Викитоль
mnwiktionary
https://mn.wiktionary.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81
MediaWiki 1.47.0-wmf.11
case-sensitive
Медиа
Тусгай
Хэлэлцүүлэг
Хэрэглэгч
Хэрэглэгчийн яриа
Викитоль
Викитолийн хэлэлцүүлэг
Файл
Файлын хэлэлцүүлэг
МедиаВики
МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг
Загвар
Загварын хэлэлцүүлэг
Тусламж
Тусламжийн хэлэлцүүлэг
Ангилал
Ангиллын хэлэлцүүлэг
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
хар
0
3418
251653
251635
2026-07-19T08:43:40Z
Машбат Сэмбэ
8300
/* Нийлмэл үг */
251653
wikitext
text/x-wiki
==ХАР (I) тэмдэг нэр==
===Үгийн гарал===
:qaɣ-a- (хаг-а-) буюу хаа- (хаах, халхлах) хэмээх үгээс гаралтай. Энэ нь том гэсэн утгыг илтгэдэг. Учир нь аливаа зүйлийг хааж халхлахын тулд цаад юмнаасаа том хэмжээтэй байх ёстой. Нөгөө талаар цаад юмыг хаахаар гэрэлгүй болж, харанхуй сүүдэр үүсдэг. Монгол хэлний “ɣa (га) – ra (ра)” үе нь сэлгэдэг тул qaɣ-a- нь qar-a- болно. Үүнээс мөн qarangqui (харанхуй) гэсэн үг үүснэ. Аливаа юмыг хааж халхлах юм бол гэрэлгүй болж харанхуй болдог тул хар өнгөний “хар” гэсэн үг үүсчээ.<ref> М.Базаррагчаа</ref>
:Ха язгуур нь арга шинжит аугаа бөгөөд чанд, хүчтэй чанарт саланги тусгаар байдалт гэсэн үндсэн утгатай.<ref> Г.Буянтогтох</ref>
===Үгийн дуудлага===
:[xar]
===Үндэсний бичиг===
:{{MongolUnicode|ᠬᠠᠷ ᠠ|v}}
* Латин галиг: qar-a
* Кирил галиг: хар-а
[https://mn.wiktionary.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%85_%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%86%D0%BE%D0%BE Галиглах зарчим]
===Үгийн утга===
<div class="thumb tright"><div class="thumbinner" style="width:222px;">
<div style="background-color:#000; width:100%; height:140px;"></div>
<div class="thumbcaption">Хар өнгө</div>
</div></div>
:''тэмдэг нэр''.
:#Цагааны эсрэг өнгө
:#Муу, сөрөг
:#Хүнд хүчир
:#Хир буртаг
:#Яг, маш, тун (хар борооноор
:#Хардах, сэрдэх байдал
:#Хэтэрхий муу санаа, хорон санаа
:#''шилж''. Төрийн, шашны биш, энгийн
:#''шилж''. Ганц, өөрийн, хувь (хар амь)
:#''шилж''. Хольцгүй, дан (хар архи)
:#''шилж''. Өөрийн бус, гадны (хар элэгтэн)
:#''шилж''. Гяндан (хар гэр)
:#''шилж''. Эзгүй, орхигдсон (хар нутаг)
:#''шилж''. Аюулт, хөнөөлт (хар салхи)
===Нийлмэл үг===
:'''хар ногоон ''' - ногоон өнгөнд хар өнгө холилдсон нь
:'''хар хүрэн ''' - гүн хүрэн өнгө
:'''хар араа ''' - малын ус, өвс, эрдэс тэжээлд фтор илүүдэж араа, үүдэн шүд хар, бор өнгийн толботой болж харлах малын эрдэс солилцооны өвчин
:'''хар зоогоо '''
:'''хар бор ''' - харавтар будагт бяцхан цайвар өнгө хольцолдсоныг нь
:'''хар гурил ''' - хөх тарианы гурил
===Хоршоо үг===
*'''[[хар]] [[бараан]]''' - а.хар өнгө нь дийлсэн; б.гэгээлэг, өнгөлөг шинж чанар дутмаг байдал
*'''[[хар]] [[бор]]''' - а.хар өнгөнд цайвар өнгө хольцолдсон нь; б.эгэл боргил, хатуу хөтүү
*'''[[хар]] [[цагаан]]''' - а.харилцан эсрэг тэсрэг хоёр өнгө; б.сайн муу
*'''[[хар]] [[даг]]''' - хир буртаг
Хосоо зоогоо 2 хар шдээээ цагаарна гэж худлаааа
===Ойролцоо үг===
:бараан
===Эсрэг үг===
:цагаан
==ХАР (II) үйл үг==
===Үгийн гарал===
:qura- (хура-) буюу хур- (хурах, цугларах) гэдэг үйл үгээс гаралтай. Юмыг харна гэдэг нь нүдэндээ юмыг хурааж авчирна гэсэн утгатай. Олон юм хуралдаад бөөгнөрөхөөрөө хар болж харагддаг. Мөн хол байгаа юмыг хараад бид “тэр нэг хар юм явж байна” гэж ярьдаг. Тэгэхээр юмыг харна гэдэг нь нүдэндээ цаад байгаа юмыг хурааж авчирна гэсэн утгатай. Үүнтэй холбоотой мөн “хорох” гэдэг үгийг тайлбарлаж болно. Хонь хорох гэдэг нь бие биетэйгээ хүзүүгээрээ холбогдоод бөөгнөрч зогсохыг хэлдэг. Энэ утга шилжээд юмны хэмжээ багасахыг мөнгө хорох, хорогдох гэж хэлдэг. Эдгээр нь ерөнхийдөө бүтэх утгыг илтгэдэг.<ref> М.Базаррагчаа</ref>
===Үгийн дуудлага===
:[xar]
===Үндэсний бичиг===
:{{MongolUnicode|ᠬᠠᠷᠠ|v}}
* Латин галиг: qara
* Кирил галиг: хара
[https://mn.wiktionary.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%85_%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%86%D0%BE%D0%BE Галиглах зарчим]
===Үгийн утга===
:''үйл''. [[харах]]
:#Нүдээр үзэх үйл(үүнийг хар)
:#Олж мэдэх үйл(алдаагаа хар, өө сэв хар)
:#Горьдох, найдах, түших (хүний царай хар)
:#Гүйлгэн унших (сонин хар)
:#Хүн, амьтныг асрах, тэжээх (харж асрах)
:#Гэр орон, бараа саваа сахих (гэрээ хар)
:#Бэлэнчлэх (хүний гар хар)
:#Өөрийн ашиг тусыг хичээх (ая тал хар)
:#Хандах, зүглэх, чиглэх (буруу хар, цонх руу хар)
:#Сайрхах, шоолох (үүнийг хар аа!)
==ХАР (III) тэмдэг нэр==
===Үгийн гарал===
:хардах хэмээх үйл үгийн үндэс
===Үгийн дуудлага===
:[xar]
===Үндэсний бичиг===
:{{MongolUnicode|ᠬᠠᠷ|v}}
* Латин галиг: qar
* Кирил галиг: хар
[https://mn.wiktionary.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%85_%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%86%D0%BE%D0%BE Галиглах зарчим]
===Үгийн утга===
:''тэм''.
:#Хардах, сэрдэх байдал
===Нийлмэл үг===
:'''хар авах ''' - муу санах, сэжиглэх
:'''хар буух ''' - харамсан гэмших, хайран юм гэж сэтгэл гутрах, гутрангуй сэтгэл төрөх
===Хоршоо үг===
*'''[[хар]] [[сэр]]''' - хардах санаа
*'''[[хар]] [[буруу]]''' - муу, үл итгэх
*'''[[хар]] [[хор]]''' - атаархуу сэтгэл, бусдын сайнд хорссон буюу хэтэрхий хартай сэтгэл
==ХАР (IV) сул үг==
===Үгийн гарал===
:qar (хар) чанга дуу чимээг илэрхийлэх үг . –д,т авиа нэмэгдээд хард, ярд, хэрд хийх, хэрт хийх зэрэг үгс үүснэ. <ref>М.Базаррагчаа</ref>
:Ха язгуур нь хүчтэй чанарт гэсэн утгатай, чанга дуу чимээг дуурайх үг <ref>М.Базаррагчаа</ref>
===Үгийн дуудлага===
:[xar]
===Үндэсний бичиг===
:{{MongolUnicode|ᠬᠠᠷ|v}}
* Латин галиг: qar
* Кирил галиг: хар
[https://mn.wiktionary.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%85_%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%86%D0%BE%D0%BE Галиглах зарчим]
===Үгийн утга===
:''сул үг''.
:#Дуу, авиа дуурайх үг
===Нийлмэл үг===
:'''хар хар хийх ''' - хатуу юмны унах, хавирахад чимээ гарах
:'''хар хүр хийх ''' - нохойн довтлон дайрах, хуцан ухасхийх
:'''хар яр хийх ''' - а.хатуу зүйл хавиралдах; б.хэрэлдэх янз байдал гаргах
==ХАР (V) үйл үг==
===Үгийн гарал===
:qaru- (хару-) буюу хар- (хусах, арилгах) гэсэн утгатай үйл үг. Qaruqu- (харуху-) харах гэсэн үгээс qaruɣul (харугул) “харуул” гэсэн нэр үг үүснэ. Харуул гэдэг нь модыг хусаж харуулддаг багаж хэрэгслийг хэлдэг. Энэхүү харах- гэсэн үйл үгийн а нь э,ү-ээр сэлгээд erüke (эрүхэ) буюу “өрх” гэдэг үг болно. Өрх гэдэг нь ухсан нүх буюу “ухах” гэсэн утгатай. Усны гүнзгий хэсгийг өрх гэж хэлдэг. erüke эрүхэ (өрх) гэдэг үгээс юмыг нүхэлж цоолдог ӧrüm өрөм багаж хэрэгслийн нэр үүссэн байж болно. Эдгээр нь ерөнхийдөө эвдэх утгыг илтгэдэг.<ref> М.Базаррагчаа </ref>
:Ха язгуур нь арга шинжит аугаа бөгөөд чанд, хүчтэй чанарт гэсэн үндсэн утгатай.<ref> Г.Буянтогтох </ref>
===Үгийн дуудлага===
:[xar]
===Үндэсний бичиг===
:{{MongolUnicode|ᠬᠠᠷᠤ|v}} qaru (хар)
===Үгийн утга===
:''үйл''.
:хороох, хасах, өөлөх гэсэн утгатай үйл үг. харуул(багаж)-н үндэс болно.
==~ ХАР (VI) хоршоо үг==
===Үгийн гарал===
:Ха язгуур нь саланги тусгаар байдалт гэсэн үндсэн утгатай.
===Үгийн дуудлага===
:[xar]
===Үндэсний бичиг===
:{{MongolUnicode|ᠬᠠᠷ|v}}
* Латин галиг: qar
* Кирил галиг: хар
[https://mn.wiktionary.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%85_%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%86%D0%BE%D0%BE Галиглах зарчим]
===Үгийн утга===
:''хоршоо''.
:нэр үгтэй хоршиж тухайн зүйл ба бусад юм гэсэн утгыг илтгэнэ.
===Хоршоо үг===
*'''[[бичиг]] [[хар]]''' - бичиг хэрэг болон бусад зүйл
*'''[[данс]] [[хар]]''' - аливаа тоо бүртгэл ажил хэргийг тэмдэглэх дэвтэр
*'''[[мал]] [[хар]]''' - мал хөрөнгө
*'''[[хүн]] [[хар]]''' - хүн амьтан, бас бус хүмүүс
16uqks9kz4kfd330d5s4ad5h5iau7sc
сүүж
0
20405
251652
205880
2026-07-18T21:22:01Z
~2026-40595-37
8299
/* Үндэсний бичиг */
251652
wikitext
text/x-wiki
==Монголоор==
===Үгийн гарал===
===Үгийн дуудлага===
:[sь:ʤĭ]
===Үндэсний бичиг===
:{{MongolUnicode| ᠰᠡᠭᠦᠵᠢ <br>}}
: (сэгүжи)
[https://mn.wiktionary.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%85_%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%86%D0%BE%D0%BE Галиглах зарчим]
===Үгийн утга===
:'' нэр.биезүй''.
:#Хүн, амьтны гуяны дунд чөмөгний дээд этгээдэд ууцтай холболдон байдаг нүхтэй яс
===Ойролцоо үг===
===Нийлмэл үг===
:''' сүүж гарах/сүүж мултрах ''' - дунд чөмөгний дээд үзүүр нь сүүжний тогооноос мултарч гарах
:'''сүүжний хонхор/сүүжний тогоо ''' - сүүжинд, дунд чөмөгний нарийн үзүүрийн мөргөж байдаг хонхор
:'''сүүжний толгой ''' - сүүжний ясны ууцтай холбогдож байгаа хэсэг
:'''сүүжний яс ''' - сүүж
:'''сүүж цоорох ''' - хэвтрийн өвчтэй хүний сүүж хавь газрын арьс нимгэрч цоорох
:'''сүүжээ амраах ''' - а.хэвтэж амрах; б.шилж. ажил хийхгүй сул байх
:'''сүүжин мануул ''' - унтаж байгаа манааны хүн
===Зөв бичихзүй===
[https://mn.wiktionary.org/wiki/%D2%AE%D0%B3_%D1%85%D1%83%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%85_%D0%B7%D0%B0%D1%80%D1%87%D0%B8%D0%BC Үг хувилгах зарчим]
====Кирил бичгийн зөв бичихзүй====
'''сүүж''' ''нэр''. ~ мултрах, сүүжийг, сүүжинд, сүүжнээс
====Үндэсний бичгийн зөв бичихзүй====
{{MongolUnicode|ᠰᠠᠬᠥ᠊ᠵ᠊ᠢ᠊᠊ᠨ ᠊ᠣ<br>ᠰᠠᠬᠥ᠊ᠵ᠊ᠢ᠊᠊ᠨ ᠳ᠋ᠣ<br>ᠰᠠᠬᠥ᠊ᠵ᠊ᠢ ᠊ᠢ᠊᠊ᠢ<br>ᠰᠠᠬᠥ᠊ᠵ᠊ᠢ᠊᠊ᠨ ᠡᠴ᠊᠊ᠨ<br>ᠰᠠᠬᠥ᠊ᠵ᠊ᠢ ᠪᠡ᠊ᠷ<br>ᠰᠠᠬᠥ᠊ᠵ᠊ᠢ ᠲ᠋ᠠ᠊ᠢ<br>ᠰᠠᠬᠥ᠊ᠵ᠊ᠢ ᠡᠣ᠊᠊ᠷᠣ᠊ᡍᠣ<br>ᠰᠠᠬᠥ᠊ᠵ᠊ᠢ ᠪᠡ᠊᠊ᠨ<br>ᠰᠠᠬᠥ᠊ᠵ᠊ᠢ ᠨᠣ᠊ᠬᠥᠣ᠊᠊ᠨ
<br>}}
: /~ий /~д /~ийг /~ээс /~ээр /~тэй /~ рүү /~ээ /~үүд
===Орчуулга===
===Товчилсон үг===
===Хэлц үг===
====Өвөрмөц хэлц====
:'''сүүжээ чирэх '''- эцэж цуцсан адгуус амьтны явах
:'''сүүж амрах''' - ''хэвтэж амсхийх''~Өдөржин орж гарсан хүмүүст хоол цай хийж ядарсан эмээд хэсэгхэн сүүж амрах цаг ч олдсонгүй.
:'''сүүжээ чирэх''' - ''эцэж цуцсан амьтны явах''~Сүүжээ чирэн хөлөө зөөж ядан алхана.
====Хэвшмэл хэлц====
:Сүүж нь шороон дээр
:Сэтгэл нь ширээн дээр
:Сэтгэл нь ширээн дээр
:Сүүж нь шороон дээр
===Аман зохиолд орсон нь===
====Зүйр үг====
:Сүүж нь барс
:Сэтгэл нь туулай
''Тайлбар: чадалтай боловч аймтгай''
:Сүүлийн хүнд үггүй
:Сүүжний толгойд махгүй
''Тайлбар: хэлбэл ихэс дээдсийн зөв, эгэл ардад зөв байдаггүй''
====Цэцэн үг====
:Сүүжиндээ хүчтэй хүн ганц биеэ тэжээнэ
:Сэтгэлдээ хүчтэй хүн түмэн хүнийг тэжээнэ
''Тайлбар: оюун ухаан эрхэм''
[[Ангилал:Монголоор]][[Ангилал:Бие бүтэц, анатоми]][[Ангилал:Нэр үг]][[Ангилал:Шилжсэн утга]]
1ssmrw9vy3qzu7na3ccwyrn7he0hsa0