 wikitext text/x-wiki '''Энэ бол Википедиад хэрэгцээт өгүүллүүдээ захиалах хуудас болно.''' === Оруулах арга === Энд хуудас захиалахдаа "Хэрэгцээт өгүүллүүд" хэсэгт дараах байдлаар оруулаарай. #"Хэрэгцээт өгүүллүүд" гэсний хажууд байгаа [Засварлах] товч дээр дарна #'''<nowiki>*[[Хэрэгцээт өгүүллийн нэр]]</nowiki>''' гэж оруулж, хажууд нь товч тодорхойлолтоо бичнэ. #'''<nowiki>--~~~~</nowiki>''' гэж гарын үсэг (хэрэглэгчийн нэр эсвэл IP хаяг автоматаар гарч ирнэ) Жишээ: *[[Монгол улс]] - Монгол улсын тухай ерөнхий ойлголт, түүх, соёл гэх мэт --[[User:Chinneeb|Чинээ]]_{[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]} 07:56, 29 Хоёрдугаар сар 2008 (UTC) :Цэрэндоржийн Цэнгэн буюу :Партизан Цэнгэн түүний үр сад [[Хэрэглэгч:Д.Батзориг1990|Д.Батзориг1990]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Д.Батзориг1990|яриа]]) 16:19, 19 Долоодугаар сар 2026 (UTC) *[[Швабын газар]]&lt;/nowiki&gt;''' Антарктитын Швабын газар буюу өнөөдрийн хадагтай Модын газар дах Фашистын Германы нууц баазын талаарх мэдээлэл.''' #'''<nowiki>--~~~~</nowiki>''' == Мөн үзэх == *[[Wikipedia:Жигмэдийн Чулуун == ''[[Малоны хүчил]]'' ([[:en:Malonic acid]]) == Please create this article. == ''[[Метилмалоны хүчил]]'' ([[:en:Methylmalonic acid]]) == Please create this article. == ''[[Оддын дайн]]'' (''Star Wars'') == Please create this article. == ''[[Пумпуанг Дуангчан]]'' ([[:en:Pumpuang Duangjan]]) == Please create this article.--[[Хэрэглэгч:Boonyatham|Boonyatham]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Boonyatham|talk]]) 10:00, 3 Гуравдугаар сар 2019 (UTC) == ''[[Mode Gakuen Cocoon Tower]]'' ([[:en:Mode Gakuen Cocoon Tower]]'') == Please create this article. == ''[[Паи Пхонгсатон]]'' ([[:en:Phai Phongsathon]]'') == Please create this article. == ''[[Пхонсак Сонгсанг]]'' ([[:en:Pornsak Songsaeng]]'') == Please create this article. == ''[[Netflix]]'' ([[:en:Netflix]]'') == Please create this article. [[Ангилал:Википедиа:Архив:]] 0e1ezynnobgx4txb11apmy1d560o7oz 0 9073 873996 603697 2026-10-22T08:03:22Z О. Батсайхан 108165 873996 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Norwegian Sea map.png|300px|right|Гренландын тэнгисийн байршил]] '''Гренландын тэнгис''' ({{lang-en|Greenland Sea}}) нь [[Хойд мөсөн далай]] болон [[Хойд Атлантын далай]]н зааг орчимд, [[Гренланд]] арлын зүүн эрэг, [[Шпицберген]]ийн баруун хэсгийн хооронд орших тэнгис юм. Баруун талаараа Гренланд, зүүн талаараа Шпицберген, хойд талаараа [[Фрамын хоолой]] болон Хойд мөсөн далай, өмнөд талаараа [[Норвегийн тэнгис]] болон [[Исланд]]ын орчмын устай холбогдоно. [[Норвеги]]йн эзэмшлийн [[Ян-Майен арал]] нь тэнгисийн өмнөд хэсэгт байрладаг. <ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Greenland-Sea|title=Greenland Sea|website=Encyclopaedia Britannica}}</ref> Гренландын тэнгис нь Арктикийн далайн усны эргэлт, далайн мөсний хөдөлгөөн, далайн амьтдын амьдрах орчинд чухал үүрэгтэй. Тус тэнгисээр дамжин хүйтэн ус болон мөс өмнө зүгт шилждэг бөгөөд энэ нь Хойд Атлантын далайн усны эргэлт, уур амьсгалд нөлөөлдөг. == Газарзүй == Гренландын тэнгис нь ойролцоогоор 1.2 сая км² талбайтай. Дундаж гүн нь 1,450 метр орчим бөгөөд хамгийн гүн хэсэг нь 4,800 метрээс давна. Тэнгисийн ёроолд эх газрын тавцан, гүн хотгор болон усан доорх уул нурууд байрладаг. <ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Greenland-Sea|title=Greenland Sea|website=Encyclopaedia Britannica}}</ref> Тус тэнгисийн газарзүйн хил хязгаарыг янз бүрийн эх сурвалжид бага зэрэг ялгаатай тодорхойлдог. Зарим ангиллаар Хойд мөсөн далайн нэг хэсэг гэж үздэг бол бусад ангилалд Хойд Атлантын далайн хойд хэсгийн тэнгисийн бүсэд хамруулдаг. == Уур амьсгал == Гренландын тэнгис нь Арктикийн хүйтэн уур амьсгалтай. Өвлийн улиралд далайн гадаргын ихээхэн хэсэг мөсөөр хучигдаж, зуны улиралд мөсний тархалт багасдаг. Гэхдээ мөсний хэмжээ, зузаан болон улирлын үргэлжлэх хугацаа нь жил бүр өөрчлөгдөнө. Тус бүсийн уур амьсгалд Атлантын далайгаас хойд зүгт урсах харьцангуй дулаан ус болон Арктикаас өмнө зүгт шилжих хүйтэн ус, далайн мөс нөлөөлдөг. Далайн мөс нь нарны гэрлийг тусган буцаахын зэрэгцээ далай, агаар мандлын хоорондох дулаан солилцоог зохицуулдаг. <ref>{{Cite web|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/sea-ice-climate.html|title=How does sea ice affect global climate?|website=NOAA Ocean Service}}</ref> == Далайн урсгал ба мөс == Гренландын тэнгис нь Арктикийн усны эргэлтийн чухал хэсэг юм. Гренландын зүүн эргийн дагуу өмнө зүгт урсах Зүүн Гренландын урсгал нь хүйтэн ус болон далайн мөсийг Арктикаас Атлантын далайн хойд хэсэг рүү зөөдөг. Өвлийн улиралд далайн ус хөлдөх үед давсны ихэнх хэсэг нь мөсөнд үлдэхгүй, эргэн тойрны усанд шилждэг. Үүний улмаас доорх усны нягт нэмэгдэж, далайн гүн рүү живэхэд нөлөөлдөг. Ийм үйл явц нь дэлхийн далайн усны томоохон эргэлтийн системийн нэг хэсэг юм. <ref>{{Cite web|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/sea-ice-climate.html|title=How does sea ice affect global climate?|website=NOAA Ocean Service}}</ref> == Амьтан, ургамал == Гренландын тэнгис болон түүний ойролцоох Арктикийн ус нь олон төрлийн далайн амьтдын амьдрах орчин болдог. Далайн мөсөн доорх замаг, бичил биетүүд нь хүнсний сүлжээний эхлэлийг бүрдүүлж, жижиг хавч хэлбэртэн, загас болон далайн хөхтөн амьтдын хоол тэжээлийн үндэс болдог. Тус бүсэд халим, далайн хав болон бусад хүйтэн усанд дасан зохицсон амьтад амьдардаг. Далайн мөс нь зарим амьтдын үржил, амралт, хоол тэжээлээ олох орчин болдог. <ref>{{Cite web|url=https://www.pmel.noaa.gov/arctic-zone/detect/marine-overview.shtml|title=Arctic Change: Marine Ecosystem Overview|website=NOAA}}</ref> == Эдийн засаг ба судалгаа == Гренландын тэнгис нь загас агнуур, далайн экосистемийн судалгаа болон Арктикийн далайн тээврийн хувьд ач холбогдолтой. Тус бүсийн усны температур, мөсний тархалт, далайн урсгалын өөрчлөлтийг судлах нь Арктикийн уур амьсгалын өөрчлөлтийг ойлгоход чухал юм. Далайн мөсний тархалт өөрчлөгдөх нь усан тээврийн боломж, далайн амьтдын амьдрах орчин болон эргийн бүсийн экологид нөлөөлдөг. Иймээс Гренландын тэнгис нь далай судлал, цаг уур, байгаль орчны судалгааны чухал бүсүүдийн нэг юм. <ref>{{Cite web|url=https://arctic.noaa.gov/report-card/report-card-2025/sea-ice-2025/|title=Sea Ice 2025|website=NOAA Arctic Report Card}}</ref> 7wzmy48hd87x761ngrwbby3uian37le 874003 873996 2026-10-22T08:50:12Z Zorigt 49 874003 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Norwegian Sea map.png|300px|right|Гренландын тэнгисийн байршил]] '''Гренландын тэнгис''' ({{lang-en|Greenland Sea}}) нь [[Хойд мөсөн далай]] болон [[Хойд Атлантын далай]]н зааг орчимд, [[Гренланд]] арлын зүүн эрэг, [[Шпицберген]]ийн баруун хэсгийн хооронд орших тэнгис юм. Баруун талаараа Гренланд, зүүн талаараа Шпицберген, хойд талаараа [[Фрамын хоолой]] болон Хойд мөсөн далай, өмнөд талаараа [[Норвегийн тэнгис]] болон [[Исланд]]ын орчмын устай холбогдоно. [[Норвеги]]йн эзэмшлийн [[Ян-Майен арал]] тэнгисийн өмнөд хэсэгт байрладаг. <ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Greenland-Sea|title=Greenland Sea|website=Encyclopaedia Britannica}}</ref> Гренландын тэнгис нь Арктикийн далайн усны эргэлт, далайн мөсний хөдөлгөөн, далайн амьтдын амьдрах орчинд чухал үүрэгтэй. Тус тэнгисээр дамжин хүйтэн ус болон мөс өмнө зүгт шилждэг бөгөөд энэ нь Хойд Атлантын далайн усны эргэлт, уур амьсгалд нөлөөлдөг. == Газар зүй == Гренландын тэнгис нь ойролцоогоор 1.2 сая км² талбайтай. Дундаж гүн нь 1,450 метр орчим бөгөөд хамгийн гүн хэсэг нь 4,800 метрээс давна. Тэнгисийн ёроолд эх газрын тавцан, гүн хотгор болон усан доорх уул нурууд байрладаг. <ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Greenland-Sea|title=Greenland Sea|website=Encyclopaedia Britannica}}</ref> Тус тэнгисийн газар зүйн хил хязгаарыг янз бүрийн эх сурвалжид бага зэрэг ялгаатай тодорхойлдог. Зарим ангиллаар Хойд мөсөн далайн нэг хэсэг гэж үздэг бол бусад ангилалд Хойд Атлантын далайн хойд хэсгийн тэнгисийн бүсэд хамруулдаг. == Уур амьсгал == Гренландын тэнгис нь Арктикийн хүйтэн уур амьсгалтай. Өвлийн улиралд далайн гадаргын ихээхэн хэсэг мөсөөр хучигдаж, зуны улиралд мөсний тархалт багасдаг. Гэхдээ мөсний хэмжээ, зузаан болон улирлын үргэлжлэх хугацаа нь жил бүр өөрчлөгдөнө. Тус бүсийн уур амьсгалд Атлантын далайгаас хойд зүгт урсах харьцангуй дулаан ус болон Арктикаас өмнө зүгт шилжих хүйтэн ус, далайн мөс нөлөөлдөг. Далайн мөс нь нарны гэрлийг тусган буцаахын зэрэгцээ далай, агаар мандлын хоорондох дулаан солилцоог зохицуулдаг. <ref>{{Cite web|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/sea-ice-climate.html|title=How does sea ice affect global climate?|website=NOAA Ocean Service}}</ref> == Далайн урсгал ба мөс == Гренландын тэнгис нь Арктикийн усны эргэлтийн чухал хэсэг юм. Гренландын зүүн эргийн дагуу өмнө зүгт урсах Зүүн Гренландын урсгал нь хүйтэн ус болон далайн мөсийг Арктикаас Атлантын далайн хойд хэсэг рүү зөөдөг. Өвлийн улиралд далайн ус хөлдөх үед давсны ихэнх хэсэг нь мөсөнд үлдэхгүй, эргэн тойрны усанд шилждэг. Үүний улмаас доорх усны нягт нэмэгдэж, далайн гүн рүү живэхэд нөлөөлдөг. Ийм үйл явц нь дэлхийн далайн усны томоохон эргэлтийн системийн нэг хэсэг юм. <ref>{{Cite web|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/sea-ice-climate.html|title=How does sea ice affect global climate?|website=NOAA Ocean Service}}</ref> == Амьтан, ургамал == Гренландын тэнгис болон түүний ойролцоох Арктикийн ус нь олон төрлийн далайн амьтдын амьдрах орчин болдог. Далайн мөсөн доорх замаг, бичил биетүүд нь хүнсний сүлжээний эхлэлийг бүрдүүлж, жижиг хавч хэлбэртэн, загас болон далайн хөхтөн амьтдын хоол тэжээлийн үндэс болдог. Тус бүсэд халим, далайн хав болон бусад хүйтэн усанд дасан зохицсон амьтад амьдардаг. Далайн мөс нь зарим амьтдын үржил, амралт, хоол тэжээлээ олох орчин болдог. <ref>{{Cite web|url=https://www.pmel.noaa.gov/arctic-zone/detect/marine-overview.shtml|title=Arctic Change: Marine Ecosystem Overview|website=NOAA}}</ref> == Эдийн засаг ба судалгаа == Гренландын тэнгис нь загас агнуур, далайн экосистемийн судалгаа болон Арктикийн далайн тээврийн хувьд ач холбогдолтой. Тус бүсийн усны температур, мөсний тархалт, далайн урсгалын өөрчлөлтийг судлах нь Арктикийн уур амьсгалын өөрчлөлтийг ойлгоход чухал юм. Далайн мөсний тархалт өөрчлөгдөх нь усан тээврийн боломж, далайн амьтдын амьдрах орчин болон эргийн бүсийн экологид нөлөөлдөг. Иймээс Гренландын тэнгис нь далай судлал, цаг уур, байгаль орчны судалгааны чухал бүсүүдийн нэг юм. <ref>{{Cite web|url=https://arctic.noaa.gov/report-card/report-card-2025/sea-ice-2025/|title=Sea Ice 2025|website=NOAA Arctic Report Card}}</ref> ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Гренландын тэнгис| ]] [[Ангилал:Атлантын далайн тэнгис]] [[Ангилал:Умард мөсөн далайн тэнгис]] [[Ангилал:Умард Европ]] 0s9zfap40kd3q6hwz1pufbq34zp15uy 0 9672 873938 711376 2026-10-22T01:37:22Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873938 wikitext text/x-wiki '''Өгөгдөл''' бол тоо болон тэмдэгтүүдийн цогц юм. Өгөгдөл ( эсвэл үзүүлэлт – өгөгдлийн нэг нэгж) бол мэдээлэл биш юм. Өгөгдөл мэдээлэл болохын тулд тайлбар шаарддаг. Өгөгдлийг мэдээлэлд хөрвүүлэхэд хэд хэдэн хүчин зүйлсийг авч үзэх ёстой. Эдгээр хүчин зүйлүүд нь мэдээллийг үүсгэж, хэрэгцээт мэдээллээр хангана. Метадата гэдэг нь ерөнхийдөө бүтэцлэгдсэн мэдээлэл бөгөөд мэдээллийн хамаарлыг илрүүлэх, мэдээллийг танилцуулах, үнэлгээ өгөх болон мэдээллийг удирдахад тусалдаг компьютерт ойлгомжтой өгөгдөл юм. Өгөгдөл нь бодит үйл ажиллагаа эсвэл үйл явцын түр зуурын бүрэлдэхүүн байж болно. Бараг бүх тохиолдолд энэхүү түр зуурын бүрэлдэхүүн нь шууд бус утга илэрхийлдэг. Жишээ нь, температур мэдрэгч төхөөрөмж өгөгдлийг бичиж авдаг. Температур өгөгдлийг хүлээн авах үед “одоо”-гийн түр зуурын тайлбарыг өгдөг. Иймээс тухайн төхөөрөмж нь температурын хамт огноо, цаг хугацааг бичиж авдаг. Температурын мэдээлэл бүртгэгчид холбогдох үед температур бүрт огноо, цаг (мета өгөгдлийг) тайлагнах ёстой. Тоон өгөгдөл буюу дижитал өгөгдөл нь 0 ба 1 цифрээр төлөөлөгддөг хоёртын системийн өгөгдөл юм. Энэ нь аналог системийн эсрэг үзүүлэлт юм. Орчин үеийн (1960-аас хойш) компьютерийн бүх өгөгдөл тоон систем болсон. Компьютерын өгөгдөл нь ихэнх тохиолдолд зэрэгцээ холбоогоор хөдөлдөг. Зэрэгцээ холбоо, цуваа холбооны талаар үзнэ үү. Өгөгдөл нь аналог төхөөрөмжийн эх үүсвэр юм, энэ нь температур мэдрэгчтэй адил, "аналог тоон хувиргагч " буюу "ADC" -ийг дамжин өнгөрч дижитал өгөгдлийг аналог өгөгдөл рүү шилжүүлнэ. Өгөгдөл нь тоо хэмжээ, тэмдэгтүүд, эсвэл компьютерт хадгалагдсан тэмдэгтүүд бас соронзон дээр бичигдсэн, гэрлийн эсвэл гараар бичигдсэн мэдээлэл бас дижитал цахилгаан дохиог төлөөлдөг. Програм гэдэг нь компьютер болон бусад машины үйл ажиллагааг удирдахын тулд кодлосон програм хангамжийн зааварчилгааны дарааллуудаас тогтсон өгөгдлийн багц юм. Бодит компьютерийн санах ойн элементүүдийн хаяг, мэдээлэл нь байт / үг- ээс бүрдэнэ. Тоон өгөгдөл нь ихэвчлэн хүснэгт, SQL өгөгдлийн сан гэх мэт харилцан хамааралтай өгөгдлийн сангуудад хадгалагддаг ба ерөнхийдөө хийсвэр түлхүүр/утгын хослол маягаар үзүүлэгдэж болно. Өгөгдөл нь өгөгдлийн бүтэцийн өөр өөр олон төрөл, бүрэлдэхүүн, график, болон обьектуудыг зэрэг зохион байгуулж чадна. Өгөгдлийн бүтэц нь маш олон өөр өөр төрлийн, тоо, мөр, тэр ч байтугай бусад [[өгөгдлийн бүтэц]] зэрэг мэдээллийг хадгалаж чадна. Өгөгдөлийг нэмэлт тоног төхөөрөмжийн тусламжтайгаар компьютерьт оруулж, гаргаж болно. Өөр нэг төрлийн хэрэглээ нь хоёртын тооллын файлуудыг (хүн уншиж болохоор биш ) текстээс ялгах зорилгоор "өгөгдөл" гэж нэрлэдэг. 2007 оны байдлаар тоон өгөгдлийн нийт хэмжээг 281 тэрбум гигабайт гэж тооцсон байдаг. ==Шинж чанар== Үүний мөн чанар нь, нэгж өгөгдөл тодорхой байрлалд үнэ цэнээ хадгалах юм. Үндсэндээ, компьютерууд өгөгдөл хэлбэрээр өгөгдсөн зааварчилгаануудын дарааллыг дагадаг. Өгөгдсөн ажлыг гүйцэтгэх зааварчилгааны багцыг программ гэдэг. Тухайн тохиолдолд, компьютероор гүйцэтгэгддэг программ нь хоёртын машины кодоос тогтоно. Компьютерийн үйлдлийг программаар удирддаг ч CPU-р гүйцэтгэдэггүй, энэ нь ч мөн адил өгөгдөл юм. Програмын зааварчилгаа, програмын удирддаг өгөгдөл хоёр нь хоёулаа яг ижил замаар хадгалагддаг. Цаашлаад компьютерийн програмууд өөр компьютерийн програмууд дээр тэдний програмын өгөгдлийг удирдах замаар ажиллах боломжтой. Програм ба өгөгдлийн хоорон дахь шугам тодорхой биш байж болно. Жишээ нь, interpreter (орчуулагч) нь хэмээх програм байдаг. Орчуулагч руу орох оролтын өгөгдөл нь угаас машины хэл дээр илэрхийлэгдсэн ердийн нэгэн зүйл биш, энэ нь өөрөө программ юм. Ихэнх тохиолдолд орчуулагдсан програм нь текст хянагч програмаар (эгэл текстэн өгөгдөлтэй илүү энгийнээр зохицдог) удирдагдсан хүн уншиж болох текстийн файл болно. Метапрограмминг мөн адилаар бусад програмыг өгөгдөл маягаар удирддаг програмыг татан оролцуулдаг. Түүвэрлэгч, холбогч, дебаггер, програм сайжруулагч, вирус хайгч гэх мэм програмууд бусад програмыг өгөгдөлөө болгож ашигладаг. Файлд өгөгдлийн байт хадгалахын тулд файлын форматад тохируулагдсан байх ёстой. Ерөнхийдөө програмууд бусад өгөгдөлд хэрэглэдгээс ялгаатай тусгай файлын төрөлд хадгалагддаг. Гүйцэтгэгдэхүйц файлууд програм агуулдаг, бусад бүх файлууд ч бас өгөгдлийн файл байдаг. Хэдий тийм ч гүйцэтгэгдэхүйц файлууд програмд “built-in”-ддэг “in-line” өгөгдөл агуулдаг. Нарийвчилбал зарим гүйцэтгэгдэхүйц файлууд тогтмол ба анхдагч утгуудыг (хоёулаа өгөгдөл) нэр төдий агуулдаг өгөгдлийн сегмент гэгчийг агуулдаг. Жишээ нь, нэгэн хэрэглэгч нэг файлаас үг боловсруулах програм ачааллахын тулд үйлдлийн системийг анх зааварчилсан байна, тэгээд үг боловсруулах програмтай өөр нэгэн файлд хадгалагдсан баримт бичиг (документ) янзлах байв. Энэ жишээн дээр баримт бичиг нь өгөгдөл гэж тооцогдоно. Үг боловсруулагч хэрэв зөв бичгийн алдаа шалгадаг бол үүний үгийн жагсаалт нь өгөгдөл нь болно. Зөв бичгийн алдаа шалгах алгоритм нь нэг бол машины кодон өгөгдөл болно, эсвэл тайлбарлаж болох ямар нэг програмчлалын хэлний текст болно. ==Өгөгдлийн түлхүүр ба утгууд, байгууламж ба тогтмол== Өгөгдөл дэх түлхүүрүүд утгуудыг контекстоор хангаж байдаг. Өгөгдлийн байгууламжаас үл хамааран түлхүүрийн олонлог үзэгдэж байдаг. Өгөгдөл дэх өгөгдлийн түлхүүр ба өгөгдлийн байгууламж нь өгөгдлийн утгад өгч байгаа утгын үндсэн суурь юм. Аливаа утга ба байгууламж дахь утгын цуглуулгатай шууд болон шууд бусаар холбогдсон түлхүүргүйгээр утгууд нь утгагүй болдог бөгөөд өгөгдөл байхаа больдог. Өөрөөр хэлбэл, өгөгдөл гэж тооцогдохын тулд утгын олонлогт холбогдсон дор хаяж нэг түлхүүрийн олонлог байхаас өөр аргагүй юм. Өгөгдөлийн дараах жишээнүүдээр нэг зэрэг олон аргаар компьютерт илэрхийлж болно: '''RAM (Random Access Memory-Шуурхай Санах Ой)''' • Шуурхай санах ой нь компьютерийн процессорын (CPU) шууд хандсан өгөгдлүүдийг хадгалж байдаг. CPU санах ойд эсвэл өөр дээрээ өгөгдлийг ашиглаж болно.Энэ нь процессор өгөгдлийг хадгалалтын хэрэгсэл ба санах ойн хооронд зөөвөрлөх ёстой өгөгдлийн байнгын хадгалалтын эсрэг нь юм. RAM нь процессор унших ба бичих үйл ажиллагаанд хаяг өгөх замаар уншиж бичиж болдог шугаман зэргэлдээ байрлалуудын 1 ба хэд хэдэн блокын өгөгдлийн цуваа юм. RAM гэдгийн “random” буюу дурын гэдэг нь процессор ямар ч дарааллаар, ямар ч үед, санах ойн аль ч байршилд үйл ажиллагаагаа явуулж болно гэсэн үг. (Memory management unit-г хар). RAM-д өгөгдлий хамгийн бага элемент нь “Хоёртын бит” юм. RAM-д хандах хүчин чадал ба хязгаар нь процессорын тусгай мэдээлэл юм. Үндсэн санах ой буюу RAM нь “цахилгаан унтраалгын свич”-ийн өгөгдлийн цуваа эсвэл арванзургаатын тооллын системийн 0-ийн хаяг дээр эхлэлтэй байрлалаар эрэмбэлэгдсэн байдаг. Байрлал бүр процессорын байгууламжаас хамаарч ихэвчлэн 8, 16, 32, 64 параллель битээр хадгалагддаг. Цаашлаад RAM дахь нэг байтад хадгалагдсан ямар ч утга n нь санах ойн байршлын өгөгдлийн цуваа руу салаалсан 0+n байх санах ойн өгөгдлийн цуваан дахь санах ойн хамгийн эхний байршлаас гарсан салаа буюу тохирсон байршилтай байдаг. '''Түлхүүр''' * Өгөгдлийн түлхүүр санах ойд техник хангамжийн хаяг байх шаардлагагүй . Шууд бус, хийсвэр, логик түлхүүр кодууд өгөгдлийн байгууламж байгуулах утгатайгаар хадгалагдаж болно. Өгөгдлийн байгууламжууд өгөгдлийн утгууд хадгалагдсан хэсэгт байгууламжийн эхнээс л урьдчилан төлөвлөсөн салаануудтай байна. Цаашлаад өгөгдлийн түлхүүр байгууламж руу орох салаан дээр нэмэгдэх түлхүүрүүдээс тогтоно. Ийм байгууламжууд давтагдсан үед өгөгдлийн утгууд болон түлхүүрүүдийг давтагдаж буй ижил байгууламжуудад хадгалахад үр дүнд нь давтагдаж буй байгууламжууд багана, байгууламж тус бүрийн давталт нь мөр болсон хүснэгт үүсгэж болдог. Өгөгдлийн иймэрхүү зохион байгуулалтад өгөгдлийн түлхүүр нь ихэвчлэн багануудын нэгэнд байдаг. '''Зохион байгуулалттай өгөгдлийн давталттай байгууламж''' * Давталттай өгөгдлийн байгууламжийн хүснэгтэн байдал бол олон боломжит аргуудаас сонгох зөвхөн нэг л арга зам юм. Давталттай өгөгдлийн байгууламжийг зангилаа нь эхтэй, салаатай шаталсан маягтайгаар зохион байгуулж болно. Утгууд болон цогц өгөгдлүүд нь зангилаанд холбогдсон байна. Ийм маягаар зангилаатай шаталсан хэлбэр нь өгөгдлийн хаяглалтын түлхүүр болж зангилаан холбож өгдөг. Энэ үзүүлэн модны үндсийг санагдуулж болох юм. Жишээлбэл, орчин үеийн компьютерийн [[үйлдлийн систем]] нь үүний нийтлэг нэгэн жишээ юм. '''Эрэмбэлэгдсэн өгөгдөл''' * Өгөгдөл түлхүүрээрээ эрэмбэлэгдэх үедээ өөрийн гэсэн онцлогуудтай болдог. Түлхүүрийн [[дэд олонлог]] дахь бүх утгууд хамт харагддаг. Ижил түлхүүрээр өгөгдлийн бүлгүүд рүү дарааллан нэвтрэх үед эсвэл түлхүүрийн дэд олонлог өөрчлөгдөх үед энэ нь гэмтэл, эсвэл удирдлагын гэмтэл гэж тооцогддог. Ялангуяа энэ нь түлхүүрийн дэд олонлог дээр өгөгдөл хуримтлагдахаас хөнгөвчилж өгдөг. '''Гадаад тоног төхөөрөмжийн санах ой''' * USB холболт гэх мэт компьютероос гадна санах ой гарч ирэх хүртэл тогтмол өгөгдлийн санах ойг соронзон хальс, диск драйв гэх мэт гадаад блок дээр өгөгдөл бичих уламжлалт арга ашиглаж авдаг байсан. Ийм хэрэгслүүд ерөнхийдөө соронзон хальсны мэдээллийн байрлал руу гүйлгээд, тэгээд урьдчилан төлөвлөсөн хэмжээний хэсэг өгөгдлийг уншиж, бичдэг байсан. Энэ нөхцөлд мэдээллийн гүйлгэлт нь өгөгдлийн түлхүүр болж, блокууд нь өгөгдлийн утга байв. Эхэн үеийн өгөгдлийн файлын систем буюу дискний үйлдлийн систем нь өгөгдлийн файлд зориулсан диск драйв дээрх зэргэлдээ блокуудыг нөөцөлдөг байв. Ийм системүүдэд бүх өгөгдөл бичигдэхээсээ өмнө санах ойг дүүргэчихэж ч болдог байв. Иймээс ихээхэн өгөгдлийн зай нөхцөл байдлыг муутгахаас сэргийлж хэрэглэгдэхгүйгээр нөөцлөгддөг байв. Үүнийг боловсруулаагүй диск ч гэдэг байв. Сүүлийн үеийн файлын системүүд хэсэглэх аргыг танилцуулсан. Тэд дискний өгөгдлийн зайг хэсэг хэсгээр нөөцөлж, төсөвлөсөн хэсэг хэсэг блокийг хэрэгцээнийх нь хэрээр хөдөлгөөнтэйгөөр хандах замаар блокуудыг илүү хэмнэлттэйгээр ашигласан. Үүнд хүрэхийн тулд файлийн системүүд файлын төсвийн хүснэгт эсвэл өгөгдлийн файлын блокууд дээр анхаарлаа хандуулахаас өөр аргагүй болсон. Хэдийгээр энэ нь дискний өгөгдлийн зайны илүү дээр ашиглалтыг бий болгосон ч , үр дүнд нь дискэн дээр файл хэсэгчлэгдэх, хугацаанаас үүдэлтэй дагалдах үйлдлийн нэмэлт зардал үүссэн. Орчин үеийн файлын систем файлын хандах хугацааг бататгахын тулд хэсэгчлэгдсэн файлыг дахин зохион байгуулдаг. Файлын системийн үсрэнгүй хөгжил нь логик драйв хэд хэдэн физик драйваас хэсэг хэсгээрээ тодорхойлогдож болдог, диск драйвын виртуалжуулалтад хөтөлсөн. '''Индексжүүлсэн өгөгдөл''' * Томоохон олонлогоос өгөгдлийн жижиг дэд олонлогийг гаргаж сэргээх нь өгөгдлийг дараалалтайгаар хайх давхар утгатай. Энэ нь хэмнэлттэй зүйл биш юм. Индекс нь файл, хүснэгт, өгөгдлийн олонлогт өгөгдлийн байгууламжаас түлхүүр ба байршлын хаягийг хуулах, тэгээд дараа нь эх өгөгдлийн дэд олонлогийг сэргээж авах цагийг багасгахын тулд модны үндсэн загварыг ашиглаж зохион байгуулдаг. Үүнийг хийхийн тулд сэргээн гарган авах явц эхлэхээс өмнө сэргээх өгөгдлийн дэд олонлогийн түлхүүр мэдэгдэж байх ёстой. Хамгийн түгээмэл индексүүд бол В-мод ба чагт тэмдгийн аргууд билээ. Индексжүүлэх нь мөн сэргээн гарган авах болон файлд гарах нэмэлт төлбөр ихтэй байдаг өөр нэг жишээ юм. Индекс зохион байгуулах өөр өөр аргууд байдаг, жишээлбэл түлхүүр эсвэл тоо хэмжээний зөв эсэхийг шалгах, шалгалтыг эрэмбэлэх (түлхүүр ба өгөгдлийг хамтад нь ч) ба тэдэн дээр хоёртын хайлт хийх гэх мэт... '''Хийсвэрлэлт ба шууд бус байдал''' * Объектийн чиг баримжаа нь өгөгдөл ба программыг ойлгох 2 суурь үзэл баримтлалыг ашигладаг: 1) Шаталсан өгөгдлийн байгууламжийн жишээ болох program-code classes-ийн таксономийн эрэмбэтэй байгууламж 2) Ачааллах үедээ өгөгдлийн түлхүүрийн үүсэл class library-с жишээгээр үзүүлэгдсэн объектуудын санах ойн өгөгдлийн байгууламжид хандаж лавладаг. Нарийвчилсан ангийн объект, гүйцэтгэгдэж байгаа жишээ үзүүлэлтийн дараа л оршин байдаг. Объектийн түлхүүрийн лавлагаа хоослогдсны дараа тэр объектоор лавлагдсан өгөгдөл, өгөгдөл байхаа больдог ба цаашлаад объект ч бас оршин байхаа больдог. Объектийн өгөгдөл хадгалагдсан санах ойн байршил тэгээд хэрэггүй болж дахин ашиглахад, хоосон зай болж ангилагддаг. '''Өгөгдлийн сангийн өгөгдөл''' * Өгөгдлийн сангийн бий болсонтой холбоотойгооох тогтмол өгөгдөл хадгалалтанд зориулж илүү зайтай хийсвэр давхрага бий болгосон. Өгөгдлийн сангууд тогтмол өгөгдлийн үед метадата, хэрэглэгч ба серверийн системийн хооронд байгууламжтай лавлах, хэлийн протокол ашиглаж сүлжээгээр холбон шилжүүлгийн бүрэн бүтэн байдлыг шалгах зэрэг 2 үе шаттай нэвтрэх систем ашиглаж байна. '''Зэрэгцээ хуваарилагдсан өгөгдөл боловсруулах''' * Орчин үеийн өргөжсөн, өндөр хүчин чадалтай өгөгдлийн тогтмолын технологи нь өндөр өргөн хүрээний сүлжээн дэх олон тооны бүтээгдэхүүн компьютерууд дээрх зэрэгцээ хуваарилагдсан өгөгдөл боловсруулалтаас ихээхэн хамааралтай байна. Үүний нэг жишээ бол Apache Hadoop юм. Ийм системүүдэд өгөгдөл хэд хэдэн компьютеруудад хуваарилагдсан ба систем дэх аль ч компьютер өгөгдлийн түлхүүрт шууд ба шууд бусаар үзүүлэгдсэн байх ёстой. Энэ нь тус бүртээ нэг зэрэг өөр өөр компьютеруудад боловсруулагддаг өгөгдлийн 2 төсөөтэй олонлогийн хоорон дахь ялгаатай байдлыг хүлээн зөвшөөрдөг. [[Category:Өгөгдөл| ]] s4bbd5ng4fzsxkjht6oaj123jaioafv 0 9820 874006 873710 2026-10-22T09:26:41Z ~2026-56123-21 108387 /* Алдартнууд */ 874006 wikitext text/x-wiki {{about|Монголын ястаны}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Дөрвөд <br />{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ}} | image = Map of the Oirat Confederation.png | caption = [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадын холбоон]] дахь Дөрвөдийн байршил | pop = 130,000–150,000 | region1 = {{flagcountry|Монгол}} | pop1 = 83,719 | ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> | region2 = {{flagcountry|Орос}} | pop2 = 54,000 | ref2 = | region3 = | pop3 = | ref3 = | languages = [[Ойрад аялга|Ойрад]], [[Орос хэл|Орос]], [[Монгол хэл]] | religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Дөрвөд'''{{efn|''Дөрбэн'' ('''Дөрвөн''') гэх ганц тооны үг Монгол бичгийн дүрмээр сүүл "н"-ээр төгссөн учир олон тооны ''-д'' дагавар залгаж ''Дөрбэд'' ('''Дөрвөд''') гэх олон тооны нэр үүсчээ.}} — [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. [[Монгол]]д Дөрвөд ястан гэж 72,403 хүн бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf 2010 хүн амын тооллогын урьдчилсан дүн]</ref>. Мөн [[Орос]] дахь [[Халимаг]]уудын 35 орчим хувь нь Дөрвөд гэгдэж, [[Хятад]] дахь Монголчуудын дотор Дөрвөд, Дөрвөн овогтон олноороо бий.{{efn|ОХУ-д зөвхөн Халимаг, БНХАУ-д зөвхөн Монгол гэж бүртгэдэг тул тэдгээрийн дотор хэдий тооны Дөрвөд ястан байгааг мэдэх төвөгтэй.}} [[Увс|Увс]] аймгийн [[Бөхмөрөн сум|Бөхмөрөн]], [[Давст сум|Давст]], [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]], [[Өлгий сум|Өлгий]], [[Өмнөговь сум|Өмнөговь]], [[Сагил сум|Сагил]], [[Түргэн сум|Түргэн]], [[Ховд сум (Увс)|Ховд]], [[Улаангом]], [[Тариалан сум (Увс)|Тариалан]], [[Ховд]] аймгийн [[Дөргөн сум|Дөргөн]], [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Ногооннуур сум|Ногооннуур]] суманд болон Увс аймгийн Завхан суманд нэг баг, Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд "онгоцны дөрвөдүүд", Мянгад суманд нэг баг дөрвөдүүд амьдарч байна. Мөн социализмын үед атар эзэмших, аж үйлдвэржүүлэх зорилгоор, 1990 оноос хойш зах зээлд ойртох зорилгоор [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]], [[Дархан]] хотууд, [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Булган]] аймгийн сумдаар ихээхэн шилжин нүүж суурьшсан байна. ==Түүх== [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчоонд]] 1. Чингис хааны язгуур, дээр тэнгэрээс заяат төрсөн Бөртэ-чино, гэргий Гуа-Маралын хамт тэнгис далайг гэтэлж ирээд Онон мөрний эх Бурхан халдун ууланд нутаглаж Батцагаан гэдэг нэгэн хөвүүнийг төрүүлжээ. 2. Батцагааны хөвүүн Тамача, Тамачийн хөвүүн Хоричар мэргэн, Хоричар мэргэний хөвүүн Уужим буурал, Уужим бууралын хөвүүн Саль-хачау, Саль-хачаугийн хөвүүн Ихнүдэн, Ихнүдэний хөвүүн Шинсочи, Шинсочийн хөвүүн Харчу. 3. Харчугийн хөвүүн Боржигидай мэргэн бүлгээ. Боржигидай мэргэний гэргий нь Монголжингуа, түүнээс төрсөн хөвүүн Торголжин баян. Торголжин баян, Борогчин гуа гэргийтэй, Боролдайсуялби гэдэг залуу зарцтай, дайр бор хоёр хүлэг морьтой бүлгээ. Торголжин баяны хөвүүн [[Дува сохор]], Добу мэргэн хоёр бүлгээ. 4. Дува сохор, магнай дундаа ганц нүдтэй гурван нүүдлийн газар харах бүлгээ. 5. Нэгэн өдөр Дува сохор, Добу мэргэн дүүтэйгээ Бурхан халдун уулан дээр гарав. Дува сохор, Бурхан халдун дээрээс харвал Түнхэлэг горхин уруу нэгэн бүлэг иргэн нүүж айсуй. 6. Дува сохор өгүүлрүүн: "Тэр нүүдэл иргэний дотор, тэрэгний мухлагийн өмнө нэг сайхан охин сууж явна. Хүний гэргий болоогүй бол Добу мэргэн дүү чамд гуйж гэргий болгоё" гээд түүнийг үзүүлэхээр Добу мэргэн дүүгээ илгээв. 7. Добу мэргэн, тэр нүүдэлд хүрч охиныг үзвэл үнэхээр алдартай, гоо сайхан охин бөгөөд хүний гэргий болоогүй ажээ. Нэр Алун гуа гэнэ. 8. Энэ охин, хорь түмдийн ноён Хорилардай мэргэний гэргий Баргужин гуагаас хорь түмд (хорь буриад)-ийн нутаг Ариг ус гэдэг газар төржээ. Түүний эх Баргужин гуа бол хол газрын Баргужин төхүмийн эзэн Баргудай мэргэний охин бүлгээ. Тэр бүлэг иргэн бол Хорилардай мэргэнийх ажээ. 9. Хорилардай мэргэн, хорь түмдийн газарт булга, хэрэм зэрэг ан гөрөөс агнахаа хориглон булаалдаж харилцан муудалцаад салж, хорилар овогтон болоод Бурхан халдун ууланд ан гөрөөс элбэг гэж сонсож, Бурхан халдуны эзэн бурхан босгосон Шинч баян урианхайтай уулзахаар нүүж ирсэн ажээ. Энэхүү хорь түмдийн ноён Хорилардай мэргэний охин, Ариг уснаа төрсөн Алун-гуаг гуйж, Добу мэргэний гэргий болгосон ёс тийм ажээ. 10. Алун-гуа, Добу мэргэнд ирээд Бүгүнүтэй, Бэлгүнүтэй гэдэг нэртэй хоёр хөвүүнийг төрүүлэв. 11. [[Дува сохор]] ах нь дөрвөн хөвүүнтэй бүлгээ. Дува сохрыг үхсэний хойно түүний дөрвөн хөвүүн, Добу мэргэнийг авга гэж үзэхгүй доромжилж салж нүүгээд дөрвэд овогтон болов ([[Монгол бичиг|мо.б. галиг.]] ''дөрбэн обогтан болжу дөрбэн иргэн тэдэ болба''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.linguamongolia.com/The%20Secret%20History%20of%20the%20Mongols.pdf |wayback=20210421014702 |text=''Emyr R. E. Pugh''-ийн эмхэтгэсэн ханз, Монгол бичиг, латин галигийн цахим эх |archiv-bot=2023-09-26 10:09:42 InternetArchiveBot }}-ээс галиглав</ref>) Дөрвөд гэдэг нь Дөрвөний олон тоо юм. Энэ нь 9-р зууны эцэс, 10-р зууны үед хамаарах явдал гэж үздэг. Мөн [[Абулгази хан]] өөрийн ургийн бичигтээ " [[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинын]] хүү Хоо марал түүний хүү Бэчин хиан, тэр 5 хүүтэй ба бага түү Тамачиг илүү хайрлах тул том 4 хүү нь гомдож харийн нутаг руу нүүж, тэднийг Дөрвөн гэж дуудах болов"{{Citation needed}} хэмээн бичжээ. Энэ нь 8-р зууны эцэс, 9-р зууны эхэн үед хамаарах явдал гэж үздэг. Дээрх баримтууд Дөрвөд болбоос Чонос өвөгтэй, [[Хиад]] гарвалтай язгуурын Монгол овог гэдгийг баталдаг. 12-р зуунд Дөрвөн овогтон Дарлигин Монголын дотор багтаж байв. [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Дины]] “[[Судрын чуулган]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн [[Енисей мөрөн|Горлос]] (Енисей мөрөн Д.Б) мөрний сав газар нутаглан сууж 13-р зууны эхэн үе гэхэд тухайлсан нутагтай, тус бүрийн эзэмшилтэй болсон[9] гэсэн бол хожмын [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] “[[Эрдэнийн товч]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн '''Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх''' нарын харьяат ард нь [[Ойрад|Ойрадын]] '''[[Өөлд]], [[Баатууд|Баатад]], [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Хэрнүүд]]''' овогтон болов гэх зэргээр тэмдэглэсэн байдаг. Дөрвөд нь 1400-1755 оны хооронд тогтносон Дөрвөн [[Ойрад]]ын дөрвөн гол аймгийн нэг нь байв. 10-р зууны үед Дува сохорын 4 хүүгийн албатууд [[Енисей мөрөн|Енисей]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] мөрний хавиар, 12-р зууны үед дөрвөдүүд Халх гол, улмаар [[Байгал нуур]]ын ойролцоо ирж нутаглажээ. Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулахад дөрвөдүүд Ойрадын Хархируга, [[Худуга бэхи|Хутагбэх]], Дөрвөдийн Дөрбэй догшин, Мөч бүдүүн ноёдын удирдлагын дор явж хүчин зүтгэсэн байна. Чингис хаан энэ гавьяа зүтгэлийг үнэлж ойрадын Хутагбэхтэй худ ураг болж өөрийн охин [[Цэцэйхэн|Цэцэйхэнийг]] Хутагбэхийн хүү Иналчид гэргий болгон өгснийг түүхэнд тэмдэглэжээ. Чингис хааны дараах үед дөрвөдүүд [[Алтайн нуруу]] болон [[Или мөрөн|Или]], [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайд]] очиж нутаглаж, Цагаадай хааны захиргаанд оржээ. Ойрадууд тэр дундаа дөрвөдүүд их хааныхаа нэрийг хэлэхгүй хэмээн "цагаан" гэдгийг "гялаан" гэж хэлсээр ирсэн уламжлал одоо ч байсаар байна. Дөрвөдүүд нүүдэллэн ирсэн нутгийнхаа уугуул уйгар, түрэг иргэдийг өөртөө уусган нэгтгэжээ. Өгөөдэйн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг хааныг]] нас барсны дараа Их Монгол улсын дараагийн хааныг сонгоход Өгөөдэй, Цагаадайн үр хойчис нэг тал, Зүчи, Тулуйн хойчис нэг тал болон зөрчилдөж, улмаар Тулуйн хүү Мөнх хаан болсноор Өгөөдэйн талыг дэмжсэн овог аймгууд (торгууд, хошууд гэхчилэн) Цагаадайн хаант улс руу нүүдэллэн, нэгдсэнээр Ойрадууд улам хүчирхэгжсэн. Энэ үеэр [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоонд]] дурдагддаг таргад, тайчууд овог дөрвөдөд нэгджээ. Нэгэн үе бүх Монголыг нэгтгэн захирч их хаан ширээнд суусан ойрадын [[Эсэн тайш]] өөрийн ууган хүү [[Борнагал|Борнагалд]] дөрвөдүүдийг өгч захируулсан бөгөөд дөрвөдийн ноёд түүний удмын хүмүүс байдаг. 14-р зууны эхнээс дөрвөдүүд ойрадын дөрвөн гол аймгийн нэг болж түүхийн тавцанд гарч, засаг захиргааны бүтцийн хувьд дотроо их, бага дөрвөд, баруун зүүн дөрвөд гэж хуваагдсан байна. 17-р зуунд Ойрадын их бутрал эхлэхэд дөрвөдүүдийн нэг хэсэг болох зүүн дөрвөдүүд нь [[Гүш хаан|Гүүш хаан]] хэмээх Төрбайх ноёны удирдлагаар хошууд нар [[Хөхнуур]] руу нүүхэд дагалдан оджээ.{{Citation needed}} Тэднийг өдгөө [[БНХАУ]]-ын Хөх нуурын мужийн Сог монгол буюу [[дээд монголчууд]] гэдэг. Цогт хунтайж шарын шашны улааны урсгалыг хамгаалан Түшээт ханаас урван Хөх нуурын газар албатуудаа аван одсон учир Түшээт хан Гомбодорж хадам аав Дөрвөдийн [[Далайбаатар тайш|Далайбаатар тайшаас]] туслалцаа эрснээр ийнхүү хошууд, дөрвөдүүд шарын урсгалыг хамгаалан Цогт тайжтай тулалдан устгаж, улмаар Төрбайх гүүш Хошуудын хаант улсыг байгуулан Төвдийн хаанаар олон жил суусан. Мөн их, бага дөрвөдүүд Далайбаатар тайшийн удирдлага дор баруун зүг нүүдэллэн Баруун Сибирь, Ил, [[Урал гол|Урал]] мөрнийг гатлан [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хөвөөнд очиж нутаглахдаа '''[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]]''' хэмээх нэр авч Хаант Орос улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. ОХУ-ын Бүгд найрамдах Халимаг улсын Бага дөрвөд аймаг (Малодербетовский район)-т бага дөрвөдүүд, бусад аймгуудад нь ч бас дөрвөдийн хойчис тархан амьдарч байна. Ижил мөрөнд очсон их дөрвөд аймаг нь Донын козакуудтай нэгдэж, шашнаа сольж оросын үнэн алдартны шашинтан болсноор бузаав халимаг гэгдэх болсон нь Халимагийн хүн амын 15 хувийг эзэлдэг. Түүхчид бузаав халимаг гэдгийг (1) Донын козакуудтай нэгдсэнээр галт буу хэрэглэх болсноор буутай халимаг гэж нэршсэн, (2) шашнаа сольсон учир бусад халимагууд нь тэднийг бузар халимаг гэсний сунжирсан нэршил гэж хоёр янзаар тайлбарлаж иржээ. Үлдсэн баруун дөрвөдүүд нь баядуудын хамт 1750-иад он хүртэл [[Зүүнгар улс|Зүүнгар улсын]] [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглан аж төрж байснаа 1753 онд Зүүнгарын дотоодын тэмцэлээс дайжиж Цэрэн, Цэрэн увш, Цэрэнмөнх гэсэн гурван ноёноор удирдуулсан 3300 гаруй өрхийн 17000 хүн ард<ref name=":0">{{Cite journal |last=Ochir |first=Oyunjargal |date=2024-01-01 |title=Зүүнгарын тайжууд ба хотонгууд |url=https://www.academia.edu/128752469/%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%83%D1%83%D0%B4_%D0%B1%D0%B0_%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%B4 |journal=Шашин, өв соёл судлал |pages=179}}</ref> Алтайг даван нүүж Чин гүрэнд дагаар орсонд тэдгээр ардыг Сайн заяатын чуулганы зүүн, баруун гарын олон хошуунд хуваан, цол хэргэмээр шагнаад Заг, Байдрагийн газар нутаг заан суулгасан. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] мөхсний дараа 1759 оноос<ref name=":0" /> эхлэн одоогийн нутагтаа [[Увс нуур]]ын газар [[Баяд|баядууд]]тайгаа ирж нутаглажээ. Увс нуурын баруун талаар дөрвөдүүд, зүүн талаар баядууд амьдрах болжээ. Хойдын [[Амарсанаа]] 1757 онд Манжид ялагдаад Оросын нутаг руу зугатахдаа ойрын шадар албатуудаа дөрвөдүүдийн дунд үлдээсэн нь 1925 он хүртэл Дөрвөдийн Зоригт хан аймгийн Сүжигт засгийн хошуу нэртэй явж ирсэн бөгөөд тэд дөрвөдүүдийн дунд нэгдэн уусжээ. Мөн өнөөгийн БНХАУ-ын [[Хармөрөн муж]] (Өвөрмонгол, ОХУ-ын Владивосток болон БНАСАУ-ын хооронд орших муж)-ийн Дачин хотын (Аймагтай дүйх хот) Дөрвөд Монголын өөртөө засах хошуу (Мужийнхаа баруун хойт тал)-нд дөрвөд ястан бөөнөөрөө орших бөгөөд эдгээрийг дөрвөдүүд Енисей мөрнөөс Халх гол, Байгал нуур луу 14-р зуунд нүүдэллэн ирж нутаглаж байгаад баруун тийш нүүх үед тасран үлдсэн гэж үздэг. Түүнчлэн Хөхнуур мужийн Хошууд монголчуудын дунд дөрвөдүүд амьдарч байна. Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах орны Баянгол аймгийн Хэжин суманд Торгуудын их нүүдэлтэй хамт Ижил мөрнөөс ирсэн дөрвөдүүд, мөн Торгууд ханы хатнаар охиноо мордуулахдаа дөчин дөрвөд өрх дагуулж Дөрвөд хан илгээсний үр хойчис болох дөчид дөрвөдүүд Баянгол аймгийн Баянбулагийн тал нутагт амьдарч байна. 17-р зууны үед ойрадуудыг манжаас хамгаалахын тулд торгууд, дөрвөд, өөлд, урианхай ястнуудаас сайн эрсийг шилж гэр бүлээр нь захлуулан амьдруулснаар одоогийн [[захчин]] ястан бий болсон. Өөрөөр хэлбэл захчин ястан нь энэ дөрвөн ястнаас үүссэн. Захчин хүмүүсийг "Тойроод харахаар Торгууд шиг, Дөхөөд харахаар Дөрвөд шиг, Ойртоод харахаар Өөлд шиг, Урдаас нь харахаар Урайнхай шиг" гэдэг хэлц яриа үүнээс үүдэлтэй. Дэгрээ тамга захчин түмний дунд тааралддаг нь ийм учиртай. ==Алдартнууд== '''''Монгол Улсад харьяалагдах дөрвөдүүдээс:''''' '''НАМ ТӨРИЙН ЗҮТГЭЛТНҮҮД''': Төрийн тэргүүнээр 10 жил, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайдаар 22 жил, [[МАХН]]-ын даргаар буюу Улс төрийн товчооны даргаар 44 жил ажилласан Улсын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, маршал [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], Социализмын үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''': [[Өлзийтийн Бадрах]] (Сангийн сайд, ХАА-н сайд, намын генсек, Давст сум), [[Бугын Дэжид]] (НАХЯ-ны сайд, Өмнөговь сум), Ц.Нансалжав (НАХЯ-ны сайд, Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), П.Баатар, Т.Машлай (Давст), [[Цэндийн Молом]] (Сангийн сайд, Давст), К.Чимэд, Э.Бямбажав (Өмнөговь). Ардчиллын буюу 1990 оноос хойш үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''' Э.Бямбажав (Сангийн сайд, Өмнөговь сум), З.Батжаргал (Байгаль орчны сайд, Сагил), [[Жүгнээгийн Амарсанаа]] (Хууль зүйн сайд, Давст), Д.Насанжаргал (ХХАА-н сайд, Бөхмөрөн), Н.Баяртсайхан (Сангийн сайд, Түргэн), Ч.Хүрэлбаатар (Сангийн сайд, Түлш, эрчим хүчний сайд, ЗГХЭГ-ын дарга, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд, Давст), С.Отгонбаяр (Онцгой байдлын сайд, Бөхмөрөн), [[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] (Монгол Улсын Шадар сайд, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. Бөхмөрөн), Н.Хүрэлбаатар (Эрүүл мэндийн сайд, Түргэн сум), Б.Бат-Эрдэнэ (Байгаль орчны сайд, Бөхмөрөн), Ж.Ганбаатар (Уул уурхайн сайд, Наранбулаг), Э.Одбаяр (МУ-ын сайд, Бөхмөрөн), Спорт, соёл, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд Ж.Алдаржавхлан (Түргэн). '''УИХ-ын ГИШҮҮД''': Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Баяртсайхан (Түргэн), Х.Балсандорж (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Отгонбаяр (Бөхмөрөн), Г.Нямдаваа (Ховд аймаг), Ч.Хүрэлбаатар (Давст), Ж.Ганбаатар (Наранбулаг), С.Амарсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бат-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Ж.Алдаржавхлан (Түргэн), П.Сайнзориг (Сагил), Э.Одбаяр (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Сагил). '''ГЕНЕРАЛ''': Армийн генерал, маршал Ю.Цэдэнбал (Давст), хурандаа генерал [[Бугын Дэжид]] (Өмнөговь), хошууч генерал Ц.Нансалжав (Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), Г.Ариунбуян (Ховд), бригадын генерал М.Хүрлээ (Бөхмөрөн), Ц.Амгаланбаяр (Сагил), [[Өлзийн Цагаанбилэг]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум) '''АКАДЕМИЧ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ДОКТОР Sc:''' Х.Цэрэв, Д.Лхагваа (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Ц.Нанзад (Давст), З.Омбоо (Бөхмөрөн), К.Цоохүү (Өмнөговь), Ж.Чогдон (Ховд), М.Шагдарсүрэн, Г.Ширнэн, Б.Эрдэнэбаатар, Ө.Пүрэв (Өлгий), А.Нямаа, Б.Кукэ, С.Дамдинсүрэн, Х.Буян-Орших, Х.Батцэнгэл, Ж.Амарсанаа (Давст), Г.Мягмаржав (Ховд), Шинжлэх ухааны доктор ScD. [[Цагаанбилэгийн Цэдэн]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум), О.Сэргэлэн (Сагил). '''ЭРДЭМТЭН Ph:''' С.Баатар, Б.Балган (Ховд), Б.Батжаргал, Л.Чулуунбаатар (Өмнөговь), Ш.Батсүх, Д.Бат-Эрдэнэ, Ж.Баянсан, Г.Баярсүрэн, Б.Биньеэ (Сагил), О.Бирзана, Б.Бямбагар (Химийн ухаан. Түргэн), Х.Буяннэмэх, Б.Бат-Эрдэнэ, А.Буянтөгс, М.Бэхтөр, Д.Гантөмөр, С.Гончиг, Б.Гончигсүрэн, Ц.Готов, Г.Даваасамбуу (Ховд), Д.Даваасамбуу, Ү.Түмэндэмбэрэл (Давст), Ц.Дамдинсүрэн, Ц.Даш, Г.Додон, Г.Долгорсүрэн, Ц.Жамбалсүрэн (Давст), Д.Жамц, Г.Жамьян, Ш.Жумдаан, Б.Катуу (Давст), А.Ламжав, Е.Моголцог (Ховд), З.Мөнхөө, Г.Мягмаржав (Ховд), Ч.Намжаа, М.Насанбат, О.Насанбат, Б.Насанжаргал (Өмнөговь) , Д.Нямжав, Ц.Одонхүү (Гүн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Б.Цэвэгмэдийн хоёр дахь хүү), О.Мөнхжаргал (Сэтгэл судлалын ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн ууган хүү), О.Мөнхсайхан (Хууль зүйн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн отгон хүү), Ж.Октябрь, Д.Өлзий-Орших (Бөхмөрөн), Д.Өлзийбаяр, Д.Өлзийсайхан, Ц.Пунсаа, Д.Пүрэв (Ховд), Ж.Пүрэвжал, У.Рагчаа, Д.Рийзэн, Ж.Роозон, Н.Сайжаа, Т.Сайнжаргал, Д.Сахиа, Т.Тойвгоо, Ч.Төмөрбаатар, Ч.Түмэндэлгэр, Д.Түмэнжаргал, М.Хүрлээ (Цэргийн шинжлэх ухаан. Бөхмөрөн), Т.Цагаанбаньд, Т.Цэвэгмэд, З.Цэвээн, С.Цэвээндорж, Н.Цэрэн (Давст), Ц.Цэрэн, Г.Чимэддорж, Л.Чойбалсан, Л.Чулуунбаатар, Г.Элдэв-Очир (Сагиль), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Баатар (Давст), Ч.Нанзад (Давст), Э.Жанцан (Ховд, Дөргөн), Г.Нямдаваа (Ховдын засаг дарга), На.Сүхбаатар (Сагиль), Б.Батжаргал (Бөхмөрөн), Г.Эрдэнэчимэг (Ховд), Рийзэн (Давст), С.Бат-Эрдэнэ (Өлгий), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь), М.Баярпүрэв (Ховд), Н.Пүрэвцогт (Бөхмөрөн), Б.Цоггэрэл (Ховд), М.Авирмэд (Өлгий), Я.Батханд (Өлгий), Э.Отгон-Эрдэнэ (Ховд), Ү.Тулга (Давст), С.Батхүрэл (Ховд), Д.Бат-Өлзий (Ховд). '''ЗОХИОЛЧ:''' Н.Батбаяр (Бөхмөрөн), А.Даваасамбуу, Д.Саманд (Бөхмөрөн), Н.Пүрэвцогт, яруу найрагч Д.Ган-Очир (Бөхмөрөн. Дорнодод төрсөн) '''УЛСЫН БААТАР''': Улсын баатар [[Бэгзийн Гиваан]] (Өлгий), Ховд хотыг манж болон гамингаас чөлөөлөхөд онцгой гавьяа байгуулсан учир Богд хааны зарлигаар улсын баатар цол хүртсэн Дамбийжанцан буюу Да лам (Халимагийн дөрвөд) '''ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР''': Д.Батсуурь (Сагил), Ц.Буниа (Түргэн), Н.Буянжаргал (Өмнөговь), Ц.Ганчимэг, Б.Дистэй, Б.Жанцансамбуу (Өмнөговь), Г.Тэгшжав (Түргэн), С.Цэвээн (Тариалан), С.Эрдэнэ (Түргэн), Р.Пүрвээ (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), Д.Жамц (Сагил), Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Д.Пунцаг (Бөхмөрөн) '''ШАШИН:''' Гандан хийдийн тэргүүн хамба лам, PhD эрдэмтэн Х.Гаадан (Сагил), Говийн догшин хутагт Данзанравжаагийн аав Дулдуйт хэмээх Өлзийт (Хүүхэд байхаасаа Төвдөд бурхны шашнаар олон жил суралцсан). '’’ПАРТИЗАН’’’: Т.Хөх (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Б.Алаг, Б.Аюур, Ц.Аюушжав, Ш.Бүргэлдэй, З.Бямба-Иш, Д.Гомбосүрэн, Б.Равдан, Б.Таяа, Б.Тогтох, М.Цулдган (Ховд), Б.Цэрэв, А.Шагдар (Бөхмөрөн), Ү.Янжив, '''МУ-ын АРДЫН ЦОЛТОН''': [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Ардын багш, Наранбулаг), [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Ардын жүжигчин, Давст), Г.Мягмаржав (Ардын багш, Ховд), [[Самандын Жавхлан|С.Жавхлан]] (Ардын жүжигчин, Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Ардын эмч, Сагил). '''МУ-ын ГАВЪЯАТ ЦОЛТОН''': Х.Лэгрэв (Баян-Өлгий, Ногооннуур), М.Алтай, Г.Баазар, Б.Бадам, Ц.Молом (Давст), Т.Батзул, Д.Батаа, СГЗ Л.Чулуунбаатар (Өмнөговь), багш Г.Гомбожав (Давст), Ө.Нарангэрэл (Ховд), Ц.Батнасан, Ё.Бат-Өлзий (Бөхмөрөн), Д.Баяраа, Г.Гомбожав, Ц.Дэмбэрэл, Х.Жаргалсайхан, багш Хүүхээ (Давст), Л.Моголдой, Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Б.Норжин, Б.Оргой (Сагиль), Ж.Очир, Д.Пунцаг (Бөхмөрөн), Д.Жамц (Сагил), Б.Сайнбуян (Бөхмөрөн), Т.Сономпэл, Б.Сумхүү (Давст), А.Таяа, Б.Хүүхээ, Ж.Цэвээн, Э.Цэрэв (Түргэн), Н.Цэрэн, Г.Мягмаржав (Ховд), эмч Сүрэнжав (Давст), Х.Жаргалсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бямбагар (Түргэн), жүжигчин Лэгжмаа (Давст), Б.Балган (Ховд), П.Батаа (Ховд), О.Сэргэлэн (Сагил), Д.Батаа (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), З.Батжаргал (Сагил), Э.Бямбажав (Өмнөговь), Байгалмаа (Давст), Б.Равсал (Ховд,Дөргөн), Ц.Түвшинтөгс (Ховд,Дөргөн), А.Эрдэнэбилэг /Хүний их эмч,Бөхмөрөн/, жүжигчин [[Пунцагийн Эрдэнэзаан|П.Эрдэнэзаан]] (Өлгий), багш Баатар (Давст), Ж.Бумнанжид (Ховд), Х.Сүхбаатар (Ховд), Магсаржав (Давст, Тэс), М.Ганбаатар (Ховд), Харанга хамтлаг [[Яринпилийн Одсүрэн]] (Бөхмөрөн), С.Жавхлан (Бөхмөрөн), Д.Нямхүү (Түргэн), Н.Батсуурь (Ховд), У.Баатар (Түргэн), Гомбосүрэн (Өмнөговь), З.Амангельд (Түргэн), Д.Нямжав (Түргэн), С.Батбаньд (Сагил), Ц.Цэрэнболд (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Өмнөговь), Б.Батболд (Сагил), Ю.Дэлгэрмаа (Наранбулаг), Н.Пүрэвжав (Дөргөн), Г.Нямсүрэн (Түргэн), Б.Ганхуяг (Наранбулаг), С.Нэргүй (Бөхмөрөн), У.Пүрэвсүрэн (Түргэн), Ж.Цээлээсүрэн (Ховд). '''ТӨРИЙН СОЁРХОЛТ''': Ж.Гээзэн, М.Намсрай, К.Цагаан (Өмнөговь), Д.Янжив, Б.Баатар, Б.Балган (Ховд), Ц.Дорж (Ховд), Харанга хамтлаг Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Сагил), Х.Цоохүү (Өмнөговь), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь). '''СПОРТ''': Жүдо бөхийн ДАШТ-ын мөнгөн медальт, үндэсний бөхийн улсын аварга, Хөдөлмөрийн баатар, ардын багш, гавьяат тамирчин [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Наранбулаг), Сумо бөхийн дэлхийн аварга, жүдо бөхийн 2 удаагийн улсын аварга, жүдо бөхийн дэлхийн цомын болон Азийн аваргын хүрэл медальт, самбо бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ, Монгол Улсын Дархан аварга Н.Батсуурь (Ховд), Монгол Улсын аварга П.Бүрэнтөгс (Давст), Сумо бөхийн 73 дахь екозуна, их аварга Терүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ (Наранбулаг), улсын арслан [[Мядагийн Мөнгөн|М.Мөнгөн]] (Давст), улсын гарьд Ө.Бат-Орших (Улаангом), улсын заан [[Санжжавын Сүхбаатар|С.Сүхбаатар]] (Наранбулаг), Л.Энхсаруул (Ховд), улсын харцага [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] (Ховд), А.Бямбажав (Сагил), улсын начин Ж.Гэлэг (Ховд), Г.Даваасамбуу (Ховд), Л.Бандихүү (Ховд аймаг Дөргөн), Нямжав (Сагил), Г.Даваасамбуу (Сагиль), Эрхэмбаяр (Түргэн), Ю.Батаа (Наранбулаг), Насандэлгэр (Сагил), Энхбаяр (Түргэн), Г.Дармаажанцан (Ховд, Дөргөн). Чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 4 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Н.Баярмагнай (Бөхмөрөн, Ховд), Монгол Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагчаар 11 жил тоголсон, мэргэн бууч, ОУХМ Д.Лүмбэнгарав (Давст), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн аварга, ОУХМ Даваадорж (Уугаа) (Сагил), Волейболын дээд лигийн аварга, Монголын Волейболын холбооны ЕНБДаргаар 22 жил ажилласан, спортын мастер Ц.Бат-Энх (Сагил), Таеквондогийн ОУХМ Б.Бямбажав (Түргэн), “Улаанбаатар марафон” ОУ-ын тэмцээний аварга, Ази тивийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ Ц.Бямбажав (2016, 2020 олимпод оролцсон, Өлгий), Усанд сэлэлтийн ОУХМ, улсын рекордыг 50м, 100м-т эзэмшигч, 2020 оны олимпт оролцогч М.Дэлгэрхүү (Ховд). Шатрын улсын аварга, ФИДЕ мастер Б.Баярмандах (Өмнөговь), ФИДЕ мастер З.Бямбаа (Өмнөговь), насанд хүрэгчдийн шатрын улсын аварга, спортын мастер Ү.Агьбилэг (Өмнөговь), шатрын их мастер, насанд хүрэгчдийн улсын аварга Ү.Үүрийнтуяа (Өмнөговь), сагсан бөмбөгийн ОУХМ, улсын шигшээ багийн тамирчин, дээд лигийн аварга, MVP Б.Өнөрзаяа (Дөргөн), Азийн наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт, үндэсний шигшээ багийн тамирчин, дээд лигийн 3 удаагийн аварга, ОУХМ Ц.Болорцэцэг (Өмнөговь, Өлгий), буудлагын спортын ОУХМ Э.Даваахүү (Өмнөговь), Волейболын дээд лигийн аварга, МУ-ын үндэсний шигшээ багийн тамирчин, спортын мастер А.Төр-Эрдэнэ (Сагил), “Айчи-Нагоя 2026” Азийн пара наадмын мөнгөн медальт ОУХМ жүдоч Т.Сувд-Эрдэнэ (Дөргөн), өсвөрийн шатрын дэлхийн 3 удаагийн аварга, ОУХМ Б.Буянхишиг (Бөхмөрөн). '''УРЛАГ, УРАН БҮТЭЭЛИЙН САЛБАРТ''': Алдарт туульч Ц.Зодов (Бөхмөрөн), Г.Хайнзан, МУГЖ бүжигчин Ж.Лэгжмаа, МУГЗ кино найруулагч Б.Сумхүү (Давст), Ардын жүжигчин, МУГЖ дуучин [[Самандын Жавхлан]] (Бөхмөрөн), Ардын жүжигчин [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Давст), МУГЖ эстрадын дуучин Уранчимэг (Давст), МУГЖ дуучин М.Бямбажав (Өмнөговь), МУГЖ дуучин Г.Бямбажаргал (Өмнөговь), МУГЖ П.Эрдэнэзаан (Өлгий), Харанга хамтлаг, хөгжмийн зохиолч Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), хөгжмийн зохиолч, МУ-ын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Магсаржав (Давст, Тэс), алдарт фото зурагчин, Гамма агентлагийн [[Цэвэгмидийн Батзориг|Ц.Батзориг]] (Сагил), Нисванис хамлагийн ахлагч, ая зохиогч Л.Энх-Амгалан (Ховд), жүжигчин МУГЖ[[Цэгмидийн Цэрэнболд|Ц.Цэрэнболд]] (Бөхмөрөн). 1962 онд Чингис хааны хөшөөг урлаад хэлмэгдсэн, их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөг бүтээгч, театрын ерөнхий зураач асан Н.Махбал (Харлаг бэйсийн хүү. Улаангом), ХҮ хамтлагийг үүсгэн байгуулагч, МУУГЗ [[Баярмагнайгийн Дашдондог]] (Сагил), МУГЖ бүжигчин М.Мандхай, Шар гэгээ, Задлаагүй захиа зэрэг киноны найруулагч Б.Батдэлгэр (Ховд), кино жүжигчин МУСТА Ц.Лхагва (Өлгий), МУГЖ дуучин У.Баатар (Түргэн), МУУГЗ яруу найрагч У.Пүрэвсүрэн (Түргэн). '''ЭРХЭМСЭГ БҮСГҮЙЧҮҮД:''' Өндөр гэгээн Занабазар богдын ээж Ханджамц хатан (Дөрвөдийн Далай тайшийн охин), Анхны долоогийн нэг Д.Догсом хурцын дурлалт бүсгүй "Хөх торгон дээл" дууны эзэн Баяндалайн БАДАМ (Жинжий Бадам), Фронтод 1600 хонь, 96 агт, 16 атан тэмээ, 10000 төгрөг (тухайн үеийн 12500 хоньтой тэнцэх мөнгө) бэлэглэсэн [[Энгэлийн Бадам]], Монголын Эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг олон жил нэр төртэй удирдсан хөдөлмөрийн баатар Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн) нар, Ардын жүжигчин С.Сарантуяа (Давст), Төрийн соёрхолт, ардын эмч, гавьяат эмч, ШУ-ы доктор (ScD), профессор О.Сэргэлэн (Сагил), Холливудын од жүжигчин Стивен Сигалын дурлалт бүсгүй, эхнэр Б.Эрдэнэтуяа (Өмнөговь). '''УЯАЧИД:''' МУ-ын манлай уяач Н.Батбаяр (Ховд, Дөргөн), МУ-ын алдарт уяач С.Анхбаяр (Түргэн), Б.Түмэнжаргал (Ховд) '''Халимагийн дөрвөдүүд (ОХУ)''': ЗХУ-ын жанжин, хошууч генерал [[Басан Городовиков|Басан Бадьминович Городовиков]]. Алдарт туульч, дуучин [[Охийн Цагаанзам|О.Цагаанзам]]. Дэлхийн шатрын их мастер Санан Сюгиров. Алдарт балетчин Марина Тундутова. '''БНХАУ дахь дөрвөдүүд''': '''ДӨРВӨДИЙН ЗЭЭ НАР:''' [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазар]], [[Түшээт хан Чахундорж]]; [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-ын дарга, МУ-ын шадар сайд, Боловсролын сайд асан, УИХ-ын гишүүн [[Лувсаннямын Гантөмөр|Лу.Гантөмөр]] (Ховд); улсын начин, Чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТамирчин [[Лувсангийн Энхбаяр|Лу.Энхбаяр]] (Сагил); МУ-ын математикийн олимпиадын 5 удаагийн аварга, МУ-ын гавьяат багш Д.Бат-Орших (Сагил), Хүрд компанийг үүсгэн байгуулагч, МУ-ын гавьяат Энхжаргал (Сагил), Жүдо бөхийн дэлхийн аваргын хошой хүрэл медальт, МУ-ын гавьяат тамирчин Ё.Басхүү (Бөхмөрөн), МУ-ын гавьяат дасгалжуулагч, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүй (Түргэн), улсын начин Лу.Өлзийбаяр (Сагил), улсын начин Ч.Баянмөнх (Давст), улсын начин Ц.Бямба-Очир (Сагил), дуучин рэппер, уран бүтээлч Rokit Bay О.Баярсайхан (Өмнөговь), дуучин рэппер, продюсер Big Gee Т.Мөнх-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн 2 удаагийн аварга, Азийн элсний наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт О.Нямбаяр (Ховд), Эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Найдалаа (Сагил). == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] * [[Халимаг]] * [[Ойрад]] * [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.] * [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.] * [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.] * [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.] == Зүүлт, иш баримт == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Дөрвөд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] kpwq8armi13g37kf23glqr3ji5d371f 0 10134 873897 873871 2026-10-21T13:58:00Z Avirmed Batsaikhan 53733 873897 wikitext text/x-wiki [[Файл:Emblem of Hamas Dark Green Variant Vector Graphic.svg|thumb|right|250px|Хамасын бэлгэ тэмдэг]] '''Хамас''' ([[Араб хэл|араб]]: حماس‎, {{lang-ar|حركة المقاومة الإسلامية}}, ''Harakat al-Muqawama al-Islamiyya'', шууд утгаараа «Исламын эсэргүүцлийн хөдөлгөөн») нь Палестины исламын [[Суннит урсгал|суннит урсгалын]] үзэл баримтлалтай улс төрийн зэвсэгт хөдөлгөөн юм. Тус хөдөлгөөн нь 1987 онд Палестины анхдугаар [[Интифада]]гийн үеэр байгуулагдсан бөгөөд [[Египет]]ийн [[Мусульман ахан дүүс]] хөдөлгөөний Палестин дахь салбараас үүсэлтэй. Хамас нь улс төрийн үйл ажиллагаа, нийгмийн халамжийн сүлжээ болон зэвсэгт ажиллагааг хослуулан явуулж ирсэн байна. Хамас 2006 оны 1-р сарын 25-нд болсон Палестины хууль тогтоох байгууллагын сонгуульд 132 суудлын 74-ийг авч ялалт байгуулжээ. Үүний дараа Палестины Үндэсний захиргааны засгийн газарт тэргүүлэх байр суурь эзэлсэн бөгөөд 2007 онд [[Фатах]] хөдөлгөөнтэй зэвсэгт мөргөлдөөн гарсны дараа [[Газын зурвас]] дахь засаг захиргааны болон аюулгүй байдлын гол байгууллагуудыг хяналтдаа авсан байна.<ref>{{cite web |title=Palestinian Legislative Council Elections—Challenges of Hamas' Victory |url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/CPRT-109SPRT26018/pdf/CPRT-109SPRT26018.pdf |publisher=United States Government Publishing Office}}</ref> Хамасын үзэл баримтлал нь исламын шашин, Палестины үндэсний үзэл болон Израилын эсрэг зэвсэгт эсэргүүцлийг хослуулдаг. Тус хөдөлгөөн нь Израил улсыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж ирсэн бөгөөд 2017 онд нийтэлсэн улс төрийн баримт бичигтээ Палестины асуудал, Израилтай холбоотой байр суурь болон Палестины үндэсний эрхийн талаарх үзэл санаагаа дахин тодорхойлсон байна. Уг баримт бичигт 1967 оны 6-р сарын 4-ний шугамын дагуух хил бүхий Палестин улсыг үндэсний зөвшилцлийн хүрээнд байгуулах санааг тусгасан боловч Израил улсыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөөгүй юм.<ref>{{cite journal |title=The Hamas Document of Principles: Can a Leopard Change Its Spots? |url=https://www.inss.org.il/strategic_assessment/the-hamas-document-of-principles-can-a-leopard-change-its-spots/ |journal=Strategic Assessment |publisher=Institute for National Security Studies |year=2017}}</ref> Хамас болон түүний зэвсэгт жигүүрийг олон улс, бүс нутгийн байгууллага террорист байгууллага гэж ангилдаг. Тухайлбал, [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Их Британи]], [[Канад]], [[Европын Холбоо]] болон [[Шинэ Зеланд]] Хамасыг террорист байгууллагын жагсаалтад оруулсан байдаг. Гэхдээ улс орон бүрийн хууль эрх зүйн зохицуулалт, хориг арга хэмжээний хүрээ харилцан адилгүй байдаг тул олон улсын ангиллыг нэгэн ижил гэж үзэж болохгүй.<ref>{{cite web |title=Country Reports on Terrorism 2023: Hamas |url=https://2021-2025.state.gov/reports/country-reports-on-terrorism-2023/ |publisher=United States Department of State}}</ref><ref>{{cite web |title=Israel-Hamas Conflict: Designation of Hamas as a Terrorist Organisation |url=https://www.mfat.govt.nz/en/countries-and-regions/middle-east/israel-hamas-conflict |publisher=New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade}}</ref> == Түүх == === Үүсэл ба байгуулагдсан нь === Хамас нь 1987 онд Израилын эзлэн түрэмгийлэлд эсэргүүцсэн Палестины анхдугаар Интифада эхэлсэн үед байгуулагдсан юм. Тус хөдөлгөөний анхны удирдагчдын дунд исламын шашны номлогч [[Ахмед Яссин]] болон Абд аль-Азиз ар-Рантиси нар байв. Хөдөлгөөн нь [[Газын зурвас]] дахь Мусульман ахан дүүсийн нийгмийн болон шашны сүлжээнээс үүсэж, улмаар улс төрийн болон зэвсэгт үйл ажиллагаагаа өргөжүүлжээ. Анх Хамас нь Палестины нийгэмд исламын шашны сургаал, боловсрол, буяны ажил болон нийгмийн тусламжийг дэлгэрүүлэхэд анхаарч байв. Гэвч Израилын эзлэн түрэмгийлэл, Палестины үндэсний хөдөлгөөний дотоод зөрчил болон тухайн үеийн улс төрийн нөхцөл байдлын улмаас тус байгууллага зэвсэгт эсэргүүцлийг үйл ажиллагааныхаа гол чиглэлийн нэг болгосон байна. 1988 онд Хамас анхны дүрмээ нийтэлж, Палестины газар нутаг, исламын шашин болон Израилын эсрэг тэмцлийн талаарх байр сууриа тодорхойлжээ. Тус дүрэмд еврейчүүдийн эсрэг дайсагнасан агуулга болон Израил улсыг устгах зорилготой холбоотой заалтууд орсон нь Хамасын үзэл баримтлалын талаар олон улсын маргаан үүсгэсэн байна. === 1990-ээд оны үйл ажиллагаа === 1990-ээд онд Хамас Израилын эсрэг зэвсэгт халдлага, бөмбөг дэлбэлэх ажиллагаа болон амиа золиослох халдлагууд үйлдсэн. Эдгээр халдлагын улмаас олон энгийн иргэн амь үрэгдэж, тус хөдөлгөөн Израил болон бусад улсын аюулгүй байдлын бодлогын гол асуудлуудын нэг болжээ. 1993 онд Израил болон Палестиныг чөлөөлөх байгууллагын хооронд Ослогийн хэлэлцээр байгуулагдсаны дараа Хамас уг хэлэлцээрийг эсэргүүцэж, Израилтай хийсэн энхийн үйл явцын зарим гол нөхцөлийг хүлээн зөвшөөрөөгүй байна. Тус хөдөлгөөн нь зэвсэгт тэмцлээ үргэлжлүүлсэн бөгөөд энэ нь Израилын эсрэг халдлага, Палестины дотоод улс төрийн хуваагдал болон энхийн хэлэлцээний явцад нөлөөлжээ. 1997 онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] Хамасыг гадаадын террорист байгууллагаар албан ёсоор ангилсан байна. Дараа нь бусад улс орон болон бүс нутгийн байгууллагууд ч тус хөдөлгөөнд хориг арга хэмжээ авч, санхүүжилт болон үйл ажиллагаанд нь хязгаарлалт тогтоожээ.<ref>{{cite web |title=Foreign Terrorist Organizations |url=https://2021-2025.state.gov/foreign-terrorist-organizations/ |publisher=United States Department of State}}</ref> === 2000-аад оны эхэн үе === 2000 онд Палестины хоёрдугаар Интифада эхэлсний дараа Хамас Израилын эсрэг зэвсэгт ажиллагаагаа эрчимжүүлсэн. Энэ үед тус хөдөлгөөний зэвсэгт жигүүр амиа золиослох халдлага болон пуужингийн довтолгоо зэрэг аргыг ашиглаж байв. Израилын эсрэг эдгээр халдлага нь олон энгийн иргэний амь насанд хүрч, Хамасын талаарх олон улсын шүүмжлэлийг нэмэгдүүлсэн юм. Үүний зэрэгцээ Хамас Газын зурвас болон Баруун эрэгт буяны байгууллага, сургууль, эмнэлэг, шашны байгууллага болон бусад нийгмийн үйлчилгээний сүлжээг хөгжүүлжээ. Эдгээр үйл ажиллагаа нь зарим Палестинчуудын дэмжлэгийг авахад нөлөөлсөн боловч тус хөдөлгөөний улс төрийн болон зэвсэгт үйл ажиллагаатай холбоотой санхүүжилт, хяналтын асуудал олон улсын маргааны сэдэв болсон байна. === 2006 оны сонгууль ба Газын зурвасын хяналт === 2006 оны 1 сарын 25-нд болсон Палестины хууль тогтоох байгууллагын сонгуульд Хамасын «Өөрчлөлт ба шинэчлэл» эвсэл 132 суудлын 74-ийг авч ялалт байгуулсан бол [[Фатах]] 45 суудал авчээ. Сонгуулийн үр дүн нь Палестины улс төрийн тогтолцоонд томоохон өөрчлөлт авчирч, Хамас Палестины Үндэсний захиргааны засгийн газрыг байгуулах боломжтой болсон юм.<ref>{{cite web |title=Palestinian Legislative Council Elections—Challenges of Hamas' Victory |url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/CPRT-109SPRT26018/pdf/CPRT-109SPRT26018.pdf |publisher=United States Government Publishing Office}}</ref> Гэвч Хамас болон Фатахын хооронд эрх мэдэл, аюулгүй байдлын байгууллагуудын хяналт, Израилтай харилцах бодлогын талаар зөрчил нэмэгдсэн байна. 2007 онд хоёр хөдөлгөөний хооронд Газын зурваст зэвсэгт мөргөлдөөн гарсны дараа Хамас тус нутаг дэвсгэрийн бодит хяналтыг гартаа авчээ. Үүнээс хойш Палестины улс төрийн тогтолцоо Газын зурвас болон [[Баруун эрэг]]т тус тусдаа удирдлагатай болсон байна. Хамасын Газын зурвас дахь засаглалын хугацаанд Израил болон Египетийн зүгээс хилийн хөдөлгөөн, бараа бүтээгдэхүүний нэвтрэлтэд янз бүрийн хязгаарлалт тогтоож ирсэн. Эдгээр хязгаарлалт, зэвсэгт мөргөлдөөн, дотоод засаглалын асуудал болон эдийн засгийн хүндрэл нь Газын зурвасын хүн амын амьдралд ихээхэн нөлөөлсөн юм. === 2017 оны улс төрийн баримт бичиг === 2017 оны 5 сарын 1-нд Хамас ''Document of General Principles and Policies'' буюу «Ерөнхий зарчим, бодлогын баримт бичиг»-ийг нийтэлжээ. Уг баримт бичигт Палестины үндэсний эрх, Израилын эзлэн түрэмгийлэл, Палестины төрийн асуудал болон улс төрийн тэмцлийн зорилгын талаар тусгасан байна. Баримт бичигт 1967 оны зургаадугаар сарын 4-ний шугамын дагуу нийслэл нь [[Зүүн Иерусалим]] байх тусгаар тогтносон Палестин улс байгуулахыг үндэсний зөвшилцлийн томьёолол болгон дэвшүүлсэн. Гэвч энэ байр суурь нь Израил улсыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн гэсэн үг биш байв. Мөн 2017 оны баримт бичиг нь 1988 оны дүрмийг бүрэн хүчингүй болгосон шинэ дүрэм байсан эсэх талаар судлаачдын тайлбар харилцан адилгүй байдаг.<ref>{{cite journal |title=The Hamas Document of Principles: Can a Leopard Change Its Spots? |url=https://www.inss.org.il/strategic_assessment/the-hamas-document-of-principles-can-a-leopard-change-its-spots/ |journal=Strategic Assessment |publisher=Institute for National Security Studies |year=2017}}</ref> === 2023 оны 10 сарын 7-ны халдлага ба дараах дайн === 2023 оны 10 сарын 7-нд Хамас болон бусад зэвсэгт бүлэглэл Газын зурвасаас Израилын өмнөд хэсэгт томоохон халдлага үйлджээ. Халдлагын үеэр энгийн иргэд болон цэргийн албан хаагчид амь үрэгдэж, олон хүн барьцаалагдсан байна. Энгийн иргэдийг зориудаар онилох, барьцаалах болон бусад хүчирхийллийн үйлдлийг олон улсын хүмүүнлэгийн эрх зүйн хүрээнд ноцтой зөрчил гэж үздэг. Үүний дараа Израил Газын зурваст өргөн хэмжээний цэргийн ажиллагаа эхлүүлж, удаан хугацааны дайн өрнөсөн юм. Дайны улмаас олон тооны палестин иргэн амь үрэгдэж, олон хүн шархадан, орон гэрээ орхин дүрвэж, орон сууц, эмнэлэг, сургууль болон бусад дэд бүтэц ихээхэн сүйдсэн байна. Хүмүүнлэгийн тусламжийн хүртээмж, хүнсний аюулгүй байдал, эрүүл мэндийн үйлчилгээ болон барьцаалагдсан хүмүүсийн асуудал олон улсын анхаарлын төвд оржээ. Эдгээр үйл явдал нь Хамасын зэвсэгт ажиллагаа, Газын зурвас дахь засаглал, Израилын цэргийн хариу арга хэмжээ болон энгийн иргэдийг хамгаалах асуудлын талаар олон улсын маргаан, дипломат хүчин чармайлтыг эрчимжүүлсэн байна.<ref>{{cite web |title=Country Reports on Terrorism 2023 |url=https://2021-2025.state.gov/reports/country-reports-on-terrorism-2023/ |publisher=United States Department of State}}</ref> == Үзэл баримтлал ба улс төрийн зорилго == Хамасын үзэл баримтлал нь суннит исламын шашин, Палестины үндэсний үзэл болон Израилын эсрэг эсэргүүцэлд тулгуурладаг. Тус хөдөлгөөн нь Палестины газар нутгийн статус, Израилтай харилцах харилцаа, Иерусалимын асуудал болон палестин дүрвэгсдийн эрхийн талаар өөрийн байр суурийг илэрхийлж ирсэн. Хамасын анхны дүрэмд исламын шашны улс төрийн үзэл санаа, Палестиныг бүхэлд нь чөлөөлөх зорилго болон Израилтай эвлэрэхийг эсэргүүцсэн байр суурь тусгагдсан байдаг. Мөн уг баримт бичигт еврейчүүдийн эсрэг үзэл санаа агуулсан хэсгүүд бий. Эдгээр агуулга нь тус хөдөлгөөнийг антисемитизмтай холбон шүүмжлэх үндэслэлүүдийн нэг болсон юм. 2017 оны улс төрийн баримт бичигт Хамас еврейчүүдийг шашин шүтлэгийнх нь улмаас бус, сионист төслийг улс төрийн эсэргүүцлийн бай гэж ялган тодорхойлсон боловч уг өөрчлөлт нь өмнөх дүрмийн үзэл санаатай харьцуулахад хэр хэмжээний бодит өөрчлөлт болсон талаар судлаачдын дунд санал зөрөлдөөн байдаг. Хамас Израил улсыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөөгүй хэвээр байв.<ref>{{cite journal |title=The Hamas Document of Principles: Can a Leopard Change Its Spots? |url=https://www.inss.org.il/strategic_assessment/the-hamas-document-of-principles-can-a-leopard-change-its-spots/ |journal=Strategic Assessment |publisher=Institute for National Security Studies |year=2017}}</ref> == Изз ад-Дин аль-Кассамын бригадууд == '''Изз ад-Дин аль-Кассамын бригадууд''' ({{lang-ar|كتائب الشهيد عز الدين القسام}}) нь Хамасын зэвсэгт жигүүр юм. Тус жигүүр нь Израилын эсрэг пуужингийн довтолгоо, зэвсэгт халдлага болон бусад цэргийн ажиллагаа явуулж ирсэн бөгөөд 2023 оны 10 сарын 7-ны халдлагад гол үүрэг гүйцэтгэсэн байна. Хамасын зэвсэгт жигүүрийн ажиллагаанд Израилын цэргийн объектын эсрэг халдлагаас гадна энгийн иргэдийн амь насанд хүрсэн бөмбөг дэлбэлэх ажиллагаа, пуужингийн довтолгоо болон барьцаалах үйлдлүүд багтсан. Энгийн иргэдийг зориудаар онилох, тэднийг барьцаалах болон ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдах нь олон улсын хүмүүнлэгийн эрх зүйн үндсэн зарчимтай зөрчилддөг. Америкийн Нэгдсэн Улс, Европын Холбоо болон бусад улс орон Хамас болон түүний зэвсэгт жигүүрт террорист байгууллагын статустай холбоотой хууль эрх зүйн арга хэмжээ авч ирсэн. Зарим улсын эрх зүйн тогтолцоо Хамасын бүхэл бүтэн байгууллагыг, зарим нь тодорхой салбар, хувь хүн эсвэл холбогдох байгууллагыг хамруулдаг тул жагсаалт, хориг арга хэмжээний хамрах хүрээг тус тусад нь авч үзэх шаардлагатай.<ref>{{cite web |title=Foreign Terrorist Organizations |url=https://2021-2025.state.gov/foreign-terrorist-organizations/ |publisher=United States Department of State}}</ref> == Нийгмийн үйл ажиллагаа ба дэмжлэгийн хүрээ == Хамас нь зэвсэгт болон улс төрийн үйл ажиллагаанаас гадна Газын зурваст сургууль, эмнэлэг, буяны байгууллага, шашны төв болон нийгмийн тусламжийн сүлжээтэй холбоотой үйл ажиллагаа явуулж ирсэн. Эдгээр үйлчилгээ нь зарим орон нутгийн иргэдэд боловсрол, эрүүл мэндийн үйлчилгээ болон материаллаг тусламж хүргэхэд оролцсон байна. Хамасын дэмжлэгийг тайлбарлахдаа зөвхөн шашны үзэл баримтлалаар хязгаарлах боломжгүй. Палестины улс төрийн дотоод өрсөлдөөн, Фатахын засаглалтай холбоотой олон нийтийн бухимдал, Израилын эзлэн түрэмгийлэл, эдийн засгийн хүндрэл болон нийгмийн халамжийн хүртээмж зэрэг хүчин зүйлс түүний улс төрийн байр сууринд нөлөөлж иржээ. Гэвч тус хөдөлгөөнийг дэмжих байдал нь Палестины бүх хүн амын үзэл бодлыг төлөөлөхгүй бөгөөд бүс нутаг, цаг хугацаа болон улс төрийн нөхцөл байдлаас хамааран өөрчлөгдөж ирсэн. Хамасын нийгмийн сүлжээ, санхүүжилт болон буяны байгууллагуудтай холбоотой харилцаа нь олон улсын хориг арга хэмжээ, санхүүгийн хяналтын гол сэдвүүдийн нэг юм. Зарим засгийн газар тус хөдөлгөөнтэй холбоотой санхүүжилтийн сүлжээг таслан зогсоох арга хэмжээ авдаг бол хүмүүнлэгийн байгууллагууд Газын зурвасын энгийн иргэдэд тусламж хүргэх боломжийг хадгалах шаардлагатайг онцолдог.<ref>{{cite web |title=Country Reports on Terrorism 2023 |url=https://2021-2025.state.gov/reports/country-reports-on-terrorism-2023/ |publisher=United States Department of State}}</ref> == Олон улсын эрх зүйн статус == Хамасын олон улсын эрх зүйн статус улс орон, байгууллага бүрд харилцан адилгүй байдаг. Америкийн Нэгдсэн Улс 1997 онд Хамасыг гадаадын террорист байгууллага гэж ангилсан. Европын Холбоо тус хөдөлгөөнийг террорист байгууллагын жагсаалтад оруулсан бөгөөд Их Британи, Канад, Шинэ Зеланд зэрэг улс ч холбогдох хууль тогтоомжийн хүрээнд террорист байгууллага гэж үздэг. Террорист байгууллагын жагсаалтад оруулах нь тухайн улсын хууль тогтоомжийн дагуу хөрөнгө царцаах, санхүүжилт хориглох, гишүүнчлэл болон материаллаг дэмжлэгт хязгаарлалт тавих зэрэг үр дагавартай байж болно. Гэхдээ эдгээр арга хэмжээний агуулга, хамрах хүрээ улс орон бүрд өөр байдаг. [[НҮБ]] нь Хамасыг бүхэлд нь дэлхий даяар мөрдөгдөх террорист байгууллагын нэгдсэн жагсаалтад оруулсан гэж ерөнхийлөн бичих нь оновчгүй. НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн хориг арга хэмжээний тогтолцоо болон гишүүн улс бүрийн үндэсний ангиллыг хооронд нь ялгаж ойлгох шаардлагатай. Мөн тухайн үеийн хууль эрх зүйн статусыг бичихдээ албан ёсны, шинэчлэгдсэн эх сурвалж ашиглах нь зүйтэй. == Олон нийтийн үнэлгээ ба шүүмжлэл == Хамасын талаар олон улсын болон Палестины олон нийтийн дунд харилцан адилгүй үнэлгээ байдаг. Зарим дэмжигч нь тус хөдөлгөөнийг Израилын эзлэн түрэмгийллийн эсрэг тэмцэгч, Палестины үндэсний эрхийн төлөөх байгууллага гэж үздэг. Харин шүүмжлэгчид нь энгийн иргэдийн эсрэг халдлага, Израилыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан байр суурь, авторитар шинжтэй засаглал болон Газын зурвасын улс төрийн хуваагдалд гүйцэтгэсэн үүргийг онцолдог. 2023 оны 10-р сарын 7-ны халдлага болон дараах дайны үеэр энгийн иргэдэд учирсан хохирол, барьцаалагдсан хүмүүсийн хувь заяа, Газын зурвасын хүмүүнлэгийн хямрал нь Хамас болон Израилын үйл ажиллагаанд олон улсын анхаарлыг төвлөрүүлсэн. Эдгээр асуудлыг үнэлэхдээ энгийн иргэдийг хамгаалах олон улсын хүмүүнлэгийн эрх зүйн зарчим, баримтад тулгуурласан мэдээлэл болон талуудын мэдэгдлийг хооронд нь ялгах шаардлагатай. == Мөн үзэх == * [[Палестин]] * [[Газын зурвас]] * [[Фатах]] * [[Палестиныг чөлөөлөх байгууллага]] * [[Израил–Палестины мөргөлдөөн]] * [[Мусульман ахан дүүс]] * [[Израил–Хамасын дайн]] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Хамас| ]] [[Ангилал:Палестины нам]] [[Ангилал:Ислам ба улс төр]] [[Ангилал:Исламын зэвсэгт байгууллага]] [[Ангилал:Партизаны байгууллага]] [[Ангилал:Суннизм]] [[Ангилал:Исламын байгууллага]] [[Ангилал:Исламын нам]] [[Ангилал:Антисемитизмын байгууллага]] [[Ангилал:Антисионизм]] [[Ангилал:1987 онд байгуулагдсан]] 268pg8mr454w04dn0cqrppoec36pfwx 0 10970 873935 679573 2026-10-22T01:36:15Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873935 wikitext text/x-wiki {{хянах}} '''Геополитик''' ({{lang-en|Geopolitics}}) нь [[газарзүй]]н байршил [[улс төр]], [[олон улсын харилцаа]]нд үзүүлэх нөлөөг судалдаг [[шинжлэх ухаан]]ы салбар юм. Өнөөг хүртэл шинжлэх ухааны бүтээлүүдэд “геополитик” гэсэн ойлголтыг бүрэн томъёолж, тодорхойлсон нь үгүй. Энэ нь бүх шинжлэх ухааны бүрдлийн онцлог шинжтэй. Геополитикийн судлах зүйлс, судалгааны обьектийн тухай маргаан бараг зуун жил болсон. Геополитик гэсэн ойлголт нь юуны өмнө ихээхэн өргөн хүрээгээр тайлбарлагдана. Энэ шинжлэх ухаан өөрийн хэлбэр төрх, шинж чанар байхгүй түүний хил эдийн засаг, улс төр, цэрэг-стратеги, байгалийн нөөц, экологи ба олон улсын харилцаа, гадаад бодлого зэрэг салбаруудын судлах зүйлтэй сүрхий холилдсон байдаг. Олон судлаачид геополитикийг улсын стратегийн чадавхид их нөлөө үзүүлдэг, хоорондоо харилцан нөлөөлдөг, газарзүй, түүх, улс төрийн ба бусад хүчин зүйлсийг цогцолбороор судалдаг гэж үздэг. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] удаан хугацаагаар геополитикийг түрэмгийлэгч гүрнүүдийн газар нутгийн эзлэн түрэмгийллээ зөвтгөдөг, хөрөнгөтний хуурамч шинжлэх ухаан гэж үзэж байв. ХХ зууны 80-аад онд энэ чиглэлийн шинжлэх ухааны үзэл санааг шинэчлэн үнэлсэн. 1989 оны Зөвлөлтийн философийн нэвтэрхий толь геополитикийг сөргөөр үнэлээгүй боловч түүнийг Барууны улс төрийн үзэл баримтал гэж тодорхойлон, ”Хүн амын нягтшил ба өсөлтийн хурдац, уур амьсгал, байгалийн нөөцийн илүүдэл буюу хомсдолоор илэрхийлэгдсэн орон зай, үндсэндээ янз бүрийн газар зүйн хүчин зүйлүүдээр урьдчилан илэрхийлэгдсэн төрийн бодлогын гадаад онцлог” гэж баталдаг. Шведийн эрдэмтэд Рудольф Челлен (1864-1922) шинжлэх ухаанд анх “геополитик”гэсэн ойлголтыг оруулж ирсэн. Энэ ухааныг тэр “Улс орныг газарзүйн биет буюу орон зайн үзэгдэл гэж үзэх сургааль” гэж тодорхойлсон. Үүнийг Германы “Zeitschrift fur Geopolitik” сэтгүүлд их нарийн тодорхойлсон байдаг. Геополитик нь дэлхийн улс төрийн үйл явдлуудын харилцааны тухай шинжлэх ухаан. Тэр газар зүйн суурин дээр, ялангуяа орон зай дахь улс төрийн биет ба түүний бүтцийн тухай судалдаг улс төрийн газарзүйд тулгуурлана. Түүнээс гадна улстөрийн амьдралд бүхэлд нь чиглэл өгдөг, улстөрийн үйл ажиллагааны зорилгыг хангах хэрэгсэл юм. Геополитик нь улс төрийг практик урлаг болно. Геополитик бол төр улсын газарзүйн оюун ухаан-сэтгэлгээ юм. Геополитик улсыг тогтвортой хувиршгүй байнгын зүйл биш, харин динамик хөдөлгөөнд ордог амьд зүйл гэж үздэг. Ийм хандлагыг Германы онолч (Фридрих Ратцель 1844-1904) санал болгосон. Орон зайн харьцаанаас үүссэн асуудлыг шийдэх зорилгоор гаргасан, улс орны түүнийг хүрээлэн буй орчинтой харилцах харилцааг геополитик судалдаг. Ратцелийн бодлоор улстөрийн газарзүйгээс ялгаатай нь геополитикт улсын хил буюу нутаг дэвсгэрийн хэмжээ, байрлал зэрэг асуудлыг сонирхдоггүй, түүний эдийн засаг, худалдаа, соёлыг судалдаг. Энэ бүхэн нь улстөрийн газарзүйн хүрээнд их хэмжээгээр хамаарч,улсын тогтвортой байдлын бичлэгээр хязгаарлагдах нь олонтаа боловч түүний өнгөрсөн хөгжлийн динамикийг мэдэж болно. Геополитик улстөрийн үзэгдлүүдийн орон зайн харилцааг, дэлхий, соёлын хүчин зүйлс дэх түүний нөлөөг судална. Судалгааны талбараас хамаарахгүй, улс төрийг газарзүй (утгаар илэрхийлэх)-гээр тайлбарлах завсрын шинжлэх ухаан юм. Улс төрд их татагддаг, улстөрийн үзэгдлүүдэд анхаарал нь төвлөрдөг, тэдгээр үзэгдлийн газар зүйн аспектуудад дүн шинжилгээ хийж, газарзүйн тайлбар өгөхийг оролддог. Улстөр судлаач Э.А.Поздняков геополитик бол улс орны эдийн засгийн ба экологийн аюулгүй байдал, цэрэг-улс төрийн сонирхолд нөлөөлөх, физик орчны хүчин зүйлсийг идэвхтэй ашиглах бодлогын боломжийг нууцаар судлахад гол анхаарлаа чиглүүлдэг гэж баталдаг. Бодит байдалд геополитик нь хүн амыг багтаасан нөөцийн тархалт ба түүнийг үр ашигтай ашиглах, улсын хил, нутаг дэвсгэрийн асуудалтай холбоотой бүхнийг судална. Ингээд геополитик нь орон зайг хянах тухай мэдлэгийн систем, шинжлэх ухаан гэж товч тодорхойлж болно.Геополитик нь орон зайг улс төр гэсэн үүднээс авч үздэг. Геополитик нь улс төрийн газар зүйтэй харьцуулбал их хувирамтгай хөдөлгөөнтөй юм. Энэ шинжлэх ухааны хүрээнд заавар буюу сургааль номлолын ба үнэлгээ-үзэл баримтлалын гэсэн 2 чиглэлийг ялгаж болно. Эхний чиглэлд Германы Хаусхоферийн чиглэлийг, 2-р чиглэлд Англи-Америкийн (Макиндер, Спайкмен, Коен) чиглэлийг оруулж болох боловч эдгээр чиглэлийн хоорондох заагийг нарийвчлан гаргахад их хүнд байдаг. Геополитик орчин үеийн дэлхийг ихээхэн өөрчлөх чадвартай бодот агуулгаар дүүргэгдэн баяжуулагдсан байдаг. Геополитик олон салбарын шинжлэх ухааны сууринд тулгуурладаг учраас хэрэгжих боломжтой байдаг. Геополитик дэлхийг өөрчлөх бодит хэрэгсэл болдог төдийгүй, бүхнээс илүү тэргүүлэх улс орон ба эх газрын бодлогыг урьдчилан мэдээлэх түлхүүр болж байдаг. ==Геополитикийн эх сурвалжууд== Геополитик бол газарзүйн детерминизм, цэрэг-стратеги, соёл иргэншлийн онол гэсэн шинжлэх ухааны 3 хандлагад тулгуурлан өнгөрсөн зууны заагт үүссэн том салбар ухаан юм. Оросын эрдэмтэн биологич, түүхч, социологич ”Орос ба Европ” номыг зохиогч Н.Я.Данилевскийг(1922-1885) түүхийн үйл явцад соёл иргэншлийн хандлагын үндсийг тавигч гэж үздэг. Түүний бодлоор түүхийн тавцан дээр үйлчилдэг гол субькт нь улс эсвэл үндэстэн биш, харин томоохон соёл-шашны нийтлэг юм. Тэр түүнийгээ “соёл-түүхийн хэв шинж”гэж нэрлэсэн. Эдгээр нийтлэгийг хожим “соёл иргэншил”гэж нэрлэх болсон түүний ном 1868 онд гарсан байна. Оросын судлаачдын дотроос анх Данилевский Оросоос Европ хөндийрсөн санааг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй гаргасан юм. Энэ хөндийрлийн шалтгаан нь түүний бодлоор дэлхийн 2 хүчний соёл иргэншлийн зарчмын ялгаанд байна: Европ биднийг (Оросыг) өөрийнхөө гэж үздэггүй. Европчууд Орос ба славяныг харийнхан төдийгүй “дайсагналын эхлэл”гэдэг. Тэр “славчны түүх, соёлын хэв шинж”-ийг бэхжүүлэн хөгжүүлэх бодот зорилгод нийцсэн оросын гадаад бодлогыг хэрэгжүүлэх хамгийн чухал шаардлагуудыг томьёолсон. Хожим энэ зарчим нэг соёл иргэншлийн нөлөөллийн бүс - “их орон зай” нэртэй болсон. XIX зууны эцэс ХХ эхээр Н.Я.Данилевскийн үзэл баримтлалыг Оросын философич К.Н.Леонтьев (1831-1891), Германы философич О.Шпенглер (1880-1997), Оросын эрдэмтэн евразич П.Н.Савицкий (1895-1968), түүний шавь Л.Н.Гумилев(1912-1992)хөгжүүлсэн. Нэлээд тууштай үзэж, энэ үзэл баримтлалыг хөгжүүлсэн хүн нь английн нэрт эрдэмтэн, түүхч, социологич Арнольд Тойнби (1889-1975) юм. ”түүхийг ойлгох нь”нэгэн сэдэвт бүтээлдээ тэр соёл иргэншлйин онцгой хэв шинжид “үнэн алдарт орос”-ыг ялгасан юм. Тойнби “Эсэргүүцэл ба Хариу шиг”соёл иргэншлийн хөгжил, эх үүсвэрийн үндсэн онолыг санал болгосон юм. Соёл иргэншлийн онол ХХ зууны эцэст геополитикч эрдэмтдийн ухаан санааг эзэмдсэн. Иймэрхүү олон маргаан нь Харвардын Их Сургуулийн профессор Самуэль Хантигтоны (1927 онд төрсөн) “соёл иргэншлийн мөргөлдөөн” (1993 он) номыг гаргахад хүргэсэн. Зохиогч XXI зуунд сөргөлдөөний үндсэн эх сурвалж нь эдийн засаг буюу үзэл санаа биш, харин соёл иргэншлийн ялгаа байх болно гэсэн. Тэр “соёл иргэншлийн мөргөлдөөн” дэлхийн улс төрийн зонхилогч хүчин зүйл болно гэж үзсэн. Соёл иргэншлүүдийн хоорондох хагарлын шугам нь ирээдүйн фронтуудын шугам болно. XXI зууны дэлхий дүр зураг “долоо найман том соёл иргэншлийн хамтын ажиллагаа ба харилцан үйлчлэлийн үр дүн”шиг харагдаж, түүний дотор “үнэн алдарт орос” баруунжих албадлагын эсрэг зогсох болно. Соёл иргэншлийн онолыг боловсруулсан эрдэмтдийн бодлоор түүний газарзүйн хил нь их гүрний “бодот” нөлөөний зааг, амьдралын сонирхол ба цэрэг улс төрийн хяналтан дахь нутаг дэвсгэрийн хүрээгээр тодорхойлогдоно. Ийм аргазүйн хандлагаар геополитикт газрзүйн бүсээс тухайн шинжлэх ухааныг гаргах хандлага ажиглагдаж, түүний олон талт салбар ухаан болохыг харж болно. Геополитикийн 2 дахь эх сурвалжыг олон эрдэмтэд цэрэг стратегийн онол гэж үздэг. Тийм онолын нэртэй зохиогч нь Н. Макиавелли /1469 -1527 /, К . фон Клаузевиц /1780 - 1831/ , Х.И. Мольтке /1848 -1916/ -нарыг гэж үздэг. Гэвч эдгээр онолыг гүнзгийрүүлэх, боловсруулахад АНУ- ын тэнгисийн цэргийн онолч, түүхч Альфред мэхен /1840 -1914/ -ний бүтээл их нөлөө үзүүлсэн 1890 онд адмирал эрдэмтэний гол бүтээл “Түүхэн дэх тэнгисийн хүчний нөлөө” ном хэвлэгдэв. 1900 онд хэвлэгдсэн “Азийн асуудал ба түүний олон улсын бодлого дахь нөлөөлөл” номыг Мэхен бичсэн юм. Зохиогч “Эрэг орчмийн үндэстэн” нэр томъёог гаргаж шинжлэх ухааны эргэлтэнд оруулсан. Дэлхийн орон зайд 30-р ба 40-р зэргэдийг –сөргөлдөөний бүс” гэж А.Мэхен онцгойлон ялгаж, энэ бүсэд Евроазийн эх газрын цөмд тулгуурласан “хуурай газрын гүрнүүд”(Орос), ба далайн уудмыг хянадаг “тэнгисийн гүрний”(Англи) сонирхлууд мөргөлдөж, бодот улстөрийн санаа зоригийн хамаарлын гадна зайлшгүй орших улсууд энд байрладаг. Тэнгисийн гүрэн Евроазийн гүн эх газрын гүрэнг холдуулж шахахын тулд эсрэг талаа хүрэээлсэн тэнгисийн цэргийн баазыг байгуулж болох эрэг орчмын үндэстнийг хяналтандаа авч эрэг орчмын нутаг дэвсгэрийг эзлэх нь чухал. Цэрэг стратегийн үзэл баримтлалыг боловсруулагч нь Оросын генерал фельдмаршал Д.А.Милютин (оросын сүүлчийн фельдмаршал, 1816-1912) байв. Цэрэг стратегийн онол, геополитиктийн аргазүйд тэр эсрэг талын ихээхэн нутаг дэвсгэр хянах боломжтой түлхүүр цэг, бүсийн санааг оруулсан. [[Манай эрин]] үед сансрын технологийн үе (батлан хамгаалах, харилцаа холбоо) зэрэг хандлага чанарын шинэ ач холбогдолтой болж байна. 3-дахь геополитиктийн онолын эх сурвалж нь танин мэдэхүйн нэлээд эртний эх сурвалж болох газарзүйн детерминизмын үзэл баримтлал болно. Хүний түүхэнд газарзүйн орчны нөлөөний тухай санаа (уур амьсгал, гол мөрөн, тэнгис) Геродот, Гиппократ, Фукидида зэрэг эртний сэтгэгчдэд байсан. Полибий (МЭӨ 200-120 оны орчим ) Аркадийн оршин суугчдын хатуу зан авирыг бүрхэг, хүйтэн цаг агаар зонхилдогтой холбон тайлбарлаж: энэ ... шалтгаанаар ард түмнүүдийн ихэнхэд байдаг арьс өнгө,биеийн байгууламж, зан авирын эрс ялгаатай байдал бүрддэг гэжээ. Аристотель (МЭӨ 384-322) “Улс төр” бүтээлдээ Крит арлын геополитиктийн байрлалын онцлогийг: крит арал Пелопонес хойгоос ба азиас... холгүй зайтай оршдог,бараг эргэн тойрон грекийн суурингуудаар хүрээлэгдсэн, тэнгистэй нийлсэн хосгүй газарзүйн байрлалтай Грект ноёрхоход чухал газар гэж тэмдэглэсэн. Газарзүйн их нээлтийн Европын үе нь газарзүйн детерминизмын сургаалийн хөгжилд шинэ үе шатыг эхлүүлэв. Францын эрдэмтэн Жан Боден (1530-1596) “Төр улсын тухай зургаан ном” бүтээлдээ газарзүйн детерминизмын асуудал дахь сонирхолыг шинээр тавьсан байна. Төрийн байгууламж дахь өөрчлөлт ба ялгааг тэр 3 шалтгаанаар тайлбарласан: Бурханлаг хүч,хүний санаа зориг ба байгалийн нөлөө. Байгалийн нөлөөлөх хүчээр 1-р байранд газарзүйн шалтгааныг тавьж, харин бүх газарзүйн хүчин зүйлээс уур амьсгалд хамгийн их ач холбогдол өгсөн. Дэлхийн бөмбөрцгийг Ж.Боден 3 хэсэгт хуваасан: экваторын халуун, туйлын хүйтэн ба дунд зэргийн сэрүүн. Грекийн сэтгэгч Полибийтай адил тэр ард түмний зан чанар юуны өмнө хөгжиж буй газар орны уур амьсгалын нөхцлөөс хамаарна гэж баталсан. Хойд талд их хүчтэй биерхүү дайнч, өмнөдөд илүү авьяаслаг хүмүүс амьдардаг. Ж.Боден “цэргийн агуу удирдагч хойноос, харин урлагийнхан, философчид ба математикчид өмнө зүгт төрдөг” гэсэн нь түүхийг зөвөөр бодож байжээ. Газарзүйн детерминизмын санаа XYIII-XIX зуунд их тархав. Ялангуяа энэ нь Францад их түгэв. Францын соён гэгээрүүлэгч, философич Шарль Монтескье (1689-1755) 1748 онд хэвлэгдсэн “Хуулиудын санаа зоригийн тухай” бүтээлдээ төрийн байгууллагын хууль гаргах үндсэн шалтгаан нь уур амьсгалын онцлог гэжээ. Монтескьегийн саналаар хүйтэн уур амьсгалд хүмүүс ихээхэн ёс суртахуунтай байдаг. Сэрүүн газрын хүмүүсийн [[ёс суртахуун]] тогтворгүй учир нь энэ уур амьсгалын тодорхой шинж нь хүнд тогтвортой байдлыг хангалттай өгдөггүй. Харин халуун уур амьсгал Монтескьегийн бодлоор хүний зан чанарыг сулруулж, боолчлол хөгжихөд хүргэв. Жишээлбэл түүхч Генри Бокль (1821-1862) зэрэг газарзүйн детерминизмыг баримтлагчид Англид байсан боловч энэ нь Германд хамгийн их тархсан: философич Иоган Готфрид Гердер (1744-1803), газарзүйч байгаль судлаач Александр фон Гумбольдт (1769-1859) соёл иргэншлийн хөгжилд дэлхийн зургийг өгсөн газарзүй хамгийн их нөлөөлдөг гэсэн тухайлбал, уур амьсгал,хөрс,газарзүйн байрлал. Германы газарзүйч Карл Риттер (1779-1859) “суга татах боломжгүй мянга мянган зууралдсан үндэс бүхий газар шороотой хүний оршин тогтнох нь холбоотой” гэж баталсан. Эдгээр хүчин зүйлсийг тууштай, нэлээн гүн бусад зүйлстэй харьцуулсан нь Германы Ф.Ратцель, Шведийн Р.Челлен нарын эрдэмтэд юм. ==Геополитикийн ойлголтууд== Бүх геополитикийн онол энэ шинжлэх ухааны үндсэн категор орон зайг хянахыг хөгжүүлдэг нь хууль юм. Улстөрийн институтын зүгээс геополитик нь орон зайг хянах хэлбэр, механизм, боломж, үндсийг нэн түрүүн улс ба удсуудын холбооны талаас судалдаг. Улсын хянаж буй буюу хянахыг эрмэлзэж буй нутаг дэвсгэр нь бүхнээс илүү хөгжлийн түвшин, бусад зүйстэй холбоотой эзэмшлийн төвийн шинжтэй. Улс буюу улсуудын холбооны хянаж буй орон зайг ямагт геополитикийн талбар гэж нэрлэдэг. Геополитикч К.В.плешаков төсөөтэй талбаруудад ийм ангилал санал болгосон. <!--[if !supportLists]-->v <!--[endif]-->Эндемик(грекээр endemos-орон нутгийн) талбар-улс удаан хугацаагаар хянадаг орон зай. Энэ нутаг дэвсгарт тухайн үндэстний нийтлэгийг хөршүүд нь мэддэг (Оросын түүхэн газрыг үг үсэггүй (а,б-гүй) мэддэг нь бүх хөршүүд биш) <!--[if !supportLists]-->v <!--[endif]-->Хил орчмын талбар – тухайн улсын хяналтанд оршдог боловч хүн ам, эдийн засаг, улстөрийн эзэмшилт дутмаг нутаг юм. Хил залгаа улс заримдаа эдгээр нутаг дэвсгэрт хамаарагдахыг эрмэлздэг боловч бүгд түүнийг өөрийнх шигээ үздэггүй. Яг ийм талбарын тоонд Оросын зүүн хойд муж Алс дорнодын бүсүүд , бас Кавказ, Калининград муж, Карель, ижил мөрөн дахь лалын анклав зэрэг Азийн уудам хэсэг хамрагддаг. <!--[if !supportLists]-->v <!--[endif]-->Солбицон салаавчилсан талбар - хил залгаа хэд хэдэн улсууд өрсөлддөг орон зай юм. Тийм орон зайд орос ба орос хэлтэн ард түмнүүд голлосон.ТУХН-д сайн дураар ороогүй хуучин ЗХУ-ын ихэнх нутаг дэвсгэр хамрагддаг. <!--[if !supportLists]-->v <!--[endif]-->Нэлэнхүй талбар –Үндэстний нийтлэгийг хяналтанд орших тасралтгүй орон зай. Үүнд өнөөгийн Оросын (Чеченийг оролцуулахгүй) ихэнх нутаг дэвсгэр ордог. Белорусстай ирээдүйд ухаалаг хандлагаар холбоонд орвол орон зайгаа өргөтгөх түүхэн боломжийг Орост өгнө. <!--[if !supportLists]-->v <!--[endif]--> Геополитикийн тулгуур цэг – нутаг нь аль нэг улсын хянадаг нэлэнхүй талбарын гадна орших боловч энэ нутаг дэвсгарийн харилцаа холбоог өөр улсууд хянадаг. Жишээлбэл: Оросын тулгуур цэг нь одоо Калининград муж. <!--[if !supportLists]-->v <!--[endif]-->Метаполе – Нэгэн зэрэг хэд хэдэн улс орон эзэмшиж буй орон зай. Энэ эзэмшилт нь ямагт гадны геополитикийн шахалтан доор болж байдаг.Одоо Оросыг ингэж “эзэмших”эдийн засаг,үзэл санаа,шашны үйл явц болж байна. Нэлээд эртнээс геополитикийн орон зай эзэмшилтэд янз бүрийн хяналтын хэлбэрүүд мэдэгдэх болсон.Энэ нь цэрэг,улстөр,эдийн засаг,хүн ам,харилцаа холбоо,шашны болон бусад хэлбэрийн хяналтууд юм.ХХ зууны эцэст мэдээлэл – үзэл санаа,технологи ба соёл иргэншил – соёлын хяналт ихээхэн үүрэг гүйцэтгэж байна. Эдгээр хяналтын хэлбэрүүд юуны өмнө газарзүй, эдийн засаг, цэрэг, хүн ам, улс төр, соёл – шашин, угсаатны зэрэг олон улсын харилцан нөлөөлөлд бүх хүчин зүйлсийг тооцохыг шаарддаг геополитикийн хандлага шиг ямагт олон төрлийн хослолыг ашигладаг. Геополитикийн харилцаа – энэ нь дэлхийн янз бүрийн хүчнүүдийн тэмцэл ба харьцангуй нийлмэл байдал юм. Энэ тэмцэл ямагт хуурай газар ба тэнгис,төв ба зах хязгаар зэрэг эсрэг тулсан байдаг.Дэлхийн түүхэн үйл явцуудад нэгдмэл байдал нь цаг хугацааны үзэгдэл юм.Их Британийн нэрт улстөрч Уинстон Черчилл (1874-1965) Англид мөнхийн нөхөр,холбоотон байхгүй,харин түүнд мөнхийн улстөрийн (геополитик) сонирхол бий гэсэн санааг гаргасан.Иймд эсрэг тулсан тэмцэл нь үнэмлэхүй төдий юм.Эндээс геополитикийн чухал ойлголт болох хүчний тэнцвэр гарна.ЗХУ-ын Беловежийн бутралын дараа дэлхий дэх хүчний тэнцвэр өөрчлөглсөн. Дэлхий нэг туйлтай болсон.Өрнөдийнхөн энэ нөхцөл байдлыг ашиглан дэлхийн тавцан дээр тоглоомын дүрмээ орос тулган,Оросыг багтаасан дэлхийн шинэ дэг журам тогтоохыг оролдож байна.Энэ нь бүх дэлхийг урьдчилан харах боломжгүй аюулд хүргэж байна. Геополитикийн чухал ойлголт бол хилүүдийг тоймлон өгүүлсэн улс төрийн орон зай юм.Улстөрийн орон зай бол төр улсын нэг гол шинж.Түүүний аюулгүй байдлын хүчин зүйл илрэн гарснаар тодорхой хил тогтоодог. Геополитикт улсуудын хооронд орон зайн харилцаа чухал үүрэг гүйцэтгэдэг.Тийм чанараар хил хязгаар илрэн гардаг.Улстөрийн орон зайг нэгтгэх,эзэмших,хяналт тавихын төлөө тэмцэл хэзээ эхэлнэ геополитикийн хилийн асуудлууд ямагт үүсч байдаг.Энэ онцлогийг Ратцель тэмдэглэсэн.Тухайлбал хилд өсөлт,хүч сулралт,энэ тогтолцооны өөрчлөлтийг мэдээлэх үүрэгтэй зах хязгаарын төрийн байгууллага байдаг.Германы Хаусхофер германы ард түмнийг геополитикийн мэдээгээр соёлжуулсан төдийгүй “хилийн мэдрэхүй”-тэй болгосон.Хил үргэлж хэвээрээ байдаг гэж үзэж болохгүй,хүний биеийн хамгаалах хэсэг арьс шиг тэлж агшдаг амьд байгууламж юм.Эртний грекийн туульсууд Эрт балар дивангар ба Артхашастрад хилийн асуудлууд тусгагдсан байдаг.Хамгийн нөхөрсөг улсуудын хооронд хүртэл хил ямагт тэдний улстөрийн сонирхлын стратегийн шугамын зааглалт болж байдаг. Хилийн асуудлыг анхлан судлагчдын нэг нь Их Британийн ноён Ж.Н.Керзон (1859-1925) болно.Ирээдүйн Энэтхэгийн хааны орлогч тэр зааг тогтоодог Азийн туршлагыг сайн судалж,азийн олон ард түмэн хатуу тогтоосон хилээс зайлсхийдаг нь тэдний нүүдлийн амьдралын хэв маяг ба ямар ч дүрэм заалт тогтоохыг хүлээн авдаггүйтэй холбоотой.Үндсэндээ европын орнуудын хувьд хил нт хатуу тогтоосон шугамын чанартай байв.Улсуудын хооронд хилийн хурц маргаантай үед буфер (зөөлөвч,бамбай,завсрын бүс) байгуулахыг Керзон заасан.Хил тодорхой үүрэг гүйцэтгэдэг: зохисгүй иргэдийн нэвтрэхийг хязгаарлах буюу хөөн гаргах,хил залгаа улсуудын иргэдийн хоорондох харилцааг хязгаарлах,нууцаар гаальгүй хил давуулах,гэмт хэрэгтнүүдийг зогсоох,хорих,гарч,орж буй бараанаас гаалийн татвар авах,орж буй валютын хөдөлгөөн,барааны хувь хэмжээг хянаж,нислэг,ариун цэврийн хяналт тавих.Хилүүдийг харьцангуй байдлын хувь хэмжээгээр нь байгалийн ба зохиомол гэж 2 хуваана.ЗХУ-ын задралаар хуучин ЗХУ-ын бүх хилийн дагуу асуудлууд хурцадсан.Үүнтэй холбоотойгоор цагаачлалын хүчин зүйл онцгой ач холбогдолтой болсон. Геополитикийн үндсэн ухагдахуун нь сонирхол гэсэн ойлголт юм.Улс үндэстний сонирхол юунд байгааг мэдсэнээр улсын стратегийн сонирхолыг юунд байгааг тодорхойлоход хялбар.Сонирхлууд нь ангийн,үндэстний,төрийн байж болно.Хэрвээ үндэстний улс бол байвал эдгээр сонирхлууд давхцаг.Дэлхий дээрх олон улсын амтдрал хүчтэй глобальчлалд орж байна.Тэр хэмжээгээр хүмүүс бие даасан ёс журмаа гээж, тэд бүгд өөрсдийн сонирхлоо хамгаадахыг илүү их эрмэлзэж,өөрсдийн хамаарагдах (угсаатан шашин анги бүлэг) нэгдмэл чанарт татагдаж, сэтгэлзүйн тааламжтай байдалд хүрдэг.Глобальчлагдах үйл явц бага угсаатныг нягтрууулан,шашны фундаментализмыг өргөжүүлдэг. М.С.Горбочевийн үед үндэсний үзлийн цалгиа ЗХУ-ыг нийт европын ороэ гэрт татан оруулах гэсэн түүний оролдлогод их нөлөөлсөн. Глобальчлал нь эрт бүрэлдсэн үндэстний давхрааг хүртэл хуулж “үндэстний цэвэрлэгээ” явуулан ,тэдний томоохон улстөрийн (автономи) өөртөө засан тохинох тэмүүллийг хүчтэй сэргээсэн.Угсаатны “галт уул”-ын оргилолтын үр дүнд дэлхийн улсуудын 20% нь нэгэн угсаатан (гомогени) болсон.Нэгэн угсаатны бүрэлдэхүүнтэй улсуудад “дээд”ба “доод”ангийн сонирхлууд давхцдаггүй нь янз бүрийн бүсийн оршин суугчдын сонирхлууд давхцдаггүй шиг юм.Өөрийн улсуудад амьдарч буй нэг үндэстний сонирхол ч давхцаж чаддаггүй (хуучин Герман,одоогийн Солонгос).Үндэсний улсын үндэсний сохирхол хэдий чинээ давхцахгүй байна тэнд “Их Хятад”,”Их Япон” гэх үндсэрхэг байдлыг илэрхий сурталчилан номлоно.Хэрэв төрийн сонирхлын тухай ярьвал олон асуудлууд хумигдана.Хамгийн гол төрийн сонирхлыг олон улсын бичиг баримтууд бүрдүүлдэг : НҮБ-ын дүрэм,НАТО ба Оросын харилцааны үндсэн баримт бичиг, Хельсинкийн зөвлөгөөний сүүлчийн баримт бичиг [[Ангилал:Геополитик| ]] 4l1scixlblhbvelzm5rpb3zug81ivlr 0 12966 873921 778958 2026-10-22T01:29:29Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873921 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|1914|1910-д он|20-р зуун}} ('''MCMXIV''') Аргын тооллоор нэгэн мянга есөн зуун арвандөрөвдүгээр оны модон бар жил. Григорийн он тооллоор буюу Латинаар Анно Домини гэж тоолдог болсноос хойшхи хоёр дахь мянганы 914 дэх жил, 20-р зууны 14 дэх он, 1910-аад оны тав дахь жил. Энэ жил дэлхийн I дайн эхэлж олон улсын нөхцөл байдал тогтворгүй болсон юм. == Онцлох үйл явдал == === Нэгдүгээр сар === * Нэгдүгээр сарын 1 - ОХУ-ын Санкт Петербург хотоос АНУ-ын Флорида мужийн Тампа хот хүртэл агаарын замаар олон хүн тээвэрлэх зорилго бүхий агаарын завь хөөрөв. Энэ нь дэлхийн агаарын тээврийн анхны зам болсон түүхтэй. ** Мексикийн босогчдын толгойлогч Панчо Виллагийн 6,000 цэрэг Холбооны армийн генерал Торибио Ортега Рамирезийн 4,000 цэргийг уулгалан довтолж Ожинага хотыг эзлэн авчээ. ** Францын уран зураач Шарль Гиннье "Шинэ цаг үе" сэтгүүлд неореализм урсгалын талаар томоохон нийтлэл бичив. * Нэгдүгээр сарын 2 - АНУ-ын арми хилийн хотод Мексикийн босогчид төвлөрч байгаатай холбогдуулан Улаан Загалмайн нийгэмлэгтэй хамтран явуулын эмнэлэг ажиллуулж, шархадсан хүмүүст тусалж эхлэв. Мексикийн арми босогчдын мэдэлд орсон хотыг агаараас бөмбөгдөж байсан билээ. * Нэгдүгээр сарын 3 - АНУ-Мексикийн хамтарсан цэргийн хүч Ожинага хотоос Мексикийн босогчдыг хөөн гаргав. * Нэгдүгээр сарын 5 - "Форд Мотор" компаний ажлын цагийг найм болгож, өдрийн хөлсийг 5 доллар болгов. * Нэгдүгээр сарын 7 - Османы эзэнт гүрний 200 цэргийг Ахмед Иззет Пашаг "Албанийн хаан" гэж зарлахад оролцож, түүний үзлийг дэмжсэн гэж үзэн баривчилжээ. ** Мексикийн босогчдын удирдагч Панчо Вилла Холливудын компанитай хамтарсан "Генерал Виллагийн амьдрал" нэртэй үзэл суртлын кино дэлгэцэнд гарав. * Нэгдүгээр сарын 10 - Бүгд найрамдах Хятад улсын ерөнхийлөгч Юань Шикай Хятадын хувьсгалын намыг татан буулгасны дараа өөрийгөө улсын шинэ хаан гэж зарлах бэлтгэлээ хангаж эхэлжээ. ** Археологич Т.И.Лоуренс, Леонард Вүүлли нар Палестиний Негев хотод судалгаа шинжилгээний ажлаа эхлүүлэв. * Нэгдүгээр сарын 11 - Монтенегрод парламентын сонгууль болж эрх баригч Жинхэнэ ардын нам ялагдал хүлээн эрх мэдлээ Ардын намд алджээ. * Нэгдүгээр сарын 12 - Өмнөх өдөр нь Сакүражима галт уул дэлбэрснээс шалтгаалан [[Япон]] улсад 6.7 магнитудын хүчтэй газар хөдлөлт болж 29 хүн амиа алдан, 120 айл орох оронгүй болжээ. Газар хөдлөлт тус улсын Кагожима мужийн Кюшю аралд болсон юм. * Нэгдүгээр сарын 14 - "Форд Мотор" компани "Модел Т" загвараа дамжлагын процессоор үйлдвэрлэж эхлэв. * Нэгдүгээр сарын 15 - Энэтхэгийн шинжлэх ухааны зөвлөлийн анхны хуралдаан болж Калькуттын их сургуулийн профессор Сир Ашүтош Мукержийг тэргүүнээрээ сонгожээ. * Нэгдүгээр сарын 16 - Энэтхэгийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч Махатма Ганди Өмнөд Африкийн дотоод хэргийн сайд Ян Смутстэй уулзаж Энэтхэгийн онцлог нөхцөл байдал, цаашид хэрэгжүүлэх үйл хэргийнхээ талаар ярилцав. * Нэгдүгээр сарын 17 - [[Шинэ Зеланд]] улсаас нисгэгчийн лиценз авсан анхны хүнээр Жозеф Жоел Хеммонд тодорчээ. Тэрээр Англиас Окленд хот руу нислэг үйлдсэн юм. * Нэгдүгээр сарын 18 - Өмнөд чөлөөлөх армийн удирдагч Эмилиано Запата, Мексикийн босогчдын удирдагч Хулиан Бланко нар нэгдэж Мексикийн ерөнхийлөгч Викториано Хуертагийн эсрэг төрийн эргэлт хийхээр болжээ. * Нэгдүгээр сарын 20 - Олон улсын далай тэнгисийн аюулгүй байдлын зөвлөл хуралдаж далайн тэнгисийн аюулгүй байдлын тухай бодлогын баримт бичгийг соёрхон батлав. Бодлогын баримт бичигт далайд гарсан аливаа хөлөг онгоц хөлгийн багт багтсан хүний тооноос давуулан аврах завь авч явах ёстой гэж тусгажээ. * Нэгдүгээр сарын 21 - "Дейли Телеграф" сонинд мэдээлснээр Сименс [[Токио]] компанйин ажилтан Карл Рихтер гэгч технолгийн нууцыг Японы тэнгисийн цэрэгт задруулжээ. Улмаар түүнд хоёр жилийн хорих ял оноосон ч Японы талаас ямар нэгэн сэжигтэй зүйл илрээгүй тул хэрэгсэхгүй болгов. * Нэгдүгээр сарын 22 - Албанийн ерөнхий сайд Исмайл Кемали өөрийн хүсэлтээр суудлаа өгөв. Дараагийн ерөнхий сайд томилогдтол ерөнхий сайдын үүргийг Фежзи Ализоти орлон гүйцэтгэхээр болжээ. * Нэгдүгээр сарын24 - Дэлхийн боксын дунд жингийн аваргын тэмцээн Австралийн Мельбурн хотод болж Данийн боксчин Вальдемар Холберг 20 үе тулалдсаны эцэст Рей Бронсоныг буулган авчээ. Гэвч тэрээр ердөө 23 хоногийн дараа цолоо алдсан юм. * Нэгдүгээр сарын 25 - Гайти улсын нийслэл Порт-о-Принс хотод ерөнхийлөгч Мишель Орестын засаглалыг эсэргүүцсэн жагсаал эмх замбараагүй байдал болон хувирчээ. ** Уран гулгалтын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний эмэгтэйчүүдийн төрөлд Унгарын уран гулгагч Опика фон Мерай Хорват түрүүлж аварга болжээ. * Нэгдүгээр сарын 26 - Боксын хөнгөн жингийн дэлхийн аваргын тэмцээнд Уэльсийн боксчин Перси Жонес ялалт байгуулснаар Британи, Европ, Дэлхийн аварга болсон анхны тамирчин болов. * Нэгдүгээр сарын 27 - Гайти улсын ерөнхийлөгч Мишель Орест эрх мэдлээсээ татгалзаж, шинэчлэгчид засгийн эрхэнд гарчээ. * Нэгдүгээр сарын 28 - АНУ-ын Калифорни мужийн Беверли Хиллс хот байгуулагдав. * Нэгдүгээр сарын 29 - Хятадын Ганхвей мужийн Лиуанчоу хотод Бай Ланг цэргийн удирдлага дор нэгдэж 1,300 иргэнийг хоморголон устгажээ. ** АНУ-ын ерөнхийлөгч Вүүдроу Вильсон Германы эзэн хаан II Вилгельмд төрсөн өдрийн мэндчилгээг утасгүй цахилгаан холбоо дамжуулан хүргэсэн нь дэлхийн түүхэнд анхны тохиол болов. * Нэгдүгээр сарын 30 - АНУ-ын арми Мексикийн босогчдын удирдагч Панчо Виллаг "Олон улсын дайны ёс зүйг" ноцтой зөрчсөн гэж үзэн ард түмнийхээ эсрэг дайн өдөөсөн гэж буруутгажээ. * Нэгдүгээр сарын 31 - Мексикийн 10,000 хүнтэй холбооны арми Торреон хотыг Панчо Виллагийн цэргүүдээс хамгаалжээ. === Хоёрдугаар сар === * Хоёрдугаар сарын 2 - Энэ өдөр анх удаа Монгол Улсын Дээд, Доод хурал байгуулагдсан байна. Улс төрийн аливаа хүнд хэргийг бүгдээр нийлж шүүмжлэн хэлэлцэж олны бодлогыг нийлүүлэх зорилгоор Улсын хурлыг 2 танхимтайгаар байгуулах тухай шийдвэрийг ийнхүү гаргасан байдаг. ** Алдарт жүжигчин [[Чарльз Спенсер Чаплин]] "Амьдралаа босгоё" кинонд тоглос нь замналынх нь анхны кино байв. * Хоёрдугаар сарын 3 - Америкийн инженер Уиллис Каррьер агааржуулагчийн загварыг гаргаж патент авчээ. * Хоёрдугаар сарын 5 - Адольф Гитлер цэрэгт татагдахын тулд Сальцбург хотноо цэргийн үзлэгт орсон ч сэтгэлзүйн байдлаасаа болж тэнцсэнгүй. * Хоёрдугаар сарын 7 - [[Чарльз Спенсер Чаплин]] "Венецийн хүүхдийн авто уралдаан" кинонд тоглож, бренд болсон "Хэсүүлч эр"-ийн дүрээ олонд таниулжээ. * Хоёрдугаар сарын 8 - Люксембургийн хөлбөмбөгийн шигшээ баг анхны тоглолтоо Францын багтай хийж 5-4 онооны харьцаагаар хожсон нь хөлбөмбөгийн спортын түүхэнд анхны тоглолтод хожсон цорын ганц баг болгосон юм. ** Гайти улсын 24 дэх ерөнхийлөгчөөр Оресте Замор сонгогджээ. Гэвч түүний засаглал наймхан сар л үргэлжилсэн юм. ** Германы агаарын бөмбөлөг хөөргөгч Ханс Берлинер хоёр туслахынхаа хамт зохион бүтээсэн бөмбөлөгөө хөөргөж 3,053 км-ын өндөрт гаргажээ. Энэ нь дэлхийн түүхэнд анхны тохиолдол болсон билээ. Гурван өдрийн дараа тэдний хөөргөсөн бөмбөлөг Оросын Перм хотод унасан байна. * Хоёрдугаар сарын 10 - Колумби улсад 1860 оноос хойш анх удаа ерөнхийлөгчийн сонгууль зохион байгуулагдав. Ерөнхийлөгчийн сонгуульд хэний ч таамаглаагүй байсан Консерватив намын Хосе Висенте Конча ялалт байгуулжээ. Тэрээр нийт сонгогчдын 80 хувийн саналаар ялалт байгуулсан байна. * Хоёрдугаар сарын 11 - Османы эзэнт гүрэн Истанбул хотыг цахилгаанаар хангах "Силахтарагагын цахилгаан станц"-ыг ашиглалтад оруулжээ. Тус цахилгаан станц 1983 оныг хүртэл хэвийн ажилласан юм. * Хоёрдугаар сарын 12 - Оросын хаан II Николай ерөнхий сайдын суудалд Владимир Коковцовыг томилжээ. * Хоёрдугаар сарын 13 - АНУ-д зохиогчийн эрхийг хамгаалах зорилгоор Хөгжмийн зохиолч, зохиолч, хэвлэн нийтлэгчдийн холбоо байгуулагджээ. * Хоёрдугаар сарын 14 - Японы нийслэл Токио хотод армийн цэргүүд авлига авч байсныг эсэргүүцэн олон нийтийг хамарсан эмх замбараагүй байдал болов. * Хоёрдугаар сарын 17 - Шведын ерөнхий сайд Карл Стааф улстөрийн нөхцөл байдлаас шалтгаалан өөрийн хүсэлтээр суудлаа өгөв. Түүний орыг Хьялмар Хаммарскёлд залгасан юм. * Хоёрдугаар сарын 18 - Мексикийн хувьсгалын толгойлогч Панчо Вилла өөрийн амь насаа 500,000 ам.доллараар даатгуулав. * Хоёрдугаар сарын 20 - Германы социалист тэмцэгч Роза Люксембургыг шүүх хурал болов. Шүүх хурлын үеэр тэрээр "Би дайныг эсэргүүцдэг. Энэ бол олон нийтийг зэрлэг, нийгмийн бус, хүнээ хөнөөх амьтан болгон хувиргадаг гэж үздэг" гэж мэдэгджээ. Түүнд Франкфуртын шүүх нэг жилийн хорих ял оноосон юм. * Хоёрдугаар сарын 21 - Хятадын цэрэг Бай Лангын удирдлаганд цэргүүд олноор нэгдэж "Цагаан чоно" ажиллагааны төлөвлөгөөгөө боловсруулжээ. * Хоёрдугаар сарын 23 - Болгарт парламентын сонгууль болж Ардын либерал нам болон Залуу либералуудын нэгдсэн нам 245 суудлын 126 суудлыг авч ялалт байгуулжээ. * Хоёрдугаар сарын 25 - Цагаан ордоны сурвалжлагчдын холбоо байгуулагджээ. Хэдийгээр олон нийт Вүүдроу Вильсон сэтгүүлчдийг өөрийн мэдэлд эргүүлэх гэж байна гэж үзсэн ч амьдрал дээр нь энэ хардалт батлагдаагүй юм. * Хоёрдугаар сарын 27 - АНУ-ын экс ерөнхийлөгч Теодор Рүүзвельт, Бразилийн аялагч Кандидо Рондон нар Амазоны ширэнгэн ойг судлах ажилдаа гарчээ. Тэд 58 өдөр ширэнгэн ойн амьтан ургамал, байгалийн тогтоц зэргийг судалсан юм. * Хоёрдугаар сарын 28 - Грекын автономит Умард Эпирус муж салан тусгаарлаж, улс болсоноо зарлажээ. === Гуравдугаар сар === * Гуравдугаар сарын 1 - Бүгд найрамдах Хятад улс Олон улсын шуудангийн холбоонд элсчээ. ** Бразилийн ерөнхийлөгчийн сонгуульд Минейрогийн бүгд найрамдах намаас нэр дэвшсэн Венцеслау Брас нийт сонгогчдын 90 хувийн санал авч итгэмээргүй ялалт байгуулав. * Гуравдугаар сарын 4 - Өмнөд Африкын Франкфорт Марсала хотыг холбосон төмөр замын шугам нээгджээ. Энэ нь тус улсын түүхэнд төмөр замын анхны шугам болсон юм. ** Британи Америкийн хамтарсан хамтарсан баг Мексикт амиа алдсан Уиллиам С.Бентоны амь насыг Мексикийн босогчдын тэргүүн Венуситиано Карранца нарын босогчид буудан хороосон болохыг тогтоожээ. * Гуравдугаар сарын 7 - Албанийн хунтайж Виллиам хаан ширээнд суув. * Гуравдугаар сарын 9 - Орос Хятадын хэлэлцээрийг зөрчиж түрэмгийлсэн хятад цэргийг эгүүлэн, баривчлагдсан сайд Галсандашийг буцаах тухай орос консулд хүссэн бичиг явуулав. Уг бичигт “Хятад засгийн газраас тийнхүү эрхэм улстай нэгэнт хэлэлцсэнийг хэрэгсэхгүй, харин манай хязгаарын дотор сэмхэн цэрэг оруулж монгол улсын сайдын биеийг шууд барин аваачсан нь учир сэжиглэлтэй болсон тул сайд Егүзэр хутагт ламыг хурдлан тавиулж, эргүүлэн ирүүлэх зэргийг гүйцэтгэн шийтгэж тусламж үзүүлэн хариу ирүүлэх ажаамуй" гэжээ. ** Мексикийн босогчдын удирдагч Эмилиано Запатагын тушаалаар Хесус Сальгадогын удирдлага дор Гуерерогийн Чилпанчинго хотыг эзлэхээр хөдлөв. * Гуравдугаар сарын 12 - АНУ-ын баруун эрэг, дэлхийн баруун талын газар нутгуудад сарны хиртэлт тохиожээ. * Гуравдугаар сарын 14 - Япон улсын Хоншү арлын Акита мужид 7.0 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 94 хүн амиа алдаж, 640 өрх орох оронгүй болов. * Гуравдугаар сарын 16 - Шинэ тулгар улсаа сэргээн мандуулах үйл хэрэгт ихэс дээдэс, харц доодосгүй чармайн зүтгэж, янз бүрийн санаа онол дэвшүүлж байв. Үүний нэг нь Улсын Хурал болно. Улсын Хурлыг байгуулах санааг Дотоод Яамны тэргvvн сайд, Чин сүжигт үнэн бишрэлт чин ван, да лам Г.Цэрэнчимэд сэдэж санаачилжээ. Улсын Дээд Хурал нь олон яамдын тэргүүн, дэд сайд, засаг ба засаг бус ван гүн, бэйл, бэйс, их Шавь, Хөлөн Буйр, Дарьганга, Цахарын зэрэг газрын бүгдийн дарга, нийт 50-60 хvнээс бүрдэж байжээ. ** Францын төрийн сайд Жозеф Кайллогийн эхнэр Хенрьет Кайлло "Ле фигаро" сонины эрхлэгч Гастон Калметтыг хороожээ. * Гуравдугаар сарын 17 - АНУ-ын Нью-Йорк хотын Бронкс дүүрэгт Др. Томас Х.Көртин ногоон өнгөтэй шар айраг зохион бүтээв. * Гуравдугаар сарын 18 - Оросын Дон голын хөвөөнд хүчтэй шуурга болж 3,000 хүн голд живэн амиа алджээ. * Гуравдугаар сарын 20 - Мексикийн босогчдын удирдагч Панчо Вилла Торреон хотыг эргэн мэдэлдээ авахаар 12,000 цэргийг илгээв. Тухайн үед Торреон хотод холбооны армийн 9,000 цэрэг байрлаж байсан юм. * Гуравдугаар сарын 22 - Аргентинд парламентын сонгууль болж Иргэдийн радикал холбоо ялалт байгуулж Төлөөлөгчдийн танхимд олонх болов. ** Мексикийн босогчдын удирдагч Панчо Вилла дөрвөн хоног тулалдсаны эцэст Торреон хотыг эргүүлэн хяналтанд авчээ. Тулааны үеэр 1,000 хүн амиа алдаж, 3,000 хүн шархадсан байна. * Гуравдугаар сарын 24 - Японы найм дахь ерөнхий сайд Ямамото Гоннохёо үүрэгт ажлаа өөрийн хүсэлтээр өгөв. Тэрээр "Сименс" болон "Викерс" зэрэг гадны компаниудтай холбогдсон дуулианаас болж ажлаа өгсөн байна. * Гуравдугаар сарын 27 - Бельгийн мэс засалч Альберт Хөстин цусны цагаан бөөмийн хагалгаа гүйцэтгэжээ. * Гуравдугаар сарын 31 - Португалийн хөлбөмбөгийн холбоо Лисабон хотноо байгуулагдав. === Дөрөвдүгээр сар === * Дөрөвдүгээр сарын 2 - Мексикийн босогчдын тэргүүн Панчо Вилла Босогчдын удирдагч Венустиано Карранцад Торреон хотыг хэрхэн эзлэсэн тухайгаа цахилгаан мэдээгээр мэдэгджээ. ** АНУ-ын тэнгисийн цэргийн "Дельфин" хөлөг онгоц боомт хот Тампико хотод Мексикийн хувьсгалын ойг тэмдэглэн ёслолын буудлага үйлдэв. * Дөрөвдүгээр сарын 5 - Мексикийн хувьсгалын удирдагч Венустиано Карранцагийн тушаалаар Панчо Вилла хошууч Рудольфо Фиеррод тушаал огч Британийн фермер Уиллиам С.Бентоныг хороосон болохыг тогтоожээ. * Дөрөвдүгээр сарын 6 - Хятадын Гуанжоу хотод Ромын Католик сүм байгуулагдав. ** Каталоны нэгдсэн дөрвөн муж Испанийн парламенттай хэлэлцээр хийж хоёр талын худалдааны эргэлт, цаашдын нөхцөл байдлын талаар ярилцжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 7 - Шведийн парламентын сонгуульд Үйл хэргийн нам ялалт байгуулж, олонх болов. * Дөрөвдүгээр сарын 9 - АНУ-ын тэнгисийн цэрэг Мексикийн нутагт нэвтрэв. Нэвтэрсэн даруйд нь Америкийн найман цэргийг Мексикийн засаг захиргаа баривчилжээ. Мексикийн ерөнхийлөгч Викториано Хуерта АНУ-ын засгийн газар болон батлан хамгаалах яам энэ үйлдэлдээ албан ёсоор уучлал хүсэх ёстой гэж мэдэгдэв. * Дөрөвдүгээр сарын 11 - Парис хот алдарт Эйфелийн цамхагийн 25 жилийн ойг тэмдэглэв. * Англи хэл дээрх анхны бүрэн хэмжээний жүжиг "Пигмалион" Лондон хотын Эзэн хааны театрт тоглогдов. Жүжгийн зохиолыг Жорж Бернард Шоу бичсэн байна. * Дөрөвдүгээр сарын 12 - Улсын хурлын газрыг байгуулахыг хүсч айлтгасныг Богд хаан зөвшөөрөн бичиг цохов. Уг бичигт “Дэлхий дахины олон хүчирхэг бөгөөд баян боловсорсон улс цөм Улсын хурал нээн шийтгэж, төлөөнөө хүн гаргаж, Дээд хуралд улс төрийн ашиг зовлонг хэлэлцэх ба Доод хуралд газар орон дор тус бүхий их төлөвийг тайлбарлан хэлэлцэх дор тус тус тэргүүн байгуулж, нийтийн бодлого нэгтгэснээс бүх хүчнийг олжихуй. Манай улс хурлын тэргүүн, төлөөний хүн энэ удаа сонгон гаргасан үгүй хэмээвч харьяат сайд түшмэд нийтээр газар орны байдлын төлвийг төсөвлөн мэдэж чадахын тул, зүй нь урьдаар Улсын Дээд, Доод хэмээх 2 хурлыг үүсгэн шийтгэсүгэй" гэжээ. ** Оросын хаан II Николай улаан өндөгний баярыг тохиолдуулан Францын уран гарт Петер Карл Фабержээр хийлгэсэн эрдэнийн шигтгээ бүхий өндөгийг эхнэр, хатан Александро Фёдоровнад бэлэглэжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 14-18 - Олон улсын эрүүгийн гэмт хэрэгтэй тэмцэх цагдаагийн зөвлөл Монако хотноо хуралджээ. Хурлаар Ази, Европ, Америкад эрс нэмэгдэх болсон гэмт хэрэгтэй хэрхэн тэмцэх талаар ярилцсан байна. * Дөрөвдүгээр сарын 16 - Японы тав дахь ерөнхий сайд Шигенобү Окүма албан ёсоор суудалдаа суужээ. Тэрээр Тайшо эзэн хааны зарлигаар өмнөх ерөнхий сайдтай холбогдсон авлигын хэргийг нэн даруй шийдвэрлэхээр мөрдөн шалгах ажиллагааг эхлүүлсэн байна. * Дөрөвдүгээр сарын 17 - Хаант Орос улс Монголын эзэнт гүрэн, Манж Чин гүрний харьяанд байсан Тагна Урианхайн газар нутгийг эгнээндээ нэгтгэж, хамтатган захирахаар болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 19 - Венесуэлийн ерөнхийлөгч Хуан Висенте Гомез албан тушаалаасаа огцорсны дараа ерөнхийлөгчийн үүргийг Викторино Маркез Бустиллос орлон гүйцэтгэхээр болов. * Дөрөвдүгээр сарын 21 - АНУ-ын конгресс олон цаг маргалдан, мэтгэлцсэний эцэст Мексикийн нутагт цэргийн ажиллагаа явуулахыг зөвшөөрчээ. АНУ-ын тэнгисийн цэргийн 2,300 алба хаагч Өмнөд Атлантиын тэнгисийн Веракруз хотноо газарджээ. Тэд зургаан сарын хугацаанд Веракруз хотыг чөлөөлөх ажиллагаанд оролцсон юм. * Дөрөвдүгээр сарын 22 - Мексикийн засгийн газар АНУ-тай дипломат харилцаагаа таслав. * АНУ-ын арми Веракруз хотод бүрэн хяналтаа тогтоов. * Дөрөвдүгээр сарын 24 - Веракруз хотод олон хоног тулалдсан Америк Мексикийн тал гал зогсоож энх байдал түр тогтжээ. АНУ-ын тэнгисийн цэрэг тус хотыг зургаан сарын хугацаанд захирсан юм. ** Нэрт физикч Жеймс Франк, Густаф Гертц нэр атомыг квантын төвшинд гарган авч, электроныг анх удаагаа ангилжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 25 - Английн хөлбөмбөгийн холбооны цомын шигшээ тоглолтод Бөрнли Ливерпүүл клубууд учраа таарч Бөрнли клуб 1-0 онооны харьцаагаар хожиж аваргалжээ. Шигшээ тоглолтыг Их Британийн эзэн хаан V Жорж үзэж сонирхсон байна. === Тавдугаар сар === * Тавдугаар сарын 1 - Францын Лион хотод олон улсын үзэсгэлэн яармаг эхлэв. ** Их Британийн нисэх хүчний 7-р скуадрон Английн Хемпшир хотын Фарнборо дүүрэгт байгуулагджээ. * Тавдугаар сарын 4 - Мексикийн хувьсгалын удирдагчдын нэг Альваро Обрегон Мазатлан хотын бүслэлтийг эхлүүлэв. ** Алдарт жүжигчин Чарли Чаплин "Бороонд баригдсан нь" киног найруулж, найруулагчийн гараагаа эхэлжээ. * Тавдугаар сарын 5 - Норвегийн Кристианиа (одоогийн Осло) хотод үндсэн хуулийн 100 жилийн ойг тохиолдуулсан үзэсгэлэн яармаг эхэлжээ. * Тавдугаар сарын 6 - Британийн Лордуудын танхим эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах тухай хуулийг баталсангүй. * Тавдугаар сарын 8 - АНУ-ын хөдөө аж ахуйн их сургуулиудад шинэ технологийг ашиглах, турших эрхийг олгожээ. ** Холливулдын алдарт "Парамаунт" студийг жүжигчид болон продьюсерүүд нийлж байгуулжээ. * Тавдугаар сарын 10 - Франц улсад парламентын сонгууль болж зүүн-төвийн үзэл баримтлалтай Радикал нам ялалт байгуулжээ. Тус нам хууль тогтоох ассемблейд 195 суудал авсан байна. * Тавдугаар сарын 11 - Мадридын Консепсион сүмийн нээлтийн ёслолд Хаан XIII Альфонсо, хатан Викториа Евгение нар нээлтийн ёслолд оролцжээ. * Тавдугаар сарын 14 - АНУ-ын ерөнхийлөгч Вүүдроу Вильсон "Ээжүүдийн өдөр"-ийг тэмдэглэх зарлигт гарын үсэг зурав. ** Британийн нисгэгч Норман Спратт 5760 метрийн өндөрт гарсан анхны нисгэгч болов. ** Мексикийн бослогын удирдагч Панчо Виллагийн тухай өгүүлсэн "Генерал Виллагийн амьдрал" кино дэлгэцэнд гарчээ. * Тавдугаар сарын 15 - Балтын орнуудын үзэсгэлэн яармар Шведын Мальмо хотод нээгдэв. Тус яармагт Швед, Дани, Герман, Орос гэсэн дөрвөн улс оролцов. * Тавдугаар сарын 16 - Мексикийн босогчид Альваро Обрегоны удирдлага дор Гуадалахара Колима хотуудын дунд орших Тепик боомт хотыг эзэлжээ. * Тавдугаар сарын 17 - Автономит Албани улсын мэдэлд Умард Эпирусын арлын Корче болон Жирокастер хотууд шилжжээ. * Тавдугаар сарын 19 - 1912 оны Албанийн бослогын гол зохион байгуулагчдын нэг Османы хуучин офицер Албанийн дотоод хэргийн сайд Эстад Паша Топтани Голландын зэвсэгт хүчинд бууж өгөв. Түүнийг Албанийн хунтайж Виллиамын эсрэг тариачны бослогыг удирдсан гэж буруутгажээ. Дараа өдөр нь түүнийг Ром руу цөлсөн юм. * Тавдугаар сарын 20 - Аргентин, Бразил, Чили улсууд Ниагара хүрхрээний энхийн хэлэлцээрт оролцов. Тэд латин америкийн орнуудын цаашдын харилцаа болон Америк, Мексикийн харилцааны асуудлыг хөндөн ярилцжээ. * Тавдугаар сарын 21 - Чилийн хөнгөн атлетикын холбоо байгуулагдав. * Тавдугаар сарын 24 - Бельги улсад парламентын сонгууль болж Католик нам 41 суудал авч ялалт байгуулжээ. * Тавдугаар сарын 25 - Их Британийн ард нийтийн танхим Ирландын үндсэн хуулийг батлав. ** Ромын пап X Пиус 25 кардиналыг сонгож, Кардиналын зөвлөлийг батламжилжээ. * Тавдугаар сарын 26 - Индонезийн Папуа арлын умард хэсэгт 7.9 магнитудын хүчтэй газар хөдлөлж, үүний улмаас цүнами үүсч 101 хүн амиа алдаж, хэдэн зуун хүн орох оронгүй болжээ. ** АНУ-ын ерөнхийлөгч асан Теодор Рүүзвельт Өмнөд Америкаар хийсэн аялалынхаа үеэр Амазон мөрөнг нээсэн тухайгаа Үндэсний газар зүйн нийгэмлэгт илтгэв. Тэрээр нутгийн уугуул иргэд болон Кандидо Рондон нарын хамт илрүүлсэн гэдгээ давхар мэдэгдсэн юм. ** Боснийн Сербийн Гаврило Принсип, Трифко Градеж, Неделко Габринович нар Сербийн нууц цагдаагийн "Хар гар" бүлэглэлтэй холбоо тогтоож Австри-Унгарын эзэнт гүрний хунтайж Франц Фердинандын амь насанд халдах төлөвлөгөөг боловсруулж эхлэв. * Тавдугаар сарын 28 - Нобелийн уран зохиолын шагнал хүртсэн Шведийн зохиолч Сельма Лагерлоф уран зохиолын шагнал хүртсэн анхны эмэгтэй болжээ. ** Лондон хотод орших хатан, хаадуудын суудаг Букингемын ордонд хоёр этгээд халдаж цонх шилийг нь хагалав. Тэд эмэгтэйчүүдийн эрхийг хуулиар баталгаажуулахын төлөө дээрх үйлдлийг хийсэн гэж цагдаа нарт мэдэгдсэн байна. * Тавдугаар сарын 29 - Орос улсаас цэргийн дарга, түшмэлүүдийг урин авчирч монгол цэрэгт цэргийн эрдэм заалган боловсруулах тухай Монгол Оросын гэрээ байгуулагджээ. Бичигт,гурван яамны тэргүүн сайдууд, Нийслэл Хүрээнд суугаа элчин, консул сайдтай зөвлөн хэлэлцэж, Орос улсаас түшмэл зургаа, цэрэг арван зургааг урин авчирч багш болгохыг хүссэн байна. Тэд морьт цэрэг гурван зуу, үхэр буу пулемёт бууны 100 цэргийг жилийн хугацаагаар боловсруулахаар болж орос, монгол үсгээр хавсран, гэрээ бичиг байгуулжээ. === Зургаадугаар сар === * Зургаадугаар сарын 1 - Эдвард Манделлын ордонд АНУ-ын ерөнхийлөгч Вүүдроу Вильсон Германы хаан II Вилгельмд бараалхжээ. ** Гаврило Принсип болон Трифко Градеж болон "Хар гар" бүлэглэл Дрина голыг гаталж Австри-Унгарын эзэнт гүрний хунтайжид халдахаар бэлдэж эхлэв. * Зургаадугаар сарын 3 - АНУ-ын Калифорни мужийн Вернон хотод Боксын хөнгөн жингийн дэлхийн аварга шалгаруулах тоглолтод Кид Уиллиамс Жонни Кулоныг гуравдугаар үед буулган авч аварга болжээ. Тэр 1917 он хүртэл аваргын бүсээ хамгаалсан юм. * Зургаадугаар сарын 7 - Анкона хотод цэргийн ажиллагаа явуулж байгааг эсэргүүцэн Италийн Маркас хотод олон мянган хүнийг хамарсан жагсаал болж хүчний байгууллагууд хүч хэрэглэн тараахаас аргагүйд хүрэв. Жагсаалын үеэр гурван жагсагч амиа алджээ. * Зургаадугаар сарын 8 - Бразилийн хөлбөмбөгийн холбоо байгуулагдаж, Альваро Замит анхны ерөнхийлөгчөөр томилогдов. Мөн энэ өдөр Бразилийн олимпын хороо байгуулагдсан байна. * Зургаадугаар сарын 11 - АНУ-ын Сенатын танхим Панамын сувгийн хуулийг хүчингүй болгож тус сувгаас Америкийн хөлөг онгоцууд гарчээ. * Зургаадугаар сарын 12 - Фокае хотын Османы Грекчүүдийг Туркийн цэргүүд хоморголон устгав. ** Францын ерөнхий сайд Александр Рибо Төлөөлөгчдийн танхимыг хугацаанаас нь өмнө тарааж, сонгууль зохион байгуулахаар болжээ. * Зургаадугаар сарын 13 - Германы хаан II Вилгельм, Автсри-Унгарын эзэнт гүрний хунтайж Франц Фердинандтай Балканы орнуудын үзэсгэлэнд оролцох үеэрээ уулзжээ. ** Францад болсон сонгуулийн үр дүнгээр тус улсын 81 дэх ерөнхий сайдаар Рене Вивиани томилогдов. * Зургаадугаар сарын 14 - Италийн бүх хотуудад цэргийн ажиллагааны эсрэг жагсаал хүчээ авчээ. ** Австри-Унгарын эзэнт гүрнйи гадаад хэргийн сайд Гүн Леопольд Бершольд Балканы орнуудын улстөрийн нөхцөл байдлыг хэвээр үлдээхийн тулд Сербчүүдийг үндсэрхэг үзлээ зогсоохыг уриалав. * Зургаадугаар сарын 15 - Алдарт зохиолч Жеймс Жойсын "Даблинчууд" зохиол хэвлэгджээ. * Зургаадугаар сарын 16 - Энэтхэгийн үндсэрхэг үзэлт Бал Гандахар Тилак зургаан жил шоронд хоригдсоны эцэст суллагджээ. * Зургаадугаар сарын 18 - Мексикийн хувьсгалчдын удирдагч Венустиано Карранца ерөнхийлөгч Викториано Хуертаг суудлаа өгөхийг шаарджээ. ** Италийн хаан III Виктор Эммануэль Умард Африк дахь Италийн колониудыг хариуцсан хороо байгуулах зарлиг буулгав. * Зургаадугаар сарын 19 - Канадын Альберта хотын Хиллкрестын нүүрсний уурхай дэлбэрч 189 уурхайчин амиа алджээ. Энэ нь Канадад болсон хамгийн хөнөөлтэй уурхайн осол юм. * Зургаадугаар сарын 23 - Мексикийн хувьсгалын удирдагч Панчо Виллагийн умардын цэргийн хүч Закатекас тосгоныг хамгаалах тулаанд оров. Холбооны цэргийн хүч 7,000 босогчийг дарахын тулд хүчтэй тулаан хийсэн юм. Тулааны үеэр Виллагийн 700 хүн амиа алдаж, 1,500 цэрэг шархадсан байна. Энэ нь босогчдын хувьд томоохон ялалт байсан юм. ** Мексикийн холбоотны армийн хурандаа Родольфо Фиерро Панчо Виллагийн үеэлийг Закатекасын бослогын үеэр хороожээ. * Зургаадугаар сарын 24 - АНУ-ын Нью Хемпшир мужийн Манчестер хотын төвд гал гарчээ. Галыг унтраахаар ажиллаж байсан 19 гал сөнөөгч шархдаж, хохиролын хэмжээ 400,000 ам.доллараар хэмжигдсэн байна. * Зургаадугаар сарын 25 - Индонезийн Суматра арлын баруун өмнөд хэсэгт 7.6 магнитудын хүчтэй газар хөдлөлт, түүнээс шалтгаалсан цүнамигийн улмаас 20 хүн амиа алдаж, 20 хүн шархаджээ. * Зургаадугаар сарын 27 - АНУ-ын ерөнхийлөгчийн зөвлөл Эдуард М.Хаус, Британийн гадаад хэргийн сайд Эдвард Грей нар Лондон хотноо уулзаж, Герман улс зэвсэглэлээ нэмэгдүүлж байгаа нь Европ болон дэлхий дахинд хэр зэрэг аюултай болох, цаашид ямар дипломат арга ажиллагаа хийх талаар ярилцсан байна. ** Сербийн нууц бүлэглэл болох "Хар гар" бүлэглэлийн гишүүн Данило Илич маргааш нь зохион байгуулах халдлагын төлөвлөгөөг боловсруулж, бэлтгэл ажлыг хангаж эхэлжээ. * Зургаадугаар сарын 28 - Австри-Унгарын эзэнт гүрний хунтайж Франц Фердинанд, гэргий Софи нар Босни-Герцеговины удирдагч Оскар Потиоректэй уулзаж, энэ өдөр айлчлах хотууд, хамгаалагчдын бэлэн байдлыг хангажээ. ** Сербийн үндсэрхэг үзэлтэн Неделко Кабринович Австри-Унгарын эзэнт гүрний хунтайж Франц Фердинанд, гэргий Софи нарыг хороохын тулд бөмбөг дэлбэлжээ. Дэлбэрэлт байндаа тусаагүй бөгөөд хамгаалагчид Франц Фердинандыг хамгаалж чадсан байна. Харин айлчлалыг сонирхож байсан 20 иргэн хүнд шархаджээ. Халдлагыг үйлдэгч Кабринович цианитын хор залгиж Милька голын гүүрнээс үсэрсэн байна. ** 19 настай Серби үндэстэн Гаврило Принсип гэгч Австри-Унгарын эзэнт гүрний хунтайж Франц Фердинанд болон түүний гэргий Софи нарыг Босни Герцеговинын Сараево хотод буудан хороожээ. Үүнээс шалтгаалан Долоодугаар сарын бослого болон Дэлхийн I дайн дэгдсэн юм. ** Австри-Унгарын эзэнт гүрний хунтайж Франц Фердинанд, гэргий Софи нарын амь нас эрсэдэсэнтэй холбогдуулан Сараево хотод Сербүүдийг эсэргүүцсэн жагсаал зохиогдов. Жагсаал сүүлдээ эмх замбараагүй байдал, тонон дээрэмдэлт болон хувирч цагдаа нар хүч хэрэглэхээс өөр аргагүй болжээ. * Зургаадугаар сарын 29 - Сараево хотод сербүүдийг эсэргүүцсэн жагсаал эмх замбараагүй байдал болон хувирсан тул захирагч Боснийн захирагч Оскар Потиорек хотыг хамгаалах шийдвэр гаргажээ. Жагсаалын үеэр Серб гаралтай иргэдийг зодох, эмэгтэйчүүдийг хүчирхийлэх, сүм, дэлгүүрийг тонон дээрэмдэх хэрэг хэрээс хэтэрчээ. ** Халдлагыг үйлдсэн Гаврило Принсип, Неделько Кабринович нарыг баривчлан, мөрдөн байцаах ажил эхэлсэн байна. ** АНУ-ын ерөнхийлөгч Вүүдроу Вильсон Австрийн хаан Франц Йосефт эмгэнэлийн цахилгаан илгээж, хүнд цаг үед Америкийн ард түмэн үргэлж тусална гэж мэдэгджээ. ** Австри-Унгарын эзэнт гүрний гадаад хэргийн сайд гүн Леопольд Бершолд, Зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч гүн Франц Конрад фон Хотцендорф нар халдлагатай холбогдуулан Сербийн нутаг дэвсгэрт цэрэг оруулах эсэх талаар мэтгэлцэж эхэлжээ. Бершольдын хувьд Серби рүү олон нийтийн эсэргүүцлээс шалтгаалан цэрэг оруулахын эсрэг байсан юм. Учир нь цэрэг оруулахаас шалтгаалан дэлхий дахиныг хамарсан томоохон асуудал үүсгэнэ гэж үзэж байжээ. ** Григорийн Распутиныг Сибир дэх гэрт нь Хиония Гусева гэгч халдаж, хороохыг завдав. * Зургаадугаар сарын 30 - Их Британиийн ард нийтийн танхим болон лордуудын танхим Австри-Унгарын эзэнт гүрний хунтайж Франц Фердинанд амиа алдсанд эмгэнэл илэрхийлж, энэ хэргийг даруй илрүүлнэ гэж найдаж байгаагаа илэрхийлжээ. ** Германы төрийн нарийн бичгийн дарга Артур Циммерманн Германы мөрдөн байцаагчдыг татан оролцуулж, хунтайжийн үхлийг мөрдөхийг санал болгосон байна. ** Америкийн засгийн газар Миссисипи болон Айдахо хөлөг онгоцуудыг Грекын тэнгисийн цэрэгт нэг бүрийг нь 12 сая ам.доллараар худалдахаар болов. Грекчүүд худалдан авмагцаа Килкис, Лемнос болгож нэрийг нь өөрчилжээ. === Долоодугаар сар === * Долоодугаар сарын 1 - Их Британийн тэнгис, нисэх хүчний үйлчилгээг татан буулгаж Эзэн хааны нисэх хүчин байгуулагдав. * Долоодугаар сарын 2 - Германы эзэн хаан Австри-Унгарын эзэнт гүрний их ван Франц Фердинандын оршуулах ёслолд оролцохгүй гэж мэдэгджээ. ** Долоодугаар сарын хямрал: Германы хаан II Кайзер Вилгельм Германы цэргийн хүчийг Сербид нэвтэрч довтолхыг тушаажээ. Хэдийгээр энэ нь Орос, Францыг дайнд оролцуулах шалтгаан болох байсан ч үүнийг үл харгалзан дайралт хийхээр болсон байна. * Долоодугаар сарын 3 - Австри-Унгарын эзэнт гүрний их ван Франц Фердинанд болон түүнийг гэргийг оршуулах ёслол Вьенна хотод болжээ. * Долоодугаар сарын 4 - Австри-Унгарын эзэнт гүрний их ван Франц Фердинандын оршуулах ёслол Австри-Унгарын Вьенн хотоос баруун зүгт 80.4 км-т орших Артстеттен шилтгээнд нутаглуулав. ** Долоодугаар сарын хямрал: Австри-Унгарт оршуулах ёслол болж байгаатай зэрэгцэн Германы хаан II Кайзер Вилгельм Серби улсад дайн зарлах төлөвлөгөө боловсруулж эхэлжээ. ** АНУ-ын Нью-Йорк хотын Лексингтоны өргөн чөлөөнд орших Жон Д.Роккефеллерын хувийн орон сууцны ойролцоо бөмбөг дэлбэлж дөрвөн хүн амиа алджээ. Дэлбэлэлтийг анархист үзэлтэй нэгэн зохион байгуулав. ** Их Британийн Англид Уимбледоны теннисний тэмцээн 38 дахь удаагаа зохиогдов. Гэвч үүнээс хойш дөрвөн жилийн туршид тус тэмцээн дайнаас шалтгаалан зохион байгуулагдаагүй юм. ** Австрийн теннисч Норман Брүүкес Шинэ Зеландын теннисч Тони Уилдингийг 6-4, 6-4, 7-5 онооны харьцаагаар хожиж эрэгтэйчүүдийн тэмцээнд аваргалжээ. ** Эмэгтэйчүүдийн төрөлд Их Британийн теннисч Дороти Дугласс Ламберт Чемберсс, нутаг нэгт Этел Томсон Ларкомбийг 6-1, 6-1, 5-7, 8-6 онооны харьцаагаар хожижг түрүүлэв. * Долоодугаар сарын 5 - Австри-Унгар болон Германы удирдагчид Потсдамд уулзав. Тэд Серби, Орос, Францын эсрэг дайн зарлах эсэх асуудлыг хөнджээ. ** Долоодугаар сарын хямрал: Австри-Унгарын эзэнт гүрэн Герман, Болгар, Османы эзэнт гүрэнд Оростой хийх дайнд нэгдэн холбоотон болж орох талаар цахилгаан илгээжээ. * Долоодугаар сарын 7 - Австри-Унгарын засгийн газар орон нутгийн цагаар 11:30 цагт Сайд нарын зөвлөл, Гадаад харилцаа, дайны сайд, Зэвсэгт хүчний жанжин штаб, Тэнгисийн цэргийн төв командлалыг хуралдуулж, дайны нөхцөл байдлын талаар бүтэн таван цагийн турш зөвлөлдсөн байна. ** Дэлхийн боксын хөнгөн жингийн аваргын төлөөх тулаанд Фредди Уельш Уилли Ричийг 20 раундын турш тулалдсаны эцэст буулган авав. * Долоодугаар сарын 8 - Мексикийн босогчдын удирдагч Альваро Обрегон Гуадалахараг холбоотны цэргүүдээс чөлөөлөхөөр 6,000 цэрэг илгээж ялалт байгуулжээ. ** Хятадын үндэстний нам буюу Гоминдан намыг үндэслэгч Сун Ят Сен Токио хотод өөрийн намынхаа нэрийг өөрчилж Хятадын хувьсгалын нам гэж байгуулав. * Долоодугаар сарын 9 - Автсри-Унгарын эзэн хаан их ван Франц Фердинандын амь насанд Серби үндэстнүүд халдсан гэдгийг хэвлэлийн бага хурлаар зарлав. Алдарт "Таймс" сэтгүүл үүнийг Серби үндэстнүүдийн эсрэг үзлийг өдөөн турхирсан үйлдэл гэдгийг онцолсон юм. ** Мексикийн хувьсгалын удирдагч Альваро Обрегоны цэргүүд Гуадалахараг хяналтандаа авчээ. Тулааны үеэр холбооны 12,000 цэрэг амиа алдсан байна. * Долоодугаар сарын 10 - Оросоос Серби улсад суух элчин сайд Николай Хартвиг, Австри улсад төрийн сайд Владимир Гиелс фон Гислингентэй уулзах үеэрээ Белгард хотноо амиа алдав. * Долоодугаар сарын 11 - Америкийн мэргэжлийн бейсболын домог Бейб Рут Бостон Ред Сокс багт анхны тоглолтдоо оролцжээ. * Долоодугаар сарын 12 - Австри-Унгарын эзэнт гүрний их ван Франц Фердинандын амь насанд халдах хөдөлгөөнийг зохион байгуулсан гэх үндэслэлээр Мухамед Мехмедбашич гэгчийг баривчлав. Түүнд бүх насаар нь хорих ял оноосон ч Монтенегрогийн шоронгоос зугтсан бөгөөд хоёр дахь удаагаа баривчлагдахдаа дайн эхэлснээс хоёр хоногын дараа шоронгоос оргосон гэдэг. ** Өмнөд Албанийн Берат хотыг босогчид эзлэв. * Долоодугаар сарын 15 - Мексикийн ерөнхийлөгч Викториано Хуерта ерөнхийлөгчийн албан тушаалаас огцрох болсоноо зарлав. ** Оросын Тюмень хотын эмч нар Григорий Распутиныг сэтгэцийн хүнд өвчтэй гэж оношилжээ. Эмч нарын дүгнэлтийн дараа Оросын хаан II Николай өвчнөөс нь илааршуулах зорилгоор тусгай эмч нарыг Тюмень рүү илгээсэн байна. * Долоодугаар сарын 18 - Махатма Ганди Өмнөд Африкыг сүүлийн удаа орхин гарч Кинфаунс хөлгөөр Англид хүрчээ. * Долоодугаар сарын 20 - Долоодугаар сарын хямрал: Германы засгийн газар Германы тэнгисийн цэргийн хүчийг зузаатгах зорилгоор хөлөг онгоц үйлдвэрлэдэг компаниудад байлдааны шинэ хөлөг онгоцуудыг нийлүүлэх заваачилгааг өгсөн байна. * Долоодугаар сарын 21 - Их Британийн Букингемын ордонд Ирландын үндсэрхэг үзэлтнүүд, Ирландын хөдөлмөрийн холбооны удирдлагуудтай гурван өдрийн уулзалт зохион байгуулахаар болов. Уг уулзалтанд Британийн ерөнхий сайд Х.Х.Аскийт, улстөрч Девид Ллойд Жорж, Ирландын парламентын намын тэргүүн Жон Редмонд, дэд дарга Жон Диллон, хөдөлмөрчдийн холбооны тэргүүн Эдуард Карсон нар оролцжээ. * Долоодугаар сарын 23 - Австри-Унгарын эзэнт гүрэн Сербийг ямар нэгэн нөхцөл тулгалгүйгээр гэнэт халдан довтолсон гэж үзэв. * Долоодугаар сарын 25 - Австри-Унгарын эзэнт гүрэн Сербитэй дипломат харилцаагаа бүрэн тасалж улмаар тус улсад цэргийн хүчийг оруулахаар болов. Австри-Унгарын эзэнт гүрний захиргаа Сербийн зэвсэгт хүчний жанжин штабын дарга Радомир Путникыг Будапешт хотноо баривчилжээ. ** Австрийн хаан I Франц Йосеф зэвсэгт хүчний явган болон усан цэргийн найман анги нэгтгэлийг Сербийн нутагт 72 цагийн дотор цэргийн ажиллагаа явуулах тушаал гаргав. * Долоодугаар сарын 26 - Их Британи улс Австри-Унгарын эзэнт гүрэн, Герман, Серби, Оросын хооронд үүссэн дипломат болон улстөрийн маргааныг шийдвэрлэхээр хэлэлцээрий ширээний ард урьсан ч Орос болон Герман улс оролцохоос татгалзжээ. ** Тур де Францын 12 дахь удаагийн тэмцээнд Бельгийн дугуйчин Филиппе Тис ялалт байгуулав. * Долоодугаар сарын 28 - Дэлхийн I дайн: Австри-Унгарын эзэнт гүрэн Сербид дайн зарлаж байгаагаа цахилгаан мэдээгээр дамжуулан мэдэгдэв. Энэ мэдээг сонссон даруйдаа Оросын хаан II Николай Австри-Унгарын эсрэг цэргийн хүч оруулна гэдгээ зарлав. * Долоодугаар сарын 28 - Наймдугаар сарын 10 - Дэлхийн I дайн: Британи-Францын тэнгисийн цэргийн хамтарсан хүч Дарданьелсын хоолойд Германы тэнгисийн цэргийн газар дундын тэнгисийн тусгай хороотой хүчтэй тулаан өрнүүлжээ. * Долоодугаар сарын 28 - Дэлхийн I дайн: Австри-Унгарын тэнгисийн цэргийн "Бодрог" хөлөг онгоц Сербийн нийслэл Белградыг анх удаа бөмбөгдөв. * Долоодугаар сарын 29 - АНУ-ын Нью-Йорк хотыг Сан Франциско хоттой холбосон телефон утасны шугам ашиглалтад оров. Ингэснээр АНУ-ын хотуудыг анх удаа телефон утасны сүлжээгээр холбосон тохиолдол болсон юм. * Долоодугаар сарын 30 - Хятадын Квантун болон Кванси мужуудад Баруун гол үерлэсний улмаас 3,300 хүн амиа алдан, 43 сая долларын хохирол учирчээ. Түүнчлэн 112,000 мянган өрх орох оронгүй болсон байна. * Долоодугаар сарын 31 - Оросын тал дайнд оролцохоо албан ёсоор зарлажээ. ** Францын нийслэл Парис хотод дайны эсрэг хөдөлгөөний тэргүүн Жеан Жоре үндсэрхэг үзэлт 19 настай Рауль Виллейнны халдлагад өртөн амиа алдав. === Наймдугаар сар === * Наймдугаар сарын 1 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германы эзэнт гүрэн Хаант Орос улсад дайн зарлаж, цэргийн ажиллагаа явуулахаар болов. Үүний дараа Оросын засаг захиргаа Сибирт цэргийн хүч төвлөрүүлж эхэлжээ. ** Францын засгийн газар Герман, Австри-Унгарын эсрэг дайнд оролцох шийд гаргав. ** Европ тивд дайны гал дүрэлзэж эхэлсэнтэй холбогдуулан Нью-Йоркын хөрөнгийн бирж арилжаагаа тодорхойгүй хугацаагаар хаав. Нэг өдрийн дараа бусад улс орнуудын хөрөнгийн биржүүд мөн хаалгаа барьсан юм. * Наймдугаар сарын 2 - Германы цэргүүд Люксембургыг булаан эзлэв. ** Османы эзэнт гүрэн Германтай дайны дараа Османы эзэнт гүрнийг хэвээр хадгалах талаар нууц гэрээ багуулжээ. ** Герман улс төвийг сахисан байр суурьтай Бельги улс руу 12 цагийн дотор байр сууриа өөрчилж дайнд эвсэж орохыг шаардав. * Наймдугаар сарын 3 - Германы улс Оросын холбоотон Францад дайн зарлав. ** Орон нутгийн цагаар 07:00 цагт Бельги улс Германы тавьсан хүсэлтэд албан ёсоор татгалзсан хариу өгчээ. * Наймдугаар сарын 4 - Хиагтад Орос-Монголын хооронд мөнгө зээлдүүлэх, буу зэвсгийн, төмөр зам байгуулах, цахилгаан мэдээ байгуулах тухай дөрвөн гэрээ нууцаар байгуулжээ. ** Орон нутгийн цагаар 08:02 цагт Герман улс Бельгид цэрэг оруулав. Улмаар Их Британи улс Германд дайн зарлаж, Бельгийг хамгаалахаар болжээ. ** АНУ Дэлхийн I дайнд оролцох шийдвэрийг албан ёсоор гаргасан байна. ** Германы тэнгисийн цэргийн адмирал Вилгельм Сушон Франц Алжирын Бон болон Филиппвиль хотыг бөмбөгдөв. * Наймдугаар сарын 5 - Герман улс Бельгид дайн зарлажээ. ** Монтенегрогын хаант улс Австри-Унгарыг эзэнт гүрэнд дайн зарлав. ** АНУ-ын Охайо мужийн Кливленд хотын Зүүний 105-р гудамжинд анх удаа гэрлэн дохио суурьлуулжээ. Энэ нь дэлхийн түүхэнд анхны тохиолдол болсон юм. * Наймдугаар сарын 5 - Наймдугаар сарын 16 - Германы арми Льежийн тулаанд ялалт байгуулав. * Наймдугаар сарын 6 - Австри-Унгарын эзэнт гүрэн Хаант Орос улсад дайн зарлажээ. ** АНУ-ын тэргүүн хатагтай Эллен Аксон Уилсон сохорших өвчний улмаас насан эцэслэв. Түүний сүүлийн үг "Нөхрийг минь сайн харж хандаарай" байсан гэдэг. * Наймдугаар сарын 7 - Германы Альсаке хотод Францын нисэх хүчин дайралт хийсэн ч амжилтгүй болжээ. ** Дэлхийн I дайн: Британийн колониудын арми Британийн Алтан эргийн батальонд нэгдэж Германы Баруун африкын колони Тоголендэд довтлов. ** Их Британичууд дайны цагийн байдалд шилжиж дайны үеэр хэрэглэх мөнгөн тэмдэгтийг гүйлгээнд оруулжээ. * Наймдугаар сарын 8 - Германы колониудын армийн командлал Камеруны цэргийн жанжин Мартин-Поль Самба гэгчийг цаазаар авчээ. * Наймдугаар сарын 9 - Мексикийн дайн: Эх гарын арми Мексикийн ерөнхийлөгч Франциско Каравахалтай уулзаж энхийн гэрээ байгуулах эсэх асуудлыг хөндөн ярилцжээ. Ерөнхийлөгч тэдний саналыг нааштайгаар хүлээн авсан юм. * Наймдугаар сарын 10 - Их Британийн засгийн газар шоронгийн хоригдлуудыг суллан дайнд хүчээр татан, торгуулийн суман байгуулах шийд гаргасан байна. * Наймдугаар сарын 12 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Бельгийн цэргүүд Хаелены тулаанд Германчуудыг буулган авав. ** Дэлхийн I дайн: Их Британи улс Австри-Унгарын эзэнт гүрэнд албан ёсоор дайн зарлав. * Наймдугаар сарын 13 - Холбоотны арми Германы мэдэлд байдаг Камерун улсыг чөлөөлжээ. * Наймдугаар сарын 15 - Панамын суваг албан ёсоор нээгджээ. ** Австралийн сайн дурын эмч нарын нийгэмлэг Дорнод фронтод эмч нарыг илгээж шархдагсдад эмнэлгийн тусламж үзүүлэхээр болсон байна. * Наймдугаар сарын 15-24 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Сербийн цэргүүд Черийн тулаанд Австри-Унгарын эзэнт гүрний армийг буулган авав. * Наймдугаар сарын 16 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Няаса нуурын тулаанд Их Британийн тэнгисийн цэргийн хүч Германы тэнгисийн цэргийг буулган авчээ. Энэ нь дайн эхэлснээс хойш Их Британичуудын байгуулсан анхны ялалт байсан юм. * Наймдугаар сарын 17 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Орос, Германы хооронд өрнөсөн Танненбергийн тулаан эхэлжээ. * Наймдугаар сарын 18 - Увс аймгийн Хяргас сумын нутагт Да лам Цэрэнчимэдэд зориулан гэрэлт хөшөө босгож, түүн дээр да ламд зориулсан Богд хааны зарлигийг сийлжээ. Уг гэрэлт хөшөөнд “Сайд чин сүжигт, чин ван лам Цэрэнчимэд болбоос нас бага цагаас элдэв хэрэгт чармайн зүтгэж амь биеийг умартан явсаар тулгар төр байгуулахад онц зүтгэсэн их гавьяат шударага сайд бөгөөд эзэн ба улсын төлөөнөө хязгаарын албанаа зүтгэн амь биеийг умартан явсаар өвчнөөр үгүй болсон нь үнэхээр хөөрхий. Манай дотор их л энэрэн үзэж нэхэж өргөмжлөн үнэн бишрэлт цол нэмэн сайшааж, гэрэлт хөшөө чулуунд сийлэн гавьяат сайдад их журмыг илэрхийлтүгэй” хэмээгээд Богд эзэн хааны Зарлигаар олноо өргөгдсөний 4-р он 5 сарын 20 хэмээсэн зарлигийн үг сийлэн гэрэлтүүлжээ. * Наймдугаар сарын 19 - Османы эзэнт гүрэн болон Болгар улс хамтран ажиллах гэрээнд гарын үсэг зурав. * Наймдугаар сарын 20 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германы арми Брюсселийг эзлэв. ** Ромын пап X Пиус ламтан орон нутгийн цагаар 01:20 цагт насан эцэслэжээ. Түүнийг Гэгээн Петрийн сүмд оршоосон юм. * Наймдугаар сарын 21 - 21 настай Америкийн гольфчин Уолтер Хаген Америкийн нээлттэй тэмцээнд түрүүлжээ. * Наймдугаар сарын 22 - Россиньолын тулаанд Германы арми Францын армид ялагдал хүлээжээ. ** Орон нутгийн цагаар 06:30 цагт Британийн явган цэрэг Бельгийн Кастеу тосгонд нэвтэрч цэргийн ажиллагаагаа эхлүүлжээ. Энэ нь Ватерлоогийн тулаанаас хойш 99 жилийн дараа анхны тулаанд оролцсон явдал байсан юм. * Наймдугаар сарын 23 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Япон улс Германд албан ёсоор дайн зарлав. ** Дэлхийн I дайн: Австри-Унгарын эзэнт гүрний нэгдүгээр арми Оросын дөрөвдүгээр армитай Галикиа хотод тулалдаж эхэлжээ. ** Европод өрнөж байгаа дайнтай холбоотойгоор Бүгд найрамдах Хятад улс Киачоуын хошууг Германд хөлслөх шийдвэрийг цуцалсан байна. ** Дэлхийн I дайн: Шинэ Зеландын явган цэргийн анги Германы Самоаг чөлөөлж, хяналтаа тогтоов. * Наймдугаар сарын 25 - Германы цэргүүд Бельгийн эртний түүхтэй Лойвены Католик их сургуулийг галдан шатаав. Үүний улмаас дундад зууны 300,000 ном, гар бичмэл үгүй болжээ. * Наймдугаар сарын 26 - Британи-Францын хамтарсан цэргийн хүч Тоголендыг Германы дарлалаас чөлөөлжээ. * Наймдугаар сарын 26-27 - Ла Чатеугын тулаанд Британи, Франц, Бельгийн хамтарсан цэргийн хүч тактикын томоохон ялалт байгуулав. * Наймдугаар сарын 26-30 - Танненбергын тулаанд Оросын хоёрдугаар арми ялагджээ. * Наймдугаар сарын 27 - Японы эзэн хааны тэнгисийн цэрэг Германы мэдэлд байдаг Цингтао аралд Британийн тэнгисийн цэргийн хамтаар Германы эсрэг цэргийн ажиллагааг эхлүүлсэн байна. * Наймдугаар сарын 30 - Францын нийслэл Парис хотод Германы нисэх хүчний бөмбөгдөгч онгоц Францын пуужинд оногдон сөнөжээ. Үүний улмаас нэг энгийн иргэн амиа алдсан гэдэг. === Есдүгээр сар === * Есдүгээр сарын 1 - Хаант Орос улс Санкт Петербург хотын нэрийг Петроград болгон өөрчлөв. * Есдүгээр сарын 2 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Францын Моронвилльерс тосгоныг Германчууд булаанэ эзлэжээ. ** Дэлхийн I дайн: Японы 15,000-20,000 цэрэг Хятадын хойд хэсгийн Лонгкоу хотод газарджээ. Энэ нь Германы мэдэлд орших Цингтао аралтай ойрхон байсан бөгөөд олон хоногийн турш бүслэлтэд орсон байна. ** Их Британийн нийслэл Лондон хотод Дайны үеийн үзэл сурталын нууц хороо байгуулагдав. Уг хороонд Уиллиам Арчер, Артур Конан Дойл, Арнольд Беннетт, Жон Галсуорти, Томас Харди, Редярд Киплинг нарын зэрэг зохиолчид багтаж байсан гэдэг. * Есдүгээр сарын 3 - Ромын папын суудалд XV Бенедикт сууж, тус суудалд суусан 258 дахь пап болов. ** Албанийн хунтайж Виллиам улс оронд нь гарсан бослого, тэмцлээс шалтгаалан эх орноосоо дүрвэжээ. * Есдүгээр сарын 4 - Оросын гуравдугаар арми Галикийн Лемберг хотыг булаан эзлэв. * Есдүгээр сарын 5 - Лондонгийн хэлэлцээ: Британи, Франц, Орос улсууд дайныг түргэн хугацаанд дуусгах, энх байдлыг тогтоох талаар хамтран ажиллахаар болов. ** Марнийн анхдугаар тулаан: Францын нийслэл Парис хотоос зүүн-хойд зүгт Францын зургаадугаар арми генерал Мануригийн удирдлага дор Германы цэргүүдтэй тулалдаж эхлэв. Тус тулаанд 2 сая хүн оролцсон бөгөөд 500,000 нь амиа алджээ. Тулаан холбоотнуудын ялалтаар өндөрлөсөн юм. ** Австралид холбооны сонгууль болж Австралийн хөдөлмөрийн нам ялалт байгуулж, олонх болжээ. ** Швед улсад тус жилд хоёр удаагаа сонгууль зохион байгуулагджээ. * Есдүгээр сарын 7 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Турк улс Бельгид дайн зарлажээ. * Есдүгээр сарын 8 - Орос, Монгол, Хятад 3 улсын хэлэлцээр Хиагт хотноо эхлэв. Энэхүү гэрээгээр монголыг хятадын эрхэнд автономи болгож, монголчууд өөрийн нутагт гадаад монголын газар нутгийг хуучин Хүрээний хятад амбан, Улиастайн жанжин, Ховдын хятад амбаны захиргаанд байсан газруудаар тогтоожээ. Энэ нь хожим 1945 онд Англи, Америк, Орос гурван их гүрний тэргүүн нарын уулзалтаар “Гадаад монголын статус квог байгаа хилээр хүлээн зөвшөөрөх” үндэс болсон билээ. **[[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Британийн цэрэг Томас Хайгейтыг дайны цагийн үеэр дүрэм журам зөрчиж, эх орноосоо урвасан гэж үзэн цэргийн шүүхээр оруулан цаазаар авав. * Есдүгээр сарын 9 - Марнийн тулаанд Германы арми ялагдал хүлээснээс шалтгаалан Германы зэвсэгт хүчний жанжин штабын дарга Хельмут фон Молтке үүрэгт ажлаасаа огцорчээ. Дайны дараа тэрээр эзэн хаандаа явуулсан захиандаа "Эрхэм дээдсээ, бид дайнд ялагдчихлаа" гэж уулга алдсан гэдэг. ** Австралийн арми Германы мэдэлд орших Шинэ Гвинейг булаан эзлэжээ. * Есдүгээр сарын 10 - Өмнөд Африк Германид дайн зарлажээ. ** Албанийн босогчид нийслэл хот Дюрресыг булаан эзлэв. Үүнээс яг нэг сарын дараа хунтайж Уиллиамын хэргэмийг хураан авч, ширээнээс нь зайлуулсан билээ. ** Баварын сэргээх зургаадугаар батальонд Адольф Гитлер татагдан, улмаар дайнд оролцсон байна. * Есдүгээр сарын 11 - Равагийн тулаанд ялалт байгуулсан Оросын арми Австри-Унгарын 50,000 цэргийг хороож, 70,000 цэргийг шоронд хорив. Оросын талаас 60,000 цэрэг амиа алдсан баримт бий. * Есдүгээр сарын 13 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Өмнөд Африкийн арми Германы мэдэлд орших Баруун-Өмнөд Африк одоогийн Намибийн цагдаагийн газарт халдан довтлов. ** Швед улсад болсон хоёр дахь удаагийн сонгуульд Социаль Демократ нам ялалт байгуулж олонх болжээ. ** АНУ-ын Вашингтон хотноо Ирландын үндсэрхэг үзэлтэн Рожер Кейсмент болон Германы дипломатч Франц фон Папен нар уулзаж дайнд хамтран оролцох талаар санал солилцов. * Есдүгээр сарын 15 - АНУ-ын ерөнхийлөгч Вүүдроу Вильсон АНУ-ын цэргүүдийг Мексикийн Веракруз хотоос эргүүлэн татах шийдвэр гаргажээ. * Есдүгээр сарын 16 - Оросын арми Дорнод Пруссийн Пржемиси хотын бүслэлтийг эхлүүлэв. Улмаар 133 өдрийн дараа Австри-Унгарын арми Оросын талд бууж өгсөн гэдэг. * Есдүгээр сарын 17 - Австралийн ерөнхий сайдаар Эндрью Фишер томилогдсоноор энэ суудалд гурав удаагаа суужээ. ** Германы Шинэ Гвинейн захирагч Эдуард Хабер Австралийн зэвсэгт хүчинд бууж өгсөнөөр Герман улс хяналтаа алдав. * Есдүгээр сарын 20 - Серби болон Итали улс Османы эзэнт гүрэнд 10,000 цэргийн туслалцаа үзүүлжээ. * Есдүгээр сарын 21 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Британийн цагдаагийн бие бүрэлдэхүүн Баруун-Өмнөд Африкийн Шукманссбург хотыг мэдэлдээ авав. ** Германы Шине Гвинейд байрлах Германы зэвсэгт хүчний бүх бие бүрэлдэхүүн Австралийн зэвсэгт хүчинд бууж өгсөн байна. * Есдүгээр сарын 22 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германы "U-9" бөмбөгдөгч онгоц Британийн тэнгисийн цэргийн "Абукир", "Кресси", "Хоог" хөлгүүдийг Хойд тэнгист бөмбөгдөв. Үүний улмаас 1,400 цэрэг амиа алджээ. * Есдүгээр сарын 25 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Францын хоёрдугаар арми, Германы зургаадугаар армийн хооронд болсон Альбертийн тулаан эхлэв. * Есдүгээр сарын 26 - АНУ-ын Холбооны худалдааны зөвлөл байгуулагджээ. * Есдүгээр сарын 27 - Энэ өдөр Нийслэл Хүрээнээ орчин үеийн гэрэл цахилгаан тавьж, улмаар Цахилгаан гэрлийн газар байгуулах тухай дэс түшмэл Бавуудорж хэмээх хүн Дотоодын Хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэгч Яамнаа бичиг өргөн илгээж байсан нь архивын шарласан хуудаснаа тэмдэглэгдэн үлджээ. * Есдүгээр сарын 28 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германы арми Антверп хотыг бөмбөгдөв. === Аравдугаар сар === * Аравдугаар сарын 3 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Канадын засгийн газар галын шугам руу 25,000 цэрэг илгээхээр болов. ** Одоогийн Польшийн нутгийн баруун-өмнөд хэсэгт болсон тулаанд Герман, Австри-Унгарын цэргүүд их хэмжээний хохирол амсчээ. Улмаар дараа өдөр нь Оросын цэргүүд 7,000 цэргийг нэмж илгээн тухайн газар нутгийг булаан зэлсэн юм. * Аравдугаар сарын 4 - АНУ-ын ерөнхийлөгч Вүүдроу Уилсон улсынхаа ард иргэдийг Дэлхийн I дайныг хурдан эцэслүүлэх талаар бурхандаа залбирч, сүм, дуган албан ёсоор залбирал үйлдэхийг уриалжээ. * Аравдугаар сарын 9 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Антверпийн бүслэлтээс болж Германы цэргүүд бууж өгчээ. * Аравдугаар сарын 10 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германчуудын мэдэлд ороод басан Францы Ла Басси тосгоныг Британи, Францын хамтарсан цэргийн хүч эргүүлэн мэдэлдээ авав. ** Румынь улсын хаан I Карол насан эцэслэж, түүний үеэл болох I Фердинанд хаан ширээнд суужээ. Тэрээр 1916 онд сөргөлдөгч талуудаас гарч Холбоотнуудын эгнээнд нэгдэх шийдвэр гаргасан юм. * Аравдугаар сарын 12 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германы цэргийн хүч Францын Гент хотыг булаан эзлэв. * Аравдугаар сарын 13 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Ла Бассигийн тулаанд Германы цэргүүд Британийн анги нэгтгэлийг буулган авч, ялалт байгуулжээ. Энэ тулаанд Британийн тал 1,000 цэргээ алдсан юм. * Аравдугаар сарын 16-31 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Исерийн тулаанд Бельгийн арми Германы армийг буулган авсан ч маш хүнд хохирол амсав. * Аравдугаар сарын 17 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Францын арми Арментьересийг эргүүлэн мэдэлдээ авав. ** Дэлхийн I дайн: Германы эзэн хааны бөмбөгдөгч онгоц Японы тэнгисийн цэргийн "Такачихо" онгоцыг бөмбөгдөн сөнөөжээ. Үүний улмаас японы 271 оффицер амь насаа алдсан юм. * Аравдугаар сарын 22 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германы цэргийн хүч Ла Бассигийн тулаанд Виолейнес хотыг эцлэн авчээ. ** Дэлхийн I дайн: Арманьетрес хотод Германы арми гэнэтийн дайралт хийв. * Аравдугаар сарын 23 - Оросын театрын нэрт жүжигчин, найруулагч Евгений Вахтангов театрын урлагийн шинэ сургууль байгуулж, жүжиглэх ур маягыг захаар болжээ. 1917 онд уг сургуулийг "Борис Шушкиний театрын хүрээлэн"-тэй нэгтгэн томоохон урлагийн сургууль болсон байна. * Аравдугаар сарын 25 - Швейцарьт болон парламентын сонгуульд Чөлөөт ардчилсан нам ялалт байгуулж, олонх болжээ. * Аравдугаар сарын 27 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германы арми Умард Эпирусыг булаан эзлэжээ. * Аравдугаар сарын 28 - Австри-Унгарын эзэнт гүрний их ван Франц Фердинандын амь насанд халдсан Серби гаралтай Гаврило Принсипэд 20 жиийн хорих ял оноов. * Аравдугаар сарын 29 - Оросын Хар тэнгис орчимд Османы эзэнт гүрний байлдааны хөлөг онгоцууд нэвтэрчээ. * Аравдугаар сарын 31 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Австри-Унгарын эзэнт гүрэн болон Германы хамтарсан цэргийн хүчийг Вистула голын тулаанд Оросууд буулган авав. ** Германы арми Мессинес хотын талыг мэдэлдээ авч, хяналтаа тогтоожээ. ** Японы эзэн хааны тэнгисийн цэрэг Германы мэдэлд байдаг Цингтао арлыг Германчуудаас чөлөөлөх ажиллагаагаа эхлүүлжээ. === Арваннэгдүгээр сар === * Арваннэгдүгээр сарын 1 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Адмирал Сир Кристофер Крадокын удирдсан Британийн тэнгисийн цэрэг дэд адмирал Максимлиан фон Спийгээр удирдуулсан Германы тэнгисийн цэрэгт ялагджээ. Энэ нь Британийн тэнгисийн цэрэг нэгдүгээр амссан анхны ялагдал байсан юм. ** Османы эзэнт гүрэн [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]д татагдан оржээ. Османы эзэнт гүрний тэнгисийн цэрэг Хар тэнгисийн боомт хотуудыг бөмбөгдөж эхлэв. ** Дэлхийн I дайн: Германы цэргийн хүч Бельгийн Вичат хотыг эзлэн авав. Харин Британийн цэргүүд Мессинес хотыг хамгаалсан хэвээр үлджээ. ** Куба улсад улирал дундын сонгууль явагдаж Үндэсний нам ялалт байгуулжээ. * Арваннэгдүгээр сарын 2 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Бергманы дайралт: Генерал Гиоргий Бергманны удирдлаган дор Оросын цэргүүд Кавказын Элескирт хотыг хамгаалах зорилгоор цэргийн ажиллагаагаа эхлүүлэв. ** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Ла Бассийгийн тулаан: Францын Бейлэу хотод холбоотны армийн нэмэлт хүч ирснээр холбоотон армийн ялалтаар уг тулаан өндөрлөжээ. Тулаанд холбоотон армийн 15,000 цэрэг хохирсон юм. ** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Цинтаод бүслэгдээд байсан Герман цэргүүдэд туслахаар Австри-Унгарын эзэнт гүрний "Кайзерин Элизабет" хөлөг онгоц иржээ. * Арваннэгдүгээр сарын 3 - АНУ-д Конгрессын сонгууль болов. Сонгуульд ардчилсан нам ялалт байгуулж иргэний дайнаас хойш сенат болон төлөөлөгчдийн танхимд анх удаагаа ялалт байгуулжээ. Төлөөлөгчдийн танхимд 230 суудлыг ардчилсан нам авсан бол сенатын танхимд 51 суудлыг авсан байна. ** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Монтенегро улс Османы эзэнт гүрэнд дайн зарлажээ. ** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Ипресийн анхны тулаан: Таван өдрийн турш болсон тулаанд Германы арми ялагдал хүлээв. Уг тулаанд Германы арми 17,250 цэргээ алдсан юм. ** Америкийн хувцас загварын шинийг санаачлагч Каресс Кросби ар талдаа товч, дэгээгүй хөхөвч зохион бүтээж, патентжуулжээ. * Арваннэгдүгээр сарын 4 - АНУ-ын Аризона, Колорадо, Орегон, Вашингтон мужууд архийг хориглосон бол Калифорни, Охайо мужууд хуулиар хүлээн зөвшөөрсөн байна. * Арваннэгдүгээр сарын 5 - Дэлхийн I дайн: Британи болон Франц улс Трук-д дайн зарлажээ. Учир нь Грекчүүд Киприйг булаан эзлэсэн байна. ** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германы Зүүн Африкийг германы цэргүүд Британий цэргүүдээс хамгаалав. * Арваннэгдүгээр сарын 6 - Үлалио Гутьеррез өөрийгөө Мексикийн ерөнхийлөгч хэмээн зарлажээ. * Арваннэгдүгээр сарын 7 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германы зүүн азийн цэргийн анги нэгтгэл байрладан Жиаожү хошууг Япон болон Британийн цэргүүд бүсэлжээ. * Арваннэгдүгээр сарын 9 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Кокос арлын тулаанд оролцож байсан Германы "Эмден" байлдааны хөлөг онгоц живэв. * Арваннэгдүгээр сарын 11 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Ипресийн анхны тулаан: Германы арми Ипресийн зүүн хэсэгт төвлөрөөд байсан холбоотны армийг бут сөнөөх зорилгоор агаараас бөмбөгдөж эхэлжээ. Бөмбөгдөлтөд Британийн морин цэрэг ихээхэн хохирол амссан байна. Улмаар Германчууд Ипресийн тулаанд стратегийн давуу талтай болсон юм. ** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Басрагын тулаан: Иракийн өмнөд хэсэгт орших Басра хотод Османы цэргүүд Британийн цэргүүдийг отолтонд оруулж буулган авчээ. ** Австраличуудын хийсэн "Өдөр" нэртэй үзэл суртлын кинонд Германы цэргүүд Бельгичүүдийг хүчирхийлж байгаагаар дүрслэв. Гэвч дайны үеэр Герман цэргүүд хүчин үйлдэж байсныг баримтаар тогтоогоогүй билээ. * Арваннэгдүгээр сарын 15 - Бенито Муссолини "Италийн иргэд" нэртэй үзэл суртлын сонингоо хэвлүүлж эхэлжээ. Энэ нь Италийн фашист хөдөлгөөний эхлэл болсон юм. * Арваннэгдүгээр сарын 16 - АНУ-ын Холбооны нөөцийн банк албан ёсоор нээгдэж, хэвийн үйл ажиллагаандаа оржээ. Тус банкны анхны даргаар Бенжамин Стронг томилогдсон байна. ** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Япон болон Британийн цэргүүд Цинтао аралд албан бусаар хяналтаа тогтоов. Тулааны үеэр Японы 236 цэрэг алагдсан бол Британийн 12 цэрэг алагджээ. Харин Германы талаас 199 цэрэг амиа алдаж, 504 цэрэг шархадсан байна. ** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Басрагын тулаан: Иракын өмнөд хэсгийн Басра хотод болсон тулаанд Османы цэргүүд Британийн цэргүүдийг ялав. * Арваннэгдүгээр сарын 17 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Бергманны довтолгооны улмаас Оросын эзэн хааны армийн 7,000 цэрэг амь насаа алдан шархаджээ. ** Британийн засгийн газар дайны үеийн төсвийг шинэчлэн баталж, бүх төрлийн татварыг нэмэгдүүлсэн байна. * Арваннэгдүгээр сарын 18 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Австри-Унгарын эзэнт гүрний цэргүүд Сербийн Лазаревак тосгонд хяналтаа тогтоож, хяналтын анги байгуулжээ. * Арваннэгдүгээр сарын 19 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Басра хотод Британийн цэргүүд нуувч ухаж Османы цэргүүдийг ялав. Тулаанд Османы цэргүүд 1,000 цэргээ алдсан бол Британийн тал 350 цэргээ алджээ. * Арваннэгдүгээр сарын 21 - Канадын Ерөнхий сайд Роберт Борден Канадын явган цэргийг 50,000-аар нэмэгдүүлснээр дэлхийн I дайнд оролцож байгаа Канадын явган цэргийн тоо 91,000 болсон байна. * Арваннэгдүгээр сарын 23 - Мексикийн Веракруз хотод байсан Америкийн байлдааны онгоц нутаг руугаа буцаж тус хотод ерөнхийлөгч Венустиано Карранза төв байраа барьжээ. * Арваннэгдүгээр сарын 24 - Италийн социалист намаас Бенито Муссолини хөөгдөв. * Арваннэгдүгээр сарын 26 - Австрийн биологич Карл фон Фриш судалгааны ажлынхаа үеэр балт зөгий нийллэгийнхээ үеэр "бүжиглэж" хоорондоо харилцдаг болохыг олж тогтоосон байна. * Арваннэгдүгээр сарын 28 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Дайны нөхцөл байдлаас шалтгаалан хаагдаад байсан Нью-Йоркын хөрөнгийн бирж үүдээ нээж бонд арилжаалж эхэлжээ. === Арванхоёрдугаар сар === * Арванхоёрдугаар сарын 1 - Арменийн цэргийн анги нэгтгэл Османы эзэнт гүрний эсрэг бослого дэгдээсэн ч эцэстээ ялагдав. Гурван сарын турш болсон бослогын үеэр Арменийн тал 60 хүнээ алджээ. * Арванхоёрдугаар сарын 2 - Австри-Унгарын эзэнт гүрний цэргүүд Сербийн Белград хотыг эзлэв. * Арванхоёрдугаар сарын 4 - Мексикийн хувьсгалын удирдагчид болох Панчо Вилла, Эмилиано Запата нар Зочимилко хотод уулзаж, Венустиано Карранзагийн эсрэг нэгдэх талаар тохиролцоонд хүрчээ. * Арванхоёрдугаар сарын 6 - Панчо Вилла болон Эмилиано Запата нар Мексико хотод 60,000 цэрэг оруулж, ерөнхийлөгч Венустиано Карранзагийн эсрэг бослого эхэлжээ. ** Никарагуа улсын ерөнхийлөгчийн сонгуульд Адольфо Диаз ялалт байгуулан улиран сонгогдов. * Арванхоёрдугаар сарын 7 - Ромын пап XV Бенедикт удахгүй тохиох зул сарын баярын үеэр галын шугаман дээр хэсэг хугацаанд гал зогсоохыг сөргөлдөгч талуудад уриаллаа. Тэрээр "Буун дуу нэг хором ч атугай намжиж, бурхадын дуулхыг тэд сонсог" гэж хэлсэн үгэндээ дурдсан байна. ** Алдарт жүжичгин Чарли Чаплин "Кистоун" студид сүүлийн киногоо туурвижээ. Түүний сүүлийн киног "Түүхээс өмнөх өнгөрсөн үе" гэдэг байжээ. "Кистоун" студид өнгөрөөсөн сүүлийн жилдээ Ч.Чаплин долоо хоногт 1,000 ам.долларын цалин авдаг байлаа. * Арванхоёрдугаар сарын 8 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Фолклендын тулаан: Довтон Стардийгийн удирдсан Британийн тэнгисийн цэрэг Германы эзэн хааны тэнгисийн цэргийг Фолкленд аралд буулган авчээ. * Арванхоёрдугаар сарын 10 - Шинэ Зеландад парламентын сонгууль болж ерөнхий сайд Уиллиам Массигийн Шинэчлэлийн нам ялалт байгуулжээ. Тус нам нийт сонгогчдын 84 хувийн саналаар олонх болсон байна. * Арванхоёрдугаар сарын 11 - Бенито Муссолини Италийн фашист хөдөлгөөнийг байгуулжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 12 - АНу-ын зам тээврийн асуудал хариуцсан хороо байгуулагдаж, үндэсний хэмжээнд мөрдөгдөх замын стандарт, журмыг боловсруулж эхэлсэн байна. * Арванхоёрдугаар сарын 13 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Австри-Унгарын эзэнт гүрэн Лимановагийн тулаанд Оросын цэргүүдийг буулган авав. Гэвч ялалт байгуулсан тал 12,000 цэргээ алдсан гэдэг. Харин ялагдал хүлээсэн Оросын эзэн хааны арми 30,000 цэргээ алдсан байна. * Арванхоёрдугаар сарын 14 - Канадын Ванкуверын банк албан ёсоор дампуурчээ. 1910 онд байгуулагдсан тус банк үл хөдлөх хөрөнгийн зах зээлийн хямралаас шалтгаалан хаалгаа барьсан нь энэ ажээ. * Арванхоёрдугаар сарын 15 - Японы Кюшю арлын Мицүбиши Хожёо нүүрсний уурхай дэлбэрч 687 уурхайчин амиа алдав. Энэ нь Японы түүхэн дэх хамгийн хөнөөлтэй уурхайн осол байсан юм. * Арванхоёрдугаар сарын 16 - Хиагmын хэлэлцээрт оролцож буй Монголын төлөөлөгчид монголчуудын үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолтой холбогдсон үндсэн гол асуудал дээр Орос, Хятадын төлөөлөгчидтэй тас зөрөн маргалдаж, тэдний санаа эрмэлзлэлийг эрс эсэргүүцэн тэмцсэн учир төлөөлөгчдийн тэргүүн Дашжавыг улс төрийн бодлогогүй, Ж.Дамдинсүрэнг даанч түрэмгий хэмээн Орос, Хятадын төлөөлөгчид шүүмжлэн хэлэлцээрээс татахыг тулган шаардсан учир Монгол Улсын Засгийн газар арга буюу тэднийг хэлэлцээний дундуур гэдрэг татаж, Монголын талын төлөөлөгчдийн тэргүүнээр Шүүх яамны дэд сайд ван Ширнэндамдинг томилсон байна. ** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германы эзэн хааны тэнгисийн цэрэг Английн хойд тэнгисийн боомтууд руу халдан довтлов. Халдлагын улмаас 137 хүн амиа алджээ. ** Колубарагийн тулаанд Сербичүүд ялалт байгуулах нь тодорхой болов. Энэ тулаанд сөргөлдөгч талуудын аль, аль нь ноцтой хохирол амссан билээ. * Арванхоёрдугаар сарын 17 - Османы эзэнт гүрэн, Герман, Болгарчууд хамтран ажиллах нууц гэрээ байгуулав. * Арванхоёрдугаар сарын 18 - Египет улсад Британичууд хяналтаа тогтоов. * Арванхоёрдугаар сарын 19 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Колубарагын тулаанд Сербийн арми Австри-Унгарын армийг ялжээ. ** Энэтхэгийн эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Мохандас К.Ганди Английг оррхин гарч Энэтхэгийг зорив. Тэрээр Энэтхэг хүрэх замдаа Бенгал хэл сурсан байдаг. * Арванхоёрдугаар сарын 20 - Японы нийслэл Токио хотот байрлах галт тэрэгний буудал ашиглалтад оржээ. * Арванхоёрдугаар сарын 21 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Британийн нисэх хүчин Германыг анх удаа бөмбөгдөв. * Арванхоёрдугаар сарын 24 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Герман болон Британийн цэргүүд Баруун фронтод зул сарыг тохиолдуулан түр хугацаанд галаа зогсоожээ. ** Германы нисэх хүчин Английн Довер хотыг бөмбөгдөв. * Арванхоёрдугаар сарын 25 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Британийн цэргүүд Германы Кухавен боомт хотыг бөмбөгджээ. Гэвч Германы тал ноцтой хохирол амссангүй. ** Дэлхийн I дайн: Османы цэргүүд Оросын мэдэлд байдаг Ардахан хотыг бүслэжээ. Уг бүслэлт нэг сар үргэлжилсэн юм. Арванхоёрдугаар сарын 29 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Сарикамиш хотод Османы эзэнт гүрэн 12,000 цэрэгтэйгээр дайрав. Хотыг хамгаалж байсан Оросын цэргүүд Османы 6,000 цэргийг устгасан байна. === Цаг хугацаа нь тодорхойгүй === * Хятад улс эх орноо түрэмгийлэгчдээс хамгаална гэдгээ зарлав. * Хятадын Гуанши муж нийслэлээ Гуйлингаас Наннинг болгож шилжүүлжээ. * Иргэдийн хэрэглээнд өргөн нэвтэрсэн зэвэрдэггүй ган төмөр олон нийтэд хүрч эхлэв. * Францын парламентад Блейс Диане сонгогдов. Ингэснээр Францын парламентад сонгогдсон анхны хар арьст улстөрч болжээ. * Италийн алдарт хувцас загварын компани "Пуиг" Барселона хотод байгуулагдав. == Мэндэлсэн алдартнууд == === Нэгээс Хоёрдугаар сар === * Нэгдүгээр сарын 5 - "Супермэн"-ий дүрээр алдаршсан Америкийн жүжигчин Жорж Рийвис (1959 онд нас барсан) * Нэгдүгээр сарын 14 - Академийн наадмын шагналт Канадын жүжигчин Харолд Расселл (2002 онд нас барсан) * Нэгдүгээр сарын 30 - Академийн наадмын шагналт жүжигчин, найруулагч Жон Ирланд (1992 онд нас барсан) * Хоёрдугаар сарын 3 - Трамполин буюу үсэрдэг тавцанг зохион бүтээсэн Америкийн зохион бүтээгч Жорж Ниссен (2010 онд нас барсан) * Хоёрдугаар сарын 5 - Нобелийн шагналт Британийн эрдэмтэн Алан Ллойд Хожкин (1998 онд нас барсан) * Хоёрдугаар сарын 17 - Академийн наадмын шагналт жүжигчин Артур Кеннеди (1990 онд нас барсан) * Хоёрдугаар сарын 22 - Нобелийн шагналт Италийн вирологич Ренато Дулбеччо (2012 онд нас барсан) === Гурваас Дөрөвдүгээр сар === * Гуравдугаар сарын 2 - Канн болон Венецийн кино наадмын шагналт найруулагч Мартин Ритт (1990 онд нас барсан) * Гуравдугаар сарын 17 - Аргентин улсын 35 дахь ерөнхийлөгч Хуан Карлос Онганиа (1995 онд нас барсан) * Гуравдугаар сарын 25 - Нобелийн шагналт Америкийн эрдэмтэн Норман Борлауг (2009 онд нас барсан) * Гуравдугаар сарын 31 - Нобелийн шагналт Мексикийн зохиолч Октавио Паз (1998 онд нас барсан) * Дөрөвдүгээр сарын 11 - Академийн наадмын шагналт кино найруулагч Норман МакЛарен (1987 онд нас барсан) === Таваас Зургаадугаар сар === * Тавдугаар сарын 13 - Дэлхийн боксын хүнд жингийн аварга Америкийн тулаанч Жо Луйз (1981 онд нас барсан) * Тавдугаар сарын 14 - Олимпын аварга, мөнгөн медальт Японы усанд сэлэгч Маехата Хидеко (1995 онд нас барсан) * Тавдугаар сарын 19 - Нобелийн шагналт Австрийн химич Мак Перутц (2002 Онд нас барсан) * Зургаадугаар сарын 15 - ЗХУ-ын удирдагч Юрий Андропов (1984 онд нас барсан) * Зургаадугаар сарын 21 - Нобелийн шагналт Канадын эдийн засагч Уиллиам Викри (1996 онд нас барсан) * Зургаадугаар сарын 30 - Португалийн 15 дахь ерөнхийлөгч Франциско да Кошта Гомеш (2001 онд нас барсан) === Долоогоос Наймдугаар сар === * Долоодугаар сарын 1 - Олимпын аварга, Дэлхийн 12 удаагийн аварга Германы уулын цаначин Кристл Кранц (2004 онд нас барсан) * Долоодугаар сарын 11 - Олимпын мөнгөн медальт, Дэлхийн хошой мөнгөн медальт Шведын туялзуур сэлэмч Свен Фальман (2003 онд нас барсан) * Долоодугаар сарын 18 - Олимпын мөнгөн медальт Америкийн гүйгч Мак Робинсон (2000 онд нас барсан) ** Нидерландын ерөнхий сайд Жо Калс (1970 онд нас барсан) * Наймдугаар сарын 2 - Академийн наадмын шагналт жүжигчин Биатрис Стрейт (2001 онд нас барсан) === Есөөс Аравдугаар сар === * Есдүгээр сарын 10 - Умард Ирландын дөрөв дэх ерөнхий сайд Теренс О'Нил (1990 онд нас барсан) * Есдүгээр сарын 15 - Данийн ерөнхий сайд Йенс Отто Краг (1978 онд нас барсан) * Есдүгээр сарын 18 - Академийн наадмын хүндэтгэлийн шагналт кино найруулагч Жек Кардифф (2009 онд нас барсан) * Есдүгээр сарын 23 - Брунейн султан III Омар Али Саифуддиен (1986 онд нас барсан) * Аравдугаар сарын 15 - Афганистаны хаан Мохаммед Захир Шах (2007 онд нас барсан) * Аравдугаар сарын 19 - Академийн наадмын шагналт жүжигчин Хуанита Моор (2014 онд нас барсан) * Аравдугаар сарын 28 - Нобелийн шагналт Английн химич Ричард Лоренс Миллингтон Синг (1994 онд нас барсан) * Аравдугаар сарын 30 - Лесото улсын хоёр дахь ерөнхий сайд Либуа Жонатан (1987 онд нас барсан) === Арваннэгээс Арванхоёрдугаар сар === * Арваннэгдүгээр сарын 21 - Иракын 24 дэх ерөнхий сайд Абд аль-Карим Касим (1963 онд нас барсан) * Арванхоёрдугаар сарын 14 - Германы ерөнхийлөгч Карл Карстенс (1992 онд нас барсан) === Төрсөн огноо тодорхойгүй === * Свазиленд улсын анхны ерөнхий сайд Махоши Дламини (1978 онд нас барсан) == Нас барсан алдартнууд == === Нэгээс Зургаадугаар сар === * Нэгдүгээр сарын 21 - Испанийн уран зураач Сальвадор Мартинек Кубеллс (1845 онд төрсөн) * Хоёрдугаар сарын 26 - Монгол Улсын Цэргийн Хамаг Хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэгч яамны тэргүүн сайд Эрдэнэ Далай жүн ван Гомбосүрэн (Төрсөн огноо тодорхойгүй) * Гуравдугаар сарын 1 - Бүгд найрамдах Доминикан улсын 30 дахь ерөнхийлөгч Карлос Фелипе Моралес (1868 онд төрсөн) * Гуравдугаар сарын 6 - Америкийн бизнесмэн саятан II Жорж Вашингтон Вандербилт (1862 онд төрсөн) * Гуравдугаар сарын 9 - Португалийн ерөнхий сайдаар гурван удаа сонгогдсон Хосе Лучиано де Кастро (1834 онд төрсөн) * Гуравдугаар сарын 16 - Нобелийн энхтайвны шагналт Швейцарийн улстөрч Чарльз Алберт Гоба (1843 онд төрсөн) * Гуравдугаар сарын 25 - Нобелийн шагналт Францын зохиолч Фредерик Мистрал (1830 онд төрсөн) * Дөрөвдүгээр сарын 2 - Нобелийн шагналт Германы зохиолч Пол Хейс (1830 онд төрсөн) * Дөрөвдүгээр сарын 25 - Унгарын 16 дахь ерөнхий сайд Геза Фежевари (1833 онд төрсөн) * Тавдугаар сарын 12 - Испанийн 29 дэх ерөнхий сайд Евгенио Монтеро Риос (1832 онд төрсөн) * Зургаадугаар сарын 14 - АНУ-ын 23 дахь дэд ерөнхийлөгч Адлай Э.Стивенсон (1835 онд төрсөн) * Зургаадугаар сарын 21 - Нобелийн энхтайвны шагналт Австрийн зохиолч Берта фон Суттнер (1843 онд төрсөн) * Зургаадгуаар сарын 30 - Монгол Улсын Дотоод Хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэгч яамны тэргүүн сайд Чин сүжигт Да лам Цэрэнчимэд (1872 онд төрсөн) === Долоогоос Арванхоёрдугаар сар === * Долоодугаар сарын 23 - Оросын нэрт сэтгүүлч Владимир Мешерски (1839 онд төрсөн) * Наймдугаар сарын 6 - АНУ-ын тэргүүн хатагтай Эллен Аксон Вильсон (1860 онд төрсөн) * Наймдугаар сарын 9 - Аргентин улсын 16 дахь ерөнхийлөгч Роке Саенз Пенья (1851 онд төрсөн) * Есдүгээр сарын 13 - Египетийн долоо дахь ерөнхий сайд Мостафа Фахми (1840 онд төрсөн) * Аравдугаар сарын 19 - Аргентин улсын ерөнхийлөгчөөр хоёр удаа сонгогдсон Хулио Аргентино Рока (1843 онд төрсөн) * Аравдугаар сарын 23 - Аргентин улсын 12 дахь ерөнхийлөгч Хосе Эваристо Урибуру (1831 онд төрсөн) == Нобелийн шагналтнууд == Шведийн эзэн хааны дэргэдэх Нобелийн шагналын хороо энэ жил уран зохиол болон энхтайвны шагналтнуудыг тодруулахгүй байхаар шийдвэрлэжээ. Харин физикийн салбарын Нобелийн шагналыг рентген туяа ойх үзэгдлийг илрүүлснийх нь төлөө Германы эрдэмтэн Макс фон Лойе буюу Макс Теодор Феликс фон Лойед олгосон байна. Химийн салбарын Нобелийн шагналыг Америкийн эрдэмтэн Теодор Уиллиам Ричардсд химийн элементийг атомын жингээр нь англиан ялгах боломжтой гэдгийг тогтоосных нь төлөө олгожээ. Ингэснээр химийн салбарт шагнал авсан анхны Америк химич болсон юм. Энэ жилийн эрүүл мэндийн салбарын Нобелийн шагналыг Австри-Унгарын эзэнт гүрний эрдэмтэн Роберт Баранид мэдрэлийн эс эрүүл мэндэд хэрхэн нөлөөлдөг болохыг судласных нь төлөө олгожээ. Харин тэрээр энэ удаад шагналаа гардан авч чадаагүй бөгөөд бүр сүүлд 1916 онд өөрийн биеэр гардан авч байсан гэдэг. Учир нь түүнийг Австри-Унгарын эзэнт гүрэн дайны цагт шоронд хорьж байсантай холбоотой юм. Олон нийт энэ удаагийн Нобелийн шагналын хоёрыг нь буюу дийлэнхийг нь дайны эсрэг талуудаас авсанд дургүйцэж байсан ч Швед улс үүнд ямар нэгэн улстөрийн байдлаар хандаагүй гэж мэдэгдсэн байна. * Физикийн салбарын Нобелийн шагнал - Макс фон Лойе * Химийн салбарын Нобелийн шагнал - Теодор Уиллиам Ричардс * Эрүүл мэндийн салбарын Нобелийн шагнал - Роберт Барани * Уран зохиолын салбарын Нобелийн шагнал - ''Олгоогүй'' * Нобелийн энхтайвны шагнал - ''Олгоогүй'' == Гадаад холбоос == {{commonscat|1914}} [[Ангилал:1914 он| ]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] lwirsys35dt0vn8vn2h4qjdxjkhrfbq 0 17977 873912 873061 2026-10-22T01:22:12Z Эрдэнийн тобчи 108163 873912 wikitext text/x-wiki [[Файл:Choros noyan's family.jpg|thumb|Цорос овгийн ноёдын угсаа гарвалтай холбоотой зураг]] '''Цорос''' (эртний дуудлага нь '''Чорос''') нь [[Ойрад|Ойрадын]] түүхэнд чухал байр суурь эзэлж байсан овог аймаг бөгөөд [[Дөрвөн Ойрад|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] улс төрийн амьдралд голлох үүрэг гүйцэтгэж байв. Цорос овгийн ноёдоос Ойрадын хэд хэдэн аймгийн язгууртан, тайж нар төрөн гарсан бөгөөд XVII–XVIII зуунд тэдний угсааны ноёд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] улс төрийн удирдлагад давамгай байр суурь эзэлжээ. Цорос аймгийн үүсэл, угсаа гарлын талаар түүхэн сурвалж болон судлаачдын тайлбар харилцан адилгүй байдаг. Зарим судлаач Цоросын ноёдыг [[Урианхай|Урианхайн]] Зэлмэ ноёны угсаатай холбон үздэг бол өөр судалгаанд тэдний гарал үүслийг Ойрадын язгууртны бусад угсаа, дундад зууны Монголын улс төрийн уламжлалтай холбон тайлбарладаг. == Нэрийн гарал == Цорос хэмээх нэрийн гарал үүслийн талаар нэгдсэн тайлбар байдаггүй. Монголын түүхийн уламжлалт тайлбарт уг нэрийг “цорго” хэмээх үгтэй холбон үзэх нь бий. Мөн Цорос овгийг Улиндай бадан тайш гэгчээс үүссэн гэх домог уламжлагдан иржээ. Гэвч эдгээр тайлбарыг баттай тогтоогдсон хэл шинжлэлийн баримт гэж үзэхэд болгоомжтой хандах шаардлагатай. Цорос хэмээх нэр нь овог аймгийн нэр төдийгүй Ойрадын язгууртны угсаа, улс төрийн эрх мэдэлтэй холбоотой ойлголт болон хэрэглэгдэж байв. == Түүх == === Дөрвөн Ойрадын холбоон дахь байр суурь === Дундад зууны сүүл үеэс Ойрадууд баруун Монгол болон түүнтэй залгаа бүс нутгуудад улс төр, цэрэг, эдийн засгийн харилцаагаар холбогдон оршиж байв. Тэдгээрийн дотор Цоросын ноёд нөлөө бүхий язгууртны бүлэг болж, Ойрадын холбоодын удирдлага, дотоод харилцаанд оролцож байжээ. Дөрвөн Ойрадын холбоо түүхийн явцад хэд хэдэн удаа байгуулагдаж, бүрэлдэхүүн болон удирдлагын харилцаа нь өөрчлөгдөж ирсэн гэж үздэг. Цоросын ноёд эдгээр холбоодын улс төрийн үйл хэрэгт чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд тэдний эрх мэдэл нэмэгдэхийн хэрээр захиргаанд нь байсан аймгийг Цорос хэмээн нэрлэх болсон байна. Цоросын ноёдын нөлөө нь зөвхөн өөрсдийн нэрээр нэрлэгдсэн аймгаар хязгаарлагдаагүй. Тэд Ойрадын бусад язгууртны угсаатай гэр бүл, улс төрийн холбоо тогтоож, цэрэг болон захиргааны нэгдлийг бэхжүүлэхэд оролцож байв. === Нутаг дэвсгэр ба нүүдэл === XVI зуунаас Цорос аймаг болон түүнтэй холбоотой Ойрадын бүлгүүд [[Или мөрөн|Или мөрний]] хөндий, [[Зүүнгар|Зүүнгарын]] бүс нутагт байр сууриа бэхжүүлжээ. Энэ бүс нутаг нь Төв Ази, Зүүн Туркестан, Монголын өндөрлөгийн хоорондох худалдаа, нүүдэл, улс төрийн харилцаанд чухал ач холбогдолтой байв. Ойрадуудын нутаг сэлгэлт, дотоодын улс төрийн тэмцэл, хөрш улс орнуудтай харилцах харилцаа нь Цоросын ноёдын эрх мэдлийн хүрээг өөрчилж байжээ. XVII зуун гэхэд Цоросын язгууртнууд Зүүнгарын бүс нутагт Ойрадын улс төрийн нэгдлийг бэхжүүлэхэд тэргүүлэх үүрэгтэй болсон байна. === Зүүнгарын хаант улсын үүсэл === XVII зуунд Ойрадын улс төрийн хүчний харилцаа өөрчлөгдөж, Цоросын ноёд бусад Ойрадын язгууртантай хамтран бүс нутгийн нөлөөгөө нэмэгдүүлэв. Энэ үйл явцын үр дүнд Зүүнгарын улс төрийн нэгдэл хүчирхэгжиж, хожим Зүүнгарын хаант улс хэмээн нэрлэгдсэн улс бүрэлджээ. Цоросын ноёд [[Хар Хул]] болон түүний хүү [[Баатар хунтайж]] нарын үед Ойрадын холбоотны харилцаа, цэргийн зохион байгуулалтад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Улмаар Цоросын угсааны [[Галдан бошигт хаан]] XVII зууны сүүлчээр Ойрадын олон бүлгийг нэгтгэн, Зүүнгарын төрийн эрх мэдлийг бэхжүүлэхийг зорьжээ. Зүүнгар хэмээх нэр нь Ойрадын цэргийн болон улс төрийн зохион байгуулалтад хэрэглэгдэж байсан “зүүн гар” гэсэн ойлголттой холбоотой. Гэвч Зүүнгарын улс байгуулагдсан үйл явц, он цагийг ганц хүний үйл ажиллагаа эсвэл нэг жилийн үйл явдлаар хязгаарлан тайлбарлах нь учир дутагдалтай юм. Галдан бошигтын төрийн бодлого, цэргийн ажиллагааны хүрээнд Зүүнгарын нөлөө Монголын өндөрлөг, Төв Ази болон Зүүн Туркестаны зарим хэсэгт хүрч байв. Зүүнгарын улс нь XVIII зуунд Төв Азийн улс төрийн харилцаанд чухал хүчин болж, [[Чин улс|Чин улстай]] удаан хугацааны зөрчил, тэмцэл өрнүүлсэн юм. === Зүүнгарын төр дэх Цоросын ноёд === Зүүнгарын төрийн эрх мэдэл Цоросын угсааны ноёдын гарт төвлөрч байсан боловч улс төрийн удирдлага нь бусад Ойрадын язгууртны бүлэг, цэргийн удирдагчидтай тогтоосон харилцаанаас ихээхэн хамаарч байв. Цоросын угсаатай холбоотой төрийн зүтгэлтнүүдийн дунд дараах хүмүүсийг онцлон дурддаг. [[Хар Хул]] — XVII зууны эхэн үеийн Ойрадын улс төрийн удирдагчдын нэг. [[Баатар хунтайж]] — Цоросын угсааны ноён бөгөөд Ойрадын улс төрийн нэгдэл, цэргийн зохион байгуулалтад оролцсон. [[Галдан бошигт хаан]] — XVII зууны хоёрдугаар хагаст Ойрадын хүчийг нэгтгэхийг зорьж, Зүүнгарын төрийг бэхжүүлсэн удирдагч. [[Цэвээнравдан]] — Зүүнгарын төрийг XVIII зууны эхэн үед удирдаж байсан хаан. [[Галданцэрэн]] — XVIII зууны эхний хагаст Зүүнгарын төрийн эрхийг барьж байсан хаан. [[Даваач]] — Зүүнгарын төрийн сүүл үеийн хаадын нэг. Эдгээр хүмүүсийн үйл ажиллагаа нь Цоросын угсааны түүхийг Зүүнгарын төрийн хөгжил, Ойрадын улс төрийн харилцаанаас салгаж үзэх боломжгүйг харуулдаг. === Зүүнгарын хаант улсын мөхөл ба хожмын үе === XVIII зууны дунд үед Зүүнгарын хаант улс дотоодын эрх мэдлийн тэмцэл, залгамжлалын хямрал, Чин улстай хийсэн дайны улмаас хүч суларчээ. 1755 оноос эхэлсэн Чин улсын цэргийн ажиллагааны үр дүнд Зүүнгарын төрийн бие даасан байдал устаж, 1750-иад оны сүүлчээр тус улсын улс төрийн тогтолцоо бүрэн нуран унав. Зүүнгарын хаант улс мөхсөний дараа Цоросын язгууртнууд болон тэдний харьяат хүмүүсийн хувь заяа харилцан адилгүй байжээ. Зарим нь бусад Ойрадын бүлэгтэй хамт нүүдэллэн суурьшсан бол зарим нь Чин улсын захиргаанд орж, Монголын янз бүрийн хошуу, чуулганы бүрэлдэхүүнд багтсан байна. Цоросын угсааны ноёдын түүхэн нөлөө нь Зүүнгарын төр мөхсөнөөр бүрэн арилсангүй. Тэдний угсаа, захиргааны уламжлал нь Монголын баруун бүс нутаг, Ойрадын зарим бүлгийн түүхэн хөгжилд үргэлжлэн тусгалаа олжээ. == Овгийн салбар ба захиргааны харьяалал == Цорос овгийн ноёд зөвхөн Цорос аймгийг төдийгүй Ойрадын бусад бүлгийн зарим хэсгийг захирч байв. Түүхэн сурвалж болон хожмын захиргааны бүртгэлд Цоросын угсаатай ноёд [[Дөрвөд]], [[Баяд]], [[Өөлд]] зэрэг аймгийн язгууртны дунд тэмдэглэгддэг. Манж Чин улсын эрхшээлийн үед Монголын засаг захиргааг хошуу, чуулганы зохион байгуулалтаар шинэчлэн тогтоосон бөгөөд тухайн үеийн зарим ноёд, тайж нар Цорос овгийн угсаатай байжээ. Үүнд Дөрвөдийн хоёр чуулганы зарим ноёд, Сайн ноён аймагт хавсаргасан Өөлдийн хоёр хошуу, мөн Хөх нуурын Цоросын хоёр хошууны ноёд, тайж нар багтаж байв. Гэхдээ овгийн нэр, улс төрийн харьяалал, засаг захиргааны нэгжийг хооронд нь ялган ойлгох хэрэгтэй. Цорос овгийн угсаатай байх нь тухайн хүн заавал Цорос аймгийн харьяат байсан гэсэн үг биш бөгөөд олон үеийн туршид угсаа, гэр бүлийн холбоо, захиргааны харьяалал өөрчлөгдөж иржээ. == Угсаа гарвалын тухай үзэл баримтлал == Цоросын угсаа гарлын талаар хэд хэдэн тайлбар байдаг. Монголын уламжлалт түүхийн тайлбарт Цорос овгийн эхлэлийг Улиндай бадан тайштай холбон өгүүлдэг. Зарим судлаач Цоросын язгууртнуудыг Зэлмэ ноёны угсаатай холбож үздэг бол бусад судалгаанд дундад зууны Ойрад болон Монголын язгууртны угсаа залгамжлалын хүрээнд тайлбарладаг. Эдгээр тайлбар нь домог, угсаа залгамжлалын уламжлал, хожмын түүх бичлэг болон бичмэл сурвалжид тулгуурласан байдаг тул бүгдийг нь нэгэн ижил баталгаатай түүхэн баримт гэж үзэх боломжгүй. Цоросын гарал үүслийг нарийвчлан тогтоохын тулд Монгол, Манж, Хятад болон бусад хэлээр үлдсэн сурвалжийг харьцуулан судлах шаардлагатай. == Соёл, түүхэн өв == Цоросын түүх нь Ойрадын улс төрийн нэгдэл, язгууртны угсаа залгамжлал, нүүдэлчин нийгмийн зохион байгуулалттай салшгүй холбоотой. Тэдний угсааны ноёдын үйл ажиллагаа Зүүнгарын төрийн хөгжил, Монголын баруун бүс нутгийн түүх, Төв Азийн олон улс хоорондын харилцаанд нөлөөлжээ. Цоросын нэр нь өнөө үед Монголын түүх, угсаатны зүй, овог аймгийн судалгаанд хэрэглэгдсээр байна. Түүхэн сурвалжид дурдагдсан овгийн нэр болон өнөөгийн хүмүүсийн овог, угсааны тодорхойлолт ижил утгатай байх албагүй тул тэдгээрийн холбоог тухайн үеийн баримт, нутгийн уламжлалтай уялдуулан судлах нь зүйтэй. == Нэр томьёо == Монгол дахь Цорос овгийн зарим салбарыг хожмын уламжлалд “ноён Цорос”, “нохой Цорос” хэмээн ялган нэрлэсэн байдаг. “Нохой Цорос” гэх нэр нь эрх мэдлээ алдсан эсвэл язгууртны байр суурь нь доройтсон хэсэгтэй холбон тайлбарлагддаг. Гэвч уг нэршлийн гарал, хэрэглээний хүрээг бүх Цорос овогт хамааруулан ерөнхийлөхөөс зайлсхийх шаардлагатай. [[Хэрэглэгч:Эрдэнийн тобчи|Эрдэнийн тобчи]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Эрдэнийн тобчи|яриа]]) mk478ldtwihl8kwtj9kdt7vmh2ynxaf 873976 873912 2026-10-22T02:00:44Z Zorigt 49 873976 wikitext text/x-wiki [[Файл:Choros noyan's family.jpg|thumb|Цорос овгийн ноёдын угсаа гарвалтай холбоотой зураг]] '''Цорос''' (эртний дуудлага нь '''Чорос''') нь [[Ойрад|Ойрадын]] түүхэнд чухал байр суурь эзэлж байсан овог аймаг бөгөөд [[Дөрвөн Ойрад|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] улс төрийн амьдралд голлох үүрэг гүйцэтгэж байв. Цорос овгийн ноёдоос Ойрадын хэд хэдэн аймгийн язгууртан, тайж нар төрөн гарсан бөгөөд XVII–XVIII зуунд тэдний угсааны ноёд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] улс төрийн удирдлагад давамгай байр суурь эзэлжээ. Цорос аймгийн үүсэл, угсаа гарлын талаар түүхэн сурвалж болон судлаачдын тайлбар харилцан адилгүй байдаг. Зарим судлаач Цоросын ноёдыг [[Урианхай|Урианхайн]] Зэлмэ ноёны угсаатай холбон үздэг бол өөр судалгаанд тэдний гарал үүслийг Ойрадын язгууртны бусад угсаа, дундад зууны Монголын улс төрийн уламжлалтай холбон тайлбарладаг. == Нэрийн гарал == Цорос хэмээх нэрийн гарал үүслийн талаар нэгдсэн тайлбар байдаггүй. Монголын түүхийн уламжлалт тайлбарт уг нэрийг “цорго” хэмээх үгтэй холбон үзэх нь бий. Мөн Цорос овгийг Улиндай бадан тайш гэгчээс үүссэн гэх домог уламжлагдан иржээ. Гэвч эдгээр тайлбарыг баттай тогтоогдсон хэл шинжлэлийн баримт гэж үзэхэд болгоомжтой хандах шаардлагатай. Цорос хэмээх нэр нь овог аймгийн нэр төдийгүй Ойрадын язгууртны угсаа, улс төрийн эрх мэдэлтэй холбоотой ойлголт болон хэрэглэгдэж байв. == Түүх == === Дөрвөн Ойрадын холбоон дахь байр суурь === Дундад зууны сүүл үеэс Ойрадууд баруун Монгол болон түүнтэй залгаа бүс нутгуудад улс төр, цэрэг, эдийн засгийн харилцаагаар холбогдон оршиж байв. Тэдгээрийн дотор Цоросын ноёд нөлөө бүхий язгууртны бүлэг болж, Ойрадын холбоодын удирдлага, дотоод харилцаанд оролцож байжээ. Дөрвөн Ойрадын холбоо түүхийн явцад хэд хэдэн удаа байгуулагдаж, бүрэлдэхүүн болон удирдлагын харилцаа нь өөрчлөгдөж ирсэн гэж үздэг. Цоросын ноёд эдгээр холбоодын улс төрийн үйл хэрэгт чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд тэдний эрх мэдэл нэмэгдэхийн хэрээр захиргаанд нь байсан аймгийг Цорос хэмээн нэрлэх болсон байна. Цоросын ноёдын нөлөө нь зөвхөн өөрсдийн нэрээр нэрлэгдсэн аймгаар хязгаарлагдаагүй. Тэд Ойрадын бусад язгууртны угсаатай гэр бүл, улс төрийн холбоо тогтоож, цэрэг болон захиргааны нэгдлийг бэхжүүлэхэд оролцож байв. === Нутаг дэвсгэр ба нүүдэл === XVI зуунаас Цорос аймаг болон түүнтэй холбоотой Ойрадын бүлгүүд [[Или мөрөн|Или мөрний]] хөндий, [[Зүүнгар|Зүүнгарын]] бүс нутагт байр сууриа бэхжүүлжээ. Энэ бүс нутаг нь Төв Ази, Зүүн Туркестан, Монголын өндөрлөгийн хоорондох худалдаа, нүүдэл, улс төрийн харилцаанд чухал ач холбогдолтой байв. Ойрадуудын нутаг сэлгэлт, дотоодын улс төрийн тэмцэл, хөрш улс орнуудтай харилцах харилцаа нь Цоросын ноёдын эрх мэдлийн хүрээг өөрчилж байжээ. XVII зуун гэхэд Цоросын язгууртнууд Зүүнгарын бүс нутагт Ойрадын улс төрийн нэгдлийг бэхжүүлэхэд тэргүүлэх үүрэгтэй болсон байна. === Зүүнгарын хаант улсын үүсэл === XVII зуунд Ойрадын улс төрийн хүчний харилцаа өөрчлөгдөж, Цоросын ноёд бусад Ойрадын язгууртантай хамтран бүс нутгийн нөлөөгөө нэмэгдүүлэв. Энэ үйл явцын үр дүнд Зүүнгарын улс төрийн нэгдэл хүчирхэгжиж, хожим Зүүнгарын хаант улс хэмээн нэрлэгдсэн улс бүрэлджээ. Цоросын ноёд [[Хар Хул]] болон түүний хүү [[Баатар хунтайж]] нарын үед Ойрадын холбоотны харилцаа, цэргийн зохион байгуулалтад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Улмаар Цоросын угсааны [[Галдан бошигт хаан]] XVII зууны сүүлчээр Ойрадын олон бүлгийг нэгтгэн, Зүүнгарын төрийн эрх мэдлийг бэхжүүлэхийг зорьжээ. Зүүнгар хэмээх нэр нь Ойрадын цэргийн болон улс төрийн зохион байгуулалтад хэрэглэгдэж байсан “зүүн гар” гэсэн ойлголттой холбоотой. Гэвч Зүүнгарын улс байгуулагдсан үйл явц, он цагийг ганц хүний үйл ажиллагаа эсвэл нэг жилийн үйл явдлаар хязгаарлан тайлбарлах нь учир дутагдалтай юм. Галдан бошигтын төрийн бодлого, цэргийн ажиллагааны хүрээнд Зүүнгарын нөлөө Монголын өндөрлөг, Төв Ази болон Зүүн Туркестаны зарим хэсэгт хүрч байв. Зүүнгарын улс нь XVIII зуунд Төв Азийн улс төрийн харилцаанд чухал хүчин болж, [[Чин улс|Чин улстай]] удаан хугацааны зөрчил, тэмцэл өрнүүлсэн юм. === Зүүнгарын төр дэх Цоросын ноёд === Зүүнгарын төрийн эрх мэдэл Цоросын угсааны ноёдын гарт төвлөрч байсан боловч улс төрийн удирдлага нь бусад Ойрадын язгууртны бүлэг, цэргийн удирдагчидтай тогтоосон харилцаанаас ихээхэн хамаарч байв. Цоросын угсаатай холбоотой төрийн зүтгэлтнүүдийн дунд дараах хүмүүсийг онцлон дурддаг. *[[Хар Хул]] — XVII зууны эхэн үеийн Ойрадын улс төрийн удирдагчдын нэг. *[[Баатар хунтайж]] — Цоросын угсааны ноён бөгөөд Ойрадын улс төрийн нэгдэл, цэргийн зохион байгуулалтад оролцсон. *[[Галдан бошигт хаан]] — XVII зууны хоёрдугаар хагаст Ойрадын хүчийг нэгтгэхийг зорьж, Зүүнгарын төрийг бэхжүүлсэн удирдагч. *[[Цэвээнравдан]] — Зүүнгарын төрийг XVIII зууны эхэн үед удирдаж байсан хаан. *[[Галданцэрэн]] — XVIII зууны эхний хагаст Зүүнгарын төрийн эрхийг барьж байсан хаан. *[[Даваач]] — Зүүнгарын төрийн сүүл үеийн хаадын нэг. Эдгээр хүмүүсийн үйл ажиллагаа нь Цоросын угсааны түүхийг Зүүнгарын төрийн хөгжил, Ойрадын улс төрийн харилцаанаас салгаж үзэх боломжгүйг харуулдаг. === Зүүнгарын хаант улсын мөхөл ба хожмын үе === XVIII зууны дунд үед Зүүнгарын хаант улс дотоодын эрх мэдлийн тэмцэл, залгамжлалын хямрал, Чин улстай хийсэн дайны улмаас хүч суларчээ. 1755 оноос эхэлсэн Чин улсын цэргийн ажиллагааны үр дүнд Зүүнгарын төрийн бие даасан байдал устаж, 1750-иад оны сүүлчээр тус улсын улс төрийн тогтолцоо бүрэн нуран унав. Зүүнгарын хаант улс мөхсөний дараа Цоросын язгууртнууд болон тэдний харьяат хүмүүсийн хувь заяа харилцан адилгүй байжээ. Зарим нь бусад Ойрадын бүлэгтэй хамт нүүдэллэн суурьшсан бол зарим нь Чин улсын захиргаанд орж, Монголын янз бүрийн хошуу, чуулганы бүрэлдэхүүнд багтсан байна. Цоросын угсааны ноёдын түүхэн нөлөө нь Зүүнгарын төр мөхсөнөөр бүрэн арилсангүй. Тэдний угсаа, захиргааны уламжлал нь Монголын баруун бүс нутаг, Ойрадын зарим бүлгийн түүхэн хөгжилд үргэлжлэн тусгалаа олжээ. == Овгийн салбар ба захиргааны харьяалал == Цорос овгийн ноёд зөвхөн Цорос аймгийг төдийгүй Ойрадын бусад бүлгийн зарим хэсгийг захирч байв. Түүхэн сурвалж болон хожмын захиргааны бүртгэлд Цоросын угсаатай ноёд [[Дөрвөд]], [[Баяд]], [[Өөлд]] зэрэг аймгийн язгууртны дунд тэмдэглэгддэг. Манж Чин улсын эрхшээлийн үед Монголын засаг захиргааг хошуу, чуулганы зохион байгуулалтаар шинэчлэн тогтоосон бөгөөд тухайн үеийн зарим ноёд, тайж нар Цорос овгийн угсаатай байжээ. Үүнд Дөрвөдийн хоёр чуулганы зарим ноёд, Сайн ноён аймагт хавсаргасан Өөлдийн хоёр хошуу, мөн Хөх нуурын Цоросын хоёр хошууны ноёд, тайж нар багтаж байв. Гэхдээ овгийн нэр, улс төрийн харьяалал, засаг захиргааны нэгжийг хооронд нь ялган ойлгох хэрэгтэй. Цорос овгийн угсаатай байх нь тухайн хүн заавал Цорос аймгийн харьяат байсан гэсэн үг биш бөгөөд олон үеийн туршид угсаа, гэр бүлийн холбоо, захиргааны харьяалал өөрчлөгдөж иржээ. == Угсаа гарвалын тухай үзэл баримтлал == Цоросын угсаа гарлын талаар хэд хэдэн тайлбар байдаг. Монголын уламжлалт түүхийн тайлбарт Цорос овгийн эхлэлийг Улиндай бадан тайштай холбон өгүүлдэг. Зарим судлаач Цоросын язгууртнуудыг Зэлмэ ноёны угсаатай холбож үздэг бол бусад судалгаанд дундад зууны Ойрад болон Монголын язгууртны угсаа залгамжлалын хүрээнд тайлбарладаг. Эдгээр тайлбар нь домог, угсаа залгамжлалын уламжлал, хожмын түүх бичлэг болон бичмэл сурвалжид тулгуурласан байдаг тул бүгдийг нь нэгэн ижил баталгаатай түүхэн баримт гэж үзэх боломжгүй. Цоросын гарал үүслийг нарийвчлан тогтоохын тулд Монгол, Манж, Хятад болон бусад хэлээр үлдсэн сурвалжийг харьцуулан судлах шаардлагатай. == Соёл, түүхэн өв == Цоросын түүх нь Ойрадын улс төрийн нэгдэл, язгууртны угсаа залгамжлал, нүүдэлчин нийгмийн зохион байгуулалттай салшгүй холбоотой. Тэдний угсааны ноёдын үйл ажиллагаа Зүүнгарын төрийн хөгжил, Монголын баруун бүс нутгийн түүх, Төв Азийн олон улс хоорондын харилцаанд нөлөөлжээ. Цоросын нэр нь өнөө үед Монголын түүх, угсаатны зүй, овог аймгийн судалгаанд хэрэглэгдсээр байна. Түүхэн сурвалжид дурдагдсан овгийн нэр болон өнөөгийн хүмүүсийн овог, угсааны тодорхойлолт ижил утгатай байх албагүй тул тэдгээрийн холбоог тухайн үеийн баримт, нутгийн уламжлалтай уялдуулан судлах нь зүйтэй. == Нэр томьёо == Монгол дахь Цорос овгийн зарим салбарыг хожмын уламжлалд “ноён Цорос”, “нохой Цорос” хэмээн ялган нэрлэсэн байдаг. “Нохой Цорос” гэх нэр нь эрх мэдлээ алдсан эсвэл язгууртны байр суурь нь доройтсон хэсэгтэй холбон тайлбарлагддаг. Гэвч уг нэршлийн гарал, хэрэглээний хүрээг бүх Цорос овогт хамааруулан ерөнхийлөхөөс зайлсхийх шаардлагатай. [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Цорос| ]] rgoa6gz9wnisvx3lfs8kaoc639pcgp8 873980 873976 2026-10-22T05:52:34Z Avirmed Batsaikhan 53733 873980 wikitext text/x-wiki [[Файл:Choros noyan's family.jpg|thumb|Цорос овгийн ноёдын угсаа гарвалтай холбоотой зураг]] '''Цорос''' (эртний дуудлага нь '''Чорос''') нь [[Ойрад|Ойрадын]] түүхэнд чухал байр суурь эзэлж байсан овог аймаг бөгөөд [[Дөрвөн Ойрад|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] улс төрийн амьдралд голлох үүрэг гүйцэтгэж байв. Цорос овгийн ноёдоос Ойрадын хэд хэдэн аймгийн язгууртан, тайж нар төрөн гарсан бөгөөд 17-18-р зуунд тэдний угсааны ноёд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] улс төрийн удирдлагад давамгай байр суурь эзэлжээ. Цорос аймгийн үүсэл, угсаа гарлын талаар түүхэн сурвалж болон судлаачдын тайлбар харилцан адилгүй байдаг. Зарим судлаач Цоросын ноёдыг [[Урианхай|Урианхайн]] Зэлмэ ноёны угсаатай холбон үздэг бол өөр судалгаанд тэдний гарал үүслийг Ойрадын язгууртны бусад угсаа, дундад зууны Монголын улс төрийн уламжлалтай холбон тайлбарладаг. == Нэрийн гарал == Цорос хэмээх нэрийн гарал үүслийн талаар нэгдсэн тайлбар байдаггүй. Монголын түүхийн уламжлалт тайлбарт уг нэрийг “цорго” хэмээх үгтэй холбон үзэх нь бий. Мөн Цорос овгийг Улиндай бадан тайш гэгчээс үүссэн гэх домог уламжлагдан иржээ. Гэвч эдгээр тайлбарыг баттай тогтоогдсон хэл шинжлэлийн баримт гэж үзэхэд болгоомжтой хандах шаардлагатай. Цорос хэмээх нэр нь овог аймгийн нэр төдийгүй Ойрадын язгууртны угсаа, улс төрийн эрх мэдэлтэй холбоотой ойлголт болон хэрэглэгдэж байв. == Түүх == === Дөрвөн Ойрадын холбоон дахь байр суурь === Дундад зууны сүүл үеэс Ойрадууд баруун Монгол болон түүнтэй залгаа бүс нутгуудад улс төр, цэрэг, эдийн засгийн харилцаагаар холбогдон оршиж байв. Тэдгээрийн дотор Цоросын ноёд нөлөө бүхий язгууртны бүлэг болж, Ойрадын холбоодын удирдлага, дотоод харилцаанд оролцож байжээ. Дөрвөн Ойрадын холбоо түүхийн явцад хэд хэдэн удаа байгуулагдаж, бүрэлдэхүүн болон удирдлагын харилцаа нь өөрчлөгдөж ирсэн гэж үздэг. Цоросын ноёд эдгээр холбоодын улс төрийн үйл хэрэгт чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд тэдний эрх мэдэл нэмэгдэхийн хэрээр захиргаанд нь байсан аймгийг Цорос хэмээн нэрлэх болсон байна. Цоросын ноёдын нөлөө нь зөвхөн өөрсдийн нэрээр нэрлэгдсэн аймгаар хязгаарлагдаагүй. Тэд Ойрадын бусад язгууртны угсаатай гэр бүл, улс төрийн холбоо тогтоож, цэрэг болон захиргааны нэгдлийг бэхжүүлэхэд оролцож байв. === Нутаг дэвсгэр ба нүүдэл === 16-р зуунаас Цорос аймаг болон түүнтэй холбоотой Ойрадын бүлгүүд [[Или мөрөн|Или мөрний]] хөндий, [[Зүүнгар|Зүүнгарын]] бүс нутагт байр сууриа бэхжүүлжээ. Энэ бүс нутаг нь Төв Ази, Зүүн Туркестан, Монголын өндөрлөгийн хоорондох худалдаа, нүүдэл, улс төрийн харилцаанд чухал ач холбогдолтой байв. Ойрадуудын нутаг сэлгэлт, дотоодын улс төрийн тэмцэл, хөрш улс орнуудтай харилцах харилцаа нь Цоросын ноёдын эрх мэдлийн хүрээг өөрчилж байжээ. XVII зуун гэхэд Цоросын язгууртнууд Зүүнгарын бүс нутагт Ойрадын улс төрийн нэгдлийг бэхжүүлэхэд тэргүүлэх үүрэгтэй болсон байна. === Зүүнгарын хаант улсын үүсэл === 17-р зуунд Ойрадын улс төрийн хүчний харилцаа өөрчлөгдөж, Цоросын ноёд бусад Ойрадын язгууртантай хамтран бүс нутгийн нөлөөгөө нэмэгдүүлэв. Энэ үйл явцын үр дүнд Зүүнгарын улс төрийн нэгдэл хүчирхэгжиж, хожим Зүүнгарын хаант улс хэмээн нэрлэгдсэн улс бүрэлджээ. Цоросын ноёд [[Хар Хул]] болон түүний хүү [[Баатар хунтайж]] нарын үед Ойрадын холбоотны харилцаа, цэргийн зохион байгуулалтад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Улмаар Цоросын угсааны [[Галдан бошигт хаан]] 17-р зууны сүүлчээр Ойрадын олон бүлгийг нэгтгэн, Зүүнгарын төрийн эрх мэдлийг бэхжүүлэхийг зорьжээ. Зүүнгар хэмээх нэр нь Ойрадын цэргийн болон улс төрийн зохион байгуулалтад хэрэглэгдэж байсан “зүүн гар” гэсэн ойлголттой холбоотой. Гэвч Зүүнгарын улс байгуулагдсан үйл явц, он цагийг ганц хүний үйл ажиллагаа эсвэл нэг жилийн үйл явдлаар хязгаарлан тайлбарлах нь учир дутагдалтай юм. Галдан бошигтын төрийн бодлого, цэргийн ажиллагааны хүрээнд Зүүнгарын нөлөө Монголын өндөрлөг, Төв Ази болон Зүүн Туркестаны зарим хэсэгт хүрч байв. Зүүнгарын улс нь XVIII зуунд Төв Азийн улс төрийн харилцаанд чухал хүчин болж, [[Чин улс|Чин улстай]] удаан хугацааны зөрчил, тэмцэл өрнүүлсэн юм. === Зүүнгарын төр дэх Цоросын ноёд === Зүүнгарын төрийн эрх мэдэл Цоросын угсааны ноёдын гарт төвлөрч байсан боловч улс төрийн удирдлага нь бусад Ойрадын язгууртны бүлэг, цэргийн удирдагчидтай тогтоосон харилцаанаас ихээхэн хамаарч байв. Цоросын угсаатай холбоотой төрийн зүтгэлтнүүдийн дунд дараах хүмүүсийг онцлон дурддаг. *[[Хар Хул хан]] — 17-р зууны эхэн үеийн Ойрадын улс төрийн удирдагчдын нэг. *[[Баатар хунтайж]] — Цоросын угсааны ноён бөгөөд Ойрадын улс төрийн нэгдэл, цэргийн зохион байгуулалтад оролцсон. *[[Галдан бошигт хаан]] — 17-р зууны хоёрдугаар хагаст Ойрадын хүчийг нэгтгэхийг зорьж, Зүүнгарын төрийг бэхжүүлсэн удирдагч. *[[Цэвээнравдан]] — Зүүнгарын төрийг 18-р зууны эхэн үед удирдаж байсан хаан. *[[Галданцэрэн]] — 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын төрийн эрхийг барьж байсан хаан. *[[Даваач]] — Зүүнгарын төрийн сүүл үеийн хаадын нэг. Эдгээр хүмүүсийн үйл ажиллагаа нь Цоросын угсааны түүхийг Зүүнгарын төрийн хөгжил, Ойрадын улс төрийн харилцаанаас салгаж үзэх боломжгүйг харуулдаг. === Зүүнгарын хаант улсын мөхөл ба хожмын үе === 18-р зууны дунд үед Зүүнгарын хаант улс дотоодын эрх мэдлийн тэмцэл, залгамжлалын хямрал, Чин улстай хийсэн дайны улмаас хүч суларчээ. 1755 оноос эхэлсэн Чин улсын цэргийн ажиллагааны үр дүнд Зүүнгарын төрийн бие даасан байдал устаж, 1750-иад оны сүүлчээр тус улсын улс төрийн тогтолцоо бүрэн нуран унав. Зүүнгарын хаант улс мөхсөний дараа Цоросын язгууртнууд болон тэдний харьяат хүмүүсийн хувь заяа харилцан адилгүй байжээ. Зарим нь бусад Ойрадын бүлэгтэй хамт нүүдэллэн суурьшсан бол зарим нь Чин улсын захиргаанд орж, Монголын янз бүрийн хошуу, чуулганы бүрэлдэхүүнд багтсан байна. Цоросын угсааны ноёдын түүхэн нөлөө нь Зүүнгарын төр мөхсөнөөр бүрэн арилсангүй. Тэдний угсаа, захиргааны уламжлал нь Монголын баруун бүс нутаг, Ойрадын зарим бүлгийн түүхэн хөгжилд үргэлжлэн тусгалаа олжээ. == Овгийн салбар ба захиргааны харьяалал == Цорос овгийн ноёд зөвхөн Цорос аймгийг төдийгүй Ойрадын бусад бүлгийн зарим хэсгийг захирч байв. Түүхэн сурвалж болон хожмын захиргааны бүртгэлд Цоросын угсаатай ноёд [[Дөрвөд]], [[Баяд]], [[Өөлд]] зэрэг аймгийн язгууртны дунд тэмдэглэгддэг. Манж Чин улсын эрхшээлийн үед Монголын засаг захиргааг хошуу, чуулганы зохион байгуулалтаар шинэчлэн тогтоосон бөгөөд тухайн үеийн зарим ноёд, тайж нар Цорос овгийн угсаатай байжээ. Үүнд Дөрвөдийн хоёр чуулганы зарим ноёд, Сайн ноён аймагт хавсаргасан Өөлдийн хоёр хошуу, мөн Хөх нуурын Цоросын хоёр хошууны ноёд, тайж нар багтаж байв. Гэхдээ овгийн нэр, улс төрийн харьяалал, засаг захиргааны нэгжийг хооронд нь ялган ойлгох хэрэгтэй. Цорос овгийн угсаатай байх нь тухайн хүн заавал Цорос аймгийн харьяат байсан гэсэн үг биш бөгөөд олон үеийн туршид угсаа, гэр бүлийн холбоо, захиргааны харьяалал өөрчлөгдөж иржээ. == Угсаа гарвалын тухай үзэл баримтлал == Цоросын угсаа гарлын талаар хэд хэдэн тайлбар байдаг. Монголын уламжлалт түүхийн тайлбарт Цорос овгийн эхлэлийг Улиндай бадан тайштай холбон өгүүлдэг. Зарим судлаач Цоросын язгууртнуудыг Зэлмэ ноёны угсаатай холбож үздэг бол бусад судалгаанд дундад зууны Ойрад болон Монголын язгууртны угсаа залгамжлалын хүрээнд тайлбарладаг. Эдгээр тайлбар нь домог, угсаа залгамжлалын уламжлал, хожмын түүх бичлэг болон бичмэл сурвалжид тулгуурласан байдаг тул бүгдийг нь нэгэн ижил баталгаатай түүхэн баримт гэж үзэх боломжгүй. Цоросын гарал үүслийг нарийвчлан тогтоохын тулд Монгол, Манж, Хятад болон бусад хэлээр үлдсэн сурвалжийг харьцуулан судлах шаардлагатай. == Соёл, түүхэн өв == Цоросын түүх нь Ойрадын улс төрийн нэгдэл, язгууртны угсаа залгамжлал, нүүдэлчин нийгмийн зохион байгуулалттай салшгүй холбоотой. Тэдний угсааны ноёдын үйл ажиллагаа Зүүнгарын төрийн хөгжил, Монголын баруун бүс нутгийн түүх, Төв Азийн олон улс хоорондын харилцаанд нөлөөлжээ. Цоросын нэр нь өнөө үед Монголын түүх, угсаатны зүй, овог аймгийн судалгаанд хэрэглэгдсээр байна. Түүхэн сурвалжид дурдагдсан овгийн нэр болон өнөөгийн хүмүүсийн овог, угсааны тодорхойлолт ижил утгатай байх албагүй тул тэдгээрийн холбоог тухайн үеийн баримт, нутгийн уламжлалтай уялдуулан судлах нь зүйтэй. == Нэр томьёо == Монгол дахь Цорос овгийн зарим салбарыг хожмын уламжлалд “ноён Цорос”, “нохой Цорос” хэмээн ялган нэрлэсэн байдаг. “Нохой Цорос” гэх нэр нь эрх мэдлээ алдсан эсвэл язгууртны байр суурь нь доройтсон хэсэгтэй холбон тайлбарлагддаг. Гэвч уг нэршлийн гарал, хэрэглээний хүрээг бүх Цорос овогт хамааруулан ерөнхийлөхөөс зайлсхийх шаардлагатай. [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Цорос| ]] qh6qf79i8j3zvrb7gthaabdjin348k7 873981 873980 2026-10-22T05:54:49Z Avirmed Batsaikhan 53733 873981 wikitext text/x-wiki [[Файл:Choros noyan's family.jpg|thumb|Цорос овгийн ноёдын угсаа гарвалтай холбоотой зураг]] '''Цорос''' (эртний дуудлага нь '''Чорос''') нь [[Ойрад|Ойрадын]] түүхэнд чухал байр суурь эзэлж байсан овог аймаг бөгөөд [[Дөрвөн Ойрад|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] улс төрийн амьдралд голлох үүрэг гүйцэтгэж байв. Цорос овгийн ноёдоос Ойрадын хэд хэдэн аймгийн язгууртан, тайж нар төрөн гарсан бөгөөд 17-18-р зуунд тэдний угсааны ноёд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] улс төрийн удирдлагад давамгай байр суурь эзэлжээ. Цорос аймгийн үүсэл, угсаа гарлын талаар түүхэн сурвалж болон судлаачдын тайлбар харилцан адилгүй байдаг. Зарим судлаач Цоросын ноёдыг [[Урианхай|Урианхайн]] Зэлмэ ноёны угсаатай холбон үздэг бол өөр судалгаанд тэдний гарал үүслийг Ойрадын язгууртны бусад угсаа, дундад зууны Монголын улс төрийн уламжлалтай холбон тайлбарладаг. == Нэрийн гарал == Цорос хэмээх нэрийн гарал үүслийн талаар нэгдсэн тайлбар байдаггүй. Монголын түүхийн уламжлалт тайлбарт уг нэрийг “цорго” хэмээх үгтэй холбон үзэх нь бий. Мөн Цорос овгийг Улиндай бадан тайш гэгчээс үүссэн гэх домог уламжлагдан иржээ. Гэвч эдгээр тайлбарыг баттай тогтоогдсон хэл шинжлэлийн баримт гэж үзэхэд болгоомжтой хандах шаардлагатай. Цорос хэмээх нэр нь овог аймгийн нэр төдийгүй Ойрадын язгууртны угсаа, улс төрийн эрх мэдэлтэй холбоотой ойлголт болон хэрэглэгдэж байв. == Түүх == === Дөрвөн Ойрадын холбоон дахь байр суурь === Дундад зууны сүүл үеэс Ойрадууд баруун Монгол болон түүнтэй залгаа бүс нутгуудад улс төр, цэрэг, эдийн засгийн харилцаагаар холбогдон оршиж байв. Тэдгээрийн дотор Цоросын ноёд нөлөө бүхий язгууртны бүлэг болж, Ойрадын холбоодын удирдлага, дотоод харилцаанд оролцож байжээ. Дөрвөн Ойрадын холбоо түүхийн явцад хэд хэдэн удаа байгуулагдаж, бүрэлдэхүүн болон удирдлагын харилцаа нь өөрчлөгдөж ирсэн гэж үздэг. Цоросын ноёд эдгээр холбоодын улс төрийн үйл хэрэгт чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд тэдний эрх мэдэл нэмэгдэхийн хэрээр захиргаанд нь байсан аймгийг Цорос хэмээн нэрлэх болсон байна. Цоросын ноёдын нөлөө нь зөвхөн өөрсдийн нэрээр нэрлэгдсэн аймгаар хязгаарлагдаагүй. Тэд Ойрадын бусад язгууртны угсаатай гэр бүл, улс төрийн холбоо тогтоож, цэрэг болон захиргааны нэгдлийг бэхжүүлэхэд оролцож байв. === Нутаг дэвсгэр ба нүүдэл === 16-р зуунаас Цорос аймаг болон түүнтэй холбоотой Ойрадын бүлгүүд [[Или мөрөн|Или мөрний]] хөндий, [[Зүүнгар|Зүүнгарын]] бүс нутагт байр сууриа бэхжүүлжээ. Энэ бүс нутаг нь Төв Ази, Зүүн Туркестан, Монголын өндөрлөгийн хоорондох худалдаа, нүүдэл, улс төрийн харилцаанд чухал ач холбогдолтой байв. Ойрадуудын нутаг сэлгэлт, дотоодын улс төрийн тэмцэл, хөрш улс орнуудтай харилцах харилцаа нь Цоросын ноёдын эрх мэдлийн хүрээг өөрчилж байжээ. XVII зуун гэхэд Цоросын язгууртнууд Зүүнгарын бүс нутагт Ойрадын улс төрийн нэгдлийг бэхжүүлэхэд тэргүүлэх үүрэгтэй болсон байна. === Зүүнгарын хаант улсын үүсэл === 17-р зуунд Ойрадын улс төрийн хүчний харилцаа өөрчлөгдөж, Цоросын ноёд бусад Ойрадын язгууртантай хамтран бүс нутгийн нөлөөгөө нэмэгдүүлэв. Энэ үйл явцын үр дүнд Зүүнгарын улс төрийн нэгдэл хүчирхэгжиж, хожим Зүүнгарын хаант улс хэмээн нэрлэгдсэн улс бүрэлджээ. Цоросын ноёд [[Хар Хул]] болон түүний хүү [[Баатар хунтайж]] нарын үед Ойрадын холбоотны харилцаа, цэргийн зохион байгуулалтад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Улмаар Цоросын угсааны [[Галдан бошигт хаан]] 17-р зууны сүүлчээр Ойрадын олон бүлгийг нэгтгэн, Зүүнгарын төрийн эрх мэдлийг бэхжүүлэхийг зорьжээ. Зүүнгар хэмээх нэр нь Ойрадын цэргийн болон улс төрийн зохион байгуулалтад хэрэглэгдэж байсан “зүүн гар” гэсэн ойлголттой холбоотой. Гэвч Зүүнгарын улс байгуулагдсан үйл явц, он цагийг ганц хүний үйл ажиллагаа эсвэл нэг жилийн үйл явдлаар хязгаарлан тайлбарлах нь учир дутагдалтай юм. Галдан бошигтын төрийн бодлого, цэргийн ажиллагааны хүрээнд Зүүнгарын нөлөө Монголын өндөрлөг, Төв Ази болон Зүүн Туркестаны зарим хэсэгт хүрч байв. Зүүнгарын улс нь XVIII зуунд Төв Азийн улс төрийн харилцаанд чухал хүчин болж, [[Чин улс|Чин улстай]] удаан хугацааны зөрчил, тэмцэл өрнүүлсэн юм. === Зүүнгарын төр дэх Цоросын ноёд === Зүүнгарын төрийн эрх мэдэл Цоросын угсааны ноёдын гарт төвлөрч байсан боловч улс төрийн удирдлага нь бусад Ойрадын язгууртны бүлэг, цэргийн удирдагчидтай тогтоосон харилцаанаас ихээхэн хамаарч байв. Цоросын угсаатай холбоотой төрийн зүтгэлтнүүдийн дунд дараах хүмүүсийг онцлон дурддаг. *[[Хар Хул тайш]] — 17-р зууны эхэн үеийн Ойрадын улс төрийн удирдагчдын нэг. *[[Баатар хунтайж]] — Цоросын угсааны ноён бөгөөд Ойрадын улс төрийн нэгдэл, цэргийн зохион байгуулалтад оролцсон. *[[Галдан бошигт хаан]] — 17-р зууны хоёрдугаар хагаст Ойрадын хүчийг нэгтгэхийг зорьж, Зүүнгарын төрийг бэхжүүлсэн удирдагч. *[[Цэвээнравдан]] — Зүүнгарын төрийг 18-р зууны эхэн үед удирдаж байсан хаан. *[[Галданцэрэн]] — 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын төрийн эрхийг барьж байсан хаан. *[[Даваач]] — Зүүнгарын төрийн сүүл үеийн хаадын нэг. Эдгээр хүмүүсийн үйл ажиллагаа нь Цоросын угсааны түүхийг Зүүнгарын төрийн хөгжил, Ойрадын улс төрийн харилцаанаас салгаж үзэх боломжгүйг харуулдаг. === Зүүнгарын хаант улсын мөхөл ба хожмын үе === 18-р зууны дунд үед Зүүнгарын хаант улс дотоодын эрх мэдлийн тэмцэл, залгамжлалын хямрал, Чин улстай хийсэн дайны улмаас хүч суларчээ. 1755 оноос эхэлсэн Чин улсын цэргийн ажиллагааны үр дүнд Зүүнгарын төрийн бие даасан байдал устаж, 1750-иад оны сүүлчээр тус улсын улс төрийн тогтолцоо бүрэн нуран унав. Зүүнгарын хаант улс мөхсөний дараа Цоросын язгууртнууд болон тэдний харьяат хүмүүсийн хувь заяа харилцан адилгүй байжээ. Зарим нь бусад Ойрадын бүлэгтэй хамт нүүдэллэн суурьшсан бол зарим нь Чин улсын захиргаанд орж, Монголын янз бүрийн хошуу, чуулганы бүрэлдэхүүнд багтсан байна. Цоросын угсааны ноёдын түүхэн нөлөө нь Зүүнгарын төр мөхсөнөөр бүрэн арилсангүй. Тэдний угсаа, захиргааны уламжлал нь Монголын баруун бүс нутаг, Ойрадын зарим бүлгийн түүхэн хөгжилд үргэлжлэн тусгалаа олжээ. == Овгийн салбар ба захиргааны харьяалал == Цорос овгийн ноёд зөвхөн Цорос аймгийг төдийгүй Ойрадын бусад бүлгийн зарим хэсгийг захирч байв. Түүхэн сурвалж болон хожмын захиргааны бүртгэлд Цоросын угсаатай ноёд [[Дөрвөд]], [[Баяд]], [[Өөлд]] зэрэг аймгийн язгууртны дунд тэмдэглэгддэг. Манж Чин улсын эрхшээлийн үед Монголын засаг захиргааг хошуу, чуулганы зохион байгуулалтаар шинэчлэн тогтоосон бөгөөд тухайн үеийн зарим ноёд, тайж нар Цорос овгийн угсаатай байжээ. Үүнд Дөрвөдийн хоёр чуулганы зарим ноёд, Сайн ноён аймагт хавсаргасан Өөлдийн хоёр хошуу, мөн Хөх нуурын Цоросын хоёр хошууны ноёд, тайж нар багтаж байв. Гэхдээ овгийн нэр, улс төрийн харьяалал, засаг захиргааны нэгжийг хооронд нь ялган ойлгох хэрэгтэй. Цорос овгийн угсаатай байх нь тухайн хүн заавал Цорос аймгийн харьяат байсан гэсэн үг биш бөгөөд олон үеийн туршид угсаа, гэр бүлийн холбоо, захиргааны харьяалал өөрчлөгдөж иржээ. == Угсаа гарвалын тухай үзэл баримтлал == Цоросын угсаа гарлын талаар хэд хэдэн тайлбар байдаг. Монголын уламжлалт түүхийн тайлбарт Цорос овгийн эхлэлийг Улиндай бадан тайштай холбон өгүүлдэг. Зарим судлаач Цоросын язгууртнуудыг Зэлмэ ноёны угсаатай холбож үздэг бол бусад судалгаанд дундад зууны Ойрад болон Монголын язгууртны угсаа залгамжлалын хүрээнд тайлбарладаг. Эдгээр тайлбар нь домог, угсаа залгамжлалын уламжлал, хожмын түүх бичлэг болон бичмэл сурвалжид тулгуурласан байдаг тул бүгдийг нь нэгэн ижил баталгаатай түүхэн баримт гэж үзэх боломжгүй. Цоросын гарал үүслийг нарийвчлан тогтоохын тулд Монгол, Манж, Хятад болон бусад хэлээр үлдсэн сурвалжийг харьцуулан судлах шаардлагатай. == Соёл, түүхэн өв == Цоросын түүх нь Ойрадын улс төрийн нэгдэл, язгууртны угсаа залгамжлал, нүүдэлчин нийгмийн зохион байгуулалттай салшгүй холбоотой. Тэдний угсааны ноёдын үйл ажиллагаа Зүүнгарын төрийн хөгжил, Монголын баруун бүс нутгийн түүх, Төв Азийн олон улс хоорондын харилцаанд нөлөөлжээ. Цоросын нэр нь өнөө үед Монголын түүх, угсаатны зүй, овог аймгийн судалгаанд хэрэглэгдсээр байна. Түүхэн сурвалжид дурдагдсан овгийн нэр болон өнөөгийн хүмүүсийн овог, угсааны тодорхойлолт ижил утгатай байх албагүй тул тэдгээрийн холбоог тухайн үеийн баримт, нутгийн уламжлалтай уялдуулан судлах нь зүйтэй. == Нэр томьёо == Монгол дахь Цорос овгийн зарим салбарыг хожмын уламжлалд “ноён Цорос”, “нохой Цорос” хэмээн ялган нэрлэсэн байдаг. “Нохой Цорос” гэх нэр нь эрх мэдлээ алдсан эсвэл язгууртны байр суурь нь доройтсон хэсэгтэй холбон тайлбарлагддаг. Гэвч уг нэршлийн гарал, хэрэглээний хүрээг бүх Цорос овогт хамааруулан ерөнхийлөхөөс зайлсхийх шаардлагатай. [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Цорос| ]] gtajruoh4lchjmakwdsd1kpe7igdwxf 873982 873981 2026-10-22T05:55:34Z Zorigt 49 873982 wikitext text/x-wiki [[Файл:Choros noyan's family.jpg|thumb|Цорос овгийн ноёдын угсаа гарвалтай холбоотой зураг]] '''Цорос''' (эртний дуудлага нь '''Чорос''') нь [[Ойрад|Ойрадын]] түүхэнд чухал байр суурь эзэлж байсан овог аймаг бөгөөд [[Дөрвөн Ойрад|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] улс төрийн амьдралд голлох үүрэг гүйцэтгэж байв. Цорос овгийн ноёдоос Ойрадын хэд хэдэн аймгийн язгууртан, тайж нар төрөн гарсан бөгөөд 17-18-р зуунд тэдний угсааны ноёд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] улс төрийн удирдлагад давамгай байр суурь эзэлжээ. Цорос аймгийн үүсэл, угсаа гарлын талаар түүхэн сурвалж болон судлаачдын тайлбар харилцан адилгүй байдаг. Зарим судлаач Цоросын ноёдыг [[Урианхай|Урианхайн]] Зэлмэ ноёны угсаатай холбон үздэг бол өөр судалгаанд тэдний гарал үүслийг Ойрадын язгууртны бусад угсаа, дундад зууны Монголын улс төрийн уламжлалтай холбон тайлбарладаг. == Нэрийн гарал == Цорос хэмээх нэрийн гарал үүслийн талаар нэгдсэн тайлбар байдаггүй. Монголын түүхийн уламжлалт тайлбарт уг нэрийг “цорго” хэмээх үгтэй холбон үзэх нь бий. Мөн Цорос овгийг Улиндай бадан тайш гэгчээс үүссэн гэх домог уламжлагдан иржээ. Гэвч эдгээр тайлбарыг баттай тогтоогдсон хэл шинжлэлийн баримт гэж үзэхэд болгоомжтой хандах шаардлагатай. Цорос хэмээх нэр нь овог аймгийн нэр төдийгүй Ойрадын язгууртны угсаа, улс төрийн эрх мэдэлтэй холбоотой ойлголт болон хэрэглэгдэж байв. == Түүх == === Дөрвөн Ойрадын холбоон дахь байр суурь === Дундад зууны сүүл үеэс Ойрадууд баруун Монгол болон түүнтэй залгаа бүс нутгуудад улс төр, цэрэг, эдийн засгийн харилцаагаар холбогдон оршиж байв. Тэдгээрийн дотор Цоросын ноёд нөлөө бүхий язгууртны бүлэг болж, Ойрадын холбоодын удирдлага, дотоод харилцаанд оролцож байжээ. Дөрвөн Ойрадын холбоо түүхийн явцад хэд хэдэн удаа байгуулагдаж, бүрэлдэхүүн болон удирдлагын харилцаа нь өөрчлөгдөж ирсэн гэж үздэг. Цоросын ноёд эдгээр холбоодын улс төрийн үйл хэрэгт чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд тэдний эрх мэдэл нэмэгдэхийн хэрээр захиргаанд нь байсан аймгийг Цорос хэмээн нэрлэх болсон байна. Цоросын ноёдын нөлөө нь зөвхөн өөрсдийн нэрээр нэрлэгдсэн аймгаар хязгаарлагдаагүй. Тэд Ойрадын бусад язгууртны угсаатай гэр бүл, улс төрийн холбоо тогтоож, цэрэг болон захиргааны нэгдлийг бэхжүүлэхэд оролцож байв. === Нутаг дэвсгэр ба нүүдэл === 16-р зуунаас Цорос аймаг болон түүнтэй холбоотой Ойрадын бүлгүүд [[Или мөрөн|Или мөрний]] хөндий, [[Зүүнгар|Зүүнгарын]] бүс нутагт байр сууриа бэхжүүлжээ. Энэ бүс нутаг нь Төв Ази, Зүүн Туркестан, Монголын өндөрлөгийн хоорондох худалдаа, нүүдэл, улс төрийн харилцаанд чухал ач холбогдолтой байв. Ойрадуудын нутаг сэлгэлт, дотоодын улс төрийн тэмцэл, хөрш улс орнуудтай харилцах харилцаа нь Цоросын ноёдын эрх мэдлийн хүрээг өөрчилж байжээ. XVII зуун гэхэд Цоросын язгууртнууд Зүүнгарын бүс нутагт Ойрадын улс төрийн нэгдлийг бэхжүүлэхэд тэргүүлэх үүрэгтэй болсон байна. === Зүүнгарын хаант улсын үүсэл === 17-р зуунд Ойрадын улс төрийн хүчний харилцаа өөрчлөгдөж, Цоросын ноёд бусад Ойрадын язгууртантай хамтран бүс нутгийн нөлөөгөө нэмэгдүүлэв. Энэ үйл явцын үр дүнд Зүүнгарын улс төрийн нэгдэл хүчирхэгжиж, хожим Зүүнгарын хаант улс хэмээн нэрлэгдсэн улс бүрэлджээ. Цоросын ноёд [[Хар Хул]] болон түүний хүү [[Баатар хунтайж]] нарын үед Ойрадын холбоотны харилцаа, цэргийн зохион байгуулалтад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Улмаар Цоросын угсааны [[Галдан бошигт хаан]] 17-р зууны сүүлчээр Ойрадын олон бүлгийг нэгтгэн, Зүүнгарын төрийн эрх мэдлийг бэхжүүлэхийг зорьжээ. Зүүнгар хэмээх нэр нь Ойрадын цэргийн болон улс төрийн зохион байгуулалтад хэрэглэгдэж байсан “зүүн гар” гэсэн ойлголттой холбоотой. Гэвч Зүүнгарын улс байгуулагдсан үйл явц, он цагийг ганц хүний үйл ажиллагаа эсвэл нэг жилийн үйл явдлаар хязгаарлан тайлбарлах нь учир дутагдалтай юм. Галдан бошигтын төрийн бодлого, цэргийн ажиллагааны хүрээнд Зүүнгарын нөлөө Монголын өндөрлөг, Төв Ази болон Зүүн Туркестаны зарим хэсэгт хүрч байв. Зүүнгарын улс нь XVIII зуунд Төв Азийн улс төрийн харилцаанд чухал хүчин болж, [[Чин улс|Чин улстай]] удаан хугацааны зөрчил, тэмцэл өрнүүлсэн юм. === Зүүнгарын төр дэх Цоросын ноёд === Зүүнгарын төрийн эрх мэдэл Цоросын угсааны ноёдын гарт төвлөрч байсан боловч улс төрийн удирдлага нь бусад Ойрадын язгууртны бүлэг, цэргийн удирдагчидтай тогтоосон харилцаанаас ихээхэн хамаарч байв. Цоросын угсаатай холбоотой төрийн зүтгэлтнүүдийн дунд дараах хүмүүсийг онцлон дурддаг. *[[Хар Хул тайш]] — 17-р зууны эхэн үеийн Ойрадын улс төрийн удирдагчдын нэг. *[[Баатар хунтайж]] — Цоросын угсааны ноён бөгөөд Ойрадын улс төрийн нэгдэл, цэргийн зохион байгуулалтад оролцсон. *[[Галдан бошигт хаан]] — 17-р зууны хоёрдугаар хагаст Ойрадын хүчийг нэгтгэхийг зорьж, Зүүнгарын төрийг бэхжүүлсэн удирдагч. *[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] — Зүүнгарын төрийг 18-р зууны эхэн үед удирдаж байсан хаан. *[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] — 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын төрийн эрхийг барьж байсан хаан. *[[Даваач]] — Зүүнгарын төрийн сүүл үеийн хаадын нэг. Эдгээр хүмүүсийн үйл ажиллагаа нь Цоросын угсааны түүхийг Зүүнгарын төрийн хөгжил, Ойрадын улс төрийн харилцаанаас салгаж үзэх боломжгүйг харуулдаг. === Зүүнгарын хаант улсын мөхөл ба хожмын үе === 18-р зууны дунд үед Зүүнгарын хаант улс дотоодын эрх мэдлийн тэмцэл, залгамжлалын хямрал, Чин улстай хийсэн дайны улмаас хүч суларчээ. 1755 оноос эхэлсэн Чин улсын цэргийн ажиллагааны үр дүнд Зүүнгарын төрийн бие даасан байдал устаж, 1750-иад оны сүүлчээр тус улсын улс төрийн тогтолцоо бүрэн нуран унав. Зүүнгарын хаант улс мөхсөний дараа Цоросын язгууртнууд болон тэдний харьяат хүмүүсийн хувь заяа харилцан адилгүй байжээ. Зарим нь бусад Ойрадын бүлэгтэй хамт нүүдэллэн суурьшсан бол зарим нь Чин улсын захиргаанд орж, Монголын янз бүрийн хошуу, чуулганы бүрэлдэхүүнд багтсан байна. Цоросын угсааны ноёдын түүхэн нөлөө нь Зүүнгарын төр мөхсөнөөр бүрэн арилсангүй. Тэдний угсаа, захиргааны уламжлал нь Монголын баруун бүс нутаг, Ойрадын зарим бүлгийн түүхэн хөгжилд үргэлжлэн тусгалаа олжээ. == Овгийн салбар ба захиргааны харьяалал == Цорос овгийн ноёд зөвхөн Цорос аймгийг төдийгүй Ойрадын бусад бүлгийн зарим хэсгийг захирч байв. Түүхэн сурвалж болон хожмын захиргааны бүртгэлд Цоросын угсаатай ноёд [[Дөрвөд]], [[Баяд]], [[Өөлд]] зэрэг аймгийн язгууртны дунд тэмдэглэгддэг. Манж Чин улсын эрхшээлийн үед Монголын засаг захиргааг хошуу, чуулганы зохион байгуулалтаар шинэчлэн тогтоосон бөгөөд тухайн үеийн зарим ноёд, тайж нар Цорос овгийн угсаатай байжээ. Үүнд Дөрвөдийн хоёр чуулганы зарим ноёд, Сайн ноён аймагт хавсаргасан Өөлдийн хоёр хошуу, мөн Хөх нуурын Цоросын хоёр хошууны ноёд, тайж нар багтаж байв. Гэхдээ овгийн нэр, улс төрийн харьяалал, засаг захиргааны нэгжийг хооронд нь ялган ойлгох хэрэгтэй. Цорос овгийн угсаатай байх нь тухайн хүн заавал Цорос аймгийн харьяат байсан гэсэн үг биш бөгөөд олон үеийн туршид угсаа, гэр бүлийн холбоо, захиргааны харьяалал өөрчлөгдөж иржээ. == Угсаа гарвалын тухай үзэл баримтлал == Цоросын угсаа гарлын талаар хэд хэдэн тайлбар байдаг. Монголын уламжлалт түүхийн тайлбарт Цорос овгийн эхлэлийг Улиндай бадан тайштай холбон өгүүлдэг. Зарим судлаач Цоросын язгууртнуудыг Зэлмэ ноёны угсаатай холбож үздэг бол бусад судалгаанд дундад зууны Ойрад болон Монголын язгууртны угсаа залгамжлалын хүрээнд тайлбарладаг. Эдгээр тайлбар нь домог, угсаа залгамжлалын уламжлал, хожмын түүх бичлэг болон бичмэл сурвалжид тулгуурласан байдаг тул бүгдийг нь нэгэн ижил баталгаатай түүхэн баримт гэж үзэх боломжгүй. Цоросын гарал үүслийг нарийвчлан тогтоохын тулд Монгол, Манж, Хятад болон бусад хэлээр үлдсэн сурвалжийг харьцуулан судлах шаардлагатай. == Соёл, түүхэн өв == Цоросын түүх нь Ойрадын улс төрийн нэгдэл, язгууртны угсаа залгамжлал, нүүдэлчин нийгмийн зохион байгуулалттай салшгүй холбоотой. Тэдний угсааны ноёдын үйл ажиллагаа Зүүнгарын төрийн хөгжил, Монголын баруун бүс нутгийн түүх, Төв Азийн олон улс хоорондын харилцаанд нөлөөлжээ. Цоросын нэр нь өнөө үед Монголын түүх, угсаатны зүй, овог аймгийн судалгаанд хэрэглэгдсээр байна. Түүхэн сурвалжид дурдагдсан овгийн нэр болон өнөөгийн хүмүүсийн овог, угсааны тодорхойлолт ижил утгатай байх албагүй тул тэдгээрийн холбоог тухайн үеийн баримт, нутгийн уламжлалтай уялдуулан судлах нь зүйтэй. == Нэр томьёо == Монгол дахь Цорос овгийн зарим салбарыг хожмын уламжлалд “ноён Цорос”, “нохой Цорос” хэмээн ялган нэрлэсэн байдаг. “Нохой Цорос” гэх нэр нь эрх мэдлээ алдсан эсвэл язгууртны байр суурь нь доройтсон хэсэгтэй холбон тайлбарлагддаг. Гэвч уг нэршлийн гарал, хэрэглээний хүрээг бүх Цорос овогт хамааруулан ерөнхийлөхөөс зайлсхийх шаардлагатай. [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Цорос| ]] tsvws9j852w7tql0cgzhs5xieizajfi 873984 873982 2026-10-22T06:21:25Z Zorigt 49 873984 wikitext text/x-wiki [[Файл:Choros noyan's family.jpg|thumb|Цорос овгийн ноёдын угсаа гарвалтай холбоотой зураг]] '''Цорос''' (эртний дуудлага нь '''Чорос''') нь [[Ойрад|Ойрадын]] түүхэнд чухал байр суурь эзэлж байсан овог аймаг бөгөөд [[Дөрвөн Ойрад|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] улс төрийн амьдралд голлох үүрэг гүйцэтгэж байв. Цорос овгийн ноёдоос Ойрадын хэд хэдэн аймгийн язгууртан, тайж нар төрөн гарсан бөгөөд 17-18-р зуунд тэдний угсааны ноёд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] улс төрийн удирдлагад давамгай байр суурь эзэлжээ. Цорос аймгийн үүсэл, угсаа гарлын талаар түүхэн сурвалж болон судлаачдын тайлбар харилцан адилгүй байдаг. Зарим судлаач Цоросын ноёдыг [[Урианхай|Урианхайн]] Зэлмэ ноёны угсаатай холбон үздэг бол өөр судалгаанд тэдний гарал үүслийг Ойрадын язгууртны бусад угсаа, дундад зууны Монголын улс төрийн уламжлалтай холбон тайлбарладаг. == Нэрийн гарал == Цорос хэмээх нэрийн гарал үүслийн талаар нэгдсэн тайлбар байдаггүй. Монголын түүхийн уламжлалт тайлбарт уг нэрийг “цорго” хэмээх үгтэй холбон үзэх нь бий. Мөн Цорос овгийг Улиндай бадан тайш гэгчээс үүссэн гэх домог уламжлагдан иржээ. Гэвч эдгээр тайлбарыг баттай тогтоогдсон хэл шинжлэлийн баримт гэж үзэхэд болгоомжтой хандах шаардлагатай. Цорос хэмээх нэр нь овог аймгийн нэр төдийгүй Ойрадын язгууртны угсаа, улс төрийн эрх мэдэлтэй холбоотой ойлголт болон хэрэглэгдэж байв. == Түүх == === Дөрвөн Ойрадын холбоон дахь байр суурь === Дундад зууны сүүл үеэс Ойрадууд баруун Монгол болон түүнтэй залгаа бүс нутгуудад улс төр, цэрэг, эдийн засгийн харилцаагаар холбогдон оршиж байв. Тэдгээрийн дотор Цоросын ноёд нөлөө бүхий язгууртны бүлэг болж, Ойрадын холбоодын удирдлага, дотоод харилцаанд оролцож байжээ. Дөрвөн Ойрадын холбоо түүхийн явцад хэд хэдэн удаа байгуулагдаж, бүрэлдэхүүн болон удирдлагын харилцаа нь өөрчлөгдөж ирсэн гэж үздэг. Цоросын ноёд эдгээр холбоодын улс төрийн үйл хэрэгт чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд тэдний эрх мэдэл нэмэгдэхийн хэрээр захиргаанд нь байсан аймгийг Цорос хэмээн нэрлэх болсон байна. Цоросын ноёдын нөлөө нь зөвхөн өөрсдийн нэрээр нэрлэгдсэн аймгаар хязгаарлагдаагүй. Тэд Ойрадын бусад язгууртны угсаатай гэр бүл, улс төрийн холбоо тогтоож, цэрэг болон захиргааны нэгдлийг бэхжүүлэхэд оролцож байв. === Нутаг дэвсгэр ба нүүдэл === 16-р зуунаас Цорос аймаг болон түүнтэй холбоотой Ойрадын бүлгүүд [[Или мөрөн|Или мөрний]] хөндий, [[Зүүнгар|Зүүнгарын]] бүс нутагт байр сууриа бэхжүүлжээ. Энэ бүс нутаг нь Төв Ази, Зүүн Туркестан, Монголын өндөрлөгийн хоорондох худалдаа, нүүдэл, улс төрийн харилцаанд чухал ач холбогдолтой байв. Ойрадуудын нутаг сэлгэлт, дотоодын улс төрийн тэмцэл, хөрш улс орнуудтай харилцах харилцаа нь Цоросын ноёдын эрх мэдлийн хүрээг өөрчилж байжээ. XVII зуун гэхэд Цоросын язгууртнууд Зүүнгарын бүс нутагт Ойрадын улс төрийн нэгдлийг бэхжүүлэхэд тэргүүлэх үүрэгтэй болсон байна. === Зүүнгарын хаант улсын үүсэл === 17-р зуунд Ойрадын улс төрийн хүчний харилцаа өөрчлөгдөж, Цоросын ноёд бусад Ойрадын язгууртантай хамтран бүс нутгийн нөлөөгөө нэмэгдүүлэв. Энэ үйл явцын үр дүнд Зүүнгарын улс төрийн нэгдэл хүчирхэгжиж, хожим Зүүнгарын хаант улс хэмээн нэрлэгдсэн улс бүрэлджээ. Цоросын ноёд [[Хар Хул]] болон түүний хүү [[Баатар хунтайж]] нарын үед Ойрадын холбоотны харилцаа, цэргийн зохион байгуулалтад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Улмаар Цоросын угсааны [[Галдан бошигт хаан]] 17-р зууны сүүлчээр Ойрадын олон бүлгийг нэгтгэн, Зүүнгарын төрийн эрх мэдлийг бэхжүүлэхийг зорьжээ. Зүүнгар хэмээх нэр нь Ойрадын цэргийн болон улс төрийн зохион байгуулалтад хэрэглэгдэж байсан “зүүн гар” гэсэн ойлголттой холбоотой. Гэвч Зүүнгарын улс байгуулагдсан үйл явц, он цагийг ганц хүний үйл ажиллагаа эсвэл нэг жилийн үйл явдлаар хязгаарлан тайлбарлах нь учир дутагдалтай юм. Галдан бошигтын төрийн бодлого, цэргийн ажиллагааны хүрээнд Зүүнгарын нөлөө Монголын өндөрлөг, Төв Ази болон Зүүн Туркестаны зарим хэсэгт хүрч байв. Зүүнгарын улс нь XVIII зуунд Төв Азийн улс төрийн харилцаанд чухал хүчин болж, [[Чин улс|Чин улстай]] удаан хугацааны зөрчил, тэмцэл өрнүүлсэн юм. === Зүүнгарын төр дэх Цоросын ноёд === Зүүнгарын төрийн эрх мэдэл Цоросын угсааны ноёдын гарт төвлөрч байсан боловч улс төрийн удирдлага нь бусад Ойрадын язгууртны бүлэг, цэргийн удирдагчидтай тогтоосон харилцаанаас ихээхэн хамаарч байв. Цоросын угсаатай холбоотой төрийн зүтгэлтнүүдийн дунд дараах хүмүүсийг онцлон дурддаг. *[[Хар Хул тайш]] — 17-р зууны эхэн үеийн Ойрадын улс төрийн удирдагчдын нэг. *[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] — Цоросын угсааны ноён бөгөөд Ойрадын улс төрийн нэгдэл, цэргийн зохион байгуулалтад оролцсон. *[[Галдан бошигт хаан]] — 17-р зууны хоёрдугаар хагаст Ойрадын хүчийг нэгтгэхийг зорьж, Зүүнгарын төрийг бэхжүүлсэн удирдагч. *[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] — Зүүнгарын төрийг 18-р зууны эхэн үед удирдаж байсан хаан. *[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] — 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын төрийн эрхийг барьж байсан хаан. *[[Даваач]] — Зүүнгарын төрийн сүүл үеийн хаадын нэг. Эдгээр хүмүүсийн үйл ажиллагаа нь Цоросын угсааны түүхийг Зүүнгарын төрийн хөгжил, Ойрадын улс төрийн харилцаанаас салгаж үзэх боломжгүйг харуулдаг. === Зүүнгарын хаант улсын мөхөл ба хожмын үе === 18-р зууны дунд үед Зүүнгарын хаант улс дотоодын эрх мэдлийн тэмцэл, залгамжлалын хямрал, Чин улстай хийсэн дайны улмаас хүч суларчээ. 1755 оноос эхэлсэн Чин улсын цэргийн ажиллагааны үр дүнд Зүүнгарын төрийн бие даасан байдал устаж, 1750-иад оны сүүлчээр тус улсын улс төрийн тогтолцоо бүрэн нуран унав. Зүүнгарын хаант улс мөхсөний дараа Цоросын язгууртнууд болон тэдний харьяат хүмүүсийн хувь заяа харилцан адилгүй байжээ. Зарим нь бусад Ойрадын бүлэгтэй хамт нүүдэллэн суурьшсан бол зарим нь Чин улсын захиргаанд орж, Монголын янз бүрийн хошуу, чуулганы бүрэлдэхүүнд багтсан байна. Цоросын угсааны ноёдын түүхэн нөлөө нь Зүүнгарын төр мөхсөнөөр бүрэн арилсангүй. Тэдний угсаа, захиргааны уламжлал нь Монголын баруун бүс нутаг, Ойрадын зарим бүлгийн түүхэн хөгжилд үргэлжлэн тусгалаа олжээ. == Овгийн салбар ба захиргааны харьяалал == Цорос овгийн ноёд зөвхөн Цорос аймгийг төдийгүй Ойрадын бусад бүлгийн зарим хэсгийг захирч байв. Түүхэн сурвалж болон хожмын захиргааны бүртгэлд Цоросын угсаатай ноёд [[Дөрвөд]], [[Баяд]], [[Өөлд]] зэрэг аймгийн язгууртны дунд тэмдэглэгддэг. Манж Чин улсын эрхшээлийн үед Монголын засаг захиргааг хошуу, чуулганы зохион байгуулалтаар шинэчлэн тогтоосон бөгөөд тухайн үеийн зарим ноёд, тайж нар Цорос овгийн угсаатай байжээ. Үүнд Дөрвөдийн хоёр чуулганы зарим ноёд, Сайн ноён аймагт хавсаргасан Өөлдийн хоёр хошуу, мөн Хөх нуурын Цоросын хоёр хошууны ноёд, тайж нар багтаж байв. Гэхдээ овгийн нэр, улс төрийн харьяалал, засаг захиргааны нэгжийг хооронд нь ялган ойлгох хэрэгтэй. Цорос овгийн угсаатай байх нь тухайн хүн заавал Цорос аймгийн харьяат байсан гэсэн үг биш бөгөөд олон үеийн туршид угсаа, гэр бүлийн холбоо, захиргааны харьяалал өөрчлөгдөж иржээ. == Угсаа гарвалын тухай үзэл баримтлал == Цоросын угсаа гарлын талаар хэд хэдэн тайлбар байдаг. Монголын уламжлалт түүхийн тайлбарт Цорос овгийн эхлэлийг Улиндай бадан тайштай холбон өгүүлдэг. Зарим судлаач Цоросын язгууртнуудыг Зэлмэ ноёны угсаатай холбож үздэг бол бусад судалгаанд дундад зууны Ойрад болон Монголын язгууртны угсаа залгамжлалын хүрээнд тайлбарладаг. Эдгээр тайлбар нь домог, угсаа залгамжлалын уламжлал, хожмын түүх бичлэг болон бичмэл сурвалжид тулгуурласан байдаг тул бүгдийг нь нэгэн ижил баталгаатай түүхэн баримт гэж үзэх боломжгүй. Цоросын гарал үүслийг нарийвчлан тогтоохын тулд Монгол, Манж, Хятад болон бусад хэлээр үлдсэн сурвалжийг харьцуулан судлах шаардлагатай. == Соёл, түүхэн өв == Цоросын түүх нь Ойрадын улс төрийн нэгдэл, язгууртны угсаа залгамжлал, нүүдэлчин нийгмийн зохион байгуулалттай салшгүй холбоотой. Тэдний угсааны ноёдын үйл ажиллагаа Зүүнгарын төрийн хөгжил, Монголын баруун бүс нутгийн түүх, Төв Азийн олон улс хоорондын харилцаанд нөлөөлжээ. Цоросын нэр нь өнөө үед Монголын түүх, угсаатны зүй, овог аймгийн судалгаанд хэрэглэгдсээр байна. Түүхэн сурвалжид дурдагдсан овгийн нэр болон өнөөгийн хүмүүсийн овог, угсааны тодорхойлолт ижил утгатай байх албагүй тул тэдгээрийн холбоог тухайн үеийн баримт, нутгийн уламжлалтай уялдуулан судлах нь зүйтэй. == Нэр томьёо == Монгол дахь Цорос овгийн зарим салбарыг хожмын уламжлалд “ноён Цорос”, “нохой Цорос” хэмээн ялган нэрлэсэн байдаг. “Нохой Цорос” гэх нэр нь эрх мэдлээ алдсан эсвэл язгууртны байр суурь нь доройтсон хэсэгтэй холбон тайлбарлагддаг. Гэвч уг нэршлийн гарал, хэрэглээний хүрээг бүх Цорос овогт хамааруулан ерөнхийлөхөөс зайлсхийх шаардлагатай. [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Цорос| ]] 3j7vy44fbee7x3b1l5ba1ees4cs7nr4 0 18454 873945 749304 2026-10-22T01:41:16Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873945 wikitext text/x-wiki '''Социалист сэтгүүл зүй''' (Социалистическая журналистика. Socialist journalism). Социалист сэтгүүл зүйн үүсэл нь нийгмийн санаа бодол болон хөдөлмөрчдийн эрх ашгийн төлөө тэмцэгч улс төрийн бүлэг, байгууллагуудын хөдөлгөөн эрс өөрчлөгдсөнтэй холбоотой бөгөөд зарим оронд феодализмын эсрэг тэмцэл өрнөж, хөрөнгөтний нийгмийн янз бүрийн ангиудын мөргөлдөөн, зөрчил ширүүссэн тэр үед идэвхжиж эхэлсэн юм. Энэ бол Герман, Орос зэрэг хөрөнгөтний ардчилсан хөдөлгөөний хөгжлийн үед социалист үзэл санааг сурталчилж, өөрсдийн тогтмол хэвлэлийг гаргаж байсан ажилчдын бие даасан хөдөлгөөн хүчтэй өрнөсөн орнуудад улам тод ажиглагдсан ажээ. == Тойм == Германд 1848-1849 онд К.Марксын удирдлагаар Ф.Энгельс болон бусад социалист үзэл санааг дэмжигчдийн оролцоотойгоор “Рейний Шинэ сонин” хэвлэгдэн гарчээ. Орост XIX зууны хоёрдугаар хагаст хувьсгалт ардчилсан болон народник (тариачны хүй нэгдлийг сайшааж, ажилчин ангийг үгүйсгэдэг оросын жижиг хөрөнгөтний сэхээтний нийгэм-улс төрийн хөдөлгөөн) хөдөлгөөний хэвлэлд социалист үзэл санааг сурталчилж байв. Социал-демократ хөдөлгөөний хөгжлийг дагаад Баруун Европын бүх томоохон оронд социалист хэвлэл бий болсон юм. Гэхдээ “социалист үзэл суртлыг боловсруулах, социализмд шилжих замыг тодорхойлох янз бүрийн урсгалуудын хоорондох тэмцэл социалист хөдөлгөөнд хагарал үүсгэж, социал-демократ болон коммунист чиглэл бий болгоход хүргэжээ” (176.118). === Социал-демократ чиглэл === Социал-демократ чиглэл, түүний хэвлэл нь хөрөнгөтний нийгмийн “тоглоомын зарчмыг” хүлээн зөвшөөрч, аажим аажмаар өөрчлөн шинэчлэх аргаар социалист өөрчлөлтийн замд орохыг чухалчилж байжээ. Мэдэгдэхүйц үр дүнд хүрсэн [[социал демократ]] хөдөлгөөн ХХ зууны эцэст [[шинжлэх ухаан]] техникийн хувьсгалын нийгмийн үр дагаварыг биеэрээ амсаж, томоохон саад бэрхшээлүүдтэй тулгарч, өөрийнхөө нийгмийн бааз эрс багассан учраас үзэл суртал, улс төрийн бодлогыг эргэж харах, хянан шинэчлэх шаардлага гарчээ. Социал-демократ хөдөлгөөн ихэнх тохиолдолд өөрийнхөө эрх ашгийг хамгаалдаг өөрийн гэсэн ХМХ-гүй байсан боловч сонин хэвлэл, радио, телевизийн нэвтрүүлгийн байр суурь, чиг бодлогод томоохон нөлөө үзүүлсэн онцлогтой юм. Энэ хөдөлгөөний коммунист чиглэл нь Оросын социал-демократ ажилчны намын (ОСДАН) большевик хэсгийнхний дунд үүсч, ялангуяа эх орны нэгдүгээр дайны үед болон Оросын хоёрдугаар сарын хөрөнгөтний ардчилсан хувьсгалын дараа бий болсон социал-демократ хөдөлгөөний хямралын үед нэлээд эрчимтэй хөгжсөн юм. Түүний үйл ажиллагааг үзэл суртлын хувьд “Правда” (1912-1914 онд гарч байсан, мөн хоёрдугаар сарын хувьсгалын дараа дахин гаргаж эхэлсэн) тэргүүтэй коммунист (большевик) хэвлэл болон намын хороодын гаргаж байсан орон нутгийн намын төрөлжсөн хэвлэлүүд хангаж байв. === Октябрийн хувьсгалын дараа === Октябрийн хувьсгалын дараа Орост хөрөнгөтний бүх хэвлэл, дараа нь өөр социалист хөдөлгөөнүүдийн хэвлэлийг хаажээ. В.И.Ленин нас барсаны дараа намын удирдлагын сталинч хэсгийн эрс ширүүн чиг шугам сөрөг, эсрэг үзлийн аливаа илрэлтэй зөвхөн хэвлэл мэдээлэлд төдийгүй намын дотор ч хатуу тэмцэж, шууд нухчин дарж, догматик шинжтэй харгис ширүүн үзэл суртал дангаар ноёрхох болжээ. Олон нийтийн хэвлэл мэдээллийн бүх хэрэгсэлд бүхэлд нь хатуу хяналт тогтоосон юм. Ийм хатуу хяналтын орчинд үйл ажиллагаа явуулах болсон сэтгүүл зүй янз бүрийн хаалт, хязгаарлагдмал хүрээнд орж, түүнээс нийгмийн амьдралын бүх хүрээ салбарт намын бодлогыг хэрэгжүүлэхийг шаардах болжээ. Товчоор хэлбэл, ОНМХ намын үзэл суртлын зэвсгийн үүргийг гүйцэтгэх болов. Хэдийгээр ийм саад бэрхшээлтэй тулгарч байсан боловч сэтгүүл зүй ялангуяа улс төрийн асуудлуудыг бага хөнддөг салбаруудад уншигч олон түмний нийгмийн идэвхийг хөгжүүлэх, мэдлэг боловсролыг дээшлүүлэх, практик үйл ажиллагаанд татан оролцуулах талаар багагүй зүйл хийсэн. Зарим ХМХ, нийтлэл, нэвтрүүлэг, тусгай булан боолтод амьдралын бодит байдлыг үнэн зөв тусгаж, тулгамдсан олон чухал асуудлыг дэвшүүлэн тавьж, дутагдал, доголдол, гаж үзэгдлүүдийг хурцаар шүүмжилсэн нийтлэл цөөнгүй гарч байсан юм. Монголын нэрт сэтгүүлч, нийтлэлчдийн бүтээлүүд янз бүрийн хяналт, шахалт, шаардлагад өртөж байсан боловч нийгмийн ноцтой асуудлууд, гаж үзэгдлүүдийг үнэн зөвөөр тусгаж, олон түмний анхаарлыг хурц асуудал, сэдвүүдэд хандуулж байлаа. === 1980-аад онд === 1970-80-аад оны үед Л.Түдэв, Н.Иштавхай, Ш.Цэен-Ойдов, Н.Цэвэгмид, И.Дамбажав, Ц.Балдорж, Ц.Дашдондов, Ж.Барамсай, Х.Цэвлээ, Го.Жамц нарын нийгэм-эдийн засаг, соёл боловсрол, байгаль хамгааллын сэдвээр бичигдсан хурц нийтлэлүүдийг нэрлэж болно. ЗХУ-ын болон социалист нөхөрлөлийн орнуудын коммунист сэтгүүл зүй нэлээд ээдрээтэй замыг туулж өнгөрүүлсэн юм. Энэ чиглэлийн сэтгүүл зүй нь нэг талаар хүн төрөлхтний хүсэл мөрөөдөл, социализмын үзэл санаанд тулгуурлан ард түмнийг хуучин нийгмийн эсрэг, нийгмийн амьдралын янз бүрийн салбарт социалист бүтээн байгуулалтын төлөө хувьсгалт тэмцэлд уриалан дуудаж, нөгөө талаар аливаа зөв шударга, үзэл бодлыг мушгин гуйвуулж, түүнийг практикт бүтээлчээр хэрэгжүүлэхээс татгалзаж, тоталитар дэглэмийн нөхцөлд тухайн оронд болон хилийн чанадад сэтгүүл зүйн зарчмыг ноцтой зөрчсөн бөгөөд олон түмний итгэлийг алдаж, тэдний сэтгэл зүйгээр тоглож, удирдлагын “гарын үзүүрээр” хөдөлдөг өдөр тутмын дуулгавартай зэвсэг болон хувирсан юм. Нийгмийн хөгжил, түүний дотор сэтгүүл зүйн хүрээн дэх шилжилтийн үе 1985 оноос, өөрөөр хэлбэл, хэвлэл мэдээллийн [[Цагдан хяналт|цензур]], үзэл суртлын хатуу хяналтыг устгах, ил тод байдлыг хөгжүүлэх, сэтгүүл зүйн үйл ажиллагааны эрх чөлөөг өргөтгөх, улс төр-үзэл суртлын хүрээнд олон ургальч үзэл нэвтрэх, амьдралд ардчилсан хэм хэмжээг сэргээхэд хүргэсэн ЗХУ-д (хуучин нэрээр) “өөрчлөн байгуулалтын” бодлогыг тунхагласны дараа жинхэнэ утгаараа эхэлсэн. Гэхдээ шилжилтийн үе зөвхөн манай орон болон хуучин социалист хамтын нөхөрлөлийн орнуудад хамаарагдах төдийгүй “хүйтэн дайнд” ялагдал хүлээсэн “коммунизмын сүйрэл”, хамгийн “шилдэг” нийгмийн тогтолцоо болох капитализмын ялалтыг илэрхийлсэн дэлхий дахины үйл явц юм. === 1970-аад онд === 1960-70-аад оны үед “дэлхий нийтийг хамарсан тулгамдсан асуудлууд” хэмээх нэрийн дор хүн төрөлхтөнд тулгарсан олон тооны аюул заналын эрс өсөлтөөр “шинэ соёл иргэншлийн” бүрэлдэн тогтох нийгэм-эдийн засгийн урьдач нөхцөл бүрэлдэж эхэлсэн ажээ. Орчин үед дэлхий ертөнц маш өргөн, тодорхой хэмжээгээр нэгдмэл “мэдээллийн орон зайг” эзэлж байна. Өөрийнхөө иргэдийг сөрөг хүчний мэдээллийн нөлөөллөөс хөндийрүүлэх, тухайн оронд гадаадын ХМХ-ийг нэвтрүүлэхийг хязгаарлахыг эрмэлздэг тоталитар дэглэмийн улс орон хүртэл олон улсын институтууд (юуны өмнө [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]), хүний эрхийн төлөө тэмцдэг байгууллагуудын үйл ажиллагааны болон газар сайгүй өрнөсөн ардчиллын үйл явцын үр дүнд “өөрөөр сэтгэгчдэд” чиглэгдсэн “мэдээллийн бодлогын” хязгаарлалтыг зөөлрүүлэхэд хүрч байна. Энэ үйл явц зайлшгүй болж байгаа өөр нэг шалтгаан нь орчин үеийн техник хэрэгсэл асар их хэмжээний нууц сонин хэвлэлийн ямар ч төвөггүй үйлдвэрлэж, радио, теле мэдээллийг цаг хугацаа, орон зайн хувьд хязгаарлах боломжгүй болсонтой холбоотой юм. Үүний үр дүнд ихэнх улс оронд “хаант засгийг мөрөөдөгчөөс анархист үзэлтэн хүртэл”, хамгийн “зүүний” үзэлтнээс хэт “барууны” үзэлтэн хүртэлх бүх хүчин олон нийтийн мэдээллийн үйл ажиллагаа явуулах нөхцөл боломж бүрдэж эхэлсэн. Гэхдээ зарим оронд коммунист чиглэлийн хэвлэлийг чөлөөтэй гаргаж, коммунистууд төр, засгийн ХМХ-ээр өөрсдийн үзэл бодлыг чөлөөтэй илэрхийлэх (төр, засгийн зарим сувгийн үйл ажиллагааг хянах) боломжтой болж байхад хуучин социалист орнуудад коммунистуудад олон нийтийн мэдээллийн үйл ажиллагаа явуулахад багагүй саад бэрхшээл учирч байгаа төдийгүй заримдаа тийм үйл ажиллагааг шууд хориглодог зэрэг сонин нөхцөл бүрдэж байна. Хэдийгээр ийм нөхцөл байдал оршиж байгаа боловч өнгөрсөн үетэй харьцуулахад шилжилтийн үеийн “мэдээллийн орон зай” улам нээлттэй болж, сэтгүүл зүйн үйл ажиллагааны эрх чөлөө, ил тод байдал өргөжиж, нийгмийн институтуудын үйл ажиллагааг нээлттэй болгох үйл явц идэвхжиж байгаа нь ОНМХ-ийн сувгуудаар дамжуулж буй мэдээллийн тоо, хэмжээ, багтаамж нь сайжирч, улам олон янз, сонирхолтой болоход нөлөөлж байна. Хуучин социалист системд байсан орнуудын улс төрийн тавцанд үйл ажиллагаа явуулж буй янз бүрийн хүчнүүдийн, шинжлэх ухаан, соёл, боловсрол, спортын зэрэг байгууллагуудын болон чиглэл, сонирхлын хувьд өөр өөр иргэдийн эвсэл, холбоо, хувь хүний үзэл бодол, байр суурийг тусгасан, хүлээн авагчдын өргөн хүрээг хамарсан сонин хэвлэл гарч, радио, телевизийн суваг үйл ажиллагаа явуулж байна. Энэхүү ХМХ-үүдийн бодит байдлыг тусгаж буй хандлага, үйл ажиллагаанаас үзэхэд тийм ОНМХ-үүдэд хаант засгийн, шашны клерикаль, ардчилсан болон социалист сэтгүүл зүйн аль алины шинж чанар, онцлог илэрч байгааг төвөггүй ажиглаж болно. [[Ангилал:Сэтгүүл зүй]] [[Ангилал:Социализм]] dd29876ldrtd0hmfydrsqwyrijs93fw 0 21004 873994 826761 2026-10-22T07:48:58Z Avirmed Batsaikhan 53733 873994 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Юрий Никулин | зураг = Russia-2001-stamp-Yuri Nikulin.jpg | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = | тайлбар = Юрий Никулин болон "[[Эрдэнэс нуусан гар]]" киноны хэсгийг дүрсэлсэн [[ОХУ]]-д 2001 онд хэвлэгдсэн марк. | төрсөн_огноо = {{birth date|1921|12|18}} | төрсөн_газар = Баруун [[Орос]], [[Смоленск]] | нас_барсан_огноо = {{death date and age|1997|8|21|1921|12|18}} | нас_барсан_газар = [[Орос]], [[Москва]] | үндэстэн = | бусад_нэр = | юугаараа_алдаршсан = | ажил_мэргэжил = жүжигчин }} '''Юрий Никулин''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Юрий Владимирович Никулин''; 1921 оны 12-р сарын 18-нд ЗХУ-ын Смоленск мужийн Демидов хотод төрсөн- 1997 оны 8-р сарын 21-нд [[Москва|Москвад]] нас барсан) - [[ЗСБНХУ|Зөвлөлтийн]] болон [[Орос]]ын алдарт циркийн болон дэлгэцийн жүжигчин. ЗХУ-ын Ардын жүжигчин. [[Файл:Юрий Никулин1 (cropped).jpg|thumb|Юрий Никулин]] 1982-1997 онд Москва хотын Цветной бульвар дахь Циркийн захирал, уран сайхны удирдаач байсан. == Намтар == Түүнийг төрөөд 4 настай байхад нь 1925 онд гэр бүл нь Москва руу нүүсэн байна. Дунд сургуулиа төгсөөд 1939 онд цэрэгт татагдсан бөгөөд Зөвлөлтийн Эх орны дайнд оролцоод шархадаж байсан бөгөөд медаль хүртэж явсан байна. Дайн дууссаны дараа тэрээр Кино урлагийн дээд сургуульд орохыг оролдсон боловч түүнийг хүлээж аваагүй. Үүний дараа тэрээр Театрын урлагийн сургуульд орохыг хүссэн боловч тэд мөн аваагүй байна. Эцэст нь тэрээр Москва хотын Цветной бульвар гудамж дахь Циркийн дэргэдэх ярианы жанрын сургуулийн студид элсэн орж 1948 онд төгссөн ажээ. Амьдарлынхаа 50 жилийг циркэд зориулсан бөгөөд 30 орчим уран сайхны кинонд тоглосон байна. == Уран бүтээл == [[1958]] онд уран бүтээлийн замналаа эхэлж, Зөвлөлтийн нэрт [[найруулагч]]ид болох [[Леонид Гайдай]]н [[Ы ажиллагаа, Шурикт тохиолдсон адал явдал]] ([[1965]]), ''[[Эрдэнэ нуусан гар]]'' ([[1968]]), [[Александр Белинский]]н ''[[12 сандал (кино)|12 сандал]]'' ([[1966]]), ''[[Кавказад тохиолдсон адал явдал]]'' ([[1967]]), [[Андрей Тарковский]]н ''[[Андрей Рублёв (кино)|Андрей Рублёв]]'' ([[1971]]), [[Сергей Бондарчук]]ийн ''[[Тэд эх орныхоо төлөө тэмцсэн юм]]'' ([[1975]]), [[Алексей Герман]]ы ''[[Дайнаас хол хорин өдөр]]'' ([[1976]]) зэрэг маш олон [[кино]]гоороо дэлгэцийн урлагт авьяаслаг ур чадвар, содон төрхөө мөнхөлсөн [[ЗСБНХУ]]-ын [[ЗХУ-ын Ардын жүжигчин|Ардын жүжигчин]] ([[1973]]), [[Социалист хөдөлмөрийн баатар]] ([[1990]]) эрхэм байв. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Yuri Nikulin|Юрий Никулин}} * [http://russia-ic.com/culture_art/theatre/335/ Оросын сод уран бүтээлч Юрий Никулин] * {{IMDb name|id=0631994}} {{DEFAULTSORT:Никулин, Юрий}} [[Ангилал:Алиалагч]] [[Ангилал:Оросын кино жүжигчин]] [[Ангилал:ЗХУ-ын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн социалист хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (ЗХУ)]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:Оросын аугаа эх орны гавьяаны одон шагналтан]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1921 онд төрсөн]] [[Ангилал:1997 онд өнгөрсөн]] 6kovasgjqwb7iuxah56qc01gzubm7ua 0 22097 873898 832919 2026-10-21T14:28:22Z Avirmed Batsaikhan 53733 873898 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|10 сарын}} '''10 сарын 22''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 295 дахь ([[өндөр жил]] бол 296 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 70 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * [[794 он|794]] - Эзэн хаан Камму Японы нийслэлийн Хэйан-кё (өнөөгийн — Киото) руу нүүлгэн шилжүүлсэн. * 1883 - Нью-Йорк хотод «[[Метрополитен Опера|Метрополитен]] [[Метрополитен Опера|Опера]]<nowiki/>» нээгдэж Шарль Гуногийн «Фауст» дуурь тоголсон. * 1962 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жон Кеннеди Зөвлөлтийн пуужингууд илэрсэн Куба улсыг агаар, тэнгисээр хаасан тухай мэдэгдэл гаргажээ. * 1964 - Францын философч, зохиолч Жан-Поль Сартр Нобелийн шагналаас татгазсан байна. * 1987 - [[Иосиф Бродский]] [[Нобелийн утга зохиолын шагнал]] хүртсэн. * 2022 - [[Жиоржиа Мелони]] Италийн Засгийн газрыг тэргүүлсэн анхны эмэгтэй хүн болсон. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1811 — [[Ференц Лист]] (1886 онд нас барсан) унгарын хөгжмийн зохиолч, төгөлдөр хуурч, хөгжмийн удирдаач. * 1844 — [[Сара Бернар]] (төрөхдөө. ''Генриет Розин Бернар''; 1923 онд нас барсан) францын жүжигчин. * 1870 — [[Иван Бунин]] (1953 онд нас барсан) оросын зохиолч, 1933 оны [[Нобелийн утга зохиолын шагнал|Нобелийн утга зохиолын шагналтан.]] == Тэмдэглэлт баярууд == == Энэ өдөр нас барагсад == * 1883 — [[Томас Майн Рид]] (1818 онд төрсөн) английн зохиолч. * 1906 — [[Поль Сезанн]] (1839 онд төрсөн) францын постимпрессионист уран зураач. * 2001 — [[Георгий Вицин]] (1917 онд төрсөн) ЗХУ-ын Ардын жүжигчин, хошин шог дүрээр алдартай жүжигчин. ---- {{Commonscat|22 October|10 сарын 22}} [[Ангилал:Өдөр|1022]] [[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#22]] 4an8tszz1jrhoyhfbd32eg4sbnxks4a 873939 873898 2026-10-22T01:39:05Z Zorigt 49 873939 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|10 сарын}} '''10 сарын 22''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 295 дахь ([[өндөр жил]] бол 296 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 70 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * [[794 он|794]] - Эзэн хаан Камму Японы нийслэлийг Хэйан-кё (өнөөгийн — Киото) руу нүүлгэн шилжүүлсэн. * 1883 - Нью-Йорк хотод «[[Метрополитен Опера]]<nowiki/>» нээгдэж Шарль Гуногийн «Фауст» дуурь тоглосон. * 1962 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жон Кеннеди Зөвлөлтийн пуужингууд илэрсэн Куба улсыг агаар, тэнгисээр хаасан тухай мэдэгдэл гаргажээ. * 1964 - Францын философич, зохиолч Жан-Поль Сартр Нобелийн шагналаас татгазсан байна. * 1987 - [[Иосиф Бродский]] [[Нобелийн утга зохиолын шагнал]] хүртсэн. * 2022 - [[Жиоржиа Мелони]] Италийн Засгийн газрыг тэргүүлсэн анхны эмэгтэй хүн болсон. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1811 — [[Ференц Лист]] (1886 онд нас барсан), Унгарын хөгжмийн зохиолч, төгөлдөр хуурч, хөгжмийн удирдаач. * 1844 — [[Сара Бернар]] (төрөхдөө. ''Генриет Розин Бернар''; 1923 онд нас барсан), Францын жүжигчин. * 1870 — [[Иван Бунин]] (1953 онд нас барсан), Оросын зохиолч, 1933 оны [[Нобелийн утга зохиолын шагнал|Нобелийн утга зохиолын шагналтан.]] == Энэ өдөр нас барагсад == * 1883 — [[Томас Майн Рид]] (1818 онд төрсөн), Английн зохиолч. * 1906 — [[Поль Сезанн]] (1839 онд төрсөн), Францын постимпрессионист уран зураач. * 2001 — [[Георгий Вицин]] (1917 онд төрсөн), ЗХУ-ын Ардын жүжигчин, хошин шог дүрээр алдартай жүжигчин. == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|22 October|10 сарын 22}} [[Ангилал:Өдөр|1022]] [[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#22]] 5w6s3bdrx0vm8pr6wdljy6gfvzdh0r4 873991 873939 2026-10-22T07:27:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 873991 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|10 сарын}} '''10 сарын 22''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 295 дахь ([[өндөр жил]] бол 296 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 70 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * [[794 он|794]] - Эзэн хаан Камму Японы нийслэлийг Хэйан-кё (өнөөгийн — Киото) руу нүүлгэн шилжүүлсэн. * 1721 - Умард дайнд Шведүүд Оросын хаант улсад ялагдсаны дараа [[I Пётр|I Петр]] хаан улсаа [[Оросын эзэнт гүрэн]] гэж тунхагласан байна. * {{год|1730}} - Орост Ладогагийн суваг барьж дуусав. * 1883 - Нью-Йорк хотод «[[Метрополитен Опера]]<nowiki/>» нээгдэж Шарль Гуногийн «Фауст» дуурь тоглосон. * 1962 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Кеннеди]] Зөвлөлтийн пуужингууд илэрсэн коммунист [[Куба]] улсыг бүх талаар бүсэлсэн гэж мэдэгдэл гаргажээ. * 1964 - Францын философич, зохиолч [[Жан Пол Сартр]] Нобелийн шагналаас татгазсан байна. * 1987 - [[Иосиф Бродский]] [[Нобелийн утга зохиолын шагнал]] хүртсэн. * 2022 - [[Жиоржиа Мелони]] Италийн Засгийн газрыг тэргүүлсэн анхны эмэгтэй хүн болсон. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1811 — [[Ференц Лист]] (1886 онд нас барсан), Унгарын хөгжмийн зохиолч, төгөлдөр хуурч, хөгжмийн удирдаач. * 1844 — [[Сара Бернар]] (төрөхдөө. ''Генриет Розин Бернар''; 1923 онд нас барсан), Францын жүжигчин. * 1870 — [[Иван Бунин]] (1953 онд нас барсан), Оросын зохиолч, 1933 оны [[Нобелийн утга зохиолын шагнал|Нобелийн утга зохиолын шагналтан.]] * 1873 — [[Густав Йон Рамстедт|Густав]] [[Густав Йон Рамстедт|Йон Рамстедт]] (1950 онд нас барсан), Финландын хэл шинжээч, дипломатч. *Финландын хэл шинжлэлийн мэргэжилтэн, дипломатч == Энэ өдөр нас барагсад == * 1883 — [[Томас Майн Рид]] (1818 онд төрсөн), Английн зохиолч. * 1906 — [[Поль Сезанн]] (1839 онд төрсөн), Францын постимпрессионист уран зураач. * 2001 — [[Георгий Вицин]] (1917 онд төрсөн), ЗХУ-ын Ардын жүжигчин, хошин шог дүрээр алдартай жүжигчин. == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|22 October|10 сарын 22}} [[Ангилал:Өдөр|1022]] [[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#22]] qdiehny368zld8zsa6wguxudhwkzeuk 873992 873991 2026-10-22T07:32:56Z Avirmed Batsaikhan 53733 873992 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|10 сарын}} '''10 сарын 22''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 295 дахь ([[өндөр жил]] бол 296 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 70 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * [[794 он|794]] - Эзэн хаан Камму Японы нийслэлийг Хэйан-кё (өнөөгийн — Киото) руу нүүлгэн шилжүүлсэн. * 1721 - Умард дайнд Шведүүд Оросын хаант улсад ялагдсаны дараа [[I Пётр|I Петр]] хаан улсаа [[Оросын эзэнт гүрэн]] гэж тунхагласан байна. * {{год|1730}} - Орост Ладогагийн суваг барьж дуусав. * 1883 - Нью-Йорк хотод «[[Метрополитен Опера]]<nowiki/>» нээгдэж Шарль Гуногийн «Фауст» дуурь тоглосон. * 1962 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Кеннеди]] Зөвлөлтийн пуужингууд илэрсэн коммунист [[Куба]] улсыг бүх талаар бүсэлсэн гэж мэдэгдэл гаргажээ. * 1964 - Францын философич, зохиолч [[Жан Пол Сартр]] Нобелийн шагналаас татгазсан байна. * 1987 - [[Иосиф Бродский]] [[Нобелийн утга зохиолын шагнал]] хүртсэн. * 2022 - [[Жиоржиа Мелони]] Италийн Засгийн газрыг тэргүүлсэн анхны эмэгтэй хүн болсон. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1811 — [[Ференц Лист]] (1886 онд нас барсан), Унгарын хөгжмийн зохиолч, төгөлдөр хуурч, хөгжмийн удирдаач. * 1844 — [[Сара Бернар]] (төрөхдөө. ''Генриет Розин Бернар''; 1923 онд нас барсан), Францын жүжигчин. * 1870 — [[Иван Бунин]] (1953 онд нас барсан), Оросын зохиолч, 1933 оны [[Нобелийн утга зохиолын шагнал|Нобелийн утга зохиолын шагналтан.]] * 1873 — [[Густав Йон Рамстедт|Густав]] [[Густав Йон Рамстедт|Йон Рамстедт]] (1950 онд нас барсан), Финландын хэл шинжээч, дипломатч. *Финландын хэл шинжлэлийн мэргэжилтэн, дипломатч == Энэ өдөр нас барагсад == * 1883 — [[Томас Майн Рид]] (1818 онд төрсөн), Английн зохиолч. * 1906 — [[Поль Сезанн]] (1839 онд төрсөн), Францын постимпрессионист уран зураач. * 2001 — [[Георгий Вицин]] (1917 онд төрсөн), ЗХУ-ын Ардын жүжигчин, хошин шог дүрээр алдартай жүжигчин. * 2002 — [[Ричард Хелмс]] (1913 онд төрсөн), 1966-1973 онд [[АНУ-ын Тагнуулын төв газар|АНУ-ын Тагнуулын төв газрын]] дарга, дипломатч. == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|22 October|10 сарын 22}} [[Ангилал:Өдөр|1022]] [[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#22]] bt0idc954hnucmru958m559pazipmkh 873999 873992 2026-10-22T08:37:52Z Zorigt 49 873999 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|10 сарын}} '''10 сарын 22''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 295 дахь ([[өндөр жил]] бол 296 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 70 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * [[794 он|794]] - Эзэн хаан Камму Японы нийслэлийг Хэйан-кё (өнөөгийн — Киото) руу нүүлгэн шилжүүлсэн. * 1721 - Умард дайнд шведүүд Оросын хаант улсад ялагдсаны дараа [[I Пётр]] хаан улсаа [[Оросын эзэнт гүрэн]] гэж тунхагласан байна. * {{год|1730}} - Орост Ладогагийн суваг барьж дуусав. * 1883 - Нью-Йорк хотод «[[Метрополитен Опера]]<nowiki/>» нээгдэж Шарль Гуногийн «Фауст» дуурь тоглосон. * 1962 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Кеннеди]] Зөвлөлтийн пуужингууд илэрсэн коммунист [[Куба]] улсыг бүх талаар бүсэлсэн гэж мэдэгдэл гаргажээ. * 1964 - Францын философич, зохиолч [[Жан Пол Сартр]] Нобелийн шагналаас татгазсан байна. * 1987 - [[Иосиф Бродский]] [[Нобелийн утга зохиолын шагнал]] хүртсэн. * 2022 - [[Жиоржиа Мелони]] Италийн Засгийн газрыг тэргүүлсэн анхны эмэгтэй хүн болсон. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1811 — [[Ференц Лист]] (1886 онд нас барсан), Унгарын хөгжмийн зохиолч, төгөлдөр хуурч, хөгжмийн удирдаач. * 1844 — [[Сара Бернар]] (төрөхдөө. ''Генриет Розин Бернар''; 1923 онд нас барсан), Францын жүжигчин. * 1870 — [[Иван Бунин]] (1953 онд нас барсан), Оросын зохиолч, 1933 оны [[Нобелийн утга зохиолын шагнал|Нобелийн утга зохиолын шагналтан.]] * 1873 — [[Густав Йон Рамстедт]] (1950 онд нас барсан), Финландын хэл шинжээч, дипломатч. == Энэ өдөр нас барагсад == * 1883 — [[Томас Майн Рид]] (1818 онд төрсөн), Английн зохиолч. * 1906 — [[Поль Сезанн]] (1839 онд төрсөн), Францын постимпрессионист уран зураач. * 2001 — [[Георгий Вицин]] (1917 онд төрсөн), ЗХУ-ын Ардын жүжигчин, хошин шог дүрээр алдартай жүжигчин. * 2002 — [[Ричард Хелмс]] (1913 онд төрсөн), 1966-1973 онд [[АНУ-ын Тагнуулын төв газар|АНУ-ын Тагнуулын төв газрын]] дарга, дипломатч. == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|22 October|10 сарын 22}} [[Ангилал:Өдөр|1022]] [[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#22]] 17r0m5o7f3kqkwmcf16xj6xh2dkb0ag 0 22098 873899 678984 2026-10-21T14:46:55Z Avirmed Batsaikhan 53733 873899 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|10 сарын}} '''10 сарын 23''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 296 дахь ([[өндөр жил]] бол 297 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 69 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == *[[1928 он|1928]] - МАХН-ын VII Их хурал хуралджээ. 192 төлөөлөгч оролцсон энэхүү хурлаар Ардын хувьсгалыг гүнзгийрүүлэн хөгжүүлэх намын зорилтыг улам тодруулан заасан байна. Мөн намын дотоод байдал болон зөрөлдөөний асуудлыг хэлэлцэж, хэсэг бүлэг намын идэвхтнийг “баруун оппортунист” гэж буруутгаж, намаас хөөж, намын “томчууд”-ын дунд цэвэрлэгээ хийжээ. *[[1946 он|1946]] - НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн анхдугаар хурал эхэлжээ. *[[1947 он|1947]] - анх удаагаа гэр бүлийн хос Нобелийн шагналын эзэн болов. Тэд бол Австриас Америкт суурьшсан биохимичид болох Герти болон Карл Кори нар байв. *[[1955 он|1955]] - [[Өмнөд Вьетнам]] Бүгд найрамдах улс болжээ. *[[1956 он|1956]] - [[Унгар|Унгарт]] зөвлөлтийн эсрэг бослого эхэлсэн. *[[1958 он|1958]] - [[Борис Пастернак]] [[Нобелийн утга зохиолын шагнал]] хүртэв. *[[1989]] - Будапешт хотод [[Бүгд Найрамдах Унгар Улс|Бүгд найрамдах Унгар улс]] бий болсныг зарлан тунхагалсан байна. *[[2011]] - Ливи улсад [[Муаммар Каддафи|Муаммар Каддафигийн]] дэглэмийг ялснаа зарлав. *2022 - [[Хятадын Коммунист Нам|ХКН]]-ын XX Их хурал өндөрлөж, [[Ши Жиньпин]] ХКН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар 3 дахь удаагаа сонгогдсон. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1715 — [[II Пётр]] (1730 онд нас барсан) оросын эзэн хаан (1727—1730). * 1817 — [[Пьер Ларусс]] (1875 онд нас барсан) францын хэл зүйч, үгийн сан судлаач, нэвтэрхий толь бүтээгч, алдарт франц хэлний тайлбар толь бүтээгч. * 1904 — [[Святослав Рерих]] (1993 онд нас барсан) оросын болон энэтхэгийн зураач, сэтгэгч, нийгмийн зүтгэлтэн. * 1940 — [[Пеле]] (нэр: ''Эдсон Арантис ду Насименту''; 2022 онд нас барсан) бразилийн алдарт хөлбөмбөгчин, «хөлбөмбөгийн хаан»; == Энэ өдөр нас барагсад == * [[1988]] - [[III Асашио Таро|Асашио Таро]] сүмогийн 46 дахь [[ёкозүна]] (* [[1929]]) == Тэмдэглэлт баярууд == *Мэнгэний өдөр ---- {{Commonscat|23 October|10 сарын 23}} [[Ангилал:Өдөр|1023]] [[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#23]] r2eqwx30v1azjc6mgmk9u5sp863ei5j 873943 873899 2026-10-22T01:40:53Z Zorigt 49 873943 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|10 сарын}} '''10 сарын 23''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 296 дахь ([[өндөр жил]] бол 297 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 69 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == *[[1928 он|1928]] - МАХН-ын VII Их хурал хуралджээ. 192 төлөөлөгч оролцсон энэхүү хурлаар Ардын хувьсгалыг гүнзгийрүүлэн хөгжүүлэх намын зорилтыг улам тодруулан заасан байна. Мөн намын дотоод байдал болон зөрөлдөөний асуудлыг хэлэлцэж, хэсэг бүлэг намын идэвхтнийг “баруун оппортунист” гэж буруутгаж, намаас хөөж, намын “томчууд”-ын дунд цэвэрлэгээ хийжээ. *[[1946 он|1946]] - НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн анхдугаар хурал эхэлжээ. *[[1947 он|1947]] - анх удаагаа гэр бүлийн хос Нобелийн шагналын эзэн болов. Тэд бол Австриас Америкт суурьшсан биохимичид болох Герти болон Карл Кори нар байв. *[[1955 он|1955]] - [[Өмнөд Вьетнам]] Бүгд найрамдах улс болжээ. *[[1956 он|1956]] - [[Унгар|Унгарт]] Зөвлөлтийн эсрэг бослого эхэлсэн. *[[1958 он|1958]] - [[Борис Пастернак]] [[Нобелийн утга зохиолын шагнал]] хүртэв. *[[1989]] - Будапешт хотод [[Бүгд Найрамдах Унгар Улс]] бий болсныг зарлан тунхагалсан байна. *[[2011]] - Ливи улсад [[Муаммар Каддафи|Муаммар Каддафигийн]] дэглэмийг ялснаа зарлав. *2022 - [[Хятадын Коммунист Нам|ХКН]]-ын XX Их хурал өндөрлөж, [[Ши Жиньпин]] ХКН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар 3 дахь удаагаа сонгогдсон. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1715 — [[II Пётр]] (1730 онд нас барсан), Оросын эзэн хаан (1727—1730). * 1817 — [[Пьер Ларусс]] (1875 онд нас барсан), Францын хэл зүйч, үгийн сан судлаач, нэвтэрхий толь бүтээгч, алдарт франц хэлний тайлбар толь бүтээгч. * 1904 — [[Святослав Рерих]] (1993 онд нас барсан), Оросын болон Энэтхэгийн зураач, сэтгэгч, нийгмийн зүтгэлтэн. * 1940 — [[Пеле]] (нэр: ''Эдсон Арантис ду Насименту''; 2022 онд нас барсан), Бразилын алдарт хөлбөмбөгчин, «хөлбөмбөгийн хаан»; == Энэ өдөр нас барагсад == * [[1988]] - [[III Асашио Таро|Асашио Таро]] ([[1929]] онд төрсөн), сүмогийн 46 дахь [[ёкозүна]] == Тэмдэглэлт баярууд == *Мэнгэний өдөр ---- {{Commonscat|23 October|10 сарын 23}} [[Ангилал:Өдөр|1023]] [[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#23]] mz63k773noglq1ghu2opspfpgh8x0op 0 22230 873997 731997 2026-10-22T08:35:35Z О. Батсайхан 108165 873997 wikitext text/x-wiki ```wikitext {{Инфобокс НБА-гийн баг | нэр = Денвер Наггетс | энэ_улирал = | лого = Denver Nuggets.svg | зургийн_хэмжээ = | бүс = [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо#Өрнө бүс|Өрнө бүс]] | дивизон = [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо#Баруун хойд Дивизон|Баруун хойд дивизон]] | байгуулагдсан = 1967 (НБА-д 1976 онд элссэн) | хоч = Наггетс | түүх = '''Денвер Рокетс'''<br />1967–1974<br />'''Денвер Наггетс'''<br />1974–одоо | ордон = [[Болл Арена]] | хот = [[Колорадо]] муж улс, [[Денвер]] | багийн_өнгө = {{color box|#{{NBA color|Денвер Наггетс|1}}}} Цайвар цэнхэр<br />{{color box|#{{NBA color|Денвер Наггетс|3}}}} Алтан шар<br />{{color box|#{{NBA color|Денвер Наггетс|2}}}} Цагаан<br />{{color box|#{{NBA color|Денвер Наггетс|4}}}} Хар хөх | эзэн = [[Стан Кроэнке]] | ерөнхий_менежер = [[Кэлвин Бут]] | дасгалжуулагч = [[Дэвид Адельман]] | бэлэг_тэмдэг = Уулын арслан Роки (Rocky the Mountain Lion) | дагуул_баг = [[Гранд Рэпидс Голд]] | дагуул_баг_ВНБА = | лиг_аварга = '''1''' (2023) | бүс_аварга = '''АБА:''' '''1''' (1976)<br />'''НБА:''' '''1''' (2023) | дивизон_аварга = '''АБА:''' '''3''' (1970, 1975, 1976)<br />'''НБА:''' '''10''' (1977, 1978, 1985, 1988, 2006, 2009, 2010, 2019, 2020, 2023) | мөнх_дугаар = 2, 12, 33, 40, 44, 55, 432 | web = nuggets | h_body = FFFFFF | h_pattern_b = _nuggetsh | h_shorts = FFFFFF | h_pattern_s = _nuggetsh | a_body = FFFFFF | a_pattern_b = _nuggetsa | a_shorts = FFFFFF | a_pattern_s = _nuggetsa }} '''Денвер Наггетс''' ({{lang-en|Denver Nuggets}}) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Колорадо]] муж улсын [[Денвер]] хотод байрладаг мэргэжлийн [[сагсан бөмбөг]]ийн баг юм. Тус баг [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо]]ны (НБА) Өрнө бүсийн Баруун хойд дивизонд өрсөлддөг. 1967 онд '''Денвер Рокетс''' нэртэйгээр [[Америкийн Сагсан Бөмбөгийн Холбоо]]нд (АБА) байгуулагдаж, 1974 онд Денвер Наггетс хэмээн нэрээ өөрчилсөн. 1976 онд АБА болон НБА нэгдэхэд НБА-д элссэн багуудын нэг болжээ. Денвер Наггетс 2023 онд [[Майами Хит]] багийг финалд хожсоноор багийнхаа түүхэнд анх удаа НБА-гийн аварга болсон. Тус баг гэрийн тоглолтоо Денвер хотын Болл Арена (Ball Arena)-д зохион байгуулдаг. Багийн нэр дэх “Nuggets” гэдэг үг нь алт болон бусад үнэт металлын байгалийн бөөгнөрлийг илэрхийлдэг бөгөөд Колорадогийн алт олборлолтын түүхтэй холбоотой. ==Түүх== ===Эхний жилүүд: Денвер Рокетс=== Денвер Наггетс баг 1967 онд АБА-гийн анхны улирлуудад оролцохоор Денвер Рокетс нэртэйгээр байгуулагджээ. Тухайн үед АБА нь НБА-тай өрсөлдөж байсан мэргэжлийн сагсан бөмбөгийн лиг байв. Баг эхний жилүүдэд тоглогчдоо бүрдүүлж, лигт өрсөлдөхүйц баг болохын төлөө ажилласан. 1974 онд баг нэрээ Денвер Наггетс болгон өөрчилсөн. Энэ нэр нь Колорадогийн алт олборлолтын түүх болон АНУ-ын баруун бүсийн хөгжлийн түүхтэй холбоотой. Баг шинэ нэрийн дор АБА-гийн хүчтэй өрсөлдөгчдийн нэг болж, 1970-аад оны дунд үед амжилттай тоглосон. ===НБА-д элссэн нь=== 1976 онд АБА болон НБА нэгдэхэд Денвер Наггетс НБА-д элсэв. НБА-д шилжсэнээс хойш баг Өрнө бүсийн өрсөлдөөнд оролцож, плей-оффт олон удаа шалгарсан. 1970-аад оны сүүлээр баг дивизионы аварга болж, шинэ лигт өрсөлдөх чадвартай гэдгээ харуулжээ. ===1980-аад он: Алекс Инглишийн үе=== 1980-аад онд [[Алекс Инглиш]], [[Дан Иссел]], [[Фэт Левер]] зэрэг тоглогчид багийн амжилтад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Алекс Инглиш довтолгооны гол тоглогч болж, багийн оноо авалтын үзүүлэлтэд томоохон хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед Денвер Наггетс хурдтай довтолгоо, өндөр оноотой тоглолтоороо танигдаж байв. 1985 онд баг Өрнө бүсийн финалд шалгарсан боловч [[Лос-Анжелес Лейкерс]] багт хожигдсон. Гэсэн хэдий ч 1980-аад оны багийн амжилт нь Денвер Наггетсийг НБА-гийн өрсөлдөх чадвартай багуудын нэг болгосон. ===1990-ээд он: Дикембе Мутомбогийн үе=== 1990-ээд оны эхээр [[Дикембе Мутомбо]] багийн чухал тоглогчдын нэг болов. Түүний хамгаалалт, самбараас бөмбөг авалт, хаалт нь багийн тоглолтод нөлөөлсөн. 1993–1994 оны улирлын плей-оффт Денвер Наггетс наймдугаар байраар шалгарсан ч эхний шатанд тухайн үеийн тэргүүлэгч баг болох [[Сиэтл Суперсоникс]]ийг хожиж, НБА-гийн плей-оффын түүхэнд томоохон гэнэтийн үр дүн гаргасан. Гэвч дараагийн жилүүдэд баг тогтворгүй тоглож, плей-оффт тогтмол шалгарах боломжоо алдсан. 1990-ээд оны сүүлээр баг шинэ бүрэлдэхүүн, дасгалжуулалтын тогтолцоогоо бүрдүүлэх шаардлагатай тулгарсан. ===2000-аад он: Кармело Энтонигийн үе=== 2003 онд [[Кармело Энтони]] багт элссэнээр Денвер Наггетс дахин өрсөлдөх чадвараа нэмэгдүүлэв. Тэрээр багийн оноо авалтын гол тоглогч болж, багийг олон улирал дараалан плей-оффт шалгарахад тусалсан. 2008 онд [[Чонси Биллапс]] багт ирснээр туршлага, зохион байгуулалт нэмэгдсэн. 2008–2009 оны улиралд Денвер Наггетс Өрнө бүсийн финалд шалгарсан боловч Лос-Анжелес Лейкерст хожигджээ. Энэ нь багийн НБА-гийн аваргын төлөөх өрсөлдөөнд ойртсон чухал үе байв. ===Никола Йокичийн үе ба НБА-гийн анхны аварга=== 2010-аад оны дунд үеэс [[Никола Йокич]] багийн гол тоглогч болж, довтолгоог зохион байгуулах, дамжуулалт өгөх, самбараас бөмбөг авах чадвараараа ялгарсан. Түүний тоглолтын хэв маяг Денвер Наггетсийн довтолгооны тогтолцоонд чухал нөлөө үзүүлжээ. [[Жамал Мюррей]] зэрэг тоглогчидтой хамтран багийн амжилтыг ахиулсан. 2019–2020 оны улиралд Денвер Наггетс плей-оффын хоёр цувралд 1–3-аар хоцорч явсан ч эргэн ирж цувралуудыг ялсан нь НБА-гийн плей-оффын онцлох үйл явдлуудын нэг болсон. 2022–2023 оны улиралд баг тогтмол улиралд өндөр амжилт үзүүлж, плей-оффт Өрнө бүсийн аварга болсон. Улмаар НБА-гийн финалд Майами Хитийг цувралд 4–1-ээр хожиж, 2023 оны 6 дугаар сарын 12-нд багийнхаа түүхэн дэх анхны НБА-гийн аваргын цомыг хүртжээ. Никола Йокич финалын хамгийн үнэ цэнтэй тоглогчоор (Finals MVP) тодорсон. ==Улирлуудын үзүүлэлт== Денвер Наггетс АБА-д оролцож байсан үеэсээ эхлэн олон улиралд плей-оффт шалгарч ирсэн. НБА-д элссэнээс хойш баг 1970-аад оны сүүл, 1980-аад оны дунд үе, 2000-аад оны сүүл болон 2010-аад оны сүүлээс 2020-иод оны эхэн үед амжилттай тогложээ. 2022–2023 оны улиралд баг тогтмол улирлыг 53 хожил, 29 хожигдолтой дуусгаж, Өрнө бүсийн нэгдүгээр байраар плей-оффт шалгарсан. Плей-оффын турш Миннесота Тимбервулвз, Финикс Санс, Лос-Анжелес Лейкерсийг хожиж, финалд Майами Хитийг буулган авсан. ==Ордон== Денвер Наггетс гэрийн тоглолтоо Денвер хотод байрлах '''[[Болл Арена]]''' (Ball Arena)-д хийдэг. Тус ордон 1999 онд нээгдсэн бөгөөд сагсан бөмбөгөөс гадна хоккей болон бусад спорт, үзвэр үйлчилгээний арга хэмжээг зохион байгуулдаг. Ордон нь өмнө нь Pepsi Center нэрээр танигдаж байсан бөгөөд 2020 онд нэрийг нь Ball Arena болгон өөрчилсөн. Денвер Наггетсийн хамт [[Колорадо Эвеланш]] хоккейн баг мөн тус ордонд тоглодог. ==Тоглогчид== [[Денвер Наггетс багийн Бүх цаг үеийн тоглогчид|Бүх цаг үеийн тоглогчид]] Денвер Наггетсийн түүхэнд багийн амжилтад нөлөөлсөн олон тоглогч бий. Алекс Инглиш, Дан Иссел, Дэвид Томпсон, Фэт Левер, Дикембе Мутомбо, Кармело Энтони, Чонси Биллапс, Никола Йокич, Жамал Мюррей нар багийн түүхэн дэх онцлох тоглогчдын тоонд ордог. ===Алдрын танхимын гишүүд=== Денвер Наггетстэй холбоотой тоглогчид болон дасгалжуулагчдаас сагсан бөмбөгийн алдрын танхимд багтсан хүмүүс бий. Тэдгээрийн дотор Алекс Инглиш, Дэвид Томпсон, Дан Иссел, Дикембе Мутомбо, Кармело Энтони зэрэг тоглогчид багтана. ===Мөнхөлсөн дугаар=== Денвер Наггетс багийнхаа түүхэнд онцгой хувь нэмэр оруулсан тоглогч, дасгалжуулагчдыг хүндэтгэн дараах дугааруудыг мөнхөлжээ. * '''2''' — [[Алекс Инглиш]] * '''12''' — [[Фэт Левер]] * '''33''' — [[Дэвид Томпсон]] * '''40''' — [[Байрон Бек]] * '''44''' — [[Дан Иссел]] * '''55''' — [[Дикембе Мутомбо]] * '''432''' — [[Даг Мо]] (дасгалжуулагчийн ялалтын тоог илэрхийлдэг) ===Одоогийн бүрэлдэхүүн=== {{Денвер Наггетс багийн бүрэлдэхүүн}} ==Ахлах дасгалжуулагчид== Денвер Наггетсийн түүхэнд багийн тоглолтын хэв маяг, амжилтад нөлөөлсөн олон дасгалжуулагч ажилласан. [[Даг Мо]] 1980-аад онд багийн довтолгооны хэв маягийг хөгжүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. [[Жорж Карл]] 2000-аад оны дунд үеэс 2010-аад оны эхэн хүртэл багийг удирдаж, 2012–2013 оны улиралд Денверийг 57 хожилтой улиралд хүргэсэн. 2023 оны аваргын улиралд багийг [[Майкл Мэлоун]] удирдаж байв. Түүний удирдлага дор Никола Йокич, Жамал Мюррей тэргүүтэй тоглогчид багийн анхны НБА-гийн аваргыг хүртсэн. ==Шагналууд== * '''НБА-гийн аварга:''' 1 удаа (2023) * '''НБА-гийн Өрнө бүсийн аварга:''' 1 удаа (2023) * '''АБА-гийн аварга:''' 1 удаа (1976) * '''НБА-гийн Баруун хойд дивизионы аварга:''' олон удаа * '''Никола Йокич:''' 2023 оны НБА-гийн финалын хамгийн үнэ цэнтэй тоглогч ==Гадаад холбоос== * [https://www.nba.com/nuggets Денвер Наггетс багийн албан ёсны сайт] * [https://www.nba.com/team/1610612743/nuggets НБА-гийн албан ёсны багийн хуудас] {{НБА}} [[Ангилал:Денвер Наггетс]] [[Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгийн клуб]] [[Ангилал:Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбооны багууд]] [[Ангилал:Денверийн спортын клуб]] [[Ангилал:1967 онд байгуулагдсан]] ``` 467jt6dtxoogs4owr83x7rwrakonl8n 873998 873997 2026-10-22T08:36:56Z О. Батсайхан 108165 873998 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс НБА-гийн баг | нэр = Денвер Наггетс | энэ_улирал = | лого = Denver Nuggets.svg | зургийн_хэмжээ = | бүс = [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо#Өрнө бүс|Өрнө бүс]] | дивизон = [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо#Баруун хойд Дивизон|Баруун хойд дивизон]] | байгуулагдсан = 1967 (НБА-д 1976 онд элссэн) | хоч = Наггетс | түүх = '''Денвер Рокетс'''<br />1967–1974<br />'''Денвер Наггетс'''<br />1974–одоо | ордон = [[Болл Арена]] | хот = [[Колорадо]] муж улс, [[Денвер]] | багийн_өнгө = {{color box|#{{NBA color|Денвер Наггетс|1}}}} Цайвар цэнхэр<br />{{color box|#{{NBA color|Денвер Наггетс|3}}}} Алтан шар<br />{{color box|#{{NBA color|Денвер Наггетс|2}}}} Цагаан<br />{{color box|#{{NBA color|Денвер Наггетс|4}}}} Хар хөх | эзэн = [[Стан Кроэнке]] | ерөнхий_менежер = [[Кэлвин Бут]] | дасгалжуулагч = [[Дэвид Адельман]] | бэлэг_тэмдэг = Уулын арслан Роки (Rocky the Mountain Lion) | дагуул_баг = [[Гранд Рэпидс Голд]] | дагуул_баг_ВНБА = | лиг_аварга = '''1''' (2023) | бүс_аварга = '''АБА:''' '''1''' (1976)<br />'''НБА:''' '''1''' (2023) | дивизон_аварга = '''АБА:''' '''3''' (1970, 1975, 1976)<br />'''НБА:''' '''10''' (1977, 1978, 1985, 1988, 2006, 2009, 2010, 2019, 2020, 2023) | мөнх_дугаар = 2, 12, 33, 40, 44, 55, 432 | web = nuggets | h_body = FFFFFF | h_pattern_b = _nuggetsh | h_shorts = FFFFFF | h_pattern_s = _nuggetsh | a_body = FFFFFF | a_pattern_b = _nuggetsa | a_shorts = FFFFFF | a_pattern_s = _nuggetsa }} '''Денвер Наггетс''' ({{lang-en|Denver Nuggets}}) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Колорадо]] муж улсын [[Денвер]] хотод байрладаг мэргэжлийн [[сагсан бөмбөг]]ийн баг юм. Тус баг [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо]]ны (НБА) Өрнө бүсийн Баруун хойд дивизонд өрсөлддөг. 1967 онд '''Денвер Рокетс''' нэртэйгээр [[Америкийн Сагсан Бөмбөгийн Холбоо]]нд (АБА) байгуулагдаж, 1974 онд Денвер Наггетс хэмээн нэрээ өөрчилсөн. 1976 онд АБА болон НБА нэгдэхэд НБА-д элссэн багуудын нэг болжээ. Денвер Наггетс 2023 онд [[Майами Хит]] багийг финалд хожсоноор багийнхаа түүхэнд анх удаа НБА-гийн аварга болсон. Тус баг гэрийн тоглолтоо Денвер хотын Болл Арена (Ball Arena)-д зохион байгуулдаг. Багийн нэр дэх “Nuggets” гэдэг үг нь алт болон бусад үнэт металлын байгалийн бөөгнөрлийг илэрхийлдэг бөгөөд Колорадогийн алт олборлолтын түүхтэй холбоотой. ==Түүх== ===Эхний жилүүд: Денвер Рокетс=== Денвер Наггетс баг 1967 онд АБА-гийн анхны улирлуудад оролцохоор Денвер Рокетс нэртэйгээр байгуулагджээ. Тухайн үед АБА нь НБА-тай өрсөлдөж байсан мэргэжлийн сагсан бөмбөгийн лиг байв. Баг эхний жилүүдэд тоглогчдоо бүрдүүлж, лигт өрсөлдөхүйц баг болохын төлөө ажилласан. 1974 онд баг нэрээ Денвер Наггетс болгон өөрчилсөн. Энэ нэр нь Колорадогийн алт олборлолтын түүх болон АНУ-ын баруун бүсийн хөгжлийн түүхтэй холбоотой. Баг шинэ нэрийн дор АБА-гийн хүчтэй өрсөлдөгчдийн нэг болж, 1970-аад оны дунд үед амжилттай тоглосон. ===НБА-д элссэн нь=== 1976 онд АБА болон НБА нэгдэхэд Денвер Наггетс НБА-д элсэв. НБА-д шилжсэнээс хойш баг Өрнө бүсийн өрсөлдөөнд оролцож, плей-оффт олон удаа шалгарсан. 1970-аад оны сүүлээр баг дивизионы аварга болж, шинэ лигт өрсөлдөх чадвартай гэдгээ харуулжээ. ===1980-аад он: Алекс Инглишийн үе=== 1980-аад онд [[Алекс Инглиш]], [[Дан Иссел]], [[Фэт Левер]] зэрэг тоглогчид багийн амжилтад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Алекс Инглиш довтолгооны гол тоглогч болж, багийн оноо авалтын үзүүлэлтэд томоохон хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед Денвер Наггетс хурдтай довтолгоо, өндөр оноотой тоглолтоороо танигдаж байв. 1985 онд баг Өрнө бүсийн финалд шалгарсан боловч [[Лос-Анжелес Лейкерс]] багт хожигдсон. Гэсэн хэдий ч 1980-аад оны багийн амжилт нь Денвер Наггетсийг НБА-гийн өрсөлдөх чадвартай багуудын нэг болгосон. ===1990-ээд он: Дикембе Мутомбогийн үе=== 1990-ээд оны эхээр [[Дикембе Мутомбо]] багийн чухал тоглогчдын нэг болов. Түүний хамгаалалт, самбараас бөмбөг авалт, хаалт нь багийн тоглолтод нөлөөлсөн. 1993–1994 оны улирлын плей-оффт Денвер Наггетс наймдугаар байраар шалгарсан ч эхний шатанд тухайн үеийн тэргүүлэгч баг болох [[Сиэтл Суперсоникс]]ийг хожиж, НБА-гийн плей-оффын түүхэнд томоохон гэнэтийн үр дүн гаргасан. Гэвч дараагийн жилүүдэд баг тогтворгүй тоглож, плей-оффт тогтмол шалгарах боломжоо алдсан. 1990-ээд оны сүүлээр баг шинэ бүрэлдэхүүн, дасгалжуулалтын тогтолцоогоо бүрдүүлэх шаардлагатай тулгарсан. ===2000-аад он: Кармело Энтонигийн үе=== 2003 онд [[Кармело Энтони]] багт элссэнээр Денвер Наггетс дахин өрсөлдөх чадвараа нэмэгдүүлэв. Тэрээр багийн оноо авалтын гол тоглогч болж, багийг олон улирал дараалан плей-оффт шалгарахад тусалсан. 2008 онд [[Чонси Биллапс]] багт ирснээр туршлага, зохион байгуулалт нэмэгдсэн. 2008–2009 оны улиралд Денвер Наггетс Өрнө бүсийн финалд шалгарсан боловч Лос-Анжелес Лейкерст хожигджээ. Энэ нь багийн НБА-гийн аваргын төлөөх өрсөлдөөнд ойртсон чухал үе байв. ===Никола Йокичийн үе ба НБА-гийн анхны аварга=== 2010-аад оны дунд үеэс [[Никола Йокич]] багийн гол тоглогч болж, довтолгоог зохион байгуулах, дамжуулалт өгөх, самбараас бөмбөг авах чадвараараа ялгарсан. Түүний тоглолтын хэв маяг Денвер Наггетсийн довтолгооны тогтолцоонд чухал нөлөө үзүүлжээ. [[Жамал Мюррей]] зэрэг тоглогчидтой хамтран багийн амжилтыг ахиулсан. 2019–2020 оны улиралд Денвер Наггетс плей-оффын хоёр цувралд 1–3-аар хоцорч явсан ч эргэн ирж цувралуудыг ялсан нь НБА-гийн плей-оффын онцлох үйл явдлуудын нэг болсон. 2022–2023 оны улиралд баг тогтмол улиралд өндөр амжилт үзүүлж, плей-оффт Өрнө бүсийн аварга болсон. Улмаар НБА-гийн финалд Майами Хитийг цувралд 4–1-ээр хожиж, 2023 оны 6 дугаар сарын 12-нд багийнхаа түүхэн дэх анхны НБА-гийн аваргын цомыг хүртжээ. Никола Йокич финалын хамгийн үнэ цэнтэй тоглогчоор (Finals MVP) тодорсон. ==Улирлуудын үзүүлэлт== Денвер Наггетс АБА-д оролцож байсан үеэсээ эхлэн олон улиралд плей-оффт шалгарч ирсэн. НБА-д элссэнээс хойш баг 1970-аад оны сүүл, 1980-аад оны дунд үе, 2000-аад оны сүүл болон 2010-аад оны сүүлээс 2020-иод оны эхэн үед амжилттай тогложээ. 2022–2023 оны улиралд баг тогтмол улирлыг 53 хожил, 29 хожигдолтой дуусгаж, Өрнө бүсийн нэгдүгээр байраар плей-оффт шалгарсан. Плей-оффын турш Миннесота Тимбервулвз, Финикс Санс, Лос-Анжелес Лейкерсийг хожиж, финалд Майами Хитийг буулган авсан. ==Ордон== Денвер Наггетс гэрийн тоглолтоо Денвер хотод байрлах '''[[Болл Арена]]''' (Ball Arena)-д хийдэг. Тус ордон 1999 онд нээгдсэн бөгөөд сагсан бөмбөгөөс гадна хоккей болон бусад спорт, үзвэр үйлчилгээний арга хэмжээг зохион байгуулдаг. Ордон нь өмнө нь Pepsi Center нэрээр танигдаж байсан бөгөөд 2020 онд нэрийг нь Ball Arena болгон өөрчилсөн. Денвер Наггетсийн хамт [[Колорадо Эвеланш]] хоккейн баг мөн тус ордонд тоглодог. ==Тоглогчид== [[Денвер Наггетс багийн Бүх цаг үеийн тоглогчид|Бүх цаг үеийн тоглогчид]] Денвер Наггетсийн түүхэнд багийн амжилтад нөлөөлсөн олон тоглогч бий. Алекс Инглиш, Дан Иссел, Дэвид Томпсон, Фэт Левер, Дикембе Мутомбо, Кармело Энтони, Чонси Биллапс, Никола Йокич, Жамал Мюррей нар багийн түүхэн дэх онцлох тоглогчдын тоонд ордог. ===Алдрын танхимын гишүүд=== Денвер Наггетстэй холбоотой тоглогчид болон дасгалжуулагчдаас сагсан бөмбөгийн алдрын танхимд багтсан хүмүүс бий. Тэдгээрийн дотор Алекс Инглиш, Дэвид Томпсон, Дан Иссел, Дикембе Мутомбо, Кармело Энтони зэрэг тоглогчид багтана. ===Мөнхөлсөн дугаар=== Денвер Наггетс багийнхаа түүхэнд онцгой хувь нэмэр оруулсан тоглогч, дасгалжуулагчдыг хүндэтгэн дараах дугааруудыг мөнхөлжээ. * '''2''' — [[Алекс Инглиш]] * '''12''' — [[Фэт Левер]] * '''33''' — [[Дэвид Томпсон]] * '''40''' — [[Байрон Бек]] * '''44''' — [[Дан Иссел]] * '''55''' — [[Дикембе Мутомбо]] * '''432''' — [[Даг Мо]] (дасгалжуулагчийн ялалтын тоог илэрхийлдэг) ===Одоогийн бүрэлдэхүүн=== {{Денвер Наггетс багийн бүрэлдэхүүн}} ==Ахлах дасгалжуулагчид== Денвер Наггетсийн түүхэнд багийн тоглолтын хэв маяг, амжилтад нөлөөлсөн олон дасгалжуулагч ажилласан. [[Даг Мо]] 1980-аад онд багийн довтолгооны хэв маягийг хөгжүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. [[Жорж Карл]] 2000-аад оны дунд үеэс 2010-аад оны эхэн хүртэл багийг удирдаж, 2012–2013 оны улиралд Денверийг 57 хожилтой улиралд хүргэсэн. 2023 оны аваргын улиралд багийг [[Майкл Мэлоун]] удирдаж байв. Түүний удирдлага дор Никола Йокич, Жамал Мюррей тэргүүтэй тоглогчид багийн анхны НБА-гийн аваргыг хүртсэн. ==Шагналууд== * '''НБА-гийн аварга:''' 1 удаа (2023) * '''НБА-гийн Өрнө бүсийн аварга:''' 1 удаа (2023) * '''АБА-гийн аварга:''' 1 удаа (1976) * '''НБА-гийн Баруун хойд дивизионы аварга:''' олон удаа * '''Никола Йокич:''' 2023 оны НБА-гийн финалын хамгийн үнэ цэнтэй тоглогч ==Гадаад холбоос== * [https://www.nba.com/nuggets Денвер Наггетс багийн албан ёсны сайт] * [https://www.nba.com/team/1610612743/nuggets НБА-гийн албан ёсны багийн хуудас] {{НБА}} [[Ангилал:Денвер Наггетс]] [[Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгийн клуб]] [[Ангилал:Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбооны багууд]] [[Ангилал:Денверийн спортын клуб]] [[Ангилал:1967 онд байгуулагдсан]] myyiyaogxom73bm4mask2qo0puiru2k 0 24068 873947 382779 2026-10-22T01:42:00Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 873947 wikitext text/x-wiki '''Зороастризм''' нь зөнч zoroaster-н сургаалууд дээр үндэслэгдсэн нэг төрлийн пилософи болон шашин бөгөөд дээр үед дэлхийн том шашин байжээ. Энэ нь магадгүй 6зууны тэртээ Ih Irand дэлгэрсэн гэж үздэг. Zoroastrianism шашинд Ahura mazda нь бүх талаараа цэвэр ариун бөгөөд түүнээс ямар ч муу ид шидийн санаа гарч ирдэггүй. Мөн зороастрианизм шашинд сайн ба муугийн талууд ялгаатай эх үүсвэрүүдтэй байдаг ба муу тал Mazda нь бүтээсэн бүтээлийг үгүй болгох гэж тэмцдэг бол сайн тал нь үүнийг цэвэрлэх гэж оролдож байдаг. Mazda нь дэлхийд байнгын байхгүй болохоор түүний бүтээлийг Yazat- уудын эзэн Amesha Spentas төлөөлдөг байна. Мөн чадварлаг хүмүүсээр дамжуулан бурханы үйл хэргээ бүтээдэг '''Зороастрианизмыг''' эртний Ираны Профет Зороастер гэдэг хүн анх үүсгэн байгуулсан. Тэрээр хэдий үед амьдарч байсан нь тодорхойгүй маргаантай ч МЭӨ 1700-МЭӨ 1500оны үед амьдарч байсан байх гэх таамаглал байдаг. МЭӨ 1500-1200 оны үед археологийн олдмол болон Хинду Риг веда санскрит хэлний ялгааг гаргаж байх үе юм. Гэвч Зороастерийг хэдий үед хаана амьдарч байсныг мэдэх үндэслэл байхгүй. '''Зороастер''' нь зүүн хойд [[Иран]] эсвэл Баруун өмнөд Афганистанд төрсөн байх. Тэрээр [[хүрэл зэвсгийн үе]] болох амьтныг өргөлд барих болон мансууруулах бодисыг зан үйлд хэрэглэж байсан олон бурхан шашинг шүтдэг соёлын үед төрсөн. Энэ шашин нь Энэтхэгийн Хиндизмийн эрт үеийнхтэй багахан төстэй. Зороастер нэр нь Грекийн Заратустра /zarathustral/ нэрнээс гаралтай. Персид Заратусти /zarathusti/, Гүжаратид /Индо-Ари хэлээр ярьдаг хүмүүс/ Заратошт /zaratosht/гэж хэлдэг байна. Зороастерийн төрөх үе болон түүний бага насны амьдрал баримт болон үлдсэн байдаг. Зороастерийн олонд танигдсан зүйл бол түүний зохиосон байж болох Гатас/Gathas/ буюу Авестагийн гол зүйл мөргөлийн дуу юм. Спитама /Spitama/ бүлэгт төрсөн тэрээр мөргөлч байсан юм. Тэрээр 3хүү 3охин эхнэрийн хамт амьдардаг байсан.Зороастер Ираны хүрэл үеийн шашин шүтлэгээс олон бурхадаас, энгийн иргэдийг захирч байсан Карвис /Karvis/, Крапанс/Karapans/ (гүнж, мөргөлч) дарангуйллын нийгмээс татгалзсан юм.Мөн тэрээр амьтдыг өргөлд өргөх зан үйлээс татгалзаж хүний тархинд нөлөөлөхүйц hallucinogenic Haoma гэгч ургамлыг хэрэглэхийг татгалзах болсон байна. '''The vision of Zoroaster (Зороастерийн үзэл)''' Зороастер 30 настайдаа Даити голд очиж Haoma зан үйлд зориулсан ус авахад, түүнд Vohu Manah-сайхан төсөөлөл түүнд харагдсан байна. Түүний дараа сэрэхдээ сайхан төсөөлөл /Vohu Manah/ нь түүнийг өөр 6 үхэшгүй мөнхийн мөн чанарлуу /Amesha spentas/ хөтөлсөн байна. Энэ үзэл нь түүний ертөнцийг харах үзлийг үндсээр нь өөрчилж бусдад түгээн дэлгэрүүлэхийг оролдох болсон байна. Зороастер нэг л бурхан байдаг тэр бурхныг чухал гэж шүтэх болсон. Түүнчлэн зарим нэгэн хуучин шашин шүтлэгийг шүтэх Deaves хүмүүс дайн дажин тэмцлийг эрхэмлэдэг байсан. Зороастер үүнийг муу үйл, бурхны дайсан Mainyu /муу үйлийн сүнс гэж үзэж байсан. '''Зороастерийн санаа''' нь тийм хурдан алга болоогүй юм. Түүнд ганц л өөрчлөлт бий болсон тэр бол түүний авгa Maidhyoimanha юм. Орон нутгийн шашны төлөөлөгчид түүний санааг дэмжээгүй. Зороастер төлөөлөгчдийн зан үйлийг эрс эсэргүүцэж байсан учир төлөөлөгчид өөрийн үзлээр өөрийн зан үйлийг зөв гэж үзэн татагдан орохоос зайлсхийж байв. Ихэнхи энгийн ард иргэд Зороастерийн Deaves шүтлэгийн талаархи үзлийг буруушаадаг байв. Тэрээр өөрийн үзэл бодлыг түгээх газар нутгийг олсон байв. Bactria дахь Vishtaspa хааны улс юм.Хаан болон түүний хатан Хүтоса /Hutosа/ Зороастерийг газар нутагт нь байх шашны тэргүүлэгчидтэй зөрөлдөж байгааг мэдээд түүний үзэл бодлыг газар нутагтаа нэвтрүүлэхээр болсон байна. Ashaemenian-ийн үед Зороастрианизм нь Баруун Иранд тархсан байна. Ashaemenid-ийн эзэнт гүрэн бий болоход Зороастеризм бат бэх оршин тогтносон шашны урсгал байв. '''Хуучин Zoroastrianism''' нь МЭӨ 5-р зууны үед нэвтэрсэн гэж түүхэнд тэмдэглэгдсэн байдаг хэдий ч Herodetus-ын “Түүх” /MЭӨ 440 онд эмхэтгэсэн/ номонд бичсэнээр үхэгсдийн байрлалыг оруулан Zoroastrian-ы шинж тэмдгийг Агуу Ираны нийгмийн тодорхойлолт болгон оруулсан байдаг. ‘Түүх’ ном нь ялангуяа Магигийн үүргийн талаар тусгаснаараа Achaemenid-ий зуун /МЭӨ 948-330/ ы эрт үеийн талаарх мэдээллийн хамгийн чухал түүхэн эх сурвалж юм. Herodotus-ын үзсэнээр Маги бол Медианчуудын 6дахь аймаг байсан. /Агуу Cyrus-ын удирдлаган дор Персийн эзэнт гүрэн нэгдэх хүртэл бүх Иранчуудыг “Mede” буюу “Mada” гэдгээр тэр үеийн хүмүүс мэддэг байсан. Эдгээр нь Mesopotmian ий нөлөөн дор Zoroastrianism-ийн салбар дахь өнөөгийн Zurvanism урсгал бөгөөд Медианий эзэн хаадын шүүх засаглалд нилээд нөлөө үзүүлсэн байдаг.МЭӨ 550 онд Медиан болон Персийн эзэнт гүрнүүд нэгдсэнтэй холбоотой Агуу Cyrus, сүүлд түүний хүү Cambyses 2 эрх мэдлээ алдсантай холбоотой санал зөрөлдөөнийг зогсоохоор оролдсон. МЭӨ 522 онд Магичууд хаан ширээг булаахаар бослого гаргасан. Хаан ширээг авсан этгээд Cyrus-ын бага хүү Smerdis мэт авирлаж эрх мэдлийг удалгүй булаан авсан. Cambyses-ийн харгис хаанчлал, түүний урт хугацаанд Египитэд байгаагүй байдал, ард түмнийг татвараас 3 жил хөнгөлсөн нь Перс, Медечүүд, бусад бүх үндэстнүүд хууль бус хааныг хүлээн зөвшөөрөхөд хүргэсэн. '''Ираны Бихустан Бичээс''' Бихистун бичээс-ийн дагуу Пседу-Смердис, Дариус 1-ийг хаанчлалыг нь унагахаас өмнө, 7 сар захирсан бөгөөд энэ нь манай тооллын 521 эрин байсан.”Маги” хавчигдаж байсан ч оршсоор байв. Энхний Пседу-Смердис болох Гаумата-гийн үхлийн дараахь гарсан 2дахь Пседу-Смердис болох Вахуздата төрийн эргэлт хийхийг оролдсон нь эхлээд амжилттай болж дараа нь унажээ. Сайрус 2 Зороастрайн шашинтан байсан эсэх нь маргаантай байдаг. Тэр энэхүү шашинг хаанчлалт улсын хүмүүст шүтэхийг албадаагүй бөгөөд хожим нь Сайрус Бабилон гүрнийг манай тооллын 539 эринд эзэгнэхдээ Еврэйчүүдийг чөлөөлж Иудей руугаа буцхыг нь зөвшөөрсөн байна. Бихистун бичжээсийн дагуу Дариус 1 нь Ахура мазда-г шүтдэг байжээ. Түүний Зоростэр шашины шүтэн бишрэгч эсэхийг нь дүгнэхэд бэрх. Дариус 1 болон Ачаменид-н хаадууд Ахура мазда-д шүтдэг хэмээн бичээс дээр гардаг боловч өөр төрлийн шашинг хамтран оршихийг зөвшөөрсөн байдаг. Зоростэр шашин нь Ачаменидийн үед эрчтэй болж ирсэн. Хожмын Ачаменидийн үед Ираны Зоростэр шашинтай хавсарагдсан /нийлсэн/. Манай тооллогын 330 эриний дараа Персийг захирч байсан Селесид болон Партиансдын Зоростэр шашинг шүтэж байсан эсэх нь гардаггүй. Зоростер-н түүхийн дагуу Александрийн цэргүүд Пэрсэполисийг эзлэж байхдаа хааны номын санг устгаснаар олон бичээсүүд алдагдсан гэжээ. Манай тооллогын 60 эринд гарсан Библиотека Хисторика нь энэхүү онолыг баталсан байна. Олон эрдэмтэд дээрхи алдагдсан онолыг няцаасан, ихэнхи хүмүүс энэхүү номын сангийн түүхийг зохиомол хэмээн үздэг. [[Ангилал:Шашин]] 1gjnsa6vqe0in5vwoyx9b3bpcot0um9 0 24279 873946 858501 2026-10-22T01:41:38Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873946 wikitext text/x-wiki [[Image:mongol.png|thumb|right|]] '''[[Монгол бичиг]]''' - Их Монгол улсын үед албан ёсны бичиг болгосон хэмээн Монголын нууц товчоонд дурдсан байдаг ба Монголчууд эхэндээ "Уйгаржин бичиг" гэж нэрлэдэг байсан. Мөн онцлог шинжүүд болоод бусад монгол түүхэн бичгүүдээс ялгах зориулалтаар босоо бичиг, хуучин монгол бичиг, худам монгол бичиг, уйгуржин бичиг гэж олон янзаар нэрлэдэг. Чингис хаан Найман аймгийг нэгтгэсэний дараа олзлогдсон бичээч Тататунга нь эртний Иран дахь Согд бичгээс үүссэн хуучин Уйгур бичгээр үндэс болгож зохиосон гэж үздэг юм. Монгол хэлээр бичигдсэн уйгаржин бичгийн анхны дурсгал нь 13-р зуунд урласан Чингисийн чулууны бичиг. Уг бичиг нь зөвхөн босоо чиглэлд бичдэгээрээ онцлог. Мөн үгийн эхэн дунд адагт буй үсгийн хэлбэр нь ихэвчлэн өөр өөр хэлбэртэй. Монгол бичиг нь Баруун Монголын ойрад аялгуунд тулгуурласан тод бичиг, буриад аялгуунд ойртуулсан вагиндрагийн үсэг гэх мэт хэд хэдэн хувилбартай. Мөн Аюуш Гүүшийн зохиосон галиг үсэг болох Али-Гали нь уйгаржин үсгийн хөгжилд томоохон хувь нэмэр оруулсан бөгөөд уг үсгээр монгол хэлнээс гадна төвд, самгарди, хятад хэлний үгийг тэмдэглэх өргөн боломж нээгдсэн. Монгол хүнийг ''МОНГОЛ ХҮН'' гэж хэлүүлэх ганц зүйл бол ''МОНГОЛ ХЭЛ БИЧИГ''. Дэлхийн хэмжээнд гайхалтай гэж үнэлэгдсэн 7 бичиг үсэг байдаг гэдэг, түүний нэг нь монгол бичиг (цаашид босоо монгол бичиг гэж ойлгоё) орсон байдаг. Бид үүнийгээ ч мэдэхгүй явж байна. Монгол бичиг бол угтаа хүн бичиг. Толгой, титэм, гэдэс, шилбэ гээд хүний бүх шинж чанар түүнд агуулагдаж байдаг. Өнөөдөр олон олон залуучууд монгол бичгийг мэдэх нь битгий хэл нэрээ бичиж чадахгүй байна. Энэ бол гутамшиг. Тэртээх 1200-аад оны Чингисийн чулууны бичгээр өв болгон авдаг ч үүссэн хугацаа үүссэн шалтгаан нь нууцлаг хэвээр 1000н жилийг элээсэн өв их соёл. Монгол хэл бол маш эртний Алтай язгуурын өвөг хэлний нэг төдийгvй өөрийн гэсэн сонгодог бичиг vсэгтэй. Хэл, бичиг хоёр бол хэлний хос жигүүр буюу. Шувууны хос жигүүрийн нэг нь хугарвал нисч үл чадахын адил бичиггүй хэл өрөөсөн далавчаараа газар алгадахын үлгэр адил бол утгыг тэмдэглээгүй vсэг бичиг жигүүргүй шувуу мэт "амьгүй". Хэдий бээр бичиг үсэггvй хэл байж болох авч тийн хэл зөвхөн одоо цагт аман харилцуурын үүрэгтэй болохоос бус санааг алсад дамжуулах, өнгөрсөн хийгээд өнийн хэрэг явдлыг мэдээлэх, утга соёлыг хадгалах, хамгаалах, хойчист уламжлах боломжгүй юм. Хүн төрөлхтний түүхэнд хамгийн анхны бичиг нь Шумерүүдийн соёл болох-Мезопотамяа дахь шаантаг, шавар бичиг агаад эл бичиг МЭӨ 3300 жилийн тэртээ Багдадад үүссэн гэж vздэг. Хүн төрөлхтөн түүхэндээ 5000 гаруй хэлээр харилцаж иржээ. Үүнээс эдүгээ 3000 амьд хэл байгаагаас зөвхөн гуравны нэг нь л бичиг үсэгтэй хэл байна гэсэн тооцоог нийгэм хэл шинжээчид гаргасан байна. Манай монгол хэл бол маш эртний Алтай язгуурын өвөг хэлний нэг төдийгүй өөрийн гэсэн сонгодог бичиг үсэгтэй. Бичгийн хэлийг "номын хэл", "судрын хэл", "утга зохиолын хэл", "сонгодог хэл" хэмээн өргөмжлөн нэрлэдэг байхад харин аман хэлийг "хар ярианы хэл", "модон хэл" хэмээн доромж доод үгээр нэрлэх нь буй. Хүн төрөлхтний оюун ухааны хөгжил амжилтын нэгэн бол үсэг бичгийн тэмдэг тогтолцоог буй болгож, оюуны бүтээл, хэлэх уламжлах санаа, мэдлэг туршлагаа бичгээр тэмдэглэн үлдээж, хойчист өвлүүлж чадсан явдал юм. Бичиг үсгийн түүхийг сөхвөл, дүрс буюу зураг бичиг, санаа бичиг буюу утгын бичиг, үет бичиг, авианы бичиг гэсэн дөрвөн гол бичиг үсгийн тэмдэг тогтолцоог буй болгож хэрэглэжээ. Эдгээр бичиг үсгийн дотроос хамгийн боловсронгуй, олон улсад нийдэм хэрэглэх нь авианы бичиг болой. Дундад эртний Мисир улсын Финик цагаан толгойгоос үүсгэлтэй гэх авианы бичиг нь өрнөөс дорно зүгт дэлгэрэхдээ эртний Еврейгээр дамжин Согдод уламжлан улмаар Согдоос Монгол, Уйгар хоёр улс ойролцоо онд /800-900 оны орчим/ өөр өөрийн хэлэнд тохируулж үндэсний бичгээ зохиосон тvvхтэй. Тиймээс монгол бичиг нь уйгараас зээлсэн "уйгаржин бичиг" биш, 1940-өөд онд Сталины заавар, коминтерний шахалтаар халагдаж солигдсон болохоос бус хуучирч хоцрогдсон "хуучин бичиг" биш, худал хуумгай бичдэг "худам бичиг" ч биш, монгол хүний бодож сэтгэх сэтгэхvйн онцлог, бэлэгдэл зүйг нарийн тусгасан оюуны онч бодлогот бvтээл, монгол хэлний гол ёс, хууль, дүрэм зүйд "эв мод нийлэх мэт" яв цав таарч тохирсон яах аргагүй үндэсний "монгол бичиг" болой. ''"Арван номын үсэгтэйдээ хө"'' гэж ардын дуундаа дуулдаг монголчууд өөрсдийн үе үеийн соёлын хэрэгцээндээ зориулж 10 гаруй авианы тогтолцоот бичиг үсэг зохион хэрэглэж байсан нь нь монголчуудын оюунлигийн боловсролыг илтгэх төдийгүй үндэсний соёлын бахархал даруй мєн. Тэдгээр олон монгол үсэг бичгийн дундуур сүвлэн сүлбээлж ганцаар амь бөхтэй оршиж, олон монгол хэл аялгуутныг үсэг бичгээрээ нэгтгэн нийт дунд өргөн хэрэглэгдсээр ирсэн бичиг нь гагцхүү монгол бичиг болой. Тиймээс эдүгээх дэлхийн монголчууд нийгэм даяар монгол бичгээ сэргээн хэрэглэвээс хоор хоорондоо саадгүй чөлөөтэй харилцахаас гадна дэлхийн даяаршилд монгол бичиг соёл өвөрмөц гойд төрх, өв соёлын баялагаараа гайхагдан, монгол хэлний амин амьсгаа үл тасарч, монгол угсаатан дэлхийн дэлгэр цээжнээ товойн тодорч үлдэхсэн. == Монгол бичгээр вэб хуудас бүтээх боломж == [[ Image:webf.png | thumb |right| 300px ]] ; Монгол бичгээрээ цахим хуудас хийж яагаад болохгүй гэж??? Босоо монгол бичгээр цахим хуудас хийх нь их энгийн бөгөөд үүнийг хэрэглэж буй олон жишээ бий.<ref>[http://badaa.mngl.net/mb_test Монгол бичгээр хөтлөн явуулдаг цахим хуудас]{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Хэдийгээр эхний үед үсгийн фонд болон чиглэлийн өөр өөр харагдах хүндрэлүүд байх боловч түүнийг тохирсон шийдлүүд байна.<ref>{{Cite web |url=http://badaa.mngl.net/mb_test/mb_test.zip |title=Бичгийн фондыг засах програм |access-date=2011-11-28 |archive-date=2016-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311042229/http://badaa.mngl.net/mb_test/mb_test.zip |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://badaa.mngl.net/mb_test/mb_test.zip |title=Бичгийн фондын програм |access-date=2011-11-28 |archive-date=2016-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311042229/http://badaa.mngl.net/mb_test/mb_test.zip |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.dl.is.ritsumei.ac.jp/cgi-bin/library?site=localhost&a=p&p=about&c=goldhis&l=en&w=utf-8 |title=Босоо монгол бичгээр цахим хуудас хийх заавар |access-date=2011-11-28 |archive-date=2008-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080703060626/http://www.dl.is.ritsumei.ac.jp/cgi-bin/library?site=localhost&a=p&p=about&c=goldhis&l=en&w=utf-8 |url-status=dead }}</ref> <ref>[http://mongolian-it.blogspot.com/2010/07/blog-post_30.html Босоо монгол бичгийг хөрвүүлэх заавар]</ref> == Монгол бичгээр унших дижитал номын жагсаалт == [[ Image:Weabf.png | thumb | right | 300px ]] ;1917-1940 оны хооронд манай улсаас хэвлэсэн хууль дүрэм Америкийн Монгол судлалын төвийн Азийн дижитал архивт,1917-1940 оны хооронд манай улсаас хэвлэсэн хууль дүрэм, журам бүхий 36 ширхэг номыг дижитал хэлбэр байна. Үүнд: БНМАУ-н улсын хурлын дүрэм, Тус улсын төр шашны хэргийг тусгаарлан явуулах тухай хууль, БНМАУ-н хууль, дүрмийн эмхтгэл, Основной закон и приложения, БНМАУ-н Үндсэн хууль, Улсын Их хурлын сонин-1, Улсын Их хурлын сонин-2, Улсын Их хурлын сонин-3, БНМАУ-н хүчээ үнэлэгчдийн хууль, Аливаа хүч үнэлэгчдийн тухайн дүрэм... гэх мэтээр олон баримт байна.<ref>{{Cite web |url=http://archive.mongoliacenter.org/collections/show/1 |title=Америкийн Монгол судлалын төвийн архивын материал |access-date=2011-11-28 |archive-date=2012-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202015822/http://archive.mongoliacenter.org/collections/show/1 |url-status=dead }}</ref> ; Монголын дархан сүлд цаазтай газруудын учир Азийн дижитал архив, 1925 онд хэвлэсэн “Монголын дархан сүлд цаазтай газруудын учир” ном байна. Номын эхний хуудас нь: Орд хамгаалах, Монголын олон аймгийн суга нутаг дор онгон тайлга бүхий дархан цаазтай газрууд олон байна (буй [[Америкийн Нэгдсэн Улс|ану]]). Маш эрт цагаас ... гэж эхлээд, төгсгөл хуудас нь: “Монгол улсын арван тавдугаар оны наймдугаар сард, Монголын ардын номын хэвлэл, Үнэ 9 мөнгө, [[Улаанбаатар]] хот дахь орос Монголын хэвлэлийн газар” гэж төгсжээ.<ref>{{Cite web |url=http://archive.mongoliacenter.org/collection-exhibit/items/gallery/series/34 |title=Азийн дижитал архив |access-date=2011-11-28 |archive-date=2012-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202015817/http://archive.mongoliacenter.org/collection-exhibit/items/gallery/series/34 |url-status=dead }}</ref> ; Хуш модны самар түүх дүрэм Азийн дижитал архив, 1926 онд хэвлэгдсэн өөр нэгэн сонирхолтой баримт бол “Хуш модны самар түүх дүрэм” гээд самрыг түүхий үед нь түүхийг хориглох, түүвэл ... янчаанаар торгох..., үнэ 2 мөнгө гээд төгсгөсөн баримт байна.<ref>{{Cite web |url=http://archive.mongoliacenter.org/collection-exhibit/items/gallery/series/35 |title=Азийн дижитал архив |access-date=2011-11-28 |archive-date=2012-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202023522/http://archive.mongoliacenter.org/collection-exhibit/items/gallery/series/35 |url-status=dead }}</ref> ;Хутагт их хураангуйд Молон Тойн бодист эх дүр ийн ач тусыг хариулсан намтрын судар оршвой Данийн хааны номын сан, “Хутагт их хураангуйд Молон Тойн бодист эх дүр ийн ач тусыг хариулсан намтрын судар оршвой.” нэртэй судрыг холбоосоор нь унших боломжтой юм байна.<ref>[http://www.kb.dk/permalink/2006/manus/634/eng/4/?var=1 Хутагт их хураангуйд Молон Тойн бодист эх дүр ийн ач тусыг хариулсан намтрын судар оршвой]</ref> ; Арван зүгийн эзэн Гэсэр хааны тууж оршивой Данийн хааны номын сан, Монгол бичгээр Бээжинд 1716 онд хэвлэсэн “Арван зүгийн эзэн Гэсэр хааны тууж оршивой” нэрт судрын дижитал хувилбарыг номын сангийн хэвлэмэл ном гэсэн бүлэг дор байна. Үнэндээ 300 жилийн өмнө хэвлэсэн судар ном нь судалдаг, уншиж чадах хүндээ их зүйлийг өгүүлнэ. Монгол кирилл үсгээр буулгасан Гэсэрийн туужийг<ref>[http://www.asuult.net/ihtuuh/geser/orshil01.html Гэсэрийн тууж]</ref> интернетээс онлайн унших боломжтой ч байна. ; Болор эрх I Гүүглийн e-ном төслөөс, Болор эрх (1): “Богд Чингис хааны долоон зуун гучин зургадугаар оны есөн сарын нэгний өдөр. Рашпунцагийн зохиосон монгол улсын түүх, гутгаар дэвтэр. Тэргүүн ноёны ордны нарийвчлах гэрийн дармал гаргах газраас дармалдав." гэж эхлэх Болор эрхийн энэ хувилбарыг <ref>[http://books.google.dk/books?id=bZ5PLISuCHoC&pg=PP5&dq=%22bolor+erike%22&hl=en&ei=XkAKTpXsDsybOqergY4B&sa=X&oi=book_result&ct=book-thumbnail&resnum=1&ved=0CCcQ6wEwADhQ#v=onepage&q=%22bolor%20erike%22&f=false Болор эрх (1) ]</ref> номын IV, номын V -р дэвтэрт хэвлэжээ. Болор эрхийн номын V дэвтэр<ref>[http://books.google.com/books?id=d1A6XFpyaUwC&source=gbs_book_other_versions Болор эрхийн номын V дэвтэр]</ref> Гүүглийн электрон ном бүлгээр илэрч гарсан учир е-ном үзүүлэлтээр бүлэг, агуулга нь тодорхой байна. Нийт 17 бүлэгтэй, 10,13 бүлгээс бусдыг нь унших боломжтой юм байна. Номын доод талд байрлах агуулга(contets)-аас сонгох боломжтой бөгөөд номыг уншиж эхэлсний дараа хайх цонхны дор байрлах агуулга (contets) цэсээр ороод бүлгийг сонгох боломж олдож байна. ; Болор эрх II Гүүглийн e-ном төслөөс, Болор эрх (2): Болор эрхийн Тойн Рагва Жамсаны эх судраас 1909-1910 од хуулж бичсэн хувилбар гэх номын эхэнд тэмдэглэсэн байна. "Дай Юаний болор эрх бичиг, Тэргүүн дэвтэр" гэж эхэлсэн дараах холбоосуудаас унших боломжтой. Болор эрхийн энэ хувилбар <ref>[http://books.google.com/books?id=PoaZK398EJ4C&source=gbs_book_other_versions Болор эрх II]</ref> номын I дэвтэрт хэвлэгдэж. Нийт 29 бүлэгтэй, (15,16,17,29,24,25) бүлгээс бусдыг уншиж боломжтой юм байна. Болор эрхийн цуврал номын II дэвтэр.<ref>[http://books.google.com/books?id=cUpyCQeJnLAC&source=gbs_book_other_versions Болор эрхийн цуврал номын II дэвтэр]</ref> Нийт 21 бүлгийн (17,18,20) гурван бүлгээс бусдыг унших боломжтой байна. Болор эрхийн номын III дэвтэр. <ref>[http://books.google.dk/books?id=wXhf6U611yoC&pg=PT4&dq=%22bolor+erike%22&hl=en&ei=XkAKTpXsDsybOqergY4B&sa=X&oi=book_result&ct=book-thumbnail&resnum=2&ved=0CCsQ6wEwAThQ#v=onepage&q=%22bolor%20erike%22&f=false Болор эрх III]</ref> ; Асрагч нэрт(ийн) түүх Дижитал номын сан. Асрагч нэрт(ийн) түүх <ref>{{Cite web |url=http://www.dl.is.ritsumei.ac.jp/cgi-bin/library?e=d-01000-00---off-0goldhis--00-1----0-10-0---0---0direct-10---4-------0-1l--11-mn-50---20-about---00-3-1-00-0-0-11-1-0utfZz-8-00&a=d&c=goldhis&cl=CL1.1&d=HASHbe08b91de11d2427f2ee0e |title=Асрагч нэртийн түүх |access-date=2011-11-28 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305031417/http://www.dl.is.ritsumei.ac.jp/cgi-bin/library?e=d-01000-00---off-0goldhis--00-1----0-10-0---0---0direct-10---4-------0-1l--11-mn-50---20-about---00-3-1-00-0-0-11-1-0utfZz-8-00&a=d&c=goldhis&cl=CL1.1&d=HASHbe08b91de11d2427f2ee0e |url-status=dead }}</ref> нь XVII-XVIII зуунд гарсан монгол түүх бичлэгийн олон баримтын нэг нь боловч энэ хэр гагц хувь олдсон, түүхэн үйл явдалын хамрац, шинэ мэдээ занги, уран сайхан зохиомж зэргээрээ эрдэм шинжилгээний хувьд давтагдашгүй дурсгал мөн. Манай улсын төв номын сангийн ховор чухаг номын хөмрөгт хадгалагдаж буй, энэ хэр ор ганц хувь гэж үзэж болохуйц, хулсан үзгээр бичиж сударчилсан бүтээл. ; Алтан товч Дижитал номын сан. Алтан товч<ref>[http://www.dl.is.ritsumei.ac.jp/cgi-bin/library?e=d-01000-00---off-0goldhis--00-1----0-10-0---0---0direct-10---4-------0-1l--11-mn-50---20-about---00-3-1-00-0-0-11-1-0utfZz-8-00&a=d&c=goldhis&cl=CL1.2&d=HASH20e735aacae2174a798ff0 Алтан товч]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (Qad-un ündüsün quriyangγui altan tobči) нь Монголын эртний түүхийн чухал баримт бичгийн нэг болох "Хаадын үндсэн хураангуй алтан товч" гэх зохиол бол он дараалан тэмдэглэсэн монголын түүхийн тэмдэглэл мөн. Монголын эртний түүх, ялангуяа XIV-XVI зууны үеийн Монгол түүхийг судлахад үндэс баримттай түүхийн материалуудыг хангаж өгчээ. Дижитал номыг бүтээх эх сурвалж нь (Сударын эх бичгийн судалгааг Шаравын Чоймаа хийж, галиглаж үгийн хэлхээг үйлдэн, эх бичгийн судалгаа номыг 2002 онд хэвлүүлжээ. ISBN 99929-0-119-5), дижитал номын санд Билэгсайхан оруулжээ. ; Буриад Монголын үнэн сонин Буриад Монголын үнэн сонин 1930 оны дугаар.<ref>[https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=explorer&chrome=true&srcid=0B124fLFGa7uwMWVkZDAyMTItYjA0My00ZDhhLWE0YjAtN2Y5MzllZDE3NjNh&hl=en_US&pli=1| Буриад Монголын үнэн сонин, 1930]</ref> ; Монгол бичгийн зөв бичих дүрмийн хураангуй Монгол бичгийн зөв бичих дүрмийн хураангуй, мэдлэг шалгах сорил Ш.Чоймаа, Д.Заяабаатар [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол улсын их сургууль]] Улаанбаатар 2009<ref>[https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=explorer&chrome=true&srcid=0B9SHVnOYuzvpNTY0ZDg5N2MtMDFhMS00OTc5LWJiYjMtMGZkMTU4ZjM2NTI0&hl=en Монгол бичгийн зөв бичих дүрмийн хураангуй, мэдлэг шалгах сорил: Нэгдүгээр хэсэг] </ref><ref>[https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=explorer&chrome=true&srcid=0B9SHVnOYuzvpYjk0NDg4NmEtNDA1MS00ZGVlLWEyY2UtYmJmMzg0MTEyMDQw&hl=en Монгол бичгийн зөв бичих дүрмийн хураангуй, мэдлэг шалгах сорил: Хоёрдугаар хэсэг] </ref><ref>[https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=explorer&chrome=true&srcid=0B9SHVnOYuzvpYmUzMWFlYzgtMzc3MC00NWNiLWFmY2YtYTAxZDg4MWZmMDBm&hl=en Монгол бичгийн зөв бичих дүрмийн хураангуй, мэдлэг шалгах сорил: Гуравдугаар хэсэг] </ref><ref>[https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=explorer&chrome=true&srcid=0B9SHVnOYuzvpODc0NjMzMzAtNmMyMS00MDVjLTlkMDgtOWE1MzAwYzg2YmFl&hl=en Монгол бичгийн зөв бичих дүрмийн хураангуй, мэдлэг шалгах сорил: Дөрөвдүгээр хэсэг]</ref> == Хэрэглээний программууд == [[ Image:Bichig.jpg | thumb | right| 260px ]] * Монгол бичиг : Qagucin програм Энэхүү программ нь 1998 онд Michael Warmuth гэгч хүний хийсэн Qagucin гэсэн нэртэй нэгэн сонирхолтой програм юм.* Энэ нь та keyboard дээрх англи үсгийн дуудлагаар шууд монгол бичиг бичих боломжтой юм байна. Хэрэглэхэд энгийн авсаархан. Би sanakae гэж бичихэд жаахан буруу sanaKai гэж бичиж байж зөв болж байна. Тэгэхлээр үгээ буруу зөв бичиж байгаад давхар хянах хэрэгтэй шууд галиглавал буруу бичих нь байна.<ref>{{Cite web |url=http://members.aol.com/ayuu/download.html |title=Qagucin програм |access-date=2009-04-23 |archive-date=2009-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090423001618/http://members.aol.com/ayuu/download.html |url-status=live }}</ref> * ХР тооцуурт Монгол бичиг таниулах, бичих Сүүлийн үеийн Виста тооцуураас бий болсон Монгол бичгийн фонт, товчлуурын хөтөч өмнөх үеийн тооцуурт байхгүйгээс энд бичсэн Монгол бичиг танигдахгүй, суралцан бичихэд саад болж байгаа асуудал байгаа юм. Харин энэ доорхи холбоост ХР тооцуурт Монгол бичгийн фонт ба товчлуурын хөтөчийн багц файлуудыг тавьлаа. Мөн Виста тооцоолуурт байгаа Монгол бичгийн фонтоор бичихэд Я үсгийн ард эгшиг бичихээр И болоод байгаа алдаа байсан нь сүүлийн үеийн Виндовс 7­д орсон фонтыг суулгаснаар засарч байна.<ref>[http://ganjike.googlepages.com/mime-guide.pdf заавар]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://ganjike.googlepages.com/Setup.rar setup]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://ganjike.googlepages.com/Tmc.rar Тмс]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://ganjike.googlepages.com/TmIme.rar TmIme]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Монгол бичгийн толь бичиг<ref>[http://www.dusal.net/downloads/books/pdf/tovchtoli.pdf товч толь] </ref><ref>{{Cite web |url=http://dl.dropbox.com/u/17087750/Durs%20yalgah%20bichlegtei%20ugiin%20toli.%20Hicheel.info.pdf |title=Монгол бичиг: Дүрс ялган бичих үгийн толь бичиг |access-date=2011-11-28 |archive-date=2012-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120201022849/http://dl.dropbox.com/u/17087750/Durs%20yalgah%20bichlegtei%20ugiin%20toli.%20Hicheel.info.pdf |url-status=dead }}</ref> * <big>Хэрхэн Windows 7 дээр Монгол бичгээр бичих вэ? Ямарч нэмэлт програм ашиглалгүйгээр Windows 7 дээр монгол бичгээр бичих хичээлийг хүргэж байна. Доорх видео хичээлийг дагаад хийвэл та монгол бичгээр бичиж чадна. Мөн манай сайтаас мэдээ хичээл хуулхыг хориглоно. : Шаардлатай зүйлс :: Windows 7 үйлдлийн системтэй байх :: Microsoft word 2007 ба түүнээс дээш<ref>[http://player.vimeo.com/video/19860163?title=0&byline=0&portrait=0 Монгол бичгээр бичих хичээлийн заавар]</ref> == Холбоос вэб хуудсууд == === Монгол холбоос === * [https://www.facebook.com/pages/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%93%D0%9E%D0%9B-%D0%91%D0%98%D0%A7%D0%98%D0%93-%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%93%D0%9E%D0%9B-%D0%A5%D0%AD%D0%9B-%D0%9C%D0%98%D0%9D%D0%A3/128768857141048 Нүүрний ном - Монгол бичиг] * [https://web.archive.org/web/20110927135404/http://www.amai.mn/archives/621 Монгол бичиг “Их Гурний Бичиг” нийтлэл Амай] * [https://web.archive.org/web/20120816065735/http://www.olool.com/ Монгол бичгийн sns] * [https://web.archive.org/web/20090326083345/http://www.boljoo.com/boljooime/index.html Монгол бичгийн мэссенжэр] * [http://dusal.net Дусал] * [https://web.archive.org/web/20111126022558/http://gegeenmongol.com/ Гэгээн Монгол] * [https://web.archive.org/web/20111201204327/http://dict.num.edu.mn/ МУИС-ын толь бичиг] * [http://toli.query.mn/ Нээлттэй онлайн Монгол хэлний тайлбар толь бичиг] * [https://web.archive.org/web/20240823015220/https://mongol.openmn.org/ Монгол бичиг тооцоолуур] * [https://web.archive.org/web/20111116152207/http://www.mongol-bichig.com/ Монгол бичиг блог] * [https://web.archive.org/web/20110611084116/http://id.news.mn/content/69974.shtml Хуандийн зарлиг ба монгол бичиг] * [https://web.archive.org/web/20120301114610/http://mz_zenee.blog.gogo.mn/read/entry256753 Монгол бичиг Их гүрний бичиг] * [https://web.archive.org/web/20120210070248/http://www.mongoliancalligraphy.com/mongolcalligraphy.htm Монгол уран бичлэг] [https://www.xmon.mn/ Монгол бичиг б] [[Ангилал:Монгол бичиг үсэг]] [https://www.xmon.mn/ олон кирилл бичиг хооронд хөрвүүлэгч] === Гадаад холбоос === * [http://guncalli.blogspot.com/ Монгол уран бичлэг франц хэл дээр] * Unicode standart: [http://www.unicode.org/versions/Unicode5.0.0/ch13.pdf#G18211 13.2 Mongolian] (U+1800–U+18AF) * OpenType fonts for the Mongolian script, Creating and supporting OpenType fonts for the Mongolian script [http://www.microsoft.com/typography/otfntdev/mongolot/default.htm Mongolian OpenType Specificatio]n , Microsoft * Mongolian script: Source list links about [http://erdeelym.blogspot.com/2009/11/blog-post_23.html Mongolian script documents], * The Berlin State Library, [http://ead.staatsbibliothek-berlin.de/en/kataloge/mongol.html Mongolian script], * Omniglot writing systems &amp;amp; languages of the world :[http://www.omniglot.com/writing/mongolian.htm Mongolian script] * [http://mongoliantype.com/ Mongolian script: From metal type to digital font.] == Зүүлт тайлбар == <references /> jqfkbr9vhl71bkfifs1r49ka79w9u8m 0 25484 873968 715757 2026-10-22T01:49:15Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873968 wikitext text/x-wiki '''Зах зээлийн сегментчилэл''' нь хэрэглэгчдийг ижил төстэй хэрэгцээ, шинж чанар, зан төлөвийн онцлогоор нь бүлэглэхийг хэлнэ. Ингэж бүлэглэсэн хэрэглэгчдийн сегмент бүрт тохирсон маркетингийн иж бүрдлийг боловсруулах шаардлагатай. Ижил хэрэгцээ, шинж чанар, зан төлөвийн онцлогтой бүлэг хэрэглэгчдийг зах зээлийн сегмент (market segment) гэнэ. Хэдийгээр зах зээлийг олон шалгуураар сегментчилж болдог ч бүгд адилхан үр дүнтэй байдаггүй. Тухайлбал: Компьютер худалдан авагчдыг биеийх нь жингээр ангилан бүлэглэж болох боловч хүний биеийн жин компьютерийн сонголтонд нөлөө үзүүлж чадах нь эргэлзээтэй. Сегментчлэл ашигласнаар маркетингийн хүчин чармайлтаа өргөн зах зээлд сарниулахын оронд тухайн бүтээгдэхүүнийг үнэхээр сонирхож байгаа бүлэг хэрэглэгчдэд хүчин чармайлтаа төвлөрүүлэх боломжтой болно. Зөв хэрэглэгчидтэй зөв харилцаа тогтоохын тулд стратеги боловсруулах хэрэгтэй. Үүнд: зах зээлээ сегментчилнэ, зорилтот зах зээлээ буюу нэг эсвэл хэд хэдэн сегментийг сонгоно, эцэст нь сонгосон зах зээлдээ тохирсон бүтээгдэхүүнийг хоногшуулалтыг маркетингийн иж бүрдлийн хамт боловсруулна. Сегментүүд дараах чанарыг агуулсан байх шаардлагатай: *Хэмжигдэхүйц байх - Сегментийн хэмжээ, худалдан авах чадвар зэрэг үзүүлэлтүүд байх ёстой. Энэ нь тухайн сегментийн талаар мэдээлэл цуглуулах боломжтойг илтгэнэ. *Хүрч болохуйц байх - Тухайн зах зээлийн сегментэд хүрч үйлчлэх боломжийг хангагдсан байх ёстой. Өөрөөр хэлбэл, тухайн хэрэглэгчид хаана оршиж, худалдан авалтыг хаанаас хийдэг, ямар нэгэн мэдээллийн хэрэгслээр тэдэнд хүрч болох нь тодорхой байхын бол сегментчилэл үр дүнд хүрнэ. *Даацтай байх - Зах зээлийн сегментүүд хангалттай том эсвэл ашиг авчирахуйц байх ёстой. Тухайн сегментэд зориулж боловсруулах маркетингийн хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн үр дүнд ашиг өгөхүйц болохыг илэрхийлнэ. Жишээлбэл: Хоёр метрээс өндөр хүмүүст тусгайлан зориулсан автомашин гаргах нь үйлдвэрлэгчид ашиг авчрах нь эргэлзээтэй. *Ялгархуйц байх - Сегментүүд нь хоорондоо ялгарах онцлогтой, өөрт тохирсон маркетингийн хөтөлбөр, иж бүрдлийг шаарддаг байна. Жишээ нь: Гэр бүлтэй болон ганц бие эмэгтэйчүүд арьс арчилгааны бүтээгдэхүүний хямдралд ижилхэн хандаж байвал гэр бүлийн байдлаар сегментчилэх ямар ч утгагүй болох нь ойлгомжтой. Хэрэглэгчийн, бизнесийн, олон улсын зах зээл нь сегментчилэлийн ялгаатай хандлагыг тус бүрдээ шаарддаг. ==Хэрэглэгчийн зах зээлийн сегментчилэл== Хэрэглэгчийн зах зээлийг сегментчилэхэд “газар зүйн, хүн ам зүйн, психографийн болон зан төлөвийн зарчмууд ихэвчлэн ашигладаг. Маркетерүүд зах зээлээ сегментчилэхдээ бүтээгдэхүүн, компани, зах зээлийнхээ онцлогуудыг харгалзан хамгийн тохирсон хувилбарыг боловсруулна. Ингэхдээ сегментчилэлийн нэг биш хэд хэдэн зарчмыг хослуулж ашиглах нь илүү үр дүнд хүрдэг. ===Газар зүйн зарчим (geographical segmentation)=== Зах зээлийг улс орон, бүс, муж, [[Хятад|аймаг, хот]], дүүрэг зэрэг газарзүйн нэгжүүдэд хуваана. Ингэж сегментчилдэгийн шалтгаан нь хүмүүсийн хэрэгцээнд газар зүйн онцлог нөлөөлдөгт оршдог. Жишээлбэл: Монгол орны хувьд төв суурин ба хөдөө орон нутагт амьдарч буй хүмүүсийн хэрэглээ өөр хоорондоо илт ялгаатай байдаг. Судлгааг хийхдээ ихэвчлэн хэрэглээ, орлого, хүн амын нягтаршилт зэргийг үндэслэн хийдэг. ===Хүн ам зүйн зарчим (demographic segmentation)=== Зах зээлийг нас, хүйс, гэр бүлийн байдал, орлого, боловсрол, ажил мэргэжил, шашин, арьсны өнгө, үндэс угсаагаар нь тодорхой бүлгүүдэд хуваадаг. Энэ зарчим нь сегментчилэлийн хамгийн түгээмэл бөгөөд хялбар арга бөгөөд ихэнхдээ бусад зарчмуудтай хослуулж хэрэглэдэг. Жишээлбэл: “Бүх гутал 5000” сүлжээ дэлгүүрүүд зах зээлийг хэрэглэгчийн орлогын түвшингээр сегментчилсэн бөгөөд хямдхан гуталны зах зээлийг гярхай олж харснаараа өөрийн гэсэн байр суурьтай болсон байна. “Аз” хүүхдийн их дэлгүүр нь нярай, цэцэрлэг болон сургуулийн насны хүүхдүүд, жирэмсэн эхчүүдэд зориулан бүтээгдэхүүнээ хэрэглэгчдийнхээ нас хүйсээр ангилж борлуулдаг. ===Психографикийн зарчим (psychographic segmentation)=== Зах зээлийг нийгмийн давхарга, амьдарлын хэв маяг болон хувь хүний онцлог шинжүүдээр тодорхой бүлгүүдэд хуваадаг. Психографик нь хүмүүсийг юу бодож, мэдэрч, хэрхэн биеэ авч явж байгаа зэргээр нь судалдаг шинжлэх ухааны салбар юм. Хүн ам зүйн зарчмаар ижил сегментэд харъяалагдах хүмүүс психографикийн хувьд ялгаатай бүлэгт багтаж болно. Ялангуяа, амьдарлын хэв маяг нь хэрэглэгчдийг бүлэглэх гол шалгуур болдог. Жишээлбэл: Үнэртэй усны зах зээлд хэрэглэгчдийг психографик онцлог шинжүүдэд тулгуурлан сегментчилж, зар сурталчилгаа нь ч үүнийг илтгэсэн байдлаар бүтээгдсэн. Тухайлбал, “Hugo boss” бренд нь уламжлалт хэрэглэгчдээсээ гадна чөлөөт байдал, хөдөлгөөнт чанарын эрхэмлэдэг залууст зориулан “Boss in Motion” ба “Hugo Energize” үнэртэй уснуудыг шинээр гаргажээ. ===Зан төлвийн зарчим (behavioural segmentation)=== Хэрэглэгчдийг бүтээгдэхүүний талаарх мэдлэгээр түүнд хандах хандлагаар, хэрэглээний онцлогоор бүлэглэхийг зан төлөвийн зарчмаар сегментчилнэ гэдэг. Хэрэглээний онцлогоос нь хамааран зах зээлээ одоогийн хэрэглэгчид, боломжит хэрэглэгчид, хуучин хэрэглэгчид, огт хэрэглэдггүй гэж ангилж болдог. Үүний нэгэн адилаар хэрглээний давтамж ба хэмжээгээр нь зах зээлээ бүлэглэж болдог. Энэ зарчмаар сегментчилэх нь маркетерээс ихээхэн ур чадвар, сэтгэмжийг шаарддаг ба хэрэглэгчдийг бусад зарчмуудаас илүү нарийн тодорхойлж чаддагаараа давуу талтай. Энэ зарчим нь хэрэглэгчдийг тухайн бүтээгдэхүүнийг ямар учраас худалдан авдаг, ямар ашиг тус хүсэн хүлээдэг, хэр их хэрэглэдэг, хэр үнэнч байдгаар нь сегментчилдэг. Жишээлбэл: Шампуний зах зээлд Pantene үс арчилгаа, Head & Shoulders хагны эсрэг үйлчилгээ, Shamtu илүү өтгөн, хөвсгөр харагдуулах, Dove чийгшүүлж зөөлрүүлэх зэрэг тус бүрдээ өөр өөр ашиг тусыг санал болгож байгаа нь зан төлөвийн зарчмаар тэр тусмаа бүтээгдэхүүнээс хүлээгдэх ашиг тусаар зах зээлийг сегментчилсэний илрэл юм. ==Бизнесийн зах зээлийн сегментчилэл== Бизнесийн зах зээл нь хэрэглэгчдийн зах зээлтэй харьцуулахад цөөн тооны худалдан авагчийг хамарч байдаг ч сегментчилэл зайлшгүй хэрэгтэй болдог. Бизнесийн зах зээлийг ч гэсэн газар зүй, хүн ам зүй буюу хэрэглэгчийн онцлог, зан төлөвийн зарчмаар сегментчилж болно. Эдгээр үндсэн зарчмуудаас гадна худалдан авалтын нөхцөл зэрэг шалгууруудыг ашиглаж болно. ===Газар зүйн байршил=== Бизнесийн зах зээл нь газар зүйн хувьд төвлөрсөн байх нь их байдаг. Тухайлбал: Байгалийн баялаг боловсруулах компаниуд түүхий эдийн нөөцдөө ойр дөт байж тээвэрлэлтийн зардлаа багасгах, шинэ компаниуд өрсөлдөгч томоохон компаниудад ойр байх зэрэг шалтгаанаар нэг газар төвлөрдөг. ===Хүн ам зүй буюу хэрэглэгчийн онцлог=== Энэ зах зээлийн хувьд үйл ажиллагааны салбар, байгууллагын хэмжээ, худалдан авалтын зохион байгуулалт зэрэг шалгууруудыг хүн ам зүйн онцлогт хамруулдаг. Бизнесийн зах зээлийн хувьд үйл ажиллагааны салбар сегментчилэх чухал шалгуур юм. Үйл ажиллагааны салбараар бүлэглэхэд эдийн засгийн үйл ажиллагааны Олон улсын ангилал (ISIC)-ыг баримтлах нь энэ талын стастик мэдээлэл цуглуулахад дөхөм болдог. Харилцагч байгууллагын хэмжээ нь компаний маркетингийн бодлогыг тодорхойлогч хүчин зүйл юм. Худалдан авалтын зохион байгуулалт нь түншүүд хоорондын харилцааг тодорхойлж чадна. Зарим байгууллага худалдан авалт хариуцсан тусгай нэгжтэй байдаг бол заримд нь худалдан авалтыг үйлдвэрлэлийн нэгж хэсэг нь хариуцдаг. ===Худалдан авах зан төлөвийн онцлог=== Байгууллага түншүүдээ давтан захиалга, өөрчлөлттэй давтан захиалга, шинэ захиалга хийж байгаагаас хамааран сегментчилэх болоцоотой. Захиалгын шинж чанараас гадна захиалгын хэмжээ сегментчилэх шалгуур байж болно. Худалдан авалтын төлбөрийн нөхцөлөөс хамааран тендерээр, лизингээр эсвэл бэлнээр худалдан авалтын байдлаар нь ангилна. Жишээлбэл: Төрийн байгууллагууд худалдан авалтын хэмжээ тодорхой өртгийг хэтэрсэн тохиолдолд тендер зарладаг. Үүнээс гадна бүтээгдэхүүнээс хүлээж буй ашиг тус хэрэглэгчдийн зах зээлийн нэгэн адил бизнесийн зах зээлд ч гэсэн сегментчилэлийн гол шалгуур болдог. Эдгээрээс гадна бүтээгдэхүүнээс хүлээж буй ашиг тус хэрэглэгчдийн зах зээлийн нэгэн адил бизнесийн зах зээлд ч гэсэн сегментчилэлийн гол шалгуур болдог. ==Зорилтот зах зээлийн сонголт== Зорилтот зах зээлээ сонгохдоо компани дотоод нөөц бололцоогоо орчны хүчин зүйлсийн хамт харгалзаж үздэг. Компаний хүчин чадал, технологи, маркетингийн үйл ажиллагаа, ажиллагчдын ур чадвар, санхүүгийн чадамж зэрэг нь дотоод нөөц бололцоог илэрхийлдэг. Орчны хүчин зүйлс нь өрсөлдөгчид болон эдийн засаг, хүн ам зүй, технологи, улс төр, эрх зүй, соёл зэрэг хүчин зүйлсийг илэрхийлдэг. Ялангуяа бусдын олж хараагүй эсвэл хүрч чадаагүй зах зээлийг маш жижиг сегмент буюу зах зээлийн сиймхийд (market niche) чиглэж ажиллах нь түгээмэл үзэгдэл болсон байдаг. Жишээлбэл: “Dove” чийгшүүлэгчтэй хуурайшуулдаггүй саванг хамгийн анх зах зээлд гаргасан. “FedEx” хамгийн анх нэг өдрийн дотор илгээмжийг хүргэх үйлчилгээг нэвтрүүлсэн. Мөн өрсөлдөгчгүй зах зээлийн сегментийг сонгохын зэрэгцээ заримдаа зориуд өрсөлдөгчийнхөө сонгосон сегментийг чиглэж үйл ажиллагаагаа явуулах нь ч байдаг. Үүний үр дүнд өрсөлдөгчийнхөө хэрэглэгчийг өөртөө татаж “Талх”-наас нь булааж авах зорилго агуулж байдаг. Тухайлбал: Монголд сүүлийн үед жимсний шүүсний хэрэглээ өссөнтэй холбоотой М-Си-Эс Кока-Кола ХХК нь хийжүүлсэн ундааны зэрэгцээ жимсний шүүсний зах зээлд өөрийн байр суурийг эзлэхийн тулд Minut Maid-ыг “Уруул дурлам уудаг жүрж” уриатайгаар нийлүүлж эхэлсэн байх жишээтэй. Сегментчилсэний дараа компани зорилтот зах зээл болгож нэг эсвэл хэд хэдэн сегментийг сонгоно. Сонгож авсан зорилтот зах зээлдээ нийтийн, ялгаварласан болон төвлөрсөн маркетингийн стратегийн аль нэгийг баримталж болдог. ===Нийтийн маркетингийн стратеги=== Нийтийн маркетингийн стратеги (undifferentiated or mass marketing) баримталж буй компани зах зээлийг бүрдүүлэгч хэрэглэгчдийн ялгаатай талуудыг үл харгалзан, сегментчилэхгүйгээр нэг ижил бүтээгдэхүүн нийт зах зээлд санал болгоно. Нэг төрлийн бүтээгдэхүүнийг нийт зах зээлд их хэмжээгээр үйлдвэрлэн нийтээр нь идэвхижүүлэн түгээнэ. Өнөө үед нийтийн маркетинг ашиглах нь багасаж байна. Учир нь:  Бүх хүний хэрэгцээнд нийцсэн бүтээгдэхүүн бий болгох тун хэцүү  Нийт зах зээлд бус тодорхой сегментийн хэрэгцээнд зориулагдсан бүтээгдэхүүн хэрэглэгчдийн хувьд илүү их сэтгэл ханамжийг бий болгодогоос тэдэнтэй өрсөлдөх улам хэцүү болсон Энэ стратегийн жишээ нь: Фордын “ Т ” загварын автомашин юм. Дайны дараах Америк гэр бүлийн хэрэглээнд зориулагдсан хар өнгийн, багтаамж ихтэй, хямд үнэтэй энэхүү автомашин ард түмний унаа болж чадсан байдаг. Одоо 400 гаруй брэнд бүтээгдэхүүн санал болгох Coca-Cola ч анх ганцхан төрлийн ундаагаар зах зээлд ноёрхлоо тогтоож байжээ. Эдгээр жишээнүүд нь нийтийн маркетингийн нэгэн адил түүхийн хуудаснаа хоцорч үлдсэн байдалд хүрсэн. ===Ялгаварлах маркетингийн стратеги=== Ялгаварлах маркетингийн стратеги (differentiated marketing)-ийг сонгосоноор компани зах зээлийг тодорхой сегментүүдэд хуваан, хамгийн сайн тохиромжтой гэж үзсэн хоёр ба түүнээс дээш сегментийг зорилтот зах зээлээр сонгож, тус бүрт нь тохирсон маркетингийн иж бүрдлийг боловсруулна (зураг 4). Ялгаварлах маркетингийн стратегээс жишээлбэл: “Procter & Gamble” компани гоо сайхны бүтээгдэхүүний зах зээлд охидуудад Cover Girl, бүсгүйчүүдэд Max Factor гэсэн хоёр брэндийг тус тусад нь зориулан гаргадаг. Эдгээр брэндүүд тус тусын зах зээлийн онцлогт нийцсэн шинж чанартай байдаг. Ингэж хэд хэдэн брэндийн ялгаатай сегментүүдэд санал болгосноор компани ашиг орлогоо нэмэгдүүлэх зорилго тавьдаг. Мэдээж сегмент тус бүрт тохирсон бүтээгдэхүүн гаргах нь бизнесийн зардлыг нэмэгдүүлдэг. Олон төрлийн бүтээгдэхүүн боловсруулж үйлдвэрлэх нь нэг бүтээгдэхүүнийхээс илүү үнэтэй тусдаг. Цаашилбал, бүтээгдэхүүн тус бүрд маркетингийн хөтөлбөр боловсруулах шаардлага тулгарна. Тиймээс сегментчилэхээс үүдэн гарах зардлыг олох боломжтой ашгийн хэмжээтэй харьцуулж байж шийдвэр гаргах нь зүйтэй. ===Төвлөрсөн маркетингийн стратеги=== Төвлөрсөн маркетингийн стратеги (concentrated marketing)-ийг баримталснаар компани зах зээлийн ганц сегментийг эсвэл зах зээлийн сиймхийг сонгож ажиллана. Зах зээлийн сиймхий (market niche) гэдэг нь зах зээлийн маш жижигхэн сегмент гэсэн утгатай. Зах зээлийн сиймхий нь ихэнхдээ бусдын олж анзаараагүй жижигхэн зах зээлийг илэрхийлдэг. Зах зээл нь хэдий жижиг ч гэсэн бүтээгдэхүүн хэрэглэгчдэд таалагддаг, тэд хангалттай мөнгө төлдөг бол тухайн бизнес оршин тогтносоор байдаг. Төвлөрсөн маркетинг нь дарааах давуу талтай. Үүнд: *Компаний нөөц бололцоо хязгаарлагдмал жижиг дунд бизнес эрхлэгчдэд ашиглахад тохиромжой. Олон чиглэлд хүчээ сарниулахгүйгээр мэргэшсэн ганц зүйлд төвлөрөх нь сонгосон зах зээлдээ цорын ганц нийлүүлэгч байх боломж олгодог. Цөөн хэрэглэгчдийн хэрэгцээг дээд зэргээр хангаснаар ашиг олох боломжийг бас олгодог. *Жижиг зах зээл нь том компаниудын анхаарлыг татах нь бага тул өрсөлдөөн бага байна. Гэвч зах зээлийн сиймхий нь цаашид томрох бололцоотой бол “Томчуудын” сонирхлыг татах нь гарцаагүй. Жишээ нь: “Pepsi Co” компани хамгийн анх калори багатай, чихэргүй ундааны зах зээлийн сиймхийг олж харан “Diet Pepsi” бүтээгдэхүүнээ гаргаж байсан. Гэтэл маш богино хугацааны дотор зах зээл нь өргөжин тэлж бусад хийжүүлсэн ундааны үйлдвэрлэгчид тус бүрдээ энэ бүтээгдэхүүний бусад хувилбарыг санал болгож эхэлснээр тухайн зах зээлийг сиймхий гэж нэрлэх боломжгүй болсон түүх бий. Эдгээр давуу тал бий хэдий ч эрсдэл бас бий. Ялгаварлах маркетингийн стратегийн хувьд хэд хэдэн сегментэд нөөцөө хуваарилснаас нэг нь амжилтгүй болоход компани үлдсэн чиглэлд ажилладаг бол төвлөрсөн маркетингтай компанийн хувьд зах зээлийн боломж хувигдвал хохирол илүү амсдаг. ===Ганцаарчилсан маркетинг === Төвлөрсөн маркетингийн нэгэн хэлбэр болох ГАНЦААРЧИЛСАН МАРКЕТИНГ (individual marketing) нь хэрэглэгч бүрт тохирсон маркетингийн иж бүрдлийг санал болгодог. Эртнээс бизнес эрхлэгчид хэрэглэгч тус бүрт ганцаарчилсан үйлчилгээ үзүүлж ирсэн. Оёдолчин, гуталчин, мужаан гээд бүгд л үйлчлүүлэгчийнхээ хувийн хэрэгцээнд захиалгыг тааруулж гүйцэтгэдэг. Өнөө үеийн техник технологийн хөгжил эргээд хүн болгонд тохирсон захиалгыг гүйцэтгэх боломжийг нээж байна. Жишээ нь: Dell компьютерйиг, IKEA гэрийн тавилгыг хэрэглэгч бүрийн онцлогт нийцүүлэн ганцаарчилсан захиалгыг гүйцэтгэдэг. ==Стратегийн сонголтонд нөлөөлөх хүчин зүйлс== Ямар стратеги баримталахаа шийдэхийн тулд компани олон хүчин зүйлсийн харгалзах хэрэгтэй болдог. Үүнд: ===Компаний нөөц бололцоо=== Нөөц бололцоо хязгаарлагдмал нөхцөлд төвлөрсөн стратеги илүү нийцдэг бол нөгөө талаас бүтээгдэхүүний төрөлжсөн байдал мөн нөлөөлдөг. Нэгэн төрлийн, төрөлжөөгүй бүтээгдэхүүний хувьд, тухайлбал түүхий эдэд нийтийн маркетинг тохиромжтой. Жишээлбэл: Төмөр, зэс, нүүрс, жимс ногоо, гурил буудай гэх мэт. Манай өнөөгийн нөхцөлд хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүний борлуулалт нийтийн маркетингийн арга замаар явагдаж байна. ===Бүтээгдэхүүний амьдралын мөчлөг=== Хэрэв тухайн бүтээгдэхүүн зах зээлд цоо шинэ бол нийтийн эсвэл төвлөрсөн маркетинг тохиромжтой. Харин бүтээгдэхүүний өсөлтийн болон тогтворжилтийн үеүүдэд хэд хэдэн сегментэд чиглэн ялгаварлах стратеги баримтлах нь зүйтэй. Хэрэглэгчдийн зан төлөв хоорондоо төсөөтэй бол нийтийн маркетинг ашиглах нь илүү үр дүнтэй. ===Өрсөлдөгчийн баримталж буй стратеги=== Өрсөлдөгч ялгаварлах эсвэл төвлөрсөн маркетингийн стратеги баримталж байвал нийтийн маркетингийг сонгох нь амиа хорлохтой ижил юм. Эсрэгээр нь өрсөлдөгч нийтийн маркетингийг хэрэгжүүлж байгаа бол ялгаварлах эсвэл төвлөрсөн стратегийг баримтлах нь давуу тал бий болгоно. ==Бүтээгдэхүүний хоногшуулалт== Тухайн бүтээгдэхүүн өрсөлдөгч бүтээгдэхүүнүүдтэй харьцуулахад хэрэглэгчийн ухамсарт ямар байр суурь эзэлж байгааг хоногшуулалт (positioning) илэрхийлдэг. Жишээлбэл: Гар нүүрийн савангууд дотор “Dove” арьс чийгшүүлэгч, “Camay” сүрчиг хэрэглэсэн мэт анхилам үнэртэй, “Safeguard” бактери устгадагаараа хоногшсон байдаг. Бүтээгдэхүүний хоногшуулалт нь хэрэглэгчдэд төрүүлж буй ойлголт, мэдрэмж, сэтгэгдэл юм. Бүтээгдэхүүний хоногшуулалтын тухай ойлголтыг анх Эл Райс (Al Ries) ба Жек Траут (Jack Trout) нар 1972 онд “Advertising Age” сэтгүүлд нийтлэгдсэн “The Positioning Era” цуврал өгүүлэлдээ дурьдсан байдаг. Тэд энэ талаар үргэлжлүүлэн судалж маркетингийн хувьсгалыг эхлүүлсэн гэгдэх “Positioning: The Battle For Your Mind” номоо бичсэн. Зохиогчид энэ номондоо хэрэглэгчийн ухамсарт хоногшиж үлдэх 4 стратегийг санал болгосон. Үүнд: #Анхных байх, тэргүүлэгч байх юм. Хүмүүс аливаад анхны зүйлсийг санаж тогтоодог. Сансарт ниссэн анхны хүн хэн бэ гэсэн асуултанд хүн бүр л Юрий Гагарин гэж хариулдаг. Харин хоёр дахь нь хэн байсан бэ гэхэд тэр болгон мэддэггүй. Хүний сэтгэлд анхны хайр тодоос тод үлддэг. Хоёр дахь нь тэгдэг билүү? Хүний ухамсарт анхдагч болсон юм бүхнийг арчиж хаяхад тун бэрхтэй. Жишээ нь: Scotch наалддаг туузны, Pampers хүүхдийн живхний, Coca-Cola кола ундааны, Xerox хувилах машины зах зээлд анхдагч нь юм. Тиймээс наалддаг туузыг “Скоч”, хүүхдийн живхийг “Памперс”, хүрэн өнгөтэй хийжүүлсэн ундааг “Кола” гэж нэрлэдэг. Харин Монгол “Canon” түрүүлж орж ирсэн учраас цаасан дээр хувилахыг “Канондох” гэж ярьдаг. Анхдагч брендийн нэр бүтээгдэхүүний нэр төрлийн нэр болон хувирсан байдаг. Зах зээлд анхдагч, тэргүүлэгч байх ойлголтууд ялгаатай боловч анхдагч брэнд тэргүүлэгч болох боломж илүү их юм. #Зах зээлд анхдагч болоод тэргүүлэгч биш бол “номер 1” нь болох шинэ зах зээлийг шинэ бүтээгдэхүүнээр нээх юм. Хэрэв тухайн салбартаа тэргүүлэгч нь биш юм бол өөрийн гэсэн шинэ салбарыг нээж түүндээ шилдэг байх нь чухал, “Том нууранд жижиг загас байснаас жижиг нууранд том загас байх нь дээр” гэсэнтэй адил утгатай юм. Жишээ нь: “Fed Ex” илгээмж хүргэлтийн анхны компани байгаагүй гэхдээ шуурхай хүргэлтийг хамгийн анх нэвтрүүлснээр салбартаа тэргүүлэгч болж чадсан юм. Зах зээлийг сегментүүдэд хувааж, цоо шинэ сегментийг олж нээхэд энэ стратегийн гол утга учир оршино. Шар айрагны жишээг авч үзвэл өнөө үед бид дотоодын, импортын, тунгалаг, хар, үнэтэй, хямд, лаазтай, шилтэй, спирт агуулсан, агуулаагүй зэрэг олон төрлийн шар айраг хэрэглэдэг. Бүр цаашилбал шар айргийг дотор нь гарал үүслээр нь Монгол, Солонгос, Герман, Хятад, Орос, Чех гээд ч олон ангилж болдог. Шар айрагны зах зээлд өөрийн гэсэн байр суурийг олохыг хүсвэл урьд өмнө нь хэн ч санал болгож байгаагүй шар айрагны төрлийг олж нээх хэрэгтэй. Жишээлбэл Corona АНУ-д Мексик шар айраг хэмээн хоногшиж чадсан. #Зах зээлд тэргүүлэгчийн эсрэг байр суурийг эзлэх юм. Зах зээл дээрх хэрэглэгчдийг хоёр бүлэгт хувааж болно. Энхнийх нь зах зээлд тэргүүлэгчийн бүтээгдэхүүн худалдан авах сонирхолтой, хоёр дахь нь тэргүүлэгчээс бүтээгдэхүүн худалдан авах сонирхолгүй. Зах зээлд тэргүүлэгчийн эсрэг байр суурь эзлэх стратегийг баримталснаар тэргүүлэгчээс бүтээгдэхүүн худалдан авах сонирхолгүй бүлэг хэрэглэгчдэд чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулна. Жишээ нь: Кока-Кола улаан, Пепси кола цэнхэр улааныг хослуулан ашигладаг. Кока- Кола бол үе үеийн дасал болсон уламжлалт хэрэглээ бол Пепси Кола өсвөр үеийн шинэ сонголтыг илэрхийлдэг. “Nike” зах зээлд тэргүүлэгч болсны дараа “Reebok” түүнийг гүйцэх гэж их оролдсон. “Nike” компани “Майкл Жордан”, “Тайгер Вудс” зэрэг спортын оддыг татан оруулсан суртчилгаандаа 1 тэрбум доллар зарцуулсан бол “Reebok” 400 саяыг зарцуулсан. Гэвч тэргүүлэгч болж чадаагүй юм. Хожим өрсөлдөгчөө гүйцэх бодлоосоо салж оддыг дуурайхыг эрмэлздэггүй дунд болон ахмад насны хэрэглэгчидэд чиглэсэн байна. АНУ-д “Номер 2” автомашин түрээсийн “Avis” компани зар сурталчилгаандаа “Бид “Номер 2” учраас илүү их хичээдэг.” гэсэн байдаг. Ер нь яагаад хоёрдогч, гуравдагч гэдгээ хүлээн зөвшөөрч бахархаж болохгүй гэж? “Lenovo” компани “Дэлхийд 3-т” ордогоо сурталчилдаг гэдгийг санахад илүүдэхгүй юм. #Өрсөлдөгчийнхөө хоногшуулалтыг эвдэх. Зах зээлд анхдагч бөгөөд тэргүүлэгч биш боловч тодорхой давуу талуудтай бол өрсөлдөгчийнхөө хоногшуулалтыг эвдэж тэдний байр суурийг эзлэх боломж бий. Ихэнх Америкчууд Smirnoff ба Wolfchmidt цагаан архины брэндүүдийг Орос брэнд гэж боддог. Stolichnaya водка зар сурталчилгаандаа жинхэнэ Оросод үйлдвэрлэгдсэн бүтээгдэхүүн болохоо зарласнаар өрсөлдөгчийнхөө байр сууринд хүчтэй цохилт өгч байсан. Сурталчилгааны хуудсанд нь дараах зүйлийг бичсэн байна. Үүнд: “Most American vodkas seem Russian. Samovar: Made in Schenley, Pennsylvania6 Smirnoff: Made in Hartford, Connecticut. Wolfschmidt: Made in Lawrenceburg8 Indiana. Stolichnaya is different. It’s Russian” (Орчуулга: Ихэнх Америк водканууд Орос юм шиг сэтгэгдэл төрүүлдэг. Гэвч “Самовар” Пеннсильвани мужийн Шенлид, “Смирноф” Коннектикат мужийн Хартфордод, “Сульфшидт” Индиана мужийн Лауренсбургд үйлдвэрлэгддэг. Харин “Столичная” бол өөр. Жинхэнэ Оросынх.) Компани хүссэн хүсээгүй бүтээгдэхүүн өөрийн шинж чанар, онцлогоороо хэрэглэгчдэд ямар нэгэн сэтгэгдэл үлдээх нь дамжиггүй. Гэвч маркетерүүдийн хувьд асуудлыг хувь тавиланд даатган азаа үзэх шаардлагагүй юм. Тэдэнд хэрэглэгчдэд ямар сэтгэгдэл үлдээхээ урьдчилан төлөвлөж боловсруулах бүрэн боломж бий. Үүний тулд хамгийн түрүүнд бусдаас ялгарах хэрэгтэй. Дараа нь ялгарах шинж чанаруудаа өрсөлдөх давуу тал болгож тохирсон маркетингийн иж бүрдлийг, хэрэглэгчдэд хүргэх стратегийг боловсруулна. ===Ялгарал=== Хэрэглэгчдийн ухамсарт хоногшиж үлдэхийн үндэс нь бусдаас ялгарахад (differentiation) оршино. Бусдаас ялгарахын тулд хамгийн түрүүнд бүтээгдэхүүн ямар онцлог шинж чанартай болохыг олж тогтооно. Шинэ бүтээгдэхүүн зах зээлд гаргах гэж байгаа бол бүтээгдэхүүнээ боловсруулж бүтээхийн өмнө энэ бүхнийг бодох хэрэгтэй. Харин нэгэнт зах зээлд арилжаалагдаж байгаа бүтээгдэхүүн бол бүтээгдэхүүнээ сайтар судлаад ямар ялгарах шинж чанар байгааг олох тогтоох хэрэгтэй. Ялгаралт бүтээгдэхүүний бодит шинж чанар дээр тулгуурлаад зогсохгүй бүтээгдэхүүний имиж, үйлчилгээ, ердөө төрүүлж буй сэтгэгдэл өөрөөр хэлбэл гарт баригдахгүй, нүдэнд харагдахгүй шинж чанар дээр тулгуурлан, зөвхөн мэдрэмж төрүүлэх төдий байж болно. Өрсөлдөгчөөсөө хэрхэн ялгарахыг маркетерийн бүтээлч сэтгэлгээ шийднэ. Жишээ нь: Өрсөлдөгчид нь бүгд багтаамж ихтэй автомашинууд санал болгож “Wolkswagen” байхад дөнгөж хоёр хүний зайтай “Beetle” загварыг гаргаж амжилтанд хүрч байв. Шатахуун бага иднэ, машины зогсоолд зай бага эзэлнэ, үнэ хямд, хэн ч хүргээд өг гэж гуйхгүй. Бүтээгдэхүүний шинж чанараас гадна хувиарлалтын сувгаар ялгарч болно. “Dell” комьпютерийн зах зээлд IBM, Compaq гэсэн өрсөлдөгчдөөсөө хэрэглэгчийн хүссэн комьпютерийг шууд ямар ч зуучлагчгүйгээр гэрт нь хүргэж өгдөгөөрөө ялгарч чадав. Үйлчлүүлэгч интернэтээр хүссэн комьпютерийнхээ захиалгыг өгөөд кахиалгаа гэрийнхээ үүдэнд угтана. Маш хялбар, комьпютерийн төрөлжсөн дэлгүүр ажиллуулах, худалдагч хөлсөлж авах, эсвэл борлуулах эрхээ хэн нэгэн дистрибьютерт шилжүүлэлгүйгээр хэрэглэгчидтэйгээ шууд харьцана. Өрсөлдөгчөөсөө ялгарах аргуудаас хамгийн анхаарвал зохистой нь үнэ байх. Өндөр үнэ тогтоох нь өрсөлдөгчөөсөө ялгарах нэг арга гэж үзэж болно. Яагаад гэвэл ихэнх хэрэглэгчдэд үнэтэй бол чанартай гэсэн ойлголт тогтсон байдаг. Гэвч үнээ өндөр барихдаа түүнд тохирсон бүтээгдэхүүн үйлчилгээг санал болгох шаардлагатай. “Rolex” цагны оосроо зузаатгаж, “Monthblanc” үзгээ бүдүүн болгож харин “Chivas Regal” вискигээ илүү олон жил хадгалав. Нөгөө талаар үнэтэй бүтээгдэхүүн хэрэглэх нь нэр хүндийн хэрэг юм. Хүмүүс нэр хүнд, нийгэм эзэлж буй байр суурь, хэн гэдгээ харуулахын тулд, өөрийгөө тийм гэж мэдрэхийн тулд үнэтэй бүтээгдэхүүн худалдаж авдаг. Ижил төстэй бүтээгдэхүүнүүдээс өндөр үнээс гадна хямд үнээр ялгарах боломж бий. Гэвч хямд үнээр өрсөлдөх нь өрсөлдөөний хамгийн хүнд хэлбэрт тооцогддог. Өрсөлдөгч үнээ бууруулах боломжтой бол хямд үнэ бусдаас ялгарах арга биш. Майкл Портерийн бичсэнчлэн “Энэ галзуурч солиорсонтой ижил” юм. Гэхдээ энэ нь хямд үнээр өрсөлдөх нь боломжгүй гэсэн үг биш. Гагцхүү хэцүү байдаг юм. Хямд үнээр өрсөлдөн амжилтанд хүрсний хамгийн тод жишээ бол “Southwest Airlines” агаарын тээврийн компани юм. Төсөр техник, ердийн суудлууд, жижиг онгоцны буудлуудыг сонгож хоолны үйлчилгээг хассан байна. Ингэж хэмнэсэн зардлаа ажилчдаа сургах, тийзийн захиалгаа элдэв хүндрэлгүй түргэн шуурхай болгоход зарцуулж бусдаас хамгийн доогуур зардалтай ба хямд үнэтэй [[агаарын тээвэр]] болж чаджээ. Тэдний ажилчид бүхий л байдлаараа үйлчлүүлэгчдийг хөгжөөн тэднийг инээлгэж, гайхшруулж чаддаг. Нислэгийн үеэр мөрдөх аюулгүй байдлын журмыг кантри, блюз, рэп стилээр дуулж танилцуулах, янз янзын хөгжилтэй хувцас өмсөх, үйлчлүүлэгчдийн дунд хөгжөөнтэй тоглоом, наадам зохиох хошигнох зэргээр нислэгийн тав тухыг орлож чадсан байна. Хамгийн гол нь дан ганц үнээ хямд барихын хажуугаар анхаарал татахуйц онцгой зүйл санал болгожээ. “Southwest Airlines”-ын гүйцэтгэх захирал Херб Келлэхерийн хэлсэнчлэн “Өөр байх” (being different) хэрэгтэй юм. Бүтээгдэхүүнээ хэрэглэгчийн ухамсарт хоногшуулахдаа маркетингийн идэвхижүүлэлтээр бусдаас ялгаран амжилтанд хүрч болно. Жишээлбэл: Бишрэлт компаний импортлодог “” хувцасны брэндийн нэр нь нэгдсэн үндэсний байгууллагын нэрийг санагдуулам нэртэй энэ брэндийн зар сурталчилгааны хуудаснууд бусдаас эрс ялгарладаг. Энэ хуудас нь сэтгэл сэрдхийлгэн гүн бодолд оруулах хүчтэй байдаг бөгөөд дэлхий ертөнцөд тулгамдсан асуудлуудыг тусгаж чаддаг. Бүтээгдэхүүнийхээ ашиг тусыг суртчилахын оронд дайны хор хөнөөл, арьс өнгөөр гадуурхах явдал, хүүхдийн эрх, [[хүний эрх]], ДОХ зэрэг асуудлуудад хүмүүсийн анхаарлыг татдаг онцлогтой. Бусдаас ялгаатай бүтээгдэхүүн, үнэ, хувиарлалт, идэвхижүүлэлтийг өөрөөр хэлбэл маркетингийн иж бүрдлийг боловсруулснаар өрсөлдөгчдөөсөө ялгарах имижийг бүрдүүлж чадна. Энэхүү имиж нь хэрэглэгчийн ой тойнд тусгалаа олж, тодорхой байр суурь эзэлсэн бол хоногшиж чадлаа гэсэн үг. Имиж нь бүтээгдэхүүний онцлог шинж чанар, брэндийн нэр, логоны өнгө дизайн, уриа үг, сав баглаа боодлын үзэмж, бүтээгдэхүүний үнэ, борлуулагдаж байгаа газар, зар сурталчилгааны хийц зэрэг бүтээгдэхүүнтэй холбоотой бүхий л зүйлээр илэрдэг. ===Борлуулалтын хосгүй санал бий болгох=== Хамгийн анх энэ тухай асуудлыг Россер Ривз дурьдсан байдаг. 1960-аад оны үед “Ted Bates & Company” зар сурталчилгааны агентлагийн захирал байсан Россер Ривз “Reality Advertising” номыг бичжээ. Россер Ривзийг орчин үеийн маркетингийн үндэс суурийг тавьсан хүн гэж үздэг. Россер Ривз борлуулалтын хосгүй санал нь хэрэглэгчдэд тухайн бүтээгдэхүүний худалдан авах шалтгааныг зааж өгөх ёстой гэж үзээд дараах байдлаар тодорхойлжээ. #Аливаа зар сурталчилгаа хэрэглэгчдэд ашигтай санал тавих хэлбэрээр хийгдсэн байх ёстой. Зүгээр хий хоосон, чамин тэгсэн мөртлөө нэг чихээр ороод нөгөө чихээр гарах үг биш. Зар сурталчилгаа хүмүүст “Энэ бүтээгдэхүүн ийм ийм ашиг тустай болохоор худалдаж ав” гэж хэлэх ёстой. #Өрсөлдөгчийн санал болгоогүй буюу санал болгож чадхааргүй зүйлийг санал болгох хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл хосгүй байх ёстой. #Уг санал нь сая сая хүмүүсийг худалдан авалт хийлгэхэд байлдан дагуулахаар хүчтэй байх ёстой. Маркетер бусдаас ялгарах шинж чанаруудаас хамгийн чухал, хамгийн ач холбогдолтойг нь сонгоод, тэр шинж чанар дээр нь тулгуурлан бүтээгдэхүүнийхээ маркетингийн бодлогыг тодорхойлно. Ихэвчлэн өрсөлдөх давуу талаа олж тодорхойлоод түүнийгээ уриа үгээрээ илэрхийлдэг. Өрсөлдөх давуу талаа олоод борлуулалтын хосгүй саналыг бий болгохын тулд маркетерүүд хоногшилтын бүдүүвч (perceptual map)–ийг ашигладаг. Хоногшилтын бүдүүвч зураг нь тухайн бүтээгдэхүүн хэрэглэгчийн ухамсарт бусадтайгаа харьцуулахад ямар байр суурь эзэлж байгааг харуулна. Хоногшуулалты бүдүүвч зургий ашиглан зах зээлийн ямар хэсэгт хоосон орон зай, сиймхий байгааг тодорхойлох боломжтой. Ингэснээр хэрэглэгчдэд ямар шинж чанартай бүтээгдэхүүн дутагдаж байгааг илрүүлж болно. Хэрэв тэр хоосон орон зайг дүүргэх нь үнэхээр ирээдүйтэй юм бол цаг алдах хэрэггүй. ===Амжилттай хоногшуулалтын алтан зарчмууд=== Хэрэглэгчийн ухамсарт хоногшихын тулд дараах 3 зарчмыг зайлшгүй мөрдөх шаардлагатай. Үүнд: #Хоногшуулалт бүтээгдэхүүнээс эхэлдэг. Өөрөөр хэлбэл бүтээгдэхүүн үнэхээр сурталчилж байгаа шигээ чанартай, давтагдашгүй, гайхалтай, илүү багтаамжтай эсвэл илүү эвтэйхэн байх ёстой. Хоногшуулалт бол сэтгэгдэл үлдээж тэр сэтгэгдэл арчигдаж элэгдэхээс сэргийлэн байнга сэргээж арчлахыг хэлнэ. Өнөө үед өрсөлдөөний талбар дэлгүүрийн лангуу бжс хэрэглэгчийн ухамсар болон хувирч, маркетинг нь сэтгэгдэл үлдээх буюу хоногшиж үлдэхийн ухаан болон хөгжиж байна. #Хоногшуулалт хийхийн тулд бүтээгдэхүүний бүх шинж чанаруудыг тоочих хэрэггүй. Хоногшуулалт бусдаас ялгарах ганцхан давуу тал дээр л тогтдог. Гэвч хоногшиж чадсан бүтээгдэхүүн үнэ бүрдэлт, хуваарилалт, идэвхижүүлэлт, имиж гээд бүх талаараа өрсөлдөгчдөөсөө ялгардаг. #Хоногшуулалтандаа үнэнч бай. Кока-Кола 1886 онд хорвоо дээр мэндэлсэн цагаасаа хойш өөрөө өөртөө үнэнч байсан. Үргэлж Кока-Кола, жинхэнэ амт урианууд нь үүнийг илтгэнэ. Гэвч өөгүй зүйл байдаггүй тул зууныг элээсэн брэнд өөрчлөлт хийхээр шийдэж Шинэ Кока-Кола нэртэй бүтээгдэхүүн гарган маш том алдаа хийжээ. Шинэ бүтээгдэхүүн зах зээлд 77 хоног л насалсан түүхтэй. “Цорын ганц, давтагдашгүй, жинхэнэ” гэсэн хоногшуулалтаа эвдсэн учраас арга ч үгүй юм. [[Ангилал:Маркетинг]] 1h5ovavk6kj4dehv5rajhdjzkhrlx64 873988 873968 2026-10-22T06:34:25Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Зах зээлийн сегментчлэл]] to [[Зах зээлийн сегментчилэл]] without leaving a redirect 873968 wikitext text/x-wiki '''Зах зээлийн сегментчилэл''' нь хэрэглэгчдийг ижил төстэй хэрэгцээ, шинж чанар, зан төлөвийн онцлогоор нь бүлэглэхийг хэлнэ. Ингэж бүлэглэсэн хэрэглэгчдийн сегмент бүрт тохирсон маркетингийн иж бүрдлийг боловсруулах шаардлагатай. Ижил хэрэгцээ, шинж чанар, зан төлөвийн онцлогтой бүлэг хэрэглэгчдийг зах зээлийн сегмент (market segment) гэнэ. Хэдийгээр зах зээлийг олон шалгуураар сегментчилж болдог ч бүгд адилхан үр дүнтэй байдаггүй. Тухайлбал: Компьютер худалдан авагчдыг биеийх нь жингээр ангилан бүлэглэж болох боловч хүний биеийн жин компьютерийн сонголтонд нөлөө үзүүлж чадах нь эргэлзээтэй. Сегментчлэл ашигласнаар маркетингийн хүчин чармайлтаа өргөн зах зээлд сарниулахын оронд тухайн бүтээгдэхүүнийг үнэхээр сонирхож байгаа бүлэг хэрэглэгчдэд хүчин чармайлтаа төвлөрүүлэх боломжтой болно. Зөв хэрэглэгчидтэй зөв харилцаа тогтоохын тулд стратеги боловсруулах хэрэгтэй. Үүнд: зах зээлээ сегментчилнэ, зорилтот зах зээлээ буюу нэг эсвэл хэд хэдэн сегментийг сонгоно, эцэст нь сонгосон зах зээлдээ тохирсон бүтээгдэхүүнийг хоногшуулалтыг маркетингийн иж бүрдлийн хамт боловсруулна. Сегментүүд дараах чанарыг агуулсан байх шаардлагатай: *Хэмжигдэхүйц байх - Сегментийн хэмжээ, худалдан авах чадвар зэрэг үзүүлэлтүүд байх ёстой. Энэ нь тухайн сегментийн талаар мэдээлэл цуглуулах боломжтойг илтгэнэ. *Хүрч болохуйц байх - Тухайн зах зээлийн сегментэд хүрч үйлчлэх боломжийг хангагдсан байх ёстой. Өөрөөр хэлбэл, тухайн хэрэглэгчид хаана оршиж, худалдан авалтыг хаанаас хийдэг, ямар нэгэн мэдээллийн хэрэгслээр тэдэнд хүрч болох нь тодорхой байхын бол сегментчилэл үр дүнд хүрнэ. *Даацтай байх - Зах зээлийн сегментүүд хангалттай том эсвэл ашиг авчирахуйц байх ёстой. Тухайн сегментэд зориулж боловсруулах маркетингийн хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн үр дүнд ашиг өгөхүйц болохыг илэрхийлнэ. Жишээлбэл: Хоёр метрээс өндөр хүмүүст тусгайлан зориулсан автомашин гаргах нь үйлдвэрлэгчид ашиг авчрах нь эргэлзээтэй. *Ялгархуйц байх - Сегментүүд нь хоорондоо ялгарах онцлогтой, өөрт тохирсон маркетингийн хөтөлбөр, иж бүрдлийг шаарддаг байна. Жишээ нь: Гэр бүлтэй болон ганц бие эмэгтэйчүүд арьс арчилгааны бүтээгдэхүүний хямдралд ижилхэн хандаж байвал гэр бүлийн байдлаар сегментчилэх ямар ч утгагүй болох нь ойлгомжтой. Хэрэглэгчийн, бизнесийн, олон улсын зах зээл нь сегментчилэлийн ялгаатай хандлагыг тус бүрдээ шаарддаг. ==Хэрэглэгчийн зах зээлийн сегментчилэл== Хэрэглэгчийн зах зээлийг сегментчилэхэд “газар зүйн, хүн ам зүйн, психографийн болон зан төлөвийн зарчмууд ихэвчлэн ашигладаг. Маркетерүүд зах зээлээ сегментчилэхдээ бүтээгдэхүүн, компани, зах зээлийнхээ онцлогуудыг харгалзан хамгийн тохирсон хувилбарыг боловсруулна. Ингэхдээ сегментчилэлийн нэг биш хэд хэдэн зарчмыг хослуулж ашиглах нь илүү үр дүнд хүрдэг. ===Газар зүйн зарчим (geographical segmentation)=== Зах зээлийг улс орон, бүс, муж, [[Хятад|аймаг, хот]], дүүрэг зэрэг газарзүйн нэгжүүдэд хуваана. Ингэж сегментчилдэгийн шалтгаан нь хүмүүсийн хэрэгцээнд газар зүйн онцлог нөлөөлдөгт оршдог. Жишээлбэл: Монгол орны хувьд төв суурин ба хөдөө орон нутагт амьдарч буй хүмүүсийн хэрэглээ өөр хоорондоо илт ялгаатай байдаг. Судлгааг хийхдээ ихэвчлэн хэрэглээ, орлого, хүн амын нягтаршилт зэргийг үндэслэн хийдэг. ===Хүн ам зүйн зарчим (demographic segmentation)=== Зах зээлийг нас, хүйс, гэр бүлийн байдал, орлого, боловсрол, ажил мэргэжил, шашин, арьсны өнгө, үндэс угсаагаар нь тодорхой бүлгүүдэд хуваадаг. Энэ зарчим нь сегментчилэлийн хамгийн түгээмэл бөгөөд хялбар арга бөгөөд ихэнхдээ бусад зарчмуудтай хослуулж хэрэглэдэг. Жишээлбэл: “Бүх гутал 5000” сүлжээ дэлгүүрүүд зах зээлийг хэрэглэгчийн орлогын түвшингээр сегментчилсэн бөгөөд хямдхан гуталны зах зээлийг гярхай олж харснаараа өөрийн гэсэн байр суурьтай болсон байна. “Аз” хүүхдийн их дэлгүүр нь нярай, цэцэрлэг болон сургуулийн насны хүүхдүүд, жирэмсэн эхчүүдэд зориулан бүтээгдэхүүнээ хэрэглэгчдийнхээ нас хүйсээр ангилж борлуулдаг. ===Психографикийн зарчим (psychographic segmentation)=== Зах зээлийг нийгмийн давхарга, амьдарлын хэв маяг болон хувь хүний онцлог шинжүүдээр тодорхой бүлгүүдэд хуваадаг. Психографик нь хүмүүсийг юу бодож, мэдэрч, хэрхэн биеэ авч явж байгаа зэргээр нь судалдаг шинжлэх ухааны салбар юм. Хүн ам зүйн зарчмаар ижил сегментэд харъяалагдах хүмүүс психографикийн хувьд ялгаатай бүлэгт багтаж болно. Ялангуяа, амьдарлын хэв маяг нь хэрэглэгчдийг бүлэглэх гол шалгуур болдог. Жишээлбэл: Үнэртэй усны зах зээлд хэрэглэгчдийг психографик онцлог шинжүүдэд тулгуурлан сегментчилж, зар сурталчилгаа нь ч үүнийг илтгэсэн байдлаар бүтээгдсэн. Тухайлбал, “Hugo boss” бренд нь уламжлалт хэрэглэгчдээсээ гадна чөлөөт байдал, хөдөлгөөнт чанарын эрхэмлэдэг залууст зориулан “Boss in Motion” ба “Hugo Energize” үнэртэй уснуудыг шинээр гаргажээ. ===Зан төлвийн зарчим (behavioural segmentation)=== Хэрэглэгчдийг бүтээгдэхүүний талаарх мэдлэгээр түүнд хандах хандлагаар, хэрэглээний онцлогоор бүлэглэхийг зан төлөвийн зарчмаар сегментчилнэ гэдэг. Хэрэглээний онцлогоос нь хамааран зах зээлээ одоогийн хэрэглэгчид, боломжит хэрэглэгчид, хуучин хэрэглэгчид, огт хэрэглэдггүй гэж ангилж болдог. Үүний нэгэн адилаар хэрглээний давтамж ба хэмжээгээр нь зах зээлээ бүлэглэж болдог. Энэ зарчмаар сегментчилэх нь маркетерээс ихээхэн ур чадвар, сэтгэмжийг шаарддаг ба хэрэглэгчдийг бусад зарчмуудаас илүү нарийн тодорхойлж чаддагаараа давуу талтай. Энэ зарчим нь хэрэглэгчдийг тухайн бүтээгдэхүүнийг ямар учраас худалдан авдаг, ямар ашиг тус хүсэн хүлээдэг, хэр их хэрэглэдэг, хэр үнэнч байдгаар нь сегментчилдэг. Жишээлбэл: Шампуний зах зээлд Pantene үс арчилгаа, Head & Shoulders хагны эсрэг үйлчилгээ, Shamtu илүү өтгөн, хөвсгөр харагдуулах, Dove чийгшүүлж зөөлрүүлэх зэрэг тус бүрдээ өөр өөр ашиг тусыг санал болгож байгаа нь зан төлөвийн зарчмаар тэр тусмаа бүтээгдэхүүнээс хүлээгдэх ашиг тусаар зах зээлийг сегментчилсэний илрэл юм. ==Бизнесийн зах зээлийн сегментчилэл== Бизнесийн зах зээл нь хэрэглэгчдийн зах зээлтэй харьцуулахад цөөн тооны худалдан авагчийг хамарч байдаг ч сегментчилэл зайлшгүй хэрэгтэй болдог. Бизнесийн зах зээлийг ч гэсэн газар зүй, хүн ам зүй буюу хэрэглэгчийн онцлог, зан төлөвийн зарчмаар сегментчилж болно. Эдгээр үндсэн зарчмуудаас гадна худалдан авалтын нөхцөл зэрэг шалгууруудыг ашиглаж болно. ===Газар зүйн байршил=== Бизнесийн зах зээл нь газар зүйн хувьд төвлөрсөн байх нь их байдаг. Тухайлбал: Байгалийн баялаг боловсруулах компаниуд түүхий эдийн нөөцдөө ойр дөт байж тээвэрлэлтийн зардлаа багасгах, шинэ компаниуд өрсөлдөгч томоохон компаниудад ойр байх зэрэг шалтгаанаар нэг газар төвлөрдөг. ===Хүн ам зүй буюу хэрэглэгчийн онцлог=== Энэ зах зээлийн хувьд үйл ажиллагааны салбар, байгууллагын хэмжээ, худалдан авалтын зохион байгуулалт зэрэг шалгууруудыг хүн ам зүйн онцлогт хамруулдаг. Бизнесийн зах зээлийн хувьд үйл ажиллагааны салбар сегментчилэх чухал шалгуур юм. Үйл ажиллагааны салбараар бүлэглэхэд эдийн засгийн үйл ажиллагааны Олон улсын ангилал (ISIC)-ыг баримтлах нь энэ талын стастик мэдээлэл цуглуулахад дөхөм болдог. Харилцагч байгууллагын хэмжээ нь компаний маркетингийн бодлогыг тодорхойлогч хүчин зүйл юм. Худалдан авалтын зохион байгуулалт нь түншүүд хоорондын харилцааг тодорхойлж чадна. Зарим байгууллага худалдан авалт хариуцсан тусгай нэгжтэй байдаг бол заримд нь худалдан авалтыг үйлдвэрлэлийн нэгж хэсэг нь хариуцдаг. ===Худалдан авах зан төлөвийн онцлог=== Байгууллага түншүүдээ давтан захиалга, өөрчлөлттэй давтан захиалга, шинэ захиалга хийж байгаагаас хамааран сегментчилэх болоцоотой. Захиалгын шинж чанараас гадна захиалгын хэмжээ сегментчилэх шалгуур байж болно. Худалдан авалтын төлбөрийн нөхцөлөөс хамааран тендерээр, лизингээр эсвэл бэлнээр худалдан авалтын байдлаар нь ангилна. Жишээлбэл: Төрийн байгууллагууд худалдан авалтын хэмжээ тодорхой өртгийг хэтэрсэн тохиолдолд тендер зарладаг. Үүнээс гадна бүтээгдэхүүнээс хүлээж буй ашиг тус хэрэглэгчдийн зах зээлийн нэгэн адил бизнесийн зах зээлд ч гэсэн сегментчилэлийн гол шалгуур болдог. Эдгээрээс гадна бүтээгдэхүүнээс хүлээж буй ашиг тус хэрэглэгчдийн зах зээлийн нэгэн адил бизнесийн зах зээлд ч гэсэн сегментчилэлийн гол шалгуур болдог. ==Зорилтот зах зээлийн сонголт== Зорилтот зах зээлээ сонгохдоо компани дотоод нөөц бололцоогоо орчны хүчин зүйлсийн хамт харгалзаж үздэг. Компаний хүчин чадал, технологи, маркетингийн үйл ажиллагаа, ажиллагчдын ур чадвар, санхүүгийн чадамж зэрэг нь дотоод нөөц бололцоог илэрхийлдэг. Орчны хүчин зүйлс нь өрсөлдөгчид болон эдийн засаг, хүн ам зүй, технологи, улс төр, эрх зүй, соёл зэрэг хүчин зүйлсийг илэрхийлдэг. Ялангуяа бусдын олж хараагүй эсвэл хүрч чадаагүй зах зээлийг маш жижиг сегмент буюу зах зээлийн сиймхийд (market niche) чиглэж ажиллах нь түгээмэл үзэгдэл болсон байдаг. Жишээлбэл: “Dove” чийгшүүлэгчтэй хуурайшуулдаггүй саванг хамгийн анх зах зээлд гаргасан. “FedEx” хамгийн анх нэг өдрийн дотор илгээмжийг хүргэх үйлчилгээг нэвтрүүлсэн. Мөн өрсөлдөгчгүй зах зээлийн сегментийг сонгохын зэрэгцээ заримдаа зориуд өрсөлдөгчийнхөө сонгосон сегментийг чиглэж үйл ажиллагаагаа явуулах нь ч байдаг. Үүний үр дүнд өрсөлдөгчийнхөө хэрэглэгчийг өөртөө татаж “Талх”-наас нь булааж авах зорилго агуулж байдаг. Тухайлбал: Монголд сүүлийн үед жимсний шүүсний хэрэглээ өссөнтэй холбоотой М-Си-Эс Кока-Кола ХХК нь хийжүүлсэн ундааны зэрэгцээ жимсний шүүсний зах зээлд өөрийн байр суурийг эзлэхийн тулд Minut Maid-ыг “Уруул дурлам уудаг жүрж” уриатайгаар нийлүүлж эхэлсэн байх жишээтэй. Сегментчилсэний дараа компани зорилтот зах зээл болгож нэг эсвэл хэд хэдэн сегментийг сонгоно. Сонгож авсан зорилтот зах зээлдээ нийтийн, ялгаварласан болон төвлөрсөн маркетингийн стратегийн аль нэгийг баримталж болдог. ===Нийтийн маркетингийн стратеги=== Нийтийн маркетингийн стратеги (undifferentiated or mass marketing) баримталж буй компани зах зээлийг бүрдүүлэгч хэрэглэгчдийн ялгаатай талуудыг үл харгалзан, сегментчилэхгүйгээр нэг ижил бүтээгдэхүүн нийт зах зээлд санал болгоно. Нэг төрлийн бүтээгдэхүүнийг нийт зах зээлд их хэмжээгээр үйлдвэрлэн нийтээр нь идэвхижүүлэн түгээнэ. Өнөө үед нийтийн маркетинг ашиглах нь багасаж байна. Учир нь:  Бүх хүний хэрэгцээнд нийцсэн бүтээгдэхүүн бий болгох тун хэцүү  Нийт зах зээлд бус тодорхой сегментийн хэрэгцээнд зориулагдсан бүтээгдэхүүн хэрэглэгчдийн хувьд илүү их сэтгэл ханамжийг бий болгодогоос тэдэнтэй өрсөлдөх улам хэцүү болсон Энэ стратегийн жишээ нь: Фордын “ Т ” загварын автомашин юм. Дайны дараах Америк гэр бүлийн хэрэглээнд зориулагдсан хар өнгийн, багтаамж ихтэй, хямд үнэтэй энэхүү автомашин ард түмний унаа болж чадсан байдаг. Одоо 400 гаруй брэнд бүтээгдэхүүн санал болгох Coca-Cola ч анх ганцхан төрлийн ундаагаар зах зээлд ноёрхлоо тогтоож байжээ. Эдгээр жишээнүүд нь нийтийн маркетингийн нэгэн адил түүхийн хуудаснаа хоцорч үлдсэн байдалд хүрсэн. ===Ялгаварлах маркетингийн стратеги=== Ялгаварлах маркетингийн стратеги (differentiated marketing)-ийг сонгосоноор компани зах зээлийг тодорхой сегментүүдэд хуваан, хамгийн сайн тохиромжтой гэж үзсэн хоёр ба түүнээс дээш сегментийг зорилтот зах зээлээр сонгож, тус бүрт нь тохирсон маркетингийн иж бүрдлийг боловсруулна (зураг 4). Ялгаварлах маркетингийн стратегээс жишээлбэл: “Procter & Gamble” компани гоо сайхны бүтээгдэхүүний зах зээлд охидуудад Cover Girl, бүсгүйчүүдэд Max Factor гэсэн хоёр брэндийг тус тусад нь зориулан гаргадаг. Эдгээр брэндүүд тус тусын зах зээлийн онцлогт нийцсэн шинж чанартай байдаг. Ингэж хэд хэдэн брэндийн ялгаатай сегментүүдэд санал болгосноор компани ашиг орлогоо нэмэгдүүлэх зорилго тавьдаг. Мэдээж сегмент тус бүрт тохирсон бүтээгдэхүүн гаргах нь бизнесийн зардлыг нэмэгдүүлдэг. Олон төрлийн бүтээгдэхүүн боловсруулж үйлдвэрлэх нь нэг бүтээгдэхүүнийхээс илүү үнэтэй тусдаг. Цаашилбал, бүтээгдэхүүн тус бүрд маркетингийн хөтөлбөр боловсруулах шаардлага тулгарна. Тиймээс сегментчилэхээс үүдэн гарах зардлыг олох боломжтой ашгийн хэмжээтэй харьцуулж байж шийдвэр гаргах нь зүйтэй. ===Төвлөрсөн маркетингийн стратеги=== Төвлөрсөн маркетингийн стратеги (concentrated marketing)-ийг баримталснаар компани зах зээлийн ганц сегментийг эсвэл зах зээлийн сиймхийг сонгож ажиллана. Зах зээлийн сиймхий (market niche) гэдэг нь зах зээлийн маш жижигхэн сегмент гэсэн утгатай. Зах зээлийн сиймхий нь ихэнхдээ бусдын олж анзаараагүй жижигхэн зах зээлийг илэрхийлдэг. Зах зээл нь хэдий жижиг ч гэсэн бүтээгдэхүүн хэрэглэгчдэд таалагддаг, тэд хангалттай мөнгө төлдөг бол тухайн бизнес оршин тогтносоор байдаг. Төвлөрсөн маркетинг нь дарааах давуу талтай. Үүнд: *Компаний нөөц бололцоо хязгаарлагдмал жижиг дунд бизнес эрхлэгчдэд ашиглахад тохиромжой. Олон чиглэлд хүчээ сарниулахгүйгээр мэргэшсэн ганц зүйлд төвлөрөх нь сонгосон зах зээлдээ цорын ганц нийлүүлэгч байх боломж олгодог. Цөөн хэрэглэгчдийн хэрэгцээг дээд зэргээр хангаснаар ашиг олох боломжийг бас олгодог. *Жижиг зах зээл нь том компаниудын анхаарлыг татах нь бага тул өрсөлдөөн бага байна. Гэвч зах зээлийн сиймхий нь цаашид томрох бололцоотой бол “Томчуудын” сонирхлыг татах нь гарцаагүй. Жишээ нь: “Pepsi Co” компани хамгийн анх калори багатай, чихэргүй ундааны зах зээлийн сиймхийг олж харан “Diet Pepsi” бүтээгдэхүүнээ гаргаж байсан. Гэтэл маш богино хугацааны дотор зах зээл нь өргөжин тэлж бусад хийжүүлсэн ундааны үйлдвэрлэгчид тус бүрдээ энэ бүтээгдэхүүний бусад хувилбарыг санал болгож эхэлснээр тухайн зах зээлийг сиймхий гэж нэрлэх боломжгүй болсон түүх бий. Эдгээр давуу тал бий хэдий ч эрсдэл бас бий. Ялгаварлах маркетингийн стратегийн хувьд хэд хэдэн сегментэд нөөцөө хуваарилснаас нэг нь амжилтгүй болоход компани үлдсэн чиглэлд ажилладаг бол төвлөрсөн маркетингтай компанийн хувьд зах зээлийн боломж хувигдвал хохирол илүү амсдаг. ===Ганцаарчилсан маркетинг === Төвлөрсөн маркетингийн нэгэн хэлбэр болох ГАНЦААРЧИЛСАН МАРКЕТИНГ (individual marketing) нь хэрэглэгч бүрт тохирсон маркетингийн иж бүрдлийг санал болгодог. Эртнээс бизнес эрхлэгчид хэрэглэгч тус бүрт ганцаарчилсан үйлчилгээ үзүүлж ирсэн. Оёдолчин, гуталчин, мужаан гээд бүгд л үйлчлүүлэгчийнхээ хувийн хэрэгцээнд захиалгыг тааруулж гүйцэтгэдэг. Өнөө үеийн техник технологийн хөгжил эргээд хүн болгонд тохирсон захиалгыг гүйцэтгэх боломжийг нээж байна. Жишээ нь: Dell компьютерйиг, IKEA гэрийн тавилгыг хэрэглэгч бүрийн онцлогт нийцүүлэн ганцаарчилсан захиалгыг гүйцэтгэдэг. ==Стратегийн сонголтонд нөлөөлөх хүчин зүйлс== Ямар стратеги баримталахаа шийдэхийн тулд компани олон хүчин зүйлсийн харгалзах хэрэгтэй болдог. Үүнд: ===Компаний нөөц бололцоо=== Нөөц бололцоо хязгаарлагдмал нөхцөлд төвлөрсөн стратеги илүү нийцдэг бол нөгөө талаас бүтээгдэхүүний төрөлжсөн байдал мөн нөлөөлдөг. Нэгэн төрлийн, төрөлжөөгүй бүтээгдэхүүний хувьд, тухайлбал түүхий эдэд нийтийн маркетинг тохиромжтой. Жишээлбэл: Төмөр, зэс, нүүрс, жимс ногоо, гурил буудай гэх мэт. Манай өнөөгийн нөхцөлд хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүний борлуулалт нийтийн маркетингийн арга замаар явагдаж байна. ===Бүтээгдэхүүний амьдралын мөчлөг=== Хэрэв тухайн бүтээгдэхүүн зах зээлд цоо шинэ бол нийтийн эсвэл төвлөрсөн маркетинг тохиромжтой. Харин бүтээгдэхүүний өсөлтийн болон тогтворжилтийн үеүүдэд хэд хэдэн сегментэд чиглэн ялгаварлах стратеги баримтлах нь зүйтэй. Хэрэглэгчдийн зан төлөв хоорондоо төсөөтэй бол нийтийн маркетинг ашиглах нь илүү үр дүнтэй. ===Өрсөлдөгчийн баримталж буй стратеги=== Өрсөлдөгч ялгаварлах эсвэл төвлөрсөн маркетингийн стратеги баримталж байвал нийтийн маркетингийг сонгох нь амиа хорлохтой ижил юм. Эсрэгээр нь өрсөлдөгч нийтийн маркетингийг хэрэгжүүлж байгаа бол ялгаварлах эсвэл төвлөрсөн стратегийг баримтлах нь давуу тал бий болгоно. ==Бүтээгдэхүүний хоногшуулалт== Тухайн бүтээгдэхүүн өрсөлдөгч бүтээгдэхүүнүүдтэй харьцуулахад хэрэглэгчийн ухамсарт ямар байр суурь эзэлж байгааг хоногшуулалт (positioning) илэрхийлдэг. Жишээлбэл: Гар нүүрийн савангууд дотор “Dove” арьс чийгшүүлэгч, “Camay” сүрчиг хэрэглэсэн мэт анхилам үнэртэй, “Safeguard” бактери устгадагаараа хоногшсон байдаг. Бүтээгдэхүүний хоногшуулалт нь хэрэглэгчдэд төрүүлж буй ойлголт, мэдрэмж, сэтгэгдэл юм. Бүтээгдэхүүний хоногшуулалтын тухай ойлголтыг анх Эл Райс (Al Ries) ба Жек Траут (Jack Trout) нар 1972 онд “Advertising Age” сэтгүүлд нийтлэгдсэн “The Positioning Era” цуврал өгүүлэлдээ дурьдсан байдаг. Тэд энэ талаар үргэлжлүүлэн судалж маркетингийн хувьсгалыг эхлүүлсэн гэгдэх “Positioning: The Battle For Your Mind” номоо бичсэн. Зохиогчид энэ номондоо хэрэглэгчийн ухамсарт хоногшиж үлдэх 4 стратегийг санал болгосон. Үүнд: #Анхных байх, тэргүүлэгч байх юм. Хүмүүс аливаад анхны зүйлсийг санаж тогтоодог. Сансарт ниссэн анхны хүн хэн бэ гэсэн асуултанд хүн бүр л Юрий Гагарин гэж хариулдаг. Харин хоёр дахь нь хэн байсан бэ гэхэд тэр болгон мэддэггүй. Хүний сэтгэлд анхны хайр тодоос тод үлддэг. Хоёр дахь нь тэгдэг билүү? Хүний ухамсарт анхдагч болсон юм бүхнийг арчиж хаяхад тун бэрхтэй. Жишээ нь: Scotch наалддаг туузны, Pampers хүүхдийн живхний, Coca-Cola кола ундааны, Xerox хувилах машины зах зээлд анхдагч нь юм. Тиймээс наалддаг туузыг “Скоч”, хүүхдийн живхийг “Памперс”, хүрэн өнгөтэй хийжүүлсэн ундааг “Кола” гэж нэрлэдэг. Харин Монгол “Canon” түрүүлж орж ирсэн учраас цаасан дээр хувилахыг “Канондох” гэж ярьдаг. Анхдагч брендийн нэр бүтээгдэхүүний нэр төрлийн нэр болон хувирсан байдаг. Зах зээлд анхдагч, тэргүүлэгч байх ойлголтууд ялгаатай боловч анхдагч брэнд тэргүүлэгч болох боломж илүү их юм. #Зах зээлд анхдагч болоод тэргүүлэгч биш бол “номер 1” нь болох шинэ зах зээлийг шинэ бүтээгдэхүүнээр нээх юм. Хэрэв тухайн салбартаа тэргүүлэгч нь биш юм бол өөрийн гэсэн шинэ салбарыг нээж түүндээ шилдэг байх нь чухал, “Том нууранд жижиг загас байснаас жижиг нууранд том загас байх нь дээр” гэсэнтэй адил утгатай юм. Жишээ нь: “Fed Ex” илгээмж хүргэлтийн анхны компани байгаагүй гэхдээ шуурхай хүргэлтийг хамгийн анх нэвтрүүлснээр салбартаа тэргүүлэгч болж чадсан юм. Зах зээлийг сегментүүдэд хувааж, цоо шинэ сегментийг олж нээхэд энэ стратегийн гол утга учир оршино. Шар айрагны жишээг авч үзвэл өнөө үед бид дотоодын, импортын, тунгалаг, хар, үнэтэй, хямд, лаазтай, шилтэй, спирт агуулсан, агуулаагүй зэрэг олон төрлийн шар айраг хэрэглэдэг. Бүр цаашилбал шар айргийг дотор нь гарал үүслээр нь Монгол, Солонгос, Герман, Хятад, Орос, Чех гээд ч олон ангилж болдог. Шар айрагны зах зээлд өөрийн гэсэн байр суурийг олохыг хүсвэл урьд өмнө нь хэн ч санал болгож байгаагүй шар айрагны төрлийг олж нээх хэрэгтэй. Жишээлбэл Corona АНУ-д Мексик шар айраг хэмээн хоногшиж чадсан. #Зах зээлд тэргүүлэгчийн эсрэг байр суурийг эзлэх юм. Зах зээл дээрх хэрэглэгчдийг хоёр бүлэгт хувааж болно. Энхнийх нь зах зээлд тэргүүлэгчийн бүтээгдэхүүн худалдан авах сонирхолтой, хоёр дахь нь тэргүүлэгчээс бүтээгдэхүүн худалдан авах сонирхолгүй. Зах зээлд тэргүүлэгчийн эсрэг байр суурь эзлэх стратегийг баримталснаар тэргүүлэгчээс бүтээгдэхүүн худалдан авах сонирхолгүй бүлэг хэрэглэгчдэд чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулна. Жишээ нь: Кока-Кола улаан, Пепси кола цэнхэр улааныг хослуулан ашигладаг. Кока- Кола бол үе үеийн дасал болсон уламжлалт хэрэглээ бол Пепси Кола өсвөр үеийн шинэ сонголтыг илэрхийлдэг. “Nike” зах зээлд тэргүүлэгч болсны дараа “Reebok” түүнийг гүйцэх гэж их оролдсон. “Nike” компани “Майкл Жордан”, “Тайгер Вудс” зэрэг спортын оддыг татан оруулсан суртчилгаандаа 1 тэрбум доллар зарцуулсан бол “Reebok” 400 саяыг зарцуулсан. Гэвч тэргүүлэгч болж чадаагүй юм. Хожим өрсөлдөгчөө гүйцэх бодлоосоо салж оддыг дуурайхыг эрмэлздэггүй дунд болон ахмад насны хэрэглэгчидэд чиглэсэн байна. АНУ-д “Номер 2” автомашин түрээсийн “Avis” компани зар сурталчилгаандаа “Бид “Номер 2” учраас илүү их хичээдэг.” гэсэн байдаг. Ер нь яагаад хоёрдогч, гуравдагч гэдгээ хүлээн зөвшөөрч бахархаж болохгүй гэж? “Lenovo” компани “Дэлхийд 3-т” ордогоо сурталчилдаг гэдгийг санахад илүүдэхгүй юм. #Өрсөлдөгчийнхөө хоногшуулалтыг эвдэх. Зах зээлд анхдагч бөгөөд тэргүүлэгч биш боловч тодорхой давуу талуудтай бол өрсөлдөгчийнхөө хоногшуулалтыг эвдэж тэдний байр суурийг эзлэх боломж бий. Ихэнх Америкчууд Smirnoff ба Wolfchmidt цагаан архины брэндүүдийг Орос брэнд гэж боддог. Stolichnaya водка зар сурталчилгаандаа жинхэнэ Оросод үйлдвэрлэгдсэн бүтээгдэхүүн болохоо зарласнаар өрсөлдөгчийнхөө байр сууринд хүчтэй цохилт өгч байсан. Сурталчилгааны хуудсанд нь дараах зүйлийг бичсэн байна. Үүнд: “Most American vodkas seem Russian. Samovar: Made in Schenley, Pennsylvania6 Smirnoff: Made in Hartford, Connecticut. Wolfschmidt: Made in Lawrenceburg8 Indiana. Stolichnaya is different. It’s Russian” (Орчуулга: Ихэнх Америк водканууд Орос юм шиг сэтгэгдэл төрүүлдэг. Гэвч “Самовар” Пеннсильвани мужийн Шенлид, “Смирноф” Коннектикат мужийн Хартфордод, “Сульфшидт” Индиана мужийн Лауренсбургд үйлдвэрлэгддэг. Харин “Столичная” бол өөр. Жинхэнэ Оросынх.) Компани хүссэн хүсээгүй бүтээгдэхүүн өөрийн шинж чанар, онцлогоороо хэрэглэгчдэд ямар нэгэн сэтгэгдэл үлдээх нь дамжиггүй. Гэвч маркетерүүдийн хувьд асуудлыг хувь тавиланд даатган азаа үзэх шаардлагагүй юм. Тэдэнд хэрэглэгчдэд ямар сэтгэгдэл үлдээхээ урьдчилан төлөвлөж боловсруулах бүрэн боломж бий. Үүний тулд хамгийн түрүүнд бусдаас ялгарах хэрэгтэй. Дараа нь ялгарах шинж чанаруудаа өрсөлдөх давуу тал болгож тохирсон маркетингийн иж бүрдлийг, хэрэглэгчдэд хүргэх стратегийг боловсруулна. ===Ялгарал=== Хэрэглэгчдийн ухамсарт хоногшиж үлдэхийн үндэс нь бусдаас ялгарахад (differentiation) оршино. Бусдаас ялгарахын тулд хамгийн түрүүнд бүтээгдэхүүн ямар онцлог шинж чанартай болохыг олж тогтооно. Шинэ бүтээгдэхүүн зах зээлд гаргах гэж байгаа бол бүтээгдэхүүнээ боловсруулж бүтээхийн өмнө энэ бүхнийг бодох хэрэгтэй. Харин нэгэнт зах зээлд арилжаалагдаж байгаа бүтээгдэхүүн бол бүтээгдэхүүнээ сайтар судлаад ямар ялгарах шинж чанар байгааг олох тогтоох хэрэгтэй. Ялгаралт бүтээгдэхүүний бодит шинж чанар дээр тулгуурлаад зогсохгүй бүтээгдэхүүний имиж, үйлчилгээ, ердөө төрүүлж буй сэтгэгдэл өөрөөр хэлбэл гарт баригдахгүй, нүдэнд харагдахгүй шинж чанар дээр тулгуурлан, зөвхөн мэдрэмж төрүүлэх төдий байж болно. Өрсөлдөгчөөсөө хэрхэн ялгарахыг маркетерийн бүтээлч сэтгэлгээ шийднэ. Жишээ нь: Өрсөлдөгчид нь бүгд багтаамж ихтэй автомашинууд санал болгож “Wolkswagen” байхад дөнгөж хоёр хүний зайтай “Beetle” загварыг гаргаж амжилтанд хүрч байв. Шатахуун бага иднэ, машины зогсоолд зай бага эзэлнэ, үнэ хямд, хэн ч хүргээд өг гэж гуйхгүй. Бүтээгдэхүүний шинж чанараас гадна хувиарлалтын сувгаар ялгарч болно. “Dell” комьпютерийн зах зээлд IBM, Compaq гэсэн өрсөлдөгчдөөсөө хэрэглэгчийн хүссэн комьпютерийг шууд ямар ч зуучлагчгүйгээр гэрт нь хүргэж өгдөгөөрөө ялгарч чадав. Үйлчлүүлэгч интернэтээр хүссэн комьпютерийнхээ захиалгыг өгөөд кахиалгаа гэрийнхээ үүдэнд угтана. Маш хялбар, комьпютерийн төрөлжсөн дэлгүүр ажиллуулах, худалдагч хөлсөлж авах, эсвэл борлуулах эрхээ хэн нэгэн дистрибьютерт шилжүүлэлгүйгээр хэрэглэгчидтэйгээ шууд харьцана. Өрсөлдөгчөөсөө ялгарах аргуудаас хамгийн анхаарвал зохистой нь үнэ байх. Өндөр үнэ тогтоох нь өрсөлдөгчөөсөө ялгарах нэг арга гэж үзэж болно. Яагаад гэвэл ихэнх хэрэглэгчдэд үнэтэй бол чанартай гэсэн ойлголт тогтсон байдаг. Гэвч үнээ өндөр барихдаа түүнд тохирсон бүтээгдэхүүн үйлчилгээг санал болгох шаардлагатай. “Rolex” цагны оосроо зузаатгаж, “Monthblanc” үзгээ бүдүүн болгож харин “Chivas Regal” вискигээ илүү олон жил хадгалав. Нөгөө талаар үнэтэй бүтээгдэхүүн хэрэглэх нь нэр хүндийн хэрэг юм. Хүмүүс нэр хүнд, нийгэм эзэлж буй байр суурь, хэн гэдгээ харуулахын тулд, өөрийгөө тийм гэж мэдрэхийн тулд үнэтэй бүтээгдэхүүн худалдаж авдаг. Ижил төстэй бүтээгдэхүүнүүдээс өндөр үнээс гадна хямд үнээр ялгарах боломж бий. Гэвч хямд үнээр өрсөлдөх нь өрсөлдөөний хамгийн хүнд хэлбэрт тооцогддог. Өрсөлдөгч үнээ бууруулах боломжтой бол хямд үнэ бусдаас ялгарах арга биш. Майкл Портерийн бичсэнчлэн “Энэ галзуурч солиорсонтой ижил” юм. Гэхдээ энэ нь хямд үнээр өрсөлдөх нь боломжгүй гэсэн үг биш. Гагцхүү хэцүү байдаг юм. Хямд үнээр өрсөлдөн амжилтанд хүрсний хамгийн тод жишээ бол “Southwest Airlines” агаарын тээврийн компани юм. Төсөр техник, ердийн суудлууд, жижиг онгоцны буудлуудыг сонгож хоолны үйлчилгээг хассан байна. Ингэж хэмнэсэн зардлаа ажилчдаа сургах, тийзийн захиалгаа элдэв хүндрэлгүй түргэн шуурхай болгоход зарцуулж бусдаас хамгийн доогуур зардалтай ба хямд үнэтэй [[агаарын тээвэр]] болж чаджээ. Тэдний ажилчид бүхий л байдлаараа үйлчлүүлэгчдийг хөгжөөн тэднийг инээлгэж, гайхшруулж чаддаг. Нислэгийн үеэр мөрдөх аюулгүй байдлын журмыг кантри, блюз, рэп стилээр дуулж танилцуулах, янз янзын хөгжилтэй хувцас өмсөх, үйлчлүүлэгчдийн дунд хөгжөөнтэй тоглоом, наадам зохиох хошигнох зэргээр нислэгийн тав тухыг орлож чадсан байна. Хамгийн гол нь дан ганц үнээ хямд барихын хажуугаар анхаарал татахуйц онцгой зүйл санал болгожээ. “Southwest Airlines”-ын гүйцэтгэх захирал Херб Келлэхерийн хэлсэнчлэн “Өөр байх” (being different) хэрэгтэй юм. Бүтээгдэхүүнээ хэрэглэгчийн ухамсарт хоногшуулахдаа маркетингийн идэвхижүүлэлтээр бусдаас ялгаран амжилтанд хүрч болно. Жишээлбэл: Бишрэлт компаний импортлодог “” хувцасны брэндийн нэр нь нэгдсэн үндэсний байгууллагын нэрийг санагдуулам нэртэй энэ брэндийн зар сурталчилгааны хуудаснууд бусдаас эрс ялгарладаг. Энэ хуудас нь сэтгэл сэрдхийлгэн гүн бодолд оруулах хүчтэй байдаг бөгөөд дэлхий ертөнцөд тулгамдсан асуудлуудыг тусгаж чаддаг. Бүтээгдэхүүнийхээ ашиг тусыг суртчилахын оронд дайны хор хөнөөл, арьс өнгөөр гадуурхах явдал, хүүхдийн эрх, [[хүний эрх]], ДОХ зэрэг асуудлуудад хүмүүсийн анхаарлыг татдаг онцлогтой. Бусдаас ялгаатай бүтээгдэхүүн, үнэ, хувиарлалт, идэвхижүүлэлтийг өөрөөр хэлбэл маркетингийн иж бүрдлийг боловсруулснаар өрсөлдөгчдөөсөө ялгарах имижийг бүрдүүлж чадна. Энэхүү имиж нь хэрэглэгчийн ой тойнд тусгалаа олж, тодорхой байр суурь эзэлсэн бол хоногшиж чадлаа гэсэн үг. Имиж нь бүтээгдэхүүний онцлог шинж чанар, брэндийн нэр, логоны өнгө дизайн, уриа үг, сав баглаа боодлын үзэмж, бүтээгдэхүүний үнэ, борлуулагдаж байгаа газар, зар сурталчилгааны хийц зэрэг бүтээгдэхүүнтэй холбоотой бүхий л зүйлээр илэрдэг. ===Борлуулалтын хосгүй санал бий болгох=== Хамгийн анх энэ тухай асуудлыг Россер Ривз дурьдсан байдаг. 1960-аад оны үед “Ted Bates & Company” зар сурталчилгааны агентлагийн захирал байсан Россер Ривз “Reality Advertising” номыг бичжээ. Россер Ривзийг орчин үеийн маркетингийн үндэс суурийг тавьсан хүн гэж үздэг. Россер Ривз борлуулалтын хосгүй санал нь хэрэглэгчдэд тухайн бүтээгдэхүүний худалдан авах шалтгааныг зааж өгөх ёстой гэж үзээд дараах байдлаар тодорхойлжээ. #Аливаа зар сурталчилгаа хэрэглэгчдэд ашигтай санал тавих хэлбэрээр хийгдсэн байх ёстой. Зүгээр хий хоосон, чамин тэгсэн мөртлөө нэг чихээр ороод нөгөө чихээр гарах үг биш. Зар сурталчилгаа хүмүүст “Энэ бүтээгдэхүүн ийм ийм ашиг тустай болохоор худалдаж ав” гэж хэлэх ёстой. #Өрсөлдөгчийн санал болгоогүй буюу санал болгож чадхааргүй зүйлийг санал болгох хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл хосгүй байх ёстой. #Уг санал нь сая сая хүмүүсийг худалдан авалт хийлгэхэд байлдан дагуулахаар хүчтэй байх ёстой. Маркетер бусдаас ялгарах шинж чанаруудаас хамгийн чухал, хамгийн ач холбогдолтойг нь сонгоод, тэр шинж чанар дээр нь тулгуурлан бүтээгдэхүүнийхээ маркетингийн бодлогыг тодорхойлно. Ихэвчлэн өрсөлдөх давуу талаа олж тодорхойлоод түүнийгээ уриа үгээрээ илэрхийлдэг. Өрсөлдөх давуу талаа олоод борлуулалтын хосгүй саналыг бий болгохын тулд маркетерүүд хоногшилтын бүдүүвч (perceptual map)–ийг ашигладаг. Хоногшилтын бүдүүвч зураг нь тухайн бүтээгдэхүүн хэрэглэгчийн ухамсарт бусадтайгаа харьцуулахад ямар байр суурь эзэлж байгааг харуулна. Хоногшуулалты бүдүүвч зургий ашиглан зах зээлийн ямар хэсэгт хоосон орон зай, сиймхий байгааг тодорхойлох боломжтой. Ингэснээр хэрэглэгчдэд ямар шинж чанартай бүтээгдэхүүн дутагдаж байгааг илрүүлж болно. Хэрэв тэр хоосон орон зайг дүүргэх нь үнэхээр ирээдүйтэй юм бол цаг алдах хэрэггүй. ===Амжилттай хоногшуулалтын алтан зарчмууд=== Хэрэглэгчийн ухамсарт хоногшихын тулд дараах 3 зарчмыг зайлшгүй мөрдөх шаардлагатай. Үүнд: #Хоногшуулалт бүтээгдэхүүнээс эхэлдэг. Өөрөөр хэлбэл бүтээгдэхүүн үнэхээр сурталчилж байгаа шигээ чанартай, давтагдашгүй, гайхалтай, илүү багтаамжтай эсвэл илүү эвтэйхэн байх ёстой. Хоногшуулалт бол сэтгэгдэл үлдээж тэр сэтгэгдэл арчигдаж элэгдэхээс сэргийлэн байнга сэргээж арчлахыг хэлнэ. Өнөө үед өрсөлдөөний талбар дэлгүүрийн лангуу бжс хэрэглэгчийн ухамсар болон хувирч, маркетинг нь сэтгэгдэл үлдээх буюу хоногшиж үлдэхийн ухаан болон хөгжиж байна. #Хоногшуулалт хийхийн тулд бүтээгдэхүүний бүх шинж чанаруудыг тоочих хэрэггүй. Хоногшуулалт бусдаас ялгарах ганцхан давуу тал дээр л тогтдог. Гэвч хоногшиж чадсан бүтээгдэхүүн үнэ бүрдэлт, хуваарилалт, идэвхижүүлэлт, имиж гээд бүх талаараа өрсөлдөгчдөөсөө ялгардаг. #Хоногшуулалтандаа үнэнч бай. Кока-Кола 1886 онд хорвоо дээр мэндэлсэн цагаасаа хойш өөрөө өөртөө үнэнч байсан. Үргэлж Кока-Кола, жинхэнэ амт урианууд нь үүнийг илтгэнэ. Гэвч өөгүй зүйл байдаггүй тул зууныг элээсэн брэнд өөрчлөлт хийхээр шийдэж Шинэ Кока-Кола нэртэй бүтээгдэхүүн гарган маш том алдаа хийжээ. Шинэ бүтээгдэхүүн зах зээлд 77 хоног л насалсан түүхтэй. “Цорын ганц, давтагдашгүй, жинхэнэ” гэсэн хоногшуулалтаа эвдсэн учраас арга ч үгүй юм. [[Ангилал:Маркетинг]] 1h5ovavk6kj4dehv5rajhdjzkhrlx64 0 28135 873923 808805 2026-10-22T01:31:21Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873923 wikitext text/x-wiki [[Image:27-alimenti, miele, Taccuino Sanitatis, Casanatense 4182..jpg|thumb|Зөгийн аж ахуй]] '''Зөгийн аж ахуй''' нь хүн төрөлхтөн ашиг шимийг нь хүртэн ашиглаж ирсэн эртний аж ахуйн нэг юм. Олон төрөл зүйл зөгий байх боловч түүний дотроос бүл бүлээрээ нийгэмч маягийн зохион байгуулалттай амьдардаг балт зөгийг хүмүүс гаршуулж, арчилж өсгөн түүний бүтээгдэхүүнийг авч ашигласаар ирсэн. Балт зөгийг арчилж үржүүлж, бүтээгдэхүүнийг авч ашиглах чиглэлтэй үйлдвэрлэл явуулах аж ахуйн салбарыг зөгий аж ахуй гэж нэрлэж байна. Зөгийн аж ахуйг дараах чиглэлээр хөгжүүлдэг. #Зөгийн бүрэлдэхүүн, үүний дотор: бал, лав, тоосорхог, сүүнцэр, жилий, эмчилгээний хор, уурагт бодис зэргийг авч ашиглах #Жимс, жисгэнэ, хөдөө аж ахуйн таримал ургамлын тоос хүртээх, ургацыг нэмэгдүүлэх #Аж ахуйн өндөр ашиг шимтэй эх зөгий гаргах, бүлэнцэр бүрдүүлэн өсгөж, зөгий сонирхогч байгууллага, иргэдэд өгөх зорилгоор хөгжүүлж байна. Балт зөгийн онцлог нь ер бусын эвсэг, мянга мянгаараа нэг амь мэт амьдарч байгалийн нөхцөлд хүнс тэжээлээ олох, үүр байраа хамгаалах, үр удам, өндөг авгалдайгаа өсгөн бойжуулах, эх зөгийгөө тэтгэн асрах зэрэг онцгой өвөрмөц байдаг. == Зөгийн бал == :[[Зөгийн бал]] олон жил чанараа алддаггүй, хөгцөрч мууддаггүй гайхалтай ариутгагч шинж чанартай. Баланд 18 хувийн ус, 80 хувийн чихэрлэгийн зүйл байдгаас гадна цардуул, уураг, A, B, C витамин, янз бүрийн хорт бичил махбодыг устгагч зэрэг нийтдээ 100 гаруй төрлийн бодис агуулагдсан байдаг байна. Тиймээс зөгийн балыг хүнс тэжээлээс гадна биеийн байдлыг сайжруулах, тайвшруулах болох ханиад, хүүхдийн амны гэмтэл, түлэнхий, элдэв шарх зэрэг өвчин анагаахад ашигладаг. == Зөгийн аж ахуйн түүх == :Хэдийгээр XIII зууны үед Хархорины таван тансаг идээний модны нэг амнаас зөгийн бал бүхий ундаа гарч байсан гэх домог яриа Монголын зөгийчдийн дунд байдаг ч, одоогоор Сэлэнгэ аймгийн Шаамар сумд тэжээж байгаа зөгийнүүд нь, 1959 оноос Шаамарын жимс ногооны эрдэм шинжилгээний туршлагын төвд одоогийн Буриадаас анх 20 бүл, Кавказаас 30 хээлтэй зөгий авчирч нутагшуулснаар зөгийн аж ахуйн эх суурь тавигджээ. Социализмын үед хангай, говь, тал хээрийн 20 гаруй газар, 2000 гаруй бүл зөгийтэй болсон бөгөөд түүнээс жилдээ 400 гаруй бүл зөгий шинээр гаргаж, 10-18 тн бал хураан авч, үржүүлж байсан байна. удамшсан 1000 гаруй бүл ажээ.Хөгжилтэй бүх орнууд хүн амаа зөгийн балаар бүрэн хангаж чаддаггүй тул импортоор багаггүй тонныг худалдан авдаг. Тухайлбал [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], Герман болон Япон улс хамгийн томоохон импортлогчид бөгөөд тэд жилд 250 мянган тонныг гаднаас нийлүүлдэг аж. Харин Европын орнууд 140-150 мянган тонныг импортолдог юм байна. :Дэлхийн зах зээл дээр дулаан орны зөгийн бал нэлээд эрэлт хэрэгцээтэй байдаг. Жишээлбэл, шинэ Зеланд, Иордани, Австралийх гэсэн. Харин хүнсний үйлдвэрлэлд илүү зориулагдсан сорт багатай зөгийн бал дэлхийн зах зээлийн ихэнх хувийг эзэлдэг аж. Албан бус мэдээгээр, дэлхийд 500 компани зөгийн балны импорт болон экспортын үйл ажиллагаа явуулдаг байна. Зөгийн балны төрөл нь маш олон янз байдаг тул дэлхийн зах зээлийн нэгдсэн үнэ ханш гэж байдаггүй байна. 2002 оны байдлаар дэлхий даяар үйлдвэрлэгдэж буй зөгийн балны нийт хэмжээ 1280 мянган тонн. Үүний 20.3% нь Хятадад үйлдвэрлэгдэж байна. #[[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] - 206 мянган тонн (20.3%) #Америкийн Нэгдсэн Улс - 90 мянган тонн (7.1%) #Аргентин - 85000 тонн (6.7%) #Турк - 60000 тонн (4.7%) #Украйн - 60000 тонн (4.7%) Дараа нь Мексик, [[Оросын Холбооны Улс]], Энэтхэг, Канад, Испани улсууд орно. Монгол улсын хувьд Сэлэнгэ аймгийн нутагт зөгий үржүүлгийн газар бий боловч зөгийн балны хэрэгцээний ихэнх хувийг импортоор хангадаг. 2003 онд дэлхийн зөгийн балны нийт үйлдвэрлэл 1340 мянган тонн, 2004 онд 1350 мянган тонн байсан. === Манай орны зөгийн аж ахуй === :Монгол оронд зөгийн аж ахуй нь уламжлалт аж ахуй болон хөгжөөгүй боловч түүний бүтээгдэхүүний өнө эртнээс ашиглаж ирсэн баримт байдаг. 1959 онд Монголын мэргэжилтэн Б.Жамц Буриадаас анх 20 бүл зөгийг Сэлэнгэ аймгийн Шаамарт авчирч нутагшуулснаар орчин үеийн зөгийн аж ахуйн суурийг тавьжээ. :Үүнээс хойш балт зөгийг манай орны ойт хээрийн бүс нутгийн Сэлэнгэ, Төв, Хэнтий, Дорнод, Архангай, Булган, Завхан, Увс, Ховд зэрэг аймгуудад үржүүлэх болсон. Монгол оронд зөгий үржүүлж байгаа байдлаас үзэхэд нэг бүл зөгийнөөс жилд 7-14кг хэрэгцээний бал авч байна. Монгол орны ихэнх нутагт балт ургамлын нөөц сайтай учраас зөгийг үржүүлж өндөр ашигтай салбар болгон хөгжүүлэх боломжтой юм. Манай улсад 5- 7 сая бүл зөгий үржүүлэх бэлчээрийн нөөцтэй, хээрийн ойт хээрийн бүсэд 43 овгийн 230 гаруй зүйлийн амтат, шүүст, тоост ургамал ургадгийг тогтоожээ. Социализмын үед хээрийн 20 гаруй газар 2000 гаруй бүл «нисдэг сүрэгтэй» болсон. Үүнээс жилдээ 400 гаруй бүл зөгий шинээр гаргаж, 10—18 т бал хураан авч байсан бөгөөд бас зөгий үржүулдэг эрдэм шинжилгээний байгууллагатай үржлийн ферм,таваарын ферм, хөдөө аж ахуйн шинэ салбар болон хөгжжээ. :Дорнод талын бүсийн эрдэм шинжилгээний нэгдсэн станц анх байгуулагдаж, халх голын хязгаар нутгийг эзэмшиж эхэлснээс хойш 1965 онд Шаамарын жимс, жимсгэний төв станцаас 25 бүл зөгий худалдан авч зөгийн бал үйлдвэрлэж эхэлжээ. Энэ үеэс хойш Дорнодын тал нутагт зөгийг өсгөн үржүүлж ашиг шимийг ашиглах боломжиой болохыг нотлосон байна. Зөгий үржүүсэн сүүлийн 23 жилд нийт 23724 кг товарын бал хураан авсан бөгөөд хамгийн их бал авсан жил нь 1970 онд 77 бүл зөгийнөөс 1650 кг бал авч нэг бүлээс 21.4кг, 1977 онд 60 бүл зөгийнөөс 1350 буюу нэг бүлээс 22,5 кг бал хураан авч хамгийн дээд амжилтыг тогтоосон байна. Үүнээс үзэхэд Халхгол орчмын нутагт зөгийг өсгөн үржүүлж арвин их бүтээгдэхүүн авах боломжтой нь харагдаж байна. 1988 оноос Шаамарийн зөгий үржүүлгийн газраас 200 бүлэнцэр, мөн Чита мужийн Ивановка тосгоноос 45 бүлийг нүүлгэн авчирч, 1989 онд 250 бүл зөгийн өвөлжөөг аж ахуйн аргаар ашиглалтанд оруулсан. :2008 оны мал тэжээвэр амьтдын тооллогоор 125 өрхөд 1684 гахай, 209 өрхөд 3738 шувуу, 20 өрхөд 270 бүл зөгий тоологдсон байна. зөгий бол байгалийн балт ургамлын балаар хооллодог амьтан. нэг бүл зөгийнд ойролцоогоор 30,000 орчим зөгий байдаг. == Зөгий == :'''Зөгий''' бол хайрсан далавчит, '''[[Apoidea]]''' өвгөөс удамшсан шавьж юм. Одоогоор 9 овгийн 20,000 гаруй зүйлийн зөгий Антарктидаас бусад тивийн хос үрт цэцэг (dicotyledon) ургадаг газруудад олдоод байна. === Зөгийн үүлдэр === :Олон зууны туршид хүмүүс зөгийг арчилж маллах, өсгөн үржүүлэх, ихээхэн туршлагыг хуримтлуулж өндөр ашиг шимтэй шинэ үүлдэрийн зөгийг бий болгосон. Балт шавж нь дэхийн хэмжээгээр 90 орчим мянган зүйл тохиолддог. Жинхэнэ зөгийн төрөлд (Аpis) нийгмийн гаралтай 7 зүйлийн балт зөгий байдаг. Үүнд: *Энэтхэгийн буюу одой зөгий *Бутны зөгий *Дундад Энэтхэгийн зөгий *Улаан зөгий *Балт зөгий *Энэтхэгийн аварга зөгий *Уулын аварга зөгий :Зөгийн үүлдрүүд нь тухайн орон нутагт зохицох байдлаараа өөр өөр ашиг, шим, авир төрхөөрөө харилцан адилгүй байна. Ийм учраас эрс тэс уур амьсгалатай, цаг агаарын нөхцлийн эрсдэл ихтэй манай орны нөхцөлд сэрүүнд тэсвэртэй, өвөлжилтийн урт хугацааг тэсвэрлэдэг үүлдвэрийг сонгох нь зөв юм. Манай оронд 1959 оноос дундад Оросын болон Грузин үүлдрийг сонгон үржүүлж эхэлсэн. Зөгийн нэг бүлд нэг эх зөгий, хэдэн зуун эр зөгий, хэдэн мянган ажилчин зөгий байдаг ба тус тусдаа ажил үүргийн нарийн зохион байгуулалттай амьдардаг. Байгальд байдаг зөгийн үүр нь сархинаг гэж нэрлэгдэх бөгөөд зургаан талтуудаас тогтох босоо хавтгай хэлбэртэй. Сархинагийн тоо нь зөгийн төрлөөс хамаарч янз бүр байдаг. == Зөгийн бүл == [[Файл:Bienen 35b.jpg|thumb|300px|Бүл]] :Зөгийн бүл бүр өөр өөрийн үнэртэй байдаг. Тиймээс гадагшаа ниссэн зөгий энэхүү үнэрийн тусламжтайгаар үүрэндээ эргэн ирж чаддаг байна. Мөн үүрний гадна харуул зөгийнүүд байх бөгөөд өөр үүрний зөгийг оруулдаггүй байна. === Эх зөгий === :Үүр бүрт ганцхан эх зөгий байх бөгөөд тэрбээр үүрэндээ байнга байна. Түүний үндсэн үүрэг нь өндөглөх, үр удмаа үргэлжлүүлэх явдал юм. Өндөглөх ашигтай хугацаа нь 2-3 жил бөгөөд дунджаар 3-5 жил насалдаг байна. Хоёрдугаар сарын дунд үеэс эхлэн олон зуун өндөг эхэлж гаргана. Ид өндөглөлтийн үедээ өдөрт 1500-3000 хүртэл өндөг гаргана. Эх зөгий зөвхөн өндөглөж, үр удмаа үлдээхээс гадна бүлийг нэгтгэж, үүрийн ажлын хуваарийг алдагдуулахгүй байхад нөлөөлдөг бодис ялгаруулж байдаг байна. === Ажилчин зөгий === :Ажилчин зөгий бол үүрний бүх ажлыг хийдэг эмэгчин зөгий юм. Эрт төрсөн ажилчин зөгий 40-50 хоног борви бохисхийлгүй ажилладаг, харин зуны сүүлээр оройтож төрсөн хэнз зөгий өвөлждөг учир үүрэндээ 4-5 cap хүртэл амьдардаг. Нас бие гүйцсэн ажилчин зөгий цэцгийн тоосыг ургамлаас хайж олох, олсон цэцэгнээсээ балт шүүс, цэцгийн тоос хураан авчрах зэрэг ажил хийнэ. === Эр зөгий === :Эр зөгий нь хавар зуны улиралд зөгийн бүлд гарч ирдэг. Тэд зөгийн бүлд ямарч ажил хийдэггүй. Эр зөгий үр тогтоогүй өндөгнөөс төрдөг байна 2-3 сарын настай байдаг. Тэдний амьдралын ганц үүрэг эх зөгийд үр тогтоох юм. Амт, үнэр, чанар, эмчилгээний зориулалтаараа бүгд хоорондоо ялгаатай. Хамгийн үнэтэй зөгийн балыг израилийн зөгийн үүрэнд “үйлдвэрлэдэг”. Эдгээр бүл зөгийнүүд нь сибирийн женьшень, эхинац шиг тийм ургамлын тоосонцоруудаас бүрддэг юм. Иймд зөгийн бал нь маш амтлаг, чанартай төдийгүй “Life Mel “ нэртэй зөгийн балны 120 грамм нь 84 ам.долларт хүрдэг байна. [[Image:Cursodeapicultura.jpg|left|Зөгий тэжээх|thumb]] == Зөгий тэжээх == :Зөгийг жилийн дөрвөн улиралд тэжээл, усалгааг тохируулан арчлан малладаг. Хавартаа голын хөндийн бургас, яргуй, өрөл, монс, үхрийн нүд, улаалзгана зэрэг ургамалтай газраар, зундаа шимтэглээ, маалинга, хүцэнгэ, хошоонгор, гүзээлзгэнэ, төмөрдээ, гүүн хөх, туйпланцар зэрэг балт ургамал элбэгтэй нуга хөндий, ойн цоорхой газраар, намартаа үлд өвс, башир, бэр цэцэг зэрэг ургамалтай хээр талд оторлох нь тохиромжтой байдаг. Зөгийг 80-85 хувийн харьцангуй чийгтэй 0-4 градус дулаан газар X сарын дунд үеэс XI сарын 10-ны дотор арчлан өвөлжүүлээд дараа жилийн III сарын 20-ноос IV сарын 15-ны орчмоор гаргана. [[Ангилал:Зөгийн аж ахуй| ]] jiv3eugrivdrircw090j2f26oyfwyou 0 28625 873961 729269 2026-10-22T01:46:33Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873961 wikitext text/x-wiki '''Хувьсгалын төрлүүд''' - Хүмүүсийн хамгийн их мэддэг хувьсгал бол дайрах, хүчний хувьсгал юм. Үүний жишээ бол, тодорхой бүлэг хүмүүс босож, тодорхой газарзүйн хэсэг газар, хот , эсвэл улсын удирдлагыг хүчээр авах үйл явц юм. Оршин тогтнож байсан засгийн газар нь нураж, бас тэр засгийн газрыг тэргүүлж байсан тэргүүн нь тэр газраа орхиж, эсвэл баривчлагдан,эсвэл бослогын үйл явцад алагдадаг. Өнгөрсөн хорьдугаар зуунд хамгийн алдартай хувьсгал нь [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]] ийн коммунист хувьсгал болон хятдын хувьсгал юм. Мөн иймэрхүү хувьсгалууд нь иргэний дайны үед илэрж, үүний үр дүнд маш их энгийн ард алагддаг. ==Шашны хувьсгал== Энэ нь хүчний дайрдаг хувьсгалтай ижилхэн бөгөөд маш их хэмжээний үймээн самууныг бий болгодог. Гэсэн хэдий ч, шашнаас ангид байхын оронд, шашны хувьсгал нь оюун санааны шинэчлэл, сэтгэхүйг илүү анхаарлаа хандуулдаг. Олон удаа шашны хувьсгалыг эхлүүлэгчид нь өөрсдийн илүү материаллаг зорилгыг биелүүлэхийн тулд шашны хувьсгалыг хийдэг боловч, цаана нь өөрчлөгдсөн ахиц дэвшил нь үргэлж шашиндаа буцаж буудаг. 1979 оны ираны хувьсгал нь үүний нэг жишээ бөгөөд энэ хувьсгалын дараа [[иран]] улс нэгэн шашны дор дахин нэгэн хэв загварт орсон юм. Ихэнх амьдарлын жишээнүүдэд, шашны хувьсгал нь дарангуй дэглэмийг бий болгох хандлагатай байдаг. Ихэнх шашин шүтлэг нь хувь хүний эрх ашиг, сэтгэлийн амар амгалан байлгахын төлөө учир үр дүн нь ёс зүйг чухалчилсан шашны хувьсгал эерэг нөлөөтэй байдаг. ==Улс төрийн хувьсгал== Улс төрийн хувьсгал нь хүч хэрэглэх шаардлагагүй байдаг. Орчин үед, олон улс төрийн хувьсгалууд одоогийн байгаа улс төрийн системдээ суурь өөрчлөлтийг нотлосноор энхийн замаар хийгддэг. Энэтхэгийн Махатма ганди нь ард түмэн, болон эсэргүүцэлийг тухайн үед оршиж байсан улс төрийн системийг өөрчлөгдөхыг шаардахадаа хэрэглэсэн байдаг. Ингэснээрээ Ганди нь энэтхэгчүүдийг 1940 -өөд оны сүүлчээр эрх чөлөөтэй, тусгаар улс болгоход хөтлөж чадсан юм. ==Үйлдвэрийн хувьсгал== Үйлдвэрийн хувьсгал нь бусад хувьсгалтай ижилхэн зарчимтай боловч, хүмүүсийн бизнес хийх арга барилд суурь өөрчлөлтийг бий болгодог. Өнгөрсөн 19 болон 20 дугаар зуунд хэд хэдэн өөр өөр үйлдвэрийн хувьсгал бий болсон, ингэснээрээ бизнесийн үйл ажиллагаа, үйлдвэрлэл, болон бараа болон бүтээгдэхүүн түгээх арга барилыг өөрчилсөн юм. Үйлдвэрийн хувьсгалын жишээнд дараах зүйлс ордог: * шаталтад хөдөлгүүр, [[компьютер]], онгоцны зохион бүтээлт болон нийтийн хамарсан хэрэглээ юм. [[Ангилал:Хувьсгал| ]] eari8s61cr6w9p9hu44kbmqhtdi8mca 0 29004 873987 861029 2026-10-22T06:30:10Z Avirmed Batsaikhan 53733 873987 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан | name = Сэнгэ | title = [[Хунтайж]] | image = | caption = | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хунтайж]] | reign = 1653-1671 | coronation = | full name = | predecessor = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | successor = [[Галдан бошигт хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | father = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = 1671 | death_place = | date of burial = | place of burial = |}} '''Сэнгэ хунтайж''' (1671 онд нас барсан) - [[Хар Хул тайш|Хар Хул тайшийн]] ач хүү, [[Эрдэнэбаатар хунтайж]]ийн тавдугаар хүү, [[Галдан бошигт хаан]]ы ах юм. Эрдэнэбаатар хунтайжийг нас барсаны дараа эцгийн гэрээс ёсоор Зүүнгарын улсын хунтайжын суурийг залгамжилсан боловч Эрдэнэбаатар хунтайжын бусад хатдын хөвгүүн болох [[Цэцэн тайж]], [[Зодов баатар]] нарт хорлогдсон байна. Хаанчилж байхдаа казахын дээрмийн халдлагыг бут цохин няцаасан бөгөөд улмаар казахын нутагт довтлон тэд нарыг эрхшээлдээ оруулж байжээ. Хожим Сэнгэ хааны орыг [[Галдан бошигт хаан]] залгамжилсан байна. == Гэр бүл == * Өвөг эцэг: [[Хар Хул тайш]] * Эцэг: '''[[Эрдэнэбаатар хунтайж]]''' * Эх: [[Торгууд|Торгуудын]] '''[[Юм Агас хатан]]''' * Эхнэр: [[Хошууд|Хошуудын]] [[Ану хатан]] (хожим нь [[Галдан бошигт хаан|Галдан хаантай]] суусан) * Үр хүүхэд: [[Цэвээнравдан|Цэвээнравдан хаан]] [[Ангилал:Зүүнгарын хунтайж]] [[Ангилал:16-р эсвэл 17-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1671 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Цорос]] 5znd8nj3awpvuutqt3zf248yej05v5x 0 31227 873920 750570 2026-10-22T01:28:56Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873920 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Siemens_Simatic_S7-416-3.jpg|thumb|300px|right|Siemens, Simatic S7-400 удирдлагын автоматын хайрцаг]] '''Програмчлагдах логик удирдлага''' нь ([[Англи хэл |анг.]] ''programmable logic controller, PLC'') нэгэн төрлийн програмчлагдах төхөөрөмж бөгөөд энэ төхөөрөмжийг машин болон тоног төхөөрөмжийг удирдах эсвэл тохируулах зорилготойгоор програмчлан ашигладаг. Үйлдвэрийн технологийн процессыг удирдах хамгийн орчин үеийн арга техникүүдийн нэг болох PLC бол үйлдвэрийн процессийг хэвийн, найдвартай, энергийн зарцуулалт бага, ашиглахад хялбар, үнэ хямд гэх мэт олон шалгуураар шалгагдаж бэлтгэгдсэн төхөөрөмж юм. Анх үйлдвэрлэлийн тоног төхөөрөмж гар ажиллагаанаас механикжиж улмаар цахилгаан хөдөлгүүр төхөөрөмжөөр тоноглогдох болсон тэр үеэс тухайн төхөөрөмжийн үйл ажиллагааг автоматжуулах асуудал анх эхлэн тавигджээ.Энэ үед цахилгаан соронзон релений тусламжтайгаар ажиллагааг автоматжуулж байлаа. Релейний удирдлагын систем нь чадал их хэрэглэдэг, овор хэмжээ ихтэй, гэмтэл саатал их гарах тул үйлдвэрлэлийн процессыг өндөр хурдтай найдвартай үүргээ гүйцэтгэхэд улам бүр бэрхшээлтэй болжээ. Улмаар үйлдвэрлэлийн тоног төхөөрөмжийн ажиллагаа улам бүр нарийсч үйлдлийн хурд, нарийвчлал өндөрсөх тусам релейний удирдлагын систем он цаг өнгөрөх тусам бүдэгрэн, програмчлагдах логик удирдлагын хэрэглэхээг өргөнөөр ашиглагдах болов. Програмчлагдах логик удирдлага (programmable logic controller) гэдэг нь оролтын зэрэгцээ дискрет сигналуудыг өгөгдсөн програмын дагуу олон зуун дотоод релей, тоолуур, таймерийн тусламжтайгаар боловсруулалт хийж гаралтын сигнал /on,off/ -аар ямар нэгэн төхөөрөмжийг удирдах замаар үйлдвэрлэлийн процессыг удирдах ''төхөөрөмж'' юм. Програмаар удирдах хэсэг нь гурван үндсэн хэсгээс тогтоно.<br /> * Процессор * Санах байгууламж (Memory) * Цахилгаан хангамж (Power supply)<br /> Процессор, удирдлага тус тусдаа өөр өөрийн хэлтэй байна. Өөрөөр хэлбэл хэрэглэгчийн түвшингийн хэлтэй байх ба түүнийг судалснаар програмчлагдах логик удирдлагаар аливаа үйл ажиллагаа, процессийг удирдаж болно. Програмчлагдах логик удирдлагыг хэрэглэснээр үйлдвэрлэлийн тоног төхөөрөмжийн ажиллагааг өндөр хурдтайгаар тасралтгүй найдвартай хянаж, удирдах боломжтой болохын зэрэгцээгээр удирдах төхөөрөмжийн аппаратын хэсгийг өөрчлөхгүйгээр зөвхөн програмыг өөрчлөх замаар удирдлагын зарчим гүйцэтгэх ажиллагааг өөрчлөх цоо шинэ боломж гарна. Энэ нь Програмчлагдах Логик Удирдлагын гол ололт давуу тал бөгөөд өнөөдөр түүний өргөн дэлгэрэх гол шалтгаан болсон юм. Мөн уг удирдлага нь удирдаж буй үйлдвэрлэлийн процессийн тухай мэдээллүүдийг цуглуулж хадгалж чадахаас гадна, өөр хоорондоо холбогдон сүлжээ үүсгэн ажиллах боломжтойгоороо ихээхэн ирээдүйтэй юм. Одоо үед Програмчлагдах Логик Удирдлага ашиглан үйлдвэрлэлийн процессийг автоматжуулах явдал ихээхэн манай оронд дэлгэрч байна. Дэлхий дахинд өнөө үед олон төрлийн Програмчлагдах Логик Удирдлага үйлдвэрлэлд өргөн нэвтэрч байна. Мөн Програмчлагдах Логик Удирдлага ашигласны бас нэг ач холбогдол нь процессийг удирдахад удирдлагын дээд ба доод шатны системтэй мэдээлэл чөлөөтөй солилцож мэдээллийн сүлжээнд ажиллах боломжтой явдал юм. Ийм боломж релений системд байх боломжгүй билээ. Нөгөө нэг онцлог нь үйлдвэрлэлийн ямар ч нарийн нийлмэл процессийг төрөл бүрийн нарийн мэдрэгчийн тусламжтайгаар тоон сигналд хувирган программын аргаар боловсруулан удирдлагыг маш шуурхай болгож байгаа явдал юм. Програмчлагдах Логик Удирдлагын програмыг өөрчлөх ажиллагаанд хяналт тавих, ажлын горимыг өөрчлөх боломжтой юм. Жишээлбэл зөөврийн [[компьютер]] юм уу тусгай зориулалтын жижиг төхөөрөмжөөр ажлын байранд нь ямар ч угсралтын ажил хийлгүйгээр гүйцэтгэж болдогоороо давуу талтай юм. Програмчлагдах Логик Удирдлагын ('''''ПЛУ''''') бүтэц нь ерөнхийдөө хоорондоо адилхан бөгөөд харин програмчлагдах аргаараа бага зэрэг ялгаатай байдаг. Мөн ямар ч ПЛУ-т дэс дараалсан удирдлагын системийг хэрэглэх бөгөөд үүний нэг ерөнхий зүйл нь Ladder схем юм. ПЛУ-ын давуу талууд: * Технологын процессыг эдийн засгийн хувьд үр ашигтай зохион байгуулж ажиллагааг хялбар болгоно * Хяналтын самбар хийх ажлын цагийг хэмнэнэ * Хяналтын самбарын овор хэмжээ багасна * Хэрэв реле хэрэглэвэл холболтын шугам их болж самбарын хэмжээ ихэснэ * Мөн найдвартай ажиллагаа дээшилнэ * Програмын ажиллагааг ПЛУ дээр харах боломж * Засвар үйлчилгээний ажлыг хөнгөвчилнө. Өөрөөр хэлбэл комьпютерийн тусламжтайгаар гэмтлийн оношийг тогтоох боломжтой. * Цогц системийг удирдах үр ашигтай арга хэлбэр. * Удирдах системийн өөрчлөлттэй уялдуулан хурдан, хялбар өөрчлөлт хийх боломжтой, уян хатан шинж чанартай. * Оношилгоо хийхэд хялбар * Холболтонд хэрэглэх цахилгааны утасны хэрэглээ багасах * Удирдлагын тогмол ажиллагаа болон найдвартай байдал * Уян хатан болно * Мэдээллийг түргэн шуурхай боловсруулна * Сүлжээ үүсгэн ажиллах боломжтой тул нэгдмэл систем үүсгэж оновчтой удирдах * Компьютертай холбогдон ажиллаж үйлдвэрийн процессыг хянаж удирдах боломжийг олгох * Технологийн процессыг даган бичсэн програмыг шинэчлэн өөрчлөх боломжтой * [[Програмчлал]] хялбар Хэрэглэгдэх хүрээ: Хүнд болон [[машин үйлдвэрлэл]], хүнсний үйлдвэрлэл, метал боловсруулах, эрчим хүч үйлдвэрлэл, уул уурхай, нефть, химийн үйлдвэрлэл гэх мэт. ==Ном, сурах бичиг== * Daniel Kandray, ''Programmable Automation Technologies'', Industrial Press, 2010 ISBN 978-0-8311-3346-7, Chapter 8 ''Introduction to Programmable Logic Controllers'' * Matthias Seitz: ''Speicherprogrammierbare Steuerungen für die Fabrik- und Prozessautomation''. 4. Auflage, Hanser-Verlag, München 2015, ISBN 978-3-446-44273-3 (mit einer [https://web.archive.org/web/20160308052127/http://www.es.hs-mannheim.de/sps40/ SPS-Lern-und-Übungsseite]). ==Гадаад линк== {{Commonscat|Programmable logic controller|Програмчлагдах логик удирдлага}} <!-- ЭНД ОРУУЛАХ ЦАХИМ ХАЯГААС ЭНЭ СЭДВИЙН ТАЛААР ДЭЛГЭРЭНГҮЙ МЭДЭЭЛЭЛ АВАХ ХАЯГ Л ОРУУЛНА УУ --> [[Ангилал:Програмчлагдах логик удирдлага| ]] [[Ангилал:Компьютерын техник хангамж]] 8j39ohs52scyf8dq0q8zua8z2fek0za 0 31442 873937 770719 2026-10-22T01:36:59Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 873937 wikitext text/x-wiki Олон програм зэрэг хамтран ажиллах үед тэдгээрийн дунд ашиглагдаж буй мэдээлэл, төхөөрөмж зэрэгт нэг дор олон хандалт үүсгэхгүй байх үүднээс эгзэгтэй мужийн асуудал яригддаг. Өөрөөр хэлбэл процессууд дундаа ашигладаг функц, хүснэгт зэрэгт хандсан тухайн процессын өөрийнх нь кодын хэсгийг эгзэгтэй муж гэнэ. Тухайн эгзэгтэй муж нь тодорхой хугацаанд нээгдэж, хаагдах ба түүнд хандахыг хүссэн процесс, таск зэрэг нь хүсэлт үлдээн хэсэг хугацаанд хүлээлтийн горимд ордог. Иймээс процесс эсвэл таск нь эгзэгтэй мужид орж гарч байгааг зохицуулах механизмууд бий болжээ. Жишээ нь Семафор. ==Эгзэгтэй мужийн асуудал== [[Image:Critical_Section.jpg|frame|50px]] N тооны процессоос тогтсон систем байна гэж төсөөл. {P0, P1, P2.... Pn-1 г.м} Процесс бүрт эгзэгтэй муж гэж байх ба тэр хэсэг нь уг процессуудын дундын эзэмшлийн хувьсагч, хүснэгт, аль эсвэл өгөгдлийг өөрчилдөг гэж үзье. Зэрэг хандалт хийгдэх үед маш том асуудал үүсэх учраас үйлдлийн системийн гол үүрэг бол эгзэгтэй мужид нэг дор нэгээс олон процесс оруулахгүй байх явдал. Энэ асуудлыг шийдэхийн тулд процессуудыг хамтран ажилуулж чадахуйц нь зохицуулах механизм боловсруулах хэрэгтэй. Процесс болгон эгзэгтэй муж руу орохын өмнө хүсэлт явуулдаг байх ёстой. Механизмын энэ хэсгийг хэрэгжүүлж буй кодыг оролтын хэсэг гэнэ. Хүсэлт явуулж зөвшөөрөл авсны үндсэн дээр эгзэгтэй мужид нэвтэрсэн процесс гаралтын кодын хэсэгт дуусна. Үлдсэн бусад кодыг үлдэгдэл хэсэг гэнэ.<ref name="Operating System Concepts - 7th edition">[http://bcs.wiley.com/he-bcs/Books?action=index&itemId=0471694665&itemTypeId=BKS&bcsId=2217]Operating System Concepts - 7th edition, Page 302-303</ref> ==Онол(ерөнхий)== Процесс болгон эгзэгтэй муж руу орохын өмнө хүсэлт явуулдаг байх ёстой. Механизмын энэ хэсгийг хэрэгжүүлж буй кодыг оролтын хэсэг гэнэ. Хүсэлт явуулж зөвшөөрөл авсны үндсэн дээр эгзэгтэй мужид нэвтэрсэн процесс гаралтын кодын хэсэгт дуусна. Үлдсэн бусад кодыг үлдэгдэл хэсэг гэнэ. Зэрэг хандалт хийгдэх үед маш том асуудал үүсэх учраас үйлдлийн системийн гол үүрэг бол эгзэгтэй мужид нэг дор нэгээс олон процесс оруулахгүй байх явдал. Энэ асуудлыг шийдэхийн тулд процессуудыг хамтран ажилуулж чадахуйц нь зохицуулах механизм боловсруулах хэрэгтэй. Процесс болгон эгзэгтэй муж руу орохын өмнө хүсэлт явуулдаг байх ёстой. Механизмын энэ хэсгийг хэрэгжүүлж буй кодыг оролтын хэсэг гэнэ. Эгзэгтэй мужийн асуудлыг шийдэхийн тулд дараах шаардлагуудыг хангасан байх шаардлагатай. 1. Давхар нэвтрэлтийг хорих (Mutual exclusion) Хэрэв нэг процесс эгзэгтэй мужид нэвтэрсэн бол өөр процесс үл нэвтрүүлэх 2. Явцыг дэмжих (progress) Өөр ямар ч процессд эгзэгтэй муж үүсээгүй байхад процесс түүнийг хүлээх ёсгүй. 3. Дамжсан хүлээлт (bounded waiting) Процесс тодорхой хугацаанд л эгзэгтэй мужид байх ёстой. [[File:Locks and critical sections.jpg|thumb|381x381px|Fig 2: Locks and critical sections in multiple threads]] ==Эгзэгтэй муж талаар ойлголт== '''Process A:''' <syntaxhighlight lang="c"> // Process A . . b = x+5; // instruction executes at time = Tx . </syntaxhighlight>'''Process B:''' <syntaxhighlight lang="c"> // Process B . . x = 3+z; // instruction executes at time = Tx . </syntaxhighlight> [[File:Critical section fg.jpg|thumb|Fig 1: Flow graph depicting need for critical section]] ==Аппликэйшн түвшний эгзэгтэй муж== Аппликэйшн түвшний эгзэгтэй муж нь ихэвчлэн санах ойн тухайн хэсгийг аль процесс эзллэх тухайд яригддаг. '''POSIX pthread санд эгзэгтэй мужийг шийдэх жишээ код''' <source lang="c"> /* C/C++ Жишээ, Unix/Linux */ #include <pthread.h> /* Энэ бол эгзэгтэй муж объект (тогтмолоор өгөгдсөн). */ static pthread_mutex_t cs_mutex = PTHREAD_MUTEX_INITIALIZER; void f() { /* Эгзэгтэй мужид орох хэсэг -- Бусад процессүүд цоожлогдоно */ pthread_mutex_lock( &cs_mutex ); /* Энэ хэсэгт бусад процессуудаас хамааралгүй аюулгүй тооцоолол хийгдэнэ! */ /*Эгзэгтэй мужаас гарах хэсэг -- бусад процессүүд эгзэгтэйи мужид орох эрхтэй болно. pthread_mutex_lock() */ pthread_mutex_unlock( &cs_mutex ); } int main() { f(); return 0; } </source> '''Win32 API санд эгзэгтэй мужийг шийдэх жишээ код''' <source lang="c"> /* C/C++ жишээ, Windows */ #include <windows.h> static CRITICAL_SECTION cs; /* Эгзэгтэй муж объект үүссэний дараа санах ойд зөөж шилжүүлэх боломжгүй */ /* объект хандалтат хэл дээр тогтмолоор зарлахгүй байж болно */ void f() { /* Эгзэгтэй мужид орох хэсэг -- Бусад процессүүд цоожлогдоно */ EnterCriticalSection(&cs); /* Энэ хэсэгт бусад процессуудаас хамааралгүй аюулгүй тооцоолол хийгдэнэ! */ /*Эгзэгтэй мужаас гарах хэсэг -- бусад процессүүд эгзэгтэйи мужид орох эрхтэй болно. pthread_mutex_lock() */ LeaveCriticalSection(&cs); } int main() { /* Олон процесс ашиглах үйлдэл хийгдэхээс өмнө эгзэгтэй муж объект үүсгэнэ */ InitializeCriticalSection(&cs); f(); /* Дуусмагц объектыг арилгана */ DeleteCriticalSection(&cs); return 0; } </source> == Кернелийн түвшиний эгзэгтэй муж == Кернелийн түвшинд эгзэгтэй муж нь процессууд болон хуулбар процессууд хоорондоо зөрчилдөлгүй ажиллах боломжыг хангаж өгдөг. Зарим [[үйлдлийн систем]] нэг зэрэг олон эгзэгтэй муж /холбоотой процессууд бүрт нэг/ үүсгэж ажилладаг. Диспетчер нь процессуудыг хооронд нь зохицуулах ба эгзэгтэй мужид байгаа процессыг дараа биелүүлэхээр түр зогсоох эсвэл эгзэгтэй мужаас гартал нь хүлээсний дараа дараагын процессд эгзэгтэй муж олгох зэргийг хариуцна. [[File:Locks and critical sections.jpg|thumb|381x381px|Fig 2: Locks and critical sections in multiple threads]] [[File:Critical section pseudo code.png|thumb|289x289px|Fig 3: Pseudo code for implementing critical section]] ==Эгзэгтэй мужийн төвшин== Кернелийн түвшинд эгзэгтэй муж нь процессууд болон хуулбар процессууд хоорондоо зөрчилдөлгүй ажиллах боломжыг хангаж өгдөг. Зарим үйлдлийн систем нэг зэрэг олон эгзэгтэй муж /холбоотой процессууд бүрт нэг/ үүсгэж ажилладаг. Диспетчер нь процессуудыг хооронд нь зохицуулах ба эгзэгтэй мужид байгаа процессыг дараа биелүүлэхээр түр зогсоох эсвэл эгзэгтэй мужаас гартал нь хүлээсний дараа дараагын процессд эгзэгтэй муж олгох зэргийг хариуцна. Кернелийн төвшин гэж байдаг бөгөөд кернелийн түвшний эгзэгтэй муж нь процессууд болон хуулбар процессууд хоорондоо зөрчилдөлгүй ажиллах боломжыг хангаж өгдөг.Зарим үйлдлийн систем нэг зэрэг олон эгзэгтэй муж /холбоотой процессууд бүрт нэг/ үүсгэж ажилладаг. Диспетчер нь процессуудыг хооронд нь зохицуулах ба эгзэгтэй мужид байгаа процессыг дараа биелүүлэхээр түр зогсоох эсвэл эгзэгтэй мужаас гартал нь хүлээсний дараа дараагын процессд эгзэгтэй муж олгох зэргийг хариуцна. Гүйцэтгэлийн өргөжүүлэлт нь бүх чухал хэсгүүд нь гарах үед хүлээгдэж тасалдлуудыг гүйцэтгэх болон хуваарилагчийн бүх чухал хэсгүүд нь гарах ажиллуулах боломжийг олгодог. Чухал хэсэг нь урт хугацааны түгжих бааз болгон ашиглаж болохгүй.Mиймээс энэ нь хангалттай хуваарилагч-аас гарч ямар ч тасалдлууд ч гарсан техник хангамж гүйцэтгэсэн байх ёстой. ==Эгзэгтэй муж өгөгдлийн бүтэц онцлох хэсэг== Зэрэгцээ [[програмчлал]] онд код сэдвээр хуваагддаг.Процесс болгон эгзэгтэй муж руу орохын өмнө хүсэлт явуулдаг байх ёстой. Механизмын энэ хэсгийг хэрэгжүүлж буй кодыг оролтын хэсэг гэнэ. Хүсэлт явуулж зөвшөөрөл авсны үндсэн дээр эгзэгтэй мужид нэвтэрсэн процесс гаралтын кодын хэсэгт дуусна. Үлдсэн бусад кодыг үлдэгдэл хэсэг гэнэ. Эгзэгтэй мужийн асуудлыг шийдэхийн тулд дараах шаардлагуудыг хангасан байх шаардлагатай. 1. Давхар нэвтрэлтийг хорих (Mutual exclusion) Хэрэв нэг процесс эгзэгтэй мужид нэвтэрсэн бол өөр процесс үл нэвтрүүлэх 2. Явцыг дэмжих (progress) Өөр ямар ч процессд эгзэгтэй муж үүсээгүй байхад процесс түүнийг хүлээх ёсгүй. 3. Дамжсан хүлээлт (bounded waiting) Процесс тодорхой хугацаанд л эгзэгтэй мужид байх ёстой.Зэрэгцээгээр хооронд хувааж чадахгүй байгаа өгөгдлийгхэрэгжүүлэх хувьсагч нь улмаар маш хэцүү байдаг байх.Элементийг хайж утас зүгээр л тодорхой хугацааны дараа түүнийг устгаж болно. Код нь хүлээгдэж буй үр дүнг үзүүлдэг болохыг баталгаажуулдаг == Эх сурвалж == *[http://msdn2.microsoft.com/en-us/library/ms682530.aspx Critical Section documentation] on the MSDN Library *[https://web.archive.org/web/20110620203242/http://www.futurechips.org/tips-for-power-coders/parallel-programming-understanding-impact-critical-sections.html Tutorial on Critical Sections] [[Ангилал:Үйлдлийн системийн онол]] [[Ангилал:Зэрэгцээ тооцоолол]] ruxsd8hbpkiwwusw9p5g38xehf1jkh4 0 31601 874007 871957 2026-10-22T09:43:12Z ~2026-56123-21 108387 /* */ 874007 wikitext text/x-wiki Монгол үндэстний Халх ястны язгуурын нэгэн отог '''Элжигэн''' халх. Домгоор бол эртний Эргүнэ хунд үүсчээ. Дарлигин Монголд хамаарч, хожим Хонгирад нарын дэргэд явжээ. Элжигэн хэмээх нэрийг "Элтегин" (Эл эзэн) гэх үгээс гаралтай гэж үздэг. Нэрийн эхний "эл" нь эртний монгол хэлнээ хүн, элгэн садан, өөрийн хүн, нөхөр, шадар гэсэн утгатай байгаад түүхэн хөгжлийн явцдаа тэр утга өргөжин тэлж харьяат түмэн, аймгийн холбоо, төр улс гэсэн санаа илтгэдэг болжээ. "Эл хант улс" гэх мэт. Жигин гэдэг нь алтайн хэлний тегин (эзэн ноён, баатар) гэсэн үгээс гаралтай байна. Үүнээс үзвэл "эзний шадар" (үнэнч туслагч), мөн Эл эзэн гэсэн утгатай байна. Мөн зарим сурвалжид Эржигэн гэж бичдэг. XVIII зуунд манжийн "Илтгэл шаштир"-ыг анх хятадаар бичихдээ Элжигэний нэрийг "эржигэн" гэж буулгажээ. Үүнээс хожим манж, монгол хэлэнд орчуулахдаа "эржигэн" гэж авчээ. Харин сүүлдээ Элжигэн нар ч өөрсдийгөө заримдаа Эржигэн, Эл эзэн гэх болсон байна. Бүр эрт цагт язгуурын Монгол аймгуудыг Дарлигин, Нирун хэмээх 2 үндсэн бүлэгт хуваадаг байжээ. [[Нирун Монгол|Нирун]] гэдэгт 19 аймаг, [[Дарлигин Монгол|Дарлигин]] гэдэгт нийт 18 аймаг хамрагддаг байсны нэг нь '''Элжигэн''' (Элтэгин) аймаг юм. Эдгээр отгууд нь Хамаг монголын 40 отог болжээ. Дарлигин, Нирун аймгууд бол [[Хамаг Монгол]]ын эх бөгөөд Гурван голын Монголчууд юм. Тэднийг Дарлигин байх цагаас заримдаа Халх гэх болсон ба энэ нэр нь бүр Дарлигины халхлах захын отгуудыг нэрлэх ерөнхий нэр байжээ. Тэдний нутгийг Халх уул, Халх гол гэдэг байсан нь одоо ч хэвээр. Хожим Халх нэр улам тодорч Хамаг монголын дөчин отгийг уламжилан бас "Дөчин монгол" гэгдэв. Тиймээс монгол-халх-дөчин хэмээх нэрс нь Эргүнээс гаралт язгуур монголчуудын хувилбар нэрс мөн. Энэ бүхнээс үзвэл, элжигэн нь 1400 жилийн тэртээх эртний язгуур овог аймаг юм байна. Мөн элжигэн нь [[Хонгирад]]тай удмын хамаатайгаас гадна [[Горлос]], [[Баргажин|Баргууд]] овогтой ургийн холбоотой, нэг тамгатай явсан байна гэж түүхэнд тэмдэглэгджээ. Түүхийн тавцанд Хамаг монголын үр, эзэн Чингис тодрон гарах үед Элжигэн нар Монгол овогтны төв нутагт байж Чингисийн цэргийн 13 хүрээний нэг нь болж Монгол овогтныг нэгтгэх тэмцлийг дэмжин оролцож явжээ. Тэд одоо хүртэл Чингисийн цагаан тугийг тахиж хадгалж иржээ. '''Элжигэн''' (Элтегин) халх нь XVI зууны дунд үеэр [[Батмөнх Даян хаан|Даян хааны]] отгон хүү [[Гэрсэнз|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] 2-р хүү [[Ноёнтой хатанбаатар]]т [[Бэсүд]]ийн хамт захирагдсан. XVII зууны эхээр Бэсүдээс салж Бадма хатанбаатарт захирагдах болжээ. [[Субадай засагт хан|Засагт хан]], Эрдэнэ тайж (Омбо-Эрдэнэ хунтайж) нар Элжигэний улсыг хувааж авах гэсэн 1655 оны маргаан нь сунжирсаар 1662 онд шинээр Засагт ханыг залгамжлах явцтай давхцаж, улмаар Засагт ханы хямрал эхэлжээ.Элжигэн нар Халхын хаяа манах хүсэлт тавьж 1715 онд Ханхөхийд анх нүүж суурьшжээ. Тэд одоогийн Архангайн Идэр, Чулуутын бэлчир, Туулант толгойгоос нүүж Хөхийд очжээ. Одоо тэр нүүсэн Ханхөхий нутагтаа, Увс аймгийн зүүн 4 сумдад Элжигэн нар бөөнөөр сууж байна. Элжигэн нар Ойрадын Галдан бошогтын халдлагын үеэр Түшээт ханы талд тэмцэж босогч, салан тусгаарлагчдаас Монгол төр ёсны үндэсийг хамгаалж үнэнч явжээ. Манжид шахагдаж орсоны дараа Галдангийн түйвээнээс Халхын эзлэгдсэн нутгийг буцааж чөлөөлөх, эх нутагтаа энх амар суухын тулд тэдний довтолгоотой олон жил тэмцэж, Алтайд харуул зүтгэж явав. Эцэст нь Зүүнгар мөхөж тэндээс зугатсан Дөрвөдийн гурван Цэрэн нэрт ноёд Халхыг дагаж Алтайн даван нүүж ирэхэд угтан авсан ноёдыг Элжигэний ноёд ахалж байв. Одоогийн Шинжаанаас зугатан орж ирсэн Дөрвөдүүдийг удалгүй Увс нутагт 1758 онд анх суулгахад Элжигэний бага хошууны харуул цэргүүд Үүрэг нуур (Өрөг нуур), Түргэнээр мөн хамгаалан сууж түвшитгэхэд оролцжээ. Элжигэний хошуунд Чингисийн төрийн цагаан туг үе улиран хадгалагдаж, тахилч, өчиг тангараг уншигч, сүлд цэнгэхэд унах цагаан зүсмийн адуу маллагч, сүлдний сан, дуудлагатайгаа биетээр байсаар 1933 оноос Судар бичгийн хүрээлэнд авчирч, улмаар Улсын түүхийн музейд залагдсан билээ. Одоо Чингис хаан музейд шилжүүлжээ. 1963 онд онд Чингисийн цагаан тугийн нэмэлт зүйлсийг [[Тугчин|Тугч]]<nowiki/>ийн хүү авчирч Үндэсний музейд тушаажээ. Өөр хошуудад ийм сүлдийн зүйл байгаагүйгээрээ онцлог. Түүнчлэн үүсэл гарвал, удам угсаа, түүхэн замналаа товч тодорхой тусгасан “Эл-эзний магтаал”-аа үе улиран хадгалж иржээ. '''Алдартнууд:''' Аж үйлдвэрийн сайд асан, хөдөлмөрийн баатар П.Дамдин Ардын жүжигчин Түмэндэмбэрэл МУ-ын хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин, Паралимпын аварга, дэлхийн аварга, Азийн наадмын хошой аварга Содномпилжээ Үндэсний бөхийн МУ-ын аварга С.Мөнхбат Хөдөлмөрийн баатар, УИХ-ын гишүүн асан, акедамич, доктор, профессер Ч.Авдай Төрийн сайд, УИХ-ын гишүүн Г.Дамдинням '''Зээ нар:''' МУГЖ Сүххуяг (Батмөнх даян хаан) Харанга хамтлагийн гишүүн, төрийн соёрхолт, МУГЖ Ц.Чулуунбат Хөгжмийн зохиолч, Никитон хамтлагийн хөгжимчин асан Чинбат == Холбоотой сэдэв == * [[Монгол овог аймгуудын жагсаалт]] * [[Ноёнтой хатанбаатар]] {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] g3km8t9z8udxxjfip1j0mrjvx1143ac 874008 874007 2026-10-22T09:54:10Z ~2026-56123-21 108387 /* */ 874008 wikitext text/x-wiki Монгол үндэстний Халх ястны язгуурын нэгэн отог '''Элжигэн''' халх. Домгоор бол эртний Эргүнэ хунд үүсчээ. Дарлигин Монголд хамаарч, хожим Хонгирад нарын дэргэд явжээ. Элжигэн хэмээх нэрийг "Элтегин" (Эл эзэн) гэх үгээс гаралтай гэж үздэг. Нэрийн эхний "эл" нь эртний монгол хэлнээ хүн, элгэн садан, өөрийн хүн, нөхөр, шадар гэсэн утгатай байгаад түүхэн хөгжлийн явцдаа тэр утга өргөжин тэлж харьяат түмэн, аймгийн холбоо, төр улс гэсэн санаа илтгэдэг болжээ. "Эл хант улс" гэх мэт. Жигин гэдэг нь алтайн хэлний тегин (эзэн ноён, баатар) гэсэн үгээс гаралтай байна. Үүнээс үзвэл "эзний шадар" (үнэнч туслагч), мөн Эл эзэн гэсэн утгатай байна. Мөн зарим сурвалжид Эржигэн гэж бичдэг. XVIII зуунд манжийн "Илтгэл шаштир"-ыг анх хятадаар бичихдээ Элжигэний нэрийг "эржигэн" гэж буулгажээ. Үүнээс хожим манж, монгол хэлэнд орчуулахдаа "эржигэн" гэж авчээ. Харин сүүлдээ Элжигэн нар ч өөрсдийгөө заримдаа Эржигэн, Эл эзэн гэх болсон байна. Бүр эрт цагт язгуурын Монгол аймгуудыг Дарлигин, Нирун хэмээх 2 үндсэн бүлэгт хуваадаг байжээ. [[Нирун Монгол|Нирун]] гэдэгт 19 аймаг, [[Дарлигин Монгол|Дарлигин]] гэдэгт нийт 18 аймаг хамрагддаг байсны нэг нь '''Элжигэн''' (Элтэгин) аймаг юм. Эдгээр отгууд нь Хамаг монголын 40 отог болжээ. Дарлигин, Нирун аймгууд бол [[Хамаг Монгол]]ын эх бөгөөд Гурван голын Монголчууд юм. Тэднийг Дарлигин байх цагаас заримдаа Халх гэх болсон ба энэ нэр нь бүр Дарлигины халхлах захын отгуудыг нэрлэх ерөнхий нэр байжээ. Тэдний нутгийг Халх уул, Халх гол гэдэг байсан нь одоо ч хэвээр. Хожим Халх нэр улам тодорч Хамаг монголын дөчин отгийг уламжилан бас "Дөчин монгол" гэгдэв. Тиймээс монгол-халх-дөчин хэмээх нэрс нь Эргүнээс гаралт язгуур монголчуудын хувилбар нэрс мөн. Энэ бүхнээс үзвэл, элжигэн нь 1400 жилийн тэртээх эртний язгуур овог аймаг юм байна. Мөн элжигэн нь [[Хонгирад]]тай удмын хамаатайгаас гадна [[Горлос]], [[Баргажин|Баргууд]] овогтой ургийн холбоотой, нэг тамгатай явсан байна гэж түүхэнд тэмдэглэгджээ. Түүхийн тавцанд Хамаг монголын үр, эзэн Чингис тодрон гарах үед Элжигэн нар Монгол овогтны төв нутагт байж Чингисийн цэргийн 13 хүрээний нэг нь болж Монгол овогтныг нэгтгэх тэмцлийг дэмжин оролцож явжээ. Тэд одоо хүртэл Чингисийн цагаан тугийг тахиж хадгалж иржээ. '''Элжигэн''' (Элтегин) халх нь XVI зууны дунд үеэр [[Батмөнх Даян хаан|Даян хааны]] отгон хүү [[Гэрсэнз|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] 2-р хүү [[Ноёнтой хатанбаатар]]т [[Бэсүд]]ийн хамт захирагдсан. XVII зууны эхээр Бэсүдээс салж Бадма хатанбаатарт захирагдах болжээ. [[Субадай засагт хан|Засагт хан]], Эрдэнэ тайж (Омбо-Эрдэнэ хунтайж) нар Элжигэний улсыг хувааж авах гэсэн 1655 оны маргаан нь сунжирсаар 1662 онд шинээр Засагт ханыг залгамжлах явцтай давхцаж, улмаар Засагт ханы хямрал эхэлжээ.Элжигэн нар Халхын хаяа манах хүсэлт тавьж 1715 онд Ханхөхийд анх нүүж суурьшжээ. Тэд одоогийн Архангайн Идэр, Чулуутын бэлчир, Туулант толгойгоос нүүж Хөхийд очжээ. Одоо тэр нүүсэн Ханхөхий нутагтаа, Увс аймгийн зүүн 4 сумдад Элжигэн нар бөөнөөр сууж байна. Элжигэн нар Ойрадын Галдан бошогтын халдлагын үеэр Түшээт ханы талд тэмцэж босогч, салан тусгаарлагчдаас Монгол төр ёсны үндэсийг хамгаалж үнэнч явжээ. Манжид шахагдаж орсоны дараа Галдангийн түйвээнээс Халхын эзлэгдсэн нутгийг буцааж чөлөөлөх, эх нутагтаа энх амар суухын тулд тэдний довтолгоотой олон жил тэмцэж, Алтайд харуул зүтгэж явав. Эцэст нь Зүүнгар мөхөж тэндээс зугатсан Дөрвөдийн гурван Цэрэн нэрт ноёд Халхыг дагаж Алтайн даван нүүж ирэхэд угтан авсан ноёдыг Элжигэний ноёд ахалж байв. Одоогийн Шинжаанаас зугатан орж ирсэн Дөрвөдүүдийг удалгүй Увс нутагт 1758 онд анх суулгахад Элжигэний бага хошууны харуул цэргүүд Үүрэг нуур (Өрөг нуур), Түргэнээр мөн хамгаалан сууж түвшитгэхэд оролцжээ. Элжигэний хошуунд Чингисийн төрийн цагаан туг үе улиран хадгалагдаж, тахилч, өчиг тангараг уншигч, сүлд цэнгэхэд унах цагаан зүсмийн адуу маллагч, сүлдний сан, дуудлагатайгаа биетээр байсаар 1933 оноос Судар бичгийн хүрээлэнд авчирч, улмаар Улсын түүхийн музейд залагдсан билээ. Одоо Чингис хаан музейд шилжүүлжээ. 1963 онд онд Чингисийн цагаан тугийн нэмэлт зүйлсийг [[Тугчин|Тугч]]<nowiki/>ийн хүү авчирч Үндэсний музейд тушаажээ. Өөр хошуудад ийм сүлдийн зүйл байгаагүйгээрээ онцлог. Түүнчлэн үүсэл гарвал, удам угсаа, түүхэн замналаа товч тодорхой тусгасан “Эл-эзний магтаал”-аа үе улиран хадгалж иржээ. '''Алдартнууд:''' Аж үйлдвэрийн сайд асан, хөдөлмөрийн баатар П.Дамдин Ардын жүжигчин Түмэндэмбэрэл МУ-ын хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин, Паралимпын аварга, дэлхийн аварга, Азийн наадмын хошой аварга Содномпилжээ Үндэсний бөхийн МУ-ын аварга С.Мөнхбат МУ-ын арслан Лхамжав МУ-ын заан, гавьяат тамирчин Ганболд Хөдөлмөрийн баатар, УИХ-ын гишүүн асан, акедамич, доктор, профессер Ч.Авдай Төрийн сайд асан, УИХ-ын гишүүн Т.Мөнхсайхан Төрийн сайд, УИХ-ын гишүүн Г.Дамдинням УИХ-ын гишүүн Ж.Баярмаа УИХ-ын гишүүн Х.Болормаа МУ-ын начин Жанчивдорж МУ-ын начин Д.Тогтохжаргал Драгон төвийн эзэн, бизнесмэн Баярт '''Зээ нар:''' МУГЖ Сүххуяг (Батмөнх даян хаан) Төрийн сайд, УИХ-ын гишүүн асан, бизнесмэн Г.Батхүү Төрийн сайд, УИХ-ын гишүүн асан Н.Энхболд Харанга хамтлагийн гишүүн, төрийн соёрхолт, МУГЖ Ц.Чулуунбат Хөгжмийн зохиолч, Никитон хамтлагийн хөгжимчин асан Чинбат == Холбоотой сэдэв == * [[Монгол овог аймгуудын жагсаалт]] * [[Ноёнтой хатанбаатар]] {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] ttb6bnbalv5mk3zgw4o11nm0ltsdxzj 0 32554 873925 815672 2026-10-22T01:32:08Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873925 wikitext text/x-wiki Магни Байгальд орших. Магни бараг 200 шахам эрдсийн найрлагад оролцдог. Чухал эрдсүүдийн тоонд доломит CaCO₃∙MgCO₃, магнезит MgCO₃, карналлит KCl∙MgCl₂∙6H₂O, шпинель (Mg,Fe)₂Al₂O₄. Мөн ихээхэн хэмжээний магни тэнгисийн усанд, ургамалын ертөнцөд байдаг. Гарган авах. Магнийг MgCl₂–н электролизээр гарган авна. Хайлах температурыг багасгахын тулд KCl буюу NaCl-г нэмж өгдөг. Катодод төмөр электрод, анодод бал чулуун элекродыг хэрэглэдэг. Электролиз явагдсны үр дүнд катод дээр магни, анод дээр [[хлор]] ялгарна. Мөн магнийг металлотермийн ба нүүрстермийн аргаар гаргаж болно. Эхлээд доломитыг улайсган дараа нь түүнийг 1200-1300 °С-т ферросилициум буюу алюмосилициумаар ангижируулна. Хоёр дахь тохиолдолд 2100 °С-т нүүрсээр ангижруулан магнийг гарган авдаг. :<chem>MgO + C ->[t] Mg + CO</chem> Магни ба түүний нэгдлийн хими шинж. Магни мөнгөлөг цагаан өнгөтэй металл, хөнгөнцагаанаас хөнгөн. Агаарт хялбархан исэлдэж MgO үүсгэнэ. Магни галогенуудтай хялбархан харилцан үйлцлэлцэх ба хүхэр, азоттой халаахад урвалд орж исэлдэнэ. :<chem>Mg + O2 ->[t] MgO</chem> Магни устөрөгчтэй шууд харилцан үйлчлэлцэхгүй, бусад аргаар MgH₂ [[ковалент холбоо]]т нэгдэл бөгөөд дулаанд тогтвортойнэгдэл байдаг. Усны үйлчлэлээр задарна. <chem>MgH2 + 2H2O -> Mg(OH)2 + 2H2 ^</chem> Магни HF ба H₃PO₄-ээс бусад хүчилүүдтэй эрчимтэй харилцан үйлчлэлцэнэ. <chem>Mg + 2HCl -> MgCl2 + H2 ^</chem> Шингэлсэн HNO₃ магнитай харилцан үйлчлэлцэж N₂O буюу NH₄NO₃ болтлоо ангижирна. 4Mg + 10HNO₃(шин) = 4Mg(NO₃)₂ + N₂O + 5H₂O 4Mg + 10HNO₃(их шин) = 4Mg(NO₃)₂ + N₂O + NH₄NO₃ + 3H₂O Магнийн оксид-MgO. Магнийн оксид цагаан өнгөтэй нунтаг, усанд муу уусдаг бодис юм. <chem>MgCO3 -> MgO + CO2</chem> Магнийн оксид суурийн оксид бөгөөд химийн идэвхтэй. CO₂-г шингээж карбонат болон хувирна. Өндөр температурт халаавал их хатуу болж химийн идэвхгүй болно. Магнийн гидроксид-Mg(OH)₂. Энэ нь цагаан өнгөтэй, дунд зэргийн хүчтэй суурь юм. Mg²⁺-н ихэнх давсууд усанд уусдаг, харин Mg₃PO₄, MgCO₃ ба MgF₂ усанд муу уусдаг. Магнийн ихэнх нэгдлүүдийн шинж чанар Li⁺-н нэгдлүүдийн шинж чанартай адил төстэй байдаг. Магнийн +2 цэнэгтэй ионы усан уусмалуудад координацын тоо 6-тай тэнцүү гексааквакомплексууд үүссэн байх ба комплекс ион нь хүчлийн шинж чанар үзүүлдэггүй. Магнийн давсуудыг усан уусмалаас талсжуулахад 6 молекул устай талст гидратуудыг Mg(NO₃)₂ үүсгэдэг. Магни ба түүний нэгдлүүдийг хэрэглэх. Цэвэр магни хөнгөн, бөх бат чанар бага учир хэрэглэгдэх хүрээ бага байдаг. Цэвэр магнийг гол төлөв далайн онгоцны эд ангийг зэврэлтээс хамгаалахад сөрөг электрод болгон хэрэглэнэ. Магнийн хөнгөнцагаан, цайр ба мангантай үүсгэсэн хайлшууд ихээхэн ач холбогдолтой байдаг. Тийм хайлшийг агаарын болон сансрын техникт, магнийг цөмийн реакторт хэрэглэнэ. Магнийн ионыг (Mg²⁺) таньж илрүүлэхийн тулд аммонийн гидроксид ба аммонийн хлоридын байлцаатайгаар / магнийн гидроксид үүсэхээс хамгаалж/ натрийн гидрофосфаттай харилцан үйлчлэлцүүлж магни аммонийн фосфатын цагаан тунадас үүсгэх урвалыг ашигладаг. Магнийг нээсэн нь: Асбест, тальк, доломит, нефрит зэрэг магнийн нэгдлүүдийг өнө эртнээс янз бүрийн зорилгоор хэрэглэж байжээ. Гэхдээ тэднийг биеэ даасан бодис гэж үзэхгүй харин шохойн нэг төрлүүд гэж үзэж байжээ. 1618 онд Г.Викер Англид Эпсомийн дэргэд рашаан нээсэн байна. 1695 онд энэ рашааны уснаас эмчилгээний зорилгоор хэрэглэдэг нэгэн гашуун давс,(магнийн сульфат)-ыг илрүүлжээ. Хожим эрдэмтэд давснаас нь ялгасан далайн усан дээр [[хүхрийн хүчил]] нэмэх замаар эпсомын давсыг зохиомолоор гаргаж болно гэж үзжээ. Эпсомын ба глаубергийн давсны (натрийн сульфат) ялгааг тогтоосон авч шохой, цагаан магнези хоёрын ялгааг удаан хугацаагаар гаргаж чадахгүй байлаа. Үүнийг эдгээр бодисууд болон тэдгээрийн сульфатууд усанд янз бүр уусдаг болохыг тогтоож Дж.Блек анх удаа хийсэн байна. К.Ньюманын саналаар пиролюзит болох хар магнезигаас ялгаж магнийн оксидыг цагаан магнези гэж нэрлэж байв. 1808 онд Хемфри Дэви чийглэсэн цагаан магнезийг HgO-той хольж электролиз явуулж шинэ металлын амальгам гаргажээ. Алальгамаас ялган авсан металлыг магни гэж нэрлэжээ. Тэрээр үнэндээ тийм ч цэвэр биш, маш бага хэмжээний металл гаргасан юм. Харин ихээхэн хэмжээний цэвэр металлыг 1831 онд Францын химич А.Бюсси гаргаж авч “магнезия” гэсэн үгнээс үндэслэн уг элементийг магни гэж нэрлэжээ. Карналлит KMgCl₃∙6H₂O. Химийн найрлагад Mg-8.7%, K-14.1%, Cl-38.3%, H₂O-38.9%. Хольц байдлаар Br, Rb, [[Цези|Cs]], Li, Ga орно. Ромбо сингонид талсжина. Симметрийн төрөл 3L23PC. Байгаль дээр мөхлөгт агрегатын байдлаар их байна. Талст байдлаар ховор тохиолдоно. Карналлит өнгөгүй буюу цагаан өнгөтэй байна. Шилэн гялбаатай, хатуулаг 2-3, бутрамхай, нягт 1.60 г/см3. Карналлит нь галит, сильвины хамт тунамал процесст их үүснэ. Ассоциаци үүсгэдэг эрдэс нь гипс, ангидрит, галит, полигалит, кизерит, камнит, сильвин. Калий буюу магнийн хүдэр болж ашиглагдана. Доломит CaMg[CO3]2. Химийн найрлаганд CaO-30.4%, MgO-21.7%, CO2-47.9%, хольц байдлаар Fe, Mn, Zn, Ni, Co ордог. Тригональ сингонид талсжина. Симметрийн төрөл L36C. Доломит нь гантиг маягын цул нягт агрегатыг үүсгэнэ. Энгийн дүрсүүд нь ромбоэдр байна. Доломит цайвар саарал өнгөтэйь шилэн гялбаатай, ромбоэдрын талын дагуу сайн хуваагдалтай, хатуулаг 3.5-4, нягт 2.8-2.9 г/см3. Таних гол онцлог шинж нь химийн найрлага оптикийн шинжүүдээр танигдана. Экзогин процесст үүснэ. Хамгийн их үүсэх тохиромжтой нөхцөл нь магнийн давс буюу шохойн чулуун дундуур халуун усан уусмал үйлчлэхэд үүснэ. Доломит нь сидерит, серпентин, тальк, брусит зэрэг эрдсүүдтэй дайралддаг. Доломит галд тэсвэртэй материал болохоос гадна металлурги, барилга, химийн үйлдвэрт өргөнөөр хэрэглэгдэнэ. [[Ангилал:ATC-A02]] [[Ангилал:ATC-A06]] [[Ангилал:ATC-A12]] [[Ангилал:Магнийн нэгдэл]] [[Ангилал:Оксид]] [[Ангилал:Эмийн бодис]] 1yj6cll16adq4wxvtly88guq10zic79 0 37345 873941 729059 2026-10-22T01:40:05Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 873941 wikitext text/x-wiki Эсийн өсгөвөр (cell culture) гэдэг нь эсийг хиймэл орчинд in vitro нөхцөл амьдруулах, өсгөвөрлөхийг хэлнэ. Өсгөвөрлөхийн өмнө эхлээд эсийг эдээс шууд салган авч энзимийн ба механик аргаар тусгаарлана эсвэл хэдийн гарган авсан эсийн шугам, эсийн омог хэрэглэж болно. Анхдагч өсгөвөр (primary culture) Эдээс ялган авсан эс тохиромжтой нөхцөлд бэлэн агуулгыг бүгдийг хэрэглэтлээ үржих (бүрэн тархах-reach confluence) үе шатыг анхдагч өсгөвөр гэнэ. Энэ үед эсийг цааш ургах хангалттай бололцоогоор хангахын тулд цэвэр өсгөврийн-орчин (growth medium)-той шинэ саванд сэлгэн-өсгөвөрлөх (subculture)(дамжуулах-passage) хэрэгтэй. Эсийн шугам (Cell line) Анхдагч өсгөврийн дараагаас түүнийг эсийн шугам эсвэл субклон (subclone) хэмээнэ. Анхдагч өсгөврийн эсийн шугам богино амьдралтай (хязгаарлагдмал-finite) байдаг. Анхдагч өсгөвөрт ургах чадвар өндөртэй эсүүд зонхилж байх бөгөөд эсийг дамжуулан өсгөвөрлөхөд популяцийн генотип, фенотипийн нэгэн жигд байдал алдагддаг. Эсийн омог (Cell strain) Хэрэв эсийн шугамаас клон эсвэл бусад аргаар дэд популяцийг ялган авбал энэ нь эсийн омог болно. Анхны эх эсээс ялгаатай нь эсийн омог ихэвчлэн удмын нэмэлт өөрчлөлттэй байдаг. Хязгаарлагдмал ба байнгийн эсийн шугам Хөгшрөлт (senescense) хэмээх удмын хязгаарлах үйл явцаар хэвийн эс олширох чадвараа алдах хүртлээ тодорхой тоогоор хуваагддаг. Ийм эсийн шугамыг хязгаарлагдмал (finite) гэнэ. Зарим эсийн шугам аяндаа эсвэл тэдгээрийг химийн аргаар болон вирүсийн оролцоотой хувиралд (transformation) оруулж мөнхжүүлдэг . Хязгаарлагдмал эсийн шугамыг хувиргаж хязгааргүйгээр хуваагдах чадвартай болгосонг байнгийн эсийн шугам (continuous cell line) гэнэ. Өсгөврийн нөхцөл Эсийг тохиромжит саванд шингэн орчинд өсгөвөрлөдөг. Эсийн төрлөөс хамааран өсгөвөрийн нөхцөл өөр өөр байдаг ч эсийн зохиомол орчин тогтсон хэм хэмжээнд тодорхой агууламжтай байна. Үүнд: нэн шаардлагатай тэжээлийн бодис ([[амин хүчил]], [[нүүрс ус]], амин дэм, эрдэс), өсөлтийн хүчин зүйл, даавар, хий (O2, CO2), орчны физик-химийн тохируулагч (pH, осмос даралт, хэм). Ихэнх эс хатуу буюу хагас хатуу гадаргууд наалдаж ургадаг (наалддаг-adherent эсвэл дан үе өсгөвөр -monolayer culture) бол зарим эс өсгөврийн орчинд хөвж (цийдэм өсгөвөр хөвмөг -suspension culture) ургадаг. [[Ангилал:Эсийн биологи]] [[Ангилал:Биотехнологи]] miccdt4ua77e91qhdwo9iptjxvw3nq8 0 37790 873959 729173 2026-10-22T01:45:45Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873959 wikitext text/x-wiki Экологийн аюулгүй байдал гэж байгаль, цаг уурын өөрчлөлт болон байгалийн нөөцийг зохистой ашиглах, хамгаалах бодлогын харьцаа алдагдсанаас хүний амьдрах орчин, эдийн засагт үүсэх сөрөг нөлөөллөөс сэргийлэх нөхцөл хангагдсан байдлыг хэлнэ. Экологийн аюулгүй байдлыг хангахад сөрөг нөлөөлж болох гадаад хүчин зүйлүүд: 1/ дэлхийн уур амьсгалын өөрчлөлтийн улмаас цөлжилт эрчимжих, хур тунадасны хэмжээ, хуваарилалт өөрчлөгдөх, ган, зудтай жилийн тоо нэмэгдэх, озоны давхарга нимгэрэх; 2/ хил дамжин агаар, усаар орж ирэх цацраг идэвхжил, химийн бохирдол, [[хүчиллэг бороо]] ихсэх, хүн амьтныг олноор хөнөөх өвчин тахал гарах, ой мод, бэлчээр, ургамлыг устгах хортон мэрэгчид, хорхой шавьж олшрох; 3/ мансууруулах болон хүний оюун ухаан, эрүүл мэндэд хортойгоор нөлөөлөх бодисын түүхий эд бэлдэх түшиц газар болон хувирах. Экологийн аюулгүй байдлыг хангахад сөрөг нөлөөлж болох дотоод хүчин зүйлүүд: 1/ экологийн тэнцвэрт тогтолцоо алдагдах, хөрсний элэгдэл эвдрэл ихсэх, ургамал, амьтны удмын сан хомсдох; 2/ ургамлын нөмрөг ядуурч ойн нөөц хомсдон мөрөн, гол нуур, газрын доорхи ус татарч ширгэх, нутаг бэлчээр гандан хуурайших; 3/ байгалийн нөөц баялгийг сорчлох, цөлмөх байдлаар ашиглах; 4/ хаягдал ихтэй техник, технологи хуримтлагдах хортой хог хаягдал гаргадаг үйлдвэрлэл бөөгнөрөх, гадаад орны хортой хог хаягдал булшлах газар болох. Экологийн аюулгүй байдлыг хангах арга зам: 1/ байгаль орчноо хайрлан хамгаалдаг ардын уламжлал, ёс заншлыг сэргээж бүх нийтэд түгээн төлөвшүүлэх ажлыг төрийн бодлогын хэмжээнд тавих; 2/ байгалийн нөхөн сэргээгдэх нөөцийн хүрээнд амьдралын хэрэгцээг бүрэн хангах, үл нөхөгдөх буюу удаан сэргэдэг нөөцийг зөвхөн улс орны хөгжлийн ашиг сонирхлын үүднээс нэмэлт хүчин зүйл болгож ашиглах зарчим баримтлах; 3/ эдийн засгаа экологийн баримжаатайгаар хөгжүүлж ЭКОМАРК бүхий бүтээгдэхүүнээр дэлхийн зах зээлд тодорхой байр суурь эзлэх бодлого баримтлах; 4/ газар нутгийн зарим шаардлагатай хэсгийг дархлан хамгаалж, бусдыг нь экологийн тэнцвэрийг барих бодлого, хөшүүрэгтэйгээр аж ахуйн эргэлтэд аажмаар оруулах; 5/ газрыг чөлөөтэй эзэмших хэлбэрээр эзэнгүйдүүлэх буюу хүн бүрд хувь оноох хэлбэрээр тасдан хуваахаас зайлсхийх, бэлчээрийг эргэж буцалтгүй талхагдалд оруулахаас сэргийлэх; 6/ эдийн засгийн дэд бүтэц, байгалийн нөөцийн иж бүрдлийг багтаасан байгаль орчны тэнцвэрийг хангахуйц цогцолбор бүрдүүлэх зорилгоор засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн өнөөгийн хуваарилалтыг цаашид задалж жижигрүүлэхгүйгээр экологи-эдийн засгийн бүс бий болгох чиглэл баримтлах; 7/ хот, суурин газрыг төлөвлөх, байгуулахдаа хүн амыг хэт бөөгнөрүүлж тухайн бүс нутагт байгаль орчин тэнцвэр алдагдах голомт болохоос зайлсхийх; 8/ элс тогтоох, ус шингээн хадгалах бутлаг ургамлыг түлшинд хэрэглэхийг хязгаарлаж, модон материалын хэрэгцээг хангахад хөрш зэргэлдээ орнуудын боломжийг ашиглах бодлого баримтлах.Ой модыг нөхөн сэргээх, гал түймрийн аюулаас сэргийлэх, булаг, шанд, гол горхийн эхийг ойжуулах, тариалангийн талбайд хамгаалалтын ойн зурвас байгуулах зэрэг цогцолбор арга хэмжээг үндэсний стратегийн зорилт болгон хэрэгжүүлэх; 9/ доройтсон орчныг ургамалжуулах, ургамлын нөмрөгийн хэмжээг жилээс жилд нэмэгдүүлэх; 10/ үндэсний "Улаан ном"-ыг байнга сэргээн баяжуулж дэлхийд ховордсон болон Монгол орны ховор ховордсон үлдэц, устах аюулд орсон буюу орж болзошгүй бичил биетний удмын санг хамгаалах цэгцтэй бодлого явуулах; 11/ эмийн болон хүнсний түүнчлэн техникийн үнэт ургамлыг нутагшуулах, тарималжуулах замаар үйлдвэрлэлийн хэмжээнд ашиглах, монголын унаган болон ховордсон, аж ахуйн чухал ач холбогдол бүхий амьтан, ургамлын гаралтай олзворын зүйлийг эдийн засгийн ашиг сонирхлын үүднээс гадаадад гаргахыг хязгаарлах; 12/ Монгол Улсын тус улсын нутаг дэвсгэрт байгаа нуур [[мөрөн гол]], уст цэгүүд, усны нийт нөөц төр, ард түмний хамгаалалтад байж, усны нөөцийг хэмнэлттэй зарцуулах, хуримтлуулах, хур тунадасны ус хураах сан байгуулах, ахуйн болон үйвлдвэрлэлийн хэрэглээний цэвэр усны нөөц чанарын хяналтын тогтолцоо бүрдүүлэх; 13/ Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт болон түүний хилийн ойролцоо газарт цөмийн зэвсэг турших, байрлуулахын эсрэг идэвхтэй үйл ажиллагааг оновчтой арга хэлбэрээр явуулах; 14/ байгаль орчинд халтай нөлөө бүхий аж ахуй эрхлэх явдлыг эрх зүйн болон эдийн засгийн хөшүүргээр хязгаарлах чиглэл баримтлах; 15/ озоныг саармагжуулах үйлчилгээ бүхий хий гаргадаг үйлдвэрлэл явуулахгүй байх, ийм төрлийн бүтээгдэхүүнийг хязгаарлах; 16/ [[байгалийн гамшиг]], гэнэтийн аюулаас сэргийлэх, тэмцэх тогтолцоо бий болгох; 17/ хуурай буюу цөлжсөн бүс нутагт хүн ардынхаа амьдралыг хангах үндэсний уламжлалт технологийг судалж, уур амьсгалын болзошгүй өөрчлөлтийн аливаа тохиолдолд үндэснийхээ амьдрах чадварыг хангах бэлтгэлтэй байх; 18/ Монгол орны амьд биетний бүрдлийн өвөрмөц голомт, шимт мандлын зангилгаа цэгүүдийг дархан газрын сүлжээнд бүрэн хамруулахын хамт тэдгээрийн заримыг нь олон улсын статустай болгож дэлхийн соёлын өвд багтаах арга хэмжээ авах; 19/ Монгол Улсын нутаг дэвсгэрийг олон улсын хамгаалалттай экологийн бүс нутагт хамруулах бодлого явуулах; 20/ байгаль орчныг хамгаалах, нөхөн сэргээх асуудлаар олон улсын гэрээ, хэлэлцээр байгуулах, олон улсын байгууллагууд хандивлагч орнуудтай хамтран экологийн чиглэлийн төслүүд хэрэгжүүлэх замаар тэргүүний технологи оруулах, болзошгүй аливаа аюулаас урьдчилан сэргийлж ямар ч нөхцөлд хохирол багатай даван туулах тогтолцоо бий болгох. [[Ангилал:Экологи|А]] [[Ангилал:Аюулгүй байдал]] 3k7ljdoci2lbjhito9drmftfgeo4rkw 0 37798 873896 762852 2026-10-21T13:52:48Z Avirmed Batsaikhan 53733 873896 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Цахилгааны Жаргалсайхан''' нь [[социализм]]ын үед [[МАХН]]-ын төв хороонд удирдах ажил хийж байсан ба Монгол Улсаас БНХАУ-д бүрэн эрхт элчин сайдаар ажиллаж байсан [[дипломат]] [[Дагвын Цахилгаан]]ы хүү юм. Тэрээр 1990-1996 онд төрийн төв хэвлэл "Ардын эрх" сонины гадаад мэдээллийн албанд сэтгүүлчээр ажиллаж байжээ. Дараа нь "UB post" сонинг байгуулан, 1998 оныг хүртэл эрхлэгчээр нь ажилласан байна. Харин 1998 онд ЮНЕСКО-гийн төсөлд ажилласан аж. 2000 оноос УИХ-ын Тамгын газарт зохион байгуулагчаар ажилд орж 2002 онд тушаал дэвшин УИХ-ын Тамгын газрын зөвлөх, 2007 онд дэд зэргийн түшмэл болжээ. Ц.Жаргалсайхан нь [[УИХ]]-ын Тамгын газрын Гадаад харилцаа, хамтын ажиллагааны хэлтсийн зөвлөхөөр ажиллаж байхдаа [[ОХУ]] ба [[БНХАУ]]-д [[Монгол улсын нууц]]ыг дамжуулан өгсөн гэсэн үндэслэлээр [[эх орноосоо урвагч]] болохыг тогтоон холбогдох хуулийн дагуу шийтгүүлсэн. ==Нууц задруулсан хэргийг шалган тогтоосон нь== Жаргалсайханы хэрэгт Гадаад харилцааны яамны ОХУ-ыг хариуцсан хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга [[Б.Болор]], БНХАУ-ын талыг хариуцсан мэргэжилтэн [[Г.Байгальмаа]] нар бүлэглэн улсын нууцтай холбоотой баримтыг урд хөрш рүү цахим шуудангаар илгээсэн гэдгээр эрүүгийн хэрэг үүсгэн шалгаж эхэлсэн боловч эцэсд нь ганц Ц.Жаргалсайхан ял шийтгүүлж, Б.Болор, Г.Байгальмаа нарт холбогдох хэргийг гэмт хэргийн бүрэлдэхүүнгүй гэж үзэж хэрэгсэхгүй болгожээ. Анх Жаргалсайхан и-мэйлээр улсын нууцад хамаарах чухал бичиг баримтыг хуулбарлан авсан гэдэг үндэслэлээр [[Тагнуулын ерөнхий газар]]т шалгагдаж, уг хэргийг шалгах явцад тун ноцтой баримтууд гарч ирсээр байна. Ц.Жаргалсайхан ганц удаа ч бус нилээд хэдэн удаа Оросуудтай холбоотой ажиллаж байсан нь тогтоогдсон. Тухайлбал: [[УИХ-ын дарга Дэмбэрэл]]ийг ОХУ-д айлчлахаас өмнө тэнд очиж хэлж ярихаар бэлтгэгдсэн зүйл Оросуудын гарт оччихсон байж. Хэдийгээр албан ёсны айлчлалын бүхий л хөтөлбөрийг урьдчилж бэлтгэдэг ч гэсэн энэ удаа бүхий л мэдээлэл Оросуудын гарт яагаад хүрчихэв гэсэн асуудал анхаарал татаж эхэлсэн ба тагнуулынхан яг ямар мэдээллийг хэн өгөв гэсэн асуултын араас хөөцөлдөж эхэлжээ. Шалгалтын явцад УИХ-ын Тамгын газрын Гадаад харилцаа, хамтын ажиллагааны хэлтсийн зөвлөх Ц. Жаргалсайхан Гадаад харилцааны яамны Хөрш орнуудын газрын ажилтан Байгальмаагаас дэлгэрэнгүй мэдээллийг авч, Оросуудад дамжуулсан болохыг тогтоож. Үүнээс гадна түүнийг ашигт малтмалтай холбоотой маш нууц материалуудыг ч гэсэн оросуудад өгчихсөн байж магадгүй гэдэг үндэслэлээр шалгаж эхэлсэн байна. 2010 оны зургадугаар сард улсын нууцыг Гадаад харилцааны яамны ажилтнууд задруулжээ гэх мэдээлэл хэвлэл мэдээллээр цацагдсан. Харин удалгүй улсын нууц задруулсан байж магадгүй ажилтнуудыг ТЕГ-аас шалгаж эхэлсэн билээ. Тагнуулын Ерөнхий газраас хийсэн шалгалтаар төрийн нууц задруулсан хэрэгт Ц.Жаргалсайхан холбогдсон болохыг тогтоож түүнд холбогдох хэргийг 7-р сарын 7-ны өдөр ТЕГ-аас Нийслэлийн прокурорт шилжүүлсэн байна. ==Шүүх хурал== Энэ дагуу Нийслэлийн прокурорын газрын хяналтын прокурор уг хэрэгт хяналт тавин ажиллаж, 2010 оны долдугаар сарын 23-нд хэрэг Чингэлтэй дүүргийн шүүхэд шилжсэн юм. Улсын нууц задруулсан Ц.Жаргалсайханд холбогдох хэргийн шүүх хурал Чингэлтэй дүүргийн шүүхэд болсон. Шүүх хурал 11.15 цагт эхэлж 20.00 цагт дуусав. Шүүхээс Ц.Жаргалсайханд улсын нууц задруулсан гэмт хэрэг үйлдсэнийг нь тогтоож Эрүүгийн хуулийн 79.1 дүгээр зүйл ангиар 17 жилийн хорих ялаар шийтгүүлсэн байна. Шүүх хуралдааныг шүүгч [[Г.Буяннэмэх]] даргалж, улсын яллагчаар [[Е.Сагсай]] оролцжээ. УИХ-ын Тамгын газрын Гадаад харилцаа, хамтын ажиллагааны хэлтсийн зөвлөх Ц.Жаргалсайханы төрийн нууцыг задруулсан хэргийг нууцын зэрэглэлтэй хэмээн үзэж шүүх хуралдааныг хаалттай явуулсан юм. Албаны эх сурвалжийн өгсөн мэдээллээр Ц.Жаргалсайхан нь Гадаад харилцааны яамны хойд, урд хөршийг хариуцсан нарийн бичгийн дарга нараар дамжуулан төрийн өндөрлөгүүдийн ОХУ-д хийсэн айлчлалын талаарх баримт бичгийг авсан. Түүнийгээ БНХАУ-ын тодорхой албан тушаал хашдаг танилууддаа цахим шуудангаар илгээсэн нь нотлогджээ. Хэргийг Тагнуулын ерөнхий газар шалгасан юм. Төрийн нууц задруулсан хэрэгт холбогдсон УИХ-ын гадаад харилцааны хэлтсийн ОХУ-ыг хариуцсан хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга Б.Болор, Гадаад харилцааны яамны ажилтан Г.Байгальмаа нарт холбогдох хэргийг мөрдөн байцаалтын явцад хэрэгсэхгүй болгосон байна. Харин Ц.Жаргалсайханд холбогдох хэргийг Эрүүгийн хуулийн 87 дугаар зүйлд зааснаар яллах дүгнэлт үйлдэж Чингэлтэй дүүргийн шүүхэд шилжүүлсэний дагуу болжээ. ==Сонирхолтой баримтууд== * ГХЯ-ны Хөрш орнуудын газрын хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга Буяндэлгэрийн Болор нь Засгийн хэрэг эрхлэх газрын референт-орчуулагч Н.Буяндэлгэрийн ганц охин юм. Н.Буяндэлгэр нь Улсын Их Хурлын эрхэм гишүүн [[Батжаргалын Батбаяр|Батж.Батбаяртай гэр бүл]] ажээ. * Ц.Жаргалсайхан мөрдөн байцаалтын үед ”Би Улсын нууцтай холбоотой баримт задруулаагүй. Энэ баримтийг нууцын зэрэглэлд ордог гэдгийг мэдэхгүй байсан” хэмээн мэдүүлжээ. * Ц.Жаргалсайхан, Б.Болор, Г.Байгальмаа нарыг Эрүүгийн хуулийн 82 дүгаар зүйл ангид “Төрийн нууцад хамаарах мэдээ, баримт, эд зүйл, обьект, үйл ажиллагааг итгэмжлэгдсэн, хариуцсан албан тушаал, ажил үүргийн хувьд мэдсэн этгээд задруулах нь эх орноосоо урвах, тагнуул хийх гэмт хэргийн шинжгүй бол таван жил хүртэл хорих ял шийтгэнэ” гэж заасны дагуу шалгаж байжээ. * Харин Ц.Жаргалсайханыг Эрүүгийн хуулийн 79.1-д зааснаар "Монгол Улсын иргэн тус улсын тусгаар тогтнол, үндэсний аюулгүй байдал, батлан хамгаалах хүчин чадалд хохирол учруулах зорилгоор гадаад улсын тагнуулын албанд элссэн, төрийн нууцыг гадаад улс, түүний тагнуулын албанд шилжүүлэн өгсөн, Монгол Улсын эсрэг дайсагнасан үйл ажиллагаа явуулдаг гадаад улсын байгууллагатай хамтран ажилласан, дайны байдалд буюу дайн бүхий байдал зарласан үед дайсны талд шилжин орсон бол 16-25 хүртэл хугацаагаар хорих ял шийтгэнэ" зүйлчилэн шийтгэсэн байна. {{DEFAULTSORT:Жаргалсайхан, Цахилгааны}} [[Ангилал:Гэмт хэрэг Монголд]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:20-р зуунд төрсөн]] tn0idvvd3sufbb9t0fj3rf0glz2o7yo 0 38441 873948 780990 2026-10-22T01:42:21Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873948 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Эм бэлэг эрхтний зэрэмдэглэл/хагалбар''' (Female Genital Mutilation or Female Circumcision) гэдэг нь Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллагын тодорхойлсноор бол эм бэлэг эрхтний бэлгийн уруулын зарим хэсгийг эсвэл бүхэлд нь огтлон авах эсвэл бэлгийн уруулд анагаахын бус зорилгоор гэмтэл учруулахыг хэлнэ заажээ. Эм бэлэг эрхтний зэрэмдэглэл (ЭБЭЗ) нь одоогийн байдлаар Сахар болон Зүүн Хойд [[Африк]], [[Ази]] болон Ойрхи Дорнодын 27 орнууд дах угсаатны бүлгүүдэд уламжлалт ёс заншлийн нэгээхэн хэсэгт тооцогдсоор иржээ. Ерөнхийдөө ЭБЭЗ-г ямар ч өвчин намдаагчийн тусламжгүйгээр уламжлалт эх баригч эмэгтэй хутга эсвэл сахлын татуурга ашиглан хийдэг байна. 2013 оны байдлаар дээрх орнуудад охидуудыг 5 нас хүрэхээс нь өмнө үтрээнд нь энэхүү хагалбар ажиллагаа хийдэг байна. Түүх ЭБЭЗ хэрхэн үүссэн талаар олон таамаглалууд байдаг бөгөөд малчин охидыг бэлгийн хүчирхийллээс хамгаалах зорилгоор эсвэл эмэгтэй боолуудын онгон биеийг хадгалах зорилгоор боолын наймаачид хийж эхэлсэн гэж таамагладаг байна. ЭБЭЗ яг хаанаас үүсэлтэй нь тодорхойгүй боловс ихэнх судлаачид эртний [[Судан]], Египетийн соёлын эх нутаг болох Нилийн сав газраас үүсэлтэй гэж үздэг байна. Профессор Ахмаад Ал Сафигийн үзэж буйгаар бол эм бэлэг эрхтний хагалбар ажиллагааг эртний Арабчууд Исламын шашинаас өмнө хийдэг байсан бөгөөд малчин охидыг малаа хариулж явахад нь эрэгтэй хүний халдлагаас хамгаалах зорилгоор хийдэг байсан гэжээ. Судлаач Хуелсманий үзэж буйгаар бол эртний Суданы эзэн хаан (фараон) жижиг бэлэг эрхтэнтэй төржээ. Өөрийн бэлгийн таашаалыг нэмэгдүүлэхийн тулд тэрээр бүх эмэгтэйчүүдийн бэлэг эрхтнийг бариу болгох хагалгааг хийх тушаалыг буулгажээ. Судлаач Жалдесагийн тодорхойлсноор бол ЭБЭЗ-ийн үүсэл нь эртний Сомалийн хатан хаан Аравеелотай холбоотой гэжээ. Домогт өгүүлснээр бол хатан хаан эрэгтэйчүүдийн эрхтнийг огтлох (засах) зуршилтай байсан ба түүний хаанчлал дууссаны дараагаар эрчүүд эмэгтэй хүний бэлэг эрхтэнд хагалбар ажиллагаа хийж хариугаа авдаг болсон гэж өгүүлжээ. ==Эм бэлэг эрхтний хагалбар ажиллагааны (зэрэмдэглэлт) билэгдэл== ===Шашин=== Эм бэлэг эрхтний хагалбар ажиллагаа шашинтай холбоотой эсэх талаархи маргаан одоог хүртэл үргэжилсээр байгаа бөгөөд Лалын шашныг баримтлагчид үүнийг Исламын шашинтай огт холбоогүй гэж үздэг байна. Үүний хамгийн хүчтэй нотолгоо нь бол Исламын шашны ариун судар болох Коранд, эмэгтэй хүнийн бэлэг эрхтний хагалбартай холбоотой ямар ч заалт, өгүүлбэр байхгүй гэдэг байна. Африкийн зарим улсуудад ЭБЭЗ-г шашны ариун ёслол хэмээн одоог хүртэл хийсээр байгаа бөгөөд энэхүү үл ойлголцлыг залруулахын тулд зарим нэг орнууд албан ёсоор ЭБЭЗ-г Исламын шашинтай холбоогүй гэдгийг зарлаж эхэлсэн байна. Жишээлбэл, Египет нь Коран судрыг мэргэжлийн түвшинд хөрвүүлдэг учраас Лалын шашны орнууд дунд ихээр хүндлэгддэг байна. 1997 онд ЭБЭЗ-г Исламын шашинтай холбоогүй гэдгийг албан ёсоор зарлажээ. [[Ангилал:Биеийн өөрчлөлт]] [[Ангилал:Бэлгийн харилцаа ба эрх зүй]] [[Ангилал:Вулва]] [[Ангилал:Гинекологи ба төрөлтийн тусламж]] [[Ангилал:Гэмт хэргийн төрөл]] [[Ангилал:Хөвч таслалт]] [[Ангилал:Хүний эрх]] [[Ангилал:Хүүхдийн эрх]] [[Ангилал:Эмэгтэйчүүдийн эрх]] [[Ангилал:Эмэгтэйчүүдийн хүчирхийллийн эсрэг]] [[Ангилал:Эрүүл мэндийн бодлого]] in8c6mlrsbi176c2s6bxu7n7snwpjox 0 41860 873931 731929 2026-10-22T01:34:20Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 873931 wikitext text/x-wiki Хачиг (Латинаар. Acari, Acarina) нь хөрс, [[ургамал]],, амьтан, хүний биед шимэгчлэн амьдардаг. Олон төрөл байх бөгөөд аалзны аймагт (Латинаар:Arachnida) хамаарагддаг. Овор хэмжээний хувьд дийлэнхи нь 0,1мм - 5мм зарим том нь 2-3 см хүртэл хэмжээтэй байдаг . Хачиг нь 4 хос хөлтэй шавьж бөгөөд ихэнх хачиг бүрхүүлээрээ дамжин амьсгалдаг. Амны эрхтэн нь мэрэх болон сорох байдлаар хөгжсөн. Цусны судасны систем нь муу хөгжсөн төдийгүй зарим төрөл нь зүрхгүй. Хачиг нь хүйсийн ялгаатай. Тэдний хөгжил нь хувьсах шинжтэй. Авгалдай байх үедээ 3 хос хөлтэй, байдаг бол нас бие гүйцэх үедээ 4 хос хөлтэй байна. Хачгийг гурван бүлэгт ангилна. Үүнд:· Хамуу хэлбэрт Шимэгч хэлбэрт Аалзан хэлбэрт Хамуу халбэрт хачиг Хамуу хэлбэрт нь олон төрөл зүйл байх төдийгүй олон хэлбэрт амьдралтай байдаг. Жишээ нь: Хуягт хачиг хөрсөнд, Улаан хачиг хүнсний бүтээгдэхүүнд байхад зарим нь нугалмайн шимэгчид байдаг . Маажуур үүсгэгч хачиг нь хүн амьтны арьсанд шимэгчлэн амьдарах бөгөөд арьсанд өндгөө үлдээж улмаар өндөгнөөс гарах авгалдай нь цааш шимэгчилж эхлэдэг. Ингэснээр арьс ирвэгнэж загатнах, улайх, жижиг гүвдрүү, цэврүү, болон идээт цэврүүнцэр тогтоно. Зөвхөн Микроскопоор л харж болох бичил аалзан хачиг байдаг. Энэ хачиг нь ихэвчлэн жимс жимсгэнэ, төмс, хүнсний ногоонд шигдэж шим шүүсийг сорж амьдардана. Газар тариалангийн үйлдвэрлэлийн салбарт ургац тариаланг химийн бодисоор шүршиж хачигтай тэмцдэг. Улаан хачиг Улаан хачиг нь 3-5 мм хэмжээтэй байх бөгөөд авгалдай нь олон төрлийн амьтанд үүрлэж шимэгчлэн амьдардаг. Амьтанд үүрлэхдээ нэг хоёроороо бус олуулаа шимэгчлэн амьдардаг. Хүн малын биед удаан хугацааны турш шимэгчлэн амьдрахдаа бөөрний үйл ажилагааг нь доголдолд оруулдаг. Хонины хачиг Хонины хачиг нь бусдаасаа биеэр том цус сорогч. Цус сорсон тарган эмэгчин нь 2-3 см урт. Нас бие гүйцсэн хачгийг хувалз гэнэ. Эмэгчин хувалзын нуруу битүү хуягтай байдаг бол Эрэгчин хувалз болон авгалдайны нурууны урд хэсэг л хуягтай байна. . Тайгын хачиг Тайгын хачиг нь хүнд хамгийн их хор хөнөөлтэй. Энэхүү хачиг нь тайгад ихэвчлэн байх бөгөөд манай улсын Дорнодод ихээхэн тархсан байдаг. Харин нохойны хачиг нь Европын орнуудаар өргөн тархсан. Хачиг нь ан амьтан, араатан, жигүүртэн болон гэрийн тэжээвэр амьтад, хүнд наалдан авгалдайгаа үлдээнэ.. Авгалдай нь наалдсан амьтныхаа биед удаан хугацааны турш шимэгчлэн амьдардаг байна. Хачиг нь өвс ургамал, дээр сууж халуун цустай амьтан ирэхийг отон хүлээх бөгөөд хүн амьтан ойртон ирэхэд аьсанд шигдэж авдаг байна. Хачиг нь хурц хатгуураараа хүн малын арьсыг хатгаж шархлуулах бөгөөд шүлс нь шархан дотор нь царцаж хатуулаг гүвдрүүг үүсгэдэг байна. Тиймээс арьсанд шигдэн орсон хачгийг гаргаж авахад хэцүү байдаг. Ланга, Матвеевын судалбар зураг Хаврын эхэн сард ичсэн амьтад ичээнээс гарахтай зэрэгцэн хачиг гарч ирнэ. Хачиг хаврын эхэн сараас эхлээд намрын сүүл сар хүртэл хугацаанд үржих таатай цаг үе нь бөгөөд тэд гол төлөв тайга, тал газар, хатсан өвсөнд нуугдаж байдаг. Тэд өндөр өвсөн дээр гардаггүй, үсэрдэггүй. Нэг газраа удаан тогтохгүй хурдан байрлалаа сольдог. Хүний гэр, орон сууцанд 150 гаруй төрлийн хачиг байгааг тогтоожээ. Орон сууцны хачигийг гурван бүлэгт хуваадаг. Харшил түгээгч хачиг нь байнга гэрт байж байдаг. Гэрийн тоосонцрын хачиг нь пироглифид бүлэгт хамаарагддаг. Түүнээс гадна энэ бүлэгт багтдаг өөр нэгэн хачиг байдаг. Энэ нь агуулах, зоорийн хачиг юм. Энэхүү хачиг нь гэрийн жимс, ногоо, үр тариа, гурил хадгалдаг газар төдийгүй хөрөгчинд хадгаласан зайдсанаас ч илэрч байсан байна. Ийм хачигнууд [[хүнсний ногоо]] жимсээр дамжин түгдэг байна. Хоёр дахь бүлэг нь махчин хачиг. Эдгээр хачиг хачигнуудаар хооллодог. Гурав дахь бүлэг нь тоосонцороор хооллох пироглифын хачиг нь тоосоор дамжин гэрт орно. Гэхдээ тэндээ үржихгүй. Харшилын нөлөө үзүүлэхгүй. Тоосонцрын бичил хачиг нь бүлэг зүйлээсээ хамаараад 0,1- 0,23 мм хэмжээтэй тул нүдэнд харагдахгүй. Тэд хаздаггүй, цус ч сордоггүй байна. Ганцхан харшил өгөх нянг биендээ агуулж байдаг. Тэд гэрийн тоосонцорт байж гэрийн цэвэрлэгээ хийхэд тоосонцортой хамт 10-20 минутын турш дээш бужигнан харшлыг өдөөдөг байна. Гэрийн хачиг дэлхийн өнцөг буланд тархсан бичил биетэн юм. Пироглифид хачиг нь суурин газрын ойр хавьд байх (хараацай, хэрээ) шувууны өндөгнөөс бий болжээ. Дараа нь гэрийн тэжээвэр шувууд болох тахиа, галуунд халдаж өднөөс нь тархан гэрт иржээ. Хачиг ямарч газар нэвтэрч боломжтой бөгөөд хүн өөрөө хачигны амьдрах орчныг бүрдүүлж өгдөг байна. Хачиг нь хүний арьсны хагаар мөн арьсны бичил бактер, мөөгөнцрөөр хооллодог байна. Хүний биеийн арьс нь олон төрлийн хачиг үржих боломжийг олгодог. [[Ангилал:Амьтан]] ez2mlqt8hli363s2wm17b3dmeiucupg 0 44377 873900 869562 2026-10-21T14:56:59Z Ziv 95197 ([[c:GR|GR]]) [[File:Coat of arms of Burkina Faso (1984-2025).svg]] → [[File:Coat of arms of Burkina Faso (1997–2025).svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename in the language versions was not changed ([[c:c:GR]]) 873900 wikitext text/x-wiki {{Short description|Country in West Africa}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Burkina Faso | native_name = {{native name|ff|𞤄𞤵𞤪𞤳𞤭𞤲𞤢 𞤊𞤢𞤧𞤮|italic=no}}<br/> {{native name|mos|Burkĩna Faso |italic=no}} <br/> {{native name|dyu|ߓߎߙߞߌߣߊ ߝߊߛߏ|italic=no}} | common_name = Burkina Faso | image_flag = Flag of Burkina Faso.svg | flag_type = [[Буркина Фасогийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Burkina Faso (1997–2025).svg | symbol_type = [[Буркина Фасогийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = {{native phrase|fr|"Unité–Progrès–Justice"|italics=off}}<br />("Эв нэгдэл–Хөгжил дэвшил–Шударга ёс") | national_anthem = {{nowrap|{{native phrase|fr|"[[Буркина Фасогийн төрийн дуулал|Une Seule Nuit]]" / "Ditanyè"|italics=off|nolink=yes}}<br />("Ганцхан Шөнө" / "Ялалтын Дуулал")}}{{parabr}}{{center|}} | image_map = {{Switcher | [[File:Burkina Faso (orthographic projection).svg|frameless]] | Дэлхийн бөмбөрцөг | [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|upright=1.15|frameless]] | Африкийн газрын зураг }} | map_caption = | image_map2 = | capital = [[Уагадугу]] | coordinates = {{Coord|12|22|N|1|32|W|type:city_region:BF}} | largest_city = capital | official_languages = [[Франц хэл]] |national_languages = {{vunblist|[[Мооре хэл]]|[[Бисса хэл]]|[[Жула хэл]]|[[Фула хэл]]}} | ethnic_groups = {{vunblist |52% [[Моси үндэстэн|Моси]] |8.4% [[Фула үндэстэн|Фула]] |7% [[Гурма]] |4.9% [[Бобо үндэстэн|Бобо]] |4.6% [[Груси үндэстэн|Груси]] |4.5% [[Сенуфо үндэстэн|Сенуфо]] |2.4% [[Лоби үндэстэн|Лоби]] |1.9% [[Туарег үндэстэн|Туарег]] |0.8% [[Дьюла үндэстэн|Дьюла]] }} | ethnic_groups_year = 2010 тоо. | ethnic_groups_ref = <ref name="CIAFactbook2019uv">{{Cite CIA World Factbook|country=Burkina Faso|access-date=22 December 2019}}</ref> | religion = {{vunblist |63.8% [[Ислам]] |26.3% [[Христийн шашин|Христ]] |9.0% [[Африкийн уламжлалт шашинууд|Уламжлалт итгэл]] |0.9% [[Буркина Фасо дахь шашин шүтлэг|Бусад]] / [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]] }} | religion_year = 2019 тооллого | religion_ref = <ref name=":1" /> | demonym = Буркина Фасочууд | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[бүгд найрамдах улс]] ([[цэргийн хунт]])<ref>{{cite news |last1=Ndiaga |first1=Thiam |last2=Mimault |first2=Anne |title=Burkina Faso soldiers announce overthrow of military government |url=https://www.reuters.com/world/africa/heavy-gunfire-heard-burkina-faso-capital-reuters-witnesses-2022-09-30/ |access-date=1 October 2022 |date=30 September 2022 |location=[[Ouagadougou]] |quote=Traore appeared on television surrounded by soldiers and announced the government was dissolved, the constitution suspended and the borders closed.}}</ref><ref>https://www.thomassankara.net/appolinaire-jean-kyelem-de-tembela-jai-toujours-voulu-faire-un-livre-sur-la-revolution/</ref><ref>https://www.theafricareport.com/253271/burkina-faso-apollinaire-kyelem-de-tambela-captain-traores-surprise-prime-minister/</ref> | leader_title1 = [[Буркина Фасогийн төрийн тэргүүний жагсаалт|Түр ерөнхийлөгч]] ба [[Хамгаалах, сэргээх эх оронч хөдөлгөөн|ХСЭОХ-ий дарга]] | leader_name1 = [[Ибрахим Траоре]] | leader_title2 = [[Буркина Фасогийн ерөнхий сайдын жагсаалт|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Аполлинер Йоахим Кьелем де Тамбела]] | legislature = [[Буркина Фасогийн Үндэсний Хурал|Шилжилтийн Хууль Тогтоох Хурал]] | sovereignty_type = [[Буркина Фасогийн түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Бүгд Найрамдах Дээд Вольта Улс]]ын тунхагласан | established_date1 = 12 сарын 11, 1958 | established_event2 = Францаас тусгаар тогтносон | established_date2 = 8 сарын 5, 1960 | established_event3 = [[1966 оны Дээд Вольтийн төрийн эргэлт]] | established_date3 = 1 сарын 3, 1966 | established_event4 = [[2014 оны Буркина Фасогийн бослого]] | established_date4 = 2014 оны 10 сарын 28 - 11 сарын 3 | established_event5 = [[2022 оны 1 сарын Буркина Фасогийн төрийн эргэлт| 2022 оны 1 сарын төрийн эргэлт]] | established_date5 = 1 сарын 23–24, 2022 | established_event6 = [[2022 оны 9 сарын Буркина Фасогийн төрийн эргэлт| 2022 оны 9 сарын төрийн эргэлт]] | established_date6 = 9 сарын 30, 2022 | area_km2 = 274,200 | area_rank = 74 | area_sq_mi = 105,869 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.146% | population_estimate = 22,489,126<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Burkina Faso|access-date=22 June 2023|year=2023}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 60 | population_density_km2 = 64 | population_density_sq_mi = 163,63 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | GDP_PPP = $58.8 &nbsp;тэрбум | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 114 | GDP_PPP_per_capita = $2,656<ref name="imf.org">{{Cite web | url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=88&pr.y=8&sy=2019&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=748&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= | title=Report for Selected Countries and Subjects}}</ref> | GDP_PPP_per_capita_rank = 171 | GDP_nominal = $18.2 &nbsp;тэрбум | GDP_nominal_rank = 124 | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_per_capita = $825 <ref name="GDP IMF">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPDPC,&sy=2021&ey=2021&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, October 2021 |date=October 2021 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=10 January 2022}}</ref> | GDP_nominal_per_capita_rank = 180 | Gini = 38.9 <!-- number only --> | Gini_year = 2020 | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> steady | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|title=Distribution of family income – Gini index|work=The World Factbook|publisher=CIA|access-date=1 September 2009|archive-date=13 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613005439/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.449 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = decrease <!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=30 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 184 | currency = [[Баруун Африкийн франк]]<ref name="auto4">CFA Franc BCEAO. Codes: XOF / 952 [http://www.currency-iso.org/dam/downloads/table_a1.xml ISO 4217 currency names and code elements] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407090907/http://www.currency-iso.org/dam/downloads/table_a1.xml|date=7 April 2014 }}. ISO.</ref> | currency_code = XOF | utc_offset = | time_zone = [[UTC%2B00:00]] | date_format = өө/сс/жжжж | drives_on = баруун | calling_code = [[+226]] | iso3166code = BF | cctld = [[.bf]] | footnotes = | today = }} Африкийн баруун хэсэгт оршдог '''Буркина Фасо''' улсыг 1984 оны VIII сар хүртэл Дээд Вольта гэж нэрлэдэг байв. Тус улс [[Мали]], [[Нигер]], [[Бенин]], Того, [[Гана]], [[Кот-д'Ивуар]] улстай хиллэдэг. "Буркина" гэдэг үг нь моро үндэстний хэлэнд "шударга хүн" гэсэн утгатай бөгөөд "фасо" гэдэг нь диула үндэстний хэлэнд "улс орон" гэсэн үг ажээ. Газар нутаг нь- 274 200 км², хүн ам нь -20,8 сая (2020 оны хүн амын тооллогоор). Нийслэл- [[Уагадугу]] хот. Тус улсын газар нутаг нь д.т.д. 500 м хүртэл өндөр ухаа толгодорхог. Өмнөд хэсэгтээ 750 м хүртэл өндөр уулстай. Экваторын муссоны уур амьсгалтай. Хар Вольт, цагаан Вольт хэмээх хоёр том голтой. Саванны ургамалтай. Буркина Фасо дэлхийн хамгийн буурай хөгжилтэй орны нэг юм. Эдийн засгийн үндэс нь хөдөө аж ахуй бөгөөд хүн амын 90 хувь нь хөдөө нутагт амьдардаг.7.5 сая малтай. Аж үйлдвэр маш сул хөгжсөн. Байгалийн баялаг, түүний дотор алт, зэс, цагаан тугалга, боксит, диц, марганцын нөөц ихтэй боловч тус орны нутаг дэвсгэрийн ихэнх хэсэгт бүрэн хайгуул хийгдээгүй, ашигт малтмал олборлож эхлэх шатандаа байгаа ажээ. Гадагшаа мах, махан бүтээгдэхүүн гаргадаг. Моси, фульбе, бобо зэрэг ястантай. Албан ёсны хэл нь [[Франц хэл|франц]]. Дээд Вольтийг XIX зууны сүүлчээр Францын колоничлогчид булаан эзэлж, Баруун Африк дахь өөрийн колони болгожээ. 1960 оны 8-р сарын 5-нд тусгаар тогтнолоо тунхагласан байна. Дараа нь хэд хэдэн удаа төрийн эргэлт гарсан ч улс орноо өөд нь татаж чадаагүй байна. 2022 оны 9-р сарын 30-нд Буркина Фасо-д ээлжит цэргийн эргэлт болсон. Түр Ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэж байсан Дамиба 2022 оны 1-р сард болсон цэргийн эргэлтээр эрх мэдлээ мөн алдсан байна. Энэхүү эргэлтийн үеэр оросын талыг дэмжсэн жагсаалт болж байжээ. Мөнгөний нэгж нь африкийн франк. Буркина Фасо Монгол улстай 1985 оны 10-р сарын 25-нд дипломат харилцаа тогтоожээ. == Тэмдэглэл == {{Reflist}} {{Африк}} {{Хөтлөгч мөр Африкийн Холбоо}} {{OIC}} [[Ангилал:Буркина Фасо| ]] [[Ангилал:Африкийн орон]] [[Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 7vfvf9v9lslgigky7j1lknj8prdy1rr 0 45218 873986 861397 2026-10-22T06:26:48Z Avirmed Batsaikhan 53733 873986 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын үндэслэгч}} {{Инфобокс хаан | name = Эрдэнэбаатар | title = [[Хунтайж]] | image = | caption = | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хунтайж]] | reign = 1634–1653 | coronation = | full name = | predecessor = | successor = [[Сэнгэ хунтайж]] | queen = | spouse = | spouse-type = | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | father = [[Хархул]] | mother = | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date = | birth_place = | death_date = 1653 | death_place = | date of burial = | place of burial = |}} '''Хотогчин''' цол '''Эрдэнэбаатар хунтайж''' (1587-1653) нь [[Цорос]] овогтны тэргүүн, [[Зүүнгарын хаант улс]]ыг үндэслэгч бөгөөд урьд Дай гүш Төрбайхын жигүүр болж [[Халх]]ын [[Цогт хунтайж]]ийг дарахад тэргүүлэн оролцжээ. Энэ гавьяаг үнэлж Төрбайх нь өөрөө Гүш хан болсныхоо дараа Ойрадын Эрдэнэ тайшид Баатар хунтайж цол хүртээж, охиноо өгчээ. [[Хар Хул тайш|Хар Хул тайшийн]] хүү, Ойрадын Тайшийн тушаалд дэвшиж эцгийнхээ үйл хэргийг үргэлжлүүлэн 1635 он орчим Ойрадын нэгдсэн Зүүнгарын жигүүрийг байгуулжээ. Эрдэнэ тайш хэмээгдэж явжээ. Цорос овогтны тэргүүн Эрдэнэбаатар хунтайж 1640 оны 8-р сарын эхээр Халх, Ойрадын ноёдын чуулганыг санаачлагчдын нэг байв. Энэ чуулганыг Халхын Засагт хан тэргүүлж Халх, Ойрадаас 28 ноён оролцсоны дотор Эрдэнэ бишрэлт засагт хаан [[Субадай засагт хан|Субадай]], Очирай түшээт хаан [[Гомбодорж Түшээт хан|Гомбодорж]], Сэцэн хан ноёдын төлөөлөл, Ойрадын Эрдэнэбаатар хунтайж, Хөндлөн Убаши, Хөх нуур, Ижил мөрний Торгуудын төлөөлөгч, Халх Ойрадын шашны зүтгэлтнүүд оролцсон ажээ. Чуулганд Ойрадыг тэргүүлэн Гүш хан оролцож чадаагүйн учир нь тэрбээр Хималайд түвшитгэх дайн хийж явав. Энэ чуулганаар "[[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз|Их цааз]]” хэмээх 120 зүйл бүхий хуулийг батлажээ. Их цаазын гол үзэл санаа нь, Цогтыг дарсны тул түүний албатыг хуваах Алтайн өвөр, Хөх нуур тийш Ойрад тэлэх, монголчууд хамтын цаазтай байх асуудал байв. Мөн Манж, Орос гүрний зүгээс эзлэн түрэмгийлэх аюул занал нүүрлэж байгаа нөхцөлд, түүний эсрэг тэмцэх явдал бол хүн амын нийт давхрааны үүрэг хариуцлага болгох, Бурханы Шарын шашныг улсын шашин болгон хуульчилж, шашны нөлөөн дор Монгол үндэстний эв нэгдлийг бэхжүүлэх, том ноёдын хоорондын зөрчил сөргөлдөөнийг зогсоож хүчээ нэгтгэх зэрэг гол асуудлуудыг хуульчлан өгчээ. Эрдэнэбаатар хунтайж [[Зая бандид Намхайжамц|Зая бандид Намхайжамцын]] дэмжлэгээр ойрадад шашин дэлгэрүүлж хэд хэдэн сүм хийд шинээр байгуулжээ. Тэдгээр сүм хийдүүдийн ойролцоо хан, ноёдын өргөө ордон байрлаж, суурин газрууд бий болж харийн худалдаачид ирж, худалдаа наймаа хийх болов. Мөн суурин газруудын ойролцоо газар хагалан тариа тарьж, үүндээ Дундад Ази зэрэг суурин орноос олзлогдогсдыг ажиллуулж байжээ. Түүний баримталж байсан гол бодлого дотоод байдлаа бэхжүүлэхийн тулд хөрш орнуудтай тухайлбал, Opoc, Казах, Монголын Алтан хантай найрсаг харилцаж холбоо харилцаагаа бэхжүүлэх явдал байв. Ойрадын анхны хунтайж нь Гүүшийн Хөхнуурын аян дайнд оролцсоноор Зүүнгар аймгийн ахлагч Эрдэнэбаатар хунтайж гэгдэв. Түүний хатан нь Гүүш хааны охин, тэдний дундаас гарсан хүүхдүүд нь Эрдэнэбаатар хунтайжийг өөд болсны дараа түүнийг залгамжлан Зүүнгарын ахлагч болсон [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]], [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт]] нар байсан юм. Эрдэнэбаатар хунтайжийн эрх барьж байх хугацаанд Оросын хаант улс руу 33 удаа элч илгээж байсан баттай баримт Орос улсын архивт байдаг бөгөөд 19-өөс багагүй нь түүний өөрийнх нь илгээсэн элч байжээ. Тэрбээр элч илгээж хот байгуулахад зориулж мужаан, дархан, чулуучин зэргийн мэргэжлийн хүмүүс ирүүлэх болон үржлийн зориулалтаар гахай, тахиа, хүнсний зориулалтаар агталсан гахай зэргийг удаа дараа захиалан авч байжээ. Орос улсын элч нар Ойрадад яваад буцаж ирэхдээ хунтайж Ховогсайрт 3 тоосгон хот байгуулсан гэж мэдээлж байв. Баатар хунтайжийн нас барсан 1653/1663 он нь түүхэнд зөрүүтэй тэмдэглэгджээ. ==Гэр бүл== * Эцэг: [[Хар Хул тайш]] === Хатад: === * Киргизийн '''Дара Балж хатан'''. Цэцэн тайж, Зодов баатар нарыг төрүүлсэн. * Торгуудын [[Шүхэр дайчин|Шүхэр дайчины]] охин [[Юм Агас|Юм-агас]]: [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] төрүүлсэн. * Хошуудын [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин [[Аминдара]]: [[Галдан бошигт хаан|Галданыг]] төрүүлсэн. ===Хөвгүүд=== * Цэцэн тайж * Зодов баатар * Бандир * Ончон * [[Сэнгэ хунтайж]] * [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт]] * Бум тайж * Доржжав * Пунцагдаш [[Ангилал:16-р эсвэл 17-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1653 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Хан]] [[Ангилал:Цорос]] [[Ангилал:Зүүнгарын хунтайж]] mdow8b8h1fc8ha7i9zg4c0krlmrkvug 0 45671 873917 836749 2026-10-22T01:27:37Z Эрдэнийн тобчи 108163 873917 wikitext text/x-wiki '''Кошигая''' ({{lang-ja|越谷市}}, Кошигая-ши) нь [[Япон]] улсын [[Сайтама (аймаг)|Сайтама мужийн]] зүүн өмнөд хэсэгт орших [[хот]] юм. Токио хотын төвөөс хойд зүгт ойролцоогоор 25 км зайд байрладаг бөгөөд нийслэлийн ойролцоох орон сууц, худалдаа, үйлчилгээний төв болон хөгжсөн. 2026 оны 10 дугаар сарын 1-ний байдлаар 341,059 хүн амтай байв.<ref>{{cite web |title=人口と世帯数(令和8年) |url=https://www.city.koshigaya.saitama.jp/kurashi_shisei/shisei/data/jinko_setai/jinko_setai_.html |publisher=越谷市 |language=ja |access-date=2026-10-22}}</ref> <gallery widths="160px" heights="120px"> Flag_of_Koshigaya,_Saitama.svg|Бэлгэ тэмдэг Koshigaya_LakeTown_Pond_1.JPG|Кошигая Лэйктаун орчмын цөөрөм Koshigaya_in_Saitama_Prefecture_Ja.svg|Сайтама муж дахь байршил </gallery> == Газар зүй == Кошигая хот нь Японы Хоншю арал дахь [[Канто муж|Канто бүсийн]] Сайтама мужийн зүүн өмнөд хэсэгт байрладаг. Хотын нутаг дэвсгэр нь ерөнхийдөө тэгш тал бөгөөд хэд хэдэн гол, суваг, усалгааны шуудуугаар хэрчигдсэн байдаг. [[Нака гол]], Мотоаракава болон Фурутони голын сав газрын нам дор газар нь хотын байгалийн тогтоц, газар ашиглалтад нөлөөлжээ. Хотын нутаг дэвсгэр ойролцоогоор 60.24 км² бөгөөд Токио хоттой ойр байрладаг нь хүн ам, худалдаа, тээврийн хөгжилд чухал нөлөө үзүүлсэн. Хотын зарим хэсэгт орон сууцны хороолол, худалдааны төвүүд төвлөрсөн бол захын хэсгүүдэд тариалангийн талбай, ногоон байгууламж үлджээ.<ref>{{cite web |title=市の概要 |url=https://www.city.koshigaya.saitama.jp/citypromotion/oshiete/gaiyo/ |publisher=越谷市 |language=ja |access-date=2026-10-22}}</ref> == Түүх == Кошигая орчмын нутаг нь эрт үеэс хүн амьдарч байсан бүс нутаг юм. Хотын нутаг дэвсгэрт эртний булш, сүм хийд, түүхэн дурсгалт газрууд байдаг. [[Эдогийн үе]]д одоогийн Кошигая хотын нутаг дэвсгэрээр [[Никко зам]] дайран өнгөрч байв. Кошигая өртөө нь Эдо хотыг Никко болон бусад бүс нутагтай холбосон замын дагуух суурин газрын нэг болж, худалдаа, тээврийн чухал төв болон хөгжжээ. 1954 оны 11 дүгээр сарын 3-нд Кошигая, Оосава зэрэг хоёр суурин болон найман тосгоныг нэгтгэснээр Кошигая хотхон байгуулагдав. 1958 оны 11 дүгээр сарын 3-нд хотын статустай болж, Кошигая хот болон өөрчлөгджээ.<ref>{{cite web |title=市の概要 |url=https://www.city.koshigaya.saitama.jp/citypromotion/oshiete/gaiyo/ |publisher=越谷市 |language=ja |access-date=2026-10-22}}</ref> 1960-аад оноос төмөр замын тээврийн хүртээмж сайжирч, Токио руу зорчиж ажиллах боломж нэмэгдсэнээр хүн ам эрчимтэй өсөв. 1996 онд хүн ам 300,000-д хүрсэн бөгөөд хотын орон сууц, худалдаа, нийтийн үйлчилгээний дэд бүтэц өргөжин хөгжсөн байна. 2015 оны 4 дүгээр сард Кошигая нь Японы захиргааны ангиллаар цөм хотын статустай болжээ. == Хүн ам == Кошигая хотын хүн ам XX зууны хоёрдугаар хагасаас эхлэн эрчимтэй өссөн. Үүнд Токио хоттой холбогдох төмөр замын сүлжээ, орон сууцны хорооллын хөгжил, худалдаа, үйлчилгээний төвүүдийн нэмэгдэл голлон нөлөөлжээ. 2010 оны хүн амын тооллогоор хот 325,074 оршин суугчтай байсан. Харин Кошигая хотын албан ёсны статистикийн мэдээллээр 2026 оны 10 дугаар сарын 1-ний байдлаар хүн ам 341,059, өрхийн тоо 166,413 байв.<ref>{{cite web |title=人口と世帯数(令和8年) |url=https://www.city.koshigaya.saitama.jp/kurashi_shisei/shisei/data/jinko_setai/jinko_setai_.html |publisher=越谷市 |language=ja |access-date=2026-10-22}}</ref> == Эдийн засаг == Кошигая хотын эдийн засагт худалдаа, үйлчилгээ, тээвэр, жижиглэнгийн худалдааны салбар чухал байр суурь эзэлдэг. Токио хоттой ойр оршдог, төмөр зам болон авто замын сүлжээ сайн хөгжсөн нь хотын эдийн засгийн өсөлтөд нөлөөлжээ. Хотын томоохон худалдаа, үйлчилгээний төвүүдийн нэг нь [[Кошигая Лэйктаун]] юм. Тус бүсэд худалдааны төв, зоогийн газар, амралт зугаалгын байгууламж, орон сууцны хороолол зэрэг хөгжсөн бөгөөд хотын аялал жуулчлал, худалдааны үйл ажиллагаанд чухал үүрэгтэй. Хотын захын зарим хэсэгт газар тариалан эрхэлдэг бөгөөд уламжлалт хөдөө аж ахуй, орчин үеийн хотын эдийн засаг зэрэгцэн оршдог. == Тээвэр == Кошигая хот нь төмөр зам болон авто замын сүлжээгээр Токио хот, Сайтама мужийн бусад хотуудтай холбогддог. [[Тобу төмөр зам]]ын Исэсаки шугам буюу Токио Скайтри шугам нь хотын хойд–өмнөд чиглэлийн тээврийн гол шугам юм. [[JR Зүүн Япон]] компанийн Мусашино шугам нь хотын зүүн–баруун чиглэлийн тээврийн холболтыг хангадаг. Японы улсын 4 дүгээр зам болон бусад гол замууд нь хот хоорондын авто тээвэрт чухал үүрэгтэй. Төмөр замын сүлжээний ачаар Кошигаягаас Токио руу ажил, сургууль болон худалдааны зорилгоор зорчих боломжтой. Энэ нь хотыг Токио хотын бүсийн орон сууцны чухал төвүүдийн нэг болоход нөлөөлсөн. == Соёл, аялал жуулчлал == Кошигая хот нь байгалийн усан орчин, түүхэн дурсгал, худалдаа, амралт зугаалгын байгууламжаараа онцлогтой. Олон гол, усалгааны суваг бүхий газар нутгийн онцлогоос шалтгаалан тус хотыг уламжлал ёсоор “усны хот Кошигая” хэмээн нэрлэх нь бий. Хотын түүхэн дурсгалт газруудад Эдогийн үеийн Никко замын өртөөний түүхтэй холбоотой газар, уламжлалт сүм хийд болон нутгийн ардын зан үйл багтдаг. Зарим бүс нутагт ардын бүжиг, улирлын баяр, уламжлалт ёслолууд үе дамжин хадгалагдан иржээ. Кошигая Лэйктаун орчим нь худалдаа, зугаа цэнгэл, амралтын зориулалттай байгууламжуудаараа алдартай. Тус бүс нь оршин суугчид болон зочдын амралт, худалдааны чухал төв болсон. == Засаг захиргаа == Кошигая хот нь Сайтама мужийн харьяанд байдаг хотын захиргааны нэгж юм. Хотын захиргаа нь орон нутгийн нийтийн үйлчилгээ, боловсрол, нийгмийн халамж, хот төлөвлөлт, байгаль орчны хамгаалалт болон гамшгаас урьдчилан сэргийлэх ажлыг хариуцдаг. == Мөн үзэх == [[Сайтама (аймаг)|Сайтама муж]] [[Токио]] [[Кошигая Лэйктаун]] [[Канто муж]] == Эшлэл == <references /> [[Хэрэглэгч:Эрдэнийн тобчи|Эрдэнийн тобчи]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Эрдэнийн тобчи|яриа]]) 4a2z2sfh3u43bl3gc8lhq8mb0b0mfxh 873977 873917 2026-10-22T02:03:50Z Zorigt 49 873977 wikitext text/x-wiki '''Кошигая''' ({{langx|ja|越谷市}}, Кошигая-ши) нь [[Япон]] улсын [[Сайтама (аймаг)|Сайтама мужийн]] зүүн өмнөд хэсэгт орших [[хот]] юм. Токио хотын төвөөс хойд зүгт ойролцоогоор 25 км зайд байрладаг бөгөөд нийслэлийн ойролцоох орон сууц, худалдаа, үйлчилгээний төв болон хөгжсөн. 2026 оны 10 дугаар сарын 1-ний байдлаар 341,059 хүн амтай байв.<ref>{{cite web |title=人口と世帯数(令和8年) |url=https://www.city.koshigaya.saitama.jp/kurashi_shisei/shisei/data/jinko_setai/jinko_setai_.html |publisher=越谷市 |language=ja |access-date=2026-10-22}}</ref> <gallery widths="160px" heights="120px"> Flag_of_Koshigaya,_Saitama.svg|Бэлгэ тэмдэг Koshigaya_LakeTown_Pond_1.JPG|Кошигая Лэйктаун орчмын цөөрөм Koshigaya_in_Saitama_Prefecture_Ja.svg|Сайтама муж дахь байршил </gallery> == Газар зүй == Кошигая хот нь Японы Хоншю арал дахь [[Канто муж|Канто бүсийн]] Сайтама мужийн зүүн өмнөд хэсэгт байрладаг. Хотын нутаг дэвсгэр нь ерөнхийдөө тэгш тал бөгөөд хэд хэдэн гол, суваг, усалгааны шуудуугаар хэрчигдсэн байдаг. [[Нака гол]], Мотоаракава болон Фурутони голын сав газрын нам дор газар нь хотын байгалийн тогтоц, газар ашиглалтад нөлөөлжээ. Хотын нутаг дэвсгэр ойролцоогоор 60.24 км² бөгөөд Токио хоттой ойр байрладаг нь хүн ам, худалдаа, тээврийн хөгжилд чухал нөлөө үзүүлсэн. Хотын зарим хэсэгт орон сууцны хороолол, худалдааны төвүүд төвлөрсөн бол захын хэсгүүдэд тариалангийн талбай, ногоон байгууламж үлджээ.<ref>{{cite web |title=市の概要 |url=https://www.city.koshigaya.saitama.jp/citypromotion/oshiete/gaiyo/ |publisher=越谷市 |language=ja |access-date=2026-10-22}}</ref> == Түүх == Кошигая орчмын нутаг нь эрт үеэс хүн амьдарч байсан бүс нутаг юм. Хотын нутаг дэвсгэрт эртний булш, сүм хийд, түүхэн дурсгалт газрууд байдаг. [[Эдогийн үе]]д одоогийн Кошигая хотын нутаг дэвсгэрээр [[Никко зам]] дайран өнгөрч байв. Кошигая өртөө нь Эдо хотыг Никко болон бусад бүс нутагтай холбосон замын дагуух суурин газрын нэг болж, худалдаа, тээврийн чухал төв болон хөгжжээ. 1954 оны 11 дүгээр сарын 3-нд Кошигая, Оосава зэрэг хоёр суурин болон найман тосгоныг нэгтгэснээр Кошигая хотхон байгуулагдав. 1958 оны 11 дүгээр сарын 3-нд хотын статустай болж, Кошигая хот болон өөрчлөгджээ.<ref>{{cite web |title=市の概要 |url=https://www.city.koshigaya.saitama.jp/citypromotion/oshiete/gaiyo/ |publisher=越谷市 |language=ja |access-date=2026-10-22}}</ref> 1960-аад оноос төмөр замын тээврийн хүртээмж сайжирч, Токио руу зорчиж ажиллах боломж нэмэгдсэнээр хүн ам эрчимтэй өсөв. 1996 онд хүн ам 300,000-д хүрсэн бөгөөд хотын орон сууц, худалдаа, нийтийн үйлчилгээний дэд бүтэц өргөжин хөгжсөн байна. 2015 оны 4 дүгээр сард Кошигая нь Японы захиргааны ангиллаар цөм хотын статустай болжээ. == Хүн ам == Кошигая хотын хүн ам XX зууны хоёрдугаар хагасаас эхлэн эрчимтэй өссөн. Үүнд Токио хоттой холбогдох төмөр замын сүлжээ, орон сууцны хорооллын хөгжил, худалдаа, үйлчилгээний төвүүдийн нэмэгдэл голлон нөлөөлжээ. 2010 оны хүн амын тооллогоор хот 325,074 оршин суугчтай байсан. Харин Кошигая хотын албан ёсны статистикийн мэдээллээр 2026 оны 10 дугаар сарын 1-ний байдлаар хүн ам 341,059, өрхийн тоо 166,413 байв.<ref>{{cite web |title=人口と世帯数(令和8年) |url=https://www.city.koshigaya.saitama.jp/kurashi_shisei/shisei/data/jinko_setai/jinko_setai_.html |publisher=越谷市 |language=ja |access-date=2026-10-22}}</ref> == Эдийн засаг == Кошигая хотын эдийн засагт худалдаа, үйлчилгээ, тээвэр, жижиглэнгийн худалдааны салбар чухал байр суурь эзэлдэг. Токио хоттой ойр оршдог, төмөр зам болон авто замын сүлжээ сайн хөгжсөн нь хотын эдийн засгийн өсөлтөд нөлөөлжээ. Хотын томоохон худалдаа, үйлчилгээний төвүүдийн нэг нь [[Кошигая Лэйктаун]] юм. Тус бүсэд худалдааны төв, зоогийн газар, амралт зугаалгын байгууламж, орон сууцны хороолол зэрэг хөгжсөн бөгөөд хотын аялал жуулчлал, худалдааны үйл ажиллагаанд чухал үүрэгтэй. Хотын захын зарим хэсэгт газар тариалан эрхэлдэг бөгөөд уламжлалт хөдөө аж ахуй, орчин үеийн хотын эдийн засаг зэрэгцэн оршдог. == Тээвэр == Кошигая хот нь төмөр зам болон авто замын сүлжээгээр Токио хот, Сайтама мужийн бусад хотуудтай холбогддог. [[Тобу төмөр зам]]ын Исэсаки шугам буюу Токио Скайтри шугам нь хотын хойд–өмнөд чиглэлийн тээврийн гол шугам юм. [[JR Зүүн Япон]] компанийн Мусашино шугам нь хотын зүүн–баруун чиглэлийн тээврийн холболтыг хангадаг. Японы улсын 4 дүгээр зам болон бусад гол замууд нь хот хоорондын авто тээвэрт чухал үүрэгтэй. Төмөр замын сүлжээний ачаар Кошигаягаас Токио руу ажил, сургууль болон худалдааны зорилгоор зорчих боломжтой. Энэ нь хотыг Токио хотын бүсийн орон сууцны чухал төвүүдийн нэг болоход нөлөөлсөн. == Соёл, аялал жуулчлал == Кошигая хот нь байгалийн усан орчин, түүхэн дурсгал, худалдаа, амралт зугаалгын байгууламжаараа онцлогтой. Олон гол, усалгааны суваг бүхий газар нутгийн онцлогоос шалтгаалан тус хотыг уламжлал ёсоор “усны хот Кошигая” хэмээн нэрлэх нь бий. Хотын түүхэн дурсгалт газруудад Эдогийн үеийн Никко замын өртөөний түүхтэй холбоотой газар, уламжлалт сүм хийд болон нутгийн ардын зан үйл багтдаг. Зарим бүс нутагт ардын бүжиг, улирлын баяр, уламжлалт ёслолууд үе дамжин хадгалагдан иржээ. Кошигая Лэйктаун орчим нь худалдаа, зугаа цэнгэл, амралтын зориулалттай байгууламжуудаараа алдартай. Тус бүс нь оршин суугчид болон зочдын амралт, худалдааны чухал төв болсон. == Засаг захиргаа == Кошигая хот нь Сайтама мужийн харьяанд байдаг хотын захиргааны нэгж юм. Хотын захиргаа нь орон нутгийн нийтийн үйлчилгээ, боловсрол, нийгмийн халамж, хот төлөвлөлт, байгаль орчны хамгаалалт болон гамшгаас урьдчилан сэргийлэх ажлыг хариуцдаг. == Мөн үзэх == *[[Сайтама (аймаг)|Сайтама муж]] *[[Токио]] *[[Кошигая Лэйктаун]] *[[Канто муж]] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Японы хот]] 4o9a1l2932nl1tj1n5dpau01no2yokz 0 45848 873962 761641 2026-10-22T01:46:53Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 873962 wikitext text/x-wiki [[Зураг:BirdVisualPigmentAbsorbance.svg|thumb|Шувууны нүдний дөрвөн өнгөний конусан эсний бүтэц <ref name=hart>Харьцангуй физилиогийн сэтгүүл A186 (7-8): 681-694.</ref>]] '''Тетрохромат''' гэдэг нь дөрвөн өөр төрлийн сувгаар өнгөний мэдээллийг тархинд дамжуулдаг буюу дөрвөн өөр өнгийн конусан эсний бүтэцтэй нүдний бүтэц юм. Ийм бүтэцтэй организмуудыг тетрохромат гэдэг. Хэд хэдэн зүйлийн шувууд, [[загас]], [[Шавж|шавьж]], хоёр нутагтанд тетрохромат харааны хөгжил бий. Олон сая жилийн өмнө сүүн тэжээлтнүүдэд тетрохромат харааны бүтэц байсан боловч генетикийн хувьслын явцад энэ нь алдагдаж бараг бүх сүүн тэжээлтнүүд 2 конусан эсний хараатай буюу юмыг зөвхөн хар цагаанаар хардаг болжээ. ==Хүнд үлдсэн тетрохроматын судалгаа== [[Зураг:Modern_Color_Vision_Model.svg|thumb|330px|Хүний тархинд 3 өнгөний конусан эсний бүтцээр өнгөний мэдээлэл дамжих бүтэц]] Хүний нүд нь зөвхөн 3 конусан эсний хараатай буюу тетрохроматын хажууд хязгаарлагдмал өнгө мэдрэх хараатай байдаг. Харин сүүлийн үед өргөжисөн генетикийн судалгаагаар нийт эмэгтэйчүүдийн 2-3%-д эртний гений хөгжлөөр тетрохромат харааны хөгжил үлдсэнг тогтоожээ. Гэхдээ бүх 4 конуст эсийн хараатай эмэгтэйчүүд олон өнгийг харж чаддаггүй нь Колумбын их сургуулын генетикч Др.Жей Нитзийн судалгаагаар тогтоогджээ. Тэрээр тетрохромат 25 эмэгтэй дээр яг нарийн өнгөнүүд таниулах шалгуурууд явуулхад зөвхөн нэг эмэгтэй шалгуурыг амжилттай давж эрдэмтэн бодитой тетрохромат хараатай хүнийг олжээ. Тетрохромат эсний хөгжилтэй хүн нь тодорхой хэлбэрийн дасгалууд хийж байж харааны эсний тархинд өнгө дамжуулах мэдрэхүйг сэргээж болно гэж судлаачид үзэж байна. Эрэгтэй хүнд генетикийн хөгжлөөр тетрохромат хараа огт байдаггүй. <ref>{{citation |last=Didymus |first=JohnThomas |title=Эрдэмтэд 99 сая өнгийг ялгаж чаддаг эмэгтэйг оллоо|journal=Digital Journal |date=Jun 19, 2012 |url=http://www.digitaljournal.com/article/326976 }}</ref> Зарим цөөн бүлэг хүмүүс өнгө ялгах чадваргүй байдаг буюу нүдний хараа нь 2 конусан эсний бүтэцтэй байдаг. ==Бичлэг== * [https://www.youtube.com/watch?v=rqDCv1Wg0Tw Супер хараатай эмэгтэй, Эй Би Си мэдээ 2014] * [https://www.youtube.com/watch?v=D9Eamc4JV9A Тетрохромат эмэгтэйг генетикч Др.Нейтз илрүүлсэн нь] ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Өнгө]] [[Ангилал:Хараа]] 6phubynhdi4tz9mbg7vlrvtyt8ziroj 0 46215 873970 831110 2026-10-22T01:49:36Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873970 wikitext text/x-wiki '''Мэдээллийн систем''' бол биднийг хүрээлэн буй системүүдийн нэг төрөл бөгөөд түүний бусад системүүдээс ялгарах гол онцлог бол зөвхөн өгөгдөл мэдээлэлтэй ажилладаг. Иймээс мэдээллийн системийг ерөнхий байдлаар нь байгууллага, бизнесийн системийн үйл ажиллагааг дэмжих, хөгжүүлэх; шийдвэр гаргалтыг үр ашигтай, оновчтой байлгах; нөөцийг үр ашигтайгаар зөв хуваарилах гэсэн зорилгод хүрэхийн тулд хүрээлэн буй орчноосоо өгөгдөл, мэдээллийг хүлээн авч боловсруулаад тодорхой мэдээллийг нь буцаан өгдөг. Мэдээллийн систем нь хүн, технологи болон өгөгдөл мэдээллийг '''цуглуулах, дамжуулах, хадгалах, сэргээх, төрөл бүрийн хэлбэрээр дүрслэх, гаргах үйл ажиллагаа буюу процессууд -'''ын нэгдэл юм. Үүнээс үзэхэд мэдээллийн систем нь зөвхөн мэдээллийг боловсруулах технологи биш, түүнийг хариуцан ажиллуулах, хэвийн найдвартай үйл ажиллагааг хангах, улмаар удирдан зохион байгуулах хүмүүсийг, системийн бий болгосон өгөгдөл болон мэдээлэл, цаашилбал мэдлэгийг ашиглахад чиглэсэн бизнесийн үйл ажиллагаа, дүрэм журмуудыг агуулна. Мэдээллийн систем нь орчноосоо тусгаарлагдсан, бизнесийн үйл ажиллагаа болон бусад системүүдтэй харилцан хамааралгүй бие даасан байдлаар ажилладаггүй. Байгууллага, бизнесийн үйл ажиллагаанд мэдээллийн системийг төрөл бүрийн зорилгоор хэрэгцээ шаардлага, нөхцөл байдалд тохируулан ашигладаг. Жишээлбэл: худалдааны байгууллага нь өөрийн зорилтот үйлчлүүлэгчээ тодорхойлох зорилгоор борлуулалтын мэдээг бүртгэхээс өгсүүлээд бизнесийн үйл ажиллагааны мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх зэрэг төрөл бүрийн үйл ажиллагаанд өргөнөөр ашигладаг. Мэдээллийн систем нь байгууллага, бизнесийн үйл ажиллагааг дэмжих, автоматжуулах, удирдлагыг шийдвэр гаргалтанд шаардлагатай мэдээллээр цаг тухайд хангах, мэдээлэл боловсруулалтыг боловсронгуй болгох нэгэн төрлийн хэрэгсэл юм. Мэдээллийн систем гэдэг нь мэдээллийг боловсруулж хөгжүүлдэг [[компьютер]] болон хүмүүсийн оролцооноос бүрдсэн систем юм. Энэ нэр томьёог заримдаа компьютерийн систем, компьютержсэн мэдээллийн санг ажиллуулдаг программ хангамж гэх хязгаарлагдмал хоёрхон зүйл дээр ашигладаг. Мэдээллийн систем гэдэг ухагдахууныг ихэвчлэн эрдэм шинжилгээний судалгаанд ашигладаг ба мэдээллийг цуглуулах, бий болгох, түгээх, ашиглах гэсэн үйл ажиллагаа явуулдаг байгууллагын харилцаа холбоо, хүмүүс, техник хангамж, программ хангамж бүхий цогц систем гэж ойлгож болно. Мэдээллийн систем нь үйл ажиллагааны болон удирдлагын шийдвэр гаргалтанд туслах зорилготой байдаг. Өргөн утгаараа, энэ нэр томьёо нь байгууллагын хэрэглэгчдийн мэдээллийн харилцаа холбооны технологи гэсэн ойлголтонд хамаарагдах бa хүмүүс ихэвчлэн бизнесийн үйл ажиллагааг дэмжих зорилгоор энэхүү технологийг ашигладаг байна. Зарим судлаачид мэдээллийн систем, компьютерийн систем, бизнесийн үйл ажиллагааны ялгааг маш дэлгэрэнгүй тайлбарласан байдаг. Үүнд: мэдээллийн систем нь МХХТ(Мэдээллийн Харилцаа Холбооны Технологи)-ийн бүрэлдэхүүн хэсэг боловч яг ч МХХТ-той нягт холбоотой биш байдаг байна. Харин Мэдээллийн Систем нь мэдээллийн технологитой ямар хамааралтайд анхаарлаа хандуулах хэрэгтэй. Харин мэдээллийн систем нь бизнесийн үйл ажиллагааг хянахад тусалдаг. Олон төрлийн давуу талыг бий болгодог мэдээллийн системийн бас нэгэн төрөл бол ажлын систем юм. Ажлын систем гэдэг нь хэрэглэгчдэд тодорхой бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг үйлдвэрлэх, хүргэх зорилгоор эх үүсвэрийг ашиглан үйлдвэрлэл болон үйл ажиллагаандаа бэлддэг хүмүүс, машины цогц систем юм. Мэдээллийн систем нь боловсруулах (дамжуулах, хадгалах, сэргээх, ашиглах, харуулах) мэдээлэлд зориулан үйл ажиллагаа явуулдаг ажлын систем юм. Ийм учраас мэдээллийн систем гэдэг нь нөгөө талаас үйл ажиллагааны систем болон мэдээллийн тогтолцоо хоёрын хоорондын хамаарал.  == Түүх == Silver Et Al (1995) нь программ хангамж, техник хангамж, өгөгдөл, хүмүүс, үйл ажиллагааг багтаасан мэдээллийн системийн талаарх элемэнтийг бий болгосон. Zheng нь байгаль орчин, хил хязгаар, зорилго, харилцан үйлчлэл зэрэг зайлшгүй шаардлагатай мэдээллийн системийн элемэнтийг үйл ажиллагаандаа нэмэн мэдээллийн системийн нэгэн төрлийг бий болгожээ. “ Мэдээллийн системийн мэргэжилтнүүд бизнес дэх болон бусад аж ахуй нэгжийн мэдээллийн хэрэгцээг хангахын тулд мэдээллийн технологийн шийдэл болон бизнесийн үйл ажиллагааг нэгтгэх тал дээр анхаарч ажилладаг” гэж АСМ тодорхойлсон байна. Мэдээллийн системийн олон төрөл байдаг. Жишээ нь: ажил гүйлгээг боловсруулах мэдээллийн систем, шийдвэр гаргалтанд туслах систем, мэдлэгийн удирдлагын систем, өгөгдлийн сангийн удирдлагын систем, оффисын мэдээллийн систем гэх мэт. Мэдээллийн систем нь хүн хийхэд тохиромжгүй, нарийн төвөгтэй тооцоог хийж, олон зэрэг явагдаж байгаа үйл явцуудыг хянах гэх мэт ажлыг гүйцэтгэхэд нь хүмүүст туслах зорилготой [[мэдээллийн технологи]] юм. Мэдээллийн технологууд нь удирдлагуудад нээлттэй хамгийн чухал бөгөөд үнэ цэнэтэй нөөц юм. Олон компаниудын хувьд Гүйцэтгэх захирал, Санхүүгийн албаны дарга, Техникийн албаны дарга, Үйл ажиллагааны захиралууд нь удирдлагыг авч ажилладаг. Түүнээс гадна тэдгээр компаниуд мэдээллийн технологи хариуцсан захирал гэдэг нэг шинэ албан тушаал бий болгосон байна. Техникийн албаны дарга нь мэдээллийн ахлах ажилтнаар ажиллаж болдог. Мэдээллийн аюулгүй байдлын ахлах ажилтан(аюулгүй албаны дарга) мэдээллийн аюулгүй байдлын тал дээр анхаарч ажиллана. Компьютер дээр суурилсан мэдээллийн системийг бий болгохын тулд хамтарч ажилладаг үндсэн 6 бүрэлдэхүүн хэсэг нь: 1.   Техник хангамж: Компьютер болон бусад тоног төхөөрөмжүүдийг энэ ангилалд оруулдаг. Мөн оролт гаралтын төхөөрөмжүүд, хадгалах төхөөрөмжүүд, харилцаа холбооны төхөөрөмжүүд гэх мэт дагалдах төхөөрөмжүүд орно. 2.   Программ хангамж: Компьютерд байгаа бүхий программууд орно. Компьютерийн программууд нь өгөгдлөөс хэрэглэгдэхүйц мэдээлэл авч боловсруулах замаар аливаа үйлдлийн хийх дэлгэрэнгүй шаталсан дараалал юм. 3.   Өгөгдөл: Өгөгдөл гэдэг нь хэрэгтэй мэдээллээ авахын тулд боловсруулан ашиглаж байгаа түүхий мэдээ буюу баримт юм. Өгөгдөл нь компьютерт очиж боловсруулагдах хүртлээ ерөнхийдөө диск эсвэл соронзон хальс дээр компьютер уншихад хялбар байдлаар агууллагддаг. 4.   Дүрэм журмууд: Дүрэм журмууд гэдэг нь компьютерийн системийн үйл ажиллагааг зохицуулах бодлого юм. “ Дүрэм журам нь программ хангамжаас техник хангамжаар дамжин хүмүүст хүрдэг” гэдэг нь компьютерийн системд дүрэм журмын үүргийг ашиглаж байгаа нийтлэг жишээ юм. 5.   Хүмүүс: Үнэхээр хэрэгцээтэй систем байх юм бол хүмүүс түүнийг ашиглана. Ихэнх тохиолдолд системийн элементүүдийг анзаарахгүй өнгөрснөөсөө болоод мэдээллийн системийн хэрэгжилтэнд амжилт эсвэл бүтэлгүйтэл үүсдэг. 6.   Хариу үйлдэл: Энэ нь мэдээллийн системийн өөр нэгэн бүрэлдэхүүн хэсэг, үр дүнг үзүүлэх хэмжээс болдог.(хариу үйлдэл нь функцтэй хамааралгүй) удирдлагын систем, түүний дээр нь шийдвэр гаргалтанд туслах систем, хамгийн дээд хэсэгт удирдлагын мэдээллийн систем байдаг. “Пирамид” загварыг өөрчилж, шинэчилж ирсээр байгаа хэдий ч анхны пирамид загварыг одоо хүртэл ашигласаар байгаа юм.  Бусад системүүдийг дурьдвал:        * Өгөгдлийн сангийн удирдлага * Компанийн нөөцийн төлөвлөлт * Аж ахуй нэгжийн систем * Шинжээчдийн систем * Хайлтын систем * Газарзүйн мэдээллийн систем * Дэлхийн мэдээллийн систем * Албан тасалгааны автоматжуулалт '''Компьютерт суурилсан мэдээллийн систем''' нь үндсэндээ төлөвлөсөн ажлуудын заримыг эсвэл бүгдийг нь хэрэгжүүлэхэд компьютерийг бүхэлд нь ашигладаг мэдээллийн систем юм. Компьютерт суурилсан мэдээлийн системийн хэсгүүд: * Техник хангамж: Мэдээллийг оруулах, боловсруулах, гаргах зэргийг хийдэг компьютер болон компьютерийн дагалдах төхөөрөмжүүд * [[Програм хангамж]]: Мэдээллийг боловсруулах боломж олгодог программууд * Өгөгдлийн сан: Холбогдох мэдээллүүдийг агуулсан файл, хүснэгт гэх мэт. * Сүлжээ: Олон компьютерт нөөцийг хуваарилах боломжийг олгодог холбоос систем юм. * Дүрэм журам Мэдээллийн системийн дэд бүтэц нь үндсэн бүрэлдэхүүн хэсгүүд болох хүмүүс, ПХ, ТХ, сүлжээ, өгөгдөлөөс  хамаарч байдаг. Өөрөөр хэлбэл мэдээллийн систем нь эдгээр дэд бүтцүүдийн үр дүнтэй харилцаанаас хамаарч байдаг бөгөөд системийн шинж чанарын нэгэн адилаар тодорхой зорилготой, хоорондоо уялдаа холбоотой байдаг.  МС-ийн загвар нь эдгээр бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн үйл ажиллагаа болон уялдаа холбоо гэж ойлгож болно.  Мэдээллийн систем нь байгууллагад дэмжлэг үзүүлдэг ба байгууллагын мэдээллийн систем, хэрэглээний программуудын цуглуулга нь байгууллагын дотоод үйл ажиллагаанд хамаарагдана. Өөр өөр төрлийн мэдээллийн систем нь олон үйл ажиллагаанд дэмжлэг үзүүлэх зорилготой байдаг. Жишээ нь: НББ-ийн мэдээллийн систем, Санхүүгийн мэдээллийн систем, Үйлдвэрлэл, үйл ажиллагааны мэдээллийн систем, Маркетингийн мэдээллийн систем, хүний нөөцийн мэдээллийн систем гэх мэт. Санхүүгийн менежер, Нягтлан бодогчид нь санхүүжилтийн хамгийн сайн эх үүсвэр ашиглалтыг тодорхойлох, байгууллагын санхүүгийн сайн сайхныг хариуцан ажилладаг бөгөөд бүх санхүүгийн тайлан, баримт бичиг үнэн зөв гэдгийг аудит хийж, харин орлого, бизнесийн үйл ажиллагааг урьдчилан таамаглахад IT системийн ашигладаг. Байгууллагын мэдээллийн системийн бусад төрлүүдэд Функциональ мэдээллийн систем, Хэлцлийг боловсруулах систем, Аж ахуй нэгжийн нөөцийн төлөвлөлт, Албан тасалгааны автоматжуулалтын систем, Удирдлагын мэдээллийн систем, Шийдвэр гаргалтанд туслах систем, Шинжээчдийн систем, Гүйцэтгэх, Хянах самбар, Нийлүүлэлтийн гинжин хэлхээний удирдлагын систем, электрон худалдааны систем ордог. Хянах самбарууд нь байгууллагын бүх менежерүүдийг дэмждэг тусгай хэлбэрийн мэдээллийн систем юм. Энэ нь менежерүүдэд цаг тухайд нь тайлан хэлбэрээр зохион байгуулагдсан мэдээллийг олж авах, хандах боломж олгодог. Шинжээчдийн систем нь тодорхой домайн нэр, чадвар, туршлага, мэдлэгийг ашиглах замаар мэргэжилтнүүдийн ажлыг хуулбарыг оролддог. == Мэдээллийн системийн хөгжүүлэлт == Томоохон байгууллагын мэдээллийн системийн албууд нь хөгжүүлэлт, хэрэглээ болон байгууллагын мэдээллийн технологын програмд ихээхэн ач холбогдол өгөх хандлагатай бoлжээ. Мэдээлийн системийн хөгжүүлэлт болон хэрэглээнд хэд хэдэн арга зүй болон процесс ашиглагддаг. Олон хөгжүүлэгчид одоо үед дэс дараалалтай тодорхой үе шаттайгаар “системийн хөгжүүлэлтийн амьдралын мөчлөг” гэгддэг инженерийн арга барилыг ашиглаж байна. Мэдээллийн системийг байгууллагын дотор хөгжүүлэх эсвэл гадны байгууллагаар хөгжүүлж болно. Зарим нэг бүрэлдэхүүн хэсэг, эсвэл бүхэл системийг Аутсорсингоор хөгжүүлж болно . Компьютер дээр суурилсан мэдээллийн систем нь Langefors-ын дараах тодорхойлолтуудыг авч үздэг. Үүнд * Бүртгэх, хадгалах, хэл шинжлэлийн тайлбарыг түгээх * Тодорхой илэрхийлэлд дүгнэлт хийх Газар зүйн мэдээллийн систем, газрын мэдээллийн систем, гамшгийн мэдээллийн систем зэрэг нь хөгжиж буй мэдээллийн системийн жишээ боловч үүнийг өргөн утгаар нь орон зайн мэдээллийн систем гэж үзэх нь ч бий. Доор дурдагдсан үе шатуудаар системийн хөгжүүлэлт хийгдэнэ: * Асуудлыг илрүүлэх, тодорхойлох * Мэдээллийг цуглуулах * Шинэ системд тавигдах шаардлагыг тодорхойлох * Системийн дизайн * Системийн бүтэц * Системийн хэрэгжүүлэлт * Хяналт болон засвар == Академик чиглэл: == Мэдээллийн систем гэж нэрлэгддэг судалгааны салбар нь дүн шинжилгээ хийх, зураг төсөл, [[Компьютерын сүлжээ|компьютерийн сүлжээ]], [[мэдээллийн аюулгүй байдал]], мэдээллийн сангийн менежмент, шийдвэр гаргахад туслах систем зэрэг олон ухагдахууныг дотроо багтаадаг. Мэдээллийн менежмент нь бизнесийн бүтээмжийн хэрэгсэл, програмууд, аппликэшин, хэрэгжүүлэлт, электрон худалдаа, дижитал хэвлэл мэдээллийн үйлдвэрлэл, уул уурхайн мэдээлэл, шийдвэр гаргахад дэмжлэг үзүүлэх гэх мэт бизнесын үйл ажиллагааны мэдээлэлийг цуглуулах, үүнд дүн шинжилгээ хийх зэрэг практик болон онолын асуудлуудыг шийдвэрлэдэг. Харилцаа холбооны технологид харилцаа холбоо болон сүлжээний талаарх асуудлуудыг авч үздэг. Мэдээллийн систем нь компьютерийн шинжлэх ухааны салбарын хүрээнд төрөл бүрийн бизнесийн загвар, холбогдох алгоритмын үйл явцыг судалж, мэдээлэл, тооцооны онолын суурийг ашиглан бизнес, компьютерийн шинжлэх ухааны гүүр болдог. '''Компьютерийн мэдээллийн систем''' нь компьютерийн програм хангамж болон техник хангамжийн дизайн, тэдгээрийн програмууд болон нийгэмд үзүүлэх нөлөө зэрэг алгоритмын үйл явцыг судалдаг салбар юм. Мэдээллийн системийг мөн техник хангамж, програм хангамж, өгөгдөл, хүмүүс, чанартай мэдээллийг хамтран боловруулах журмын цуглуулга гэж тодорхойлж болно. == Эдийн засгийн загварт үзүүлэх нөлөө: == * Микро эдийн засгийн онолын горим * Хэлэлцлийн зардлын онол * Хүчин зүйлийн онол == Холбогдох чиглэлүүдээс мэдээллийн системийг ялгах нь: == [[Файл:Хоорондын хамаарал.png|thumb|Мэдээллийн системийн мэдээллийн технологи, компьютерийн шинжлэх ухаан, мэдээллийн шинжлэх ухаан болон бизнестэй холбогдох хоорондын хамаарал]] Компьютерийн шинжлэх ухаантай төстэй бусад салбарууд нь мэдээллийн системийн салбарын анхдагч эсвэл үүнтэй холбоотой гэж андуурагдах нь элбэг. Мэдээллийн системийн судалгааны домэйн нь байгууллага ба нийгэмд мэдээллийн системийн үзүүлж буй нөлөөлөл, хөгжүүлэлт, хэрэглээг тодорхойлох нийгмийн болон технологын үзэгдлийн онол болон дадлага юм. Чиглэлийн хил хязгаар нь нэлээд давхцаж байж болох ч, үйл ажиллагааны чиглэл, зорилго, мөн чиг баримжаагаар ялгагддаг. Өргөн хүрээнд мэдээллийн систем гэх нэр томьёо нь нийгэм болон байгууллагатай холбоотой мэдээллийг хэрэглэх, түгээх, хадгалах, цуглуулах, боловсруулах стратегын, удирдлагын болон үйл ажиллагааны зохион байгуулалтын хүрээг авч үздэг судалгааны салбар юм. Энэхүү нэр томьёо нь ашгийн бус байгууллага, засгийн газрын агент, аж үйлдвэрийн мэдээллийн системийн зохион байгуулалтын үйл ажиллагааг тодорхойлоход мөн хэрэглэгддэг. Мэдээллийн систем нь ихэвчлэн алгоритмын үйл явц, технологи хоёрын хоорондын харилцааг хэлдэг. Энэ нь байгууллагын хил хязгаарын хооронд эсвэл дотор тохиолдож болно. Мэдээллийн систем нь байгууллагын ашигладаг технологи ба байгууллагууд технологитой хэрхэн харьцдаг, байгууллагын бизнесийн үйл ажиллагаанд технологи хэрхэн ашиглагддаг талаар судалдаг. Мэдээллийн систем нь үүний үйл ажиллагааний бүрэлдэхүүн хэсэг болох мэдээллийн технологийг өөртөө агуулдаг ба мэдээллссийн систем нь мэдээллийн технологиос салангид ойлголт юм. Энэ арга барилын нэг асуудал нь олон нийтийн сүлжээ, компьютерийн тоглоом, гар утасны хувийн хэрэглээ гэх мэт ICT-гийн бус хэрэглээг мэдээллийн системийн салбарлуу орохоос сэргийлж байгаа. Ойролцоох салбаруудыг мэдээлийн системийн салбараас ялгахийн тулд мөн "Бодит байдал дээрх ямар үзэл баримтлал мэдээллийн системийн салбар болон бусад салбарт хамгийн их утга учиртай байна вэ?” гэсэн асуултыг асуух хэрэгтэй. Энэ үзэл санаа нь гүн ухаан дээр суурилсан ба зөвхөн гол хэсэг, чиг баримжаа, зорилгыг тодорхойлох бус бусад бүх салбарын нэр төр, хувь тавилан, хариуцлагыг мөн тодорхойлоход тусалдаг. ''Мэдээлэл менежментийн олон улсын сэтгүүл 30, 13-20.'' == Мэдээллийн системийн дэвшилт == Компьютерийн шинжлэх ухаантай төстэй бусад салбарууд нь мэдээллийн системийн салбарын анхдагч эсвэл үүнтэй холбоотой гэж андуурагдах нь элбэг. Мэдээллийн системийн судалгааны домэйн нь байгууллага ба нийгэмд мэдээллийн системийн үзүүлж буй нөлөөлөл, хөгжүүлэлт, хэрэглээг тодорхойлох нийгмийн болон технологын үзэгдлийн онол болон дадлага юм. Чиглэлийн хил хязгаар нь нэлээд давхцаж байж болох ч, үйл ажиллагааны чиглэл, зорилго, мөн чиг баримжаагаар ялгагддаг. Өргөн хүрээнд мэдээллийн систем гэх нэр томьёо нь нийгэм болон байгууллагатай холбоотой мэдээллийг хэрэглэх, түгээх, хадгалах, цуглуулах, боловсруулах стратегын, удирдлагын болон үйл ажиллагааны зохион байгуулалтын хүрээг авч үздэг судалгааны салбар юм. Энэхүү нэр томьёо нь ашгийн бус байгууллага, засгийн газрын агент, аж үйлдвэрийн мэдээллийн системийн зохион байгуулалтын үйл ажиллагааг тодорхойлоход мөн хэрэглэгддэг. Мэдээллийн систем нь ихэвчлэн алгоритмын үйл явц, технологи хоёрын хоорондын харилцааг хэлдэг. Энэ нь байгууллагын хил хязгаарын хооронд эсвэл дотор тохиолдож болно. Мэдээллийн систем нь байгууллагын ашигладаг технологи ба байгууллагууд технологитой хэрхэн харьцдаг, байгууллагын бизнесийн үйл ажиллагаанд технологи хэрхэн ашиглагддаг талаар судалдаг. Мэдээллийн систем нь үүний үйл ажиллагааний бүрэлдэхүүн хэсэг болох мэдээллийн технологийг өөртөө агуулдаг ба мэдээллссийн систем нь мэдээллийн технологиос салангид ойлголт юм. Энэ арга барилын нэг асуудал нь олон нийтийн сүлжээ, компьютерийн тоглоом, гар утасны хувийн хэрэглээ гэх мэт ICT-гийн бус хэрэглээг мэдээллийн системийн салбарлуу орохоос сэргийлж байгаа. Ойролцоох салбаруудыг мэдээлийн системийн салбараас ялгахийн тулд мөн "Бодит байдал дээрх ямар үзэл баримтлал мэдээллийн системийн салбар болон бусад салбарт хамгийн их утга учиртай байна вэ?” гэсэн асуултыг асуух хэрэгтэй. Энэ үзэл санаа нь гүн ухаан дээр суурилсан ба зөвхөн гол хэсэг, чиг баримжаа, зорилгыг тодорхойлох бус бусад бүх салбарын нэр төр, хувь тавилан, хариуцлагыг мөн тодорхойлоход тусалдаг. ''Мэдээлэл менежментийн олон улсын сэтгүүл 30, 13-20.'' == Мэдээллийн системийн судалгаа == Мэдээллийн системийн судалгаа нь ерөнхийдөө мэдээллийн систем нь хувь хүн, бүлгүүдэд хэрхэн нөлөөлдгийг судалдаг. Hevner et al(2004) мэдээллийн системийг 2 хуваасан ба түүний нэг зан үйлийн [[шинжлэх ухаан]] нь хүний эсвэл бүлгийн зан үйл болон шинжлэх ухааны онолуудыг бий болгон батладаг. Salvatore March and Gerald Smith төрөл бүрийн өнцгөөс авч үзсэн Мэдээллийн Технологийн судалгааны суурийг санал болгохдоо судалгааны гаралт болон судалгааны үйл ажиллагааг оруулжээ. Тэд гаралтыг дараах байдлаар тодорхойлов: 1.   Байгууламж - домайныг бүрдүүлдэг. Домайнд тулгамдсан асуудал, түүний шийдлийг агуулна. 2.   Загвар - байгууламжын хоорондох холбоог илэрхийлэх мэдэгдлүүд. 3.   Aрга барил - үүргийг биелүүлэхэд зориулагдах үе шатууд. Шийдлийн зайнд байгууламж болон загварт суурилана. 4.   Сэргээн засах - бүтээгдэхүүн өөрийн орчиндоо байгааг мэдэх. Судалгааны үйл ажиллагаа: 1.   Тодорхой нэг үүрэг бүхий бүтээгдэхүүн бүтээх. 2.   Дэвшил гарсан эсэхийг мэдэхийн тулд бүтээгдэхүүнийг дүгнэх. 3.   Дүгнэсний дараа бүтээгдэхүүн тухайн орчиндоо яаж ажилласан эсвэл ажиллаагүйг мэдэх нь чухал. Тиймээс мэдээлэл технологийн бүтээгдэхүүний талаарх онол дээр суурилж батлах. Мэдээллийн систем нь 30 гаруй жил хөгжиж байгаа ч гэсэн эрдэмтэд мэдээллийн системийн судалгааны гол зүйл нь юу гэдэг дээр одоо хүртэл маргасаар байна. Гэхдээ гол 2 үзэл байдаг. Нарийвчилж үзвэл IT artifact, бүтээгдэхүүн мэдээлэл технологийн artifact нь гол сэдэв гэж үздэг. Харин ерөнхийгөөр үзвэл мэдээллийн технологийг нийгмийн болон техникийн хоорондын харилцаа буюу хүрээлэл гэж үздэг. 3 дахь үзэл бол хоёуланд ижил түвшинд анхаарал хандуулах юм. Энэ салбар нь практикт суурилсан салбар тул эдийн засгийн салбарынхан мэдээллийн системийн судалгааг практикт шууд хэрэглэж болохоор зүйлсийг хийдэг гэж боддог. Гэвч мэдээллийн системийн судлаачид ихэнхдээ илүү гүнзгий, зан үйлийн асуудлыг судалдаг тул тийм байдаггүй. Энэ нь судалгааны үр дүнг ойлгоход илүү хэцүү болгодог тул шүүмжлэлд өртдөг. Үүний нөлөө биш, мэдээллийн системийг судлахын тулд EATPUT гэх мэт мэдээллийн системийн загварууд ашиглагддаг. Олон улсын мэдээллийн системийн судлаачид, Мэдээллийн Системийн Холбоо болон Ахлах Эрдэмтдийн Дэд хороо хуралдаж МСХ-ны “сагс” хэмээх багц судалгаануудыг нэр дэвшүүлжээ: Management Information Systems Quarterly (MISQ), Information Systems Research (ISR),Journal of the Association for Information Systems (JAIS), Journal of Management Information Systems (JMIS), European Journal of Information Systems (EJIS), and Information Systems Journal. Дэлхийн олон газарт жил тутам мэдээллийн системийн хурал болдог. == Эх сурвалж == # https://web.archive.org/web/20200811225424/http://www.businessdictionary.com/definition/information-system.html # https://web.archive.org/web/20230210113932/http://pespmc1.vub.ac.be/ASC/INFORM_SYSTE.html # http://global.britannica.com/EBchecked/topic/287895/information-system # Jessup, Leonard M.; Joseph S. Valacich (2008). Information Systems Today (3rd ed.). Pearson Publishing. Pages ??? & Glossary p. 416 # SEI Report, "Glossary" at the Wayback Machine (archived September 3, 2007) # Kroenke, D M. (2008). Experiencing MIS. Prentice-Hall, Upper Saddle River, NJ # O'Brien, J A. (2003). Introduction to information systems: essentials for the e-business enterprise. McGraw-Hill, Boston, MA # Alter, S. (2003) “18 Reasons Why IT-Reliant Work Systems Should Replace ‘The IT Artifact’ as the Core Subject Matter of the IS Field,” Communications of the Association for Information Systems, 12(23), Oct., pp. 365-394, https://web.archive.org/web/20061007165938/http://cais.aisnet.org/articles/default.asp?vol=12&art=23 # Alter, S. (2013) “Work System Theory: Overview of Core Concepts, Extensions, and Challenges for the Future,” Journal of the Association for Information Systems, 14(2), pp. 72-121. # Alter, S. (2006) The Work System Method: Connecting People, Processes, and IT for Business Results. Works System Press, CA # Beynon-Davies P. (2009). Business Information Systems. Palgrave, Basingstoke # a b Kelly, Sue; Gibson, Nicola; Holland, Christopher; Light, Ben (July 1999). "Focus Issue on Legacy Information Systems and Business Process Engineering: a Business Perspective of Legacy Information Systems". Communications of the AIS 2 (7): 1–27. # "Scoping the Discipline of Information Systems"[dead link] # Marc S. Silver, M. Lynne Markus, Cynthia Mathis Beath (Sep 1995). "The Information Technology Interactive Model: A Foundation for the MBA Core Course". MIS Quarterly: 361–390. # The Joint Task Force for Computing Curricula 2005. Computing Curricula 2005: The Overview Report (pdf) # Rockart et al. (1996) Eight imperatives for the new IT organization Sloan Management review. # Laudon, K.C. and Laudon, J.P. Management Information Systems, (2nd edition), Macmillan, 1988. # Rainer, R. Kelly Jr and Casey G. Cegielski. Introduction to Information System: Support and Transforming Business Fourth Edition. New Jersey: John Wiley and Sons, Inc., 2012. Print. # Using MIS. Kroenke. 2009. ISBN 0-13-713029-5. # Börje Langefors (1973). Theoretical Analysis of Information Systems. Auerbach. ISBN 0-87769-151-7. # Computer Studies. Frederick Nyawaya. 2008. ISBN 9966-781-24-2. # Archibald, J.A. (May 1975). "Computer Science education for majors of other disciplines". AFIPS Joint Computer Conferences: 903–906. Computer science spreads out over several related disciplines, and shares with these disciplines certain sub-disciplines that traditionally have been located exclusively in the more conventional disciplines # Denning, Peter (July 1999). "COMPUTER SCIENCE: THE DISCIPLINE". Encyclopaedia of Computer Science (2000 Edition). The Domain of Computer Science: Even though computer science addresses both human-made and natural information processes, the main effort in the discipline has been directed toward human-made processes, especially information processing systems and machines # Coy, Wolfgang (June 2004). "Between the disciplines". ACM SIGCSE Bulletin 36 (2): 7–10. doi:10.1145/1024338.1024340. ISSN 0097-8418. Computer science may be in the core of these processes. The actual question is not to ignore disciplinary boundaries with its methodological differences but to open the disciplines for collaborative work. We must learn to build bridges, not to start in the gap between disciplines # Hoganson, Ken (December 2001). "Alternative curriculum models for integrating computer science and information systems analysis, recommendations, pitfalls, opportunities, accreditations, and trends". Journal of Computing Sciences in Colleges 17 (2): 313–325. ISSN 1937-4771. ... Information Systems grew out of the need to bridge the gap between business management and computer science ... # Davis, Timothy; Geist, Robert; Matzko, Sarah; Westall, James (March 2004). "τ´εχνη: A First Step". Technical Symposium on Computer Science Education: 125–129. ISBN 1-58113-798-2. In 1999, Clemson University established a (graduate) degree program that bridges the arts and the sciences... All students in the program are required to complete graduate level work in both the arts and computer science # Hoganson, Ken (December 2001). "Alternative curriculum models for integrating computer science and information systems analysis, recommendations, pitfalls, opportunities, accreditations, and trends". Journal of Computing Sciences in Colleges 17 (2): 313–325. ISSN 1937-4771. The field of information systems as a separate discipline is relatively new and is undergoing continuous change as technology evolves and the field matures # Khazanchi, Deepak; Bjorn Erik Munkvold (Summer 2000). "Is information system a science? an inquiry into the nature of the information systems discipline". ACM SIGMIS Database 31 (3): 24–42. doi:10.1145/381823.381834. ISSN 0095-0033. From this we have concluded that IS is a science, i.e., a scientific discipline in contrast to purportedly non-scientific fields # Denning, Peter (June 2007). "Ubiquity a new interview with Peter Denning on the great principles of computing" 2007 (June). pp. 1–1. People from other fields are saying they have discovered information processes in their deepest structures and that collaboration with computing is essential to them. # "Computer science is the study of information" New Jersey Institute of Technology,[dead link] Gutenberg Information Technologies # "Computer science is the study of computation." Computer Science Department, College of Saint Benedict, Saint John's University # "Computer Science is the study of all aspects of computer systems, from the theoretical foundations to the very practical aspects of managing large software projects." Massey University # Pearson Custom Publishing & West Chester University, Custom Program for Computer Information Systems, Pearson Custom Publishing, (2009) Glossary p. 694 # Polack, Jennifer (December 2009). "Planning a CIS Education Within a CS Framework". Journal of Computing Sciences in Colleges 25 (2): 100–106. ISSN 1937-4771. # Hayes, Helen; Onkar Sharma (February 2003). "A decade of experience with a common first year program for computer science, information systems and information technology majors". Journal of Computing Sciences in Colleges 18 (3): 217–227. ISSN 1937-4771. In 1988, a degree program in Computer Information Systems (CIS) was launched with the objective of providing an option for students who were less inclined to become programmers and were more interested in learning to design, develop, and implement Information Systems, and solve business problems using the systems approach # CSTA Committee, Allen Tucker, et alia, A Model Curriculum for K-12 Computer Science (Final Report), (Association for Computing Machinery, Inc., 2006) Abstraction & p. 2 # Freeman, Peter; Hart, David (August 2004). "A Science of Design for Software-Intensive Systems Computer science and engineering needs an intellectually rigorous, analytical, teachable design process to ensure development of systems we all can live with". Communications of the ACM 47 (8): 19–21. doi:10.1145/1012037.1012054. ISSN 0001-0782. Though the other components' connections to the software and their role in the overall design of the system are critical, the core consideration for a software-intensive system is the software itself, and other approaches to systematizing design have yet to solve the "software problem"—which won't be solved until software design is understood scientifically # Culnan, M. J. Mapping the Intellectual Structure of MIS, 1980-1985: A Co-Citation Analysis, MIS Quarterly, 1987, pp. 341-353. # Keen, P. G. W. MIS Research: Reference Disciplines and A Cumulative Tradition, in Proceedings of the First International Conference on Information Systems, E. McLean (ed.), Philadelphia, PA, 1980, pp. 9-18. # Lee, A. S. Architecture as A Reference Discipline for MIS, in Information Systems Research: Contemporary Approaches and Emergent Traditions, H.-E. Nisen, H. K. Klein, and R. A. Hirschheim (eds.), North-Holland, Amsterdam, 1991, pp. 573-592. # Mingers, J., and Stowell, F. (eds.). Information Systems: An Emerging Discipline?, McGraw- Hill, London, 1997. # John, W., and Joe, P. (2002) "Strategic Planning for Information System." 3rd Ed. West Sussex. John wiley & Sons Ltd # a b c "Scoping the Discipline of Information Systems" # Basden, A. (2010) On Using Spheres of Meaning to Define and Dignify the IS Discipline. International Journal of Information Management, 30, 13-20. It employs the philosophy of the late Herman Dooyeweerd to differentiate distinct aspects or 'spheres of meaning'. The paper suggests that while computer science finds the formative aspect, of shaping, structuring, processing, of central interest, and business and organizational fields find the economic and social aspects of central interest, the Information Systems field can find the lingual aspect of central interest, while making links with the aspects of the neighbouring disciplines. # "Information Systems". Sloan Career Cornerstone Center; Alfred P. Sloan Foundation. 2008. Retrieved June 2, 2008. # Galliers, R.D., Markus, M.L., & Newell, S. (Eds) (2006). Exploring Information Systems Research Approaches. New York, NY: Routledge. # Ciborra, C. (2002). The Labyrinths of Information: Challenging the Wisdom of Systems. Oxford, UK: Oxford University Press # Hevner, March, Park & Ram (2004): Design Science in Information Systems Research. MIS Quarterly, 28(1), 75-105. # March S., Smith G. (1995) Design and natural science in Information Technology (IT), Decision Support Systems, Vol. 15, pp. 251- 266. # Avgerou, C. (2000): Information systems: what sort of science is it? Omega, 28, 567-579. # Benbasat, I., Zmud, R. (2003): The identity crisis within the IS discipline: defining and communicating the discipline’s core properties, MIS Quarterly, 27(2), 183-194. # Agarwal, R., Lucas, H. (2005): The information systems identity crisis: focusing on high- visibility and high-impact research, MIS Quarterly, 29(3), 381-398. # El Sawy, O. (2003): The IS core –IX: The 3 faces of IS identity: connection, immersion, and fusion. Communications of AIS, 12, 588-598. # Mansour, O., Ghazawneh, A. (2009) Research in Information Systems: Implications of the constant changing nature of IT capabilities in the social computing era, in Molka-Danielsen, J. (Ed.): Proceedings of the 32nd Information Systems Research Seminar in Scandinavia, IRIS 32, Inclusive Design, Molde University College, Molde, Norway, August 9–12, 2009. ISBN 978-82-7962-120-1. # Orlikowski, W., Iacono, C. (2001): Research commentary: desperately seeking the “IT” in IT research—a call to theorizing about the IT artifact. Information Systems Research, 12(2), 121-134. # Kock, N., Gray, P., Hoving, R., Klein, H., Myers, M., & Rockart, J. (2002). Information Systems Research Relevance Revisited: Subtle Accomplishment, Unfulfilled Promise, or Serial Hypocrisy? Communications of the Association for Information Systems, 8(23), 330-346. # Senior Scholars (2007) AIS Senior Scholars Forum Subcommittee on Journals: A baseket of six (or eight) A* journals in Information Systems Archived at http://home.aisnet.org/associations/7499/files/Senior%20Scholars%20L{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Ангилал:Мэдээллийн систем| ]] [[Ангилал:Баримтжуулалт]] ic3t7avd65v2zdxjkbucc3kozs2jdw3 0 46823 873944 752664 2026-10-22T01:40:56Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873944 wikitext text/x-wiki {{mergeto|RFID}} RFID нь цахилгаан соронзон оронд автоматаар хадгалагдсан мэдээллийг таних обьектуудад суулгасан хавсаргасан хаягуудыг тодорхойлоход ашигладаг. Хаягууд нь цахим мэдээллийг агуулдаг. Ойролцоох RFID уншигчийн шалгасан радио долгионоос эрчим хүчийг цуглуулж, идэвхгүй байдал бий болгож ажилладаг. Идэвхтэй хаягийн эрчим хүчний эх үүсвэр нь баттерей дээр суурилсан байдаг ба өөрийн хүсэлтээр уншигч эсвэл бусад идэвхтэй хаягуудтай холбогдож чаддаг ба зуун метрийн дотор үйл ажиллагаагаа явуулж болно. Ялгаатай тал нь баркод, хаяг гэх мэт хянадаггүй обьектууд суулгаж болдог ба уншигч заавал утаснууд ашиглах шаардлагагүй юм. Радио давтамж тодорхойлох(RFID) нэг арга нь автоматаар таниж мэдээлэл олж авах (AIDC)юм. RFID шошгыг олон салбарт ашиглаж байна. Үйлдвэрлэлийн явцад автомашин хавсаргасан нь RFID шошго угсралт шугам дамжуулан явцыг хянах зорилгоор ашиглаж болно. Pharmaceuticals. Гэрийн тэжээвэр амьтанд хаягуудыг суулгаж хянах, харах боломжтой ба амьтныг илрүүлэх боломжтой. RFID шошго бэлэн мөнгө, хувцас, эд хөрөнгө, тэр ч байтугай хүмүүсийн дотор суулгаж, хавсаргаж болох тул зөвшөөрөлгүйгээр холбоотой мэдээллийг унших боломжтой ноцтой нууцлалын асуудал үүсгэж байна. ==== Түүх==== Леон Теремин 1945 онд ЗХУ-д аудио мэдээлэлтэй радио долгионыг дахин дамжуулдаг шошгонуудын багажыг зохион бүтээсэн байна. Дууны долгион нь тусгагдсан радион давтамжийг сольдог цуурай гаргагч хэрэгслийн хэлбэрийг аажмаар өөрчилдөг өрцийг чичрүүлдэг. Гэхдээ уг төхөөрөмж тодорхойлогч шошго биш сонсголын төхөөрөмжийг хөрвүүлдэг, энэ нь РДТ-ийн өмнөх үе хэмээн тооцогддог, учир нь гадны эх үүсвэрийн долгионоос идэвхжиж эрчим хүчээ авдагаараа төстэй юм.IFF хариулагч зэргийн төстэй технологи Германд Дэлхийн 2-р дайнд нисэх онгоц тодорхойлход ашиглагддаг байсан. Өөр нэг РДТ-ийн хэрэглээг Харри Стокман 1948 оны газар нутгийн тэмдэгтэй хэсэгт гаргасан байна. Стокман "тусгагдсан хүчний харилцааны үндсэн асуудлууд шийдэгдээгүй, шаардлагтай хэрэглээний талбай судлагдаагүй байхад таамаглаж байсан хайгуул, хөгжлийн ажил нь хийгдэнэ" хэмээн таамагласан юм.1973 оны 1-р сарын 23-нд эрхээ авсан Марио Кардуллогийн төхөөрөмж нь өнөөгийн РДТ-ийн хамгийн анхны хэлбэр нь байсан бөгөөд санах ойтой идэвхт радио хариулагч байв. Анхны төхөөрөмж нь идэвхгүй дохиогоор цэнэглэгдэж, Нью Йоркийн Порт удирдлагад 1971 онд танигдсан ба бусад боломжит хэрэглэгчид хураагч төхөөрөмж болгон 16 бит санах ойтой хариулагчийг хэрэглэдэг байсан. Кардуллогийн РД хэрэглээний үндсэн хангамж нь дамжуулах хэрэгслэлийн хувьд дуу чимээ болон гэрэл юм. 1969 онд зохион бүтээгчид бизнесийн жинхэнэ төлөвлөгөөг гаргаснаар, тээвэрлэл (автомашины хэрэгслэл тодорхойлогч, автомат хураамжийн систем, цахилгаан дугаарлалтын пайз, электрон илрүүлэгч, машины хөдөлгөөний чиг, машины үзүүлэлтийн уншигч, банк (электрон чекийн дэвтэр, электрон зээлийн карт), хамгаалалт (хувь хүний тодорхойлогч, автомат хаалга, ажилглалт) болон эмнэлэгийн (тодорхойлогч, өвчтний түүх).1973 онд Лос Аламос үндэсний лабораторид РДТ-ийн шошгоны тусгагдсан хүчний эртний үзүүлэлт идэвхгүй, хагас идэвхгүй хоёуланг нь Стивен Дэпп, Алфрэд Коэлл, Роберт Фрэйман нар бэлтгэсэн байна. Зөөврийн систем нь 915 MHz-ээр 12 бит шошгоор ажиллана. Уг техник нь өнөөгийн UHFID (ultra-high frequency identification - хэт өндөр давтамж тодорхойлогч), богино долгионы РДТ шошгоны ихэнхд нь хэрэглэгддэг байна.1983 онд Чарлз Волтон RFID-РДТ хэмээх товчлох эрхийг анх олгосон юм. ==== Шошго==== Радио давтамж тодорхойлогч систем нь тодорхойлох зүйлд шошго, тэмдэг зэргийг тогтоож хэрэглэнэ. Хоёр замтай радио дамжуулагч, хүлээн авагчийг асуугч, уншигч гэх буюу шошгонд дохио өгж, хариу өгөхийг хэлнэ.РДТ идэвхтэй, идэвхгүй эсвэл зай хураагууртай идэвхгүй байж болно. Идэвхтэй шошго нь самбар дээрээ зай хураагууртай ба үе үе тодорхойлогч дохиог дамжуулна. Зай хураагууртай идэвхгүй гэдэг нь самбар дээр жижиг зай хураагууртай, РДТ-ийн уншигч байгаа тохиолдолд ажиллана. Идэвхгүй шошго нь хямд бөгөөд хэмжээний хувьд жижиг, учир нь зай хураагуургүй; үүний оронд уншигчийн дамжуулж буй радио хүчийг ашиглана. Гэхдээ, идэвхгүй шошгыг ажилуулахын тулд дохио дамжуулагчаас 1000 дахин хүчтэй эрчим хүчний зэрэгт гэрэлтүүлэгдсэн байх ёстой. Энэ нь цацраг идэвхжилтийг хөндлөнгөөс оролцох болон илрүүлэлтэнд ялгааг бий болгодог.Шошго нь зөвхөн уншигчтай буюу өгөгдлийн сангийн түлхүүр болгон хэрэглэгддэг үйлдвэрийн эрхтэй сериал дугаартай байна, эсвэл уншигч/бичигч буюу системийн хэрэглэгч шошгон дээр объектийн тусгай өгөгдөлийг бичих боломжтой. Программын шошго нь ганц удаа бичиж, олон удаа удаа хянаж болдог, хэрэглэгч бүтээгдэхүүний электрон кодыг хоосон шошгон дээр бичиж болно.РДТ шошго багадаа 2 хэсэгтэй: мэдээлэл хадгалж, ажиллуулах нэгдсэн хэлхээ, радио давтамжийн дохиог солих болон дахин солих, уншигчийн дохионоос тогтмол гүйдэлийн хүчийг хуримтлуулах болон бусад онцгой үйл ажиллагаанууд, өөр нэг нь дохио хүлээж авж, дамжуулах антен. Шошгоны мэдээлэл нь дэгдэмхий санах ойд хадгалагдана. РДТ шошгонд мэдэрэгч мэдээлэл болон дамжуулагчийг боловсрууллах суурин болон программын логик аль аль нь орно.РДТ-ийн уншигч шошгыг лавлахын тулд кодчилдог радио дохиог дамжуулдаг. РДТ шошго зурвасыг хүлээж аваад, дараа нь тодорхойлогч болон бусад мэдээлэлд хариу үйлдэл үзүүлнэ. Энэ нь шошгоны цорын ганц серийн дугаар эсвэл нөөц дугаар, олон буюу багц дугаар, бүтээгдэхүүний өгөгдөл зэрэг бүтээгдэхүүнд хамаарсан мэдээлэл, эсвэл бусад тусгай мэдээлэлүүд байж болзошгүй. Шошгонууд өөрийн гэсэн серийн дугаартай болсоноор РДТ системийн загвар нь РДТ уншигчийн хүрээнд хэд хэдэн шошгыг ялгаж тэмдэглэн, нэгэн зэрэг хянах чадвартай. ==== Уншигч==== РДТ систем нь шошго болон уншигчийн төрлөөр ангилагддаг. Идэвхгүй уншигчтай идэвхтэй шошго (Passive Reader Active Tag) систем идэвхтэй шошгоноос (зөвхөн дамжуулаж, зай хураагуураар ажилладаг) зөвхөн радио дохиог хүлээн авдаг идэвхгүй уншигчтай. PRAT системийн уншигчийн хүлээн авах хүрээ 0-600см хооронд байх бөгөөд хөрөнгийн хамгаалалт болон хяналт тавих зэрэг хэрэглээнд уян хатан чанрыг бий болгоно.Идэвхтэй уншигч ,идэвхгүй шошго (ARPT) систем нь байцаагч дохио дамжуулдаг идэвхтэй уншигчтай, түүнчлэн идэвхгүй шошгоос нотолгооны хариу хүлээн авна. ARPT систем нь идэвхтэй уншигчаас байцаагч дохиотой идэвхтэй шошгыг ашигладаг. Энэ системийн өөр нэг хувилбарыг нь идэвхгүй шошго шиг ажиллах боловч шошго буцаж мэдээлэх дохионы тэжээлийг нь жижиг зай бүхий идэвхгүй (BAP) шошго ашиглаж болох юм. Тогтмол уншигчид тусгай байцаалтын бүсийг бий болгоход тохируулагдан сайтар хянаж байдаг. Энэ нь шошгууд байцаалтын бүсээс гарах үед нь маш тодорхой унших талбайг бий олгодог. Зөөврийн уншигч тэрэг болон тээврийн хэрэгсэл дээр суурилуулсан байж болох юм. ==Давтамж== Цахилгаан долгионыг долгионы урт, давтамжаар тодорхойлж болно. Долгионы урт нь цахилгаан соронзон долгионы нэг бүтэн мөчлөгийн хамрах зай юм. [[Резерфорди|RF]] дохио давтамжийг ихэвчлэн "hertz" (товчилсон "Гц") гэж нэрлэдэг нэгжээр илэрхийлдэг. Нэг Гц нь секундэд нэг мөчлөгтэй тэнцэнэ. Нэг мегагерц - МНz нь секундэд нэг сая циклтэй тэнцэнэ. Цахилгаан соронзон энергийн янз бүрийн хэлбэрийг долгионы урт, давтамжаар нь ангилдаг. Цахилгаан соронзон долгионы радио хэсэг нь ойролцоогоор 3 килоундт (3 кГц) хүрч 300 гегагерц (300 GHz) байна. Microwave нь радио долгионы тодорхой ангилал бөгөөд 1 GHz-аас 30 GHz хүртэлх давтамжийн радио давтамжийн энергийг хэлнэ. RFID системүүд цахилгаан соронзон үүсэгдэг болхоор радио систем гэж нэрлэгдэдэг. Бусад радио үйлчилгээний функцууд ямар ч нөхцөлд RFID системийн ажиллагааг тасалдуулж, сулруулж болохгүй. RFID системийн хамрах хүрээн дэхь радио, телевиз, хөдөлгөөнт радио үйлчилгээ, тэнгисийн болон агаарын хөлгийн радио үйлчилгээ, үүрэн холбоо, гар утас болон богино холбооны станцад (цагдаа, аюулгүй байдлын алба, үйлдвэрлэл) саад учруулахгүй байхын үднээс ажиллах давтамжыг дэлхийн радио холбооны дүрэмийг баримтлан хувиарлах шаардлагатай. Радио үйлчэлгээтэй холбоотой олон төрлийн технолог байдаг болхоор RFID системийн ажиллах давтамжын тоо хязгаарлагдмал гэж ойлгож болон. RFID технологи зөвхөн олон улсын ISM давтамж болон 135 кГц-ээс доош давтамжийг бусад давтамжтай хувиарлахгүйгээр ашиглаж болно. ISM ''(industrial, scientific and medical)'' нь "Аж үйлдвэрийн, Шинжлэх ухаан, Анагаах ухааны" гэсэн үг бөгөөд өөрөөр хэлбэл аж үйлдвэрийн, шинжлэх ухаан, анагаах ухааны өндөр давтамжтай хэрэглээнд зориулагдсан болно. ISM давтамжууд нь өндөр давтамжтай төхөөрөмж ашигладаг програмуудад зориулагдсан болхоор олон улсын радио холбооноос тусгайлан нөөцлдөг. Эдгээр програмуудаас гадна ISM давтамжийг радио дамжуулахад ашиглаж болно. Орчин үеийн харилцаа холбооны нийгэмд радио давтамж нь үр ашигтай, зөв хувиарлалттай ашиглах хязгаарлагдмал үнэт зүйл болоод байна. Тийм учираас богин зайд ашиглагдах өндөр давтамжаар ажиллах радио хэрэглээнд зориулаж ISM давтамжийг нөөцлөх нь зүйтэй юм. RFID системийг ажилуулах давтамжын нөөц ISM давтамжын нөөцөнд байгаа бол тусдаа давтамжийн хуваарилалтгүйгээр бага зардалаар шийдэх боломжтой. Өнөө үед ISM давтамжийн зурвасуудыг тоолж баршгүй олон хямд радио станцууд ашигладаг (жишээ нь: 27 МГц, 433 МГц ба 2.45 ГГц хүрээ). Өндөр давтамжтай ашиглалтын хувьд бусад давтамжын нөлөөлөлөөс хамгаалалтыг хангах боломжгүй гэдгийг үргэлж анхаарч үзэх  хэрэгтэй. хоёр төрлийн ISM давтамжыг (13.56 MHz ба 2.45 GHz) одоо ч RFID системд эрчимтэй ашиглагдаж байгаа.RFID системүүдийн хэрэглээний ач холбогдол улам бүр нэмэгдэж давтамжийн зохицуулалттай холбоотойгоор 2000 оноос хойш RFID системд шинэ давтамжийн мужууд бий болгож одоо байгаа (ISM) давтамжуудын нөхцөлийг сайжирсан байдаг. Европт 865-аас 868 МГц-ийн хоорондох давтамжийн хязгаарыг UHF (Хэт өндөр давтамжтай) системд зориулан хадгалсан байна. Бусад аппликешнүүд энэ давтамж дээр зөвхөн 42 дБµА / м-ийг ашиглаж болно. Богино зайн төхөөрөмжийг мэргэжлийн болон хувийн хэрэглээнд зориулагдсан олон талт ашигладаг юм. Үүнд: Алсын удирдлагаар гаражийн хаалга онгойлгох систем, хамгаалтын систем, хөдөлгөөн мэдрэгч, цасны үеэр хэмжигч, эмнэлгийн радио төхөөрөмж, Bluetooth, төмөр замын тээврийн хэрэгсэл, замын хөдөлгөөний зай тодорхойлох төхөөрөмж, радио хөдөлгөөн мэдрэгч, дохиоллын радио суурилуулалт, индуктив радио хэрэглээ, утасгүй микрофон, RFID систем, WLAN болон бусад олон зүйлийг танихад өргөн ашиглдаг. RFID системийн хамгийн чухал давтамжийн хүрээ нь 0–135 кГц, 6.78 MHz, 13.56 MHz, 27.125 MHz, 40.68 MHz, 869.0 MHz, 2.45 GHz, 5.8 GHz болон 24.125 GHz гэх мэт сонгодог ISM давтамжууд юм. 865 ба 868 МГц (АНУ-д 915МГц) хооронд байна (зураг 2.2). ==Дохио== Уншигч болон шошгын хооронд дохио давтамжийн зурвасаас хамаарч хэд хэдэн нийцэхгүй аргаар хийгдэж байна. Тэдгээрийн долгионы уртын зөвхөн бага хувь нь хол байдаг, учир нь бага давтамжтай болон өндөр давтамжтай долгионууд дээр үйл ажиллагаа явуулж буй шошго уншигчийн антен маш ойрхон байдаг юм. Уг ойролцоо бүсийн шошго нягт уншигч дамжуулагчтай цахилгаан хосолсон байдаг. Шошго цахилгаан ачааллыг өөрчлөх замаар уншигчийн гаргасан талбарыг төлөөлөн сольж болно. Доод болон дээд харьцангуй ачаалалтай хооронд шилжих замаар шошго уншигч илрүүлж болно өөрчлөлт үүсгэдэг. UHF болон өндөр давтамжийн үед шошго нь өөр өөр арга барилыг шаарддаг, нэг илүү хол радио долгионы уншигч байна. Шошго нь буцаж тархах дохио болдог. Идэвхтэй шошгууд нь ажиллагааны хувьд тусгаарлагдсан дамжуулагч болж, шошго уншигчдын байцаалтын дохиотой холбоотой давтамж дээр хариу үйлдэл үзүүлэхгүй байх ёцтой. Цахим Бүтээгдэхүүний код (EPC) шошгонд хадгалагдсан өгөгдлийн нэг нийтлэг төрөл юм. РДТ хэвлэгчээр шошгон дээр бичигдсэн тохиолдолд шошго өгөгдлийн 96-бит мөрийг агуулна. Эхний найман бит протоколын хувилбарыг тодорхойлдог толгой юм. Дараагийн 28 бит нь шошгоны өгөгдлийг удирдах байгууллагыг тодорхойлно; байгууллагын тоо дэлхий даяны EPC консорциумаар томилогдсон байна. Дараах 24-бит бүтээгдэхүүний төрлийг тодорхойлох обьект анги, сүүлийн 36 бит нь тухайн шошгоны серийн өвөрмөц дугаар байдаг. Эдгээр сүүлийн хоёр хэсэг нь шошго гаргасан байгууллагаар тогтоосон байна. Харин URL-ийн адил нийт электрон бүтээгдэхүүний кодын дугаар зөвхөн тухайн бүтээгдэхүүнийг тодорхойлох дэлхий нийтийн мэдээллийн сангийн түлхүүр болгон ашиглаж болдог. Ихэнх тохиолдолд нэгээс илүү шошго шошго-уншигчдад хариу өгдөг, жишээ нь, шошготой олон бие даасан бүтээгдэхүүн хайрцагт эсвэл нийтлэг тавиур дээр тээвэрлэтгэж болно. Зөрчилдөөн илрүүлэх өгөгдлийг унших нь чухал ач холбогдолтой юм. Олон ижил төстэй шошгууд дундаас мэдээллийг унших боломжийг олгодог тодорхой шошгыг тусгаарлахад протоколын хоёр төрлийг хэрэглэдэг. Aloha дугуйлсан цилиндр системд уншигч нь эхлүүлэх тушаалыг болон шошгуудыг тус тусд нь хиймэл таамгаар хариуг хойшлуулан параметрыг түгээнэ. "Дасан зохицох хоёртын мод" протоколыг ашиглаж байгаа бол уншигч нь эхлүүлэх дохио илгээж, дараа нь тэр үед тодорхойлогч мэдээллийг нэг зэрэг дамжуулдаг; бит хариу арга хэмжээ авч, эцэст нь зөвхөн нэг шошго бүрэн ID мөртэй таарч цорын ганц шошгонд тохирдог байна. [[Файл:Rfid portable.png|600px|thumbnail|РДТ шошго тогтоох хоёртын мод аргын нэг жишээ нь ]] Олон шошгууд давхцах, эсвэл олон уншигч ашиглах үед аль аль арга нь дутагдалтай байдаг. Задгай унших нь нэгэн зэрэг олон шошгуудыг шалгаж нягтлах стратеги юм, гэхдээ бараа материалын хяналтанд хангалттай нарийвчлаж чаддаггүй байна. ==Жижигрүүлэлт== РДТ нь бусад зүйлсийг нуун дарагдуулах, тусгахад хялбар байдаг. Жишээ нь, 2009 оны үед Bristol их сургуулийн судлаачид нь амьд шоргоолжд RFID бичил транспондерийг амжилттай суулгасан нь тэдний зан үйлийг судлах зорилготой байв. Улам жижигрүүлсэн РДТ-ийн уг хандлага нь чиглэсэн технологийн дэвшил үргэлжлэх төлөвтэй байгааг харуулж байна. Hitachi 0.05мм × 0.05мм хэмжээтэй хамгийн бага РДТ чипийг эзэмшдэг. Энэ нь Өмнөх дээд амжилтыг эзэмшигчээс 1/64-р бага мю-бичил схем хэмжээ юм. Үйлдвэрлэл нь тусгаарлагч дээрх цахиурын үйл явцыг ашигласнаар идэвхиждэг юм. Эдгээр нь тоосын хэмжээтэй зөвхөн санах ой уншдаг 128-бит чипыг хэрэглэн 38 оронтой тоог хадгалж чадна. Хамгийн гол асуудал антенн хавсралт, учир нь зөвхөн милиметрээр уншиж хүрээг хязгаарладаг юм. ==Хэрэглээ== RFID шошго нь обьект дээр суурилагдаж, бараа материал, эд хөрөнгө, хүнийг хянах, удирдахад ашиглаж болно, энэ жишээ нь машин, компьютерийн тоног төхөөрөмж, ном, гар утас, бөглөөн дээр гэх мэт зүйлс дээр суурилуулдаг. RFID бар код эсвэл гарын авлагын систем ашиглах үед давуу талтай. Шошго нь обьект харагдахгүй уншигч ойролцоо байхад ч гэсэн уншиж болно. Шошго нь тухайн нэг хэрэг, боодол, хайрцаг болон бусад саванд дотор уншиж болох ба баркодоос ялгаатай нь РДТ шошго нэгэн зэрэг хэдэн зууг уншиж болно. Бар код нь зөвхөн тухайн төхөөрөмжүүдийг ашиглан ижил хугацаанд уншиж болно. 2011 онд идэвхгүй шошгийн өртөг нь тус бүр 0.09$ эхэлсэн; металл дээр холбосон буюу гамма ариутгасан шошго $ 5 хүртэл байсан. Сав, эмнэлгийн эд хөрөнгө, хянах болон мэдээллийн төвд байгаль орчны нөхцөл байдалд мониторинг хийх идэвхтэй шошгууд 50$ - 100$ болно. Идэвхгүй зай хураагууртай (BAP) шошгууд 3-10 ам.доллар орчим мөн температур, чийгшил зэрэг мэдрэгч чадвартай байдаг. ===Цоожлох систем дээр суурилсан РДТ-ийн Цахим түлхүүр=== * Хандалтын удирдлага * Бараа дагах * Хувь хүн, мал дагах * Замын хураамж авах болон харилцаа холбоогүй төлбөр * Машин уншиж болохоор аялал жуулчлалын баримт бичиг * Smartdust (асар их тархсан нь мэдрэгч сүлжээ) * Спортын дурсгалын зүйлсийг даган жинхэнийг шалгах * Нисэх онгоцны буудлын тээш дагаж ложистикийн * Спортын арга хэмжээг тохируулах 2010 онд гурван хүчин зүйл RFID хэрэглээг эрс нэмсэн: тоног төхөөрөмж, шошгын үнэ буурч, 99.9% -ийн найдвартай байдал, хэт өндөр давтамжтай идэвхгүй РДТ эргэн тойронд нь тогтвортой, олон улсын стандартын дагуу үйл ажиллагааг нэмсэн байна. Эдгээр стандартын батлалгаа 1970-аад, 1980-аад онд дэлхийн электрон бүтээгдэхүүний кодоор (ЭБК) дэлхий нийтээр авч хэрэглэдэг жолооны үүрэгтэй GS1 болон GS1 [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] баркодны хамтарсан үйлдвэр байсан. Дэлхийн ЭБК-ын сүлжээг Авто-ID төв хөгжүүлсэн юм. ===Худалдаа=== [[Файл:Barcod.png|450px|thumbnail|Wal-Mart-ийн ЭБК хэрэглэдэг RFID шошго]] РДТ байгууллага, багаж хэрэгсэл, тоног төхөөрөмж тодорхойлно (удирдах арга замыг заасан хөрөнгийг мөрдөх гарын авлага мэдээлэлээс гадна). РДТ худалдааны дэлгүүрт шошголсон зүйлийн түвшинг ялган тэмдэглэдэг. Энэ нь электрон нийтлэлийн хяналт болон өөрийгөө татаж авахдаа хэрэглэгчдийн үйл явцыг хангадаг. РДТ нь автоматаар таних бараа материалын системийг ашиглаж болно. Ийм машин, хувцас гэх мэт үйлдвэрлэгдсэн бүтээгдхүүнүүдийг үйлчлүүлэгчид хянах, харах боломжтой. Казинод покер чипс ба хулгайлсан эсэхийг таниулан нэвтрэхэд РДТ-ийг ашиглаж, ямар ч бичил схемүүдийг хүчингүй болгож болно. Wal-Mart ба АНУ-ын Батлан хамгаалах газрын үйлдвэрлэгчид нь нийлүүлэлтийн гинжин хэлхээний менежментийг сайжруулахын тулд бүх тээвэрлэлтээр RFID шошгуудыг тавьж нийтэлсэн байна. ===Хандалтын хяналт=== РДТ шошго [[соронзон тууз]] картыг сольж, тодорхойлох тэмдэгт өргөн хэрэглэгддэг. Эдгээр нь эзэмшигчийг таниулахын тулд уншигч тодорхой зайд зохион байгуулах хэрэгтэй. Шошгыг тээврийн хэрэгсэл дээр байрлуулж болно, ингэснээр тээврийн хэрэгслийг зогсоож, карт танилцуулах, эсвэл хандалтын кодыг хийлгүйгээр хяналттай газарт орох боломжтой зайд уншиж болно. ===Зар сурталчилгаа=== 2010 онд Vail Resort цанын дамжуулалт нь идэвхгүй RDT буюу хэт өндөр давтамжтай шошгууд ашиглаж эхэлсэн байна. Facebook-ийн зочид автоматаар авах ба дараах зурагнууд боломж олгох нь тэдний үйл явдлын хамгийн ихдээ РДТ карт ашиглаж байна. Автомашины брэндүүд бусад салбартай харьцуулахад илүү хурдан олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэлд РДТ бүтээгдхүүн байрлуулдаг болохыг баталсан байна. Golf аварга шалгаруулах тэмцээнд 2011 онд Mercedes-ийг баталсан ба 2013 онд Женевт Мотор Шоун дээр нийгмийн хэвлэл мэдээллийн маркетингийн олон том брэндүүд РДТ-ийг ашиглаж байсан байна. ===Зар суртачилгааны хяналт=== Бүтээгдхүүнийг урьдчилан сэргийлэхийн тулд үйлдвэрлэгчид бүрэн хөнгөлөлттэй үнээр ханган борлуулсан аль нэг бүтээгдхүүнийг хянах зорилгоор үйлдвэрлэгчид тухайн бараан дээр РДТ шошгыг ашиглах боломжийг судалж байна. ===Тээвэр, логистикийн=== Талбайн удирдлага, тээвэрлэлт, ачаа, түгээх төвийг хянахад РДТ-ийг ашиглаж байна. Төмөр замын салбарт, РДТ шошго зүтгүүр дээр холболт хийгдсэн ба хөдлөх хөрөнгийн тоног төхөөрөмж, түүний шинж чанар, таних тоо, төрлийг тодорхойлно. Энэ нь гарал үүсэл, хүрэх газар, барааны төрөл гэх мэтийг тодорхойлоход мэдээллийн сан ашиглаж болно. Арилжааны нисэх нь арилжааны агаарын хөлөгт засвар үйлчилгээ явуулахад РДТ ашиглаж байгаа. РДТ шошгыг нь хэд хэдэн нисэх онгоцны буудал, Иргэний агаарын тээвэр дээр ачааг болон ачаа тодорхойлоход хэрэглэгддэг. Зарим улс тээврийн хэрэгслийн бүртгэл, хууль сахиулахад РДТ ашиглаж байна, хулгайлагдсан машиныг РДТ илрүүлж туслах болно. ===Ухаалаг тээврийн систем=== Ухаалаг тээврийн системд РДТ-д ашиглаж байгаа. Нью-Йорк хотод, RFID уншигч хянах уулзварт байрлуулсан байдаг E-ZPass урсгалыг хянах шошгонууд суурилагдсан байна. Мэдээлэл хэрэглэх хөдөлгөөний удирдлагын төв нь өргөн зурвасын утасгүй дэд бүтэц дамжуулан тэжээлээ авдаг ба дасан зохицох замын хөдөлгөөний хяналтын гэрлэн дохио юм. ===Дамжуулах хоолойны станц болон шингэн дамжуулагч=== Байнгын суулган угсарсан хагас (тогтмол хэсэг) тодорхойлогчид РДТ антенийг өөр угсарсан тал хувь (үнэгүй хэсэгт) дээр байрлуулж РДТ байдлыг тодорхойлно. Холбогдсон үед чөлөөт хэсгийн транспондер тогтмол хэсгийн бүх чухал мэдээллийг дамжуулдаг. Угсарсан тодорхой байршилыг РДТ транспондер кодлон тодорхойлж болно. Хяналтыг автоматаар дараагийн үйл явцын үе эхлэхээр идэвхжүүлэгдсэн байна. ===Нийтийн тээврийн=== РДТ картыг нийтийн тээврийн хандах хандалтыг хянах зориулалтаар ашиглаж байна. Лондонд аялагчид ашиглаж хоолой, автобус, усан онгоц дээр Хясаан картыг хэрэглэдэг. Энэ нь зорчигчийн эргэлт бүрийг нь тодорхойлдог, тэгэхээр систем хүрээг тооцолох боломжтой болно. ===Дэд бүтэц зохион байгуулалт, хамгаалах=== Наад зах нь нэг компани гэхэд л хий дамжуулах хоолой , бохир усны шугам, цахилгааны кабель, харилцаа холбооны кабель зэрэг газар доорхи дэд бүтцийн хөрөнгө олохын тулд РДТ нэвтрүүлсэн. ===Паспорт=== Эхний РДТ паспорт (" Цахим паспорт ") 1998 онд Малайз улсад бий болсон. Малайзын гадаад паспорт, иргэний харааны мэдээллийн хуудсанд байгаа мэдээллээс гадна аялал жуулчлалын түүх (цаг хугацаа, огноо, газар) болон улсаас орох, гархыг тэмдэглэнэ. РДТ паспорттой бусад улс орнуудад Норвеги (2005), Япон (Гуравдугаар сарын 1, 2006), ихэнх Европын холбооны орнуудад (ойлолцоогоор 2006), Австрали, Хонг Конг, Америкийн Нэгдсэн Улс (2007), Энэтхэг (2008 оны зургадугаар сарын) Серби (2008 оны долдугаар сарын), Бүгд Найрамдах Солонгос улс (наймдугаар сарын 2008), Тайвань (арванхоёрдугаар сарын 2008), Албани (2009 оны нэгдүгээр сарын), Филиппин (наймдугаар сарын 2009), Македони (2010), Канад (2013) зэрэг орнууд орно РДТ паспортын стандарт тогтоож байгаа Олон улсын иргэний нисэхийн байгууллагын ( ICAO ) 9303-р баримт бичиг, 1-р хэсэг, эзлэхүүн, 1, 2-т (6-р хэвлэл, 2006) агуулагдаж байдаг. ICAO-ийн хэлдэг ISO / IEC 14443 "Харилцаагүй нэгдсэн хэлхээ" гэгддэг цахим паспорт нь РДТ чиптэй. Цахим паспорт урд нүүрэн дээр нь стандарт цахим паспорт логог тодорхой болгодог ICAO стандартыг хангана. 2006 оноос хойш, АНУ-ын паспорт РДТ шошго шинээр орсон ба паспорт дотор хэвлэсэн ижил мэдээллийг хадгалах болон эзэмшигчийн дижитал зургийг оруулах болно. АНУ-ын төрийн газар анх чипс нь зөвхөн уншиж болно гэж заасан 10 см (3.9-д) хол, гэхдээ тусгай тоног төхөөрөмж нь 10 метр туршилтын паспортыг уншиж чадна, тодорхой жагсаалын дараа паспорт гаргах нь нимгэн төмөр доторлогоо тусгах зорилготой байсан Энэ нь илүү зөвшөөрөлгүй уншигч паспорт хаалттай үед мэдээлэл авч чадахгүй. Байгууллага нь үндсэн оролтын удирдлагыг (BAC)хэрэгжүүлэх болно, паспортын мэдээлэл хуудсан дээр хэвлэсэн тэмдэгтийн хэлбэрээр хувийн дугаарыг (PIN) оруулна. Паспортыг шошго уншиж болох ба урд нь энэ PIN-ийг РДТ уншигч руу оруулах ёстой. BAC нь бичил схем болон байцаалт хоёрын хооронд ямар ч харилцаа холбоо шифрлэлтийн боломжийг олгож байдаг. ===Тээврийн төлбөр=== Олон улс оронд, РДТ шошгыг автобус, галт тэрэг, эсвэл метроны олон нийтийн дамжин өнгөрөх үнийн жишигт төлөх, эсвэл хурдны зам дээр телбер, хураамжийг цуглуулахад ашиглаж болно. Зарим нь дугуй шүүгээний хувь хэрэглэгчдэд оноосон РДТ картаар үйл ажиллагаа явуулж байна. Урьдчилсан төлбөрт карт нь байгууламжийг дифференциал түгжигч нээх, эсвэл оруулах шаардлагатай байгаа ба дугуйн зогсоолыг хянаж, төлбөр авхад хэрэглэгддэг. Zipcar машины хуваалцах үйлчилгээг түгжих болон машин онгойлгож, гишүүн нь танихад РДТ карт ашиглаж байна. Сингапурт, РДТ-ыг Улиралын Машины зогсоолын Тасалбар (SPT) орлоно. ===Мал амьтан тодорхойлох=== Малын РДТ шошго РДТ-ийн хамгийн эртний хэрэглээний нэг болж байна. Анх гарснаас хойш, том эдлэн газар болон тэгш бус гадаргууд зориулагдсан галзуу үхрийн өвчинд РДТ мал таних удирдлагын амин чухал зүйл болсон. Нэг РДТ шошгон суулгац буюу транспондер нь мал тодорхойлоход ашиглаж болно. Транспондер буюу илүү сайн идэвхгүй РДТ гэж нэрлэдэг бичил схем амьтан дээр суурилагдана. Канадын үхэр тодорхойлох агентлагийн бар код шошгуудыг сольж РДТ болгон ашиглаж эхэлсэн байна. Одоогоор АНУ-ын фермерүүдэд CCIA шошгууд Висконсинд сайн дурын үндсэн дээр ашиглагдаж байгаа. АНУ-ын Хөдөө Аж Ахуйн Яам одоогоор өөрийн хөтөлбөрийг боловсруулж байна. РДТ шошго Австралид борлуулагддаг бүх үхэр, хонь, ямаанд шаардлагатай байдаг. ===Хүнийг таних=== Малыг танихад зориулсан суулгац РДТ чипийг одоо хүнд мөн ашиглаж байна. РДТ суулгацыг Британийн профессор Кибернетик Кевин Уорвик 1998 онд гар дээрээ чип суулган туршилт явуулсан. 2004 онд Конрад Chase өөрийн Барселона болон Роттердам дахь шөнийн клубд чип суулгаж, тэдний VIP үйлчлүүлэгчдийг тодорхойлохоор ундаанд хийж ашигласан юм. АНУ-ын Хүнс ба Эмийн Захиргаа хүний РДТ чипийг хэрэглэхийг зөвшөөрсөн. Зарим нь бизнесийн байгууллагууд худалдан авагчдад зэрэг нь Baja Beach Барселона дахь шөнийн цэнгээний газар үйлчилгээний төлбөрийг төлөхдөө РДТ суурилсан чипийг ашиглах сонголтыг өгчээ. Учир нь тэд өөрийнхөө өвөрмөц таниулагчийг хаана ч явсан хүмүүсийн хувийн нууцад нь нэвтэрснээр асуудлыг хянах, харах боломжтой юм. Энэ нь захиргаадалтын засгийн газраас хүчирхийлэлд хүргэж болох асуудал, эрх чөлөөг огцруулж байдаг ба бусад нь харж байж болох юм, учир нь бүх иргэд нийгмийн хүлээн зөвшөөрөгдсөн байдлаар биеэ авч явдаг. 2006 оны долдугаар сарын 22-нд Reuters нийтлэлдээ Нью-Йорк хотод бага хурал дээр хоёр хакерууд болох Newitz болон Westhues нар өмнө нь байсан чипийг оролдож байна гэж харагдаж байгаа нь хүнд суулгасан РДТ чип нь РДТ дохионы хуулбар гэдгийг харуулсан гэж мэдээлсэн гэжээ. Нууцлалын дэмжигчид РДТ чип суулгацыг хүчирхийллийг эсэргүүцэн анхааруулхад ашигладаг байна. Тэнд энэ технологийг хүний хэрэглээний талаар их маргаантай, мөн олон хуйвалдааны онолын нэг гэж нэрлэх нь бий, ялангуяа хүний хэрэглээнд холбоотой зарим шашны дугуйланд байдаг араатны нь Марк-ийг илүүд үздэг. ===Байгууллага=== ====Эмнэлэг, эрүүл мэндийн==== Эрүүл мэндийн салбарт РДТ батлах тухай өргөн хүрээтэй, маш үр дүнтэй байна. Эмнэлэг аль аль нь идэвхтэй, идэвхгүй РДТ хослуулах анхны хэрэглэгчдийн юм. Идэвхтэй идэвхгүй технологийн өндөр үнэ цэнэ эсвэл зөвхөн өрөөний түвшинг тодорхойлох хэрэгтэй бага зардал зүйлсийг хянаж байгаа нь эрүүл мэндийн салбарын удирдах системд ихээхэн амжилттай байна. Жишээ нь, эмнэлгийн байгууламж өрөө, түүнчлэн эмнэлгийн явуулын төхөөрөмжүүд болон байгууламжийн хөрөнгө, оноосон шошгууд нь өвчтөн болон ажилчдын өмсдөг РДТ-д хүч дамжуулах мэдээллийг цуглуулдаг байна. АНУ-ын Цэргийн хэргийн газар (VA) саяхан АНУ-ын тусламж сайжруулах, зардлыг бууруулах зорилгоор эмнэлэгт РДТ суурилуулна гэж зарласан юм. Физикт РДТ шошгоны Үр ашгийг нэмэгдүүлэхийн тулд хөтөч дээр суурилсан програм хангамж оруулж болно. Энэ нь програм хангамжийн янз бүрийн бүлгүүдээс эсвэл тусгай эмнэлгийн ажилтан, сувилагч, хянадаггүй тоног төхөөрөмж, ажилтан тус бүрийн хэсэг нь холбогдох бодит цагийн мэдээллийг харахын тулд өвчтөнд боломжийг олгодог. Бодит хугацааны өгөгдөл хадгалсан, түүх тайлагнах үйл ажиллагаанд ашиглахыг болон янз бүрийн салбарын хууль тогтоомжийн хэрэгжилтийг нотлоно. РДТ-ийн Энэ хослол системийг байрлуулах бодит цаг хугацаанд тоног төхөөрөмж болон програм хангамжийн үйл ажиллагааны үр ашгийг дээшлүүлэх, зардлыг бууруулах арга замыг эрэлхийлж мэдээлэл цуглуулах арга хэрэгслийг олгодог. ISO 18000-6c чиг хандлагын шошго болгон ашиглан, идэвхтэй шошгууд нь 802.11X утасгүй, дэд бүтэц дээр тулгуурладаг идэвхтэй шошголох тогтолцоо руу хослуулах юм. 2004 оноос хойш АНУ-ын эмнэлгийн хэд хэдэн РДТ шошгууд өвчтөнд суулгахаас илүү ажлын болон бараа материалын менежментийн РДТ системийг ашиглаж эхлээд байна. IVF ажилбарын эмнэлэгийн үрийн шингэний болон OVA -д хооронд mixups урьдчилан сэргийлэх RFID ашиглах нь зүйтэй үздэг байна. 2004 оны аравдугаар сард FDA хүний суулгасан АНУ-ын анхны РДТ чипыг баталсан. VeriChip Corp-аас 134 кГц-ээс РДТ чип, компанийн дагуу, хувь хүний эрүүл мэндийн мэдээллийг нэгтгэж, эмнэлгийн эмчилгээ нь амь насаа гэмтэлээс аварч болох юм. РДТ эсрэг FDA (хүнс, эмийн зохицуулалт) Warning захидал Катерин Albrecht болон Лиз McIntyre нар эрүүл мэндийн илрүүлсэн эрсдлийг тодорхойлсон байна. FDA дагуу, эдгээр "суулгасан транспондер-ын гэмтлийг", "сөрөг эд урвал", "шилжилт хөдөлгөөнийг суулгасан транспондер нь", зэрэг "цахилгааны аюул" болон "Соронзон резонансын дvрслэлийн [MRI] нийцэхгүй" гэж үзсэн юм. ====Номын сан==== Номын сангийн зүйлс дээр код солих РДТ хэрэглэж байна. Шошгийн мэдээллийг олж тогтоон агуулж болно, эсвэл зүгээр л нэг мэдээллийн санд түлхүүр байж болох юм. РДТ систем нь солих, эсвэл нэмэлт бар код болон бараа материалын удирдлагад өөртөө үйлчилдэг өөр нэг аргыг санал болгож болох юм. Энэ нь бас аюулгүй байдалд нөлөөлж болно, төхөөрөмж нь цахилгаан соронзон аюулгүй байдлын зурвасыг нэмж болдог . Энэ нь 30 сая гаруй номын сангийн эд зүйлс дэлхий даяар одоо зарим нэг РДТ шошгуудыг агуулдаг гэсэн тооцоо байдаг, жишээ нь Ромын Ватикан номын сан. РДТ шошго нь зүйл уншиж болох учраас, тэнд нэг зүйлийг скан ном бүтээх, эсвэл DVD хэрэг нээх ямар ч шаардлагагүй, мөн номыг нэгэн зэрэг уншиж болно. Ном нь дээр хөдөлгөөний дохио байхад ОУХДНС шошгууд уншиж болох ба туузан дамжуулагчаар цагийг хэмнэдэг. Энэ нь бүх номын сангийн ажилтнуудын ажлыг хөнгөвчилж, зээлдэгчдийн өөрсдөө хийж болно. Зөөврийн уншигч нь, бараа материалд хэрэглэгдэнэ. Секундын дотор материалыг бүх тавиур дээр хийж болно. Харин 2008 оны байдлаар энэ технологи нь олон тооны жижиг номын сангуудын хувьд хэтэрхий өндөр өртөгтэй байсан, мөн хувиргах хугацаа нь 11 сард дундаж номын сангийхаар тооцоолсон байна. 2004 онд Голландын тооцоог жилд 100,000 ном зээлж номын сан € 50,000 үнээр төлөвлөх ёстой байсан юм (borrow- буцаж эргэж, станц: 12,500 тус бүр илрүүлэх Довжоо 10,000 тус бүр нь 0.36, шошгоууд нь тус бүр). РДТ ихээхн үр дүнтэй, мөн цөөн тооны ажилчид хэрэгтэй болно гэсэн үг юм. Ажилтнууд их хэмжээний татвар төлдөг. Гэхдээ энэ нь өнөөг хүртэл сүүлийн үеийн судалгаагаар Хойд Америкт энэ нь болоогүй байгаа, учир нь РДТ авсанаар, ажилдыг халах нь ихссэн байна. Ер нь ажилтан буурснаар номын сангийн төсөв ч буурсан байгаа бөгөөд энэ нь шаардлагатай номын сан буурсан ажилтнуудын хэмжээг нөхөн автоматжуулаж, нэмсэнээр нь дэд бүтцийг ч нэмэгдсэн байна. Мөн РДТ дээр авдаг ажлууд номын сангийн гол үүрэг биш юм. Нидерланд дахь зээлдэгчид ажилтнууд одоо асуултанд хариулах нь илүү таатай байна гэсэн юм. Нууцлалын асуудал нь РДТ -ийн номын сангийн ашиглалтыг тойрсон асуудал яригдаж байгаа юм. Зарим РДТ шошго нь 100 метр (330 фут) хүртэл уншиж болдог тул эмзэг, чухал мэдээлэл нь эх сурвалжаас цуглуулсан байж болох эсэх талаар зарим нэг санаа зовоосон асуудал байна. Гэсэн хэдий ч, номын сангийн РДТ шошго ямар ч ивээн тэтгэгч мэдээллийг агуулсан байх юм, ойролцоогоор 3.0 метр зөвхөн уншиж болохоор радио давтамжийн шошгуудыг номын сан ашигладаг. Түүнчлэн, өөр нэг бус Номын сангийн агентлаг болох боломжтой номын сангийн захирагчын мэдлэг буюу зөвшөөрөл авахгүйгээр номын сан орхих хүн бүрийг РДТ шошгууд тэмдэглэнэ. Нэг энгийн тохируулга нь, ном нь зөвхөн номын сангийн мэдээллийн сан хамтран утга учир бүхий кодыг дамжуулах зөвшөөрөх явдал юм. Өөр нэг боломж сайжруулах нь шинэ хуулийн ном тус бүр нь буцаан өгөх явдал юм. Ирээдүйд хэрэгтэй уншигчид хаа сайгүй (магадгүй Сүлжээнд), дараа нь хулгайлсан ном ч номын сангийн гадна мөрдөн олох боломжтой. Шошгуудыг (тохиолдлын) хуудасны дотор үл анзаарагдам жижгийг суурилуулна, энэ нь шошго зайлуулах боломжтой хэвлэлийн газраас ч илүү хэцүү болсон байж болзошгүй. ==== Музей==== Радио давтамж тодорхойлогч технологиуд нь одоогийн байдлаар музейд эцсийн хэрэглэгчийн програмууд дээр хэрэгжүүлэгдэж байгаа. Жишээлбэл Сан Франциско, Калифорниагийн шинжлэх ухааны музей болох Эксплораториум-д байдаг “eXspot” гэх боловсронгуй болгон өөрчилсөн түр хугацааны хайлтын програм юм. Музейд нэвтэрж буй хүн энгийн карт шиг аваад явах боломжтой радио давтамжын хаяг хүлээн авах болно. Ингэснээр eXspot систем нь үзэгчдэд тодорхой хэсэг үзмэрүүдийн талаарх мэдээллийг дамжуулж чадна. Үзмэрүүдийн мэдээллээс гадна үзэгчид үзүүлэнгүүдийн хажууд өөрсдийхөө зургийг авч болдог байна. Мөн үүнээс гадна уг систем нь үзэгчдэд, мэдээллийг нь авч дараа нь шинжилгээ хийх боломжийг олгох зорилготой. Тус цуглуулагдсан мэдээллүүдийг хувь хүн, гэрээсээ тусгайлсан вэб сайтруу нэвтэрч өөрийн радио давтамжын хаягийг ашиглан татаж авах боломжтой. [63] ==== Сургууль болон их сургуулиуд==== Японы Осака хотын сургуулийн захиргаанууд бага сургуулиудруу хүүхдийн хувцас, үүрдэг цүнх болон сурагчийн үнэмлэхийг тээвэрлэж байна. [64] Английн Донкастерт оршдог сургууль сурагчдад хяналт тавихын тулд дүрэмт хувцасанд туршилтын зорилгоор мониторингийн системийг ашиглан радио долгион дамжуулдаг чип суулгаж өгжээ. [65] “St Charles Sixth Form” гэх Английн Лондонгийн баруун хэсэгт байршилтай коллеж нь радио давтамж тодорхойлогчийг төв хаалгандаа байршуулж эрц болон зөвшөөрөлгүй нэвтрэлтийг орж гарж байгаа хүмүүсээр дамжуулан 2008 оны есдүгээр сараас эхлүүлэн хяндаг болсон. Үүнтээ адилаар Английн Клэкхитонд оршдог Whitcliffe Mount сургууль радио давтамж тодорхойлогчийг сургуулийнхаа хөрөнгө болон сурагчдаа хянахын тулд тусгайлан загварчилсан картыг ашигладаг болжээ. Филлиппинд зарим сургуулиуд радио давтамж тодорхойлогчийг аль хэдийн үйл ажиллагаандаа ашиглаж эхэлсэн бөгөөд сурагчдын үнэмлэхэнд суурьлуулж ном зээлэх, мөн тусгай сургуулиуд радио давтамжтай үнэмлэх уншдаг төхөөрөмжүүдийг сургуулийн доторхи дэлгүүр, цайны газарт худалдан авалт хийх үед уншуулхаар, мөн сурагч болон багш нарын эрцийг бүртгэхэд хэрэглэдэг болжээ. ==== Спорт==== Тэмцээний чип Радио давтамж тодорхойлогчийг уралдаан тэмцээнд 1990-ээд оны эхээр Германы Deister Electronics компаны нэвтрүүлсэн тагтаан уралдаанаар ашиглагдаж эхэлсэн байна. Радио давтамж тодорхойлогч нь том уралдаанд оролцогчдын гараанаас барианд орж ирэх хугацааг яг таг гаргадаг бөгөөд энэ өмнө нь хэрэглэж байсан болхи арга болох секундомерыг ашиглаж хүн болгоны хугацааг хэмжихээс хамаагүй боловсронгуй юм. Уг уралдаанд оролцогчид тэмцээний явцдаа нэг төрлийн байршил тогтоодог шошго зүүдэг бөгөөд эдгээр шошгууд нь замын хажууд суурьлуулсан антен эсвэл зам дээр байрлуулсан матраснуудад дохио өгсөнөөр уг хүний байршлыг яг таг заах боломжтой байдаг. Радио давтамж тодорхойлогч шошгууд нь тусгайлан загварчилсан антены тусламжтайгаар маш нарийн байдлаар өгөгдлийг уншдаг. Чип болон антенны загвар нь эдгээрийн цар хүрээг харгалзан унших буюу таних үйл ажиллагааг удирддаг. Богино замыг туулах уралдааны үед чипнүүд нь ихэвчлэн гутланд зангидаж өгсөн эсвэл шагайг тойруулан тусгай материалаар ороосон байдаг. Энэ нь ойролцоогоор матрасны 400мм байдаг бөгөөд энэ нь жижигхэн хэмжээний богино хугацааны дэвшилт болж байгаа юм. Гэвч ердөө 125мм квадраттай жижиг чип болон том хэмжээний антен нь тамирчны цээж хэсэгт буюу 125см-ын өндөрт байрлаж байгаа дугаартай нь сайн авцалдаж өгөхгүй байна. Идэвхгүй болон идэхтэй радио давтамж тодорхойлогч систем нь мөн замтай хамааралгүй үйл ажиллагаанууд болох хээрийн моторт тээврийн хэрэгслийн уралдаан, “Orienteering” буюу аялалт уралдаан, мотоциклын уралдаан гэх мэт спортоп хэрэглэгддэг. Жолооч буюу уралдаанд оролцож байгаа хүн нь өөрсдийнхөө хүмүүсийн ихэвчлэн гаран дээр нь транспондер суулгасан байдаг. Ингэснээр уралдаанаа гүйцээснийхээ дараа тамирчин транспондерийг зүүлгэсэн хүндээ хүрэх эсвэл цохиход цаашаанаа компьютерт холбогдсон систем нь цагийг нь хүлээн авдаг байна. Радио давтамж тодорхойлогч нь, физикийн тэсвэр хатуужлын тестийг ашигладаг маш олон ажилд зуучладаг агентлагуудад хэрэглэгддэг болоод байгаа бөгөөд ялангуяа үйлчлүүлэгч нь сая сая чанарыг нь хангаж байгаа тохиолдолтой үед. (Энэтхэгийн Төмөр замын Ажилд авах Хэлтэсүүд, цагдаа болон эрчим хүчний салбар) Олон тооны цанын баазууд радио давтамж тодорхойлогч шошгыг цанчдыг цахилгаан шатыг гараа оролцуулахгүйгээр ашиглаж болохоор үйл ажиллагаандаа ашиглаж байна. Цанаар гулгагчид нэвтрэх эрхээ заавал барьж явах шаардлагагүй болно гэсэн үг. Цанын хүрмэний зүүн талд чиптэй карт багтдаг жижигхэн халаасыг байрладаг. Үүнээс цанаар гулгагч цахилгаан шатруу гарахад чип машины зүүн хэсгийн мэдрэгчтэй холбогдоно. Энэ систем нь маш өндөр давтамжтай 13.56 мегагерц дээр тулгуурладаг байна. Энэ системийг цанын том хэмжээний талбаатай Европын орнууд болох Верберээс Чамоникс хүртэл ашигладаг байна. [66][67][68] Америкийн хөл бөмбөгийн холбоо тоглогчиддоо радио давтамж тодорхойлогч чипүүдийг өгч тэдний хурд, явсан газрын зай болон чиглэлийг хэмждэг болжээ. Саяхнаас камерууд ихэвчлэн гол тоглогчид анхаардаг болоод байгаа ч олон тоглолтууд тайлбай дээр өрнөж байна.[69] Тоглогчийн байрлалыг чипнүүд 15.24см-ээр гурвалжилж авч үзсэнээр дэлгэцээр шууд дамжуулах боломжтой болдог. Радио давтамж тодорхойлогч чип нь тус тоглогч буюу хувь хүний мэдээллийг олон нийтэд нээлттэй болгож байгаа юм. Өгөгдлүүд нь Үндэсний хөлбөмбөгийн лиг 2015 програм дээр нээлттэй байна. [70] Радио давтамж тодорхойлогч чип нь “Zebra Technologies” гэх компанид үйлдвэрлэгддэг байна. Zebra Technologies өнгөрсөн жил нийт 18н цэнгэлдэх хүрээлэнд вектор өгөгдлийг нь судалхын тулд радио давтамж тодорхойлогч чипийг туршиж үзжээ. [71] ==== Баар кодын бүрэлдэхүүн==== Радио давтамж тодорхойлогч нь UPC (12 дугаартай баар код) болон EAN (13 дугаартай баар код)-ы хувьд ихэвчлэн бүрэлдэхүүн болдог бөгөөд орлодоггүй. Учир нь энэ нь баар кодны өндөр өртөг болон олон төрлийн мэдээллийг хадгалах чадвараасаа хамаараад гүйцэт орлож чаддаггүй байна. Мөн радио давтамж тодорхойлогчийн шошгыг тооцохгүй бол баар код нь цахим хэлбэрээр боловсруулагдаж цацагддаг бөгөөд жишээлбэл и-мэйл, гар утас, цаасан дээрхи хэвлэл эсвэл дэлгэцээр харуулах гэх мэт хэлбэрээр хүлээн авагчдад түгээгддэг. Жишээ нь онгоцны буудлын нэвтрэх хэсэг. Шинэ EPC (Бүтээгдэхүүний цахим код) нь бусад схемийн хамт өргөнөөр боломжийн өртөгтэйгөөр байна. Цуглуулсан мэдээллүүдийг хадаглахад их хэмжээний буюу терабитээр хэмжигдэхүйц зай хэрэгтэй. Хэрэгтэй мэдээллийг гаргаж авахын тулд радио давтамж тодорхойлогчын цуглуулсан өгөгдлийг шүүж ангилах хэрэгтэй. Бүтээгдэхүүнүүд нь радио давтамж тодорхойлогчоор хянагддаг бол багцын хэмжээнд нийтээр хэрэглэгддэг бүтээгдэхүүний код буюу Universal Product Code болох UPC эсвэл EAN гэх мэт онцгой кодуудыг ашигладаг. Онцлог таних тэмдэгт нь, дугаарлах схемийг сонгох онцгой эрхийг оролцуулахгүйгээр радио давтамж тодорхойлогч шошгонд заавал байх шаардагатай. Радио давтамж тодорхойлогчын шошгоны хүчин чадал нь маш олон тооны шошгуудыг онцгой кодоор хангахаар их бөгөөд энэ одоо байгаа бар кодуудыг бодвол илүү өргөн хүрээг хамардаг. Одоо байгаа бар кодууд нь бараа тус бүр дээр нэг төрлийн код ашигладагаараа өөр. Радио давтамж тодорхойлогч кодын онцлог нь бүтээгдэхүүнийг нэгээс нөгөөрүү зөөвөрлөж эцсийн дүнд хэрэглэгч дээр очих дамжлагыг илтгэдэг. Энэ бүтээгдэхүүнийг хулгайд алдагдахаас болон бусад хэлбэрээр алга болохоос сэргийлдэг. Бараа бүтээгдэхүүний онцгой таних тэмдэг болон сериал дугаарыг агуулсан радио давтамж тодорхойлогчийн тусламжтайгаар бүтээгдэхүүнийг хянах нь чухал юм. Энэ нь компаниудад чанарын дутагдалыг арилгах болон эргүүлэн дуудахад тусалдаг ч сул тал нь борлуулалтын дараа хэрэглэгчдийн хувийн мэдээллийг мөрдөх гэх мэт асуудалтай тулгарах аюултай. ==== Хог хаягдлын зохицуулалт==== Хог хаягдлын үйлдвэрүүд нь саяхнаас радио давтамж тодорхойлогчыг үйлдвэртээ ашиглах болжээ. Радио давтамж тодорхойлогч нь хог төвлөрүүлдэг хайрцагнууд дээр байршуулагдсан бөгөөд эзнийх нь мэдээллийг хавсаргаснаар үйлчилгээ болон төлбөр тооцооны асуудлыг шийдэж байгаа юм. Радио давтамж тодорхойлогч нь хогны машин буюу хог тээвэрлэгчид суурьлагдсан байдаг. [72] Мөн радио давтамж тодорхойлогч нь үйлчлүүлэгчдийн сэтгэл ханамжийг болон хогны машинуудын үйлчилгээ үзүүлсэн газар бүрийг бүртгэж хэмждэг.Энэ систем нь уламжлалт хаясан хэмжээгээрээ төл (PAYT) гэсэн системийг хангалттай орлож байгаа юм. ==== Телеметр==== Идэвхитэй радио давтамж тодорхойлогч шошгын ажиллагаа нь суурь станцруу телеметрийг буцааж цацдаг зардал багатай мэдрэгчтэй удирдлагыг ажилуулах боломжтой. Телеметр нь дохиогоороо замын байдлыг, цаг агаарыг болон дуу чимээний өгөгдлүүдийг цуглуулдаг байна. [73] Мөн идэвхигүй радио давтамж тодорхойлогч шошго нь мэдрэгчтэй өгөгдлүүдийг илтгэж чаддаг байна. Жишээлбэл утасгүй тодорхойлогч болон мэдрэгч платформ нь идэвхигүй шошго бөгөөд арилжааны орчин, хурд болон багтаамжыг радио давтамж тодорхойлогч Gen2-р дамжуулан мэдээллэдэг. Мөн идэвхитэй болон идэвхигүй радио давтамж тодорхойлогч шошгууд нь дэлгүүрийн доторхи хүлээн авагчид шошготой бараа дотор байгаа эсэхийг дохио өгсөнөөр мэдэгддэг. ==== Оптикан радио давтамж тодорхойлогч==== Оптикан радио давтамж тодорхойлогч нь оптик уншигч дээр суурилсан өөр төрлийн радио давтамж тодорхойлогч юм. Оптикан радио давтамж тодорхойлогчын програмын шошгууд нь ирээдүйн нийлүүлэлтийн гинжин хэлхээний хувилбаруудаас бий болох магадлалтай. Үүнийг уламжлалт радио давтамж тодорхойлогчын шошгуудтай харьцуулахад давуу тал нь хямд өртөгтэй мөн сүлжээгүй нөхцөлд өгөгдлөө нэгтгэх боломжийг олгодог байдал юм. Өөр бусад радио давтамж тодорхойлогчийг бодвол (0.125-0.1342, 0.140-0.1485, 13.56, мөн 868-928 MHz-г ашигладаг радио давтамжууд), оптикан радио давтамж тодорхойлогч давтамж хоорондын цахилгаан соронзон спектрийн 333 THz(3.33*10^4 hertz. 900nm) болон 380 THz (788 nm), 750THz (400 nm)-д үйл ажиллагаа явуулдаг. Шошгоны мэдээлэл нь унших хүсэлтийг хүлээн авсанаар уншигч төхөөрөмжтэй холбогддог. Ирж байгаа дохионы хэсэгүүд нь гүйцэт тодорхойлогдсон шошгын аргаар шүүгдэж уншигчруу буцаж илгээгддэг. Уншигчын хувьд, шошгоны хуримтлагдсан өгөгдлийг шүүхийн тулд загварт дүн шинжилгээ хийдэг. [74] Нууцлалтайгаар холбоотой, оптикан радио давтамж тодорхойлогч нь энгийн цахилгаан долгионд суурилсан радио давтамж тодорхойлогчтой харьцуулахад зөрчилтэй тэмцэх чадвар их байдаг. Энэ нь хор хөнөөлтэйгөөр уншихад харааны шугам хэрэглэгддэгээс үүдэлтэй. Бага өртөгтэй радио давтамж тодорхойлогчийн харах зай хориглогчтой үед аюул ихтэй байдаг. Гэсэн хэдий ч, шаардлагатай бол хатуу болон шингэний нэвтрэл нь жишээлбэл хэт улаан туяаны долгионы уртад бараг хүрч чадна. ====Зохицуулалт ба стандарчлал==== Хэд хэдэн байгууллагууд RFID-д стандарт тогтоосон байдаг, үүнд Олон улсын стандартчиллын байгууллага (ISO), Олон улсын цахилгаан техникийн комисс (ОУЦТК), ASTM International, DASH7 холбоо болон EPCglobal гэх мэт байгууллагууд орно. Уг үйлдвэрүүдэд Санхүүгийн үйлчилгээ, технологийн Consortium (FSTC) нь RFID-тай холбоотой IT-ийн хөрөнгүүдийг ажиглах стандартыг тогтоодог, Компьютерийн Технологи Аж Үйлдвэрийн Хороо CompTIA нь RFID-ийн энжирнерүүдэд үнэмлэх олгох журмыг баталдаг, мөн Олон улсын Airlines Тээврийн Холбоо IATA нь нисэх онгоцны буудал дахь ачааг тэмдэглэх журмыг тогтоосон байна. Зарчмын хувьд, улс орон бүр RFID-ийн хүрээ давтамжийн хувиарлалтын дүрмийг өөрсдөө тогтоож болно, харин улс орон бүрт радио хүрээг хэрэглэх боломж байхгүй. Эдгээр давтамжуудыг ISM хүрээ (Industrial Scientific and Medical bands-Аж Үйлдвэрийн Шинжлэх Ухаан,Эрүүл Мэндийн Хүрээ) гэж нэрлэдэг. Тэмдэглэгээнүүдийн буцах дохио нь бусад радио хэрэглэгчдийн хувьд хөндлөнгийн шуугиан үүсгэж болно. - Бага давтамж (LF: 125-134.2 кГц болон 140-148.5 кГц) (LowFID) тэмдэглэгээнүүд болон өндөр давтамж (HF: 13,56 MHz) (HighFID) тэмдэглэгээнүүдийг тусгай зөвшөөрөлгүйгээр дэлхий даяар ашиглаж болно. - Хэт өндөр давтамжийн (UHF: 865-928 МГц) (Хэт HighFID эсвэл UHFID) дэлхийн аль нэг улсын өөр дүрэм журам, стандарттай тэмдэглэгээг өөр улсад ашиглаж болохгүй. Хойд Америк, UHF, 902-928 MHz (915 МГц-ийн төв давтамж нь ± 13 МГц)-ийг зөвшөөрөлгүй ашиглаж болно, гэхдээ дамжуулалтын хүчин чадлын хязгаарлалт байх ёстой. Европт RFID болон бусад бага эрчим хүч зарцуулдаг радио программуудыг ETSI-ийн зөвлөмжүүдээр зохион байгуулсан байдаг. Үүнд: EN 300 220 болон EN 302 208, ERO үнэмлэмж 70 03-аар RFID-ийн үйл ажиллагааг зөвшөөрсөн бөгөөд зарим талаараа төвөгтэй бүлэг хязгаарлалтыг 865-868MHz-ийн хоорон тогтоож өгсөн байна. Уншигчид сувгаа дамжуулахын өмнө сувгийн хяналт тавихыг шаарддаг(“Ярихаасаа өмнө сонс’): Уг шаардлагын үр ашгийн талаар зарим нэг таамаглал дэвшүүлэн эцсийн шийдвэрээр одоогийн судалгааны субьект болгохоор болсон. 2012 оны 7 дугаар сарын 25-нд япон улс UHF бүлгээ 920 МГц болгож өөрчилсөн, энэ нь америкийн 915 МГц бүлэгтэй илүү ойртож очсон. Зарим улс оронд орон нутгийн засаг захиргааны үед хэрэглэх шаардлагатай тусгай зөвшөөрөл хэрэг болдог. GS1-ээс бүрдсэн тойм мэдээгээр 2014 оны аравдугаар 31-ны байдлаар төлөөлөл болгож дэлхийн 78 улс орнуудын 96.5% -ын ДНБ, мөн ажлын журмаар 3 улсуудыг төлөөлөл болгож шалгахад ДНБ нь ойролцоогоор 1%-аар ахисан байна. RFID-тай холбоотойгор хийгдсэн стандарт: • ISO 11784/11785 – Мал амьтан танихдаа 134.2 кГц ашиглах • ISO 14223 – Амьтны радио давтамж тодорхойлох – Нарийвчилсан транспондер • ISO/IEC 14443 : Энэ стандарт нь түгээмэл байдаг HF(13.56 МГц) стандарт HighFID-ийг паспортны суурь болгож ашигладаг ICAO 9303 стандарт юм. 7xwg6c7wpaub466v670f7h9i9mvvbup 0 46890 873950 736091 2026-10-22T01:42:58Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873950 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Зураг:LCD layers.svg|thumb|Шингэн кристал дэлгэц. 1# [[Туйлшруулагч шүүлтүүр]] нь нэвтрэх гэрлийг босоо чиглэлтэй болгоно. 2# Шилийг Индигээр бүрж электрод болгоно. Дэлгэц асахад эдгээр электродуудын хэлбэр нь дүрсийн хэлбэрийг тодорхойлно. 3# Мушгирсан шингэн кристалл. 4# Энгийн электродын бүрхүүлтэй шүүлтүүр нь хэвтээ чиглэлийн шүүлт хийнэ. 5# Хэвтээ чиглэлт туйлшруулагч шүүлтүүр хальс нь нэвтрүүлэх ба хаах үүрэгтэй. 6# Ойлгох тавцан нь гэрлийг ойлгож эргүүлж үзэгчид дүрсийг харуулдаг. (Араасаа гэрэлтдэг LCD дээр энэ хавтангийн оронд гэрэл байдаг.)]] LCD гэдэг нь шингэн кристаллуудын гэрлийг өөрчлөх шинж чанарыг ашигладаг хавгай дэлгэц, электрон дүрсэн дэлгэц эсвэл видео (дүрс бичлэгэн) дэлгэц юм. Шингэн кристаллууд нь гэрлийг шууд цацаргадаггүй. Электрон цаг, гар утас, хөгжим тоглуулагч, термометр зэрэг дэлгэцтэй энгийн төхөөрөмжүүд нэг эсвэл 2-5 өнгөөс бүрдсэн дэлгэцтэй байдаг. Олон өнгөт дэлгэц нь [[RGB]] өнгийн моделийн тусламжтайгаар бий болдог байна. Графикан болон текстен мэдээллийг харуулахын тулд [[компьютер]] болон зөөврийн компьютерийн дэлгэц, зурагт, утас, зураган аппарат, электрон ном, электрон орчуулагч төхөөрөмж, тооны машин, цаг зэрэг олон төрлийн электрон төхөөрөмжинд LCD дэлгэцийг ашигладаг. 2008 оны байдлаар ихэнх суурин компьютерийн дэлгэцүүд ТN (зарим нь VA) матриц, бүх зөөврийн компьютерийн дэлгэц 18 битийн өнгөтэй (RGB канал тутамд 6 бит) матрицыг ашигладаг байна. [[LCD TFT]] (англ. thin film transistor – нимгэн хальсан транзистор) нь шингэн кристаллан дэлгэцийн нэг төрөл юм. Энэ нь нимгэн хальсан транзистороор удирддаг бөгөөд идэвхтэй матрицыг ашигладаг. == Түүх == XX-р зууны 70-д онд анх Radio corporation of America нэг өнгөт шингэн кристаллан дэлгэцийг танилцуулжээ. Шингэн кристаллан дэлгэцийн үр дүнг электрон цаг, тооны машин, хэмих төхөөрөмжүүдэд ашиглах болсон. Дараагаар хар цагаан дүрстэй матрицан дэлгэц гарс ирсэн байна. 1987 онд Sharp компани 3 дюймийн хэмжээ бүхий анхны өнгөт шингэн кристаллан дэлгэцийг бүтээжээ. Анхны зөөврийн компьютерүүд гарж ирэхэд энэхүү технологийн хөгжилд асар том дэвшилт болсон. Эхэндээ матрицууд нь хар цагаан, дараагаар өнгөт боловч зөвхөн “идэвхгүй” төрлийн байсан байна. Эдгээр нь хөдөлдөггүй дүрс болон Desktop дэлгэцийг боломжийн харуулдаг байсан боловч асар бага хэмжээний хөдөлгөөн оруулахад “зураг” хааш яаш болж, дэлгэцэн дээр юу байгаа нь ойлгомжгүй болдог байжээ. Мэдээж энэ нь шинэ төрлийн дэлгэцийг ашиглах цар хүрээг багасгаж байсан. Дараачийн шингэн кристаллан матрицын хувьсал “идэвхтэй” шинэ төрлийг бий болгоход хүргэсэн юм. Энэхүү дэлгэцүүд хөдөлгөөнт дүрсүүдийг илүү сайн гаргадаг бөгөөд энэ нь тогтмол монитор дэлгэцийн эхлэл болсон. XXI-р зууны эхэнд анхны шингэн кристаллан буюу LCD зурагтууд гарж иржээ. Тэдгээрийн диагональ нь бага хэвээр байсан – 15 дюйм орчим. == Техникийн үзүүлэлтүүд == Шингэн кристаллан дэлгэцийн гол үзүүлэлтүүд: • Шингэн кристаллан дэлгэцийн матрицийн төрөл нь түүнийг хийхэд ашигласан технологиор тодорхойлогдно • Матрицын ангилал • [[ISO 13406-2]] стандарт нь матрицыг 4 ангилдаг • Нягтрал гэдэг нь пикселээр илэрхийлсэн хөндлөн ба босоо хэмжээ юм. Катиодон цацраган төхөөрөмж (CRT) бүхий дэлгэцтэй харьцуулахад ШК-дэлгэц нь нэг тогтсон нягтралтай бөгөөд интерполяцийг ашигладаг байна (CRT дэлгэц мөн адил улаан, ногоон болон хөх цэгүүдээс бүрсэн тогтмол тооны пикселтэй ажээ. Гэвч технологийнх нь онцлогын улмаас стандарт бус нягтралыг харуулахад интерполяц шаардлаггүй байдаг) • Цэгийн хэмжээ (пикселийн хэмжээ) нь хөрш пикселүүдийн хоорондын зай юм. Мөн биет нягтралтай шууд холбоотой юм • Дэлгэцийн талуудын харьцаа (пропорционал хэмжээ) гэдэг нь өргөн ба өндөрийн харьцааг хэлнэ (5:4, 4:3, 3:2 (15/10), 8:5 (16/10), 5:3 (15/9), 16:9 гэх мэт) • Харагдахуйц диагонал нь дэлгэцийн диагоналийн хэмжээ юм. Мөн дэлгэцийн талбай форматаас шалтгаалдаг: 4:3 форматтай дэлгэц нь 16:9 форматтай, ижил диагоналтай дэлгэцийн талбайгаас илүү байна • Контраст гэдэг нь гэрэлтүүлгийн өгөгдсөн гэрэлд хамгийн цайвар ба хамгийн бараан цэгийн харьцаа юм. Зарим дэлгэцүүд гэрэлтүүлгийг тохируулдаг нэмэлт ламптай байдаг бөгөөд тэдгээрийн контрастын тоо хөдөлдөггүй дүсэнд ордоггүй. • Цайруулалт – дэлгэцийн ялгаруулж буй гэрэлийн хэмжээ (ихэвчлэн нэг квадрат метрд ногдох канделээр хэмжигддэг) • Хариу өгөх хугацаа нь пиксел цайруулалтаа өөрчлөхөл шаардагдах хамгийн бага хугацаа юм. Энэ нь 2 хэмжигдэхүүнээс бүрддэг: - Input lag (буферлэлтийн хугацаа). 2011 оны байдлаар 20-50 милисекунд, зарим өмнөх загваруудад 200 милисекундэд хүрч байсан - Шилжилтийн хугацаа. Дэлгэцийн үзүүлэлтүүд дээр зааж өгсөн байдаг. Өндөр үзүүлэлт нь видеоны чанарыг бууруулдаг бөгөөд хэмжих аргачлалууд тодорхоогүй. Одоогоор бараг бүх дэлгэцүүд 2-6 милисекундын шилжилтийн хугацаатай байгаа. • Харах өнцөг нь өгөгдсөн контрастад хүрэх контрастын уналтын өнцөгийг хэлдэг. Өөр өөр матрицад, өөр өөр үйлдвэрлэгчид тооцдог учир ихэвчлэн харьцуулах боломжгүй байдаг. Зарим үйлдвэрлэгчид өөрсдийн дэлгэцэн дээрх техникийн үзүүлэлтүүдийг дараах байдлаар бичдэг: CR 5:1 – 176/176°, CR 10:1 — 170/160°. CR гэдэг товчлол нь (англ. contrast ratio) дэлгэцийн перпендикулярын хувьд өгөгдсөн харах өнцөг дөх контрастын түвшинг илэрхийлдэг. Харах өнцөг 170/160° үед дэлгэцийн төвийн контраст 10:1-с бага, 176/176° үед 5:1-с бага түвшин хүртэл буурдаг. == Бүтэц == ШК дэлгэц дараах хэсгүүдээс бүрдэнэ: • ШК матрицууд (давхарга хооронд нь шингэн кристаллууд байдаг шилэн хавтан) • Гэрэлтүүлгийн эх үүсвэрүүд • Холбогч утаснууд • Ихэвчлэн төмөрөн хүрээтэй пластикан корпус Шигэн кристаллан матрицын пиксел нь: • Хоёр тунгалаг электрод • Электродуудын дунд орших молекулийн давхарга • Хоёр туйлжуулагч шүүгчээс бүрддэг. Хэрэв фильтруудын хооронд шингэн кристаллууд байхгүй байсан бол эхний фильтрээр орсон гэрэл нь хоёрдох фильтрийг нэвтрэхгүй юм. Шингэн кристаллуудтай харилцан үйлчилдэг электродуудын гадаргууг анхнаасаа молекулуудыг нэг чиглэлд чиглэхээр бүтээсэн байдаг. TN матрицын энэ чиглэл нь перпендикуляр байдаг учир даралтгүй үед молекулууд мушгирсан хэлбэрт олдог байна. Энэхүү хэлбэр нь хоёрдох фильтр хүртлээ гэрлийн поляризацийн хавтгай эргэж хоёрдох фильтрээр нэвтэрэх байдлаар гэрлийн хугарлыг бий болгодог. Эхний фильтр өөртөө шингээсэн туйлжуулаагүй гэрэлийн хагас хэсгийг тооцохгүй бол энэ хэсгийг тунгалаг өнгөгүй гэж хэлж болно. Хэрэв электродуудад цахилгаан хүчдэл залгах юм бол, молекулууд нь цахилгаан ороны чиглэлийн дагуу байрлахыг хичээдэг бөгөөд энэ нь мушгирсан хэлбэрийг гажуудуулдаг. Мөн уян хатан байдлын хүч нь үүнийг эсэргүүцдэг бөгөөд цахилгаан хүчдэлийг унтраах үед молекулууд хуучин байрандаа ордог. Хангалттай талбай байгаа тохиолдолд бараг бүх молекулууд параллель болж энэ нь тунгалаг өнгөгүй хэлбэрт хүргэдэг юм. Цахилгаан хүчдэлийн хэмжээг өөрчлөх замаар тунгалаг байдалын түвшинг удирдаж болно. Урт хугацааны турш тогтмол цахилгаан хүчдэлийг залгах юм бол шингэн кристаллан бүтэц нь ионуудын нүүлтийн улмаас мууддаг байна. Энэ асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд хувьсах хүчдэл эсвэл цахилгаан ороны өөрчлөлтийг ашигладаг бөгөөд (учир нь тунгалаг байдал нь цахилгаан ороноос үл хамааран цахилгаан залгах үед өөрчлөгддөг). Матрицын нүд (хэсэг) болгоныг тусад нь удирдаж болох боловч тэдгээрийн тоо ихсэх тусам удирдахад хүндрэлтэй болдог. Учир нь шаардлагатай электродуудын тоо ихэсэх болно. Тиймээс, ихэвчлэн багана ба мөрөөр хаяглалт хийдэг. Ихэвчлэн гэрлийн хиймэл эх үүсвэрийг ашигладаг. Энэ нь гаднах гэрэлтүүлгээс үл хамаарах байдлыг олгох бөгөөд гаргасан дүрсийн чанарыг тогтворжуулна. Тиймээс, иж бүрэн шингэн кристаллан дэлгэц нь орох видео дохиог боловсруулагч их нарийн электрон техник, ШК матрицууд, гэрэлтүүлгийн модулиуд, эрчим хүчний нэгж болон удирдах элементүүдтэй корпус зэргээс бүрддэг байна. Энэхүү хэсгүүдийн нэгдэл нь дэлгэцийн үзүүлэлтийг тодорхойлдог юм. == Давуу болон сул талууд == ШК дэлгэц нь CRT дэлгэцүүдтэй харьцуулахад илүү бага хэмжээ болон жинтэй нь түүний давуу тал болдог. CRT-тай харьцуулахад ШК дэлгэц харагдахуйц жирэлзэл байдаггүй, цацрагын тохируулгын алдаагүй, соронзог ороны сааталгүй бөгөөд геометр дүрс болон тунгалаг байдлын асуудал гардаггүй байна. ШК дэлгэцийн цахилгааны хэрэглээ загвар, тохируулга болон гаргаж буй дүрсүүдээс хамааран CRT дэлгэц болон плазман дэлгэцийн цахилгааны хэрэглээтэй ижил байж болох боловч 5 хүртэлх удаа бага ч байдаг. Цахилгааны хэрэглээний 95% нь гэрэлтүүлгийн лампын хүчин чадал эсвэл матрицын ард талын гэрэлтүүлгээс (англ. backlight) хамаардаг байна. 2007 оны ихэнх дэлгэцүүд нь хэрэглэгч дэлгэцийнхээ гэрэлтүүлгийг тохируулах үед 150-400 ба түүнээс дээш герцийн давтамжтай лампын өргөн импульсийн модуляци буюу хувиргалтыг ашигладаг. Нөгөө талаасаа, ШК дэлгэц нь шийдвэрлэхэд хүндрэлтэй олон сул талуудтай, жишээлбэл: • [[CRT]]-тай харьцуулахад зөвхөн нэг тогтоосон үзүүлэлттэйгээр тод дүрсийг гаргаж чаддаг. Бусад нь интерполяцийн тусламжтайгаар бий болдог. • [[CRT]]-тай харьцуулахад ШК дэлгэц нь илүү бага контраст болон хар өнгийн гүн чанартай. Матрицын гялалздаг гадаргууг өргөн хэрэглэдэг бөгөөд энэ нь зөвхөн гадны гэрэлтүүлгийн нөхцөлд хамааралтай контрастанд нөлөөлдөг. • Матрицын тогтмол зузааны хатуу шаардлагын улмаас нэг өнгийн жигд бус байдлын (жигд бус гэрэлтүүлэг) асуудал байдаг байна. Зарим дэлгэцүүд нь засварлагдашгүй жигд бус гэрлийн дамжуулалттай байдаг нь шугаман мөнгөн усан ламп ашиглалттай холбоотой юм. • Зураг солигдох хурд CRT болон плазман дэлгэцүүдтэй харьцуулахад бага хэвээр л байгаа. Overdrive технологи хурдын асуудлыг бүхэлд нь шийдвэрлэж чадаагүй байна. • Контрастын харах өнцөгөөс шалтгаалдаг нь одоог хүртэл ШК дэлгэцийн томоохон дутагдал хэвээр байна. CRT дэлгэцэнд ийм асуудал огт байдаггүй. • Олноор үйлдвэрлэж буй ШК дэлгэцүүд механик гэмтлээс муу хамгаалагдсан байдаг. Тэр тусмаа шилээр хамгаалагдаагүй матриц нь маш хэврэг юм. • Мөн алдаатай пикселийн асуудал байдаг. Дэлгэцийн хэмжээнээс хамааран алдаатай Пикселийн зөвшөөрөгдөх түвшинг олон улсын ISO 13406-2 стандартаар тодорхойлдог юм. • ШК дэлгэцийн пиксел нь мууддаг. Гэхдээ муудах хурд нь хамгийн багад тооцогддог (пиксел нь огт мууддаггүй лазерэн дэлгэцийг авч үзэлгүйгээр). Цаашид ШК дэлгэцийг OLED буюу органик гэрлийн диод бүхий матрицан дэлгэц орлоно гэж үздэг. Гэвч урт диагоналтай матриц үйлдвэрлэх мөн олоноор үйлдэрлэхэд нь олон асуудлууд тулгараад байгаа билээ. == Технологиуд == ШК дэлгэцийг үйлдвэрлэхэд ашигладаг гол технологиуд: TN+film, IPS (SFT, PLS) и MVA. Энэхүү технологиуд нь хоорондоо гадаргуу, полимер, удирдлагын хавтан болон электрод зэргээрээ ялгаатай. Шингэн кристаллын шинж чанартай полимерийн цэвэр байдал болон төрөл ихээхэн ач холбогдолтой байдаг. SXRD (англ. Silicon X-tal Reflective Display) технологиор хийгдсэн ШК дэлгэцийн хариу өгөх хугацааг 5 милисекунд хүртэл буруулсан байна. Sony, Sharp и Philips компаниуд хамтдаа PALC (англ. plasma addressed liquid crystal) технологийг бүтээжээ. Энэ технологи нь ШК дэлгэцийн (цайруулалт болон өнгөний гүн байдал, контраст) болон плазман дэлгэцийн (босоо болон хэвтээгээрэй том харах өнцөг, шинэчлэгдэх өндөр хурд) давуу талуудыг агуулдаг байна. PALC технологий нь дэлгэцийн пиксел болгоныг тусад нь хаяглах боломжийг олгодогоороо дүрсийн удирдлага ба чанар илүү сайн байдаг. == TN+film == TN + film (Twisted Nematic + film) нь хамгийн энгийн технологи юм. Энэхүү технологийн нэрийн “film” гэдэг үг нь харах өнцгийг нэмэгдүүлдэг (ойролцоогоор 90-150°-аар) “нэмэлт давхарга” гэсэн утгатай. Одоогоор “film” гэдэг үгийг ихэвчлэн дурьдалгүйгээр зүгээр TN матриц гэж нэрлэдэг. Тухайн матрицын хариу үзүүлэх хугацаа одоогоор хамгийн өндөр үзүүлэлтүүдийн нэг боловч одоохондоо TN матрицын контраст болон харах өнцгийг сайжруулах арга замыг олоогүй байгаа юм. Давуу тал: - хариу үзүүлэх богино хугацаа - бага өртөг. Сул тал: - муу чанарын өнгө - бага харах өнцөг. <big>'''ISP эсвэл SFT'''</big> '''ISP эсвэл SFT технологийг''' ([[Англи хэл|англиар]]. in-plane switching) нь 1996 онд HITACHI болон NEC компаниуд нь боловсруулсан юм. Эдгээр компаниуд нь тус тенхологийн өөр өөр нэрүүдийг ашигладаг ба HITACHI нь “IPS”, NEC “SFT” гэсэн нэрийг ашигладаг. Уг технологи нь TN+film-ийн сул талаас ангижирахын тулд бий болсон юм. Хэдийгээр IPS-ийн туслажмтайгаар харах өнцгийг 178 градус болтол нь өсгөж, мөн түүнчлэн ялгарал болон өнгө дамжуулалтыг өсгөж чадсан хэдий ч хариу үзүүлэх цаг нь арай бага түвшинрүү буурсан. 2008 оны байдлаар IPS (SFT) матрицийн технологиор бүтээгдсэн ЖК дэлгэцүүд нь 8 битийн сувгаар дамжуулан RGB-24 битийн өнгөний гүн ялгаралын үзүүлж чаддаг цөөн дэлгэцүүдийн нэг юм. 2012 оны байдлаар IPS матрицын технологиор бүтээгдсэн 6 битийн сувагтай дэлгэцүүд бүтээгдээд байгаа билээ. Хуучин TN-матрицууд нь 6 битийн сувагтай ба мөн зарим MVA ч гэсэн 6 битийн сувагтай байдаг. IPS матрицийг хүчдэлд холбоогүй тохиолдолд шингэн кристаллан молекулууд нь эргэдэггүй байна. Эхний шүүлтүүр нь хоёрдахь шүүлтүүр рүү тэгш хэмээр эргэдэг ба түүгээр нь гэрэл дамжидаг байна. Ийм учраас хар өнгөний зураглал нь төгс байдалтай хамгийн дөхөж очдог. IPS дэлгэцийн пиксэлүүд дамжуулагчаас гарах үед TN матрицийнх шиг цагаан биш харин хар байдаг байна. Хүчдэлд залгахад шингэн кристаллын молекулууд нь өөрийн анхны байрлалаасаа тэгш хэмд эргэдэг ба түүгээр нь гэрэл дамжин өнгөрдөг. Орчин үед IPS технологийн оронд H-IPS технологийг ашигладаг болсон. Уг технологи нь IPS технологийн бүх давуу талыг агуулдаг ба ялгарал болон хариу өгөх хугацаа нь илүү сайн юм. Сайн чанарын H-IPS технологийн хромат байдал нь уламжлалт ELT дэлгэцнээс дутхааргүй байдаг байна. H-IPS болон хямд e-IPS технологиуд нь 20 ба түүнээс дээш инчийн дэлгэцэнд өргөн ашиглагдддаг. LG Display, Dell, NEC, Samsung, Chimei нар нь үг технологиор дэлгэц үйлдвэрлэдэг юм. ''AS-IPS'' (Advanced super-in plane switch- Сүпер IPS технологийн өргөтгөл)- технологи нь 2002 онд HITACHI компаниар боловсруулагдсан. Хамгийн гол нь жирийн S-IPS дэлгэцний ялгаралыг нь S-PVA дэлгэцтэй илүү ойрхон болгож сайжруулсанд оршино. Мөн түүнчлэн AS-IPS нь NEC корпорацийн S-IPS технологиор бүтээгдсэн дэлгэцүүдийг нэрлэхэд мөн ашигладдаг (NEC LCD20WGX2 гэх мэт). ''H-IPS A-TW'' (Horizontal IPS with Advanced True White Polarizer буюу Нарийвчилсан Жинхэнэ Цагаан туйлжуулагчтай Хэвтээ IPS ) LG Display нь NEC корпорацид зориулан бүтээсэн. Цагаан өнгөнд илүү бодит байдлыг өгч зургийг гажуудалахгүйгээр харагдах өнцгийг нэмэгдүүүлэх зорилготой TW (true white – “жинхэнэ цагаан” ) өнгөт шүүлтүүртэй H-IPS тавцангаас бүрддэг. Энэ төрлийн самбаруул нь өндөр чанарын мэргэжлийн түвшний дэлгэцийг бий болгоход ашиглагддаг. ''AFFS'' (Advanced Fringe Field Switching-Талбайн Захын Боловсронгуй Асаалт; албан ёсны бус нэршил нь S-IPS Pro) BOE Hydis компанийн 2003 онд боловсруулсан илүү боловсронгуй болгосон IPS технологи юм.Цахилгаан орны хүчийг нэмэгдүүлсэнээр харах өнцөг болон тод байдлыг нь нэмэгдүүлэн пиксэлийн хоорондох зайг багасгаж чадсан байна. AFFS-д суурилсан дэлгэцүүдийг таблет-н компьютерт түлхүү ашигладаг. <big>'''VA/MVA/PVA'''</big> VA технологи (vertical alignment-босоогоор эгнүүлэх) –ийг 1996 онд Fujitsu компани анх танилцуулсан. VA технологийн үед матрицийн шингэн болорууд нь хүчдэлээс салгах үед 2дахь шүүлтүүртэй тэгш хэмтэйгээр жагсдаг ба энэ нь гэрэл нэвтрүүлдэггүй гэсэн үг юм. Хүчдэлд залгах үед болорууд нь 90 хэм эргэж дэлгэцэн дээр гэрэлт цэг үүсдэг. IPS матрицтай нэгэн адилаар хүчдэлгүй байх үедээ гэрэл нэвтрүүдэггүй ба тиймээс хар цэгүүд мэт харагддаг байна. VA технологийн дараа үе нь MVA (multi-domain vertical alignment) ба уг технологийг TN болон IPS технологийн дундаж болгон Fujitsu компани гаргаж ирсэн. Хэвтээ болон босоо харах өнцөг нь RTC хурдасгагч технологийн тусламжтайгаар 160 градус (уг дэлгэцийн сүүлийн үеийн загваруудын хувьд 176-178 градус хүртэл байдаг) хүрсэн ба хариу үзүүлэх хугацаа нь TN+film-с тийм ч удаан биш юм. Өнгөний гүн нь илүү боловсронгүй болж чадсан ба тоглолтын нарийвчлал нь ч гэсэн дээшилсэн. MVA технологийн давуу тал нь гүн хар өнгө, кристаллын мушгиа бүтэц нь харагддаггүй болон давхар соронзон оронтойд оршино. S-IPS-тэй харьцуулахад MVA технологийн сул тал нь өнгө ялгарал нь харах өнцгөөс хамаардаг ба тэгш хэмээс харахад сүүдрийн деталь нь алдагддагт оршино. MVA технологийн нэгжид хамаарах: • Samsung-аас гаргасан PVA (patterned vertical alignment) • Sony-Samsung-аас гаргасан Сүпер PVA • CMO-с гаргасан Сүпер PVA • Sharp-с гаргасан ASV(advanced super view) бас ASVA(axially symmetric vertical alignment) ч гэж нэрлэгддэг MVA/PVA технологи нь үнээрээ ч, хэрэглээний шинж чанараараа ч TN болон IPS-ийг орлох технологит тооцогддог. PLS(plane-to-line-switching) мадтрицийг Samsung компани IPS өөр нэгэн сонголт болгон бий болгосон ба анх 2010 онд олонд танилцуулсан юм. Мөн уг матриц нь IPS матрицаас 15%-иар хямд байх болно. Давуу тал: • IPS-тэй харьцуулахад пиксэлийн нягтрал өндөртэй • Тод байдал өндөртэй, өнгө дамжуулах чадвар нь сайтай • sRGB-ийн хүрээг бүхэлд нь хамардаг • TN-тэй харьцуулахад бага эрчим хүч шаарддаг Сул тал: • Хариу үзүүлэх хугацаа нь S-IPS-тэй харьцуулахад VA-с өндөр хэдий ч, TN-муу байна '''PLS болон IPS''' Samsung нь PLS-ийн танилцуулагыг өгөөгүй. Хараат бус ажиглагчидын хийсэн харьцуулсан судалгаа нь IPS болон PLS хоёроос ялгаа олоогүй байна. Samsung корпораци нь PLS нь IPS-ийн нэгэн төрөл болохыг хүлээн зөвшөөрч LG корпорацийн эсрэг зарга мэдүүлсэн. Уг заргатаа LG-ийн хэрэглэж буй AH-IPS технологи нь PLS-ийн сайжруулсан хувилбар хэмээн мэдүүлсэн байна. == Гэрэлтүүлэг == Шингэн кристалл нь өөрөө гэрэлтдэг чанартай. Шингэн кристалл дэлгэц нь харагдахуйц байхын тулд гэрлийн эх үүсвэр хэрэгтэй байдаг. Гэрлийн эх үүсвэр гадны (жишээ нь нар г.м.) эсвэл угсарсан (дотоод гэрэлтүүлэг) байж болдог. Суурилуулсан гэрлийн эх үүсвэрийн чийдэн ихэнхдээ шингэн болоруудын хойно нь байрлан тэдгээрийн нэвт гэрэлтүүлдэг. '''Гадны гэрэглтүүлэг ''' Бугуйн цаг болон үүрэн телефоны дэлгэц гэх мэт нэт өнгөт дэлгэцүүд нь ихэнхдээ гадны гэрэлтүүлэг ашигладаг(Нарнаас, өрөөний чийдэнгээс гэх мэт). Ихэвчлэн шингэн кристалл пиксэлийн ард толин тусгалын давхрага байдаг. Харанхуй орчинд ашиглахын тулд хажуугийн гэрлээр хангагддаг. Мөн түүнчлэн тусгалын давхрага нь хагас тунгалаг бөгөөд чийдэн нь түүний ард оршдог дэлгэцүүд бас байдаг. '''Улайсгасан чийдэнгээр гэрэлтүүлэх''' Өмнө нь нэг өнгөт ЖК-дэлгэцтэй бугуйн цаганд маш жижиг улайсгасан чийдэнг ашигладаг байсан. Гэвч энэ чийдэн нь их [[энерги]] хэрэглэдэг байсан учир үр ашиггүй байсан. Түүнээс гадна, эдгээр чийдэнгүүд нь дулаан их ялгаруудаг мөн ихэнхдээ шатдаг учир зурагтанд ашиглахад тохиромжгүй байсан. '''Цахилгаан цацралан самбар''' Нэг өнгөт ЖК дэлгэцтэй цаг болон зарим нэгэн хэрэгслүүд цахилгаан цацралан самбарыг ашигладаг. Уг самбар нь фосфорын кристаллын нимгэн давхрагаас бүрддэг ба гүйдэл өгөхөд цахилгаах цацрал явагддаг байна. Ихэнхдээ ногоон-цэнхэр эсвэл улбар шар өнгөөр гэрэлтдэг. '''HID буюу плазман чийдэнгээр гэрэлтүүлэх''' 21 зууны эхэн үед ихэнх LCD дэлгэцнүүд нь нэг эсвэл олон тооны плазман чийдэнгээр гэрэлтүүлэгддэг байсан. Эдгээр чийдэнгүүдийн гэрлийн эх үүсвэр нь хийгээр дамжин үүсдэг цахилгаан цэнэгээс үүдэлтэй плазма байдаг. Эдгээр дэлгэцнүүдийн пикселю бүр нь өөрөө жижиг хэмжээний плазман чийдэнгээс бүрддэг плазман дэлгэцтэй андуурч болохгүй. == Үйлдвэрлэгчид: == • Acer Unipac Optronics (AUO) • Asus • BenQ • Qisda • Chi Mei Innolux Corporation (Chimei Innolux) • Chunghwa Picture Tubes (CPT) • DELL • Envision • HannStar • Hitachi • HyDis • Iiyama • Philips [[Ангилал:Электроник]] [[Ангилал:Технологи]] [[Ангилал:Компьютер]] [[Ангилал:Дэлгэц]] [[Ангилал:Физик]] 6ejqvifeuafgbthsjlgw0xps7td40v5 0 52356 873960 842288 2026-10-22T01:46:08Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873960 wikitext text/x-wiki '''Гэлэгжамцын Лувсанцэрэн''' ( [[1935 он]]ы [[5 сарын 12]]-нд [[Дорноговь аймаг|Дорноговь аймгийн]] [[Улаанбадрах сум]]анд төрсөн- 2008 онд нас барсан)- Монгол Улсын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, ШУА-ийн жинхэнэ гишүүн, Академич. Бурханы шашин судлаач эрдэмтэн. == Боловсрол == Г.Лувсанцэрэн Дорноговь аймгийн 10 жилийн дунд сургуулийг 1952 онд, МУИС-ийн Хэл бичгийн факультетыг 1956 онд төгссөн. == Цол, зэрэг == Философийн ухааны дэд эрдэмтний цол 1979 онд, Философийн шинжлэх ухааны докторын зэрэг 2001 онд хамгаалсан.<br> МУИС-ийн хүндэт профессор цол 2002 онд хүртсэн. Монгол Улсын ШУА-ийн гишүүнээр (академичээр) 2006 онд сонгогдсон. == Эрхэлсэн ажил == 1956-1963 – МУИС-д багш<br>1963-1969 – МАХН-ын ТХ-ны ажилтан<br>1969-1973 – Будапештэд Дэлхийн Ардчилсан Залуучуудын Холбоонд төлөөлөгч<br>1973-1986 – ШУА-ийн ФСЭХ-нд секторын эрхлэгч, Эрдэмтэн нарийн бичгийн дарга<br>1986-1998 – [[Азийн Буддистуудын Энхтайвны Бага Хурал|Азийн Буддистуудын Энх Тайвны Бага Хурлын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга<br>1998-2001 – ФСЭХ-нд эрдэм шинжилгээний тэргүүлэх ажилтан<br>2001-2008 – Монголын философийн түүх, шашин судлалын салбарын эрхлэгч<br>1998-2008 – Монголын Буддын судлалын хүрээлэнгийн захирал<br>1999-2008 – МУИС-ийн НШУС-ийн Шашин судлалын тэнхимийн профессор багш. == Шагнал == 1961 – Ардын хувьсгалын 40 жилийн ойн медаль<br>1971 – Хөдөлмөрийн хүндэт медаль<br>1981 – Ардын хувьсгалын 60 жилийн ойн медаль<br>1986 – Алтан гадас одон<br>1991 – Ардын хувьсгалын 70 жилийн ойн медаль<br>2001 – Ардын хувьсгалын 80 жилийн ойн медаль<br>2002 – Шинжлэх ухааны тэргүүний ажилтан<br>2005 – Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн<br>2007 – [[Их Монгол Улс|Их Монгол улс]] байгуулагдсаны 800 жилийн ойн хүндэт медаль. <br>Академич Г.Лувсанцэрэн буддын философийн түүх, тэр дотор буддын төв үзлийн (мадхьямака) философийн асуудлаар судалгаа хийж түүний үндсэн үр дүн болгож “Нагаржунагийн философийн үзэл (УБ., 1981), “Төв үзэл, төвшин бодлого” (УБ., 1994), “Төв үзлийн философийн үндэс” (УБ., 2006) гэсэн эрдэм шинжилгээний нэгэн сэдэвт бүтээл болон эрдэм шинжилгээний өгүүлэл 60 гаруйг бичиж, нийтлүүлсний дээр олон улсын болон улсын хэмжээний онол, эрдэм шинжилгээний хурлуудад олон арван илтгэл тавьж хэлэлцүүлсэн байна.<br>Академич Г.Лувсанцэрэнгээс монголын шинжлэх ухаан, тухайлбал философийн шинжлэх ухаанд оруулсан жинтэй хувь нэмэр бол тэрбээр буддын төв үзлийн (мадхьямака) философийн эх зохиолуудыг шинжлэн судлах үндсэн дээр эл философийг судлах шинжлэх онол, арга зүйн үндэслэлийг боловсруулан хөгжүүлсэн хийгээд түүгээрээ Монголд төв үзлийн философийн судалгааны дэг сургуулийн үндэс суурийг тавьсан явдал мөн болно. == Академич Г.Лувсанцэрэнгийн бүтээлийн жагсаалт == ''I. Эрдмийн зэрэг хамгаалсан бүтээл'' * 1. Нагаржунагийн философийн сургаал, түүний хоосон чанарын далан шүлэгтийн шинжилгээ. //Философийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан диссертаци. УБ., 1979. * 2. Төв үзлийн философийн онолын үндэс. //Философийн шинжлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалсан диссертаци. УБ., 2001. ''II. Ном, товхимол'' * 1. Диалектик түүхийн материализмын дээж бичиг (Хамтран зохиогч Д.Сумъяа). УБ., 1970. * 2. Нагаржунагийн философийн үзэл. УБ., 1981. * 3. Философийн орос-монгол нэр томъёо (Хамтран зохиогч Б.Самбуу). № 126-128, УБ., 1985. * 4. Төв үзэл төвшин бодлого. УБ., 1994. * 5. Монголын соёлын түүх (Г.Лувсанцэрэн нар). II боть, УБ., 1999. * 6. Дэлхийн шашнууд: түүх, онол (Хамтран зохиогч Э.Ариунаа). УБ., 2004. * 7. Төв үзлийн философийн онолын үндэс. УБ., 2006. * 8. Буддын гүн ухааны онол, түүхийн асуудлаас. УБ., 2008. * 9. Гүн ухаантан Чимидийн Жүгдэр (Хамтран зохиогч А.Жамбал). УБ., 2011. ''III. Хамтын бүтээл'' * 1. Марксист диалектикийн категориуд. УБ., 1964. * 2. БНМАУ-ын нийгмийн социалист харилцааны хөгжил. УБ., 1983. * 3. [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]] дахь үзэл суртлын тэмцлийн туршлагаас. УБ., 1985. * 4. Буддын философийн түүхээс. УБ., 1989. * 5. Монголын гүн ухаан, нийгэм-улс төрийн сэтгэлгээний түүхийн асуудалд. УБ., 1990. ''IV. Философийн сургалт, сурталчилгааны ном, сурах бичиг, орчуулга'' * 1. В.Г.Афанасьев. Философийн мэдлэгийн үндэс (Орчуулгыг редакторлан хариуцаж гаргасан). УБ., 1962, 1964. * 2. Философи эхлэн суралцах бичиг (Диалектик материализмын хэсгийг зохиомжлон орчуулсан). УБ., 1967, 1970, 1977. * 3. В.И.Ленин. Товч намтар (Орчуулгыг редакторлаж, Монголын тухай бүлэг нэмж гаргасан). УБ., 1969, 1970, 1977. * 4. Г.И.Рамстедт. Монгол ном бичгийн хэл Хүрээний аман аялгуу хоёрыг авиан зүүгээр харьцуулсан нь (Орчуулсан Г.Лувсанцэрэн, редактор Б.Ринчен). УБ., 1968. * 5. Марксист-ленинист философийн унших бичиг (Орчуулж, редакторлахад оролцсон). УБ., 1969. * 6. Намын тухай яриа. УБ., 1972. * 7. Диалектик, түүхийн материализмын дээж бичиг (Диалектик материализмын хэсгийг орчуулсан). УБ., 1970, 1982. * 8. Философийн толь (А толгойт хэсгийг орчуулсан). УБ., 1990. * 9. Коммунист хүмүүжлийн үндэс (Д.Дашжамцын хамт). УБ., 1983. * 10. Нийгэм судлал (дунд сургуулийн сурах бичиг). I хэсэг (I-V бүлэг). УБ., 1966, 1970, 1975, 1978, 1983. * 11. В.И.Ленин. Материализм ба эмпириокритицизм (Орчуулгыг редакторласан). –Ленин. Түүвэр зохиол Боть 6, Москва, 1987. * 12. Буддын уламжлалт мэдлэг ухааны үндэс (Охамтран зохиогч Э.Ариунаа). ЕБС-ийн ахлах ангийн сурагчдад зориулсан гарын авлага. Хөх хот, 2008 ''V. Эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, илтгэл'' * 1. Людвиг Фейербах, германы сонгодог философийн төгсгөл. Намын амьдрал. № 6, 1965. * 2. БНМАУ-д шинэ хүн бүрэлдэн цогцолж ирсэн нь. Намын амьдрал. № 6, 1968. * 3. Марксист философи үүсч хөжсөн нь. Намын амьдрал. 1967. * 4. Uber die Hinuberwachsen der nationaldemokratischen Revolution in die sozialistische. //Die Grosse Oktober und die marxistisch-leninistische Philosophie. Berlin, 1978. * 5. Нагаржуна-философич. Философи, эрхийн судлал. Боть II. УБ., 1978. * 6. К изучению философии Нагаржуны. Олон улсын монголч эрдэмтний III их хурал. Боть III, УБ., 1979. * 7. Философское учение Нагаржуны о шуньяте. Общественные науки в МНР. № 2, УБ., 1981. * 8. Буддологические исследования в МНР. Народы Азии и африки. № 6, М., 1984. * 9. БНМАУ дахь буддын философийн судлал. Дорно дахины судлалын асуудал. №2, УБ., 1985. * 10. Махьямака-литература в Монголии. Олон улсын монголч эрдэмтний IV их хурал. Боть III, УБ., 1986. * 11. Энхтайваны төлөө тэмцэл болон нийгмийн дэвшлийн диалектик нэгдэл. Философи, эрхийн судлал. Том 9, Fasc 1, УБ., 1987. * 12. Principles in Mongolian Buddhism. Buddhists for Peace. No. 4, Honolulu, 1987. * 13. On the Sunyavada of Nagarjuna. "Jagajjyoti". Calcutta, 1988. * 14. Философский анализ трактата Нагаржуны Шуньятасаптати-карика. Источниковедение и текстология памятников средневековых наук в стрснсх Центральной Азии. Новосибирск, 1989. * 15. Some Remarks on Madhyamaka Doctrine (Sunyavada). Tibetan Studies. Narita of Japan, 1989. * 16. Culture of Indian Buddhism in Mongolia. Radical conservatism. Bangkok, 1990. * 17. Буддын философийн төв үзлийн сэтгэлгээ Монгол оронд. Шинжлэх Ухааны Академийн мэдээ. №2 (126), УБ., 1992. * 18. On Buddhist Philosophical Literatures in Mongolia. Special issue devoted to the 70th birthday anniversary of Prof. Yusho Miyasaka. Tokyo, 1993. * 19. Дилов хутагтын “Ар Монголын улс төрийн дурдатгал”-ын тухай. Хоёр их хутагт. УБ., 1995. * 20. Агваанбалдангийн “Гүн утгыг дурдсан дуулал” зохиолын тухай. Mongolica (An International Annual of Mongol Studies). Vol. 7(28). Sixth International Congress of Mongolists. Vol. 7 (28). УБ., 1996. * 21. Хамба лам С.Гомбожавын энх амгалангийн төлөөх зүтгэл бүтээлээс. Лавайн эгшиг. УБ., 1996. * 22. Монголын нийгэм-улс төрийн сэтгэлгээний онцлогоос. Олон улсын монголч эрдэмтний VII их хурал. Mongolica Vol. 9 (30), УБ., 1999. * 23. Мадхьямака философийн зарим асуудал. Философи эрхийн судлал. Боть XIV, УБ., 1997. * 24. Данзанравжаа хоосон чанарын онолын сэтгэгч. Суутандаа түүх хайртай (Их говийн V ноён хутагт бөлгөө Дулдуйт ажаа Өлзийтийн хүү Агваанлувсанданзанравжаагийн ертөнц даяныг баясгасны 195 жилийн ойд зориулав). УБ., 1998. * 25. Буддын шашны онолын үндэслэл ба шашны шинэтгэл. Төр, сүм хийдийн харилцаа: орчин үе. УБ., 1998. * 26. Буддын философийн арга зүйн асуудлаас. Эрх чөлөө ба философи. Цуврал II, УБ., 1998. * 27. Монголын гүн ухаан, нийгэм-улс төрийн сэтгэлгээний тоймоос. Манай монгол. №1, УБ., 1999. * 28. ХХ зууны Монгол дахь буддын шашны буурал, сэргэлт. ХХ зууны Монголын түүхийн зарим асуудал. УБ., 1999. * 29. Хамба лам С.Гомбожавын энх амгалангийн төлөөх зүтгэл бүтээлээс. Лавайн эгшиг. УБ., 1996. * 30. Монгол мэргэдийн онол, арга зүйн үндэс. Монгол иргэншлийн үлэмж өв (өгүүллийн эмхтгэл). УБ., 2001. * 31. Улс төрийн үзэл санааны хөгжлийн тойм (суралцах бичгийн зүйл). УБ., 1999. * 32. Данзанравжаа – төв үзлийн сэтгэгч. Түүх суутандаа хайртай. УБ., 1999. * 33. Буддын онолын сургалтын улажлал. Лавайн эгшиг. УБ., 2000. * 34. Монголын бурханы шашин: уламжлал, шинэчлэлийн зарим асуудал. Глобальчлал, Монгол улсын хөгжил (Хамтран зохиогч Г.Лхагвасүрэн), УБ., 2002. * 35. Хоосон чанар – бүхний үндэс УБ., 2003. * 36. Орчин үеийн шашин судлалын арга зүйн хандлага. Шашин шүтэх, эс шүтэх эрх чөлөө. УБ., 2004. * 37. Нагаржунагийн философи, түүний Монголд нөлөөлсөн нь (Олон улсын эрдэм шинжилгээний хуралд тавьсан илтгэл. 2004). Буддын гүн ухааны онол түүхийн асуудлаас. УБ., 2008. * 38. Данзанравжаа-хоосон чанарын онолын сэтгэгч (Данзанравжаагийн мэндэлсний 200 жилийн ойд зориулсан Олон улсын эрдэм шинжилгээний хурлын илтгэлийн эмхтгэл). Эрдэнэ Ноён хутагт Данзанравжаа. I, УБ., 2005. * 39. Ноён хутагт данзанравжаагийн улааны ёсны тухайд (Данзанравжаагийн мэндэлсний 200 жилийн ойд зориулсан Олон улсын эрдэм шинжилгээний хурлын илтгэлийн эмхтгэл). Эрдэнэ Ноён хутагт Данзанравжаа. II, УБ., 2005. * 40. Ганжуур, Данжуур – буддын сэтгэлгээний эрхэм дээжис. Манай Монгол. УБ., 2005. * 41. Занабазар гэгээний гүн ухааны үзлээс: хоосон, амгалангийн шүтэлцээний тухай. Өндөр гэгээн Занабазарын мэндэлсний 370 жилийн ойд зориулсан эрдэм шинжилгжжний хуралд тавьсан илтгэлийн эмхтгэл. УБ., 2005. * 42. Revival of Mongol-Indian relations in Buddhist tradition. Энэтхэг-Монголын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 50 жилийн ойд зориулсан эмхтгэл. УБ., 2005. * 43. Мадхьямака ном зохиол, түүний судалгааны тухайд. Энэтхэг-Монголын сурвалж соёлын хэлхээ холбоо. УБ., 2005. * 44. Академич Ш.Лувсанвандан – гарамгай сэтгэгч. Академич Ш.Лувсанвандан. УБ., 2005. * 45. Монголын философийн түүхийн судалгаа. Дэлхийн философийн өдөрт зориулсан эрдэм шинжилгээний бага хурлын материал. УБ., 2005. * 46. Буддын гүн ухааны тэргүүлэх чиглэл. БНХАУ-ын Өвөр Монголын Үндэсний Их сургуулийн эрдэм шинжилгээний бичиг. № 4, Хөх хот, 2006. * 47. Амгалан, хоосны шүтэлцээ. ШУА-ийн мэдээ. № 3, 2007. * 48. Академич Ш.Бира-буддын судлалтан. Mongolica. 2007. * 49. Ч.Жүгдэр-нэрт эрдэмтэн, энх тайвны зүтгэлтэн. Философи, эрхийн судлал. Боть XXII, УБ., 2007. * 50. Монголын философийн түүхийг нээсэн хүн. УБ., 2007. * 51. Буддын философид Эрхэт тэнгэрийг няцаадаг нь. Философи, шашин судлал. № 2, УБ., 2007. * 52. Монгол орон дахь Нагаржуна судлалын тойм. Монгол, Тайвйны эрдэмтдийн хамтарсан эрдэм шинжилгээний хуралд тавьсан илтгэл. 2007. * 53. Ч.Жүгдэрийн буддын судлалд оруулсан хувь нэмэр. Буддын гүн ухааны онол, түүхийн асуудлаас. УБ., 2008. * 54. Ариун гэгээнтнийг алсаас харахад (Кушок Бакула ринбочийн тухай тэмдэглэл). //Буддын гүн ухааны онол, түүхийн асуудлаас. УБ., 2008. * 55. Монгол орон дахь буддын философийн хөгжлийн тухайд (Монгол, зөвлөлтийн буддын судлалтнуудын хамтарсан симпозиумд тавьсан илтгэл. [[Улаанбаатар]], 1986). //Буддын гүн ухааны онол түүхийн асуудлаас. УБ., 2008. * 56. “Агваанбалдан”, “Аръядева”, “Нагаржуна”, “Танин мэдэхүйн онол”. Монгол үндэсний нэвтэрхий толь. УБ., 2009. * 57. Culture of Indian Buddhism in Mongolia. The Study of Mongolian literature in Tibetan. UB., 2013. ''VI. Сонинд хэвлүүлсэн өгүүлэл, ярилцлага'' * 1. Монгол дахь марксист философийн сэтгэлгээний хөгжилт (Цо. Намсрайн хамт). 1961, - гар бичмэл. * 2. Үгүйсгэх үзэл, түүний хор холбогдол. “Үнэн”, 1962. * 3. Шинжлэх ухааны коммунизмыг үүсгэн бүтээгч. “Үнэн”, 1963.03.15 * 4. Манай орны философи сэтгэлгээний хөгжлийн асуудалд (Д.Дашжамцын хамт). “Үнэн”, 1973, № 243. * 5. ЗХУ-ын философийн шинжлэх ухааны хөгжлөөс. “Үнэн”, 1974.05.14 * 6. Эх оронч, интернационалч үзлийн диалектик нэгдэл “Үнэн”, 1982, № 12. * 7. Төв үзлийг тулгуурлахуйд. “Үнэн” 1993, № 37, 40. * 8. Буддын гүн ухааны сэтгэлгээ (ярилцлага). “Улаанбаатар”, 1994, № 213, 214. * 9. Лу багшийн наймйн үгүйсгэл. “Ардын эрх” 1995, № 116. * 10. Хоосон чанар – бүхний үндэс (ярилцлага). “Засгийн газрын мэдээ” 1996, № 88. ''VII. Редакторласан ном, бүтээл'' * 1. С.Пүрэв. Пролетарийн интернационализм ба социалист эх оронч үзлийн нэгдэл. УБ., 1976. * 2. Ж.Чунагсүрэн. БНМАУ-ын залуучуудад ертөнцийг үзэх социалист үзэл бүрэлдсэн нь. УБ., 1976. * 3. Ч.Жүгдэр. З.Агваанбалдангийн гүн ухааны үзэл. УБ., 1978. * 4. Д.Дашжамц. БНМАУ дахь марксист сэтгэлгээний хөгжилт. УБ., 1978. * 5. Ш.Түдэв. Социалист нийгмийн удирдлага. УБ., 1979. * 6. Дорноговь аймгийн хураангуй түүх. Сайншанд, 1983. * 7. Ч.Жүгдэр. XV-XVIII зууны үеийн монголын нийгэм-улс төрийн болон гүн ухааны сэтгэлгээний хөгжлийн тойм. УБ., 1984. * 8. Ч.Жүгдэр. Монголд феодализм тогтох үеийн нийгэм-улс төр, гүн ухааны сэтгэлгээ. УБ., 1987. * 9. Хоёр их хутагт. УБ., 1995. * 10. Брагри ёнзон Дамцагдорж. УБ., 2001. * 11. Эрдэнэ ноён хутагт Данзанравжаа (Данзанравжаагийн мэндэлсний 200 жилийн ойд зориулсан Олон улсын эрдэм шинжилгээний хурлын илтгэлийн эмхтгэл). УБ., 2005. * 12. МУИС-ийн эрдэм шинжилгээний бичиг. Философи, шашин судлал. УБ., 2004, 2007 оны дугаарууд. * 13. А.Жамбал. [[Ислам]] шашин. УБ., 2005. * 14. Нэрт эрдэмтэн Ч.Жүгдэр. УБ., 2007. * 15. Валпола Рахула. Будда чухам юу сургасан нь. Орч. Б.Ванчиндорж. УБ., 2007. ''VIII. Эрхлэн хэвлүүлсэн бүтээл'' * 1. Буддын онолын шастарууд. Буддизмын эх сурвалжууд I 1. Эрхэлсэн Г.Лувсанцэрэн. УБ., 1999. * 2. Дхармакирти. Шалгадгийн долоон шастар. Буддизмын эх сурвалж II. Эрхэлсэн Г.Лувсанцэрэн, С.Янжинсүрэн, Э.Ариунаа. УБ., 2000. * 3. Нагаржуна. Дундад үзлийн ухааны чуулган. Буддизмын эх сурвалж III. Эрхэлсэн Г.Лувсанцэрэн. УБ., 2002. * 4. Вимуктасена. Илт онолын чимгийн тайлбар. Буддизмын эх сурвалж IV. Эрхэлсэн Г.Лувсанцэрэн, М.Гантуяа. УБ., 2005. * 5. Асанга. Их хөлгөний хураангуй & Абхидхарма бүхнээс түүсэн. Буддизмын эх сурвалж V. Эрхэлсэн Г.Лувсанцэрэн, Г.Лхагвасүрэн. УБ., 2005. * 6. Васубанду. Илт номын сангийн үгсийг бүлэглэн үйлдсэний тайлбар. Буддизмын эх сурвалж VI. Эрхэлсэн Г.Лувсанцэрэн, М.Гантуяа. УБ., 2009. ''IX. Хэвлэгдээгүй илтгэл'' * 1. Кибернетикийн философийн асуудлаас (1962). * 2. О философских исследованиях в МНР (Философийн олон улсын зуны сургуулийн хуралдаанд тавьсан илтгэл. Варна, 1975). * 3. Духовное обновление монгольского народа (Варна, 1976). * 4. Манай нийгмийн харилцааны судалгааны тухай (1977). * 5. Борьба за мир и социальный прогресс (Олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал. 1977). * 6. О единстве абстрактного и конкретного (Варна, 1980). * 7. О шуньявадческих идеях в философии мадхьямиков (Улан-Үдэ, 1984). * 8. Принцип ненасилия в буддизме (Москва, 1993). * 9. Дилов хутагтын үзэл баримтлалын тухайд (О.Латтиморын хэвлүүлсэн материалаар хийсэн илтгэл). {{DEFAULTSORT:Лувсанцэрэн, Гэлэгжамцын}} [[Ангилал:Монголын эрдэмтэн]] [[Ангилал:1935 онд төрсөн]] [[Ангилал:2008 онд өнгөрсөн]] 5dq063xfux7db0ppdi4zo3kblnlafdn 0 52665 873924 684581 2026-10-22T01:31:42Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873924 wikitext text/x-wiki '''Эх оронч үзэл''' ({{lang-en|Patriotism}}) буюу бидний Монголчуудын хэлж заншсан “Эх оронч үзэл” гэдэг нь өөрийн төрөлх нутгаа хайрлан дээдлэх үзэл юм. Үгийн уг гарал нь patris гэсэн грек үгээс үүсэлтэй бөгөөд Эцэг гэсэн утгатай. Монголчууд ахуй амьдралдаа "тэнгэр эцэг, газар ээж" гэж сэтгэж үздэг байсантай холбоотойгоор төрөлх нутгаа “эх орон” хэмээсэн байж болох юм. Улс үндэстэн бүр соёл, шашин шүтлэг талаар олон нь сүлжээний үлэг, сэтгэлгээний арга нь өөр өөр байдагтай нэгэн адил тэд “патриотизм”гэж ярихдаа дэндүү өөр өөр утга санаа агуулдаг байна. Заримдаа патриотизмыг үндэсний үзэлтэй утга дүйцүүлэн хэрэглэх явдал байдаг ч үндэсний үзэл нь эх оронч үзлээс өөр юм. Эртний грекүүд эх оронч үзлийг үндэстэн-улс гэхээсээ илүүтэй хэл, шашин шүтлэгтэй холбон авч үздэг байжээ. Хиндү хэл дээр гарсан эртний Рамаяна туульд Janani Janma Bhoomischa Swargadapi Gariyasi гэж хэлснийг монголчилбол "Эх, Эх орон нь тэнгэрээс аугаа" гэсэн утгатай юм. Хиндү үндэстний хувьд энэ нь эх оронч үзлийн суурь дэвсгэр болдог. 18 дугаар зууны Сэргэн мандалтын үед эх оронч үзлийг үндэсний үзлээс тусдаа ер нь хүмүүн төрөлхтөнд буян үйлдэх үзэл гэж тайлбарлаж байсан. 19 дүгээр зуунд үндэсний үзлийн нөлөөн дор эх оронч үзэл нь бусдын өмнө хариуцлага хүлээх зарим нэг хувирсан агуулгатай болсон байдаг. Энэ утгаараа эх оронч гэх үзэл нь космополитанизмд дөхүү ч үзэл мэт болж хувирсан. Зарим шашин өөрийн шашны үнэлэмжийг эх оронч үзлээс дээгүүр гэж ойлгох явдал бий. Үүний хамгийн том жишээ нь [[Энэтхэг]], Израйль юм. Өөр бусад орнуудад ч тухайлбал, АНУ-д амьдарч байгаа еврей, католиг, [[ислам]] шашин шүтэгчид үндэстэн гэхээсээ шашиндаа үнэнч байдаг. Америк, Английн католиг шашинтнууд өөрийн үндэстэн гэхээсээ илүү Ватиканд үнэнч байдаг. Тэдний хувьд шашиндаа үнэнч байх нь нэг ёсны “эх оронч үзэл” юм. Шашны үнэлэмж хийгээд эх оронч үзлийн талаарх ойлголтын талаар АНУ-ын Ерөнхийлөгч асан эцэг Бушийн нэгэн сэтгүүлчтэй хийсэн ярилцлага их сонирхолтой юм. Сэтгүүлч Шерман эцэг Бушд түүний сонгуулийн сунгаанд өрсөлдөх явцад дараах асуулт тавьж хариулт авчээ. Асуулт: Та америкийн атеистүүд (шашингүй хүмүүс)-ийн саналыг авахын тулд юу хийх вэ? Хариулт: Би шашингүй хүмүүстэй хэрхэхээ сайн мэдэхгүй байна. Миний хувьд Бурханд итгэнэ гэдэг бол чухал асуудал юм. Асуулт: Та шашингүй америкчүүдийн эх оронч үзэл, тэдний иргэн байх тэгш эрхийг мэдээж хүлээн зөвшөөрнө биз дээ? Хариулт: Үгүй ээ, Шашингүй хүмүүсийг эх оронч байтугай, иргэн гэж үзэх ёстой гэдгийг би мэдэхгүй юм байна. Энэ үндэстэн нэг л бурханы дор амьдарч байгаа. Эцэг Бушийн дээрх ярилцлагын дараа шашингүй америкчүүд ихэд уурссан байдаг. Энд шашинтай байх, шашингүй байх тухай асуудал нь төдийлөн сонин биш юм. Хамгийн гол нь эх оронч үзлийг шашны үнэлэмжээр тодорхойлж байгаа нь сонин юм. Та шашиндаа үнэнч биш л бол эх оронч биш л гэсэн утгатай. Өөрөөр хэлбэл эх оронч үзлийг америкчүүд шашны үнэлэмжээс салгахгүй байна. Үүнтэй нэгэн адил хуучин социалист гэгдэж байсан орнуудад эх оронч үзлийн тухай ярихдаа шашны биш юмаа гэхэд үндэсний үзлийг биш социалист үзлийг, “пролетарийн интернационализм”-ын үзлийг агуулдаг байжээ. Социализмын тугийг даян дэлхийд мандуулах тийм л хүн жинхэнэ эх оронч гэж үнэлэгддэг байлаа. Үүний хамгийн тод жишээ бол хүний нутагт зэвсэгт тэмцэл өрнүүлж явсан эх оронч [[Че Гевара]] юм. Түүний хувьд эх оронч үзэл гэдэг бол социалист хувьсгалыг бусад орнуудад түгээх явдал байсан юм. Эх оронч үзэл дайн, тэмцэл тулалдааны үед хамгийн их оргилж тайван цагт унтаа байдалтай болдог зүй тогтлыг эрдэмтэд ажигласан байна. Магадгүй үүнтэй холбоотойгоор монголчууд “эх оронч үзэл”-ийн тухай ярихдаа цэрэг, эх оронч үзэл гэж тодотгол өгдөг нь санамсаргүй зүйл биш бололтой. [[Ангилал:Эх оронч үзэл| ]] [[Ангилал:Үнэ цэнийн утга]] q66m9defcbdf4acbvkbaaw2k2yfav3s 0 56313 873990 862849 2026-10-22T07:07:35Z Avirmed Batsaikhan 53733 873990 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан | name =Шолой убаши хунтайж | title =Убаши хунтайж,<br>Хотгойдын Алтан хаан | image = | caption = | reign = 1587?-1623 | coronation = | full name = | predecessor = | successor = [[Бадма Эрдэнэ хунтайж]] | spouse = | issue = | royal house =[[Боржигин]] | dynasty = | father =[[Түмэндарь дайчин]] | mother =Тайгал хатан{{sfn|Shagdarsuren|Munkh-Uchral|2006|pp=102}} | birth_date ={{birth-date|1567}} | birth_place = | death_date = {{death year and age|1623|1567}} | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] |}} '''Шолой Убаши хунтайж''' (1567 он орчим төрсөн —1627 он орчим нас барсан) Чингис хааны шууд удмын хүн, [[Батмөнх Даян хаан|Монголын Батмөнх Даян хааны]] удам, [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]ын ууган хүү [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжын]] дэд хүү [[Түмэндарь дайчин]]гийн ууган хүү юм. Шолой убаши хунтайж, түүний хүү [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо Эрдэнэ]] нарын үед газар нутаг тэлж, цэрэг, эдийн засгийн хувьд хүчирхэгжиж халхын баруун гарын тэргүүлэгчдийн мэдлээс гарч бие даах бодлого явуулж ирсэн бөгөөд түүний эзэмшил нь баруун тийш [[Алтайн Урианхай]], [[Красноярск]] хязгаар, зүүн тийш [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгэ]], [[Тамир гол|Тамирын]] эхэнд тулж байв. Мөн тэд Орос улстай харилцан элч солилцож худалдаа наймаа хийж байжээ. Иймээс Оросын хаан [[Хотгойд]]ын ноёдыг '''"Алтан царь”''' гэж дууддаг байсан бол хотгойд өөрсдийгөө '''"Алтан хаан”''' гэдэг байжээ.{{Citation needed}} == Тойм == Шолой убаши хунтайжийн төрсөн он сар өдөр болон бага насны талаар тодорхой мэдэгдэх зүйлгүй. Түүний 20 орим настай байх 1587 оны орчимд тэрээр Засагт хааны хоёр дахь захирагч Лайхороос (1580–1637) Хотоготуудын газар нутаг болон [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл нуурын]] эргэн тойрон дахь бүс нутгийг хүлээн авч, "Алтан хан" (Алтан хан) цол хэргэм хүртсэн байна. Тэр жилдээ Урианхай ноён Сайн-Мажик Шола Убашитай хамтран Ойрадад Монголын ноёрхлыг сэргээхийг оролдсон. Энэ нь Монгол-Ойратын урт удаан дайныг эхлүүлсэн юм. Гэсэн хэдий ч холбоотонтойгоо санал зөрөлдсөний улмаас Шола Убаши хүнд ялагдал хүлээсэн юм. Үүний үр дүнд Убаши хунтайж 1590-ээд оныг [[Енисейн киргиз|Енисейн Киргизүүдийн]] эсрэг тулалдахад зориулж, хэд хэдэн амжилттай аян дайн хийжээ. Тэрээр мөн [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] дагуу эрх мэдлийг тогтоохыг оролдсон. Тэрээр мөн урвагч гэж үзсэн [[Урианхай|Урианхайчуудын]] эсрэг удаан хугацааны дайн эхлүүлсэн. Энэ тэмцэл 1604 он гэхэд Урианхайчуудыг эзлэн авснаар өндөрлөсөн байна. Ингэж харилцахдаа Оросын цагаан хааны зүгээс дорно зүг хаяа тэлж Сибирь, алс Дорнодод ирсэн тул улмаар [[Хотгойд]]ын хангуудтай харилцаа тогтоох, цаашлаад өөрийн хил хязгаарыг сахиулах, алба бариулж, түшмэг хараат улс болгох бодлого барьж байсан бол, [[Хотгойд]]ын Алтан хангуудын зүгээс Ойрадуудтай байлдахад түшиг болгох, худалдаа, эдийн засгийн харилцаа тогтоох, халхад нэр нөлөөгөө ахиулахад Оросыг ашиглах бодлого барьж байлаа. Оросууд Алтан хан Шолой Убашийн тухай анхны мэдээг 1604 онд хүлээж авсан ба Алтан хантай харилцах зорилгоор анхны элчдийг казак Иван Белоголовоор удирдуулан 1607 онд явуулсан боловч Шолой Убашийн Ойрадтай хийж байсан байлдааны улмаас очиж чадалгүй Киргизийн нутагт хүлээж өвөлжөөд 1609 оны хавар [[Томск]] руугаа буцжээ. Дараа нь Оросын хаан Томскийн ноён Василий Волынский нарын элчийг илгээсэн боловч Шолой Убашид бараалхаж амжаагүй байна. Ингээд хэсэг хугацаанд засварласны дараа 1617 оны 2-р сарын 2-нд Томскийн харьяат атоман Василий Тюмениц, аравны дарга И.Петров нар Оросын хаан Михайл Федоровичийн элчээр Алтан хан руу зарагдаж 18 өдрийн турш хүнд хэцүү замыг туулан Алтан ханы нутгийн захад иржээ. Алтан ханы өргөөнд ойртон очиход хан өөрийн бага хүүг 50 орчим нум сум бүхий морьт цэргийн хамт илгээн идээ ундааны зүйлтэйгээр тосон авчээ. Оросын элчдийн зорилго нь Алтан ханаар Оросын хараат болох тангараг өргүүлэх, тэдний зан байдал, нутаг орныг тандан судлах байв. Алтан хан Оросын элчийг хүлээн авч хэрэг зоригийг асуун бэлэг сэлтийг хүлээн авч дайллага цайллага хийн өнгөн дээрээ Оросын хааныг хүндэтгэн үзэж байгаа мэт боловч үнэн хэрэгтээ өөрийгөө эзэн хааны хэмжээнд тавьж түүнээс цэргийн тусламж авахын зэрэгцээ шаардлага гарвал зохих хэмжээний цэргийг Орос улсад илгээж байж болохыг мэдэгдээд өөрийн элч Даян, Хичээнгүй нарыг дагалдуулан илгээжээ. Ийнхүү Оросын элч нар үндсэн зорилгоо биелүүлээгүй бөгөөд Алтан ханы бурхан тахих ёслолд оролцсоноо “Алтан хан Оросын эзэн хааны харьяат болох тангараг үйлдэв” хэмээн эндүүрэн ойлгож “ Алтан хан Шолой Убашийн өргөө нь Хан Хөхүйн нурууны ойролцоо орших давсархаг Увс нуурын хавиар нүүдэллэн оршдог” .....” нэг газартаа долоо хоногоос удаан байхгүй, уул, усны хооронд өвөл зунгүй нүүдэллэн явна.Хүмүүс нь сайхан зантай. Ойролцоогоор түүний хүмүүс 100 000 орчим харагдсан. Таван хошуу малыг эрхлэх боловч тэд тариаланг мэдэхгүй, учир нь хад чулуу ихтэй уулархаг нутагтай” гэх мэтчилэн мэдээтэй буцжээ. Алтан ханы элч нарын гол зорилго нь Ойрадын Хар хултай байлдахад тусламж үзүүлэх, дарь хийх, галт зэвсэг үйлдэх дархан илгээх, Сибирын хотод худалдаа хийлгэхийг гуйжээ. Оросын хаан мөн л найрсаг харилцаа тогтоохыг хүсэн буйгаа илэрхийлэн дайлж цайлаад тавьсан саналуудад нь тодорхой хариу өгөөгүй бөгөөд 1617 оны 8 сард Монголын элчдийн хамт өөрийн элч Иван Петлинээр удирдуулсан 11 хүнтэй багийг Монголоор дайруулан Хятадад очуулахаар буцаасан байна. Алтан хан Оросын талын хүссэнээр И.Петлин нарыг Хятадад хүргэхийн тулд агт мориор хангаж Билэгт, Дархан хэмээх хоёр ламаар газарчлуулжээ. 1618 онд Алтан хан И.Петлинийг буцахад түүнийг дагалдуулан өөрийн элчээр дотны хүн Дархан ламыг Москвад илгээжээ. Дархан лам 1620 оны эхээр Москвад хүрэлцэн очиж Оросын эзэн хаан Михайл Федоровичид бараалхан Алтан ханы бичсэн жуух бичгийг гардуулжээ. Элчийн зорилго нь Орос улсад амласан амлалтаа сахиж буй дүр үзүүлэх, Ойрадтай хийх тэмцэлдээ Орос улсаас цэрэг, зэвсгийн тусламж хүсэх, Сибирь хотод худалдаа хийхийг зөвшөөрүүлэх, өндөр цол хэргэм хүсэх зэрэг байсан бөгөөд Оросын хаанаас асуудалд ихэд болгоомжтой хандан элчийг жил орчим байлгаж байгаад “Алтан ханыг Их эзэн хааны ивээлд орвол түүнийг дайснаас хамгаалах болно“ гэсэн хариутайгаар буцаажээ. Мөн дахин Алтан ханы элчийг хүлээж авахгүй, тэдэнтэй ямар нэгэн хэлбэрээр харилцахгүй байхыг Сибирийн хотуудын захирагч нарт тушаасан байна. [[Хотгойд]]ын Алтан хан эл тулгасан шаардлагыг хүлээн аваагүйгээр үл барам түүнд хорсон Оросын хараат [[Енисей мөрөн|Енисей]] хавийн болон түрэг аймгуудыг уулгалан довтолж алба татвар хураах болсноор харилцаа нэлээд эвдэрэлцэж иржээ Энэ үеэс тэдгээрийн хоорондын харилцаа муудаж эхэлсэн бөгөөд Шолой Убаши ч Ойрадын Хар хул хаантай байлдаж эхэлсэн учраас харилцаа нэг хэсэгтээ тасарчээ.  Удалгүй 1627 онд Шолой Убаши хунтайж ойрадтай хийсэн дайнд алагдаж нас барсан, түүний оронд [[Бадма Эрдэнэ хунтайж]] /1627-1657/ хан ширээнд суужээ.  == Үр хойчис == Убаши хунтайж нь Чандмань тойн, Гүүш тайж, Зоригт тайж, [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Бадма эрдэнэ хунтайж]], Дорждай хунтайж, Дай ноён, Гомбо илдэн, Сан тайж{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=67}} гэсэн 8 хүүтэй байсан. Бадма эрдэнэ хунтайж эцгээ залгамжлан, хоёр дахь үеийн Алтан хан болж, Хотогойдын эзэн суусан. {{tree list}} *''' Шолой Убаши хунтайж, Алтан хаан'''{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=67-68}} ** '''Чандмань тойн''' ***Гүмэчи номч ****Ядам ***Түсхэр баатар ****Цөөхүр тайж ***Султан тайж ***Хаан тайж ** '''Гүүш тайж''' *** Сэцэн гүүш **** Цэрэн ахай *** Баатар тайж *** Дүгэр дайчин хушууч **** Хоргол тайж *** Буйма эрх баатар ** '''Зоригт тайж''' *** Содном цөөхүр **** Чидар мэргэн ахай *** Цэрэн илдэн **** Бахасу тайж *** Санжуба тайж **** Дорж тайж *** Убаши баатар **** Доржжав *** Эрх тайж *** Тарва сэцэн зоригт ** '''[[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Бадма эрдэнэ хунтайж]]''' *** [[Ринчин сайн хунтайж|Лувсанринчин сайн хунтайж]] **** Өлзийт Рааш хатанбаатар ***** Намаринзамбу тайж: 1709-1718 онд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны анхны засаг ноён **** Жамьян: 1718-1724 онд тус хошууны засаг ноён **** Гомбоцэрэн тайж: 1724-1732 онд Цогтой засгийн хошууны засаг ноён **** Лхари тайж: 1732-1737 онд тус хошууны засаг ноён *** [[Жалханз хутагт|Жалханз хутагтын]] анхдугаар гэгээн ** '''Дорждай хунтайж''': *** Сэнгүн баатар тайж **** Хувилгаан *** Эрдэнэдай хунтайж **** Маханиту тайж *** Балдан дүүргэч **** Алдар тайж *** [[Гэндэн эрх дайчин|Гэндэн бэйл]]: 1694-1697 онд Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч хошууны анхны засаг ноён ****[[Бүүвээ баатар|Бүүвэй бэйл]]: 1704-1730 онд тус хошууны засаг ноён ***** Сүнжинсэнгэ засаг, улсад туслагч гүн: 1697-1703 онд тус хошууны засаг ноён ****** Банди бэйл: 1730-1737 онд тус хошууны засаг ноён ******* '''[[Чингүнжав|жүн ван Чингүнжав]]''': 1737-1756 онд тус хошууны засаг ноён ** '''Дай ноён''': Засагт хан аймгийн Ахай засгийн хошууны засаг ноёдын өвөг дээдэс *** Шарав мэргэн дайчин **** Дургал тайж *** Аюуш баатар *** Лувсандай ноён **** Шагж засаг, улсад туслагч гүн: 1724-1737 онд Засагт хан аймгийн Далай засгийн хошууны анхны засаг ноён болсон. ** '''Гомбо илдэн''' *** Эрдэнэ Гурбагула ** Сан тайж үр хүүхэдгүй{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=68}} {{tree list/end}} == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном == * {{Cite book |last=Zayabaatar |first=D |title=Жамба. Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Shagdarsuren |first=Ts |last2=Munkh-Uchral |first2=E |title=Үндэсний Их Шар тууж оршвой |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:1623 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголын түүх]] 8nwgcinyuspzoifpeafxt394zw0ocus 0 57871 873964 819079 2026-10-22T01:47:37Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873964 wikitext text/x-wiki === Прокси сервер === Прокси сервер нь нэг албан байгууллага буюу нэг сүлжээний толгой компьютер болон ажилладаг. Ерөнхийдөө прокси серверийг ашиглахдаа жижиг албан байгууллага аль болох бага хэрэглэгчтэй сүлжээнд хэрэглэх нь илүү оновчтой юм. Энэ нь илүү найдвартай ажиллагааг хангаж өгдөг. Прокси сервер нь сүлжээнд холбогдсон бүх компьютерт динамик буюу DHCP-р сүлжээний хаяг өгдөг бөгөөд тухайн сүлжээний бүх компьютерийн интернеттэй холбогдох гарц нь юм. === Прокси серверийн талаарх ойлголт === Ямар нэг прокси серверийг ашиглахаасаа өмнө прокси сервер гэж юу болоод прокси сервер хэрхэн ажилладгийг товчхон мэдэх ёстой. Прокси сервер нь сүлжээний ажиллагааг сайжруулах, сүлжээг удирдах, хянах ажиллагааг зохион байгуулах болон кеш буюу өгөгдлийг нөөцлөх үндсэн зорилготой ажилладаг. Компьютерийн сүлжээнд прокси сервер гэдэг нь нэгэн төрлийн сервер бөгөөд энэ нь клиентийн бусад серверээс нөөц хүсэх хүсэлтүүдэд зуучлагч болдог сервер юм. Өөрөөр хэлбэл сүлжээнд холбогдож байгаа хэрэглэгч болон интернет сүлжээний дунд байрладаг завсрын сервер болно. Прокси сервер нь 2 сүлжээний голд байх бөгөөд нэг сүлжээний интерфэйс нь интернет рүү(гадаад IP хаягтай), нөгөөх нь дотоод сүлжээтэй(дотоод IP хаягтай) холбогдсон байдаг. Прокси сервер нь өгөдлийг нөөшлөн хадгалаад дараа дахин дуудагдахад нөөцөлсөн хэсгээс дамжуулалтыг хийдэг. ===Proxy серверийн ажиллагааг товч дурдвал:=== Вэб хуудас үзэх гэх мэтийн захиалгыг хүлээж авна. Хэрвээ админ элдэв шүүлтүүр хамгаалалт тавьсан бол тэр дагуу шүүж үзнэ. Бас cache ажиллаж байгаа бол шууд өөр дээрээ нөөцөлсөн байгаа эсэхийг шалгана. Хэрвээ нөөцөлсөн байх аваас интернэтээс дуудахгүйгээр уг нөөцөлсөн хуудсаа шууд харуулдаг учир хурд нэмэгддэг. Байнга дуудагддаг Yahoo-ийн нүүр хуудас мэтийн вэбүүдийг нөөцөлснөөр асар их хурд, урсгалыг хэмнэдэг. Иймээс интернэт кафе мэтийн газрууд сайн тохиргоо хийсэн Proxy серверийг заавал суулгах шаардлагатай.Хэрвээ cache хийгдээгүй бол интернэтээс уг хуудсыг дуудаж харуулна. Үндсэндээ хэрэглэгч хүнд Proxy сервер нь ямар ч хүртээлгүй, бас харагдах мэдэгдэх боломжгүй зүйл юм.Proxy серверийн эхний зорилго бол cache хийж урсгалыг гамнах явдал байдаг бол хоёр дахь нь сүлжээгээ удирдах хянах боломжийг админд олгодог юм. Proxy сервэр нь ‘Dual homed’ юм. Учир нь Proxy сервэр нь 2 сүлжээний голд байх бөгөөд нэг сүлжээний интерфэйс нь интернэтлүү (гадаад IP хаягтай), нөгөөх нь дотоод сүлжээтэйгээ (дотоод IP хаягтай сүлжээ) холбогдсон байдаг. [[Файл:2lkjfksdjfk.png|centre|thumb|330x330px|Ажиллагаа ]] Proxy сервэрт үндсэн 3 функц байна * Gateway – Router-н үүргээр ажиллана. (сайн тал нь router авах мөнгөө хэмнэх) * NAT – Дотоод хаягийг гадаад хаягруу хөрвүүлэхийг NAT гэдэг. Linux-н хувьд үүнийг “Masquerading” гэдэг. Учир нь Proxy server дотоод сүлжээнээс интернэтлүү хандаж байгаа жинхэнэ хостыг нуудаг. * Firewall – Тухайн сүлжээны орох, гарах трафикийг тодорхойлж, сүлжээний аль систем интернэтийн ямар сервер, вебрүү хандахыг Firewall хийдэг. Тэгвэл Firewall-г IPTABLE ашиглан хүссэнээрээ зохион байгуулах боломжтой. (Proxy cервэр нь Firewall-н зарим үйлдлийг хийдэг ч яг Firewall биш юм. ProxyàFirewall болгох тун амархан бөгөөд proxy.sh script shield дээр хэдэн IPTABLE command бичээд л firewall.sh болгож болно) === Прокси сервеийн үндсэн үүрэг === * Галт хана буюу сүлжээний өгөгдлийн шүүлтүүр – Тухайн сүлжээний орох, гарах урсгалыг тодорхойлж, сүлжээний аль систем интернетийн ямар сервер, вэб рүү хандахыг зохицуулалт хийдэг. Галт ханыг IP хүснэгт(iptable) ашиглан хүссэнээрээ зохион байгуулах боломжтой. * Өгөгдлийг нөөцлөх(кэйшлэх) – Прокси сервер нь өмнө нь хандсан вэб хуудсыг нөөцөлж авсанаараа дахин тэр хуудас руу хандахад нөөцөлсөн хуудсыг илгээдэг ба ингэснээр сүлжээний ачааллыг бууруулж , зурвасын өргөний үр ашигтай байдлыг нэмэгдүүлэн, хэрэглэгчид хамгийн их мэдрэгддэг асуудал болох хариу өгөх хугацааг богиносгодог. * Сүлжээний холболтыг хуваалцах – Дотоод интранет сүлжээнүүд болон олон тооны компьютерууд интернэтэд холбогдохдоо бүгд прокси серверээр дамжин холбогддог. ===Прокси серверийн төрөл=== Прокси сервер яг тухайн хэрэглэгчийн компьютер дээр ажиллаж болох ч интернетийн орчин дахь төгсгөлийн серверүүд болон хэрэглэгчийн компьютерийн хоорондох янз бүрийн цэгүүд дээр ажиллаж болдог. Прокси серверийг гурван төрөлд хуваан үздэг. ====Дамжуулагч прокси(Forward Proxy)==== Дамжуулагч прокси сервер нь WAN сүлжээний [[хил дээр]] байрлаж дотоод сүлжээнээс ирж буй хүсэлтийг аваад гадаад сүлжээрүү илгээдэг. Ингэхдээ дүрмийн дагуу зөвшөөрөгдсөн хүсэлт байвал цааш дамжуулж, зөвшөөрөгдөөгүй хүсэлт байвал хүсэлтийг дамжуулдаггүй. <br><br> ====Нээлттэй прокси (Open Proxy)==== Уг прокси нь интернэтийн хаанаас ч  хүсэлтүүдийг дамжуулдаг. Энэ проксид интернэтийн аль ч хэрэглэгч хандах боломжтой. Нээлттэй прокси сервер нь сүлжээний групп доторх DNS болон вэб хуудас дуудах мэт интернетийн үйлчилгээг өөртөө нөөшилдөг ба өгөгдөл дамжигдах шугамыг удирддаг мөн шугамын хэрэглээний тоог бууруулдаг. [[Файл:Open-proxysfgsdfsd.gif|thumb|551x551px|Зураг-2. Open Proxy|centre]] ====Хөрвүүлэгч прокси (Reverse proxy) ==== Дээрх дамжуулагч прокси сервер нь дотоод сүлжээний хэрэглэгчид болон интернэт гарцын хооронд холбогдон ажиллаж байсан бол хөрвүүлэгч прокси нь сервер талд холбогдон ажилладаг ба хувийн сүлжээн дээрх сервер рүү хандах хандалтыг шүүхэд хэрэглэгддэг, ихэнхдээ ачааллыг тэнцвэржүүлэх, баталгаажуулалт хийх, кодыг тайлах, өгөгдлийн нөөцлөлтийг хийх зорилгуудыг гүйцэтгэдэг сервер юм. Хөрвүүлэгч прокси интернэтээс хүсэлтүүдийг авдаг бөгөөд тэдгээр хүсэлтүүдийг дотоод сүлжээн дэх серверүүд рүү дамжуулдаг. Тэдгээр хүсэлтүүд нь прокситой холбогддог ч дотоод сүлжээний байршилыг мэддэггүй.     Хөрвүүлэгч прокси нь хувийн хувийн сүлжээнийхээ эх серверүүдийн характеристик буюу шинж чанар болон байршлыг нууж чаддаг ба хэд хэдэн серверүүдэд орж ирж байгаа хүсэлтүүдээс ачааллыг тараан хувиарлаж чаддаг. Энэ төрлийн проксигийн нөөцлөлтүүд ихэвчлэн вэб сайтын хүсэлтүүдэд эх серверийн өмнөөс хариу өгч эх сервер дээр ирэх ачааллыг маш ихээр багасгадаг. </br> [[Файл:Proxy 03asdgsdfsdfasdfasdf.jpg|frameless|Зураг-3. Reverse Proxy|535x535px|centre]] ===== Хөрвүүлэгч прокси сервер нь дараах боломжуудтай байдаг:===== * Нууцлал * Ачааллыг тэнцвэржүүлэх * Нийцүүлэх/Кэйшлэх статик контент * Шахах/Хурайнгуулах * Аюулгүй байдал </br> Дамжуулагч прокси нь клиент талд ажилладаг бол харин хөрвүүлэгч прокси нь сервер талд ажилладаг. Прокси серверийн энэ 2 төрөл нь хоёулаа эх үүсвэр болон очих хаягуудын хооронд хүсэлт болон хариултуудыг дамжуулдаг.  === Прокси сервер ямар давуу талуудтай вэ? === * Бүх хэрэглэгч интернэтэд холбогдохдоо прокси серверээр заавал дамжин холбогдох ба хэрэглэгчдийг бүрэн удирдаж хянаж чадна. * Сүлжээний IP хаягаар, хэрэглэгчийн нэрээр, цаг хугацаагаар нь хэрэглэгчдийн хандалтыг нь хязгаарладаг. * Хэрэглэгчдийг вэб сайтуудад зочлохыг блоклон хандалтыг нь хязгаарлах боломжтой. <br /> Прокси сервер нь 2 интерфэйстэй. Гадаад болон дотоод. Дотоод интерпэйс нь дотоод сүлжээнд харин гадаад интерпэйс нь DSL [[модем]], кабель эсвэл утасны шугамаар интернэтэд холбогддог. Энэ нь зөвхөн ганц гадаад сүлжээний хаягыг агуулдаг. Гадаад интерпэйс нь пакетыг өөр дээгүүрээ дамжуулалт хийж дотоод сүлжээнд холбогдсон хэрэглэгчдийн хүсэлтүүдийг хүлээн авна. == Squid-ийн тухай == <br /> Squid-ийг анх 1990 ээд оны үед Harvest Cache Daemon гэдэг хүн үндэслэсэн. Squid нь товчоор хэлвэл Proxy server-ийн нэг гол апликайшн болж ажиллах ба прокси сервер суулган ашигладаг. FTP,HTTP,HTTPS өгөгдлийн обьектийг дэмждэг бөгөөд эдгээрийн зурвасын өргөнийг нэмэгдүүлэх болон цаг хэмнэн вэб хуудсуудын хүсэлтийг нөөцлөх гэхдээ жирийн нэг нөөцөлдөг програм хангамж биш.Squid нь дан ганц блок хийхгүй I/O input -driven process-ийн бүх хүсэлтийг авдаг.Squid нь шуурхай санах ойдоо өгөгдлийг өөрчилж хадгалах ба өгөгдлийн амжилтгүй болсон хүсэлтийг нөөцөлдөггүй.Squid-ийн давуу тал нь нөөцлөлт хийдэг юм.Нөөцлөх үйлдэл нь олон дахин дуудагдсан вэб хуудасыг прокси серверийнхээ өөрийн харданд нөөцлөн авдаг ингэснээр дахин тухайн хуудсыг дуудахад өөрийн харднаасаа маш хурдан дууддаг.Squid нөөцлөлт нь зурвасын өргөнийг нэмэлт торон бүрхэвчээр цэгцэлж хадгалдаг. Squid сервер програмийн гол бүтэц нь DNS(Domain name system) lookup програм буюу DNS сервер болон зарим нэг options Authentication, client management tool-үүд байдаг. Squid server ажиллаж байх үед дан ганц blocking domain name system lookup гүйцэтгэх бүрт dns server-ийн процессийн дугаар өсөн нэмэгдэж байдаг. Иймээс DNS lookup нь cache хийх програм хангамж нь Линукс [[үйлдлийн систем]] болон Windows OS-д ашиглагддаг. === Squid-ийг дэмждэг үйлдлийн системүүдийг танилцуулахад === * Linux * IRIX * FreeBSD * SunOS/Solaris * NetBSD * NeXTStep * OpenBSD * SCO Unix * BSDI * AIX * Mac OS/X * HP-UX * OSF/Digital Unix/Tru64 * OS/2<br /> == IP Tables == Линукс үйлдлийн системийн firewall буюу галт ханын үүргийг ихэнх тохиолдолд 2.4 хувилбартай анх орсон iptables гэдэг програм гүйцэтгэдэг. Галт хана нь сүлжээний халдлагаас хамгаалах зориулалттай юм. iptables нь өөр руу нь орж байгаа, өөрөөс нь гарч байгаа, өөрөөр нь дамжин өнгөрч байгаа пакетуудтай хэрхэн ажилладаг талаарх дүрмүүдийн цогцыг агуулсан хүснэгтүүд(table)-ээс бүрдэх ба тэдгээр хүснэгтүүд нь дүрмүүдийн цогц буюу дарааллуудаас бүрдэнэ. iptables нь filter, nat, mangle, гэсэн 3 хүснэгттэй. # Filter хүснэгт нь пакетад шүүлт хийх үүрэгтэй бөгөөд оролт, гаралт, дамжуулах гэсэн 3 дарааллаас бүрдэнэ. Оролтын дараалал нь тухайн линукс систем руу орж ирж байгаа пакетанд, гаралтын дараалал нь тухайн линукс системээс гарч байгаа пакетанд, дамжуулалт дараалал нь тухайн линукс системээр дамжин өнгөрч байгаа пакетуудад шүүлт хийх үүрэгтэй. # NAT-хүснэгт нь дакетийн хаяганд хөрвүүлэлт хийх үүрэгтэй бөгөөд PREROUTING, POSTROUTING8 OUTPUT гэсэн 3 дарааллаас бүрдэнэ.PREROUTING дараалал нь чиглүүлэлт хийхээс өмнө хүлээн авагчийн хаягийг солих, POSTROUTING дараалал нь чиглүүлэлт хийгдсэний дараа илгээгч хаягийг солих, OUTPUT дараалал нь өөрөөсөө гарч байгаа пакетанд хаягийн хөрвүүлэлт хйих үүрэгтэй. # Mangle энэ нь ерөнхийдөө filter ба nat хүснэгтийг нэгтгэсэн бөгөөд өөртөө PREROUTING ,OUTPUT, FORWARD, INPUT, POSTROUTING эдгээрийг агуулна. * INPUT -энэ нь пакетын оролтонд нь филтер хийнэ. * OUTPUT - энэ нь пакетын гаралтанд нь филтер хийнэ.<br /> === IP Tables комманд : === Тохиргооны үндсэн файлууд нь: * /etc/init.d/iptables - iptables-ийг зогсоох, ажиллуулах, дахин ачаалах, INIT скрипт байна. * /var/lib/iptables - Идэвхитэй ба идэвхигүй iptables - хадгалалтын counter файлуудад байрлана. * /var/lib/iptables/active- Идэвхитэй Counters * /var/lib/iptables/inactive -Идэвхигүй Counters * /sbin/iptables - Удирдлагын хэрэгсэл<br /> iptables коммандын бичлэг нь:<br /> iptables command[option ... option] jump гэсэн хэлбэртэй байдаг.<br /> command талбар нь: -A -chain-ий сүүлд дүрмийг нэмнэ.<br /> * INPUT chain-ий дүрмүүдийн төгсгөлд бүх пакетыг хориглох дүрмийг нэмэхийн тулд дараах командыг бичнэ.<br /> iptables -A INPUT -j DROP<br /> * -I -chain-ийн өгөгдсөн байрлалд дүрмийг нэмнэ. * INPUT chain-ий дүрмүүдийн 5-р мөрөнд бүх пакетийг хориглох дүрмийг нэмэхийн тулд дараах командыг бичнэ.<br /> iptables -I INPUT 5 -j DROP <br /> * Хэрэв дүрмийн нэмэх байрлалыг тусгайлан зааж өгөөгүй бол chain дэх дүрмүүдийн эхэнд нэмнэ. <br /> * -D -chain-ээс өгөгдсөн дүрмийг хасна. <br /> * INPUT chain-ээс бүх пактыг хориглох дүрмийг устгахын тулд дараах командыг бичнэ. <br /> iptables -D INPUT -j DROP<br /> * -F -өгөгдсөн chain дэх бүх дүрмийг устгана. <br /> * filter table-ийн INPUT chain дэх дүрмүүдийг устгахын тулд дараах коммандыг бичнэ. <br /> iptables -L INPUT <br /> * -P -default дүрмийг тодорхойлно. <br /> * filter table-ийн INPUT chain-ий default дүрмийг хаягдах гэж тодорхойлохын тулд дараах коммандыг бичнэ. <br /> iptables -P INPUT DROP<br /> === Option талбар нь: === <br /> -t -table-ийг тодорхойлно<br /> -j -үйлдлийг тодорхойлно<br /> -p -протоколыг тодорхойлно<br /> --sport - тухайн протоколын source портыг тодорхойлно<br /> --drop - тухайн протоколын хүлээн авах портыг тодорхдйлно<br /> -s - илгээгч хаягийг тодорхойлно<br /> -d - хүлээн авагч хаягийг тодорхойлно<br /> -i - пакет орж ирэх интерфэйсийг тодорхойлно<br /> -o - пакет гарах интерфэйсийг тодорхойлно<br /> Жишээ :<br /> iptables -A INPUT -p tcp --drop 80 -i eth0 -j ACCEPT<br /> eth0 интерфэйсээр орж ирсэн уг компютер руу чиглэсэн вэб хандалтуудыг зөвшөөрнө.<br /> тухайн компьютераас 5000 гэсэн эх портоос tcp протоколоор хандаж буй хандалтыг хориглоно. <br /> iptables -t nat -A POSTROUTING -s 10.1.1.0/24 -o eth0 -j MASQUERADE <br /> тухайн компьютераар дамжин өнгөрч буй 10.1.1.0 255.255.255.0 сүлжээнээс ирсэн пакетуудын эх хаягийг eth0 интерфэйсийнхээ хаягаар солино. == Гадаад холбоос == *https://web.archive.org/web/20160323195707/http://free-proxyserver.com/ *http://www.publicproxyservers.com/ *https://web.archive.org/web/20151130203212/http://trafficserver.readthedocs.org/en/5.3.x/admin/forward-proxy.en.html *https://web.archive.org/web/20190502171858/https://www.citrix.com/blogs/2010/10/04/reverse-vs-forward-proxy/ *https://www.quora.com/Whats-the-difference-between-a-reverse-proxy-and-forward-proxy [[Ангилал:МТ-Архитектур]] [[Ангилал:Сервер]] [[Ангилал:Аноним байдал]] [[Ангилал:Компьютерын сүлжээнүүд]] icutnqvtayq2lrn97g6a8tv53tnmzgc 0 57944 873932 687410 2026-10-22T01:34:41Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 873932 wikitext text/x-wiki '''Утасгүй мэдрэгчтэй сүлжээ''' нь хэм, дуу чимээ, даралт зэрэг физикийн болон байгаль орчны нөхцөл байдлыг хянаж, [[Интернэт|интернет]] сүлжээгээр дамжуулан үндсэн хэсэгт мэдээллийг дамжуулдаг орон зайн хувьд чөлөөт байдлаар тархсан мэдрэгчийн зангилаануудаас бүрддэг.Мессежүүд нь дундын мэдрэгч зангилаануудаар тараагддаг бөгөөд Multiple шугамаар эсвэл хопуудаар замчлал хийдэг. == Утасгүй мэдрэгч сүлжээний хэрэглээ == Мэдрэгчийг олон янзын [[физик]] үзүүлэлт эсвэл нөхцлийг илрүүлэх эсвэл хянахад хэрэглэдэг. Утасгүй мэдрэгч нь уламжлалт утсан мэдрэгчээс илүү их давуу талтай. Тэд тараан байрлуулалтын өртөг болон саатлыг бууруулаад зогсохгүй,мөн ямар ч орчинд хэрэглэгдэж болно,ялангуяа уламжлалт утастай мэдрэгчийг байрлуулах боломжгүй орчинд,жишээ нь тааламжтай бус нутаг дэвсгэр,тулааны талбай,сансар огторгуй эсвэл гүн далайд. WSN –ын анх далайн ажиглалтын том хэмжээний акустик ажиглалтын системээс газрын илрүүлэлтийн алсын мэдрэгчийн жижиг сүлжээ хүртэл цэргийн хэрэглээнд зориулж гаргасан. Гэхдээ бага өртөгтэй мэдрэгчүүд,утасгүй холбоо харилцаа нь иргэний болон цэргийн салбарт аль алинд нь өргөн хэрэглэгддэг болсон. * '''''Хүрээлэн буй орчны хяналт:''''' Хүрээлэн буй орчны хяналт бол мэдрэгчийн сүлжээний хамгийн эхний хэрэглээний нэг юм. Хүрээлэн буй орчны хяналтад мэдрэгчүүдийг олон янзын орчны үзүүлэлт эсвэл нөхцлийг хянахад хэрэглэдэг. Хүрээлэн буй орчны мэдрэгчийн сүлжээ гэсэн нэр томьёо нь геологийн судалгаанд утасгүй мэдрэгч сүлжээг ашиглах олон тооны хэрэглээг илэрхийлдэг. Үүнд галт уул, далай, мөсөн гол, ой мод зэрэг ойлголтыг багтаадаг. * '''''Бодит орчны хяналт:''''' Мэдрэгчийг зэрлэг амьтад эсвэл ургамлын нөхцлийг амьдрах орчинд нь ажиглахаас эхлээд тэдний орчны үзүүлэлтүүд зэргийг хянахад хэрэглэдэг. * '''''Усны чанарын хяналт:''' Д''алан гол нуур, далай болон газар доорх усны нөөцийн шинж чанарыг хэмжин дүгнэлт хийдэг. Газарзүйн тодорхой шаардлагатай цэгүүд эсвэл аль нэг цэгт станц байгуулан төхөөрөмжөө суурилуулан хэмжиж дүгнэнэ. * '''''Цэргийн хэрэглээ:''''' WSN нь цэргийн команд, хяналт, харилцаа холбоо, ухаалаг (C3I) системийн салшгүй нэг хэсэг болоод байна. Утасгүй мэдрэгчийг тулааны газарт эсвэл дайсны бүсэд аливаа дэд бүтэцгүйгээр амархан тараан байрлуулж болно. Тараан байрлуулах, өөрийгөө тохируулах, эзэнгүй ажиллагаа, алдааг тэсвэрлэх зэрэг нь хялбар учраас мэдрэгч сүлжээ нь ирээдүйн цэргийн C3I системд чухал үүрэг гүйцэтгэж, ирээдүйн дайн тулааныг хүний оролцоо багатай, илүү ухаалаг болгоно. * '''''Эрүүл мэндийн хамгааллын хэрэглээ:''''' WSN –ийг эрүүлд мэндийг хамгаалах зорилгоор настай хүмүүс, өвчтөнгүүдийг хянахад хэрэглэж болно, энэ нь эрүүл мэндийн салбарын боловсон хүчний дутагдлыг нөхөж, одоогийн эрүүлийг хамгаалах системд эрүүл мэнд хамгааллын зардлыг бууруулна. * '''''Аж үйлдвэрийн процессын хяналт:''''' Аж үйлдвэрт WSN-ийг үйлдзвэрлэлийн процессыг хянах, эсвэл үйлдвэрлэлийн тоног төхөөрөмжийн нөхцөлийг хянахад хэрэглэж болно. * '''''Аюулгүй байдал ба ажиглалт:'''''WSN-ыг аюулгүй байдлын болон ажиглалтын олон хэрэглээнд ашиглаж болно. * '''''Гэрийн ухаалаг байдал:''''' WSN-ийг хүмүүсийн илүү тохь тухтай, ухаалаг амьдрах орчныг бүрдүүлэхэд хэрэглэж болно. * '''Орон зайн хяналт:''' Орон зайн хяналт бол утасгүй мэдрэгч сүлжээний энгийн хэрэглээ юм. Орон зайн хяналтын үед зарим үзэгдлийг хянах боломжтой бүс нутагт утасгүй мэдрэгч сүлжээг байршуулдаг. * '''Ой модны гал түймрийг илрүүлэгч:''' Сүлжээний мэдрэх төхөөмжийг ойн хэсэгт байрлуулан гал гарахыг мэдэрнэ. Уг төхөрөмж нь температур, чийглэг, хийг мэдрэх юм. Гал түймрийн аюулыг эрт ирлүүлэгч нь гал хэзээ эхэлсэн болон хэр тархацтай байгааг мэдээлдэг нь гал унтраагчдын талархалыг олоод байгаа юм . * '''Газар нуралтыг хэмжигч:''' Утасгүй мэдрэгч сүлжээний систем нь хөрсний маш бага хэсэг болон параметрийн өөрчлөлтүүдийг мэдэрч газар нуралтаас өмнө мэдээлдэг. Эдгээр өөрчлөлт мэдээллүүдийн тусламжтайгаар газар нуралт болохоос өмнө мэдэх боломжтой юм. * '''Байгалийн гамшгийг урьдчилан хамгаалах хэрэгсэл:''' Байгалын гамшиг, үер гэх мэт гамшгаас урьдчилан хамгаалах төхөөрөмж юм.  Жишээлбэл усанд энэ төхөөрөмжийг байрлуулан хэмжээг хянан мэдээлэх юм. * '''Үйлдвэрлэлийн хяналтын төхөөрөмж:''' Машин механизм тоног төхөөрөмжид суурилагдан үйлдвэрлэлийн явцад тоног төхөөрөмж болон ажиллагаанд алдаа гарах тохиолдолд мэдээлдэг систем юм. Утастай мэдрэгч систем нь өртөг өндөр, хэрэглэх газар хязгаарлагдмал байдаг болохоор энэ утасгүй систем нь хэрэглэхэд тохиромжтой * '''Ус болон бохир усны хяналт:''' Газар доорх ба дээрх усны түвшин болон чанарыг хянахаас гадна тухайн орны усны байдал нь хүн амьтанд хэр үр ашигтайг тодорхойлно. == Утасгүй мэдрэгчтэй сүлжээний стандарт == WSN-ийн дэлхий дахины хөгжилд түүний хэрэглээг хөнгөвчлөхийн тулд энэ салбарт мэдрэгч бүтээгдэхүүний өртөг багатай томоохон зах зээлийг бий болгох хэрэгтэй байна. Энэ зорилгоор холбогдох стандартыг гаргах нь чухал бөгөөд ингэснээр янз бүрийн үйлдвэрлэгч нарын мэдрэгчийн бүтээгдэхүүнүүд нь уг стандартын дагуу бүтээгдэхүүнээ үйлдвэрлэн гаргадаг. Олон тооны стандартын байгууллагуудад өртөг багатай, харилцан уялдаатай ажиллах төхөөрөмжтэй зах зээл бий болж, өмчлөлийн хувьд тохирохгүй ч сүлжээний протоколын тархацаас сэргийлэхийн тулд маш их зүйлийг хийсэн ба хийгдсээр байна. Тодорхой хэмжээгээр WSN нь технологийн хувьд амжилтанд хүрсэн нь эдгээр стандартын хүчин чармайлтаас хамаарч байна. * '''''IEEE1451 Стандарт:''''' IEEE1451 стандартууд нь өөрчлөгчийг микропроцессор, зэмсгийн систем, хяналт /салбарын сүлжээнд холбоход нээлттэй, нийтлэг, сүлжээнээс бие даасан холбоо харилцааны холбоосын багцыг тодорхойлсон Smart Transducer Interface стандартын нэг хэсэг юм. 1451-ийн зорилт бол өөрчлөгч үйлдвэрлэгчийн хувьд ухаалаг төхөөрөмжийг боловсруулж, эдгээр төхөөрөмжийг сүлжээ, систем, зэмсэгт холбох одоо байгаа болон нийлүүлж буй мэдрэгчийг болон сүлжээний технологийг нэгтгэхэд хялбар болгох явдал юм. Өөрөөр хэлбэл, өөрчлөгчүүд нь систем эсвэл сүлжээнд утсан эсвэл утасгүй орчноор холбогдож байгаа нийтлэг багаж өөрчлөгчөөр дамжуулан өөрчлөгчийн өгөгдөлд нэвтэрнэ гэсэн үг. * '''''ZigBee Стандарт:''''' IEEE802.15.4 стандарт нь сүлжээний болон хэрэглээний давхаргууд зэрэг илүү өндөр протоколын давхаргуудыг тодорхой заалгүйгээр зөвхөн физик ба МАС давхаргуудыг тогтоодог. ZigBee стандартыг IEEE802.15.4 стандартын дээр боловсруулсан ба сүлжээний болон хэрэглээний давхаргуудыг тогтоодог. Сүлжээний түвшин нь янз бүрийн сүлжээний топологид сүлжээний үйл ажиллагааг хангадаг бол хэрэглээний түвшин нь түгээсэн хэрэглээний боловсруулалт ба харилцаа холбооны хүрээгээр хангаж өгдөг. * * '''''IEEE802.15.4 Стандарт:''''' IEEE802.15.4[31] бол IEEE802.15 TaskGroup4-ийн боловсруулсан стандарт бөгөөд энэ нь бага түвшний WPAN-д физик болон MAC давхаргыг тодорхой тогтоодог. Төслийн байгууллагын хүсэлтэнд тодорхойлсноор TaskGroup4-ийн зорилго бол “үнэтэй биш төхөөрөмжинд төвөгтэй байдал хэт бага, өртөг хэт доогуур, эрчим хүчний зарцуулалт хэт бага, хэт бага өгөгдлийн түвшинтэй утасгүй холбоосын стандартыг бий болгох” байлаа. 2003 онд анхны IEEE 802.15.4 стандартыг гаргасан ба үнэгүй тараагдсан. == '''Утасгүй мэдрэгч сүлжээний протокол''' == Утасгүй мэдрэгч сүлжээний протоколын багц нь таван протоколын түвшинээс бүрдэнэ. Үүнд: физик түвшин, өгөгдлийн сувгийн түвшин, сүлжээний түвшин, дамжууллын түвшин, хэрэглээний түвшин. === '''''Хэрэглээний түвшин''''' === Олон төрлийн хэрэглээ-түвшингийн протоколыг агуулж, янз бүрийн мэдрэгчийн сүлжээний хэрэглээг үүсгэдэг. Хэрэглээний түвшин нь асуулгын түгээлт, зангилааны байршил, цаг хугацааны синхрон байдал, сүлжээний аюулгүй байдал зэрэг янз бүрийн мэдрэгчийн сүлжээг гүйцэтгэдэг олон төрлийн хэрэглээний давхаргыг багтаадаг. Жишээ нь мэдрэгчийн менементийн протокол (SMP) бол янз бүрийн даалгавар гүйцэтгэх програм хангамжийн ажиллагааг хангадаг хэрэглээний түвшингийн менежментийн протокол юм. Энэ нь байршилтай холбоотой тоо мэдээг солилцох, мэдрэгчийн зангилаануудыг нэгэн зэрэг байлгах, мэдрэгчийн зангилаануудыг хөдөлгөх, мэдрэгчийн зангилаануудыг хуваарьт оруулах, мэдрэгчийн зангилааны статусын асуулгыг гаргах зэрэг үүрэгтэй. Мэдрэгчийн асуулга болон мэдээллийг түгээх протокол (SQDDP) нь асуулга гаргах, асуулгад хариулах, хариуг цуглуулахад холбоостой хэрэглэгчийн хэрэглээг хангаж өгдөг. Мэдрэгчийн асуулга болон даалгаврын хэл (SQTL) нь WSN-д холбогч суурь програмыг гүйцэтгэхэд хэрэглэгддэг мэдрэгчийн програмчлалын хэлийг хангаж өгдөг. === '''''Дамжууллын түвшин''''' === Мэдрэгчийн зангилаа болон шонгуудын хооронд найдвартай төгсгөлөөс төгсгөл рүү хүргэлтийг хариуцдаг. Эрчим хүч, тооцоолол, хадгалалтын хязгаарлалтын улмаас уламжлалт дамжууллын протоколыг өөрчлөлтгүйгээр мэдрэгчийн сүлжээнд шууд хэрэглэж болохгүй. Жишээ нь уламжлалт төгсгөлөөс төгсгөлд дахин дамжуулалтанд суурилсан алдааны хяналт болон тээврийн хяналтын протоколд \ТСР\ хэрэглэгдэж байсан цонхонд суурилсан хэт ачааллын хяналтын механизмыг мэдрэгчийн сүлжээнд шууд хэрэглэж болохгүй, учир нь тэдгээр нь нөөцийн ашиглалтаараа хангалттай биш юм.  Нөгөө талаар мэдрэгчийн сүлжээ нь тусгай хэрэглээтэй. Мэдрэгчийн сүлжээг гол төлөв тусгай мэдрэмжийн хэрэглээнд тараан байрлуулдаг. === '''''Сүлжээний түвшин''''' === Эх үүсвэрийн мэдрэгчийн зангилаагаар мэдэрсэн мэдээллийг мэдээллийн шонд чиглүүлдэг. Мэдрэгчийн сүлжээнд хэрэгцээний үзэгдлийг ажиглахын тулд мэдрэгчийн бүсэд мэдрэгчийн зангилааг тараан байрлуулсан байдаг. Ажигласан үзэгдэл эсвэл мэдээллийг мэдээллийн шонд дамжуулах хэрэгтэй. Ерөнхийдөө эх үүсвэрийн зангилаа нь мэдэрсэн мэдээллийг шон руу шууд нэг-харайлттай урт утасгүй харилцаа холбоогоор эсвэл олон харайлттай богино утасгүй холбоо харилцаагаар дамжуулна. Гэсэн хэдий ч урт утасгүй харилцаа холбоо нь эрчим хүчний зарцуулалт болон мэдрэгчийн зангилааны хүнд гүйцэтгэлээрээ өртөг өндөртэй. Үүний эсрэгээр олон харайлттай богино харилцаа холбоо нь эрчим хүчний зарцуулалтыг бууруулахаас гадна дохионы тархалт болон урт утасгүй холбоо харилцаанд байдаг суваг чимээгүй болох үр дүнг амжилттай бууруулна. Тиймээс энэ нь илүү байдаг. Мэдрэгчийн зангилааг нягт тараан байршуулдаг, хөрш зангилаанууд нэг нэгтэйгээ ойр байдаг учраас мэдрэгчийн сүлжээнд олон харайлттай богино холбоо харилцааг ашиглаж болно. энэ тохиолдолд мэдэрсэн мэдээллийг шонд илгээхийн тулд эх үүсвэрийн зангилаа нь зангилаанаас өөрөөс нь шон хүртэл эрчим хүчний үр ашигтай олон харайлттай замыг сонгохын тулд чиглэлийн протоколыг ажиллуулах хэрэгтэй. === '''''Өгөгдлийн сувгийн түвшин''''' === Мэдээллийн урсгалын олон сэлгүүр, мэдээллийн хүрээ байгуулах ба илрүүлэх, орчны нэвтрэлт, алдааны хяналтыг хариуцаж, найдвартай цэгээс цэгт болон цэгээс олон цэгт дамжуулалтыг хангана. Өгөгдлийн сувгийн түвшингийн хамгийн чухал функц бол орчны нэвтрэлтийн хяналт (MAC) юм. МАС-ийн үндсэн зорилго бол хуваалцах харилцаа холбооны эх сурвалж эсвэл олон мэдрэгчтэй зангилааны дунд орчныг шударгаар, үр дүнтэй хуваалцаж, сүлжээний үзүүлэлтийг эрчим хүчний зарцуулалт, сүлжээний нэвтрүүлэх чадвар, хүргэлтийн хүлээгдэл зэрэгт нь сайжруулна. Гэсэн ч уламжлалт утасгүй сүлжээнд МАС протоколыг өөрчлөлтгүйгээр мэдрэгчийн сүлжээнд шууд хэрэглэж болохгүй, учир нь тэдгээр нь мэдрэгчийн сүлжээний өвөрмөц үзүүлэлт, тухайлбал, эрчим хүчний хязгаарлалтыг тооцдоггүй. Өгөгдлийн сувгийн түвшингийн өөр нэг чухал функц бол мэдээллийн дамжуулалтын алдааны хяналт юм. Олон хэрэглээнд мэдрэгчийн сүлжээг утасгүй харилцаа холбоо нь алдаатай хэлтгий болох хэцүү орчинд тараан байршуулдаг. Энэ тохиолдолд алдааны хяналт нь шаардлагатай, холбоосын найдвартай байдал эсвэл найдвартай мэдээллийн дамжуулалтанд чухал болдог. Ерөнхийдөө гол алдааны хяналтын хоёр механизм байдаг: Forward Error Correction (FEC)–шууд алдаа засварлалт ба Automatic Repeatre Quest (ARQ)- Автомат давтамжтай хайлт. === '''''Физик түвшин''''' === Өгөгдлийн сувгийн түвшинээс харилцаа холбооны орчноор дамжуулалтанд тохирох дохионд бит урсгалыг хувиргахыг хариуцна. Энэ зорилгоор тэрээр маш олон төрлийн асуудалтай холбогдоно, жишээ нь дамжуулалтын орчин ба давтамжийн сонголт, зөөгчийн давтамж үүсгэлт, дохионы өөрчлөлт ба илрүүлэлт, мэдээллийн нууцлал. Үүнд дээр нэмээд тэрээр мөн техник хангамж болон янз бүрийн цахилгааны болон механик холбоосуудтай ажилладаг. == Мэдрэгч == Мэдрэмтгий элемент буюу [[мэдрэгч]] нь биетийн тоо хэмжээг хэмжиж түүнийгээ ажиглагч цахилгаан багаж хэрэгслийн тусламжтайгаар уншиж болохуйц дохио руу шилжүүлдэг хувиргагч юм. Мэдрэгч нь хүрэх үед дохиог хүлээн авч хариу үйлдэл үзүүлдэг төхөөрөмж юм. Мэдрэгчийн хүлээн авах чадвар нь хэмжилтээр гарч ирсэн тоон нэгж өөрчлөгдөх үед мэдрэгчийн хариу хэр зэрэг өөрчлөгдөж байгааг харуулдаг. Маш бага хэмжээний өөрчлөлтийг хэмждэг мэдрэгч нь хүлээн авах чадвар өндөртөй байх ёстой. Мөн мэдрэгч нь хэмжиж байгаа зүйлдээ нөлөө үзүүлдэг. Мэдрэгч нь хэмжиж байгаа зүйлдээ бага нөлөө үзүүлдэг байх хэрэгтэй. Мэдрэгчийг жижигхэн болгосноор  энэхүү нөлөөг багасгадаг бөгөөд  зарим талаараа давуу талтай байж ч болох юм. Техник технологийн хөгжлийг дагаад мэдрэгчийн хэмжээ улам жижиг болсоор байгаа бөгөөд мэдрэгчийг бичил цахилгаан механик системийг (MEMS-micro-electro-mechanical system) ашиглаж хийсэн бичил мэдрэгч шиг нүдэнд үл үзэгдэх хуваарьтайгаар үйлдвэрлэх боломжтой болж байгаа юм. Ихэнх тохиолдолд энгийн мэдрэгчтэй харьцуулахад бичил мэдрэгч нилээд өндөр хурд болон хүлээн авах чадвартай байдаг. == Мэдрэгчийн зангилааны бүтэц == Мэдрэгчийн зангилаа нь гол төлөв дөрвөн үндсэн хэсгээс бүрддэг: мэдрэх нэгж, боловсруулах нэгж, харилцах нэгж, эрчим хүчний нэгж. * '''Мэдрэх нэгж:''' Мэдрэх нэгж нь гол төлөв нэг эсвэл нилээд хэдэн мэдрэгч болон аналогоос дижитал хувиргагчаас (ADCs) бүрддэг. Мэдрэгчүүд нь физик үзэгдлийг ажиглаж, ажигласан үзэгдэл дээр үндэслэн аналог дохиог бий болгодог. ADC нь аналог дохиог дижитал дохио болгон хувиргадаг ба үүнийг дараа нь боловсруулах нэгжид өгнө. * '''Боловсруулах нэгж:''' Боловсруулах нэгж нь гол төлөв микро хянагч эсвэл микро процессороос (жишээ нь Intel’s  Strong ARM microprocessor болон Atmel’sAVR microprocessor) бүрдэх ба эдгээр нь ой санамжтай, энэ нь мэдрэгчийн зангилаанд ухаалаг хяналтыг хангаж өгдөг. * '''Харилцах нэгж:''' Харилцах нэгж нь радио сувгаар өгөгдлийн дамжуулалт болон хүлээн авалтыг гүйцэтгэх богино цар хүрээний радионоос бүрддэг. * '''Эрчим хүчний нэгж:''' Эрчим хүчний нэгж нь систем дахь бусад бүх бүрэлдэхүүнийг жолоодох эрчим хүчийг хангах зайнаас бүрдэнэ. Үүн дээр нэмээд тусгай хэрэглээнээс хамаараад бусад зарим нэгжтэй хамт мэдрэгчийн зангилааг мөн тоноглож болно. [[Ангилал:Компьютерын сүлжээнүүд]] [[Ангилал:Техникийн мэдрэгч]] [[Ангилал:Телеметр]] bfveg1edcdr44z407bxns2wdt93zzxi 0 58305 873914 831602 2026-10-22T01:26:45Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873914 wikitext text/x-wiki == Агуулга == 5-р үеийн хөдөлгөөнт холбоо (5G, fifth generation technology standard) нь 2018 оноос эхлэн хэрэглэгдэж буй утасгүй сүлжээний технологи юм. Энэ нь 26, 28, 38, 60 GHz зэрэг миллиметрийн долгионы давтамжийг ашигладаг холбооны технологи юм. 2017 оны 12-р сард гарсан 3GPP-ийн Release 15 нь 5G-ийн хамгийн түгээмэл тодорхойлолт болдог. Зарим нь илүү хатуу ITU IMT-2020 тодорхойлолтыг илүүд үздэг ч энэ нь зөвхөн хамаагүй өндөр хурдны өндөр давтамжийн зурвасыг хамардаг. 5G нь 6GHz-ээс доош давтамжийн зурваст хамаарах бага хурдны өргөн хүрээний сүлжээ болон 24GHz-ээс дээш давтамжийг ашигладаг хэт өндөр хурдны ойрын зайн сүлжээ гэсэн хоёр хэсэгт хуваагддаг. == 5G Технологи == [[File:The difference of the propagation between a longwave and a shortwave.jpg|thumb|left|Урт долгион (longwave) ба богино долгион (shortwave) хоорондын радио долгионы хөдөлгөөний шинж чанарын ялгаа]] 5G сүлжээ нь өргөн зурвасын холбоог хэрэгжүүлэхийн тулд голчлон миллиметрийн долгионыг ашигладаг. Миллиметрийн долгионы шулуун чиглэлийн шинж чанарын улмаас саад тотгор байх үед мөргөлдөөн болон тархалт үүсч болно. Гэсэн хэдий ч 10Гб/с-ээс дээш хурдны өргөн зурвасын үйлчилгээг үзүүлэхийн тулд миллиметрийн долгионыг ашиглах шаардлагатай. Тиймээс миллиметрийн долгион замдаа гэмтэлгүй байхын тулд тодорхой арга хэмжээ авах хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл, 5G сүлжээний холболт тасалдахгүй байхын тулд ойрын зайнд жижиг хэмжээний сүлжээний эсүүдийг бий болгож, жижиг хэмжээний сүлжээг байгуулж болно. Тодруулбал, эсийн хэмжээг жижигрүүлэхийн тулд эсүүдийг ойролцоогоор 25,000-30,000 метрийн зайд жижиг хэмжээтэйгээр зохион байгуулдаг. Энэ бүсэд олон тооны [MIMO] антеннууд байдаг бөгөөд үүнийг 5G-ийн тогтмол утасгүй үйлчилгээ (5G fixed wireless service) гэж нэрлэдэг. == 5G Сүлжээ Монголд == 2025 оны 5 сарын 16-нд монгол улсад анх удаа [[Юнител]], [[Мобиком]], [[Скайтел_Групп|Скайтел]], [[Ондо]], Ж-Мобайл гэх Монгол улсын томоохон 5 оператор 5G сүлжээны долгион амжилттай авсан. Үүнээс Юнител анхны 5G сүлжээг албан ёсоор орон даяар нэвтрүүллээ. Нийт 44 байршилд болон 21 аймгийн төвүүдэд асаалаа. '''Улаанбаатар хотод байрших 5G сүлжээ орсон байршлууд:''' 1. Зүүн 4 замаас Баруун 4 зам хүртэл зам дагуу 2. 100 айлаас Зайсан хүртэл зам дагуу 3. Сүхбаатарын талбай 4. Unitel - Дата центр 5. Сентрал Тауэр 3, 4-р давхар 6.  Шангри-Ла худалдааны төв 3, 4-р давхар 7.  Засгийн газрын ордон 8.  Галлерей [[Улаанбаатар]] худалдаа, үйлчилгээний төв 9.  МУИС-ийн номын сан 10. Багшийн дээд 11. УИД-ийн урд Фантам 12. Ялалтын талбай 13. Мишээл байгаль орчин, танин мэдэхүйн хүрээлэн 14. Үндэсний соёл амралтын хүрээлэн (парк) 15. Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн 16. Нисэх 17. Яармаг, Шүншиг Вилла 18. Хайлааст Дэнжийн 1000 19. Баянхошуу овооны гудамж 20. Ханын материал - 30 байр 21. SkyResort 22. Sunday/Сандэй плаза 23. Дүнжингарав худалдааны төв 24. Нарантуул захын урд   25. 100 айл 26. Будда Виста 27. Бөмбөгөр 28.   Бүти Таун 29.   Этүгэн 48-р байр 30.   FM107 байр 31.   Голден Будда 32.   Гранд Мед эмнэлэг 33.   Хужирбулан 68 байр 34.   Хүннү 2222 хороолол 35.   Цэнгэлдэх хотхон 36.   Маршал Таун 37.   Макс Таур 38.   Сангийн Яам 39.   7 Стар хотхон 40.   Шар хад 41.   Тахилт Дунд Уул 42.   Урлан бүтээх төв 43.   Зайсан 61-р байр 44.   Зүүнсалаа '''Орон нутагт 5G сүлжээ орсон байршлууд:''' 21 аймгийн төвүүдэд '''5G сүлжээнд шилжихэд дараах гол давуу талууд''': * '''Шинэ бодит байдал'''. 5G сүлжээ нь Augmented Reality, Virtual Reality хэрэглээнүүдэд томоохон түлхэц болно. Өөрөөр хэлбэл ухаалаг төхөөрөмжийн дурангаар харж байгаа бодит эд зүйлс дээр бодит бус хийсвэр зүйлс нэмэгдэж харагдана гэсэн үг. Жишээлбэл гар утасныхаа камераар урдаа байгаа эд барааг харахад түүний тухай бүх мэдээлэл, дээр нь нэмэгдэж харагдана. Машины салхины шилэн дээр урд харагдаж байгаа газрын мэдээлэл дүрслэгдэнэ. Энэ бүхэнд ямар ч сааталгүй ажиллах хурдтай сүлжээ хэрэгтэй. * '''Агшин зуурын зугаа цэнгэл:''' Мэдээлэл татах хурд 4G сүлжээнд дээд тал нь секундэд 150 Мегавит хүрдэг.Тэгвэл 5G сүлжээнд энэ хурд доод тал нь 10 Гигабит хүрэх юм.Бүрэн хэмжээний киног 6 минут татахын оронд 4 секундэд татна гэсэн үг. * '''Аянга цахилгаан мэт хурдан хариу:''' 5G сүлжээнд секунд бүрд урсах мэдээллийн хэмжээ их тул ямар нэг үйлдэлд тэр дороо хариу үзүүлэх чадвартай. 4G сүлжээнд видео эхлэхдээ хэдэн секунд хүлээлгэх нь асуудал биш. Гэтэл жолоочгүй машин зэрэг үйлдэл болгон нь тасралтгүй, сааталгүй хийгдэх ёстой хэрэглээнд энэ нь хангалтгүй. Жишээ нь нэг машин нөгөө машиндаа даруй тормослох хэрэгтэй тухай дохио дамжуулахад 4G сүлжээнд 15-25 миллисекунд шаардах юм.Гэтэл 5G сүлжээнд 1 миллисекунд хэрэгтэй юм. Үүрэн холбооны салбарынхан 5G сүлжээнд шилжих хугацааг 2020 гэж товлож байна. AT&T, Nokia Networks компаниуд энэ хугацааг боломжийн гэж үзэж байгаа. Харин Deloitte & Touche зөвлөх компани 2022 гэвэл илүү бодитой гэж үзжээ. Alcatel-Lucent компани бүр 2025 оноос нааш массын хэрэглээ болохгүй гэж үзэж байгаа юм. Ямар ч байсан мэдээллийн хувьсгалын тав дахь үед шилжих хугацаа хаяанд ирснийг бүгд хүлээн зөвшөөрч байна. === 5G сүлжээ бүтээл === [[Өмнөд Солонгос]] улс тав дахь үеийн 5G хөдөлгөөнт интернэтийг нэвтрүүлсэн дэлхийн анхны улс боллоо. Тус улсын бүх нутаг дэвсгэрт энэ сарын 3-ны өдрийн 23:00 цагаас эхлэн энэ сүлжээг ашиглах боломжтой болсон гэж “Ёнхап” агентлаг мэдэгдсэн. Өмнөд Солонгос улс 5G сүлжээний зах зээлд Хятад, [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], Японтой өрсөлдөж, энэ технологийн ачаар ухаалаг хот, авто машины салбарт дэвшил гарна, эдийн засгийн өсөлт нэмэгдэнэ гэж тооцоолжээ. Тиймээс ч Өмнөд Солонгосын операторууд 5G-ийн маркетинг сурталчилгаанд хэдэн тэрбумыг зарцуулсан байна. Тэд 2019 оны эцэст гэхэл 5G-гийн нэг сая орчим хэрэглэгчтэй болно гэж тооцоолж байна. === Aшиглалт === 5G сүлжээний эрин үе иржээ. Энэ нь жирийн интернэтийн хурдаас бараг 1000 дахин илүү хурдан байх болно гэсэн нь хүмүүсийн анхаарлыг ийнхүү ихээр татаж байгаа юм. Өмнөд Солонгост 5G-ийн хэрэглээ бусад улсуудтай харьцуулахад хамаагүй илүү хэрэгцээ шаардлагатай байгаа бөгөөд саяхан тус улсын Засгийн газраас хийсэн мэдэгдэлд Өмнөд Солонгос улс 1.5 тэрбум ам.долларыг 2020 он хүртэл тус сүлжээг хөгжүүлэхэд зарцуулах тухайгаа дурджээ. Ухаалаг утасны хэрэглээ ихэссэнээр 5G сүлжээний хэрэглээ илүү ихээр шаардагдаж байгаа. Анх 3G сүлжээг хэрэглэж байсан бол улаалаг утасны хүчин чадал үзүүлэлтүүд нь нэмэгдэхийн хэрээр интернэтийн хэрэглээ, хурд нь өсөх шаардлага тулгарсан. 1990-ээд оноос Өмнөд Солонгост интернэтийн хэрэглээ олон нийтэд тархаж эхэлсэн юм. Эхэн үедээ суурин интернэт болон 2G сүлжээг хэрэглэдэг байсан бол 2000 оноос 3G ашиглаж 2010 оноос 4G ашиглаж эхэлсэн. Харин одоо тэдний хэрэглээ 5G-д суурилахаар ажиллаж байна. 2020 он гэхэд энэ улсын газар нутгийн хаанаас ч өндөр хурдны 5G сүлжээг нэвтрүүлэхээр зорьж байгаа аж. Европын холбооны улсууд 5G сүлжээг 2020 он гэхэд иргэдэд хүргэхийн тулд 160 сая ам.доллар төлөвлөөд байгаа нь Өмнөд Солонгосын төсөвлөсөн мөнгөний дэргэд өчүүхэн гэж хэлэхүйц байгаа нь анхаарал татаж байна. Өнөөдрийн байдлаар дэлхийн улс орнуудад интернэтийн хэрэглээ хамгийн өндөртэй улсаар Өмнөд Солонгос улс тодорсон. Тус улсын нийт хүн амын интернэтийн идэвхтэй хэрэглээний 97 хувийг 18-24 насныхан эзэлж байна. === Үнэ === Технологийн бас нэгэн гайхалтай дэвшил болох 5G сүлжээ ашиглах хугацаа ойртсоор. 4G-ээс 40 дахин хурдтай байх тул тэр хэрээр үнэтэй байх гэнэ. Жишээ нь 5G сүлжээтэй Нокиа утас 8К чанартай бичлэгийг төвөггүй үзэж, 3D өндөр нягтралттай киног 6 секундэд татдаг болох юм байна. Харин үнийн хувьд 4G хэрэглэдэг байсан үнээс 3 дахин их байх тооцоог CISCO гаргажээ. === Aч холбогдол === Өндөр хөгжилтэй орнууд, тэр дундаа мэдээллийн технологи, харилцаа холбооны салбарт дэлхийд тэргүүлэгч компаниуд 5G буюу үүрэн телефоны тав дахь үеийн анхдагчид болохоор ид өрсөлдөж байна. 3G, 4G-гийн араас залган гарч ирэх 5G сүлжээ хэрэглээнд нэвтрэх тэр үед бидний амьдрал өөр, бүр огт өөр болно хэмээн мэргэжилтнүүд хэлж байна.  Ингэж хэлэхээр магадгүй та интернэт дүрс бичлэгийг гацахгүйгээр үзэх, томоохон багтаамжтай мэдээллийг ачаалахгүйгээр харж болох гэх мэтээр төсөөлж байж магадгүй. Тэгвэл 5G-гийн зөвхөн нэг давуу тал нь энэ бөгөөд үүнээс асар том өөрчлөлтийг хүн төрөлхтний амьдралд авчирна гэж Их Британийн 5G төслийн инновацийн судалгааг удирдаж буй профессор Рахим Тафазолли хэлж байна. Сурригийн их сургууль дээр түшиглэн, хэдэн арван сая ам.долларын санхүүжилтээр 5G-гийн судалгааны ажлыг хийж буй тэрээр “5G нь радио долгионы хамрах хүрээг нэгтгэж, их засвар хийх мэт өөрчилнө” хэмээн хэлж байна.  Тэгэхээр 5G-г тодорхойлж буй “радио долгионы хамрах хүрээ нэгдэнэ” гэдгийг юу гэж ойлгох вэ.  Мэдээлэл нь радио долгионоор дамждаг. Тэр радио долгионууд нь давтамжаасаа хамааран хэсэг хэсгээрээ боолт болон хуваагддаг. Боолт бүр өөр өөр төрлийн харилцаа холбоог төлөөлнө. Жишээлбэл, нисэх хүчний болон тэнгисийн цэргийн навигацийн дохиолол нэг боолтод багтах бол, телевизийн долгион, үүрэн телефоны долгион тус тусдаа боолтод орно. Энэ боолтуудын давтамжийг “Олон улсын харилцаа холбоо”-ны холбооноос зохицуулдаг.  Харин 5G гарч ирснээр энэ бүтэц хэрхэн өөрчлөгдөх вэ гэхээр Олон улсын харилцаа холбооны газраас радио сүлжээний тодорхой хэсгүүдийг иж бүрнээр нь шинэчлэн зохион байгуулах бөгөөд өмнөх 3G, 4G сүлжээ ч урьдын хэвээр ажилласаар байх юм.  Мэдээж 5G-г нэвтрэх үед бидний амьдралын интернэт хэрэгцээ шаардлага үлэмж хэмжээгээр өссөн байх болно. 2020 он гэхэд 50-100 тэрбум хэрэгсэл интернэтэд холбогдсон байх болно гэсэн тооцоог “Эриксон судалгаа”-ны захирал Сара Мазур хэлж байна. Тиймээс сүлжээний багтаамжийг тэр хэрээр нэмэгдүүлэх ёстой болно. Сүлжээний багтаамжийг нэмэгдүүлнэ гэдэг авто замын тунелийг өргөтгөхтэй бага зэрэг төстэй. Тунель дэх урсгалын тоо нэмэгдэх тусам олон машин түүгээр зорчих боломжтой болдог шиг сүлжээний багтаамжийг ч тэгж нэмэгдүүлэх шаардлага гарна. Тухайлбал, холын замд зорчиж яваа машинуудыг нэг урсгалаар, ойрын зайд зорчиж буй орон нутгийн машинуудыг өөр урсгалаар явуулна гэх мэтээр ангилдаг шиг радио долгионы боолтуудыг зохицуулна гэсэн үг.  '''Секундэд 30 кино татах хурд''' Ингэж харилцаа холбооны салбар, радио долгионы бүтцийг өөрчлөхөд хүргэж буй 5G сүлжээ амьдралд нэвтэрснээр эгэл жирийн бидний амьдралд ямар өөрчлөлт авчрах вэ.  Юун түрүүнд хэлэхэд, 5G таны төсөөлснөөс ч хурдан байх болно. Профессор Тафазолигийн хэлж буйгаар 5G нь секундэд 800 гигабитийн хурдтай буюу одоогийн туршилтын үзүүлэлтээс 100 дахин хурдан байх гэнэ.  Samsung компани 2013 онд 5G-г 1Gbps /секундэд нэг гигабит/ дээр туршиж үзсэнээ олон нийтэд зарлах үед хэвлэлүүд энэ тухай мэдээлэхдээ “Нэг секундын дотор HD бичлэгтэй нэг кино татаж авна гэсэн үг” хэмээн тайлбарлаж байв.  Харин 800 Gbps гэдэг нь ганцхан секундын дотор 33 HD кино татаж авах хэмжээний хурд юм. Өөрөөр хэлбэл, 5G бидний амьдралд нэвтрэх үед өндөр чанартай бичлэг, киног секундын дотор хэдэн арваар нь татаж авдаг болох ажээ. Түүнчлэн 5G хэрэглээнд нэвтэрснээр бүхий л зүйл хоорондоо ухаалгаар холбог­дох боломжтой болно. Энэ нь сүүлийн үед хүн төрөлхтний амьдралд идэвхтэй нэвтэрч буй “Internet of Things” буюу хүмүүсийн өдөр тутмын хэрэглээний эд зүйлсийг хооронд нь сүлжээгээр ухаалгаар холбох дэвшилтэт технологи өргөн хүрээнд хөгжих боломжийг боломж олгох бөгөөд үүгээр хотууд хоорондоо холбогдож, эмч нар алсын зайнаас мэс засал хийж, машиныг жолоочгүйгээр унах мэтийн дэвшлүүд нь өдөр тутмын амьдралын нэг хэсэг болох юм.  Өөрөө өөрийгөө жолооддог автомат машинууд хоорондоо холбогддог болох тул осол аваараас сэргийлж чадна. Мөн алсаас гэрийнхээ цахилгаан халаагуурыг асааж унтраах, сүү дуусч байгаа гэх мэтийг хэлж өгдөг хөргөгч зэрэг нь ердийн л зүйл болж, галт тэргийн аль суудал нь хоосон байгааг зорчигчид буудалд хүлээж зогсохдоо мэдэх гэх мэтийн дэвшлүүд нэвтэрнэ.  Антений технологид гарах дэвшил нь гэнэт сүлжээ тасрах гэдгийг мартуулах 5G сүлжээний тусламжтайгаар эмч нарын оронд роботууд нарийн ярвигтай мэс засал хийх бөгөөд энэ нь аливаа үйл явцад хариу үзүүлэх хүлээлтийн хугацааг асар их богиносгох ажээ. Хүний хариу үйлдэл хийхтэй харьцуулашгүй хурдаар роботууд мэс заслыг түргэн шуурхай хийх бөгөөд энэ тохиолдолд 5G нь 4G сүлжээнээс гэхэд 50 дахин хурдтайгаар үйлдэл хийх боломжтой болгоно.  == '''Гадаад холбоос:''' == * https://ikon.mn/n/2nlg * https://ikon.mn/n/2n4i * https://unread.today/c/5g-technology-everything-guide * https://web.archive.org/web/20160325183028/http://www.trustedreviews.com/opinions/what-is-5g-a-rough-guide-to-the-next-generation-of-mobile-networks * http://old.eagle.mn/content/read/19178.html{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://www.ikon.mn/n/evm * http://www.assa.mn/content/27136.shtml?a=entertainment * https://web.archive.org/web/20140613084852/http://www.bataar.mn/10019304 * https://web.archive.org/web/20200926052443/http://www.hiub.mn/content/read/4429.htm * http://tech.news.mn/content/168804.shtml{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Ангилал:Интернэт]] [[Ангилал:Үүрэн холбоо]] 6qrkk5jupijfnpgjon9ds8y73ai9v6g 0 58309 873916 749427 2026-10-22T01:27:30Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873916 wikitext text/x-wiki '''CRAMM (CCTA эрсдэлийн шинжилгээ ба менежментийн арга)''' нь эрсдэлийн удирдлагын аргачлалуудын нэг бөгөөд одоогоор тав дахь хувилбар болох CRAMM хувилбар 5.0 төхөөрөмж дээр эрсдэлийн шинжилгээ явуулж байна (2003 онд гаргасан). CRAMM аргачлал нь эртний эрсдлийг тооцох хэрэгсэл юм. Их Британичууд ихээр хэрэглэдэг, олон нийтийн салбарт мэдээллийн эрсдэлийн үнэлгээг тооцох гэж гаргасан. CRAMM нь бага зардлаар үнэлгээг хийдэг. ==Түүх== CRAMM-ыг 1987 онд Их Британийн [[Компьютер]], Харилцаа Холбооны Төв Газар (CCTA) буюу одоогийн Засгийн Газрын Хэрэг Эрхлэх Газар бий болгожээ. ==Мэдээллийн аюулгүй байдал ба Эрсдэл== Анх “Компьютерийн Аюулгүй Байдал”, “Мэдээллийн Технологийн Аюулгүй Байдал” гэсэн ойлголтууд байсан. Технологитой холбоотой аюулгүй байдлыг илэрхийлж байсан. Улмаар хүнээс хамааралтай аюул, удирдлага, зохион байгуулалттай холбоотой эрсдлүүд нэмэгдсэн учир утга нь өргөсөж '''“Мэдээллийн Аюулгүй Байдал” (МАБ)''' хэмээн нэрлэсэн байна. '''Мэдээллийн Аюулгүй Байдал''' мэдээллийн аюулгүй байдлыг хадгалан, мэдээллийн алдагдал, зөвшөөрөлгүй хуулбарлалтын эсрэг түүний хамгаалалтыг зохион байгуулах зорилгоор мэдээлийн үнэ цэнийг тодорхойлох төхөөрөмжүүдийг хэрэглэх нь орчин үед нэн чухал байна. '''Аюулгүй байдлын бодлого''' Аюулгүй байдлын бодлого нь сүлжээний төлөвлөлт, аюулгүй байдлын бодлого баримтлахад хэрэглэгдэнэ. Сүлжээний аюулгүй байдлын бодлого нь сүлжээнд хандах, байгууллагын сүлжээний аюулгүй байдлын орчны архитектурыг тодорхойлох зэрэгт ач холбогдолтой юм. Сүлжээний аюулгүй байдлын бодлого нь хэрэглэгчдийг аюулгүй ажиллуулах зорилготой. Бодлого бий болсноор хэрэглэгчид ямар үйлчилгээг яаж хэрэгжүүлэх, хэрхэн хийхээ ойлгосон байх ёстой. Аюулгүй байдлын бодлогыг шаталсан бүтэцтэйгээр үүсгэдэг. Аюулгүй байдлын бодлого боловсруулахад хамгйн түрүүнд ямар мэдээлэлтэй ямар үйлчилгээ үзүүлдэг, тэдгээрийн эрсдэл үзүүлэх нөлөөг тооцож үзэх шаардлагатай. МАБ-ын 4н зарчим: Зөв мэдээллийг Зөв хүнд Зөв цагт Зөв хэлбэртэй хүргэж байх Мэдээллийн салбарт үндэсний аюулгүй байдлыг хамгаалах үүднээс төр, иргэн, хувийн хэвшлийн мэдээллийн 1. Бүрэн бүтэн, 2. Нууцлагдсан 3. Хүртээмжтэй байдлыг баталгаажуулах тухай ойлголт багтана '''Аюулгүй байдалын чиглэлээр нэр томьёоны утгыг нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Бид дараах байдлаар ашиглах болно:''' '''1. (Threat)->Аюул''' *”Аюул”- Хөрөнгөд тохиолдож болох аюултай хор хөнөөл. *”Аюул”- Мэдээллийн Аюулгүй Байдалыг ямар нэг байдлаар зөрчиж болох боломжуудыг хэлнэ. '''2. (Impact)->Үр нөлөө''' *"Үр нөлөө" - Үр нөлөөг хэмжих нь аюултай байдалыг үүсгэдэг '''3. (Аttack)->Халдлага''' *"Халдлага" - Аюул заналхийллийг хэрэгжүүлэх оролдлогыг халдлага, довтолгоон гэнэ. '''4. (Attacker)->Халдагч''' *"Халдагч" - Аюул заналхийлэл хэрэгжүүлэх оролдлого хийж буй этгээдийг гэмт санаатан буюу халдагч гэнэ. Тэд аюул заналхийллийн эх сурвалж болдог. '''5. (Vulnerability)->Эмзэг байдал''' *"Эмзэг байдал" - Аюул заналхийлэл нь МАБ-ын удирдлага, зохион байгуулалт, Мэдээллийн Систем, сүлжээн дахь эмзэг байдал, цоорхойг ашиглан хэрэгждэг. Цоорхойг хаах, арилгах хүртэл түүнийг ашиглах боломж оршсоор байна. Үүний аюул заналхийллийн цонх гэдэг" '''6. Risk->(Эрсдэл)''' *“Эрсдэл” – энэ бол аюулгүй байдал хэмээх зүйлийн суурийг бүрдүүлж буй үндсэн үзэл баримтлал. *“Эрсдэл” – энэ бол хамгаалалт шаардаж буй хор хохирол учрах магадлал. *"Эрсдэл" - байхгүй бол хамгаалалт хэрэггүй. *"Эрсдэл" - учирч болзошгүй аюул, ослыг арилгаж, алдаа эндэлгүй ажиллах магадлалын түвшин *"Эрсдэл" - бол аюулгүй байдлын салбарт ажиллагсдын заавал ойлгох зүйл ==Аргачлал== CRAMM гурван үе шаттай, зорилго асуулга, удирдамж дэмжлэгтэйгээр тус тус эзэлж байна. Эхний хоёр шат нь аюулгүй байдал, эрсдэлийг тодорхойлж, системийн эрсдэлд дүн шинжилгээ хийх. Гурав дахь шат нь эдгээр эрсдлийг хэрхэн удирдаж байх ёстой зөвлөж байна. CRAMM гурван үе шат нь дараах байдалтай байна: === 1 дүгээр шат === Аюулгүй байдлыг хангах зорилтыг бий болгодог: *Судалгааны хил хязгаарыг тодорхойлох *Системийн хэсэг бие болон эд хөрөнгийг үнэлэх, *Бизнесийн нөлөөллийн талаар хэрэглэгчдэд ярилцлага зохион байгуулан мэдээллийн олдоц ховор, устгах, задлах, өөрчлөхөөс үүсч болзошгүй эрсдэлийг тодорхойлох . *Системийн хэсгийг бүрдүүлж програм хангамжийн хэсгийг үнэлэн тодорхойлох. === 2 дугаар шат === Санал болгож буй системд эрсдэлийн үнэлгээ хийн, өөр аюулгүй байдалын шаардлагыг тодорхойлох: *Системд нөлөөлж болзошгүй аюул заналын түвшин болон төрөлийг үнэлэн тодорхойлох *Тодорхойлсон эрсдэлтэй системийн эмзэг цар хүрээг үнэлэх *Эрсдэлийн арга хэмжээ нь аюул болон эмзэг байдлын үнэлгээг нэгтгэн хөрөнгийн үнэ цэнд тооцоолол хийнэ. === 3 дугаар шат === * 2-р шатанд тооцоолсон эрсдлийн арга хэмжээ нь тохирсон бол эсрэг арга хэмжээ сонгон шалгаруулан тодорхойлох. *CRAMM нь 70 логик хэсгүүдэд хуваагдан зохион байгуулагдсан 3000 гаруй дэлгэрэнгүй хэсгээс бүрдсэн маш том архивын сан юм. [[File:Ersdel.jpg|thumb|center|Эрсдэлийн төхөөрөмж|x800px]] Нэг асуудал CRAMM-д тулгарч болно, энэ нь шинжээчдийн мэдлэг, зөв ярилцлага болон зардал, эрсдэл хоёрын хооронд зөв тэнцвэрийг олж авах шаардлагатай юм. Энэ нь компанид байгаа бүтээгдхүүн, бүтээгдхүүний өртөг, компаний зохион байгуулалтын зэрэг аюулгүй байдалын бодлогыг харгалзан үзнэ. '''CRAMM арга нэг процесс урсгалын чиглэсэн интерфэйсийн гарын авлага''' [[File:Cramm1.jpg|thumb|center|Ерөнхий байдалын дэлгэц|x800px]] == Эрсдэлийг тооцоолох == СRAMM эрсдэлээ тоооцоолж дууссаны дараа эрсдэлийн шинжилгээний үр дүнг үндэслэхдээ багц үүсгэдэг. Үүсгэсэн багцаа тодорхойлохдоо “системийн” эсвэл “сүлжээний” эрсдэл гэж тодорхойлон хариу илгээдэг. Аюулгүй байдалаа шалгахын тулд байнга Мэдээлийн аюулгүй байдалыг шалгах төхөөрөмжүүдээр шалган эрсдэлтэй эсвэл мэдээлэл аюулгүй байгаа эсэхээ харьцуулалт буюу анализ хийж байхыг зөвлөж байна. CRAMM бол байгууллагын үл хөдлөх хөрөнгийн аюулгүй байдалын эрсдэлийг тооцоолох програм хангамж юм. Эрсдэлийн аюултай байдал, эд хөрөнгийн түвшинийг тооцоолохдоо 1-ээс 7 хэмжээгээр тооцоолдог. '''Үүнд:''' *1. Мэдээлэл, мэдээлэлтэй холбоотой бүх эд хөрөнгө, тэдгээрийн үнэ цэнийг тодруулж үнэлнэ. *2. Аюулын үнэлгээ хийж тодруулна. *3. Эмзэг байдлын үнэлгээ хийж тодруулна. *4. Аюул бүрийн учруулж болох хор хохирол, хэрэгжүүлж болох магадлалыг тооцоолон гаргана. *5. Дээрх үнэлгээний үр дүнд тулгуурлан эд хөрөнгө, аюул, эмзэг байдал, магадлал, хор хөнөөлийн хамаарлыг тооцож эрсдлийг эрэмбэлэн гаргана. *6. Эрсдлийн эрэмбэ дээр тулгуурлан хүлээн зөвшөөрч болохгүй эрсдлүүдийг бууруулах цогц арга хэмжээ, тухайлбал төрөл бүрийн хяналт, зохион байгуулалтын арга хэмжээ, бодлого, журам, техник, технологийн хамгаалалт хэрэгжүүлнэ. Энэ үед бүтээмжид нөлөөлөх байдал, хэмнэлт, зардал үр ашгийн харьцаа, хамгаалах эд хөрөнгийн үнэ цэнэ зэргийг харгалзсан байна. *7. Хэрэгжүүлсэн хяналт, арга хэмжээний үр дүнг үнэлж шаардлагатай бол засаж залруулах арга хэмжээ хэрэгжүүлнэ. ==Эрсдэлд шинжилгээ хийх алхмууд== '''1. Шинжилгээний цар хүрээг шийднэ''' *1. Систем дэх хил хязгаарыг тогтоон *2. Хөрөнгийн болон бизнесийн үйл явцыг тодорхойлох *3. Аюул болон хөрөнгийн тэдгээрийн нөлөөллийн үнэлгээг тодорхойлох (нөлөөллийн үнэлгээ) *4. Аюул нь эмзэг байдлыг тодорхойлох, үнэлгээ '''2. Эрсдэлийн шинжилгээний хамрах хүрээг тодорхойлох''' *1. Тухайн орчин(хамрах хүрээ) зураг төсөлийн гаргах *2. Хилийн шугамын шийлэлийг тодорхойлох *3. хөрш зэргэлдээ салбарт аюулгүй байдлын талаар тодорхой таамаглал хийх '''3. Эрсдэлийн шинжилгээний үйл явцын дүн шинжилгээ''' *1. Компани болон байгууллага тус бүр өөрийн үйл ажиллагаанд чухал ач холбогдолтой үйл явцууд байна *2. Эмзэг байдалыг тодорхойлсон нэг буюу хэд хэдэн төрлийн хөрөнгийн үнэлгээг нэмэгдүүлэх үйл явц байна. Үүнд: * Чухал үйл явцыг тодорхойлох * Хөрөнгийн тойм буюу чухал үйл явц хэрэгтэй * Эдгээр хөрөнгүүдэд үр нөлөөг шинэчилж шалгах * Эрсдлийн үнэлгээ ==CRAMM ашиглаж буй байгууллага== Байгууллагын систем, сүлжээний удирдлагын түвшин, эмзэг хэсэг, хөрөнгө оруулалт гэх мэт тоон үр дүн дээр суурилсан ямарч байгууллага CRAMM-аар эрсдэлийн үнэлгээг ашиглаж болно. Жишээ нь: Unisys корпораци нь Мэдээлэл Технологийн үйлчилгээ, програм хангамж, техник технологийн багцыг хангадаг, Америк дахь мэдээллийн технологийн компани юм. Unisys корпораци нь аюулгүй байдал дээр CRAMM-ыг ашиглан ажиллаж байгаа. CRAMM эрсдэлийг тооцоолох төхөөрөмж нь интернэт бизнесийн сорилтуудийн эрсдэлийг тооцоолж дүн шинжилгээ хийх нь ихээр тулгарч ашиглах байгууллагууд өсөн нэмэгдэж байгаа. == Монгол дахь цахим мэдээллийн аюулгүй байдал: эмзэг тал, эрсдэл бэрхшээл, шийдэх арга зам == Монгол улсын мэдээлэл технологийн (МТ) салбарын хөгжил хурдцын хувьд мэдэгдэхүйц ахицтай байгаа боловч, монголын хэрэглэгчид гадаад орнуудад хийгдсэн тоног төхөөрөмжүүд дээр ажиллах, түүгээр сүлжээгээ байгуулах,мэдээллээ хамгаалах байдалтай явж ирсэн, энэ байдал өнөөдөр ч хэвээр байгаа юм. Гол нь гадны тоног төхөөрөмжүүдэд зохих ёсны хяналт шалгалт хийлгүй, тэдгээрийг чухал дэд бүтэцдээ ашиглах нь тийм ч их найдвар төрүүлэхээргүй үйлдэл бөгөөд цахим мэдээллийн аюулгүй байдлын талаасаа эрсдэлтэй алхам юм. Жишээ нь: Монгол Улсын засаг захиргааны үндсэн нэгж - 21 аймгийг холбосон шилэн кабелийн холболтын төхөөрөмжүүд бүгд (ZTE, Huawei г. м.) үндсэндээ өмнөд хөршийн компаниудых байгаа нь нэг эргэлзээ сэжиг .. их бага хардлага төрүүлэх үндэстэй [1]. Хэдэн жилийн өмнө [[Энэтхэг]], Английн МТ –ийн салбарт ашиглаж байсан ZTE [2], Huawei [3] компаниудын төхөөрөмжүүдэд засгийн газраас нь мэргэжлийн баг томилон шалгалт тандалт хийж үзэхэд, тэдгээрт мэдээлэл дамжуулах нууц чип буйг илрүүлж, улмаар тэд дахиж ZTE, Huawei –ийн тоног төхөөрөмжийг авч ашиглахаас татгалзсан тохиолдлууд ч гарч байжээ [4], [5]. Нуугдмал чипийн хувьд, тэдгээр нь, төв серверээс өгөх команд хүлээх бөгөөд орж гарч буй сүлжээний урсгалд шилжилгээ боловсруулалт хийж төврүүгээ дамжуулах чадвартай байв. Гадаадын улс орнууд авч ашиглах ашиглах тоног төхөөрөмжүүддээ мэргэжлийн төвшний шалгалт хийх чадвартай мэргэжлийн багаа бодлогоор байнга хөгжүүлж байдаг нь, уг сэдэв хир зэрэг чухал вэ гэдгийг тодорхойлж буй хэрэг юм. Манай орны хувьд иймэрхүү [чанарын] шалгалт хийх ашиглах тоног төхөөрөмж ч үгүй, шалгалт явуулах бэлтгэгдсэн мэргэжлийн баг ч үгүй явж ирсэн байдал төлөв өөрөө шууд эхний гэмээр эмзэг цэгийг үүсгэж байна гэлтэй. Байдал ийм байгаа нь монголд өнөөдөр, МАБ –ын тухай итгэл төгс ярих эрч хүчийг сааруулж байна гэж үзнэ. Гадаадын өндөр хөгжилтэй орнуудад цахим сүлжээ нь өдөр тутмын хэрэглээ, бизнесийн үйл ажиллагааны салшгүй хэсэг болсон нь хувь хүн, пүүс компани бүрийн мэдээллийг нууцлах ажилд онцгой анхаарал хандуулахыг шаарддаг. Хэрэв хэн нэгний хувийн мэдээлэл алдагдвал учрах хохирол нь багагүй. Харин, одоохондоо монголын хувьд бүх зүйл цахим сүлжээнд хараахан холбогдоогүй, цахим сүлжээнээс хамааралтай бизнесийн үйл ажиллагаа явуулдаг компаниуд ч тийм олон биш байна. Энэ нь тухайн төрлийн аюул занал хол байна гэж үзэх үндэслэл болохгүй. Аюул бол дэргэд байна. Хуурмагаар тайвшруулах зарим аргументууд ч бий юм. Монголын банкуудын ихэнх нь онлайн төлбөр тооцооны системийг хэдийнэ нэвтрүүлсэн. Монголын банкууд онлайн төлбөр тооцооны системтэй болсон нь манай улсын хувьд МАБ -ын олон төрлийн хамгаалалт мониторингийн төвүүдтэйг “нотлон” илтгэмээр. Харамсалтай нь, манай бодит байдал энд эсрэгээрээ байгааг бид өмнө дурдсан билээ. Манай орны хувьд, мэдээллийн аюулгүй байдлын эмзэг байдлыг эрт мэдэх боломжийг олгодог аудитын шалгалт шинжилгээний компаниуд олшроогүй (SSS [19], PSSA [20] г. м), ба тэдний мэргэжлийн ур чадвар өндөр түвшинд хүрээгүй байгааг салбарын удирдлага анхааралдаа авмаар байна. Хэрэв ийм компаниудыг олшруулж төрөөс бодлогоор дэмжээд өгвөл ганц вэбээр тогтохгүй хувь хүн, байгууллага, бүр цаашилбал улс орны үндэсний аюулгүй байдалд чухал нөлөө үзүүлнэ. Тэгээд ч зогсохгүй хөгжингүй орнууд шиг хариу үйлдэл үзүүлэх чадвартай болох нь тийм ч биелэшгүй зорилт биш юм. ==Аюулгүй байдалын Мэргэжилтэн== Мэдээллийн Аюулгүй Байдлын мэргэжил нь тогтвортой бөгөөд эрэлт хэрэгцээ нь байнга өсөн нэмэгдэж буй мэргэжил болоод байна. 2014 – 2019 оны хооронд эрэлт хэрэгцээ нь жилд 11 хувиар өсөх таамаглал байна. Монгол улсад энэ чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалсан цөөн эрдэмтэн, гадаадад болон дотоодод магистрын зэрэг хамгаалсан 10 гаруй мэргэжилтэн, систем болон сүлжээний хамгааллын чиглэлээр бакалаврын зэрэг хамгаалсан цөөнгүй мэргэжилтэн ажиллаж байна. Одоогийн байдлаар ШУТИС-ийн МХТС болон бусад зарим сургуульд “Системийн хамгаалал” мэргэжлээр сургалт явуулж байна. МХТС -д САБ буюу Системийн аюулгүй байдал мэргэжлээр сургаж байна. ==Байршил== CRAMM НАТО-гийн Голландын зэвсэгт хүчинд ашиглагдаж байгаа. Одоогийн CRAMM Их Британийн Засгийн газрын эрсдэлийн шинжилгээнд хэрэглэгдэж байгаа арга, CRAMM мөн Их Британаас гадна олон улс оронд хэрэглэдэг. CRAMM төрийн байгууллага, аж үйлдвэр гэх мэт том байгууллагын хувьд, ялангуяа тохиромжтой. CRAMM нь [[Их Британи]], Голландын хувилбаруудыг санал болгодог. == Дүгнэлт == МАБ-ыг хангах нь хэзээ ч үл дуусах үйл явц бөгөөд “Ямар ч хэрэм босгосон хэн нэгэн этгээд түүнийг давах, нураах зэвсгийг зохион бүтээж байдаг” учир нь орчин үеийн бүх байгууллага Мэдээллийн Аюулгүй Байдлын Удирдлагын Тогтолцоо – ISMS заавал хэрэгжүүлсэн байх шаардлага тулгарч байна. Байнгын сургалт, хөгжүүлэлт, үнэлгээ, хамгаалалт, мониторинг, илрүүлэлт, будлианы хариу үйлдэл, сэргээн ажиллуулах үйл явц, баримжуулалт, нягтлан шалгалтыг хийж байж л мэдээллийн эрин зуунд амжилттай бөгөөд аюулгүй ажиллана. == Ном зүй == * [BRE99] Brewer, Dr. David. “Risk, Security and Trust in the Open World of ECommerce.” May 1999. URL:https://web.archive.org/web/20050210032344/http://www.itsecurity.com/papers/p35.htm (22 March 2002). * [CHA99] Changduk, J., Han, I., Bomil, S. “Risk Analysis for Electronic Commerce Using Case-Based Reasoning.” 1999. URL https://web.archive.org/web/20120406164008/http://afis.kaist.ac.kr/download/inter_jnl012.pdf (22 March 2002). * [COM02] “Computer Economics Security Review 2002.” URL: http://www.computereconomics.com/cei/news/secure02.html{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (22 March 2002). * https://www.google.com/?gws_rd=ssl#q=cramm+risk+assessment * [http://www.cramm.nl/en cramm.nl] * [VEN99] Venter, H.S., Labuschagne, L., Eloff, J.H.P. “Real-time Risk Analysis on the Internet.” March 1999. [https://web.archive.org/web/20010706014354/http://csweb.rau.ac.za/ifip/workgroup/docs1999/11_sec1999.doc (22 March 2002).] [[Ангилал:Эрсдэлийн шинжилгээний аргачлал]] 9tdlgbcuc090ccsz21zxj97xsizac7n 0 58441 873930 852435 2026-10-22T01:33:56Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873930 wikitext text/x-wiki == <big> Түүх</big> == '''Трояны морь''' (''[[Англи хэл|англ.]]'' '''Trojan horse''') гэсэн хэллэг нь эртний Трой (Troy) хотод болсон дайнаас гаралтай бөгөөд Грекүүд заль зохион дотроо хөндий том модон морь хийж, улмаар зэвсэглэсэн цэргүүдээ нуун эвлэрэхийн билиг тэмдэг болгон Tрой хотын үүдэнд орхиж өөрсдөө усан онгоцондоо сууж далайруу явсан дүр үзүүлсэн байдаг. Грекуудын бэлэг болгосон том морийг баярлаад хот руугаа оруулсан бөгөөд морин дотор нуугдсан цэргүүд шөнө дөлөөр гарч ирээд харуулыг устгаж хотын хаалга үүдийг нээж өөрийн далайгаас нууцаар буцаж ирсэн цэргүүдийг оруулж Трой хотыг эзэлж авсан түүхтэй. Үүнээс үүдэж нууцалсан айхтар зальтай үйлдлийг Тояагийн морь гэж нэрлэх болжээ. Энэ эртний грекийн түүхээс үндэслэн Trojan horse virus нь үүссэн бөгөөд анх 1980 оны үеэд хэд хэдэн компьютерт халдсанаар хамгийн анх илэрсэн байдаг. == Орчин үе == Зарим онлайн эх сурвалжуудаас үзэхэд анхны Trojan вирусыг хүмүүс Spy Sheriff гэх нэрээр нь илүү мэднэ гэжээ. Трояны морь нь Windows32 файлуудыг вирустүүлэх боломжтой байсан боловч хакерууд энэ вирусыг хөгжүүлсээр өдгөө хүчирхэг вирус болтлоо хөгжсөн байна. Энэхүү вирус нь дэлхий даяар нийт 1 сая гаруй компьютерт халдварлаж чаджээ. Trojan морь вирус нь хүний мэдээллийг халдаж буй хүндээ мэдэгдэлгүйгээр хулгайлж авхад зориулагдсан. Хувь хүний мэдээллийг хулгайлснаар дараа янз бүрийн зорилгоор дарамтлан мөнгө нэхэх, хувын нууцыг нь бусдад дэлгэх хүссэн файлаа нээж унших түүнийг устгах хуулж авах, хатуу дискэнд нөлөөлөх түүнийг арилгах Registry файлд єєрчлєлт оруулах мөн Backdoor программ суулгах гэх зэрэг нэгэнт вирус нэвтэрсэн бол халдагчид яг л өөрийн компьютер дээр ажилж байгаагаас ялгаагүй маш өргөн боломжийг олгодог онц ноцтой вирус юм. Trojan horse вирус нь та найдваргүй газраас тоглоом түүний update зураг жижиг файл татаж авж түүнийгээ задлаж үзэх эсвэл эзэн нь тодорхойгүй хүнээс мэйл хүлээж авч түүнийгээ нээж үзэх мөн компьютерийн IP address аар явуулах зэрэгээр таньд мэдэгдэлгүйгээр таны гэнэн хамгаалалтын мэдлэггүй байдлыг ашиглан таны компьютерт нэвтэрч ордог. Үүнээс авч үзхэд Trojan ийг энгийн нэгэн пролрам гэж хэлж болно. Орчин үеийн бараг бүх вирусны програмууд энэхүү вирусийг илрүүлж устгах чадалтай болсон. Trojan нь анх гарсан цагаас өдийг хүртэл update хийгдсээр ирсэн билээ. == Урьдчилан сэргийлэх == # Та ямар нэгэн файл татаж авж сайтдаа 100% итгэлтэй биш бол ямар нэгэн файл татаж авах хэрэггүй. Найз нөхөдөөс чин ирсэн файл байсан ч гэсэн болгоомжтой байх ёстой. # Нуугдсан файлын талаар мэдлэгтэй байх ёстой. # Автоматаар татагддаг эсвэл шууд нээгддэг файлуудаас болгоомжил. Энэ нь хэрэглэхэд амар байдагч ямар нэгэн вирус нуугдсан байх тохиолдол цөөнгүй. Жишээ Outlook и-мэйл сервер шууд нээгдэх горимийг тохируулж өгөх боломжтой байдаг. # Хэзээч өмнө нь ашиглаж үзээгүй website дээр элдэв команд бичиж өгж болохгүй. Жишээлбэл та 10000$ хожлоо та доор нэр утас зэрэг мэдээллээ үлдээнэ үү гэсэн худлаа мэйл ирэх нь цөөнгүй үүнд хэзээч итгэж болохгүй. # Зөвхөн ганц удаа шалгаад файлаа нээж үзэж болохгүй. Зарим Trojan ганц шалгалтаар илэрдэггүй. == Устгах == Нэгэнт суусан Trojan horse-ийг устгах заавар: # Trojan халдварласан файлаа олж мэдэх. Энэ Trojan файлаа олсноор вирусыг устгахад хялбар болно. Ихэвлэн Trojan тай холбоотой алдааны мэссеж нь DLL төрөлтэй байдаг. Та энэхүү алдааны мэссежийг google.com-д хуулж хайснаар EXE файлын талаар мэдэж болно # Системийн дахин ачааллыг зогсоох. Энэ алхмыг мартвал устгагдсан файл дахин сэргэх болно. # Компьютэр аа Restart хий. Restart хиисний дараа F8 товч дээр дарж safe mode оор асаана. # Add эсвэл Remove програмууд дээрээ очно. Та control panel-аасаа Trojan файлыг олж харах болно. Үүнийгээ устга. # Extension-ийг устга. Windows system дотроос устгагдсан файлын extension-ийг мөн устгах хэрэгтэй. == Төрөл == # '''Remote Access Trojan (RAT):'''Халдвар авсан машин халдагчийн бүрэн хяналтанд орох зорилготой. Ихэвчлэн masqueraded ийг ашигладаг. # '''[[:en:Data|Data]] Sending Trojan:'''Энэ Trojan horse нь keylogger ашиглан хохирогчийн нууц үг, [[кредит карт]] болон банкны мэдээлэл, IM мэдээлэл зэрэг эмзэг мэдээллийг хулгайлах зорилготой. # '''Destructive Trojan:''' Хохирогчийн компьютэр дээр байгаа data-г устгах зориулалттай. # '''Proxy Trojan:''' Халдагч хохирогчийн компьютэрийг ашиглан элдэв хууль бус үйлдэл хийх зориулалттай. # '''FTP Trojan:''' Энэ төрлийн Trojan horse нь нээлттэй байгаа port21 ийг ашиглан халдлаг хийдэг. # '''Security software disabler Trojan:''' Хохирогчийн antivirus firewall зэрэг software програмуудыг идэвхгүй болгож их хэмжээний хохирол үзүүлэх зорилготой. # '''Denial-of-Service attack Trojan:''' Хохирогчийн компьютерийг зогсоож халдагчид боломж олгох зориулалттай. <big>Энэ үндсэн 7н төрөлд багтах зарим нэгэн Trojan horse:</big> Sub 7, Back Orifice, AIDS (Trojan horse), Alureon, Beast (Trojan horse), [[:en:Christmas_Tree_EXEC|Christmas Tree EXEC]], Bifrost (Trojan horse), [[:en:Chaos_Computer_Club#Staatstrojaner|R2D2 (trojan),]] Space Eater Trojan, Tiny Banker Trojan, Trojan BackDoor.Flashback, Zlob Trojan, Ghost RAT Trojan, Backdoor Trojan horse, Twelve Tricks гэх мэт маш олон төрлийн Trojan байдаг байна. <big>Одоо эднээс заримых нь ажиллагааг дэлгэрэнгүй тайлбарлая.</big> *Space Eater Trojan: Энэ Trojan ийг хэрхэн ажилдаг мөн хийх зааврыг оруулий. Энэхүү Trojan ийг ажиллуулснаар hard disk нд root эрхээр нэвтрэх боломжийг олгоно. Ихэвчлэн C: Drive диск дээр ажилладаг. Маш хурдан ажиллах бөгөөд ажиллуулснаас хойших 1 минут тутамд hard disk нээс ойролцоогоор 1GB зайг эзэлнэ. Ийм учраас үүнийг Space eater Trojan гэж нэрлэж болох юм. C хэлэн дээр бичигддэг учир үүнийг вирусны програмууд мэдэх боломжгүй юм. Hard disk ний зайг эзэлж тэр эзэлсэн зайндаа асар их хог файл аар дүүргэх юм. Өөрөөр хэлбэл таны hard disk хэдхэн минутын дотор дүүрэх юм. Hard disk дүүрсний дараа Trojan халдагчид scan is complete гэсэн мэссэж явуулах болно. Хохирогч hard disk ээ цэвэрлэж чадахгүй байх магадлалтай учир нь дүүрсэн хог файл ууд нь .dll өргөтгөлтэй байна. .dll өргөтгөлтэй файл нь асар том хэмжээтэй учир хохирогч hard disk ээ форматлахаас өөрөөр цэвэрлэх болмжгүй юм. Space Eater Trojan ийн algoritm: [[Файл:Space eater trojan horse .jpg|alt=space eater trojan horse algoritm|thumb|space eater trojan horse algoritm]] 1. Root drive ийг хайна. 2. Root drive ийн байрлаж байгаа газараас удирдана. %systemroot%\Windows\System32 3. Үүнийгээ “spceshot.dll“ гэж нэрлэнэ. 4. Үүгээр хоосон зайг дүүртэл нь хог файл чихэх юм. 5. Hard disk дүүрсэн бол Trojan ийг зогсооно. C хэл дээрх source code ийг татаж авах.[https://web.archive.org/web/20160121194328/http://www.gohacking.com/downloads/source_codes/Space_Eater.rar www.gohacking.com/downloads/source_codes/Space_Eater.rar] Хохирогч үүнийг хэрхэн зогсоох вэ? “run” цонхноос “spceshot.dll“ гэсэн файлийн нэрийг бичиж өгж хайж олоод устгаад л гүйцээ. *[[:en:Sub7|Subseven:]] Subseven нь windows 9x platporm компьютэрийн ажиллагааруу довтолдог Trojan horse юм. Хамгын түгээмэл Trojan юм. Учир нь хакерт алсын зайнаас хохирогчийн компьютэрийг удирдах боломж олгодог. Subseven-ийг ашиглаж буй хакерт ямар ямар боломжууд үүсэх вэ? 1. Хохирогчийн компьютерийг restart хийх. 2. Хулганы товчийг урвуугаар нь ажилдаг болгох. (mouse1 mouse2 ийн байрыг солих) 3. Хохирогчийн компьютерийн микрофоныг ажиллуулах. Чагнах төхөөрөмжийн үүргийг гүйцэтгэж болно. 4. Хохирогчийн компьютерт залгагдсан видео камерыг ажиллуулж чадна. Бичлэг хийх боломжтой. 5. Дэлгэцийн өнгө болон зургыг солих мөн хохирогчийн компьютерийг унтрааж бас асааж чадна. 6. CD-ROM ийг нээж мөн хааж чадна. 7. Screenshot хийж чадна. [[Файл:Subseven2.1.5.gif|alt=Subseven програмын ажилж буй цонх|thumb|Subseven програмын ажилж буй цонх]] 8. Хувын мэдээлэл, hard disk-ний хэмжээ, үйлдлийн системийн versio, нууц үг зэрэг чухал мэдээллийг цуглуулж чадна. 9. Subseven-ний шинэ хувилбар нь хохирогчийн online ёртөнцөд эзэлж буй байр суурыг мэдэж чадхаас гадна ажиллуулж буй програмуудыг нь зогсоож чадна. 10. Камерийн хүссэн зүгтээ эргүүлж хакер хохирогчид мэдэгдэлгүйгээр түүнийг ажиглаж чадна. 11. [[Хакер]] нь бүх төрлийн нууц үг болон түлхүүр(public key private key ) үүдийг мэдэж авч чадна. Subseven-нг гурван үндсэн хэсэгт хувааж болно. A. SubSeven Server : Энэ сэрвер нь хохирогчийн компьютэр дээр заавал ажилласан байх ёстой. Ингэснээр client(хакер)-д бүрэн хянах боломжийг олгодог. B. Client : Хакер мөн өөрийн компьютэроо сэрверт холбож ажиллаж байх ёстой. C. Server Editor : Хакерт сонгож авсан хохирогчийнх нь талаарх мэдээлэл олгох интерфэйс юм. Хэрэглэгч online байвал түүнд мэйл эсвэл ICQ зурвас явуулж болно. Мөн аль нэг нээлттэй портоор дамжуулан нэвтрэх. И-мэйлээр тархдаг энэхүү Trojan нь ихэвчлэн Spam мэйл ашиглан тархсан байдаг. Энэ халдлага нь ихэвчлэн ebay-ийн PayPal онлайн төлбөрийн системийн хэрэглэгчдийг онилдог. Antivirus-ийн Sophos болон Kaspersky зэрэг байгууллагууд Paypal хэрэглэгчидэдээ энэхүү вирусын талаарх анхааруулах мэйл явуулж байсан. Paypal-аас ирж буй мэйлийн subject хэсэгт “PAYPAL.COM NEW YEAR OFFER” гэсэн зүйл бичиж өгсөн эсвэл 10% ийн хөнгөлөлт зарлалаа гэх зэргээр хуурамч мэйл ирж байна. Та мэйлийг нээж үзэн zip файлыг задалхад таныг ОХУ-ын нэгэн website-руу холбоно та өөр үйлдэл хийхээс өмнө заавал Mimail-M ийн хамгын сүүлийн үеийн вирусыг татаж авхыг танаас шаардана. Энэ програм суусан үед Mimail-M нь таны үйлдлийн системийн тохиргоог өөрчилнө. Энэ Trojan програм нь таны hard disk нээс мэйл хаягыг тань хуулж авах зорилготой. Мөн таны Paypal дээр бичиж өгсөн кредит картны дугаар болон хувийн мэдээллийг хуулж авах боломжтой. Ингэснээр таны дансны бүх мэдээллийг олж авна. Илрүүлэх Таны компьютэр халдвар авсан эсхийг мэдхийн тулд ажиллаж буй прогамынхаа жагсаалтыг харах ёстой. Энэ жагсаалтанд ямар ч сэжигтэй зүйл илрэхгүй бол таны компьютэр халдвар аваагүй гэдэгт бүрэн итгэж болохгүй. Учир нь энэхүү Trojan нь Microsoft Windows үйлдлийн системийн Alt+Ctrl+Del товч дараад гарч ирэх жагсаалтаас өөрийгөө нууж чаддаг. Иймээс илрүүлэхийн тулд нээлттэй портынхоо жагсаалтыг харах хэрэгтэй. Subseven-ийг устгах: Clean Re-installation-Хамгын найдвартай арга. Hard disk-дээ backup хийж өгөх мөн компьютэрээ порматлах арга юм. Мөн одоо үед гарч байгаа ихэнх antivirus програмууд subseven-г илрүүлж устгаж чадна. Тэдгээрийн сүүлийн хувилбаруудыг л татаж авж суулгахад болно. *[[:en:Beast_(Trojan_horse)|Beast(Trojan horse)]]: RAT(Remote Administration Tool ) төрлийн Trojan horse. 2002 онд windows үйлдлийн системүүдэд зориулагдан гарсан. Анх 2002 онд [[Windows XP]] 95 үйлдлийн системд халдаж чадсан. Энэ вирус нь client-server ашигладаг онцлогоороо маш их алдартай. Байгууллаг томоохон газруудад халдаж чададгаараа бусад Trojan оос анхдагч. Хакер ихэвслэн дараах гурван хэсэгт халддаг: 1. C:\Windows\msagent\ms****.com (Size ranging from 30KB to 49KB) 2. C:\Windows\System32\ms****.com (Size ranging from 30KB to 49KB) 3. C:\Windows\dxdgns.dll or C:\Windows\System32\dxdgns.dll (Location dependent on attacker’s choice) Вирусыг EXE файл болгож тараадаг. Жишээ нь: “explorer.exe” (Windows Explorer), “iexplore.exe” (Internet Explorer), “msnmsgr.exe” (MSN Messenger). Windows XP унтарсан үед safe mode-оор асааж вирусыг устгаж болно. Вирусыг anti- virus програм болон firewall-оор устгаж болно. *[[:en:AIDS_(Trojan_horse)|AIDS(Trojan horse )]]: AIDS нь AUTOEXEC.BAT файлыг ашиглан компьютерийн boot хийх тоог тоолдог Trojan юм. Boot ийн тоо 90 хүрхэд C disk-н дээрх бүх файлуудын нэрийг encrypt хийж нуудаг. Энэ үед хохирогч PC Cyborg Corprationd-д лецэнзээ шинэчлүүлхээр хандалт хийнэ. AIDS ийг Dr. Joseph Popp гэх хүн бүтээсэн.Popp нь Английн anti-virus ийн салбар болох New Scotland Yard ийн зовшоорэлтэйгээр баривчилсан юм. Тэрээр мөн Brixton Prison шоронд хоригдож байсан. PC Cyborg Corporation түүнд мөнгөөр AIDS ийн судалгаа хийглгэж байсан хэмээн тэрээр өөрийгөө хамгаалсан байна. AIDS Trojan нь сүүлийн хэдэн жилүүдэд шинжилгээ хийгдэж байгаа. *[[:en:Bifrost_(Trojan_horse)|Bifrost(Trojan horse):]] Bifrost нь backdoor төрлийн Trojan уудын нэг юм.Wndows95 оос Windows7 хүртэлх үйлдлийн системүүдэд зориулагдсан 10 гаруй хувилбаруудтай. Bifrost нь энгийн server, server builder мөн client backdoor програмуудыг халдагч алсаас удирдаж хохирогчдийн компьютерт халддаг. Bifrost нь server ашиглан алсаас хохирогчийн компьютэрт халддаг. Server нэгэнт компьютэрт хүссэн үедээ source кодыг ажиллуулж болно. Server суусан бол C:\Windows дээрх файлын attributes нь "Read Only" "Hidden” гэсэн 2 төлөвт орно. Жирийн хэрэглэгчид “Hidden” төлөвтэй файлыг харж болох юм. Зарим anti-virus ийн програмууд үүнийг анзааралгүй өнгөрдөг. *[[:en:Tiny_Banker_Trojan|Tiny Banker Trojan:]] Tiny Banker Trojan нь санхүүгийн байгууллагын Web хуудсанд халдах зориулалттай бүтээгдсэн вирус юм. Энэхүү вирус нь өмнө үед бүтээгдэж байсан Banker Trojans вирусээс санаа авч бүтээгдсэн бөгөөд хэмжээ нь багасч хүчин чадал нь нэмэгдсэн. Энэхүү вирус нь United States, including TD Bank, Chase, HSBC, Wells Fargo, PNC, Bank of America гэх мэт томоохон байгууллаг банкуудад нэвтэрч чадсанаара алдартай. Энэ нь хэрэглэгчдийн данс, банкны код, эмзэг өгөгдлийг хулгайлахад зориулагдсан. Tinba гэдгээр нь ч хүмүүс мэдэх энэхүү вирус нь анх 2012 онд Турк улсад мянга мянган компьютраас илэрч байсан. Zeus Trojan тай маш төстэй бөгөөд түүнийг маш сайжруулсан хувилбар нь юм. Энэхүү вирус нь маш бага зайг эзэлдэг бөгөөд энэ нь илрүүлэхэд маш бэрхшээлтэй юм. Ердөө 20KB зайг эзэлдэг энэ нь бидний мэдэх бүх Trojan аас бага хэмжээтэй юм. Банкны хэрэглэгч банкны албан ёсны website ийг ашиглах үед сүлжээний урсгалыг ажиглаж мөн packet sniffing хийх аргуудыг ашиглан ажилладаг. Энэхүү вирусаас урьдчилан сэргийлэх нэг арга нь HTTPS ийг ашиглах юм. Энэ нь ямарч хуурамч хуудасыг ачаалахгүй бөгөөд хэрэглэгч болон website ийн хооронд аюулгүй холболт тогтоодог. *[[:en:Trojan_BackDoor.Flashback|Trojan Backdoor.Flashback:]] Trojan Backdoor.Flashback нь Flashback Trojan гэж мөн нэрлэдэг бөгөөд Mac OS X үйлдлийн системтэй компьютэруудад зориулагдан бүтээгдсэн. Flashback ийг хамгын анх Intego antivirus 2011 оны 9 сард илрүүлсэн. Оросын холбооны улсын antivirus ийн компани болох Dr.Web энэхүү вирусын "BackDoor.Flashback.39" гэх хувилбар нь 600,000 гаруй компьютэрүүдэд халдварласан гэж тодорхойлсон. Dr.Web 2012 оны дөрөвдүгээр сарын эхээр халдвар авсан компьютерүүдийн 56,6 хувь нь Америкт 19,8 хувь нь Канадад 12,8 хувь нь Англид 6,1 хувь нь Австралд байгаа гэж тооцоолжээ. Trojan нь JavaScript програмчлалын хэл дээр бичигдсэн бөгөөд Mac OS нь JavaScript хэлд эмзэг. *[[:en:Zlob_trojan|Zlob Trojan:]] Хамгын анх 2005 оны сүүлээр илэрсэн бөгөөд 2006 оноос алдартай болж эхэлсэн. Суулгасны дараа Microsoft Windows popups анааруулах цонхтой ижил дэлгэц харуулдаг. Энэхүү цонх дээр дарснаар хуурамч anti-spyware компьютэрдээр татагддаг. Энэхүү татагдсан програм нь нууцаар ажилладаг. Мөн үүнийг татхад atnvrsinstall.exe гэх файл мөн татагддаг бөгөөд энэ файл нь Microsoft ийн хамгаалалтын файлтай ижил төстэй харагддаг. Zlob нь Russian Business Network эсвэл Russian origin ээс гаралтай байж магадгүй юм. * Backdoor Trojan horse: Арын хаалга гэж орчуулагдаж болох энэ Trojan нь хохирогч өөрийн компьютэрт санаандгүй үлдээсэн ан цав буюу арын хаалгаар алсын зайнаас хортой програмыг илгээдэг Trojan юм. Windows 7 хүртэлх бүхийл windows-ийн үйлдлийн системүүдэд халдварлаж чадсан. Ямар ч зүйл төгс байдаггүй үүнтэй адил ямарч хамгаалалтын систем төгс биш арын хаалга юмуу нууцаар нэвтрэх боломж заавал байдаг. Энэхүү шалтгааны улмаас энэ халдлагын төрөл нь алдартай болсоор байгаа билээ. 2016 оны 3-р сарын 27 гарсан Latest Rapid Release version revision 003 antivirus-ийн програм нь backdoor-оос хамгаалж болох хамгын найдвартай хамгаалалт юм. * [[:en:Gh0st_RAT|Ghost RAT Trojan :]] Энэ нь кибер тагнуул хийх компьютерийн програм юм. RAT- Remote Administration Tool буюу алсаас удирдах гэж орчуулагдаж болох юм. GhostNet хортой систем нь хохирогчийн мэйл хаягыг хулгайлж авж тараадаг. Ингэснээр халдвар авсан компьютерүүдээр дамжуулан сүлжээг өргөтгөдөг. Бусад Trojan horse-оос ялгагдах зүйл нь хохирогчийн компьютерийн камер болон дуу хураагчыг асаах боломжийг хакерт олгодог юм. Ингэснээрээ хохирогчийн компьютер цаашлаад тухайн компьютер байрлаж байгаа өрөөг хянах боломжтой. * [[:en:Twelve_Tricks|Twelve Tricks:]] 1990 онд анх илэрч байсан. IBM ийн MS-DOS PC DOS зэрэг үйлдлийн системүүдэд нөлөөлж чадсан Trojan horse юм. Энэ Trojan horse нь үйлдлийн систем мөн тэхник хангамжид халдварладаг. Цахилгаан тасалдахад Trojan зогсдог. Reboot хийхэд дахин ачаалладаг. Boot sector-ийн эхний 16н санаандгүйгээр тоо эсвэл тэмдэгт нэмж аажмаар файлыг өөрчилж хулгайлдаг. == Цахим холбоос == * [http://www.gohacking.com/make-trojan-horse/ Энгийн Trojan horse хийх заавар]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://greece.mrdonn.org/trojanwar.html Trojan horse түүх] * [https://web.archive.org/web/20140315072332/http://us.macmillan.com/trojanhorse/MarkRussinovich Худалдаж авахаар ном. (Mark Russinovich)] [[Ангилал:Хөнөөлтэй програм]] kotm0owikc89dy66c7xlk2o7gsq14th 0 58470 873919 631428 2026-10-22T01:28:33Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 873919 wikitext text/x-wiki == '''ARP-spoofing''' == (Arp-poisoning ) – arp-хууралт (arp-хордуулалт) [[Man in the middle халдлага|MITM]] төрлийн сүлжээний халдлага, arp протокол ашиглан сүлжээнд хэрэглэгддэг. Гол төлөв Ethernet сүлжээнд хэрэглэгддэг. Халдлага нь ARP протоколын сул тал дээр суурилсан. <br /> <br /> Алсын хайлтын алгоритм компьютерийн сүлжээнд хэрэглэгдэх үед энэ нь ердийн алсын сүлжээний халдлагуудын хэрэгжүүлэх боломжтой гэж үздэг. ARP протоколын аюулгүй байдлын дүн шинжилгээнд халдлагад өртөж байгаа хост түүний ARP хүсэлтийг барьж авдаг. Ингэснээр та өөрийгөө хүссэн хостоор зарлаж хуурамч ARP-хариу илгээснээр сүлжээний урсгалыг буруу тийш хазайлгаж бүрэн хянана.<br /> <br /> === '''[[Address Resolution Protocol|ARP]]''' '''протокол''' === (Address Resolution Protocol – хаягийн зөвшөөрлийн протокол) сүлжээний төхөөрөмжийн [[IP хаяг]] болон түүний MAC хаягийг холбоход ашигладаг сүлжээний протокол бөгөөд сүлжээний давхарга төхөөрөмж, LAN ба WAN хоорондын харилцаа холбоог бий болгох зориулалттай. ===ARP протоколын тухай=== ARP protocol нь RFC826-д агуулагддаг. Internet-ийн сүлжээ нь өндөр хурдтай LAN ( жишээ нь enthernet, token ring мөн FDDI )-тэй хамт хөгжиж ирсэн бол TCP/IP нь тэгэж хөгжөөгүй юм. Ethernet сүлжээ нь анх 1980 онд гарсан ба 1982 онд 2-р хувилбар нь гарснаар улам өргөжин хөгжсөн.<blockquote>LAN сүлжээний дизайнерууд сүлжээний attachment (хамтран эзэмшилт)-ийг таниулахын тулд 48 битийн хувиарлалт хийсэн. (зориулсан) Энэ нь тэдгээрийн физик хаяг буюу МАС хаяг нь болж өгсөн. Эдгээр хаяг нь хэрэглэгчдийг (station) тэдгээрийн datalink түвшинд таниулдаг. IP нь сүлжээний түвшний (network level ) хаяглалтанд ашиглагддаг. LAN-д хоёр station бие биенийхээ физик хаягийг мэдсэн тохиолдолд холболт тогтоож болно.</blockquote> ==='''Ажиллах зарчим'''=== [[Файл:Arp-eg.gif|left|thumb]] MAC хаягыг нь мэдэхгүй тохиолдолд ямар ч сүлжээнд өгөгдөл дамжуулах боломжгүй байдаг. Тиймээс сүлжээний бүх төхөөрөмжүүд өөр дээрээ ARP table буюу ARP хүснэгттэй байдаг. Энэ хүснэгтэнд сүлжээн дотор байгаа төхөөрөмжүүдийн (switch, router, pc, laptop, smartphone…) IP хаяг болон MAC хаягууд хадгалагдаж байдаг. Та өөрийн хэрэглэж буй [[компьютер]] дээрээ доорх командаар ARP Table – ыг шалгаж болно. <gallery> [[Файл:Arp хүснэгт.jpg|thumbnail|left]] </gallery>[[Файл:Arp хүснэгт.jpg|thumb]]Энэ хүснэгтэн дээрх хаягуудыг ARP протокол нь ARP Request, response ашиглан олж авдаг. Доорх зурган дээр ARP Request, Response – ийг харуулсан байна, 192.168.1.105 гэдэг IP хаяг ямар MAC Address – дээр байгааг мэдэхгүй учраас энэ хүсэлтийг сүлжээгээр broadcast байдлаар цацсан байна, энэ нь энэхүү хүсэлт сүлжээн дотор байгаа бүх л сүлжээний төхөөрөмжүүдэд хүрнэ гэсэн үг. Ингэж сүлжээгээр нэлэнхүйд нь өгөгдөл цацахыг broadcast гэдэг бөгөөд үүний тулд MAC хаягын түвшинд Destination Mac address – ийг FF:FF:FF:FF:FF:FF болгож өгдөг. Үүнийг хүлээн авсан сүлжээний төхөөрөмж тухайлбал Layer 2 switch – нь өөрийн бүх портруугаа илгээдэг. Ингэж илгээсэн хүсэлтийг сүлжээнд дотор байгаа бүх л төхөөрөмжүүд хүлээн авах бөгөөд боловсруулахдаа ARP протоколын түвшинд Target IP Address нь өөрийнх нь хаяг биш байвал зүгээр л юу ч хийлгүй орхидог, харин өөрийнх нь хаяг мөн байгаа тохиолдолд Source төхөөрөмж рүү ARP Response – ийг өөрийнхөө MAC Address – аар нөхөөд хариу илгээдэг. <br /> <br /> [[Файл:Capturekuk.jpg|left|thumb]] <h4 /> === '''ARP бүтэц''' === :Энэ протокол нь физик хаягт интернетийн хаягийн байршлыг тогтоогч (mapping) үйлчилгээг гаргана. Энэ нь мэдээллийг интернетээр чиглүүлэхэд амин чухал юм. Дохио (эсвэл өөр өгөгдөл) илгээгдэхийн өмнө интернетийн дамжуулалт тээвэрлэлтэд зориулагдсан IP пакетуудад өөрөөр мэдээллийн блок болон багцлагддаг. Эдгээр нь үүсгэсэн болон очих машинуудын хоёулангийнх нь интернет хаягийг (IP) агуулдаг. Эдгээр багцууд нь үүсгэсэн машинаа орхин явахын өмнө хүрэх машиных нь физик хаяг нь мөн тодорхойлогдсон байх ёстой (физик хаяг нь IP хаягаас ялгаатай). Энэ бол ARP –ын ажлын эхний хэсэг юм. ARP-ын хүсэлтийн дохио дотоод сүлжээгээр ( subnet ) тархана. Энэ хүсэлт нь чиглүүлэгчээр дамжигдах ба хариуд нь ирэх физик хаяг нь мөн түүгээр дамжигдан ирнэ. Энэ хариулт нь хүсэлт үүсгэсэн машинд баригдаж дамжуулалт эхэлдэг. ARP-ын дизайнд КЭШ санах ойн (cash ) загвар багтсан байдаг. Үүнд ихэнх орчин үеийн броузерууд (Netscape Navigator, Internet Explorer) кэшийг ашигладаг. Кэш нь дискний(эсвэл санах ойн) хэсэг бөгөөд түүнд зорчсон Web хуудсуудын элементүүд (товчнууд,хуудсын толгойнууд, ба энгийн графикууд) хадгалагддаг. Энэ нь уг хуудаст буцан орох (back) үед дахин гадаад машинаас ачаалах шаардлаггүй болох юм. Хэрэв энэ хуудас нь чиний дотоод кэшт байгаа бол тэндээс улам хурдан дуудагддаг. Бидний тохиолдолд дуудагдсан машины физик хаяг нь хадгалагдах бөгөөд энэ нь цаг хугацаа нөөцийг хэмнэнэ. Гэвч энэ нь кракеруудад ямар нэг машины кэш дэх хаягуудын нэгийг ашиглан гадаад машинтай холбоо тогтоох боломжийг ямар нэг хэмжээгээр олгодог юм === '''ARP төрөл''' === Inverse Address Resolution Protocol (Урвуу ARP эсвэл RARP) Сүлжээний Layer хаяг IP хаягууд Data Link Layer (Layer 2) хаягууд нь бусад цэгийг олж авч ашигладаг. Энэ нь юуны өмнө Frame Relay (DLCI) болон ATM сүлжээг ашиглаж байгаа бөгөөд Layer-д виртуаль хэлхээ 2 хаяг заримдаа Layer 2-р дохиолол авсан байдаг ба тэдгээр нь виртуал хэлхээ ашиглаж болно өмнө нь харгалзах Давхарга 3 хаягууд нь бэлэн байх ёстой. Reverse Address Resolution Protocol ARP буюу RARP : RARP шиг Түвшин 2 хаягийг 3 хаягийг давхарга руу хөрвүүлнэ. Гэсэн хэдий ч, RARP-д хүсэлт станц өөр нэг зангилааны Давхарга 3 хаяг, RARP хаяг тохиргооны зорилгоор хүсэлт станц өөрөө Давхарга 3 хаягийг олж авахын тулд ашиглаж байгаа бол асуулга. RARP хуучирсан байх. Энэ нь BOOTP, дараа нь Dynamic Host Configuration Protocol (DHCP) нь хүчингүй болон солигдсон байна. ARP нь сүлжээн дээр хариу танилтын хувьд аргыг хангаж чадахгүй учраас ARP шаардлагатай Layer 2-р хаягаар нэгээс бусад системээс ирж болно. Хариу нь ARP прокси нь ихэвчлэн ийм залгадаг интернэт үйлчилгээний хувьд сүлжээний загвар, нэг хэсэг болгон, учир нь энэ нь урсгалыг дамжуулдаггүй юм өөр системийн нэрийн өмнөөс ARP хүсэлтийг хариулдаг систем юм. Харин ARP-д хариулах системийг хууран мэхлэлтээс, эсвэл spoofer тухайн системийн хувьд үүрэг мэдээллийг замаас нь зорилгоор өөр системийн хаяг нь хүсэлтэд хариу. A хортой хэрэглэгч гүйцэтгэх ARP хууран мэхлэлтээс ашиглаж болох хүн-д-дунд, эсвэл сүлжээн дэх бусад хэрэглэгчдийн мэдээлэл дээр хаасныг-ийн үйлчилгээний халдлага. Төрөл бүрийн програм хангамж, илрүүлэх, ARP хууран дайралт хийх аль алинд нь ARP нь өөрөө ийм халдлагаас хамгаалах ямар нэгэн арга хангаж чадахгүй гэсэн байдаг. = '''ARP эмзэг байдал''' = ARP table буюу ARP хүснэгт нь нэг л үүссэн бол байнгынх биш, үргэлж өөрчлөгдөж байдаг, учир нь сүлжээний IP address – ууд үргэлж өөрчлөгдөж байх боломжтой байдгаас тэр. Яг л энэ цэг дээр ARP Poisoning attack ажиллаж эхлэдэг.<br /> <br /> === '''ARP-spoofing халдлага''' === Энэхүү халдлагийн процессыг энгийнээр тайлбарлавал багш сурагчдыг ирцийн журнал дээр бүртгэж байна гэж төсөөлий. Энэ ARP хүснэгтийг бөглөхтэй адил юм. Багш олон хүүхдүүд дундаас Хүдэр гэдэг хүүхдийг олхын тулд “Та нар дунд Хүдэр гэдэг хүн байна уу” гэж хашгирахтай адил. Хэрвээ Хүдэр байгаа бол “би байна аа” гээд гарч ирнэ. Багш журнал дээрээ тэмдэглэнэ. Харин бусад нь юу ч хийхгүй. Харин халдлага хийх гэж байгаа хүн багшийн “Та нар дунд Хүдэр гэдэг хүн байна уу” асуултанд “би байна аа” гэж Хүдэртэй цуг хариулна. Энэ тохиолдолд багш түүнийг 2 өөр хүн гэж авч үзэхгүй бөгөөд журнал дээрээ Хүдэрийг байна гэж тэмдэглэнэ. Гэвч үүний цаана халдагч этгээд Хүдэр гэдэг хуурамч нэртэй болж бүгдийг төөрөгдөлд оруулна.<br /> ARP Poisoning attack – ийг хийж буй Хост компьютер нь бусад төхөөрөмжүүд рүүгээ хуурамч ARP response явуулж төөрөгдөлд оруулдаг. Жишээ болгон хэлэхэд хуурамч ARP Response – нь 192.168.1.105 нь энэ MAC хаяган дээр байгаа шүү гэж өөрийнхөө MAC хаягыг илгээж мэдэгдэхэд сүлжээн дотор байгаа төхөөрөмжүүд өгөгдлөө 192.168.1.105 – руу дамжуулахдаа ARP poisoning attack хийж буй хост руу дамжуулж эхлэдэг, үүнийг хүлээж авсан хост цааш нь өгөгдлийг өөрчлөөд эсвэл шууд дамжуулдаг. Мөн дайралтанд өртөж буй төхөөрөмжүүд рүү чиглэсэн өгөгдлийг ч гэсэн адил зарчмаар барьж аваад эргүүлэн дамжуулдаг. Ингэж ARP-spoofing халдлага хийгдэнэ. <br /> <br /> [[Файл:Arp-spoofing.png|thumbnail|left|204x204px]] M болон N хооронд X халдагч ARP-spoofing халдлага хийсний дараах байдал. <br /> <br /> === '''ARP-spoofing халдлага хийх хэрэгслүүд''' === * • Cain & Abel, * • dsniff, * • arp-sk, * • ARP Builder, * • AyCarrumba. * • Intercepter-ng * • Simsang * • Ettercap === '''ARP-spoofing халдлага илрүүлэх түүнээс урьдчилан сэргийлэх''' === Програм хангамжын аргаар илрүүлэх эсвэл техник хангамжын аргаар сэргийлж болно<br /> === '''arpwatch, BitCometAntiARP программ''' === Эдгээр программууд нь тухайн өгөгдсөн интерфейс дээр ARP протоколд хяналт тавьдаг. Гэвч ARP-spoofing халдлага илрүүлдэг боловч түүнээс урьдчилан сэргийлж чаддаггүй. Хэрвээ урьдчилан сэргийлэх бол тухайн сүлжээний админ шаардлатай болно.<br /> === '''VLAN зохион байгуулалттай сүлжээ''' === Локал сүлжээний VLAN тооны хуваарилалт нь ARP-spoofing халдлага хийхэд зөвхөн нэг VLAN-д байгаа компьютерууд уруу хэрэглэж болно. Аюулгүй байдал талаасаа хамгийн тохиромжтой нөхцөл байдал, ижил VLAN-д зөвхөн нэг компьютер, чиглүүлэгч интерфэйсийн оролцох юм. ARP-spoofing нь энэхүү хэсгийн хувьд боломжгүй юм.<br /> === '''Статикаар ARP тохиргоог хийх''' === Статикаар ARP-хүснэгтүүдийг бий болгох замаар ARP-spoofing халдлагаас зайлсхийх болно. Энэ нөхцөлд халдлага хийгч этгээд ARP хүснэгтийг комьпютерын интерфейсээр ARP хариугаар хүснэгтийг шинэчилж чадахгүй болно.<br /> === '''Нууцлалын шифрлэлт ашиглах''' === ARP-spoofing халдлагаас урьдчилан сэргийлхийн тулд (дурын MITM халдлагаас сэргийлэхтэй адил) дамжуулсан мэдээллийг хамгаалахдаа, шифрлэлтийн протоколуудыг ашиглаж болно. Жишээлбэл PPPoE эсвэл IPSec байж болно. [[Ангилал:Аюулгүй байдлын цоорхой]] [[Ангилал:Сүлжээний протокол]] k3bmyjbcc3rlqa7gfftqcne7nerfypq 0 62899 873956 511799 2026-10-22T01:44:52Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 873956 wikitext text/x-wiki '''Malvertising''' бол интернэтийн орчиндох сурталчилгааны cүлжээнд аюултай сурталчилгааг танилцуулах болон тараах үйл явдал юм. Энэ нь бизнэс болон хэрэглэгчдэд чухал хариуцлагтай асуудал юм. Cурталчилагч ба сайт эзэмшигч нар Malvertising халдлагад хариуцлага хүлээдэг ба энд үйлчлүүлэгч сайтад зочилох эсвэл хортой сурталчилгаан дээр дарснаар компьютерт файл халдварлаж үндсэн хохирогч болдог. Хуурамч сурталчилгаа хийж байгаа сурталчилагч, агентүүд ба cурталчилгаагаар хангагчдад сурталчилгааны сүлжээ солилцоо болон сервер тохиролцох нь Malvertising ийг үүсгэдэг. Хэрэглэгч гэмтсэн эсвэл хортой үндсэн вэб хуудас дээр дархад дахин байршидаг. Энэ механизм нь түгээмэл учир нь энэ бага ажилгаа шаарддаг ба сурталчилгааг халдварлуулах нь сайтийн програм хангамжийн сул талыг олхоос хялбар. Итгэлийн олхын тулд халдагч этгээд цэвэр сурталчилгааг итгэж болохуйц сайт дээр байршуулах ба тагнуул эсвэл хортой кодыг сурталчилгааны хамтаар халдварлуулж дуусгах хүртэл өгдөг. Мэргэжилтнүүд сүлжээндэх хэрэглэгчдийг тэсвэртэй Malvert үүсгэх ба хууль ёсны юм шиг байхаар хэд хэдэн арга барил ашигладаг. Кибэр гэмт хэрэгтнүүд боломжийн болон системдэх линк нь сул газрыг ашигладаг. Онлайн дэлгүүр ба банкинд phishing болон эдийн засгийн хортой халдлагууд ихэссэн. Кибэр гэмт хэрэгтнүүдийг онлайн сайтийн хамгаалалтийг ихэсгэх, хэрэглэгчийн итгэл үүсгэх болон учирах хохирлыг хязгаарлах, гэсэн хэдий ч хуурамч зүйлсийг онлайнаар бүгдийн хянах боломжгүй. Malvertising аргууд тэдэнтэй тэмцэх аргын хамтаар солигдсоор ирсэн. Өнөөдөр эдгээр магадлалууд өндөр дэвшилтэт болон нарийн өөр аргаар боловсруулагдаж байгаа. Malvertising ийн харгис халдлагууд үргэлжилсээр байгаа ба маш ихээр тэлж байна. Malvertising нь хортой зүйлсийн чухал үүсгэвэр юм. Нэмэгдэл хамгаалалтын бодлого болон порцидиурууд халдвартай тэмцэх хорлолтын эрсдэлийг хязгаарлана. Онлайн сурталчилгаа бол хорлолт тархах үндсэн хэрэгсэл. Сурталчилгаа вэб орлогийн үндсэн үүргийг гүйцэтгэдэг ба эндээс хэрэглэгчдийг татах чухал нөлөө болдог. Халдагчид энэ давуу талыг ашиглаж хэрэглэгчдийг хортой зүйлрүү дахин байршуулдаг. === Malvertising === Malvertising гэдэг нь онлайн хорлогч гэсэн утгатай. Вэб дээрх сурталчилгаа нь компануудын хувьд өөрсдийн шинэ бүтээгдэхүүнийг олонд таниулах гэсэн гол зүйл болсон. Энэ нь кибэр гэмт хэрэгтнүүдэд вирус, тагнуулын програмийг тараахад тусалдаг. Энэ нь онлайн харилцаанд ноцтой заналхийлэл болдог. Malvertising ийн 2 магадлал байдаг ба нэгт: Гэмт хэрэгтнүүд итгэл даахаар жүжиглэх ба гуравдагч талууд сурталчилгаа тавьж болохоор итгэлтэй сайтад цэвэр сурталчилгаа тавих бөгөөд нэр хүнд олж авахаар хэсэг хугацаанд ажиллана. Үүний дараа халдлага хийх ба вирус эсвэл туршуул програмийг сурталчилгаанд хийж олонхийг хамарсан халдварлалт хийнэ. хоёрт: Итгэлтэй сайтад хакдаж вирус шахсанаар кибэр гэмт хэрэгтнүүд хууль ёсны сурталчилгааг хорлогч болгодог. Бусад аргууд нь : Drive-By Downloads, Social Engineering, Infected Content Delivery Networks, Malicious Flash Banners ба Hidden I Frame ууд юм. Хорлолт нь сая сая [[Интернэт|интернет]] хэрэглэгчдийн нэвтэрдэг хүндлэл бүхий сайтуудыг өөрсдийн бай болгож хорлогч сурталчилгаагаа сайтад байршуулдаг. Эдгээр сайтууд вирус туршуул програм хуулхын тулд хэрэглэгчийг хуурдаг. Кибэр гэмт хэрэгтнүүд сурталчилгааны хүргэлтийн сервэр эсвэл залилангийн гэрээ болон хортой контентийг сурталчилгаанд хийснээр энэ нь сурталчилгааны сүлжээний өгөгдлийн санд нэвтрэх ба байнгын давтамжаар хэрэглэгчдийг аюулруу түлхэж байдаг. Тэд энэ хортой сурталчилгааны тараалтийг илүүд үздэг гол шалтгаан нь хурдан, томоохон хүрээтэй ба хязгааргүй хэрэглэж болох Bandwith төлөх хэрэггүй юм. Сурталчилгааны сүлжээнүүд нь аль сурталчилгааг танруу илгээх болон таны бровсэрт сервэрийг дуудах, сурталчилгааг тараах зэргийг шийддэг. Тэд вэб сайтын хостын хяналтад байдаггүй ба үнэндээ сурталчилгааны файл дамжуулах бус JAVA script эсвэл FLASH суурьтай Action script HTML ээр таны бровсэрлүү замчилж халварлуулж байдаг. Сошиал инженэрүүд линк дээр даруулж хортой веб сайтыг нээлгэхээр хуурдаг. Кибэр гэмт хэрэгтнүүд сурталчилгааны орон зайг худалдаж авдаг ба сурталчилгаанд хорлогч суулгадаг. Зүгээр л эдгээр веб сайтад зочлоход таны төхөөрөмж халдвар авна. Ransom ware SCARE WARE ба хуурамч вирусны хамгаалалтын хэрэглээ сошиал инженэрүүд POPUP буюу компьютерт системийн анхааруулаг өгөх асуудал илэрсэн эсвэл таны [[компьютер]] халдварласан гэх зэргийг ашигладаг. Ok дарж вирусээс салхын оронд хорлогч татаж авж байгаа юм. Хайгч системүүд сурталчилгаатай ойрхон байдаг ба хортой агентуудад хэрэглэгчидийг өөртөө татхад тусалдаг бөгөөд хортой сайтруу дахин байршуулж асуудалд унагадаг. Халдагч нуусан I frame ийг хорлогчийг тараахын тулд ашигладаг. I frame динамик контэнтийг сурталчилгаа хийхэд уншуулж халдвар өгдөг. Контэнт хүргэх сүлжээ нь гуравдагч талын сурталчилгааны сервэр ба веб даяар өөр домайнаар контэнт цацдаг. === Хорлогч === Хорлогч бол хортой програм хангамжийн товч хэлбэр юм. Хорлогч нэвтрэх эсвэл компьютерийг гэмтээдэг ба хэрэглэгчийн мэдээлэлтэй эсвэл мэдээлэлгүйгээр гэмтээдэг. Хорлогч хортой сурталчилгааг маш сайн нуух ба энгийнээр байгаа гэдгийн мэдэгдэхгүй болгосноор анзаарагддаггүй. Энэ нь туршилтаар хийгдсэн ба хөгжилдөх ба хуурах хорлолт байсан ч гэсэн онилсон төхөөрөмжүүдэд хохирол учруулах, сүйрүүлэхэд хүргэсэн. Гуравдагч талд эдийн засгийн давуу тал тэд хорлогчийг систэмд суулгаж хүсээгүй үүрэгийг гүйцэтгэнэ. Кредит картын дугаар ба өгөгдөл эсвэл өөрийн тань емайл хаягаас хуурамч емайл хаяг явуулах, сүлжээнд байгаа бусад төхөөрөмжүүдийг халдварлуулах гэх мэт. Хорлогч нь таны компьютерт хэд хэдэн замаар сууж болно. Үүнд: Хувилагдсан болон хорлогдсон вэб сайтад зочилох эсвэл үнэгүй програм хангамж татаж авхад. чимээгүй нэмэлт болон тэлэлтүүд интернет бровсэрийг халдварлуулж болно. Adware, Spyware Zombie, Ransomware, Financial Malware, Virus ба Worm, Browser Hijacker, Key loggers эсвэл бусад хорлогчидын код компьютерийг илрүүлэх төрлийн хорлогч юм. Интернет гэмт хэргийн томоохон хэмжээний мөнгөний боломж нь хорлогийн хөгжлийг бий болгож байна. Энэ нь ашигийг хүчилсэн сурталчилгааны ADWARE ээр ашиг олж child, pornography, zombie компьютер , эсвэл Ransomware ээр мөнгө дамжуулах, эдийн засгийн хорлогчоор компьютероос эдийн засгийн холбоос мэдээлэл хайхад хэрэглэдэг. Вирус болон worm нь дахин хийгдэх ба тараадаг, компьютерийг гэмтээдэг, файл устгадаг, харддискийг дахин формат хийдэг, эсвэл санах ойнд зай эзэлдэг. Бровсэрийн орчины линкийг сурталчилгааны сайт эсвэл вэбийн хэрэглээний мэдээлэл цуглуулдаг сайтруу дахин байршуулж тохируулсанаар бровсэроор хулгай хийдэг. Key Loggers үүд товчлуурын даралт бүрийг бүртгэж урвуулан ашигладаг. Trojan Horse програм хангамж өөр програм хангамжтай багцлагдаж ирдэг. Хохирол учруулах линк эсвэл дагалдах хэрэгсэл агуулсан эмайл компьютерийг халдварлуулж магадгүй ба бровсэрийн аюулгүй байдлын цоорхойг таны төхөөрөмжинд гэмтэл учруулхаар хэрэглэдэг. Заримдаа вэб сайт хэрэглэгчдийг автоматаар тийм даруулж програм хангамж суулгуулдаг. Хэрэв хэрэглэгч үгүй дарвал олон алдааний цонх харагддаг. Зарим сайтууд сертификат ашиглах нь танай сайт аюулгүй болно гэдэг нь худал. Интернет суурьтай сошиал сүлжээний сайтуудын кибэр гэмт хэргийн хэрэглээ холболтод харагдаагүй хувьсалийг хийсэн. Зарим нийтлэг магадлал хуудсуудыг сошиал медиа сайтад байршуулж татуулах, хорлогч түгээх, хортой Javascript нууцлах, сошиал медиа сайт руу хүчээр нэвтрэх, мөн SPEAR PHISHING хийх зэрэг. Энэ энгийн эндүүрэл таныг сурталчилгаан дээр дархад л халдварлуулна. Онлайн суртилгаа вэб сайтад тавигдаагүй эсвэл зүгээр зураг байна ихэвчлэн зураг байдаг. === Төрөл ба загварууд === 1. Pop-Up Ads нь хуурамч таталтууд хийдэг ба жишээлбэл хуурамч anti-virus програм буюу хортой програм хангамжийг компьютерт суулгадаг. 2. In-Text эсвэл In-Content суртчилгаа. 3. DRIVE-By Downloads. 4. WEB Widget буюу дахин хортой сайтруу байршуулж хамтран эзэмшдэг. 5. HIDDEN I FRAME вэб сайтаар хорлогч тараадаг === Сайтад зочлох үндсэн дадал === Нийтэд танигдсан арга бол сайтад халдварласан төхөөрөмж бүхий хэрэглэгч вэб сайтад зочилох үед хорлолт гарч ирэхийг харах юм. Халдварласан төхөөрөмж вэб сайтаас хууль ёсны реклам хулгайлж магад ба сайтыг эрхлэгчээс шууд болон шууд бусаар харах боломжгүй болно. Энэ үед халдвар хэрэглэгчийн үндсэн төхөөрөмжтэй нэг хамтарсан ба хэрэглэгч anti-virus эсвэл antimalware хайгч ашиглаж үндсэн халдварыг устгаснаар арилгаж болно. Хэрэглэгчид өөрсдийн төхөөрөмжийн халварлах магадлалыг багасгахын тулд дараах алхамуудыг хэрэгжүүлэх хэрэгтэй. A) Үргэлж суулгасан програм хангамжаа сайжруулж байх B) Найдвартай Anti-Virus хэрэглэх C) Үндсэн firewall ажиллаж байгаа эсэхийг шалгах эсвэл үүнийг шийдэх програм хангамж олох D) GOOGLE Chrome эсвэл Mozilla Firefox зэрэг аюулгүй бровсэр ашиглах ба бровсэрийн аюулгүй байдлыг чангатгах E) Вэб бровсэрийн “Toolbars”ийг суулгахаас зайлс хийх F) Peer-To-Peer файл хуваалцах програмаас зайлс хийх G) Аюулгүй бровсэрийн арга барил сурах буюу сэжигтэй линк дээр дарахгүй байх эсвэл емайл ээр болон сошиал сүлжээгээр дагалдаж ирсэн зүйлс, хууль бус сайт болон аюултай вэб сайтаас зайлсхийх. === Зохиогчид нь хэрхэн хорлогчыг хяналтанд байлгах вэ? === Энгийн хамгаалах арга нь сайн рекламны сервэр ашиглаж онлайн сурталчилгааг хянана. Жишээ нь гарчиг GOOGLE DFP SMALL BUSINESS сервэр хорлогчдыг илрүүлж хандаж байгааг тоймоор харуулдаг. Энгийн хорлогчийн хувьд ихэнх рекламны сервэр тогтмол хорлогчийг илрүүлж устгах багажтай байдаг. Эдгээр хайгчид 100 хувь хорлогчийг барьдаггүй ч энгийн хамгаалалт болж чаддаг. Гэсэн хэдий ч ямар ч рекламыг тавьхаасаа өмнө гар аргаар эсвэл AD OPS TOOL ашиглан QA бүхий JAVAScript эсвэл FLАSH ашигласан файлыг шалгах хэрэгтэй. Өөр нэгэн хамгаалах арга нь эрхлэгчид аюулгүйн цоорхой байгаа эсэхийг сайтууд залгагдах үед илэрсэн үгүйг шалгах ба бусад гуравдагч талын этгээд ажлын хамтрагчтайгаа хичээж ажиллах ба иж бүрэн бүтээлч QA хийх юм. Гуравдагч талтай хийсэн олон тооны арилжааны үеэр хяналтын алдагдал байсан. Гэвч эдгээр гуравдагч талууд хорлолтоос сэргийлэхийн тулд эрхлэгчтэй шууд болон шууд бусаар хамтран ажиллах хэрэгтэй. Хэд хэдэн хорлогчоос сэргийлэх арга байдаг. Энэ хэсэгт Google ийн хорлогчийн эсрэг сайтыг хамаргах ба эрхлэгч, реклам хянах баг, бүгдийг үндсэн төхөөрөмж дээр хорлогч байх магадлалтай үед илрүүлэх магадлалийг тайлбарлана. Google Safe browsing diagnostic tool ийг санал болгодог ба вэбсайтаас хорлогч илрүүлэх хурдан арга болдог. Энэ иж бүрэн оношлолт биш ч энэ багаж сайтын аюулгүй байдлыг хангах хурдан арга болж болно. Энэ багажийг ашиглахын тулд http://www.google.com/safebrowsing/diagnostic?site=” (quotes not included) төгсгөлд URL дэх сайтын асуултын төгсгөлийн хүрэх хэрэгтэй. Жишээ нь NPR туршилтын хорлогчын шалгалт http://www.google.com/safebrowsing/diagnostic?site=http://www.npr.org  оруулах ба GOOGLE 4 хэсэг мэдээлэл буцаах болно A) Сайтын одоогийн байгаа байдлын жагсаалт, хэзээ сайтын сэжигтэй байсан, сүүлийн 90 хоногт хэзээ сэжигтэй үйлдэл бичигдсэн зэргийг харуулна. B) Сүүлийн удаа GOOGLE сайтыг шалгасан болон дараа нь болсоныг. Сэжигтэй үйлдлийн тухай, нарийн зүйлс, хостын нэр сайтын байршил гээд. C) Өнгөрсөн хугацаанд сайт хорлогч програм хангамжийг тараахад зуучилсан байна уу гэдгийг D) Өнгөрсөнд хугацаанд сайт хортой програм хангамж хийсэн эсэхийг. === Түүх === 2007-2008: Эхний хорлолт 2007 оны сүүл 2008 оны эхээр бүртгэгдсэн. Энэ занал хийлэл ADOBE Flash ийн цоорхой дээр үндэслэсэн ба Myspace Excite Rhapsody зэрэг платформуудад нөлөөлсөн. 2009: NY Times онлайн сэтгүүл томоохон хуурамч даралт бүхий BOTNET сүлжээгээр үүсгэгдсэн хорлогчоор компьютерүүдийг халдварлуулсан ба BAHAMA гэж нэрлэгдэх BOTNET ба энэ нь хуурамч даралт тутамд төлбөр авж байсан. Уншигчид сурталчилгааг хархад тэднийг халдвар авсан гэж хэлж rogue security software суулгахыг хуурч байсан гэж хэлсэн. 2010: Хорлолт ихсэв . Clickz гэх маркетингийн аналист online trust alliance(ota) хэдэн тэрбум реклам тодорхойлсон ба тэдний 3500 аас илүү нь хорлогчтой байсан гэж дурдсан. 2011: Хорлох халдлага BLACKHOLE EXPLOIT KIT ашиглаж мэдэгдсэн. Энэ нь drive-by downloads эхний төлөв болсон. Хэрэглэгчид реклам дээр дараагүй ч хорлогчоор халдварлаж байв. Хорлогч 240 хувиар нэмэгдсэнийг BLUEcoat Security Report 2011 ээр зарлав 2012: SYMANTEC 2012 оны тойм дээр харагдсантай адил Internet Security Threat Report 2013 дэхь халдварлагчийн хэсгийг дурдсан байна. Symantec скандах програм хангамж ашигласан ба тэн хагас нь халдварласан байгааг илрүүлсэн. 2012 онд LA times томоохон хорлох халдлагад өртсөн ба BLACKHOLE EXPLOIT KIT дээр суурилан хэрэглэгчдийг халдварлуулж байв. Энэ нь томоохон мэдээний порталыг хорлох үндсэн даалгавар байсан ба энэ төлөвлөгөө нь хэд хэдэн жил huffingtonpost.com болон NY times дээр илэрч байв. 2013: Томоохон хорлолт yahoo.com ийн эсрэг цалинжуулж байв. Сард 6,9 тэрбум хүн зочилдог томоохон платформ. Хорлогч exploit хэрэглэж байсан вэб халдлага дээр суурилсан байв, CROSS SITE SCRIPTING (XXS) OPEN web APPLICATION SECURITY PORJECT(OWASP) аар топ 10 вэбийн халдлагийн 3 т ордог вэб хадлагаар тодорхойлогдсон. Халдлага хэрэглэгчдийн төхөөрөмжийг ransomware “CRyptowall ”төрлийн хорлогчоор тэдний өгөгдлийг нууцалж ransom ийг $1000 хүртэлх bitcoin оор үнэлж 7 хоногийн дотор төлж өгөгдөлийг нууцлалыг задлахаар хэрэглэгчээс мөнгө авж байв. 2014: Хорлогч 325 хувиар өсөв. 2014 онд хорлогчийн GOOGLE double click ба zedo ad сүлжээний эсрэг онц ноцтой даалгавар харагдсан. Times of Isreal ба Hindustan Times зэрэг мэдээлэлийн порталууд халдлагад өртөв. Өмнөх халдлагууд CRYPTOWALL хорлогчоор халдварлуулж байв. Энэ хорлолт нь 60000 компьютер халдварлуулснаар сая долларын ашиг авчирсан гэлцдэг. 2015: Энэ өдөр хорлолт баригдашгүй ба өөрийн болж эхлэв. McCafee 2 дугаар сарын Threat Report д мэдээлснээр 2015 онд хорлолт гар утасны хэрэглээнд нэвтрэв. 2015 онд хорлолт асар хурдацтай утасны платформд хөгжсөн ба илүү хурдан хөгжинө гэж таамаглаж байна. Энэ жил Ebay answers.com talktalk.co.uk, engage: BDR халдлагад өртөв. [[Ангилал:Мэдээллийн технологийн аюулгүй байдал]] [[Ангилал:Угсарсан нийлмэл үг]] b4jknyd6cf3rcx8hhhhlvpjmcxk36r9 0 66026 873951 853489 2026-10-22T01:43:26Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873951 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} Тус эмнэлгийн үндэс суурь нь 1926 онд Хан [[Хэнтий аймаг|Хэнтий]] уулын аймгийн Баянтүмэн Хан-Уулын хошууны Санбэйсийн хүрээ /одоогийн Чойбалсан хот/-нд Зөвлөлт Орос улсаас уригдаж ирсэн эмч А.И.Брожок, хэлмэрч сувилагч Н.Доржсүрэнгийн хамт 4 ортой эмнэлэг байгуулагдсанаар эхэлсэн түүхтэй. '''Дорнод аймаг дахь Бүсийн Оношилгоо Эмчилгээний Төв''' (БОЭТ) нь Монгол Улсын Дорнод аймгийн Чойбалсан хотод байрлах бүсийн хэмжээний оношилгоо, эмчилгээний төв юм. Төв нь Дорнод, Сүхбаатар аймгийн бүх сум, Хэнтий аймгийн Дадал, Баян-Овоо, Батноров, Норовлин, Бэрх, Баян-Адарга сумдын 234,000 км² нутаг дэвсгэрт оршин суух 146,000 оршин суугчдэд үндсэн болон төрөлжсөн нарийн мэргэжлийн эмчилгээ, яаралтай тусламж үзүүлэх гол үүрэгтэй. == Түүх == Төвийн үндэс суурь нь 1926 онд Хан Хэнтий уулын аймгийн Баянтүмэн Хан-Уулын хошууны Санбэйсийн хүрээ (одоогийн Чойбалсан хот)-нд Зөвлөлт Орос улсаас уригдаж ирсэн эмч А.И.Брожок, хэлмэрч сувилагч Н.Доржсүрэнгийн хамт 4 ортой эмнэлэг байгуулагдсанаар эхэлсэн. 2001 онд Засгийн газрын 194-р тогтоолоор аймгийн Нэгдсэн эмнэлгийн боловсон хүчин, материаллаг бааз тулгуурлан бүс нутгийн хүн амд үзүүлэх эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээний чанар хүртээмжийг сайжруулах зорилгоор одоогийн хэлбэрээр байгуулагдсан. 2002 оны 12 сард Улсын Их Хурлын 93 тоот тогтоолоор төрийн өмчийн хорооны харьяа байгууллага болгон өөрчлөн зохион байгуулагдсан. Төв нь мэргэжлийн үйл ажиллагаа явуулах тусгай зөвшөөрлийн 05 тоот гэрчилгээтэй, ЭМЯ-ны 146/2008 тоот батламжаар магадлан итгэмжлэгдсэн төрийн өмчийн байгууллага юм. == Үйл ажиллагаа == Төв нь бүс нутгийн эмнэлгүүдийн эмч мэргэжилтнүүдийн мэдлэг чадварыг дээшлүүлэх, мэргэжил арга зүйн зөвлөгөө өгөх, анагаах ухааны судалгаа шинжилгээний ажил эрхлэх гол үүрэгтэй. ЭМСайдын тушаалаар батлагдсан оношилгоо эмчилгээний жагсаалтад орсон тусламж үйлчилгээний 85.9%-ийг бие даан бүрэн үзүүлж, 8.5%-ийг 3 дахь шатлалын эмч нартай хамтран үзүүлдэг. 2017 оны байдлаар төв нь 501 орон тоотой, 25 үзлэгийн кабинет, 16 тасаг нэгжтэй, 336 ортой ажиллаж байсан. Их эмч 101 (нарийн мэргэжлийн 92, ерөнхий мэргэжлийн 21), сувилагч эмнэлгийн тусгай мэргэжилтэн 222 ажиллагчтай. Төвд компьютер томограф, доплер эхограф, тархины цахилгаан бичлэг, дурангийн мэс засал, маммаграф, КТГ, зүрхний эхограф, холтер монитор, гемодиализ, дижитал рентген, микроскоп, мэдээллийн цахим технологи, алсын зайн оношилгоо зэрэг орчин үеийн тоног төхөөрөмж ашигладаг. Зүрх судас, эх нярай, эмгэг судлал, дүрс оношилгооны чиглэлээр алсын зайн тусламж үйлчилгээг хөгжүүлж, [[Улаанбаатар]] хотын ШКТЭ-ийн Зүрх судасны төв, ЭХЭМҮТ-ийн алсын зайн оношилгооны баг, эмгэг судлалын төв, SST-ийн төслийн баг, [[Бельги]] улсын Брюсселийн Их сургуулийн эмнэлэг, БНСУ-ын Инчоны Их сургуулийн АНАН эмнэлгийн профессор, багш, зөвлөх эмч нартай шууд харьцаж оношилгоо эмчилгээний асуудлыг шийдвэрлэн ажилладаг. == Хөгжүүлэлт ба төслүүд == * 2001 онд [[Япон]] Улсын Засгийн газрын буцалтгүй тусламжаар тоног төхөөрөмжийн 40 шахам хувийг шинэчлэсэн. * 2003-2008 онд ЭМСХ-2 төслийн хүрээнд барилгын засвар, эмнэлгийн болон мэдээллийн технологийн тоног төхөөрөмжөөр хангах хөрөнгө оруулалт хийсэн. * Люксембургийн Засгийн Газар, НҮБ-ын Хүн амын сангийн төслөөр зүрх судас болон эх нярайн алсын зайн оношилгооны кабинетуудыг байгуулан тоног төхөөрөмжөөр ханган эмч, мэргэжилтнийг сургаж бэлтгэсэн. * 2008 онд Монгол Улсын Их хурал, Засгийн газар, ЭМЯ-ны санаачилга, Белгийн Вант Улсын Засгийн газрын урт хугацааны хөнгөлттэй зээлийн хөрөнгөөр оношилгоо эмчилгээний хүчин чадлыг бэхжүүлж, Монгол улсын хоёр дахь шатлалын загвар эмнэлэг болгон хөгжүүлэх төсөл хэрэгжүүлсэн. * Азийн Хөгжлийн Банкны ЭМСХ-2 төслийн хүрээнд хөрөнгө оруулалт хийгдсэн. * АХБ-ны төслийн шугамаар амьжиргааны баталгаажих түвшнээс доогуур орлоготой өрхөд эрхийн бичгээр тусламж үйлчилгээ үзүүлэх гэрээ байгуулсан. * 2014 оноос Xpert MTB/RIF оношилгооны төхөөрөмжийг ашиглаж, сүрьеэ өвчний оношилгоог сайжруулсан. (Зөв дугаар: 2017 оноос, гэхдээ төхөөрөмж 2014) * 2021 онд АХБ-ны төслийн хүрээнд ходоодны дуран оношилгооны иж бүрдэл нийлүүлэгдсэн. * 2022 онд Ангиографийн тусламж үйлчилгээ нэвтрүүлсэн. Эмч, эмнэлгийн ажилтны мэдлэг, ур чадварыг тасралтгүй дээшлүүлэхэд онцгой анхаарч, ЭМЯ, ЗГХА-ЭМГ-тай хамтран төрийн болон байгууллагын зардлаар сүүлийн 4 жилд 38 эмч, 21 эмнэлгийн тусгай мэргэжилтнийг мэргэжил эзэмших болон дээшлүүлэх сургалтад хамруулж, ЭМЯ, АХБ-ны ЭМСХ2Х, Люксембург, Бельгийн ЗГ, НҮБ-ын ХАС-гийн төсөл хөтөлбөр, БНСУ-ын ECC, Герман улсын CBM, АНУ-ын Соунсангийн шугамаар нийтдээ 45 эмч эмнэлгийн мэргэжилтэн гадаад улс оронд мэргэжил дээшлүүлсэн. == Шагнал == * "Цэргийн гавьяаны одон" шагнал (2020 оноос хойш) == Гадаад холбоос == * [https://dornod.gov.mn/a/23 Эрүүл мэндийн газар - Дорнод аймаг] [[Ангилал:Монголын эмнэлэг]] [[Ангилал:Дорнод аймаг|Бүсийн Оношилгоо Эмчилгээний Төв]] [[Ангилал:1926 онд байгуулагдсан]] 4g54462rumv1h62m6qt7qjgits3881n 0 69083 874000 867301 2026-10-22T08:43:23Z ~2026-56680-88 108452 2026 оны мэдээлэл update оруулсан 874000 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын цахилгаан холбооны компани}} {{Инфобокс компани | logo = Unitel logo.png | name = Юнител групп | logo_size = | image = Central Tower (Ulaanbaatar).jpg | image_caption = Юнителийн төв байр байрладаг [[Сэнтрал Тауэр (Монгол)|Сэнтрал Тауэр]] | type = [[Хувийн компани|Хувийн]] | industry = [[Цахилгаан холбоо]] | founded = {{start date and age|2005|12|23}} | location = [[Сэнтрал Тауэр (Монгол)|Сэнтрал Тауэр]]<br>[[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | area_served = Монгол | key_people = {{Plainlist| * Дорждагва Жамъяншарав * {{small|(CEO)}} }} | num_employees = 2500 ("2026") | products = [[Гар утас]]<br />[[Өргөн зурвасын интернет|Өргөн зурвасын интернетийн холболт]]<br />Суурин холбоо<br />[[IPTV]]<br />[[Медиа дамжуулалт]] | brands = Юнител<br />Юнивишн<br />Гэр Интернэт<br />LookTV<br />DDish | subsid = Юнител<br />Юнивишн<br />Юпланет<br />Орбитнэт<br />Номадиа Пикчерс<br />Эм Пи Эс Си<br />Юни Трансмишн нэтворкс<br />Бизнес саппорт систем<br />Телко инженеринг сервис<br />Дижитал сэйлс чаннел<br />Юни Оффис Менежмент | homepage = http://www.unitelgroup.mn }} '''Юнител групп''' (''Unitel Group'') нь харилцаа холбоо, медиа, дижитал шийдэл, дижитал үйлчилгээний 20 гаруй охин компанийг нэгтгэсэн Монголын технологийн групп юм. Төв нь Улаанбаатар хотод байрладаг. Групп нь 2006 онд гар утасны оператор Юнителээр эхэлсэн бөгөөд 2,500 гаруй ажилтантай, давхардсан тоогоор 4 сая гаруй хэрэглэгчтэй. Юнител групп Интернэт, IPTV, Суурин утасны Юнивишнийн гурвалсан үйлчилгээ, (2011), Монгол орон даяар хамгийн өргөн 4G LTE сүлжээ (2016), анхны OTT үйлчилгээ LookTV-г тус тус (2016), Супер апп Toki (2020) тус тус амжилттай нэвтрүүлсэн. == Түүх == 2005 оны үүрэн холбооны сонгон шалгаруулалтад BSB Telekom консорциум шалгарснаар Юнител компани үүсгэн байгуулагдах үндэс тавигджээ. Ийнхүү Юнител компани Монгол улсад үйл ажиллагаа явуулах эрх бүхий үүрэн телефоны 3 дахь оператор болж, GSM системд суурилсан үйлчилгээг үзүүлж эхэлсэн байна. '''Түүхэн хөгжил''' {| class="wikitable" |+ !Он !Үйл явдал |- |2001 | * MCS Ком ХХК өрхийн өргөн зурваст сүлжээг байгуулав. |- |2003 | * Монсат ХХК Монголд анх удаа хиймэл дагуулын үйлчилгээг танилцуулав. |- |2004 | * Скайнетворкс Улаанбаатар хотод шилэн кабелийн хамгийн өргөн сүлжээг байгуулж эхлэв. |- |2005 | * BSB телеком консорциум (Юнител) Мобайл зах зээлд гуравдагч үйлчилгээ үзүүлэгчийг тодруулах нээлттэй тендерт шалгарав. |- |2006 | * Юнител ХХК GSM системд суурилсан үүрэн холбооны оператор байгуулагдав |- |2007 | * Скайнетком Монголын анхны IP утасны үйлчилгээг танилцуулав. |- |2009 | * Юнител ХХК олон улсын роуминг үйлчилгээг танилцуулав. * 3G сүлжээг Монгол орон даяар нэвтрүүлэв. |- |2010 | * Юнител ХХК 100 хувь Монголын хөрөнгө оруулалттай үндэсний компани болов. |- |2011 | * Юнител ХХК, Юнивишн ХХК нэгдэж, Юнител Монголын хамгийн том ICT групп болж өргөжив. * Юнивишн ХХК нь IPTV, суурин утас, өндөр хурдны интернэт хосолсон гуравласан үйлчилгээг зах зээлд нэвтрүүлэв. |- |2012 | * Дижитал контент үйлдвэрлэх U-planet байгуулагдаж, мобайл аппликейшнийг зах зээлд танилцуулж эхлэв. * Монголын анхны OTT үйлчилгээ Univision – Anywhere-ийг хэрэглээнд нэвтрүүлэв<ref>[https://gogo.mn/r/vjlyx<nowiki>] - Univision anywhere: Дэлхийн хаанаас ч, хэзээ ч Монголын телевизийн сувгуудыг үздэг боллоо</nowiki></ref> |- |2013 | * Холливуд их зургаан студи (20th Century Fox, Warner Bros, Paramount Pictures, Columbia Pictures, Universal Pictures, Walt Disney Pictures) болон Солонгосын CJ энтертайнменттай контент дамжуулах хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулав. * Samsung Electronics –ийн стратегийн түнш болж, үлгэр жишээ бизнес моделийг танилцуулав. |- |2014 | * Prime Pictures кино продюсингийн компанийн анхны бүтээл “Үргээлэг” болон “Давхар цохилт” кино нээлтээ хийв |- |2015 | * IPTV 2.0 сүлжээг нэвтрүүлж, IPTV гуравласан үйлчилгээг орон даяар өргөтгөн байгуулав |- |2016 | * Монголын хамгийн анхны, хамгийн өргөн 4G LTE сүлжээг улс орон даяар байгуулав. * Монголын анхны OTT үйлчилгээ Univision Anywhere нь LookTV 1.0 болж шинэчлэгдэв |- |2017 | * Монголд анх удаа өрхийн интернэтийн ГЭР интернэт үйлчилгээг нэвтрүүлэв. * Юнивишн ХХК-ийн IPTV гуравласан үйлчилгээний сүлжээгээ 21 аймагт нэвтрүүлэв. * Prime Pictures контент продюсингийн компани нь Nomadia Pictures ХХК болж байгуулагдав |- |2018 | * Монголд анх удаа TDD 4G сүлжээг нэвтрүүлж, дата сүлжээний багтаамжийг 2 дахин нэмэгдүүлэв; * My Unitel app, Chatbot, Киоск, Агент системүүдийг амжилттай нэвтрүүлж, дижитал сувгуудын тоогоо нэмэгдүүллээ. * Юнивишн ХХК-ийн IPTV гуравласан үйлчилгээ 3.0 системд албан ёсоор шилжив |- |2019 | * Юнивишн ХХК-ийн IPTV гуравласан үйлчилгээний сүлжээгээ гэр хорооллын бүсэд нэвтрүүлж эхлэв |- |2020 | * LookTV 3.0 хувилбар хэрэглээнд нэвтрэв * Toki аппликейшнийг зах зээлд танилцуулав |- |2021 | * Юнител групп зэрлэг амьтдын ундны усны эх үүсвэрийг нэмэгдүүлэх зорилгоор тусгай хамгаалалттай газруудад Хөв цөөрөм барих төслийг эхлүүллээ. |- |2022 | * Юнител групп тогтвортой байдлын тайлангаа олон нийтэд нээлттэй тайлагнаж эхэллээ. * HBO Сувгийн онцгой эрхийг Content Distribution ХХК эзэмшиж эхэллээ. |- |2023 | * Юнител сэргээгдэх эрчим хүчээр ажилладаг зургаан станцтай болж, байгаль орчинд ээлтэй үйл ажиллагааг тасралтгүй хэрэгжүүлж эхлэв. |- |2024 | * Юнител групп Unitel STEAM HUB хөтөлбөрөө Монгол орон даяар 20 аймагт хэрэгжүүлж эхэллээ. |- |2025 | * Юнител өндөр хурдны 5G сүлжээг албан ёсоор Монгол орон даяар нэвтрүүлэв. * ESN PUBG MOBILE дэлхийн аваргын CIS бүсийн сонгон шалгаруулалтын 3 томоохон тэмцээнийг амжилттай зохион байгуулав. * Content Distribution ХХК Warner Bros Pictures-ийн TVOD эрхийг борлуулах албан ёсны төлөөлөгч болов. |- |2026 | * Олон улсын стандартад нийцсэн, Агуулахын менежментийн систем (WMS)-ийг нэвтрүүлсэн шинэ агуулахтай болов. * Data Lakehouse шийдлийг Dell Technologies-той хамтран нэвтрүүлэв. |} == Бүрэлдэхүүн компаниуд == {| class="wikitable" |+ !Компанийн нэр !Үйл ажиллагааны чиглэл |- |Юнител ХХК | * Үүрэн холбооны оператор компани |- |Юнивишн ХХК | * Интернэт, олон суваг дамжуулах үйлчилгээ, суурин холбооны гуравласан үйлчилгээ үзүүлэгч |- |Грийн Фючюрс ХХК | * LookTV OTT үйлчилгээний платформ |- |Эм Пи Эс Си ХХК | * Toki Супер апп |- |Nexmind ХХК | * Байгууллагуудад зориулсан шийдлийн компани |- |Орбитнэт ХХК | * Тавган антенаар интернэт хүргэх үйлчилгээ үзүүлэгч |- |Номадиа Пикчерс ХХК | * Кино болон контент үйлдвэрлэлийн цогц үйл ажиллагаа явуулагч продюсинг компани |} == Онцлох технологийн мэдээлэл == === Юнивишний гуравласан үйлчилгээ === 2011 онд IPTV, суурин утас, өндөр хурдны интернэт бүхий гуравласан үйлчилгээг Юнивишн компани зах зээлд нийлүүлснээр [[Монгол Улс|Монгол улс]] IPTV-ийг нэвтрүүлсэн Азийн анхны 5 орны нэг болов. Ингэснээр дотоодын сувгууд HD формат руу шилжих суурь тавигджээ.<ref>[https://ikon.mn/lr/11y4<nowiki>] - ЭНЭ ЗУНЫ ТЕХНОЛОГИЙН ТЭСРЭЛТ</nowiki></ref> === Гэр интернэт === 2017 онд “Гэр интернэт” үйлчилгээ нэвтэрснээр хот суурин төдийгүй хөдөө орон нутгийн иргэд өндөр хурдны интернэтэд холбогдох боломжтой болжээ.<ref>[[https://old.caak.mn/view/8271168/ https://caak.mn/view/8271168/]] - “Хөдөлгөөнт интернэт”-ийг сонгох 8 шалтгаан</ref> === LookTV === 2016 онд LookTV OTT үйлчилгээ хэрэглээнд нэвтрэв. Ингэснээр Монголын төдийгүй дэлхий дахины хэрэглэгчид Монголын телевизийн сувгууд болон кино контентыг цаг хугацаа, орон зайнаас үл хамааран хүлээн авч үзэх боломжтой болжээ.<ref>[https://www.unread.today/c/477<nowiki>] - Мэдүүштэй вэб: Look TV - Нүд баясгаж, сэтгэл сэргээнэ</nowiki></ref> === Toki апп === 2020 онд Токи аппликейшн нээлтээ хийв. Токи нь олон нийтийн сүлжээ, онлайн төлбөр тооцоо, бүтээгдэхүүн үйлчилгээний захиалга, лавлах зэрэг олон үйлдлийг багтаасан аппликейшн юм.<ref>[https://ikon.mn/n/20f3<nowiki>] - ICT EXPO: Монголын анхны хиймэл оюун ухаант хөтлөгч "Марал" анхны ярилцлагаа хийлээ</nowiki></ref> === 4G сүлжээ === 2018 онд Юнител компани Монгол орон даяар 4G сүлжээг нэвтрүүлснээр хэрэглэгчид хот суурин, хөдөө орон нутгийг үл хайхран интернэтэд холбогдох боломжийг бүрдүүлжээ.<ref>[https://mcs.mn/mn/%D1%8E%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB-%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF-4g-%D1%81%D2%AF%D0%BB%D0%B6%D1%8D%D1%8D%D0%B3-%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D0%B0%D1%80-%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%BB%D0%B0/<nowiki>] - Юнител групп 4G сүлжээг орон даяар анхлан нэвтрүүлэв</nowiki></ref> == Нийгмийн Хариуцлага == === Байгаль орчин === Юнител Групп нь 2016-2021 онд “Ногоон байгаасай” хөтөлбөрийнхөө<ref>[https://ikon.mn/n/1xqy<nowiki>] Эх дэлхий минь Ногоон байгаасай</nowiki></ref> хүрээнд Монгол орны байгаль орчныг хамгаалах, хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулах, олон нийтийн мэдлэг мэдээллийг нэмэгдүүлэх чиглэлд 95 сая төгрөгийг зарцуулжээ<ref name=":0">[https://www.unitel.mn/unitel/esg<nowiki>] Тогтвортой хөгжил</nowiki></ref>. === Дижитал шилжилт === Юнител Групп нь 2016-2021 онд цахим үйлчилгээний хүртээмжийг нэмэгдүүлэх, хэрэглэгчийн боловсролыг дээшлүүлэх, хүмүүнлэгийн үйлсэд цахим шийдлээр дэмжлэг үзүүлэх<ref>[https://mongolia.unfpa.org/en/news/help-technology-sexual-and-reproductive-health-information-and-counseling-services-become<nowiki>] - With the help of technology sexual and reproductive health information and counseling services become available to adolescents</nowiki></ref> зэргээр нийт 305 сая төгрөгийг зарцуулсан байна<ref name=":0" />. === Хүний хөгжил === Юнител Групп нь 2016-2021 онд залуу үеийг төлөвшүүлэх, олон нийтийг эерэг хандлагад уриалах, нийгэмд сайн сайхныг түгээх зорилгоор 523 сая төгрөгийг<ref name=":0" /> дараах төсөл, хөтөлбөрүүдэд зарцуулжээ: “Зөв бай”<ref>[https://ikon.mn/n/1rv4<nowiki>] - Увсын хүүхдүүдийн томчуудад хандсан “ЗӨВ БАЙ” уриалга юу байв?</nowiki></ref>, “Зөв харилц”<ref>[https://www.facebook.com/unitelofficial/videos/504669410973093/<nowiki>] - #ЦахимОрчинд Зөв Харилц | Unitel</nowiki></ref>, “Зөв гэр бүл”<ref>[https://www.caak.mn/view/8275083/<nowiki>] - Буруу үйлдлийн эсрэг “Зөв гэр бүл”</nowiki></ref>, “Эгэл Монголоос эерэг бүхэн эхэлнэ<ref>[https://gogo.mn/r/n82vy<nowiki>] - Автобусны буудлын зураг юу илтгэнэ вэ?</nowiki></ref>”, “Та ч бас хүүхэд байсан<ref>[https://ikon.mn/n/1l99<nowiki>] - Та ч бас хүүхэд байсан</nowiki></ref>”, “Цуурхлыг Зогсооё<ref>[https://www.ub.life/p/emegteichuudiin-bayariig-tokhiolduulan-soshiald-khumuus-tsuurkhliig-zogsooyo-urialgad-negdej-buig-batlakh-18-post<nowiki>] - Эмэгтэйчүүдийн баярыг тохиолдуулан сошиалд хүмүүс “Цуурхлыг_Зогсооё” уриалгад нэгдэж буйг батлах 18 пос</nowiki></ref>”, “Бэлгээ Бэлэглэе”<ref>[https://ikon.mn/n/22os<nowiki>] - Хүүхдийн төлөөх байгууллагад ШИНЭ ЖИЛИЙН бэлгээ зориулна</nowiki></ref>. === Өв соёл === Юнител Групп нь 2016-2021 онд Монгол өв соёлыг цахим хэлбэрт хөрвүүлэн хадгалах, олон нийтэд түгээх зорилготой “Монгол кино HD<ref>[https://mcs.mn/mn/srproject/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%BE-hd-%D1%82%D3%A9%D1%81%D3%A9%D0%BB/<nowiki>] - “Монгол кино HD” төсөл</nowiki></ref>” төсөл 75 киног HD формат руу хөрвүүлж,  “Дижитал музей<ref>[https://ikon.mn/n/2d7g<nowiki>] - 13-р зууныг “амилуулсан” Зэв дижитал музей</nowiki></ref>” төсөл Монгол улсын 13-р зууны түүхийг Монголын үндэсний музейд AR, VR хэлбэрээр дэлгэж<ref>[https://gogo.mn/r/en3l9<nowiki>] - AR, VR технологи ашиглан сурагчдад түүхийн хичээл заалаа</nowiki></ref>, “Бүүвэй хөтөлбөр” хүүхдийн 28 үлгэрийг аудио болон видеонд хувиргаж<ref>[https://soundcloud.com/unitel/sets/buuveikhutulbur<nowiki>] - Бүүвэй хөтөлбөр</nowiki></ref>, “Монгол дуу 4K” төсөл 100 дууг сэргээн түгээж, энэ хүрээнд нийт 239 сая төгрөгийг зарцуулжээ<ref name=":0" />. === Эрүүл мэнд, боловсрол === Юнител Групп нь 2016-2021 онд олон нийтийн эрүүл мэндийн боловсролыг дээшлүүлэх, алслагдмал бүс нутагт эрүүл мэндийн үйлчилгээг цахим хэлбэрээр хүргэх “Эрүүл Байя<ref>[https://montsame.mn/mn/read/279673<nowiki>] - “Эрүүл байя” урьдчилан сэргийлэх үзлэг оношилгоонд 500 орчим иргэн хамрагдлаа</nowiki></ref>”, “Ногоон зүрх<ref>[https://ikon.mn/n/1jqi<nowiki>] - “Ногоон зүрх” аянд нэгдэж бусдад итгэл бэлэглээрэй</nowiki></ref>”, Улсын нэгдүгээр төв эмнэлэгтэй хамтарсан “Биеэ хайрлаарай<ref>[https://ikon.mn/n/1ldf<nowiki>] - Дархан хотын иргэдэд үнэ төлбөргүй</nowiki></ref>” зэрэг хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж, нийт 242 сая төгрөгийг<ref name=":0" /> эрүүл мэндийн салбарт зарцуулжээ. 2002 оноос Unitel STEAM HUB төслийг Дархан хотод хэрэгжүүлж, 2025 оноос Монгол орон даяар үйл ажиллагаагаа өргөтгөн, аймаг бүрд салбараа нээн, хүүхэд багачуудын STEAM боловсролд хувь нэмрээ оруулж эхэлсэн. === Онцгой байдлын үеийн тусламж === Монгол улсын нутаг дэвсгэрт тохиох гамшгийн хор хөнөөлийг бууруулахад Юнител Групп идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд 2016-2021 онд гамшигтай тэмцэх, гамшгаас урьдчилан сэргийлэх чиглэлд 215 сая төгрөгийг зарцуулжээ.<ref name=":0" /> Мөн түүнчлэн 2020-2021 оны COVID-19 цар тахлын жилүүдэд Юнител Групп нь 5 тэрбум төгрөгөөр үнэлэгдэх интернэт урсгал, дата, сүлжээний өргөтгөл, цахим дэд бүтэц байгуулалтын туслалцааг УОК болон 21 аймгийн онцгой комисс, ОБЕГ, ЭМЯ, МХЕГ, ЦЕГ, ХХЕГ зэрэг байгууллагад буцалтгүй тусламж болгож үнэгүй үзүүлжээ<ref>[https://gogo.mn/r/dk416<nowiki>] - Юнител групп цар тахалтай тэмцэхэд 5 тэрбум төгрөгийн дэмжлэг үзүүлжээ</nowiki></ref>. === Мэдээллийн аюулгүй байдал === Юнител Групп нь харилцагч, үйлчлүүлэгч болон хамтран ажиллагч байгууллагын мэдээллийг хамгаалах зорилгоор мэдээллийн аюулгүй байдлын удирдлагын төв системийг шинэчилж, дэлхийд тэргүүлэгч шийдэл болох Splunk системийг суурилуулсны зэрэгцээ Монгол улсын Мэдээллийн аюулгүй байдлын мэдээлэл удирдлагын төв болох MNCERT/CC төрийн бус байгууллагын идэвхтэй гишүүн юм<ref name=":0" />. === Компанийн сайн засаглал === Юнител Групп нь 2500 гаруй ажилтнуудынхаа ажил амьдралын тэнцвэртэй байдал, мэргэжлийн хөгжилд анхаарахын компанийн ёс зүйн дүрмийг баримтлан хэрэгжүүлэх, хүйсийн тэнцвэртэй байдлыг хангах зэрэг асуудалд өндөр ач холбогдол өгч байна. 2025 оны байдлаар Юнител группийн нийт ажилчдын 50% нь эмэгтэй, 50% нь эрэгтэй байжээ. == Технологийн дэвшлийг нэвтрүүлэн үйл ажиллагаандаа ашигласан онцлох жишээ == === Валентины Метаверс шоу === 2022 оны 2-р сарын 14 буюу Валентины баярын өдөр Юнител компанийн цар тахлаас сэргийлэн олон нийтийг цуглуулсан баярын арга хэмжээ зохион байгуулахаас зайлсхийж “U&Me” нэртэй виртуал үдэшлэг зохион байгуулав<ref>[https://ikon.mn/n/2gta<nowiki>] - Монголын хамгийн анхны “Live Metaverse virtual event” зохион байгуулагдлаа</nowiki></ref>. Үдэшлэгт оролцогчид виртуал стиль имиджээ сонгон 3D дүрээ бүтээн 8 төрлийн өрөөнөөс сонгож, хүмүүстэй танилцаж, ярилцаж, таалагдсан хүндээ бэлэг бэлэглэн хамтдаа тоглож, бүжиглэж, stand up комеди сонсож, амьд хөгжмийн тоглолт үзэж өнгөрүүлжээ<ref>[https://gogo.mn/r/9q878<nowiki>] - Монгол залуус Метаверс виртуаль үдэшлэг хийлээ</nowiki></ref>. === ICT expo === Монгол улсын мэдээллийн технологийн салбарын хөгжил дэвшлийг олон нийтэд сурталчилдаг жил бүрийн ICT expo-д Юнител компани жил бүр технологийн дэвшлийг ашигласан үзүүлэн дэлгэж байна. Тухайлбал ICT 2021-д 360 градус фото видео<ref>[https://ikon.mn/n/2buv<nowiki>] - Технологийн ертөнцөөр зочилсон шинийг эрэлхийлэгч иргэдийн зорих Look TV-гийн үзэсгэлэнгийн талбайд ТАВТАЙ МОРИЛ</nowiki></ref>, ICT 2020-д Toki app<ref>[https://unread.today/c/ictexpo-toki<nowiki>] - ICT Expo 2020: “Toki” - Танд туслах цогц шийдэл</nowiki></ref>, ICT 2019-д VR zone<ref>[https://gogo.mn/r/245435?i=<nowiki>] - “ICT EXPO 2019”: Шилдэг нийгмийн хариуцлагатай компаниар ЮНИТЕЛ ГРУПП тодорлоо</nowiki></ref>, ICT 2018-д холограм үйлчилгээний ажилтан<ref>[https://ikon.mn/n/1eal<nowiki>] - “ICT-Expo-2018” үзэсгэлэнгийн үеэр “Digital future” буюу цахим ирээдүйн талаар хэлэлцэнэ</nowiki></ref> зэргийг ашиглан олон нийтэд танилцуулгаа хүргэж байжээ. === U brand: 2 дахь өдрийн шинэ жил === COVID-19 цар тахлын цаг үед Юнител компани шинэ үеийнхний хоббиг дэмжигч “U brand”-ээрээ дамжуулан залуу уран бүтээлчдийг оролцуулсан AR тоглолт<ref>[https://maad.mn/2021/12/28/happy-u-year-2022-u-brand/<nowiki>] - Залуучуудын заавал үзэх кино: “2 дахь өдрийн шинэ жил”</nowiki></ref>, шинэ жилийн баярыг тохиолдуулсан “2 дахь өдрийн шинэ жил” нэртэй богино хэмжээний уран сайхны кино<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=9F3x79n0N9U - 2 ДАХЬ ӨДРИЙН ШИНЭ ЖИЛ | HAPPY U YEAR</ref> зэргийг бүтээжээ. == Шагнал == Монголын Татварын ерөнхий газрын тайлангаар Юнител ХХК нь 2021 оны том ангиллын шилдэг татвар төлөгчдийн нэг болж<ref>{{Webarchiv|url=https://mta.mn/c/top |wayback=20220517164041 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 22:21:22 InternetArchiveBot }} - Татварын ерөнхий газар</ref> Монгол улсынхаа төсөвт 68.3 тэрбум, аймаг сум, дүүргийн төсөвт 2 тэрбум, нийт 70.3 тэрбум төгрөгийн татвар, төлбөр хураамж төлж 2148 ажилчдыг ажлын байраар ханган огт сүлжээгүй байсан алслагдсан 59  сум, баг суурин газар шинээр 4G сүлжээгээ оруулан,  500 гаруй бааз станцад өргөтгөл,  бүтээн байгуулалтын ажил хийжээ.<ref>{{Webarchiv|url=https://mta.mn/c/top |wayback=20220517164041 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 22:21:22 InternetArchiveBot }} - Татварын ерөнхий газар https://gogo.mn/r/3nm62 - Юнител ХХК топ 10 “Шилдэг татвар төлөгч” -ийн нэгээр шалгарлаа</ref> Монгол Улсын засгийн газар болон Монголын үндэсний худалдаа аж үйлдвэрийн судалгаагаар Юнител компани, Юнивишн компани нь 2021 оны Монгол Улсын Топ-100<ref>https://ikon.mn/n/2k7l - ТАНИЛЦ: Монгол Улсын 2021 оны ТОП-100 ААН ба онцлох үзүүлэлтүүд</ref> аж ахуй нэгжид багтжээ. == Мэдээллийн эх сурвалж == <references /> == Цахим холбоос == * [https://unitelgroup.mn Албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Үүрэн холбооны аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:2006 онд байгуулагдсан]] quonqbupljxqze560l7j1inrclhi8kd 0 70221 873922 808021 2026-10-22T01:30:59Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873922 wikitext text/x-wiki '''Эдийн засгийн шинжлэх ухаан''' нь [[эдийн засаг]] судалдаг [[шинжлэх ухаан]] юм. [[Эдийн засаг]] нь бараа болон үйлчилгээний хэрэглээ, хуваарилалт, үйлдвэрлэлийн талаар түлхүү судалдаг “нийгмийн” шинжлэх ухаан юм. Эдийн засгийн шинжлэх ухаан нь эдийн засгийн агентуудын зан төлөв хийгээд тэдний оршин буй эдийн засгийн орчин хэрхэн ажилладаг талаар авч үздэг. [[Микро эдийн засаг]] нь хувь агентууд, зах зээл хоорондын хариу үйлдэл, хариу үйлдлийн үр дүн зэрэг эдийн засгийн анхдагч нэгжүүдийн үйл хөдлөлд илүү анхаарлаа хандуулдаг. Хувь агентууд гэдэгт өрх, үйлдэрлэгч, худалдан авагч, худалдагч зэрэг нэгжүүдийг хамааруулан ойлгож болно. Харин Макро эдийн засаг нь нийт эдийн засаг (нийт үйлдвэрлэл, хэрэглээ, хуримтлал, хөрөнгө оруулалт), түүнд нөлөөлж буй хүчин зүйлс болох нөөцүүдийн хүрэлцээт байдал (хөдөлмөр, капитал ба газар), инфляци, эдийн засгийн өсөлт болон эдгээрийг хэрэгжүүлэх шаардагатай нийгмийн бодлогын (мөнгөний бодлого, төсвийн бодлого болон бусад) талаар судалдаг. Эдийн засгийн шинжлэх ухаан гэх нэр томьёо нь анх 19 дүгээр зуунд Алфред Маршаллын “Улс төрийн эдийн засаг” гэх ойлголтоос үүдэн гарсан байдаг. Тэрхүү цаг үеэс эхлэн эдийн засгийн шинжлэх ухаан гэх ойлголт нь илүү түгээмэл хэрэглэгдэх болсон бөгөөд математикийн арга хэрэгслийг түлхүү ашиглах болсон нь эдийн засаг гэдэг тусдаа шинжлэх ухаан болон хүлээн зөвшөөрөгдөх, улс төрийн шинжлэх ухаан болон бусад шинжлэх ухаануудаас тусдаа зарчимтай гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх анхны суурь тавигдсан байна. Эдийн засгийн шинжлэх ухааны туйлын зорилго нь хүмүүсийн өдөр тутмын амьдралын нөхцөл байдлыг сайжруулахад оршдог. Эдийн засгийн судалгаа, шинжилгээ нь нийгэм, бизнес, санхүү, эрүүл мэнд , засгийн газар гэх мэт сувгуудаар ихэвчлэн дамжиж хэрэгждэг боловч гэмт хэрэг, боловсрол, гэр бүл, хууль, улс төр, шашин шүтлэг, нийгмийн институциуд, дайн, шинжлэх ухаан болон хүрээлэн буй орчин зэрэг илүү өргөн хүрээний сувгуудаар ч дамжин хэрэгждэг байна. == Тодорхойлолтууд == Орчин үед эдийн засгийн шинжлэх ухааны талаар ялгаатай тодорхойлолтууд бий болсоор байна: Шотландын философич [[Адам Смит]] улс төрийн эдийн засгийг тодорхойлохдоо “Байгалийн баялагийн эрэлт хэрэгцээ ба улс үндэстнүүдийн баялагийн шалтгаан” гэсэн ба илүү дэлгэрэнгүй тодорхойлбол: Улс төрч болон хууль санаачлагчид элбэг орлого олох эсвэл иргэдийг амь зуулгах замаар нийтийн бараагаар дамжин нийтийн баялагийг хангах шинжлэх ухааны салбар юм. ==Микро эдийн засаг== ===Зах зээлийн хэлбэрүүд=== Микро эдийн засгийн шинжлэх ухаан нь зах зээлд оролцож буй нэгжүүд нийлж хэрхэн зах зээлийн бүтцийг бүрдүүлж байгаа, мөн тэдний хариу үйлдлийн дүнд зах зээлийн систем хэрхэн бүрэлдэж буйг судалдаг. Тэдгээр нэгжүүд нь хувийн болон төрийн хэвшлүүд байдаг бөгөөд бараа бүтээгдэхүүн эсвэл үйлчилгээгээр дамжин зах зээлд оролцдог байна. Төрийн хэвшлийн хувьд нийтийн бараа, төрийн үйлчилгээ зэрэг арга хэрэгслүүдийг ашиглана. Нийтийн бараа гэдэгт нийт хүн амд эерэг дам нөлөө үзүүлдэг, нэмэлт нэгж хэрэглээнээс гарах ахиуц зардал нь тэгтэй тэнцүү байх гэх мэт байж болно. Онолын хувьд чөлөөт зах зээл дээр хүмүүсийн үүсгэж буй нийт бараа бүтээгдэхүүний эрэлт нь үйлдвэрлэгчийн талаас нийлүүлж буй нийт бараа бүтээгдэхүүний хэмжээтэй үнийн нөлөөгөөр дамжин тэнцэх ёстой байдаг боловч бодит байдал дээр тэнцвэрт хүрэхэд зарим төрлийн саадууд учирдаг ба уг саадаас үүдэн үр ашигтай тэнцвэр тогтохгүй байх тохиолдол байдаг. Жишээлбэл эрүүл мэндийн үйлчилгээ гадны нөлөөллөөс болж хязгаарлагдмал байдалд орвол тухайн үйлчилгээг авах хэрэгцээтэй боловч төлбөрийн чадвар бага хэрэглэгчдэд үйлчилгээ тэнцвэрт түвшний үнээр хүрэх боломжгүй болох юм. Зах зээлийн олон төрлүүд байдаг. Үүн дотроос төгс өрсөлдөөнт зах зээлийн хувьд зах зээлд оролцогчид ижил төрлийн бараа нийлүүлэх учир үнээр дамжин зах зээлд эзлэх хэмжээндээ нөлөөлж чадахгүй. Өөрөөр хэлбэл оролцогч бүр үнийг хүлээн авагч байх бөгөөд ямар нэгэн байдлаар үнэд нөлөөлж чадахгүй гэсэн үг юм. Харин бодит амьдрал дээр ихэнх зах зээлүүд төгс бус өрсөлдөөнт байдаг. Төгс бус өрсөлдөөнт зах зээлийн хувьд Монополь (зөвхөн нэг нийлүүлэгчтэй зах зээл), дуополь (зөвхөн хоёр нийлүүлэгчтэй зах зээл), олигополь (цөөн тооны нийлүүлэгчтэй зах зээл), монопольт өрсөлдөөнт (олон нийлүүлэгчтэй байх боловч бүтээгдэхүүний ялгаварлал өндөр), монопсон (тухайн бүтээгдэхүүнийг худалдан авдаг зөвхөн ганц хэрэглэгчтэй), олигопсон (тухайн бүтээгдэхүүнийг худалдан авдаг цөөн тооны хэрэглэгчтэй). Төгс өрсөлдөөнт зах зээлтэй харьцуулахад төгс бус өрсөлдөөнт зах зээл дээр үйлдвэрлэгчдийн эзлэх хэмжээ харилцан адилгүй тархаагдсан байдаг. Төгс бус өрсөлдөөнт зах зээлийн үйлдвэрлэгчид зах зээлд эзлэх хэмжээгээрээ дамжуулан бүтээгдэхүүний үнэд нөлөөлөх боломжтой байдаг байна. Микро эдийн засаг нь зөвхөн тухайн нэг зах зээлийн талаар судалдаг бөгөөд тухайн үйл явцыг илүү хялбар, ойлгомжтой тайлбарлахын тулд бусад зах зээлүүдийн нөлөөг тэг гэж үздэг. Энэхүү шинжилгээний арга нь хэсэгчилсэн тэнцвэрийн загвар (эрэлт нийлүүлэлтийн хууль) гэж нэрлэгддэг байна. Харин ерөнхий тэнцвэрийн загвар нь бүх зах зээлийн харилцан хамаарлыг судалдаг буюу зах зээлүүдийн хариу үйлдлүүд, тэдгээрийн тэнцвэрийг хамтад нь авч үздэг. ===Үйлдвэрлэл, зардал, үр ашигтай байдал=== Микро эдийн засагт үйлдвэрлэл гэдэг нь орцыг гарц болгон хувиргах үйл явцыг хэлдэг. Өөрөөр хэлбэл орцыг худалдах эсвэл шууд хэрэглэх зорилгоор бараа эсвэл үйлчилгээ болгон хувиргаж буй процесс юм. Алдагдсан боломжийн өртөг гэдэг нь тухайн нэгж бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэхэд зарцуулсан эдийн засгийн зардлын хамгийн үр ашигтай байж болох байсан хэмжээг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл сонголт нь хоёул зэрэг орших боломжгүй үйл явц дундаас бий болдог үр дүн юм. Учир нь сонголт гэдэг нь ховор хомс байдал болон сонголт хоёрын харилцан хамаарлаар илэрдэг. Жишээлбэл хэрэв талхчин өглөө бүр нэг уут гурилаар талх хийдэг бол тэрхүү уут гурилаар болон тэр өглөөний цагт бялуу хийх боломжоо алдаж байгаа хэрэг. Энэ бүгдээс үзэхэд алдагдсан боломжийн өртөг гэдэг нь үр ашигтай зарцуулагдсан ховор хомс нөөцийн илүү их эвсэл илүү бага үр ашигтай зарцуулагдаж болох байсан хувилбарт харьцуулсан хэмжээг хэлдэг. Алдагдсан боломжийн өртөг нь нягтлан бодох бүртгэлийн зардал эсвэл санхүүгийн зардал гэх мэт зардлуудтай адил хэмжигддэггүй бөгөөд харин бий болох боломжтой байсан боловч үйлдвэрлэгдээгүй бүтээгдэхүүний бодит өртөг эсвэл өөр илүү үр ашигтай хувилбарт зарцуулах байсан зардлын хэмжээтэй харьцуулагдаж хэмжигддэг. Үйлдвэрлэлийн анхан хүчин зүйлст хөдөлмөр, капитал, газар зэрэг ордог бол эцсийн бүтээгдэхүүн болох үйл явцад зуучлах гэх мэт хүчин зүйлсүүд нэмэгддэг. Үйлдвэрлэлийн боломжийн муруй: энэхүү муруй нь нөөцийн хүрэлцээт байдал, зардал, үр ашгийн хамаарлыг харуулдаг. Зөвхөн буудай болон торго гэсэн хоёр бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг энгийн зах зээлийг авч үзвэл үйлдвэрлэлийн боломжийн муруй нь хязгаарлагдмал нөөц болон боломжит технологийг ашиглан энэ хоёр бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэж болох боломжит хувилбаруудыг харуулна. Үйлдвэрлэлийн муруйн захын цэг бүр нь тухайн хоёр бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэж болох потенциал хэмжээг харуулдаг. Харин нөөцийн хязгаарлагдмал хэмжээг үйлдвэрлэлийн муруйн гадна орших Х цэг харуулна. Үйлдвэрлэлийн муруй дээрх хоёр бүтээгдэхүүн урвуу хамааралтай байгаагийн шалтгаан нь тухайн нэг бүтээгдэхүүнээс нь нэгжийг нэмж үйлдвэрлэхэд нөгөө бүтээгдэхүүнээс тодорхой нэгжийг үйлдвэрлэх боломжтой байсан нөөцийг авах шаардлагатай болдогтой холбоотой юм. ===Давуу тал=== Давуу тал гэх ойлголт нь эдийн засгийн үр ашигт хамгийн чухал ойлголт юм. ялгаатай хувь хүн, улс орнууд нь хөдөлмөрийн зардал эсвэл хөдөлмөр капиталын ялгаатай харьцаанаас үүдэн тухайн нэг ижил бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэх бодит өртөг нь ялгаатай байдаг. Эдийн засгийн онолд тусгаснаар үүнийг харьцангуй давуу талын онол гэдэг бөгөөд энэхүү онол нь тухайн нэг бүтээгдэхүүнийг хамгийн үр ашигтай бөгөөд хямд зардлаар үйлдвэрлэх боломжтой болохыг харуулдаг байна. Хэдий тухайн улс ямар нэгэн бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэхэд бусад бүтээгдэхүүнээс хамгийн бага зардал зарцуулдаг эсвэл тухайн бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэх түүхий эд хангалттай байдаг ч бусад улсуудтай харьцуулахад хамгийн бага зардлаар үйлдвэрлэж чадаж байна уу гэдгийг харьцуулж үзэх шаардлагатай. Хэрэв тийм биш бол худалдаа хийх замаар ашиг хонжоо олох буюу өөрийн харьцангуй давуу талтай бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэж нөгөөг нь худалдаж авах замаар үр ашигтай тэнцвэрт хүрэх боломжтой байдаг. ===Эрэлт ба нийлүүлэлт=== Үнэ болон тоо хэмжээ нь зах зээлд худалдаалагдаж буй бүтээгдэхүүний талаар авч болох хамгийн хялбар бөгөөд чухал мэдээллүүд болдог. Микро эдийн засагт тэнцвэрт үнэ болон тоо хэмжээ нь төгс өрсөлдөөнт зах зээлийн хувьд хэн ч үнэд нөлөөлж чадахгүй гэсэн таамаглалын дүнд тогтдог. Тухайн нэг бүтээгдэхүүний зах зээлийн хувьд эрэлт гэдэг ойлголт нь худалдан авагчийн тухайн үнээр худалдаж авахыг хүссэн бараа бүтээгдэхүүний хэмжээгээр тодорхойлогдоно. Эрэлтийн онол ёсоор худалдан авагчийг рациональ сонголт хийдэг гэж үзэх учир тухайн өгөгдсөн орлого, үнэ, таашаал зэргийн хүрээнд өөрт хамгийн их таалагдсан бүтээгдэхүүнийг сонгоно гэж үздэг. Харин эрэлтийн хууль ёсоор үнийн түвшин болон нийлүүлэлтийн хэмжээ урвуу хамааралтай байдаг. Өөрөөр хэлбэл бусад хүчин зүйл тогтмол үед үнийн түвшин нэмэгдэх нь нийлүүлэлтийн хэмжээг бууруулдаг байна. Нийлүүлэлт гэдэг нь өгөгдсөн үнийн түвшинд нийлүүлэх боломжтой бараа бүтээгдэхүүний нийлбэрийг илэрхийлнэ. Үйлдвэрлэгчид буюу пүүсийн эзэд өөрсдийн ашгаа хамгийн их байлгахыг зорьдог. Өөрөөр хэлбэл тухайн нэг бүтээгдэхүүнийг хамгийн бага зардлаар үйлдвэрлэж, хамгийн их ашиг олохуйц үнээр зарахыг зорьдог байна. Зах зээлийн тэнцвэр нь тухайн барааны эрэлт, нийлүүлэлтийн хэмжээ тэнцэхэд үүсдэг. Хэрэв үнэ тэнцвэрт түвшнээс доогуур тогтвол хомсдол үүсэх буюу эрэлттэй байгаа хэмжээ нь нийлүүлэгдэж буй хэмжээнээс их болно гэсэн үг. Харин үнэ тэнцвэрт түвшнээс дээгүүр тогтвол тэнд нийлүүлэлтийн илүүдэл үүсдэг байна. Энэхүү үйл явц нь эргээд үнэ буурах шалтгаан болж үр ашигт тэнцвэр тогтдог. ===Пүүсүүд=== Хүмүүс зах зээл дээр бараа бүтээгдэхүүнийг өөр хоорондоо шууд наймаалцдаггүй. Өөрөөр хэлбэл нийлүүлэлт талд пүүсүүд буюу үйлдвэрүүд ажиллаж байдаг. Хамгийн түгээмэл үйлдвэрлэлийн хэлбэрүүд нь корпораци, нөхөрлөл, хоршоо, компани зэрэг юм. Тодорхой бус байдал ба [[тоглоомын онол]] Тодорхой бус байдал нь эдийн засагт олз ба гарзын үл мэдэгдэх хэмжээг илэрхийлдэг. Хэрэв тодорхой бус байдал байхгүй байсан бол үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаанд ажилгүйдлийн тодорхой бус байдал, орлогын тодорхой бус байдал зэрэг нь нөлөөлөлгүй болох бөгөөд зах зээл дээр ямар нэгэн харилцаа холбоо үүсэхгүй юм. ===Зах зээлийн гажуудал=== Эдийн засагчид зах зээлийн гажуудлыг дараах үндсэн хэсгүүдэд хувааж үздэг. -Мэдээллийн тэгш бус байдал, төгс бус зах зээл зэрэг нь үр ашигт байдлыг багасгадаг хэдий ч илүү үр ашигтай байж болох боломжийг гаргаж ирдгээрээ онцлогтой. -Аргагүй монополь буюу үйлдвэрлэгчийн өөрийн хүслээр тогтоогүй зах зээлийн хэлбэр. -Нийтийн бараа нь ихэнх зах зээлүүдэд тэнцвэрт түвшнээс доогуур хэмжээнд нийлүүлэгддэг. Нийтийн барааны онцлог нь тухайн бүтээгдэхүүнийг нэг дор олон хүн хэрэглэх боломжтой байдаг. -Дам нөлөө нь тухайн үйлдвэрлэлээс үүдэн нийгэмд эерэг эсвэл сөрөг үр дагаврууд үүсэхийг хэлнэ. ===Улсын сектор=== Улсын сектор нь эдийн засгийн шинжлэх ухааны нэг хэсэг бөгөөд орлогыг төсөвлөж нийтийн бараа ба үйлчилгээгээр дамжин хэрэглэгчдэд нийлүүлэлт хийдэг. Неоклассик эдийн засгийн онолд төрийн оролцоог хязгаарлагдмал байх ёстой гэж үздэг бөгөөд зөвхөн ард иргэдийг хамгаалах эсвэл нийтийн барааг нийлүүлэх үүргээр зах зээлд оролцох ёстой гэж үздэг. ==Макро эдийн засаг== Макро эдийн засаг нь нийт эдийн засгийг нэгэн цул гэж үзэн, нийт үзүүлэлтүүдийн хариу үйлдлийг ерөнхий тэнцвэрийн загварын дагуу судлан, шинжилдэг салбар юм. Тэрхүү үзүүлэлтүүд нь нийт орлого, нийт үйлдвэрлэл, ажилгүйдлийн түвшин, инфляци гэх мэт байдаг бөгөөд мөн нийт хэрэглээ, хөрөнгө оруулалт гэх мэт дэд үзүүлэлтүүдийг мөн агуулж байдаг. Макро эдийн засаг нь мөн мөнгөний бодлого, төсвийн бодлогын үр нөлөөг судалдаг. ===Өсөлт=== Өсөлтийн эдийн засаг нь тухайн эдийн засагт өсөлт, тухайн улсын нэг хүнд ногдох бүтээгдэхүүний урт хугацаан дахь өсөлтийг бий болгож буй хүчин зүйлсийн талаар судалдаг. Зарим хүчин зүйлсийн хувьд улс орнуудын нэг хүнд ногдох дотоодын нийт бүтээгдэхүүний ялгаатай түвшнүүд, зарим улс яагаад эдийн засгийн өсөлт нь илүү хурдан байдаг шалтгаан, ижил түвшний өсөлтөөр улс орнууд нэгийгээ гүйцэх боломж зэргийг судалдаг байна. Эдгээр дотроос хамгийн их судлагдсан хүчин зүйлс нь хөрөнгө оруулалтын түвшин, хүн амын өсөлт болон технологийн өөрчлөлт юм. ===Бизнесийн мөчлөг=== Эдийн засгийн уналтын үеүд нь макро эдийн засагт энэ үйл явдлыг судлах тусгайлсан дэд хэсгийг бий болгосон байдаг. Жишээлбэл 1930 оны дэлхийн эдийн засгийн их хямралын үеэр Жон Мэйнард Кэйнс нь өөрийн Кэйнсийн эдийн засгийн урсгалын гол зарчим, онолуудыг тусгасан “ажилгүйдлийн ерөнхий онол, зээлийн хүү болон мөнгө” гэсэн номоо хэвлүүлсэн байдаг. Кэйнсийн үзсэнээр эдийн засгийн уналтын үед бараа бүтээгдэхүүний нийт эрэлт хомс болдог бөгөөд энэ нь өндөр түвшний шаардлагагүй ажилгүйдэл болон потенциал бүтээгдэхүүний гарзыг үүсгэх шалтгаан болдог гэсэн байна. Олон зуун жилийн туршид бизнесийн мөчлөгийн мөн чанарын талаар судалдаг ялгаатай салбар судалгааны хөтөлбөрүүд бий болсон бөгөөд эдгээр нь Кэйнсизмийн үзэл санааг тусгасан эсвэл түүний эсрэг санааг дэвшүүлсэн гэх мэт олон төрөл болон хөгжжээ. Неоклассик эдийн засгийн урсгалын хувьд Кэйнсийн эдийн засгийн урсгалын санааг богино хугацаанд үнэн гэж үзсэн бөгөөд харин дунд болон урт хугацааны онолыг өөрсдийн үзэл санаанд тулгуурлан хөгжүүлсэн байдаг. Шинэ сонгодог макро эдийн засагчдын төлөөлөл бизнесийн мөчлөгийн талаар Кэйнсийн үзлээс тусдаа санааг дэвшүүлсэн бөгөөд төгс бус өрсөлдөөнтэй үеийн зах зээлээс шахан гаргах үйл явцын талаар онолыг гаргаж ирсэн. Үүнд Роберт Лукас болон бодит бизнесийн мөчлөгийн онолоор удирдуулсан Фридманы хэрэглээн дэх тогтвортой орлогын таамаглал болон рационал хүлээлтийн онол зэрэг багтах юм. Харин эсрэгээр Шинэ Кэйнсийн онолчдын хувьд рационал хүлээлтийн таамаглалыг хэвээр үлдээсэн бөгөөд харин зах зээлийн гажуудлын талаар ялгаатай таамаглалуудыг дэвшүүлсэн байдаг. Мөн түүнчлэн тэд үнэ болон цалин нь урт хугацаанд уян хатан бус бөгөөд эдийн засгийн аливаа өөрчлөлттэй уялдуулан өөрчлөх боломжгүй гэж үзсэн байна. Эндээс үзэхэд шинэ сонгодог эдийн засагчид бүрэн ажил эрхлэлттэй үед цалин болон үнийн түвшин нь автоматаар тогтдог гэж үзсэн байхад Шинэ Кэйнсийн урсгалынхны хувьд бүрэн ажил эрхлэлт нь зөвхөн урт хугацаанд л хангагдах боломжтой, тэрхүү урт хугацаа нь маш урт байдаг тул Засгийн газрын болон Төв банкны бодлого зайлшгүй шаардлагатай гэж үздэг байна. ==Ажилгүйдэл== Эдийн засаг дахь ажилгүйдлийн хэмжээ нь ажилгүйдлийн түвшин гэсэн үзүүлэлтээр хэмжигддэг. Ажилгүйдлийн түвшинг нийт ажиллах хүчинд эзлэх ажилгүй иргэдийн хувиар илэрхийлнэ. Ажиллах хүч нь зөвхөн ажил идэвхитэй хайж буй мөн ажил эрхэлж буй нийт хүн амын нийлбэрээр тодорхойлогдоно. Тэтгэвэрт гарсан, суралцаж буй болон ажил хайхаас залхсан буюу ажил идэвхитэй хайхгүй байгаа хүн амыг ажиллах хүчинд оруулж тооцдоггүй. Ажилгүйдлийн сонгодог загваруудын гол санаа нь тухайн ажил олгогч нэмж нэг ажилчин авах цалингийн хэмжээ нь тэнцвэрт түвшнээс өндөр үед ажилгүйдэл үүсдэг гэж үздэг. Цалингийн хэмжээ нь хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ эсвэл үйлдэрчний эвлэл зэргээс шалтгаалж хэт өндөр тогтох боломжтой. Шилжилтийн ажилгүйдэл нь тухайн хүнд тохирох ажлын байр байгаа хэдий ч түүнийг хайж олоход хугацаа шаарддаг шалтгаанаас бий болдог. Бүтцийн ажилгүйдэл нь тухайн ажлын байранд шаардагдах ур чадвар болон тухайн ажилчны ур чадвар хоёрын зөрүүнээс үүсдэг. Илүү том зургаар харвал эдийн засагт ямар нэгэн технологийн шилжилт бий болох үед компаниудын ажилчдын хуучин технологитой үеийн ур чадвар нь тэрхүү технологийн шилжилтийн шаардлагатай нийцэхгүй тохиолдол үүсэх бөгөөд энэ үед томоохон хэмжээний бүтцийн ажилгүйдэл бий болдог байна. Бүтцийн болон шилжилтийн ажилгүйдлүүд нь тухайн ажилд таарах хүнийг олоход тодорхой хэмжээний цаг хугацаа шаардлагатай байдгаараа ижил төстэй боловч бүтцийн ажилгүйдэлд ур чадварын өөрчлөлт хэрэгтэй болдог тул илүү урт хугацаанд үргэлжлэх хандлагатай байдаг. Өөр нэг төрлийн ажилгүйдлийн хэлбэр нь мөчлөгийн ажилгүйдэл юм. Эдийн засгийн уналтын үед энэхүү ажилгүйдэл бий болдог. Оукены хууль нь эдийн засгийн өсөлт болон ажилгүйдлийн хоорондын эмпирик хамаарлыг томьёолсон бөгөөд 3 хувийн эдийн засгийн өсөлт нь ажилгүйдлийг 1 хувиар буулгадаг гэсэн үр дүнг гаргасан байдаг. ==Инфляци ба мөнгөний бодлого== Мөнгө нь бараа бүтээгдэхүүнийг худалдан авах эцсийн төлбөрийн хэрэгсэл болдог төдийгүй аливаа тооцоо бүртгэлд үнийг илэрхийлэгч гол нэгж болж өгдөг. Мөнгө бол нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн, хөрвөх чадвар хамгийн өндөр, үнэ цэнийн хувьд уялдаа холбоо хамгийн өндөр, нийлүүлэлтийн мэдрэмж өндөр, нийт нийгмийн итгэлийг хүлээсэн төлбөрийн хэрэгсэл. Тухайн улс орны эдийн засгийн хүчин чадлаас хамаарч мөнгөний бодлого, мөнгөний нийлүүлэлт ялгаатай хэлбэрээр хийгддэг. Онол ба практикийн хувьд тухайн улсын мөнгөний нийлүүлэлт нь нийт үйлдвэрлэлийн өсөлт, үнийн түвшний өсөлттэй эерэг хамаарлаар өөрчлөгдөж байдаг. Мөнгөний нийлүүлэлт нь мөнгөний бодлогын нэг гол хэрэгсэл юм. ==Төсвийн бодлого== Засгийн газрын зүгээс төсвийн бодлогыг хэрэгжүүлдэг бөгөөд ингэхдээ төсвийн зардал, татвар зэргийг өөрчлөх замаар нийт эрэлтэд нөлөөлдөг. Эдийн засаг дахь нийт эрэлт потенциалт үйлдвэрлэлийн түвшнээс доогуур болох үед зарим үйлдвэрлэх боломжтой байсан бүтээгдэхүүний хэмжээ орхигдож үйлдвэрлэлийн зөрүү (output gap) үүсдэг. Татварыг бууруулснаар хувь хүний хэрэглээг нэмэгдүүлэх боломжтой бөгөөд энэ нь нийт эрэлтийг өсгөх шалтгаан болж өгдөг. Татварын хөнгөлөлт, засгийн газрын зардал зэрэг нь бүгд үржүүлэгчийн нөлөөтэй бөгөөд бодлогын нөлөөнөөс үүссэн анхдагч эрэлтийн өсөлт нь зах зээлд нэмэлт өсөлтийг бий болгож байдаг. Хэрэв эдийн засагт үйлдвэрлэлийн зөрүү байхгүй бол потенциал үйлдвэрлэлийн хэмжээнд хүрэх бөгөөд илүүдэл үйлдвэрлэлийн нөөц гарахгүй. ==Олон улсын эдийн засаг== Олон улсын эдийн засаг нь бараа ба үйлчилгээний улс хоорондын урсгалыг тодорхойлогч хүчин зүйлсийн талаар судалдаг. Мөн энэхүү салбар нь худалдаанаас олох ашгийн хэмжээ ба хуваарилалтыг судалдаг. Энэ чиглэлийн бодлогын шинжилгээнүүдэд тарифын хэмжээг, бүтээгдэхүүний квотыг өөрчлөх зэрэг арга техникүүдийг түлхүү ашигладаг. Олон улсын санхүү нь макро эдийн засгийн нэгэн салбар бөгөөд улс хоорондын капиталын шилжилт, түүнээс үүдсэн ханшны өөрчлөлтийн нөлөөллийг судалдаг. Улс хоорондын бараа, үйлчилгээ, капиталын өсөн нэмэгдсэн урсгал нь урт хугацааны даяарчлал явагдахад голлон нөлөөлж байна. Ялгаатай хөгжсөн салбар болох хөгжлийн эдийн засаг нь эдийн засгийн өсөлтийг бага орлоготой орнуудын хувьд бүтцийн өөрчлөлт, ядуурал, эдийн засгийн өсөлт зэрэг талаас нь авч үздэг. Хөгжлийн эдийн засагт гарсан голлох ололт амжилтууд нь нийгэм, улс төрийн асуудлуудтай илүү холбогдсон байдаг. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Economics|Эдийн засгийн шинжлэх ухаан}} {{Wiktionary}} [[Ангилал:Эдийн засгийн шинжлэх ухаан| ]] 803yhddnkun676wbqmfphth1bpb699a 0 70267 873972 822313 2026-10-22T01:50:19Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873972 wikitext text/x-wiki '''Тээвэр хөгжлийн банк''' нь олон улсын жишигт нийцсэн хувийн банкны үйлчилгээгээр тэргүүлэгч банк юм. Тээвэр хөгжлийн банк нь 1997 онд үүсгэн байгуулагдсан Монголын ууган [[Арилжааны банк|арилжааны банкуудын]] нэг бөгөөд 2016 онд Банкны хувьцаа эзэмшигчид шинэчлэгдэж, 100% Монголын хөрөнгө оруулалттай банк болсноор банк шинэ үеийн түүхийн гараагаа эхлүүлсэн байдаг. 2021 онд Банкны тухай хууль болон Компанийн тухай хуульд нийцүүлэн Монголбанкнаас 7 дугаар сарын 27-ны өдөр гаргасан зөвшөөрлийн дагуу Тээвэр хөгжлийн банк болон Кредит банкууд нэгдсэн түүхэн өөрчлөлт болж үйл ажиллагаагаа өргөжүүллээ. Хоёр банк нэгдсэнээр хувь нийлүүлсэн хөрөнгө 146.5 тэрбум төгрөгт хүрснээр салбартаа тэргүүлээд зогсохгүй  санхүүгийн үзүүлэлтүүдэд эерэг нөлөө үзүүлж, банкны эрсдэл даах чадвар улам бэхэжсэн юм. Бид үргэлж салбартаа шинийг санаачлагч байж, харилцагчдынхаа хамтын үнэ цэнийг эрхэмлэгч санхүүгийн тогтвортой түнш банк байхаас гадна Олон улсын банк, санхүүгийн тэргүүн туршлага, орчин үеийн дэвшилтэт технологиор дамжуулан харилцагч төвтэй үйлчилгээг эрхэмлэж, ил тод, тогтвортой үйл ажиллагааг чухалчлан ажилладаг. ==Эрхэм зорилго, алсын хараа== '''Эрхэм зорилго''' * Бид тогтвортой хөгжлийг дэмжсэн дэвшилтэт санхүүгийн цогц шийдлийг чадварлаг хамт олон, хариуцлагатай санхүүжилт, харилцагч төвтэй үйлчилгээ, нийгмийн хариуцлага, сайн засаглалд тулгуурлан харилцагч бүрдээ хүргэх болно. '''Алсын хараа''' * Бид харилцагчидтайгаа хамт хөгжлийг түүчээлж, үнэ цэнийг бүтээх дэлхийн түвшний банк байна. '''Уриа''' * Хөгжлийг хурдасгах таны санхүүгийн түнш ==Хувийн банкны үйлчилгээ== Банкны эрхэм зорилго, алсын хараанд нийцүүлэн Тээвэр хөгжлийн банкны Хувийн банк нь зорилтот харилцагч нартаа олон улсын хувийн банкны жишигт нийцсэн цогц үйлчилгээг мэргэшсэн банкируудаар дамжуулан үзүүлэн ажиллаж байна. Үүнд баялгийн удирдлага, хувийн санхүү, татвар болон хуулийн зөвлөх үйлчилгээ, өв залгамжлал, фамили оффис байгуулах зөвлөгөө, тансаг амьдралын хэв маяг бүхий консьерж үйлчилгээ, олон төрлийн даатгалын бүтээгдэхүүн үйлчилгээ болон Сингапур болон Щвейцар улсын нэр хүндтэй хувийн банканд данс нээн, харилцагч болох боломжийг санал болгож байна. Хувийн банкийг хөгжүүлэх зорилгоор олон улсын нэр хүндтэй хувийн банк, санхүүгийн байгууллагуудтай хамтын ажиллагааг бий болгон үйл ажиллагааны цар хүрээгээ тэлж, харилцагчдад гадны шилдэг туршлага бүхий банк санхүүгийн бүтээгдэхүүн үйлчилгээг хүргэхээс гадна харилцагчдын хэрэгцээ шаардлагад тулгуурласан уян хатан нөхцөлтэй, шинэлэг бүтээгдэхүүнүүдийг хөгжүүлэн харилцагч нартаа цаг алдалгүй санал болгон ажилладаг. Түүнчлэн банкны [[Япон]], Хятад улсууд дахь төлөөлөгчийн газруудаараа дамжуулан цар хүрээгээ олон улсад амжилттай тэлж хамтын ажиллагааг өргөжүүлж байна. ==Бүтээгдэхүүн үйлчилгээ== Хувийн болон бизнесийн онцлог, амьдралын хэв маягт тань тохирсон консьерж үйлчилгээг харилцагчдадаа танд хүргэж байна. '''[https://transbank.mn/citizens/current-account Харилцах данс]''' '''[https://transbank.mn/citizens/savings Хадгаламж]''' * Хугацаатай хадгаламж * Хөрвөдөг хадгаламж * Хувьсах хүүтэй хадгаламж * Ханшны эрсдэлээс хамгаалагдсан хадгаламж * Алтны хадгаламж '''[https://transbank.mn/citizens/loans Зээл]''' * Хэрэглээний зээл * Жижиг дунд бизнесийн зээл * Орон сууцны зээл * Бичил бизнес эрхлэгч эмэгтэйчүүдийг дэмжих зээл '''[https://transbank.mn/citizens/digital-bank Цахим банк]''' '''[https://transbank.mn/citizens/payment-card Төлбөрийн карт]''' '''[https://transbank.mn/citizens/foreign-payments Гадаад төлбөр тооцоо]''' '''[https://transbank.mn/citizens/others Хадгаламжийн хайрцгийн үйлчилгээ]''' == Компанийн нийгмийн хариуцлага == Тээвэр хөгжлийн банкны нийгмийн хариуцлагын зорилго нь Монгол Улсын холбогдох хууль тогтоомжийн хүрээнд банкны үйл ажиллагаа болон үнэ цэнээрээ дамжуулан харилцагчдынхаа эрх ашгийг хамгаалж, ажилтнуудынхаа эрүүл мэнд, боловсрол, хөгжил дэвшилд анхааран, нийгэм, эдийн засаг, байгаль орчинд өөрсдийн хувь нэмрээ урт хугацаанд, тасралтгүй, хариуцлагатайгаар оруулах юм. Бид дараах 5 чиглэлийн дагуу нийгмийн хариуцлагын бодлогыг хэрэгжүүлж байна: * Боловсрол * Эрүүл мэнд * Байгаль орчин * [[Хүний эрх]], ажилтнуудын хөгжил * Ил тод, хариуцлагатай байдал '''Боловсрол:''' Дэлхийн хуримтлалын өдрийг зохион байгууллаа. 2023 онд нийтийн санхүүгийн боловсролыг дэмжих, ирээдүйдээ зориулан хуримтлалтай болохын ач тусыг сурталчлан таниулах нэгдсэн зорилготойгоор Дэлхийн хуримтлалын өдрийг "Хамтдаа хуримтлуулж, ирээдүйгээ бүтээцгээе" уриан дор Монголбанк, Монголын банкны холбоо, Хадгаламжийн даатгалын корпорац, ХБНГУ-ын “Шпаркассэ” банкны Монгол дахь сан, арилжааны банкууд болон бусад холбогдох байгууллагууд хамтран амжилттай зохион байгууллаа. Аяны хүрээнд олон нийт, ерөнхий боловсролын сургууль, албан байгууллага, банкны ажилтнууд руу чиглэсэн нийт 320 гаруй хүнийг хамарсан үйл ажиллагаануудыг зохион байгуулсан. Тээвэр хөгжлийн банк Тусгай олимпын хорооны “Torch run 2023” арга хэмжээг дэмжин ажиллалаа Оюуны бэрхшээлтэй хүүхэд залуучуудад спортоор дамжуулан урам зориг өгөх, бие бялдрыг хөгжүүлэх үйлсэд хувь нэмэр оруулж, Монголын Тусгай Олимпын хорооны 10 жилийн ойн хүрээнд зохион байгуулагдаж буй “Torch Run 2023” бамбар залах гүйлтийн арга хэмжээг ивээн тэтгэн хамтран ажиллалаа. Тээвэр хөгжлийн банк Тусгай олимпын хорооны “National Game 2023” арга хэмжээг дэмжин ажиллалаа Тээвэр хөгжлийн банк нь нийгмийн сайн сайхан, тэгш байдал, хүний эрхийг хамгаалахад чиглэсэн төсөл хөтөлбөрийг дэмжих хүрээнд Тусгай олимпын хорооны “National Game 2023” үйл ажиллагааг дэмжин ажиллав. '''Байгаль орчин:''' “Тэрбум мод” үндэсний хөдөлгөөнд нэгдлээ. Цөлжилт, газрын доройтлыг бууруулан, хүлэмжийн хийн шингээлт, усны нөөцийг нэмэгдүүлж, уур амьсгалын өөрчлөлтийг сааруулж, ногоон хөгжлийн сэргэлтийг эрчимжүүлэх зорилгоор Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн санаачилж буй “Тэрбум мод” үндэсний хөдөлгөөнийг дэмжин ажиллаа. Тээвэр хөгжлийн банк байгаль орчинд ээлтэй ажлын орчныг бүрдүүлэн ажиллалаа. Төв оффис нь дараах нөөцийн хэмнэлтийг өдөр тутмын үйл ажиллагаандаа хэрэгжүүлэн ажиллаж хүрээлэн буй байгаль орчиндоо хувь нэмрээ оруулан ажиллаж байна. Үүнд: *  Усны хэмнэлт бүхий автомат цорго; * Цаасны хэмнэлтийг бий болгох зорилгоор давхар бүрд зөвхөн нэг принтер ажиллуулдаг бөгөөд зөвхөн шаардлагатай материалаа хэвлэж заншсан; * Хог хаягдлаа багасгах, дахин ашиглах, ангилан ялгах зориулалт бүхий хогийн савыг байршуулсан; * Нэг ажилтанд ногдох ногоон байгууламж болон ажлын орчны зай талбай хүрэлцээтэй байдаг нь дотор агаарын урсгал төдийгүй, хүчил төрөгчийн хэмжээг тогтмол хангалттай хэмжээнд бий болгодог. '''Хүний эрх, ажилтнуудын хөгжил:''' Сургалт хөгжил: Бид ажилтнуудыг хөгжиж дэвших бололцоогоор хангаж сургалт, мэдээлэл, хэлэлцүүлэг тогтмол зохион байгуулдаг ба 2023 онд нийт гадаад сургалт 24, дотоод сургалт 33, онлайн сургалт 15, нийт 57 удаагийн сургалтад давтагдсан тоогоор 1245 ажилтныг хамруулж зохион байгуулсан байна. Сэтгэл ханамжтай ажлын байр: Ажилтнуудаа сэтгэл ханамжтай, тогтвортой, өндөр бүтээмжтэй ажиллуулахын тулд орчин үеийн хэв шинжийг агуулсан тохилог, тав тухтай ажлын байраар хангаж, ажил хэргээ явуулахад шаардагдах бүхий л боломжоор хангагдсан таатай орчин нөхцөлийг бүрдүүлж, тал бүрээр дэмжин ажилладаг билээ. Уян хатан ажлын цаг: Ажилтан бүрийн ажиллах арга барил, хэв маяг өөр тул уян хатан ажлын цагаар ажиллах боломжоор хангаж ажилтнуудын ажлын бүтээмж болон сэтгэл ханамжийг нэмэгдүүлдэг. Эрүүл мэнд: Ажилтнуудын эрүүл мэндийг хамгаалах, аливаа өвчлөлөөс урьдчилан сэргийлэх зорилгоор жил бүр вакцинжуулалтад хамруулан, эрүүл мэндийн бүрэн оношилгоо,  шинжилгээнд хамруулдаг. Мөн мэргэжлийн бариа засалчдыг тогтмол ажиллуулан тохилог, зориулалтын өрөөнд бариа заслын үйлчилгээг үзүүлдэг. '''Ил тод, хариуцлагатай байдал''' Банк нь мэдээллийн ил тод байдлыг эрхэмлэдэг. Санхүүгийн болон санхүүгийн бус мэдээлэл, нийгмийн хариуцлагын хөтөлбөр болон хөтөлбөрийн үр дүнг олон нийтэд олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслүүд /өнөөдөр сонин, [[өдрийн сонин]], ikon.mn/ мөн банкны албан ёсны цахим сувгуудаар /вэбсайт, фэйсбүүк хуудас/ дамжуулан харилцагчдадаа үнэн зөвөөр тайлагнаж мэдээлдэг. ==Тогтвортой хөгжил== Дэлхий дахинаа цар тахал, уур амьсгалын дулаарал зэрэг үйл явц олон улсын байгууллага, томоохон улс орнуудын тогтвортой өсөлтийн зорилтууддаа хүрэх үйл ажиллагааг хурдасгаж, ногоон өсөлт, хариуцлагатай санхүүжилтийн трендийг бий болгосон. Бид байгаль орчин, нийгэм, эдийн засагт эерэг нөлөө үзүүлэх тогтвортой хөгжлийн зорилтыг хангах бизнесийн үйл ажиллагааны загварыг боловсруулан хэрэгжүүлж байгаа ба тогтвортой хөгжил болон ногоон санхүүжилтийн олон улсын стандартад нийцүүлэх, олон талт хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх замаар шинээр гадаад эх үүсвэр татах, байгаль орчинд ээлтэй бизнесийн шийдэл, шинэлэг санхүүгийн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг харилцагчдадаа хүргэх тогтвортой шийдлүүдийг нэвтрүүлэхээр ажиллаж байна. '''Тогтвортой санхүүжилтийн бодлого:''' *Тээвэр хөгжлийн банк нь 2023 онд тогтвортой санхүүжилтийн бодлогоо шинээр боловсруулан батлуулснаар банкны бизнесийн болон дотоод үйл ажиллагаанд тогтвортой хөгжлийн зорилго, түүний үзэл баримтлалыг бэхжүүлэх тус чиглэлээр баримтлах банкны бодлогыг тодорхойлох, банкнаас санхүүжүүлэх үйл ажиллагааны ангилал, шалгуур үзүүлэлт, үр нөлөөний хэмжих үзүүлэлт зэргийг батлан өдөр тутмын үйл ажиллагаандаа хэрэгжүүлэн ажиллаж байна. Уг бодлогын суурь зарчим нь НҮБ-ын 2015 онд тодорхойлсон тогтвортой хөгжлийн 17 зорилго, Монгол улсын тогтвортой санхүүжилтийн хөтөлбөр, Монгол улсын ногоон таксономи зэрэгт тулгуурласан болно. '''Байгаль орчин, нийгмийн эрсдэлийн удирдлага:''' * Тогтвортой санхүүжилтийн зорилт нь байгаль орчин, нийгмийн ашиг тусыг оновчтой тодорхойлсон төслүүдэд хөрөнгө оруулалтын урсгалыг чиглүүлэхэд оршдог. Энэ хүрээнд банк нь олгож буй зээлд байгаль орчин, нийгмийн эрсдэлийн үнэлгээг хийж, харилцагч болон банканд үүсэж болзошгүй эрсдэлийг бууруулах замаар 2030 он гэхэд банкны нийт зээлийн багцад эзлэх тогтвортой санхүүжилтийн чиглэлээр олгосон зээлийн багцын хэмжээг 5 хувьд хүргэх онцлох зорилт тавиад байна. '''Жендэрийн эрх тэгш байдлыг дэмжигч банк:''' *Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах, жендэрийн талаар баримтлах банкны бодлогоо тодорхойлох, хүртээмжтэй санхүүгийн үйлчилгээг харилцагчдаа хүргэх, жендэрийн нөлөөллөөс үүдэлтэй банкны үйл ажиллагаанд үүсэх эрсдэлийг бууруулах, хянах, удирдах зорилгоор “Жендэрийн эрх тэгш байдлын бодлого”-ыг батлуулан хэрэгжүүлэх механизмаар банк дотроо "Жендэрийн хороо"-г байгууллаа. Банк нь бие даасан жендэрийн эрх тэгш байдлын бодлоготой болсноор бизнесийн болон дотоод үйл ажиллагаандаа жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах, үүсэж болзошгүй аливаа ялгаварлан гадуурхалтай тэмцэх, жендэр-смарт удирдлагыг хэрэгжүүлэн жендэрийн мэдрэмжтэй ажиллах орчныг бүрдүүлэх, санхүүгийн салбар дахь жендэрийн тэгш байдлыг хангах тогтолцоог бэхжүүлэхэд хувь нэмрээ оруулах зорилт тавин ажиллаж байна. ==Гадны холбоос== *[https://web.archive.org/web/20090725075152/http://transbank.mn/ Албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Монголын банк]] [[Ангилал:1997 онд байгуулагдсан]] 1sfkft2ebmjce2fz61evh4ygi50xrp0 0 80407 873936 714490 2026-10-22T01:36:38Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 873936 wikitext text/x-wiki '''DOS Үйлдлийн систем (Disk Operating System)''' [[File:FreeDOS Beta 9 pre-release5 (command line interface) on Bochs sshot20040912.png|thumb|upright=2|[[FreeDOS]]-үйлдлийн системийн дэлгэцэнд харагдах байдал Энэ зурганд үйлдлийн системийн хувилбарыг харуулж байна]] Үйлдлийн системүүдийн төрөл: * DOS * Windows * OS/2 * Unix * Linux * Mac OS * Sun OS * Palm OS Сүүлийн үед хамгийн өргөн хэрэглэгдэж байгаа үйлдлийн системүүд нь Windows95/98, WindowsNT, MacOS болон Unix юм. Windows 95/98 үйлдлийн системүүдийн үндсэн төрх нь Start товчлуур болон taskbar-аас бүрддэг бол MacOS -ынх бүхэлдээ өөр байдаг. Хэрэглэгч үйлдлийн системтэй төрөл бүрийн командын тусламжтайгаар харьцдаг. Жишээ нь: DOS үйлдлийн систем дээр COPY гэсэн командаар файлыг өөр тийшээ хуулахад үүнийг үйлдлийн системийн нэг хэсэг болох Command processor эсвэл Command line interpreter ч гэж нэрлэгддэг командын тусламжтайгаар гүйцэтгэдэг. Харин Graphical User Interface (GUI) нь дэлгэц дээр байгаа дүрсийг дарснаар үйлдлийг гүйцэтгэдэг. == Үйлдлийн системийн тухай == Disk Operating System нь персонал компьютерт зориулж гаргасан, [[компьютер]] хэрэглэгчдийн дунд өргөн тархсан анхны үйлдлийн систем юм. Персонал компьютер гарахаас өмнө Bill Gates IBM компьютерт зориулж DOS үйлдлийн системийг гаргасан бөгөөд энэ үйлдлийн системийнхээ эрхийг Microsoft корпорацийн дор аваад нэрийг MS-DOS гэж өөрчилсөн. Персонал компьютерт зориулсан учраас анхны нэр нь PC-DOS буюу Personal Computer Disk Operating System гэж нэрлэгдэж байв. Гэвч ихэнх хэрэглэгчид энэ үйлдлийн системийг DOS гэж нэрлэдэг. DOS нь графикан бус, командын горимын үйлдлийн систем юм. == MS-DOS үйлдлийн систем == Үйлдлийн систем гэдэг нь компьютер ба хэрэглэгчийг хооронд нь холбох үүргийг гүйцэтгэнэ. Манай улсад үйлдлийн системүүдээс МS DOS, PC DOC үйлдлийн системийн хувилбаруудыг хамгийн өргөн хэрэглэдэг. Энэхүү үйлдлийн систем нь дараах 4 хэсгээс бүрдэнэ үүнд: Эхний ачаалах хэсэг (Record boot) Оруулах гаргах үндсэн систем (IO.SYS файл юм) Тасалдлыг боловсруулах хэсэг Командын процессор (Command.com) Командын процессор нь компьютерийн төхөөрөмжийн болоод хэрэглэгчийн алдааны мэдээллийг өгнө. Командын процессор нь Command.com файл байх ба энэ нь дэлгэцэн дээр C> эсвэл A> гэж үзүүлж буй нь процессор ажилд бэлэн өөрөөр хэлбэл команд биелүүлэхэд бэлэн байгааг заана. Курсор байрлаж буй команд оруулах мөрийг командын мөр гэнэ. Командын мөрний эхэнд байгаа мэдээллийг (Ж.нь C:/>) системийн мэдээ гэнэ. == Үйлдлийн системийн он тоолол == '''1980 - 1980''' оны аравдугаар сараас MS-DOS/PC-DOS үйлдлийн систем хөгжиж эхэлсэн. Microsoft фирм персональ компьютерт зориулсан үйлдлийн систем бичих эрхийг авчээ. Хэдийгээр энэ эрхийг Digital Research корпораци авахаар өрсөлдөж байсан боловч, CP/M-86 үйлдлийн системээ арай хожуу өгснөөс гэрээ хийх боломжоо алдсан байна. 1980-аад оны эхээр ZX80 процессор үүссэн. '''1981''' - Xerox Start System-ийн гаргасан хамгийн анхны WIMP (Windows, Icons, Menus and Pointing Devices) системээс эхлэн орчин үеийн Windows үйлдлийн систем болон WIMP-ийн үндэс нь тавигдсан. Apple фирм Apple Macintosh-ийг, Microsoft компани Windows-ийг уг WIMP системээс хуулбарлан зохион бүтээжээ. - ZX81 процессор гарсан бөгөөд энэ нь ZX80 процессортой адил үнэтэй. - 80186/80188 процессор үйлдвэрлэгдсэн. - MS-DOS 1.0 ба PC-DOS 1.0 үйлдлийн систем гарсан. '''1981.8.12''' - IBM фирм 2880 долларын үнэтэй стандарт загварын персональ компьютер зохион бүтээжээ. Энэ компьютер нь 64 Кбайт RAM-тай, MDA (Mono Display Adapter) моно дисплейтэй, хоёр ширхэг нэг талт 160 кбитийн (floppy) уян диск хөтлөгчтэй байсан байна. '''1982''' - TCP/IP протокол үүссэн бөгөөд энэ протоколыг интернэтэд холбогдоход ашигладаг байна. - Sony болон Phillips фирмүүд хамтран аудио CD дээр ном бичив. Компакт диск анх Японд гарсан бөгөөд жилийн дараа [[Европ]], Америкт хөгжиж эхэлжээ. '''1982.2.1''' - 20 МГц давтамжтай, хамгаалалтын горим болох шинэ горимтой 80286 процессор үүсчээ. Уг хамгаалалтын горим нь 16 Мбайт санах ойд хандах чадвартай ажээ. - Compaq Portable фирм Compaq компьютерээ гаргав. '''1982.3''' - MS-DOS 1.25 - PC-DOS 1.1 хувилбарууд гарчээ. '''1982.4''' - IBM фирмийн 320 Кбит багтаамжтай хоёр талт уян диск гарав. '''1982.12''' - IBM фирм Intel-ийн 12%-ийг худалдан авчээ. '''1983''' - 8087 math co-processor суулгагдсан 8086 микропроцессортой IBM XT компьютер гарлаа. Уг компьютер нь 10 Мбит хард диск, 128 Кбит RAM санах ой, уян дискийн төхөөрөмж, моно дэлгэц болон принтертэй бөгөөд 5000 долларын үнэтэй байв. '''1983.3''' - MS-DOS 2.0 - PC-DOS 2.0 хувилбарууд гарлаа. '''1983.5''' - DOS үйлдлийн системийн MS-DOS 2.01 хувилбар худалдаанд гарав. '''1983.10''' - MS-DOS 2.11 - MS-DOS 2.25 - PC-DOS 2.1 зэрэг хувилбарууд гарчээ. '''1984''' - 1000 орчим host-оос бүрдсэн DNS (Domain Name Service) үйлчилгээг интернэтэд танилцуулжээ. - Borland-ийн Turbo Pascal хэл үүсэв. - Hewlett-Packard хамгийн энгийн Laserjet принтерийг зохион бүтээжээ. - IBM AT компьютер үүсчээ. - Compaq IDE (Intelligent Drive Electronic) интерфейсийг хөгжүүлж эхлэв. Энэ стандарт нь IBM персонал компьютерт тусгайлан зориулагдсан бөгөөд өгөгдөл дамжуулах хурд нь маш өндөр байлаа. '''1984.8''' - 1.2 Мбит багтаамжтай 5 инчийн уян дисктэй IBM AT компьютерт зориулагдсан MS-DOS 3.0, PC-DOS 3.0 үйлдлийн систем гарчээ. '''1984.9''' - Apple фирм Macintosh-ийн 512 К байт хувилбарыг гаргажээ. '''1984.10''' - Sinchlair ZX Spectrum+ үүсэв. '''1985''' - Philips фирм Sony-той хамтран CD-ROM зохион бүтээв. - Lotus, Intel болон Microsoft фирмүүд хамтран LIMENS стандартыг гаргажээ. Анхны хувилбар нь 3.2 байсан байна. '''1985.3''' - Сүлжээний шаардлагад нийцэхүйц шинэ функцтэй DOS-ийн MS-DOS 3.1, PC-DOS 3.1 хувилбарууд худалдаанд гарав. '''1985.10.17''' - 4 Гбайт санах ойтой, 64 TERABYTE виртуаль санах ойтой, 33 МГц давтамжтай, 80386DX процессор үйлдвэрлэгдэн гарчээ. '''1985.12''' - MS-DOS 3.2 - PC-DOS 3.2 хувилбарууд гарав. Эдгээр нь 1987 онд IBMPS/2-той хамт 3.3 хувилбар гарах хүртэл хэрэглэгдэж байжээ. '''1987.4''' - MS-DOS 3.3 - PC-DOS 3.3 хувилбарууд гарав. - IBM болон MS фирм хамтран OS/2 системийг зохион бүтээжээ. '''1988.7.8''' - PC-DOS 4.0 - MS-DOS 4.0 хувилбар гарав. Энэ хувилбар нь техник хангамжийн багтаамжийг ихэсгэсэн бөгөөд, 32 Мбайтаас 2 Гбайт хүртэл ихэсгэх боломжтой болгосон. Мөн түүнчлэн EMS санах ойтой байжээ. '''1988.11''' - MS-DOS 4.01 - PC-DOS 4.01 хувилбарыг үйлдвэрлэн гаргажээ. '''1990.5.22'''- Microsoft компани Windows 3.0 хувилбарыг худалдаанд гаргав. Энэ нь 80386 процессорт MS-DOS-той зохицож ажилладаг. [[Ангилал:Үйлдлийн систем]] 2d0wpij7ty2x8y79xjg6qaiyjjl25dn 0 93413 873926 666055 2026-10-22T01:32:34Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873926 wikitext text/x-wiki Трикарбоксилын хүчлийн үеийн нэг өөр төрөл болох глиоксилатын үе нь ургамал, бактери, протист, мөөгөнцөрт анаболик замаар үүсдэг үе юм. Глиоксилатын нь ацетил-СоА-ийг нүүрс усны нийлэгжилтэд зориулж сукцинат болгоход төвлөрдөг. Бичил биетний хувьд глюоксилатын үе нь глюкоз эсвэл фруктоз зэрэг энгийн элсэн чихэр байхгүй тохиолдолд эсэд нүүрсхүчлийн хэрэгцээг хангахын тулд ацетат гэх мэт хоёр нүүрстөрөгч (С2 нэгдэл) -ийг ашиглах боломжийг олгодог. Энэ үе нь үр хөврөлийн эхний шатанд байгаа нематодуудаас бусад тохиолдолд амьтанд байхгүй гэж тооцогддог. Сүүлийн жилүүдэд зарим амьтны эд эсэд глиоксилатын үед оролцдог гол фермент болох хоргүй синтез (ХС) ба изоцитрат лизаз (ИЛ) -ийг илрүүлэх нь бактери, амьтдын ферментийн хувьслын талаархи асуултууд үүсгэж байгааг харуулж байна. ХС ба ИЛ-ийн метазоноос ялгаатай нь метазоан биш нь мэдэгдэж буй функцтэй үеийн өөр өөр ферментүүдийг кодчилно. Ургамал, зарим замаг, бактери зэрэг нь ацетатыг нүүрстөрөгчийн нэгдлүүдийг үүсгэхэд ашигладаг. Ургамал ба бактери нь хоёр нүүрстөрөгчийн ацетатын нэгжээс дөрвөн нүүрстөрөгчийн дикарбоксил хүчил гаргаж авахын тулд глиоксилатын үе гэж нэрлэгддэг ГКХ-ийн мөчлөгт өөрчлөлт оруулдаг. Глиоксилатын үе нь ГКХ-ийн үеийн хоёр исэлдүүлэгч декарбоксилизацийг давж, изоцитратыг лизаза, хоргүй синтезээр дамжуулж изатцитат натри ба сукцинат болгон хувиргадаг. [[Файл:Glyoxylatiinuye.jpg|thumb]] == ГКХ-ийн үетэй төстэй шинжүүд == Глиоксилатын мөчлөг нь трикарбоксилын хүчлийн үетэй холбоотой найман ферментийн тавыг ашигладаг: цитрат синтаза, ацонитаза, сукцинат дегидрогеназа, фумараза, перегидрогеназ. Хоёр мөчлөг нь глиоксилатын мөчлөгт изоцитратыг α-кетоглютаратын оронд харин ИЛ-ийн глиоксилат ба сукцинат болгон хувиргадаг. Энэ нь ГКХ-ийн үед явагдах декарбоксилжилтийн үе шатуудыг давж, энгийн нүүрстөрөгчийн нэгдлүүдийг макромолекул, түүний дотор глюкозын синтез хийхэд ашиглах боломжийг олгодог. Гликоксилатыг дараа нь ацетил-СоА-тай нэгтгэж, ХС-т катализжсэн хоргүйжүүлэлт үүсгэдэг. Малат нь сукцинатын дегидрогеназа ба фумаразын нөлөөгөөр сукцинатаас параллель байдлаар үүсдэг. == Глюконогенез дэх үүрэг == Липидээс үүссэн өөх тосыг [[Хөвчтөн|сээр нуруутан]] амьтад энерги болгон ашигладаг тул өөх тосны хүчил нь ацетатын молекул руу бета исэлдэлтээр буурдаг. Коэнзим А-ийн идэвхтэй тиол бүлэгт холбогдсон энэ ацетат нь цитрусын хүчлийн үед (ГКХ-ийн үе) орж нүүрстөрөгчийн давхар исэлд бүрэн исэлддэг. Энэхүү зам нь эсүүд өөх тосноос энерги авах боломжийг олгодог. Өөх тосноос ацетатыг нүүрс усны биосинтезд ашиглахын тулд анхны урвал нь ГКХ-ийн мөчлөгтэй ижил байдаг гликоксилатын үеийг ашигладаг. Ургамал, мөөгөнцөр, бактери зэрэг организмын эсийн хана нь целлюлоз, глюкан, хитин зэрэг цогц полисахаридын биосинтезийн хувьд өсөлтийн үед их хэмжээний нүүрс ус шаардагддаг. Эдгээр организмд нүүрс ус байхгүй бол (жишээлбэл, зарим микроб орчинд эсвэл ургамалд үрийн соёололт үүсэх үед) глиоксилатын үе нь өөхний хүчил β-исэлдүүлэхэд үүссэн ацетатаар дамжин липидээс глюкозын нийлэгжилтийг хүлээн авдаг. Глиоксилат нь цитрусын хүчлийн үе дэх нүүрстөрөгч нь CO2 хэлбэрээр алддаг үеийг давж гардаг. Глиоксилатын эхний хоёр үе нь цитрусын хүчлийн үетэй ижил байдаг: ацетат → цитрат → изоцитрат. Дараагийн алхамд эхний глиоксилатын үеийн ферментээр катализаци болох изоцитрат лизе, изоцитрат нь сукцинат ба глиоксилатад хуваагддаг (сүүлийнх нь циклийг өөрийн нэрээр өгдөг). Глиоксилат нь ацетил-КоА-тай холилддог (хортой синтазын үед агуулагддаг) нь хортой нөлөө үзүүлдэг. Малат ба оксалоацетат хоёуланг фосфоенолпируват карбоксиназын нийлбэр болох глюконеогенез дэх анхны фермент болох фосфоенолпируват болгон хувиргаж болно. Тиймээс глиоксилатын үеийн цэвэр үр дүн нь өөх тосны хүчлээс глюкозыг ялгаруулах явдал юм. Эхний алхамд үүссэн сукцинат нь цитрусын хүчлийн үед орж эцэст нь оксалоцетат үүсгэдэг. == Организм дахь үйл ажиллагаа == === Ургамал === Ургамалд глиоксилатын үе нь гликоксиома гэж нэрлэгддэг тусгай пероксисомуудад болдог. Энэ нь үрийг соёололт хийх явцад найлзуурыг үүсгэхэд липидийг энергийн эх үүсвэр болгон ашиглах боломжийг олгодог. Энэ функцийг гүйцэтгэхэд хэсэг байхгүй тул үр нь фотосинтезийг ашиглан биомассацийг гаргаж чадахгүй. Ургамлын гаралтай липидийн агуулахууд нь организмын өсөлт, хөгжилд түлхэц өгдөг нүүрс ус үүсгэхэд ашиглагддаг. Ургамал нь ацетатыг нүүрстөрөгчийн эх үүсвэр, эрчим хүчний эх үүсвэр болгон авах боломжийг олгодог. Ацетатыг ацетил КоА болгон хувиргадаг (ГКХ-ийн үетэй төстэй). Энэ ацетил СоА нь гликоксилатын циклийг давж гарах бөгөөд зарим сукцинат ялгардаг. Дөрвөн нүүрстөрөгчийн сукцинатын молекулыг бусад бодисын солилцооны үйл явцын хослолоор төрөл бүрийн нүүрс ус болгон хувиргах боломжтой; ургамал нь нүүрстөрөгчийн эх үүсвэр болгон ацетат ашиглан молекулуудыг синтезлэх боломжтой. Ацетил СоА нь мөн гликоксилаттай урвалд орж, NADP + -аас NADPH ялгаруулж гаргадаг бөгөөд энэ нь дараа нь Электрон зөөврийн Гинжин хэлхээнд ATP хэлбэрээр энерги нийлэгжихэд ашиглагддаг. === Эмгэг үүсгэгч мөөгөнцөр === Гликоксилатын үе нь зарим төрлийн эмгэг үүсгэгч мөөгөнцрүүдэд огт өөр зорилготой байж болно. Глюоксилатын үеийн үндсэн ферментүүдийн түвшин болох ИЛ ба ХС нь хүний ​​хосттой холбоо тогтоосноор мэдэгдэхүйц нэмэгддэг. ИЛ-ийг агуулаагүй тодорхой төрлийн мөөгөнцрийн мутантууд нь зэрлэг зүйлийнхтэй харьцуулахад хулганатай харьцуулахад харьцангуй бага идэвхжил муутай байв. Эдгээр хоёр ажиглалтын хоорондох яг нарийн холбоосыг одоо болтол судалж байгаа боловч глиоксилатын үе нь эдгээр микробуудын эмгэг үүсгэх үйл явцад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг гэж дүгнэж болно. === Сээр нуруутан амьтад === Сээр нуруутан амьтад энэ үеийг гүйцэтгэж чадахгүй гэж бодож байсан тул түүний хоёр гол ферментийн талаар баримт нотолгоо байхгүй байна.Гэсэн хэдий ч зарим судалгаагаар энэ зам зарим нь сээр нуруутан амьтдын дунд байж болно гэж үздэг. Тодруулбал, зарим судалгаагаар тахианы элэгний эдэд их хэмжээний глиоксилатын үеийн бүрэлдэхүүн хэсэг байгааг нотолж байна. Эдгээр мэдээлэл үе нь хамгийн төвөгтэй сээр нуруутан амьтдад ч гэсэн онолын хувьд тохиолддог гэсэн санааг дэмждэг. Бусад туршилтууд нь мөчлөг нь тодорхой шавьж, далайн сээр нуруугүй амьтдын дунд байдаг болохыг нотолж, мөн үе нь нематодын төрөл зүйлд оршдог гэсэн нотолгоо юм. == Глиоксилатын мөчлөгийг дарангуйлалт == Мөөгөнцөр, бактери зэрэг эмгэг үүсгэгч зүйлийн метаболизмд глиоксилатын үеийн гол үүрэг оршдог тул гликоксилатын үеийн ферментүүд нь өвчний эмчилгээнд дарангуйлдаг. Ихэнх мэдээлсэн глиоксилатын мөчлөгийн дарангуйлагчид нь үеийн эхний ферментийг (ICL) чиглүүлдэг. Кандид албикануудын дарангуйлагчдыг мөөгний ургалтаас сэргийлэх агент болгон ашиглах боломжтой. Микобактерийн гликоксилат нь сүрьеэгийн боломжтой эмчилгээнд чиглэгддэг. == Инженерийн ойлголтууд == Хөхтөн амьтад нь үе явагдахад шаардлагатай хоёр фермент, изоцитрат лизаз, малат синтаза дутагдсанаас болж эмгэг үүсгэх чадваргүй байдаг. Зарим нь эдгээр ферментийг үүсгэдэг генүүд нь хөхтөн амьтад дотор псевдо хэлбэрээр байдаг тул ген нь заавал байх албагүй гэсэн үг бөгөөд энэ нь зүгээр л "унтарсан" гэсэн үг юм. Эсэд нэвтрэх замыг инженерчлэхийн тулд ферментийг кодлох үүрэгтэй генийг тусгаарлаж, дараалсан байх ёстой бөгөөд үүнийг изоцитрат лизад кодлох үүрэгтэй AceA ген ба E.coli бактери ашиглан хийсэн байна. хоргүй синтезийг кодлох үүрэгтэй генийг дарааллуулна. Инженерүүд AceA ба AceB генийг хөхтөн амьтны эсэд амжилттай нэгтгэж, эсүүд генийг зохих фермент болгон хөрвүүлж, шилжүүлэн суулгаж чадсан нь генийг [[Дезоксирибонуклейн хүчил|ДНХ]]-д амжилттай нэвтрүүлж, үйл ажиллагааг нь өөрчилсөн хэдий ч трансгений замыг инженерчлэх чадвартай болох нь инженерүүдэд хэцүү гэдгийг нотолж байна. ДНХ нь зарим эд эсэд, түүний дотор элэг, жижиг гэдэс дотор туршилтын амьтдад илэрхийлэгддэг боловч илэрхийлэх түвшин өндөр биш бөгөөд статистикийн хувьд ач холбогдолгүй байдаг. Эмчилгээний замыг амжилттай зохион бүтээхийн тулд инженерүүд генийн түвшинг нэмэгдүүлэх зорилгоор зохицуулж болох промотортой уялдуулж, эпителийн эсүүд гэх мэт зөв эсүүд дотор байрладаг. == Түүх == Сэр Ханс Адольф Кребс (1900 оны 8-р сарын 25 - 1981 оны 11-р сарын 22) нь Герман гаралтай Их Британийн биологич, эмч, биохимич юм. Тэрбээр эсийн амьсгалыг судлах, хоол хүнс, хүчилтөрөгчөөс энерги гаргаж, амьдралын үйл явцыг бий болгодог амьд эсүүд дэх биохимийн процессыг судалдаг анхдагч эрдэмтэн байв. Тэрбээр хүний ​​эс болон бусад олон организмын эсэд явагддаг химийн урвалын хоёр чухал дарааллыг, тухайлбал цитрусын хүчлийн үе ба мочевиний үеийг олж нээсэн гэдгээрээ алдартай. Ихэнхдээ "Кребсийн үе" гэж нэрлэсэн хүний ​​эс болон хүчилтөрөгчөөр ялгардаг бусад организмд энерги өгдөг бодисын солилцооны урвалын гол дараалал, тэдгээр нээлтээр 1953 онд физиологи, анагаах ухааны салбарт [[Нобелийн шагнал]] хүртсэн юм. Кребс 1954 оноос хойш 13 жил ажилласан бөгөөд 1967 онд тэтгэвэрт гарах хүртлээ Оксфордын их сургуульд ажиллаж, 1981 онд Оксфорд хотод таалал төгссөн хүн юм . (Кребс түүний цитрусын хүчлийн үеийн талаар дэлгэрэнгүй мэдээллийг үргэлжлүүлэн оруулав). Фриц Альберт Липманн 1947 онд ацетил-КоА-г нээсэн нь бас нэг томоохон хувь нэмэр болж байв. Гэсэн хэдий ч энэхүү шинэ нээлт нь түүний сонгодог урвалд асуудал үүсгэв. 1957 онд тэрээр Ханс Корнбергтэй хамт нэмэлт чухал ферментүүд байгааг олж мэджээ. Нэг нь ацетатыг глиоксилаттай холбон хордуулдаг малат синтаза, нөгөө нь изоцитрат лиааза бөгөөд энэ нь изоцитратаас салган урвалын глиоксилатыг өгдөг. Энэ хоёр урвал нь нимбэгийн хүчлийн ердийн үеийг дагаж мөрдөөгүй тул замнал нь цитрусын хүчлийн үеийн глиоксилатын гарц гэж нэрлэдэг байсан боловч одоо глиоксилатын үе гэж нэрлэдэг. [[Ангилал:Биохимийн урвал]] [[Ангилал:Бодисын солилцооны суваг]] eynotskryq4mqkepm4f0lxy0u38ovly 0 98938 873954 802384 2026-10-22T01:44:31Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873954 wikitext text/x-wiki {{Энэ гарчиг}} '''АРАВТ''' хамтлаг нь 2014 оны 8-р сард анх байгуулагдаж байсан. Тэдний хамгийн анх 2014 оны 8 сарын 23 нд UB PALACE ROYAL танхимд болсон "'''NOISE METAL FEST 2014'''" наадамд оролцож өөрсдийн 7 уран бүтээл тоглосон байдаг. Аравт нь хамтлагийн гол баримталж тоглодог дууны агуулга, үзэл суртал бол эрэмгий дайчин, нүүдэлчин ахуйн соёл, [[Монголын түүх]], дайн тулаан, Монголын түүхэн үйл явдлууд юм. Дэлхийд нэгэнт байр сууриа эзэлсэн метал хөгжмийн урсгалыг монгол дууны үгтэйгээр, Монголжсон аялгуу оруулж тоглосон анхны хамтлаг юм. == Түүх == === Эхлэл (2014) === 2014 оны зун Монголд анхны метал фестивал болох NOISE METAL FEST тоглолт болох зар гарсан. Үүнтэй холбоотойгоор тухайн үед хөнгөн урсгалаар тоглодог байсан хамтлаг гитарчин Ч.Алтантөгс болон дуучин Л.Нямдорж нарыг хамтлагтаа элсүүлж метал хөгжим тоглохоор бэлдэж эхэлсэн байдаг. Тухайн үед Ч.Алтантөгс ийн өмнөх хамтлагтайгаа тоглохоор бичиж бэлэн болгосон боловч тоглогдож байгаагүй дуунуудаар бэлтгэл хийж эхэлсэн. Хамтлаг нь эхэн үедээ [[Англи хэл]] дээр дууны үгээ бичиж дуулдаг байсан бол 2015 оноос Монгол хэлээр дууны шүлгээ бичиж дуулах болсон. Тухайн үед хараахан нэрээ өгч амжаагүй байсан ба анхны тайзан дээрээ Сартуул хэмээх нэртэй тоглож байсан. Хамтлагт Сартуул овогтой хамааралтай хүн нэг ч байгаагүй бөгөөд Монголын эзэнт гүрэний нэгэн овог аймагын нэр гэсэн утгаар тухайн нэрийг сонгож байсан юм. Ийнхүү Сартуул нэртэйгээр анхны тоглолт болох NOISE METAL FEST 2014 наадамт оролцсоны дарааагаар хамтлагын нэрийг албан ёсоор '''АРАВТ''' болгож сольсон. === Анхны студийн бичлэг (2015) === Аравт хамтлаг нь байгуулагдсанаа хойш жил орчим бэлтгэл хийсний дараа 2015 оны 6-р сард өөрсдийн анхны цомгоо гаргахаар ажиллаж эхэлсэн. Уг цомгоо өөрсдийн анхны дуу болох [https://www.youtube.com/watch?v=SzartV1VKHo Нүүдлийн дайчид] хэмээх дуугаар нэрлэж нийт 10 дууг энэхүү цомогт зориулан бүтээсэн. Энэхүү цомог нь Аравт хамтлагийн анхны цомог бөгөөд арав гэсэн тоог билэгдэж 10 дахь дуу дээрээ Монголд тухайн үед уран бүтээл гаргаж байсан 9 хамтлагийн дуучдыг урьж хамтран дуулсан байдаг. Энэхүү [https://www.youtube.com/watch?v=5pIJ6H-hgqY Бид Монгол] хэмээх дуу нь Монголд төдийгүй хаана ч 10 метал хамтлагийн дуучин хамтран нэг дууг дуулсан гэдгээрээ маш онцлог уран бүтээл болсон байдаг. === Анхны тоглолт (2015) === 2015 оны 10 дугаар сарын 1-нд хамтлагийн анхны цомог болох [https://www.youtube.com/watch?v=SzartV1VKHo Нүүдлийн дайчид] хэвлэгдэн ирсэн байдаг. Аравт хамтлаг нь энэхүү баяраа тэмдэглэхээр 2015 оны 10 дугаар сарын 10-нд BLUE SKY TOWER -ийн VEGAS CLUB -т өөрсдийн анхны тоглолтоо хийсэн. Уг тоглолт нь 2 хэсгээс бүрдсэн байсан ба эхний хэсэгт дан амьд хөгжим, 2-р хэсэгт ардын хөгжим буюу Морин хууртай тоглосон. Энэхүү тоглолтод Growl of Clown Хос Сүх Metronome Нисванис зэрэг хамтлагууд ирж баяр хүргэн өөрсдийн уран бүтээлээ тоглосон байдаг ба тоглолтын дууны инженерээр Sound Engeneer Wovka /Болор-эрдэнэ/ ажилласан байдаг. === ''Хоёр дахь цомог'' (2017) === Аравт хамтлаг нь 2 дахь цомогоо нийт 8 дуутай гаргахаар 2017 онд ажиллаж эхэлсэн байдаг ба тухайн цомогт монголын эртний уламжлалт язгуур урлаг болох морин хуур болон уртын дууг ашигласан уран бүтээл оруулж өгсөн. Хоёр дахь цомогоо Гүрэн гэж нэрэлсэн бөгөөд энэхүү цомогийн гол утга агуулга нь монголын түүх, дайн тулааны тухай өгүүлэх юм. Гүрэн цомог нь 10 track 8 дуутайгаар 2017 оны 12 дугаар сарын 21-нд хэвлэгдэн ирсэн. Шинэ цомог хэвлэгдэн ирсэн өдөр буюу 2017-12-21 өдөр Аравт хамтлаг нь ИХ МОНГОЛ хэмээх газарт өөрсдийн шинэ цомогийн баярын жижиг тоглолт хийж байсан. == 5 жилийн ойн тоглолт == |alt=|thumb|Orgil]] Аравт хамтлаг нь 2019 оны 10-р сарын 10-ны өдөр хамтлагийн таван жилийн ойн баярыг The Corporate Hotel and Convention Centre -т хийсэн бөгөөд Монголдоо хамгийн анх удаа утсан хөгжмийн оркестротой хамтран метал хөгжмийн тоглолт хийсэн. Энэхүү тоглолтод Нүүдлийн дайчид болон Гүрэн хэмээх 2 цомгийн дуунуудаас болон удахгүй шинээр хэвлэгдэх 3 дахь шинэ цомгийн дуунуудаасаа тоглож сонирхуулсан байдаг. == Цомог == * Нүүдлийн дайчид (2015) * Гүрэн (2017) == Гишүүд == {{col-begin}} {{col-2}} ;Current * Алтантөгс − [[Гоцлол гитар]] <small>(2014–present)</small> * Нямдорж − [[Дуучин]] <small>(2014–present)</small> * Баярт − [[Аргил гитар]] <small>(2019–present)</small> * Оргил − [[гитар]] <small>(2017–present)</small> * Гантулга − [[Бөмбөр]] <small>(2014–present)</small> ;Former * Баттөр − гитар <small>(2014–2017)</small> * Болорсүх − Аргил гитар <small>(2014–2019)</small> {{col-end}} === Timeline === {{#tag:timeline|ImageSize=width:500 height:auto barincrement:20 PlotArea = left:101 bottom:90 top:10 right:0 Alignbars = justify DateFormat = mm/dd/yyyy Period = from:01/01/2014 till:{{#time:m/d/Y}} TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy Legend = orientation:vertical position:bottom columns:3 ScaleMajor = increment:2 start:2014 ScaleMinor = increment:1 start:2017 Colors = id:vocals value:red legend:Vocals id:lguitar value:teal legend:Lead_guitar id:rguitar value:brightgreen legend:Rhythm_guitar id:bass value:blue legend:Bass id:drums value:orange legend:Drums id:session value:yellow legend:Session_members id:lines value:black legend:Studio_album id:other value:gray(0.5) legend:Other_release LineData = at:01/01/2014 color:other layer:back at:01/01/2017 color:other layer:back BarData = bar:Tugsuu text:"Алтантөгс" bar:Nyamaa text:"Нямдорж" bar:Ganaa text:"Гантулга" bar:Orgil text:"Оргил" bar:Bayart text:"Баярт" bar:Turuu text:"Баттөр" bar:Vovka text:"Болорсүх" PlotData= width:11 textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) bar:Tugsuu from:01/01/2014 till:end color:rguitar bar:Nyamaa from:01/01/2014 till:end color:vocals bar:Turuu from:01/01/2014 till:07/01/2017 color:lguitar bar:Ganaa from:01/01/2014 till:end color:drums bar:Orgil from:01/01/2017 till:end color:lguitar bar:Bayart from:01/01/2019 till:end color:bass bar:Vovka from:01/01/2014 till:01/01/2019 color:bass}} == Оролцсон тоглолтууд == * 2014 оны 8 сарын 23 нд анх UB PALACE ROYAL танхимд болсон "NOISE METAL FEST 2014" оролцож өөрсдийн 7 уран бүтээл тоглосон. Оролцсон хамтлагууд: Аясын салхи, '''Аравт''', Нисванис, Монгол, Есөн-эрдэнэ, Аадар, White shadow, Silent scream, Crowl of clown, Zev.s, Аадар * 2014 оны 10-р сард хорооллын RIVET PUB –д болсон Аясын салхи хамтлагийн дуучин Энх-Тэгшийн  Зартай алуурчид номын нээлтэд оролцож өөрсдийн 6 уран бүтээлээ тоглосон. Оролцсон хамтлагууд: Аясын салхи, '''Аравт'''. * 2015 оны 1 сарын 17-нд UB PALACE   X-TREME CLUB-т болсон Metronome Static-x tribute тоглолтонд оролцож өөрсдийн 5 уран бүтээлээ тоглосон. Оролцсон хамтлагууд: Purgatory Destroyers, Growl of Clown, Motor-way, '''Аравт''', Metronome * 2015 оны 2 сарын 21 нд Туушин компанийн хойно байрлах SORT CLUB-т болсон Death and Thrash - 2 Хос Сүх хамтлагийн тоглолтонд өөрсдийн 5 уран бүтээлээ тоглосон. Оролцсон хамтлагууд: Хос сүх, '''Аравт'''. * 2015 оны 3 сарын 14-нд Хорооллын Melange lounge-д болсон WAKE UP !!! METAL LIVE CONCERT тоглолтонд өөрсдийн 4 уран бүтээлээр оролцсон. Оролцсон хамтлагууд: Purgatory Destroyers, Growl of Clown, '''Аравт'''. * 2015 оны 4-р сарын 9-нд NORTHLAND FUNCTION HOUSE -д болсон 19 дэх удаагаа зохиогдож байгаа "НИС НИС ФЕСТ 2015"  тоглолтонд өөрсдийн 6 уран бүтээлээр оролцсон бөгөөд энэ үеэс анх удаагаа тайзан дээр BACKGROUND хөгжим буюу SEQUENCER ашигласан. Оролцсон хамтлагууд: Нисванис, Хос Сүх, '''Аравт''', Лемонс, Rec on, Mohanic, Growl of Clown, Silent Scream,     Purgatory Destroyers. * 2015 оны 4-р сарын 14 нд  МҮОНРТВ-ийн Stud-600  "Уулзах цаг" шууд нэвтрүүлэгт [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|МУГЖ]] дуучин Сарантуяагийн уран бүтээл болох  Хавар, Бороо,Тэр өдөр,Учирлын блюз,Миний дуу зэрэг 5 дууны хөгжмийг тоглосон.   Оролцсон уран бүтээлчид: Даралтат хөгжимчин Ариунаа, Залуу дуучин Оюундарь, '''Аравт''' хамтлаг, МУГЖ    дуучин Сарантуяа, МУГЖ дуучин Дашдондог * 2015 оны 4-р сарын 18-нд CENTRO NIGTH CLUB-д болсон Conquest For Death (from USA) хамтлагийн  тоглолтонд оролцож өөрсдийн 6 уран бүтээлээс сонирхуулав. Оролцсон хамтлагууд: Хос Сүх, Growl of Clown, '''Аравт''', Аясын Салхи,Rec on, Conquest For Death. * 2015 оны 6-р сарын 26-нд NORTHLAND FUNCTION HOUSE -д болсон МАХАН ОВОО метал тоглолтонд өөрсдийн 6 уран бүтээлээ тоглов. * Оролцсон хамтлагууд: Хос сүх, '''Аравт''', Ixora, Silent scream * 2015 оны 6-р сарын 27-нд Монгол Шилтгээнд болсон '''PLAYTIME 2015''' наадамд оролцов. * 2015 оны 9-р сарын 3-ны өдөр '''Нүүдлийн дайчид''' цомгын бичлэг бүрэн дуусав. * 2015 оны 9-р сарын 14-нөөс 9-р сарын 18 хүртэл Монголын Үндэсний Телевизийн дэргэдэх P3 Радио гоор 5 өдрийн турш '''хамтлагийн гишүүд''' ээлжээр оройн хөтөлбөр хөтлөв. * 2015 оны 9-р сарын 26-нд OTV телевизээр Амралтын өдөрийн өглөөний шууд нэвтрүүлгээр оролцож өөрсдийн '''ӨЧИЛ, ДАЙНЫ ГАЛ''' хэмээх 2 уран бүтээлээ тоглосон. * 2015 оны 9-р сарын 29-нд ETV телевизийн OPEN HOUSE нэвтрүүлгээр LORD, Дуучин Хишигээ, Энхтайван хамтлаг болон Бид 3-ын болзоо киноны уран бүтээлчидтэй хамт оролцож '''Өчил''' дуугаа тоголсон. * 2015 оны 10-р сарын 1-нд Монгол Шуудан байр буюу "Мэдээлэл Холбооны Сүлжээ Компани" -ийн байрны нүүрэн талаас 104m2 хэмжээтэй '''Нүүдлийн дайчид тоглолтын зурган рекламыг''' 10 сарын 13 хүртэл өлгөв. * 2015 оны 10-р сарын 1-нд буюу Нүүдлийн дайчид тоглолтоос 10 хоногийн өмнө '''АРАВТ-НҮҮДЛИЙН ДАЙЧИД''' цомог хэвлэлтээс ирэв. * 2015 оны 10-р сарын 3 -нд TM телевизийн амралтын хөтөлбөрөөр тоглолт болон '''CD''' ний тухай ярилцлагад оров. * 2015 оны 10-р сарын 6-нд '''Нүүдлийн дайчид''' цомог маань '''Hi Fi Records''' оор худалдаанд гарав. * 2015 оны 10-р сарын 8-нд Монголын үндэсний олон нийтийн радио телевизээр '''шууд нэвтрүүлэгт''' оров. * 2015 оны 10-р сарын 10-нд Blue Sky Tower ийн Vegas club -т '''Аравт''' хамтлагын анхны бие даасан '''Нүүдлийн дайчид тоглолт''' маш амжилттайгаар болов. Тоглолтонд Хос Сүх, Growl of Clown, Metronome, Nisvanis хамтлагууд ирж өөрсдийн уран бүтээлээс сонирхуулав. * 2015-оны 10-р сарын 19-нд '''МҮОНРТ'''-ийн '''HI FI RECORDS''' той хамтарч хийж буй нэвтрүүлэгт ярилцлага өгөв. /2015-10-19 байдлаар Нүүдлийн дайчид цомог сүүлийн долоо хоногийн үндэсний шилдэг '''20 цомогийн 8-р байранд жагсаж байна'''./ * 2015-оны 10-р сарын 27-нд '''TV9 телевизийн Үдшийн Аялгуу''' нэвтрүүлгээр Төгсөө, Үнэнхүү -ийн хамт оролцож  '''Аравт''' болон '''NOISE METAL FEST-2015''' тухай ярилцлага өгөв. * 2015-оны 11-р сарын 07-нд '''ETV OPEN HOUSE''' нэвтрүүлгээр оролцож '''NOISE METAL FEST-2015''' тухай ярилцлага өгөв. '''Андгай''' болон '''Дайны гал''' хэмээх 2 уран бүтээлээ тоглож сонирхуулав. Хамт нэвтрүүлгээр орсон хамтлаг дуучид: Үнэнхүү, Аясын салхи Andy, Nisvanis Амгаа, Метрономе Даагий, Growl of Crown, Purgatory Destroyers, Silent Scream, '''Аравт''', Motorway.. * 2015- оны 11-р сарын 11-нд Аравт хамтлаг нь '''NOISE METAL FEST-2015''' оролцож өөрсдийн 9 уран бүтээлийг сонирхуулав. Энэхүү тоглолтонд 12 хүний бүрэлдхүүнтэй утсан хөгжимчидтэй хамтран 5 дуу тоглов. Оролцсон хамтлагууд: Silent Scream, Growl of Clown, Purgatory Destroyers, Motorway, Bulsara, Хос Сүх, '''Аравт''', Defiled /Japan/, Нисванис. * 2016 оны 1 сарын 3-нд Монголын "Рок попын шинэ жил"-д оролцож өөрсдийн 3 уран бүтээлээ тоглов. * 2016 оны 4-р сарын 9-нд НИС НИС ФЕСТ 2016 тоглолтонд оролцож өөрсдийн 5 уран бүтээлээ тоглов. НИС НИС ФЕСТ 2016 буюу Нисванис хамтлагын 20 жилийн ойн баярт Харанга, Хурд, Нисванис, Лемонс, Шөнийн галт тэрэг зэрэг 20 гаруй хамтлаг оролцов. * 2016 оны 5-р сарын 13-нд Өвөрмонголын '''Есөн эрдэнэ''' хамтлагийн тоглолтонд оролцож өөрсдийн 10 уран бүтээлээ тоглов. * 2016 оны 6 сарын 26нд буюу Playtime 2016 наадмын 3 дахь өдөрийн орой өөрсдийн 11 дуугаа тоглов. Энэ жилийн playtime наадам маань 3 өдөр болсоноороо маш онцлог байлаа. * 2016 оны 7-р сарын 17 Өвөрмонголын Бугат хотын Баян овооны наадамд оролцов. Уран нугаралт, уртын дуу, загварын үзүүлбэр, S4 хамтлаг, Сэрчмаа гэх мэт уран бүтээлчидтэй хамтран тоглосон. Энэхүү тоглолтонд оролцсоноороо метал хамтлаг олон нийтийн үйл ажиллагаанд урлагын олон төрлийн хөтөлбөртэй '''commercial''' төрлийн тоглолтонд анх удаагаа орж буйгаараа онцлогтой. * 2016 оны 9-р сарын 23-24 нд SS Club т болсон NOISE2016 фестивалд оролцож өөрсдийн 12 дуугаа тоглосон. Энэ жил Noise Metal Fest 2 өдөр болсоноороо онцлогтой. Тус Фестэд Хурд, Аясын салхи, Метрономе, Нисванис, '''Аравт''', FEAR, Growl of Crown, Bulsara, Motorway, Silent Scream, Break the cycle, болон гаднаас зочин хамтлаг болон ирсэн Hitobashira, Desecravity, Sete Star Seft, Inner missing гэх хамтлагууд оролцсон болно. ·       2016 оны 11-р сарын 11-нд SPREE  Club-д Бразилийн Neuroticos хамтлагийн Азийн аялан тоглолтын хүрээнд Улаанбаатар хотноо тоглосон тоглолтонд оролцов. Уг тоглолтонд Neuroticos болон '''Аравт''' хамтлагууд оролцов. ·       2017 оны 3 сарын 28 ны өдөр GANDAN LIVE HOUSE- д  Герман Улсын '''Defeated Sanity''' Хамтлагийн Азийн аялан тоглолтонд  '''Defeated Sanity''' болон '''Аравт,''' Growl Of Clown хамтлагууд оролцов. ·       2017 оны 4-р сарын 9 нд UB PALACE-ийн ROYAL танхимд  Жил бүр зохион байгуулагддаг NIS NIS FEST 2017 буюу  21 дэх жилдээ зохиогдож буй  NISVANIS хамтлагын тоглолтонд Something's brewing, Gaz 21, The lemons, Black zip, Recon, Break the cycle, '''Aravt''' , Growl of crown, Motorway, '''Nisvanis''' зэрэг хамтлагууд оролцов. ·       2017 оны 04-р сарын 29 нд болох Korea Улсын Seoul хотын Dream Hall-д  зохиогдох Downfall Fest 2017-д Монгол Улсаа төлөөлөн оролцохоор уригдсан боловч Монгол Солонгос Улсын хоорондын визний асуудлаас болж хойшлогдсон. ·       2017 оны 6-р сарын 9-нд Монголын '''МотоФест''' нээлтийн үйл ажиллагаа дээр тоглов. ·       2017 оны 12-р сарын 21-нд өөрсдийн 2 дахь цомог болох “'''ГҮРЭН'''” нээлтийн баярыг Их монгол ресторанд хийв.Тоглолтонд урилгаар Нисванис хамтлаг ирж тоглов. ·       2018 оны 1-р сарын 13-нд Noise Promotion-оос зохион байгуулсан HYPOCRISY COVER NIGHT тоглолт “Дээврийн хөндий”-д болов. Уг тоглолтонд '''Noise cover band''', '''Break the cycle''', '''Аравт''' хамтлагууд тоглов. ·       2018 оны 3-р сарын 9-нд '''Victory Center-'''т болсон '''Монголын цахилгаан холбоо''' компанийн баярт өөрсдийн 2 уран бүтээлээ тоглов ·       2018 оны 4-р сарын 7-ны өдөр UB PALACE-ийн ROYAL танхимд Жил бүр зохион байгуулагддаг '''NIS NIS FEST 2018''' буюу  22 дэх жилдээ зохиогдож буй  NISVANIS хамтлагын тоглолтонд оролцов. Аравт хамтлаг нь өөрсдийн уран бүтээлийг уртын дуучны хамт тоглож үзүүлсэнээр онцлог тоглолт болов. ·       2018 оны 7-р сарын 6-9 өдрүүдэд зохиогдсон '''PLAY TIME 2018''' олон улсын фестивалын 3 дахь өдөр өөрсдийнхөө тоглолтыг сонирхуулав. ·       2018 оны 7-р сарын 13-14 өдрүүдэд Оросын холбооны улсын Эрхүү хотноо зохион байгуулагдсан Олон улсын '''METAL HAIL FEST''' наадамд эхний HEAD LINER буюу хамгийн гол зочин хамтлагаар оролцож өөрсдийн тоглолтын үзүүлэв. ·       2018 оны 9-р сарын 21-22 өдрүүдэд AMRITA CLUB-д зохиогдсон олон улсын '''NOISE METAL FEST'''-д оролцов. Анх удаа тайзан дээр монголын 10 хамтлагын дуучны хамт гарч БИД МОНГОЛ дууг тоглов. ·       2019 оны 1-р сарын 25 өдөр GANDAN LIVE HOUSE-д өөрсдийн '''METAL GIG''' жижиг хэмжээний тоглолтын хийв. 2019 оны 4-р сарын 13 өдөр The Corporate Convention Centre-д '''NIS NIS FEST 2019''' буюу  23 дэх жилдээ зохиогдож буй  NISVANIS хамтлагын тоглолтонд HEAD LINER хамтлагаар оролцов. ·       2019 оны 7-р сарын 5-7 өдрүүдэд зохиогдсон '''PLAY TIME 2019''' олон улсын фестивалын 3 дахь өдөр өөрсдийнхөө тоглолтыг сонирхуулав. ·       2019 оны 10-р сарын 10-ны өдөр The Corporate Hotel and Convention Centre-т өөрсдийн '''Таван жилийн ойн тоглолт''' -ыг утсан хөгжмийн оркестрийн хамт хийв.{{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://www.facebook.com/aravt.band/ Хамтлагийн албан ёсны фэйсбүүк хуудас] * [https://www.youtube.com/channel/UCyPEiDPDr32ngh3qKjQomFw Youtube дэх бичлэгүүд]] {{Authority control}} [[Ангилал:Монголын хамтлаг]] [[Ангилал:Метал хамтлаг]] [[Ангилал:Мелодик дэт метал хамтлаг]] 0vm66q1b8ja0v6pdy0irka9eeljmhro 0 103066 874004 854999 2026-10-22T08:55:13Z ~2026-56410-26 108453 Шинэчлэв, 874004 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:22em; font-size:90%;" |+ '''Дэлхийн Монголчуудын MGLRADIO 88.3''' |- | '''Лого''' | [[File:Meta images logo@2x.png|thumb|MGLRADIO]] |- | '''Цацах хүрээ''' | Монгол улсын нийслэл, 21 аймгийн төв, Дэлхийн 165 орон |- | '''Давтамж''' | 88.3 MHz |- | '''Хэл''' | Монгол хэл |- | '''Формат''' | Гэр бүл, цэнгээнт, энтертайнмент |- | '''Үүсгэн байгуулагдсан он''' | 2008 он |- | '''Анх вэбээр цацагдсан огноо''' | 2009 оны 9 сар |- | '''Уриа''' | "Дотно мэдрэмжээр баяжуулна" |- | '''Website''' | [www.mglradio.com] |- | '''Facebook''' | [www.facebook.com/mglradio] |- | '''YouTube''' | [www.youtube.com/@MGLRADIOFM883] |- | '''X (Twitter)''' | [x.com/Mglradio] |} '''Дэлхийн Монголчуудын MGLRADIO 88.3''' нь [[Монгол улс|Монгол Улс]]<nowiki/>ын нийслэл [[Улаанбаатар]] хот болон [[Монгол Улсын аймгууд|21 аймгийн төвд]] 88.3 Mhz давтамж дээр [[монгол хэл]]ээр нэвтрүүлдэг, өдөрт 15 удаа LIVE буюу шууд нэвтрүүлэгтэй Арилжааны анхны радио юм. Дэлхий монголчуудын MGLRADIO-гийн шууд эфирийг дэлхийн хаанаас ч www.mglradio.com болон MGLRADIO - Дэлхийн Монголчуудын Радио албан ёсны фэйсбүүк хуудсаар дамжуулан 24 цаг тасралтгүй онлайнаар сонсох боломжтой байдаг. Радиогийн бүх нэвтрүүлгийг албан ёсны https://www.youtube.com/@MGLRADIOFM883 youtube суваг https://www.facebook.com/mglradio Facebook-ийн [https://www.facebook.com/mglradio/ MGLRADIO - Дэлхийн Монголчуудын Радио] пэйж хуудас https://www.instagram.com/Mglradio инстаграмм https://www.tiktok.com/@mglradiolive тикток хаягаар дахин үзэж, сонсож болно. Тус радио нь Улаанбаатар хот болон Монгол Улсын бүх аймгийн төвд FM 88.3 MHz давтамжаар тасралтгүй 24 цагийн эфирээ цацдаг, 100% радио контент үйлдвэрлэдэг, сүүлийн долоон жилийн турш хамгийн олон сонсогчтой радио юм. 2019 оноос хойш MGLRADIO-гийн сонсогчдын тоо тогтмол өсөн өнөөөдрийн байдлаар нийт радио сонсогчдын 69 хувийг эзэлж байгаа бөгөөд радиогийн чанар, контентийн тааламжтай байдлыг харуулж байна. Энэ нь таны зар сурталчилгааны үр дүнд эерэгээр нөлөөлнө. MGLRADIO -гийн үндсэн сонсогч нь автомашин болон радио төхөөрөмж ашиглан сонсож буй хэрэглэгчид бөгөөд бидний давуу тал бол facebook /1,400,000 дагагчтай/, Youtube /150,000 дагагчтай/, instgramm /37,000 дагагчтай/, TikTok /80700 дагагчтай/ сошиал хуудсууд юм. Энэ нь таны зар сурталчилгааг олон сувгаар дамжуулан олон нийтэд хүргэх боломжийг олгоно. Мөн AppStore болон PlayStore дээр аппликейшн ашиглан сонсох боломжийг олгоно. Манай радио нь '''арилжааны радиогийн салбарт''' хамгийн олон сонсогч, сошиал хуудсуудад хамгийн олон дагагчтай цорын ганц радио юм. == Түүх == *2008 онд [[Өмнөд Солонгос|БНСУ-]]<nowiki/>д Монголын анхны онлайн радио болон үүсгэн байгуулагдаж, 2009 оны 9-р сард www.mglradio.com сайтаар онлайн шууд эфирцацаж, тухайн үед Солонгос улсад амьдарч байсан монголчуудын мэдээ мэдээллийн гүүр нь болж байсан юм. *2014 онд Нийслэл Улаанбаатар хотод “MGLRADIO” нэртэйгээр FM 102.1 Mhz долгионоор цацагдаж эхэлсэн. *2018 онд бүрэн шинэчлэгдэж “Дэлхийн Монголчуудын MGLRADIO” болж 88.3 Mhz дээр цацагдаж эхэлсэн. *2019 онд Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотоос гадна Дархан, Эрдэнэт, Налайх хот цацагдаж эхэлсэн. *2019 оны 10-р сараас Монгол Улсын бүх аймгийн төвд 88.3 Mhz давтамж дээр цацагдаж байна. == Эфирийн бүтэц == Дэлхийн Монголчуудын MGLRADIO 88.3 нь 30-дээш насны сонсогчдод зориулсан, хувь хүний хөгжлийг дэмжих, тэдний амралт, чөлөөт цагт зориулсан Монголын анхны энтертайнмент радио юм. Радио тасралтгүй, 24 цагийн эфиртэй ба өглөө 07:10 минутаас эхлэн 22:00 цаг хүртэл, өдөрт 15 нэвтрүүлэг шууд дамжуулагддаг бөгөөд Монгол улсад Радиогийн нэвтрүүлгийн зохиолчтой болсон анхны радио юм. Тийм ч учраас 100% нэвтрүүлгийн зохиолтой, өдөрт 15 удаагийн радиогийн шууд нэвтрүүлэгтэй, контент төвтэй Арилжааны Анхны радио юм. ===Орон даяар=== *2019 онд Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотоос гадна Дархан, Эрдэнэт, Налайх хот цацагдаж эхэлсэн *2019 оны 10-р сараас Монгол Улсын бүх аймгийн төвд 88.3 Mhz давтамж дээр цацагдаж байна. [[Ангилал:Монголын радио]] 1lrv80t68zkowwed6ge6pw476b7fy1g 0 103705 873934 643576 2026-10-22T01:35:41Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 873934 wikitext text/x-wiki '''Эрүүл мэндийн сэтгүүл зүй''' буюу Анагаах ухааны сэтгүүл зүй бол анагаах ухааны мэдээ, онцлог шинж чанаруудын тухай мэдээ мэдээлэх юм. Англи хэлээр Medical journalism эсвэл Health journalism гэж нэрлэж ирсэн бол монгол хэлнээ Эрүүл мэндийн сэтгүүл зүй нэршлээр хэрэглэдэг. Эрүүл мэндийн сэтгүүл зүй нь анагаахын шинжлэх ухааны мэргэжлийн судалгааны нийтлэл шүүмж болон эрүүл мэндийн бүтээгдэхүүний сурталчилгаанаас ялгаатай байна. Эрүүл мэндийн сэтгүүл зүй нь ерөнхийдөө олон нийтэд, иргэдэд хандсан [[анагаах ухаан]], эрүүл мэндийн нийтлэл мэдээ эрүүл мэндийн чиглэлийн тусгай хэвлэлд юмуу, [[Олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэл|олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслийн]] тусгай булан нүүр, хөтөлбөрт нийтэлж нэвтрүүлнэ. Үүний зэрэгцээ эмч, тусгай мэргэжилтнүүдийн эрүүл мэндийн сэтгүүл зүйн бүтээл нь ихэвчлэн мэргэжлийн судалгааны сэтгүүлд нийтлэгдэнэ. == Монгол Улсад == Эрүүл мэндийн сэтгүүл зүйн үнэн зөв байдал харилцан адилгүй байдаг. Эрүүл мэндийн сэтгүүл зүйн мэдээ нийтлэл хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлд хэд хэдэн янзаар гарч байна. Үүнд: * Мэдээллийн вэб сайтад "Эрүүл мэнд" булангаар * Телевизэд гол төлөв тусгай хөтөлбөрөөр (Ёо-ёог анагаах нь, Цахим эмч, Дугархүү эмч зөвлөж байна...) == Ном товхимол == ХХ, Интерньюс, Эрүүл мэндийн сэтгүүл зүйн үндэс, УБ 2006 [[Ангилал:Сэтгүүл зүй]] [[Ангилал:Хэвлэл]] [[Ангилал:Эрүүл мэндийн сэтгүүл зүй]] 087jjwp5zg7leymbvi0ed6xs5hktt2r 0 111687 873966 726751 2026-10-22T01:48:29Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873966 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bergmanns rule, pinguins.png|thumb|Оцон шувууны өндөр (h), масс (m)]] '''Бергманы дүрэм''' ёсоор ойролцоох зүйл амьтдын биеийн хэмжээ нь хүйтэн газар руу руу ойртох тутам нэмэгддэг. Энэ дүрмийг 1847 онд Германы эрдэмтэн Карл Бергман үндэслэжээ. Бүлээн цустан амьтан болох шувуу, хөхтний бие тогтмол өндөр температуртай байдаг. Тэдэнд халуун уур амьсгалтай газар илүү дулаанаа алдаж байх, харин хүйтэн газар дулааныг аль болох бага алдах нь ашигтай. Аливаа биетийн шугаман өсөлтийн гадаргуу нь квадратаар ихсэж байхад эзлэхүүн нь кубээр ихэсдэг. Үлгэрлэвэл- 2²=4  2³=8 . Ийм учраас нэгж эзлэхүүнд ногдох гадаргуу том амьтанд бага, жижиг амьтанд их байна. тэгэхлээр сэрүүн бүсийн амьтан бие томтой байх нь дулаанаа бага алдах ач холбогдолтой. Гэхдээ энэ дүрэм бол заан хулгана хоёрыг харьцуулсан дүрэм биш. Харин ойролцоох зүйл, салбар зүйлийг харьцуулсан байдаг. Энэ дүрмийн ёсоор ойролцоох зүйл амьтны биеийн хэмжээ томрох нь хойд туйл руу ойртох тутам нэмэгддэг. Дээрх дүрэм шувуу, [[хөхтөн]] зэрэг Бүлээн цустай амьтдын 75% -д тохирдог болохыг эрдэмтэд тооцоолжээ. Энэ дүрмийн зарим жишээ баримтыг авч үзье. Еврод, Хойд Америкийн тундрт тархсан тундрийн чоно хамгийн том биетэй байдаг. Дараа нь Евразид тархсан саарал чоно дунд зэргийн биетэй, Хойд Кавказад тархсан Кавказын чоно биеэр бага, Дундад Азийн нам дор газар тархсан цөлийн чоно бүр жижиг байна. Хэрээнүүд Америкийн арктикт биеийн урт нь 410 мм, Гренландад 390 мм, Командорт 385 мм, Зүүн [[Сибирь]] ба Усурийн хязгаарт 360 мм, Дундад Европд 320 мм, Зүүн Иранд 290 мм, экваторын Африкт 250-260 мм, Хятадад 220 мм, Улаан тэнгисийн эрэгт 220-250 мм, Мексикт бүр 150 мм болтлоо жижгэрдэг байна. Дээр дурдсан жишээнүүд бол салбар зүйлийн хэмжээнд Бергманы дүрмийг авч үзсэн хэрэг юм. Ойролцоох зүйлүүдэд олонх тохиолдолд энэ дүрэм тохирно. Жишээ нь муфлон гэдэг зэрлэг [[хонь]] Бага Азид, аргаль Төв Азид тархсан бөгөөд хамгийн том биетэй байдаг. Монгол орны Алтайн аргаль угалз хамгийн том биетэй. Олон улсын ангийн үзэсгэлэнд хэд хэдэн удаа дэлхийн аварга болсон нь аргагүй. Хэдий газар нь ойрхон ч гэсэн говийн уулсаар тархсан аргаль угалз хойд Алтайнхаас жижиг байдаг. Харин Дундад Азид тархсан архар хэмээх зэрлэг хонь, аргаль, муфлон хоёрын завсрын байрыг эзэлнэ. [[Ангилал:Амьтны физиологи]] [[Ангилал:Био газар зүй]] eot4jv7h4pkfbbnk382im85jzs35vsi 0 114971 873913 666801 2026-10-22T01:26:16Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873913 wikitext text/x-wiki '''Эдийн засгийн газар зүй'''- Нийгмийн эдийн засгийн амьдралын байршлын зохион байгуултыг судалдаг нийгэм газар зүйн [[шинжлэх ухаан]]. Эдийн засгийн газар зүй нь # дэлхий нийтийн эдийн засгийн ерөнхий газар зүй, # бүс нутгийн эдийн засгийн газар зүй болон # салбарын (аж үйлдвэр, [[хөдөө аж ахуй]], тээвэр, үйлчилгээ гэх мэт) гэж хуваадаг. Эдийн засгийн газар зүй гэсэн нэр томьёог анх 1751 онд [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт гүрний]] Газар зүйн хэлтсийг удирдаж байсан М.В.Ломоносов нэвтрүүлсэн. 1960-аад оны дунд үе хүртэл цэвэр үйлдвэрлэлийн хандлага давамгайлж байсан бол 1970-80-аад онд эдийн засгийн газарзүйн сэдэвт хотжилт, хотууд хоородын сүлжээ үүсэх болон нийгмийн асуудлууд орсон байна. Удаан хугацааны туршид эдийн засгийн газар зүйчдийн анхаарлыг материаллаг үйлдвэрлэлийн нутаг дэвсгэрийн хуваарилалтын хэв маяг, нөхцөл байдал, онцлог шинж чанарууд дээр төвлөрүүлж байв. Оксфордын их сургуулийн эдийн засгийн профессор Энтони Венэйблс ''/Anthony James Venables/'' Эдийн засгийн шинэ газарзүйн /ЭЗШГ/ хоёр аналитик бүрэлдэхүүн хэсэг байдаг тухай бичжээ. 1. Эхнийх нь орон зайн харилцан үйлчлэл нь өртөг дагалддаг гэдгийг ойлгох явдал юм. Энэ нь ажилчид хоорондоо орон зайн хувьд ойрхон биш бол үр ашиг нь бага байх болно гэсэн үг юм. Эцсийн хэв шинж нь янз бүрийн барааны хөдөлгөөнт байдал, янз бүрийн газруудын хоорондох эдийн засгийн үйл ажиллагааны төрлөөс хэрхэн хамаарч байгааг харуулсан болно. 2. Хоёрдахь гол бүрэлдэхүүн хэсэг нь орон зайд төвлөрөхөд үйлдвэрлэлийг түлхдэг төвөөс зугтах хүч байдаг гэсэн таамаглал юм. Чухамдаа төвөөс зугтах (жишээлбэл, үйлдвэрлэлийн шууд ба эргэх холбоо, тээвэрлэлтийн явцад өгөөж нэмэгдэх) ба төвөөс зугтах (жишээлбэл, үйлдвэрлэлийн зарим хүчин зүйлийн хөдөлгөөнгүй байдал, газрын түрээсийн төлбөр) -ийн харилцан үйлчлэл нь хандлагын анхаарлын төвд байна. Нэг загварт бодит байдлын олон янз байдлыг харгалзан үзэх нь туйлын хэцүү тул хандлагыг дэмжигчид нэг төвөөс зугтах ба нэг төвөөс зугтах хүчний харилцан үйлчлэлд тулгуурлахыг санал болгож байна. Дүрмээр бол үйлдвэрлэлд шууд ба эргэх холболтыг (түүхий эд нийлүүлэгч ба боловсруулах үйлдвэрүүдийн хооронд эсвэл ажилчид ба ажил олгогчдын хооронд) төвлөрсөн хүч гэж үздэг. Заримдаа ийм холболтыг Английн уран зохиолд зах зээлийн хэмжээний нөлөө гэж нэрлэдэг. Эдийн засгийн үйл ажиллагааны орон зайн төвлөрлийг эсэргүүцэх хүч нь ихэвчлэн үйлдвэрлэлийн зарим хүчин зүйлийн хөдөлгөөнгүй байдал юм. ЭЗШГ-ийн гол төлөөлөгч Пол Кругман ''/Paul Robin Krugman/'' нэг нийтлэлдээ ийм сонголт хийх хоёр шалтгааныг дурдав.Үүнд: # Таамаглалыг дүгнэлтээс тусгаарлах нь зүйтэй, өөрөөр хэлбэл бөөгнөрөл (орон зай дахь төвлөрөл) -ийг бөөгнөрлийн нөлөөгөөр тайлбарлахаас зайлсхийх хэрэгтэй. Гэсэн хэдий ч, "гадны нөлөө" (англ. external effects) гэж нэрлэгддэг хар хайрцаг доторх хүчийг төвөөс зугтах ба төвөөс зугтах хүч гэж үзвэл ийм нөхцлийг зөрчихгүй байх нь туйлын хэцүү юм. 2. Байршлын ангилалд анхаарлаа төвлөрүүлдэг тул зайны категорийг байгалийн жамаар оруулсан загварыг илүүд үздэг. Энэ шаардлагыг тээврийн зардлаар дамжуулж буй холбоосын үр нөлөөгөөр хамгийн сайн хангаж өгдөг. [[Ангилал:Эдийн засгийн газар зүй| ]] 3sgwowq3epwfmjmv9jo12q4qqcb3lf2 0 114976 873940 866949 2026-10-22T01:39:47Z Эрдэнийн тобчи 108163 873940 wikitext text/x-wiki {{Short description|Германы түүхэн улс}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{native name|de|Kurfürstentum Hessen}} | conventional_long_name = Хессений Курфюрст улс | common_name = Хессен-Кассел | status = Курфюрст улс | status_text = [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын Эзэнт Гүрний]] [[Курфюрст|курфюрстийн]] [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрний улсууд|улс]] (1803–1806)<br/>[[Райны Холбоо]]ны үеийн эзлэгдсэн нутаг (1806–1807)<br/>[[Вестфалийн хаант улс]]ын бүрэлдэхүүн (1807–1813)<br/>дахин байгуулагдсан улс (1814–1815)<br/>[[Германы Холбоо]]ны [[Германы Холбооны улсууд|гишүүн улс]] (1815–1866) | empire = Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | year_start = 1803 | year_end = 1866 | life_span = 1803–1807<br/>1814–1866 | event_end = [[Пруссийн хаант улс]] нэгтгэсэн | event1 = Курфюрст цол бий болсон | date_event1 = 1803 | event2 = [[Вестфалийн хаант улс]]ын бүрэлдэхүүнд орсон | date_event2 = 1807 | event3 = Дахин байгуулагдсан | date_event3 = 1814 | p1 = Хессен-Касселын Ландграфт Улс | flag_p1 = Flag of Hesse.svg | s1 = Вестфалийн хаант улс | flag_s1 = Flag of Kingdom of Westphalia.svg | p2 = Вестфалийн хаант улс | flag_p2 = Flag of Kingdom of Westphalia.svg | s2 = Хессен-Нассау муж | flag_s2 = Flagge Preußen - Provinz Hessen-Nassau.svg | p3 = Хессен-Ханау | flag_p3 = Wappen Hessen-Hanau.svg | image_flag = Flag of Hesse.svg | flag_caption = [[Хессений далбаа|Далбаа]] | image_coat = Grosses Wappen-HK (1815-1866).svg | symbol_type = [[Хессений сүлд|Сүлд]] | image_map = Map-DB-Hessen-Kassel.svg | image_map2 = Electorate of Hesse.png | image_map_caption = Хессен-Кассел (улаан), 1866 онд | map_caption2 = Хессений Курфюрст улс (1814–1866) | capital = [[Кассел]] | common_languages = [[Герман хэл|Герман]]<br/>[[Хессений аялгууд|Умард Хессений аялга]] | religion = [[Хессений Вант Улс-Вальдекийн Евангелийн Сүм|Протестант]], [[Католик сүм|католик]] (цөөнх) | currency = [[Хессен-Касселийн талер]] (1858 он хүртэл)<br/>[[Хессен-Касселийн холбооны талер]] (1858–1873) | title_leader = Курфюрст | leader1 = [[I Вильхельм, Хессений Ван|I Вильхельм]] | year_leader1 = 1803–1821 | leader2 = [[II Вильхельм, Хессений Ван|II Вильхельм]] | year_leader2 = 1821–1847 | leader3 = [[Фридрих Вильхельм, Хессений Ван|Фридрих Вильхельм]] | year_leader3 = 1847–1866 | today = [[Герман]] }} '''Хессений Курфюрст улс''' ({{lang-de|Kurfürstentum Hessen}}, мөн '''Курхессен''' буюу ''Kurhessen'') нь 1803–1807 болон 1814–1866 онд Төв Германд оршин тогтнож байсан түүхэн улс юм. Тус улсын нийслэл нь [[Кассел]] байв. 1803 онд Хессен-Касселын ландграф [[I Вильхельм, Хессений Ван|I Вильхельм]] курфюрст цол хүртсэнээр тус улс Курфюрст улс хэмээн нэрлэгдэх болжээ. Курфюрст ({{lang-de|Kurfürst}}) гэдэг нь [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын Эзэнт Гүрний]] эзэн хааныг сонгох эрхтэй язгууртны цол юм. Иймээс Хессен-Касселын захирагчийн цол нь энгийн вангийн цолноос ялгаатай байв. Гэвч тус улс нь албан ёсоор хаант улс бус, курфюрстээр захируулсан улс байжээ. == Түүх == === Байгуулагдсан нь === 1803 онд [[Наполеоны дайнууд|Наполеоны дайны]] үеийн Европын улс төрийн өөрчлөлтийн хүрээнд Хессен-Касселын Ландграфт Улсын захирагч [[I Вильхельм, Хессений Ван|I Вильхельм]] курфюрст цол хүртэв. Энэ нь [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн]] доторх сонгогчийн зэрэглэл байсан бөгөөд Хессен-Касселын улс төрийн байр суурийг бэхжүүлэх зорилготой байв. 1803 оноос хойш тус улсыг Хессений Курфюрст улс буюу Курхессен хэмээн нэрлэх болсон. Гэсэн хэдий ч Хессен-Касселын Ландграфт Улс гэсэн уламжлалт нэршил ч хэрэглэгдсээр байжээ. === Наполеоны үе === 1806 онд [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн]] задарч, Германы олон жижиг улсын улс төрийн статус өөрчлөгдөв. Хессен-Касселын захирагч Наполеоны байгуулсан [[Райны Холбоо]]нд нэгдэхээс татгалзсан тул Францтай харилцах харилцаа нь хурцаджээ. 1806–1807 оны дайны дараа Францын цэргүүд Хессен-Касселын нутгийг эзлэн авч, 1807 онд тус улсын газар нутгийг [[Вестфалийн хаант улс]]ын бүрэлдэхүүнд оруулсан байна. Вестфалийн хаант улсыг Наполеоны дүү [[Жером Бонапарт]] захирч, [[Кассел]] хотыг нийслэл болгожээ. Ингэснээр Хессен-Касселын бие даасан улс төрийн оршин тогтнол түр хугацаанд тасалдсан юм. === Дахин байгуулагдсан нь === 1813 онд Наполеоны цэрэг Германы нутгаас ухарч эхэлсний дараа Хессен-Касселын хуучин захиргааг сэргээх боломж бүрджээ. Наполеоны ялагдлын дараа Вестфалийн хаант улс задарч, Хессен-Касселын Курфюрст улс 1814 онд дахин байгуулагдав. 1814–1815 оны Европын улс төрийн шинэ зохион байгуулалтын үеэр тус улсын газар нутгийн харьяалал өөрчлөгдөж, зарим нутаг дэвсгэрийг өөртөө нэгтгэсэн байна. 1815 онд [[Венийн конгресс]]ын дараа Хессений Курфюрст улс [[Германы Холбоо]]ны гишүүн болжээ. === XIX зууны эхний хагас === 1815 оноос хойш Хессен-Кассел нь Германы Холбооны доторх бие даасан монарх улс болон оршин тогтнож байв. Улсын нийслэл нь Кассел бөгөөд төрийн эрх мэдэл курфюрстийн удирдлага дор төвлөрч байжээ. XIX зууны эхний хагаст Европ даяар үндсэн хуульт засаглал, иргэний эрх, төлөөллийн байгууллагын тухай шаардлага нэмэгдсэн нь Хессен-Касселд ч нөлөөлөв. 1830 оны улс төрийн хөдөлгөөний дараа 1831 оны 1 дүгээр сарын 5-нд шинэ үндсэн хууль батлагджээ. Уг үндсэн хуулиар төлөөллийн хурал болон төрийн эрх мэдлийн харилцааг зохицуулсан байна. Энэ нь тухайн үеийн Германы жижиг улсуудын дунд либерал шинжтэй үндсэн хуулийн нэгэнд тооцогддог байв. Гэвч курфюрстийн эрх мэдэл болон төлөөллийн байгууллагын эрх хэмжээний талаарх зөрчил үргэлжилсээр байжээ. === 1848–1849 оны хувьсгал === 1848 онд Германы олон мужид өрнөсөн хувьсгалт хөдөлгөөн Хессен-Касселд нөлөөлсөн юм. Иргэд улс төрийн эрх чөлөө, төлөөллийн засаглал, үндсэн хуулийн баталгааг өргөжүүлэхийг шаардаж байв. Энэ үеийн өөрчлөлтүүд нь Германы нэгдлийн асуудал, Франкфуртын Үндэсний Ассамблейн үйл ажиллагаатай холбоотой байлаа. Хувьсгалын дараа консерватив хүчнүүд дахин нөлөөгөө бэхжүүлж, өмнөх либерал өөрчлөлтүүдийг хязгаарлах оролдлого хийжээ. Ийнхүү Хессен-Касселын улс төрийн амьдралд курфюрстийн засаглал болон үндсэн хуулийн дэг журмыг хамгаалагчдын хоорондын зөрчил үргэлжилсэн байна. === 1850 оны үндсэн хуулийн хямрал === 1850 онд курфюрст [[Фридрих Вильхельм, Хессений Ван|Фридрих Вильхельм]] болон түүний засгийн газар, төлөөллийн байгууллагын хооронд төсөв, үндсэн хуулийн эрх мэдлийн асуудлаар зөрчил үүсэв. Засгийн газар төсвийн асуудлыг өөрийн шийдвэрээр хэрэгжүүлэхийг оролдсон бол төлөөллийн байгууллага үүнийг эсэргүүцжээ. Улс төрийн хямралын улмаас Хессен-Касселын засгийн газар [[Германы Холбоо]]ны оролцоог хүссэн байна. 1850 оны намар Австри, Баварийн цэргүүд тус улсын нутагт орж ирсэн бол Прусс мөн цэргийн хүчээ байршуулжээ. [[Броннцеллийн мөргөлдөөн]] гэж нэрлэгддэг богино хугацааны зэвсэгт тулгаралт Фулдагийн ойролцоо болсон боловч томоохон дайн болон өргөжөөгүй юм. Хямралын үр дүнд 1831 оны үндсэн хуулийн либерал заалтуудын зарим нь хүчингүй болж, төлөөллийн байгууллагын эрх мэдэл хумигджээ. Үндсэн хуулийн асуудлаарх маргаан дараагийн жилүүдэд ч үргэлжилсэн байна. === Прусст нэгтгэгдсэн нь === 1866 онд [[Австри-Пруссийн дайн]] эхлэхэд Хессен-Кассел Австрийн талд орсон Германы Холбооны гишүүн улс байв. Пруссийн цэргүүд 1866 оны 6 дугаар сард Хессен-Касселын нутагт орж, нийслэл Касселийг эзлэн авчээ. Курфюрст Фридрих Вильхельмийг баривчлан саатуулсан бөгөөд тус улсын бие даасан засаглал үндсэндээ төгсгөл болсон байна. 1866 оны дайны дараа Прусс Хессен-Касселыг өөртөө нэгтгэв. Мөн [[Нассаугийн гүнт улс]], [[Ганноверын хаант улс]] болон [[Франкфурт]] хотыг Прусс өөрийн мэдэлд оруулсан байна. 1867 онд Хессен-Касселын хуучин нутаг дэвсгэрийг Нассау болон Франкфуртын хамт Пруссийн [[Хессен-Нассау муж]]ийн бүрэлдэхүүнд оруулжээ. Ийнхүү Хессений Курфюрст улс бие даасан улс төрийн нэгжийн хувьд оршин тогтнохоо больсон юм. == Ном зүй == Otto Bähr: ''Das frühere Kurhessen – Ein Geschichtsbild''. Brunnemann, Kassel, 1895. Karl Ernst Demandt: ''Geschichte des Landes Hessen''. Bärenreiter, Kassel, 1972. ISBN 3-7618-0404-0. Ewald Grothe: ''Kurfürstentum''. In: ''Kassel Lexikon''. Hrsg. v. der Stadt Kassel, Bd. 1. euregio, Kassel, 2009. ISBN 978-3-933617-39-2, S. 360–362. Harald Höffner: ''Kurhessens Ministerialvorstände der Verfassungszeit 1831–1866''. Dissertation. Gießen, 1981. Philipp Losch: ''Geschichte des Kurfürstentums Hessen. 1803–1866.'' Elwert, Marburg, 1922; Neudruck: Hamecher, Kassel, 1972. ISBN 978-3-920307-07-7. [[Хэрэглэгч:Эрдэнийн тобчи|Эрдэнийн тобчи]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Эрдэнийн тобчи|яриа]]) lqoivh8pf0j4ac3womkiglbjm29egxk 873978 873940 2026-10-22T02:09:14Z Zorigt 49 873978 wikitext text/x-wiki {{Short description|Германы түүхэн улс}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{native name|de|Kurfürstentum Hessen}} | conventional_long_name = Хессений Курфюрст улс | common_name = Хессен-Кассел | status = Курфюрст улс | status_text = [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын Эзэнт Гүрний]] [[Курфюрст|курфюрстийн]] [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрний улсууд|улс]] (1803–1806)<br/>[[Райны Холбоо]]ны үеийн эзлэгдсэн нутаг (1806–1807)<br/>[[Вестфалийн хаант улс]]ын бүрэлдэхүүн (1807–1813)<br/>дахин байгуулагдсан улс (1814–1815)<br/>[[Германы Холбоо]]ны [[Германы Холбооны улсууд|гишүүн улс]] (1815–1866) | empire = Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | year_start = 1803 | year_end = 1866 | life_span = 1803–1807<br/>1814–1866 | event_end = [[Пруссийн хаант улс]] нэгтгэсэн | event1 = Курфюрст цол бий болсон | date_event1 = 1803 | event2 = [[Вестфалийн хаант улс]]ын бүрэлдэхүүнд орсон | date_event2 = 1807 | event3 = Дахин байгуулагдсан | date_event3 = 1814 | p1 = Хессен-Касселын Ландграфт Улс | flag_p1 = Flag of Hesse.svg | s1 = Вестфалийн хаант улс | flag_s1 = Flag of Kingdom of Westphalia.svg | p2 = Вестфалийн хаант улс | flag_p2 = Flag of Kingdom of Westphalia.svg | s2 = Хессен-Нассау муж | flag_s2 = Flagge Preußen - Provinz Hessen-Nassau.svg | p3 = Хессен-Ханау | flag_p3 = Wappen Hessen-Hanau.svg | image_flag = Flag of Hesse.svg | flag_caption = [[Хессений далбаа|Далбаа]] | image_coat = Grosses Wappen-HK (1815-1866).svg | symbol_type = [[Хессений сүлд|Сүлд]] | image_map = Map-DB-Hessen-Kassel.svg | image_map2 = Electorate of Hesse.png | image_map_caption = Хессен-Кассел (улаан), 1866 онд | map_caption2 = Хессений Курфюрст улс (1814–1866) | capital = [[Кассел]] | common_languages = [[Герман хэл|Герман]]<br/>[[Хессений аялгууд|Умард Хессений аялга]] | religion = [[Хессений Вант Улс-Вальдекийн Евангелийн Сүм|Протестант]], [[Католик сүм|католик]] (цөөнх) | currency = [[Хессен-Касселийн талер]] (1858 он хүртэл)<br/>[[Хессен-Касселийн холбооны талер]] (1858–1873) | title_leader = Курфюрст | leader1 = [[I Вильхельм, Хессений Ван|I Вильхельм]] | year_leader1 = 1803–1821 | leader2 = [[II Вильхельм, Хессений Ван|II Вильхельм]] | year_leader2 = 1821–1847 | leader3 = [[Фридрих Вильхельм, Хессений Ван|Фридрих Вильхельм]] | year_leader3 = 1847–1866 | today = [[Герман]] }} '''Хессений Курфюрст улс''' ({{langx|de|Kurfürstentum Hessen}}, мөн '''Курхессен''' буюу ''Kurhessen'') нь 1803–1807 болон 1814–1866 онд Төв Германд оршин тогтнож байсан түүхэн улс юм. Тус улсын нийслэл нь [[Кассел]] байв. 1803 онд Хессен-Касселын ландграф [[I Вильхельм, Хессений Ван|I Вильхельм]] курфюрст цол хүртсэнээр тус улс Курфюрст улс хэмээн нэрлэгдэх болжээ. Курфюрст ({{langx|de|Kurfürst}}) гэдэг нь [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын Эзэнт Гүрний]] эзэн хааныг сонгох эрхтэй язгууртны цол юм. Иймээс Хессен-Касселын захирагчийн цол нь энгийн вангийн цолноос ялгаатай байв. Гэвч тус улс нь албан ёсоор хаант улс бус, курфюрстээр захируулсан улс байжээ. == Түүх == === Байгуулагдсан нь === 1803 онд [[Наполеоны дайнууд|Наполеоны дайны]] үеийн Европын улс төрийн өөрчлөлтийн хүрээнд Хессен-Касселын Ландграфт Улсын захирагч [[I Вильхельм, Хессений Ван|I Вильхельм]] курфюрст цол хүртэв. Энэ нь [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн]] доторх сонгогчийн зэрэглэл байсан бөгөөд Хессен-Касселын улс төрийн байр суурийг бэхжүүлэх зорилготой байв. 1803 оноос хойш тус улсыг Хессений Курфюрст улс буюу Курхессен хэмээн нэрлэх болсон. Гэсэн хэдий ч Хессен-Касселын Ландграфт Улс гэсэн уламжлалт нэршил ч хэрэглэгдсээр байжээ. === Наполеоны үе === 1806 онд [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн]] задарч, Германы олон жижиг улсын улс төрийн статус өөрчлөгдөв. Хессен-Касселын захирагч Наполеоны байгуулсан [[Райны Холбоо]]нд нэгдэхээс татгалзсан тул Францтай харилцах харилцаа нь хурцаджээ. 1806–1807 оны дайны дараа Францын цэргүүд Хессен-Касселын нутгийг эзлэн авч, 1807 онд тус улсын газар нутгийг [[Вестфалийн хаант улс]]ын бүрэлдэхүүнд оруулсан байна. Вестфалийн хаант улсыг Наполеоны дүү [[Жером Бонапарт]] захирч, [[Кассел]] хотыг нийслэл болгожээ. Ингэснээр Хессен-Касселын бие даасан улс төрийн оршин тогтнол түр хугацаанд тасалдсан юм. === Дахин байгуулагдсан нь === 1813 онд Наполеоны цэрэг Германы нутгаас ухарч эхэлсний дараа Хессен-Касселын хуучин захиргааг сэргээх боломж бүрджээ. Наполеоны ялагдлын дараа Вестфалийн хаант улс задарч, Хессен-Касселын Курфюрст улс 1814 онд дахин байгуулагдав. 1814–1815 оны Европын улс төрийн шинэ зохион байгуулалтын үеэр тус улсын газар нутгийн харьяалал өөрчлөгдөж, зарим нутаг дэвсгэрийг өөртөө нэгтгэсэн байна. 1815 онд [[Венийн конгресс]]ын дараа Хессений Курфюрст улс [[Германы Холбоо]]ны гишүүн болжээ. === XIX зууны эхний хагас === 1815 оноос хойш Хессен-Кассел нь Германы Холбооны доторх бие даасан монарх улс болон оршин тогтнож байв. Улсын нийслэл нь Кассел бөгөөд төрийн эрх мэдэл курфюрстийн удирдлага дор төвлөрч байжээ. XIX зууны эхний хагаст Европ даяар үндсэн хуульт засаглал, иргэний эрх, төлөөллийн байгууллагын тухай шаардлага нэмэгдсэн нь Хессен-Касселд ч нөлөөлөв. 1830 оны улс төрийн хөдөлгөөний дараа 1831 оны 1 дүгээр сарын 5-нд шинэ үндсэн хууль батлагджээ. Уг үндсэн хуулиар төлөөллийн хурал болон төрийн эрх мэдлийн харилцааг зохицуулсан байна. Энэ нь тухайн үеийн Германы жижиг улсуудын дунд либерал шинжтэй үндсэн хуулийн нэгэнд тооцогддог байв. Гэвч курфюрстийн эрх мэдэл болон төлөөллийн байгууллагын эрх хэмжээний талаарх зөрчил үргэлжилсээр байжээ. === 1848–1849 оны хувьсгал === 1848 онд Германы олон мужид өрнөсөн хувьсгалт хөдөлгөөн Хессен-Касселд нөлөөлсөн юм. Иргэд улс төрийн эрх чөлөө, төлөөллийн засаглал, үндсэн хуулийн баталгааг өргөжүүлэхийг шаардаж байв. Энэ үеийн өөрчлөлтүүд нь Германы нэгдлийн асуудал, Франкфуртын Үндэсний Ассамблейн үйл ажиллагаатай холбоотой байлаа. Хувьсгалын дараа консерватив хүчнүүд дахин нөлөөгөө бэхжүүлж, өмнөх либерал өөрчлөлтүүдийг хязгаарлах оролдлого хийжээ. Ийнхүү Хессен-Касселын улс төрийн амьдралд курфюрстийн засаглал болон үндсэн хуулийн дэг журмыг хамгаалагчдын хоорондын зөрчил үргэлжилсэн байна. === 1850 оны үндсэн хуулийн хямрал === 1850 онд курфюрст [[Фридрих Вильхельм, Хессений Ван|Фридрих Вильхельм]] болон түүний засгийн газар, төлөөллийн байгууллагын хооронд төсөв, үндсэн хуулийн эрх мэдлийн асуудлаар зөрчил үүсэв. Засгийн газар төсвийн асуудлыг өөрийн шийдвэрээр хэрэгжүүлэхийг оролдсон бол төлөөллийн байгууллага үүнийг эсэргүүцжээ. Улс төрийн хямралын улмаас Хессен-Касселын засгийн газар [[Германы Холбоо]]ны оролцоог хүссэн байна. 1850 оны намар Австри, Баварийн цэргүүд тус улсын нутагт орж ирсэн бол Прусс мөн цэргийн хүчээ байршуулжээ. [[Броннцеллийн мөргөлдөөн]] гэж нэрлэгддэг богино хугацааны зэвсэгт тулгаралт Фулдагийн ойролцоо болсон боловч томоохон дайн болон өргөжөөгүй юм. Хямралын үр дүнд 1831 оны үндсэн хуулийн либерал заалтуудын зарим нь хүчингүй болж, төлөөллийн байгууллагын эрх мэдэл хумигджээ. Үндсэн хуулийн асуудлаарх маргаан дараагийн жилүүдэд ч үргэлжилсэн байна. === Прусст нэгтгэгдсэн нь === 1866 онд [[Австри-Пруссийн дайн]] эхлэхэд Хессен-Кассел Австрийн талд орсон Германы Холбооны гишүүн улс байв. Пруссийн цэргүүд 1866 оны 6 дугаар сард Хессен-Касселын нутагт орж, нийслэл Касселийг эзлэн авчээ. Курфюрст Фридрих Вильхельмийг баривчлан саатуулсан бөгөөд тус улсын бие даасан засаглал үндсэндээ төгсгөл болсон байна. 1866 оны дайны дараа Прусс Хессен-Касселыг өөртөө нэгтгэв. Мөн [[Нассаугийн гүнт улс]], [[Ханноверын хаант улс]] болон [[Франкфурт]] хотыг Прусс өөрийн мэдэлд оруулсан байна. 1867 онд Хессен-Касселын хуучин нутаг дэвсгэрийг Нассау болон Франкфуртын хамт Пруссийн [[Хессен-Нассау муж]]ийн бүрэлдэхүүнд оруулжээ. Ийнхүү Хессений Курфюрст улс бие даасан улс төрийн нэгжийн хувьд оршин тогтнохоо больсон юм. == Ном зүй == *Otto Bähr: ''Das frühere Kurhessen – Ein Geschichtsbild''. Brunnemann, Kassel, 1895. *Karl Ernst Demandt: ''Geschichte des Landes Hessen''. Bärenreiter, Kassel, 1972. ISBN 3-7618-0404-0. *Ewald Grothe: ''Kurfürstentum''. In: ''Kassel Lexikon''. Hrsg. v. der Stadt Kassel, Bd. 1. euregio, Kassel, 2009. ISBN 978-3-933617-39-2, S. 360–362. *Harald Höffner: ''Kurhessens Ministerialvorstände der Verfassungszeit 1831–1866''. Dissertation. Gießen, 1981. *Philipp Losch: ''Geschichte des Kurfürstentums Hessen. 1803–1866.'' Elwert, Marburg, 1922; Neudruck: Hamecher, Kassel, 1972. ISBN 978-3-920307-07-7. [[Ангилал:Хессений түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Хессений Вант Улс| ]] [[Ангилал:Германы Холбооны гишүүн улс]] [[Ангилал:Германы Гаалийн Нийгэмлэгийн гишүүн улс]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй түүхэн улс]] [[Ангилал:Европын түүхэн улс]] [[Ангилал:Шинэ эриний түүхэн улс]] [[Ангилал:1814 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1866 онд татан буугдсан]] 35gmxsoly4kxtxlgp8w5kwcbttcfj73 0 121237 873918 715587 2026-10-22T01:28:08Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873918 wikitext text/x-wiki '''Их өгөгдөл''' ({{lang-en|Big Data}} [{{IPA|ˈbɪɡ ˈdeɪtə}}] ) гэж уламжлалт өгөгдөл боловсруулах системүүдийн хэрээс хэтэрсэн асар том хэмжээний [[өгөгдөл]], түүнтэй холбоотой бүх ойлголтуудыг нэгтгэсэн ойлголт юм. Үүнд: өгөгдлийн шинжилгээ, цуглуулах, боловсруулах, хайлт хийх, хуваалцах, түгээх, хадгалах, дамжуулах, нууцлал зэрэг ойлголтууд багтана. Их өгөгдлийн хэрэглээний нэг хэлбэр нь бизнесийн тандан шинжилгээ ({{Lang-en|Business intelligence}} буюу ''BI, Бий-Ааи'') юм. Энэ нь шийдвэр гаргалтыг илүү сайжруулж, дэмжих өгөгдлүүдийг олборлох, хувиргах, нэгтгэх, дүрслэх, шинжлэх, тайлбарлахад зориулсан олон төрлийн аппликэйшн программууд, туршлага, технологиудыг агуулсан мэдээллийн систем юм. == Ойлголт == Бүтэцлэгдсэн, хагас бүтэцлэгдсэн болон бүтэцлэгдээгүй эх үүсвэрүүдээс бий болсон төрөл бүрийн өгөгдлийг их өгөгдөл гэнэ. Бүтэцлэгдсэн өгөгдөл нь тодорхой загварын дагуу үүссэн, тогтмол шинжүүдтэй учраас боловсруулахад хялбар, ойлгомжтой байдаг. Ийм төрлийн өгөгдлийг ихэвчлэн SQL -ээр боловсруулдаг. Бүтэцлэгдээгүй өгөгдөл нь урьдчилан зохион байгуулагдаагүй, өгөгдлийн сан удирдах системээр үүсгэгдээгүй текст, мультмедиа төрлийн өгөгдлийг агуулсан файл юм. Харин хагас бүтэцлэгдсэн өгөгдөл нь тодорхой хэмжээгээр зохион байгуулагдсан боловч өгөгдлийн сан удирдах системээр үүсгэгдээгүй юм. Эдгээр өгөгдлүүд нь олон нийтийн мэдээлийн сайтуудад оруулж байгаа сэтгэгдэл, зарлал, вэб сайтын лог, зураг, дуу видео үйлчлүүлэгчдийн худалдан авалтын бүртгэл , [[гар утас]], төрөл бүрийн мэдрэгч төхөөрөмжүүд болон камер, байгууллагын автожуулалтын систем зэргээс үүсэж байгаа бөгөөд ихэнх хувь нь бүтэцлэгдээгүй хэлбэрээр үүсэж байна. Их өгөгдөл нь өөрөө цэгцэрсэн, давхцалгүй, бодит цагийн мэдээлэл байх ёстой. Одоо цагт нийт дата төвүүдийн 5% нь л их хэмжээгээр оролддог. Их өгөгдөл гэдэгт data warehouse, data mining гэсэн ойлголтууд хамаардаг. '''Data warehouse''' нь мэдээллийн агуулах гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл үнэн, худал болон бодит цагийн (reaл time), өнгөрсөн цагийн гэсэн янз бүрийн төлөв байдалд байгаа датаг хадгалж бааз үүсгэж байдаг. '''Data mining''' нь аналитик хэлбэрээр судалгаа хийх чиглал рүү явдаг. Гэхдээ алины онцлог нь өнгөрсөн цаг дээр судалгаа хийгддэг. Тиймээс шийдвэр гаргаж, трендийг тодорхойлохдоо data mining-г ашиглаж байгаа хэрэг юм. Их өгөгдлийн хамгийн гол онцлог нь бодит цагийн цэгцэрсэн, давхцалгүй өгөгдөл байдаг. Бодит цагийн гэхээр серверийн дэд бүтцэд миллисекундын зөрүүтэй орж ирж байгаа өгөгдлийг хэлнэ. Монгол улсын төрийн байгууллагад хамгийн анх их өгөгдлөөр хөгжүүлэлт хийж гарч ирсэн зүйл бол ТҮЦ машин юм. Их өгөгдөл бол том хэмжээтэй дататай харьцах тухай цогц ойлголт юм. Өөрөөр хэлбэл уламжлалт дата боловсруулах системүүдийн хэрээс хэтэрсэн асар том хэмжээний дата, түүнтэй холбоотой бүх ойлголтуудыг нэгтгэсэн концепци юм. Үүнд датаг шинжлэх, олж авах, боловсруулах, хайлт хийх, хуваалцах, түгээх, хадгалах, дамжуулах, визуалчлах, нууцлал зэрэг ойлголтууд багтана. Яагаад их өгөгдөл гэдэг нэр томъёо гарч ирэх болсон ойлголтыг дараах баримтуудаар жишээ болгон тайлбарлая. * Датаны өсөлт маш их эрчимтэй явагдаж байгаа ба 2020 он гэхэд манай дэлхийн хүн бүр, секунд тутамд 1.7 мегабайт дата үүсгэж байх болно. * Тэр үед өнөөгийн дижитал ертөнцийн нийт дата 4.4 Зеттабайтаас 44 Зеттабайт буюу 44 их наяд Гигабайт болж нэмэгдэнэ. * 2015 оны наймдугаар сард , анх удаа 1 тербум хүн нэг өдөр Фейсбүүкт орсон байна. * 2020 онд бүх датаны гуравны нэг нь Клоуд орчинд хадгалагдана. * Төвлөрсөн биш тооцоолох арга бодит хэрэглээ болно. Google -н нэг хайлтын хүсэлтэнд 0.2 секундээс богино хугацаанд хариу өгөхийн тулд 1000 [[компьютер]] зэрэг боловсруулалт хийдэг. == Их өгөгдлийн шинж чанар == [[File:Их өгөгдлийг тодорхойлох гурван шинж.jpg|right|300px|thumb|Их өгөгдлийг тодорхойлох голлох гурван шинж]] [[File:Defining-big-data1.png|right|300px|]] Шинж чанарыг тодорхойлохдоо англи хэлний V үсгээр эхлэсэн үгсийг хэрэглэдэг. '''Өгөгдлийн хэмжээ (Volume)''' Өгөгдлийг их өгөгдөл мөн эсэхийг тодорхойлоход түүний эзэлж буй хэмжээ маш чухал. Өгөгдөл анх KB, MB, GB-аар хэмжигддэг байсан бол одоо TB, EB,ZB,YB гэсэн хэмжигдэхүүнээр хэмжигдэхүйц өссөөр байна. Өөрөөр хэлбэл техник технологийн хөгжилтэй шууд хамааралтайгаар өгөгдлийн хэмжээ өссөөр байна. '''Өгөгдлийн хурд (Velocity)''' Уг шинж нь өгөгдлийн хурдтай холбоотойгоор гарч ирдэг бөгөөд түүнийг хоёр өнцгөөс авч үздэг. Эхнийх нь шинэ өгөгдөл нэмэгдэх үед түүнийг ашиглаж байсан газар, байгууллагууд уг өөрчлөлтийг цаг алдалгүй хийх. Өөрөөр хэлбэл судалгаа, шинжилгээнд ашиглагдаж байгаа өгөгдлийг бодит буюу хугацааны хоцрогдолгүй шинэчлэх нь их өгөгдлийн бас нэг шинж юм. Хоёр дах нь өгөгдлийг боловсруулахад зарцуулах хугацаа гэж ойлгогдож болох бөгөөд их өгөгдөлтэй холбоотойгоор түүнийг хэрхэн хурдан боловсруулах гэсэн асуудал тулгардаг байна. '''Өгөгдлийн төрөл (Variety)''' Өгөгдөл нь өгөгдлийн сан, excel, тескт, csv гэх мэт олон төрлөөр хадгалагдсан байдаг. Төрөл бүрийн хэлбэрээр оршин байдаг бөгөөд эдгээрээс их өгөгдөл үүсдэг байна. Тиймээс их өгөгдөл нь зөвхөн бүтэцлэгдсэн өгөгдөлд бус бүх төрлийн өгөгдөлд анхаарлаа хандуулдаг. Цаашид дараах шинж чанарууд Их өгөгдлийн ойлголтод нэмэгдэж яригдах болно. * Үнэ цэнэ (Value) - хуримтлагдаж буй өгөгдлүүд нь бүгд эргээд үнэ цэн, өгөөж өгөхүйц байх. * Үнэн зөв (Veracity) - хуримтлагдаж буй өгөгдлүүд нь бүгд үнэн зөв, бодитой байх. * Дүрслэл (Visualization) - асар их хэмжээний өгөгдлийг ойлгомжтой болгохын тулд визуал дүрслэл буюу хувиргалт хийх. * Хувьсах байдал (Viscosity) - энэ нэр томьёог зарим үед өгөгдлийн хоцрогдол эсвэл хоцрогдлын хугацааг тодорхойлоход ашигладаг. * Тархалт (Virality) - өгөгдөл тархах хурд эсвэл давтамж. Эдгээр шинжүүдтэй холбоотой асуудлуудыг уламжлалт өгөгдлийн сан удирдах системээр шийдвэрлэхэд хэцүү, бүр боломжгүй байдаг учраас Oracle, HP, Microsoft, [[IBM]] гэсэн томоохон компаниуд их өгөгдөлтэй холбоотой арга технологиудад анхаарлаа хандуулж байна. == Их өгөгдлийг үүсгэх нь == # Нийгмийн сүлжээ (бид бүгд өгөгдөл үүсгэдэг) # Шинжлэх ухааны хэрэгсэл (бүх төрлийн өгөгдлийг цуглуулдаг) # Мобайл төхөөрөмжүүд (бүх объектуудыг цаг үргэлж хянадаг) # Мэдрэгч технологи, сүлжээ (бүх төрлийн өгөгдлийг хэмжинэ) [[Ангилал:Компьютерын шинжлэх ухаан ба нийгэм]] [[Ангилал:Интернэт ба нийгэм]] [[Ангилал:Хэрэглээний мэдээлэл зүй]] 8tx1xh9erx3ktqz10w6uy5y5cthm0q6 0 123433 873927 726545 2026-10-22T01:32:54Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 873927 wikitext text/x-wiki [[Файл:USMC-050716-M-1837P-001.jpg|thumb|Кикбоксын тэмцээн]] '''Кикбокс''' (англи. kickboxing) нь хөлөөрөө өшиглөх, гараараа цохих тулаан дээр суурилсан боксын нэг төрөл юм. Тулаан нь боксын рингэн дээр явагддаг бөгөөд ихэвчлэн боксын бээлий, амны хамгаалагч, шорт, хөл нүцгэн цохилтыг ашигладаг. Кикбоксоор өөрийгөө хамгаалах, бие бялдрын чийрэгжүүлэх, эсвэл тэмцээнд оролцох зорилгоор хичээллэдэг. Кикбоксын зарим хэв маягууд: Японы кикбокс, Савате, Санда, Муай Тай зэрэг ордог байна. Хэдийгээр хүн төрөлхтөн үүссэн цагаас хойш хүмүүс гардан тулалдаанд тулалдаж ирсэн боловч [[спорт]] хэлбэрийн тулаанд өшиглөж, цохих аргыг хэрэглэсэн анхны сурвалж бичигт [[эртний Грек]], эртний Энэтхэгээс гаралтай. Гэсэн хэдий ч кикбокс гэдэг нэр томьёо 1960-аад онд Японд үүсч, 1950-иад оны сүүлчээс бокстой холилдсон каратэгээс үүссэн бөгөөд үүнээс хойш таеквондо, муай тай, саватэ зэрэг спортууд нөлөөлсөн бөгөөд үүнээс хойш тэмцээн зохиогддог болжээ. Америкийн кикбокс нь 1970-аад онд үүссэн бөгөөд 1974 оны 9-р сард Мэргэжлийн каратэгийн холбоо ( Professional Karate Association) анх удаа дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулснаар олны танил болсон юм. Түүхэн хөгжлийн хувьд кикбоксыг янз бүрийн уламжлалт хэв маягийн элементүүдийн хослолоос үүссэн тулааны урлаг гэж үзэж болно. Энэ арга нь 1970-аад оноос хойш улам бүр түгээмэл болж, 1990-ээд оноос кикбокс нь Бразилийн жиу-жицү, ардын бөх, газар дээр тулалдах арга техникийг цаашид холилдох замаар холимог тулааны урлагийг бий болгоход хувь нэмэр оруулсан юм. Олон улсын нэг удирдах байгууллага өнөөдөр байдаггүй. Олон улсын удирдах байгууллагуудад Дэлхийн кикбоксын байгууллагуудын холбоо (World Association of Kickboxing Organizations буюу WAKO гэгддэг), Дэлхийн кикбоксын холбоо, Олон улсын спорт каратэгийн холбоо, Олон улсын кикбоксын холбоо (World Kickboxing Association, International Sport Karate Association, International Kickboxing Federation) гэх мэт олон тус тусдаа байгууллагууд байдаг. Иймээс кикбоксын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн байдаггүй бөгөөд аваргын цолыг Glory, K-1 болон ONE Championship гэх мэт тус тусдаа олгодог. Төрөл бүрийн удирдах байгууллагуудын дор зохион байгуулагддаг барилдаанууд нь өвдөг сөгдөх, шахах гэх мэт өөр өөр дүрмийг баримталдаг. Ерөнхий утгаараа кикбокс гэж нэрлэгддэг урлагт дараахь зүйл хэлбэрүүд орно. Үүнд: * Японы кикбокс бол Японд бий болсон тулааны хэв маяг бөгөөд "кикбокс" гэсэн нэр томъёоны гарал үүсэл юм. * Америкийн кикбокс бол АНУ-аас гаралтай төрөл юм. * Голландын кикбокс - муай тай, бокс, каратэгийн киокушингийн хэв маягийг багтаасан. * Бүрэн контакт каратэгийн ямар ч хэв маяг * Санда (Хятадын кикбокс) — Үшү/кунг-фугийн холбогдох бүрэлдэхүүн хэсэг бөгөөд шидэлт, шидэлт нь өрсөлдөөнд хууль ёсны бөгөөд бусад бүх төрлийн цохилт (гар, хөл ашиглах). * Шүүтбокс — Сандатай адил зогсож байхдаа шидэх, бууж өгөх боломжийг олгодог Японы кикбоксын төрөл. * Энэтхэгийн Musti yuddha (мөн Муки бокс гэж нэрлэдэг) ба Адитхада нь Өмнөд Калипайяттуд өвдөг, тохой, духаар цохидог кикбоксын нэг төрөл юм. * Францын Савате бол 19-р зуунд үүссэн түүхэн спорт юм. Энэ нь ихэвчлэн хөлөөр өшиглөх техникээрээ алдартай. * Украины Combat Hopak нь ихэвчлэн цохилт, өшиглөх техник дээр суурилдаг. [[Ангилал:Кикбокс| ]] d61q0j8mk35gp2lngpvffx45n4hyctk 0 124018 873953 855536 2026-10-22T01:44:01Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873953 wikitext text/x-wiki '''Цогдоржийн Бавуудорж''' нь шүлэг, найраглал, дуурийн цомнол, жүжиг, эсээ, өгүүллэг, тууж, романы төрлөөр бичиж туурвидаг, Монгол Улсын Төрийн шагналтан, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн зохиолч, яруу найрагч юм. == Товч намтар == Ц.Бавуудорж нь 1969 онд Улаанбаатар хотод төрсөн. [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн Шилүүстэй сумын 8 жилийн дунд сургуулийн Ж.Дагва багштай 1А ангид элсэж, тус сургуулийн уран зохиолын багш Ё.Бөөрөнхийн удирдаж байсан Уран зохиолын дугуйланд элсэн оржээ. Бага наснаасаа шүлэг, яруу найрагт дуртай байсан тэрээр өөрийн сонирхол, авьяас чадвараа хөгжүүлэн 1984 оноос Завхан аймгийн Утга зохиолын нэгдлийн гишүүнээр элсэн суралцсан. 1987 онд Завхан аймгийн Улиастай хотын 10 жилийн 2-р сургуулийг төгсөөд Ардын армийн 137-р ангид хоёр жил хугацаат цэргийн алба хааж, тус ангийн Шүхэр десантын албанд ажиллаж, шүхрийн спортын 2-р зэрэг биелүүлжээ. == Боловсрол, ажлын гараа == 1990-1992 онуудад Завхан аймгийн “Туяа” сонинд сурвалжлагчаар ажилласан. 1992-1996 онуудад Кино Урлаг, Радио Телевизийн “Бэрс” дээд сургуулийн Радио сэтгүүлчийн ангийг дүүргэж, 1994-1995 онуудад МСЭ-ийн дэргэдэх Сэтгүүл зүйн дээд курст суралцсан. 1994-1996 онуудад Төрийн шагналт зохиолч Д.Батбаярын “Урлан”-д суралцжээ. 1997-2020 он хүртэл Монголын радиогийн “Шинэ эрин” редакцад редактор, ерөнхий редактораар ажилласан. Энэ хугацаандаа “Нийгмийн радио”, ”Эмч радио”, “Малчны лавлах”, “Үйлдвэрлэгчийн цаг” зэрэг шууд нэвтрүүлгүүд, “Нийгмийн радио сэтгүүл”, ”Аялал жуулчлалын радио сэтгүүл”, “Монголоороо аялахуй”, “Өв сан”, “Эгшиглэнт байгаль” зэрэг олон нэвтрүүлэг санаачилсан. Мөн “Ургийн бичиг ухаалаг шастир”, “Шинэчлэлт-Сэргэн мандлын үндэс” зэрэг асуудал дэвшүүлсэн цуврал нэвтрүүлгүүд, “Өв сан”, “Ногоон зөрөг” зэрэг цуврал радио жүжгүүд бичихийн зэрэгцээ, олон шилдэг радио хөрөг, радио нийтлэл, радио эсээ, радио зохиомж бичиж нэвтрүүлж, “Шинэ эрин”-ий номын сан цуврал, “Төвөргөөн” уран бүтээлийн цувралд оролцож бүтээлцсэн. Монголын радиогийн “Ургацын далай” нэвтрүүлгийн нэрэмжит “Алтан түрүү” шагналыг сэргээж шинэчлэн тогтмолжуулсны зэрэгцээ “Таван эрдэнэ” нэвтрүүлгийн нэрэмжит “Алтан төлийн эзэн” шагналыг олон жил мөн чанараар нь зохион байгуулан үр бүтээлтэй ажиллажээ. == Уран бүтээл == Тэрээр 1990–ээд оноос уран бүтээлээ эхэлж ”Бүгээн анир” (1991 он), ”Гүмүда” (1993 он), ”Салхин зүгээс цэцгийн цагаан цоморлог шүхэрлэнэ” (1999 он), ”Сарны шүлгүүд” (2006), ”А very big white elephant” (2007 он), ”When humans become grass” (2008 он), ”Un ojo en la palma de mi mano” (2009 он), ”East and West“ (2010 он), ”Монголын их амар амгалан” I боть (2015 он), ”Дорно зүгт өвс болно” II боть (2015 он), ”Нар сар, сар нар” III боть (2015 он) зэрэг шүлэг, дууль, найраглалын номууд, "Шувууг сулла" (2019 он) эсээ, өгүүллэг, тууж, "Зүрхэн чанадаас" (2019 он) эсээ, өгүүллэгийн номууд хэвлүүлсэн. 2010 онд Тайваньд зохион байгуулагдсан Дэлхийн яруу найргийн 30 дахь удаагийн чуулганы үеэр “А very big white elephant” (орчуулагч Ш.Цог, Ж.Гэндэндарам, Саймон Викхам Смит), “When humans become grass” (орчуулагч Саймон Викхам Смит), испани хэл рүү орчуулагдсан “Un ojo en la palma de mi mano” (орчуулагч Ивонне Мартин) зэрэг номуудаараа Дэлхийн Урлаг Соёлын Академийн “For poetic excellent” шагнал хүртсэн. 2021 онд "Уянгын шүлгүүд", 2023 онд "Дилова хутагт", 2024 онд "Цогт Нароба" түүхэн романы бүтээл нь олны хүртээл болсон. Ц.Бавуудоржийн шүлгүүд нь англи, испани, япон, солонгос, хятад, герман хэлнээ орчуулагдаж бусад улс орнуудын яруу найргийн антологи, сэтгүүлүүдэд хэвлэгдсэн. Мөн "Орчлонг хайрлаарай", "Ээжтэй орчлон", "Тэнгэрийн бүсгүй", "Гүрэн Монгол чинь хүлээнэ", "Алтан нөхөд", "Хүний сайхан орчлон" зэрэг түүний олон шүлэг, яруу найраг нь дуун бүтээл болж олны хүртээл болсон. === Антологи, яруу найргийн сэтгүүл === # “Дорно зүгт өвс болно” англи хэлээр (Екайка-раса сэтгүүл, №67, 32-р тал, Тайвань, 2008) # “Харсаар байтал..”, ”Бурхадын гуниг” англи хэлээр (“Дэлхийн шүлгүүд” сэтгүүл, 24-р тал, [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], Иллиной) # “Монголын их амар амгалан”, ”Их хайрын дууль” англи хэлээр (“Сарны гэрэл” сэтгүүл, 18-р тал, 2006, Солонгос) # “Бурхдын дууль”, ”Нэг их том цагаан заан” англи хэлээр (Гуну сэтгүүл, 20-р тал, 2006) # “Амгалан хоосон”, ”Сарны гэрэлд” англи хэлээр (Гуну сэтгүүл, 24-р тал, 2007) # “[[Энэтхэг]] минь хонгор минь”, ”Ай миний залуу нас” англи хэлээр (Гуну сэтгүүл, 16-р тал, 2008) # “Алга урвахын шүлэг”, ”Миний хөрөг”, ”Сарны гэрэлд”, ”Чиний дэргэдээс” англи, япон, испани хэлээр (Гуну сэтгүүл, 24-25–р тал , 2008) # “Нэг их том цагаан заан” англи хэлээр (Харвардын сэтгүүл, 68-69–р тал, 2008) # “Нэг их том цагаан заан”, ”Харсаар байтал...” англи хэлээр (... антологи 22-р тал, 2008) # “Бурхдын дууль” англи хэлээр (ХХVI World congress of poets, 21-р тал, 2006) # “Гуниг”, ”Би”, ”Сарны гэрэлд” англи хэлээр (ХХVII World congress of poets, 18-р тал, Энэтхэг, Мадрас, 2007) # “Зочин”, ”Амгалан хоосон “, ”Асуулт” англи хэлээр (ХХVIII World congress of poets, 29-р тал, 2008, Мексик, Акапулько хот) # “Алга урвахын шүлэг”, ”Асар тэнгэрийн хаалган дээр” англи хэлээр (ХХIХ World congress of poets, 22-р тал, 2009, Унгар, Будапешт хот) # “Сарны гэрэлд”  япон, англи хэлээр (Солонгон гүүр сэтгүүл, 12-р тал, Япон, Токио, 2010) # “Сарны гэрэлд”, ”Дорно зүгт өвс болно” япон, испани, англи хэлээр (ХХХ World congress of poets, 30-р тал, Тайвань, Тайпэй хот, 2010) # “Дорнын цаг”, ”Өөрөөсөө зугтахуй”, ”Цэцэг үнэртсэн үдэш” англи хэлээр “Two Lines, an international anthology in English” (Америк, 2011) === Яруу найраг === * ”Бүгээн анир” (1991) * ”Гүмүда” (1993) * ”Салхин зүгээс цэцгийн цагаан цоморлог шүхэрлэнэ” (1999) * ”Сарны шүлгүүд” (2006) * ”Хүннү туульс” (2011) * ”Хулан хатан” (2012) * “Монголын их амар амгалан” (2020) * “Дорно зүгт өвс болно” (2020) * “Уянгын шүлгүүд” (2021) === Түүхэн роман === * Тарнийн цагаан цэцэг (2022) * Дилова Хутагт (2023) * Цогт Нароба (2024) === Хүүрнэл зохиол === * “Шувууг сулла” эссе, өгүүлэг, тууж (2018) * “Үзэсгэлэнт сараана” эссе, өгүүллэг, тууж (2020) === Найраглал === * “Хүннү туульс” (2010) * “Хулан хатан” (2011) == Шагнал == *1996 онд “Бүгээн анир”, “Гүмүда” номуудаараа Г.Сэр-Одын нэрэмжит шагнал *2000 онд “Салхин зүгээс цэцгийн цагаан цоморлог шүхэрлэнэ” номоороо МЗЭ-ийн шагнал *2001 онд “Хүрэл чоно” шүлгээрээ “Болор цом” наадмын тэргүүн шагнал *2006 онд "Сарны шүлгүүд" номоороо Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагнал *2018 онд "Өндөр Гэгээн" жүжгээрээ Б.Явуухулангийн нэрэмжит шагнал *2010 онд ”А very big white elephant” (2007 он), ”When humans become grass” (2008 он), ”Un ojo en la palma de mi mano” (2009 он) номуудаараа Дэлхийн Урлаг Соёлын Академийн “''For Poetic Excellence''” шагнал *2012 онд “Монголын их амар амгалан”, ”Дорно”, "Хүрэл чоно" шүлгүүд, “Агай”, “Хүннү туульс” найраглалын бүтээлүүдээрээ Монгол улсын Төрийн шагнал *2020 онд Монгол Улсын Соёлын Гавьяат зүтгэлтэн тэмдгээр шагнагдсан. {{DEFAULTSORT:Бавуудорж, Цогдоржийн}} [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын яруу найрагч]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:20-р зууны зохиолч]] [[Ангилал:21-р зууны зохиолч]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:1969 онд төрсөн]] g5duw1m4d15fquqmsvd4xuh1vwyvpcm 0 125071 873895 752636 2026-10-21T13:50:04Z Avirmed Batsaikhan 53733 873895 wikitext text/x-wiki '''Дагвын Цахилгаан''' (1941 оны 10-р сарын 25-нд [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Хөхморьт сум]]анд төрсөн - 2026 оны 10-р сарын 16-нд нас барсан) - Монгол Улсын Төрийн шагналт, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд, түүхч, доктор, профессор, орчуулагч, соён гэгээрүүлэгч. == Намтар == Рэгдэлийн Дагвын ууган хүү болж 1942 оны зулын 25-нд төрсөн байна. Төрөхөд нь Чалхаанамсан гэж нэр лам өгчээ. Сүүлд сургуульд ороход нь нэрийг нь буруу бичиж Цахилгаан болжээ. Бага насаа эмэг эхийн гар дээр өссөн байна. 8-10-р ангид сурч байхад нь [[Лодонгийн Түдэв]] орос хэлний бөгөөд анги даасан багш нь байжээ. 1958-1963 онд МУИС-ийн орос хэлний анги төгссөн. 1963 онд Их сургууль төгсөөд Алтай хотын дунд сургуульд орос хэлний багш болжээ. 1972-1986 онд БНМАУ-ын Энхтайван найрамдлын улсын хорооны орлогч дарга, дарга. 1986-1990 онд МАХН-ын Төв Хорооын Үзэл суртлын хэлтсийн орлогч, эрхлэгч. 1990 оны хавар тэрээр МАХН-ыг төлөөлж, Сайд нарын Зөвлөлийг төлөөлсөн [[Дашийн Бямбасүрэн]], АИХ-ыг төлөөлсөн [[Бяраагийн Чимид|Бярагийн Чимид]] нарын хамт Ардчилсан хүчний төлөөлөгчидтэй анх хэлэлцээ хийж байжээ. 1991-1994 онд ГХЯ-ны Соёлын газрын дарга. ЮНЕСКО-гийн Үндэсний комиссын нарийн бичгийн дарга. 1994-2001 онд Монгол Улсаас БНХАУ-д хамгийн олон жил Элчин сайдаар томилогдон ажилласан. Мөн Австрали, Шинэ Зеланд, Пакистанд хавсран суух Элчин сайд. 2004 онд тэтгэвэрт суусан. == Бүтээлүүд == Д.Цахилгааны нэрийг Монголын орчуулгын урлагт тодоор үлдээсэн гол бүтээлүүд бол эртний Грекийн яруу найрагч Хомерын “Илиада”, “Одиссей”, Италийн суут зохиолч Данте Алигьерийн “Тэнгэрлэг туульс” юм. Эдгээр бүтээл нь дэлхийн утга зохиолын үнэт өвд тооцогддог бөгөөд олон зуун жилийн түүх, гүн ухаан, шашин, домог зүйн өргөн агуулгыг өөртөө шингээсэн байдаг. Д.Цахилгаан эдгээр зохиолыг монгол хэлнээ хөрвүүлснээр монголын уншигчдад дэлхийн сонгодог утга зохиолын томоохон бүтээлүүдийг эх хэлээрээ унших боломж олгожээ. Хомерын “Одиссей” 2020 онд, “Илиада” 2021 онд, Данте Алигьерийн “Тэнгэрлэг туульс” 2024 онд хэвлэгдэн уншигчдын хүртээл болсон байна. Түүний орчуулгын ажлыг 2025 онд Монгол Улсын Төрийн шагналаар үнэлсэн нь олон жилийн хөдөлмөр, утга зохиолын салбарт оруулсан хувь нэмрийг нь хүлээн зөвшөөрсөн чухал үйл явдал байжээ. == Гэр бүл == Эхнэр М.Гапилмаа, хүү [[Цахилгааны Жаргалсайхан|Ц.Жаргалсайхан]], охин Ц.Уянга. {{DEFAULTSORT:Цахилгаан, Дагвын}} [[Ангилал:Монголын түүхч]] [[Ангилал:Монголын орчуулагч]] [[Ангилал:Монголын дипломатч]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Хятад дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Хөхморьтын хүн]] [[Ангилал:1942 онд төрсөн]] 9jyhk0knevtpmxob5zn3wqav8jh6ipn 0 126552 873893 873885 2026-10-21T13:15:42Z Avirmed Batsaikhan 53733 873893 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын улс төрч (1973 онд төрсөн)}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Сайнбуянгийн Амарсайхан | image = Amarsaikhan Deputy Prime Minister of Mongolia.jpg | caption = Амарсайхан 2020 онд | office = [[Монгол Улсын Шадар сайд]] | predecessor = [[Янгугийн Содбаатар]] | successor = [[Хассуурийн Ганхуяг]] | prime_minister = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]<br/>[[Гомбожавын Занданшатар]] | term_start = 2021 оны 1 сарын 29 | term_end = 2025 оны 11 сарын 12 | office1 = 34 дэх [[Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч|Улаанбаатар хотын дарга]] | predecessor1 = [[Сундуйн Батболд]] | succeeded1 = [[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]] | term_start1 = 2019 оны 2 сарын 26 | term_end1 = 2020 оны 7 сарын 1 | office2 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] Гишүүн | term_start2 = 2024 оны 7 сарын 2 | term_end2 = | constituency2 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028#Тойрог|13-р, Багахангай, Багануур, Налайх дүүрэг]] | term_start3 = 2020 оны 6 сарын 30 | term_end3 = 2024 оны 7 сарын 2 | constituency3 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020#Тойрог|21-р, Багахангай, Багануур, Налайх дүүрэг]] {{Collapsed infobox section begin |last=yes |Хотын албан тушаал |titlestyle=border:1px dashed lightgrey;}}{{Инфобокс албан тушаалтан |embed=yes | office4 = [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал|Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын]] гишүүн | 1namedata4 = Налайх дүүрэг<br>(2012–2020) | 1blankname4 = Тойрог | term_start4 = 2012 | term_end4 = 2020 оны 7 сарын 1 | office5 = [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал|Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын]] дарга | term_start5 = 2017 | term_end5 = 2019 | predecessor5 = [[Цэндийн Сандуй]] | succeeded5 = [[Рэнцэндагвын Дагва]] {{Collapsed infobox section end}}}} | birth_date = {{Birth date and age|1973|6|13}} | birth_place = [[Налайх дүүрэг|Налайх]], [[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]] | party = [[Монгол Ардын Нам]] | education = [[Фресно хотын коллеж]]<br>[[Баруун Өмнөд Их Сургууль]] ([[Хуулийн магистр|LLM]]) | spouse = Чимэддамбын Ичинхорлоо | children = 3 | website = {{URL|http://amarsaikhan.mn/}} }} '''Сайнбуянгийн Амарсайхан'''<ref>Улсын Их Хурлын гишүүн, Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Шадар сайд Сайнбуянгийн Амарсайхан, (parliament.mn), 2023 </ref><ref>Монгол хэлний дүрэм ёсоор '''Сайнбуяны Амарсайхан''' гэж бичих ёстой боловч '''Сайнбуянгийн Амарсайхан''' гэж хэвшжээ.</ref> (1973 оны 6-р сарын 13-нд Налайх дүүрэгт төрсөн) - Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын Шадар сайд. С.Амарсайхан нь 2021 оноос хойш Монгол Улсын Шадар сайдаар дараалан гурав дахь удаагаа томилогдон ажилласан. 2026 оноос Хууль зүй Дотоод хэргийн сайд. Шадар сайдын хувиар тэрээр тогтвортой хөгжлийн шийдэл болсон бүсчилсэн хөгжлийн бодлого, Евразийн эдийн засгийн коридорын нэг тулгуур болсон эдийн засгийн тусгай бүсүүд, чөлөөт бүсүүдийн хөгжил, хөдөө аж ахуйн салбарын шинэ шатны реформ, үндэсний ондоошил болон уламжлалыг хадгалах [[Шинэ хоршоо хөдөлгөөн|“Шинэ хоршоо”-ны тогтолцоо]], Cтандарт хэмжил зүйн шинэтгэл, Үндэсний сөрөн тэсвэрлэх чадвахийг бэхүүлэх хүрээнд Онцгой байдлын байгуллагын чадвахыг бэхжүүлэх асуудлуудыг үйл ажиллагааныхаа тэргүүлэх чиглэл,бодлого болгон хэрэгжүүлж ирсэн.. Мөн тэрээр Бүсчилсэн хөгжлийн үндэсний хороо, [[Шинэ хоршоо хөдөлгөөн|“Шинэ хоршоо”]]<ref>{{Cite web |title=Шинэ хоршоо хөдөлгөөний салбар дундын уялдааг хангах Үндэсний хороо |url=https://www.gov.mn/mn/organization/shinehorshoo |access-date=2025-09-17 |website=Монгол Улсын Засгийн Газар |language=mn }}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-11-28 |title=С.Амарсайхан: “Шинэ хоршоо” хөдөлгөөний үйл ажиллагааг үр дүнгээ өгч байгаа |url=https://www.polit.mn/a/106796 |access-date=2025-09-17 |website=www.polit.mn |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=“Шинэ хоршоо” хөдөлгөөний хүрээнд ногоон санхүүжилтийн эх үүсвэрүүдийг татахад анхаарна гэв |url=https://eagle.mn/r/131242 |access-date=2025-09-17 |website=eagle.mn |language=en}}</ref>, Уур амьсгалын өөрчлөлтийн үндэсний хорооны даргаар ажиллаж байна. == Боловсрол == *Тэрээр Нийслэл Улаанбаатар хотын Налайх дүүрэгт төрсөн. 1991 онд Налайх дүүргийн "Эрдмийн оргил" сургуулийг төгсөж улмаар 1996 онд АНУ-ын Калифорниа Мужийн Фресно институт, 2000 онд АНУ-ын Саут Уэст Их сургуулийг тус тус төгссөн. Хууль зүйн магистр зэрэгтэй. *Англи, Хятад, Орос хэлтэй. == Ажлын туршлага == Сайнбуянгийн Амарсайхан нь хувийн хэвшил, төрийн алба, дипломат алба зэрэг олон салбарт туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Үүнд: * 1992–1993 онд Монгол Улсын Шинжлэх ухаан, мэдээлэл, технологийн төвийн ажилтан * 2000–2004 онд Монгол Улсаас БНХАУ-д суугаа Элчин сайдын яаманд консулын ажилтан,Атташе * 2004–2007 онд Америкийн Худалдаа, хөгжлийн корпорацийн гадаад худалдааны менежер * 2007–2017 онд “Оюуны Ундраа” группийн Гүйцэтгэх захирал,Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн дарга * 2012–2020 онд Нийслэлийн ИТХ-ын төлөөлөгч * 2017–2019 онд Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын дарга * 2019–2020 онд Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч * 2020–2021 онд УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дэд дарга * 2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2021 оноос Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол улсын Шадар сайд * 2026 оноос Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, ХЗДХЯамны сайд === Гадаад хамтын ажиллагаа === Тэрээр Засгийн газар хоорондын комиссуудыг ахлан ажиллаж ирсэн бөгөөд Үүнд: * ''Монгол–Оросын Засгийн газар хоорондын комисс'' * ''Монгол–Хятадын Засгийн газар хоорондын комисс'' * ''Монгол–Америкийн Засгийн газар хоорондын Худалдаа, хөрөнгө оруулалтын зөвлөл'' * ''Монгол–Их Британийн Засгийн газар хоорондын комисс'' * ''Монгол–Канадын Засгийн газар хоорондын комисс'' * ''Монгол–Европын Холбооны хамтын ажиллагааны хороо'' * ''Монгол–Узбекийн Засгийн газар хоорондын комисс'' * ''Монгол–Киргизийн Засгийн газар хоорондын комиссуудыг ахлан ажиллаж ирсэн.'' == Сонгуульт ажил == * С.Амарсайхан өнгөрсөн он жилүүдэд сонгуульт албан албан тушаалуудыг хашиж ирсний дотор иргэд олон нийтийн итгэл, дэмжлэгийг хүлээж 2012-2020 онд нийслэл Улаанбаатар хотын Иргэдийн төлөөлөгчдийн хуралд гишүүнээр хоёр удаа, 2017 онд нийслэл Улаанбаатар хотын ИТХ-ын даргаар сонгогдсон, 2019-2020 онд Нийслэлийн Засаг дарга, Улаанбаатар хотын Захирагчаар томилогдон ажилласан нь түүний удирдан манлайлах онцгой чадвар, эерэг өөрчлөлтийг авчрах арвин туршлагыг тод харуулсан. * 2010 оноос МАХН-ын Бага хурлын гишүүн, Налайх дүүргийн МАН-ын даргаар ажиллаж байна * 2017 оноос МАН-ын Удирдах зөвлөлийн гишүүн ==Гэр бүл== Эхнэр [[Чимэддамбын Ичинхорлоо]] нь телевизийн нэвтрүүлэгч. 3 хүүхэдтэй == Эдийн засаг, Бизнесийн туршлага == Тэрээр 1990 онд байгуулагдсан, Монголын хувийн хэвшлийн томоохон төлөөллийн нэг болох [[“Оюуны Ундраа” групп|“Оюуны Ундраа” группийг]] үүсгэн байгуулагч, 2007–2017 онд тус группийн Гүйцэтгэх Захирал, Ерөнхийлөгч, Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн даргаар тус тус ажилласан. Оюуны Ундраа групп нь мэдээллийн технологи, үл хөдлөх хөрөнгө, уул уурхай, банк санхүү, үйлдвэрлэл үйлчилгээ зэрэг олон салбарт 30 гаруй үйл ажиллагаа явуулж ирсэн.<ref>{{Cite web |title=ОЮУНЫ УНДРАА ГРУПП |url=https://www.ougroup.mn/#/ |access-date=2025-09-17 |website=www.ougroup.mn}}</ref> Сайнбуянгийн Амарсайхан нь “Монголын эдийн засгийн форум”, “Үндэсний стратегийн хүрээлэн” зэрэг судалгаа, бодлогын байгууллагыг үүсгэн байгуулагчдын нэг бөгөөд “Монголын гүйцэтгэх захиралуудын клуб” (CEO Club)-ын дэд ерөнхийлөгч, ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан.<ref>{{Cite web |last=NB |title=Монголын СЕО Клуб |url=http://ceoclub.mn/ |access-date=2025-09-17 |website=Монголын СЕО Клуб |language=mn }}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Эшлэл, зүүлт== {{Reflist}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Амарсайхан, Сайнбуянгийн}} [[Ангилал:1973 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Налайхын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын бизнесмен]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын засаг дарга]] [[Ангилал:Монголын шадар сайд]] 435jctadlibjajs4gfn98n9enqun815 0 132271 873929 762717 2026-10-22T01:33:35Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 873929 wikitext text/x-wiki [[:en:Glycosphingolipid|Гликосфинголипид]]<nowiki/>ууд (GSLs) нь нэг төрлийн [[мембран]]<nowiki/>ы бүлгээс бүрддэг гликаны хэсэгтэй ковалентаар холбогдсон керамидын нуруунаас үүссэн липидүүд. Олон зуун гликанууд нь хэдэн арван янзын керамидтай холбогдож болно молекулууд нь бүтцийн хувьд гайхалтай олон янз байдлыг бий болгодог нэгдлүүд, тус бүр нь тодорхой биологийн функцийг гүйцэтгэх чадвартай байдаг. GSL нь мембран-уургийн үйл ажиллагааг зохицуулахыг санал болгосон [[эс]] хоорондын харилцаанд хувь нэмэр оруулах. Хэдийгээр GSL нь эсийн амьдралд зайлшгүй шаардлагатай боловч олон эст организмын хөгжилд хамтдаа шаардлагатай байдаг тул гол үүрэг гүйцэтгэдэг гэж үздэг. "эсийн социологи" дахь молекулууд. Иймээс хувь хүний ​​GSL бүрдүүлэлт эсүүд нь өндөр динамик бөгөөд эсийн хөгжилтэй нягт холбоотой байдаг болон хүрээлэн буй орчны төлөв байдал. Одоогийн тоймд бид заримыг нь авч үзэх болно холбоотой байгаа мэдлэг, нээлттэй асуултууд болон ирээдүйн хэтийн төлөв GSL-ийн биологийн судалгаа. == Урвалын дараалал == '''Гликосфинголипидын''' [[:en:Biosynthesis|биосинтез]] нь эукариот эсийн эндоплазмын тор ба Голги аппаратад тохиолддог нарийн төвөгтэй процесс юм. Гликосфинголипидууд нь сфингозин нуруу, өөх тосны хүчлийн гинж, [[нүүрс]] усны хэсгийг агуулсан сфинголипидын нэг төрөл юм. Гликосфинголипидын биосинтез нь хэд хэдэн [[:en:Fermentation|фермент]]<nowiki/>ийн урвалыг агуулдаг. Процессын хялбаршуулсан тоймыг энд оруулав. * '''Сфинголипидын''' '''синтез''': Гликосфинголипидын нийлэгжилт нь урт гинжин амин спирт болох сфингозин үүсэхээс эхэлдэг. Энэ үе шатанд серин пальмитойлтрансферазаар катализлагдсан серин ба пальмитойл-КоА-ийн конденсац орно. * '''Керамидын''' '''синтез''': Дараа нь сфингозиныг ацилжуулж керамид үүсгэдэг өөх тосны хүчлийн гинж, ихэвчлэн пальмитийн хүчил, керамид синтазын катализатор. * '''Гликозиляци''': Керамидын молекулыг Голги аппарат руу зөөвөрлөж, гликозиляци явагддаг. Гликозиляци нь керамидын нуруунд чихрийн хэсгүүдийг нэмдэг. Нэмэгдсэн чихрийн өвөрмөц үлдэгдэл нь янз бүр байж болох бөгөөд энэ нь гликосфинголипидын олон янз байдалд хүргэдэг. * '''Гликозилтрансфераза''': Гликозилтрансфераза нь керамид руу чихрийн тодорхой үлдэгдэл нэмэх үүрэгтэй фермент юм. Элсэн чихрийн үлдэгдлийн төрөл, дарааллыг Голги аппаратад агуулагдах тусгай гликозилтрансферазаар тодорхойлно. * '''Цогцолбор''' '''гликосфинголипид''' '''үүсэх''': Элсэн чихрийн үлдэгдлийн төрөл, зохион байгуулалтаас хамааран гликосфинголипидуудыг тархи, ганглиозид, глобозид гэх мэт янз бүрийн бүлэгт ангилж болно. * '''Сиализаци''' ('''ганглиозидын''' '''хувьд'''): Гликосфинголипидын дэд бүлэг болох ганглиозидууд нь нэмэлт өөрчлөлтүүд, түүний дотор сиалиляци хийдэг. Ганглиозидуудад сиалийн хүчлийн үлдэгдэл нэмж, бүтцийн нарийн төвөгтэй байдлыг улам бүр нэмэгдүүлдэг. * '''Тээвэрлэлт''' '''ба''' '''нутагшуулах''': Синтезжсэн гликосфинголипидууд нь эсийн мембран эсвэл бусад эсийн хэсгүүдэд дамждаг бөгөөд тэдгээр нь эсийн бүтэц, дохиолол, танихад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. == Үүрэг == * '''Эсийн''' '''мембраны''' '''бүтэц''': GSL нь эсийн мембраны гол бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Эдгээр нь эсийн мембраны бүтцийн бүрэн бүтэн байдал, уян хатан байдалд хувь нэмэр оруулж, тэдгээрийн [[физик]] шинж чанар, тогтвортой байдалд нөлөөлдөг. * '''Үүрэн''' '''дохиолол''': GSL нь эсийн дохиололд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Тэд өөрсдөө дохионы молекулын үүрэг гүйцэтгэдэг эсвэл дохионы молекулуудыг холбох платформ болж чаддаг. GSL нь эсийн өсөлт, ялгарал, апоптоз зэрэг янз бүрийн эсийн үйл явцад оролцдог. * '''Эсийг''' '''таних''': Гликосфинголипидууд нь эсийг таних, наалдуулахад чухал үүрэгтэй. Тэд дархлааны хариу урвал, эд эсийн хөгжил, олон эст организмын эс хоорондын харилцан үйлчлэл зэрэг үйл явцад оролцдог. * '''Мэдрэлийн''' '''үйл''' '''ажиллагаа''': Мэдрэлийн системд тодорхой гликосфинголипидууд, ялангуяа ганглиозидууд элбэг байдаг бөгөөд мэдрэлийн эсийн үйл ажиллагаанд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Эдгээр нь мэдрэлийн эсийн өсөлт, ялгаралт, синаптик дамжуулалтад хувь нэмэр оруулдаг. * '''Цусны''' '''бүлэг''' '''тодорхойлох''': Цусны улаан эсийн гадаргуу дээрх гликосфинголипидууд нь цусны бүлгийн эсрэгтөрөгчийг тодорхойлдог. Гликосфинголипидын өвөрмөц хэв маяг нь цусны төрлийг (жишээлбэл, A, B, AB, O) тодорхойлдог. * '''Дархлааны хариу урвал''': GSL нь дархлааны хариу урвалд оролцдог. Тэд эсрэгтөрөгчийн үүрэг гүйцэтгэж, дархлааны урвалыг өдөөж болно, эсвэл дархлааны системээр эмгэг төрүүлэгчдийг танихад оролцдог. * '''Эмгэг төрүүлэгчийн харилцан үйлчлэл''': Зарим эмгэг төрүүлэгчид, түүний дотор зарим бактери, вирусууд халдварын үед эзэн эсийн гликосфинголипидийг таньж, харилцан үйлчилдэг. GSL илэрхийлэлд гарсан өөрчлөлт нь халдварт өртөмтгий байдалд нөлөөлдөг. * '''Хорт хавдар ба үсэрхийлэл''': Гликосфинголипидын илэрхийлэл өөрчлөгдөх нь хорт хавдрын явц, үсэрхийлэлтэй холбоотой байдаг. Хорт хавдрын эсүүд дээрх тусгай гликосфинголипидын профайл нь эсийн наалдац, шилжилт хөдөлгөөн, инвазив байдалд нөлөөлдөг. * '''Липидийн сал''': GSL нь ихэвчлэн липидийн сал гэж нэрлэгддэг мембраны микродомайнуудад төвлөрдөг. Эдгээр салууд нь янз бүрийн эсийн үйл явцад нөлөөлдөг дохионы молекулууд болон рецепторуудыг зохион байгуулах үүрэг гүйцэтгэдэг. Ерөнхийдөө гликосфинголипидын биосинтез нь эс, организмын зөв үйл ажиллагаанд зайлшгүй шаардлагатай. Гликосфинголипидын олон талт байдал, нарийн төвөгтэй байдал нь эсийн бүтэц, харилцаа холбоо, хүрээлэн буй орчинд үзүүлэх хариу үйлдэл зэрэгт олон талт үүрэг гүйцэтгэдэг. == Үе шатууд == Гликосфинголипидын (GSLs) биосинтез нь хэд хэдэн үе шатыг хамардаг бөгөөд голчлон эндоплазмын тор (ER) ба Голги аппаратад явагддаг. Гликосфинголипидын биосинтезийн үе шатуудын хялбаршуулсан тоймыг энд оруулав. * '''Сфинголипидын синтез''': Уг процесс нь сфинголипидын нийлэгжилтээс эхэлдэг. Сфингозин, урт гинжин амин спирт нь серин пальмитойлтрансфераза ферментээр катализлагдсан серин ба пальмитойл-КоА-ийн конденсацын үр дүнд үүсдэг. * '''Керамидын''' '''синтез''': Дараа нь сфингосиныг өөхний хүчил, ихэвчлэн пальмитийн хүчилтэй ацилуулж, керамид үүсгэдэг. Энэ урвал нь керамидын синтазагаар катализ болж, эндоплазмын торлог бүрхэвчинд үүсдэг. * '''Голги аппарат руу тээвэрлэх''': Керамид нь эндоплазмын торлог бүрхэвчээс Гольджи аппарат руу зөөгдөж, цаашдын боловсруулалт хийдэг. Энэ тээвэрлэлт нь цэврүүтэх наймаатай холбоотой. * '''Голги дахь гликозилжилтийн эхлэл''': Голги аппаратад керамид нь гликозиляцийн эхлэлд ордог. Эхний чихрийн үлдэгдэл нь ихэвчлэн глюкоз эсвэл галактозын молекул болох керамидын нуруунд нэмэгддэг. Энэ үе шат нь тусгай гликозилтрансферазаар катализ болдог. * '''Лактосилцерамид үүсэх''': Гликозиляцийн дараагийн үе шатууд нь лактосилцерамид үүсгэхийн тулд чихрийн нэмэлт үлдэгдэл нэмнэ. Эдгээр чихрийн үлдэгдэлд глюкоз, галактоз, N-ацетилглюкозамин болон бусад бодисууд орж болно. * '''Гликозиляцийн олон янз байдал''': Элсэн чихрийн үлдэгдлийн тодорхой дараалал, төрөл нь өөр өөр байдаг нь гликосфинголипидын олон янз байдалд хүргэдэг. Өөр өөр төрлийн эсүүд болон эдүүд нь янз бүрийн гликозилтрансферазуудыг илэрхийлж, GSL-ийн олон төрлийн бүтцийг бий болгоход хувь нэмэр оруулдаг. * '''Ганглиозид үүсэх (заавал биш)''': Гликосфинголипидын дэд бүлэг болох ганглиозидууд нь сиалийн хүчлийн үлдэгдэл нэмэх зэрэг нэмэлт гликозиляцийн үе шатуудыг явуулдаг. Энэ нь Голги аппаратад тохиолдож, нарийн төвөгтэй gangliosides үүсэхэд хүргэдэг. * '''Эсийн мембран эсвэл бусад эсийн тасалгаа руу тээвэрлэх''': Синтезжсэн гликосфинголипидууд нь эсийн мембран, лизосом эсвэл эсийн бусад хэсгүүдийг багтаасан эцсийн цэг рүү зөөгддөг. Хүн худалдаалах тодорхой замууд нь гликосфинголипидын төрлөөс хамаарна. * '''Үүрэн функцууд''': Гликосфинголипидууд нь эсийн мембран эсвэл бусад эсийн бүтцэд орсны дараа эсийн бүтэц, дохиолол, эсийн гаднах орчинтой харилцахад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. == Холбогдох өвчнүүд == Гликосфинголипидын биосинтезийн тасалдал, мутаци нь янз бүрийн өвчинд хүргэдэг. Эдгээр эмгэгүүд нь ихэвчлэн лизосомд гликосфинголипид хуримтлагддаг тул сфинголипидоз эсвэл лизосомын хадгалалтын өвчин гэж нэрлэдэг. Гликосфинголипидын биосинтезтэй холбоотой өвчний зарим жишээ энд байна. * '''Гаучерын өвчин''': Гаучерын өвчин нь глюкоцереброзидаза ферментийн дутагдлаас болж глюкозилцерамид хуримтлагдахад хүргэдэг. Энэхүү лизосомын хадгалалтын эмгэг нь дэлүү, элэг, ясны чөмөгт нөлөөлдөг бөгөөд элэгний томрол, цус багадалт, ясны гажиг хэлбэрээр илэрдэг. * '''Tay-Sachs өвчин''': Tay-Sachs өвчин нь гексозаминидаза А ферментийн дутагдлаас үүдэлтэй бөгөөд GM2 ganglioside хуримтлагдахад хүргэдэг. Энэ эмгэг нь голчлон төв мэдрэлийн системд нөлөөлдөг бөгөөд мэдрэлийн эсийн доройтлын явцаар тодорхойлогддог. Энэ нь Ашкенази еврейчүүд гэх мэт тодорхой популяцид илүү түгээмэл байдаг. * '''Сандхоффын өвчин''': Сандхоффын өвчин нь Tay-Sachs өвчинтэй төстэй бөгөөд гексозаминидаз А ба гексозаминидаз В-ийн дутагдлаас үүсдэг. Энэ нь GM2 ганглиозид болон холбогдох гликосфинголипидүүдийн хуримтлал үүсгэдэг. Шинж тэмдгүүд нь мэдрэлийн дэвшилтэт доройтол, моторын үйл ажиллагааны алдагдал юм. * '''Фабри өвчин''': Фабри өвчин нь альфа-галактозидаза А ферментийн дутагдлаас болж глоботриаосилцерамид (Gb3) хуримтлагдахад хүргэдэг. Энэхүү X-тэй холбоотой эмгэг нь арьс, бөөр, зүрх, мэдрэлийн систем зэрэг олон эрхтэнд нөлөөлдөг бөгөөд өвдөлт, бөөрний үйл ажиллагаа алдагдах, зүрхний асуудал үүсгэдэг. * '''Краббегийн өвчин (Глобоид эсийн лейкодистрофи)''': Краббе өвчин нь галактосилцерамидазын ферментийн дутагдлаас болж галактосилцерамид хуримтлагдахад хүргэдэг. Энэ нь юуны түрүүнд мэдрэлийн системд нөлөөлж, улмаар деиелинизаци, мэдрэлийн доройтолд хүргэдэг. Эрт хэлбэрийн хэлбэрүүд нь хөгжлийн ноцтой асуудалд хүргэдэг. * '''Фарберын өвчин''': Фарберын өвчин нь керамидазын хүчиллэг ферментийн дутагдлаас болж керамид хуримтлагдахад хүргэдэг. Энэ нь үе мөчний гажиг, арьсан доорх зангилаа, мэдрэлийн эсийн доройтлын явцаар тодорхойлогддог ховор тохиолддог лизосомын хадгалалтын эмгэг юм. * '''Метахроматик лейкодистрофи (MLD)''': MLD нь арилсульфатаза А ферментийн дутагдлаас болж сульфатидын хуримтлал үүсгэдэг. Энэ эмгэг нь төв болон захын мэдрэлийн системд демиелинизаци үүсгэж, мэдрэлийн шинж тэмдэг, танин мэдэхүйн дэвшилтэт бууралтад хүргэдэг. == Үүсэл == Гликосфинголипидын биосинтезийн нээлт, ойлголт нь олон жилийн турш олон судлаачдын ажлыг хамарсан. Сфинголипид, түүний дотор гликосфинголипидийг судлах нь аажмаар явагдсан бөгөөд янз бүрийн эрдэмтэд тэдгээрийн бүтэц, үүргийг илрүүлэхэд хувь нэмрээ оруулсан. * '''Сфинголипидын нээлт (19-р зуун)''': Сфинголипид, түүний дотор энгийн керамидуудыг 19-р зуунд анх нээсэн. "Сфинголипид" гэсэн нэр томъёог Германы химич Иоганн Л.В. 1800-аад оны сүүлээр Тудихум. * '''Ганглиозидын нээлт (1930-1940 он)''': Гликосфинголипидын дэд бүлэг болох ганглиозидыг 1930-1940-өөд онд Эрнст Кленк нээсэн. Кленк эдгээр нарийн төвөгтэй липидүүдийг тодорхойлсон бөгөөд энэ нь ялангуяа мэдрэлийн эсүүдэд элбэг байдаг. * '''Гликосфинголипидын солилцооны ферментийг тодорхойлох (20-р зууны дунд үе)''': 20-р зууны дунд үеэс судлаачид гликосфинголипидын солилцоонд оролцдог ферментүүдийг тодорхойлж эхэлсэн. Жишээлбэл, Гаушер өвчний дутагдалтай глюкоцеребросидаза ферментийг 1960-аад онд илрүүлсэн. * '''Гликосфинголипидын бүтцийн дэвшил (1970-1980-аад он)''': 1970-1980-аад оны үед масс спектрометр ба цөмийн соронзон резонанс (NMR) зэрэг аналитик аргуудын дэвшил нь судлаачдад янз бүрийн гликосфинголипидын нарийвчилсан бүтцийг тодруулах боломжийг олгосон. Гликозилтрансферазын шинж чанар (1980-1990-ээд он): * 1980, 1990-ээд онд судлаачид гликосфинголипидын биосинтезийн явцад керамид руу чихрийн тодорхой үлдэгдэл нэмэх үүрэгтэй гликозилтрансферазуудыг тодорхойлж, тодорхойлсон. Генетик ба молекулын судалгаа (20-р зууны сүүлч): * Гликосфинголипидын биосинтезд оролцдог генийн клончлол, шинж чанарыг тодорхойлох нь 20-р зууны сүүлчээр чухал амжилт байв. Энэ нь биосинтезийн замуудын суурь молекулын механизмыг илүү сайн ойлгох боломжийг олгосон. Үргэлжилсэн судалгаа ба дэвшил (21-р зуун): Гликосфинголипид болон холбогдох ферментүүдийн генетикийн судалгаа, бүтцийн шинжилгээ, функциональ судалгаа зэрэг тасралтгүй судалгаанууд нь эдгээр цогц молекулууд болон эсийн үйл явц дахь үүргийн талаарх бидний ойлголтыг ахиулсаар байна. Тодорхой нээлтүүдийг эрдэмтэд хийсэн боловч гликосфинголипидын биосинтезийн тухай ойлголт нь цаг хугацааны явцад олон судлаачдын оруулсан хувь нэмрийг хамарсан хамтын хүчин чармайлт гэдгийг тэмдэглэх нь зүйтэй. [[Ангилал:Бодисын бүлэг]] [[Ангилал:Гликозид]] 1zvqujm4im29pdmlvde8z3dkowuix7j 0 132277 873971 763827 2026-10-22T01:49:59Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873971 wikitext text/x-wiki == Эхлэл == '''Өөх тосны хүчлийн [[:en:Metabolism|метаболизм]]''' нь [[:en:Fatty_acid|өөх тосны хүчлүүд]]<nowiki/>тэй нягт холбоотой эсвэл [[:en:Lipid|липид]]<nowiki/>ийн [[:en:Nutrient#Macronutrients|макронутриент]] ангилалд багтдаг молекулуудын гэр бүлд хамаарах янз бүрийн бодисын солилцооны процессуудаас бүрддэг. Эдгээр процессуудыг голчлон (1) [[энерги]] үүсгэдэг [[:en:Catabolism|катаболик]] процессууд ба (2) бусад нэгдлүүдийн барилгын материал болдог [[:en:Anabolism|анаболик]] процессуудад хувааж болно. '''Катаболизмд''' өөх тосны хүчлүүд нь метаболизмд орж, голчлон [[:en:Adenosine_triphosphate|аденозин трифосфат]] (ATP) хэлбэрээр энерги үүсгэдэг. Бусад макро шим тэжээлийн ангиудтай (нүүрс ус, уураг) харьцуулахад өөх тосны хүчлүүд нь [[бета исэлдэлт]] болон [[:en:Citric_acid_cycle|нимбэгийн хүчлийн мөчлөг]]өөр бүрэн исэлдэж, CO2 болон ус болж хувирах үед грамм тутамд эрчим хүчний хамгийн их ATP-ийг гаргаж авдаг.[2] Тиймээс өөх тосны хүчил (гол төлөв [[:en:Triglyceride|триглицерид]] хэлбэрээр) нь ихэнх амьтдын түлшний агуулах хэлбэр бөгөөд бага хэмжээгээр ургамал юм. '''Анаболизмд''' бүрэн бүтэн өөх тосны хүчил нь триглицерид, фосфолипид, хоёр дахь элч, гормон, [[:en:Ketone_bodies|кетон биетүүд]]<nowiki/>ийн чухал урьдал бодис юм. Жишээлбэл, [[:en:Phospholipid|фосфолипид]]<nowiki/>ууд нь өөх тосны хүчлээс эсийн бүх мембраныг бүрдүүлдэг [[:en:Lipid_bilayer|фосфолипидын давхар давхаргыг]] үүсгэдэг. Фосфолипидууд нь [[:en:Cell_nucleus|цөм]], [[:en:Mitochondrion|митохондри]], [[:en:Endoplasmic_reticulum|эндоплазмын тор]], [[:en:Golgi_apparatus|Гольджи аппарат]] зэрэг эсийн доторх бүх [[:en:Organelle|эрхтэнүүд]]<nowiki/>ийг бүрхсэн плазмын мембран болон бусад мембрануудаас бүрддэг. Өөр төрлийн анаболизмд өөх тосны хүчлүүд нь [[:en:Second_messenger_system|хоёр дахь элч]], [[:en:Paracrine_signaling|орон нутгийн гормон]] зэрэг бусад нэгдлүүдийг үүсгэхийн тулд өөрчлөгддөг. Эсийн мембранд хадгалагдсан [[:en:Arachidonic_acid|арахидоны хүчлээс]] үүссэн [[:en:Prostaglandin|простагландин]]<nowiki/>ууд нь эдгээр орон нутгийн гормонуудаас хамгийн алдартай нь байж магадгүй юм. [[:en:Triglyceride|Триглицерид]] (TG, триацилглицерол, TAG эсвэл триацилглицерид) нь [[:en:Glycerol|глицерол]] ба гурван [[:en:Fatty_acid|тосны хүчлээс]] (три- ба глицеридээс) гаргаж авсан эфир юм. Триглицерид нь хүн болон бусад [[Хөвчтөн|сээр нуруутан]] амьтдын [[:en:Adipose_tissue|биеийн өөх]]<nowiki/>ний үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэг бөгөөд [[:en:Vegetable_oil|ургамлын гаралтай өөх тос]] юм. Эдгээр нь элэгний [[:en:Adipose_tissue|өөх тос]], цусан дахь глюкозыг хоёр чиглэлтэй шилжүүлэхийн тулд цусанд байдаг бөгөөд [[:en:Sebaceous_gland#Sebum|хүний арьсны тос]]<nowiki/>ны үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Олон төрлийн триглицерид байдаг. Тодорхой нэг ангилал нь [[:en:Saturated_and_unsaturated_compounds|ханасан ба ханаагүй]] төрлүүдэд чиглэгддэг. [[:en:Saturated_fat|Ханасан өөх тос]] нь C=C бүлэггүй, [[:en:Unsaturated_fat|Ханаагүй өөх тос]] нь нэг буюу хэд хэдэн C = C бүлгийг агуулдаг. Ханаагүй өөх тос нь ханасан аналогиас бага [[:en:Melting_point|хайлах цэг]]<nowiki/>тэй байдаг. Үүний үр дүнд тэд ихэвчлэн өрөөний температурт [[шингэн]] байдаг. [[:en:Ketone_bodies|Кетон биетүүд]] нь элэгний [[:en:Fatty_acid|өөх тосны хүчл]]<nowiki/>ээс үүссэн кетон бүлгүүдийг агуулсан [[:en:Solubility|усанд уусдаг]] [[:en:Molecule|молекулууд]] буюу нэгдлүүд юм ([[:en:Ketogenesis|кетогенез]]). [[:en:Ketone|Кетон бие]] нь элэгний гаднах эдэд амархан шилжиж, [[:en:Acetyl-CoA|ацетил-КоА]] (ацетил-коэнзим А) болж хувирдаг ба энэ нь [[:en:Citric_acid_cycle|нимбэгийн хүчлийн мөчлөгт (Кребсийн мөчлөг)]] орж, энерги болгон исэлддэг. Элэгнээс гаралтай эдгээр кетон бүлгүүдэд [[:en:Acetoacetic_acid|ацетоацетатын хүчил (ацетоацетат)]], [[:en:Β-Hydroxybutyric_acid|бета-гидроксибутират]], ацетоацетатын аяндаа задралын бүтээгдэхүүн болох [[:en:Acetone|ацетон]] орно. [[Файл:Цусан дахь эпинефрин өндөр.jpg|thumb|Цусан дахь эпинефрин өндөр, инсулины түвшин бага байгаагаас үүдэлтэй липолизийн (өөхний эсэд) үйл явцын диаграммын дүрслэл]] == Урвалын дараалал == === Өөх тосны хүчлийн солилцоо: === Өөх тосны хүчлийн нийлэгжилт (липогенез): '''Ацетил-КоА карбоксилжилт:''' * Фермент: ацетил-КоА карбоксилаза * Урвал: Ацетил-КоА + ATP + HCO₃⁻ → Малонил-КоА + ADP + Pi '''Өөх тосны хүчлийн гинжин хэлхээний суналт (давтах алхмууд):''' * Фермент: Өөх тосны хүчлийн синтазын цогцолбор * Урвал: Малонил-КоА + Ацетил-КоА → Өөх тосны хүчлийн гинжин сунгалт Өөх тосны хүчлийн исэлдэлт (бета исэлдэлт): '''Өөх тосны хүчлийг идэвхжүүлэх:''' * Фермент: Ацил-КоА синтетаза * Урвал: Өөх тосны хүчил + ATP + CoA → Өөх тосны ацил-КоА + AMP + PPi '''Бета-исэлдүүлэх (давтах алхамууд):''' * Фермент: Бета исэлдэлтийн ферментүүд * Урвал: Өөх тосны ацил-КоА + FAD → Транс-2,3-энойл-КоА + FADH₂ (болон дараагийн урвалууд) '''Ацетил-КоА үүсэх:''' * Фермент: тиолаза * Урвал: Транс-2,3-энойл-КоА + КоА → Ацетил-КоА + Тослог ацил-КоА === Триацилглицеролын солилцоо: === Триацилглицеролын нийлэгжилт (эстерификация): '''Глицерол-3-фосфат үүсэх:''' * Фермент: Глицерол-3-фосфатдегидрогеназа * Урвал: Глицерол + NAD⁺ → Глицерол-3-фосфат + NADH + H⁺ '''Өөх тосны хүчлүүдийг глицерол-3-фосфат болгон хувиргах:''' * Фермент: Ацилтрансфераза * Урвал: Өөх тосны ацил-КоА + Глицерол-3-фосфат → Триацилглицерол + КоА Триацилглицеролын задрал (липолиз): '''Триацилглицеролын гидролиз:''' * Фермент: Гормонд мэдрэмтгий липаза * Урвал: Триацилглицерол + 3 H₂O → Глицерол + 3 тосны хүчил === Кетон биеийн бодисын солилцоо: === Кетогенез: '''Ацетоацетил-КоА үүсэх:''' * Фермент: тиолаза * Урвал: 2 Ацетил-КоА → Ацетоацетил-КоА + КоА '''HMG-CoA (гидроксиметилглутарил-КоА) үүсэх:''' * Фермент: HMG-CoA синтаза * Урвал: Ацетоацетил-КоА + Ацетил-КоА → HMG-КоА + КоА '''Кетон бие үүсэх:''' * Фермент: HMG-CoA лиаза * Урвал: HMG-CoA → Ацетоацетат + Ацетил-КоА Кетолиз: '''Кетон биеийг ацетил-КоА болгон хувиргах:''' * Ферментүүд: Янз бүрийн эдэд янз бүрийн ферментүүд * Урвал: Ацетоацетат (эсвэл бета-гидроксибутират) → Ацетил-КоА (нимбэгийн хүчлийн мөчлөгт ашигладаг) == Үүрэг == === Эсийн доторх дохиолол === Өөх тосны хүчлүүд нь эсийн плазмын мембран буюу эсийн мембраны дийлэнх хэсгийг бүрдүүлдэг фосфолипидын салшгүй хэсэг юм. Эдгээр фосфолипидууд нь фосфолипид, фосфатидилинозитол 4,5-бисфосфат (PIP2) -ийн гидролиз, эсийн мембрантай холбогдсон CPLlipase (фосфолипаза) ферментээр дамжин диацилглицерол (DAG) ба инозитол трисфосфат (IP3) болж задардаг. === Эйкозаноид паракрин дааврууд === Өөх тосны хүчлийн солилцооны нэг бүтээгдэхүүн нь простагландинууд бөгөөд амьтдад янз бүрийн гормонтой төстэй нөлөө үзүүлдэг нэгдлүүд юм. Простагландин нь хүн болон бусад амьтдын бараг бүх эд эсээс олддог. Эдгээр нь 20 нүүрстөрөгчийн олон ханаагүй тосны хүчил болох арахидоны хүчилээс ферментийн аргаар гаргаж авдаг. Тиймээс простагландин бүр 20 нүүрстөрөгчийн атом, түүний дотор 5 нүүрстөрөгчийн цагираг агуулдаг. Эдгээр нь эйкозаноидын дэд ангилал бөгөөд өөх тосны хүчлийн деривативын простаноидын ангиллыг бүрдүүлдэг. Простагландинууд нь мембраныг бүрдүүлдэг фосфолипидуудаас арахидонатыг салгаснаар эсийн мембранд нийлэгждэг. Энэ нь мембраны фосфолипид дээр шууд үйлчилдэг фосфолипаза А2 эсвэл DAG (диацил-глицерин) дээр ажилладаг липазагаар катализ болдог. Дараа нь арахидонат нь простагландины синтазын циклоксигеназын бүрэлдэхүүн хэсэгээр үйлчилдэг. Энэ нь өөх тосны хүчлийн гинжин хэлхээний дунд ойролцоогоор циклопентаны цагираг үүсгэдэг. Мөн урвал нь O2-ийн хоёр молекулаас үүссэн 4 хүчилтөрөгчийн атомыг нэмдэг. Үүссэн молекул нь простагландин G2 бөгөөд ферментийн цогцолборын гидропероксидазын бүрэлдэхүүн хэсэг нь простагландин Н2 болж хувирдаг. Энэхүү тогтворгүй нэгдэл нь бусад простагландинууд, простациклин, тромбоксануудад хурдан хувирдаг. Дараа нь эдгээр нь эйкозаноид дааврыг үйлдвэрлэсэн эсийг тойрсон завсрын шингэнд ялгардаг. Хэрэв арахидонатад циклоксигеназын оронд липоксигеназа нөлөөлвөл гидроксикосаттраеной хүчил ба лейкотриенүүд үүсдэг. Тэд мөн орон нутгийн гормоны үүрэг гүйцэтгэдэг. Простагландинууд нь простациклин ба тромбоксан гэсэн хоёр деривативтай байдаг. Простациклин нь орон нутгийн хүчтэй вазодилатор бөгөөд цусны ялтасыг нэгтгэх үйл явцыг саатуулдаг. Простациклин нь судас өргөсгөх үүрэг гүйцэтгэдэг тул үрэвсэлд оролцдог. Эдгээр нь цусны судасны хананд нийлэгждэг бөгөөд физиологийн үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд шаардлагагүй бүлэгнэл үүсэхээс сэргийлж, гөлгөр булчингийн агшилтыг зохицуулдаг. Үүний эсрэгээр тромбоксанууд (тромбоцитын эсүүдээр үүсгэгддэг) нь васоконстриктор бөгөөд ялтасын агрегацийг хөнгөвчилдөг. Тэдний нэр нь цусны бүлэгнэлтийн (тромбоз) үүсэх үүрэгээс үүдэлтэй. === Өөх тосны хүчлүүдийн хоол тэжээлийн эх үүсвэр, тэдгээрийн боловсруулалт, шингээлт, цусанд тээвэрлэлт, хадгалалт === Бие дэхь өөх тосны хүчлүүдийн ихээхэн хэсгийг хоол хүнсээр олж авдаг бөгөөд амьтны болон ургамлын гаралтай триглицерид хэлбэрээр авдаг. Хуурай газрын амьтнаас гаргаж авсан өөх тосны хүчлүүд нь ханасан байх хандлагатай байдаг бол [[загас]], ургамлын триглицерид дэх өөх тосны хүчлүүд нь ихэвчлэн ханаагүй байдаг тул тос хэлбэрээр байдаг. Эдгээр триглицеридүүд нь гэдэс дотор шингэж чадахгүй. Эдгээр нь нойр булчирхайн липазын нөлөөгөөр моно- ба ди-глицерид ба чөлөөт тосны хүчлүүд (гэхдээ чөлөөт глицеролгүй) болж задардаг бөгөөд энэ нь колипаза (мөн нойр булчирхайн шүүсний бүрэлдэхүүн хэсэг) хэмээх уурагтай 1: 1-ийн нэгдэл үүсгэдэг. түүний үйл ажиллагаа. Идэвхжүүлсэн цогцолбор нь зөвхөн усны өөхний интерфейс дээр ажиллах боломжтой. Тиймээс эдгээр ферментүүдийн оновчтой үйл ажиллагааг хангахын тулд өөх тосыг эхлээд цөсний давсаар эмульс болгох нь чухал юм. Гурвалсан, ди-, моноглицерид, чөлөөт тосны хүчлүүдийн холимогоос бүрдэх хоол боловсруулах бүтээгдэхүүн нь хоол тэжээлийн бусад тосонд уусдаг бодисууд (жишээлбэл, өөх тосонд уусдаг витамин, холестерин), цөсний давстай хамт холимог мицеллүүдийг үүсгэдэг. усархаг арван хоёр нугасны агууламж (баруун талд байгаа диаграммыг үзнэ үү). Эдгээр мицеллүүдийн агууламж (гэхдээ цөсний давс биш) нь энтероцитууд (нарийн гэдэсний доторлогооны хучуур эдийн эсүүд) орж, триглицерид болж дахин нийлэгжиж, хөхний булчирхайд (гэдэсний лимфийн системийн хялгасан судас) ялгардаг хиломикронуудад савлагддаг. ). Эдгээр сүүн тэжээлүүд нь хүзүүний зүүн доод талын зүүн эрүү болон зүүн эгэмний доорх венийн уулзвар дахь венийн цус руу цутгадаг цээжний суваг руу урсдаг. Энэ нь өөхөнд уусдаг хоол боловсруулах бүтээгдэхүүн нь бусад хоол боловсруулах бүтээгдэхүүнээс ялгаатай нь элэгээр дамжихгүйгээр шууд ерөнхий эргэлтэнд ордог гэсэн үг юм. Энэ өвөрмөц байдлын шалтгаан тодорхойгүй байна. Хиломикронууд нь биеийн бүх хэсэгт эргэлдэж, өөх тостой хоол идсэний дараа цусны сийвэнг сүүн эсвэл цөцгий мэт харагдуулдаг.[ишлэл шаардлагатай] Липопротейн липаза нь хялгасан судасны эндотелийн гадаргуу дээр, ялангуяа өөхний эдэд, гэхдээ бага хэмжээгээр бусад эдэд, Хиломикроныг хэсэгчлэн шингээж, чөлөөт тосны хүчил, глицерин, хиломикроны үлдэгдэл болгон хувиргадаг. Өөх тосны хүчлүүд нь өөх эсүүдэд шингэдэг боловч глицерин ба хиломикроны үлдэгдэл нь цусны сийвэн дэх үлдэж, эцэст нь элэгний эргэлтээс гадагшилдаг. Хиломикроныг задлах замаар ялгардаг чөлөөт тосны хүчлүүд нь өөх эсүүдэд шингэж, гликолитик зам дахь глюкозоос гаргаж авсан глицериныг ашиглан триглицерид болж дахин нийлэгждэг[ишлэл шаардлагатай]. Эдгээр триглицеридүүд нь бусад эд эсийн түлшний хэрэгцээг хангах хүртэл өөхний эсийн өөхний дусалд хадгалагддаг. Элэг нь гэдэснээс гарч буй хаалганы венийн цусан дахь глюкозын тодорхой хэсгийг шингээдэг. Элэг нь гликогенийн нөөцөө дүүргэсний дараа (энэ нь дүүрсэн үед ердөө 100 г гликогентэй байдаг) үлдсэн глюкозын ихэнх хэсэг нь доор тайлбарласны дагуу өөхний хүчил болж хувирдаг. Эдгээр тосны хүчлүүд нь глицеринтэй нийлж триглицеридүүдийг үүсгэдэг бөгөөд тэдгээр нь хиломикронтой маш төстэй дусал хэлбэрээр савлагддаг боловч маш бага нягтралтай липопротейн (VLDL) гэж нэрлэгддэг. Эдгээр VLDL дуслууд нь хиломикронтой яг ижил аргаар боловсруулагддаг бөгөөд VLDL үлдэгдэл нь цусан дахь холестеролыг зайлуулах чадвартай завсрын нягтралтай липопротейн (IDL) гэж нэрлэгддэг. Энэ нь IDL-ийг бага нягтралтай липопротейн (LDL) болгон хувиргадаг бөгөөд энэ нь холестериныг эсийн мембранд оруулах эсвэл синтетик зорилгоор (жишээлбэл, стероид гормон үүсгэх) шаардлагатай эсүүдэд авдаг. LDL-ийн үлдэгдэл нь элэгээр арилдаг. Өөх тосны эд, хөхүүл хөхний булчирхай нь цусан дахь глюкозыг триглицерид болгон хувиргах зорилгоор авдаг. Энэ нь элэгнийхтэй адил тохиолддог бөгөөд зөвхөн эдгээр эдүүд VLDL хэлбэрээр үүссэн триглицеридийг цусанд ялгаруулдаггүй. Өөх тосны эд эсүүд триглицеридыг өөхөн дусалдаа хадгалдаг бөгөөд эцэст нь цусан дахь инсулины концентраци бага, глюкагон ба/эсвэл эпинефриний агууламж өндөр байх үед тэдгээрийг чөлөөт өөхний хүчил ба глицерин болгон цусанд дахин ялгаруулдаг (дээр дурдсанчлан). . Хөхний булчирхай нь урд талын гипофиз дааврын пролактины нөлөөн дор өөх тосыг (цөцгий өөхний дусал хэлбэрээр) сүүнд гаргадаг. Биеийн бүх эсүүд өөрсдийн мембран, эрхтэний мембраныг үйлдвэрлэх, хадгалах шаардлагатай байдаг. Тэд бүхэлдээ цусанд шингэсэн чөлөөт тосны хүчлүүдэд тулгуурладаг уу, эсвэл цусан дахь глюкозоос өөх тосны хүчлийг өөрсдөө нэгтгэж чаддаг эсэх нь тодорхойгүй байна. Төв мэдрэлийн тогтолцооны эсүүд нь өөх тосны хүчлийг өөрсдөө үйлдвэрлэх чадвартай байх нь гарцаагүй, учир нь эдгээр молекулууд цусны тархины саадаар дамжин хүрч чадахгүй. Гэсэн хэдий ч хөхтөн амьтад өөрсдийгөө нийлэгжүүлж чаддаггүй ч эсийн мембраны чухал бүрэлдэхүүн хэсэг (болон дээр дурдсан бусад функцүүд) болох чухал тосны хүчлүүд нь тэдэнд хэрхэн хүрдэг нь тодорхойгүй байна. [[Файл:Ханаагүй өөх тосны триглицеридын жишээ..jpg|thumb|Ханаагүй өөх тосны триглицеридын жишээ. Зүүн хэсэг: глицерол, баруун хэсэг нь дээрээс доош: пальмитийн хүчил, олейны хүчил, альфа-линолений хүчил. Химийн томъёо: C55H98O6]] == Үе шатууд == === Өөх тосны хүчлийн солилцоо: === ==== Өөх тосны хүчлийг дайчлах: ==== * '''Өөхний эд:''' Хадгалсан триацилглицеролууд нь өөх тосны эдэд липазагийн нөлөөгөөр өөх тосны хүчил, глицерол болж задардаг. * '''Тээвэрлэлт:''' Өөх тосны хүчил нь альбуминтай холбогдон цусны урсгалаар дамждаг. ==== Өөх тосны хүчлийн шингээлт ба идэвхжүүлэлт: ==== * '''Шингээх:''' Өөх тосны хүчлүүд нь эс, ялангуяа булчин, элэгний эсүүдэд ордог. * '''Идэвхжүүлэлт:''' Өөх тосны хүчлүүд нь цитоплазмд коэнзим А нэмснээр ацил-КоА болж идэвхждэг ба энэ процесс нь ATP шаарддаг. ==== Митохондрийн тээвэрлэлт: ==== * '''Carnitine Shuttle:''' Acyl-CoA нь карнитин шатлалаар дамжуулан митохондрид дамждаг бөгөөд энд бета- исэлдэлт явагддаг. ==== Бета исэлдэлт: ==== * '''Үйл явц:''' Өөх тосны хүчлүүд нь хоёр нүүрстөрөгчийн нэгжийг (ацетил-КоА) дараалан зайлуулж, NADH болон FADH2 үүсгэдэг. * '''Үр дүн:''' Ацетил-КоА нь нимбэгийн хүчлийн циклд орж исэлдэлтийн фосфоржилтоор ATP үүсгэдэг. === Триацилглицерол (TAG) бодисын солилцоо: === ==== TAG синтез: ==== * '''Элгэнд:''' Глицерол болон тосны хүчлүүдээс нийлэгждэг. * '''Өөхний эдэд:''' Цусны урсгалаас авсан глицерин болон өөх тосны хүчлүүдээс нийлэгдэнэ. ==== Хадгалах ба дайчлах: ==== * '''Хадгалалт:''' TAG нь өөхний эдэд хадгалагддаг. * '''Дайчлах:''' Эрчим хүчний хэрэгцээний үед TAG-ууд нь липазагийн нөлөөгөөр глицерин болон тосны хүчилд задардаг. === Кетон биеийн бодисын солилцоо: === ==== Кетогенез: ==== * '''Байршил:''' голчлон элэгний митохондрид үүсдэг. * '''Өдөөгч:''' Мацаг барих эсвэл нүүрс ус бага хэрэглэх үед бета-исэлдэлтээс үүссэн ацетил-КоА нь нимбэгийн хүчлийн мөчлөгийн хүчин чадлаас хэтэрдэг. * '''Үйл явц:''' Ацетил-КоА нь кетон биет (ацетоацетат, бета-гидроксибутират, ацетон) болж хувирдаг. ==== Кетон биеийн хэрэглээ: ==== * '''Эдүүд:''' Кетон биетүүд цусны урсгал руу орж, элэгний гаднах эдэд шингэдэг. * '''Хөрвүүлэлт:''' Кетон биеийг ацетил-КоА болгон хувиргаж, энерги үйлдвэрлэхийн тулд нимбэгийн хүчлийн мөчлөгт ордог. ==== Кетон дасан зохицох: ==== * '''Мацаг барих эсвэл өлсгөлөнгийн үед:''' Эсүүд, ялангуяа тархи нь чухал үйл ажиллагаанд глюкозыг хадгалахын тулд кетон биетүүдийг эрчим хүчний өөр эх үүсвэр болгон ашиглахад дасан зохицдог. == Холбогдох өвчнүүд == === Өөх тосны хүчлийн солилцоо: === * '''Таргалалт:''' Илчлэг, ялангуяа өөх тосны хүчил хэлбэрээр хэт их хэрэглээ нь өөхний эдийг хуримтлуулж, улмаар таргалалтад хүргэдэг. Таргалалт нь зүрх судасны өвчин, 2-р хэлбэрийн чихрийн шижин, зарим хорт хавдар зэрэг эрүүл мэндийн олон асуудалтай холбоотой байдаг. * '''Гиперлипидеми:''' Гүйлгээнд байгаа өөхний хүчил, ялангуяа триглицерид ба холестерины хэмжээ ихсэх нь гиперлипидеми үүсэхэд нөлөөлдөг. Энэ нөхцөл байдал нь атеросклероз, зүрх судасны өвчний эрсдэлт хүчин зүйл болдог. * '''Согтууруулах ундааны бус элэгний өөхний өвчин (NAFLD):''' Өөх тосны хүчлийн солилцооны тэнцвэргүй байдлаас болж элгэнд өөх тос хуримтлагдах нь элэгний энгийн өөхлөлтөөс эхлээд архины бус стеатогепатит (NASH) зэрэг хүнд хэлбэрүүд хүртэл NAFLD-д хүргэдэг. === Триацилглицерол (TAG) бодисын солилцоо: === * '''Гипертриглицеридеми:''' Цусан дахь триглицеридын хэмжээ ихсэх нь зүрх судасны өвчнөөр өвчлөх эрсдэлтэй холбоотой. Энэ нь триглицеридээр баялаг липопротеины хэт их үйлдвэрлэл эсвэл клиренсийн бууралтаас үүдэлтэй байж болно. * '''Нойр булчирхайн үрэвсэл:''' Гүйлгээнд байгаа триглицеридийн хэт өндөр түвшин нь цочмог нойр булчирхайн үрэвсэл, өвдөлттэй, амь насанд аюултай нөхцөл байдалд хүргэдэг. === Кетон биеийн бодисын солилцоо: === * '''Кетоацидоз:''' Хяналтгүй чихрийн шижин өвчний үед (чихрийн шижингийн кетоацидоз) ихэвчлэн ажиглагддаг кетон биетүүдийн хэвийн бус хуримтлал нь кетоацидоз үүсгэдэг. Энэ нь цусны рН-ийн бууралтаар тодорхойлогддог ноцтой эмгэг бөгөөд цаг алдалгүй эмчлэхгүй бол амь насанд аюул учруулж болзошгүй юм. * '''Өлсгөлөнгийн кетоз:''' Удаан хугацаагаар мацаг барих эсвэл илчлэг их хэмжээгээр хязгаарлах нь кетон биеийн үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэхэд хүргэдэг. Энэ нь мацаг барихад үзүүлэх ердийн хариу үйлдэл боловч удаан үргэлжилсэн эсвэл хэт их кетоз нь сөрөг үр дагаварт хүргэж болзошгүй юм. [[Файл:E. coli дахь өөх тосны хүчлийн синтаза II-ээр ханасан тосны хүчлүүдийн нийлэгжилт.jpg|thumb|E. coli дахь өөх тосны хүчлийн синтаза II-ээр ханасан тосны хүчлүүдийн нийлэгжилт]] == Хэн гэдэг хүн анх хэдэн онд нээсэн? == === Өөх тосны хүчлийн солилцоо: === Жорж Ф.Кэйхилл, Жорж (20 дугаар зууны дунд үе): Тэрээр өөх тосны хүчлийн солилцоо, ялангуяа өлсгөлөн, кетон биений үйлдвэрлэлийн талаар бидний ойлголтод ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. === Триацилглицеролын солилцоо: === Фредрик Бантинг, Чарльз Бест нар (20 дугаар зууны эхэн үе): Хэдийгээр инсулиныг нээсэн гэдгээрээ алдартай байсан ч тэдний ажил нь липидийн солилцоо, тэр дундаа триацилглицеролын солилцооны асуудлыг ойлгоход хувь нэмэр оруулсан. === Кетон биеийн бодисын солилцоо: === Ханс Кребс (20 дугаар зууны эхэн үеэс дунд үе хүртэл): Тэрээр нимбэгийн хүчлийн мөчлөгийн нарийн ширийн зүйлийг тодруулсан бөгөөд энэ нь кетон биетүүдийн бодисын солилцоотой холбоотой юм. "Кребсын мөчлөг" нь түүний нэрээр нэрлэгдсэн. [[Ангилал:Органик хүчил]] [[Ангилал:Бодисын солилцооны суваг]] [[Ангилал:Элэг судлал]] ah5na8rmy1d2qqg8p9au9n6s5t9b1zs 0 132471 873963 763973 2026-10-22T01:47:14Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 873963 wikitext text/x-wiki {{Mergeto|Митоз}} == Митоз: G2-G2/M үе шатууд: == Митоз гэдэг нь эукариот эс хуваагдаж, генетикийн хувьд ижил хоёр охин эсийг үүсгэх үйл явц юм. Эсийн мөчлөг нь G2 үе ба М үе (митоз) зэрэг хэд хэдэн үе шатаас бүрдэнэ. G2 ба G2/M үе шатуудыг задалъя: '''G2 үе шат:''' G2 үе шат нь эсийн мөчлөгийн S үе шатыг (нийлэгжилт) дагадаг. S үе шатанд [[Дезоксирибонуклейн хүчил|ДНХ]] хуулбарлагдаж, центромероор холбогдсон хромосом (эгч хроматид) бүрийн хоёр ижил хуулбар үүсдэг. G2 үе шатанд эс нь нэмэлт өсөлтөнд орж, митозд бэлддэг. Эс нь ДНХ-ийн алдааг шалгаж, шаардлагатай засварыг хийж гүйцэтгэдэг. Мөн S үе дэх ДНХ-ийн хуулбар үнэн зөв хийгдсэн эсэхийг шалгадаг. '''G2/M шилжилт:''' G2 үе шатаас M үе рүү шилжих нь эсийн мөчлөгийн чухал хяналтын цэг юм. Эс нь ДНХ-г алдаагүй хуулбарлаж, эсийн хуваагдалд тохиромжтой орчинг баталгаажуулдаг. Хэрэв бүх зүйл эмх цэгцтэй байвал эс нь митозын процесс явагддаг M үе рүү шилждэг. M үе шат (митоз): Митоз нь хэд хэдэн үе шатанд хуваагддаг: профаза, метафаза, анафаза, телофаза. Профазын үед цөмийн бүрхүүл задарч, хромосомууд нягтардаг. Метафазын үед хромосомууд эсийн экваторын дагуу байрладаг бөгөөд үүнийг метафазын хавтан гэж нэрлэдэг. Анафаза нь эгч хроматидуудыг салгаж, хроматид бүр эсийн эсрэг туйл руу шилждэг. Телофазын үед тусгаарлагдсан хроматидын эргэн тойронд шинэ цөмийн дугтуйнууд үүсч, эсэд цитокинез явагдаж, хоёр ялгаатай охин эсүүд үүсдэг. Дүгнэж хэлэхэд, G2 үе шат нь эсийн хуваагдалд бэлтгэх үе шат бөгөөд эс нь митозд бэлэн байгаа эсэхийг баталгаажуулдаг. G2-ээс M үе рүү шилжихэд ДНХ-ийн хуулбарын бүрэн бүтэн байдлыг шалгах хяналтын цэгүүд орно. Эс эдгээр хяналтын цэгүүдийг дайран өнгөрсний дараа цөм хуваагдах митоз руу шилжиж, эцэст нь генетикийн хувьд ижил төстэй хоёр охин эс үүсдэг. == Урвалын дараалал: == Урвалын дараалал нь химийн урвалын хурд ба урвалд орох бодисын концентрацийн хоорондын [[математик]] хамаарлыг илэрхийлдэг. Энэ нь туршилтаар тодорхойлогддог бөгөөд урвалд орох бодисын концентрацитай холбоотой урвалын хурд хэрхэн өөрчлөгдөж байгааг илэрхийлэхэд тусалдаг. '''Тэг эрэмбийн урвал:''' Урвалын хурд нь урвалд орох бодисын концентрацаас хамаардаггүй. Тэг эрэмбийн урвалын хурдны тэгшитгэлийг ихэвчлэн Rate=k гэж илэрхийлдэг ба энд k нь хурдны тогтмол юм. '''Эхний дарааллын хариу үйлдэл:''' Урвалын хурд нь нэг урвалжийн концентрацтай шууд пропорциональ байна. Нэгдүгээр эрэмбийн урвалын хурдны тэгшитгэлийг Rate=k[A] гэж илэрхийлнэ. Энд k нь хурдны тогтмол, [A] нь урвалжийн концентраци юм. '''Хоёрдугаар эрэмбийн урвал:''' Урвалын хурд нь нэг урвалжийн концентрацийн квадрат эсвэл хоёр урвалжийн концентрацийн бүтээгдэхүүнтэй пропорциональ байна. Хоёрдахь эрэмбийн урвалын хурдны тэгшитгэл нь Rate=k[A]² эсвэл Rate=k[A][B] гэх мэт янз бүрийн хэлбэртэй байж болно, энд k нь хурдны тогтмол, А ба В нь урвалд орох бодисын концентраци юм. Урвалын дарааллыг зөвхөн тэнцвэртэй химийн тэгшитгэлээр тодорхойлох боломжгүй гэдгийг анхаарах нь чухал юм. Урвалын дарааллыг тодорхойлохын тулд туршилтын өгөгдөл, ялангуяа урвалд орох бодисын концентрацийн өөрчлөлттэй урвалын хурдыг өөрчлөх шаардлагатай. Нэмж дурдахад, урвалууд нь бутархай эсвэл өөр бүхэл тоонуудын хослолтой нийт дараалалтай байж болох бөгөөд урвалын механизмаас хамааран илүү төвөгтэй хурдны илэрхийллийг агуулж болно. Урвалын ерөнхий дараалал нь урвалж бүрд хамаарах бие даасан урвалын дарааллын нийлбэр юм. == Ямар үүрэгтэй == Таны асуултад "G2-G2/M үе шатууд"-ыг дурьдсан тул бага зэрэг төөрөгдөл байгаа бололтой, энэ нь илүүц мэт санагдаж байна. G2 (Gap 2) үе нь эсийн мөчлөгийн нэг хэсэг бөгөөд M (митоз) үе шатаас өмнө байдаг. Би эсийн мөчлөг дэх G2 үе ба G2/M шилжилтийн үүргийг тодруулъя. '''G2 үе шат (2-р үе шат):''' Үүрэг: G2 үе шат нь ДНХ хуулбарлагдах S үе (синтез)-ийг дагадаг. G2 фазын үндсэн үүрэг бол эсийг митоз (эсийн хуваагдал) хийхэд бэлэн байлгах явдал юм. Энэ нь эс нь ДНХ-ийн хуулбарлах алдааг шалгаж, шаардлагатай засварыг хийдэг хяналтын цэг болдог. Нэмж дурдахад эс нь цаашид ургаж, хуваагдахад бэлтгэдэг. '''G2/M шилжилт:''' Үүрэг: Энэ бол эсийн мөчлөгийн чухал хяналтын цэг юм. М (Митоз) үе шатанд орохын өмнө эс нь S үе шатанд ДНХ-ийг үнэн зөв хуулбарлаж, эсийн хуваагдалд тохиромжтой орчинг баталгаажуулдаг. Нөхцөл байдал таатай, ДНХ бүрэн бүтэн байвал эс G2-оос М үе рүү шилждэг. '''Митоз (M үе шат):''' Гүйцэтгэх үүрэг: Митоз гэдэг нь эсийн хуваагдлын үйл явц бөгөөд хуулбарлагдсан хромосомыг хоёр охин эсэд хуваарилах бөгөөд тус бүр нь ижил генетикийн материалтай. Энэ нь профаза, метафаза, анафаза, телофаза зэрэг хэд хэдэн үе шатуудаас бүрддэг бөгөөд тус бүр нь хромосомын конденсац, тэгшлэх, салгах, цөмийн бүрхүүлийн шинэчлэл зэрэг тодорхой үйл явдлуудтай байдаг. Дүгнэж хэлэхэд G2 үе шат нь митозын бэлтгэлийн үе шат болж, эсэд ДНХ-ийн репликацийн алдааг шалгаж, засах боломжийг олгодог. G2/M шилжилт нь эсийн хуваагдалд тохиромжтой нөхцлийг баталгаажуулдаг чухал хяналтын цэг юм. Митоз нь өөрөө генетикийн материалыг охин эсүүдэд тэгш хуваарилах, хромосомын тоо, генетикийн бүрэн бүтэн байдлыг хадгалах үүрэгтэй. Эсийн мөчлөгийн үе шат бүр нь эсийн хуваагдал, нөхөн үржихүйн ерөнхий үйл явцад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. == Үе шатууд == '''Митоз:''' Митоз гэдэг нь генетикийн хувьд ижил хоёр охин цөм үүсэхэд хүргэдэг цөмийн хуваагдлын үйл явц юм. Энэ нь профаз, метафаза, анафаза, телофаза гэсэн дөрвөн үе шатанд хуваагддаг. '''Профаз:''' Хромосомууд нягтарч, харагдах болно. Цөмийн бүрхүүл задарч эхэлдэг. Митозын булангийн утаснууд үүсч, центросомуудын хооронд сунадаг. '''Метафаз:''' Хромосомууд нь эсийн экватор дээр нийлдэг бөгөөд үүнийг метафазын хавтан гэж нэрлэдэг. Спиндлийн утаснууд нь хромосомын центромеруудтай холбогддог. ''' Анафаза: ''' Эгч хроматидууд нь булангийн утас богиноссоноор эсийн эсрэг туйл руу татагддаг. Тусгаарлагдсаны дараа хроматид бүрийг бие даасан хромосом гэж үзнэ. ''' Телофаза: ''' Хроматидууд, одоо бие даасан хромосомууд нь эсийн эсрэг туйлд хүрдэг. Хромосомын багц бүрийн эргэн тойронд шинэ цөмийн бүрхүүл үүсдэг. Хромосомууд задарч эхэлдэг ба митоз нь дуусдаг. ''' Цитокинез:''' Цитокинез нь хоёр охин эсийн хооронд цитоплазм болон бусад эрхтэний хуваагдал юм. Амьтны эсэд микрофиламентуудын агшилтын цагираг үүсч, эсийг хоёр хэсэг болгон хавчих болно. Ургамлын эсүүдэд охин эсийн хооронд шинэ эсийн хана үүсдэг. Үүний үр дүнд тус бүр нь ижил хромосомтой хоёр охин эс үүсдэг. Дүгнэж хэлэхэд эсийн мөчлөг нь интерфаз (G1, S, G2) ба митоз (профаза, метафаза, анафаза, телофаза) зэрэг хатуу зохицуулалттай хэд хэдэн үе шатыг агуулдаг. Шат бүр нь генетикийн материалыг үнэн зөв хуулбарлах, хуваахыг баталгаажуулах тусгай чиг үүрэг, хяналтын цэгүүдтэй байдаг. Цитокинез нь хоёр охин эсийг салгаснаар үйл явцыг дуусгадаг. == Холбогдох өвчлөлүүд == Митозын алдаа эсвэл эсийн мөчлөгийн зохицуулалтгүй байдал нь янз бүрийн өвчинд хувь нэмэр оруулдаг. Энд зарим жишээ байна: '''Хорт хавдар:''' Хяналтгүй эсийн хуваагдал нь хорт хавдрын шинж тэмдэг юм. Хавдар дарангуйлагч ген (жишээ нь, p53), онкоген (жишээ нь, Ras) зэрэг эсийн мөчлөгийг зохицуулдаг генийн мутаци нь хорт хавдар үүсэхэд хүргэдэг. Хорт хавдрын эсүүд ихэвчлэн эсийн мөчлөгийн хяналтын цэгүүдийг давж гардаг бөгөөд энэ нь хяналтгүй тархалтад хүргэдэг. '''Мэдрэлийн доройтлын өвчин:''' Альцгеймер, Паркинсоны өвчин зэрэг нь мэдрэлийн эсийн эсийн мөчлөгийн хэвийн бус үйл ажиллагаатай холбоотой байдаг. Мэдрэлийн эсүүд ихэвчлэн эсийн мөчлөгөөс гардаг бөгөөд митозд ордоггүй боловч мэдрэлийн дегенератив өвчний үед эсийн мөчлөгт дахин орж, эсийн үхэлд хүргэдэг. '''Генетикийн эмгэгүүд:''' Зарим генетикийн эмгэгүүд нь эсийн хуваагдлын алдаатай холбоотой байдаг. Жишээлбэл, Дауны хам шинж нь 21-р хромосомын нэмэлт хуулбар байгаатай холбоотой бөгөөд ихэвчлэн эсийн хуваагдлын үед хромосомын хуваагдлын алдаанаас болдог. '''Аутоиммун өвчин: '''Системийн чонон хөрвөс (SLE) зэрэг эмгэгүүд нь эсийн үхэл нэмэгдэж, эсийн мөчлөгийн зохицуулалт өөрчлөгдсөнтэй холбоотой байдаг. Дархлааны систем нь эрүүл эсүүд рүү довтолж, эсийн мөчлөгийн зохицуулалт алдагдах нь эд эсийг гэмтээж болно. '''Прогериа:''' Прогериа бол эрт хөгшрөлтөөр тодорхойлогддог удамшлын ховор өвчин юм. Энэ нь ихэвчлэн LMNA генийн мутацийн улмаас үүсдэг бөгөөд энэ нь хэвийн бус цөмийн морфологи, эсийн мөчлөгийн гажиг үүсгэдэг. '''Хөгжлийн эмгэг:''' Үр хөврөлийн хөгжлийн эхэн үеийн митозын алдаа нь хөгжлийн эмгэгийг үүсгэдэг. Жишээлбэл, эд, эрхтэн үүсэх явцад эсийн хэвийн бус хуваагдалаас болж төрөлхийн тодорхой гажиг үүсдэг. Эсийн мөчлөг ба митозын молекулын механизмыг ойлгох нь эсийн өсөлт, хуваагдалтай холбоотой өвчний зорилтот эмчилгээг боловсруулахад маш чухал юм. Судлаачид эмийн боломжит зорилтуудыг тодорхойлох, эсийн мөчлөгийн зохицуулалттай холбоотой эмгэгийн эмчилгээний стратегийг сайжруулахын тулд эдгээр үйл явцыг идэвхтэй судалж байна. == Хэн гэдэг хүн анх хэдэн онд нээсэн: == '''Уолтер Флемминг (1882):''' Германы анатомич Уолтер Флемминг митозын үйл явцын анхны нарийвчилсан ажиглалтыг хийсэн гэж үздэг. Тэрээр "митоз" гэсэн нэр томьёог зохиож, эсийн хуваагдлын үе шатууд болох профаза, метафаз, анафаза, телофазыг тодорхойлсон. '''Эдуард Страсбургер (1884):''' Германы ургамал судлаач Страсбургер ургамлын эс дэх митозын тухай Флеммингийн ажиглалтыг бие даан баталсан. '''Теодор Бовери (1902):''' Германы биологич Теодор Бовери удамшлын хромосомын онолыг дэвшүүлж, хромосомын эмгэгийг хорт хавдартай холбосон. Түүний ажил нь эсийн хуваагдлын үед хромосомыг зөв тусгаарлахын ач холбогдлыг ойлгоход хувь нэмэр оруулсан. 1siwi9l6c7m5o1t1jw9m96w2mqjw4y4 0 134286 873942 775335 2026-10-22T01:40:32Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873942 wikitext text/x-wiki '''Хятадын боловсрол'''- үндсэндээ [[Хятад|БНХАУ]]-ын Боловсролын яаманд харьяалагддаг төрийн боловсролын тогтолцоо удирддаг байна. Бүх иргэд засгийн газраас санхүүжүүлдэг есөн жилийн албан журмын боловсрол эзэмших ёстой ажээ. Заавал эзэмших боловсролд зургаан настайдаа эхэлж, арван хоёр настайдаа төгсөх зургаан жилийн бага сургууль, дараа нь гурван жил сурах бүрэн дунд сургууль орно. Хятадын боловсролын тогтолцоог Эрдмийн зэрэг олгох хууль, Заавал боловсролын тухай хууль, Багшийн тухай хууль, Боловсролын тухай хууль, Мэргэжлийн боловсролын тухай хууль, Дээд боловсролын тухай зэрэг хуулиудаар зохицуулдаг байна. 2020 онд Боловсролын яамнаас албан боловсролд шинээр элсэгчдийн тоо 34.4 саяар нэмэгдэж, албан журмын боловсролд хамрагдаж буй нийт сурагчдын тоо 156 саяд хүрсэн байна. 2003 онд Хятадын төв болон орон нутгийн засаг захиргаа 1552 дээд боловсролын байгууллага (коллеж, их сургууль), 725,000 профессор, 11 сая оюутантай байжээ. == Дунд боловсрол == {| class="wikitable" !Анги !Нас !Зэрэг |- |1-р анги |6–7 | rowspan="6" |Бага анги |- |2-р анги |7–8 |- |3-р анги |8–9 |- |4-р анги |9–10 |- |5-р анги |10–11 |- |6-р анги |11–12 |- |Чу-1 (7-р анги) |12–13 | rowspan="3" |Дунд анги |- |Чу-2 (8-р анги) |13–14 |- |Чу-3 (9-р анги) |14–15 |- |Гао-1 (10-р анги) |15–16 | rowspan="3" |Ахлах анги |- |Гао-2 (11-р анги) |16–17 |- |Гао-3 (12-р анги) |17–18 |} '''Хятадын суурь боловсролд''' сургуулийн өмнөх боловсрол, бага дунд сургуулиас эхлээд есөн жилийн заавал байх боловсрол, ахлах сургуулийн стандарт боловсрол, хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдэд зориулсан тусгай боловсрол, бичиг үсэг үл мэдэх хүмүүсийн боловсрол багтдаг байна. Хятадад 200 сая гаруй бага, дунд, ахлах ангийн сурагчид сургуулийн өмнөх насны хүүхдүүдийн хамт улсын нийт хүн амын зургааны нэгийг эзэлдэг байна. Ийм учраас төв засгийн газраас суурь боловсролыг дэд бүтцийн бүтээн байгуулалт, боловсролын хөгжлийн гол салбар болгон чухалчилж ирсэн. Сүүлийн жилүүдэд ахлах сургуулийн боловсрол тогтвортой хөгжиж байна. 2004 онд 8.215 сая хүн хамрагдсан нь 1988 оныхоос 2.3 дахин их байна. Ахлах сургуульд үндэсний нийт элсэлт 43.8 хувьд хүрсэн нь бусад өндөр хөгжилтэй орнуудынхаас доогуур хэвээр байгаа юм. Засгийн газраас Хятадын бага, ахлах сургуулиудын нөхцөл байдлыг сайжруулах, шинээр барих, өргөтгөх, хуучирсан барилга байгууламжийг дахин барих зорилгоор тусгай сан байгуулжээ. Бага, ахлах ангийн нэг хүнд ногдох боловсролын зардал ихээхэн өсч, сургалтын болон судалгааны тоног төхөөрөмж, ном, сурах бичиг жил бүр шинэчлэгдэж байна. Хятадын суурь боловсролын тогтолцоог хөгжүүлэх засгийн газрын зорилго бол 2010 он гэхэд дунд зэрэг хөгжсөн орнуудын түвшинд хүрэх явдал юм гэж заажээ. БНХАУ-ын бага, дунд сургуулийн төгсөгчид үндсэн ур чадвар болон бие дааж сэтгэх чадварын аль алиныг нь өндөр түвшинд шалгадаг; гэхдээ эрүүл мэндийн байдлаасаа болоод хөдөө орон нутгийн оюутнууд сургуулиа орхих, амжилт муутай байх нь элбэг байна. '''"Түлхүүр сургуулиуд'''" гэдэг нь багш, техник хэрэгсэл, хөрөнгийн хуваарилалтад тэргүүлэх ач холбогдол өгсөн сурлагын амжилтын бүртгэлтэй байгууллагууд гэсэн нэр томъёо юм. Эдгээр гол сургуулиудын ихэнх нь [[БНХАУ-ын Соёлын хувьсгал|БНХАУ-ын Соёлын хувьсгалын]] үеэр хаагдаж, 1970-аад оны сүүлч, 1980-аад оны эхээр дахин гарч ирж, хоцрогдсон боловсролын тогтолцоог сэргээх хүчин чармайлтын салшгүй хэсэг болсон юм. Боловсролын нөөц хомс байсан тул гол сургуулиудад шилдэг оюутнуудыг дараагийн шатны шилдэг сургуульд элсүүлэхийн тулд тусгай сургалтад элсүүлэхийг зөвшөөрсөн. Гол сургуулиуд нь ердийн ахлах сургуулийн багахан хувийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд элсэлтийн онооны үндсэн дээр шилдэг сурагчдыг шилдэг дунд сургуульд элсүүлдэг байв. 1980 онд хамгийн их нөөцийг коллежид хамгийн олон элсэгч бэлтгэдэг гол сургуулиудад хуваарилсан. 1987 оны эхээр гол сургуулийг бэлтгэл сургуулиас орон нутгийн сургуулиудад сайжруулсан сургалтын хөтөлбөр, хэрэглэгдэхүүн, заах арга барилыг түгээх хэрэгсэл болгон хөгжүүлэхээр хүчин чармайлт гаргаж эхэлсэн. Түүгээр ч зогсохгүй есөн жилийн суурь боловсролын төлөвлөгөөнд гол сургуулийн гүйцэтгэх үүрэг хэр оновчтой эсэх талаар зарим албаны хүмүүс эргэлзэж байсан учир гол сургуулиуд хот суурин газар болон чинээлэг, боловсролтой эцэг эхийн хүүхдүүдийг илүүд үздэг байсан. Чанчунь, Шэньян, Шэньжэнь, Шямэнь болон бусад хотууд, Шанхай, Тяньжиний боловсролын хэлтэсүүд оюутнуудад зөвлөмж өгөх тогтолцоог бий болгож, гол сургуулиудыг устгахаар болж байв. 1986 онд Шанхайн боловсролын товчоо "боловсролын ерөнхий түвшинг" хангахын тулд бага-ахлах сургуулийн үндсэн тогтолцоог татан буулгасан. Хэдийгээр "Түлхүүр сургууль"-ын тогтолцоог халах оролдлого хийж байгаа ч өнөөдрийг хүртэл практик дээр өөр нэрийн дор оршсоор байгаа бөгөөд боловсролын тэгш бус байдлыг зарим төрийн албан хаагч, эрдэмтэн судлаачид ихээхэн шүүмжилсээр байна. '''Сургалтын төвүүд''' гэж нэрлэгддэг боловсролын байгууллагууд нь Хятадад ихэвчлэн 3-12 насны сурагчдад хичээл заадаг компаниудын санал болгодог хувийн боловсролын нэг төрөл юм. Эдгээр сургуулиуд нь [[англи хэл]], математик, [[хятад хэл]] зэрэг хичээлээр суралцагчийн мэдлэгийг сайжруулах зорилготой юм. Сургалтын төвүүд нь зөвхөн нэг багштай нэг өрөө байрнаас эхлээд хэдэн зуун мянган сурагчтай маш том корпораци хэлбэртэй хүртэл байдаг юм. 1985 оны Боловсролын үндэсний бага хурлаар мөн авьяаслаг хүүхдүүд болон удаан суралцагчдад зориулсан хөтөлбөр хэлбэрээр '''тусгай боловсролын''' ач холбогдлыг хүлээн зөвшөөрсөн. Авьяаслаг хүүхдүүдийг анги алгасахыг зөвшөөрдөг байв. Удаан суралцагчдыг хамгийн бага стандартад хүрэхийг уриалсан боловч амжихгүй байгаа сурагчид дараагийн шатанд хүрэх нь ховор байв. Ихэнх тохиолдолд сурлагын хүнд бэрхшээлтэй, хөгжлийн бэрхшээлтэй, сэтгэл зүйн хэрэгцээтэй хүүхдүүд гэр бүлийнх нь үүрэг хариуцлага байжээ. 1984 онд тусгай сургуулиуд эдгээр ангилалд хамрагдах нийт хүүхдийн 2 хүрэхгүй хувь нь хамрагдаж байсан ч хараагүй, сонсголын бэрхшээлтэй хүүхдүүдэд нэмэлт зохицуулалт хийсэн. 1984 онд байгуулагдсан Хятадын Халамжийн сан нь улсаас санхүүжилт авч, Хятад дотор болон гадаадаас хандив гуйх эрхтэй байсан ч тусгай боловсрол нь засгийн газрын тэргүүлэх ач холбогдолгүй хэвээр байна. Өнөөдөр Хятадад тусгай боловсролын 1540 сургууль, 375 мянган сурагч суралцдаг; хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан 1000 гаруй мэргэжлийн сургалт, 3000 орчим стандарт мэргэжлийн боловсрол, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг хамруулдаг сургууль; сонсголын бэрхшээлтэй хүүхдүүдийг нөхөн сэргээх 1700 гаруй сургалтын байгууллага, 100 гаруй мянган хүүхэд сургаж, дадлагажуулж байна. 2004 онд 4112 хөгжлийн бэрхшээлтэй оюутан энгийн дээд сургуульд элсэн оржээ. Тусгай боловсрол эзэмшиж буй хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдийн 63.6 хувь нь энгийн сургууль, тусгай ангид элсэгчдийн 66.2 хувь нь хамрагдсан байна. Хятад дахь '''дээд боловсрол''' нь дэлхийн хамгийн томд тооцогддог. 2021 оны эцэс гэхэд эх газрын Хятадад 3000 гаруй коллеж, их сургууль ажиллаж, 44.3 сая гаруй оюутан суралцаж, 240 сая хятад иргэн дээд боловсрол эзэмшсэн байна. Дээд боловсролын сургуульд элсэгчдийн нийт хувь 2020 онд 58.42 хувьд хүрчээ. 2015 онд БНХАУ-ын засгийн газраас боловсруулсан "Давхар нэгдүгээр зэрэглэлийн бүтээн байгуулалт" (Double First-Class Construction) нэртэй дээд боловсролыг хөгжүүлэх санаачилга нь 2050 оны эцэс гэхэд Хятадын элит их, дээд сургуулиудыг тус тусад нь факультетийн тэнхимүүдийг хөгжүүлж, бэхжүүлэх замаар дэлхийн жишигт нийцсэн сургууль болгон хөгжүүлэх зорилготой юм. 2017 онд давхар нэгдүгээр зэрэглэлийн байгуулалтын бүрэн жагсаалтыг нийтэлсэн. 140 их сургуулийг төлөвлөгөөнд тусгаж, давхар нэгдүгээр зэрэглэлийн их сургууль гэж баталсан нь Хятадын нийт их дээд сургууль, коллежийн 5 % хүрэхгүй байна. == Нэр хүнд, эрэмбэ == Одоогийн байдлаар Хятадад 3012 коллеж, их сургууль байна. Дэлхийн их дээд сургуулиудын эрдмийн зэрэглэл (ARWU), [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] зэрэг хэд хэдэн зэрэглэлээр дэлхийн хамгийн олон их сургуультай тул Хятад улсын их дээд сургууль, дээд боловсролын чанар олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн. 2023 оны байдлаар Хятад улс анх удаа дэлхийн их сургуулиудын эрдмийн зэрэглэл (ARWU) болон АНУ-ын жагсаалтыг тэргүүлж байна. News & World Report 2022-2023 оны шилдэг дэлхийн их сургуулиудын зэрэглэл нь QS болон THE-ээс бусад дэлхийн их дээд сургуулиудын дөрөв дэх хамгийн их ажиглагддаг хоёр сургууль байна. g5ertwl2tpi41ktl3rtwse5zht83t7u 0 135021 873901 780506 2026-10-21T15:03:38Z Avirmed Batsaikhan 53733 873901 wikitext text/x-wiki [[Файл:View from the city walls, Khiva (4934484894).jpg|thumb|281x281px|Хива хот]] '''Хива''' ([[Узбек хэл|узбек]]. ''Xiva,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Khiva'') — [[Узбекистан|Узбекистаны]] Хорезм мужийн Хива дүүргийн засаг захиргааны төв. 1920 он хүртэл [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмын эзэнт улсын]] сүүлчийн нийслэл байсан. 1997 онд Хива хот байгуулагдсаны 2500 жилийн ойгоо тэмдэглэсэн байна. Хива хотын хүн ам 2021 оны байдлаар 115 мянга байсан. [[Файл:Tombes autour du mausolée Pakhlavan Makhmoud (Khiva, Ouzbékistan) (5596932909).jpg|thumb]] МЭӨ 6-р зуунд байгуулагдсан энэ хот нь Хорезмын баянбүрдийн өмнөд хэсэгт, [[Амударья|Амударья мөрний]] зүүн эрэгт, Туркменистантай хиллэдэг хилийн ойролцоо байрладаг. Энэ нь Их Торгоны замын хамгийн сайн хадгалагдсан хотуудын нэг бөгөөд өвөрмөц түүх, архитектурын өвөөрөө алдартай. Өнөөдөр Хива нь Узбекистаны аялал жуулчлал, соёлын чухал төв бөгөөд дэлхийн өнцөг булан бүрээс ирсэн судлаачид, архитекторууд болон аялагчдын анхаарлыг татдаг. [[Ангилал:Узбекистаны суурин]] mivs29c6v3to9cmfdc4kna3j2qfqxxg 0 143631 873967 859463 2026-10-22T01:48:55Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873967 wikitext text/x-wiki '''Булнай-Ханхөхийн газар хөдлөлт''' нь 1905 онд Монгол оронд болсон өргөн хэмжээний талбайг хамарсан маш хүчтэй газар хөдөлт юм. 1905 оны долоодугаар сарын 9 болон 23-нд Булнайн нуруу, [[Хангайн нуруу]], Хан Хөхий нуруунд 8 баллын хүчтэй газар хөдөлж газрын гадаргууд өмнө зүгийн 130 км хагарал үүссэн. Булнайн газар хөдлөлтийг 8.4, нөгөө нь 7.8 магнитудын хүчтэй байсан гэж одоогийн судлаачид хэлдэг. Мөн үүний гол ул мөр болох 370, 190 км үргэлжилсэн хагарал нь одоо ч хадгалагдан үлдсэн билээ. Тухайн үед 30 орчим сүм хийдийн барилгад ан цав сууж, гажиж, бурхны гүнгэрвааны шил хагарч, Хятадын хоёр шавар тагз нурсан бөгөөд Улиастай хотод хэд хэдэн байшин сүйдсэн тухай Өргөөд сууж байсан Хаант Оросын консул Люба мэдээлж байсан байна. Өнгөрсөн зуунд найман магнитудын хүчтэй газар хөдлөлт дэлхийд 33 болсны дөрөв нь Монголд болсон гэж үздэг. Булнай-Ханхөхийн хагарал бол тэрхүү хүчтэй газар хөдлөлтийн ул мөр юм. Уг гамшгийн үеэр 10 хүн амиа алдсан гэж монголчууд мэдээлдэг бол олон улсад 30 орчим гэж бүртгэсэн байна. “Харин хохирлын хэмжээ тухайн үеийн төгрөгийн ханшаар 10 сая орчим бөгөөд тэр үед нэг ам.доллар 4-5 төгрөгтэй тэнцэж байсан” хэмээн Одон орон, геофизикийн хүрээлэнгийн Газар хөдлөл судлах секторын эрхлэгч М.Өлзийбат ярилаа. Хохиролыг өнөөгийн ханшаар тооцвол 4.7-6 тэрбум төгрөгийн хохирол учирсан гэж багцаалж болно. == Баримтууд == 1905 оны зун. Тагнын нурууны өмнөд хэсэгт хэдэн өдөр үргэлжилсэн газар хөдлөлтийн улмаас Хан хөхийн нурууны гурван нуурын хоёр нь алга болжээ. Уулын модод үндсээрээ сугаран, тэр чигтээ хиаран унаж, доороос нь ус олгойдож, Тэсийн голын зүүн эрэгт ус цалгин, далайн давалгаа мэт болж, хавь ойроо усанд автуулжээ. Энэ газар хөдлөлтийн тухай анхны мэдээг [[Элжигин|Элжигэн]] хошууны ноён Лу жанжин гүн өдрийн тэмдэглэлдээ үлдээжээ. Мөн [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] нуурын ойролцоох голын хавцал нуран унаж, уулын чулуу нурж, газар доогуур айдас төрүүлэм их чимээ нүргэлж, дайвалзсаар, хагарахад морьтой хүн, хонио хариулж явсан хүү унаж амиа алдсан тухай баримтыг Хаант Оросын газар зүйн хүрээлэнгийн эрдэмтэн А.В.Вознесенский бичиж үлдээжээ. Газар хөдөлснөөс хойш сар гаруйн дараа нутгийн хүмүүсийн яриаг тэмдэглэж авсан түүний баримтад газрын хагарал зарим хэсэгтээ 60 гаруй метр гүн, 6.4 метр өргөн хавцал үүсэж байжээ. Аймшигт гамшгийн гэрч болсон хүмүүс газар доорх чимээг их бууны дуутай зүйрлэж байсан бөгөөд газрын ангал руу морьтой хоёр ч хүн унахыг харснаа гэрчилж байсан тухай А.В.Вознесенский тэмдэглэн үлдээсэн байна. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Earthquakes of Bulnai|Булнайн газар хөдлөлт}} * [https://web.archive.org/web/20090319033156/http://www.whoi.edu/page.do?pid=12460 Earthquake Information from the Deep Ocean Exploration Institute] - Газар хөдлөлтийн талаарх мэдээлэл * [http://pubs.usgs.gov/gip/earthq1/ ''Earthquakes''] — Kaye M. Shedlock & Louis C. Pakiser нарын товхимол * [http://science.howstuffworks.com/earthquake.htm HowStuffWorks — How Earthquakes Work] - Газар хөдлөлт яаж явагддаг вэ * [https://web.archive.org/web/20070716090138/http://www.projectshum.org/NaturalDisasters/earthquake.html Natural Disasters - Earthquake] - (Хялбаршуулсан) * [https://web.archive.org/web/20070701143803/http://www.earthquake-news.net/ Latest Earthquake News and Earthquake Map] - Газар хөдлөлтийн талаарх сүүлийн үеийн мэдээлэл * [http://nisee.berkeley.edu/elibrary/browse/kozak?eq=5234 Photos/images of historic earthquakes] - Зургууд [[Ангилал:Байгалийн гамшиг]] [[Ангилал:Газар хөдлөлт| ]] {{Geology-stub}} bm82vnu6in9f3knayz5k29jld0no09m 0 144310 873933 842944 2026-10-22T01:35:09Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873933 wikitext text/x-wiki [[Хиймэл оюун]] бүтээлтийн Машин сургалт болон оновчтой удирдлагын салбарт '''бэхжүүлэн сургалт''' (reinforcement learning буюу RL) нь ухаалаг агентын динамик орчинд урамшууллын сигналыг хамгийн их байлгахын тулд хэрхэн үйлдэл хийх ёстойг судалдаг. Бэхжүүлэн сургалт нь заавартай сургалт (supervised learning) болон зааваргүй сургалтын (unsupervised learning) зэрэгцээ машин сургалтын үндсэн гурван парадигмын нэг юм. Заавартай болон зааваргүй сургалтын алгоритмууд нь харгалзан хаяглагдсан болон хаяглагдаагүй өгөгдлөөс зүй тогтлыг илрүүлэхийг оролддог бол бэхжүүлэх сургалт нь агентыг орчинтой нь харилцан үйлчлэлдүүлэх замаар сургадаг. Эдгээр харилцан үйлчлэлээс хүртэх урамшууллыг дээд цэгт нь хүргэж сурахын тулд агент нь орчны талаар илүү их мэдлэг олж авахын тулд шинэ үйлдэл хийх (хайгуул буюу exploration), эсвэл хамгийн сайн үйлдэл хийхийн тулд орчны талаарх одоогийн мэдлэгээ ашиглах (ашиглалт буюу exploitation) хоёрын хооронд шийдвэр гаргадаг. Эдгээр хоёр стратегийн хоорондох хамгийн оновчтой тэнцвэрийг эрэлхийлэхийг **хайгуул-ашиглалтын дилемма** (exploration–exploitation dilemma) гэж нэрлэдэг. Бэхжүүлэн сургалтын олон алгоритмууд динамик програмчлалын техникийг ашигладаг тул орчныг ихэвчлэн **Марковын шийдвэр гаргах процесс** хэлбэрээр тодорхойлдог. Сонгодог динамик програмчлалын аргууд болон бэхжүүлэх сургалтын алгоритмуудын гол ялгаа нь сүүлийнх нь Марковын шийдвэр гаргах процессын нарийн [[математик]] загварын мэдлэгийг шаарддаггүй бөгөөд нарийн аргуудыг хэрэгжүүлэх боломжгүй асар том Марковын шийдвэр гаргах процессуудад чиглэгддэгт оршино. ==Зарчмууд== Бэхжүүлэн сургалт нь түгээмэл шинж чанартай тул тоглоомын онол, удирдлагын онол, үйл ажиллагааны судалгаа, мэдээллийн онол, симуляцид суурилсан оновчлол, олон агентын систем, сүргийн оюун ухаан болон статистик зэрэг олон салбарт судлагддаг. Үйл ажиллагааны судалгаа болон удирдлагын зохиол бүтээлүүдэд бэхжүүлэх сургалтыг **ойролцоолсон динамик програмчлал** эсвэл **нейро-динамик програмчлал** гэж нэрлэдэг. Бэхжүүлэн сургалтын сонирхдог асуудлуудыг оновчтой удирдлагын онолд мөн судалдаг бөгөөд энэ нь ихэвчлэн оновчтой шийдлүүдийн оршин тогтнол, шинж чанар болон тэдгээрийг нарийн тооцоолох алгоритмуудад чиглэдэг бол суралцах эсвэл ойролцоолох (ялангуяа орчны математик загвар байхгүй үед) тал дээр бага анхаардаг. Энэхүү орчуулга нь Wikipedia-ийн "Reinforcement learning" (Гүнзгийрүүлсэн сургалт буюу бэхжүүлэн сурах) хуудасны "References" хэсэг хүртэлх агуулгыг Викитекст, математик томьёолол (LaTeX) болон хүснэгтийн бүтцийг бүрэн хадгалан, [[монгол хэл]] дээрх мэргэжлийн нэр томьёог ашиглан бэлтгэсэн хувилбар юм. ==Үндсэн тодорхойлолт== Бэхжүүлэн сурахын бодлогыг ихэвчлэн **Марковын шийдвэр гаргах үйл явц** (Markov Decision Process буюу MDP) гэж томьёолдог. Үндсэн бүрэлдэхүүн хэсгүүд: 1. **Төлөөлөгч (Agent):** Шийдвэр гаргаж, үйлдэл хийж буй систем. 2. **Орчин (Environment):** Төлөөлөгчийн оршин буй гадаад ертөнц. 3. **Төлөв (State - S):** Тухайн цаг мөчид орчин ямар байгааг илэрхийлэх мэдээлэл. 4. **Үйлдэл (Action - A):** Төлөөлөгчийн хийж болох алхмууд. 5. **Шагнал (Reward - R):** Үйлдлийн үр дүнд орчноос ирж буй эерэг эсвэл сөрөг хариу үйлдэл. --- ==Математик томьёолол== Төлөөлөгч болон орчны харилцан үйлчлэлийг хугацааны салангид (discrete) алхмуудаар t = 0, 1, 2, 3, \dots гэж дүрсэлдэг. Алхам бүрт төлөөлөгч S_t төлөвийг хүлээн авч, A_t үйлдлийг хийнэ. Үүний хариуд нэг алхмын дараа шагнал R_{t+1} болон дараагийн төлөв S_{t+1}-ийг хүлээн авна. ==Өгөөж (Return)== Төлөөлөгчийн зорилго нь урт хугацааны хуримтлагдсан шагналыг хамгийн их байлгах явдал юм. Үүнийг **өгөөж** (G_t) гэж нэрлэдэг: Үүнд \gamma \in [0, 1] нь **хөнгөлөлтийн коэффициент** (discount factor) бөгөөд ирээдүйн шагналын одоогийн үнэ цэнийг тодорхойлно. ==Бодлого (Policy)== Бодлого \pi гэдэг нь тухайн төлөвөөс үйлдэл рүү шилжих магадлалын тархалт юм: --- ===Сургалтын аргууд=== Бэхжүүлэн сурахын алгоритмуудыг дараах байдлаар ангилдаг. ==1. Загварт суурилсан ба Загваргүй (Model-based vs Model-free)== * **Model-based:** Төлөөлөгч орчны динамикийг (төлөв шилжилтийн магадлал) урьдчилан таамаглахыг оролддог. * **Model-free:** Төлөөлөгч орчныг таамаглахгүйгээр шууд туршлага дээр үндэслэн суралцдаг (Жишээ нь: Q-learning). ==2. Үнэ цэнийн функц (Value Function)== Төлөөлөгч ямар нэг төлөв хэр "сайн" болохыг үнэлэх функцүүдийг ашигладаг: * **Төлөв-үнэ цэнийн функц:** V^\pi(s) = E_\pi [G_t | S_t = s] * **Үйлдэл-үнэ цэнийн функц (Q-функц):** Q^\pi(s, a) = E_\pi [G_t | S_t = s, A_t = a] ==3. Хайлт ба Ашиглалт (Exploration vs Exploitation)== RL-ийн хамгийн том сорилт юм. * **Хайлт (Exploration):** Шинэ, илүү дээр шагнал олж мэдэхийн тулд үл мэдэгдэх үйлдлийг турших. * **Ашиглалт (Exploration):** Одоогийн мэддэг хамгийн өндөр шагнал өгөх үйлдлийг хийх. ==Алдартай алгоритмууд== {| class="wikitable" ! Алгоритм !! Төрөл !! Тодорхойлолт |- | **Q-Learning** || Model-free, Off-policy || Q(s, a) утгыг шинэчилж оновчтой үйлдлийг сурдаг. |- | **SARSA** || Model-free, On-policy || Тухайн үед баримталж буй бодлогын дагуу үйлдлийг үнэлдэг. |- | **DQN** || Deep RL || Q-Learning-ийг гүнзгий мэдрэлийн сүлжээтэй хослуулсан. |- | **Policy Gradient** || Policy-based || Бодлогын параметрүүдийг шууд градиент өгсөх аргаар оновчилдог. |} ==Хэрэглээ== Бэхжүүлэн сурахыг дараах салбаруудад амжилттай ашиглаж байна: * **Тоглоом:** AlphaGo, [[шатар]], видео тоглоомууд (Dota 2, StarCraft II). * **Робот техник:** Роботын алхах, эд зүйл барих чадварыг сургах. * **Автономит тээвэр:** Өөрөө жолоодогч машин. * **Санхүү:** Хувьцааны арилжаа болон багцын удирдлага. * **Зөвлөмжийн систем:** Хэрэглэгчийн сонирхолд нийцсэн контент санал болгох. [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Хиймэл оюуны загвар]] nvpkljsqc323axk1awctf7lr91uywzm 0 145591 873915 859077 2026-10-22T01:27:07Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873915 wikitext text/x-wiki "МиГ гудамж" гэдэг нь Зөвлөлтийн нисгэгчдийн хянаж, агаарт ноёрхолоо тогтоосон байсан Ялу голын өмнөд эрэг дагуух Хойд Солонгосын баруун хойд хэсгийн Агаарын орон зайд Америкийн нисгэгчид өгсөн нэр юм. Солонгосын дайны үеэр энэ газар Америк, Зөвлөлтийн хамгийн сүүлийн үеийн тийрэлтэт сөнөөгч онгоц болох F-86 болон MiG-15-ын хооронд олон тооны агаарын тулаан болсон газар болжээ. "МиГ гудамж" нь тийрэлтэт сөнөөгч онгоцуудын хоорондох анхны агаарын тулаан болсон газар гэж тооцогддог. [[Файл:MiG Alley Map (ru).svg|thumb|300px|МиГ-ийн агаарт ноёрхолоо тогтоосон МиГийн гудамжийн байршил]] [[File:Usaf-korea-map.jpg|thumb|285px|[[Солонгосын дайн]]ы үеийн агаарын тулалдаан болж байсан хэсгийн зураг]] ==Түүх== ===1950 он=== [[File:MiG-15bis in hangar at Kimpo AB 21 Sept 1953.jpg|thumb|Солонгосын нисгэгч Америкийн талд урвахдаа нисэж ирсэн МиГ-15 сөнөөгч онгоц]] Хойд Солонгосчууд 1950 оны 6-р сарын 25-нд Өмнөд Солонгосын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Хойт Солонгосын агаарын хүч нь Дэлхийн 2-р дайны үеийн цөөн тооны Зөвлөлтийн онгоцтой байв. Эдгээр онгоцыг туршлагагүй, сургалт муутай нисгэгчид жолоодож байсан. [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] болон түүний хамгийн ойрын холбоотнуудаас бүрдсэн НҮБ-ийн агаарын цэргийн анги нэгтгэлүүд дайнд орсоны дараа Хойд Солонгосын Ардын Армийн Агаарын цэргийн хүчин (ХСААА) ахархан хугацаанд ялагдсан. Хэдэн сарын дотор B-29, P-51 Mustang зэрэг сэнсэт хөдөлгүүртэй бөмбөгдөгч онгоц, сөнөөгч онгоцууд, мөн F-80 Shooting Star, F-84 Thunderjet, Grumman F9F Panther зэрэг тийрэлтэт сөнөөгч онгоцууд Солонгосын тэнгэрт ночрхож, бараг ямар ч эсэргүүцэлгүйгээр нисдэг болсон байна. Аравдугаар сард томоохон коммунист гүрнүүд болох Хятад, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] Хойд Солонгост албан бус цэргийн дэмжлэг үзүүлж эхэлсэн. Зөвлөлтүүд нь Хойд Солонгос, Хятадыг хамгийн сүүлийн үеийн МиГ-15 сөнөөгч онгоцоор хангах, Солонгос, Хятадын нисгэгчдийг тэдгээрийг жолоодоход сургах үүрэг хүлээсэн. Хятад улс 1950 оны 10-р сарын 25-нд Хойд Солонгосыг дэмжих зорилгоор албан ёсоор дайнд орсон. Хуурай замын хүч нь НҮБ-ын цэргийн хүчинд дарагдсан байсан ч Хятадын Ардын Чөлөөлөх Армийн Агаарын цэргийн хүчин (ХЧАА) тухайн үед жижиг бөгөөд техникийн хувьд ХСААА-аас илүүгүй байсан. ЗХУ дайнд албан ёсоор ороогүй ч 1950 оны 11-р сарын 1-ээс Зөвлөлтийн Агаарын цэргийн 64-р Сөнөөгч Нисэхийн Корпус (64 IAK) нь ХЧАА-ийн 1-р Нэгдсэн Агаарын Армийн харьяад харьяалагддаг байв. Тэр өдөр Зөвлөлтийн нисгэгчид МиГ-15 онгоцуудаар Хойд Солонгосын дээгүүр нисч эхэлсэн бөгөөд МиГ-15 болон АНУ-ын нисэх хүчний хооронд анхны мөргөлдөөн болсон. Зөвлөлтийн Агаарын цэргийн хүчний найман онгоц нь газрын дэмжлэг үзүүлэх даалгавар гүйцэтгэж байсан АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчний 15 орчим P-51 Мустантай тулгарч тулалдсан. Дэд дэслэгч Фиодор В. Чижийн онгоц буудуулж сөнөсөн бол нисгэгч Дэд дэслэгч Аарон Ричард Аберкромбийн Мустанг онгоц тулалдаанд буудуулж, нисгэгч нь амь үрэгдсэн байна. Үүний дараа тийрэлтэт сөнөөгч онгоцнуудын хоорондох анхны агаарын тулаан болж, гурван МиГ-15 онгоц АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчний 10 орчим F-80 онгоцыг довтлов. Тулалдаанд F-80C онгоцыг жолоодож байсан Дэд дэслэгч Фрэнк Л. Ван Сикл Жуниор амь үрэгдсэн боловч АНУ-ын бүртгэлд түүнийг агаарын цэргийн хүчний галд өртөж унагасан гэж дурдсан байдаг. Дэд дэслэгч Семен Ф. Хоминич (зарим эх сурвалжид Жоминич гэж нэрлэдэг) -ийг Зөвлөлтийн нисгэгчид сөнөөсөн гэж үздэг. 1950 оны 11-р сарын 9-нд АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчний дэслэгч, F9F-2B Panther онгоцны нисгэгч Уильям Т. Амен агаарын тулалдаанд ахмад Михаил Ф. Грачевын МиГ-15 онгоцыг буудаж хөнөөсөнөөр анхны МиГ-ийг тулалдаанд устгасан байна. [[File:77 Sqn (AWM JK1025).jpg|thumb|left|No. 77 эскадроны нисгэгчид. Кунсан. Өмнөд Солонгос. 1954 оны 6 сар. ]] МиГ-15 онгоцтой тулгарсаны дараа НҮБ-ын хүчин P-51 онгоцоос бүрдсэн нисэх эскадрилиа тийрэлтэт сөнөөгч онгоцоор сольж эхэлсэн. АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчний хувьд энэ нь F-86 Sabre байв. НҮБ-ын командлалын тушаалаар нисгэгчдийг Хятадын хилийг нэвтрэхийг хориглосон. 12-р сарын 17-нд дэслэгч хурандаа Брюс Х. Хинтон 336 дугаар сөнөөгч онгоцны эскадрилийн дөрвөн бүрэлдэхүүнийг удирдан Ялу голын дагуу 780 км (485 миль) тойрон эргүүл хийж, МиГ нисгэгчдийг тулалдаанд татан оролцуулахыг оролдсон. Саберчуудын нисгэгчид 765 км/цаг (475 миль/цаг)-аас доош хурдтай байсан нь радарын дэлгэц дээр Сабер онгоцууд удаан онгоц гэсэн сэтгэгдэл төрүүлэхэд хүргэсэн. F-86 онгоц бүрийн удаан хурд болон 120 ам.долларын галлон (450 л; 100 имп галлон) багтаамжтай хоёр буух сав нь хамгийн их нислэгийн хугацааг хангаж байв. Хөөрснөөс хойш дөчин минутын дараа Саберс онгоц 32,000 фут (9,800 м)-ийн өндөрт Ялу руу ойртож байв. Саберс онгоцноос 7,000 фут (2,100 м)-ийн доор дөрвөн МиГ онгоц харагджээ. Америкчууд нөөц түлшний саваа хаяж, зүүн тийш эргэж, Зөвлөлтийн сөнөөгч онгоцууд руу шумбан дайрав. МиГ-ийн нисгэгчид өрсөлдөгчид нь амархан холдож болох хуучин тийрэлтэт онгоц биш гэдгийг ойлгоод, байрлалаа орхин, хил рүү чиглэв. Нисгэгч Хинтон нислэгийн жигүүрийн хошуулагч хошууч Яков Ефромеенког гүйцэж очоод 0.50 калибрын 1500 сум шуршжээ. Онгоцны тийрэлтэт хөдөлгүүрийн хэсгээс утаа гарч, улмаар галын дөл онгоцны сүүл хэсгийг бүрхэв. Ефромеенког агаарт шидэгдсэний дараа МиГ онгоц Ялугаас өмнө зүгт 10 миль (16 км) зайд унасан байна. 12-р сарын 22-ны өглөө МиГ-15 нисгэгч анх удаа F-86 Sabre онгоцыг устгасан. Ахмад Лоуренс В. Бахын F-86 онгоц үл мэдэгдэх МиГ нисгэгчийн их бууны галд жигүүрийн ёроолд оногдож, Бахыг буудсаны дараа баривчилжээ. Тэр өдрийн үдээс хойш К-14 Кимпо (Гимпо) дахь урд баазаас үйл ажиллагаа явуулж буй АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчний 4-р сөнөөгч-хамгаалагч жигүүрийн (4-р F-IW) найман сэлэмчин 9100 м-ийн өндөрт 15 орчим МиГ онгоц руу дайрч, заримыг нь Ялу руу хөөж, зургаан онгоцоо алдагдалгүй авчээ. ===1951-1953 он=== 1951 оны 1-р сарын 1-нд коммунистуудын довтолгоо НҮБ-ын хүчийг Кимпо бүсээс хөөн гаргасан; К-14 онгоцыг эзэлж, 4-р F-IW онгоцыг Япон руу татсан.[4] 1951 оны 3-р сард 4-р F-IW-ийн анхны хоёр Saber эскадриль Солонгос руу буцаж ирсэн бөгөөд энэ нь баруун хойд Солонгосын агаарын давуу байдлыг хангах зорилготой коммунист агаарын хүчний шинээр бий болсонтой яг таарч, томоохон газрын довтолгооны өмнөх бэлтгэл байв.[4] Австралийн засгийн газар RAAF-ийн 77-р эскадрилийн Солонгост ажиллуулж буй Мустангуудыг орлуулахын тулд F-86 онгоц захиалахыг оролдож байсан ч Хойд Америкийн нисэх хүчин шаардлагатай байв. Нислэгийн дэслэгч Р.Л. "Смоки" Доусон 1951 оны 9-р сарын 26-нд Хойд Солонгосын Анжу хотын ойролцоох дагалдан яваа даалгаврын үеэр МиГ онгоцыг гэмтээснээр 77 дугаар эскадрилийн анхны тийрэлтэт байлдааны нэхэмжлэлийг бүртгэжээ.[13][17] 10-р сарын 27-нд Нисдэг офицер Лес Рединг Синанжу дээгүүр B-29 онгоцыг хамрахдаа өөр нэг МиГ онгоцыг гэмтээсэн гэж тооцогдож байсан; дараа нь устгагдсан нь батлагдсан бөгөөд энэ нь эскадрилийн анхны МиГ "аллага" болсон юм.[18][19] 11-р сарын 1-нд тус эскадрильд "онцгой гавьяа байгуулсан алба хаагч, баатарлаг"-ын төлөө Солонгосын Ерөнхийлөгчийн нэгжийн шагнал гардуулсан.[20][21] 1951 оны 12-р сарын 1-нд Сунчон дээгүүр 176-р харуулын сөнөөгч агаарын хорооны (176 GvIAP) дор хаяж 20 Зөвлөлтийн нисгэгчтэй МиГ онгоц 14 Метеорын бүрэлдэхүүнтэй бүлэглэл рүү довтолсон. Хоёр тал тулалдааны цар хүрээ болон өрсөлдөгчдөдөө учруулсан хохирлыг хэтрүүлэн үнэлсэн бололтой: гурван Метеор алдагдсан бол Зөвлөлтийн нисгэгчид есөн Метеор устгагдсан гэж мэдэгджээ; Австралийн нисгэгчид дор хаяж дөчин МиГ-ийн бүрэлдэхүүнээс болж нэг МиГ буудаж унагааж, нөгөө нь эвдэрсэн гэж мэдэгджээ. Оросын эх сурвалжууд бүх МиГ бааз руугаа буцаж ирсэн бөгөөд тухайн үед 176 GvIAP-д 25-аас цөөн МиГ байсан гэж үзэж байна.[22][23] 4-р F-IW-ийн F-86A болон F-86E онгоцууд одоо тулалдаанд эрс элэгдэж эхэлсэн бөгөөд 51-р Сөнөөгч-Тусгаарлагч Далавч (51-р F-IW) нь хурандаа Фрэнсис С. "Габби" Габрескийн удирдлага дор 12-р сарын 1-нд Сувоноос үйл ажиллагаагаа эхлүүлэх боломжтой гэж шийджээ.[24] Гэсэн хэдий ч 4-р F-IW 12-р сарын 13-нд агаарын тулалдаанд 13 МиГ авсан гэж мэдэгджээ.[25] 1951 оны 12-р сарын 26-нд RAAF нь 77-р эскадрилийг газрын довтолгооны байлдаанд дахин хуваарилсан бөгөөд[26][27] энэ үүргийг дайн дуустал гүйцэтгэхээр байв. Нисгэгчид нь МиГ-тэй тулгарсаар байсан бөгөөд 1952 оны 5-р сарын 4, 8-нд Пхеньяны бүсэд тэднийг дахин хоёр удаа ялсан.[28][29] [[File:63d Fighter-Interceptor Squadron North American F-86A-5-NA Sabre 49-1223.jpg|thumb|right|. Вонсаны ойр 1952 оны 2 дугаар сарын 3 -ны өдрийн агаарын туллдаанд МиГ сөнөөсөн F-IW 4 дүгээр хэсгийн 335 дугаар F-I эскадроны F-86A-5-NA Sabre ''49-1223'' онгоц ]] 1952 оны 8-р сар гэхэд "МИГ гудамж"-ын дээрх тулааны давалгаа НҮБ-ын талд эргэсэн байв. Тэр сард ердөө есөн Сабре алдсанаар 63 МиГ-ийг буудаж унагасан. НҮБ-ын агаарын хүчний давуу тал нэмэгдэж байгаагийн нэг чухал шалтгаан нь зургадугаар сар, долдугаар сард 51-р жигүүрийн хоёр эскадрильд олгогдож, есдүгээр сард 4-р жигүүрт хүрч эхэлсэн шинэ F-86F онгоц байв. Энэхүү Saber загвар нь 5,910 фунт фут (26,300 Н) түлхэлттэй, 200 АНУ-галлон (760 л; 170 имп галлон) уналтын савны далавчны гинжтэй (байлдааны радиусыг 463 миль буюу 745 километр хүртэл нэмэгдүүлсэн) илүү хүчирхэг J47 хөдөлгүүртэй, мөн ихэнх F-86A онгоцонд ашигладаг MkXVIII гироскопоос илүү үр ашигтай, сүүлийн үеийн F-86A болон Es онгоцонд суурилуулсан нэлээд найдваргүй A1CM радарын хараанаас илүү засвар үйлчилгээ хийхэд хялбар А4 радарын харааны буутай байв.[30] 1952 оны 10-р сарын 2-нд газрын довтолгооны даалгаврын дараа нэг Метеорыг МиГ-ууд буудаж унагааж, нөгөөг нь гэмтээжээ.[31][32] 1953 оны 3-р сарын 27-нд Пхеньяны зүүн өмнөд хэсэгт сүүлчийн МиГ-аа унагаасан гэж 77 дугаар эскадрилья тооцогдож байна.[33] 1953 оны 1-р сард F-86F-ийн тусгай сөнөөгч-бөмбөгдөгч хувилбар болох далавч бүрийн доор давхар дэлгүүрийн суурилуулалттай F-86-F-30 онгоц Солонгост ирсэн. Энэхүү сэлэм нь дотор талын холбох хэрэгсэлдээ 120 ам.долларын галлон (450 л; 100 имп галлон) буудах сав эсвэл 1000 фунт (450 кг) бөмбөг, мөн гадна талын цэг бүрт 200 ам.долларын галлах сав байрлуулж болно. Шинэ сөнөөгч-бөмбөгдөгч онгоцыг Өмнөд Африкийн Агаарын цэргийн хүчний (өмнө нь P-51 анги) 2-р эскадрилийг багтаасан 18-р сөнөөгч бөмбөгдөгч жигүүрт олгосон. Хоёрдугаар сард 8-р сөнөөгч бөмбөгдөгч жигүүр F-80 онгоцоо сэлэмний сөнөөгч-бөмбөгдөгч онгоцоор сольж эхэлсэн.[30] 1953 оны 7-р сарын 27-нд гал зогсоох тухай тохиролцоонд хүрсэн. Тухайн үед Солонгост 297 Сабер байсан бөгөөд ойролцоогоор 950 Хятад-Солонгосын МиГ онгоцтой тулгарч байв. Мөргөлдөөний үеэр F-86 нисгэгчид агаар-агаар тулалдаж 792 МиГ онгоцыг устгаж, 78 Сабер алдсан гэж мэдэгдсэн нь гайхалтай 10-1 аллага, алдагдлын харьцаа байв. Есдүгээр сард МиГ-15 нисгэгчийн (онгоцтойгоо) зугтсан нь АНУ-ын нисгэгчдэд өмнөх өрсөлдөгчөө шууд үнэлэх боломжийг олгосон юм. Дэслэгч Но Кум-согийн есдүгээр сарын 21-нд Кимпо руу ниссэн МиГ нь хожим нь гарсан МиГ-15SD онгоцнуудын нэг байв.[34] Гэсэн хэдий ч Дорр, Лэйк, Томпсон нарын саяхны судалгаагаар бодит харьцаа 2-1-тэй ойролцоо байгааг тогтоожээ.[35] Зөвлөлтүүд Хятадын мэдэгдлүүдтэй хамт 600 гаруй Сабер сөнөөсөн гэж мэдэгдсэн.[36] Саяхны RAND тайланд[38] Солонгосын эсрэг F-86 болон MiG-15 нисдэг тэрэгнүүдийн тулааны талаарх "саяхны судалгаа"-г дурдсан бөгөөд F-86-ийн бодит алдагдлын харьцаа нийтдээ 1.8-1 байсан бөгөөд Зөвлөлтийн нисгэгчдийн нисгэсэн MiG-тэй харьцуулахад 1.3-1-тэй ойролцоо байх магадлалтай гэж дүгнэжээ.[39] Гэсэн хэдий ч энэ харьцаанд MiG-15-аар буудуулсан бусад төрлийн (B-29, A-26, F-80, F-82, F-84...) онгоцны тоо ороогүй болно. Нийтдээ АНУ Солонгосын дайны үеэр 1986 онгоцоо алдсан бөгөөд ихэнх консерватив тооцоогоор эдгээрийн 250 нь агаар-агаар тулалдах ажиллагааны улмаас алдсан гэж үздэг. ==ЗХУ-ын үүрэг== [[File:MiG-15 Over Korea.jpg|thumb|right|Агаарын фото буунд өртсөн МиГ. 1953 оны 4 сар]] Будианскийн хэлснээр "1951 оны 3-р сарын сүүлээр Японд үйл ажиллагаа явуулсаар байсан 1-р RSM (1-р радио эскадрилья, хөдөлгөөнт) нь Хойд Солонгосын дээгүүр нисч буй Зөвлөлтийн МиГ сөнөөгч онгоцтой дуут холбоогоор Оросын газрын хянагчдыг барьж авсан. Энэ нь "тагнуулын гэнэтийн бэлэг" болсон, учир нь "Зөвлөлтийн сургаал нь тулалдааны туршид радар дээрх нөхөрсөг болон дайсан онгоцны байршлыг газар дээрх станцуудаар хянахыг шаардсан". Эдгээр радиогоор таслан зогсоох нь радарын хүрээнээс гадна нэмэлт анхааруулга өгсөн. Сөүл дэх USAFSS-ийн нэг байгууламжид төвлөрсөн дохиоллын тагнуулын энэхүү нээлт нь Оросын хянагч болон сөнөөгч онгоцыг бодит цаг хугацаанд сонсож, дараа нь АНУ-ын нисгэгчдэд мэдээлэл дамжуулах гэсэн үг юм. "1952 оны 6-р сард газрын хяналтын хөдөлгөөний дүн шинжилгээгээр Хойд Солонгосын дээгүүр агаарын ажиллагаа явуулж буй МиГ-ийн 90 гаруй хувийг оросууд нисгэж байсан гэж дүгнэжээ."[40] Зөвлөлт Холбоот Улс Солонгосын дайнд нисэх багийнхаа оролцоог олон жилийн турш нууцалж байсан ч НҮБ-ын хүчнийхэн үүнийг өргөнөөр сэжиглэж байв. Зөвлөлтийн онгоцыг Хойд Солонгос эсвэл Хятадын тэмдэгээр чимэглэсэн бөгөөд нисгэгчид Хойд Солонгосын дүрэмт хувцас эсвэл гарал үүслээ нуун дарагдуулахын тулд иргэний хувцас өмссөн. Радио холбооны хувьд тэдэнд янз бүрийн нислэгийн нэр томьёоны нийтлэг Солонгос үгсийг кирилл үсгээр фонетик байдлаар бичсэн картуудыг өгсөн.[41] Гэсэн хэдий ч эдгээр луйварчид агаар-агаар тулалдааны уур хилэнг удаан тэсвэрлээгүй бөгөөд удалгүй нисгэгчид орос хэлээр харилцаж байгааг сонсов. Зөвлөлтийн МиГ-15 хороо Манжуур дахь Хятадын талбайд байрладаг байсан бөгөөд НҮБ-ын одоогийн тулалдааны дүрмийн дагуу тэднийг довтлох боломжгүй байв. Зөвлөлтийн олон хороо хөрш зэргэлдээ Зөвлөлтийн Тэнгисийн цэргийн тойрогт байрлах Зөвлөлтийн баазуудад урьдчилсан сургалтанд хамрагдсан. Зөвлөлтийн агаарын довтолгооноос хамгаалах цэргүүд мөн Ялу мөрний дагуу ирж, Хятадын нисэх онгоцны буудлууд руу хийх аливаа дайралтыг зогсоохын тулд радарын суурилуулалт, газрын удирдлагын төв, хайлтын гэрэл, олон тооны зенитийн буу байрлуулсан. НҮБ-ын нисгэгчид МиГ-ийн Хятадын нисэх онгоцны буудлууд руу довтлоход тавьсан хязгаарлалтад дургүйцэж байсан ч МиГ-ийн нисгэгчид өөрсдөө хатуу хязгаарлалтын дор ажилладаг байсан нь олон жилийн дараа л мэдэгдэж эхэлсэн. Зөвлөлтийн нисгэгчид Солонгост тулалдаагүй гэсэн сэтгэгдэл төрүүлэхийн тулд тэднийг коммунистуудын хяналтад байдаггүй нутаг дэвсгэр дээгүүр эсвэл 30-50 милийн дотор нисэхийг хориглосон. (50–80 км) Холбоотны фронтын шугамаас. НҮБ-ын хяналтад байдаг нутаг дэвсгэрт буудуулж унасан Зөвлөлтийн нэг нисгэгч олзлогдохын оронд гар буугаараа өөрийгөө бууджээ. Шар тэнгис рүү батлан ​​даалтад гарсан өөр нэг нисгэгчийг баривчлагдахаас сэргийлж бууджээ. Зөвлөлтийн нисгэгчдэд НҮБ-ын хяналтад байдаг Шар тэнгис дээгүүр НҮБ-ын онгоцыг хөөхийг зөвшөөрөөгүй.[42] Хязгаарлалтуудыг үл харгалзан АНУ-ын олон нисгэгчид Ялу голыг гатлан ​​МиГ онгоцыг хөөхийн тулд Хятадын дээгүүр нисэхээс өөр "халуун мөрдөлт"-ийн үл хамаарах зүйлийг ашиглажээ. Хожим нь "халуун мөрдөлт" нь Манжуур дээгүүр идэвхтэй ан хийх МиГ болж, АНУ-ын нисгэгчид эргүүлийн талаар "чимээгүй байх код"-ыг баримталжээ. Нислэгийн удирдагчид чимээгүй байх жигүүрийн хүмүүсийг сонгосон бөгөөд олон тооны буруутгах их бууны камерын бичлэг "нууцлаг байдлаар" алга болжээ.[42][илүү сайн эх сурвалж хэрэгтэй] НҮБ коммунист нисгэгчдийг, ялангуяа Зөвлөлтийн нисгэгчдийг МиГ-15 онгоцоор [[Өмнөд Солонгос]] руу зугтахыг уриалах зорилгоор "Мула" ажиллагааг явуулсан.[ишлэл хэрэгтэй] Энэхүү ажиллагаа нь МиГ-15 онгоцны нислэгийн гүйцэтгэлийг шинжлэх, мөн Зөвлөлтийн байдлыг доройтуулах сэтгэл зүйн зорилгоор үйлчлэх зорилготой байв. нисгэгчид. Хүйтэн дайны төгсгөлтэй зэрэгцэн Зөвлөлтийн Солонгосын дайнд оролцсон нь мөргөлдөөнд оролцсон нисгэгчид өөрсдийн үүргээ илчилснээр өргөнөөр хүлээн зөвшөөрөгдсөн. ==Үр дагавар== МиГ Аллейн тулалдаан олон сөнөөгч онгоцыг төрүүлэв. Шилдэг сөнөөгчид нь Оросын сөнөөгчид байв. Николай Сутягин долоон сараас бага хугацаанд есөн F-86, нэг F-84, нэг Gloster Meteor зэрэг 21 сөнөөгч онгоцыг устгасан. Түүний анхны сөнөөгч онгоц нь 1951 оны 6-р сарын 19-нд Роберт Х. Лайерын F-86A онгоц байсан (Америкчууд тулаанд сураггүй алга болсон гэж бүртгэсэн) бөгөөд хамгийн сүүлд нь 1952 оны 1-р сарын 11-нд F-86E онгоцоор нисч байсан Тиел М. Ривзийг буудаж алсан (Ривзийг мөн MIA гэж бүртгэсэн). Зөвлөлтийн бусад алдартай сөнөөгч онгоцнуудад 19 сөнөөгч онгоцоор гэгддэг Евгений Г. Пепеляев, хоёр удаа буудуулж унагасан ч 17 сөнөөгч онгоцоор гэгддэг Лев Кирилович Щукин нар багтжээ. Дайны НҮБ-ын шилдэг сөнөөгч, ахмад Жозеф К. МакКоннелл 16 МиГ-ийг устгасан бөгөөд үүний гурвыг нэг өдөрт сөнөөсөн байна. Түүний түүхийг Алан Ладд, Жун Аллисон нарын тоглосон "МакКоннеллийн түүх" кинонд өгүүлсэн.[43] НҮБ-ын хоёр дахь хамгийн өндөр оноо авсан цэрэг, хошууч Жеймс Жабара нь НҮБ-ын тийрэлтэт онгоцтой хийсэн анхны цэрэг байв. Өөр нэг цэрэг Фредерик К. "Бүтс" Блессе F-86 Sabre онгоцондоо есөн МиГ-15 онгоцтой тулалдсан[44] бөгөөд хожим нь өнөөг хүртэл судлагдсаар байгаа агаарын сөнөөгч онгоцтой тулалдах гарын авлага болох "Зориггүй, алдаргүй"-г бичсэн.[42] Жеймс П. Хагерстром 8.5 хүн алсан. Жорж Эндрю Дэвис бага нь хоёр F-86 онгоцтойгоо хамт 12 МиГ-15 онгоцыг бүгдийг нь буудаж унагаах гэж оролдож байхдаа амь үрэгдсэний дараа АНУ-ын шинэ Агаарын цэргийн хүчний анхны гишүүдийн нэг болсон бөгөөд Хүндэтгэлийн медаль хүртсэн юм. Мөн Хятадын Ардын чөлөөлөх армийн агаарын цэргийн хүчинд цэрэг гарч ирсэн. Тэдний дунд цэрэг цол хүртсэн анхны Хятадын нисгэгч Жао Баотонг байв.[45] Дайсны шугамын ард гучин гаруй Сабер нисгэгч буудуулсан гэж мэдэгдсэн бөгөөд тэдний хувь заяа хэзээ ч эцэслэн тогтоогдоогүй байна. Амьд үлдсэн нисгэгчдийг олзлон авч, дараа нь гал зогсоох гэрээ байгуулсны дараа нутаг буцаасан бөгөөд тэднийг Солонгос, Орос, Хятадууд байцааж байсан гэж мэдээлсэн. 1953 онд Солонгосын дайн дууссаны дараа олон жилийн турш Зөвлөлтийн цэргүүдэд олзлогдсон нисгэгчдийн талаар цуурхал байсаар ирсэн.[46] МиГ Аллей дахь тулалдаанд үндэслэсэн хэд хэдэн компьютерийн видео тоглоомууд үйлдвэрлэгдсэн бөгөөд үүнд 1983 онд MicroProse компани гаргасан МиГ Аллей Асе багтдаг. === Эшлэл === {{Reflist}} === Эх сурвалж === {{refbegin}} * Cull, Brian and Newton, Denis. ''With the Yanks in Korea. Volume One''. Grub Street, 2000. {{ISBN|1-902304-49-7}} * Davis, Larry. ''MiG Alley Air to Air Combat over Korea''. Warren, Michigan: Squadron/Signal Publications Inc., 1978. {{ISBN|0-89747-081-8}}. * Francillon, René. ''Dans les Cieux de Chosen''. Air Fan No. 317 April 2005 * Gordon, Yefim and Davison, Peter. ''Mikoyan Gurevitch MiG-15 FAGOT''. Speciality Press Publishers and Wholesalers. 2004.{{ISBN|1-58007-081-7}} * Krylov, Leonid and Tepsurkaev, Yuriy. ''Soviet MiG-15 Aces of the Korean War''. Botley, Oxford, UK: Osprey Publications, 2008. {{ISBN|1-84603-299-7}}. * Kum-Suk, No and Osterholm, J. Roger. ''A MiG-15 to Freedom: Memoir of the Wartime North Korean Defector Who First Delivered the Secret Fighter Jet to the Americans in 1953''. McFarland & Co. Publishers, 1996. * Mesko, Jim. ''Air War over Korea''. Carrollton, Texas: Squadron/Signal Publications Inc., 2000. {{ISBN|0-89747-415-5}}. * Thompson, Warren. ''F-86 Sabre Aces of the 4th Fighter Wing''. Botley, Oxford, UK: Osprey Publications, 2006. {{ISBN|1-84176-996-7}}. * Thompson, Warren. ''F-86 Sabre Aces of the 51st Fighter Wing''. Botley, Oxford, UK: Osprey Publications, 2006. {{ISBN|1-84176-995-9}}. * Thompson, Warren. ''F-86 Sabre Aces of the 4th Fighter Interceptor Wing''. Botley, Oxford, UK: Osprey Publications, 2002. {{ISBN|1-84176-287-3}}. * Thompson, Warren. ''Korea The Air War (2)''. London: Osprey Publishing Ltd, 1988. {{ISBN|1-85532-234-X}}. * Thompson, Warren and Dorr, Robert. ''Korean Air War''. St Paul, MN: Motorbooks International, 2003. {{ISBN|0-7603-1511-6}}. * Thompson, Warren; Dorr, Robert; Lake, Jon. ''Korean War Aces''. Botley, Oxford, UK: Osprey Publications, 1995. {{ISBN|1-85532-501-2}}. * Werrell, Kenneth. ''Sabres Over MiG Alley: The F-86 and the Battle for Air Superiority in Korea''. Annapolis: U.S. Naval Institute Press, 2005. {{ISBN|1-59114-933-9}}. * Xiaoming, Zhang. ''Red Wings Over the Yalu''. Texas A&M University Press-College Station, 2002. {{ISBN|1-58544-201-1}} * {{cite magazine|url=https://www.airandspaceforces.com/article/0291russians/|title=The Russians in MiG Alley|last=Zaloga|first=Steven J.|date=February 1991|magazine=[[Air & Space Forces Magazine]]|volume=74|issue=2|access-date=September 26, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20260122203354/https://www.airandspaceforces.com/article/0291russians/|archive-date=January 22, 2026|url-status=live}} {{refend}} ==Нэмэлт холбоос== * [https://web.archive.org/web/20070819121425/http://www.acepilots.com/korea_aces.html "Korean War Aces" website.] * [https://web.archive.org/web/20080828205228/http://home.att.net/~sallyann4/farrell1.html "The B-29 in MiG Alley," by Bud Farrell] * [http://www.koreanwar-educator.org/topics/vfw/p_we_wipped_the_russian_af.htm "In Korea, We Whipped the Russian Air Force," by Richard K. Kolb, ''VFW'' magazine, August 1999.] * {{IMDb title|qid=Q3227676|title=The McConnell Story}} * {{IMDb title|qid=Q544766|title=The Hunters}} * [https://web.archive.org/web/20200805091639/http://www.skywar.ru/korwald.html "Soviet Air Force in Korea: statistics"] * [https://web.archive.org/web/20090123035544/http://acepilots.com/russian/rus_aces.html"Russian Aces over Korea".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123035544/http://acepilots.com/russian/rus_aces.html |date=January 23, 2009 }} * [https://web.archive.org/web/20100501202239/http://aviationclassics.com/html/Mig%20Alley%20USA.html "MiG Alley USA".] {{Солонгосын дайн}} {{Солонгосын дайнд ЗХУ-ын Агаарын цэргийн хүчний оролцоо}} {{DEFAULTSORT:МиГ-ийн гудамж}} [[Category:Солонгосын дайны үеийн агаарын операци|*]] [[Category:Агаар-Агаар ангилалын агаарын операци болон тулалдаан]] [[Category:F-86 Sabre]] [[Category:Gloster Meteor]] [[Category:МиГ онгоц]] rk5obz8txmyofg2ou7qy9xmutmfqx9i 0 148606 873957 873584 2026-10-22T01:45:23Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 873957 wikitext text/x-wiki == Чингис хаанаас үүсэлтэй алтан ургийн хэлхээ == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (хожмын Цогтой вангийн) хошууны үе үеийн засаг ноёд нь Чингис хааны ууган хүү Зүчийн угсааны Халхын Хотгойдын алтан ургийн ноёд юм. Түүхэн сурвалж бичиг болон угийн бичигт тэмдэглэгдсэн Чингис хаанаас тус хошууны 6 дахь засаг ноён Бандийн Сандавдорж хүртэлх шууд угсаа залгамжлал дараах дарааллаар явна. # [[Файл:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|thumb|Чингис хаан]]'''Чингис хаан''' (Тэмүжин) # '''Зүчи''' (Чингис хааны ууган хүү) # '''Шибан''' (Зүчийн хүү) # '''Баатар''' (Шибаны хүү) # '''Мэнгүтөмөр''' (Баатарын хүү) # '''Бэгконду''' (Мэнгүтөмөрийн хүү) # '''Алиоглан''' (Бэгкондугийн хүү) # '''Хазар''' (Алиогланы хүү) # '''Агсагал''' (Хазарын хүү) # '''Шийхцэрэн''' (Агсагалын хүү) # '''Тайбуга''' (Шийхцэрэнгийн хүү) # '''Хожа''' (Тайбугагийн хүү) # '''Ханбалаг''' (Хожагийн хүү) # '''Багсар тайж''' (Ханбалагийн хүү) # '''Абатай тайж''' (Багсар тайжийн хүү) # '''Ханшираа''' (Абатай тайжийн хүү) # '''Бадма илдэн хунтайж''' (Ханшираагийн хүү) # '''Гунбумиш илдэн''' (Бадма илдэн хунтайжийн хүү) # '''Шолой увш хунтайж''' (Гунбумиш илдэний хүү — Халхын баруун гарын Хотгойдын анхны Алтан хаан) # '''Омбо-Эрдэнэ хунтайж''' (Шолой увш хунтайжийн хүү — Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хаан) # '''Ринчин лувсан хунтайж''' (Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн хүү — Хотгойдын гуравдугаар Алтан хаан) === Хаант Оростой дипломат харилцаа тогтоосон нь === 1616 онд Хаант Оросын царь Михаил Федоровичийн илгээсэн элч атаман Василий Тюменец, Иван Петров нар Хотгойдын Алтан ханы өргөөнд хүрэлцэн иржээ. Энэхүү түүхэн үйл явдлын тухай Василий Тюменец тэмдэглэлдээ: * Алтан хан Шолой увш хунтайж тэднийг маш хүндэтгэлтэйгээр хүлээн авч, зоог барин, Монгол маягийн ахуй соёлоо танилцуулсан тухай; * Хотгойдын мэргэн харваачид болон Оросын казакууд пищаль буугаар хэрхэн буудаж уралдсан, казак Тимофей Ивановын мэргэн буудалтыг хан ихэд гайхан биширсэн тухай; * Ханы зүгээс Оросын царьт хандан дипломат харилцаа, худалдааг өргөжүүлэх санал тавьж, сувд, булга, солонго хөлтэй үнэт үслэг эдлэл, хурдан морьдыг бэлэг болгон буцааж илгээсэн тухай дэлгэрэнгүй дурдсан байдаг. Энэхүү уулзалт нь Халх Монголын ноёдоос Хаант Оросын төр засагтай албан ёсны элч солилцож, дипломат харилцаа тогтоосон анхны томоохон үйл явдал болон түүхэнд үлдсэн юм. === Цогтой засгийн хошууг тусгаарласнаас хойших үе (Манжийн эрхшээлийн үе) === Манж Чин улсын үед Хотгойдын хаадаас Цогтой засгийн хошууг тусгаарлан байгуулснаар угсаа залгамжлал дараах байдлаар үргэлжилжээ: * '''Намаринзамбу''' (Ринчин лувсан хунтайжийн хүү — Цогтой засгийн хошууны анхны засаг ноён: 1709–1718 он) * '''Жамьян''' (Намаринзамбугийн хүү — 2 дахь засаг ноён: 1718–1724 он) * '''Гомбоцөрөн''' (Жамьяны хүү — 3 дахь засаг ноён: 1724–1732 он) * '''Лари''' (Гомбоцөрөнгийн хүү — 4 дүгээр засаг ноён: 1732–1737 он) * '''Банди''' (Ларийн хүү — 5 дугаар засаг ноён: 1737–1756 он) * '''Бандийн Сандавдорж''' (Банди ноёны хүү — 6 дугаар засаг ноён: 1756–1798 он) == Бүүвэй бэйс болон Бүүвэй бэйлийн ураг төрлийн холбоос == Монголын түүхэн сурвалж бичгүүд болон угийн бичгийн судалгаанд нэгэн цаг үед амьдарч байсан, ижил нэртэй хоёр өөр "Бүүвэй" (Бүүвэй бэйс ба Хотгойдын Бүүвэй бэйл) болон хоёр өөр "Банди" (Цогтой засгийн Банди ноён ба Хотгойдын Банди бэйл) тэмдэглэгдсэн байдаг бөгөөд тэдгээрийн ураг төрлийн хэлхээ, зааг ялгаа нь дараах байдалтай байна. === 1. Цогтой засгийн хошууны Банди ноён ба Бүүвэй бэйс === Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён '''Банди''' (1737–1756) нь Илдэн засгийн хошууг үндэслэгч Бүүвэй бэйстэй шууд цусан төрлийн холбоотой: * '''Өвөг эцэг:''' Тэнгэрэй тойн * '''Эцэг:''' '''Бүүвэй бэйс (Бүүвэй засаг)''' – 1691 онд Долоннуурын чуулганаар засаг, хошууны бэйс өргөмжлөгдсөн, Засагт хан аймгийн Илдэн засгийн хошууны анхны ноён. * '''Ах дүүс:''' Бүүвэй бэйсийн төрсөн дүү нь '''Банди тайж''' (Зүүнгарын цэргийн довтолгооноос дайжин Хөхнуурт сууж байгаад нутагтаа буцсан). * '''Ач хүү:''' Дүү Банди тайжийн хүү нь '''Лари''' (Цогтой засгийн 4 дүгээр засаг ноён). * '''Холбоос:''' Лари ноёны хүү нь Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён '''Банди ноён''' юм. * ''Дүгнэлт:'' Цогтой засгийн хошууны Банди ноён нь '''Бүүвэй бэйсийн төрсөн дүүгийн ач хүү''' буюу '''Бүүвэй бэйс нь түүний элэнц ах''' болно. === 2. Хотгойдын Банди бэйл ба Бүүвэй баатар бэйл === Халхын умард замын Хотгойд аймгийн (Мэргэн засгийн хошуу) засаг ноёд болох Бүүвэй бэйл болон түүний ууган хүү Банди бэйлийн шууд эцэг, хүүгийн холбоос: * '''Эцэг:''' '''Бүүвэй баатар (Бүүвэй бэйл)''' – Хотгойдын засаг ноён Сэнгэ бэйлийн өргөмөл хүү, Халх-Өөлдийн дайны алдартай жанжин. 1704–1730 онд Хотгойдыг захирч байсан бэйл цолтой ноён. * '''Хүү (Холбоос):''' '''Банди ахай дайчин (Банди бэйл)''' – Бүүвэй баатарын төрсөн ууган хүү. Эцгийнхээ орыг залгамжлан 1730–1737 онд Хотгойдын засаг ноён, бэйл суусан. * '''Ач хүү:''' Банди бэйлийн хүү нь Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого удирдсан Хотгойдын шадар ван Чингүнжав юм. == Эх сурвалж == * "Халхын Засагт хан аймгийн Илдэн засгийн хошуу болон Мэргэн засгийн хошууны ноёдын уг эх бичиг" (Үндэсний Төв Архив) * Монголын Шинжлэх Ухааны Академи, Түүхийн хүрээлэн – "Монголын түүхийн тайлбар толь" (Илдэн засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу өгүүллүүд) * "Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх" (Үндэсний Төв Архивын фонд) * Ж.Болдбаатар, "Монголын ноёд, язгууртнуудын угийн бичиг", Улаанбаатар. [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]] болон Цогтой засгийн хошууны ноёд (Банди, Сандавдорж) нар нь Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 оны зун Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байна.<ref name="natsag">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref>Бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.<ref name="natsag" /><ref name="ulaanbaatar_archive">Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - "Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл".</ref> # '''Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу):''' 《大清高宗纯皇帝实录》 (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):<ref>"大清高宗纯皇帝实录" (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref><ref>"清实录" (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> #: ''“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”'' #: '''Тайлбар орчуулга:''' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнсийг тусламж болгон авчээ. Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгаж, Чин улсын хуулийн "Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг" (谋反大逆) бүлгээр яллах үндэслэл болгосон байна.<ref>"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref><ref>"平定准噶尔方略" (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> #: 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн "Цогтой засгийн хошуу" маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.<ref name=":1">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. == Бослогыг дэмжиж ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь == ====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ====== == Эх сурвалж, нотлох баримтууд == === 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) === Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд: : <blockquote>“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ. === 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл): : <blockquote>“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг. === 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд === * '''Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958:''' : Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо "Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан" хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''. * '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун):''' : Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, харуулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг. == Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''"Да Чин Лү Ли"'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *"Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах"* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ. Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас '''Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд''' хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд: # '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён. # '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин. # '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг. # '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч. # '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён. # '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн '''Сандавдорж''' ( 三都布多爾濟, ''Sandubdorji'') ). Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ. == Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд == === 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) === * '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526: : <blockquote>“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *"Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй"* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ. === 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) === Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр: : <blockquote>“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ. === 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄ ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe."'' == Ашигласан материал == * Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958. * ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. "Монгол Улсын Түүх" (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004. * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京. * 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二. == Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь == Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *"Хуваан захирах"* ([[Хятад хэл|хятадаар]]: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв. Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ: # '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймгийн Бүрэнтогтох, [[Цагаан-Уул сум|Цагаан-Уул]], Цэцэрлэг сумд). # '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан. # '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу. # '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу. # '''Цогтой засгийн хошуу (Гүнгийн зэрэгтэй, нэгдүгээр зэргийн тайж засаг Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг. Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр "амьд хана" болгон хувиргасан байна. == Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт == Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг: * '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ. * '''Улиастай-Каруулын "Цэргийн коридор" болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *"Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон"* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ. == Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд == === 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) === * '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал): : <blockquote>“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”</blockquote> :* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ. === 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) === * '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18. * '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:''' <div style="font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;"> ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃ </div> * '''Латин галиг:''' : ''"Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba."'' "Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ." ====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ====== : === 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд === Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог: * '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт: : ''"...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй..."'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ. * '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *"Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй"* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ. : === Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь === Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, "эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард" (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.<ref name="Shindev">Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар.</ref> Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.<ref name="Natsagdorj1958">Ш.Нацагдорж. "Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав", Улаанбаатар, 1958.</ref> ==== Манж Чин улсын ''"Чин Ши Лу"'' (Хааны үнэн тэмдэглэл) болон ''"Улиастайн жанждын газрын фонд"''-ын баримтыг хөөвөл 1756 оны 11 сард яг дараах үйл явдал өрнөжээ ==== Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (Хааны үнэн тэмдэглэл), "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" болон Ли Фань Юанийн нууц айлтгалын бичгүүдийг цаг хугацааны дарааллаар нарийвчлан хөөж шүүвэл маш чухал, гайхалтай түүхэн үнэн тодордог. Таны асуусан Цяньлун хааны зарлиг, ял тулгалт нь Банди ноёныг Улиастайд очиж мэдүүлэг өгөхөөс ''БҮР ӨМНӨ, БЭЭЖИНД ХААНЫ ОРДОНД НЭГЭНТ БАТЛАГДАЖ, ШИЙДВЭР НЬ ГАРЧИХСАН БАЙСАН'' нь 100% түүхийн бодит үнэн юм. Энэхүү зарлиг ямар сурвалжаар хэрхэн урьдчилан батлагдсан байсныг нарийн он цаг, логик холбоосоор нь тодруулж харуулбал: 1. Мэдүүлгээс өмнө хаанаас ял батлагдсан бэ? (Хааны зарлиг: '''1756 оны 10-11 сар''') Чин улсын тагнуулын мэдээ болон Баруун замын цэргийн туслагч жанжин Цэнгүнжавын (成滚扎布) Бээжин рүү илгээсэн шуурхай айлтгалаар Чингүнжав Хотгойдын Банди ноёны нутгаар саадгүй нэвтэрч, улаа өртөө, хүнс авсан нь хэдийнэ тодорхой болсон байв. Сурвалжийн баримт: Цяньлун хаан Улиастайн амбанд урьдчилан ирүүлсэн зарлигтаа "Чингүнжавыг зүгээр харан сууж, нутаг дэвсгэрээрээ чөлөөтэй нэвтрүүлж явуулсан Банди тайжийн хэрэг бол 'Да Чин Лү Ли' хуулийн Моу фань (谋反 - Төрийн эсрэг тэрслэх) хэрэгт шууд хамаарна" хэмээн Бээжингээс ялыг нь урьдчилан баталж, '''цаазлах''' тушаалыг бэлдсэн байжээ. Улиастайн амбанд Банди ноёныг дуудсан нь түүнийг ''"Гэм буруутай эсэхийг нь шүүх" гэж биш'', харин нэгэнт батлагдсан ялыг нь тулгаж, ''Чингүнжавын ухрах чиглэл, Оростой холбогдсон нууц сүлжээг нь эрүүдэн байцааж, мэдүүлэг авах'' ганцхан зорилготой байв. Банди ноёны ''"Амиараа дэнчин тавьсан"'' ба Банди ноён өөрт нь тулгарсан энэхүү Моу фань ял урьдчилан батлагдсан, '''Улиастайд очвол амьд буцахгүй бөгөөд эрүү шүүлтэд орвол хүү Сандавдорж, хошууны Тэлмэн нуурт нуусан Хотгойд-Уйгар иргэд нь нийтээрээ "Жи мо" (籍没 - Үндсээр нь устах) ялаар хядуулахыг бүрэн ухамсарлаж байв'''. '''''Тиймээс тэрээр Улиастайд очиж Манжийн амбанд ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгөхөөс өмнө, зам зуураа (1756 оны 11 сарын сүүлчээр) зүрх нь хаагдаж таалал төгссөн юм.''''' Үр дүн: Хэрэгтэн мэдүүлэг өгөхөөс өмнө замдаа нас барсан тул Улиастайн амбан Бээжин рүү "Хэрэгтэн Банди урьдчилан байцаагдахаар ирж явах замдаа өөд болсон тул байцаалт авч, хэргийг гүнзгийрүүлэх аргагүй болов" гэж илгээхээс өөр аргагүй болж, хууль эрх зүйн хувьд хэрэг нь зогсжээ. == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл Банди ноёны нас барсан шалтгааны эх сурвалжийн тодотгол == Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл, Ли Фань Юань (Гадаад Монголын хэргийг засах яам)-ны архивын баримт болон хятад хэл дээрх сурвалж бичиг болох "Чин Ши Лу" (清实录 - Төрөлхтний үнэн тэмдэглэл) болон "Пиндин Жунгаэр Фанлюэ" (平定准噶尔方略 - Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг) зэргийг тулган шүүж, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийн нас барсан бодит шалтгаан, он цагийг түүхийн хамгийн нарийн үнэнээр тодруулан харуулж байна.<ref name="MUTA168">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.</ref> === 1. Манж, Хятад албан ёсны сурвалж дахь бодит он цаг === Манжийн сурвалжид тэмдэглэснээр Хотгойдын засаг тайж Банди нь Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун)-ий 21-р оны өвлийн эхэн сар буюу 1756 оны 11 дүгээр сард таалал төгссөн нь хөдөлшгүй үнэн юм.<ref>''"外藩蒙古扎萨克世系表"'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Халхын өрнө замын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тэмдэглэл.</ref> * '''Засаг залгамжлалын баримт:''' Түүнийг нас бармагц, мөн оны (1756 он) өвлийн дунд сард түүний ууган хүү Сандавдоржид (桑达布多尔济) Цогтой засгийн хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг албан ёсоор шилжүүлэн олгож, засаглалын тооллыг нь 1756 оноос эхлүүлсэн тухай "Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир"-т тод тэмдэглэсэн байдаг.<ref>''"大清高宗纯皇帝实录"'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.</ref> === 2. Нас барсан бодит шалтгаан (Манжийн мөрдлөг ба Сэтгэл зүйн дарамт) === Хятад сурвалж дахь Улиастайн жанжны газрын албан мэдээ (奏折 - Айлтгал бичиг)-нээс шүүвэл, Банди ноён нь харийн цэрэгт зэвсэг барин тулалдаж байгаад насан эцэс болоогүй, харин улс төрийн асар хүнд хэлмэгдүүлэлт, хардалт сэрдэлтийн золиос болж, зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) таалал төгссөн байна.<ref>''"平定准噶尔方略"'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.</ref> * '''Сурвалжийн зангилаа:''' Шадар ван Чингүнжав 1756 оны 11 сард Манжийн цэрэгт шахагдан ухрах замдаа Банди ноёны хошуугаар дайрч, нууцаар дэмжлэг (хүнс, зэр зэвсэг) аваад Оросын хилийг чиглэн одсоныг Манжийн жанжин Цэнгүнжав (成滚扎布) болон Улиастайн амбаны тагнуулууд илрүүлжээ.<ref>''"清实录"'' (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.</ref> * '''Ял тулгалт:''' Цяньлун хааны зарлигаар засаг тайж Бандийг "Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан" хэмээн яллаж, "Да Чин Лү Ли" (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна.<ref>''"大清律例"'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), "谋反大逆" (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.</ref> * '''Эмгэнэлт хувь тавилан:''' Манж төрийн асар их сэрдлэг, хавчлага, "миний энэ үйлдлээс болоод хошуу нутаг, элэг нэгт Хотгойд-Уйгар иргэдийг маань 'Жи мо' (籍没) ялаар үйлноор нь хүйс тэмтрэх вивий" гэх сэтгэл зүйн асар хүнд дарамт, айдас, хатуу мөрдлөг байцаалтын дунд засаг ноён Банди Улиастай руу хүргэгдэх замдаа зүрх нь гэнэт хаагдаж (эмгэнэлтэйгээр) таалал төгссөн байна.<ref>Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанжны газар), Данс №22, Хэрэг №104.</ref> == '''Дүгнэлт''' == 1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу">[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> # '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд "Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн" хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог. # '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдорж ноён ба түүний эцэг '''Банди ноёны нэр тамгатай''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, "Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой" гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай. # '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг "Хотгойдын 5 хошуу" болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн хугацаанд ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''"Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон"''' гэх мэтчин хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм. Уян хатан тактикта, холч дипломат бодлогоор татвар, мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч, элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, <nowiki>''</nowiki>Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг" захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд,тайжууд улс орон, газар нутаг, ард түмнээ хэрэн авч байсан тухай мэдэж болно. Бандийн Сандавдорж өөрийн авга ах болон төрсөн эцгийнхээ сүүлчийн амьмгалаа хүртэл ХӨХ МОНГОЛЫН үр тэдгээр ноёдын нэг нь юм. Түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.<ref name=":2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> [[Файл:Otgon tenger uul 2009.jpg|thumb|Отгонтэнгэр уул ]] == Түүхэн уламжлал ба Төрийн тахилга"Отгонтэнгэр" уул == Отгонтэнгэр хайрхныг тахиж шүтэж ирсэн уламжлал нь олон зууны түүхтэй бөгөөд төр, шашны хэмжээнд албан ёсоор Төрийн тахилгатай болгоход Хотгойдын засаг ноён [[Бандийн Сандавдорж]] ноён түүхэн чухал үүрэг гүйцэтгэжээ.<ref name="jambal2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> === Засаг нэгдүгээр зэргийн тайж Сандавдорж ноёны дипломат айлтгал ба Цяньлун хааны зарлиг === [[1770-аад он|1770-аад оны]] сүүл үеэр Хотгойдын засаг, тэргүүн зэргийн тайж Б.Сандавдорж ноён [[Манж Чин улс|Манж Чин улсын]] Цяньлун хаанд дипломат өргөх бичиг илгээжээ. Тэрээр уг өргөх бичигтээ Отгонтэнгэр хайрхныг буддын шашны догшин сахиус болох [[Очирваань]] бурхны орших орон хэмээн тодорхойлж, Төрийн тахилгатай болгох айлтгалыг өргөн мэдүүлсэн байна.<ref name="shua2">ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Цяньлун хаанаас тус айлтгалыг зөвшөөрч, тусгайлан зарлиг бичиг буулгахдаа:<blockquote>''"Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна"''</blockquote>хэмээн тэмдэглэж, монголчуудын уламжлалт уул усны шүтлэгийг буддын шашны богд шүтээнтэй зангидсан төр, шашны нэгдсэн бодлогыг баталгаажуулжээ.<ref name="seksie2">"外藩蒙古扎萨克世系表" (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.</ref> Үүний дагуу '''1779 онд''' Цяньлун хааны зарлигаар Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж эхэлсэн түүхтэй.<ref name="worship_1779">П.Сүхбат нар. “Богд Очирваань Отгонтэнгэр уулын түүх шастир, тайлга тахилга, зан үйлийн товчоон оршвой”, хоёр боть бүтээл, УБ., 2004.</ref> === Отгонтэнгэр хайрханыг Дархан цаазат уул болгосон нь === Төр, шашны энэхүү томоохон бодлогын үргэлжлэл болгож, уул усыг онгон дагшнаар нь хадгалах, харийн халдлага болон ан гөрөөс хамгаалах зорилгоор '''1818 онд''' албан ёсоор хуульчлан '''дархан цаазат уул''' болгожээ.<ref name="darhan_1818">"大清律例" (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), Уул ус дархлах хуулийн заалтууд.</ref> Энэхүү түүхэн уламжлал нь хожмоо: * [[1911 он|1911 онд]] [[Богд хаан|Богд хааны]] зарлигаар дахин сэргээгдэж, Төрийн тахилгыг үргэлжлүүлэн үйлдсэн.<ref name="worship_1779" /> * [[1992 он|1992 онд]] Улсын Бага Хурлын тогтоолоор дархан цаазат газрын статусыг нь орчин үеийн хууль тогтоомжоор баталгаажуулсан. * [[1995 он|1995 онос]] эхлэн Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар 4 жил тутамд Төрийн тахилгыг албан ёсоор үйлдэж ирсэн уламжлалтай.<ref name="shua2" /> == '''Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ''' == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Бандийн Сандавдорж (1756–1798)-оос эхтэй Алтан ургийн ноёд, тайж нар болон тус хошуу нутгаас төрөн гарсан шашны сод хутагт хувилгаадын төр, шашны залгамж холбоо, багш шавийн барилдлагыг системчлэн харуулбал: == Түүхэн сурвалж, Архивын материал, Ишлэл ба Нотолгоо == === Албан ёсны Архивын Баримт (Үндэсний Төв Архив - ҮТА) === * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ** ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэсрэндорж, Галдангүнтэв, Магсаржав, Загдсамбар ноён, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нарын залгамж чанар, хүүхдүүдийн төрсөн он, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". Энэ нь "Алтан ургийн хэлхээг хэрхэвч тасарч үл болно" гэх гүн ухааныг баримтжуулсан гол сурвалж юм. ** ''Данс №3, Хэрэг №12:'' Цогтой засгийн хошууны язгууртан ноёдоос харьяат шавь нар болон Наро-Банчин, Идэрийн хүрээний лам нарт олгож байсан эдийн засгийн дэмжлэг, мал сэвлэсэн, гэрийн багш нарыг томилсон "Хошуу тамгын газрын номын албаны тэмдэглэл". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ** ''Данс №14, Хэрэг №89 (Тэнгэрийг тэтгэсэн 44-р он / 1779 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Очирваань бурхны догшин орших орон хэмээн Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. Үүнд: "Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна" хэмээн шашин, төрийн бодлогыг зангиджээ. ** ''Данс №22, Хэрэг №104:'' Улиастайн амбанаас Б.Сандавдорж ноёныг хошууныхаа хүн ам, малын тоог асар дутуу мэдүүлж, татвар саатуулсан хэмээн байцаасан "Байцаалтын шарласан данс". * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ** ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан болон Цогтой засгийн хошууны ноёд, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүсэл, үндэсний эрх чөлөөний зорилгыг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Улаан тамгатай, гар бичмэл эх хувь). === Дурсамж, Намтар цадигийн шууд ишлэл === * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' <blockquote>"Миний төрсөн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар, ялангуяа бичгийн эрдэмтэн Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв биднийг багаас минь номд сургах гэрийн багш нарыг цалинжуулж, хийд орныг маань ивээн тэтгэж, бичиг үсэг, соён гэгээрэх эх үүсвэрийг тавьж өгсөн юм. Бидний зүрхэнд байсан Манжийн эсрэг, тусгаар тогтнолын төлөөх үзэл санаа хошуу нутгийн уламжлалт түүхээс эхтэй байв."</blockquote> * '''Нутгийн өвгөдийн ам яриа, дурсамж (Б.Бүдээбазар гуайн дурсамжаас):''' <blockquote>"Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг тэнгэрт халихад (1912 онд) түүнийг өсгөсөн Мэргэн ноён Дашдэндэв маш их гашуудсан гэж нутгийнхан ярьцгаадаг. Мэргэн ноён дараагийн дүр Чимэдцэрэнтэй ч их ойр дотно байж, түүнийг Идэрийн хийдэд суулгахад бүх талын туслалцааг үзүүлсэн."</blockquote> === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ба Ном зохиол === * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн: "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны өгүүлэл, бүтээлүүд). * Профессор О.Батсайхан: "Дилов хутагт Жамсранжав: Амьдрал, үйл ажиллагаа" (Улаанбаатар, 2004 он). * Ч.Бат-Очир: "Хотгойдын түүхэн товчоон" (Улаанбаатар, 2011 он) — Бандийн Сандавдорж ноёны угсаатны бүлгийг авч үлдсэн түүхэн далд тактикийг нотолсон бүтээл. === Түүхэн үйл хэргийн гол гаргалгаанууд === # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн '''Шар наран''', '''Хөх уул''', '''Идэрийн хүрээний соёл''' нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч '''Мэргэн ноён''' тайж '''Дашдэндэв''' гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох '''Жалханз''', '''Дилов''' нарыг бичиг номд сургаж байсан түүхтэй. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй шарын шашингаар дамжуулан ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх үйл хэрэг мөн "Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, тасарч үл ураг удам болно" гэх далд гүн ухаан, үр удамдаа гэрээслэн үлдээсэн суу ухаан юм. Банди ноёны хүүдээ захиж ирсэн'''"Үндэс язгуураа бүү мартсугай, чи бол Хөх Монголын амьд тасархай мөн"''' хэмээн гэрээслэн сургаж ирсэн нь үндэстнээ хамгаалах гүн ухааны аман өв, зуун дамжсан үзэл санааны тамга бөгөөд Сандавдорж ноёноос түүрний хөвүүдэд улиран өвлөгдсөн байдаг нь үйл хэргээр нь маргаангүй батлагдаж байдаг. Хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''Сандавдорж ноён'''ы угсаа залгамжилагч '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нарын оюун санааны залгамж чанар нь эх орноо гэсэн чинзоригийг бадрааж эв санаа нэгтэйгээр Монгол түмнийг Манж Чин улсын харийн дарлалаас гаргах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг эхлүүлсэн юм. === Хил хамгаалалт, цэргийн логистикийн үүрэг (Манж сурвалжийн мэдээ) === '''Бээжин дэх Хятадын Нэгдүгээр Түүхийн Архивт хадгалагдаж буй Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн Манж хэл дээрх Лүфү өргөх бичгийн сангийн "Цэргийн хэргийн булан"-д (軍機處滿文錄副奏摺 - 軍務類) засаг тайж Бандийн Сандавдоржийн баруун хязгаарын батлан хамгаалах, цэргийн логистиктийг гардан гүйцэтгэсэн үүргийг тэмдэглэсэн хэд хэдэн анхдагч тайлан хадгалагдаж байна.''' 1756 оны Хотгойдын Шадар ван Чингүүнжавын бослого дарагдсаны дараа Халхын баруун хойд хязгаар, Идэр, Тэс голын сав, Нөмрөг, Тэлмэн нуурын умард чиглэлийн Орос улстай залгаа хилийн шугамыг дахин цэгцлэх, шинээр түр болон байнгын харуулуудыг (карул) босгох төрийн хэргийг Сандавдорж ноён орон нутагтаа гардан зохион байгуулжээ. Улиастайн жанжны газраас Бээжингийн Цэргийн зөвлөлд өргөсөн Манж хэл дээрх цэргийн илтгэлүүдэд түүнийг *"Цэргийн хэрэгцээний агт, хүнс, өртөө улааны албыг сааталгүй гүйцэтгэж буй засаг ноён"* хэмээн тодорхойлсон байдаг. Тэрээр өөрийн хошууны харьяат сумуудаас цэргийн насны эрсийг хуулийн дагуу хуваарилан дайчилж, хилийн карулуудад харуулын албанд ээлжээр гаргах ажлыг удирдан, цэргүүдийн зэвсэг хэрэгсэл (нум сугар, саадаг, илд, жад, цахиур буу) болон унах агтны бэлэн байдлыг хошууны ар талаас логистикийн хувьд бүрэн хариуцаж байсан нь Чин улсын цэргийн архивын баримтаар батлагддаг. == Бандийн Сандавдорж ноёны түүхэн үйл хэрэг, гавьяа зүтгэл == ''Манж Чин улсын төрийн албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл болон Лифаньюанийн данс хараанд Бандийн Сандавдорж ноёныг '''公品級扎薩克一等台吉三都布多爾濟''' (Gong pinji Zhasake Yideng Taiji Sandubdorji) буюу '''“ Үе улиран тасралтгүй залгамжлах "Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж"''' (扎薩克一等台吉) хэргэмтэйгээр 1756–1798 оны хооронд тус хошууг захирсан хэмээн тэмдэглэжээ.'' * '''Хил хязгаарыг батжуулж, цэрэг дайчилсан нь:''' 1756 оны Шадар ван Чингүүнжавын бослогын дараа урд хил, харуулын алба суларсанд Сандавдорж ноён өөрийн цэргийн хүчийг дайчлан Орос улстай хиллэх умард хил болон Улиастайн чиглэлийн карул (харуул), өртөөдийг хамгаалах төрийн хэргийг гардан зохион байгуулсан. * '''Татвар, албанаас чөлөөлөх "Далд тактик":''' Лифаньюанийн тайлангуудад Цогтой засгийн хошуу нь бусад хошуутай харьцуулахад малын татварын дутагдал байнга гаргадаг, зуд турханд нэрвэгдэх нь нэн элбэг хэмээн бүртгэгдсэн байдаг. Энэ нь Сандавдорж ноён хошууныхаа малчин ардуудыг Чин улсын эдийн засгийн хэт мөлжлөгөөс хамгаалж, "хуурамч зудын данс" үйлдэж байсан түүхэн бодит гэрч юм. * '''"Үе улиран тасралтгүй залгамжлах" эрх:''' Чин улсын Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46-р онд (1781 он) хааны тусгай зарлигаар түүнд '''"Үе улиран тасралтгүй залгамжлах"''' (世襲罔替 - Сэши ванди) онцгой эрх ямбыг олгосон байна. ---- ====== ''Үүсгэн байгуулсан сүм хийд, соёлын голомтууд'' ====== Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар орон нутагтаа бигэг үсэг, дорнын гүн ухааныг дэлгэрүүлэх, лам хуврагуудыг Манжийн албанаас хамгаалах зорилгоор дараах сүм хийдүүдийг босгож, ивээн тэтгэжээ: * '''Шар наран (Шар нарангийн хурал / хүрээ):''' Хошуу нутагтаа бичиг үсэг дээдлэх, соёлын хөрс болгон үүсгэсэн хүрээ. * '''Хөх уул (Хөх уулын хурал / хүрээ):''' Сандавдорж ноёны үүсгэсэн соёлын төв бөгөөд хожмын Жалханз, Дилов нарын төр, шашны суут зүтгэлтнүүдийг бага насанд нь бичиг номд сургаж тордсон түүхтэй. * '''Идэрийн хүрээ:''' Идэр голын сав нутагт ном соёлын бат бөх суурь болон үүсгэгдсэн хүрээ хийд. * '''Самданпунцаглин хийд (1760 он):''' Сандавдорж ноёны дэмжлэгтэйгээр 1760 онд Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болон байгуулагдсан. Түүний хүү соён гэгээрүүлэгч '''Базарваань тайж''' тус хийдийг бүх талаар ивээн тэтгэж, өөрийн 3 хүүг (Данзан, Лувсандорж, Пунцаг) шавилан суулгаж байв. ---- ====== ''Отгонтэнгэр уулын Төрийн тахилга'' ====== Хангайн нурууны ноён оргил, Очирваань бурхны орон Богд Отгонтэнгэр уулыг Чин улсын Цяньлун хааны зарлигаар '''1779 оноос''' эхлэн албан ёсоор Төрийн хуулиар тахиж, жил бүр сан тавьж байхаар тогтоожээ. * '''Зохион байгуулах үүрэг:''' Отгонтэнгэр хайрхны Төрийн тахилгыг тогтоох зан үйлийг Бээжинд мэдүүлж батлуулахад тухайн үеийн Засагт хан аймгийн чуулган, тэр дундаа тус хайрхантай ойр оршин суудаг Цогтой засгийн хошууны ноён Бандийн Сандавдорж орон нутгийн хариуцагчийн хувиар тахилгын бэлтгэл ажил, өртөө улаа, карул харуулын хамгаалалтыг хариуцан гүйцэтгэж байв. * '''Очирваанийн тахилын дуганууд:''' Хайрхны өвөр бэл, Бадархундага нуур болон түүнийг тойрсон рашаануудын ай сав дагуу Төрийн тахилгын үед ном хурдаг түр болон байнгын модон дугануудыг хошууны хөрөнгөөр босгож байсан нь хожмын Отгонтэнгэр уулын хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Отгон сум)-ны шашин соёлын үндэс суурь болжээ. == Түүхэн дүгнэлт == == Засаг нэгдүгээр зэргийн тайж Сандавдорж бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах 4 зангилаагаар дүгнэж болно: == # '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа "хоосорсон, зудтай" хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв. # '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг "Очирваанийн тахилгатай" болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм. # '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн Шар наран, Хөх уул, Идэрийн хүрээний соёл нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох Жалханз, Дилов нарыг бичиг номд сурган торджээ. # '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' '''Сандавдорж ноёноос эхтэй "Алтан ургийн хэлхээ хэрхэвч тасарч үл болно, харийн дарамтаас улсаа заавал салгана" гэх далд гүн ухаан, гэрээс нь түүний хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим 1911 оны хувьсгалыг үйл хэрэгт тэдний хойч үе нь манлайлсан орсон байна''' == Түүхэн сурвалж, Архивын материал ба Нотолгоо == * '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэдэвсодном ван хүртэлх засаг ноёдын залгамж чанар, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн "Угийн бичиг" болон "Хүн амын тоо бүртгэлийн данс". * '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ''Данс №14, Хэрэг №89 (1779-1780 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. * '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүслийг илэрхийлсэн "Нууц өргөх бичиг" (Тамгатай, гар бичмэл эх хувь). * '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, "Намтар" (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' Төрсөн хошуу (Цогтой засгийн хошуу), өөрийн үеэл Жалханз хутагт, мөн хошууны ноёд тайж нар (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв)-аас хүртэж байсан бичиг номын тус, соён гэгээрэл болон 1911 оны хувьсгалд хэрхэн нууцаар оролцож байсан түүхийг өөрөө гэрчлэн үлдээсэн сурвалж. * '''ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн:''' "Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх" (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл). Хотгойд Загдсамбар ноёны хүү Лувсанданзанг нярай байхад нь тайж Дашдэндэв үрчлэн авч өсгөсөн түүхийг архивын баримтаар нотолсон бүтээл. == Эх сурвалж == Судлагдсан үндсэн анхдагч эх сурвалжууд Эдгээр түүхэн үйл явдлууд болон угсаа залгамжлалыг баталгаажуулсан хараат бус, албан ёсны эх сурвалжуудын жагсаалт: # '''"Цин Ши Лу" (大清歷朝實錄 / 清實錄):''' Манж Чин улсын хаадын албан ёсны он дарааллын үнэн тэмдэглэл (Халх Монголын ноёдын шагнал, хэргэм залгамжлалын хэсэг). # '''"外藩蒙古回部王公表传" (外藩蒙古迴部王公表傳):''' Лифаньюаниас (Гадаад Монголын төрийг засах яам) гаргасан Гадаад Монголын төрөл садан, вангүүдийн шаштир, угийн бичгийн албан ёсны тэмдэглэл. # '''"大清律例·理藩院则例":''' Манж Чин улсын хууль цаазын бичиг (Монгол тайж нарын хэргэм зэрэг үе улиран буурах хуулийн заалтууд). # '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Монголын түүхийн сан:''' #* ''Фонд А-44, Товёог №1:'' Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын малын данс, зуд турхны мэдүүлэг тайлангууд. #* ''Дотоод яамны Фонд №12, Данс №45:'' Баруун хязгаарын "Хутагтуудын зөвлөл" болон төрийн ноёдын зэвсэг гуйж байсан улаан тамгатай нууц захидал, бичгүүд. # '''Тагнуулын Ерөнхий Газрын (ТЕГ) Тусгай архив:''' 1930-аад оны Их хэлмэгдүүлэлтийн үеийн Засагт хан аймгийн Алтан ургийн тайж нар (Гэндэнсүрэн тайж нарын холбогдох хэрэг)-ын тусгай лавлагаа, байцаалтын тэмдэглэлүүд == Ашигласан материал == <references /> == Нэмэлт ашигласан материал == * Л.Шиндэв. "Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал", Улаанбаатар. * Ш.Нацагдорж. "Монголын феодализмын үндсэн замнал", Улаанбаатар, 1978. * 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — ''"Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг"''. * Позднеев А. М. "Монголия и монголы", Т.2, 1892. * "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)" - ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Монгол Түүхийн тайлбар толь. == Эх сурвалж == * [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу]. * 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). "Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг" (Хөмрөг А-114), "Улиастайн жанжны газрын архив". * С.Пүрэвжав. "Хотогойдын угсаа түүхийн товч" судалгааны бүтээл. [[Ангилал:Монголын засаг ноёд]] [[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]] [[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]] [[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]] [[Ангилал:Чингис хааны]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Завхан аймгийн]] [[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]] [[Ангилал:世袭罔替)]] plm8jewdus7dit7jwqyhy759432qt2z 0 148892 873928 873361 2026-10-22T01:33:13Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 873928 wikitext text/x-wiki '''IEEE 802.11bn''' нь Ultra High Reliability (UHR) төрлийн утасгүй сүлжээний стандарт юм. [[:en:Wi-Fi Alliance}Wi-Fi Alliance]] аас уг стандартыг '''Wi-Fi 8''' гэж нэрлэдэг. Нэршлээс нь харахад 802.11bn стандартын гол зорилго нь өгөгдөл дамжуулах хурдыг дангаар нь нэмэгдүүлэх бус, утасгүй холбооны найдвартай ажиллагааг сайжруулахад оршино. Уг стандартыг 2028 оны тавдугаар сард эцэслэн батлахаар төлөвлөж байна. == Wi-Fi болон IEEE 802.11 стандартын үеүүд == {| class="wikitable sortable" ! Үе ! IEEE стандарт ! Батлагдсан он ! Холболтын онолын хурд (Мбит/с) ! 2.4 ГГц ! 5 ГГц ! 6 ГГц |- | — | [https://en.wikipedia.org/wiki/IEEE_802.11_(legacy_mode) 802.11] | 1997 | 1–2 | Тийм | Үгүй | Үгүй |- | — | [https://en.wikipedia.org/wiki/IEEE_802.11b-1999 802.11b] | 1999 | 1–11 | Тийм | Үгүй | Үгүй |- | — | [https://en.wikipedia.org/wiki/IEEE_802.11a-1999 802.11a] | 1999 | 6–54 | Үгүй | Тийм | Үгүй |- | — | [https://en.wikipedia.org/wiki/IEEE_802.11g-2003 802.11g] | 2003 | 6–54 | Тийм | Үгүй | Үгүй |- | [https://en.wikipedia.org/wiki/Wi-Fi_4 Wi-Fi 4] | [https://en.wikipedia.org/wiki/IEEE_802.11n-2009 802.11n] | 2009 | 6.5–600 | Тийм | Тийм | Үгүй |- | [https://en.wikipedia.org/wiki/Wi-Fi_5 Wi-Fi 5] | [https://en.wikipedia.org/wiki/IEEE_802.11ac-2013 802.11ac] | 2013 | 6.5–6,933 | Үгүй | Тийм | Үгүй |- | [https://en.wikipedia.org/wiki/Wi-Fi_6 Wi-Fi 6] | [https://en.wikipedia.org/wiki/IEEE_802.11ax-2021 802.11ax] | 2021 | 0.4–9,608 | Тийм | Тийм | Үгүй |- | [https://en.wikipedia.org/wiki/Wi-Fi_6E Wi-Fi 6E] | [https://en.wikipedia.org/wiki/IEEE_802.11ax-2021 802.11ax] | 2021 | 0.4–9,608 | Тийм | Тийм | Тийм |- | [https://en.wikipedia.org/wiki/Wi-Fi_7 Wi-Fi 7] | [https://en.wikipedia.org/wiki/IEEE_802.11be-2024 802.11be] | 2024 | 0.4–23,059 | Тийм | Тийм | Тийм |- | [https://en.wikipedia.org/wiki/Wi-Fi_8 Wi-Fi 8] | [https://en.wikipedia.org/wiki/IEEE_802.11bn 802.11bn] | Төлөвлөсөн | Ойролцоогоор 23,000 хүртэл | Тийм | Тийм | Тийм |} == Үүсэл, хөгжил== IEEE 802.11bn стандартын хэт өндөр найдвартай ажиллагааны судалгааны бүлгийг 2021 онд байгуулсан. Энэхүү санаачилга нь утасгүй холбооны төхөөрөмжийн нягтрал ихтэй, радио давтамжийн хөндлөнгийн нөлөөлөл ихтэй орчинд илүү найдвартай холбоо шаардлагатай болсонтой холбоотой юм. Өмнөх Wi-Fi үеүүдийн хөгжил голчлон өгөгдөл дамжуулах оргил хурдыг нэмэгдүүлэхэд чиглэж байсан бол Wi-Fi 8 нь бодит хэрэглээний нөхцөлд үр ашигтай өгөгдөл дамжуулах чадварыг нэмэгдүүлэх, саатлыг бууруулахад илүү анхаарна. Орчин үеийн Wi-Fi сүлжээний онолын оргил хурд олон хэрэглээний шаардлагаас аль хэдийн давсан байдаг. Гэсэн хэдий ч радио орчны нөхцөл, хөндлөнгийн нөлөөлөл болон сүлжээний протоколын нэмэлт ачааллаас шалтгаалан олон төхөөрөмж зэрэг холбогдсон орчинд хэрэглэгчид холболт тасалдах, хурд хэлбэлзэх зэрэг асуудалтай тулгардаг. == Техникийн үзүүлэлтүүд == 802.11bn нь Wi-Fi 7-той адил 2.4 ГГц, 5 ГГц болон 6 ГГц-ийн давтамжийн зурвасуудыг ашиглана. Сувгийн хамгийн их өргөн 320 МГц хэвээр байх бөгөөд 4096-QAM модуляц болон найм хүртэлх орон зайн урсгалыг дэмжинэ. Онолын хамгийн их өгөгдөл дамжуулах хурд нь Wi-Fi 7-той адил ойролцоогоор 23 Гбит/с байна гэж тооцоолж байна. === Wi-Fi 8 стандартын зорилтот үзүүлэлтүүд === 802.11bn стандарт нь тусгаарлагдсан болон давхцсан үндсэн үйлчилгээний багцууд (Basic Service Set, BSS)-ын аль алинд хэт өндөр найдвартай ажиллагааг хангах зорилготой. Wi-Fi 7-той харьцуулахад дараах сайжруулалтыг зорьж байна: * Ижил дохио-хөндлөнгийн нөлөөлөл-шуугианы харьцаатай нөхцөлд өгөгдөл дамжуулах бүтээмжийг 25%-иар нэмэгдүүлэх. * Саатлын тархалтын 95-р перцентиль дэх саатлыг 25%-иар бууруулах. * MAC түвшний протоколын өгөгдлийн нэгж (MAC Protocol Data Unit, MPDU)-ийн алдагдлыг 25%-иар бууруулах, ялангуяа нэг үндсэн үйлчилгээний багцаас нөгөөд шилжих үед. Үүнээс гадна 802.11bn стандарт нь суурь станц буюу хандалтын цэгүүдийн (Access Point, AP), түүний дотор хөдөлгөөнт хандалтын цэгүүдийн эрчим хүч хэмнэх ажиллагааг сайжруулах, төхөөрөмж хоорондын шууд холболтыг илүү үр ашигтай болгох зорилготой. == Гол онцлогууд == === Олон хандалтын цэгийн уялдуулсан ажиллагаа === Wi-Fi 8 нь олон хандалтын цэгийн (Multi-AP) хоорондын уялдаа холбоог сайжруулна. IEEE 802.11be стандартыг боловсруулах явцад олон хандалтын цэгийн хамтын ажиллагааны хэд хэдэн арга хэлэлцэгдсэн боловч техникийн тодорхойлолтын нарийн төвөгтэй байдлаас шалтгаалан хойшлуулсан. 802.11bn нь энэ чиглэлийн хөгжлийг үргэлжлүүлнэ. Multi-AP технологи нь Wi-Fi-ийн уламжлалт механизмууд болох хязгаарласан зорилтот сэрэх хугацаа (Restricted Target Wake Time, R-TWT), орон зайн давтан ашиглалт (Spatial Reuse), цацрагийн чиглүүлэлт (Beamforming) зэрэг боломжийг олон BSS-ийн хүрээнд хамтран ажиллуулах замаар сайжруулдаг. 802.11bn стандарт нь зорилго, үр ашиг, нарийн төвөгтэй байдал болон нэмэлт ачааллаараа ялгаатай дараах механизмуудыг нэвтрүүлэхээр төлөвлөж байна: * Уялдуулсан R-TWT (Coordinated R-TWT, Co-RTWT) * Уялдуулсан орон зайн давтан ашиглалт (Coordinated Spatial Reuse, Co-SR) * Уялдуулсан цацрагийн чиглүүлэлт (Coordinated Beamforming, Co-BF) * Уялдуулсан хугацаат хуваарилалттай олон хандалт (Coordinated Time Division Multiple Access, Co-TDMA) * Уялдуулсан суваг санал болгох механизм (Coordinated Channel Recommendation, Co-CR) Эдгээр Multi-AP механизм нь хандалтын цэгүүдэд давтамжийн спектрийн нөөцийг хамтран ашиглахын зэрэгцээ хөндлөнгийн нөлөөллийг илүү үр ашигтай зохицуулах боломж олгоно. Ингэснээр харилцан саад учруулж болзошгүй дамжуулалтуудыг уялдуулан зэрэг гүйцэтгэх нөхцөл бүрдэнэ. === Тасралтгүй роуминг === Wi-Fi 8 нь төхөөрөмж Wi-Fi сүлжээнүүдийн хооронд шилжих үед үүсдэг өндөр саатал, холболтын найдвартай байдал буурах асуудлыг шийдвэрлэх зорилгоор тасралтгүй хөдөлгөөнт холболтын домэйн (Seamless Mobility Domain, SMD)-ийг нэвтрүүлнэ. SMD нь нэг [[физик]] төхөөрөмжид байрлах албагүй, олон хандалтын цэгийн олон холбоосын төхөөрөмжийн бүрэлдэхүүн (AP Multi-Link Device, AP MLD)-ийг хамарсан нэгдсэн логик орчныг тодорхойлно. SMD-ийн хүрээнд гар барилтын төлөв, дарааллын дугаар, аюулгүй байдлын түлхүүр болон төхөөрөмжийн боломжийн талаарх мэдээллийг олон AP MLD-ийн хооронд дамжуулах боломжтой. Энэхүү уялдуулалт нь клиент MLD төхөөрөмж нэг Wi-Fi сүлжээнээс нөгөөд шилжих үед холболтгүй байх хугацаа болон пакет алдагдлын хувийг бууруулна. Мөн клиент MLD-ийг нэг AP MLD-ээс нөгөөд шилжүүлэхдээ холбоос тус бүрээр үе шаттай шилжих боломж олгож, тасралтгүй холболтыг хангах зорилготой. === Давтамжийн спектрийн ашиглалтыг сайжруулах === Динамик дэд сувгийн ажиллагаа (Dynamic Sub-channel Operation, DSO) болон үндсэн бус сувагт нэвтрэх (Non-Primary Channel Access, NPCA) механизмууд нь сувгийн өргөний боломж нь ялгаатай төхөөрөмжүүд ажиллаж буй үед давтамжийн спектрийн хуваарилалтыг оновчтой болгоно. Эдгээр боломж нь өндөр зурвасын өргөнтэй хандалтын цэг бага зурвасын өргөн дэмждэг клиент төхөөрөмжүүдэд үйлчлэхийн тулд дамжуулалтын чадвараа бууруулах шаардлагатай болдог нөхцөлийг шийдвэрлэхэд чиглэнэ. === Холболтын хүрээг өргөтгөх боломж === Сайжруулсан холын зайн дамжуулалтын протоколын өгөгдлийн нэгжийн формат (Enhanced Long Range, ELR) нь өгөгдлийг төхөөрөмжөөс хандалтын цэг рүү илгээх болон хандалтын цэгээс төхөөрөмж рүү илгээх холбоосын төсөв (link budget)-ийн тэнцвэргүй байдлыг багасгахад зориулагдсан. Ингэснээр хандалтын цэгээс хол байрлах станцуудын спектрийн ашиглалтын үр ашиг сайжирна. ELR нь 20 МГц сувгийн өргөн ашиглаж, BPSK болон QPSK модуляцыг дэмжинэ. === Тархмал аялгууны нөөцийн нэгжүүд === Тархмал аялгууны нөөцийн нэгж (Distributed-tone Resource Unit, DRU) нь OFDM-ийн дэд тээгчдийг тархаан байрлуулсан тусгай аялгууны зохион байгуулалтыг ашиглана. Энгийн нөөцийн нэгж нь залгаа дэд тээгчдийн тодорхой хэсгийг хамардаг бол DRU-ийн аялгуу нь боломжтой давтамжийн зурвасын өргөн даяар тархсан байдаг. Энэ арга нь нарийн зурвасын хэсгүүдээр тодорхойлогддог зохицуулалтын шаардлагад нийцсэн спектрийн чадлын нягтын хязгаарлалтыг даван туулахад тусална. Үүний үр дүнд өгөгдлийг төхөөрөмжөөс хандалтын цэг рүү дамжуулах үед олон станц өргөн зурваст илүү өндөр дамжуулах чадал ашиглах боломжтой болно. Уг механизм нь 20 МГц, 40 МГц болон 80 МГц-ийн зурвасын өргөнийг дэмжинэ. === Модуляц ба кодлолын нэмэлт түвшнүүд === Wi-Fi 8 нь модуляц ба кодлолын схемийн (Modulation and Coding Scheme, MCS) дөрвөн шинэ түвшнийг нэвтрүүлнэ. Ингэснээр одоо байгаа MCS түвшнүүдийн хооронд илүү нарийн тохируулга хийх боломж бүрдэж, сувгийн нөхцөлөөс хамааран холбоосын дасан зохицлыг сайжруулж, дамжуулалтын хурдыг 5–30%-иар нэмэгдүүлэх боломжтой. === Үйлчилгээний чанарыг сайжруулах === Өндөр ач холбогдолтой сайжруулсан түгээмэл тархсан сувгийн хандалт (High Priority Enhanced Distributed Channel Access, HIP EDCA) болон дамжуулалтын боломжийн хугацааг урьдчилан таслах механизм (TXOP Preemption) нь тоглоом, видео хурал болон бодит хугацааны холбоо зэрэг сааталд мэдрэмтгий хэрэглээнд үүсэх урт сүүлт саатлыг бууруулахад зориулагдсан. === Нэг төхөөрөмж доторх утасгүй технологиудын хамтын ажиллагаа === Төхөөрөмж доторх хамтын ажиллагаа (In-Device Coexistence, IDC) нь нэг төхөөрөмжид байрлах Wi-Fi болон [Bluetooth](https://en.wikipedia.org/wiki/Bluetooth), [Zigbee](https://en.wikipedia.org/wiki/Zigbee), [хэт өргөн зурвасын технологи](https://en.wikipedia.org/wiki/Ultra-wideband) зэрэг бусад утасгүй технологийн ажиллагааг уялдуулна. Ингэснээр харилцан үүсгэх радио давтамжийн саадыг бууруулж, төхөөрөмжийн нийт ажиллагааг сайжруулна. === Хиймэл оюуны тооцооллыг шилжүүлэн гүйцэтгэх === 2026 оны гуравдугаар сард IEEE 802.11 ажлын хэсэг хиймэл оюуны тооцооллыг шилжүүлэн гүйцэтгэх (AI Offload) судалгааны бүлэг байгуулахыг зөвшөөрсөн. Тус бүлгийн зорилго нь ойр орчмын төхөөрөмжүүдийн тооцоолол их шаарддаг хиймэл оюуны дүгнэлт гаргах ажлыг Wi-Fi хандалтын цэг болон бусад захын тооцооллын төхөөрөмж дээр гүйцэтгүүлэх боломж олгох ирээдүйн нэмэлт өөрчлөлтийн төслийн зөвшөөрлийн хүсэлт боловсруулах явдал юм. Үүнд хиймэл оюунд суурилсан ухаалаг нүдний шил, робот систем зэрэг тооцооллын нөөцөд бага сааталтай хандах шаардлагатай төхөөрөмжүүд багтана. Энэхүү ажил нь 802.11bn стандартын нэмэлт өөрчлөлтөөс тусдаа боловч түүнтэй зэрэгцэн явагдаж байгаа бөгөөд заримдаа Wi-Fi 9 гэж нэрлэдэг дараагийн үеийн технологийн талаарх эхний хэлэлцүүлгүүдийг илэрхийлж байна. == Хөгжүүлэлтийн хуваарь == 802.11bn ажлын хэсгийг 2021 оны тавдугаар сард байгуулсан. Хөгжүүлэлтийн гол үе шатууд: * '''2023 оны арваннэгдүгээр сар:''' Ажлын хэсгийн техникийн боловсруулалт албан ёсоор эхэлсэн. * '''2025 оны долоодугаар сар:''' Техникийн хамрах хүрээг тодорхойлсон 1.0 хувилбарын төслийг боловсруулж дуусгасан. * '''2025 он:''' 1.0 хувилбарын төслийн 291 дүгээр санал хураалтаар 8,000 гаруй санал, шүүмжлэл ирсэн. * '''2026 оны нэгдүгээр сар:''' Виктория хотод болсон завсрын хурлаар ойролцоогоор 740 санал, шүүмжлэлийг шийдвэрлэсний дараа 1.3 хувилбарыг баталсан. * '''2026 оны гуравдугаар сар:''' 1.4 хувилбарын төслийг боловсруулахыг зөвшөөрсөн бөгөөд ирсэн санал, шүүмжлэлийн ойролцоогоор 60%-ийг шийдвэрлэсэн байв. * '''2026 оны тавдугаар сар:''' Антверпен хотод болсон завсрын хурлаар санал, шүүмжлэлийн ойролцоогоор 75%-ийг шийдвэрлэсэн. Анх 2026 оны тавдугаар сард хийхээр төлөвлөсөн 2.0 хувилбарын санал хураалтыг долоодугаар сар хүртэл хойшлуулсан. * '''Эцсийн батламжийн зорилтот хугацаа:''' 2028 оны тавдугаар сар. Гэхдээ ажлын хэсгийн зарим [[тайланд]] 2028 оны есдүгээр сар хүртэл хойшлох боломжтой гэж дурдсан. Wi-Fi Alliance-аас Wi-Fi 8-ийн гэрчилгээжүүлэлтийг 2027 оны дунд үеэс эхлүүлэх төлөвтэй байна. Өмнөх Wi-Fi үеүүдийн жишгийн дагуу эцсийн стандартыг батлахаас өмнө анхны чипсетүүд болон стандартын урьдчилсан хувилбарыг дэмжсэн бүтээгдэхүүнүүд зах зээлд гарч болзошгүй. == Хэрэглээний чиглэл == Wi-Fi 8-ийн найдвартай ажиллагааг сайжруулах боломжууд нь бага сааталтай, тогтвортой холболт шаарддаг дараах хэрэглээнд онцгой ач холбогдолтой: * [Өргөтгөсөн бодит байдал](https://en.wikipedia.org/wiki/Extended_reality) (XR), үүнд [виртуал бодит байдал](https://en.wikipedia.org/wiki/Virtual_reality) (VR) болон [нэмэгдүүлсэн бодит байдал](https://en.wikipedia.org/wiki/Augmented_reality) (AR) багтана. * Үйлдвэрлэлийн автоматжуулалт болон [зүйлсийн интернэт](https://en.wikipedia.org/wiki/Internet_of_things) (IoT) системүүд. * Олон хүн, төхөөрөмж төвлөрсөн олон нийтийн байгууламж болон байгууллагын сүлжээнүүд. * Бодит хугацааны тоглоом болон интерактив медиа. * Зайнаас эмнэлгийн тусламж үзүүлэх, телемедицин болон алсын зайн эрүүл мэндийн үйлчилгээ. == Салбарын оролцоо == Сүлжээний тоног төхөөрөмж үйлдвэрлэгчид болон чипсет хөгжүүлэгчид 802.11bn стандартыг боловсруулах үйл явцад идэвхтэй оролцож байна. [MediaTek](https://en.wikipedia.org/wiki/MediaTek), [Qualcomm](https://en.wikipedia.org/wiki/Qualcomm), [Intel](https://en.wikipedia.org/wiki/Intel) болон [Broadcom](https://en.wikipedia.org/wiki/Broadcom) зэрэг компаниуд техникийн тодорхойлолтыг боловсруулахад хувь нэмэр оруулж, стандартын анхны хэрэгжүүлэлтүүдийг хөгжүүлж байна. Утасгүй холбооны салбарын үзэж байгаагаар Wi-Fi 8 нь оргил хурднаас илүүтэй найдвартай ажиллагаа чухал байдаг орчинд онцгой ач холбогдолтой байх юм. Энэ нь интернетийн холболтод ашиглагддаг [[5G]] үүрэн холбооны сүлжээг орлох бус, харин түүнийг нөхөж ажиллах технологи болно. [[Ангилал:Компьютер]] [[Ангилал:Компьютерын сүлжээ]] [[Ангилал:Wi-fi сүлжээ]] [[Ангилал:Компьютерын сүлжээний аюулгүй байдал]] [[Ангилал:Интернэт]] [[Ангилал:Wi-Fi]] 0wsf8t44xc21edgxukunrubpebo9yla 0 148945 873891 873847 2026-10-21T13:10:36Z Avirmed Batsaikhan 53733 873891 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lev Kamenev 1920s (3x4 cropped).jpg|thumb|Лев Каменев, 1924 он]] '''Лев Борисович Каменев''' ({{langx|ru|Лев Бори́сович Ка́менев}}, төрсөн овог нь — ''Розенфельд;'' 1883 оны 7-р сарын 18-нд [[Москва]] хотод төрсөн - 1936 оны 8-р сарын 25-нд төрсөн хотдоо цаазаар авахуулсан) — Оросын хувьсгалч, Зөвлөлтийн намын болон төрийн зүтгэлтэн. [[Владимир Ленин|В.Лениний]] хамгийн ууган хамтрагчдын нэг. Москва хотын Ззөвлөлийн дарга (1918–1926); 1922 оноос Ардын Комиссаруудын зөвлөл болон Хөдөлмөрийн ба Батлан ​​​​хамгаалахын Ззөвлөлийн орлогч дарга, В.Ленинийг нас барсны дараа 1926 оны 1-р сар хүртэл Хөдөлмөрийн ба Батлан ​​​​хамгаалахын Зөвлөлийн даргаар ажиллаж байсан. Тэрээр мөн утга зохиол судлаач, шүүмжлэгч байсан. 1936 онд түүнийг "Троцкист-Зиновьевын төв"-ийн хэрэгт буруутгаж, цаазаар авчээ. Түүнийг хожим 1988 онд цагаатгажээ. == Намтар == Лев Розенфельд Москвад Үнэн алдартны гэр бүлд төрсөн. Түүний эцэг Борис Розенфельд үнэн алдартны шашинд орсон еврей хүн байсан. Эцэг Борис нь Москва-Курскийн төмөр замын машинист байсан бөгөөд хожим нь Санкт-Петербургийн Технологийн дээд сургуулийг төгсөөд инженер болжээ. Эх нь орос үндэстэн байсан бөгөөд Бестужевын Дээд курсийг төгссөн байна. Түүний дүү 1886 онд төрсөн зураач Николай Розенфельд юм. Лев Розенфельд Тифлисийн 2-р гимназийг төгсөж, 1901 онд Москвагийн Их Сургуулийн хуулийн ангид ороод оюутны социал-демократ дугуйланд элссэн байна. 1902 оны 3-р сарын 13-нд оюутны жагсаалд оролцсон хэргээр баривчлагдаж, 4-р сард [[Тифлис]] рүү цөлөгдсөн. 1902 оны намар тэрээр [[Парис]] руу явж, В.Ленинтэй танилцсан байна. 1903 онд Орос руу буцаж ирээд Тифлис хотод төмөр замын ажилчдын ажил хаялт зохион байгуулж байжээ. 1904 онд тэнд [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталинтай]] танилцсан гэдэг. 1907 онд болсон РСДРП-ын Тавдугаар их хурлаар Каменев РСДРП-ын Төв хороонд сонгогдож, нэгэн зэрэг Большевик фракцын байгуулсан тусдаа "Большевик төв"-д элссэн байна. Лев Каменев Кавказ, Москва, Санкт-Петербургт хувьсгалын ажилд оролцож байсан. 1914 онд тэрээр "Правда" сонины редактор болжээ. Дэлхийн нэгдүгээр дайны үеэр Лев Каменев Лениний засгийн газраа империалист дайнд ялах гэсэн алдартай большевик урианы эсрэг үг хэлж байсан. Түүнийг 1914 оны 11-р сард баривчилж, 1915 онд Туруханск муж руу цөлөөд 1917 оны [[Хоёрдугаар сарын хувьсгал|Оросын Хоёрдугаар сарын хувьсгалын]] дараа сулласан байна. 1917 онд Лев Каменев хувьсгал болон Оросын Дэлхийн нэгдүгээр дайнд оролцох талаар В.Ленинтэй удаа дараа санал зөрөлдөж байжээ. Владимир Ленин Лев Каменевын үзэл бодлыг шүүмжилдэг байсан боловч түүнтэй мэтгэлцэх нь ашигтай гэж үздэг байжээ. 1917 оны 10-р сарын 23-нд болсон РСДРП(б)-ын Төв Хорооны хурлаар Лев Каменев, Григорий Зиновьев нар зэвсэгт бослого эхлүүлэх шийдвэрийн эсрэг санал өгсөн байна. 1917 оны 11-р сарын 7-нд Октябрийн хувьсгалын үеэр Лев Каменев Бүх Оросын Төв Гүйцэтгэх Хорооны даргаар (Зөвлөлтийн улсын анхны засгийн газрын тэргүүн) сонгогджээ. Тэрээр 1917 оны 11-р сарын 17-нд нэгэн төрлийн социалист засгийн газар (Большевикууд, Меньшевикүүд, Социалист хувьсгалчдын эвслийн засгийн газар) байгуулахыг шаардаж байгаад огцорчээ. 1917 оны 11-р сарын 21-нд Төв Хорооны хурлаар "намын Төв Хорооны шугам болон фракцын олонх нь Каменевын шугамтай нийцэхгүй байна" гэсэн үндэслэлээр Л.Каменевыг албан тушаалаас нь чөлөөлөх шийдвэр гаргажээ. [[Яков Свердлов|Яков Свердловыг]] Бүх Оросын Төв Гүйцэтгэх Хорооны даргын албан тушаалд санал болгов. [[Файл:Kamenev.lenin.jpg|thumb|334x334px|Л.Каменев, В.Ленин хоёр, 1922 он.]] 1918 оны 9-р сараас Лев Каменев Бүх Оросын Төв Гүйцэтгэх Хорооны Тэргүүлэгчдийн гишүүн, 1918 оны 10-р сараас Москва хотын Зөвлөлийн дарга (1926 оны 5-р сар хүртэл энэ албан тушаалыг хашсан) байв. 1919 оны 3-р сард Каменев РКП(б)-ийн Төв Хорооны Улс төрийн товчооны гишүүн болжээ. 1920 оны [[Зөвлөлт-Польшийн дайн|Зөвлөлт-Польшийн дайны]] үеэр тэрээр [[Улаан Арми|Улаан армийн]] Ерөнхий командлалыг удирдаж байжээ. 1922 оны 4-р сарын 3-нд И.Сталиныг РКП(б)-гийн Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар томилох саналыг Лев Каменев дэвшүүлж байсан. 1922 оноос хойш В.Лениний өвчний улмаас Лев Каменев Улс төрийн товчооны хурлыг даргалж байсан. 1922 оны 12-р сард [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] байгуулагдсаны дараа Каменев ЗХУ-ын Төв Гүйцэтгэх Хорооны Тэргүүлэгчдийн гишүүн болсон. 1923 оноос тэрээр ЗХУ-ын Ардын Комиссаруудын Зөвлөл болон ЗХУ-ын Хөдөлмөр, Батлан ​​​​хамгаалахын Зөвлөлийн орлогч дарга, мөн "Лениний хүрээлэн"-гийн захирал болжээ. В.Ленин нас барсны дараа Лев Каменев 1924 оны 2-р сард (1926 он хүртэл) ЗХУ-ын Хөдөлмөр ба Батлан ​​​​хамгаалахын Зөвлөлийн дарга болсон. 1922 оны сүүлээр [[Григорий Зиновьев|Г.Зиновьев]], Сталин нартай хамтран [[Лев Троцкий|Лев Троцкийн]] эсрэг чиглэсэн "гурвалсан бүлэглэл" байгуулсан бөгөөд энэ нь эргээд РКП(б) дотор зүүний сөрөг хүчнийг байгуулахад түлхэц болсон юм. Гэсэн хэдий ч 1925 онд Г.Зиновьев, [[Надежда Крупская|Н.Крупская]] нартай хамт тэрээр Иосиф Сталин болон босож буй [[Николай Бухарин|Николай Бухарины]] эсрэг сөрөг хүчин байгуулсан; тэрээр "шинэ" буюу "Ленинград"-ын сөрөг хүчний удирдагчдын нэг, 1926 оноос нэгдсэн сөрөг хүчин болжээ. 1925 оны 12-р сард болсон Бүх Холбоотны Коммунист Намын (Большевикуудын) 14-р их хурлаар Каменев: "Нөхөр Сталин большевикуудын Ерөнхий штабын нэгтгэгчийн үүргийг гүйцэтгэж чадахгүй юм. Бид нэг хүний ​​​​тушаалын онолын эсрэг; бид "удирдагч" бий болгохын эсрэг байна" гэж мэдэгдэж байжээ. Улмаар 1926 оны 1-р сарын 16-нд тэрээр Ардын Комиссаруудын Зөвлөл болон ЗХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалах зөвлөлийн албан тушаалаа алдаж, ЗХУ-ын Гадаад болон дотоод худалдааны ардын комиссараар томилогджээ. 1926 оны 11-р сарын 26-нд тэрээр Италид бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилогдсон байна. Тэрээр 1926 оны 11-р сарын 26-наас 1928 оны 1-р сарын 7 хүртэл Элчин сайдаар ажилласан юм. 1926 оны 10-р сард Лев Каменевыг Улс төрийн товчооноос, 1927 оны 4-р сард ЗХУ-ын Төв Гүйцэтгэх Хорооны Тэргүүлэгчдээс, 1927 оны 10-р сард Бүх Холбоотны Коммунист Намын (Большевикуудын) Төв Хорооноос хассан юм. Мөн оны 11-р сарын 28-нд түүнийг Ахмад Большевикуудын Нийгэмлэгээс хөөжээ. 1927 оны 12-р сард Бүх Холбоотны Коммунист Намын (Большевикуудын) 15-р их хурлаар Каменевыг намаас хөөсөн байна. Түүнийг Калуга руу цөлөв. Удалгүй тэрээр алдаагаа хүлээн зөвшөөрсөн мэдэгдэл гаргасан учраас 1928 оны 6-р сард намд нь эргүүлэн оруулсан юм. 1928-1929 онд тэрээр ЗХУ-ын Үндэсний эдийн засгийн дээд зөвлөлийн Шинжлэх ухаан, техникийн газрын даргаар, 1929 оны 5-р сараас ЗХУ-ын Ардын комиссаруудын зөвлөлийн гол концессын хорооны даргаар ажиллаж байжээ. 1932 оны 10-р сард Каменевыг "Марксист-Ленинистүүдийн холбоо"-ны хэргийг буруушаагаагүй гэх хэргээр намаас дахин хөөж, Минусинск руу цөлжээ. 1933 оны 12-р сард Каменев намд дахин элсэн орж, "Академия" эрдэм шинжилгээний хэвлэлийн газрын захирлаар томилогдон, мөн "Пушкины гэр" музейн даргаар ажиллаж байв. Улс төрөөс хөндийрсөн тэрээр утга зохиолын түүх, эрдэм шинжилгээний утга зохиолын шүүмжлэлд өөрийгөө бүрэн дүүрэн оруулахыг оролдсон. Каменев [[Александр Герцен]], [[Николай Чернышевский]] нарын намтрыг зохиожээ. 1934 оны Бүх Холбоотны Коммунист Намын (Большевикуудын) 17-р их хурлаар тэрээр гэмшлийн үг хэлсэн боловч энэ нь түүнийг цаашдын хэлмэгдүүлэлтээс аварч чадаагүй юм. 1934 оны 12-р сард [[Сергей Киров|С.Кировыг]] хөнөөсний дараа Каменевыг дахин баривчилж, 1935 оны 1-р сарын 16-нд "Москвагийн төв" гэгддэг хэрэгт 5 жилийн хорих ял оноожээ. Дараа нь 1935 оны 6-р сарын 27-нд "Кремлийн номын сан, Кремлийн комендантын алба" гэгддэг хэрэгт 10 жилийн хорих ял оноожээ. 1936 оны 8-р сард Лев Каменевыг "Троцкист-Зиновьевийн нэгдсэн төв" гэгддэг хэрэгт Москвагийн анхдугаар шүүх хуралд оруулж 8-р сарын 24-нд түүнд цаазаар авах ял оноож, 8-р сарын 25-нд буудан хороожээ. 1988 онд түүнийг гэмт хэргийн нотлох баримт байхгүйн улмаас цагаатгасан. Г.Зиновьевийн нэгэн адил түүнийг нас барсны дараа намын гишүүнд дахин сэргээгүй байна. == Гэр бүл == Лев Каменевын анхны эхнэр нь Лев Троцкийн дүү Ольга Давидовна Бронштейн (1883-1941) байсан бөгөөд хосууд 1902 онд Парист танилцаж гэрлээд 1927 онд салсан. 1941 онд Ольга Бронштейнийг Орелийн ойролцоох Медведевийн ойд буудан хороосон байна. Л.Каменев, О.Бронштейн нарын хоёр хүү нисгэгч Александр Каменев (1906-1937) болон 17 настай Юрий Каменев (1921-1938.01.30) нарыг мөн цаазаар авчээ. Хоёр дахь эхнэр (1928 оноос хойш) Татьяна Ивановна Глебова (1899-1937) мөн буудуулан хороогдсон байна. sfaff3syoq0mua733ckuapfdvoqjb67 873892 873891 2026-10-21T13:11:02Z Avirmed Batsaikhan 53733 873892 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lev Kamenev 1920s (3x4 cropped).jpg|thumb|Лев Каменев, 1924 он]] '''Лев Каменев''' ({{langx|ru|Лев Бори́сович Ка́менев}}, төрсөн овог нь — ''Розенфельд;'' 1883 оны 7-р сарын 18-нд [[Москва]] хотод төрсөн - 1936 оны 8-р сарын 25-нд төрсөн хотдоо цаазаар авахуулсан) — Оросын хувьсгалч, Зөвлөлтийн намын болон төрийн зүтгэлтэн. [[Владимир Ленин|В.Лениний]] хамгийн ууган хамтрагчдын нэг. Москва хотын Ззөвлөлийн дарга (1918–1926); 1922 оноос Ардын Комиссаруудын зөвлөл болон Хөдөлмөрийн ба Батлан ​​​​хамгаалахын Ззөвлөлийн орлогч дарга, В.Ленинийг нас барсны дараа 1926 оны 1-р сар хүртэл Хөдөлмөрийн ба Батлан ​​​​хамгаалахын Зөвлөлийн даргаар ажиллаж байсан. Тэрээр мөн утга зохиол судлаач, шүүмжлэгч байсан. 1936 онд түүнийг "Троцкист-Зиновьевын төв"-ийн хэрэгт буруутгаж, цаазаар авчээ. Түүнийг хожим 1988 онд цагаатгажээ. == Намтар == Лев Розенфельд Москвад Үнэн алдартны гэр бүлд төрсөн. Түүний эцэг Борис Розенфельд үнэн алдартны шашинд орсон еврей хүн байсан. Эцэг Борис нь Москва-Курскийн төмөр замын машинист байсан бөгөөд хожим нь Санкт-Петербургийн Технологийн дээд сургуулийг төгсөөд инженер болжээ. Эх нь орос үндэстэн байсан бөгөөд Бестужевын Дээд курсийг төгссөн байна. Түүний дүү 1886 онд төрсөн зураач Николай Розенфельд юм. Лев Розенфельд Тифлисийн 2-р гимназийг төгсөж, 1901 онд Москвагийн Их Сургуулийн хуулийн ангид ороод оюутны социал-демократ дугуйланд элссэн байна. 1902 оны 3-р сарын 13-нд оюутны жагсаалд оролцсон хэргээр баривчлагдаж, 4-р сард [[Тифлис]] рүү цөлөгдсөн. 1902 оны намар тэрээр [[Парис]] руу явж, В.Ленинтэй танилцсан байна. 1903 онд Орос руу буцаж ирээд Тифлис хотод төмөр замын ажилчдын ажил хаялт зохион байгуулж байжээ. 1904 онд тэнд [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталинтай]] танилцсан гэдэг. 1907 онд болсон РСДРП-ын Тавдугаар их хурлаар Каменев РСДРП-ын Төв хороонд сонгогдож, нэгэн зэрэг Большевик фракцын байгуулсан тусдаа "Большевик төв"-д элссэн байна. Лев Каменев Кавказ, Москва, Санкт-Петербургт хувьсгалын ажилд оролцож байсан. 1914 онд тэрээр "Правда" сонины редактор болжээ. Дэлхийн нэгдүгээр дайны үеэр Лев Каменев Лениний засгийн газраа империалист дайнд ялах гэсэн алдартай большевик урианы эсрэг үг хэлж байсан. Түүнийг 1914 оны 11-р сард баривчилж, 1915 онд Туруханск муж руу цөлөөд 1917 оны [[Хоёрдугаар сарын хувьсгал|Оросын Хоёрдугаар сарын хувьсгалын]] дараа сулласан байна. 1917 онд Лев Каменев хувьсгал болон Оросын Дэлхийн нэгдүгээр дайнд оролцох талаар В.Ленинтэй удаа дараа санал зөрөлдөж байжээ. Владимир Ленин Лев Каменевын үзэл бодлыг шүүмжилдэг байсан боловч түүнтэй мэтгэлцэх нь ашигтай гэж үздэг байжээ. 1917 оны 10-р сарын 23-нд болсон РСДРП(б)-ын Төв Хорооны хурлаар Лев Каменев, Григорий Зиновьев нар зэвсэгт бослого эхлүүлэх шийдвэрийн эсрэг санал өгсөн байна. 1917 оны 11-р сарын 7-нд Октябрийн хувьсгалын үеэр Лев Каменев Бүх Оросын Төв Гүйцэтгэх Хорооны даргаар (Зөвлөлтийн улсын анхны засгийн газрын тэргүүн) сонгогджээ. Тэрээр 1917 оны 11-р сарын 17-нд нэгэн төрлийн социалист засгийн газар (Большевикууд, Меньшевикүүд, Социалист хувьсгалчдын эвслийн засгийн газар) байгуулахыг шаардаж байгаад огцорчээ. 1917 оны 11-р сарын 21-нд Төв Хорооны хурлаар "намын Төв Хорооны шугам болон фракцын олонх нь Каменевын шугамтай нийцэхгүй байна" гэсэн үндэслэлээр Л.Каменевыг албан тушаалаас нь чөлөөлөх шийдвэр гаргажээ. [[Яков Свердлов|Яков Свердловыг]] Бүх Оросын Төв Гүйцэтгэх Хорооны даргын албан тушаалд санал болгов. [[Файл:Kamenev.lenin.jpg|thumb|334x334px|Л.Каменев, В.Ленин хоёр, 1922 он.]] 1918 оны 9-р сараас Лев Каменев Бүх Оросын Төв Гүйцэтгэх Хорооны Тэргүүлэгчдийн гишүүн, 1918 оны 10-р сараас Москва хотын Зөвлөлийн дарга (1926 оны 5-р сар хүртэл энэ албан тушаалыг хашсан) байв. 1919 оны 3-р сард Каменев РКП(б)-ийн Төв Хорооны Улс төрийн товчооны гишүүн болжээ. 1920 оны [[Зөвлөлт-Польшийн дайн|Зөвлөлт-Польшийн дайны]] үеэр тэрээр [[Улаан Арми|Улаан армийн]] Ерөнхий командлалыг удирдаж байжээ. 1922 оны 4-р сарын 3-нд И.Сталиныг РКП(б)-гийн Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар томилох саналыг Лев Каменев дэвшүүлж байсан. 1922 оноос хойш В.Лениний өвчний улмаас Лев Каменев Улс төрийн товчооны хурлыг даргалж байсан. 1922 оны 12-р сард [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] байгуулагдсаны дараа Каменев ЗХУ-ын Төв Гүйцэтгэх Хорооны Тэргүүлэгчдийн гишүүн болсон. 1923 оноос тэрээр ЗХУ-ын Ардын Комиссаруудын Зөвлөл болон ЗХУ-ын Хөдөлмөр, Батлан ​​​​хамгаалахын Зөвлөлийн орлогч дарга, мөн "Лениний хүрээлэн"-гийн захирал болжээ. В.Ленин нас барсны дараа Лев Каменев 1924 оны 2-р сард (1926 он хүртэл) ЗХУ-ын Хөдөлмөр ба Батлан ​​​​хамгаалахын Зөвлөлийн дарга болсон. 1922 оны сүүлээр [[Григорий Зиновьев|Г.Зиновьев]], Сталин нартай хамтран [[Лев Троцкий|Лев Троцкийн]] эсрэг чиглэсэн "гурвалсан бүлэглэл" байгуулсан бөгөөд энэ нь эргээд РКП(б) дотор зүүний сөрөг хүчнийг байгуулахад түлхэц болсон юм. Гэсэн хэдий ч 1925 онд Г.Зиновьев, [[Надежда Крупская|Н.Крупская]] нартай хамт тэрээр Иосиф Сталин болон босож буй [[Николай Бухарин|Николай Бухарины]] эсрэг сөрөг хүчин байгуулсан; тэрээр "шинэ" буюу "Ленинград"-ын сөрөг хүчний удирдагчдын нэг, 1926 оноос нэгдсэн сөрөг хүчин болжээ. 1925 оны 12-р сард болсон Бүх Холбоотны Коммунист Намын (Большевикуудын) 14-р их хурлаар Каменев: "Нөхөр Сталин большевикуудын Ерөнхий штабын нэгтгэгчийн үүргийг гүйцэтгэж чадахгүй юм. Бид нэг хүний ​​​​тушаалын онолын эсрэг; бид "удирдагч" бий болгохын эсрэг байна" гэж мэдэгдэж байжээ. Улмаар 1926 оны 1-р сарын 16-нд тэрээр Ардын Комиссаруудын Зөвлөл болон ЗХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалах зөвлөлийн албан тушаалаа алдаж, ЗХУ-ын Гадаад болон дотоод худалдааны ардын комиссараар томилогджээ. 1926 оны 11-р сарын 26-нд тэрээр Италид бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилогдсон байна. Тэрээр 1926 оны 11-р сарын 26-наас 1928 оны 1-р сарын 7 хүртэл Элчин сайдаар ажилласан юм. 1926 оны 10-р сард Лев Каменевыг Улс төрийн товчооноос, 1927 оны 4-р сард ЗХУ-ын Төв Гүйцэтгэх Хорооны Тэргүүлэгчдээс, 1927 оны 10-р сард Бүх Холбоотны Коммунист Намын (Большевикуудын) Төв Хорооноос хассан юм. Мөн оны 11-р сарын 28-нд түүнийг Ахмад Большевикуудын Нийгэмлэгээс хөөжээ. 1927 оны 12-р сард Бүх Холбоотны Коммунист Намын (Большевикуудын) 15-р их хурлаар Каменевыг намаас хөөсөн байна. Түүнийг Калуга руу цөлөв. Удалгүй тэрээр алдаагаа хүлээн зөвшөөрсөн мэдэгдэл гаргасан учраас 1928 оны 6-р сард намд нь эргүүлэн оруулсан юм. 1928-1929 онд тэрээр ЗХУ-ын Үндэсний эдийн засгийн дээд зөвлөлийн Шинжлэх ухаан, техникийн газрын даргаар, 1929 оны 5-р сараас ЗХУ-ын Ардын комиссаруудын зөвлөлийн гол концессын хорооны даргаар ажиллаж байжээ. 1932 оны 10-р сард Каменевыг "Марксист-Ленинистүүдийн холбоо"-ны хэргийг буруушаагаагүй гэх хэргээр намаас дахин хөөж, Минусинск руу цөлжээ. 1933 оны 12-р сард Каменев намд дахин элсэн орж, "Академия" эрдэм шинжилгээний хэвлэлийн газрын захирлаар томилогдон, мөн "Пушкины гэр" музейн даргаар ажиллаж байв. Улс төрөөс хөндийрсөн тэрээр утга зохиолын түүх, эрдэм шинжилгээний утга зохиолын шүүмжлэлд өөрийгөө бүрэн дүүрэн оруулахыг оролдсон. Каменев [[Александр Герцен]], [[Николай Чернышевский]] нарын намтрыг зохиожээ. 1934 оны Бүх Холбоотны Коммунист Намын (Большевикуудын) 17-р их хурлаар тэрээр гэмшлийн үг хэлсэн боловч энэ нь түүнийг цаашдын хэлмэгдүүлэлтээс аварч чадаагүй юм. 1934 оны 12-р сард [[Сергей Киров|С.Кировыг]] хөнөөсний дараа Каменевыг дахин баривчилж, 1935 оны 1-р сарын 16-нд "Москвагийн төв" гэгддэг хэрэгт 5 жилийн хорих ял оноожээ. Дараа нь 1935 оны 6-р сарын 27-нд "Кремлийн номын сан, Кремлийн комендантын алба" гэгддэг хэрэгт 10 жилийн хорих ял оноожээ. 1936 оны 8-р сард Лев Каменевыг "Троцкист-Зиновьевийн нэгдсэн төв" гэгддэг хэрэгт Москвагийн анхдугаар шүүх хуралд оруулж 8-р сарын 24-нд түүнд цаазаар авах ял оноож, 8-р сарын 25-нд буудан хороожээ. 1988 онд түүнийг гэмт хэргийн нотлох баримт байхгүйн улмаас цагаатгасан. Г.Зиновьевийн нэгэн адил түүнийг нас барсны дараа намын гишүүнд дахин сэргээгүй байна. == Гэр бүл == Лев Каменевын анхны эхнэр нь Лев Троцкийн дүү Ольга Давидовна Бронштейн (1883-1941) байсан бөгөөд хосууд 1902 онд Парист танилцаж гэрлээд 1927 онд салсан. 1941 онд Ольга Бронштейнийг Орелийн ойролцоох Медведевийн ойд буудан хороосон байна. Л.Каменев, О.Бронштейн нарын хоёр хүү нисгэгч Александр Каменев (1906-1937) болон 17 настай Юрий Каменев (1921-1938.01.30) нарыг мөн цаазаар авчээ. Хоёр дахь эхнэр (1928 оноос хойш) Татьяна Ивановна Глебова (1899-1937) мөн буудуулан хороогдсон байна. ej1wg4bxyp5hh1o2w11wmtw6hpi6e4t 3 148960 873911 873889 2026-10-22T01:03:53Z Эрдэнийн тобчи 108163 /* */ Хариулах 873911 wikitext text/x-wiki {{Welcome}} Сайн байна уу. Монгол Википедиад хувь нэмэр оруулж, өгүүллүүдийг дэлгэрүүлэн бичиж буйд талархал илэрхийлье. Гэхдээ та өгүүллийг засварлахдаа ангилал гэх мэт, тухайн өгүүлэлд хэрэгтэй агуулгыг устгаад байгаа тул цаашид анхаарахыг хичээнгүйлэн хүсэж байна. Хүндэтгэсэн, [[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|яриа]]) 06:02, 21 Аравдугаар сар 2026 (UTC) :Википедиа нь зөвхөн мэдээлэл цуглуулдаг газар биш, харин баримтад тулгуурласан, төвийг сахисан байр суурьтай, хүн бүрийн хамтын оролцоогоор хөгждөг нээлттэй нэвтэрхий толь гэдгийг ойлгож авлаа. :Википедиа нь хамтын ажиллагаанд тулгуурладаг гэдгийг ухамсарлаж, бусад хувь нэмэр оруулагчид болон администраторуудын санал, зөвлөгөөг хүндэтгэлтэй хүлээн авч, санал зөрөлдөөн гарсан тохиолдолд тайван, соёлтой харилцаж, засварын дайн хийхээс зайлсхийнэ. Миний хийсэн засварт алдаа, дутагдал байвал түүнийг засаж залруулахад нээлттэй байж, бусдаас суралцан, өөрийн хувь нэмрийг тасралтгүй сайжруулахыг зорих болно. [[Хэрэглэгч:Эрдэнийн тобчи|Эрдэнийн тобчи]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Эрдэнийн тобчи|яриа]]) 09:37, 21 Аравдугаар сар 2026 (UTC) :00001. Википедиа нь зөвхөн мэдээлэл цуглуулдаг газар биш, харин баримтад тулгуурласан, төвийг сахисан байр суурьтай, хүн бүрийн хамтын оролцоогоор хөгждөг нээлттэй нэвтэрхий толь гэдгийг ойлгож авлаа. :00002. Википедиа нь хамтын ажиллагаанд тулгуурладаг гэдгийг ухамсарлаж, бусад хувь нэмэр оруулагчид болон администраторуудын санал, зөвлөгөөг хүндэтгэлтэй хүлээн авч, санал зөрөлдөөн гарсан тохиолдолд тайван, соёлтой харилцаж, засварын дайн хийхээс зайлсхийнэ. Миний хийсэн засварт алдаа, дутагдал байвал түүнийг засаж залруулахад нээлттэй байж, бусдаас суралцан, өөрийн хувь нэмрийг тасралтгүй сайжруулахыг зорих болно. [[Хэрэглэгч:Эрдэнийн тобчи|Эрдэнийн тобчи]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Эрдэнийн тобчи|яриа]]) 01:03, 22 Аравдугаар сар 2026 (UTC) aep175aa1jaw3fwscnqb7p5w471kwqc 0 148962 873894 2026-10-21T13:24:45Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Чимиддамбын Ичинхорлоо''' (1971 онд Улаанбаатар хотод төрсөн)- 2022 онд Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол хүртсэн, Монголын Үндэсний Олон нийтийн радио, телевизийн нэвтрүүлэгч, кино жүжигчин, дуу оруулагч. Монгол Улсын Шадар сайд асан Сайнбуянгийн Амарсайхан|С...." 873894 wikitext text/x-wiki '''Чимиддамбын Ичинхорлоо''' (1971 онд Улаанбаатар хотод төрсөн)- 2022 онд Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол хүртсэн, Монголын Үндэсний Олон нийтийн радио, телевизийн нэвтрүүлэгч, кино жүжигчин, дуу оруулагч. Монгол Улсын Шадар сайд асан [[Сайнбуянгийн Амарсайхан|С.Амарсайханы]] эхнэр юм. == Намтар == 1991-1995 онд СУИС-ийн жүжигчний ангийг гавъяат жүжигчин С.Сугар багшийн удирдлага дор жүжигчин мэргэжлээр төгссөн. Төгсөөд өнөөдрийг хүртэл МҮОНТВ-д нэвтрүүлэгч хийж байгаа. === Дэлгэрийн бүтээсэн дүрүүд. === * 1992 он "Цөвүүн цагийн богд" Аминаа * 1993 он "Учрах тавилан" Лхам * 1993 он "Хүлээх гэзэр" Дамбийгийн эхнэр * 1993 он "Яаралтай цахилгаан" элч * 1995 он "Хүн алж тоглосон залуус" * 1996 он "Наран ургахыг хүлээхгүй" Жаргал эдгээр дүрүүдийг кино урлагт бүтээсэн байна. si7gebgn0cfhxuabf5sa887lcra7l0x 0 148963 873902 2026-10-22T00:30:31Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Белхатув бол Польшийн төв хэсэгт, Лодзь мужид байрладаг хот юм. Тус хот нь Европын хамгийн том хүрэн нүүрсний ил уурхай болон дулааны цахилгаан станцтай бөгөөд Польш улсын эрчим хүчний чухал бааз юм." 873902 wikitext text/x-wiki Белхатув бол Польшийн төв хэсэгт, Лодзь мужид байрладаг хот юм. Тус хот нь Европын хамгийн том хүрэн нүүрсний ил уурхай болон дулааны цахилгаан станцтай бөгөөд Польш улсын эрчим хүчний чухал бааз юм. a82hxg3qlkipk0qbs9v8mx874jhkf9c 873949 873902 2026-10-22T01:42:22Z Zorigt 49 873949 wikitext text/x-wiki '''Белхатув''' ({{langx|pl|Bełchatów}}) бол Польшийн төв хэсэгт, Лодзь мужид байрладаг хот юм. Тус хот нь Европын хамгийн том хүрэн нүүрсний ил уурхай болон дулааны цахилгаан станцтай бөгөөд Польш улсын эрчим хүчний чухал бааз юм. [[Ангилал:Польшийн суурин]] 4z45pugnlgsaz5jcxzq7t7j1d3n5um5 0 148964 873903 2026-10-22T00:31:50Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Эльблонг бол Польшийн хойд хэсэгт, Варми-Мазури мужид байрладаг, Балтийн тэнгистэй ойр орших боомт хот юм. Эртний түүхтэй тус хотын өвөрмөц налуу өргүүрээр ажилладаг Эльблонг суваг нь дэлхийд алдартай инженерийн гайхамшиг юм." 873903 wikitext text/x-wiki Эльблонг бол Польшийн хойд хэсэгт, Варми-Мазури мужид байрладаг, Балтийн тэнгистэй ойр орших боомт хот юм. Эртний түүхтэй тус хотын өвөрмөц налуу өргүүрээр ажилладаг Эльблонг суваг нь дэлхийд алдартай инженерийн гайхамшиг юм. iidqssy70v3np9uyi50zeapozkv59z5 873952 873903 2026-10-22T01:43:45Z Zorigt 49 873952 wikitext text/x-wiki '''Эльблонг''' ({{langx|pl|Elbląg}}) бол Польшийн хойд хэсэгт, Варми-Мазури мужид байрладаг, Балтын тэнгистэй ойр орших боомт хот юм. Эртний түүхтэй тус хотын өвөрмөц налуу өргүүрээр ажилладаг Эльблонг суваг нь дэлхийд алдартай инженерийн гайхамшиг юм. [[Ангилал:Польшийн суурин]] 20w5v2fldjyni7teyvw8geo7jy55zfn 0 148965 873904 2026-10-22T00:32:24Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Явожно бол Польшийн өмнөд хэсэгт, Силези мужид орших аж үйлдвэрийн хот юм. Түүхэндээ нүүрсний уурхай давамгайлж байсан бөгөөд өдгөө эрчим хүч, логистик, ногоон эко-нөхөн сэргээлтийн нэгдсэн хот болон өөрчлөгдсөн байна." 873904 wikitext text/x-wiki Явожно бол Польшийн өмнөд хэсэгт, Силези мужид орших аж үйлдвэрийн хот юм. Түүхэндээ нүүрсний уурхай давамгайлж байсан бөгөөд өдгөө эрчим хүч, логистик, ногоон эко-нөхөн сэргээлтийн нэгдсэн хот болон өөрчлөгдсөн байна. ec562m1z788e9zc0do1juhyf8zasir3 873955 873904 2026-10-22T01:44:38Z Zorigt 49 873955 wikitext text/x-wiki '''Явожно''' ({{langx|pl|Jaworzno}}) бол Польшийн өмнөд хэсэгт, Силези мужид орших аж үйлдвэрийн хот юм. Түүхэндээ нүүрсний уурхай давамгайлж байсан бөгөөд өдгөө эрчим хүч, логистик, ногоон эко-нөхөн сэргээлтийн нэгдсэн хот болон өөрчлөгдсөн байна. [[Ангилал:Польшийн суурин]] ilf8v1xb4esdcj6wyawy7w33vcfasoj 0 148966 873905 2026-10-22T00:33:29Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Мелец бол Польшийн зүүн өмнөд хэсэгт, Подкарпат мужид байрладаг хот юм. Тус хот нь Польшийн орчин үеийн нисэхийн үйлдвэрлэлийн гол төв бөгөөд тус улсын хамгийн анхны эдийн засгийн тусгай бүсийг энд байгуулсан байдаг." 873905 wikitext text/x-wiki Мелец бол Польшийн зүүн өмнөд хэсэгт, Подкарпат мужид байрладаг хот юм. Тус хот нь Польшийн орчин үеийн нисэхийн үйлдвэрлэлийн гол төв бөгөөд тус улсын хамгийн анхны эдийн засгийн тусгай бүсийг энд байгуулсан байдаг. d5358zpmjkts0ypqj2ziji800x6jjkz 873958 873905 2026-10-22T01:45:35Z Zorigt 49 873958 wikitext text/x-wiki '''Мелец''' ({{langx|pl|Mielec}}) бол Польшийн зүүн өмнөд хэсэгт, Подкарпат мужид байрладаг хот юм. Тус хот нь Польшийн орчин үеийн нисэхийн үйлдвэрлэлийн гол төв бөгөөд тус улсын хамгийн анхны эдийн засгийн тусгай бүсийг энд байгуулсан байдаг. [[Ангилал:Польшийн суурин]] nfm0hftsay3tawazmtshnuwfxf9n4bp 0 148967 873906 2026-10-22T00:34:23Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Швьентохловице бол Польшийн өмнөд хэсэгт, Силези мужид байрладаг, Дээд Силезийн хотын бөөгнөрөлийн төвд орших хот юм. Энэ нь Польшийн хамгийн бага газар нутагтай, хүн амын нягтаршил ихтэй хотуудын нэг бөгөөд хүнд үйлдвэр, металлургийн арвин түүхтэй." 873906 wikitext text/x-wiki Швьентохловице бол Польшийн өмнөд хэсэгт, Силези мужид байрладаг, Дээд Силезийн хотын бөөгнөрөлийн төвд орших хот юм. Энэ нь Польшийн хамгийн бага газар нутагтай, хүн амын нягтаршил ихтэй хотуудын нэг бөгөөд хүнд үйлдвэр, металлургийн арвин түүхтэй. e5t41hpa43059m6rxtukfsybnrepojb 873965 873906 2026-10-22T01:48:11Z Zorigt 49 873965 wikitext text/x-wiki '''Швьентохловице''' ({{langx|pl|Świętochłowice}}) бол Польшийн өмнөд хэсэгт, Силези мужид байрладаг, Дээд Силезийн хотын бөөгнөрөлийн төвд орших хот юм. Энэ нь Польшийн хамгийн бага газар нутагтай, хүн амын нягтаршил ихтэй хотуудын нэг бөгөөд хүнд үйлдвэр, металлургийн арвин түүхтэй. [[Ангилал:Польшийн суурин]] cd6eev4fx6zp7dk2jobjq6se7v1wzbo 0 148968 873907 2026-10-22T00:37:04Z Гансүх753 106537 Хуудас үүсгэв: "Нови-Сонч бол Польшийн өмнөд хэсэгт, Бага Польш мужид, Бескидийн нурууны хөндийд орших хот юм. Бүс нутгийнхаа эдийн засаг, соёлын төв бөгөөд хүнсний боловсруулалт, төмөр замын зүтгүүрийн үйлдвэрлэл, дээд боловсролын салбараараа алдартай.<ref>{{Citation |title=Нов..." 873907 wikitext text/x-wiki Нови-Сонч бол Польшийн өмнөд хэсэгт, Бага Польш мужид, Бескидийн нурууны хөндийд орших хот юм. Бүс нутгийнхаа эдийн засаг, соёлын төв бөгөөд хүнсний боловсруулалт, төмөр замын зүтгүүрийн үйлдвэрлэл, дээд боловсролын салбараараа алдартай.<ref>{{Citation |title=Новы-Сонч |date=2026-05-12 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B-%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D1%87&oldid=153089795 |work=Википедия |access-date=2026-10-22 |language=ru}}</ref> d4fwngq6iu6p1pp3za8r7u1qy6xmypj 873969 873907 2026-10-22T01:49:21Z Zorigt 49 873969 wikitext text/x-wiki '''Нови-Сонч''' ({{langx|pl|Nowy Sącz}}) бол Польшийн өмнөд хэсэгт, Бага Польш мужид, Бескидийн нурууны хөндийд орших хот юм. Бүс нутгийнхаа эдийн засаг, соёлын төв бөгөөд хүнсний боловсруулалт, төмөр замын зүтгүүрийн үйлдвэрлэл, дээд боловсролын салбараараа алдартай. [[Ангилал:Польшийн суурин]] 6iy22mziczt7vp5yfih4riccyckkchq 0 148969 873908 2026-10-22T00:38:07Z Гансүх753 106537 Хуудас үүсгэв: "Швидница бол Польшийн баруун өмнөд хэсэгт, Доод Силези мужид орших түүхэн хот юм. 17-р зуунд баригдсан "Швидницагийн Энх тайвны сүм" нь Европын хамгийн том модон шашны барилга бөгөөд ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн байдаг.<ref>{{Citation |title=Świdnica |date=2026-09-27 |url=..." 873908 wikitext text/x-wiki Швидница бол Польшийн баруун өмнөд хэсэгт, Доод Силези мужид орших түүхэн хот юм. 17-р зуунд баригдсан "Швидницагийн Энх тайвны сүм" нь Европын хамгийн том модон шашны барилга бөгөөд ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн байдаг.<ref>{{Citation |title=Świdnica |date=2026-09-27 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=%C5%9Awidnica&oldid=1377016415 |work=Wikipedia |access-date=2026-10-22 |language=en}}</ref> skt4af0146z1y687z3zk2mt1ixtm4v6 873973 873908 2026-10-22T01:50:54Z Zorigt 49 873973 wikitext text/x-wiki '''Швидница''' ({{langx|pl|Świdnica}}) бол Польшийн баруун өмнөд хэсэгт, Доод Силези мужид орших түүхэн хот юм. 17-р зуунд баригдсан "Швидницагийн Энх тайвны сүм" нь Европын хамгийн том модон шашны барилга бөгөөд ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн байдаг. [[Ангилал:Польшийн суурин]] 912lm1l27nft5iwch4xxf3um3whjcsz 0 148970 873909 2026-10-22T00:40:10Z Гансүх753 106537 Хуудас үүсгэв: "Пива бол Польшийн баруун хойд хэсэгт, Их Польш мужид, Гвда голын эрэг дээр байрладаг хот юм. Шигүү ой мод, нуураар хүрээлэгдсэн тус хот нь бүс нутгийн тээврийн зангилаа, аж үйлдвэрийн төв, эко аялал жуулчлалын бүс юм.<ref>{{Citation |title=Пиво в Польше |date=2025-07-16 |url=http..." 873909 wikitext text/x-wiki Пива бол Польшийн баруун хойд хэсэгт, Их Польш мужид, Гвда голын эрэг дээр байрладаг хот юм. Шигүү ой мод, нуураар хүрээлэгдсэн тус хот нь бүс нутгийн тээврийн зангилаа, аж үйлдвэрийн төв, эко аялал жуулчлалын бүс юм.<ref>{{Citation |title=Пиво в Польше |date=2025-07-16 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%B8%D0%B2%D0%BE_%D0%B2_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B5&oldid=146666365 |work=Википедия |access-date=2026-10-22 |language=ru}}</ref> cffd9knc9c1pnhfofobscr30808z778 873974 873909 2026-10-22T01:57:04Z Zorigt 49 873974 wikitext text/x-wiki '''Пива''' ({{langx|pl|Piła}}) бол Польшийн баруун хойд хэсэгт, Их Польш мужид, Гвда голын эрэг дээр байрладаг хот юм. Шигүү ой мод, нуураар хүрээлэгдсэн тус хот нь бүс нутгийн тээврийн зангилаа, аж үйлдвэрийн төв, эко аялал жуулчлалын бүс юм. [[Ангилал:Польшийн суурин]] 1rxad21vor9d7b8to1d5ht7u4pwmfje 0 148971 873910 2026-10-22T00:44:07Z Гансүх753 106537 Хуудас үүсгэв: "Иновроцлав бол Польшийн төв хэсэгт, Куяв-Помор мужид байрладаг хот юм. Тус хот нь эртний давсны уурхай болон рашаан сувиллын салбараараа алдартай бөгөөд Польш улсын эрүүл мэнд, амралт сувиллын алдартай бүс нутаг юм.<ref>{{Citation |title=Иновроцлав |date=2025-12-31 |url=https:..." 873910 wikitext text/x-wiki Иновроцлав бол Польшийн төв хэсэгт, Куяв-Помор мужид байрладаг хот юм. Тус хот нь эртний давсны уурхай болон рашаан сувиллын салбараараа алдартай бөгөөд Польш улсын эрүүл мэнд, амралт сувиллын алдартай бүс нутаг юм.<ref>{{Citation |title=Иновроцлав |date=2025-12-31 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%98%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%BB%D0%B0%D0%B2&oldid=150925995 |work=Википедия |access-date=2026-10-22 |language=ru}}</ref> agcz5rahxy2ysnjwhkd6k5g2up4vryx 873975 873910 2026-10-22T01:57:59Z Zorigt 49 873975 wikitext text/x-wiki '''Иновроцлав''' ({{langx|pl|Inowrocław}}) бол Польшийн төв хэсэгт, Куяв-Помор мужид байрладаг хот юм. Тус хот нь эртний давсны уурхай болон рашаан сувиллын салбараараа алдартай бөгөөд Польш улсын эрүүл мэнд, амралт сувиллын алдартай бүс нутаг юм. [[Ангилал:Польшийн суурин]] mgg17p2yn762tophy6mhifd8r644m74 0 148972 873983 2026-10-22T06:11:30Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Хар Хул''' '''тайш''' буюу '''Хутагту''' (1580 он орчим төрсөн- 1634 онд нас барсан) 16-17 дүгээр зууны үед амьдарч байсан Ойрадын [[Цорос]] аймгийн ноён, Зүүнгарын түүхэн гол зүтгэлтэний нэг. Тэрээр Ойрадын алдарт Эрдэнэбаатар хунтайжийн эцэг Зүүнгарын хаант улсыг үн..." 873983 wikitext text/x-wiki '''Хар Хул''' '''тайш''' буюу '''Хутагту''' (1580 он орчим төрсөн- 1634 онд нас барсан) 16-17 дүгээр зууны үед амьдарч байсан Ойрадын [[Цорос]] аймгийн ноён, Зүүнгарын түүхэн гол зүтгэлтэний нэг. Тэрээр Ойрадын алдарт Эрдэнэбаатар хунтайжийн эцэг Зүүнгарын хаант улсыг үндэслэгчдийн нэг [[Галдан бошигт хаан|Галдан Боштигт хааны]] (1644–1697) өвөг эцэг юм. == Намтар == 1454 онд Эсэн хаан тэнгэр болсоны дараа дөрвөн Ойрадын холбоо хүч суларч олон овог аймгуудыг нь таран бутарчээ. Энэ үеэс хойш Ойрадууд 150 жилийн турш нэгэн туган дор нэгдэх сөхөөгүй 4 талдаа дайсантай он жилүүдийг үдсэн. Ийн хүнд хэцүү үед Цоросын Абуда Абулай (Абуда Булай) тайшийн өргөөнд нэгэн хөвүүн төрсөн нь Хутагту байв. Хутагту багадаа Харахул агнасан гэх бөгөөд тэр цагаас эцэг ноён Хар Хул баатар хэмээн өхөөрдөн дуудаж хожим Ойрад даяар энэ нэрээрээ алдаршжээ. Идэр бага наснаас дайн тулаанд хатуужин явсаар 1600 оны эхэн үед [[Цорос]] аймгийн эзэн ноён болов. 1606 оны үеэс бүх Ойрадыг хуралдуулаад их цэрэг цуглуулан бэлтгэж 1608 онд өнөөгийн Казахын нутаг руу томоохон аян явуулж ялаад хараат болгосон байна. Буцаж хүлгийн жолоо залан 1609 онд Хотгойдын [[Убаши|Убаши хунтайжийг]] ялсан байна. 1610 онд Оросуудыг ялж Тара хотын ойролцоох давсны уурхайнуудыг өөрийн мэдэлд авсан. Харамсалтай нь эдгээр ялалтуудын дараа чуулган ноёд эв сахихаа болив. 1614 онд Ойрад даяар их өлсгөлөн, зуд зурханд нэрвэгдсэн агаад тус эгзэгтэй үеийг ашиглан Хотгойдын Убаши хунтайж цэрэглэн ирээд 1615 онд Ойрадууд зарим аймаг түүний хараат болж нэг хэсэг нь Сибир, Казах руу дүрвэн нүүсэн аж. 1620-д оны дунд үед Убаши Хар Хулыг хэд хэд ялсан авч 1627 оны шийдвэрлэх их тулаанаар алагдаж 1628-1629 оны дайнаар Хар Хул Ойрадын их цэргийг манлайлан мордож Хотгойдын Бадмаа Эрдэнэ хунтайжийг ялан Хотгойд түүний хараат болсон түүхтэй. Ийн Хар Хул хааны зүтгэл , цэрэг удирдан баатарлан явсны хүчинд Ойрадууд дахин хүчээ сэлбэж тэнхрээд Зүүнгарын эзэнт гүрэн байгуулагдах хөрс суурь тавигджээ. Хар Хул 1634 онд нас барж түүний хүү Хотогчин эзэн сууринд сууж Зүүнгарыг зарласан байна. Өнөөгийн Монгол Улсын Архангай аймгийн Эрдэнэмандал сумын нутагт, Хануй голын хөвөнд орших эртний хотын туурийг ард түмэн [[Хар Хул хааны балгас]] хэмээн нэрлэдэг. Энэ эртний хотын балгас ойролцоогоор 13-14-р зууны үед холбогдох бөгөөд алдарт [[Хархорум]] хоттой нэгэн зэрэг оршин тогтнож байсан гэж археологчид үзэж байгаа. innucyrir62s7q4jyw5to85nny1q36b 873985 873983 2026-10-22T06:25:55Z Zorigt 49 873985 wikitext text/x-wiki '''Хар Хул тайш''' буюу '''Хутагту''' (1580 он орчим төрсөн - 1634 онд нас барсан) 16-17 дүгээр зууны үед амьдарч байсан Ойрадын [[Цорос]] аймгийн ноён, Зүүнгарын түүхэн гол зүтгэлтэний нэг. Тэрээр Ойрадын алдарт Эрдэнэбаатар хунтайжийн эцэг, Зүүнгарын хаант улсыг үндэслэгчдийн нэг [[Галдан бошигт хаан]]ы (1644–1697) өвөг эцэг юм. == Намтар == 1454 онд [[Эсэн тайш|Эсэн хаан]] тэнгэр болсоны дараа дөрвөн Ойрадын холбоо хүч суларч олон овог аймаг нь таран бутарчээ. Энэ үеэс хойш ойрадууд 150 жилийн турш нэгэн туган дор нэгдэх сөхөөгүй 4 талдаа дайсантай он жилүүдийг үдсэн. Ийн хүнд хэцүү үед Цоросын Абуда Абулай (Абуда Булай) тайшийн өргөөнд нэгэн хөвүүн төрсөн нь Хутагту байв. Хутагту багадаа харахул агнасан гэх бөгөөд тэр цагаас эцэг ноён Хар Хул баатар хэмээн өхөөрдөн дуудаж хожим Ойрад даяар энэ нэрээрээ алдаршжээ. Идэр бага наснаас дайн тулаанд хатуужин явсаар 1600 оны эхэн үед [[Цорос]] аймгийн эзэн ноён болов. 1606 оны үеэс бүх Ойрадыг хуралдуулаад их цэрэг цуглуулан бэлтгэж 1608 онд өнөөгийн Казахын нутаг руу томоохон аян явуулж ялаад хараат болгосон байна. Буцаж хүлгийн жолоо залан 1609 онд Хотгойдын [[Убаши|Убаши хунтайжийг]] ялсан байна. 1610 онд оросуудыг ялж Тара хотын ойролцоох давсны уурхайнуудыг өөрийн мэдэлд авсан. Харамсалтай нь эдгээр ялалтуудын дараа чуулган ноёд эв сахихаа болив. 1614 онд Ойрад даяар их өлсгөлөн, зуд зурханд нэрвэгдсэн агаад тус эгзэгтэй үеийг ашиглан Хотгойдын Убаши хунтайж цэрэглэн ирээд 1615 онд зарим ойрад аймаг түүний хараат болж нэг хэсэг нь Сибирь, Казах руу дүрвэн нүүсэн аж. 1620-д оны дунд үед Убаши Хар Хулыг хэд хэд ялсан авч 1627 оны шийдвэрлэх их тулаанаар алагдаж 1628-1629 оны дайнаар Хар Хул Ойрадын их цэргийг манлайлан мордож Хотгойдын Бадмаа Эрдэнэ хунтайжийг ялан Хотгойд түүний хараат болсон түүхтэй. Ийн Хар Хул хааны зүтгэл, цэрэг удирдан баатарлан явсны хүчинд ойрадууд дахин хүчээ сэлбэж тэнхрээд Зүүнгарын эзэнт гүрэн байгуулагдах хөрс суурь тавигджээ. Хар Хул 1634 онд нас барж түүний хүү Хотогчин эзэн сууринд сууж Зүүнгарыг зарласан байна. Өнөөгийн Монгол Улсын Архангай аймгийн Эрдэнэмандал сумын нутагт, Хануй голын хөвөөнд орших эртний хотын туурийг ард түмэн [[Хар Хул хааны балгас]] хэмээн нэрлэдэг. Энэ эртний хотын балгас ойролцоогоор 13-14-р зууны үед холбогдох бөгөөд алдарт [[Хархорум]] хоттой нэгэн зэрэг оршин тогтнож байсан гэж археологчид үзэж байгаа. j5dxf88pgy0rioaekciatj1ljbg0hdq 0 148973 873989 2026-10-22T06:36:49Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Хар Хул хааны балгас''' - Монгол Улсын [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] [[Эрдэнэмандал сум|Эрдэнэмандал сумын]] нутаг Хануйн голын урд хөвөөнөө, сумын төвөөс баруун урагш 10 км зайд эртний хотын нэгэн үлдэц оршдог. Хотын балгас нь том дөрвөлжин хэрэм, түү..." 873989 wikitext text/x-wiki '''Хар Хул хааны балгас''' - Монгол Улсын [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] [[Эрдэнэмандал сум|Эрдэнэмандал сумын]] нутаг Хануйн голын урд хөвөөнөө, сумын төвөөс баруун урагш 10 км зайд эртний хотын нэгэн үлдэц оршдог. Хотын балгас нь том дөрвөлжин хэрэм, түүнээс хойгуур бас нэг жижиг дөрвөлжин хэрэм, түүнчлэн гадуураа тусгай хэрмийн бүдэг ором бүхий том том барилгын ор сууриуд зэрэг нэлээд том талбай эзэлсэн хэсгүүдээс бүрддэг байна. Хамгийн том дөрвөлжин хэрэм нь ертөнцийн зүгүүдтэй бараг давхцан байрласан, баруун хана нь 380 м, зүүн хана нь 390 м урт, өмнөд болон хойд хана тус бүр 350 м хэмжээтэй. Хэрмийн дундаж өндөр 3 метр. Дөрвөн талдаа тус бүр нижгээд чулуун хаалгын үлдэгдэлтэй. Хаалгыг саарал болон ягаавтар өнгийн боржин, давхарлаг элсэн чулуугаар үелүүлэн өрж шохойн зуурмагаар шавж бэхэлсэн байх ба хаалга тус бүрийн гадна талд мөн ижил өрлөг хийц бүхий дал¬давчтай. Өрлөгийн шаваасны дотор дээврийн ваарны бутархай хэсгүүд тааралдаж байгаа нь үүнийг барихад эрт үед энд байсан барилгын үлдэгдлийг ашигласан болохыг гэрчилдэг. Хэрмийн төв дунд хоорондоо холбоотой гурван барилгын, мөн урд талд нь тусдаа нэг том дөрвөлжин барилгын үлдэгдэл бий. Энэ барилгаас урагш өмнөд хаалгыг хүртэл урт шулуун зам мэт овгор зурвас байгаа нь өндөрлөж дагтаршуулж хийсэн гол замын үлдэгдэл бололтой. Хэрмийн баруун урд хэсэгт нэг том барилгын үлдэгдэл, зүүн өмнөд хэсгээр хэд хэдэн барилгын бүдэг ором, хонхрууд байхаас гадна хэрмийн хойд хэсэгт мөн л барилга байсныг эрч тоосгоны бөөгнөрөл, суурь чулууд бий. Түүнчлэн хэрмийн янз бүрийн хэсгээр олон тооны боржин чулуун хөшөө, баганы суурийн үлдэгдэл бий. Төв барилгын орчим боржин чулуугаар хийсэн барилгын эд ангийн хэсэг бололтой зүйлс тохиолдоно. Энэхүү том дөрвөлжин хэрмээс хойш 200 метр зайд бас нэгэн дөрвөлжин хэрэм оршино. Том хэрмийн доторхи залгаатай гурван овгорын хамгийн томыг бага хэмжээгээр малтаж үзэхэд зээ бадын дүрстэй нүүр ваарын хэлтэрхий, шавраар хийж алтлаг будгаар хээ угалз тавьсан бурханы сэнтий мэт зүйл, шавраар үзэмжтэй сайхан урлаж хийсэн хүний нүүрийн хэсэг, хурууны үзүүр зэрэг зүйл бас олдсон. Мөн төв барилгын зүүн хэсэгт, тоосгон ханын гадна талаас загасны яс их хэмжээтэй гарсан болно. Эндхийн тоосгоны олонхи дээр товойлгож дүрсэлсэн янз бүрийн тамга, тэмдгүүд байдаг нь [[Хархорум|Хархорумын]] олдвортой ижил юм. Хар Хул хааны балгаст хийсэн судалгааны ажлын дүнд, эндэх хотыг түүхийн хэд хэдэн үед дахин дахин сэргээн барьж байсан шинж тэмдэг мэдэгдэх ба  бүр анх хэдийд суурийг нь тавьсан нь тодорхойгүй, ямар ч атугай XIII зууны үеийн Хар Хорум хот оршин цэцэглэж байхад нэгэн удаагийн их бүтээн байгуулалт явагдсан, түүнээс хойш 17-р зууны үед дахин сэргээн барьж хүн ам оршин сууж байсан гэдэг нь мэдэгддэг юм. lkuztlrzg4zdxgppa2ico8e2uch7ovu 0 148974 873993 2026-10-22T07:47:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Георгий Вицин (cropped).jpg|thumb]] '''Георгий Ви́цин''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Гео́ргий Миха́йлович Ви́цин''; 1912 оны 4-р сарын 18-нд төрсөн - 2001 оны 10-р сарын 22-нд [[Москва|Москвад]] нас барсан) — 1990 онд ЗХУ-ын Ардын жүжигчин цол хүртсэн зөвлөлтийн тайз, дэлгэцийн хошин ш..." 873993 wikitext text/x-wiki [[Файл:Георгий Вицин (cropped).jpg|thumb]] '''Георгий Ви́цин''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Гео́ргий Миха́йлович Ви́цин''; 1912 оны 4-р сарын 18-нд төрсөн - 2001 оны 10-р сарын 22-нд [[Москва|Москвад]] нас барсан) — 1990 онд ЗХУ-ын Ардын жүжигчин цол хүртсэн зөвлөлтийн тайз, дэлгэцийн хошин шог дүр бүтээсэн жүжигчин. == Намтар == Г.Вицин 1926-1933 онд Москвагийн 7 жилийн дунд сургуульд, 1933-1934 онд Малый театрын дэргэдэх Театрын сургуульд суралцаж, "сургалтанд хөнгөн хуумгай хандсан" хэргээр хөөгдсөн. 1934 онд Вахтанговын нэрэмжит театрын дэргэдэх Театрын сургуульд элсэн орсон. 1934 оны 10-р сарын 1-нд тэрээр Москвагийн Хоёрдугаар урлагийн театрын театрын студид сурсан. 1936 оноос Н.Хмелевын театрын студид, дараа нь 1937-1969 онд М.Н.Ермоловагийн нэрэмжит Москвагийн драмын театрт, 1969-2001 онд Кино жүжигдийн театрын студид жүжигчинээр ажиллаж байжээ. Амвдралынхаа сүүлийн жилүүдэд кинонд тололгүй даруухан амьдарч байсан Георгий Вицин нэгэн тоглолтынхоо дараа Москвагийн эмнэлэгт хүргэгдэж 2001 оны 10-р сарын 22-нд 85 насандаа зүрхний шигдээсээр нас барсан байна. == Уран бүтээл == Г.Вицин кинонд анх тоглосон дүр нь 1945 онд Сергей Юткевичийн "Сайн уу, Москва!" кино юм. Тэрээр найруулагч [[Леонид Гайдай|Леонид Гайдайн]] инээдмийн кинонууд ("Барбос нохой ба ер бусын гүйлт", "Сарны гэрэлтэгчид", "Ы ажиллагаа ба Шурикийн бусад адал явдлууд", "Хүн хулгайлах, Кавказ маяг буюу Шурикийн шинэ адал явдлууд")-д тоглосон Аймхай бүтэлгүй хүний ​​дүрээр өргөнөөр хүлээн зөвшөөрөгдсөн байна. Тэрээр ихэвчлэн архичдын дүрд тоглодог байсан бөгөөд эдгээр дүрүүдэд тэрээр өвөрмөц хоолой, гадаад төрхтэй, итгэл үнэмшилтэй байв. Бодит амьдрал дээр жүжигчин архи уудаггүй, тамхи татдаггүй, эрүүл амьдралын хэв маягийг баримталдаг байжээ. me0j08j4wcisomyc3o4kpitqwbudse3 874001 873993 2026-10-22T08:43:27Z Zorigt 49 874001 wikitext text/x-wiki [[Файл:Георгий Вицин (cropped).jpg|thumb]] '''Георгий Вицин''' ({{langx|ru|Гео́ргий Миха́йлович Ви́цин}}; 1912 оны 4-р сарын 18-нд төрсөн - 2001 оны 10-р сарын 22-нд [[Москва|Москвад]] нас барсан) — 1990 онд ЗХУ-ын Ардын жүжигчин цол хүртсэн, Зөвлөлтийн тайз, дэлгэцийн хошин шог дүр бүтээсэн жүжигчин. == Намтар == Г.Вицин 1926-1933 онд Москвагийн 7 жилийн дунд сургуульд, 1933-1934 онд Малый театрын дэргэдэх Театрын сургуульд суралцаж, "сургалтад хөнгөн хуумгай хандсан" хэргээр хөөгдсөн. 1934 онд Вахтанговын нэрэмжит театрын дэргэдэх Театрын сургуульд элсэн орсон. 1934 оны 10-р сарын 1-нд тэрээр Москвагийн Хоёрдугаар урлагийн театрын театрын студид сурсан. 1936 оноос Н.Хмелевийн театрын студид, дараа нь 1937-1969 онд М.Н.Ермоловагийн нэрэмжит Москвагийн драмын театрт, 1969-2001 онд Кино жүжигдийн театрын студид жүжигчнээр ажиллаж байжээ. Амвдралынхаа сүүлийн жилүүдэд кинонд тоглолгүй даруухан амьдарч байсан Георгий Вицин нэгэн тоглолтынхоо дараа Москвагийн эмнэлэгт хүргэгдэж 2001 оны 10-р сарын 22-нд 85 насандаа зүрхний шигдээсээр нас барсан байна. == Уран бүтээл == Г.Вицин кинонд анх тоглосон дүр нь 1945 онд Сергей Юткевичийн "Сайн уу, Москва!" кино юм. Тэрээр найруулагч [[Леонид Гайдай|Леонид Гайдайн]] инээдмийн кинонууд ("Барбос нохой ба ер бусын гүйлт", "Сарны гэрэлтэгчид", "Ы ажиллагаа ба Шурикийн бусад адал явдлууд", "Хүн хулгайлах, Кавказ маяг буюу Шурикийн шинэ адал явдлууд")-д тоглосон аймхай бүтэлгүй хүний ​​дүрээр өргөнөөр хүлээн зөвшөөрөгдсөн байна. Тэрээр ихэвчлэн архичдын дүрд тоглодог байсан бөгөөд эдгээр дүрүүдэд тэрээр өвөрмөц хоолой, гадаад төрхтэй, итгэл үнэмшилтэй байв. Бодит амьдрал дээр жүжигчин архи уудаггүй, тамхи татдаггүй, эрүүл амьдралын хэв маягийг баримталдаг байжээ. {{DEFAULTSORT:Вицин, Георгий}} [[Ангилал:ЗХУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (ЗХУ)]] [[Ангилал:1912 онд төрсөн]] [[Ангилал:2001 онд өнгөрсөн]] a3bcyj2vdh6h83020gjgdgy1wbanmdz 874005 874001 2026-10-22T09:20:51Z Avirmed Batsaikhan 53733 874005 wikitext text/x-wiki [[Файл:Георгий Вицин (cropped).jpg|thumb]] '''Георгий Вицин''' ({{langx|ru|Гео́ргий Миха́йлович Ви́цин}}; 1912 оны 4-р сарын 18-нд төрсөн - 2001 оны 10-р сарын 22-нд [[Москва|Москвад]] нас барсан) — 1990 онд [[ЗХУ-ын Ардын жүжигчин]] цол хүртсэн, Зөвлөлтийн тайз, дэлгэцийн хошин шог дүр бүтээсэн жүжигчин. == Намтар == Г.Вицин 1926-1933 онд Москвагийн 7 жилийн дунд сургуульд, 1933-1934 онд Малый театрын дэргэдэх Театрын сургуульд суралцаж, "сургалтад хөнгөн хуумгай хандсан" хэргээр хөөгдсөн. 1934 онд Вахтанговын нэрэмжит театрын дэргэдэх Театрын сургуульд элсэн орсон. 1934 оны 10-р сарын 1-нд тэрээр Москвагийн Хоёрдугаар урлагийн театрын театрын студид сурсан. 1936 оноос Н.Хмелевийн театрын студид, дараа нь 1937-1969 онд М.Н.Ермоловагийн нэрэмжит Москвагийн драмын театрт, 1969-2001 онд Кино жүжигдийн театрын студид жүжигчнээр ажиллаж байжээ. Амвдралынхаа сүүлийн жилүүдэд кинонд тоглолгүй даруухан амьдарч байсан Георгий Вицин нэгэн тоглолтынхоо дараа Москвагийн эмнэлэгт хүргэгдэж 2001 оны 10-р сарын 22-нд 85 насандаа зүрхний шигдээсээр нас барсан байна. == Уран бүтээл == Г.Вицин кинонд анх тоглосон дүр нь 1945 онд Сергей Юткевичийн "Сайн уу, Москва!" кино юм. Тэрээр найруулагч [[Леонид Гайдай|Леонид Гайдайн]] инээдмийн кинонууд ("Барбос нохой ба ер бусын гүйлт", "Сарны гэрэлтэгчид", "Ы ажиллагаа ба Шурикийн бусад адал явдлууд", "Хүн хулгайлах, Кавказ маяг буюу Шурикийн шинэ адал явдлууд")-д тоглосон аймхай бүтэлгүй хүний ​​дүрээр өргөнөөр хүлээн зөвшөөрөгдсөн байна. Тэрээр ихэвчлэн архичдын дүрд тоглодог байсан бөгөөд эдгээр дүрүүдэд тэрээр өвөрмөц хоолой, гадаад төрхтэй, итгэл үнэмшилтэй байв. Бодит амьдрал дээр жүжигчин архи уудаггүй, тамхи татдаггүй, эрүүл амьдралын хэв маягийг баримталдаг байжээ. {{DEFAULTSORT:Вицин, Георгий}} [[Ангилал:ЗХУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (ЗХУ)]] [[Ангилал:1912 онд төрсөн]] [[Ангилал:2001 онд өнгөрсөн]] 6o8sgulj3tgwymba5yyecjqig5i75aw 0 148975 874009 2026-10-22T09:58:10Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:People Artist of the USSR1.png|thumb|ЗХУ-ын Ардын жүжигчин цолны тэмдэг]] '''ЗХУ-ын Ардын жүжигчин цол''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Наро́дный арти́ст СССР'') - [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]] [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Холбоот Улсын]] театр, хөгжим, кино, цирк, телевиз, радио нэвтрүүлгий..." 874009 wikitext text/x-wiki [[Файл:People Artist of the USSR1.png|thumb|ЗХУ-ын Ардын жүжигчин цолны тэмдэг]] '''ЗХУ-ын Ардын жүжигчин цол''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Наро́дный арти́ст СССР'') - [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]] [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Холбоот Улсын]] театр, хөгжим, кино, цирк, телевиз, радио нэвтрүүлгийн хөгжилд дэлхий нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн ЗХУ-ын ард түмний шилдэг уран бүтээлчдэд олгож байсан хүндэт цол юм. Энэ цолыг ЗХУ-ын Гүйцэтгэх Төв Хорооны 1936 оны 9-р сарын 6-ны өдрийн 47 дугаар тогтоолоор байгуулсан байна. == Шагналтнууд == 1936 оны 9-р сарын 6-нд "ЗХУ-ын Ардын жүжигчин" гэсэн хүндэт цолыг хүртсэн анхны 13 уран бүтээлчид: # Куляш Жасымовна Байсеитова- дуурийн дуучин; # [[Константин Станиславский|Константин Сергеевич Станиславский]] -театрын найруулагч; # [[Владимир Немирович-Данченко|Владимир Иванович Немирович-Данченко]] - театрын найруулагч; # [[Василий Качалов|Василий Иванович Качалов]] - театрын жүжигчин; # [[Иван Москвин|Иван Михайлович Москвин]]- жүжигчин, найруулагч; # Екатерина Павловна Корчагина-Александровская - тайз, дэлгэцийн жүжигчин; # Мария Михайловна Блюменталь-Тамарина - тайз, дэлгэцийн жүжигчин; # [[Антонина Нежданова|Антонина Васильевна Нежданова]] - дуурийн дуучин; # [[Борис Щукин|Борис Васильевич Щукин]] - тайз, дэлгэцийн жүжигчин, найруулагч; # Мария Ивановна Литвиненко-Вольгемут - дуурийн дуучин; # Панас Карпович Саксаганский - театрын жүжигчин, найруулагч; # [[Акакий Васадзе|Акакий Алексеевич Васадзе]] - театрын найруулагч; # Акакий Алексеевич Хорава. - жүжигчин, театрын найруулагч 1991 оны 12-р сарын 20, 21-нд "ЗХУ-ын Ардын жүжигчин" гэсэн хүндэт цолыг хамгийн сүүлийн 11 уран бүтээлчид. # [[Лев Власенко|Лев Николаевич Власенко]] (1928—1996), төгөлдөр хуурч # Ашир Кулиев (1918—2000), хөгжмийн зохиолч # Капар Медетбеков (1931—2012), тайз, дэлгэцийн жүжигчин # Геннадий Степанович Овсянников (р. 1935), жүжигчин # Анатолий Иванович Полетаев (р. 1936), хөгжмийн удирдаач # [[Алла Пугачёва|Алла Борисовна Пугачёва]] (р. 1949), эстрадын дуучин # Авет Рубенович Тертерян (1929—1994), хөгжмийн зохиолч # Наталья Николаевна Шаховская (1935—2017), виолончел хөгжимчин # Валерий Николаевич Яковлев (1939—2024), театрын найруулагч # Софья Станиславовна Пилявская (1911—2000), тайз, дэлгэцийн жүжигчин # [[Олег Янковский|Олег Иванович Янковский]] (1944—2009), тайз, дэлгэцийн жүжигчин Нийтдээ "ЗХУ-ын Ардын жүжигчин" гэсэн хүндэт цолыг 1006 хүн хүртсэн байдаг ажээ. bqvxwlclfvz3tgd1l4kgvnprdn5kc75 0 148976 874010 2026-10-22T11:30:12Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Hero of the Kirghiz Republic.png|thumb]] '''"Киргиз улсын баатар" цол''' ([[Киргиз хэл|киргиз:]] ''Кыргыз Республикасынын Баатыры'') -Киргиз улсын Төрийн хамгийн дээд шагнал юм. Үүнийг 1996 оны 4-р сарын 16-нд Киргизийн "Киргизийн төрийн шагналуудыг бий болгох тухай" хуулиар бий..." 874010 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hero of the Kirghiz Republic.png|thumb]] '''"Киргиз улсын баатар" цол''' ([[Киргиз хэл|киргиз:]] ''Кыргыз Республикасынын Баатыры'') -Киргиз улсын Төрийн хамгийн дээд шагнал юм. Үүнийг 1996 оны 4-р сарын 16-нд Киргизийн "Киргизийн төрийн шагналуудыг бий болгох тухай" хуулиар бий болгосон байна. 2024 оны 12-р сарын байдлаар Киргиз улсын баатар цолsu 38 хүн хүртээд байгаа ажээ. Киргиз улсын баатар цолыг улс орон, ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяа, эрх чөлөө, тусгаар тогтнол, хөгжил цэцэглэлтийн төлөө баатарлаг гавьяа байгуулсны төлөө Киргизийн Ерөнхийлөгч олгодог байна. Мөн уг төрийн дээд шагнал хүртэгчдэд "Ак-Шумкар" тусгай тэмдэг (алтаар хийсэн, мөнгөн навчаар хэлхсэн, тумар нь тюндуктэй) болон тусгай гэрчилгээ олгоно. == Киргизийн баатар цолтнууд == # Тугельбай Сыдыкбеков (1912—1997) зохиолч, 1997 оны 2-р сарын 4-нд "Киргизийн ард түмний оюун санааны соёлын сан хөмрөгт оруулсан онцгой хувь нэмэр, бүтээлч нийгмийн үйл ажиллагаа, өндөр иргэний байр суурь эзэлсний төлөө"; # Чингиз Айтматов (1928—2008) зохиолч, 1997 оны 2-р сарын 4-нд- "Үндэсний соёлын сан хөмрөгт оруулсан хувь нэмэр, Киргизийн ард түмний оюун санааны үнэт зүйлсийг олон улсын тавцанд өргөнөөр түгээн дэлгэрүүлэх, идэвхтэй нийгмийн ажилд оруулсан хувь нэмрийнх нь төлөө"; # Тургунбай Садыков (1935 онд төрсөн) уран барималч, 1997 оны 2-р сарын 4-нд "Монументаль урлагийг хөгжүүлэхэд оруулсан онцгой хувь нэмэр, уран барималчдын үндэсний сургуулийг үүсгэн байгуулж, олон нийтийн идэвхтэй үйлсэд оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлж" ; # Салижан Шарипов (1964 онд төрсөн) сансрын нисгэгч, 1998 оны 2-р сарын 3-нд "Олон улсын сансрын судалгаанд оруулсан хувь нэмэр, хувийн зориг, эх оронч үзлийн төлөө"; # Турдакун Усубалиев (1919—2015), төрийн зүтгэлтэн, 1999 оны 10-р сарын 14-нд "Киргизийн төр, ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяаны төлөө; # Сабира Кумушалиева (1917—2007) дэлгэц, тайзны жүжигчин, 2000 оны 11-р сарын 6-нд "Киргизийн театрын урлаг, кино урлагийн хөгжилд оруулсан онцгой хувь нэмрийг үнэлж"; # Курманбек Арыков (1949 онд төрсөн) монтажчин, 2002 оны 8-р сарын 22-нд "Нарын голын Усан цахилгаан станц барих ажилд оруулсан гавьяа, үр бүтээлтэй ажил, Киргиз улсын эдийн засгийн чадавхийг хөгжүүлэхэд оруулсан үнэтэй хувь нэмрийн төлөө"; # Акбрлы Бакаев (1951 онд төрсөн) «Нарынгидроэнергострой» нийгэмлэгийн бригадын дарга, 2002 оны 8-р сарын 22-нд "Нарын голын Усан цахилгаан станц барих ажилд оруулсан гавьяа, үр бүтээлтэй ажил, Киргиз улсын эдийн засгийн чадавхийг хөгжүүлэхэд оруулсан үнэтэй хувь нэмрийн төлөө"; # Асанхан Жумахматов (1923—2008) хөгжмийн удирдаач, зохиолч, 2003 оны 1-р сарын 26-нд Бүгд Найрамдах Улсад мэргэжлийн хөгжмийн урлагийг хөгжүүлэхэд болон идэвхтэй олон нийтийн ажилд оруулсан хувь нэмрийнх нь төлөө; # Мамбет Мамакеев (1927—2024) мэс засалч, Киргизийн Эрүүл Мэндийн ШУА-ийн академич, 2004 оны 11-р сарын 24-нд "Бүгд Найрамдах Улсын эрүүл мэндийн салбарыг хөгжүүлэхэд оруулсан онцгой хувь нэмэр, идэвхтэй төрийн албанд зүтгэсний төлөө"; # Абсамат Масалиев (1933—2004) төрийн зүтгэлтэн, 2005 оны 6-р сарын 25-нд "Киргизийн төр, ард түмний төлөө гүйцэтгэсэн гавьяа, эх орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэсэн үлгэр жишээ, олон нийтийн үйл ажиллагаанд иргэний идэвхитэй байр суурьтай байсны төлөө; # Суйунбай Эралиев (1921—2016) яруу найрагч, 2006 оны 10-р сарын 27-нд "Киргизийн ард түмний оюун санааны соёлын сан хөмрөгт оруулсан хувь нэмэр, бүтээлч, нийгмийн үйл ажиллагаанд өндөр иргэний байр суурь эзэлсний төлөө"; # Сооронбай Жусуев (1925—2016) яруу найрагч, 2007 оны 2-р сарын 13-нд "Киргизийн ард түмний оюун санааны соёлын сан хөмрөгт оруулсан хувь нэмэр, бүтээлч, нийгмийн үйл ажиллагаанд өндөр иргэний байр суурь эзэлсний төлөө"; # Тологон Касымбеков (1931—2011) зохиолч, 2007 оны 2-р сарын 13-нд "Киргизийн ард түмний оюун санааны соёлын сан хөмрөгт оруулсан хувь нэмэр, бүтээлч, нийгмийн үйл ажиллагаанд өндөр иргэний байр суурь эзэлсний төлөө"; # Эрнст Акрамов (1936—2024) Киргизийн Жогорку Кенешийн (парламент) гишүүн, Улсын Сэргээн засах мэс заслын шинжлэх ухааны төвийн захирал, 2009 оны 11-р сарын 16-нд "Киргиз улсын Эрүүл мэндийн салбарыг хөгжүүлэхэд оруулсан онцгой хувь нэмэр, идэвхтэй төрийн албанд зүтгэснийх нь төлөө"; # Кулийпа Кондучалова (1920—2013) Киргиз улсын төрийн болон нийгмийн зүтгэлтэн, 2010 оны 9-р сарын 18-нд "Киргиз улсын төр, ард түмний төлөө онцгой гавьяа байгуулсаны төлөө; # Дооронбек Садырбаев (1939—2008) Киргиз улсын төрийн болон нийгмийн зүтгэлтэн, 2010 оны 10-р сарын 27-нд "Киргизийн ард түмний оюун санааны соёлын сан хөмрөгт оруулсан хувь нэмэр, бүтээлч, нийгмийн үйл ажиллагаанд өндөр иргэний байр суурь эзэлсний төлөө (нөхөн олгов)"; # Исхак Раззаков (1910—1979) Киргиз улсын төрийн болон нийгмийн зүтгэлтэн, 2010 оны 12-р сарын 29-нд "Киргиз улсын төр, ард түмний төлөө онцгой гавьяа байгуулсаны төлөө бөгөөд тухайн үед нь үнэлээгүй байсан (нөхөн олгов); # Алисбек Алымкулов (1971 онд төрсөн) Киргиз улсын Залуучуудын хэрэг эрхлэх яамны сайд, 2011 оны 8-р сарын 28-нд "Ардчилсан үнэт зүйлс, үндэсний эв нэгдлийг хамгаалахад оруулсан онцгой хувь нэмэр, олон нийтийн үйл ажиллагаанд иргэний өндөр байр суурь, гуйвшгүй зоригийг үнэлж"; # Бексултан Жакиев (1936—2021) Киргизийн Ардын зохиолч, 2011 оны 8-р сарын 28-нд "Киргизийн ард түмний оюун санааны соёлд оруулсан онцгой хувь нэмэр, бүтээлч, нийгмийн үйл ажиллагаанд өндөр иргэний байр суурь эзэлсний төлөө"; # Миталип Мамытов (1939 онд төрсөн) Киргизийн Улсын Анагаах ухааны академийн тархны мэс заслын тэнхмийн эрхлэгч, 2011 оны 8-р сарын 28-нд "Бүгд Найрамдах Улсын эрүүл мэндийн салбарыг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмэр, идэвхтэй төрийн албанд зүтгэснийх нь төлөө"; # Таштанбек Акматов (1938 онд төрсөн) Төрийн болон нийгмийн зүтгэлтэн, фермийн аж ахуй эрхлэгч, 2013 оны 3-р сарын 12-нд "Киргиз улсын хөгжилд оруулсан хувь нэмрийнх нь төлөө, улс орны сайн сайхны төлөө цуцашгүй хөдөлмөрлөсний төлөө"; # Жусуп Мамай (1918—2014) "Манас" тууль хайлагч, 2014 оны 5-р сарын 30-нд ""Манас" туульс болон бусад туульсын бүтээлийг хадгалан үлдээхэд оруулсан онцгой хувь нэмэр, мөн Киргизийн ард түмний түүх, соёлын өвийг баяжуулахад оруулсан онцгой хувь нэмрийн төлөө''"''; # [[Алмазбек Атамбаев]] (1956 онд төрсөн) Киргизийн Ерөнхийлөгч асан, 2017 оны 11-р сарын 27-нд "Ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяа, Киргизийн төрийн тусгаар тогтнол, ард түмний эв нэгдэл, улс орны энх тайван, эв найрамдлыг бэхжүүлэхэд оруулсан онцгой хувь нэмэр, Киргизийн Бүгд Найрамдах Улсын тогтвортой хөгжлийн бат бөх суурийг бий болгоход оруулсан хувь нэмэр, мөн улс төрийн хүсэл зориг, зоригийнхоо төлөө", 2025 оны 12-р сарын 29-нд уг цолыг хураан авсан; # Торобай Кулатов (1908—1984) зөвлөлтийн нам, төрийн зүтгэлтэн, 2019 оны 8-р сарын 28-нд "Киргизийн төр, ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяа, эх оронч үзэл, эх орондоо үнэнч байдлын төлөө" (нөхөн олгосон); # Султан Ибраимов (1927—1980) зөвлөлтийн нам, төрийн зүтгэлтэн, 2019 оны 8-р сарын 28-нд "Киргизийн төр, ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяа, эх оронч үзэл, эх орондоо үнэнч байдлын төлөө" (нөхөн олгосон); # Жусуп Абдрахманов (1901—1938) зөвлөлтийн нам, төрийн зүтгэлтэн, 2021 оны 8-р сарын 31-нд "Киргизийн төр, ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяаных нь төлөө болон түүний мэндэлсний 120 жилийн ойг тохиолдуулан (нөхөн олгосон); # Ахматбек Суюмбаев (1920—1993) зөвлөлтийн төрийн зүтгэлтэн, намын удирдагч, 2021 оны 8-р сарын 31-нд "Киргизстаны төр, ард түмэнд үзүүлсэн онцгой гавьяа, Эх орныхоо төлөө зүтгэний төлөө й өдрийн зарлигаар (нөхөн олгосон)"; # Апас Жумагулов (1934 онд төрсөн) төрийн зүтгэлтэн, 2022 оны 9-р сарын 1-нд "Киргизийн төр, ард түмний төлөө онцгой гавьяа байгуулсаны төлөө''"''; # Медетхан Шеримкулов (1939 онд төрсөн) төрийн зүтгэлтэн, "Түрэг улсуудын ахмадуудын Зөвлөл"-ийн гишүүн, 2022 оны 9-р сарын 1-нд "Киргизийн төр, ард түмний төлөө онцгой гавьяа байгуулсаны төлөө''"''; # Камчыбек Ташиев (1968 онд төрсөн) председатель Государственного комитета национальной безопасности Кыргызской Республики — Указ от 1 сентября 2022 года, ''за особые заслуги перед государством и народом Кыргызстана''; # Арстанбек Дуйшеев (1932—2003), советский государственный и партийный деятель — Указ от 1 сентября 2022 года, ''за особые заслуги перед государством и народом Кыргызстана'' (посмертно); # Болотбек Шамшиев (1941—2019), кинорежиссёр, сценарист — Указ от 1 сентября 2022 года, ''за особые заслуги перед государством и народом Кыргызстана'' (посмертно). # Насирдин Исанов (1943—1991), государственный деятель — Указ от августа 2023 года, ''за выдающиеся заслуги перед государством и народом Кыргызстана и в связи с 80-летием со дня рождения'' (посмертно) # Абды Суеркулов (1912—1992), государственный деятель — Указ от августа 2023 года, ''за выдающиеся заслуги перед государством и народом Кыргызстана'' (посмертно) # Иса Ахунбаев (1908—1975), хирург, первый президент Академии наук Киргизской ССР — Указ от августа 2023 года, ''за большой вклад в становление, развитие медицины и науки Кыргызской Республики'' (посмертно) # Болот Мамбетов (1907—1990), советский государственный и партийный деятель — Указ от 28 августа 2024 года, ''за выдающиеся заслуги перед государством и народом Кыргызстана'' (посмертно) # Абдыкадыр Орозбеков (1889-1938), государственный деятель, председатель исполнительного комитета Кара-Кыргызской автономной области — Указ от 23 декабря 2024 года, ''за выдающиеся заслуги перед государством и народом Кыргызстана'' (посмертно). # Чубак Жалилов (1975-2020), экс-муфтий Духовного управления мусульман Кыргызстана — Указ от 21 мая 2026 года, ''за особый вклад в развитие религиозного образования и духовного просвещения, формирование морально-нравственных ценностей, сохранение культурно-религиозных традиций народа'' (посмертно). g00u6a0lg0goszphol3z2gmu3dg9k2d 2 148977 874012 2026-10-22T11:50:26Z Togtokhtur Tovan 108454 /* */ Жигмэдийн Чулуун (1876–1938) нь Монголын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэлд оролцсон, Автономит Монголын үеийн сумын занги, тайж бөгөөд Ардын Засгийн баатар цол хүртсэн хүн юм. Жигмэдийн Чулуун 1876 онд төрсөн. Өвөрхангай аймгийн Бат-Өлзий сумын музейн үзмэрийн тайлбарт түүнийг халх монгол хүн, монгол бичиг мэддэг, Хан хэгшиний хийдийн шавь байсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Автономит Монголын үед сумын зангигаар ажиллаж байв 874012 wikitext text/x-wiki Жигмэдийн Чулуун c7dyqrqhw7ygi79eqccegl2addcvw2r