ဝဳကဳပဳဒဳယာ mnwwiki https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter မဳဒဳယာ တၟေင် ဓရီုကျာ ညးလွပ် ညးလွပ် ဓရီုကျာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ ဝှာင် ဝှာင် ဓရီုကျာ မဳဒဳယာဝဳကဳ မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ ထာမ်ပလိက် ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ ရီု ရီု ဓရီုကျာ ကဏ္ဍ ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ ပါင်မုက် ပါင်မုက် ဓရီုကျာ TimedText TimedText talk မဝ်ဂျူ မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ Event Event talk 0 610 54989 54892 2026-05-20T00:51:52Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 54989 wikitext text/x-wiki {{ Infobox person | honorific_prefix = ညးမဂိုတ်ဂစာန် သွက်သၠးပွးမန် | name = နာဲဍာံရောင် (နာဲၜင်က္ဍဳ) | honorific_suffix = | image = နာဲဍာံရောင်.jpg <!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[brackets]] --> | image_upright = | landscape = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --> | alt = | caption = ဗီုရုပ် နာဲဍာံရောင် နူသၞာံ ၂၀၁၉ ဂိတုဂျောန် | native_name = | native_name_lang = | pronunciation = | birth_name = <!-- only use if different from name --> | birth_date = {{Birth date|1927|10|02}}<!-- for living people supply only the year with {{Birth year and age|YYYY}} unless the exact date is already widely published, as per [[WP:DOB]]. For people who have died, use {{Birth date|YYYY|MM|DD}}. --> | birth_place = ကွာန်ၜင်ဍဳ | baptised = <!-- will not display if birth_date is entered --> | disappeared_date = <!-- {{Disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) --> | disappeared_place = | disappeared_status = | death_date = {{Death date and age|2024|10|24|1927|10|02}}<!-- (enter DEATH date then BIRTH date (e.g., ...|1908|31|8|1967|28|2}} use both this parameter and |birth_date to display the person's date of birth, date of death, and age at death) --> | death_place = | death_cause = | body_discovered = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | nationality = {{Flag|Mon}}မန် | other_names = | siglum = | citizenship = {{Flag|Thailand}}ကောန်ဍုင်သေံ | education = | alma_mater = | occupation = | years_active = | era = | employer = | organization = | agent = <!-- Discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source --> | known_for = | notable_works = <!-- produces label "Notable work"; may be overridden by |credits=, which produces label "Notable credit(s)"; or by |works=, which produces label "Works"; or by |label_name=, which produces label "Label(s)" --> | style = | home_town = | net_worth = <!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --> | height = <!-- "X cm", "X m" or "X ft Y in" plus optional reference (conversions are automatic) --> | television = | title = <!-- Formal/awarded/job title. The parameter |office=may be used as an alternative when the label is better rendered as "Office" (e.g. public office or appointments) --> | term = | predecessor = | successor = | party = * ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် * [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ]] | movement = | opponents = | boards = | criminal_charges = <!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --> | criminal_penalty = | criminal_status = | spouse = မိညိင် (မိမလိ) | partner = <!-- (unmarried long-term partner) --> | children = # မိကောသ (นางโกสะ) # မိကာန်ယျာ (นางกันยา) # မိစာမ်ပါ (นางจำปา) # နာဲသိန်ဗၠာဲ (นายสิงห์พลาย) # မိမန်ဎါ (นางมณฑา) # နာဲဟောင်ဓံင် (นายหงษ์ทอง) # မိရိုအ်ဍဳ (น.ส. ฤดี) # နာဲသမ်ခိတ် (นายสมคิด) # မိသွိင်သွာ (น.ส. เฟื่องฟ้า) | mother = မိသာရဖဳ <!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | father = နာဲထာမ် <!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | relatives = | family = | callsign = | awards = * ညးပ္တုဲဖဵုသွက်ဂကူမန် (၂၀၁၄ နူ ဂကောံမန်ပံင်ကောံ ဍုင်သေံ) * ပူဂိုလ်မဆာန်ဂကူ (၂၀၂၂ နူ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ) | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature = | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''နာဲဍာံရောင် ''' (ညးဂမၠိုင် မကော်တဴ နာဲၜင်ဍဳ) (Damrong Pung Bang Kradi, ดำรงค์ ปุงบางกระดี่) (ၜံင် ၁၉၂၇ အံက်တဝ်ပါ ၂ ပ္ဍဲ ကွာန်ၜင်က္ဍဳ၊ ရးမရာဇ်သေံ) ဝွံ ဒှ် ဂကူမန် ဍုင်သေံ၊ ညးမတဝ်စၞေဟ်ကၠုင် သွက်ဍုင်မန်ဗၠးၜး၊ ညးမရေင်တၠုင်ကၠုင် ကမၠောန် သွက်ဂကူမန်သွာင်နာနာရ။ ရံင် ကုပရေင်ဂိုတ်ဂစာန်ညး သွက်ဂကူမန်တုဲ ဂကောံမန်ဂမၠိုင် သီု ကုဗော်ဍုင်မန်တၟိ ကေင်ပ္တိုန်လဝ် ဂုဏ်စရာဲ နဒဒှ် ညးမဆာန်ဂကူ၊ ညးမရေင်တၠုင်ဖိုလ်သွက်ဂကူမန်ကီုရ။ [[ဝှာင်:နာဲဍာံရောင် ကု နာဲဗဳထဝ်.jpg|thumb|နာဲဍာံရောင် ကု နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ ပ္ဍဲ သ္ၚိနာဲဍာံရောင်၊ တက်လဝ် ကြဴနူ [[ဗဳထဝ် မန်ဇြာ၊ နာဲ|နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ]] မသၟာန်ဇာန်လဝ် ဝင်ပူဂိုလ်တုဲ]] == ပထမအဝဲ == နာဲဍာံရောင်ဝွံ က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ကွာန်မန်ၜင်က္ဍဳ၊ ရးမရာဇ်သေံ ပ္ဍဲ ၂ အံက်တဝ်ပါ ၁၉၂၇ (သာသနာ ၂၄၇၀ ဂိတုဝှ် ၇ မၟံက်) မဒှ် ကောန် နာဲထာမ်၊ မိသာရဖဳ။<ref name=interview/> ပၞောဝ် ကုကောန် ၅ တၠဂှ် နာဲဍာံရောင် ဒှ် ကောန် မရနုက် ကု၂။<ref name=sunthorn/> အတိုင် နာဲဍာံရောင် မလဴထ္ၜးမ္ဂး ကွာန်ၜင်က္ဍဳဂှ် ဒှ် ကွာန်ဒဴဍောတ်၊ မၞိဟ်တအ်ဂှ် ချပ်ဒၟံင် သွက်ဂွံ က္လေင်စဴ ဍုင်မန်ဟံသာဝတဳတုဲ သ္ၚိခိုဟ်ဟ်လေဝ် ဟွံသြိုင်အိုတ်ရ။<ref name=interview/> အခိင် နာဲဍာံရောင် မကလိဂွံ အာယုက် ၁၂-၁၃ သၞာံ မံင် ဘာလကျာ်။ ညးမနွံပိုန်ဘာ (ကျာ်ဇၞော်) ဖြအဓိကာန်သိန် (พระอธิการสิน) ဂှ် ဒှ် အနာဲကျာ် နာဲဍာံရောင် တအ်ရ။<ref name=interview/><ref name=sunthorn/> နူ ဘာဂှ် နာဲဍာံရောင် ဂွံလေပ်ကၠုင် လိက်မန်၊ တုဲပၠန် စိုတ်ဓါတ် ဆာန်ဂကူမန်လေဝ် ထတ်မြဟ်ကၠုင် နူ ဘာလကျာ်ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် အေင်္ဂလိက် အုပ်ဓုပ်လဝ် ဍုင်မန်ဂှ် အနော်၊ အနာဲ နာဲဍာံရောင်တအ် အာဝေင်ဒၟံင် ဍုင်မန်၊ သွက်ဂွံလ္ၚတ် တိဍာ်မန်ဇကုတြေံ၊ သွက်ဂွံ အာလ္ၚောဝ်ကျာ် ဒှ်တမ်ရ။ နာဲဍာံရောင် အာယုက်စိုပ် နူ ဘဝကွးဘာ ဒှ် ထပိုယ်၊ ခမဳရ။<ref name=interview>{{cite interview |last= ၜင်က္ဍဳ |first=နာဲဍာံရောင် |subject-link= |interviewer=နာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာ |title=နာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာ သၟာန်လဝ် နာဲဍာံရောင် ပရူဝင်ဘဝညး |work= |date=June 26, 2019 |publisher= |location= |url= |access-date=}}</ref><ref name=sunthorn/> == ဘဝကောန်သ္ဂံင် မတဝ်စၞေဟ် သွက် ဍုင်မန် ဂွံဗၠးၜး == အခိင်သၟိင်အေင်္ဂလိက် မအုပ်ဓုပ်လဝ် ဍုင်မန်ဗၟာဂှ် အာကၠုင်လောဲဒၟံင်တုဲ လကျာ်ဇၞော် ဘာမန်ဍုင်သေံတအ်ဂှ် ၜါပိသၞာံ မွဲဝါ ညးတအ် အာဗဵုလ္ၚောဝ် ကျာ်စေတဳဓါတ်သော်လ္ဂုင် လၟိုန်လၟိုန်ရ။ ညး မနွံပိုန် ဘာၜင်က္ဍဳ အနာဲ နာဲဍာံရောင် မဟိမုဖြအဓိကာန်သိန်ဂှ် ဗဵုလ္ၚောဝ်ကျာ်ဍုင်မန် ကောံ ကုလ္ၚတ်ဍုင်ကွာန်မန် ဂွံ ၇ ဝါရ။<ref name=sunthorn>{{cite book |last=Sripanngern |first=Sunthorn |author-link= |date= |title=အတ္ထုပ္ပတ္တိ နာဲၜင်က္ဍဳ (ဝါ) နာဲဍာံရောင် ဗွဲခမၞန် |url= |location= |publisher= |page= |isbn=}}</ref> သၞာံ ၁၉၅၀ ဂှ် ကျာ်ဇၞော်ဘာၜင်က္ဍဳ ဖြအဓိကာန်သိန် အာဗဵုလ္ၚောဝ် ကျာ်လ္ဂုင်ပၠန်၊<ref name=sunthorn/> အခိင်ကာလ မကလေင်စဴဂှ် ဗၟာ ကု မန် ဒှ် ပၞာန်ရေင်သကအ်တုဲ အနာဲကျာ်ဂှ် အာပရအ် ဓဇမ်/ပထမံ ကုကောန်ပၞာန်မန်တအ်၊ အနာဲကျာ် ဒးဒုင်ရပ် ကုဗၟာတုဲ ကောန်ပၞာန်ဗၟာ ၜုင်တက် စဵုကဵု ကျာ်ဇၞော် လမျီု ဒးအိုတ် စဴအာသွဝ်ရ။ အတိုင်ဇုက်ကၞေင် မဒှ် ဇုက်ဇၞိက်ဂှ် ဗၟာတအ် အာတိုပ်ထောအ်လဝ် ဇွကျာ်ဇၞော်ဂှ် ပ္ဍဲ အကြာ [[ကြုက်ပိ၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု|ကွာန်ကြုက်ပိ]] ကု [[ဝါဂၠံင်၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု|ကွာန်ဝါဂၠံင်]]ရ။<ref name=sunthorn/><ref name=interview/> ကောန်ကွာန်ၜင်က္ဍဳတအ် မိင်ပရိုင် ဒဒှ်ရ ကျာ်ဇၞော်ညးတအ် ဒးဒုင်ဂစိုတ် ကုဗၟာတုဲ ဇွဂှ် အာတိုပ်လဝ် မ္ၚးကွာန်တုဲ ညးတအ် ဂၠောဲတိတ်အာ ကွာန်ကြုက်ပိရ။ ကရောမ်ဂှ် နာဲဍာံရောင် ကလိဂွံ အာယုက် ၂၃ ဒှ်ဒၟံင်ခမဳတုဲ ဗက်အာ ကရောမ် ဒါယကာတအ်ကီုရ။ ကောန်ကွာန်ၜင်က္ဍဳ ကောံ ကုကောန်မန်ညးဒေသတအ်ဂှ် အာဂွးပ္တိတ် ဇွကျာ်ဇၞော်တုဲ ကၠောန်ပ္တုဲကေင်ကာစံင်ဇွဂြဇုတ် အတိုင်အခိုက်မန်တုဲ ဇုတ်ကျာ်ဇၞော် မသှ်ေဒၟံင်တအ်ဂှ် ကေတ်ဖျဴနင် ကွာန်ၜင်က္ဍဳရ။ အဃော မစံင်ဇွသင်ဂှ်လေဝ် ကောန်ပၞာန်ဗၟာတအ် လုပ်ကၠုင်တုဲ ဒှ်ပန် ညးသကအ် ကုကောန်ပၞာန်မန်ဏအ်ဏီရ။<ref name=sunthorn/> နာဲဍာံရောင် စိုပ် ဍုင်မန်တုဲ ဂွံဆဵု ဂွံတီကေတ် ပရူဒဒှ် ဂကူဗၟာ ဍဵုဍိုက်ဒၟံင် ဂကူမန်ဇကု ဗွဲမလောန်တုဲ ဒုင်ဟွံမာန်။ ရံင်အာ လပါ် ဒပ်ပၞာန်မန်ဇကုလေဝ် ဒြဟတ် ဟွံဍိုက်ပေင် လွဟ်သွက်ဂွံပန် က္ၜင်ဍေဟ်လေဝ် ဟွံမဲ၊ လွဟ် သွက်ဂွံပန် ကာခြပ်ဍေဟ်လေဝ် ဟွံမဲ။ ကလေင်စဴစိုပ် ကွာန်က္ၜင်ဍဳ နာဲဍာံရောင် ရာံတိတ် နူဘဝခမဳ (ဂွံခမဳ ပိဝှ်)ရ။ နာဲဍာံရောင် ဗက်ဂၠာဲရာန် လွဟ် ကောံ ကုမကမ် ပန်က္ၜင်ပသဲ ဂွံ ၜါဇကိုဟ်တုဲ နာဲဍာံရောင် တိတ်အာ ဍုင်မန် လုပ်ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင်ပၞာန်မန် ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် ပ္ဍဲ ဒပ်ဗြဝတဳရ။ တာလျိုင် အဓိက နာဲဍာံရောင်ဂှ် သွက်ဂွံ ဆက်ဆောံ ကုဍုင်သေံ နဒဒှ် မၞိဟ်ကမၠာဲဘာသာ ပ္ဍဲ ကိစ္စနာနာ မပ္တံ ကုကိစ္စ မရာန်လွဟ် မကမ်တအ် ဒှ်တမ်ရ။ အခိင်ဂှ် ဒပ်မန် ကု ဒပ်ကရေင် ဒက်လဝ် မဟာမိတ်တုဲ သွက်ဒပ်ကရေင်လေဝ် နာဲဍာံရောင် ရီုကဵုကီုရ။<ref name=interview/> အခိင်ဗၟာ ကၠုင်ဗတိုက် ဒပ်ဗြဝတဳဂှ် အလဵုဇကု သၟိင်သေံ ဝန်ဇၞော်ကာဍုင်သအာင် မသမ္ဘာညး ဒှ် မန်ဂှ် ထံက်ပင် လွဟ် ကုဒပ်မန်ကီုရ။ ဂွံဂွံ အဆက် ကုညးဂှ် နာဲသုချေတ် (နာဲညာဏရံသဳ) အာတ်မိက်တုဲ ဂွံ အရီုအဗင် လွဟ် နူဝန်ဇၞော် ကာဍုင်သအာင်သေံရ။ လွဟ် နူသေံဂှ် ဖျေဟ် ကုက္ၜင်ကျာ ပ္ဍဲ မာဲသတ်တုဲ ပၠုပ် ဂၠံင်ဖာလူ၊ မာကန်ကေန် ရ။ သွက်ဂွံ ဒုင်ဗတိုက် ကုဗၟာဂှ် မန် ကု ကရေင် ပါ်ဖျေဟ်လဝ် တာလျိုင်ရေင်သကအ်။ ဒၞာဲ ဒပ်ကရေင် မမင်ဒၟံင်ဂှ် ဗၟာလုပ်ကၠုင်ဂွံအာတုဲ ဒပ်ဗြဝတဳဂှ် ဒးဒုင် သီဏာ ကုဗၟာရ။ အတိုင် နာဲဍာံရောင် မလဴထ္ၜးမ္ဂး ဟိုတ်နူ မန်တအ် ပတှ်ေ ကရေင်တုဲ ဒပ်ဗြဝတဳ ဒးစှ်ေအာရ။ လညာတ်ညးမ္ဂး ဒပ်ဗြဝတဳဂှ် ဟိုတ် ဒှ် ဒပ်ဗဟဵု ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်တုဲ ကရေင် ဟွံစွံဇြိုဟ်နက်ရ။ ဒပ်မန်ဗြဝတဳ ဒကးလီုအာတုဲ နာဲဍာံရောင် ကရောမ် ဒပ်မန်ဂှ် ပြံင်အာမံင် ဒေသဒဵုထောင် ပ္ဍဲ ကွာန်ဝေသလဳ ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဗိုလ်မုတ်ဆိပ်၊ ဗိုလ်ကောန်ပါ၊ ဗိုလ်ရာဇတအ် ပံင်ကောံတုဲ မံင် ပ္ဍဲ ကအ်ဒုန်မြင်။ အခိင် မနွံ ပ္ဍဲ ဒေသဒဵုထောင်ဂှ် နာဲဍာံရောင် ဗက်စ လက်ကြဴ ကရောမ် [[င္ၚိုဲသိင်၊ နာဲ|အစာင္ၚိုဲသိင်]] ဂၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲ ဒပ်ပၞာန် ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်ဂှ် နာဲဍာံရောင် ဂွံဒှ် လျိုင် သကိုပ်ဒပ်စရေက် (တပ်ခွဲမှူး)တုဲ ချဳဓရာင် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဒေသလှာဒကှ် အကြာ ၜဳၜါရ။<ref name=interview/> အခိင် မယိုက်ဂၠေင်ဒၟံင် တာလျိုင် မနွံဒၟံင် ဇရေင် ကွာန်ယေဗူ (ဗဒါဲ ကွာန်ဆုကၠ) ဂှ် ဒှ် ယဲဇွဟ်၊ ဇြာဲဖျိုဟ်ဒၟံင်<ref name=sunthorn/> ဒြဟတ်ပိုတ် အိုတ်ဇိုင်အိုတ်တဲတုဲ စိုပ်အာ သ္ၚိဒုန်ဍောတ်ဍောတ်မွဲရ။ ရဲသ္ၚိဂှ် လွဳလွတ်မင်မဲတုဲ ဂွံထတ်ယိုတ်တိုန်။ ယဝ်ရ ဟွံကလိဂွံ ပရေင်လွဳလွတ် နူရဲသ္ၚိဂှ်မ္ဂး ဂျိုင်လမျီု ဟွံမာန်ရ ရဴသာ်ဝွံ နာဲဍာံရောင် စှ်ေစိုတ်ရ။ ဟိန်မဂွံ ဒုင်လွဳဒၟံင်ယဲဂှ် နာဲဍာံရောင် ကု ကောန်ဝုတ်သ္ၚိဂှ် မိညိင် ဒှ်အာ မေတ္တာ ရေင်သကအ်၊ ညး မဒှ်မိမၜါ ရဲသ္ၚိဂှ်လေဝ် စိုတ်တုပ်တုဲ နာဲဍာံရောင် ကု မိညိင် ဂှ် ဒက် ဘဝသ္ၚိကၟိန်ရ။<ref name=interview/> နာဲဍာံရောင် ကု မိညိင် (မိမလိ) ကလိဂွံ ကောန်ဇာတ် သီုဖအိုတ် ၉ တၠရ။ ဗွဲကြဴညိ နာဲဍာံရောင်၊ မိညိင် တအ် ပြံင်စိုပ်ကၠုင် ဇရေင် ကျာ်ပိ။ အခိင်ဂှ် ပ္ဍဲ ကျာ်ပိဂှ် သ္ၚိတၞဟ် ဟွံမဲဏီ နာဲဍာံရောင် ဒှ် မၞိဟ်မသြိုင်သ္ၚိကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကျာ်ပိဂှ်ရ။ ညးတအ် ကၠောန် ကမၠောန်ဗၞိက် မသွံရာန် မပ္တံ လ္ၚဴ၊ ရိုဟ်ဗ္စံက်ဗြဴ မအဳ တအ်ရ။<ref name=sunthorn/> ဗွဲကြဴ ကမၠောန်သဗ္ဗနိက် အကြာ ရးနိဂီုသေံ ကု ရးနိဂီုဗၟာ ဇၞော်မောဝ်တိုန်တုဲ ဒှ်ကၠုင် ညးတၠဒြပ်ရတ်မွဲကီုရ။<ref name=interview/> ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် မန်ဍုင်သေံ ကၠုင်ယိုက်ဂၠေင်ဒၟံင် တာလျိုင်ပၞာန် ပ္ဍဲဒပ်မန် နွံတၟာဂလိုင်ရ။ ညးတာလျိုင်ဇၞော်ဇၞော်မ္ဂး သၟိင်ဗိုလ်ဒပ်ဍာ် နာဲဆာန်ဍုင် (นาวาเอก อานนท์ ปุณฑริกาภา)၊ သကိုပ်ဗိုလ်ဒပ်ဍာ် နာဲမဏာတ် စာရုဖါ (นาวาตรี มนัส จารุภา)၊ သကိုပ်ဗိုလ်ဒပ်တိုက် အစာယျာပ်(พันตรี หยวน) ဒှ်အစာဗ္တောန်ကွတ်ပၞာန်ရ။<ref name=sunthorn/> နာဲဍာံရောင် ဟီု "ပ္ဍဲကောံဓရီု ကွာန်ဝါဂမိတ်ဂှ် ဥက္ကဋ္ဌ [[အံင်ထောန်၊ နာဲ|နာဲအံင်ထောန်]] ဟီု မန်ဍုင်သေံ ကဵု ကြုက်တအ်ဂှ် ယဝ်ရ ပိုယ် ကဵု အခေါင် ကုဍေဟ်ဂၠိုင်ဂၠိုင်တှ်ေ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ပညာနွံဒၟံင် နူလတူပိုယ်ဏီတုဲ ဍေဟ်ဍိုက်အဝဵု လတူပိုယ်ရောင်။" အရေဝ်ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ကောန်ပၞာန်မန် မကၠုင် နူဍုင်သေံတအ် စိုတ်ဂွံ လီုအာတၟာဂလိုင်ရ။<ref name=interview/> သၞာံ ၁၉၅၈ ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် ဖျေဟ်လွဟ်၊ လုပ်အာ ဍုင်တုဲ နာဲဍာံရောင်၊ နာဲကျဝ်အိင် (သကိုပ်ဗိုလ်ကျဝ်အိင်)၊ နာဲလွဳမန် (နာဲဒေန်)၊ နာဲဍောတ် အာဂတ ပၠတရဴတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဒပ်ကလေင်စဴဍုင်မန် (ပြည်တော်ပြန်)ရ။ ဗဒိုပ် ဒပ်ဏအ်ဂှ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲဒၞာဲ တမ်ဒပ်(၃) ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ခေတ်လၟုဟ်ရ။ ကာလ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မံက်တိုန်ကၠုင်ဂှ် ဒပ်ကလေင်စဴဍုင်မန်ဏအ် လုပ်ဗပေင်စုတ် ဒြဟတ် ပ္ဍဲ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ သီုမၞိဟ် သီုလွဟ်နာနာဖအိုတ်ရ။<ref name=sunthorn/> == ပရေင်ဂကူမန်နာနာ == နာဲဍာံရောင်ဝွံ ပါဲနူ ပ္ဍဲဒပ်တဝ်စၞေဟ် နကုလွဟ်တုဲ ပ္ဍဲ ဂကောံမန်ဍုင်သေံ မပ္တံ ဂကောံဗော်သွးသေံမည် (สมาคมไทยรามัญ)၊ ဂကောံသၟတ်ဝုတ်ဗၠာဲမန် ဍုင်ၜင်ကံက် (ชมรมเยาวชนมอญกรุงเทพ) တအ်ဂှ် ချဳဓရာင် ပါကၠုင် နူစ မဒက်ပတန် ဂကောံတအ်ရ။<ref name=sunthorn/> သၞာံ ၁၉၉၅ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဒေါအ်ပွန်ပွောဟ် ကုအလဵုအသဳပၞာန်ဗၟာတုဲ မန်ဍုင်မန် မန်ဍုင်သေံ ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်ပ္တိုန် ဂကောံညဳသၟဟ်ဂကူမန် (Mon Unity League - MUL) ဂှ်လေဝ် နာဲဍာံရောင် ဂွံပါလုပ်လဝ် နူမစ ဒက်ပ္တန်တေအ်တုဲ အကြာဗုဒ္ဓသက္ကရာဇ် ၂၅၄၃ - ၂၅၄၈ ဂှ် ယိုက်ဂၠေင်လဝ် နဒဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ ဂကောံညဳသၟဟ်မန် ကီုရ။<ref name=sunthorn/> == လာပ် == သၞာံ ၂၀၁၄ ဂိတုသေပ်တေမ္ဗာ ၇ (သက္ကရာဇ် ၁၃၇၆ ဘတ် ၁၄ မၟံက်) တ္ၚဲအဒိုတ် ဂှ် နူ ဂကောံမန်ပံင်ကောံဍုင်သေံ ပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ နဒဒှ် ညးပ္တုဲဖဵုသွက်ဂကူမန် ပ္ဍဲ တ္ၚဲကုသိုလ်ကဵုဒါန် သွက်ကျာ်ဇၞော်အစာတၠဝိဇျာန် (ကျာ်ဇၞော်ဘာဝါတ်ပြောက်) ရ။<ref>{{cite news |last= |first= |date=September 9, 2014 |title= ဂကောံမန်ပံၚ်ကောံဍုၚ်သေံ ပတိုန်စရာဲကဵု ညးမကၠောန်လဝ်ပရေၚ်ဂကူ |url=https://mon.monnews.org/2014/09/%E1%80%82%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%B6%E1%80%99%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%B6%E1%81%9A%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%B6%E1%80%8D%E1%80%AF%E1%81%9A%E1%80%BA%E1%80%9E%E1%80%B1/ |work=Mon News Agency|location= |access-date=23 June 2024}}</ref> သၞာံ ၂၀၂၂ ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၁၂ ဂှ် နူ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ လာပ်ပူဂိုလ်မဆာန်ဂကူ ပ္ဍဲ သဘင်ကၞာဇိုန်ဏှင်ပအပ်ပြာပ်လာပ် တဆိပ်ကြာဇဲပၠန်ဂတး မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဗဒိုပ်လုပ်ဍုင်ရ။ ဟိုတ်နူ နာဲဍာံရောင် တိုန်စိုပ် ဟွံမာန်တုဲ စၞးညးဂှ် ကေင်ကာဗဟဵု နာဲဨမန် ဒုင်တဲ နဒဒှ် စၞးရ။<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FNMSP.Info%2Fphotos%2Fa.1757036821229276%2F3122739654658979%2F%3Ftype%3D3&show_text=true&width=500"|title=သဘင်ကၞာဇိုန်ဏှင် ပအပ်ပြာပ်လာပ် တဆိပ်ကြာဇဲပၠန်ဂတး |last= |first= |date= |website= |publisher= |access-date= |quote=}}</ref> == လအိတ်ဘဝ == သၞာံ ၂၀၂၄ ဂိတုအံက်တဝ်ဗာ ၂၄ အခိင်ဂယး ၁၁း၃၅ ဂှ် နာဲဍာံရောင် စုတိ ကလိလောန်အာ ပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲဇၞော်သဳရိရာဇ် ဍုင်ၜင်ကံက် နကုယဲဝေဒနာအာယုက်ဇၞော်ရ။ ကလာပ်ရုပ် နာဲဍာံရောင်ဂှ် အာစွံ ပ္ဍဲ ဘာသုဓမ္မဝတဳ ကွာန်ၜင်က္ဍဳတုဲ အခိင်ဗတံမ္ဂး ဖဍောတ်ပူဇဴ အတိုင်လၟေင်အခိုက်မန်ဗုဒ္ဓဘာသာရ။<ref>{{cite news |last1= |first1= |last2= |first2= |date=24 October 2024 |title=သၟာပၠန်ဂတးမန်ဝှ်ကြံင်အိုတ် အာယုက် (၉၈) သၞာံ နာဲဍာံရောင် (ကော်) နာဲၜင်ဍဳ စုတိကလိလောန်အာ |trans-title= |url=https://mon.kaowao.asia/2024/10/24/%e1%80%9e%e1%81%9f%e1%80%ac%e1%80%95%e1%81%a0%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%82%e1%80%90%e1%80%b8%e1%80%99%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%9d%e1%80%be%e1%80%ba%e1%80%80%e1%80%bc%e1%80%b6%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%a1/?fbclid=IwY2xjawGHTCRleHRuA2FlbQIxMAABHUhahoVbEz6YVGP73kE8bLDdUdrjt2XhoWEWgTgWxLZQvORGAIHEGesE_Q_aem_2zuSeC5TkX_K4OTb80wUMA |url-status= |language=Mon |work=Kaowao News |location=Thailand |archive-url= |archive-date= |access-date=24 October 2024 |via= |quote= }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ကေင်ကာမစံင်ဇွ နာဲဍာံရောင်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ပြာသာဒ် ဘာၜင်ကြဍဳ ဂၠံင်ၜင်ကြဍဳ ပွိုင်တိုက်သမာဍာံ၊ ပွိုင်ဍုင်ၜင်ဃုန်ဓေန်၊ ဍုင်ၜင်ကံက် နူ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၀၂၅ အံက်တဝ်ဗါ ၂၄ အခိင် ၁၁း၀၀ ပ္တိုန်ဇွ လတူ ပြာသာဒ်၊ ဖဍောတ် အဘိဓရ်၊ ကဵုဒါန်နာနာသာ် ပွိုင်ပိတ္ၚဲတုဲ အံက်တဝ်ဗာ ၂၆ တ္ၚဲအဒိုတ် အခိင် ၂၀း၀၀ စံင်ဇွ နကုပၟတ်ဒါန် စံင်ဇွ နူ ဝင်နန်ဨကရာဇ်ရ။<ref>{{cite news |last1= |first1= |last2= |first2= |date=24 October 2024 |title=ကမၠောန်ကေင်ကာစံင်ဇွဂြဇုတ် (ပၟတ်ဒါန် နူ ဝင်နန်ဨကရာဇ်) နာဲဍာံရောင် ပေါင်ၜင်ကဍဳ |trans-title= |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fjakkasiha.sripanngern%2Fposts%2Fpfbid0WimfAKCfNNT3L69Lhf6QuCNyVVvPmVsoyvwAhj3VLkemNyTkP7aWuLudXAnpXTf7l&show_text=true&width=500" |url-status= |language=Mon |work= |location=Thailand |archive-url= |archive-date= |access-date=24 October 2024 |via= |quote=}}</ref> == နိဿဲ == [[Category:ကဏ္ဍအဓိက!]] [[ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]] 9rztf25zx85kpug50jr0htb16ljlod0 0 785 54984 50565 2026-05-19T18:38:20Z Htawmonzel 25 54984 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = | name = နာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာ | honorific_suffix = အစာကၞေဟ် | image = Nai-Bee-Htaw-Monzel.jpg <!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[brackets]] --> | image_upright = | landscape = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --> | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = ဗီုရုပ် နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ (27 Sept. 2021) | native_name = နာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာ | native_name_lang = | pronunciation = | birth_name = ဝင်ထွန်း | birth_date = {{Birth date and age|1972|05|09}} | birth_place = ကြုင်ထၜိုင် (ကၟာဝက်) | baptised = <!-- will not display if birth_date is entered --> | disappeared_date = <!-- {{Disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) --> | disappeared_place = | disappeared_status = | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (enter DEATH date then BIRTH date (e.g., ...|1908|31|8|1967|28|2}} use both this parameter and |birth_date to display the person's date of birth, date of death, and age at death) --> | death_place = | death_cause = | body_discovered = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | nationality = {{Flag|Mon}}မန် | other_names = | siglum = | citizenship = {{Flag|Denmark}}[[ဒေန်မက်|ကောန်ဍုင်ဒေန်မက်]] | education = BSc in social work | alma_mater = [https://international.i.ucl.dk/ University College Lillebaelt] | occupation = မၞိဟ်မကဵုကသပ် ပရေင်မၞိဟ် (social advisor) | years_active = | era = | employer = | organization = | agent = <!-- Discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source --> | known_for = အစာချူလိက် ကေုာံ ညးလ္ၚတ်လိက်ခေတ်တြေံ | notable_works = <!-- produces label "Notable work"; may be overridden by |credits=, which produces label "Notable credit(s)"; or by |works=, which produces label "Works"; or by |label_name=, which produces label "Label(s)" --> | style = | home_town = ကၟာဝက် | net_worth = <!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --> | height = <!-- "X cm", "X m" or "X ft Y in" plus optional reference (conversions are automatic) --> | television = | title = <!-- Formal/awarded/job title. The parameter |office=may be used as an alternative when the label is better rendered as "Office" (e.g. public office or appointments) --> | term = | predecessor = | successor = | party = | movement = | opponents = | boards = | criminal_charges = <!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --> | criminal_penalty = | criminal_status = | spouse = မိကြက်ထဝ် | partner = <!-- (unmarried long-term partner) --> | children = | parents = <!-- overrides mother and father parameters --> | mother = မိင္ၚိုဲအုံ {{Birth date and age|1935|4|7}} <!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | father = နာဲ[[ဗၠာဲ (ကောန်သ္ဂံင်တြေံ ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်)|ဗၠာဲ]] {{Death date and age|1930|12|09|2021|10|08}}<!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | relatives = | family = | callsign = | awards = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature = | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} [[ဝှာင်:BeeHtawMonzel.jpg|thumb]] [[ဝှာင်:Book-launch-1.jpg|thumb|ပ္ဍဲသဘင်ဆက်မိတ်လိက် ဟံသာဝတဳဂြးစပ် အဃောညးနူဌာနနာနာ သဳကၠဳ ပရူကမၠောန်ညးတအ် ဗီုမဆက်စပ် ကဵုကမၠောန်ကလေင်ဒက်ပ္တန် အဝဵုသြဇာဂကူမန်]] [[ဝှာင်:နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ တ္ၚဲဆက်မိတ်လိက်ဟံသာဝတဳဂြးစပ်.jpg|thumb]] [[ဝှာင်:Reading-mon-scription.jpg|thumb|ဗီုနာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာ ဗှ်ဒၟံင် လိက်တၟအ်မန် မစၠောအ်လဝ် နကဵုမှင် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်မတ်မလီု ]] '''နာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာ''' ({{Lang-en|Nai Bee Htaw Monzel}})(ၜံင် ဂိတုပသာ် ၈ မၟံက် ၁၃၃၇ တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါ အခိင် ဗတံ ၉ နာဍဳ ၄၅ မိနေတ်၊ ဂိတုမေ ၉ ၁၉၇၃ ပ္ဍဲ အရာပ်ကြုင်ထၜိုင်၊ ကွာန်ကမာ၀က်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင် တွဵုရးဍုင်မန်(16°08'36.54"N-97°43’59.7"E))ဝွံ ဒှ် ပေါင်မ အလဵုအသဳ ဍုင်ဒေန်မက် နဒဒှ် မၞိဟ်မကဵုကသပ် ပရေင်မၞိဟ် (social advisor/Social Welfare Supervisor)၊ အစာချူလိက် ကေုာံ ညးလ္ၚတ်လိက်ခေတ်တြေံ ဗွဲတၟေင် လိက်မန် ကဵု လိက်ပျူ။ ပၞောဝ် ကုလိက် ညးမချူလဝ် သီုဖအိုတ်တအ်ဂှ် လိက်ဝတ္ထုဝင် ＂ဟံသာဝတဳဂြးစပ်＂ မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၇ မဒှ် လိက် ပရူဝင် ဍုင်ဟံသာဝတဳလီုဂှ် မၞိဟ်တီဂၠိုင်တုဲ လိက်မဆေင် ကုဝင်မ္ဂး လိက်ကၞပ်ညးမချူလဝ် ဗတ်ဗၟာ ＂နိရုတ္တိ စကားဇစ်မြစ်အမြင်ဖြင့် ပျူနှင့် မွန်လူမျိုးတို့အကြောင်း＂မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၄ ဂှ် မၞိဟ်တီဂၠိုင်အိုတ်ရ။ စပ် ကုလိက်တၟအ်တုဲ လိက်တၟအ်မဆဵုတၟိ ပ္ဍဲ ဍုင်မ္လစ်သာ (မြစ်သား) ရးမာန္တလေဂှ် ညး ကၠာဲစၠောအ် သီု ပိဘာသာ မန်၊ ပါဠိ၊ ပျူမာန်လဝ်ရ။ ==ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ဂကောံသ္ၚိကၟိန်== [[ဝှာင်:BeeHtawMonzel-1.jpg|thumb|ဗီုရုပ် နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ (၄ ဂျူလာင် ၂၀၁၈)]] နာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာ က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန်သၟာဗ္ၚ၊ မဒှ် ကောန်ခဒေအ်။ ကောဒေအ်ညး သီုဖအိုတ် မသုန်တၠ။ ညး ဒှ် ကောန်ဍောတ်အိုတ် မရနုက် ကုမသုန်။ ယၟုအပါညး [[ဗၠာဲ (ကောန်သ္ဂံင်တြေံ ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်)|နာဲဗၠာဲ]] (ၜံင် ၁၉၃၀ ဒဳဇြေန်ဗါ ၉ - ၂၀၂၁ အံက်တဝ်ဗါ ၈) မိညး မိင္ၚိုဲအုံ (ၜံင် ၁၉၃၅ ဨပြဳ ၇)။ ပၞောဝ် ကောဒေအ်ဂမၠိုင်ဂှ် မၞိဟ် လတူ ညး နာဲရတ်တ် မန်ဇြာ ဂှ် ဒှ် အစာချူဒွက် မပတိတ်လဝ် ကဝးပုရဉ္ဇလဳတုဲ ခၞံလဝ်လိက် The Advantages Of Genuine Federalism (လမ်းမှန်သို့ပြသော ဖက်ဒရယ်ကြယ်ပွင့်) မပတိတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၈။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၉ ဂိတုအေပြဳ ၉ ဂှ် သၞုက်ကရောဲ ကုမိကြက်ထဝ် ညး မဒှ်ကောန်စဴ အမာတ်မန်တြေံ နာဲ[[ဖိုလ်စိင်၊ နာဲ|ဖဝ်စိင်]]၊ ကောန် နာဲထွန်းသောင်း မိအေးကြည် ဇာတိကၟာဝက်။ ==ပထမအဝဲ== ညး က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ အရာပ်ကြုင်ထၜိုင် ဗဒဲါကျာ်ဇြာ။ ညး မံင်လဝ် ပ္ဍဲ အရာပ်ဂှ် စဵု ညး ကလိဂွံ အယုက် ၆ သၞာံ။ ညး စမံင် ဘာတန်ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲ ဘာအလဵုအသဳ အရာပ်ဍုင်ဇြာ။ ကာလညး မကလိဂွံအယုက် ၇ သၞာံ မိမညးတအ် အာရာန် ကၠအ်သ္ၚိ ပ္ဍဲ အရာပ်ထံင်ကှ်ေ ပလိုတ် ဘာဂကောံ[[သင်ဗလိုက်]] ခရေတ်ယာန်မန်၊ တုဲ ညး ပြံင်အာမံင် ဘာအလဵုအသဳ အရာပ်ထံင်ကှ်ေ စဵု တန်တတိယ။ အာယုက်ညး ၁၁ သၞာံပြင် သၞာံ ၁၉၈၄ ဂိတုမာတ် ၂၀ ညး ပ ထပိုယ် ပ္ဍဲ ဘာသာသနာပါလ (ဘာထံင်ကှ်ေ) ဇရေင် ကျာ်ဇၞော်အစာ[[ဝိလာသ (ဓမ္မကထိက)|ဝိလာသ]]<ref>နူ လိက် စရင်ပထပိုယ် ပ္ဍဲဘာထံင်ကှ်ေ၊ ကွာန်ကၟာဝက်</ref>၊ ဗွဲကြဴ စိုပ် သၞာံ ၁၉၈၈ အာကတ် လိက် ပ္ဍဲ ဘာလ္ဒေါဝ် ဍုင်ကျာ်ခမဳ၊ ဟိုတ်နူ ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ၈၈၈၈တုဲ ဒးစဴအာ ကွာန်။ သၞာံဂတဂှ် အာကတ်လိက် ဘာလ္ဒေါဝ်ဍုင် ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ကလိဂွံအံင်တန်မူလ ပ္ဍဲ အလဵုအသဳ၊ တိုန်တန်ဍောတ် အံင်ဆ ပ္ဍဲ ဂကောံ ဟွံအံင် ပ္ဍဲ အလဵုအသဳ။ ရာံတိတ် နူ ဘဝထပိုယ် ဗိုင်ကၠောန် ကမၠောန်ဗ္ၚ ပ္ဍဲ သ္ၚိ။ နူ အာယုက် ၁၈ သၞာံ လုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲ ဂကောံမန် ကွာန်ကၟာဝက်တုဲ ချဳဓရာင်ကၠုင် ပရေင်ကမၠောန်ဂကောံနာနာ။ စချူလိက်တုဲ လိက်ပရေင်၊ လိက်ဝတ္ထုတအ်ဂှ် ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲ လိက်ဂျာနေဝ်တအ်ရ။ ပဲါနူဂှ်တုဲ လုပ်ပြိုင် ချူ လိက်၊ ပြိုင်ဟီု အရေဝ်၊ ပြိုင် ပဟေဠိ ပ္ဍဲ သဘင်တ္ၚဲကောန်ဂကူတုဲ ကလိဂွံကၠုင် လာပ်နာနာသာ်ရ။ စိုပ် အာယုက် ၂၂ တိတ်ပ ခမဳ ပ္ဍဲ ဘာထံင်ကှ်ေ၊ တုဲ အာမံင် ဍုင်လ္ဂုင်၊ ဘာပညာရာမိက မွဲဝှ်တုဲ အာမံင် ဘာမည်သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ၊ ဍုင်သာကေတ ရးလ္ဂုင်။ အခိင်မမံင် ဍုင်လ္ဂုင်ဂှ် ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ ဂကောံသင်ဍုင်လ္ဂုင် ပတိတ်လိက်မဂ္ဂဇြေန်မန် [[လဂါံအာဇာနဲ|လဂံါအာဇာနဲ]]၊ ယိုက်ဂၠေင် နဒဒှ် မၞိဟ်ဟိတဓရ ကောံ ကုညးဒါန်လိက်၊ ပါလုပ် ပ္ဍဲ အရာမဒက်ပ္တန် [[ဗော်သင်ပံက်ဗ္တောန် လိက်တၟအ်မန်|ဂကောံသင်ပံက်ဗ္တောန် လိက်တၟအ်မန်]] တုဲ ဂၠာဲ အစာလိက်တၟအ် အစာ[[မိုင်တဝ် (နာဲ)|မိုင်တဝ်]]၊ အစာ[[ပါပု၊ နာဲ|ဘရှင်]] တုဲ ပံက်ကၠုင် လိက်တၟအ်မန် ပ္ဍဲ ဍုင်လ္ဂုင်၊ ဍုင်မတ်မလီု။ သၞာံ ၁၉၉၉ ဂှ် စိုပ်အာ ဍုင်သေံ ဒေသပယျဵု ပံင် ကုနာဲကသုမန်တုဲ ခၞံဗဒှ်ပတိုန် လိက်ပရိုင်လၟေင်ဂိတု [[သၞံင်တိုင်၊ လိက်ပရိုင်|သၞံင်တိုင်၊]]၊ ဟိုတ်လိက်ပရိုင် ကၞပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် တုဲဒှ်အာ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၀၉၊ ၀၉၊ ၁၉၉၉ တုဲ တ္ၚဲ ဒစိတ် ၉၉၉၉ ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် မဒှ် တ္ၚဲ မဒက်ပ္တန် လိက်ပရိုင်သၞံင်တိုင် ရ။ ==စိုပ်ဍုင်ဒေန်မက်== နဒဒှ် ညးလဒဴ နအရီုအဗင် UNHCR ဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၀ ဂိတုနဝ်ဝေန်ပါ ၉ ဂှ် စိုပ်အာ [[ဒေန်မက်|ဍုင်ဒေန်မက်]]၊ တုဲ ပဒတန် ပ္ဍဲ ဍုင်ပါမေန် (Bramming) ဒေသယူလာန်။<ref>{{cite news |last1=Jensen |first1=Lene Dalsgaard |last2= |first2= |date=6 Dec. 2000 |title=Frihedskæmpernes lange rejse |trans-title= |url=https://jv.dk/vejen/frihedskaempernes-lange-rejse |url-status= |language=Danish |work=Jydske Vestkysten |location=Jylland |archive-url= |archive-date= |access-date=June 16, 2024 |via= |quote=BRAMMING: Det er som at være blind at lære dansk, når man kommer som flygtning fra Sydøstasien. Sådan oplever Bee Htaw Monzel det i hvert fald. For mindre end en måned siden ankom han sammen med 20 andre flygtninge - 13 voksne og syv børn -til Teglgården på Gabelsvej i Bramming. De er alle på flugt fra diktaturet i Myanmar - det tidligere Burma. Gloserne er begrænset til goddag og tak. Dansk er et svært sprog. De er endnu ikke begyndt på sprogskole, men deres vejleder Erik Madsen har lært dem lidt. - Først lærer vi dansk. Bagefter vil vi gerne gå på skole og lære, hvordan man klarer sig selv, siger Min Zaw Oo, der som alle de andre er meget taknemmelig for al den hjælp, de får fra danskerne. Bee Htaw Monzel og Min Zaw Oo tvivler på, der bliver mulighed for at vende tilbage til deres land i den nærmeste fremtid, men de håber det.}}</ref> စိုပ် ဍုင်ဒေန်မက်တုဲ ဗတောန် အရေဝ်ဒိန်နေတ် ပွိုင် ၂ သၞာံကဝက်၊ အံင်ဘာ တန်အရေဝ်ဘာသာ(ပိ)၊ ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် ဘာအရေဝ်ဘာသာဒိန်နေတ်ဂှ် ညးပါ်လဝ် ပိ၊ ဒိန်နေတ် (၁) သွက်မၞိဟ် ဗှ်လိက်ဟွံလေပ် ကောံ ကုဗှ်လိက် ဒးညိည၊ ဒိန်နေတ် (၂) သွက်ညး မကေင်မံင်ဘာ အောန်အိုတ် စဵု ဒစာံသၞာံ ကောံ ကုမၞိဟ်ဟွံရန်တၟအ် သွက်ဂွံတိုန်ဘာ၊ ဒိန်နေတ်(၃) သွက် မၞိဟ် မကေင်မံင်လဝ် ဘာဒစာံသၞာံ လပါ်လတူ ကောံ ကုမရန်တၟအ် သွက်ဂွံဆက်တိုန်ဘာ။ ဘာအရေဝ်ဘာသာဒိန်နေတ်(ပိ)ဂှ် ဂွံအံင်ဇၞးကေတ် နူ ဘာအရေဝ်ဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်အေသ်သပိယျာ (Isbjerg)၊ တုဲ ပြံင်အာမံင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဇၞော်ဂေါပေန်ဟာဂေန် လုပ်တိုန် ဘာပရေင်ပညာမၞိဟ်ဇၞော် (VUC) ဘာဒစိတ်တန် ကု စှ်တန်ဂှ် ဂွံအံင်ကေတ်တုဲ ဆက်တိုန် ကဝ်လိက် ပ္ဍဲ ဍုင်ဂေါပေန်ဟာဂေန်ဂှ်ရ။ အခိင် မတိုန်ကဝ်လိက်ဂှ် လုပ်ကၠောန် ကမၠောန် ဌာနပလံင်လိက် နဒဒှ် ညးပလံင်လိက် ပ္ဍဲ တ္ၚဲသ္ၚိသဝ်။ ကဝ်လိက်တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၈။ ပ္ဍဲ ကဝ်လိက်ဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲ နဘာသာအဓိက သိပ္ပံပရေင်ဍုင်ကွာန် ကောံ ကုဝင်။ သွက်တန်လက်ကြဴအိုတ် မဒးချူခၞံ လိက်ကၞပ်ဂှ် ချူ နက္ဍိုပ်လိက် သၞောတ်ဖဲသအဳညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ခေတ်ဂၠးကဝ်ဂလောပ်ပါလာက်ဇြေန်ရှေန် (Velfærdsstat i globalisering samfundet) ဂှ် ကလိဂွံ စၟတ် ၁၂၊ မဒှ် စၟတ်သၠုင်အိုတ် ၜိုတ်မကလိဂွံမာန် ပ္ဍဲ ဍုင်ဒေန်မက်ရ။ (သၞောတ်စၟတ် ဍုင်ဒေန်မက် စၟတ် နူ -၃ စဵုကဵု ၁၂၊ ကလိဂွံစၟတ် ၂ စၟတ်မ္ဂး အံင်)။ သွက်ဂွံဆက်တိုန် တက္ကသိုလ်ဂှ် ၜိုန်ရ ပတိုန်ပၠုပ်လဝ် စရင် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ်ရဝ်သကဳ နဘာသာသိပ္ပံပရေင်ဍုင်ကွာန် ကီုလေဝ် သီုဟွံဒှ်တိုန် စၞးဂှ် ပြံင်အာမံင် တကအ်ဗန်ဟန် (Bornholm) တုဲ လုပ်ကၠောန် ကမၠောန် နဒဒှ် မၞိဟ်ကမၠာဲဘာသာ အရေဝ်မန်၊ ဗၟာ၊ ဒိန်နေတ် ပ္ဍဲ ရုင်အလဵုအသဳ တကအ်ဗန်ဟန်ရ။ ဗွဲကြဴ သွက်ဂွံ ဆက်တိုန် တက္ကသိုလ်တုဲ နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ ပတိုန်လိက် အာတ် သြန်ထံက်ပင်ပရေင်ပညာ သွက် ကောန်ကမၠောန်တုဲ ခရိတ်ဘာ ၜိုတ်အိုတ်ဂှ် နူ ရုင်အလဵုအသဳဂှ် ထံက်ပင်ကဵု သြန် သီုဖအိုတ်၊ တုဲပၠန် အခိင် မဒးအာဘာ ဟွံဂွံကၠောန် ကမၠောန်ဂှ်လေဝ် ကလိဂွံ သြန်ဂိတု ပေင်င်ကီုတုဲ စနူသၞာံ ၂၀၁၂ ဂှ် ဟိန် မကၠောန်ဒၟံင် ကမၠောန် အခိင်ပေင်င်ဂှ် သီုတိုန် ဘာတက္ကသိုလ်အခိင်ပေင်င်ပၠန်ရ။ ဘာတက္ကသိုလ်မတိုန်ဂှ် ဒှ် University College Lillebælt ပ္ဍဲ ဍုင်အဝ်ဒေန်သေ (Odense) နဘာသာ သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်ရ။ ဘာဂှ် သီုဖအိုတ် ဒးတိုန် ပွိုင် ပိသၞာံကဝက်တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၆ ဂိတုဂျန်ဂှ် ဂွံအံင်ကေတ် တန်ဘဳအေ မဆေင် ကုပရေင်မၞိဟ်တုဲ ကလိဂွံ မဟိမု ညးမကဵုကသပ် ပရေင်မၞိဟ်။ တကအ်ဗန်ဟန် ကု ဍုင်အဝ်ဒေန်သေဂှ် နွံ တရဴ တၟာသ္ၚောဲဂှ်ရ နူ တကအ်ဗန်ဟန်ဂှ် ဒးဍိုက်အာ နက္ၜင်ကျာတုဲ မတိုန်ဘာရ။ ကလိဂွံ မဟိမု ညးမကဵုကသပ်ပရေင်မၞိဟ်တုဲ လုပ်ယိုက်ဂၠေင် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုင်အလဵုအသဳတကအ်ဗန်ဟန်ဂှ် နဒဒှ် ညးမကဵုကသပ်ပရေင်မၞိဟ်ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ သမ္ဘာဇကု မိကြက်ထဝ် မဒးအာတိုန်ဘာ ပ္ဍုဲဍင်အဝ်ဒေန်သေ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် (University of Southern Denmark)တုဲ ပြံင်အာမံင် [[နန် ဍုင်နုဗဝ် (ဍုင်ဒိန်မက်)|ဍုင်နူဗဝ် (Nyborg)]] မဒှ် ဍုင် မကြပ် ကုဍုင်အဝ်ဒေန်သေတုဲ လုပ်ကၠောန် ကမၠောန်အလဵုအသဳ နဒဒှ် မၞိဟ်အဝဵုအသဳ နတာလျိုင် ညးမကဵုကသပ်ပရေင်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ရုင်မဆေင်ကဵု ပရေင်ကမၠောန် (Jobcenter) မဒှ်သၟဝ် ဝန်ဇၞော်ကေင်ကာကမၠောန် ပ္ဍဲ ဍုင်နူဗဝ်ရ။ ==ပရေင်ချဳဓရာင် ပ္ဍဲဍုင်ဒေန်မက်== [[ဝှာင်:Bee-Htaw-BT.jpg|thumb]] နာဲဗဳထဝ် စိုပ် ဍုင်ဒေန်မက်တုဲ ခြာဟွံလအ် ကလိဂွံ အဆက် ကု ဒိန်နေစ် ဘာမာ ကမ္မတဳ (Danish Burma Committee) မဒှ် ဂကောံပံင်ကောံ ဍုင်ဒေန်မက် သွက်ဂွံဒစဵုဒစး တၠအဝဵုပၞာန်ဗၟာတုဲ ထံက်ပင် ဂကောံဒစဵုဒစးအလဵုအသဳ ဗွဲတၟေင် National Coalition Government of the Union of Burma (NCGUB) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် နူ စသၞာံ ၁၉၉၆ တေအ် တၠအဝဵုပၞာန်ဗၟာ လလောင်တြးလဝ် Visit Myanmar Year '96 ကော်ဘိက် ကၟုဲဍုင်သအာင် ညံင်ဂွံကၠုင်ဝေင် ဍုင်ဗၟာရ။ က္ဍိုပ်သကိုပ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ မဒးဒုင်ကြိုင်လဝ် ပ္ဍဲ သ္ၚိခရိုင်ဂှ် အာတ်မိက်လဝ် ညးဂၠးတိတအ် ညံင်ဂွံဗဂပ်ဗဗေင် ပရေင်ဍုင်သအာင် မဓလိုက်တမ်ရိုဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာကီု သီု ပရေင်ကမၠောန်အာတရဴ ဍုင်ဗၟာရ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ပရေင်ဓလိုက်တမ်ရိုဟ် နူ ဍုင်သအာင်ကီု သီု ကမၠောန်အာတရဴဍုင်ဗၟာဂှ် ဒှ် ဂုဏ်ဖိုလ် သွက်ဂကောံသ္ၚိကၟိန် တၠအဝဵုပၞာန်တအ်ဟေင်၊ ဟွံဒှ် ဂုဏ်ဖိုလ် ကုညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ။ အတိုင် ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ မအာတ်မိက်ဂှ် နကုဒိန်နေစ်ဘာမာကမ္မတဳလေဝ် ဒစဵုဒစး ပ္ဍဲ အရာမဓလိုက်တမ်ရိုဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကောံ ကုပရေင်ကမၠောန် အာတရဴဍုင်ဗၟာကီုရ။ ဆဂး သၟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်လ္ၚဵုတအ် ညာတ်ကေတ် ယဝ်ရ ဍုင်တၞဟ်တအ် ဟွံဓလိုက်တမ်ရိုဟ် ဍုင်ဗၟာမ္ဂး စၞးဂှ် ကြုက် ဂွံအာ ဒၞာဲ ဖအိုတ်မာန်ရ။ တုဲပၠန် ပရေင်အာတရဴဂှ်လေဝ် ဒှ် ဂုဏ်ဖိုဟ် ကုညးဍုင်ကွာန်ကီု သီု ညးဍုင်သအာင် ဂွံညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ဘဝ ကောန်ဍုင်ဗၟာတုဲ ပရေင်မအာတရဴဂှ် ဒှ် အထံက်အပင် ကုပရေင်ချဳဓရာင် သွက် အခေါင်ဒဳမဝ်ကရေသဳကီုရ။ နကုလိက်ပရိုင် Politiken ချူ ပရူညံင်ဂွံအာဝေင်ဍုင်ဗၟာဂှ် ဒိန်နေစ်ဘာမာကမ္မတဳ ဒစဵုဒစးတုဲ နဒဒှ် ကောန်ဍုင်ဗၟာ မၞုံပ္ဍဲဍုင်ဒေန်မက်မွဲဂှ် အာထ္ၜးဆန္ဒ ဂတမုက် ရုင်လိက်ပရိုင်ဂှ်ရ။ နကုပရေင်ဍုင်ဗၟာ ကောန်ဍုင်ဗၟာ မရပ်လိက်ပဝ်သတာတုဲ မထ္ၜးဆန္ဒ ပ္ဍဲ ဍုင်ဒေန်မက်ဂှ် ဒှ် အလန်ကၠာအိုတ်တုဲ တ္ၚဲဂတဂှ် ပ္ဍဲ လိက်ပရိုင်ဇၞော်နာနာတအ် သီုဗီုရုပ် နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ မရပ်လဝ် ပဝ်သတာ "STOP BURMA- TURISME" မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ＂မကော်ဘိက် အာဝေင်ဍုင်ဗၟာဂှ် ဒေါအ်ထောအ်ကဵုညိ။＂<ref>B.T., NYHEDER 21. mar. 2000 - 0.00 | Opdateret 24. sep. 2012 - 16.44 [https://www.bt.dk/nyheder/danske-bureauer-bryder-boykot Danske bureauer bryder boykot]</ref> ပံင်ကောံ ကုဂကောံသၟတ် ဗော်သဵုရှေလ်ဒဳမဝ်ကရေတ်တုဲ အာထ္ၜး ဆန္ဒ ကုကမ္မဏဳအာတရဴ Marco Polo ကောံ ကုHannibal Tours ပ္ဍဲ ဍုင်အဝ်ဟုတ် (Aahus) မဒှ် ဍုင်ဇၞော်ဒုတိယ ပ္ဍဲ ဍုင်ဒေန်မက်ရ။ ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ် နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ ဟီု ကုအစာပရိုင် ＂ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ဍေဟ်တအ် နွံပၟိက်ဒၟံင် လှုဲ၊ ပရေင်အာတရဴဍုင်ဗၟာဂှ် ဒှ် အရာမထံက်ပံင် ညံင်ဒပ်ပၞာန် ဂွံဂွံသြန်ရ။ ကမ္မဏဳက္ၜင်ကျာ၊ ဟဝ်တေဝ် ကောံ ကုဆေင်စသုင်ခိုဟ်ဟ်တအ်ဂှ် အလဵုအသဳပၞာန်ရ ပိုင်ပြဳလဝ်၊ နူဂှ် မွဲကဆံင် လှုဲ နူ ပရေင်အာတရဴဂှ် စိုပ်အာ သွက် ဒပ်ပၞာန် မဍဵုဍိုက်ဒၟံင် ညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကုဍုင်ဗၟာဂှ် ဒှ် အရာကိစ္စဇၞော်မွဲရ။＂<ref>HENRIK GRØNVALD (19.06.2003) [https://jyllands-posten.dk/aarhus/ Jylands-Porten Aarhus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724010535/https://jyllands-posten.dk/aarhus/ |date=2019-07-24 }};[https://jyllands-posten.dk/aarhus/ECE4442102/Burma-aktion-skaber-debat/ Burma-aktion skaber debat] "Rejsebureauerne Marco Polo og Hannibal Tours i Århus var onsdag mål for en fredelig aktion mod rejser til militærdiktaturet Burma. Stor uenighed mellem demonstranter og bureauer om metoden, men ikke om målet: modstand mod Burma-styret. Støttegruppen for Burma Komiteen og Danmarks Socialdemokratiske Ungdom opfordrede under en demonstration onsdag århusianerne til boykot af rejsebureauerne Hannibal Tours og Marco Polo Tours. Demonstranterne mener, at rejsebureauerne ved at arrangere rejser til Burma er med til at støtte militærdiktaturet. »Militæret i Burma mangler penge, og turisterne støtter militæret ved at bringe fremmed valuta til landet. Flyselskaber, hoteller og restauranter ejes af staten, og pengene hertil går videre til militæret, som undertrykker befolkningen. Derfor er det vigtigt at holde sanktionerne mod landet,« fortæller Bee Htaw Monzel fra Burma Komiteen."</ref> ပါဲနူ ကုပရေင်ဒစဵုဒစး ပရေင်အာတရဴဍုင်ဗၟာဂှ်တုဲ ကမၠောန်ရာန်ဆုကၠ နူ ဍုင် ကောံ ကုကမ္မဏဳကၠေင်တအ်လေဝ် နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ ညးမချဳဓရာင် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဒိန်နေတ်ဘာမာကမ္မတဳတအ် ဒစဵုဒစး ထ္ၜးဆန္ဒ၊ အာဆဵု ကုကမ္မဏဳတအ်တုဲ ပသောင်ကလး၊ ဟီုတွဟ် ကုညးဍုင်ကွာန်တအ်ကီုရ။<ref>[https://www.tv2fyn.dk/artikel/aktion-mod-burma-trae Aktion mod Burma-træ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190725173808/https://www.tv2fyn.dk/artikel/aktion-mod-burma-trae |date=2019-07-25 }} (19. aug 2004) Burma-støttegruppen gennemførte torsdag en aktion mod en virksomhed i Odense - en af Danmarks største importører af teaktræ fra Burma. Støttegruppen kæmper&nbsp;dels mod udryddelse af Burmas jungle, og dels mod støtte til landets militærledelse. Aktion mod Burma-træ. Burma-støttegruppen gennemførte torsdag en aktion mod en virksomhed i Odense - en af Danmarks største importører af teaktræ fra Burma. Støttegruppen kæmper dels mod udryddelse af Burmas jungle, og dels mod støtte til landets militærledelse. M&S Hindenburg i Odense blev torsdag formiddag mødt af tre mennesker, en havestol og et skelet, som led i en landsdækkende aktion mod teaktræ fra Burma, det skaldte Burmatek. Ifølge gruppen er Danmark den største importør af Burmatek i EU, målt per indbygger. Ofte sælges træ og trævarerne uden at forbrugeren ved det stammer fra Burma. Direktør Preben Haar fra M&S Hindenburg gør altid opmærksom på, hvor træet stammer fra, siger han til TV2/Fyn. Han blev meget stødt over aktionen, og opfordrede istedet støttegruppen til at tage en rolig snak om sagen, fremfor at aktionere.</ref>ပါဲနူဂှ်တုဲ ပရေင်ချဳဓရာင် သွက်ဍုင်ဗၟာ ကလိဂွံဒဳမဝ်ကရေသဳနာနာတအ်ဂှ် ပါလုပ်ကၠုင်လဝ် ဗွဲမကတိုင်ကၟဟ်ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၇ ပေါဲဗတိုက်အသာ်ထဝ် (ခမဳသင်တအ် ထ္ၜးဆန္ဒ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ)ဂှ်လေဝ် တၞဟ်န ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ဍုင်ဒေန်မက် ဂွံတီတုဲ ဂွံ အရီုညးဂၠးတိတုဲ နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ ကောံ ကုဂကောံဒိန်နေတ်ဘာမာကမ္မတဳ ထ္ၜးဆန္ဒ ပ္ဍဲ လဒေါဝ်ဍုင်ဇၞော်ဂဝ်ပေန်ဟာဂေန်ဂှ် ကောန်ဍုင်ဗၟာကီု သီု ကောန်ဍုင်ဒေန်မက် ပါလုပ်တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ၜါကၠံပြင်င် တိုန်စိုပ်လဝ်ရ။ ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ် နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ ဟီုတွဟ်ကီု သီုကဵု ဒုင်ပသောင် ကုအစာပရိုင်နာနာတအ်ရ။ <ref>[https://politiken.dk/indland/art4711994/Myanmar-flygtninge-demonstrerer-p%C3%A5-R%C3%A5dhuspladsen Myanmar-flygtninge demonstrerer på Rådhuspladsen][https://politiken.dk/ Politiken](Danmark, 29. sep. 2007) "»Stop myrderierne« og »befri Burma« gjalder lørdag ud over Rådhuspladsen i København. Små 200 demonstranter er mødt op for at vise deres foragt for regimet i Myanmar (tidligere kaldet Burma) og for at sende varme tanker mod befolkningen i det uroplagede land. »Vi vil vise vores venner i Burma, at de ikke står alene i denne situation. Vi bakker op om befolkningen i deres kamp for demokrati og frihed«, siger Bee Htaw Monzel fra 'Den Danske Burma Komité - Støttegruppen', der står bag demonstrationen."</ref> <gallery> Bee Htaw and John Din 1 May 2008.jpg|thumb|နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ (ပုင်)၊ နာဲဂျောန်ဒေန် (ပါဲ) ပ္ဍဲသဘင်တ္ၚဲသၟာကမၠောန်ဂၠးကဝ် သၞာံ ၂၀၀၈ ပ္ဍဲဍုင်ဂဝ်ပေန်ဟာဂေန်၊ မဒုင်ဒါန် သွက်ပေါဲဗတိုက်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဍုင်ဗၟာ။ Bee Htaw against TOTAL.jpg|thumb|နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ ပါလုပ် ထ္ၜးဆန္ဒ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၇ ဂတမုက် ရုင်ကလုတ်ပြင်သေတ် ပ္ဍဲဍုင်ဂဝ်ပေန်ဟာဂေန် ဒစဵုဒစး ကမ္မဏဳကၠေင်တဝ်တေဝ် ဟိုတ်နူ မပံင်တောဲကၠောန် တၠအဝဵုပၞာန်ဗၟာ Bee Htaw holding speech at Saffron Revoultion in Denmark 2007.jpg|thumb|နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ ဟီုဒၟံင်ဂလာန် ပ္ဍဲပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ မထံက်ဂလာန် ပၠန်ဂတးအသာ်ထဝ် ပ္ဍဲဍုင်ဂဝ်ပေန်ဟာဂေတ် သၞာံ ၂၀၀၇ Saffron Revolution in Denmark 2007.jpg|thumb|နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ ဒုင်ဆဵုဒၟံင် ကုအစာပရိုင် အဃောမထ္ၜးဆန္ဒ မထံက်ဂလာန် ပၠန်ဂတးအသာ်ထဝ် ပ္ဍဲဍုင်ဂဝ်ပေန်ဟာဂေတ် သၞာံ ၂၀၀၇ Boycott Burma Torium 2003 in Denmark.jpg|thumb|နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ ဗီုမထ္ၜးဒၟံင် ဆန္ဒ ကုရုင်လိက်ပရိုင် Politiken ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ ပ္ဍဲဍုင်ဂဝ်ပေန်ဟာဂေန် ဟိုတ်နူညးတအ် ဘိက်မၞိဟ် အာဝေင်ဍုင်ဗၟာ။ Bee Htaw in NMSP in 2006.jpg|thumb|နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ စိုပ်လဝ် ဗဟဵုဗော်ဍုင်မန်တၟိ သွက်ဂွံတိုန် ကောံဓရီုဇၞော် အလန်တတိယ သၞာံ ၂၀၀၆ </gallery> ==ပရေင်ချဳဓရာင် ကမၠောန်ဂကူမန် ကြဴနူ မစိုပ် ဒေန်မက်== နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ ကၠုင်စိုပ် ဍုင်ဒေန်မက် ကရောမ် ကုကောန်ဍုင်ဗၟာ သီုဖအိုတ် မၞိဟ် ၂၀ (သီုကောန်ၚာ်) မဒှ် ကောန်ဍုင်ဗၟာ မစိုပ်ဍုင်ဒေန်မက် နကုအစဳအဇန် [[ကုလသမဂ္ဂ]] ကၠာအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲ မၞိဟ်ၜါစှော်ဂှ် မိအေမျေအ် ကု ကောန်ပိ ဇာတိကွာန်ခယျး ကု နာဲဗဳထဝ်တအ် ဒှ် ဂကူမန်တုဲ သၟေဟ်တအ်ဂှ် ဒှ် ဂကူထဝါဲအိုတ်ရ။ ပရူကောန်ဍုင်ဗၟာ မစိုပ်ကၠုင် ဍုင်ဒေန်မက် ဟိုတ်မဒှ် ကၠာအိုတ်တုဲ မြဟ်အာ အလုံမွဲဍုင် နကုပရိုင်နာနာတုဲ နာဲဗညာအံင် ဇာတိဍုင်ပံင် မမံင်ဒၟံင် ဍုင်ဒေန်မက် ၜိုတ် ၁၀ သၞာံ မစိုပ်ကၠုင် နအစဳအဇန်ပံင်ကောံသ္ၚိကၟိန် (စှ်ေဒၞာဲ ဂကူဒိန်နေတ်)ဂှ် ဆက်နင်တုဲ ကၠုင်ဝေင် ဆဵုဂဗ ကုကောန်ဍုင်ဗၟာရ။ နူဂှ် နာဲဗညာအံင်၊ နာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာ၊ မိအေမျေအ် စတမ်နူ ဂိတုမာတ် သၞာံ ၂၀၀၁ ဂှ် ဒက်ပ္တန် ဂကောံမန် စိုပ်ဌာန်ဇမ္ၚောဲ (ဒေန်မက်) (Overseas Mon Organization, Denmark)၊ ကောန်ဂကောံမွဲ စုတ်သြန်ဂကောံ မွဲဂိတု သြန်ဒေန်မက် မွဲကၠံ။ စိုပ်ဂိတုမေ ၉ သၞာံ ၂၀၀၁ ပ္ဍဲဍုင် Bramming ဂှ် နူ ရုင်အလဵုအသဳ ကၠောန် တ္ၚဲယေန်သၞာင် (Culture day)ဂှ် မိအေမျေအ် လှ်ေဒွက်အတး၊ လှ်ေၜိုပ်ရ။ ၜိုတ်မတီမ္ဂး လှ်ေမန် ပ္ဍဲ တ္ၚဲဂှ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဒေန်မက်ဂှ် ဒှ် အလန်ကၠာအိုတ်၊ ရမ္သာင်တူရိယာမန် ဒွက်မန် မဂွံဗြု လဒေါဝ်ဝိုင် ကၠာအိုတ်ရ။ ဂကောံဂှ် နာဲဗညာအံင် ဒှ် ဥက္ကဌတုဲ နာဲဗဳထဝ် ဒှ် ညးအုပ်ကာနာနာရ။ နာဲမိုးကျော်သူ (ကတုံး) ဇာတိကွာန်ကအ်တောမ် ကု ကောန်တြုဟ်ၜါ စိုပ်ကၠုင် ဒေန်မက်ကီု စတမ်နူ ဂိတုဂျောန်ဂှ် တုဲ လုပ်ပ ကောန်ဂကောံမန် ဍုင်ဒေန်မက်ကီုရ။ ဂကောံမန်စိုပ်ဌာန်ဇမ္ၚောဲ (ဒေန်မက်)ဂှ် ပံင်ကုကောန်ဂကူမန် မၞုံ ပ္ဍဲ ဍုင်နဝ်ဝေ နာဲကျော်ကျော်တုဲ ဒှ်အာ ယၟု ဂကောံမန်စိုပ်ဌာန်ဇမ္ၚောဲ (သကေန်ဒိနေဗိယျာ)ရ။ အဓိက ပရေင်ကမၠောန်ဂကောံဂှ် သွက်ဂွံထံက်ပင် ပရေင်ကမၠောန် သၠုင်ပတိုန် ဍာ်ဒကေဝ်သၟတ် မဗတောန်လိက်အင်္ဂလိက်၊ ဘာပရေင်ဍုင်ကွာန် နူ ဂကောံသၟတ်မန် လညာတ်တၟိ မကၠောန်ဒၟံင်ဂှ်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၂၀၀၃ ဂကောံမန် ပ္ဍဲ ဍုင်ဒေန်မက်ကီု သီု ဍုင်တၞဟ် ပ္ဍဲ ရးယူရောပ်ဂှ် စိုပ်ဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ ဗွဲမဗဗွဲ ကုဍုင်ဂှ် ဒက်ပ္တန် ဂကောံမန်အိုတ်ရ။ တၞဟ်နဂွံဒှ် မွဲဗီုပြင်တုဲ ဂကောံမန် စိုပ်ဌာန်ဇမ္ၚောဲ (ဒေန်မက်) ဂှ် သၠာဲထောအ် ဂကောံမန် (ဒေန်မက်) ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင် နေတာလာန်ဂှ် ဂကောံမန် (နေတာလာန်)၊ ဍုင်နဝ်ဝေဂှ် ဂကောံမန် (နဝ်ဝေ)၊ မြဴသာ်ဝွံ ဒက်ပ္တန်တုဲ ဂကောံတအ်သီုဖအိုတ် နူဒေန်မက်၊ နေတာလာန်၊ နဝ်ဝေ၊ ဝှေန်လာန်၊ ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန် ဂကောံမန် (ယူရောပ်) ရ။ ပ္ဍဲဂှ် နာဲဗဳထဝ် ကေတ်လဝ် တာလျိုင် ညးအုပ်ကာနာနာပၠန်ရ။ ဗွဲကြဴ ဂကောံမန်အလုံလိုက် ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ကမ္မတဳပံင်ကောံ မန်ဍုင်သအာင် (OMCC) ဂှ်လေဝ် နကုမၞိဟ်စၞး ဂကောံမန်ယူရောပ်ဂှ် ပါလုပ်ချဳဓရာင်ကၠုင် ဗွဲကတိုင်ကတိုင် ကမဟ်ကမဟ်ရ။ ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် ဒှ် အခိင် ပရေင်ကောန်ဂကူမန် ပရေင်ဍုင်ကွာန် အခေါင်ကၠောန် မုဟွံမဲတုဲ သွက်ဂွံကၠောန် ချဳဓရာင် ဗွဲမ္ၚးဂှ် ဒှ် အရာ မနွံပၟိက် ဗွဲမဇၞော် ကုဒြဟတ်မွဲရ။ အဓိက ပရေင်ကမၠောန် မန်ဍုင်သအာင်ဂှ် (၁) ညံင်ဂွံတိုန်စိုပ် သဘင်ကောံဓရီုဂၠးတိဂမၠိုင်တုဲ ညံင်ဂွံပတိုန်ထ္ၜး ပရူဂကူမန်၊ စပ် ကုကိစ္စဏအ်တုဲ နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ ကေင်အာတိုန်လဝ် သဘင်ကောံဓရီု ကုလသမဂ္ဂ မဆေင် ကုကောန်ဂကူဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျာနဳပါ၊ သဘင်ကောံဓရီု ဂကောံယူအေန်ပဳအဝ် ပ္ဍဲ နေတာလာန်တအ် နွံကီုရ။<ref>[https://unpo.org/article/12072 UNPO Members Prominent on Final Day at UN Forum], Dec 20, 2010,: "Mon representative Mr. Bee Htaw Monzel also drew attention to the situation of the Mon minority in Burma, outlining how the systematic denial of Mon self-determination rights allows for the exploitation of Mon land and resources by the Burmese regime.</ref> (၂) ပံင်ကောံ ဂကောံမန် မဖျေဟ်ဇိုန် ပ္ဍဲ ပယျဵုတုဲ ညံင်ဂွံချဳဓရာင်အာ ပရေင်ဂကူမန် အပ္ဍဲဍုင်၊ နကုမန်ဍုင်သအာင်ဂှ် ကဵု ဒြဟတ်ရီုဗင် ဒြဟတ်သြန် ကောံ ကုဒြဟတ်လညာတ်ရ။ ဥပမာ [[တ္ၚဲဟံသာဝတဳလီု|တ္ၚဲဟံသာဝတဳလီု]] ကဵု [[တ္ၚဲပၠန်ဂတးမန်|တ္ၚဲပၠန်ဂတးမန်]] ညံင်ဂွံဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် ကောန်ဂကူ။ ==လညာတ် မဆေင်ကဵု ဝင်== [[ဝှာင်:Bee Htaw Monzel at 3rd SEAMEO SPAFA International Conference on Southeast Asian Archaeology.jpg|thumb|ဗီု နာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာ အဃောမပတိုန်ထ္ၜးဒၟံင် လိက်စံင် ပ္ဍဲကဵု ကောန်ဖရေန်ဂၠးကဝ် အလန်တတိယ မဆေင်ကဵု ဝင်အာရှဒိုဟ်အဂၞဲ ပ္ဍဲဍုင်ၜံင်ကံက် သၞာံ ၂၀၁၉]] နာဲဗဳထဝ်ဂှ် ဒှ် မၞိဟ်မတုဲလဝ် ဘာဍုင်ဒေန်မက် မဒှ် ပရေင်ပညာ မဒုင်သဇိုင် ကုတင်ဂၞင် ကောံ ကုသက်သဳ၊ ကောံ ကုမကၠိုဟ်ခၠင် လိက်မန်တြေံတုဲ အရာၜါဝွံ ညး ပံင်ဗစိုပ်တုဲ ညး ချူပတိတ်၊ ဟီုတွဟ် မဆေင် ကုဝင်ဂကူမန်၊ ဝင်ဍုင်ဗၟာရ။ ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင်မန် ကု ဍုင်ဗၟာ မချူလဝ် နကုတင်ဂၞင် ကု သက်သဳ ဟွံစှ်ေ ကုနိယာမလိုက်တအ်ဂှ် ညးတးပါဲရ။ ===ဝင်ဗုကာံ ကောံ ကုသဓီု=== ကောန်ဖရေန် ဂၠးကဝ် (The 3rd SEAMEO SPAFA Intternational Conference on Southeast Asian Archaeology) မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင်ၜင်ကံက်၊ ဍုင်သေံ ပ္ဍဲ ၁၇ - ၂၁ ဂျောန် ၂၀၁၉ ဂှ် ညး ဂွံဒုင်ဘိက် သွက်ဂွံပတိုန်ထ္ၜး လိက်စံင် မဆေင် ကုလိက်တြေံဂှ် ညး ပတိုန်ထ္ၜး နကုက္ဍိုပ်လိက် Epigraphy as Source for the History of Old Burma (လိက်တၟအ် နဒဒှ် တင်ဂၞင် သွက်ဝင်ဍုင်ဗၟာခေတ်တြေံ) ဂှ် ညး ဒုင်သဇိုင် ကုတင်ဂၞင်အဓိက မကလိဂွံ နူ လိက်တၟအ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာတုဲ ညး ပတိုန်ထ္ၜး ဂကူမန် ပ္ဍဲ ဍုင်မန် စပြံင်လှာဲထောအ် အက္ခရ် နူ အက္ခရ်ပလ္လဝ နကုအက္ခရဝ်မန်တြေံ နူစ အခိင် ၜိုတ် ၈-၉ ဗွဝ်ကၠံ မဒှ် အခိင် မန် ပ္ဍဲ ဒွါရဝတဳ (ဍုင်သေံ) ဆက်စကာဒၟံင် မအက္ခရ် ပလ္လဝဖိုဟ်ဂှ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ လိက်တၟအ်မန် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဍုင်မန် ဍုင်ဗၟာတအ်ဂှ် ဒှ် လိက်တြေံ နူ တၠပညာတြေံတအ် မစၟတ်သမ္တီလဝ်ဂှ်ဏီ၊ တုဲပၠန် စပ် ကုဝင်တုဲ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗုကာံဂှ် ဒှ်လဝ် ဍုင်မန်တုဲ သၟိင်ဂကူမန် လက်ကြဴအိုတ်ဂှ် ဒှ် သၟိင်ဗဇြာဘရဏဒေဝ (ညးဂမၠိုင် မကော် ''စောလူမင်း'')၊ သၟိင်ဝွံ ဒးဒုင်သီအဝဵုဍုင် နကုသကိုပ်ပၞာန်ဂကူဗၟာ (''ကျန်စစ်သား'')တုဲ အဝဵုဂကူမန် ဍိုန်လျစှ်ေ၊ စဵုကဵု ဂကူမန် မဒးကၠေအ်အာ ပ္ဍဲ ဒေသဗုကာံဂှ်ရ။ တုဲပၠန် ပရူ ဒဒှ်သၟိင် ဗၟာအနဝ်ရထာ မဗတိုက် ဍုင်သဓီုဂှ် သက်သဳဝင်ခိုင်င်ကၠိုက်က် ဟွံဂွံဆဵုကေတ်တုဲ လိက်တၟအ်သက်သဳဝင် မဆေင်ကဵု အရာဏအ် မပ္တံ ကုလိက်တၟအ်ကျာ်မနုဟဝ်၊ လိက်တၟအ်ဗၟာတအ်ဂှ် ဒှ် လိက်တၟအ်ပတောအ် မကၠောန်ကေတ်လဝ် ဗွဲကြဴဏအ်ဟေင်တုဲ ဝင်သၟိင်အနဝ်ရထာ မဗတိုက်သဓီု ကောံ ကုပရူသၟိင်မနုဟဝ်ဂှ် ဒှ် အရာ မဒှ်လဝ် ဇေတ်တ် ဟွံသေင် ဒှ် ပေါမ်အာဂီု မဇန်လဝ် ဗွဲကြဴဏအ်။<ref>{{cite web |url=http://www.seameo-spafa.org/conference2019/S07.html|title=S07 Epigraphy in Southeast Asia|website=3rd SEAMEO SPAFA International Conference on SOUTHEAST ASIAN ARCHAEOLOGY |date=June 18, 2019 |access-date=18 March 2020 |quote=EPIGRAPHY AS A SOURCE FOR THE HISTORY OF OLD BURMA Bee Htaw Monzel Independent htawmonzel@gmail.com The historiography of Old Burma is more like myth than history, and it has been reconstructed by modern scholars including Professors G. H. Luce, Pe Maung Tin, and Colonel Ba Shin, based primarily on the few original inscriptions and other sources such as Chinese records. The current view of the history of Old Burma assumes that king Anawrahta was the founder of the Pagán Empire and brought Theravada Buddhism from Lower Burma to Upper Burma. Some new inscriptions have been recently discovered from the Burma and, accordingly, the history of Old-Burma needs to be reanalysed by analysing epigraphic sources and arranging the chronology to improve our understanding of the ancient history. The first script and writing introduced to the Burma in the time of king Asoka from India. But the real writing developed in Burma was happened from the 6th century CE when the Mons got Grantha script from Southern part of India and the Pyu got the Siddhamātṛkā script from northern India. The Mon inscriptions from Burma are linguistically classified three period, from 6th to 12th century was Old Mon, from 13th to 15th century was Middle Mon. Inscriptions from Old Mon had been discovered the whole region of Central Burma through far southern part of Burma. The Pyu inscriptions from 6th to 8th century were founded from ancient Pyu cities in Central Burma. There is no original epigraphic evidence about the King Anawrahta’s conquest of Thaton, in Lower Burma. According to the newly discovered Myittha Inscription, King Barjibharanadeva was not actually the son of Anawrahta. His father was Mahabbadhi Pajrantadeva and his grandfather was Majjadeva. From the other epigraphic point of views that it was the king Kyansitha who seized the state power from King Barjibharanadeva in 1084 CE and built the Pagán Empire, then Kyansitha should be the first Burman king and the Barjibharanadeva was the last Mon king in central Burma. }}</ref> {{Multiple image | footer = အဃောမဗှ်လိက်စံင်ဇကု မဆေင်ကဵု ဝင်ဍုင်မန် (ဗုကာံ ကေုာံ သဓီု) မဒုင်သဇိုင် ကုသက်သဳ လိက်တၟအ် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်မတ်မလီု (၂၀၁၉) | width = | image1 = Nai Bee Htaw at Moulmein University.jpg | width1 = 200 | image2 = Nai Bee Htaw Monzel in Moulmein University 2.jpg | width2 = 200 }} ==ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် == မုက်လိက်လဒပ် သွက် ဘာသာမန်ဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နူ ဂိတုဂျူလာင် သၞာံ ၂၀၀၉ တေအ်ဂှ် နကုဂကူမန် လုပ်စုတ် မလိက်မန် ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် တၠဂုန်အနန္တမန် နကုယၟုညးလွပ် Anontamon ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဂိတုမာတ် ၁၂၊ ၂၀၁၅၊ နူဂှ်ပၠန် နာဲသိုက်ဆာန် (SaikChan)ဂှ် ပ္ဍဲ ၂၀ အံက်တဝ်ပါ ၂၀၁၆။ ဇၞးအံင် (Jaenehaong) ပ္ဍဲ ၁၆ သေပ်တေမ်ပါ ၂၀၁၇ မြဴသာ်ဝွံ လုပ်ချူစုတ်ညိည ဗီု ကုက္ဍိုပ်လိက် ကောံ ကုလိက်ဆဝ်မ္ၚုဟ် ကောံ ကုမုက်လိက်ဂၠေအ်အ်ကီုလေဝ် လမျီု ဟွံဂွံလုပ် မၞိဟ် မလုပ်ကၠောန် ဟွံမဲရ။ စိုပ် ဂိတုဂျူလာင် ၁၇၊ သၞာံ ၂၀၁၈ ဂှ် နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ နကုယၟု ညးလွပ်(Htawmonzel) လုပ်ဗိုင်ကၠောန် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာဘာသာမန်ရ။<ref name="WKtools">https://tools.wmflabs.org/meta/catanalysis/index.php?cat=0&title=Wp/mnw&wiki=incubatorwiki ([https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e7/Mwn-catanalysis.pdf catanalysis])</ref> ဂိတုအံက်တဝ်ပါ ၃၀၊ ၂၀၁၈ ဂှ် နူ ညးကောပ်ကာဲ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]တအ် စၟတ်သမ္တီ နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ နဒဒှ် မၞိဟ် Administrator သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဘာသာမန်။ ခြာဟွံလအ် ပ္ဍဲ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ပါ ၁၂ ဂှ် [[အာလောက၊ တၠဂုဏ်|တၠဂုန်အာလောက]] (အဲနာဲ) လေဝ် ဂွံစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် မၞိဟ် Administrator မွဲ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာမန်ကီုရ။<ref>https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mnw</ref> အတိုင် သၞောဝ်ဝဳကဳပဳယာမ္ဂး ပ္ဍဲ ပရဝ်ဂျေတ်စွမ် (လဒပ်)ဂှ် အောန်အိုတ် ညးလွပ်ပိတၠ ဒးလုပ်ချဳဓရာင်ဒၟံင်ဆက်က် အောန်အိုတ် ပိဂိတုမ္ဂး ဂွံ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ်ပရဝ်ဂျေတ် မချဳဓရာင်ဒၟံင်မွဲရ။ ပ္ဍဲ ပရဝ်ဂျေတ် သွက်မန်ဏအ်ဂှ် ၜိုန်ရ ဂကူမန်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် လုပ်ချဳဓရာင်ဒၟံင်ကီုလေဝ် မၞိဟ် မချဳဓရာင် ဟွံဂွံပိုတ်သကုတ်ဂှ် အောန်ကွေဟ်ဟ်ရ။ ယဝ်ရ ဇကုဟွံဆက်ချဳဓရာင်မ္ဂး (ဝါ) လၟိဟ် အပိုင်အခြာ ဟွံဍိုက်ပေင်မ္ဂး ပ္ဍဲဒၞာဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်မုက်လိက်ဂှ် ယၟုဇကု ဒှ်အာ အသာ်ပတေင်တုဲ ယဝ်ရ ဇကုချဳဍိုက်ပေင်မ္ဂး ယၟုဇကု ဒှ် အသာ်လမ္စံက်ရ။ ကလေင်ရံင် ညးလွပ် မချဳဓရာင်ဆက်က်မ္ဂး နူ ဂိတုအဝ်ဂေတ်ဂှ် နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ၊ တၠဂုန်အာလောက နယၟုလွပ် (အဲနာဲ) ကု ဒေါက်တာကြည်ဖြိုးထက် နယၟုလွပ် (Ninjastrikers) ညးပိ (ဂကူမန်ၜါ ဂကူဗၟာမွဲ)ဝွံဟေင် ဒှ် မၞိဟ်မချဳဓရာင် ဍိုက်ပေင်ရ။<ref name="WKtools" /> ဂိတုဒဳဇြေန်ပါ ၁၄ ဂှ် နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ အာတ်ပတိုန်ထ္ၜး ကုကမ္မတဳအရေဝ်ဘာသာ (Language Committee) ညံင်ဂွံစၟတ်သမ္တီကဵု ပရဝ်ဂျေတ် သွက်ဂကူမန် နဒဒှ် ပရဝ်ဂျေတ် မချဳဓရာင်ရုံဂပ်တုဲ ညံင်ဂွံပတိတ်ကဵု မုက်လိက်တၞဟ်ခြာရ။ ဒဳဇြေန်ပါ ၁၇၊ ၂၀၁၈ ဂှ် နူ ကမ္မတဳအရေဝ်ဘာသာ လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ညးတအ် ချပ်သွက်ဂွံပဒတန် ပရဝ်ဂျေတ်ဘာသာမန်ရ။ ညးတအ် ကဵု အခိင် စဵု ဂိတုဒဳဇြေန်ပါအိုတ် သွက်မၞိဟ်ဒစဵုဒစးတအ်ရ။ ဂိတုဒဳဇြေန်ပါအိုတ် မၞိဟ်ဒစဵုဒစး ဟွံမဲရ။ ဆဂး ပရေင်စက် ယောင်ယာကီု မၞိဟ်တာလျိုင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳမဳဒဳယာတအ် ဟွံကၠောန် ကမၠောန်တုဲ ပရဝ်ဂျေတ် ဗွဲမဂၠိုင် ဆေအ်ဒေါအ်ဒၟံင်တုဲ ကမၠောန် မခၞံမုက်လိက် သွက်ဘာသာမန်ဂှ်လေဝ် ဒေါအ်ညိင်အာ အတိုင်ဂှ်ရ။ ဟိုတ်နူ ဟွံကလိဂွံ လောဲလောဲတုဲ မၞိဟ်မပါလုပ်တအ် အောန်စှ်ေအာကီုလေဝ် နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ၊ [[အာလောက၊ တၠဂုဏ်|တၠဂုန်အာလောက]]တအ် ဆက်ကၠောန်ဒၟံင် ဟွံပိုတ်သကုတ်ရ။ အကြာဂှ် မၞိဟ် လုပ်ချူ ဂွံလအ်ညိ ကၠေအ်အာပၠန် ဗွဲကြဴ မံက်ကၠုင်ပၠန်တအ်လေဝ် နွံကီုရ။ အတိုင် စရင်မ္ဂး မၞိဟ်မကေင်လုပ်ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲ ပရဝ်ဂျေတ်ဏအ် သီုဖအိုတ် နွံ (၅၀) တၠရ။ အခိင် မကလိဂွံဒတန် ပ္ဍဲ ဂိတုဂျူလာင်ဂှ်မ္ဂး မၞိဟ် မချဳဓရာင် ယၟုမဂျိုင်ဒၟံင် သီုဖအိုတ် (၆) တၠဂှ် ဒှ် [[ဗဳထဝ် မန်ဇြာ၊ နာဲ|နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ]]၊ ဗိုလ်ရိန်မန်ဇြာ၊ ဝိညာဏ်ထဝ်၊ ဒေါက်တာကြည်ဖြိုးထက်၊ ရိန်ဂျာမန်၊ [[အာလောက၊ တၠဂုဏ်|တၠဂုန်အာလောက]] (အဲနာဲ)တအ်ရ။ ဂိတုအဝ်ဂေတ်ဂှ်လေဝ် မၞိဟ်တအ်ဏအ်ပၠန်ရ။<ref name="WKtools" /> ဟိုတ်ဂှ်ရ ခၟာဲပညာဗိသ္တာ နဘာသာမန် မကော်ဂး ဝဳကဳပဳဒဳယာမန် ဝွံ Jose77 ဒှ် မၞိဟ်မဖျေဟ်လဝ်တုဲ ညံင်ခၟာဲဂွံဍတ်ဂှ် နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ]၊ [[အာလောက၊ တၠဂုဏ်|တၠဂုန်အာလောက]]၊ ဒေါက်တာကြည်ဖြိုးထက်၊ နာဲဝိညာဏ်ထဝ် (ဗိုလ်ရိန်မန်ဇြာ ကု ရိန်ဂျာမန် ဂှ် ဒှ် အကံက်တၞဟ်ခြာ နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာကီုရ) ကောံ ကုဂကူမန်၊ ဂကူတၞဟ်တအ်လေဝ် ဗိုင်ပါလုပ်ကၠောန်လဝ် ၜိုတ်သၟဟ် အစောမ်၊ လဒပ်ပ္တိတ်လဝ် ဒြဟတ်တုဲ ဂွံဍတ်ပါ်ကၠုင်ရ။ <ref name="Steven&quot;"> Final approval for four projects<br> Steven White [[Mailto:koala19890@hotmail.com|koala19890@hotmail.com]] 4:05 AM<br> To: WMF LangCom (public)<br> Now that things are staarting to move again, I intend to approve four projects: Guiance Creole WP, Saraiki WP, Mon WP and Tacawit (Shawiya) Wiktionary. No, none of these has been verified. But this is not the fault of the people who created the projects, this is the fault of the Language Committee, which did not do its job. Accordingly, I will approve and send to phabricator for creation all four of these projects by 17:00 UTC on Monday, 19 August. I will not do that in a particular case only if ALL of the following happens; *Someone objects in a particular case that they have reason to be concerned about the validity of the language. *That person also specifically commits to contacting an expert immediately. *Then, within 48 hours, that person has contacted the expert, and identified the expert to the mail list. *Then, the expert has 7 days to respond. Otherwise, I need to fall back on “Assume Good Faith”. And look, if one of these turns out to be another Siberian, we’ll be embarrassed, and we’ll delete the project. But I’ve been watching all of these projects for the last two years, and don’t have any reason to believe there is a problem.<br> If anyone tries to object in any way other that the specific way I have outlined above, I intend to ignore that person. Sorry, but at this point, the Committee only has the right to intervene if it intends to become active again and do its job.<br> Steven</ref> == ဗတောန်လိက် == နကဵုစေတနာဂှ် နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ သီုဗ္တောန်လိက် ကုကွးဘာ ဘာရိုဟ်ကၞက်စၟဳ၊ ဘာကဝ်လိက်ကောန်ဂကူမန်။ ==လိက်ကၞပ်မပတိတ်လဝ်တုဲ== # '''ဒဳမဝ်ကရေဇြဳ ကၞပ် ၁၊''' နကဵုယၟုကၞေဟ် လ္ဂန်ပေဝ်၊ ၂၀၀၀၊ တြးပတိတ် နူဂကောံဒက်ပ္တန်အခေါင်အရာမၞိဟ်ပ္ဍဲဍုင်မန်။ # '''ဒဳမဝ်ကရေဇြဳ ကၞပ် ၂၊''' နကဵုယၟုကၞေဟ် လ္ဂန်ပေဝ်၊ ၂၀၀၁၊ တြးပတိတ် နူဂကောံဒက်ပ္တန်အခေါင်အရာမၞိဟ်ပ္ဍဲဍုင်မန်။ # '''ဖေဝ်ဒရေဝ် Federal''' နကဵုယၟုကၞေဟ် လ္ဂန်ပေဝ်၊ ၂၀၀၂၊ တြးပတိတ် နူဂကောံဒက်ပ္တန်အခေါင်အရာမၞိဟ်ပ္ဍဲဍုင်မန်။ # '''မန်ဗွဲဗိသ္တာ တမၠာကဵုလၟုဟ်၊''' နကဵုယၟု နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ၊ ၂၀၀၉၊ # '''နာဲယက္ခ သ္ဂံင်သွက်ဍုင်မအံက်မန်''' နကဵုယၟု နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ၊ ၂၀၀၉၊ # '''နိရုတ္တိ စကားဇစ်မြစ်အမြင်ဖြင့် ပျူ နှင့် မွန်လူမျိုးတို့အကြောင်း''' နကဵုယၟု နိုင်ဘီထော မွန်ဇြာ (ဗီုဗၟာ) ၂၀၁၄ # '''[[ဟံသာဝတဳဂြးစပ်]] Hamsavati Eclipse''' နကဵုယၟု နာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာ (ဗီုမန်) ၂၀၁၇၊ # '''သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုလဒက်ပတန် လိက်မန် ကေုာံ လိက်ပျူ၊ မွန်စာဖွဲ့စည်းပုံ နှင့် ပျူစာဖွဲ့စည်းပုံ နှိုင်းယှည်လေ့လာချက် နှင့် မြစ်သားကျောက်စာ၊ Comparison of Mon and Pyu Writing Systems and Myittha inscription''' ပိဘာသာ မန်၊ ဗၟာ၊ အင်္ဂလိက်၊ တြးပတိတ် နူလှကျင်းစာပေတိုက်၊ ၂၀၁၈။ == နိဿဲ == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:ဗဳထဝ် မန်ဇြာ|နာဲ}} [[Category:ကဏ္ဍအဓိက!]] [[Category:BEHM]] [[Category:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]] 6xy5xp453py3sahbocpfmaog9xorowy 0 2131 54987 45926 2026-05-20T00:41:08Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 54987 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Jimmy Wales|net_worth=≈{{US$|1 million|link=yes}}<ref name=Garside-2014-08-03/><ref name=Chozick-2013-06-30/> (2014)|module={{Listen |embed = yes |title = Jimmy Wales's voice |filename = Jimmy Wales voice.ogg |type = speech |description = Recorded August 2014}}|website={{url|jimmywales.com|Official website}}|awards=''[[#Distinctions|See below]]''|children=3 daughters|spouse={{unbulleted list|Pamela Green (1986–1993)|Christine Rohan (1997–2011)|[[Kate Garvey]] (2012–present)}}|boards={{unbulleted list|[[Wikimedia Foundation]]|[[Creative Commons]]|[[Sunlight Foundation]] (advisory board)|[[MIT Center for Collective Intelligence]] (advisory board)|[[Guardian Media Group]] (until April 2017)<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/business/2017/04/25/wikipedia-co-founder-jimmy-wales-exits-guardian-board-conflict/|title=Wikipedia co-founder Jimmy Wales exits Guardian board over conflict of interest with Wikitribune news site|last=Williams |first=Christopher|date=April 25, 2017|work=The Telegraph|language=en-GB|issn=0307-1235}}</ref>}}|successor=[[Florence Devouard]] (as Chair of Wikimedia Foundation)|title={{unbulleted list|President of [[Fandom (website)|Fandom, Inc.]] (2004–present)|Chair of [[Wikimedia Foundation]] (2003–2006)|Chair emeritus of [[Wikimedia Foundation]] (2006–present)}}|occupation=[[List of Internet entrepreneurs|Internet entrepreneur]]<br>formerly [[Trader (finance)|financial trader]]|image=Jimmy Wales - August 2019 (cropped).jpg|education={{unbulleted list|[[Auburn University]] ([[Bachelor of Science|BS]])|[[University of Alabama|University of Alabama, Tuscaloosa]] ([[Master of Science|MS]])|[[Indiana University Bloomington|Indiana University, Bloomington]]}}|other_names=Jimbo (online moniker)<ref name=Garside-2014-08-03>{{cite news|work=The Observer|url=https://www.theguardian.com/theobserver/2014/aug/03/observer-profile-jimmy-wales-wikipedia|title=Jimmy Wales: digital champion of free speech|first=Juliette|last=Garside|location=London|date=August 3, 2014|accessdate=December 26, 2017}}</ref>|death_place=|death_date=|birth_place=[[Huntsville, Alabama]], U.S.|birth_date={{birth date and age|1966|8|7}}|birth_name=Jimmy Donal Wales|caption=Wales in August 2019|signature=File:Jimmy Wales signature.svg}} '''ဂျိမ်မဳ ဒဝ်နလ် "ဂျိမ်ဗဝ်" ဝေလ် (Jimmy Donal''' "'''Jimbo'''" '''Wales)'''<ref name="Garside-2014-08-03">{{Cite news|work=The Observer|url=https://www.theguardian.com/theobserver/2014/aug/03/observer-profile-jimmy-wales-wikipedia|title=Jimmy Wales: digital champion of free speech|first=Juliette|last=Garside|location=London|date=August 3, 2014|accessdate=December 26, 2017}}</ref> (သၠးဂၠံဂဝ် အဝ်ဂေတ် ၇၊ ၁၉၆၆) ဝွံ ဒှ်ကောန်ဍုင် အမေရိကာန်-ဗြိတိတ်ချ် သၟာပိုန်ဒြပ်အေန်တာနေတ် (Internet entrepreneur) မွဲတၠရ။<ref name="Chozick-2013-06-30">{{Cite news|last=Chozick|first=Amy|title=Jimmy Wales Is Not an Internet Billionaire|url=https://www.nytimes.com/2013/06/30/magazine/jimmy-wales-is-not-an-internet-billionaire.html|work=[[The New York Times Magazine]]|date=June 30, 2013|accessdate=October 31, 2018}}</ref><ref name="Date of birth">{{Cite news|url=http://www.jpost.com/Opinion/Columnists/Jimmy-Waless-benevolent-Wikipedia-wisdom|title=Jimmy Wales's benevolent Wikipedia wisdom|work=The Jerusalem Post|date=January 7, 2011|accessdate=December 26, 2017|last=Horovitz, David}}</ref> ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ်မပါလုပ် ပ္ဍဲအရာမဒက်ပတန် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ ပ္ဍဲအေန်တာနေတ် မသက္ကုၚုဟ်မး [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] ကေုာံ ကမ္မဏဳဝဳကဳယာ ပ္ဍဲဝေပ်သာက်ဂမၠိုင်ရ။ ဝေလ် မဂွံသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဟာန်သဝိလ္လာ၊ တွဵုရး အလာဘာမာ (Huntsville, Alabama) ညးမံင်ဘာ Randolph School မဒှ်ဘာ သွက်ဂွံပလေဝ်စ ဂွံတိုန်တက္ကသိုလ် ရ။<ref name="eofa">{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofalabama.org/article/h-2618|last=Wilson|first=Claire M.|title=Jimmy Wales|accessdate=December 26, 2017|archivedate=December 20, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191220034549/http://www.encyclopediaofalabama.org/article/h-2618}}</ref> ညးကလိဂွံ မဟိမု ဒဳဂရဳဗာတ်ချ်လာ ကေုာံ မာသတာဒဳဂရဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် နူကဵု တက္ကသိုလ် သြဗာန် (Auburn University ) ကေုာံ တက္ကသိုလ် အလာဘာမာ (University of Alabama ) ရ။ ညးဘာတုဲတုဲ ညးပအစာဘာ ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်ၜါ၊ ဆဃး ညးတိတ်နူဂှ် ကိုပ်ကၠာ ကမၠောန်ဒံက်တာ PhD ဟွံဂွံတုဲရ။ စၞးဂှ် ညးလုပ်ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ နူဂှ်ပၠန် ညးလုပ်ကၠောန် နဒဒှ် ဒါရာ်တာ သုတေသန ပ္ဍဲကဵု ဌာနပရေင်ပိုန်ဒြပ်ချဳကာဂဝ် (Chicago futures and options firm) မွဲရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၆ ဂှ် ညး ကေုာံ သကအ်ရဲညးၜါတၠ ခၞံဗဒှ် ဗဝ်မိသ် (Bomis) မဒှ်မုက်လိက်ဝေပ်သာ် မဆေင်ကဵု ပရေင်လဟိင်စိုတ် မဆေင်ကဵု မၞိဟ်ဇၞော်ဇၞော်တအ်ရ။ နူကဵု ဗဝ်မိသ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ဒှ်အာ လိက်ဗိသ္တာ သက္ကုၚုဟ်မး နုဗေဒဳယာ Nupedia (2000–2003) တုဲ နူကဵု နုပေဒဳယာဂှ် ဗွဲကြဴ ဒှ်အာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။ ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၁၅၊ ၂၀၀၁ ဂှ် လရ်ရဳ သေင်ဂါရ် (Larry Sanger) ကေုား ညးတၞဟ်တအ်၊ ဝေလ် လလောင်တြးပတိတ် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]—မဒှ် မုက်လိက် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မသက္ကုၚုဟ်မး မွဲတုဲ မုက်လိက်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်တိုန်တုဲ မၞိဟ်တီဂၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက်ဂှ် ညးဒှ်မၞိဟ်မဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ကေုာံ မၞိဟ်အခေါင်မဟီုဂးနွံမွဲရ။ မုက်လိက်ဝဳကဳပဳဒဳယာဂှ် နကဵုဝင် ညးဒှ် မၞိဟ်မပါလုပ် ပ္ဍဲအရာမဒက်ပတန်မွဲတၠတုဲ ညးဗွဲကြဴ မဂွံစၟတ်သမ္တီ ညးမပတန်ဗဒှ် ဝဳကဳပဳယာမွဲတၠရ။ ဝေလ် ကၠောန်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံဘုဒ်ဓိပတိ [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်]]။ ဟိုတ်နူ နကဵုစေတနာ မကၠောန်မဒက်ပတန်လဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာတုဲ ညးမဂွံဒုင်ခပတိုန်လဝ် ပ္ဍဲကဵုခုင် "ညးမဒက်ပတန် ဂကောံ" ရ။ ဝဳကဳပဳဒဳယာဂှ် ဒှ်ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵုဂၠးတိ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၆ မဂ္ဂဇြေန် ''Time'' စၟတ်သမ္တီ ညးတေအ် နဒဒှ် မၞိဟ်မွဲတၠ ပ္ဍဲ "မၞိဟ် ၁၀၀ တၠ သြဇာဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ"။<ref>{{Cite journal|url=http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1975813_1975844_1976488,00.html|title=2006 TIME 100 Jimmy Wales|first=Chris|last=Anderson|journal=Time|date=May 8, 2006|accessdate=December 26, 2017}}</ref> visit mon state.2021 == လိက်မချူလဝ် ပရူညးဂမၠိုင် ==   == မဒုင်အဲပရဲ == [[ဝှာင်:293_GD-Preis_5524_crop.jpg|thumb|Wales at the 2011 Gottlieb Duttweiler Awards Show]] [[ဝှာင်:Maastricht-39e_Diesviering_in_de_St._Janskerk_(Universiteit_Maastricht)_(37).JPG|thumb|Wales receives an honorary doctorate from Maastricht University, 2015]] [[ဝှာင်:Jimmy Wales Accepting the Dan David Prize.jpg|thumb|Jimmy Wales accepting the Dan David Prize at the Tel Aviv University, 2015]] * Wales is a former co-chair of the World Economic Forum on the Middle East 2008, and a former board member of Socialtext. * He is a member of the Berkman Center for Internet &amp;amp; Society at Harvard Law School, the advisory board of the MIT Center for Collective Intelligence, and the board of directors at Creative Commons and Hunch.com. * In 2006, Wales was listed in the "Scientists & Thinkers" section of the <nowiki><i id="mwA3o">TIME</i></nowiki> 100 and number 12 in ''Forbes'' "The Web Celebs 25". * Wales has also given a lecture in the Stuart Regen Visionary series at New Museum which "honors special individuals who have made major contributions to art and culture, and are actively imagining a better future" and by the World Economic Forum as one of the "Young Global Leaders" of 2007. * The 2008 Global Brand Icon of the Year Award, and on behalf of the Wikimedia project the Quadriga award of Werkstatt Deutschland for ''A Mission of Enlightenment''. * The 2009 Nokia Foundation annual award, the Business Process Award at the 7th Annual Innovation Awards and Summit by ''The Economist''. * In April 2011, Wales served on the jury of the Tribeca Film Festival, Wales has received a Pioneer Award, the Gottlieb Duttweiler Prize and the Leonardo European Corporate Learning Award<ref>{{Cite web|url=http://www.leonardo-award.eu/content/e677/e678/e682/e683/e820/index_eng.html|title="Dare to Share": From Individual to Collective Knowledge|language=de|publisher=Leonardo-award.eu|date=September 21, 2011|accessdate=July 3, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131214093506/http://www.leonardo-award.eu/content/e677/e678/e682/e683/e820/index_eng.html|archivedate=December 14, 2013}}</ref> in 2011,<ref name="gd-prize">{{Cite web|url=http://www.gdi.ch/en/Think-Tank/JIMMY-WALES-RECEIVES-THE-GOTTLIEB-DUTTWEILER-PRIZE|title=GD Prize 2011|publisher=Gdi.ch|accessdate=December 26, 2017|archivedate=December 26, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171226234910/http://www.gdi.ch/en/Think-Tank/JIMMY-WALES-RECEIVES-THE-GOTTLIEB-DUTTWEILER-PRIZE}}</ref> the Monaco Media Prize. Wales has also received honorary degrees from Knox College, Amherst College, Stevenson University, Argentina's Universidad Empresarial Siglo 21,<ref>{{Cite web|url=http://www.21.edu.ar/identidad21-publicacion-ampliada.html?id=51|title=Jimmy Wales, founder of Wikipedia, distinguished by UES 21|date=December 16, 2009|publisher=[[:es:Universidad Empresarial Siglo 21|Universidad Empresarial Siglo 21]]|accessdate=May 10, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110531171759/http://www.21.edu.ar/identidad21-publicacion-ampliada.html?id=51|archivedate=May 31, 2011}}</ref> and Russia's MIREA University.<ref>{{Cite web|url=http://www.mirea.ru/|title=Moscow State Technical University Website|date=June 16, 2011|accessdate=June 22, 2011}}</ref> * On December 5, 2013, Wales was awarded the UNESCO Niels Bohr Medal in Copenhagen, Denmark at a conference on "An Open World" to celebrate the 100th anniversary of Niels Bohr's atomic theory. His presentation on "Wikipedia, Democracy and the Internet" emphasised the need to expand Wikipedia into virtually all the languages of the world. The "Wikipedia Zero" initiative was beginning to prove successful in encouraging telecommunications companies to provide children in the developing world with free access to Wikipedia for educational purposes.<ref>{{Cite web|url=http://bohr-conference2013.ku.dk/documents/programme_1.pdf/|title=An Open World|publisher=University of Copenhagen|accessdate=December 26, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203050049/http://bohr-conference2013.ku.dk/documents/programme_1.pdf/|archivedate=December 3, 2013}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.ku.dk/all_news/2013/2013.10/free_exchange_of_information_can_avert_technological_threats/|title=Niels Bohr Conference: Free exchange of information can avert technological threats|publisher=University of Copenhagen|date=October 24, 2013|accessdate=December 26, 2017|archivedate=October 18, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201018041730/https://news.ku.dk/all_news/2013/2013.10/free_exchange_of_information_can_avert_technological_threats/}}</ref> Wales was inducted into the Internet Hall of Fame in 2013.<ref>{{Cite web|url=http://www.cbsnews.com/news/aaron-swartz-among-inductees-to-internet-hall-of-fame/|title=Aaron Swartz among inductees to Internet Hall of Fame|date=June 26, 2013|accessdate=December 26, 2017}}</ref> * In February 2014, Wales was named one of "25 Web Superstars" by ''The Daily Telegraph''.<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/internet/10665375/25-years-of-the-World-Wide-Web-25-Web-superstars.html|title=25 years of the World Wide Web: 25 Web superstars|date=February 28, 2014|accessdate=December 26, 2017}}</ref> On May 17, 2014, Wales was awarded a Doctorate Honoris Causa by the Faculty of Communication Sciences of the Università della Svizzera italiana (USI Lugano, Switzerland).<ref>{{Cite web|url=http://newmine.blogspot.ch/2014/05/jimmy-wales-doctor-honoris-causa-in.html|title=Jimmy Wales doctor honoris causa in Communication Sciences|publisher=ELearning + ETourism (blog of Lorenzo Cantoni, dean of the Faculty)|date=May 17, 2014|accessdate=December 26, 2017}}</ref> On June 25, 2014, Wales received an honorary degree of Doctor of Letters from Nobel laureate Muhammad Yunus at Glasgow Caledonian University in Scotland.<ref>{{Cite news|url=http://news.stv.tv/scotland/280548-scotland-tonight-wikipedia-founder-jimmy-wales-honoured-in-glasgow/|title=Scotland Tonight: Wikipedia founder honoured in Glasgow|date=June 25, 2014|accessdate=December 26, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140713090005/http://news.stv.tv/scotland/280548-scotland-tonight-wikipedia-founder-jimmy-wales-honoured-in-glasgow/|archivedate=July 13, 2014}}</ref> On July 10, 2014, Wales received the UK Tech4Good Awards "Special Award" for establishing Wikipedia. He was one of eight winners in various categories meant to honor organizations and individuals who use digital technology to improve the lives of others.<ref>{{Cite news|url=http://www.techweekeurope.co.uk/news/tech4good-awards-celebrate-digital-inclusion-148925|title=Tech4Good Awards Celebrate Digital Inclusion|date=July 11, 2014|accessdate=December 26, 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.tech4goodawards.com/winners-2014/|title=Tech4Good Awards 2014 Winners|publisher=Tech4Good Awards|date=July 10, 2014|accessdate=December 26, 2017|archivedate=September 18, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200918093424/http://www.tech4goodawards.com/winners-2014/}}</ref> In December 2014, Wales shared the inaugural $1-million Mohammed bin Rashid Knowledge Award with World Wide Web inventor Sir Tim Berners-Lee. * In January 2015, Maastricht University awarded a Doctorate Honoris Causa to Wales.<ref>{{Cite web|title=Maastricht University awards honorary doctorates to Frans Timmermans and Wikipedia founder Jimmy Wales|url=http://www.maastrichtuniversity.nl/web/Main1/SiteWide/SiteWide11/MaastrichtUniversityAwardsHonoraryDoctoratesToFransTimmermansAndWikipediaFounderJimmyWales.htm|publisher=[[Maastricht University]]|accessdate=November 23, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141224075637/http://www.maastrichtuniversity.nl/web/Main1/SiteWide/SiteWide11/MaastrichtUniversityAwardsHonoraryDoctoratesToFransTimmermansAndWikipediaFounderJimmyWales.htm|archivedate=December 24, 2014}}</ref> On April 25, 2015, Wales received the Common Wealth Award of Distinguished Service along with Jon Bon Jovi and Edward Norton.<ref>{{Cite news|url=https://www.bonjovi.com/photos-from-the-36th-annual-common-wealth-awards/|title=Photos from the 36th Annual Common Wealth Awards|date=March 20, 2015|accessdate=December 26, 2017}}</ref> On May 17, 2015, Wales received the Dan David Prize of $1 million in the "Present" category (others won that amount for "Past" and "Future" contributions to society).<ref>{{Cite news|title=Dan David Foundation to award three prizes of $1 million to six world renowned laureates|url=http://www.jpost.com/Israel-News/Dan-David-Foundation-to-award-three-prizes-of-1-million-to-six-world-renowned-laureates-390602|accessdate=December 26, 2017|date=February 11, 2015}}</ref> He was awarded the prize for "launching the world's largest online encyclopedia".<ref>{{Cite news|title=Wikipedia co-founder, genome project leader among recipients of Dan David Prize|url=http://www.jpost.com/Business-and-Innovation/Wikipedia-co-founder-genome-project-leader-among-recipients-of-Dan-David-Prize-403363|date=February 10, 2015|accessdate=December 26, 2017}}</ref> * In January 2016, Wales, along with Baroness Rebuck, became a non-executive director of the Guardian Media Group.<ref>{{Cite web|url=http://www.pressgazette.co.uk/content/wikipedias-jimmy-wales-and-gail-rebuck-join-guardian-media-group-board|title=Wikipedia's Jimmy Wales and Gail Rebuck join Guardian Media Group board|date=January 27, 2016|accessdate=December 26, 2017}}</ref> On February 2, 2016, he received a Doctorate Honoris Causa from the Université Catholique de Louvain.<ref>{{Cite web|url=http://www.lavenir.net/cnt/dmf20160202_00774112/eduardo-suplicy-paola-vigano-et-jimmy-wales-faits-docteurs-honoris-causa-de-l-ucl|title=Eduardo Suplicy, Paola Vigano et Jimmy Wales faits Docteurs honoris causa de l'UCL|date=February 2, 2016|accessdate=December 26, 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rtbf.be/info/regions/detail_ucl-trois-penseurs-utopistes-pour-regler-les-problemes-belges?id=9203043|title=UCL: Trois penseurs utopistes pour régler les problèmes belges?|date=February 2, 2016|accessdate=December 26, 2017}}</ref> * In June 2016, during the opening ceremony on Wikimania 2016, Wales was awarded with the honour citizenship of Esino Lario.{{Citation needed|date=August 2016}} * In September 2017, he was awarded the President's Medal of the British Academy "for facilitating the spread of information via his work creating and developing Wikipedia, the world's largest free online encyclopedia".<ref>{{Cite web|title=From Wikipedia to Roman coins: British Academy recognises excellence in the humanities and social sciences|url=https://www.britac.ac.uk/news/wikipedia-roman-coins-british-academy-recognises-excellence-humanities-and-social-sciences|date=September 27, 2017|accessdate=December 26, 2017}}</ref> == ဆက် ဗှ် == * Jimmy Wales Foundation * List of Wikipedia people * Jimmy Wales's Wikipedia user page == နိဿဲ == [[ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]] [[ကဏ္ဍ:BEHM]] [[ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ]] 8efixf70r3x25svis0vlvjnfe1fuw65 0 3063 55005 42265 2026-05-20T02:44:54Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 55005 wikitext text/x-wiki {{Infobox continent |title = Antarctica |image = Antarctica (orthographic projection).svg <!--Please see discussion or contribute to discussion if you are considering replacing this image--> |image_size = 240px |alt = This map uses an orthographic projection, near-polar aspect. The South Pole is near the center, where longitudinal lines converge. |area = {{nowrap|14,200,000 km²}}<ref name="CIAfactbook-People">{{cite web |author=United States Central Intelligence Agency |date=2011 |title=Antarctica |work=The World Factbook |publisher=Government of the United States |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ay.html |accessdate=14 September 2017 |archivedate=12 April 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200412112451/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ay.html }}</ref> {{nowrap|5,500,000 sq mi}} |population = 1,000 to 5,000 (seasonal) |demonym = [[Antarctic]] |density = <0.01 per km²<br><0.01 per sq mi |adjective = [[Antarctic]] |countries = |list_countries = |dependencies = |languages = |time = |internet = [[.aq]] |cities = {{collapsible list | title = [[Research stations in Antarctica|Research stations]] | [[McMurdo Station]]}} |m49 = <code>010</code> – Antarctica<br /><code>001</code> – [[World]] }} '''အန္တာတိက''' ({{Lang-en|'''Antarctica'''}}) ဂှ် ဒှ်တိုက် မနွံ ပ္ဍဲဂၠးတိ လပါ်သၟဝ်ကျာအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲတိုက်ဏအ်ဂှ် နကဵုပထဝဳမ္ဂး မနွံကဵု ပၞိဟ်သၟဝ်ကျာ (South Pole) တုဲ ဍေဟ်နွံ ပ္ဍဲဒေသအန္တာတိက် (Antarctic region) ကရေက်ဂၠးတိသၟဝ်ကျာ၊ သီုဖအိုတ်ဂှ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲဗွိုင်စက်အန္တာတိက် (Antarctic Circle)၊ တုဲပၠန် မှာသၟိဒ်သၟဝ်ကျာ (ဝါ) မှာသၟိဒ်အန္တာတိက် ပူဗိုင်လဝ် တိုက်ဝွံရ။ သမၠဲတိုက်ဝွံ နွံ စတုရံကဳလဳမဳတာ {{convert|14200000|km2|abbr=off}}၊ တုဲ ပၞောဝ်ကဵု တိုက်သီုဖအိုတ် ဇၞော်မရနုက်ကဵု မသုန်တုဲ ပတုပ် ကုတိုက်သြသတြလဳယျာမ္ဂး တိုက်ဝွံ ဇၞော်ၜါအလန်ဒှ်ရ။ တိုက်ဝွံ ကမၠေတ်သတီုမၞိဟ် အောန်အိုတ် ပ္ဍဲမွဲစတုရံကဳလဝ်မဳတာဂှ် နွံဆ ၀.၀၀၀၀၈ ဓဝ်ရ။ တၞဳသီုဖအိုတ် ၉၈%ဂှ် ဂြောပ်လဝ် နကဵုဍာ်ကမြံင် (ice) ဗွဲသၟဟ်မ္ဂး သတီုဍာ်ကမြံင်ဂှ် နွံ ၁.၉ ကဳလဝ်၊<ref name="Bedmap2">{{cite journal|last1=Fretwell|first1=P.|last2=Pritchard|first2=H. D.|last3=Vaughan|first3=D. G.|last4=Bamber|first4=J. L.|last5=Barrand|first5=N. E.|last6=Bell|first6=R.|last7=Bianchi|first7=C.|last8=Bingham|first8=R. G.|last9=Blankenship|first9=D. D.|last10=Casassa|first10=G.|last11=Catania|first11=G.|last12=Callens|first12=D.|last13=Conway|first13=H.|last14=Cook|first14=A. J.|last15=Corr|first15=H. F. J.|last16=Damaske|first16=D.|last17=Damm|first17=V.|last18=Ferraccioli|first18=F.|last19=Forsberg|first19=R.|last20=Fujita|first20=S.|last21=Gim|first21=Y.|last22=Gogineni|first22=P.|last23=Griggs|first23=J. A.|last24=Hindmarsh|first24=R. C. A.|last25=Holmlund|first25=P.|last26=Holt|first26=J. W.|last27=Jacobel|first27=R. W.|last28=Jenkins|first28=A.|last29=Jokat|first29=W.|last30=Jordan|first30=T.|last31=King|first31=E. C.|last32=Kohler|first32=J.|last33=Krabill|first33=W.|last34=Riger|first34=M.|last35=Langley|first35=K. A.|last36=Leitchenkov|first36=G.|last37=Leuschen|first37=C.|last38=Luyendyk|first38=B. P.|last39=Matsuoka|first39=K.|last40=Mouginot|first40=J.|last41=Nitsche|first41=F. O.|last42=Nogi|first42=Y.|last43=Nost|first43=O. A.|last44=Popov|first44=S. V.|last45=Rignot|first45=E.|last46=Rippin|first46=D. M.|last47=Rivera|first47=A.|last48=Roberts|first48=J.|last49=Ross|first49=N.|last50=Siegert|first50=M. J.|last51=Smith|first51=A. M.|last52=Steinhage|first52=D.|last53=Studinger|first53=M.|last54=Sun|first54=B.|last55=Tinto|first55=B. K.|last56=Welch|first56=B. C.|last57=Wilson|first57=D.|last58=Young|first58=D. A.|last59=Xiangbin|first59=C.|last60=Zirizzotti|first60=A.|display-authors=5|title=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica|journal=The Cryosphere|volume=7|issue=1|page=390|date=28 February 2013|url=http://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf|accessdate=6 January 2014|doi=10.5194/tc-7-375-2013|bibcode=2013TCry....7..375F}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200216072841/https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |date=16 February 2020 }}</ref> နွံဒၟံင် သီုဖအိုတ် သီုကဵု ပ္ဍဲကဵု ဒကုတ်တကအ်အန္တာတိက် (Antarctic Peninsula)ရ။ ပၞောဝ်ကဵု တိုက်ဂမၠိုင်မ္ဂး တိုက်အန္တာတိကဝွံ ဗွဲသၟဟ်မ္ဂး ဒှ်တိုက် ဂံက်အိုတ်၊ ကှ်အိုတ်၊ ကျာထတ်အိုတ်တုဲ သီုဒှ် လတူဗလးမုက်ၜဳ သၠုင်အိုတ်ရ။<ref name=dnaclimate>{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161113152357/http://www.dna.gov.ar/la-ant%C3%A1rtida |archivedate=13 November 2016 |url=http://www.dna.gov.ar/la-ant%C3%A1rtida |title=La Antártida |publisher=Dirección Nacional del Antártico |language=es |accessdate=13 November 2016 |url-status= }}</ref> ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵုတိုက်အန္တာတိကဂှ် ဒှ် ကန္တာရပၞိဟ် (polar desert)၊ မွဲသၞာံမ္ဂး ပ္ဍဲဇိုင်င်သြင်မ္ဂး နွံဗဂူ (precipitation) ၜိုတ် {{convert|200|mm|in|abbr=on}} တုဲ အပ္ဍဲတၞဳတအ်ဂှ် အောန်ကွေဟ်ဟ်၊ ဟွံဂွဗဂူလဝ် လလအ်သၞာံၜိုတ် ၂ မဳလဳယာန်သၞာံ၊ ဆဂး ဍာ်လတ်တ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ၈၀%ဂှ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု တိုက်ဂှ်တုဲ ယဝ်ရ လေင်မ္ဂး အလုံလိုက်မွဲ သလုင်ကဵု သမၠုင်ၜဳၜိုတ်{{convert|60|m|ft}}မာန်ရ။<ref>{{cite web|last=Joyce |first=C. Alan |date=18 January 2007 |title=The World at a Glance: Surprising Facts |work=The World Almanac |url=http://www.worldalmanac.com/blog/2007/01/the_world_at_a_glance_surprisi.html |accessdate=7 February 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090304001123/http://www.worldalmanac.com/blog/2007/01/the_world_at_a_glance_surprisi.html |archivedate=4 March 2009 |url-status=dead}}</ref>ဓါတ်ဂမ္တဴ ပ္ဍဲအန္တာတိကဂှ် စိုပ်စဵုကဵု −89.2&nbsp;°C (−128.6&nbsp;°F)]] (or even −94.7&nbsp;°C (−135.8&nbsp;°F) နကဵုမစမ် နူကဵု ဂြိုဟ်က္ၜင်ဂှ် ဂွံတီကေတ်ရ။<ref>{{cite news|title=Coldest temperature ever recorded on Earth in Antarctica: -94.7C (−135.8F)|url=https://www.theguardian.com/world/2013/dec/10/coldest-temperature-recorded-earth-antarctica-guinness-book|work=The Guardian|accessdate=12 July 2017|date=10 December 2013|agency=Associated Press}}</ref>)ဗွဲသၟဟ် နကဵုပွိုင်မွဲသၞာံမ္ဂး ဂမ္တဴနွံဒၟံင် အကြာ −63&nbsp;°C (−81&nbsp;°F) ရ။ ပ္ဍဲကဵု တိုက်ဂှ် မွဲမွဲသၞာံ မၞိဟ်စိုပ်အာ နကဵုကမၠောန် သွက််ဂွံ ပသုတေသန နွံ အကြာ မွဲလ္ၚီ ကဵု မသုန်လ္ၚီဒှ်ရ။ တၞံ တမ်မူလ တိုက်အန္တာတိကဂှ် မပ္တံကဵု အိက်ၚာက် (algae)၊ ဗက်တေရဳယျာ (bacteria)၊ ပတိုဟ် (fungi)၊ တၞံ၊ လှိက်၊ တိရစ္ဆာန်မ္ဂး မပ္တံကဵု မိတေ (mite)၊ ပကောတ် (nematode)၊ ပေန်ဂွေန် (penguin)၊ ဖေအ် ကေုာံ (tardigrade)။ သၞေဝ်မ္ဂး တိုန်ဇိုင်သြင်ၜဳညိညကီုရ။ အန္တာတိကဂှ် ဒှ်တိုက်ဒၞာဲ ကောန်မၞိဟ်မဂွံဆဵုကေတ် လက္ကရဴအိုတ် ပ္ဍဲကဵုဂၠးတိဝွံရ။ အတိုင်လိက်စၟတ်သမ္တီမ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် နူကဵုသၞာံ ၁၈၂၀ ညးဂမၠာဲ (မၞိဟ်မဂၠိုက်ဂၠာဲ) ဂကူရုရှာ မနွံယၟု Fabian Gottlieb von Bellingshausen ကေုာံ Mikhail Lazarev တအ် အဃောမတိတ်တရဴ နကဵုက္ၜင်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒဵုဍာ်ကမြံင်တုဲ ဂွံတီကေတ် ဒၞာဲဂှ် မနွံကဵုတိုက်မာန်ရောင် စှ်ေစိုတ်ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူကဵု ရာသဳဒၞာဲဂှ် မသကာတ်မြဟ်လောန်တုဲ ပ္ဍဲကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် မၞိဟ်တအ် စိုတ်ဟွံလုပ်စရ။ ပ္ဍဲဇာန်နဝါရဳ ၁၈၄၀ ဂှ် နူကဵု ဂကောံဂမၠာဲ ရးနိဂီုပံင်ကောံအမေရိကာန် (United States Exploring Expedition) နကဵုသၟဝ်ပၠတရဴ သကိုပ်ဗိုလ် ချာလ် ဝိလ်ကေသ် (Lieut. Charles Wilkes) ပ္ဍဲအခိင်တုပ်ပ်ဂှ် နူကဵု ဂကောံဂမၠာဲ ပြင်သေတ် သၟဝ်ပၠတရဴ ယူလေသ် ဒုမောန် ဒ ယူဝိလ္လေ (Jules Dumont d'Urville) ဂွံဆဵုကေတ် အန္တာတိကရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ၜိုန်ရ ညးတအ်ဟီု ညးတအ် လုပ်ဖျေဟ်ဇိုင် ပဒတန် လ္ၚတ်လဝ် မွဲဆိုန်ခဏကီုလေဝ် ဗွဲကြဴ ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဟွံဂွံစိုပ်လဝ် ပ္ဍဲတိုက်ဂှ် ညးတအ် နွံမ္ၚးတိုက်ဂှ် ဇမ္ၚောဲခြာၜိုတ် ၈၀၀ တိုင်ရ။ သၞာံ ၁၈၉၅ ဂှ် နကဵုဂကောံသမၠာဲ ဂကူနဝ်ဝေ အာစိုပ် ဖျေဟ်ဇိုင် ပ္ဍဲတိုက်ဂှ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ တိုက်အန္တာတိကဂှ် ဒှ်တိုက် မပိုင်ပြဳလဝ် နကဵုဂကောံဍုင်ဂမၠိုင် နကဵု သၞောတ်လိက်ကသုက်အန္တာတိက်(Antarctic Treaty System) မကော်ဂး သၞောဝ်ဂၠးတိ ကောန်ဒေါမိနဳယောမ် (Condominium - international law)ရ။ လိက်ကသုက်ဂှ် ထ္ပက်လဝ် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၉ ဂှ် နကဵု စှ်ၜါဍုင်တုဲ လၟုဟ်သီုဖအိုတ် ဒှ်အာ ပိစှ်ောဒစာံ ဍုင်ရ။ လိက်ကသုက်ဂှ် စဵုဒၞာလိက် ပ္ဍဲကဵုတိုက်ဂှ် ညံင်ဟွံကၠောန်ဗဒှ် ဒၞာဲမစမ်ပၞာန် ကေုာံ မၜံက်ခါဲမာင်၊ မစမ် မခတိုဟ်နျူကလေယ် ကေုာံ မကၠဟ် ဓါတ်နျူကလေယ်တအ်တုဲ နကဵု လိက်ကသုက်ဂှ် ထံက်ဂလာန် ပ္ဍဲကမၠောန်သုတေသနသိပ္ပံ၊ ကေုာံ ကမၠောန်ပၟင်ပၟဲ ဂေဟဗေဒ ပ္ဍဲကဵုဒေသဂှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵုတိုက်ဂှ် တၠပညာသိပ္ပံ နူကဵု ဍုင်နာနာတအ် ၜိုတ် ၄၀၀၀ ဂှ် ဆက်လ္ၚတ် စမ်ၜတ်ဒၟံင် ကမၠောန်သုတေသန ပ္ဍဲကဵုတိုက်ဂှ်ရ။ ==နိရုတ္တိ== [[File:Adelie Penguins on iceberg.jpg|thumb|ပေန်ကွေန် ပ္ဍဲအန္တာတိက]] ယၟုမ္ဂး အန္တာတိက ဂှ် စၠောအ်အက္ခရ နူကဵု အင်္ဂလိက် ''Antarctica'' တုဲ ချူလဝ်ရ။ ယၟု ဗီုအင်္ဂလိက် ''Antarctica'' ဂှ် ကၠုင်နူ ယၟုဂရိတ် ἀνταρκτική (''antarktiké''), နကဵု ဣတ္ထဳလိင်မ္ဂး (ἀνταρκτικός ''antarktikós'')<ref>{{cite book |last1=Liddell |first1=Henry George |last2=Scott |first2=Robert |editor-last=Crane |editor-first=Gregory R. |contribution=Antarktikos |title=A Greek–English Lexicon |series=Perseus Digital Library |publisher=Tufts University |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%239514 |accessdate=18 November 2011}}</ref> မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒၞာဲအက်တိစ်၊ ဒၞာဲသၟဝ်ကျာ။<ref>{{cite book |last=Hince |first=Bernadette |date=2000 |title=The Antarctic Dictionary |publisher=CSIRO Publishing |isbn=978-0-9577471-1-1 |page=6 |url=https://books.google.com/books?id=lJd8_owUxFEC&pg=PA6 }}</ref> ==နိဿဲ== {{Reflist}} [[Category:ပထဝဳဝင်]] [[Category:BEHM]] 8dtd2mvohlhrgjls37p015kom88hk1v 0 3580 54993 47321 2026-05-20T01:39:15Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 54993 wikitext text/x-wiki {{current|date=February 2021}} {{Infobox military conflict | conflict = ပၞာန်သီအဝဵု ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁<br>2021 Myanmar coup d'état | partof = ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဗၟာ | image = Aung San Suu Kyi & Min Aung Hlaing collage.jpg | image_size = | alt = | caption = ညးမကဵုကသပ်ဍုင် (တြေံ)[[အံင်သာန်သုကျဳ]] (ပါဲ)၊ ကေုာံ သကိုပ်သီအဝဵုဍုင် မင်းအောင်လှိုင် (ပုင်) | date = ၁ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ | place = ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ | result = ပၞာန်သီအဝဵု နကဵုယၟု အကာဲအရာကာတၟေင် အံင်ဇၞး * အဝဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ အိုတ် ပ္ဍဲမသုန်သၞာံ * အံင်သာန်သုကျဳ ကေုာံ ဝေန်မျေအ် ဒးဒုင်ရပ် ကေုာံ ဒးဒုင်ပ္တိတ် နူတာလျိုင် * ဝန်ဇၞော် ၂၄ ဒးဒုင်ပ္တိတ် နူတာလျိုင်<ref name="bbc1" /> * စၠတ်ထဝ် ဒးဒုင်ပဒေါအ် {{cn|date=February 2021}} * အကာဲအရာကာတၟေင် ပ္တိတ်လဝ် ပွိုင်မွဲသၞာံ | combatant1 = {{flagdeco|Myanmar}} အလဵုအသဳ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ | combatant2 = {{flagicon image|Flag of the Ministry of Defense (Myanmar).svg}} ဒပ်ပၞာန် | commander1 = {{flagicon image|Flag_of_National_League_for_Democracy.svg}} အံင်သာန်သုကျဳ <br>(ညးမကဵုကသပ်ကၟိန်ဍုင်)<br>{{flagicon image|Flag_of_National_League_for_Democracy.svg}} ဝန်မျေအ် <br>(သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ) | commander2 = {{flagicon image|Flag of the Ministry of Defense (Myanmar).svg}} မင်းအောင်လှိုင် (ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇမၞော်ဒပ်ပၞာန်)<br>{{flagicon image|Flag_of_the_Union_Solidarity_and_Development_Party.svg}}မျေအ်ဆွေ<br>(ဒုတိယသမ္မတ (၁)) | casualties1 = | casualties2 = | casualties3 = ချိုတ်၊ လီုလာ် ဟွံမဲ | notes = | campaignbox = }} '''ပၞာန်သီအဝဵု ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁''' ({{Lang-en| '''2021 Myanmar coup d'état'''}}) ဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁ ပ္ဍဲအခိင်ဂယး ကြဴနူ ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ၊ သမ္မတဝေန်မျေအ် ကေုာံ ကောန်ဂကောံဗော်အေန်အေဝ်ဒဳဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင်ရပ်ကြိုင် နကဵုဒပ်ပၞာန်ဗၟာ။<ref>{{cite news|last=Beech|first=Hannah|date=31 January 2021|title=Myanmar’s Leader, Daw Aung San Suu Kyi, Is Detained Amid Coup|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2021/01/31/world/asia/myanmar-coup-suu-kyi.html|access-date=31 January 2021|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{cite news|last1=Mahtani|first1=Shibani|last2=Lynn|first2=Kyaw Ye|title=Myanmar military seizes power in coup after detaining Aung San Suu Kyi|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/myanmar-aung-sun-suu-kyi-arrest/2021/01/31/c780ce6a-6419-11eb-886d-5264d4ceb46d_story.html|date=1 February 2021|access-date=1 February 2021|work=[[The Washington Post]]}}</ref>တုဲဂှ် နကဵု ဒပ်ပၞာန် လလောင်တြး အကာဲအရာတၟေင် ပွိုင်မွဲသၞာံတုဲ အဝဵုဍုင်ဂှ် ပအပ်ကဵု သကိုပ်ဗိုလ်ဇမၞော် မင်းအောင်လှိုင်။<ref>{{cite web|url=https://news.trust.org/item/20210201014444-5u7cm|title=Myanmar military seizes power, detains elected leader Aung San Suu Kyi|author=Reuters|date=1 February 2021|website=news.trust.org|accessdate=1 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201053645/https://news.trust.org/item/20210201014444-5u7cm}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2021-02/01/c_139712581.htm|title=Myanmar gov't declares 1-year state of emergency: President's Office|editor=huaxia|date=1 February 2021|website=[[Xinhua News Agency|xinhuanet]]|accessdate=1 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201102057/http://www.xinhuanet.com/english/2021-02/01/c_139712581.htm}}</ref><ref>{{cite web|title=Myanmar Leader Aung San Suu Kyi, Others Detained by Military|url=https://www.voanews.com/east-asia-pacific/myanmar-leader-aung-san-suu-kyi-others-detained-military|date=1 February 2021|website=voanews.com|publisher=VOA (Voice of America)|access-date=1 February 2021}}</ref>ပရေင်မသီအဝဵုဍုင်ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲတ္ၚဲကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံစပံက်ပါလဳမာန်ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ၊ နကဵု အမာတ်မဂွံဒုင်ရုဲစှ် နူကဵု သဘင်မာဲ ၂၀၂၀ မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲနဝ်ဝေမ်ပါ၊ နကဵု ဟိုတ်သဘင်မာဲဂှ် မဟွံမဲ ကုပရေင်ဗဗွဲဓဝ်ရ။<ref>{{cite web|url=https://news.trust.org/item/20210201014444-5u7cm|title=Myanmar military seizes power, detains elected leader Aung San Suu Kyi|author=Reuters|date=1 February 2021|website=news.trust.org|access-date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201053645/https://news.trust.org/item/20210201014444-5u7cm|url-status=live|accessdate=1 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201053645/https://news.trust.org/item/20210201014444-5u7cm}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2021-02/01/c_139712581.htm|title=Myanmar gov't declares 1-year state of emergency: President's Office|editor=huaxia|date=1 February 2021|website=[[Xinhua News Agency|xinhuanet]]|access-date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201102057/http://www.xinhuanet.com/english/2021-02/01/c_139712581.htm|url-status=live|accessdate=1 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201102057/http://www.xinhuanet.com/english/2021-02/01/c_139712581.htm}}</ref><ref>{{cite web|title=Myanmar Leader Aung San Suu Kyi, Others Detained by Military|url=https://www.voanews.com/east-asia-pacific/myanmar-leader-aung-san-suu-kyi-others-detained-military|date=1 February 2021|website=voanews.com|publisher=VOA (Voice of America)|access-date=1 February 2021|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131316/https://www.voanews.com/east-asia-pacific/myanmar-leader-aung-san-suu-kyi-others-detained-military|url-status=live}}</ref>သမ္မတ ဥူဝေန်မျေအ် ကေုာံ ညးမကဵုကသပ်ဍုင် ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ မဒးဒုင်ကြိုင်၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဝန်ဇၞော်ဂမၠိုင်လေဝ် ဒးဒုင်ပ္တိတ်ထောအ် နူကဵု တာလျိုင်ကီုရ။<ref>{{cite news|last=Beech|first=Hannah|date=31 January 2021|title=Myanmar’s Leader, Daw Aung San Suu Kyi, Is Detained Amid Coup|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2021/01/31/world/asia/myanmar-coup-suu-kyi.html|access-date=31 January 2021|issn=0362-4331|archive-date=31 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131235036/https://www.nytimes.com/2021/01/31/world/asia/myanmar-coup-suu-kyi.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Mahtani|first1=Shibani|author2=Kyaw Ye Lynn|title=Myanmar military seizes power in coup after detaining Aung San Suu Kyi|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/myanmar-aung-sun-suu-kyi-arrest/2021/01/31/c780ce6a-6419-11eb-886d-5264d4ceb46d_story.html|date=1 February 2021|access-date=1 February 2021|work=[[The Washington Post]]|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182106/https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/myanmar-aung-sun-suu-kyi-arrest/2021/01/31/c780ce6a-6419-11eb-886d-5264d4ceb46d_story.html|url-status=live}}</ref> ကြဴနူ မသီအဝဵုတုဲ ခြာဟွံလအ်ဂှ် ဒပ်ပၞာန်စောဲဂဗုတ် လတူဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ဒဒှ်ရ မရာန်ပၠုပ် စက်ရမ္သာင် walkie talkies ဟွံစှ်ေကဵု ဗဗွဲသၞောဝ်။<ref>{{cite web | last=Solomon | first=Feliz | title=After Myanmar Coup, Aung San Suu Kyi Accused of Illegally Importing Walkie Talkies | website=The Wall Street Journal | date=2021-02-03 | url=https://www.wsj.com/world/asia/after-myanmar-coup-aung-san-suu-kyi-accused-of-illegally-importing-walkie-talkies-11612361563 | access-date=2025-11-26}}</ref><ref>{{cite web | last=Press | first=Associated | title=Myanmar comes up with charges against Aung San Suu Kyi: Using illegal walkie-talkies | website=Los Angeles Times | date=2021-02-03 | url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2021-02-03/myanmars-military-junta-plans-probe-of-last-years-election | access-date=2025-11-26}}</ref> ==ဝင်== ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာဂှ် ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ်တန်ကြန် နူစ ကလိဂွံဗၠးၜး နူဗြိတိန် သၞာံ ၁၉၄၈ တေအ်ဂှ်ရ။ အကြာသၞာံ ၁၉၅၈ ကဵု ၁၉၆၀ ဂှ် နကဵု ဥူနု ၜိုန်ရ ဇမၞးမာဲ မဂွံဒှ် အလဵုအသဳကီုလေဝ် တၞဟ်နဂွံထိင်ဒဝ် အခက်အခုဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂးတုဲ နကဵုဒပ်ပၞာန် ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳပၟင်ပၟဲဍုင်။<ref>{{cite web|date=26 September 2020|title=On This Day {{!}} The Day Myanmar’s Elected Prime Minister Handed Over Power|url=https://www.irrawaddy.com/specials/on-this-day/day-myanmars-elected-prime-minister-handed-power.html|access-date=1 February 2021|website=[[The Irrawaddy]]|language=en-US|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201010110/https://www.irrawaddy.com/specials/on-this-day/day-myanmars-elected-prime-minister-handed-power.html|url-status=live}}</ref> နကဵုဒပ်ပၞာန်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်မာဲသၞာံ၁၉၆၀တုဲ ကလေင်ဒက်ပ္တန်ကဵု အလဵုအသဳညးဍုင်ကွာန်။<ref>{{cite journal|last=Butwell|first=Richard|author2=von der Mehden, Fred|year=1960|title=The 1960 Election in Burma|journal=Pacific Affairs|publisher=Pacific Affairs, University of British Columbia|volume=33|issue=2|pages=144–157|jstor=2752941}}</ref> နကဵုအလဵုအသဳညးဍုင်ကွာန် တိုန်ဂွံ ၜါသၞာံဟွံပေင်၊ နကဵုဒပ်ပၞာန် ကလေင်သီကေတ်ထောအ် အဝဵုဍုင် ပ္ဍဲကဵုသၞာံ ၁၉၆၂ နကဵုက္ဍိုပ်သကိုပ်ဂဥုပ်ဗိုလ်နေဝေန်တုဲ ပကင်ရင်အာဍုင် နကဵုသၞောဝ်ပၞာန် ပွိုင် ၂၆ သၞာံ။<ref>{{Cite book|last=Taylor|first=Robert|url=http://dx.doi.org/10.1355/9789814620147|title=General Ne Win|date=25 May 2015|publisher=ISEAS Publishing|isbn=978-981-4620-14-7|access-date=1 February 2021|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131316/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1355/9789814620147/html|url-status=live}}</ref> ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၈ဂှ် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု အလုံဍုင်မွဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ နေဝေန် တိတ်ထောအ် နူကဵုအဝဵုဍုင်။<ref name=":2">{{cite news|title=How A Failed Uprising Set The Stage For Myanmar's Future|url=https://time.com/5360637/myanmar-8888-uprising-30-anniversary-democracy/|access-date=1 February 2021|website=[[Time (magazine)|Time]]|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919162950/https://time.com/5360637/myanmar-8888-uprising-30-anniversary-democracy/|url-status=live|accessdate=1 February 2021|archivedate=19 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200919162950/https://time.com/5360637/myanmar-8888-uprising-30-anniversary-democracy/}}</ref> ဂိတုသေပ်တေမ်ဗါ ၁၉၈၈ ဂှ် နကဵုဒပ်ပၞာန် ဒက်ပ္တန် ကံင်သဳကလေင်ပတန်ပရေင်ၜိုဟ်လလံဍုင် (State Law and Order Restoration Council - SLORC) တုဲ သီကေတ်အဝဵုဍုင်။<ref name=":2" /> ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ မဒှ်ကောန် သကိုပ်ဗိုလ်အံင်သာန် ဂှ် ဒှ်ကၠုင် မၞိဟ်မပၠတရဴ သွက်ပေါဲဗတိုက်ဒဳမဝ်ကရေသဳ။ သၞာံ ၁၉၉၀ ဒပ်ပၞာန် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်မာဲတုဲ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ကလိဂွံဇမၞး၊ ဆဂး ဟွံပအပ်အဝဵု။<ref>{{cite web|title=Burma: 20 Years After 1990 Elections, Democracy Still Denied|url=https://www.hrw.org/news/2010/05/26/burma-20-years-after-1990-elections-democracy-still-denied#|website=Human Rights Watch|access-date=1 February 2021|archive-date=26 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926222650/https://www.hrw.org/news/2010/05/26/burma-20-years-after-1990-elections-democracy-still-denied|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|author-link1=Dieter Nohlen|first1=Dieter|last1=Nohlen|first2=Florian|last2=Grotz|first3=Christof|last3=Hartmann|title=Elections in Asia: A data handbook, Volume I|isbn=0-19-924958-X|pages=599, 611|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref><ref>{{cite news|last1=Yan Aung|first1=Wei|title=Myanmar’s 1990 Election: Born of a Democratic Uprising, Ignored by the Military|url=https://www.irrawaddy.com/elections-in-history/myanmars-1990-election-born-democratic-uprising-ignored-military.html|work=[[The Irrawaddy]]|date=7 October 2020|access-date=1 February 2021|archive-date=31 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131234239/https://www.irrawaddy.com/elections-in-history/myanmars-1990-election-born-democratic-uprising-ignored-military.html|url-status=live}}</ref> ဒပ်ပၞာန် ကေမ်ဇျာမ်လဝ် အဝဵုဍုင် ဂတဂှ် ပွိုင် ၂၂ သၞာံပၠန် စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၁၁၊<ref>{{cite news|title=How Myanmar's Fragile Push for Democracy Collapsed in a Military Coup|url=https://time.com/5934896/myanmar-aung-san-suu-kyi-detained-coup/|access-date=1 February 2021|website=Time|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201014938/https://time.com/5934896/myanmar-aung-san-suu-kyi-detained-coup/|url-status=live|accessdate=1 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201014938/https://time.com/5934896/myanmar-aung-san-suu-kyi-detained-coup/}}</ref> အတိုင်လၟေင်အစဳအဇန် သွက်ဒဳမဝ်ကရေသဳ နကဵုဒပ်ပၞာန် မပ္တိတ်လဝ်ဂှ်တုဲ ချူခၞံဗဒှ် သဇိုင်သၞောဝ်လဒက်ပတန်ဍုင်မွဲ တုဲဒှ်အာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၈။ အကြာသၞာံ ၂၀၁၁ ကဵု ၂၀၁၅ ဂှ် အလဵုအသဳညးဍုင်ကွာန် နကဵုဗော်ကျဖောတ် ဂွံဒှ် အလဵုအသဳဍုင်။ နကဵုသဘင်မာဲ၂၀၁၅ ဂှ် နကဵုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဂွံဒှ်အလဵုအသဳ။<ref name=":0" /><ref>{{cite news|title=As Myanmar opens to the world, the mess inside becomes more apparent|first=Nisid|last=Hajari|date=12 September 2017|work=[[Bloomberg News|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/quicktake/myanmars-transition|access-date=1 February 2021|archive-date=16 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201016104957/https://www.bloomberg.com/quicktake/myanmars-transition|url-status=live}}</ref> [[ဝှာင်:Burmese-Election result Pong State.jpg|thumb|350px|လၟိဟ်မာဲ သွက်စၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန် နူကဵုပွိုင်ဍုင်ပံင် နူကဵု သဘင်မာဲသၞာံ ၂၀၁၅ ကဵု ၂၀၂၀။ သၞာံ ၂၀၁၅ ဟိုတ်နူ ဗော်မန် ဒှ်ဒၟံင်ၜါဗော်တုဲ ဗော်မန်ၜါဂှ် ကလိဂွံမာဲ သီုဖအိုတ် ၁၁,၄၄၀၊ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဂှ် ကလိဂွံ ၃၂,၈၃၁၊ ဗော်ကျဖောတ် ကလိဂွံ ၂၂.၇၄၈။ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ဟိုတ်နူ ဗော်မန်ၜါ ဒှ်အာမွဲတုဲ ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ကလိဂွံမာဲ ၂၇,၇၂၉၊ ဗော်ကျဖေတ်ဂှ် ကလိဂွံ ၂၁,၅၅၂ (ဟိုတ်နူကဵု ဗော်ညးတအ် ပါ်တိတ်အာ ပြည်ထောင်စုကောင်းကျိုးဆောင်ပါတီ တုဲ မာဲညးတအ်ပြး ဒှ်မာန်)၊ နကဵု အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် ကလိဂွံမာဲ သီုဖအိုတ် ၆၄,၈၆၃၊ ဂၠိုင်တိုန် နူအလန်မတုဲကၠုင် ၜါဆပြင်င်။ ဟိုတ်နူကဵု ဗော်မန်ဒှ်ၜါ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅တုဲ ကောန်မန် ဗွဲမဂၠိုင် စုတ်မာဲကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ၊ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ဗော်မန် ဒှ်မွဲ ကောန်မန်တအ် စုတ်မာဲကဵု ဗော်မန် ဂၠိုင်တိုန်ၜါဆမ္ဂး မၞိဟ်မစုတ်မာဲကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် ဒးအောန်စှ်ေ နူသၞာံ ၂၀၁၅။ ဆဂး ဟွံဒှ်ဗီုဂှ် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ကလိဂွံမာဲ ဂၠိုင်တိုန်ၜါဆပၠန်ဂှ်ရ လၟိဟ်မာဲ မဒှ်သံသယျ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ မပၠုပ်စုတ်လဝ် မမာဲအလီ ပ္ဍဲပွိုင်ဆန္ဒမာဲဏအ် အောန်အိုတ် ၜါလက်ပြင်င်ဂှ် မဟီုမာန်။ ညံင်ရဴဏအ်ကီုဂှ် ပွိုင်ဍုင်တၞဟ်တအ်လေဝ် ဂွံဆဵုဒၟံင်ကီု။ (လၟိဟ်မမာဲတအ်ဂှ် ကေတ်နူ စရင် UEC) <ref>{{cite web|url=<iframe src="https://www.facebook.com/plugins/video.php?height=314&href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fbee.monzel%2Fvideos%2F10158898498880040%2F&show_text=true&width=560" width="560" height="429" style="border:none;overflow:hidden" scrolling="no" frameborder="0" allowfullscreen="true" allow="autoplay; clipboard-write; encrypted-media; picture-in-picture; web-share" allowFullScreen="true"></iframe>|title=Analysis of Burmese 2020 Election based on data from Union Electoral Commission (UEC).|editor=Bee Htaw Monzel|date=5 January 2021|website=Bee Htaw Monzel's Facebook]]}}</ref>]] [[File:Map_Pyithu_Hluttaw_Election_Results_2020_IFES_MIMU1707v02_24Nov2020_A3.pdf|thumb|သွဟ်မာဲ အတိုင်ကမ္မရှေန်သဘင်မာဲ မပလဝ်ဒတန်၊ ဒၞာဲအသာ်ဗကေတ်ဂှ် မဒှ်ဒၞာဲ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ မဂွံဇၞးလဝ်။]] ပ္ဍဲကဵု ဂိတု နဝ်ဝေမ်ပါ ၈၊ ၂၀၂၀ ဂှ် အာယုက်ပါလဳမာန်ဍုင်ဗၟာ ကြပ်ပေင်မသုန်သၞာံတုဲ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်မာဲနာနာ။ အတိုင်ကမ္မရှေန်သဘင်မာဲ မလလောင်တြးမ္ဂး သွက်ခုင်ပါလဳမာန် သီုဖအိုတ် ၄၇၆ ခုင်ဂှ် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ မဒှ်ဗော်သၟဝ်ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ကလိဂွံ ၃၉၆ ခုင်၊ ဗော်မထံက်ဂလာန် ဒပ်ပၞာန် ဗော်ကျဖောတ် ကလိဂွံ ဆ ၃၃ ခုင်၊ ဗော်ဂကူသေံဇၞော် ကလိဂွံ ၁၅ ခုင်၊ ဗော်ယခေင် ၈ ခုင်၊ နကဵုဗော်ညဳသၟဟ်မန် ကလိဂွံ ၅ ခုင်တုဲ သၟေဟ်ဂှ် ဗော်ကောန်ဍုင်အရင်တၞဟ်တအ် ကလိဂွံညိညရ။<ref name=":0">{{cite news|last=Beech|first=Hannah|date=31 January 2021|title=Myanmar’s Leader, Daw Aung San Suu Kyi, Is Detained Amid Coup|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2021/01/31/world/asia/myanmar-coup-suu-kyi.html|access-date=31 January 2021|issn=0362-4331}}</ref>သဘင်မာဲဂှ် ဟွံစှ်ေကဵုဗဗွဲဓဝ်၊ နကဵုဗော်ကျဖောတ်၊ ဒပ်ပၞာန်ကီု သီုကဵု ဗော်ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ဗော်ညဳသၟဟ်ဂကူမန်လေဝ် ပတိုန်ထ္ၜးကဵုလဝ် ကမ္မရှေန်သဘင်မာဲ UEC၊ ကေုာံ သမ္မတဍုင်ရ။ တုဲပၠန် နကဵုဗော်တအ်ဏအ် နွံပၟိက် မိက်ဂွံလ္ၚတ်စရင်မာဲဂမၠိုင်တုဲ အာတ်မိက် စရင်မာဲဂမၠိုင်ကီုလေဝ် နကဵု ကမ္မရှေန်မာဲဂှ် ထ္ၜးဟိုတ်ကဵု အခေါင်အရာပူဂိုလ်ဂမၠိုင်တုဲ ဟွံကဵုအခေါင်ဗဵုစရင်တအ်ရ။<ref>{{cite news|last=စံ|first=စိုင်းထွန်း|date=14 December 2020|title= သံဖြူဇရပ် မဲရလဒ်စာရွက်စာတမ်းများ UEC ထုတ်မပေးသဖြင့် MUP ကိုယ်စားလှယ်များက နိုင်ငံတော်သမ္မတထံ တင်ပြသွားမည် |work=BNI Multimedia Group|url=https://www.bnionline.net/mm/news-77442|access-date=02 February 2021|issn=|quote=“အချက်အလက် အချို့ရှိတယ် အဲတာတွေကို ခိုင်မာအောင်လုပ်ဖို့အတွက် စာရွက်စာတမ်းတောင်းတယ်။ သူတို့က မခိုင်မာရင်မတောင်းနဲ့ ဆိုတော့ ခိုင်မာနေမှတော့ ဘာလို့တောင်းတော့မှာလဲ။ ဟိုဘက်က တပ်ဘက်က တောင်းတာတော ဘာတွေ မသိဘူး။ ဒီတစ်ကြိမ်စဉ်စားထားတာ တိုင်ပင်ပြောဆိုထားကြတာက ရှိတဲ့အချက်တွေကြောင့် သံသယဖြစ်တယ်။ ဘယ်လိုဆက်လက်အရေးယူမလဲဆိုတာ သမ္မတရုံးကို စာတင်တာမျိုး ထုတ်ပြန်စာ ထုတ်တာမျိုး လုပ်သွားမယ်” ဟု MUP ပါတီမှ သံဖြူဇရပ်မြို့နယ် ပြည်နယ်လွှတ်တော် မဲဆန္ဒနယ်(၁) ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သူ ဦးထွန်းမြင့်ကျော်က ဆိုသည်။}}</ref> စပ်ကဵု သွဟ်မာဲ ကေုာံ မာဲဟွံဗဗွဲဓဝ်ဂှ်တုဲ နကဵုဒပ်ပၞာန် လ္ၚတ်စရင်မာဲဂမၠိုင်တုဲ ချူပ္တိတ်လိက်လလောင်တြး၊ ကၠောန်ဗဒှ်သဘင်ပသောင်ပရိုင် နူကဵု ဒဳဇြေန်ပါ ၂၃၊ ၂၀၂၀ စဵုကဵု ဇာန်နဝါရဳ ၁၆ ဂှ် ဂွံအာ သီုဖအိုတ် ၂၀ အလန်။ သဘင်ပသောင်ပရိုင် အလန်လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲကဵု ဇာန်နဝါရဳ ၂၆ ပ္ဍဲကဵု တိုက်ထ္ၜးပျးပၞာန်၊ နေပျဳတဝ်။ ပ္ဍဲဂှ် နကဵုဒပ်ပၞာန် အလုံမွဲကၟိန်ဍုင် ပွိုင်ဍုင်နွံ ၃၁၄ ပွိုင်ဍုင်ဂှ် စၟဳစၟတ်ရံင် စရင်မာဲ ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် စရင်မာဲထပ်ဒၟံင်၊ စရင်မာဲမဖန်ကၠောန်ဗဒှ်လီဠာန်လဝ်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် သီုဖအိုတ် နွံ ၇,၆၂၃,၇၂၅ တၠ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ မၞိဟ်မွဲ မနွံကဵုစရင်မာဲ ၜါပိပွိုင်ဍုင်ဂှ်လေဝ် နွံဒၟံင်ပၠန်တုဲ သီုဖအိုတ် လၟိဟ်မာဲဟွံဗဗွဲဓဝ် နွံဒၟံင် ၈ ပြကောဋိကိုဋ်ပြင်င်ဂှ် ညးတအ်ဂွံဆဵုကေတ်ရ။<ref>{{cite news|last=|first=|date=26 January 2021|title=တပ်မတော်သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့က မီဒီယာများအားတွေ့ဆုံ၍ သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲပြုလုပ်|work=Tatmadaw Information Team|url=http://dsinfo.org/node/911?fbclid=IwAR2hQgC1fgwVSHihUu6DbWg6NQSLCMVMWYWTJzOw-ZPU_v4MvvvU6DG3Ryw|access-date=02 February 2021|issn=|quote=ရွေးကောက်ပွဲ ကျင်းပပြီးနောက် ပြန်လည်ဆန်းစစ်ရာတွင် တရားမျှတမှုမရှိသည့်အခြေအနေများ၊ မရိုးသားမှုများကို တွေ့ရှိရသဖြင့် ဝေဖန်ထောက်ပြမှုများကို လုပ်ဆောင်နေရခြင်းဖြစ် ကြောင်း၊ ဥပဒေကို မိမိလိုရာဆွဲ၍ လုပ်ဆောင်ခြင်းများတွင် မသင့်လျှော်ကြောင်း၊ ဖြစ်ပျက်ခဲ့သည့် အမှားအယွင်းများကို ထောက်ပြရခြင်းမှာ မိမိတို့နိုင်ငံ ရွေးကောက်ပွဲ၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို များစွာထိခိုက်စေနိုင်မည်ဖြစ်သည့်အတွက် ဝေဖန်ထောက်ပြနေခြင်းဖြစ်ကြောင်း” ဖြင့် ပြောကြားခဲ့ကြောင်း၊ တပ်မတော်အနေဖြင့် နိုင်ငံအတွင်းရှိ မြို့နယ် ၃၁၄ မြို့နယ်အား စာရင်းဇယားအရ စနစ်တကျစိစစ်ပြီး ထပ်နေသည့်မဲစာရင်းများ၊ မသမာမှုပြုနိုင်သည့် မဲစာရင်းများကို ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၂၃ ရက်နေ့မှ ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁၆ ရက်အထိ အကြိမ် ၂၀ ထုတ်ပြန်ခဲ့ကြောင်း၊ မြို့နယ်တစ်ခုချင်းအတွင်း မဲမသမာမှု ဖြစ်နိုင်သည့်စာရင်းများ ဖြစ်ပြီး မဲမသမာမှုပြုနိုင်သည့်စာရင်း စုစုပေါင်း ၇၆၂၃၇၂၅ ဦးရှိသည်ကို တွေ့ရှိရပါကြောင်း၊ တိုင်းဒေသကြီးနှင့် ပြည်နယ်တစ်ခုချင်း အတွင်းရှိသည့် မြို့နယ်တစ်ခုနှင့် တစ်ခုအကြား ထပ်နေသည့်မဲစာရင်းများကိုလည်း ၂၅ ရက်နေ့တွင် အပြီးသတ် ထုတ်ပြန်ပေးခဲ့ပြီး စုစုပေါင်း ၁၀၇၀၁၀၀ ဦးဖြစ်ကာ မဲသမာမှု ပြုနိုင်သည့်စာရင်း ၈ သန်း ကျော်ဖြစ်ပါကြောင်း။}}{{Dead link|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> အစာပရိုင်မွဲသၟာန်တုဲ ညးမပသောင်ပရိုင် ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇော်မင်းထွန်းဟီု "နကဵုဒပ်ပၞာန်ဂှ် ဟိုတ်နူဏအ်တုဲ ဟွံသီအဝဵုဂှ် ဟီုဟွံမာန်။"။<ref>[https://www.myanmar-now.org/mm/multimedia/5594 အာဏာမသိမ်းဘူးလို့ ‘မပြောနိုင်’ ဟု တပ်မတော် ခြိမ်းခြောက်]</ref> စပ်ကဵု တင်မပတိုန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ သဘင်မာဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဟွံစှ်ေကဵုဗဗွဲဓဝ်ဂှ် ဇာန်နဝါရဳ ၂၈ဂှ် နကဵုကမ္မရှေန်သဘင်မာဲ (UEC) ကလေင်ခၠေဝ်ဟီု "သဘင်မာဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် စရင်မာဲဗၠေတ်ယောင်ယာညိညနွံကီုလေဝ် ညံင်ရဴဒပ်ပၞာန်စုတ်စောဲ ဒဒှ်ရ ပရေင်မဟွံဂွံစှ်ေကဵုသၞောဝ်ဂှ် ဟွံမဲ"။ အတိုင်ဒပ်ပၞာန် မအာတ်မိက်လဝ် နကဵုကမ္မရှေန်မာဲ ပ္ညဳကုအလဵုအသဳတုဲ ညံင်ဂွံဂၠာဲသွဟ်ဂှ် နကဵုကမ္မရှေန်သဘင်မာဲဟီု "အတိုင်သဇိုင်ဥပဒေမ္ဂး ကမ္မရှေန်သဘင်မာဲဂှ် ကလိဂွံလဝ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ်ရတုဲ နကဵုကမ္မရှေန် သွက်ဂွံပ္ညဳ ကုအလဵုအသဳ ပ္ဍဲသၞောဝ် ဟွံဗၟံက်ထ္ၜးလဝ်"။<ref>{{cite news|last=ခွား|first=စောဖိုး|date=28 January 2021|title=တပ်မတော်စွပ်စွဲသလို ရွေးကောက်ပွဲ မဲမသမာမှု မရှိခဲ့ကြောင်း ကော်မရှင် တုံ့ပြန်|work=RFA News|url=https://www.rfa.org/burmese/news/myanmar-election-update-uec-response-army-01282021054530.html|access-date=02 February 2021|issn=|quote=ရွေးကောက်ပွဲ အငြင်းပွားမှုတွေနဲ့ ပတ်သက်ပြီး တပ်မတော်က တောင်းဆိုထားသလို ကော်မရှင်နဲ့ အစိုးရတို့ အမြန်ညှိနှိုင်း အဖြေရှာကြဖို့ကိစ္စနဲ့ ပတ်သက်ပြီး ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်ဟာ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံ ဥပဒေအရ လုပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာ ပေးအပ်ခံထားရတဲ့အဖွဲ့ဖြစ်ပြီး ရွေးကောက်ပွဲဆိုင်ရာကိစ္စရပ်တွေကို လက်ရှိအာဏာရ အစိုးရနဲ့ ညှိနှိုင်းရမယ်လို့ ဥပဒေမှာပြဌာန်းထားတာ မရှိဘူးလို့လည်း ကော်မရှင်က ပြောပါတယ်။}}</ref> ဇာန်နဝါရဳ ၂၈ နကဵု ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇမၞော် မင်းအောင်လှိုင် ကဵုဗစိုပ်လိက် ဇရေင်ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ နကဵုတၞးလိက် မချူလဝ် နကဵုတဲ ဘာသာဗၟာဂှ် ကလေင်ကၠာဲလဝ် နကဵုဘာသာမန် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။ {{quote|တင်မနွံပၟိက်ဒပ်ပၞာန် စၟတ်တ္ၚဲ ၂၈၊ ၁၊ ၂၀၂၁ ၁။ သဘင်မာဲ မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ပါ (၈) ဂှ် ပ္ဍဲစရင်မာဲတမ်မူလဂမၠိုင်ဂှ် အဆံင်ပွိုင်ဍုင်၊ ရး ကေုာံ တွဵုရးဂမၠိုင် နကဵုအလုံမွဲကမိန်ဍုင်ဂှ် ကလေင်စၟဳစၟတ်ရံင်မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် စရင်ယၟုထပ်ဒၟံင်၊ ဂၞန်စၟတ်သမ္တီကောန်ဍုင် တုပ်ဒၟံင်၊ မၞိဟ်အာယုက် လတူ (၁၀၀) နွံဗွဲမဂၠိုင်။ ၜိုတ်မဂွံဆဵုကေတ်မ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် (၁၀,၄၈၂,၁၁၆) ဂှ် စရင်ထပ်ဒၟံင်တုဲ မဒးဒှ်သံသယျမာန် ဂွံဆဵုကေတ်လဝ်ဂှ်ရ သ္ဒးပံက်ဂကောံစၟဳစၟတ်တုဲ ကလေင်စၟဳစၟတ်ကဵုညိ။ ၂။ ပ္ဍဲအရာမကလေင်စၟဳစၟတ်စရင်မာဲတအ်ဂှ် နကဵု "UEC" ၜိုန်ရ သ္ဒးကၠောန် နဒဒှ် အဓိကကီုလေဝ်၊ လတူ "UEC" ဂှ် ဓဝ်ပတှ်ေ ဟွံမဲတုဲ၊ ညံင်ဂွံဒက်ကဵု "UEC" တၟိ၊ ကာလဒက်ပၠန်ရ မၞိဟ်ပူဂိုလ် မနွံကဵုဓဝ်ယာ နူကဵုဒပ်ပၞာန်လေဝ် ညံင်ဂွံပါလုပ်။ ၃။ နကဵု "UEC" တၟိ ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မကလေင်စၟဳစၟတ်ဒၟံင် လၟိဟ်မမာဲ မဒးဒှ်သံသယ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ဂှ် နကဵုအမိင်အသံ သမ္မတ ညံင်ဂွံပဆုဲထောအ် ကမၠောန်မကော်စၠတ်ထဝ် အလန်တတိယ တုဲပၠန် အရာမနွံပၟိက် မဒးကၠောန်တအ်ဂှ် စနူတ္ၚဲဏအ် (၂၈၊ ၀၁၊ ၂၀၂၁) တုဲ ဆက်ကၠောန်အာညိ။ ၄။ စရင်အင် အတိုင် ဒပ်ပၞာန်မဂၠာဲဆဵုလဝ််တအ်ဂှ်လေဝ် ကရောမ်လိက်ဏအ်ဂှ် တောဲဗစိုပ်လဝ်ကီုရ။ ၅။ အတိုင် တင်မနွံပၟိက် ဒပ်ပၞာန်ဏအ် ယဝ်ရ ဟွံကၠောန်ဖန်ကဵုမ္ဂး နကဵုဒပ်ပၞာန် ဆက်ရေင်တၠုင်ကၠောန်အာ အတိုင်သဇိုင်သၞောဝ်ဥပဒေလဒက်ပတန် ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံသမ္မတဗၟာ သၞာံ ၂၀၀၈။ ဂဥုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပရေင်စဵုဒၞာဒပ်ပၞာန် (စၞး)}}<ref>{{Cite web|date=2021-02-01|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ထံသို့ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် ပေးပို့ခဲ့တဲ့စာ|url=https://www.rfa.org/burmese/news/army-letter-to-dassk-02012021012235.html|access-date=2021-02-01|website=RFA-Burmese|language=Burmese|quote= တပ်မတော်၏လိုလားချက် ရက်စွဲ ၂၈.၁.၂၀၂၁ ၁။ ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်၊ နိုဝင်္ဘာလ (၈) ရက်နေ့တွင် ကျင်းပပြလုပ်ခဲ့သည့် ရွေးကောက်ပွဲနှင့် ပတ်သက်၍ မူလမဲစာရင်းများအား မြို့နယ်အဆင့်၊ တိုင်းနှင့် ပြည်နယ်အဆင့်နှင့် တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာအရ မဲစာရင်းများအား ပြန်လည်စိစစ်ခဲ့ရာ ယနေ့အထိ အမည်စာရင်း ထပ်နေခြင်း၊ မှတ်ပုံတင်အမှတ်တူညီနေခြင်း၊ အသက် (၁၀၀) နှစ် ကျော်နေသူများစွာ ပါဝင်နေခြင်း စသဖြင့် အချက်အလက်တူများ ဖော်ထုတ် စိစစ်တွေ့ရှိရပါသည်။ တွေ့ရှိချက်အရ စာရင်းထပ်နေမှုသည် (၁၀,၄၈၂,၁၁၆) ဦးခန့် ထပ်နေသဖြင့် အဆိုပါ မသင်္ကာဖွယ်တွေ့ရှိမှုအပေါ် ပြန်လည်၍ အဖွဲ့စုံဖြင့် စစ်ဆေးပေးရန်။ ၂။ ထိုသို့ မဲစာရင်း ထပ်နေမှုအား စစ်ဆေးရာတွင် "UEC" မှ အဓိက ဆောင်ရွက်ရမည်ဖြစ်သော်လည်း "UEC" အား ယုံကြည်ရသည့်အဆင့် မရှိသဖြင့် "UEC" အသစ်အား အသစ်ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းပေးရန်နှင့် ဖွဲ့စည်းရာတွင် တပ်မတော်၏ အကြံပြုသည့် သမာသမတ်ရှိသည့် လူပုဂ္ဂိုလ်များကိုလည်း ထဲ့သွင်း ဖွဲ့စည်းပေးရန်။ ၃။ မဲစာရင်းများ မသင်္ကာဖွယ် အမြောက်အများ ကိန်းဂဏန်းမှားယွင်းမှုအပေါ် "UEC" ကော်မရှင်အဖွဲ့ အသစ်ဖြင့် စစ်ဆေးစဉ်ကာလအတွင်း တတိယအကြိမ်လွှတ်တော် ခေါ်ယူကျင်းပမှုအား နိုင်ငံတော် သမ္မတ၏ အခွင့်အာဏာအရ ဆိုင်းငံ့ပေးပါရန်နှင့် လိုလားချက်များအား ယနေ့ (၂၈.၁.၂၀၂၁) ရက်နေ့မှ စတင် ဆောင်ရွက်ပေးနိုင်ပါရန်။ ၄။ တပ်မတော်၏ စစ်ဆေးတွေ့ရှိချက် ဦးစီးဇယားတစ်စုံကိုလည်း ဤစာနှင့်အတူ ပူးတွဲပေးပို့ပါသည်။ ၅။ တပ်မတော်၏ လိုလားချက်အပေါ် တုန့်ပြန်အရေးယူ ဆောင်ရွက်ခြင်းမပြုပါက ၂၀၀၈ ခုနှစ် ပြည်ထောင်စုသမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေနှင့်အညီ တပ်မတော်မှ ဆက်လက် ဆောင်ရွက်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (ကိုယ်စား)}}</ref> ၂၉ ဇာန်နဝါရဳ ဂှ် နူကဵု ဂကောံလ္ၚတ်သဘင်မာဲ ၁၂ ဂကောံ အပ္ဍဲဍုင် လလောင်တြး၊ နကဵုဒပ်ပၞာန်ကီု ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်တအ်ကီု ဒုင်တဲ လတူသွဟ်မာဲတုဲ ပ္ဍဲအခိင်မစၠောအ်တဲ အဝဵုဍုင်ဂှ် ညံင်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂွံၜိုဟ်သြိုဟ် ဗိုင်ရီုဗင်ကဵုညိ။<ref>{{cite news|last=|first=|date=29 January 2021|title=ရွေးကောက်ပွဲရလဒ် လက်ခံကြဖို့ စောင့်ကြည့်လေ့လာသူတွေ တိုက်တွန်း|work=RFA News|url=https://www.rfa.org/burmese/news/election-observers-urge-political-stability-01292021065642.html|access-date=02 February 2021|issn=|quote=၂၀၂၀ ပြည့်နှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲအကြိုကာလ လုပ်ငန်းစဉ်တွေကစလို့ ရွေးကောက်ပွဲအလွန်ကာလ အထိ စောင့်ကြည့်လေ့လာခဲ့တဲ့ ရွေးကောက်ပွဲဆိုင်ရာပြည်သူ့လှုပ်ရှားမှုအဖွဲ့ PACE၊ လွတ်လပ်မျှတသော ရွေးကောက်ပွဲများဆိုင်ရာပံ့ပိုးရေးကွန်ရက်အဖွဲ့ (MYNFREL)၊ နယူးမြန်မာဖောင်ဒေးရှင်း၊ ဖန်တီးအိမ် စတဲ့ စောင့်ကြည့်လေ့လာရေးအဖွဲ့ ၁၂ ဖွဲ့က ကြေညာချက်ထုတ်လိုက်တာပါ။}}</ref> ပါဲနူဂှ်တုဲ နကဵု သံဃမဟာနာယကကီု သီုကဵု ရုင်ကလုတ်ဍုင်နာနာ ဖတိုက်ဖအောဝ် ညံင်ဂွံပသောင်ပြသၞာ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ်။<ref>{{cite news|last=|first=|date=29 January 2021|title=တပ်မတော်ကို သံဃမဟာနာယကနဲ့ နိုင်ငံတကာသံရုံးတွေ ဝေဖန်တိုက်တွန်း|work=RFA News|url=https://www.rfa.org/burmese/news/statements-and-views-over-military-stages-a-coup-01292021172115.html|access-date=02 February 2021|issn=|quote=}}</ref> ဇာန်နဝါရဳ ၃၁ ဂှ် နကဵုဒပ်ပၞာန် လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ဂကောံဍုင်နာနာတအ် ညံင်ဟွံဂွံထံက်ဂလာန် လတူသွဟ်မာဲ မကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲနဝ်ဝေမ်ဗါ (၈)။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲလိက်လလောင်တြးဂှ် ဆက်ချူလဝ် နကဵုဒပ်ပၞာန်ဂှ် အတိုင်သဇိုင်သၞောဝ် ၂၀၀၈ ဗွဲမကိတ်ညဳ ကုဍာ်ဒကေဝ်ဒဳမဝ်ကရေသဳဂှ် ဆက်ကၠောန်အာ စပ်ကဵုသဘင်မာဲဂှ်ရောင်။<ref>{{cite news|last=|first=|date=31 January 2021|title= ရွေးကောက်ပွဲရလဒ်ကို မထောက်ခံဖို့ နိုင်ငံတကာအသိုင်းအဝိုင်းကို တပ်မတော် တိုက်တွန်း|work=RFA News|url=https://www.rfa.org/burmese/news/army-urges-diplomats-not-support-election-result-01312021104723.html|access-date=02 February 2021|issn=|quote=တပ်မတော်အနေနဲ့ ရွေးကောက်ပွဲနဲ့ ပတ်သက်ပြီး ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံနဲ့အညီ ဒီမိုကရေစီစံနှုန်းတွေနဲ့အညီဖြစ်ဖို့ လုပ်ဆောင်သွားမယ်လို့ တပ်မတော်ရဲ့ထုတ်ပြန်ချက်မှာ ပြောထားပေမယ့် ဘာဆက်လုပ်မယ်ဆိုတာကို သေသေချာချာပြောမထားပါဘူး}}</ref> ==မကတဵုဒှ်== ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၊ ၂၀၂၁ ဂှ် နကဵု ဒုတိယသမ္မတ(၁) ဦးမြင့်ဆွေ ညးမဒှ်သမ္မတ မဂွံဒုင်ခပ္တိုန်လဝ် နူကဵုသွာင်ပၞာန် နူသၞာံ ၂၀၁၆ မာတ် ၁၅ ဂှ် ရုဲစှ်ပ္တိုန် နဒဒှ်သမ္မတ (ယာယဳ)တုဲ ပ္တိတ်လိက်အသံ စၟတ် (၁/၂၀၂၁)၊ ပ္ဍဲလိက်အသံဂှ် ချူလဝ် ဒဒှ်ရ သဘင်မာဲမကၠောန်လဝ်ဂှ် ဟိုတ်နူ ဒစဵုဒစး ကုသၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ၊ ဗၠေတ်ယောင်ယာဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ဒစဵုဒစးဒၟံင် ကုတၠုင်လအာ ဒဳမဝ်ကရေသဳ မတွဟ်ဂး အဝဵုကၞောတ်အထောတ်ဍုင် သ္ဒးစှ်ေကၠုင် နူညးဍုင်ကွာန်ရ။ သွက်ဂွံပသောင်ပြသၞာစရင်မာဲဂှ် နကဵု ကမ္မရှေန်မာဲကီု သီုကဵု ညးမဂွံလဝ်အဝဵုဂှ် တးပါဲဒၟံင်ရ။ ကောံဓရီုစၠတ်ထဝ်ဂှ် ညံင်ဂွံပဆုဲကဵု မအာတ်မိက်လဝ်ဂှ်လေဝ် ဟွံပဆုဲကဵု။ အတိုင်သဇိုင်ဥပဒေ (၂၀၀၈) ပိုဒ်ဇမၞော် ၄၁၇ မ္ဂး အရာဝွံ ဒှ်အရာ မကေမ်ဇြာပ်ကေတ် အဝဵုဍုင် နကဵုနဲအဓမ္မတုဲ အရာဝွံ မပကဵု ညံင်ပရေင်ညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူဂမၠိုင် ဂွံလီု၊ တုဲပၠန် ပရေင်ရုသံင်လေဝ် ကတဵုဒှ်ဒၟံင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သွက်ဂွံဆက်အာ တရဴဒဳမဝ်ကရေသဳဂှ် ဝါတ်ဂါတ်၊ ဟွံလောဲသွာကၠုင်ရ။ တၞဟ်နဂွံ စၟဳစၟတ်စရင်မာဲ၊ ကေတ်အရေဝ် လတူ ညးမကလိလောန်လဝ်ဒုဟ်တအ်ဂှ်တုဲ အတိုင်သဇိုင်ဥပဒေ (၂၀၀၈) ပိုဒ်ဇမၞော် ၄၁၈ ပိုဒ်လပါ် (က)ဂှ် အဝဵုပတန်သၞောဝ်၊ အဝဵုပကင်ရင်၊ အဝဵုသ္ဂုတ်သွာတ်သၞောဝ်တအ်ဂှ် ပအပ်ကဵု ဂဥုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ်ပရေင်စဵုဒၞာဒပ်ပၞာန်ရ။ အကာဲအရာကာတၟေင်ဂှ် ဆက်စပ် အလုံမွဲပယျဵုကမိန်ဍုင်တုဲ အတိုင်သဇိုင်ဥပဒေ ပိုဒ်ဇမၞော် ၄၁၇ စနူတ္ၚဲဝွံတုဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ။<ref>{{cite news|date=1 February 2021|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး ဥပဒေကဲ့သို့ အာဏာတည်သောအမိန့် အမိန့်အမှတ်(၁/၂၀၂၁) ၁၃၈၂ ခုနှစ်၊ ပြာသိုလပြည့်ကျော် ၅ ရက် (၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်)|work=Tatmadaw Information Team|url=http://dsinfo.org/node/930?fbclid=IwAR22utqRYb8Wr92iO6albm24KSRYvO9sIpdRSUJu3X2cPcKr8c9Eo6JkePI|access-date=2 February 2021|accessdate=2 February 2021|archivedate=9 April 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409172349/https://dsinfo.org/node/930?fbclid=IwAR22utqRYb8Wr92iO6albm24KSRYvO9sIpdRSUJu3X2cPcKr8c9Eo6JkePI}}</ref><ref>{{cite news|date=1 February 2021|title=The Republic of the Union of Myanmar The Office of the President Order Number (1/2021) February 1, 2021The Republic of the Union of Myanmar The Office of the President Order Number (1/2021) February 1, 2021|work=Tatmadaw Information Team|url=https://www.facebook.com/TatmadawInformationTeam/posts/239462831130686|access-date=2 February 2021}}</ref><ref>{{cite web|date=1 February 2021|title=Myanmar military stages coup, declares state of emergency for a year|url=https://www.deccanherald.com/international/world-news-politics/myanmar-military-stages-coup-declares-state-of-emergency-for-a-year-945864.html|access-date=1 February 2021|website=[[Deccan Herald]]|language=en}}</ref> ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁ အခိင်ဂယး ကိုပ်ကၠာ တ္ၚဲဟွံတၟးဂှ် ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ၊ သမ္မတဝေန်မျေအ်၊ ကေုာံ မၞိဟ်ဇၞော် နူကဵုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဗွဲမဂၠိုင် နကဵုပၞာန် ကၠုင်ကော်ဏာရ။<ref name=":1">{{cite web|last=Foundation|first=Thomson Reuters|title=Aung San Suu Kyi and other leaders arrested, party spokesman says|url=https://news.trust.org/item/20210131230656-kkg7f|access-date=1 February 2021|website=news.trust.org|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201003325/https://news.trust.org/item/20210131230656-kkg7f|url-status=live|accessdate=1 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201003325/https://news.trust.org/item/20210131230656-kkg7f}}</ref>တုဲ နူကဵု ဌာနတဳဝဳ မြဝတဳ လလောင်တြး ဒဒှ်ရ နကဵုဍုင် လလောင်တြးလဝ် အကာဲအရာကာတၟေင်၊ ပွိုင်မွဲသၞာံရ။<ref>{{Cite news|date=1 February 2021|title=Myanmar military says it is taking control of the country|url=https://apnews.com/article/aung-san-suu-kyi-myanmar-dda3d013897e14d5d0bd44d19eac9cd1|access-date=1 February 2021|work=[[Associated Press]]}}</ref> [[File:Military blocked Mandalay Region Government Office.jpg|thumb|ပၞာန် ကၟာတ်လဝ် ဂၠံင်မအာကဵု ပါလဳမာန်ရးဇမၞော်မာန္တလေ]] တုဲပၠန် ဝန်ဇၞော် ၂၄ တၠဂှ် ပ္တိတ်ထောအ် နူကဵုတာလျိုင်တုဲ ဝန်ဇၞော်တၟိ ၁၁ တၠဂှ် ထပ်ဗပေင်စုတ် ပ္ဍဲဒၞာဲတအ်ဂှ်ရ။<ref name="bbc1">{{cite news|date=2021-02-01|title=Myanmar coup: Aung San Suu Kyi detained as military seizes control|language=en-GB|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-55882489|access-date=2021-02-01}}</ref> ပ္ဍဲတ္ၚဲမသီအဝဵုဂှ်ဟေင် နူကဵုရုင်ဂဥုပ်ကဍိုက်ကဍိုပ်ပရေင်စဵုဒၞာဒပ်ပၞာန် လလောင်တြး ပရေင်ကမၠောန်အဓိက (၅) # ကလေင်ဒက်ပ္တန် ကမ္မရှေန်သဘင်မာဲတၟိတုဲ စရင်မာဲဂမၠိုင် ကလေင်စၟဳစၟတ်တုဲမ္ဂး အရာမကၠောန်ထေက်တအ်ဂှ် ဆက်ကၠောန်အာ အတိုင်သၞောဝ်ဥပဒေရောင်။ # ပရေင်ကမၠောန်မစဵုဒၞာ ကပ်ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ဂှ် ညံင်အသိင်ဟွံဂွံလီု ဆက်ကၠောန်အာရောင်။ # ဟိုတ်နူ ကပ်ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ တုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဒးဒုင်လီုလာ်ဒၟံင်တအ်ဂှ် ၜိုတ်မကၠောန်ဖန်ဂွံဂှ် ဗွဲမပြဟ် ပလေဝ်ပလေတ်ကၠောန်အာရောင်။ # ညံင်အလုံမွဲကၟိန်ဍုင် ဂွံၜိုဟ်သြိုဟ်မာန်ဂှ် လိက်ကသုက်ပရေင်ဒေါအ်ပန်ပှ်ောအလုံမွဲဍုင် ညံင်ဂွံဒှ်ဂှ် ၜိုတ်မကၠောန်ဖန်ဂွံဂှ် စွံအရီုတုဲ ကၠောန်အာရောင်။ # ကမၠောန်မသ္ဒးကၠောန် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ အကာဲအရာကာတၟေင်တုဲဒှ်အာတုဲ အတိုင်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (၂၀၀၈) ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်အာ သဘင်မာဲသၞောတ်ဗော်ဇဳ မနွံကဵုဗၠးၜးဓဝ်ယာတုဲ အဝဵုဍုင်ဂှ် ကလေင်ပအပ်ကဵုပၠန်ရောင်။<ref>{{Cite news|date=1 February 2021|title=ကြေညာချက်အမှတ် (၁/၂၀၂၁)|url=https://www.facebook.com/TatmadawInformationTeam/posts/239269197816716|access-date=3 February 2021|work=တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး}}</ref><ref>{{Cite news|date=1 February 2021|title=ကြေညာချက်အမှတ် (၁/၂၀၂၁)|url=http://dsinfo.org/node/931?fbclid=IwAR2qkwyIt3jtgmmcdm7It7OQDlosgQDayNUEbc7R2hR3UC-GiyyWLiHvFSo|access-date=3 February 2021|work=တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး}}{{Dead link|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ကြဴနူ မသီကေတ်အဝဵုဍုင်တုဲ ဒက်ပ္တန် ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန် နကဵုမၞိဟ် ၁၆ တၠ။ ပ္ဍဲဂှ် နူကဵုဒပ်ပၞာန် ၈ တၠ၊ ညးဍုင်ကွာန် ၈ တၠ။ ညးဍုင်ကွာန် ၈ တၠဂှ် မန်းငြိမ်မောင် ဂှ် ကေင်ကာဗဟဵုကေအေန်ယူ (တြေံ) (ဗော်ကရေင်)၊ နူကဵုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ(တြေံ) ၜါတၠ၊ ဦးသိန်းညွန့် ကဵု ဦးခင်မောင်ဆွေ ဂှ် မၞိဟ်နူဗော်အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအင်အားစု မဒှ်ဗော် မပါ်တိတ် နူကဵု အေန်အေဝ်ဒဳ၊ ဒေါ်အေးနုစိန် ဂှ် ဒုဥက္ကဋ္ဌ ဗော်ကောန်ဂကူယခေင်၊ စောဒန်နီယယ် ဂှ် ညးအုပ်ကာနာနာ ဗော်ဇၞော်မောဝ်ကောန်ဂကူကရေင်ဍာဲ အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။ {| class="wikitable" |'''လၟေင်''' |'''ယၟု''' |'''ဌာနန္တရ''' |- |၁ |ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]] |ဥက္ကဋ္ဌ |- |၂ |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[စိုးဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|စိုးဝင်း]] |ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ |- |၃ |ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မြထွန်းဦး]] |rowspan=12|ကောန်ဂကောံ |- |၄ |ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[တင်အောင်စန်း]] |- |၅ |ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မောင်မောင်ကျော်]] |- |၆ |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး[[မိုးမြင့်ထွန်း]] |- |၇ |ဖဒို[[မန်းငြိမ်းမောင်]] |- |၈ |ဦး[[သိန်းညွန့် (နိုင်ငံရေးသမား)|သိန်းညွန့်]] |- |၉ |ဦး[[ခင်မောင်ဆွေ]] |- |၁၀ |ဒေါ်အေးနုစိန် |- |၁၁ |Jeng Phang နော်တောင် |- |၁၂ |ဦးမောင်းဟာ |- |၁၃ |ဦးစိုင်းလုံးဆိုင် |- |၁၄ |စောဒန်နီယယ် |- |၁၅ |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး[[အောင်လင်းဒွေး]] |ညးအုပ်ကာနာနာ |- |၁၆ |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး[[ရဲဝင်းဦး]] |ဖက်ဆော ညးအုပ်ကာနာနာ |} ၂၀၂၁ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂ ဂှ် နကဵု ဥက္ကဋ္ဌ ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင် (ဝါ) ဂဥုပ်သကိုပ်ဗိုလ်ပၞာန် မင်းအောင်လှိုင် ဒက်ပ္တန် ကမ္မရှေန်သဘင်မာဲကၟိန်ဍုင် သွက်ဂွံစၟဳစၟတ်မာဲ မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၈ အတိုင်မၞိဟ်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။ #ဦးသိန်းစိုး (ဥက္ကဋ္ဌ) #ဦးသောင်းတင် (ကောန်ဂကောံ) #ဦးသန်းထွန်း (ကောန်ဂကောံ) #ဦးကျောက် (ကောန်ဂကောံ) #ဦးအောင်စောဝင်း (ကောန်ဂကောံ) #ဦးသန်းဝင်း (ကောန်ဂကောံ) #ဦးစောဘလှိုင် (ကောန်ဂကောံ) #ဦးစိုးဦး (ကောန်ဂကောံ) ===ဗလးကောန်ထံင်=== ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၂၊ ၂၀၂၁ ဂှ် နကဵု ဥက္ကဋ္ဌ ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင် ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇမၞော် မင်းအောင်လှိုင် ဗလးကဵု ကောန်ထံင် ၂၃၃၁၄ တၠ၊ ပၞောဝ်ကဵုကောန်ထံင် မဗၠးတိတ်ကၠုင်တအ်ဂှ် က္ဍိုပ်သကိုပ်ဂကူယခေင် ဒံက်တာအေးမောင် ကေုာံ အစာချူလိက် ဂကူယခေင် ဝေဟင်အောင် ညးမဒးလဝ်ထံင် ဟိုတ်နူမကၠောန် တ္ၚဲဍုင်ယခေင်လီု ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၈ဂှ်တုဲ မဒးဒုင်ဖျေဟ်လဝ်ထံင် ၂၀ သၞာံဂှ်ကီု၊ တုဲပၠန် ပ္ဍဲကဵု မၞိဟ်မဗၠးတိတ်တအ်ဂှ် ဂကူယခေင် ပါလုပ်ဒၟံင် သီုဖအိုတ် ၆၄၀ တၠ၊ ကောန်ဍုင်သအာင် ပါ ၅၅ တၠ၊ ဦးကြည်လင်း မၞိဟ်မဒးဒုင်ရပ်လဝ် နကဵုဒုဟ် မဂစိုတ် ဦးကိုနီဂှ်လေဝ် ဂွံဗၠးတိတ်ကၠုင်ကီုရ။<ref>{{Cite news|date=12 February 2021|title=အကျဉ်းသား နှစ်သောင်းကျော်ကို စစ်ကောင်စီ လွတ်ငြိမ်းသက်သာခွင့်ပေး|url=https://www.rfa.org/burmese/news/nationwide-prisoners-released-02122021050910.html|access-date=12 February 2021|work=RFA Burmese, ရဲစည်သူကာ}}</ref>ဦးကိုနီဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မကဵုကသပ် လပါ်သၞောဝ် ကုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳမွဲတၠတုဲ ဒးဒုင်ပန်ဂစိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞေဟ်က္ၜင်ကျာလ္ဂုင်။ ==ကလေင်ပၠန်== ===ထၜးဆန္ဒ=== ပ္ဍဲတ္ၚဲပၞာန်သီအဝဵုဂှ် ကောန်ဍုင်ဗၟာၜိုတ် ၂၀၀ ကောံရေင်သကအ်တုဲ အာထၜးဆန္ဒ ဂတမုက်ရုင်ကလုတ်ဗၟာ ပ္ဍဲဍုင်က္ၜင်ကံက်၊ ရးနိဂီုသေံ။<ref name="Thaiprotest">{{cite web|date=1 February 2021|title=ด่วน! ชาว 'เมียนมา' ชู 3 นิ้วบุกประท้วงหน้าสถานทูต ต้านรัฐประหารในประเทศ|url=https://www.bangkokbiznews.com/news/detail/920306|access-date=1 February 2021|website=Bangkok Biz News|language=th|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182031/https://www.bangkokbiznews.com/news/detail/920306|url-status=live}}</ref> ထၜးဆန္ဒဂှ် နကဵုဗၠာဲသၟိင်သေံ လုပ်ပသောင်တုဲ တုဲဒှ်အာ၊ ညးထၜးဆန္ဒၜါတၠ ဒးအာဝပ်တုဲ ဒးတိုန်ရုင်ဂဥုဲ၊ မၞိဟ်ၜါတၠ ဒးဒုင်ရပ်။<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/2/1/myanmar-military-stages-coup-against-aung-san-suu-kyi-live|title=Myanmar’s military stages coup d’etat: Live news|first1=Virginia|last1=Pietromarchi|first2=Mersiha|last2=Gadzo|website=[[Al Jazeera]]|accessdate=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182055/https://www.aljazeera.com/news/2021/2/1/myanmar-military-stages-coup-against-aung-san-suu-kyi-live|url-status=live}}</ref>ညံင်ရဴဂှ်ကီု ကောန်ဍုင်ဗၟာ မနွံပ္ဍဲတဝ်ကျဝ်၊ ရးနိဂီုဂျပါန်တအ် ကောံအာ ဂတမုက် တက္ကသိုလ်ကုလသမဂ္ဂတုဲ ထ္ၜးဆန္ဒ ဒစဵုဒစး ပၞာန်သီအဝဵု။<ref>{{cite web|date=1 February 2021|title=Myanmar workers in Japan protest against Tatmadaw’s actions|url=https://www.mmtimes.com/news/myanmar-workers-japan-protest-against-tatmadaws-actions.html|access-date=1 February 2021|website=[[The Myanmar Times]]|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182053/https://www.mmtimes.com/news/myanmar-workers-japan-protest-against-tatmadaws-actions.html|url-status=live|accessdate=1 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201182053/https://www.mmtimes.com/news/myanmar-workers-japan-protest-against-tatmadaws-actions.html}}</ref> နကဵုအပ္ဍဲဍုင်ဂှ် ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂ ဗတံ ၈ နာဍဳ မၞိဟ်ညိည ရပ်လဝ် ဗီုရုပ် ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳတုဲ တိတ်ထ္ၜးဆန္ဒ ၜိုတ် ၁၅ မိနေတ်။<ref>{{Cite web|title=စစ်အာဏာသိမ်းမှုကို အနုနည်းအာဏာဖီဆန်မှု တချို့ရှိလာခြင်း|url=https://burmese.voanews.com/a/myanmar-civil-disobedience-movement-/5762587.html|access-date=2021-02-02|website=ဗွီအိုအေ|language=my}}</ref> တ္ၚဲယး ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၄ ဂတမုက်တက္ကသိုလ်ဂဥုဲမာန္တလေ မၞိဟ်ၜိုတ် ၃၀ တၠ တိတ်ထ္ၜးဆန္ဒတုဲ ဒးဒုင်ရပ်။<ref>{{Cite web|date=2021-02-04|title=Mandalay citizens protest against Tatmadaw rule|url=https://www.mmtimes.com/news/mandalay-citizens-protest-against-tatmadaw-rule.html|access-date=2021-02-04|website=The Myanmar Times|accessdate=2021-02-11|archivedate=2021-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204113803/https://www.mmtimes.com/news/mandalay-citizens-protest-against-tatmadaw-rule.html}}</ref><ref>{{Cite web|title=Four arrested in Mandalay after street protest against military coup|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/four-arrested-in-mandalay-after-street-protest-against-military-coup|access-date=2021-02-04|website=Myanmar NOW|language=en}}</ref> စနူဂှ်တုဲ လၟိဟ်မၞိဟ် မတိတ်ထ္ၜးဆန္ဒဂှ် ဂၠိုင်င်တိုန် ရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲ ကၠောအ်ကြပ်မွဲအလုံဍုင်တုဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၈ ဂှ် အလဵုအသဳပ္တိတ် အမိင်တိတ်ဗတံဟွံဂွံ တုဲပၠန် မၞိဟ်ဂၠိုင်နူမသုန် ကောံဟွံဂွံ နကဵုပိုဒ်ဇၞော် ၁၄၄။ ဆဂး ပရေင်ထၜးဆန္ဒဂှ် ဟွံဍိုန်စှ်ေ ဆက်ဂၠိုင်တိုန်။ === ဒစဵုဒစး === ပ္ဍဲ ၂ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ ဂှ် သၟာကမၠောန်ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပေါင်မသၟိင်ဂမၠိုင် ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင် အလုံမွဲဍုင် သီုကဵု ဍုင်ဇၞော်နေပျဳတဝ်၊ ဖန်ဗဒှ် ကာမ်ပုင်ဟွံကလင်အမိင် (a national civil disobedience campaign) နကဵုမဒစဵုဒစး လတူပၞာန်သီအဝဵု။<ref>{{cite web|date=2 February 2021|title=Nay Pyi Taw, Mandalay healthcare staff to join 'Civil Disobedience Campaign'|url=https://www.mmtimes.com/news/nay-pyi-taw-mandalay-healthcare-staff-join-civil-disobedience-campaign.html|access-date=2 February 2021|website=The Myanmar Times|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131330/https://www.mmtimes.com/news/nay-pyi-taw-mandalay-healthcare-staff-join-civil-disobedience-campaign.html|url-status=live|accessdate=3 February 2021|archivedate=3 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203131330/https://www.mmtimes.com/news/nay-pyi-taw-mandalay-healthcare-staff-join-civil-disobedience-campaign.html}}</ref><ref>{{cite web|date=2 February 2021|title=Myanmar Medics Prepare Civil Disobedience Against Military Rule|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-medics-prepare-civil-disobedience-military-rule.html|access-date=2 February 2021|website=The Irrawaddy|language=en-US|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131324/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-medics-prepare-civil-disobedience-military-rule.html|url-status=live}}</ref>"ပရေင်ချဳဓရာင် ဒဒှ်မဟွံကလင်အမိင် ညးဍုင်ကွာန် - Civil Disobedience Movement" ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် မုက်လိက်ဝှုက်ၜောက်မွဲဂှ် ပွိုင်ၜါတ္ၚဲ မၞိဟ်ဗွက်ကြဴ ဒှ်အာ ၁၀၀,၀၀၀ ပြင်င်။<ref name=":9">{{Cite web|title=Thailand's Amata halts $1bn Myanmar property project after coup|url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Thailand-s-Amata-halts-1bn-Myanmar-property-project-after-coup|access-date=2021-02-02|website=Nikkei Asia|language=en-GB|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203020504/https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Thailand-s-Amata-halts-1bn-Myanmar-property-project-after-coup|url-status=live|accessdate=2021-02-03|archivedate=2021-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203020504/https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Thailand-s-Amata-halts-1bn-Myanmar-property-project-after-coup}}</ref>သၟာကမၠောန်ပရေင်ထတ်ယုက် နူကဵု ရုင်ဂဥုဲဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠင် စုတ်လဝ်တဆိပ်ပ္ဍဲသြိုဟ်တုဲ ထ္ၜးဆန္ဒ ဒဒှ် မဟွံမဲပၟိက် လတူပၞာန်သီအဝဵုရ။<ref name=":8">{{Cite web|date=2021-02-02|title=After coup, medical workers spearhead civil disobedience campaign|url=https://www.frontiermyanmar.net/en/after-coup-medical-workers-spearhead-civil-disobedience-campaign/|access-date=2021-02-02|website=Frontier Myanmar|language=en-US|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131438/https://www.frontiermyanmar.net/en/after-coup-medical-workers-spearhead-civil-disobedience-campaign/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |author1=Matthew Tostevin |author2=Grant McCool |author3=Stephen Coates |title=Myanmar doctors stop work to protest coup as UN considers response |url=https://www.afr.com/world/asia/myanmar-doctors-stop-work-to-protest-coup-as-un-considers-response-20210203-p56z7z |website=Financial Review |access-date=3 February 2021 |date=3 February 2021|archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131358/https://www.afr.com/world/asia/myanmar-doctors-stop-work-to-protest-coup-as-un-considers-response-20210203-p56z7z |url-status=live }}</ref> ကောန်ဍုင်လ္ဂုင်တအ် ထ္ၜးဆန္ဒတက်စေဝ် ပ္ဍဲအခိင်သဝ်တ္ၚဲ နဒဒှ် မဒစဵုဒစး လတူပၞာန်သီအဝဵု။<ref>{{cite web |author1=Reuters Staff |title=Anti-coup protests ring out in Myanmar's main city |url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics/anti-coup-protests-ring-out-in-myanmars-main-city-idUSKBN2A139S |website=Reuters |access-date=3 February 2021 |date=2 February 2021 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131442/https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics/anti-coup-protests-ring-out-in-myanmars-main-city-idUSKBN2A139S |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|title=Myanmar coup latest: UN Security Council stops short of issuing statement|url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Myanmar-coup-latest-UN-Security-Council-stops-short-of-issuing-statement|access-date=2021-02-02|website=Nikkei Asia|language=en-GB|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203015938/https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Myanmar-coup-latest-UN-Security-Council-stops-short-of-issuing-statement|url-status=live|accessdate=2021-02-03|archivedate=2021-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203015938/https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Myanmar-coup-latest-UN-Security-Council-stops-short-of-issuing-statement}}</ref> ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၊ အခိင်သဝ်တ္ၚဲ ၈ နာဍဳဂှ် လတူဍုင်လ္ဂုင် မၞိဟ်ညိည တိတ်ထ္ၜးဆန္ဒ ကရေဲဗလးကဵုဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ပွိုင်ၜိုတ် ၁၅ မိနေတ်။<ref>{{Cite web|title=စစ်အာဏာသိမ်းမှုကို အနုနည်းအာဏာဖီဆန်မှု တချို့ရှိလာခြင်း|url=https://burmese.voanews.com/a/myanmar-civil-disobedience-movement-/5762587.html|access-date=2021-02-02|website=ဗွီအိုအေ|language=my|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131338/https://burmese.voanews.com/a/myanmar-civil-disobedience-movement-/5762587.html|url-status=live}}</ref> ===ဂကောံမၞိဟ်ဂၠးကဝ်=== <!-- Do not add tweets. It is [[WP:UNDUE]]. Need a secondary source. -->[[File:Reacció al cop d'estat de Myanmar de 2021.svg|thumb|{{legend|#0000ffff|ဍုင်ဗၟာ}}<div class="legend"><span class="legend-color" style="background:#4daf4aff;">&nbsp;</span>&nbsp;ဒစဵုဒစး ပၞာန်သီအဝဵု</div>{{legend|#80c87dff|မဒှ်ဓဝိင် ဗွဲတၟေင်}}{{legend|#fee000ff|မံင်လဒေါဝ်}}{{legend|#c0c0c0ff|မုဟွံဟီု}}]] ရးနိဂီု ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု [[Bangladesh]],<ref>{{cite news|title=Bangladesh wants democratic process upheld in Myanmar|url=https://www.dhakatribune.com/world/south-east-asia/2021/02/01/military-coup-in-myanmar-not-necessarily-to-affect-rohingya-repatriation|access-date=1 February 2021|work=[[Dhaka Tribune]]|publisher=2A Media Limited.|date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201063550/https://www.dhakatribune.com/world/south-east-asia/2021/02/01/military-coup-in-myanmar-not-necessarily-to-affect-rohingya-repatriation|url-status=live}}</ref> [[China]],<ref>{{cite web|year=1 February 2021|title=China 'notes' Myanmar coup, hopes for stability|publication-place=REUTERS|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics-china/china-notes-myanmar-coup-hopes-for-stability-idUSKBN2A11P2?il=0|access-date=1 February 2021|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131344/https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics-china/china-notes-myanmar-coup-hopes-for-stability-idUSKBN2A11P2?il=0|url-status=live}}</ref> [[India]],<ref>{{cite web|date=1 February 2021|title=Deeply concerned by developments in Myanmar, says India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/deeply-concerned-by-developments-in-myanmar-says-india/articleshow/80623041.cms|access-date=1 February 2021|website=The Times of India|language=en|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182036/https://timesofindia.indiatimes.com/india/deeply-concerned-by-developments-in-myanmar-says-india/articleshow/80623041.cms|url-status=live}}</ref> [[Indonesia]],<ref>{{cite web|title=Indonesia Urges All Parties in Myanmar to Exercise Self-Restraint|url=https://kemlu.go.id/portal/en/read/2118/siaran_pers/indonesia-urges-all-parties-in-myanmar-to-exercise-self-restraint|publisher=[[Ministry of Foreign Affairs (Indonesia)|Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Indonesia]]|accessdate=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182046/https://kemlu.go.id/portal/en/read/2118/siaran_pers/indonesia-urges-all-parties-in-myanmar-to-exercise-self-restraint|url-status=live}}</ref> [[Malaysia]],<ref>{{cite web|title=Press Release: Latest Situation in Myanmar|url=https://twitter.com/MalaysiaMFA/status/1356122970159104000|publisher=[[Ministry of Foreign Affairs (Malaysia)]]|accessdate=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182040/https://twitter.com/MalaysiaMFA/status/1356122970159104000|url-status=live}}</ref> [[Pakistan]],<ref>{{cite web|title=Pakistan hopes from all sides in Myanmar to be restraint, work for peace: Zahid Hafeez|url=https://www.radio.gov.pk/01-02-2021/pakistan-hopes-from-all-sides-in-myanmar-to-be-restraint-work-for-peace-zahid-hafeez|access-date=1 February 2021|website=www.radio.gov.pk|language=en|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201144030/https://www.radio.gov.pk/01-02-2021/pakistan-hopes-from-all-sides-in-myanmar-to-be-restraint-work-for-peace-zahid-hafeez|url-status=live|accessdate=1 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201144030/https://www.radio.gov.pk/01-02-2021/pakistan-hopes-from-all-sides-in-myanmar-to-be-restraint-work-for-peace-zahid-hafeez}}</ref> [[Philippines]],<ref>{{cite news |last1=Lee-Brago |first1=Pia |title=Philippines following Myanmar situation with deep concern |url=https://www.philstar.com/headlines/2021/02/03/2074984/philippines-following-myanmar-situation-deep-concern |access-date=2 February 2021 |work=Philstar.com |date=3 February 2021 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131356/https://www.philstar.com/headlines/2021/02/03/2074984/philippines-following-myanmar-situation-deep-concern |url-status=live }}</ref> [[South Korea]],<ref>{{cite web|url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20210201009200325|title=S. Korea expresses concerns over Myanmar coup|website=[[Yonhap News Agency]]|date=1 February 2021|accessdate=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201100350/https://en.yna.co.kr/view/AEN20210201009200325|url-status=live}}</ref> and [[Singapore]],<ref>{{cite web|url=https://www.mfa.gov.sg/Newsroom/Press-Statements-Transcripts-and-Photos/2021/02/20210201-Myanmar|title=MFA Spokesperson's Comments in Response to Media Queries on the Detention of Myanmar Leaders and Officials|date=1 February 2021|website=Ministry of Foreign Affairs Singapore|access-date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182043/https://www.mfa.gov.sg/Newsroom/Press-Statements-Transcripts-and-Photos/2021/02/20210201-Myanmar|url-status=live}}</ref> တအ်ဂှ် ဟီုပ္တိတ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဒှ်ဓဝိင် လတူပၞာန်သီအဝဵုတုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဗ္တိုက်ဖအောဝ် ညံင်ဂွံဂၠာဲသွဟ် နကဵုမဆဵုဂဗတက်ကျာ အကြာအလဵုအသဳ ကေုာံ ဒပ်ပၞာန်။ [[Australia]],<ref>{{cite web |last1=Tillett |first1=Andrew |title=Australia joins global condemnation of Myanmar generals |url=https://www.afr.com/world/asia/myanmar-leader-aung-san-suu-kyi-detained-20210201-p56ycy |website=Financial Review |access-date=3 February 2021 |language=English |date=Feb 1, 2021 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201020736/https://www.afr.com/world/asia/myanmar-leader-aung-san-suu-kyi-detained-20210201-p56ycy |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|last=|first=|date=|title=Statement on Myanmar|url=https://www.foreignminister.gov.au/minister/marise-payne/media-release/statement-myanmar|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201093854/https://www.foreignminister.gov.au/minister/marise-payne/media-release/statement-myanmar|archive-date=1 February 2021|access-date=|website=Minister for Foreign Affairs – Minister for Women – Senator the Hon Marise Payne|accessdate=1 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201093854/https://www.foreignminister.gov.au/minister/marise-payne/media-release/statement-myanmar}}</ref> [[Canada]],<ref>{{cite web|url=https://cultmtl.com/2021/02/justin-trudeau-on-myanmar-the-democratic-process-must-be-respected/|title=Justin Trudeau on Myanmar: “The democratic process must be respected”|date=2 February 2021|website=Cult MTL|access-date=2 February 2021|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131331/https://cultmtl.com/2021/02/justin-trudeau-on-myanmar-the-democratic-process-must-be-respected/|url-status=live}}</ref> [[France]],<ref>{{cite web|url=https://uk.sports.yahoo.com/news/myanmar-aung-san-suu-kyi-072052284.html|title=France calls on Myanmar military to release Suu Kyi, respect election results|website=uk.sports.yahoo.com|access-date=2 February 2021|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131433/https://consent.yahoo.com/v2/collectConsent?sessionId=2_cc-session_74704c41-a143-4ae4-8f5b-1e4af6cd3535|url-status=live|accessdate=3 February 2021|archivedate=3 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203131433/https://consent.yahoo.com/v2/collectConsent?sessionId=2_cc-session_74704c41-a143-4ae4-8f5b-1e4af6cd3535}}</ref> [[Germany]],<ref>{{cite web |url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/germany-condemns-myanmar-coup-in-strongest-terms-/2129847 |title=Germany condemns Myanmar coup ‘in strongest terms’ |publisher=Aa.com.tr |date=2020-11-08 |accessdate=2021-02-02 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201104100/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/germany-condemns-myanmar-coup-in-strongest-terms-/2129847 |url-status=live }}</ref> [[Japan]],<ref>{{cite news |title=Japan urges Myanmar military to free Suu Kyi, restore democracy |url=https://mb.com.ph/2021/02/01/japan-urges-myanmar-military-to-free-suu-kyi-restore-democracy/ |access-date=2 February 2021 |work=Manila Bulletin |agency=Agence France-Presse |date=1 February 2021 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201094835/https://mb.com.ph/2021/02/01/japan-urges-myanmar-military-to-free-suu-kyi-restore-democracy/ |url-status=live }}</ref> [[New Zealand]],<ref>{{cite web|last=Mahuta|first=Nanaia|date=1 February 2021|title=New Zealand statement on Myanmar|url=https://www.beehive.govt.nz/release/new-zealand-statement-myanmar|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=1 February 2021|website=via beehive.gov.nz}}</ref> [[Spain]],<ref>{{cite web|date=1 February 2021|title=Sánchez condena el golpe de Estado en Myanmar y pide vuelta a la democracia|url=https://www.lavanguardia.com/politica/20210201/6213485/sanchez-condena-golpe-myanmar-pide-vuelta-democracia.html|access-date=1 February 2021|website=[[La Vanguardia]]|language=es|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131521/https://www.lavanguardia.com/politica/20210201/6213485/sanchez-condena-golpe-myanmar-pide-vuelta-democracia.html|url-status=live|accessdate=1 February 2021|archivedate=3 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203131521/https://www.lavanguardia.com/politica/20210201/6213485/sanchez-condena-golpe-myanmar-pide-vuelta-democracia.html}}</ref> [[Sweden]],<ref>{{cite web|url=https://sverigesradio.se/artikel/foreign-minister-condemns-military-coup-in-myanmar|title=Foreign Minister condemns military coup in Myanmar|publisher=Sveriges Radio|website=sverigesradio.se|access-date=2 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201221458/https://sverigesradio.se/artikel/foreign-minister-condemns-military-coup-in-myanmar|url-status=live}}</ref> [[Turkey]],<ref>{{cite news|last1=Bir|first1=Burak|title=Turkey condemns, 'deeply concerned' by coup in Myanmar|url=https://www.aa.com.tr/en/turkey/turkey-condemns-deeply-concerned-by-coup-in-myanmar/2129572|access-date=1 February 2021|work=[[Anadolu Agency]]|date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182117/https://www.aa.com.tr/en/turkey/turkey-condemns-deeply-concerned-by-coup-in-myanmar/2129572|url-status=live}}</ref> the [[United Kingdom]],<ref>{{cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/uk-condemns-military-coup-in-myanmar/2129749|title=UK condemns military coup in Myanmar|date=1 February 2021|work=[[Anadolu Agency]]|language=en|access-date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182110/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/uk-condemns-military-coup-in-myanmar/2129749|url-status=live}}</ref> ကေုာံ [[ကုလသမဂ္ဂ]]<ref>{{cite web|url=https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2021/01/31/statement-by-white-house-spokesperson-jen-psaki-on-burma/|title=Statement by White House Spokesperson Jen Psaki on Burma|date=1 February 2021|website=The White House|access-date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201072432/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2021/01/31/statement-by-white-house-spokesperson-jen-psaki-on-burma/|url-status=live|accessdate=1 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201072432/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2021/01/31/statement-by-white-house-spokesperson-jen-psaki-on-burma/}}</ref> ဒစဵုဒစး လတူပၞာန်သီအဝဵုတုဲ သီုဗ္တိုက်ဖ္အောဝ် ညံင်ဂွံဗလးကဵု မၞိဟ်မရပ်လဝ်တအ်၊ ဟိုတ်နူ ပၞာန်သီအဝဵုတုဲ နကဵု သ္ၚိဗတာင် ရးနိဂီုပံင်ကောံကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ထ္ပိုတ်အဆက် ကုဍုင်ဗၟာ။<ref>{{cite web |author1=Patrick Wintour |author2=Julian Borger |title=Myanmar coup: Joe Biden threatens to resume sanctions |url=https://www.theguardian.com/world/2021/feb/01/myanmar-coup-us-and-china-divided-in-response-to-army-takeover-aung-san-suu-kyi |website=The Guardian |access-date=2 February 2021 |language=English |date=2 February 2021 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201113643/https://www.theguardian.com/world/2021/feb/01/myanmar-coup-us-and-china-divided-in-response-to-army-takeover-aung-san-suu-kyi |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|title=‘Serious blow to democracy’: World condemns Myanmar military coup|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/2/1/world-reacts-to-military-coup-in-myanmar|access-date=1 February 2021|work=[[Al Jazeera]]|date=1 February 2021|language=en|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201175726/https://www.aljazeera.com/news/2021/2/1/world-reacts-to-military-coup-in-myanmar|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.aa.com.tr/fr/monde/la-maison-blanche-menace-les-auteurs-du-coup-d%c3%a9tat-militaire-du-myanmar-de-sanctions/2129551|title=La Maison Blanche menace les auteurs du coup d'État militaire du Myanmar de sanctions|trans-title=White House threatens perpetrators of Myanmar military coup with sanctions|last=Cherni|first=Hajer|date=1 February 2021|work=[[Anadolu Agency]]|accessdate=1 February 2021|language=French|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182127/https://www.aa.com.tr/fr/monde/la-maison-blanche-menace-les-auteurs-du-coup-d%C3%A9tat-militaire-du-myanmar-de-sanctions/2129551|url-status=live}}</ref> [[Cambodia]], [[Thailand]], ကေုာံ [[Vietnam]] ဟီု ဒဒှ်ရ မထံက်ဂလာန် မွဲလပါ်ဂှ် ဟွံဒုင်တဲတုဲ အရာဝွံ ဆေင်စပ်ဒၟံင် ကုကိစ္စအပ္ဍဲဍုင်ညးတအ်ဟေင်။<ref>{{cite news|title=West condemns Myanmar coup but Thailand, Cambodia shrug|url=https://www.bangkokpost.com/world/2060651/west-condemns-myanmar-coup-but-thailand-cambodia-shrug|access-date=1 February 2021|work=[[Bangkok Post]]|publisher=Bangkok Post Public Company Ltd.|date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182126/https://www.bangkokpost.com/world/2060651/west-condemns-myanmar-coup-but-thailand-cambodia-shrug|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Myanmar's army seizes power, detains Aung San Suu Kyi|url=https://nationalpost.com/pmn/news-pmn/myanmars-army-seizes-power-detains-aung-san-suu-kyi-5|access-date=1 February 2021|work=[[National Post]]|agency=Reuters|date=1 February 2021|language=en-CA|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182127/https://nationalpost.com/pmn/news-pmn/myanmars-army-seizes-power-detains-aung-san-suu-kyi-5|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title= Myanmar military coup: Nordic and Asian reactions|date= 2 February 2021|url= https://scandasia.com/myanmar-military-coup-nordic-and-asian-reactions/|work= ScandAsia|access-date= 2 February 2021|archive-date= 3 February 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210203131348/https://scandasia.com/myanmar-military-coup-nordic-and-asian-reactions/|url-status= live}}</ref> ဂကောံရးနိဂီု ဍုင်နာနာ မပ္တံကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]],<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/sg/en/content/sg/statement/2021-01-31/statement-attributable-the-spokesperson-for-the-secretary-general-myanmar|title=Statement attributable to the Spokesperson for the Secretary General – on Myanmar|date=31 January 2021|website=United Nations Secretary-General|access-date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182155/https://www.un.org/sg/en/content/sg/statement/2021-01-31/statement-attributable-the-spokesperson-for-the-secretary-general-myanmar|url-status=live}}</ref> [[ASEAN]],<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/myanmar-politics-asean-int/asean-calls-for-return-to-normalcy-in-myanmar-after-coup-idUSKBN2A124A|title=ASEAN calls for "return to normalcy" in Myanmar after coup|work=[[Reuters]]|date=1 February 2021|accessdate=1 February 2021|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131337/https://www.reuters.com/article/myanmar-politics-asean-int/asean-calls-for-return-to-normalcy-in-myanmar-after-coup-idUSKBN2A124A|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://news.detik.com/internasional/d-5357097/negara-negara-asean-bahas-kudeta-militer-di-myanmar|title=Negara-negara ASEAN Bahas Kudeta Militer di Myanmar|trans-title=Intergovernmental Organization ASEAN Discusses Military Coup in Myanmar|first=Novi|last=Christiastuti|date=1 February 2021|accessdate=1 February 2021|lang=id|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182144/https://news.detik.com/internasional/d-5357097/negara-negara-asean-bahas-kudeta-militer-di-myanmar|url-status=live|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201182144/https://news.detik.com/internasional/d-5357097/negara-negara-asean-bahas-kudeta-militer-di-myanmar}}</ref> ကေုာံ ဥရောပသမဂ္ဂ တအ် ပ္တိတ်လလောင်ဟီု ဒဒှ်ရ ဒှ်ဓဝိင် လတူအရာဏအ်တုဲ အာတ်မိက် သီုၜါလပါ် ညံင်ဂွံဂၠာဲသွဟ် နကဵုနဲတက်ကျာရေင်သကအ်။ နကဵု ဥရောပသမဂ္ဂဂှ် ဒစဵုဒစး ပ္ဍဲအရာပၞာန်မသီအဝဵုတုဲ ညံင်ဂွံဗလးကဵု မၞိဟ်မရပ်လဝ်တအ်ဂှ်လေဝ် အာတ်မိက်ဏာကီုရ။<ref name=politcoeu>{{cite news|url=https://www.politico.eu/article/europe-reacts-to-myanmar-military-coup/|title=EU leaders condemn military coup in Myanmar|last=Adkins|first=William|date=1 February 2021|work=[[Politico]]|access-date=1 February 2021|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131434/https://www.politico.eu/article/europe-reacts-to-myanmar-military-coup/|url-status=live}}</ref> ဟိုတ်နူ ပၞာန်သီအဝဵုဏအ်တုဲ နကဵု [[ကံင်သဳဂီုကၠီု|ကံင်သဳဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ]] ကော်ကောံဓရီု ကာမံက်တိုန်မွဲ သွက်ဂွံချူပ္တိတ် လိက်ပဋိညာန် "အရာမလဇုဲလဇကဵုဒဳမဝ်ကရေသဳ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ("restoration of democracy" in Myanmar)၊ တုဲ ဒစဵုဒစး လတူပၞာန်ဗၟာ မသီအဝဵုတုဲ အာတ်မိက် ညံင်ဂွံဗလးကဵု မၞိဟ်မရပ်လဝ်တအ်ကီုလေဝ်၊ လိက်လလောင်တြးဂှ် ဟွံဒှ်ပ္တိတ် ဟိုတ်နူကဵု ဟွံကလိဂွံ အထံက်ဂလာန် နူကဵု ဂကောံထာဝရ ၁၅ ဍုင်သီုဖအိုတ်၊ ဗွဲတၟေင် ဍုင်ကြုက် ကဵု ဍုင်ရုရှာ ဒစဵုဒစးရ။<ref>{{cite news |title=UNSC takes no action on coup in Myanmar |url=https://www.gulftoday.ae/news/2021/02/03/unsc-takes-no-action-on-coup-in-myanmar |access-date=3 February 2021 |work=Gulf Today |date=3 February 2021 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131416/https://www.gulftoday.ae/news/2021/02/03/unsc-takes-no-action-on-coup-in-myanmar |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author1=AFP |author2=jt |title=UN Security Council searches for unity on Myanmar |url=https://www.channelnewsasia.com/news/world/myanmar-un-security-council-emergency-meeting-uk-china-14097148 |website=Channel News Asia |access-date=3 February 2021 |language=English |date=Feb 2, 2021 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131415/https://www.channelnewsasia.com/news/world/myanmar-un-security-council-emergency-meeting-uk-china-14097148 |url-status=live |accessdate=3 February 2021 |archivedate=3 February 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203131415/https://www.channelnewsasia.com/news/world/myanmar-un-security-council-emergency-meeting-uk-china-14097148 }}</ref><ref>{{cite web |author1=AL JAZEERA AND NEWS AGENCIES |title=Security Council fails to agree statement condemning Myanmar coup |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/2/3/security-council-fails-to-agree-statement-condemning-myanmar-coup |website=Al Jazeera |access-date=3 February 2021 |language=English |date=Feb 3, 2021 |quote=The UN Security Council has failed to agree on a joint statement condemning Monday’s coup in Myanmar, after a two hour long emergency meeting failed to secure the support of China, a key Myanmar ally and a veto-holding permanent member of the council. |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203041029/https://www.aljazeera.com/news/2021/2/3/security-council-fails-to-agree-statement-condemning-myanmar-coup |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author1=AP |title=UN Security Council takes no action on Myanmar coup |url=https://www.euronews.com/2021/02/03/un-security-council-takes-no-action-on-myanmar-coup |website=Euronews |access-date=3 February 2021 |language=English |date=February 3, 2021 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131406/https://www.euronews.com/2021/02/03/un-security-council-takes-no-action-on-myanmar-coup |url-status=live }}</ref> ဍုင်ကြုက် မဒှ်ဍုင် ကောန်ဂကောံထာဝရ ပ္ဍဲကဵု ကံင်သဳဂီုကၠီုဂှ်တုဲ ကလိဂွံလဝ် အဝဵုဗေတဝ် (ဝါ) အဝဵုတးပါဲ သွက်ဂွံပ္တိတ်လိက်လလောင်တြးဂှ်ရ။<ref>{{cite web |author1= |title=Myanmar coup: China blocks UN condemnation as protest grows |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-55913947 |website=BBC News |access-date=3 February 2021 |language=English |date=Feb 3, 2021 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203101508/https://www.bbc.com/news/world-asia-55913947 |url-status=live }}</ref> စၞးဂှ် နကဵု ကံင်သဳဂီုကၠီု ပ္တိတ်လိက်လလောင်တြး ပ္ဍဲကဵု ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၄၊ မဟီု ဒဒှ်ရ နကဵု ကံင်သဳဂီုကၠီု ဒှ်ဓဝိင်ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ပ္ဍဲအရာ နကဵုဒပ်ပၞာန် လလောင်တြး အကာဲအရာကာတၟေင် ပ္ဍဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁။ တုဲပၠန် နကဵုကံင်သဳမိက်ဂွံကဵု ဍုင်ဗၟာ ဆက်အာ ဂၠံင်တရဴဒဳမဝ်ကရေသဳတုဲ ညံင်ဟွံဂွံဒှ် ပရေင်ဆီပါ်ဍာ်ဇွောဝ်ဂှ် ဝေင်ပါဲညိရ။<ref>{{cite web |author1=Security Council |title=Security Council Press Statement on Situation in Myanmar |url=https://www.un.org/press/en/2021/sc14430.doc.htm |website=United Nations |access-date=4 February 2021 |language=English |date=February 5, 2021 |archive-date=5 February 2021}}</ref> ==ဆက်ဗှ်== * [[သဘင်မာဲ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၀]] * [[ထၜးဆန္ဒဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁]] ==နိဿဲ== {{reflist|30em}} [[Category:BEHM]] [[Category:ဝင်]] 94371zb3jh4kjs1317x5bj5crmts791 0 5315 54970 35418 2026-05-19T16:49:42Z Htawmonzel 25 54970 wikitext text/x-wiki '''ဘာပ္ဍဲ''' ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဝါဂၠံင် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု။ ==ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်== ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဣန္ဒသာရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၇ ဂိတုစဲ ၁၃ မၟံက် တ္ၚဲစန် (သၞာံ ၂၀၂၆ ဂိတုမာတ် ၃၀) အခိင် ၅း၃၀ ကလိဂွံ အာယုက် ၉၄ သၞာံ၊ သိက္ခာ ၇၃ ဝှ် စုတိစဴအာသွရ်။<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fpermalink.php%3Fstory_fbid%3Dpfbid022bJpfLFBRY9xJ9ch68ZVEeVcqwm32HwENJdVhCYV1kU97zjasr972rGqBzcQkVfLl%26id%3D2044033722501918&show_text=true&width=500"|title=စရင်သင်လုပ်ဒဂိုန် ရာမညနိကာယ |last= |first= |date=October 14, 2021 |website=ရုင်ရာမညနိကာယ-Wffice of Ramonnyanikaya |publisher=Open |access-date=October 4, 2022 |quote=}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FKwanWelglongNews%2Fposts%2Fpfbid0yjWKHSDhSKFJVWqbY88nXS6XT1MiPQ3XhEA7RKtUEPjKmifYcWUeDihgaLfU3M3pl&show_text=true&width=500"|title=ပရိုင်လၞီအောန်စိုတ်|last=Welgalaung |first=Kwan |date=March 30, 2026 |website=ပရိုင်ကွာန်ဝါဂၠံင်|publisher=Open |access-date=March 30, 2026 |quote=▪️ပရိုင်လၞီအောန်စိုတ်▪️ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တအိန္ဒသာရ မဟာထေရ် အာယုက် (၉၄)သၞာံ| သိက္ခာ ( ၇၃) ဝှ် ရာမညနိကာယ ဘာပ္ဍဲ | ကွာန်ဝါဂၠံင် | ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု သက္ကရာဇ် (၁၃၈၇) သၞာံ| ဂိတုစဲ (၁၃)မံက်| တ္ရဲစန် (30.03.2026) အခိင်နူဂယး ( ၅:၃၀)မိနေတ် ဂှ် စုတိစဴအာသွဝ်ရောင်။}}</ref> ==နိဿဲ== {{Reflist}}[[ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်]] [[ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု]] 2mggcq7j82iuj6ifxujlqk4xhnnaauz 0 5563 54969 35762 2026-05-19T16:44:31Z Htawmonzel 25 /* ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင် */ 54969 wikitext text/x-wiki '''ဘာအံင်ဆုပါန်''' ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၂၊ ထပိုယ် ၀ ဇကု။ ==ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်== ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝိမလ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၈၊ ဂိတုဇှ်ေ ၁ မၟံက် (သၞာံ ၂၀၂၆ ဂိတုမေ ၁၅) အခိင်ဂယး ၃း၂၄ ကလိဂွံ အာယုက် ၉၆ သၞာံ သိက္ခာ ၇၀ ဝှ် စုတိစဴအာသွရ်။<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fphoto.php%3Ffbid%3D438372668399215%26set%3Da.437467845156364%26type%3D3&show_text=true&width=500"|title=စရင်သင်လုပ်ဒဂိုန် ရာမညနိကာယ |last= |first= |date=October 14, 2021 |website=ရုင်ရာမညနိကာယ-Wffice of Ramonnyanikaya |publisher=Open |access-date=October 4, 2022 |quote=}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fyama.nya.127226%2Fposts%2Fpfbid0yC46UJVhuUrfWDoVsxjNLkgczn1iAq21vqX15JSFcKQ1ZkFoYhmEvJX64n7Y8MWEl&show_text=true&width=500"|title=ကျာ်ဇၞော်စဴသွရ် |last=Nya |first=Yama |date=May 15, 2026 |website=Yama Nya|publisher=Open |access-date=May 19, 2026 |quote=၁၃၈၈ ဂိတုဇ်ှေ(၁)မံက် တ္ရဲသ္ရိသဝ် အခိင်နူဂယး(၃)နာဍီ က်ု (၂၄)ဗီဇနာ ၊ ကျာ်ဇ္နော်အ္စာတ္လ ဘဒ္ဒန္တ ဝိမလ မဟာထေရ် အာယုက်(၉၆)သိက္ခာ(၇၀) ဘာအံင်ဆုပါန်၊ ဍုင်မတ်မလီု၊ က္ညစအာသွဝ်ရောင်။ ၁၃၈၈ ဂိတုဇ်ှေ(၅)မံက်(20,5,2026) တ္ရဲဗုဒ္ဓဝါ ဒေါဝ်တ္ရဲ(၁၂)နာဍီ ဖျ'သွဝ် ပ္ဍဲခလာတ်ဖျ'သွဝ်(ပျံတော်ဝင်) ဍုင်မတ်မလီု ရောင်။}}</ref> ==နိဿဲ== {{Reflist}}[[ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်]] [[ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု]] kxrvqdg7tuiuar7gk6ezlrqi0zegd0t 0 6228 55006 54943 2026-05-20T02:47:22Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 55006 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Islamic Emirate of Afghanistan | common_name = Afghanistan | native_name = {{unbulleted list|{{native name|ps|د افغانستان اسلامي امارت|italic=no}}<br />{{small|{{transliteration|ps|Də Afġānistān Islāmī Imārat}}}}|{{native name|prs|امارت اسلامی افغانستان|italic=no}}<br />{{small|{{transliteration|prs|Imārat-i Islāmī-yi Afghānistān}}}}}} | image_flag = Flag of Taliban.svg | flag_caption = Flag | image_coat = Arms of the Islamic Emirate of Afghanistan.svg | alt_coat = Coat of Arms of the Islamic Emirate<ref>{{Cite web |url=http://law.acku.edu.af/fa/download/file/fa/12686/77746 |title=Archived copy |access-date=17 September 2021 |archive-date=3 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190603201955/http://law.acku.edu.af/fa/download/file/fa/12686/77746 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=3 June 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190603201955/http://law.acku.edu.af/fa/download/file/fa/12686/77746 }}</ref> | symbol_type = [[Emblem of Afghanistan|Emblem]] | national_anthem = {{lang|ps|دا د باتورانو کور}}<br />{{transliteration|ps|Dā Də Bātorāno Kor}}<br />"[[This Is the Home of the Brave]]"<ref name="Tharoor">{{Cite news|last=Tharoor|first=Ishaan|date=19 June 2013|title=The Taliban's Qatar Office: Are Prospects for Peace Already Doomed?|magazine=Time|url=https://world.time.com/2013/06/19/the-talibans-qatar-office-are-prospects-for-peace-already-doomed/|access-date=19 August 2021|issn=0040-781X|accessdate=13 March 2023|archivedate=19 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210819021327/https://world.time.com/2013/06/19/the-talibans-qatar-office-are-prospects-for-peace-already-doomed/}}</ref>{{parabr}} | image_map = {{switcher|[[File:Afghanistan (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Afghanistan on the globe|[[File:Afghanistan - Location Map (2013) - AFG - UNOCHA.svg|upright=1.15|frameless]]|Map of Afghanistan}} | capital = [[Kabul]] | coordinates = {{Coord|34|31|N|69|11|E|region:AF_source:geonames|display=inline,title}}<ref>[{{geonameslink|gnid=1149361|name=islamic-republic-of-afghanistan}} Islamic Republic of Afghanistan] in [{{geonamesabout}} Geonames.org (CC BY)]</ref> | largest_city = Kabul | official_languages = {{hlist|[[Pashto]]|[[Dari]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | 42% [[Pashtun]] | 27% [[Tajiks|Tajik]] | {{figure space}}9% [[Hazaras|Hazara]] | {{figure space}}9% [[Uzbeks|Uzbek]] | {{figure space}}4% [[Aimaq people|Aimaq]] | {{figure space}}3% [[Turkmen people|Turkmen]] | {{figure space}}2% [[Baloch people|Baloch]] | {{figure space}}4% [[Ethnic groups in Afghanistan|Others]] }} | ethnic_groups_ref = {{Efn|The last census in Afghanistan was conducted in 1979, and was itself incomplete. Due to the [[Afghanistan conflict (1978–present)|ongoing conflict]] in the country, no official census has been conducted since.<ref>{{Cite web|url = https://afghanistan.unfpa.org/en/node/15230|title = Population Matters|date = 3 March 2016|accessdate = 13 March 2023|archivedate = 16 August 2021|archiveurl = https://web.archive.org/web/20210816021136/https://afghanistan.unfpa.org/en/node/15230}}</ref>}}<ref>{{cite web | url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/afghanistans-ethnic-mosaic/articleshow/85552093.cms | title=Afghanistan's ethnic mosaic| author=timesofindia| website=[[The Times of India]]| date= 23 August 2021| publisher= | via=}}</ref><ref name=":2">{{cite web | url=https://worldpopulationreview.com/countries/afghanistan-population | title="Afghanistan Population 2021"| author=World Population Review| date= 19 September 2021| publisher= | via=}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.statista.com/statistics/1258799/afghanistan-share-of-population-by-ethnic-group/ | title=Distribution of Afghan population by ethnic group 2020| author=statista.com| date= 20 August 2021| publisher= | via=}}</ref><ref>{{cite web | url=https://reliefweb.int/report/afghanistan/afghan-ethnic-groups-brief-investigation | title=Afghan Ethnic Groups: A Brief Investigation| author=reliefweb.int| date= 14 August 2011| publisher= | via=}}</ref> | ethnic_groups_year = 2019 unofficial estimates | religion = {{unbulleted list | 99.7% [[Islam in Afghanistan|Islam]] ([[State religion|official]]) | 0.3% [[Demographics of Afghanistan#Religion|Others]] }} | religion_year = 2009 | demonym = [[Afghans|Afghan]]{{Efn|Other demonyms that have been used are Afghani,<ref>Dictionary.com. [[The American Heritage Dictionary of the English Language]], Fourth Edition. Houghton Mifflin Company, 2004. [http://dictionary.reference.com/browse/afghani Reference.com] (Retrieved 13 November 2007).</ref> Afghanese and Afghanistani (see [[Afghans]] for further details)<ref>Dictionary.com. [[WordNet]] 3.0. [[Princeton University]]. [http://dictionary.reference.com/browse/afghanistani Reference.com] (Retrieved 13 November 2007). {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140328102257/http://dictionary.reference.com/browse/afghanistani |date=28 March 2014}}</ref>|name="Demonym"|group="Note"}}<ref name="Constitution of Afghanistan">{{cite web|title=Constitution of Afghanistan|url=https://www.afghanembassy.us/about-afghanistan/constitution/|year=2004|access-date=16 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920112856/http://www.afghanembassy.us/about-afghanistan/constitution/|archive-date=20 September 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |title=Afghan {{!}} meaning in the Cambridge English Dictionary |publisher=the Cambridge English Dictionary |isbn=9781107660151 |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/afghan }}</ref> | government_type = [[Unitary state|Unitary]] [[totalitarian]]<ref>*{{cite journal |last1=Sakhi |first1=Nilofar |title=The Taliban Takeover in Afghanistan and Security Paradox |journal=Journal of Asian Security and International Affairs |date=December 2022 |volume=9 |issue=3 |pages=383–401 |doi=10.1177/23477970221130882 |s2cid=253945821 |quote=Afghanistan is now controlled by a militant group that operates out of a totalitarian ideology.}} *{{cite web |last1=Madadi |first1=Sayed |title=Dysfunctional centralization and growing fragility under Taliban rule |url=https://www.mei.edu/publications/dysfunctional-centralization-and-growing-fragility-under-taliban-rule |website=[[Middle East Institute]] |access-date=28 November 2022 |date=6 September 2022 |quote=In other words, the centralized political and governance institutions of the former republic were unaccountable enough that they now comfortably accommodate the totalitarian objectives of the Taliban without giving the people any chance to resist peacefully. }} *{{cite web |last1=Sadr |first1=Omar |title=Afghanistan's Public Intellectuals Fail to Denounce the Taliban |url=https://www.fairobserver.com/region/central_south_asia/omar-sadr-afghanistan-taliban-rule-totalitarianism-human-rights-news-2441/ |website=Fair Observer |access-date=28 November 2022 |date=23 March 2022 |quote=The Taliban government currently installed in Afghanistan is not simply another dictatorship. By all standards, it is a totalitarian regime. }} *{{cite web |title=Dismantlement of the Taliban regime is the only way forward for Afghanistan |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/southasiasource/dismantlement-of-the-taliban-regime-is-the-only-way-forward-for-afghanistan/ |website=[[Atlantic Council]] |access-date=28 November 2022 |date=8 September 2022 |quote=As with any other ideological movement, the Taliban's Islamic government is transformative and totalitarian in nature. }} *{{cite web |last1=Akbari |first1=Farkhondeh |title=The Risks Facing Hazaras in Taliban-ruled Afghanistan |url=https://extremism.gwu.edu/risks-facing-hazaras-taliban-ruled-afghanistan |website=[[George Washington University]] |access-date=28 November 2022 |date=7 March 2022 |quote=In the Taliban's totalitarian Islamic Emirate of Afghanistan, there is no meaningful political inclusivity or representation for Hazaras at any level. |accessdate=13 March 2023 |archivedate=14 January 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230114164914/https://extremism.gwu.edu/risks-facing-hazaras-taliban-ruled-afghanistan }}</ref> [[provisional government|provisional]] [[theocratic]] [[Islamic state|Islamic]] [[emirate]]<!--Non-monarchical emirate--><ref> *{{cite news |last1=Choi |first1=Joseph |title=EU: Provisional Taliban government does not fulfill promises |url=https://thehill.com/policy/international/571292-eu-provisional-taliban-government-does-not-fulfill-promises |access-date=18 March 2022 |work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]] |date=8 September 2021}} *{{cite news |last1=Bezhan |first1=Frud |title=Key Figures In The Taliban's New Theocratic Government |url=https://gandhara.rferl.org/a/afghanistan-taliban-government-figures/31448372.html |access-date=6 February 2022 |work=[[Radio Farda]] |publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] |date=7 September 2021}} *{{cite news |last1=George |first1=Susannah |title=Inside the Taliban campaign to forge a religious emirate |url=https://www.washingtonpost.com/world/interactive/2023/afghanistan-taliban-islamic-law-rights/ |access-date=19 February 2023 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=18 February 2023}}</ref> | leader_title1 = [[Supreme Leader of Afghanistan|Supreme Leader]] | leader_name1 = {{nowrap|[[Hibatullah Akhundzada]]}} | leader_title2 = [[Prime Minister of Afghanistan|Prime Minister]] | leader_name2 = [[Hasan Akhund]] ([[Acting prime minister|acting]]) | leader_title3 = [[Chief Justice of Afghanistan|Chief Justice]] | leader_name3 = [[Abdul Hakim Ishaqzai]] | legislature = [[Leadership Council of Afghanistan|Leadership Council]]<ref>{{cite news |title=Afghanistan's Taliban ruler faces rare internal criticism, revealing divisions |url=https://www.cbsnews.com/news/afghanistan-taliban-divisions-supreme-leader-akhundzada-rare-criticism/ |access-date=19 February 2023 |work=[[CBS News]] |date=17 February 2023 |quote=Its commanders and politicians take their orders from a powerful leadership council based not in the capital of Kabul, but in the Taliban's traditional homeland of Kandahar, in southern Afghanistan.}}</ref> | sovereignty_type = [[History of Afghanistan|Formation]] | established_event1 = [[Hotak dynasty]] | established_date1 = [[Mirwais Hotak|1709]]–[[Siege of Kandahar|1738]] | established_event2 = {{nowrap|[[Durrani Empire]]}} | established_date2 = 1747–1823 | established_event3 = [[Emirate of Afghanistan|Emirate]] | established_date3 = 1823–1839 | established_event4 = [[Durrani Empire|Restoration of the Durrani Kingdom]] | established_date4 = [[First Anglo-Afghan War|1839–1842]] | established_event5 = [[Emirate of Afghanistan|Restoration of the Emirate]] | established_date5 = [[First Anglo-Afghan War|1842–1926]] | established_event6 = [[Dost Mohammad Khan|Dost Mohammad unites Afghanistan]] | established_date6 = [[Herat Campaign of 1862–63|27 May 1863]] | established_event7 = [[Treaty of Gandamak|Anglo-Afghan Agreement]] | established_date7 = [[Second Anglo-Afghan War|26 May 1879]] | established_event8 = [[Third Anglo-Afghan War|Independence]] | established_date8 = [[Afghan Independence Day|19 August 1919]] | established_event9 = [[Kingdom of Afghanistan|Kingdom]] | established_date9 = 9 June 1926 | established_event10 = [[Republic of Afghanistan (1973–1978)|Republic]] | established_date10 = [[1973 Afghan coup d'état|17 July 1973]] | established_event11 = [[Democratic Republic of Afghanistan|Democratic Republic]] | established_date11 = [[Saur Revolution|27–28 April 1978]] | established_event12 = [[Islamic State of Afghanistan|Islamic State]] | established_date12 = 28 April 1992 | established_event13 = [[Islamic Emirate of Afghanistan (1996–2001)|Islamic Emirate]] | established_date13 = 27 September 1996 | established_event14 = {{nowrap|[[Islamic Republic of Afghanistan|Islamic Republic]]}} | established_date14 = 26 January 2004 | established_event15 = [[Fall of Kabul (2021)|Restoration of Islamic Emirate]] | established_date15 = 15 August 2021 | area_km2 = 652,867<ref>Central Statistics Office Afghanistan</ref> | area_rank = 40th | area_sq_mi = 252,072 | percent_water = negligible | population_estimate = 38,346,720<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Afghanistan|access-date=24 September 2022|year=2022}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 37th | population_density_km2 = 48.08 | population_density_sq_mi = 119 | population_density_rank = 174th | GDP_PPP = $72.911&nbsp;billion<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=63&pr.y=8&sy=2018&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Afghanistan |publisher=International Monetary Fund |access-date=14 November 2018}}</ref> | GDP_PPP_year = 2018 | GDP_PPP_rank = 96th | GDP_PPP_per_capita = $2,024<ref name="imf2"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 169th | GDP_nominal = $21.657&nbsp;billion<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = 2018 | GDP_nominal_rank = 111st | GDP_nominal_per_capita = $493<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 177th | HDI = 0.478<!-- number only --> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = decrease<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2021/2022: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World|date=2022|publisher=[[United Nations Development Programme]]|pages=284|isbn=9789211264517|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|access-date=24 September 2022}}</ref><ref name="UNHDRDiff">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 180th | currency = [[Afghan afghani|Afghani]] ({{lang|prs|افغانی}}) | currency_code = AFN | time_zone = [[Afghanistan Time]] | utc_offset = +4:30<br />[[Lunar Hijri calendar|Lunar Calendar]]<ref>{{Cite web |last=8am |date=2022-03-26 |title=Taliban Changes Solar Year to Hijri Lunar Calendar |url=https://8am.af/eng/taliban-changes-solar-year-to-hijri-lunar-calendar/ |access-date=2022-09-04 |website=Hasht-e Subh Daily |language=en-US |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220904224713/https://8am.af/eng/taliban-changes-solar-year-to-hijri-lunar-calendar/ }}</ref> | DST_note = ''[[Daylight saving time|DST]] is not observed''<ref>{{Cite web|url=https://www.timeanddate.com/time/time-zones-interesting.html|title=Half Hour and 45-Minute Time Zones|website=www.timeanddate.com}}</ref> | drives_on = right | calling_code = [[Telephone numbers in Afghanistan|+93]] | cctld = [[.af]]<br />[[افغانستان.]] | status = [[UN member state]] under an [[Recognition of the Islamic Emirate of Afghanistan|unrecognized government]] | today = }} '''အဖဂါန္နိသတာန်''',{{efn|{{IPAc-en|audio=En-us-Afghanistan.ogg|æ|f|ˈ|ɡ|æ|n|ᵻ|s|t|æ|n|,_|æ|f|ˈ|ɡ|ɑː|n|ᵻ|s|t|ɑː|n}}}} ယၟုပေင်ပေင် ပ္ဍဲသၞောဝ်မ္ဂး '''ဍုင်စောဖါအေဿလာမ် အဖဂါန်န္နိသတာန် (Islamic Emirate of Afghanistan)''',{{efn|{{bulleted list|{{lang-ps|د افغانستان اسلامي امارت}}|{{lang-prs|امارت اسلامی افغانستان}}}}}} ဒှ် နိဂီုကမၠက် မနွံမွဲဒမြိပ်ဂၠံင် လဒေါဝ်အာရှ ကေုာံ အာရှသၠုင်ကျာ။ မစၟတ်သမ္တီ မဒှ်ဍုင်လဒေါဝ်ဂြိုဟ်အာရှ၊<ref>{{Cite web|title=Securing Stability in Afghanistan, the 'Heart of Asia'|url=https://thediplomat.com/2015/11/securing-stability-in-afghanistan-the-heart-of-asia/|access-date=2022-02-25|website=thediplomat.com|language=en-US}}</ref> မဒှ်ဍုင် ပယျဵု ဆက်ကု ဍုင်ပါကိသတာန် ဗွဲဒိုဟ် ဗမံက် ကဵု သၠုင်ကျာ၊{{efn|The [[Government of India]] regards Afghanistan as a bordering country, as it considers all of [[Kashmir]] to be part of India. However, this is [[Kashmir conflict|disputed]], and the region bordering Afghanistan is administered by Pakistan. Source: {{cite web |title=Ministry of Home Affairs (Department of Border Management) |url=https://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/BMIntro-1011.pdf|access-date=1 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317182910/https://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/BMIntro-1011.pdf|archive-date=17 March 2015|url-status=dead}}}} အဳရာန် ဗွဲဒိုဟ်ပလိုတ်၊ တုခ်မေန်နိသတာန် ဗွဲဒိုဟ် ဗာယပ်၊ ဥဇဗေကိသတာန် ဗွဲဒိုဟ် သၟဝ်ကျာ၊ တာဇိကိသတာန် ဗွဲဒိုဟ်ဨသာန်၊ တုဲပၠန် ဍုင်ကြုက်ဂှ် ဗွဲဒိုဟ်ဨသာန် ကေုာံ ဗမံက်။ သမၠဲတိ နွံ ၆၅၂,၈၆၄ ကဳလဝ်မဳတာပန်ကၠင် (၂၅၂,၀၇၂ တိုင်ပန်ကၠင်)၊ နိဂီုကရေက် လပါ်သၟဝ်ကျာ ကဵု နေရတိဂှ် ဒှ်ဒေသကုန်ဒဵုဂမၠိုင် မဒှ်ဓရောင်ဒဵု ဟိန္ဒုကုရှ် (Hindu Kush)ရ။ ကာဗူ ဂှ် ဒှ်ဍုင်ဇၞော်အိုတ်တုဲ ဒှ်ဍုင်ရာဇဌာန်ရ။ အတိုင်စရင် နူသၞာံ ၂၀၂၁မ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲအဖဂါန္နိသတာန်ဂှ် နွံ ၄၀,၂ မဳလဳယာန်၊<ref name=":2" /> (နွံစ ၜိုတ် ၃၂,၉ မဳလဳယာန်<ref>{{cite report|title=د هېواد د وګړو اټکل برآورد نفوس کشور1399|language=ar,en|trans-title=Estimated Population of Afghanistan 2020–21|url=https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2020/06/%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B3%DB%B9%DB%B9-%D9%86%D8%B3%D8%AE%DB%80-%D8%A7%D9%88%D9%84.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200703171906/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2020/06/%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B3%DB%B9%DB%B9-%D9%86%D8%B3%D8%AE%DB%80-%D8%A7%D9%88%D9%84.pdf|archive-date=3 July 2020|access-date=1 July 2020}}</ref>) မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဂကူနာနာ ဂကူပါသတုန်၊ တာဂျိတ်၊ ဟာဇရာသ်၊ ဥဇဗေက်၊ တူကမာန်၊ ကဳဇဳဗေသ် composed of ethnic ပါသတုန် (Pashtuns)၊ တာဂျိတ် (Tajiks)၊ ဟာဇရာသ် (Hazaras)၊ ဥဇဗေက် (Uzbeks)၊ တူကမာန် (Turkmens)၊ ကဳဇဳဗေသ် (Qizilbash)၊ အာဲမက် (Aimak)၊ ပါရှယဳ (Pashayi)၊ ဗလောက် (Baloch)၊ ပမိရိသ် (Pamiris)၊ နုရိသတာန်နိ (Nuristanis) ကေုာံ ဂကူတၞဟ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲဒေသ အဖဂါန္နိသတာန်ဂှ် ကောန်မၞိဟ်တအ် စပဒတဴကၠုင် နူကဵု အခိင်ခေတ်တၟိလဒေါဝ်၊ တုဲပၠန် ရးနိဂီုဂှ် နွံတန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ် ဂၠံင်သုတ် မဒှ်ဂၠံင် မလုပ်ဝင်တုဲ ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ်ဂၠံင်ဂှ် နွံကဵု အာဲတၟာဲယေန်သၞာင်တြေံဂမၠိုင်ရ။<ref>{{Cite book|chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-349-17443-0_1|doi = 10.1007/978-1-349-17443-0_1|chapter = The Land and the People in History|title = Afghanistan Under Soviet Domination, 1964–83|year = 1984|last1 = Hyman|first1 = Anthony|pages = 3–22|isbn = 978-0-333-36353-9}}</ref> Popularly referred to as the [[graveyard of empires]],<ref>{{Cite web|last=Pillalamarri|first=Akhilesh|title=Why Is Afghanistan the 'Graveyard of Empires'?|url=https://thediplomat.com/2017/06/why-is-afghanistan-the-graveyard-of-empires/|access-date=2022-02-25|website=thediplomat.com|language=en-US}}</ref> the land has historically been home to various peoples and [[Invasions of Afghanistan|has witnessed numerous military campaigns]], including those by [[Persian empire|the Persians]], [[Alexander the Great]], the [[Maurya Empire]], [[Muslim conquests of Afghanistan|Arab Muslims]], the [[Mongol invasion of the Khwarazmian Empire|Mongols]], the [[European influence in Afghanistan#The Great Game|British]], the [[Soviet–Afghan War|Soviet Union]], and most recently by [[War in Afghanistan (2001–2021)|a US-led coalition]]. Afghanistan also served as the source from which the [[Greco-Bactrian Kingdom|Greco-Bactrians]] and the [[Mughal Empire|Mughals]], amongst others, rose to form major empires.<ref name="Galvin-PreIslamic">{{cite web |url=http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/PreIslamic.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20011103002246/http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/PreIslamic.html |archivedate=3 November 2001|title=The Pre-Islamic Period |publisher=Illinois Institute of Technology |work=Afghanistan Country Study |first=Luke |last=Griffin |date=14 January 2002 |access-date=14 October 2010}}</ref> The various conquests and periods in both the [[Greater Iran|Iranian]] and [[Greater India|Indian]] cultural spheres<ref>{{cite book|title=Encyclopedia of Hinduism|last=Denise Cush |first= Catherine Robinson, Michael York|year=2012|page=200|isbn=9781135189792|url=https://books.google.com/books?id=kzPgCgAAQBAJ&pg=PA200}}</ref><ref>{{cite web|title=The remarkable rugs of war, Drill Hall Gallery|date=30 July 2021|publisher=The Australian|url=https://amp.theaustralian.com.au/arts/review/the-remarkable-rugs-of-war-drill-hall-gallery/news-story/49fb932f8be798b1641425be98e4e0db|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122182853/https://amp.theaustralian.com.au/arts/review/the-remarkable-rugs-of-war-drill-hall-gallery/news-story/49fb932f8be798b1641425be98e4e0db|archive-date=22 November 2021|access-date=22 November 2021|url-status=bot: unknown}}</ref> made the area a center for [[Zoroastrianism]], Buddhism, Hinduism, and later Islam throughout history.<ref>{{Cite web|url=https://www.redlandsdailyfacts.com/2021/09/15/professing-faith-religious-traditions-in-afghanistan-are-diverse/|title=Professing Faith: Religious traditions in Afghanistan are diverse|date=16 September 2021}}</ref> The modern state of Afghanistan began with the [[Durrani dynasty]] in the 18th century, with the [[Durrani Empire|Durrani Afghan Empire]] being formed by [[Ahmad Shah Durrani]]. The Durrani Empire led conquests in which, at its peak, encompassed land that spanned from [[eastern Iran]] to [[North India|northern India]].<ref>{{cite web|title=Afghanistan: the land that forgot time|date=26 October 2001|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2001/oct/26/afghanistan.terrorism11}}</ref><ref>{{cite web|title=The Pashtun will outlast all empires, but can they hold Afghanistan's center?|date=30 September 2021|author=Pepe Escobar|url=https://thecradle.co/Article/columns/2260|accessdate=13 March 2023|archivedate=10 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211010074808/https://thecradle.co/Article/columns/2260}}</ref> However, {{Weasel inline|text=it is argued|date=February 2023}} that [[Dost Mohammad Khan]] laid the foundations of the [[Emirate of Afghanistan|first modern Afghan state]].<ref>{{Cite web |date=1995|title=DŌST MOḤAMMAD KHAN |url=https://iranicaonline.org/articles/dost-mohammad-khan |url-status=live |access-date=February 8, 2023|website=Encyclopaedia Iranica}}</ref> Following the Durrani Empire's decline and the death of [[Ahmad Shah Durrani]] and [[Timur Shah Durrani|Timur Shah]], it was divided into multiple smaller independent kingdoms, including but not limited to [[Herat (1793–1863)|Herat]], [[Principality of Qandahar|Kandahar]] and [[Emirate of Afghanistan|Kabul]]. Afghanistan would be reunited in the 19th century after seven decades of civil war from 1793 to 1863, with wars of unification led by [[Dost Mohammad Khan]] from 1823 to 1863, where he conquered the independent principalities of Afghanistan under the Emirate of Kabul. Dost Mohammad died in 1863, days after [[Herat Campaign of 1862–63|his last campaign to unite Afghanistan]], and Afghanistan was consequently [[Afghan Civil War (1863–1869)|thrown back into civil war]] with fighting amongst his successors. During this time, Afghanistan became a [[buffer state]] in the [[Great Game]] between the [[British Empire]] (in [[British Raj|British-ruled India]]) and the [[Russian Empire]]. From India, the British attempted to subjugate Afghanistan but were repelled in the [[First Anglo-Afghan War]]. However, the [[Second Anglo-Afghan War]] saw a British victory and the successful establishment of British political influence over Afghanistan. Following the [[Third Anglo-Afghan War]] in 1919, Afghanistan became free of foreign political hegemony, and emerged as the independent [[Kingdom of Afghanistan]] in June 1926 under [[Amanullah Khan]]. This monarchy lasted almost half a century, until [[Mohammed Zahir Shah|Zahir Shah]] was [[1973 Afghan coup d'état|overthrown in 1973]], following which the [[Republic of Afghanistan (1973–1978)|Republic of Afghanistan]] was established. Since the late 1970s, Afghanistan's history has been dominated by extensive warfare, including [[Afghanistan conflict (1978–present)|coups, invasions, insurgencies, and civil wars]]. The conflict began in 1978 when a [[Saur Revolution|communist revolution]] established a [[Democratic Republic of Afghanistan|socialist state]], and subsequent infighting prompted the [[Soviet invasion of Afghanistan|Soviet Union to invade Afghanistan]] in 1979. [[Mujahideen]] fought against the Soviets in the [[Soviet–Afghan War]] and [[Afghan Civil War (1989–1992)|continued]] [[Afghan Civil War (1992–1996)|fighting]] [[Afghan Civil War (1996-2001)|amongst themselves]] following the [[Soviet withdrawal from Afghanistan|Soviets' withdrawal in 1989]]. The [[Islamic fundamentalism|Islamic fundamentalist]] [[Taliban]] controlled most of the country by 1996, but their [[Islamic Emirate of Afghanistan (1996–2001)|Islamic Emirate of Afghanistan]] received little international recognition before its overthrow in the 2001 [[United States invasion of Afghanistan|US invasion of Afghanistan]]. The Taliban returned to power in 2021 after [[Fall of Kabul (2021)|capturing Kabul]] and overthrowing the government of the [[Islamic Republic of Afghanistan]], thus bringing an end to the [[War in Afghanistan (2001–2021)|2001–2021 war]].<ref name="CTC 2021">{{cite journal |author-last=Watkins |author-first=Andrew H. |date=November 2021 |url=https://ctc.usma.edu/wp-content/uploads/2021/11/CTC-SENTINEL-092021.pdf |title=An Assessment of Taliban Rule at Three Months |url-status=live |editor1-last=Cruickshank |editor1-first=Paul |editor2-last=Hummel |editor2-first=Kristina |journal=[[CTC Sentinel]] |volume=14 |issue=9 |pages=1–14 |publisher=[[Combating Terrorism Center]] |location=[[West Point, New York]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20211129104726/https://ctc.usma.edu/wp-content/uploads/2021/11/CTC-SENTINEL-092021.pdf |archive-date=29 November 2021 |access-date=29 November 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129104726/https://ctc.usma.edu/wp-content/uploads/2021/11/CTC-SENTINEL-092021.pdf |date=29 November 2021 }}</ref> Although initially claiming it would form an inclusive government for the country, in September 2021 the Taliban re-established the Islamic Emirate of Afghanistan with an [[interim government]] made up entirely of Taliban members.<ref>{{Cite web |date=2021-09-09 |title=Who Will Run the Taliban Government? |url=https://www.crisisgroup.org/asia/south-asia/afghanistan/who-will-run-taliban-government |access-date=2022-10-18 |website=www.crisisgroup.org |language=en}}</ref> The Taliban government remains internationally unrecognized.<ref>{{Cite web |title=The Taliban: Unrecognized and unrepentant |url=https://www.mei.edu/publications/taliban-unrecognized-and-unrepentant |access-date=2022-10-18 |website=Middle East Institute |language=en}}</ref> Afghanistan is rich in natural resources, including [[lithium]], [[iron]], [[zinc]], and [[copper]]. It is also the world's largest producer of [[opium]],<ref>{{Cite web |date=2021-08-24 |title=What's the Taliban's record on opium production? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58308494 |access-date=2022-05-07 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> second largest producer of [[cannabis]],<ref>{{Cite web |title=Morocco seizes over 840 kg of cannabis – Xinhua {{!}} English.news.cn |url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-08/06/c_138288434.htm |access-date=2022-10-18 |website=www.xinhuanet.com}}</ref> and third largest of both [[saffron]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan's Saffron on Media {{!}} AfGOV |url=https://www.mail.gov.af/en/afghanistan%E2%80%99s-saffron-media |access-date=2022-10-18 |website=www.mail.gov.af |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2023-04-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230408010552/https://www.mail.gov.af/en/afghanistan%E2%80%99s-saffron-media }}</ref> and [[Cashmere wool|cashmere]].<ref>{{Cite web |title=Taliban Takeover Puts Afghanistan's Cashmere, Silk Industries at Risk |url=https://www.businessoffashion.com/news/global-markets/taliban-takeover-puts-afghanistans-cashmere-silk-industries-at-risk/ |access-date=2022-10-18 |website=The Business of Fashion |language=en}}</ref> The country is a member of the [[South Asian Association for Regional Cooperation]] and a founding member of the [[Organization of Islamic Cooperation]]. Due to the effects of war in recent decades, the country has dealt with high levels of [[terrorism]], [[Poverty in Afghanistan|poverty]], and [[Undernutrition in children|child malnutrition]]. Afghanistan's economy is the world's 96th-largest, with a [[gross domestic product]] (GDP) of $72.9 billion by [[purchasing power parity]]. However, Afghanistan remains among the world's [[least developed countries]], ranking 180th in the [[Human Development Index|Human development Index]], while its per capita GDP (PPP) ranks 169th out of 186 countries {{As of|2018|lc=y}}. == Etymology == {{Main|Name of Afghanistan}} Some scholars suggest that the [[Root (linguistics)|root]] name [[Afghan (ethnonym)|''Afghān'']] is derived from the [[Sanskrit]] word ''[[Aśvaka]]n'', which was the name used for ancient inhabitants of the [[Hindu Kush]].<ref> *''"The name Afghan has evidently been derived from Asvakan, the Assakenoi of Arrian... "'' (Megasthenes and Arrian, p 180. See also: Alexander's Invasion of India, p 38; J.W. McCrindle). *''"Even the name Afghan is Aryan being derived from Asvakayana, an important clan of the Asvakas or horsemen who must have derived this title from their handling of celebrated breeds of horses"'' (See: Imprints of Indian Thought and Culture Abroad, p 124, Vivekananda Kendra Prakashan). *cf: ''"Their name (Afghan) means "cavalier" being derived from the [[Sanskrit]], ''Asva'', or ''Asvaka'', a horse, and shows that their country must have been noted in ancient times, as it is at the present day, for its superior breed of horses. Asvaka was an important tribe settled north to Kabul river, which offered a gallant resistance but ineffectual resistance to the arms of Alexander "''(Ref: Scottish Geographical Magazine, 1999, p 275, Royal Scottish Geographical Society). *''"Afghans are Assakani of the [[Greeks]]; this word being the [[Sanskrit]] [[Ashvaka]] meaning 'horsemen'"'' (Ref: Sva, 1915, p 113, Christopher Molesworth Birdwood). *Cf: ''"The name represents Sanskrit Asvaka in the sense of a ''cavalier'', and this reappears scarcely modified in the Assakani or Assakeni of the historians of the expedition of [[Alexander the Great|Alexander]]"'' (Hobson-Jobson: A Glossary of Colloquial [[Anglo-Indian]] words and phrases, and of kindred terms, etymological..by Henry Yule, AD Burnell).</ref> ''Aśvakan'' literally means "horsemen", "horse breeders", or "[[cavalry]]men" (from ''[[aśva]]'', the [[Sanskrit]] and [[Avestan]] words for "[[horse]]").<ref>{{cite book |title=Ancient India |first=Ramesh Chandra |last=Majumdar |author-link=Ramesh Chandra Majumdar |edition=Reprinted |publisher=Motilal Banarsidass |year=1977 |orig-year=1952 |isbn=978-8-12080-436-4 |page=99 |url=https://books.google.com/books?id=XNxiN5tzKOgC&pg=PA99}}</ref> However, others such as Ibrahim Khan have contended that the word Afghan comes from [[Bactrian language|Bactrian]].<ref>{{Cite journal |last=Khan |first=Ibrahim |date=2022-05-03 |title=په افغان ټکي کښې پټه کيسه |url=http://khyber.org/pacademy/journal3/index.php/path/article/view/265 |journal=Pashto |language=en |volume=51 |issue=663 |issn=2789-8342 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220606020051/http://khyber.org/pacademy/journal3/index.php/path/article/view/265 |date=2022-06-06 }}</ref> Historically, the ethnonym ''Afghān'' was used to refer to ethnic [[Pashtuns]].<ref name="Afghan">{{cite encyclopedia |author=Ch. M. Kieffer |url=http://www.iranicaonline.org/articles/afgan-in-current-political-usage-any-citizen-of-afghanistan-whatever-his-ethnic-tribal-or-religious-affiliation |title=Afghan |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |edition=online |publisher=Columbia University |date=15 December 1983|archive-url=https://web.archive.org/web/20131116233835/http://www.iranicaonline.org/articles/afgan-in-current-political-usage-any-citizen-of-afghanistan-whatever-his-ethnic-tribal-or-religious-affiliation |archive-date=16 November 2013 }}</ref> The Arabic and Persian form of the name, ''Afġān'', was first attested in the 10th-century geography book ''[[Hudud al-'Alam]]''.<ref>{{Cite book|title=The Afghans|last1=Vogelsang|first1=Willem|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&pg=PA18|access-date=6 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190709112010/https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18|archive-date=9 July 2019|url-status=live}}</ref> The last part of the name, "''[[-stan]]''", is a Persian suffix meaning "place of". Therefore, "Afghanistan" translates to "land of the Afghans", or "land of the Pashtuns" in a historical sense. According to the third edition of the ''[[Encyclopedia of Islam]]'':<ref>{{EI3|last=Nölle-Karimi|first=Christine|title=Afghanistan until 1747|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/*-COM_24776|year=2020}}</ref> {{blockquote|The name Afghanistan (Afghānistān, land of the Afghans / Pashtuns, ''afāghina'', sing. ''afghān'') can be traced to the early eighth/fourteenth century, when it designated the easternmost part of the [[Kartid]] realm. This name was later used for certain regions in the [[Safavid Iran|Ṣafavid]] and [[Mughal Empire|Mughal]] empires that were inhabited by Afghans. While based on a state-supporting elite of [[Durrani|Abdālī / Durrānī]] Afghans, the [[Durrani Empire|Sadūzāʾī Durrānī polity]] that came into being in 1160 / 1747 was not called Afghanistan in its own day. The name became a state designation only during the colonial intervention of the nineteenth century.}} The term "Afghanistan" first appeared in 1855, during the reign of [[Dost Mohammad Khan]].{{sfn|Lee|2019|p=317}} == Ancient history == {{Main|History of Afghanistan}} [[File:Nomads in Badghis Province.jpg|thumb|Tents of [[Afghans|Afghan]] [[nomad]]s in the northern [[Badghis Province|Badghis province]] of Afghanistan. Early peasant farming villages came into existence in Afghanistan about 7,000 years ago.]] Many empires and kingdoms have also risen to power in Afghanistan, such as the [[Greco-Bactrians]], [[Indo-Scythians]], [[Kushan]]s, [[Kidarites]], [[Hephthalites]], [[Alkhons]], [[Nezaks]], [[Zunbils]], [[Turk Shahi]]s, [[Hindu Shahi]]s, [[Lawiks]], [[Saffarids]], [[Samanids]], [[Ghaznavids]], [[Ghurids]], [[Khalji]]s, [[Kartids]], [[Lodi dynasty|Lodis]], [[Sur Empire|Surs]], [[Mughals]], and finally, the [[Hotak dynasty|Hotak]] and [[Durrani Empire|Durrani]] dynasties, which marked the political origins of the modern state.{{sfn|Runion|2007|page=44–49}} Throughout millennia several cities within the modern day Afghanistan served as capitals of various empires, namely, Bactra ([[Balkh]]), Alexandria on the Oxus ([[Ai-Khanoum]]), [[Kapisi]], [[Sigal, Sakastan|Sigal]], [[Kabul]], [[Kunduz]], [[Zaranj]], [[Firozkoh]], [[Herat]], Ghazna ([[Ghazni]]), Binban ([[Bamyan]]), and [[Kandahar]]. The country has been home to various peoples through the ages, among them the [[ancient Iranian peoples]] who established the dominant role of [[Indo-Iranian languages]] in the region. At multiple points, the land has been incorporated within vast regional empires; among them the [[Achaemenid Empire]], the [[Macedonian Empire]], the [[Maurya Empire]], and the [[Islamic Empire]].<ref>{{cite book|title=The Indo-Aryans of Ancient South Asia: Language, Material Culture and Ethnicity|author=George Erdosy|page=321|url=https://books.google.com/books?id=A6ZRShEIFwMC|isbn=3110144476|date=1995}}</ref> For its success in resisting foreign occupation during the 19th and 20th centuries, Afghanistan has been called the "[[graveyard of empires]]",{{sfn|Barfield|2012|page=255}} though it is unknown who coined the phrase.<ref>{{Cite news| issn = 0362-4331| last = Nordland| first = Rod| title = The Empire Stopper| work = The New York Times| date = 29 August 2017| url = https://www.nytimes.com/2017/08/29/world/asia/afghanistan-graveyard-empires-historical-pictures.html| quote = Afghanistan has long been called the "graveyard of empires" – for so long that it is unclear who coined that disputable term.| access-date = 18 November 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20181205023840/https://www.nytimes.com/2017/08/29/world/asia/afghanistan-graveyard-empires-historical-pictures.html| archive-date = 5 December 2018| url-status = live}}</ref> ===Prehistory and antiquity=== {{Main|Ancient history of Afghanistan}} Excavations of prehistoric sites suggest that humans were living in what is now Afghanistan at least 50,000 years ago, and that farming communities in the area were among the earliest in the world. An important site of early historical activities, many believe that Afghanistan compares to [[Egypt]] in terms of the historical value of its archaeological sites.<ref name="JFS">{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761569370___42/Afghanistan.html |title=Afghanistan&nbsp;– John Ford Shroder, University of Nebraska |publisher=Encarta |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040717092902/http://encarta.msn.com/text_761569370___42/Afghanistan.html |archive-date=17 July 2004 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1881896-1,00.html |title=Afghanistan: A Treasure Trove for Archaeologists |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |date=26 February 2009 |access-date=13 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726153721/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C1881896-1%2C00.html |archive-date=26 July 2013 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=26 July 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726153721/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1881896-1,00.html }}</ref> [[File:Indus Valley Civilization, Mature Phase (2600-1900 BCE).png|thumb| The extent of the [[Indus Valley civilization]] during its mature phase|upright=1.2]] ====Ancient era==== {{see also|Hindu and Buddhist heritage of Afghanistan}} [[Archaeological]] exploration done in the 20th century suggests that the geographical area of Afghanistan has been closely connected by culture and trade with its neighbors to the east, west, and north. Artifacts typical of the [[Paleolithic]], [[Mesolithic]], [[Neolithic]], [[Bronze Age|Bronze]], and [[Iron Age]]s have been found in Afghanistan. Urban civilization is believed to have begun as early as 3000 BCE, and the early city of [[Mundigak]] (near [[Kandahar]] in the south of the country) was a center of the [[Helmand culture]]. More recent findings established that the [[Indus Valley Civilization]] stretched up towards modern-day Afghanistan, making the ancient civilization today part of Pakistan, Afghanistan, and India. In more detail, it extended from what today is northwest Pakistan to northwest India and northeast Afghanistan. An Indus Valley site has been found on the [[Oxus River]] at [[Shortugai]] in northern Afghanistan.<ref name="The Ancient Indus pp.1">{{cite book|title=The Ancient Indus: Urbanism, Economy, and Society|page=1|author=Rita Wright|date=2009|url=https://books.google.com/books?id=gAgFPQAACAAJ|isbn=978-0521576529|access-date=11 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20160628065355/https://books.google.com/books?id=gAgFPQAACAAJ|archive-date=28 June 2016|url-status=live}}</ref><ref>Kenoyer, Jonathan Mark (1998). Ancient cities of the Indus Valley Civilisation. pp.96</ref> There are several smaller IVC colonies to be found in Afghanistan as well. An Indus Valley site has been found on the [[Oxus River]] at [[Shortugai]] in northern Afghanistan, shows Afghanistan to have been a part of Indus Valley Civilization.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-xjGtwAACAAJ|title=Notes on Shortugai: An Harappan Site in Northern Afghanistan|publisher=Centre for the Study of the Civilization of Central Asia|author=Louis Depree|year=1981}}</ref> After 2000 BCE, successive waves of semi-nomadic people from Central Asia began moving south into Afghanistan; among them were many [[Indo-European languages|Indo-European]]-speaking [[Indo-Iranians]]. These tribes later migrated further into South Asia, Western Asia, and toward Europe via the area north of the [[Caspian Sea]]. The region at the time was referred to as [[Ariana]].<ref name="JFS" /><ref>Bryant, Edwin F. (2001) ''The quest for the origins of Vedic culture: the Indo-Aryan migration debate'' [[Oxford University Press]], {{ISBN|978-0-19-513777-4}}.</ref> [[File:ScythianBelt.jpg|thumb|left|A "Bactrian gold" [[Scythian]] belt depicting [[Dionysus]], from [[Tillya Tepe]] in the ancient region of [[Bactria]]]] By the middle of the 6th century BCE, the Achaemenids overthrew the [[Medes]] and incorporated [[Arachosia]], [[Aria (satrapy)|Aria]], and [[Bactria]] within its eastern boundaries. An [[Epigraphy|inscription]] on the tombstone of [[Darius I of Persia]] mentions the [[Kabulistan|Kabul Valley]] in a list of the 29 countries that he had conquered.<ref>{{cite web |url=http://www.gandhara.com.au/afghan_table.html |archive-url=https://archive.today/20120909000527/http://www.gandhara.com.au/afghan_table.html |url-status=dead |archive-date=9 September 2012 |title=Chronological History of Afghanistan&nbsp;– the cradle of Gandharan civilisation |publisher=Gandhara.com.au |date=15 February 1989 |access-date=19 May 2012 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=9 September 2012 |archiveurl=https://archive.today/20120909000527/http://www.gandhara.com.au/afghan_table.html }}</ref> The region of [[Arachosia]], around [[Kandahar]] in modern-day southern Afghanistan, used to be primarily Zoroastrian and played a key role in the transfer of the Avesta to [[Persis|Persia]] and is thus considered by some to be the "second homeland of Zoroastrianism".<ref name="Gnoli 1989 133">{{Cite book|last=Gnoli|first=Gherado|title=The Idea of Iran, an Essay on its Origin|publisher=Istituto italiano per il Medio ed Estremo Oriente|year=1989|pages=133|quote=... he would have drawn inspiration from a ireligious policy which intended to counteract the Median Magi's influence and transfer the 'Avesta-Schule' from Arachosia to Persia: thus the Avesta would have arrived in Persia through Arachosia in the 6th century B.C. [...] Alltough [...] Arachosia would have been only a second fatherland for Zoroastrianism, a significant role should still be attributed to this south-eastern region in the history of the Zoroastrian tradition.}}</ref><ref name="ReferenceB">{{Cite book|last=Gnoli|first=Gherado|title=The Idea of Iran, an essay on its Origin|publisher=Istituto italiano per il Medio ed Estremo Oriente|year=1989|pages=133|quote=linguistic data [...] prove the presence of the Zoroastrian tradition in Arachosia both in the Achaemenian age, in the last quarter of the 6th century, and in the Seleucid age.}}</ref><ref name="ARACHOSIA – Encyclopaedia Iranica">{{Cite web|title=ARACHOSIA – Encyclopaedia Iranica|url=https://iranicaonline.org/articles/arachosia|access-date=19 February 2021|website=iranicaonline.org}}</ref> [[Alexander the Great]] and his Macedonian forces arrived in Afghanistan in 330 BCE after defeating [[Darius III of Persia]] a year earlier in the [[Battle of Gaugamela]]. Following Alexander's brief occupation, the successor state of the [[Seleucid Empire]] controlled the region until 305 BCE when they gave much of it to the [[Maurya Empire]] as part of an alliance treaty. The Mauryans controlled the area south of the [[Hindu Kush]] until they were overthrown in about 185 BCE. Their decline began 60 years after [[Ashoka]]'s rule ended, leading to the [[Hellenistic]] reconquest by the [[Greco-Bactrians]]. Much of it soon broke away from them and became part of the [[Indo-Greek Kingdom]]. They were defeated and expelled by the [[Indo-Scythians]] in the late 2nd century BCE.<ref name="LoC-pdf">{{cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf |title=Country Profile: Afghanistan |publisher=[[Library of Congress Country Studies]] on Afghanistan | date=August 2008 |access-date=10 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140408085103/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf |archive-date=8 April 2014 }}</ref>{{sfn|Runion|2007|page=44}} [[File:Greco-BactrianKingdomMap.jpg|thumb|Approximate maximum extent of the [[Greco-Bactrian kingdom]], formed by the fragmentation of [[Alexander the Great]]'s Empire, circa 180 BCE]] {{ Annotated image | image=Hephthalites (map).jpg | = right | annotations = {{Annotation|75|80|[[Sasanian Empire|{{center|SASANIAN<br />EMPIRE}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}} {{Annotation|15|60|[[Byzantine Empire|{{center|BYZANTINE<br />EMPIRE}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}} {{Annotation|250|55|[[Northern Wei|{{center|NORTHERN<br />WEI}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}} {{Annotation|273|95|[[Liang dynasty|{{center|LIANG}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}} {{Annotation|155|90|[[Alchon Huns|{{center|Alchon<br />Huns}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|180|110|[[Gupta Empire|{{center|GUPTA<br />EMPIRE}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}} {{Annotation|230|27|[[Rouran Khaganate|JUAN-JUAN KHAGANATE]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}} {{Annotation|190|13|[[Tiele people|Gaoju Turks]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}} |caption= {{center|The Imperial [[Hephthalites]] c. 500 CE}} }} The [[Silk Road]] appeared during the first century BCE, and Afghanistan flourished with trade, with routes to China, India, Persia and north to the cities of [[Bukhara]], [[Samarkand]] and [[Khiva]] in present-day Uzbekistan.<ref>{{Cite web|url=https://unama.unmissions.org/afghanistan-and-silk-road-land-heart-world-trade-bijan-omrani|title='Afghanistan and the Silk Road: The land at the heart of world trade' by Bijan Omrani|date=8 March 2010|website=UNAMA|accessdate=13 March 2023|archivedate=16 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210816022140/https://unama.unmissions.org/afghanistan-and-silk-road-land-heart-world-trade-bijan-omrani}}</ref> Goods and ideas were exchanged at this center point, such as Chinese silk, Persian silver and Roman gold, while the region of present Afghanistan was mining and trading [[lapis lazuli]] stones<ref>{{Cite web|url=https://en.unesco.org/silkroad/countries-alongside-silk-road-routes/afghanistan|title=Afghanistan – Silk Roads Programme|website=[[UNESCO]]}}</ref> mainly from the [[Badakhshan]] region. During the first century BCE, the [[Parthian Empire]] subjugated the region but lost it to their [[Indo-Parthian]] vassals. In the mid-to-late first century CE the vast [[Kushan Empire]], centered in Afghanistan, became great patrons of Buddhist culture, making [[Buddhism]] flourish throughout the region. The Kushans were overthrown by the [[Sassanids]] in the 3rd century CE, though the [[Indo-Sassanids]] continued to rule at least parts of the region. They were followed by the [[Kidarite]]s who, in turn, was replaced by the [[Hephthalites]]. They were replaced by the [[Turk Shahi]] in the 7th century. The Buddhist Turk Shahi of Kabul was replaced by a Hindu dynasty before the Saffarids conquered the area in 870, this Hindu dynasty was called [[Hindu Shahi]].<ref>{{cite book|last=Wink|first=André|title=Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World: Early Medieval India and the Expansion of Islam 7Th-11th Centuries|url=https://books.google.com/books?id=g2m7_R5P2oAC&pg=PA125|year=2002|publisher=BRILL|isbn=0-391-04173-8|page=125|access-date=11 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201142728/https://books.google.com/books?id=g2m7_R5P2oAC&pg=PA125|archive-date=1 December 2019|url-status=live}}</ref> Much of the northeastern and southern areas of the country remained dominated by [[Buddhist]] culture.<ref name="Habibi">{{cite web |url=http://www.alamahabibi.com/English%20Articles/Afghan_and_Afghanistan.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081023100306/http://www.alamahabibi.com/English%20Articles/Afghan_and_Afghanistan.htm|archive-date=23 October 2008 |title=Afghan and Afghanistan |work=[[Abdul Hai Habibi]]|publisher=alamahabibi.com|year=1969|access-date=17 November 2015}}</ref><ref>{{cite book|author=Charles Higham|title=Encyclopedia of Ancient Asian Civilizations|url=https://books.google.com/books?id=H1c1UIEVH9gC&pg=PA141|year=2014|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0996-1|page=141}}</ref> === Medieval history === {{Main|Muslim conquests of Afghanistan|Mongol invasion of Central Asia}} ====Islamic conquest==== [[File:Saffarid dynasty 861-1003.png|thumb|left|[[Saffarid dynasty|Saffarid]] rule at its greatest extent under [[Ya'qub ibn al-Layth al-Saffar]]]] [[Arab]] [[Muslim]]s brought Islam to [[Herat]] and [[Zaranj]] in 642&nbsp;CE and began spreading eastward; some of the native inhabitants they encountered accepted it while others revolted. Before the [[Islamic conquest of Afghanistan|arrival of Islam]], the region used to be home to various beliefs and cults, often resulting in [[Syncretism]] between the dominant religions<ref>{{Cite book|last1=Weber|first1=Olivier|url=|title=Eternal Afghanistan|last2=Unesco|date=2002|publisher=Chêne|isbn=978-92-3-103850-1|quote=Gradually there emerged a fabulous syncretism between the Hellenistic world and the Buddhist universe}}</ref><ref>{{Cite book|last=Grenet|first=Grenet|title=Zoroastriansm among the Kushans|year=2016}}</ref> such as [[Zoroastrianism]],<ref name="Gnoli 1989 133"/><ref name="ReferenceB"/><ref name="ARACHOSIA – Encyclopaedia Iranica"/> [[Buddhism]] or [[Greco-Buddhism]], [[Ancient Iranian religion]]s,<ref name="Allen">{{Cite book|last=Allen|first=Charles|url=|title=The Search For Shangri-La: A Journey into Tibetan History|date=5 November 2015|publisher=Little, Brown Book Group|isbn=978-0-349-14218-0|quote=With Aurmuzd, Sroshard, Narasa and Mihr, we are on safer ground because all are Zoroastrian deities: Aurmuzd is the supreme god of light, Ahura Mazda; and Mihr, the sun god, is linked with the Iranian Mithra. Exactly the same non-Buddhist[...]}}</ref> [[Hinduism]], [[Christianity]]<ref>{{cite book|last1=Gorder|first1=A. Christian Van|url=https://books.google.com/books?id=FeHAxxEpe-cC&q=nestorian+christians+Afghanistan&pg=PA34|title=Christianity in Persia and the Status of Non-muslims in Iran|date=2010|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7391-3609-6}}</ref><ref>{{cite book|last1=Kennedy|first1=Hugh|url=https://books.google.com/books?id=Pk7BS9XC10QC&q=Zaranj+christians+Afghanistan&pg=PT127|title=The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live In|date=9 December 2010|publisher=Orion|isbn=978-0-297-86559-9|quote=.. when the patriarch at Ctesiphon had to broker a compromise that left one bishop at the capital Zaranj and another further east at Bust, now in southern Afghanistan. A Christian text composed in about 850 also records a monastery of ...}}</ref> and [[Judaism]].<ref>{{cite book|last1=Yossef|first1=Noam Bar'am-Ben|url=https://books.google.com/books?id=wVMwAAAAYAAJ&q=Judaism+in+Afghanistan+ghor|title=Brides and Betrothals: Jewish Wedding Rituals in Afghanistan|date=1998|publisher=Israel Museum|isbn=978-965-278-223-6|quote=The Jews of Afghanistan According to tradition, the first Jews reached ... in Hebrew script found in the Tang - e Azao Valley in the Ghor region ...}}</ref><ref name="EndeSteinbach2010">{{cite book|last1=Ende|first1=Werner|title=Islam in the World Today: A Handbook of Politics, Religion, Culture, and Society|last2=Steinbach|first2=Udo|date=15 April 2010|publisher=Cornell University Press|isbn=9780801464898|page=257|quote=At the time of the first Muslim advances, numerous local natural religions were competing with Buddhism, Zoroastrianism, and Hinduism in the territory of modern Afghanistan.}}</ref> An exemplification of the syncretism in the region would be that people were patrons of Buddhism but still worshipped local Iranian gods such as [[Ahura Mazda]], [[Nana (Kushan goddess)|Lady Nana]], [[Anahita]] or [[Mithra|Mihr(Mithra)]] and portrayed [[Greek mythology|Greek Gods]] like [[Heracles]] or [[Tyche]] as protectors of Buddha.<ref>{{Cite book|last1=Adrych|first1=Philippa|url=|title=Images of Mithra|last2=coins)|first2=Robert Bracey (Writer on|last3=Dalglish|first3=Dominic|last4=Lenk|first4=Stefanie|last5=Wood|first5=Rachel|date=2017|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-879253-6|quote=The Rabatak inscription includes Miiro amongst a list of gods: Nana, Ahura Mazda, and Narasa. All of these gods likely had images dedicated at the Bagolaggo, presumably alongside statues of Kanishka}}</ref><ref name="Allen"/><ref>{{Cite book|last=Allen|first=Charles|url=|title=The Search For Shangri-La: A Journey into Tibetan History|date=5 November 2015|publisher=Little, Brown Book Group|isbn=978-0-349-14218-0|quote=The two most important deities are goddesses: one is the lady Nana', daughter of the moon god and sister of the sun god, the Kushan form of Anahita, Zoroastrian goddess of fertility}}</ref> The [[Zunbils]] and Kabul Shahi were first conquered in 870&nbsp;CE by the [[Saffarid dynasty|Saffarid]] Muslims of Zaranj. Later, the [[Samanids]] extended their Islamic influence south of the Hindu Kush. It is reported that Muslims and non-Muslims still lived side by side in Kabul before the [[Ghaznavids]] rose to power in the 10th century.<ref name="Elliot-2">{{cite web |url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&ct=98 |title=A.—The Hindu Kings of Kábul |work=Sir H. M. Elliot |publisher=[[Packard Humanities Institute]] |location=London | date=1867–1877 |access-date=18 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140408220905/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&ct=98 |archive-date=8 April 2014 }}</ref><ref name="Mustawfi">{{cite web |url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=16301012&ct=16 |title=The Geographical Part of the NUZHAT-AL-QULUB |author =Hamd-Allah Mustawfi of Qazwin |work=Translated by Guy Le Strange |publisher=[[Packard Humanities Institute]] |year=1340 |access-date=19 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726144951/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=16301012&ct=16 |archive-date=26 July 2013 }}</ref><ref name="Elliot-3">{{cite web |url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&ct=100 |title=A.—The Hindu Kings of Kábul (p.3) |work=Sir H. M. Elliot |publisher=[[Packard Humanities Institute]] |location=London | date=1867–1877 |access-date=18 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726133107/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&ct=100 |archive-date=26 July 2013 }}</ref> By the 11th century, [[Mahmud of Ghazni]] defeated the remaining Hindu rulers and effectively [[Islamized]] the wider region,{{sfn|Ewans|2002|page=22–23}} with the exception of [[Kafiristan]].<ref name="nuristan.info">{{cite web|url=http://nuristan.info/Nuristani/Nuristanis1.html|title=Richard Strand's Nuristân Site: Peoples and Languages of Nuristan|author=Richard F. Strand|date=31 December 2005|work=nuristan.info|author-link=Richard Strand|access-date=2 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401180243/http://nuristan.info/Nuristani/Nuristanis1.html|archive-date=1 April 2019|url-status=live}}</ref> Mahmud made [[Ghazni]] into an important city and patronized intellectuals such as the historian [[Al-Biruni]] and the poet [[Ferdowsi]].<ref>{{cite book|title=Afghanistan: A Country Study|date=1986|publisher=Foreign Area Studies, The American University|editor1=Richard Nyrop|editor2=Donald Seekins|page=10}}</ref> The [[Ghaznavid dynasty]] was [[Siege of Lahore (1186)|overthrown by the Ghurids in 1186]], whose architectural achievements included the remote [[Minaret of Jam]]. The Ghurids controlled Afghanistan for less than a century before being conquered by the [[Khwarazmian dynasty]] in 1215.{{sfn|Ewans|2002|page=23}} ====Mongols and Babur with the Lodi Dynasty==== [[File:Genghis Khan empire-en.svg|thumb|260px|[[Mongol invasions and conquests]] depopulated large areas of Afghanistan]] In 1219&nbsp;CE, [[Genghis Khan]] and his [[Mongol invasion of the Khwarazmian Empire|Mongol army overran the region]]. His troops are said to have annihilated the Khwarazmian cities of [[Herat]] and [[Balkh]] as well as [[Bamyan, Afghanistan|Bamyan]].<ref>{{cite web |url=https://faculty.washington.edu/modelski/CAWC.htm |title=Central Asian world cities |publisher=Faculty.washington.edu |date=29 September 2007 |access-date=6 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723185841/https://faculty.washington.edu/modelski/CAWC.htm |archive-date=23 July 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=18 January 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118121401/https://faculty.washington.edu/modelski/CAWC.htm }}</ref> The destruction caused by the Mongols forced many locals to return to an agrarian rural society.<ref>{{cite news |last=Page |first=Susan |url=https://www.usatoday.com/news/world/2009-02-17-afghanistan-forces_N.htm |title=Obama's war: Deploying 17,000 raises stakes in Afghanistan |work=USA Today |date=18 February 2009 |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513040037/http://www.usatoday.com/news/world/2009-02-17-afghanistan-forces_N.htm |archive-date=13 May 2011 |url-status=live }}</ref> Mongol rule continued with the [[Ilkhanate]] in the northwest while the [[Khalji dynasty]] administered the Afghan tribal areas south of the Hindu Kush until the invasion of [[Timur]] (aka Tamerlane), who established the [[Timurid Empire]] in 1370. Under the rule of [[Shah Rukh]] the city{{which|date=August 2021}} served as the focal point of the [[Timurid Renaissance]], whose glory matched [[Florence]] of the [[Italian Renaissance]] as the center of a cultural rebirth.<ref>Periods of World History: A Latin American Perspective – Page 129</ref><ref>The Empire of the Steppes: A History of Central Asia – Page 465</ref> In the early 16th century, [[Babur]] arrived from [[Ferghana]] and captured Kabul from the [[Arghun dynasty]].{{sfn|Barfield|2012|pp=92–93}} [[Babur]] would go on to conquer the Afghan [[Lodi dynasty]] who had ruled the Delhi Sultanate in the [[First Battle of Panipat]].{{sfn|Barfield|2012|pp=75}} Between the 16th and 18th century, the Uzbek [[Khanate of Bukhara]], Iranian [[Safavids]], and Indian [[Mughals]] ruled parts of the territory.{{sfn|Dupree|1997|pp=319, 321}} During the Medieval Period, the northwestern area of Afghanistan was referred to by the regional name [[Greater Khorasan|Khorasan]]. Two of the four capitals of Khorasan ([[Herat]] and [[Balkh]]) are now located in Afghanistan, while the regions of [[Kandahar Province|Kandahar]], [[Zabulistan]], [[Ghazni]], [[Kabulistan]], and [[name of Afghanistan|Afghanistan]] formed the [[frontier]] between Khorasan and [[Hindustan]]. However, up to the 19th century the term Khorasan was commonly used among natives to describe their country; [[Sir George Elphinstone]] wrote with amazement that the country known to outsiders as "Afghanistan" was referred to by its own inhabitants as "Khorasan" and that the first Afghan official whom he met at the border welcomed him to Khorasan.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ziaeDwAAQBAJ&q=elphinstone+khorasan&pg=PA128|title=Mountstuart Elphinstone in South Asia: Pioneer of British Colonial Rule|first=Shah Mahmoud|last=Hanifi|date=15 July 2019|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190914400}}</ref><ref name="EI">{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cJQ3AAAAIAAJ|chapter=Khurasan |title=The Encyclopaedia of Islam |page=55 |quote=In pre-Islamic and early Islamic times, the term "Khurassan" frequently had a much wider denotation, covering also parts of what are now Soviet Central Asia and Afghanistan |publisher=Brill |year=2009}}</ref><ref name="Routledge">{{cite book |title=Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |last1=Ibn Battuta |edition=reprint, illustrated |year=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-34473-9 |page=416 |url=https://books.google.com/books?id=zKqn_CWTxYEC&pg=PA180|archive-url=https://web.archive.org/web/20170416132656/https://books.google.com/books?id=zKqn_CWTxYEC&pg=PA180 |archive-date=16 April 2017 |url-status=live }}</ref><ref name="Firishta">{{cite book |chapter-url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201016&ct=199 |title=The History of India |volume=6 |chapter=Chapter 200: Translation of the Introduction to Firishta's History |page=8 |access-date=22 August 2010 |author =Muhammad Qasim Hindu Shah |others=Sir H. M. Elliot |publisher=Packard Humanities Institute |location=London |year=1560|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726121158/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201016&ct=199 |archive-date=26 July 2013 |author-link=Firishta }}</ref> ==Modern history== === Hotak Dynasty === [[File:Map of the Hotak Empire 1715, Mirwais Hotak.png|thumb|300px|Map of the Hotak Empire during the Reign of [[Mirwais Hotak]], 1709–1715.]] {{Main|Hotak dynasty}} In 1709, [[Mirwais Hotak]], a local [[Ghilzai]] tribal leader, successfully rebeled against the [[Safavid dynasty|Safavids]]. He defeated [[Gurgin Khan]], the Georgian governor of Kandahar under the Safavids, and established his own kingdom. Also defeating many attempts for the Safavids to annex the Kingdom.<ref name="Browne">{{cite web|url=http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D90001014%26ct%3D29 |title=A Literary History of Persia, Volume 4: Modern Times (1500–1924), Chapter IV. An Outline of the History Of Persia During The Last Two Centuries (A.D. 1722–1922) |author=Edward G. Browne |publisher=[[Packard Humanities Institute]] |access-date=9 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726142425/http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D90001014&ct=29 |archive-date=26 July 2013 |url-status=dead }}</ref> Mirwais died of natural causes in 1715 and was succeeded by his brother [[Abdul Aziz Hotak|Abdul Aziz]], who was soon killed by Mirwais' son [[Mahmud Hotak|Mahmud]] for possibly planning to sign a peace with the Safavids. Mahmud led campaigns into modern Iran, with his first attempt in 1719 besieging [[Kerman]], however this attempt failed. Mahmud led the Afghan army in 1722 to the Persian capital of [[Isfahan]], and captured the city after the [[Battle of Gulnabad]] and proclaimed himself King of Persia.<ref name="Browne" /> The Afghan dynasty was ousted from Persia by [[Nader Shah]] after the 1729 [[Battle of Damghan (1729)|Battle of Damghan]]. ==== Fall of the Hotak Dynasty ==== [[File:Mapofthehotaks1728.png|thumb|right|300px|Map of the Hotak Empire at its height in 1728. Disputed between [[Hussain Hotak]] (Centered in Kandahar) and [[Ashraf Hotak]] (centered in Isfahan)]] In 1738, [[Nader Shah]] and his [[Afsharid dynasty|forces]] captured Kandahar in the [[siege of Kandahar]], the last Hotak stronghold, from Shah [[Hussain Hotak]]. Soon after, the Persian and Afghan forces [[Nader Shah's invasion of India|invaded India]], Nader Shah had plundered [[Delhi]], alongside his 16 year old commander, [[Ahmad Shah Durrani]] who had assisted him on these campaigns. Nader Shah was assassinated in 1747.<ref name="Brit-Durrani">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/10162/Ahmad-Shah-Durrani |title=Ahmad Shah Durrani |encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online |access-date=9 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140404104909/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/10162/Ahmad-Shah-Durrani |archive-date=4 April 2014 }}</ref><ref name="Engels">{{cite web |url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1857/afghanistan/index.htm |title=Afghanistan |access-date=25 August 2010 |author =Friedrich Engels |work=Andy Blunden |publisher=The New American Cyclopaedia, Vol. I |year=1857|archive-url=https://web.archive.org/web/20140427034439/http://www.marxists.org/archive/marx/works/1857/afghanistan/index.htm |archive-date=27 April 2014 |author-link=Friedrich Engels }}</ref> ==== Rise of the Durrani Empire ==== {{Main|Durrani Empire|Ahmad Shah Durrani}} After the death of Nader Shah in 1747, [[Ahmad Shah Durrani]] had returned to Kandahar with a contingent of 4,000 [[Pashtuns]]. The Abdalis had "unanimously accepted" Ahmad Shah as their new leader. With his ascension in 1747, Ahmad Shah had led multiple campaigns against the [[Mughal Empire]], [[Maratha Empire]], and then receding, [[Afsharid Empire]]. Ahmad Shah had captured [[Kabul]] and [[Peshawar]] from the Mughal appointed governor, Nasir Khan. Ahmad Shah had then conquered [[Herat]] in 1750, and had also captured [[Kashmir]] in 1752.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=s5KMCwAAQBAJ&q=durrani+capture+kashmir&pg=PA43 | title=Understanding Kashmir and Kashmiris| isbn=9781849043427| last1=Snedden| first1=Christopher| year=2015}}</ref> Ahmad Shah had launched two campaigns into [[Greater Khorasan|Khorasan]], (1750–1751) and (1754–1755).<ref name=":0">{{cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|url=https://books.google.com/books?id=Kdl9oAEACAAJ|title=The Pearl in Its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th–19th Centuries)|date=2014|publisher=Austrian Academy of Sciences Press|isbn=978-3-7001-7202-4}}</ref> His first campaign had seen the siege of [[Mashhad]], however he was forced to retreat after 4 months. In November 1750, he moved to siege [[Khanate of Nishapur|Nishapur]], however he was unable to capture the city and was forced to retreat after heavy losses in early 1751. Ahmad Shah returned in 1754, he captured [[Ferdows|Tun]], and on 23 July, he sieged [[Mashhad]] once again. Mashhad had fallen on 2 December, however [[Shahrokh Shah|Shahrokh]] was [[Afsharid Iran|reappointed]] in 1755. He was forced to give up [[Torshiz]], [[Bakharz]], [[Torbat-e Jam|Jam]], [[Khaf, Iran|Khaf]], and [[Torbat-e Heydarieh|Turbat-e Haidari]] to the Afghans, as well as accepting Afghan sovereignty. Following this, Ahmad Shah had sieged [[Khanate of Nishapur|Nishapur]] once again, and captured it. ==== Objectives and Invasions of India ==== {{Main|Indian campaign of Ahmad Shah Durrani}} [[File:Portrait of Ahmad-Shah Durrani. Mughal miniature. ca. 1757, Bibliothèque nationale de France.jpg|thumb|Portrait of [[Ahmad Shah Durrani]] {{Circa|1757}}.]] Ahmad Shah invaded India 8 times during his reign. With the capture of [[Peshawar]], Ahmad Shah had used this as a convenient striking point to lead his military campaigns into [[Punjab]] and India. Ahmad Shah had sought out multiple reasons for his invasions, Ahmad Shah saw Afghanistan in a dire state, and one that needed to expand and exploit a weak but rich neighboring country, which Ahmad Shah had capitalized on in multiple opportunities during his Invasions of India, he sought the reasons needed to fill his treasury in a war-plunder conquest based economy.{{sfn|Mehta|p=248}} Ahmad Shah had launched his first invasion in 1748, crossing the indus river, his armies sacked and absorbed [[Lahore]] into the [[Durrani Empire|Durrani Realm]]. Ahmad Shah had met Mughal armies at the [[Battle of Manupur (1748)]], where he was defeated and forced to retreat to back to Afghanistan.<ref>{{Google books |id=NbUB_ACAR5QC |page=509 |title=History of Islam}}</ref> Ahmad Shah had returned the next year in 1749, where he had captured the area around [[Lahore]] and [[Punjab]], presenting it as an Afghan victory for this campaign.{{Citation needed|date=October 2020}} From 1749 to 1767, Ahmad Shah would lead 6 more invasions, the most important being his sixth invasion, with the [[Third Battle of Panipat]], which created a power vacuum in northern India, halting [[Maratha Empire|Maratha]] expansion. ===Death of Ahmad Shah and his successors=== {{Main|Timur Shah Durrani|Zaman Shah Durrani|Mahmud Shah Durrani|Shah Shujah Durrani}} Ahmad Shah Durrani had died in October 1772, what followed would be a civil war in succession, with his named successor, [[Timur Shah Durrani]] succeeding him after the defeat of his brother, Suleiman Mirza.<ref name="Drahm">{{cite journal |last1=Drahm |first1=Abdel |title=Afghanistan A History From 1260 To The Present |journal=AAF |date=2020 |page=146 |url=https://archive.org/details/Book_1094 |access-date=4 October 2021}}</ref> [[Timur Shah Durrani]] ascended to the throne in November 1772, having defeated a coalition under Shah Wali Khan, the influential prime minister of the [[Durrani Empire]], and Humayun Mirza. Timur Shah began his reign by consolidating power toward himself and people loyal to him, purging Durrani Sardars and influential tribal leaders in [[Kabul]] and [[Kandahar]] to bring support toward himself. Timur Shah's reforms also saw the capital of the [[Durrani Empire]] being shifted from [[Kandahar]] to [[Kabul]], being able to cover the empire better as a base of ordination since it was essentially the heartland of the empire. This reform saw [[Kabul]] as the modern capital of Afghanistan today. Having consolidated power to himself, Timur Shah would fight multiple series of rebellions to consolidate and hold the empire apart, Timur Shah would also lead campaigns into [[Punjab]] against the Sikhs like his father did, however being more successful. Most prominent example of his battles during this campaign would be where Timur Shah led his forces under Zangi Khan Durrani, with over 18,000 men total of Afghan, Qizilbash, and Mongol cavalrymen. Against over 60,000 Sikh men. The Sikhs would lose over 30,000 in this battle and would stage a Durrani resurgence in the [[Punjab]]. region<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=131 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n63/mode/2up?view=theater |access-date=11 November 2021}}</ref> The Durranis lost [[Multan]] in 1772 after Ahmad Shah's death, following this victory by Timur Shah, Timur Shah was able to lay siege to [[Multan]] and recapture it,<ref>{{cite thesis |last1=Muhammad Khan |first1=Ashiq |title=THE LAST PHASE OF MUSLIM RULE IN MULTAN (1752–1818) |date=1998 |issue=1 |page=159 |publisher=University of Multan, MULTAN |url=http://prr.hec.gov.pk/jspui/handle/123456789/5209 |access-date=4 December 2021 |type=Thesis |archive-date=4 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211204042026/http://prr.hec.gov.pk/jspui/handle/123456789/5209 |url-status=dead }}</ref> incorporating it into the Durrani empire once again, reintegrating it as a province until the [[siege of Multan (1818)]]. Timur Shah would be succeeded by his son, [[Zaman Shah Durrani]] after his death on 18 or 20 May 1793. Timur Shah's reign oversaw the attempted stabilization and consolidation of the empire. However, Timur Shah had over 24 sons, a mistake that would plunge the empire in civil war over succession crises.{{sfn|Drahm|2020|p=155}} [[Zaman Shah Durrani]] would succeed to the [[Durrani Empire|Durrani Throne]] following the death of his father, Timur Shah Durrani. This instigated civil war with his brothers, [[Mahmud Shah Durrani]], and Humayun Mirza revolting against him. With Humayun centered in [[Kandahar]], and Mahmud Shah centered in [[Herat]].{{sfn|Drahm|2020|p=158}} Zaman Shah would defeat Humayun and also force the loyalty of [[Mahmud Shah Durrani]].{{sfn|Drahm|2020|p=158}} Securing his position on the throne, Zaman Shah had led 3 campaigns into [[Punjab]], with the first two campaigns capturing [[Lahore]], but being forced to retreat due to intel about a possible [[Qajar Iran|Qajar]] invasion, or his brother, [[Mahmud Shah Durrani]] revolting. Zaman Shah embarked on his third campaign for [[Punjab]] in 1800 to deal with a rebellious Ranjit Singh.{{sfn|Drahm|2020|p=162}} However, he was forced to withdraw, with his brother, [[Mahmud Shah Durrani]] revolting, Zaman Shah would be toppled from his reign, replaced by his brother, [[Mahmud Shah Durrani]].{{sfn|Drahm|2020|p=162}} However, just under 2 years in his reign, [[Mahmud Shah Durrani]] would be deposed by his brother, [[Shah Shuja Durrani]], on 13 July 1803.{{sfn|Drahm|2020|p=166}} Shah Shuja would attempt to consolidate the [[Durrani Empire|Durrani Realm]], which had been long striven by civil war. Shah Shuja would later be deposed by his brother at the [[Battle of Nimla (1809)]],{{sfn|Drahm|2020|p=172}} where [[Mahmud Shah Durrani]] would defeat and force Shah Shuja to flee, with Shah Mahmud usurping the throne again for his second reign beginning on 3 May 1809.{{sfn|Drahm|2020|p=176}} ==== Barakzai dynasty and British wars ==== {{Further|Dost Mohammad Khan|Herat (1793–1863)|Maimana Khanate|Principality of Qandahar|European influence in Afghanistan|Anglo-Afghan Wars|Durand Line|Afghan Civil War (1928–1929)}} [[File:History of Afghanistan 1839-1863 Gif.gif|thumb|500px|Gif Map of Afghanistan 1839–1863, showing the First Anglo-Afghan war, and unification of Afghanistan by Dost Mohammad Khan.]] By the early 19th century, the Afghan empire was under threat from the [[Qajar dynasty|Persians]] in the west and the [[Sikh Empire]] in the east. Fateh Khan, leader of the [[Barakzai dynasty|Barakzai tribe]], installed many of his brothers in positions of power throughout the empire, mostly ruling as governors of major cities and provinces. After his murder for apparent treason against the Durrani king. Fateh Khan would be sentenced by [[Mahmud Shah Durrani]], having him executed. His brothers rebeled and a civil war brew between the Sadozais and the Barakzais. During this turbulent period, Afghanistan had fractured into many states, this included the [[Principality of Qandahar]], [[Herat (1793–1863)|Emirate of Herat]], Khanate of Qunduz, [[Maimana Khanate]], and many more states. The most prominent state being the [[Emirate of Afghanistan|Emirate of Kabul]], ruled by Dost Mohammad Khan after he declared himself emir and was bestowed upon the title of [[Amir al-Mu'minin]] in summer 1826 after he usurped the throne from his brother, [[Sultan Mohammad Khan]].<ref name="Tanner 2009 126">{{cite book |title=Afghanistan: A Military History from Alexander the Great to the War against the Taliban |last=Tanner |first=Stephen |year=2009 |publisher=Da Capo Press |isbn=978-0-306-81826-4 |url={{Google books |plainurl=yes |id=J3pUS_-uD-oC |page=126 }} |page=126}}</ref>{{Cite book|last=Lee|first=Jonathan L.|url=https://books.google.com/books?id=kSWDDwAAQBAJ|title=Afghanistan: A History from 1260 to the Present|date=15 January 2019|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-78914-010-1|language=en}} With the collapse of the Durrani Empire, and the exile of the Sadozai Dynasty to be left to rule in [[Herat (1793–1863)|Herat]] while Afghanistan was in this turbulent period of civil war, [[Punjab]] and [[Kashmir]] were lost to [[Ranjit Singh]] ruler of the [[Sikh Empire]], who invaded [[Khyber Pakhtunkhwa]] in March 1823 and captured the city of [[Peshawar]], placing the Peshawar Sardars under his suzerainty. (one of the many entities that split following the collapse of the [[Durrani Empire]]), at the [[Battle of Nowshera]].<ref name="Nalwa">{{cite book |title=Hari Singh Nalwa, "champion of the Khalsaji" (1791–1837) |last=Nalwa |first=Vanit |year=2009 |isbn=978-81-7304-785-5 |url={{Google books |plainurl=yes |id=ULhgNexD92QC |page=198 }} |page=198}}</ref> In 1837, Dost Mohammad Khan attempted to retake Peshawar and sent a large force under his son, [[Wazir Akbar Khan]], leading to the [[Battle of Jamrud]] near the [[Khyber Pass]]. [[Wazir Akbar Khan|Akbar Khan]] and the Afghan army failed to capture the [[Jamrud Fort]] from the [[Sikh Khalsa Army]], but killed Sikh Commander [[Hari Singh Nalwa]], thus ending the [[Afghan-Sikh Wars]]. By this time the British were advancing from the east, conquering the Sikh Empire after it had its own period of turbulence following the death of Ranjit Singh, directly bringing the [[Emirate of Afghanistan|Emirate of Kabul]] to conflict in the [[First Anglo-Afghan War|first major conflict]] during "[[the Great Game]]".<ref name="Chahryar">{{cite book |title=History of Civilizations of Central Asia: Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century |last=Chahryar |first=Adle |year=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-103876-1 |url=https://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC&pg=PA296|page=296}}</ref> In 1839, a [[British Army|British]] expeditionary force marched into Afghanistan, invading the [[Principality of Qandahar]], and in August 1839, seized [[Kabul]], forcing Dost Mohammad into exile with other factions and rebels in Afghanistan, while he was replaced with the former Durrani ruler [[Shah Shuja Durrani|Shah Shuja]] [[List of heads of state of Afghanistan|Durrani]] as the new ruler of [[Kabul]], and unbeknownst to him, a de facto puppet on the throne.<ref name=ingram1980>{{cite journal |jstor=40105749 |url=http://pahar.in/wpfb-file/1980-great-britains-great-game-an-introduction-by-ingram-from-intl-hist-rev-v2-s-pdf/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816181410/http://pahar.in/wpfb-file/1980-great-britains-great-game-an-introduction-by-ingram-from-intl-hist-rev-v2-s-pdf/ |archive-date=16 August 2016 |title=Great Britain's Great Game: An Introduction |last1=Ingram |first1=Edward |journal=The International History Review |volume=2 |issue=2 |pages=160–171 |year=1980 |doi=10.1080/07075332.1980.9640210 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816181410/http://pahar.in/wpfb-file/1980-great-britains-great-game-an-introduction-by-ingram-from-intl-hist-rev-v2-s-pdf/ |date=16 August 2016 }}</ref><ref name=ingram1984>[https://books.google.com/books?id=Fr9cAgAAQBAJ&pg=PA11 In Defence of British India: Great Britain in the Middle East, 1775–1842] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170106130452/https://books.google.com/books?id=Fr9cAgAAQBAJ&pg=PA11 |date=6 January 2017 }} By Edward Ingram. Frank Cass & Co, London, 1984. {{ISBN|0714632465}}. p7-19</ref> Following an uprising that saw the assassination of [[Shah Shuja Durrani|Shah Shuja]], the [[1842 retreat from Kabul]] of British-Indian forces and the [[1842 retreat from Kabul|annihilation]] of [[William George Keith Elphinstone|Elphinstone]]'s army, and the punitive expedition of [[Battle of Kabul (1842)|The battle of Kabul]] that led to its sacking, the British gave up on their attempts to try and subjugate Afghanistan, which allowed Dost Mohammad Khan to return as ruler. Dost Mohammad Khan would spend most of his reign consolidating the parts of Afghanistan that were lost in the Afghan civil war which raged from 1793–1863. Dost Mohammad Khan would launch numerous campaigns after returning to rule in 1842, ruling only from Kabul, Ghazni, and other cities when he had returned. Dost Mohammad united most of the Afghan realm in his reign, securing the last major state, [[Herat (1793–1863)|Herat]], in the [[Herat campaign of 1862–1863]]. Dost Mohammad died on 9 June 1863, a few weeks after his [[Herat campaign of 1862–1863|campaign]] to capture [[Herat (1793–1863)|Herat]]. Dost Mohammad's successors would fight for the throne of Afghanistan, between [[Sher Ali Khan]], [[Mohammad Afzal Khan]], and [[Mohammad Azam Khan]] in the [[Afghan Civil War (1863–1869)]]. Sher Ali would win this civil war and would go on to rule the realm until In 1878, the British had returned in the [[Second Anglo-Afghan War]] which was fought over perceived Russian influence in the region, [[Abdur Rahman Khan]] replaced [[Mohammad Ayub Khan (Emir of Afghanistan)|Ayub Khan]] who had succeeded [[Sher Ali Khan]] after his death in 1879. Britain would gain control of Afghanistan's foreign relations as part of the [[Treaty of Gandamak]] of 1879, making it an official [[British Protectorate|British Protected State]].<ref>{{cite web |last1=Onley |first1=James |title=THE RAJ RECONSIDERED: BRITISH INDIA'S INFORMAL EMPIRE AND SPHERES OF INFLUENCE IN ASIA AND AFRICA |date=March 2009 |volume=XL |publisher=Routledge |id=Page 9 of URL/Page 52 |url=https://socialsciences.exeter.ac.uk/iais/downloads/Onley_Raj_Reconsidered.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://socialsciences.exeter.ac.uk/iais/downloads/Onley_Raj_Reconsidered.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |access-date=18 September 2021 |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-10-09 |archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://socialsciences.exeter.ac.uk/iais/downloads/Onley_Raj_Reconsidered.pdf }}</ref> In 1893, Amir Abdur Rahman signed an agreement in which the ethnic [[Pashtun]] and [[Baloch people|Baloch]] territories were divided by the [[Durand Line]], which forms the modern-day border between Pakistan and Afghanistan. [[Shia Islam in Afghanistan|Shia]]-dominated [[Hazarajat]] and pagan [[Kafiristan]] remained politically independent until being [[Muslim conquests of Afghanistan|conquered]] by Abdur Rahman Khan in 1891–1896. He was known as the "Iron Amir" for his features and his ruthless methods against tribes.<ref>{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/afghanistan/afghan-women-hope-more-gains-under-new-administration|title=Afghan Women Hope for More Gains Under New Administration – Afghanistan|website=ReliefWeb}}</ref> The ''Iron Amir'' viewed railway and telegraph lines coming from the Russian and British as "[[trojan horse]]s" and therefore prevented railway development in Afghanistan.<ref>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/01/21/afghan.rail/index.html|title=Afghan rail plan among proposals for donors|date=21 January 2002|website=CNN|accessdate=13 March 2023|archivedate=13 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210813160454/https://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/01/21/afghan.rail/index.html}}</ref> He died in 1901, succeeded by his son, [[Habibullah Khan]]. [[File:Afghan foot soldiers in 1841.jpg|thumb|left|Afghan tribesmen in 1841, painted by British officer [[James Rattray]]]] {{blockquote|How can a small power like Afghanistan, which is like a goat between these lions [Britain and Russia] or a grain of wheat between two strong millstones of the grinding mill, [could] stand in the midway of the stones without being ground to dust?|author=[[Abdur Rahman Khan]], the "Iron Amir", in 1900<ref>{{Cite web|url=https://countrystudies.us/afghanistan/2.htm|title=Afghanistan – HISTORY|website=countrystudies.us}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=REwmr2bFYfkC&pg=PA2|title = Afghanistan: The Soviet Invasion in Perspective|isbn = 9780817982133|last1 = Arnold|first1 = Anthony|date = June 1985}}</ref>}} During the [[First World War]], when Afghanistan was neutral, Habibullah Khan was met by officials of the Central Powers in the [[Niedermayer–Hentig Expedition]], to declare full independence from the United Kingdom, join them and attack British India, as part of the [[Hindu–German Conspiracy]]. Their efforts to bring Afghanistan into the Central Powers failed, but it caused discontent among the population for keeping neutrality against the British. Habibullah was assassinated during a hunting trip in February 1919, and [[Amanullah Khan]] eventually assumed power. A staunch supporter of the 1915–1916 expeditions, Amanullah Khan provoked the [[Third Anglo-Afghan War]], entering British India via the [[Khyber Pass]].<ref>{{Cite journal|title=Afghanistan in the Great War|first=Christopher|last=Wyatt|date=2 September 2015|journal=Asian Affairs|volume=46|issue=3|pages=387–410|doi=10.1080/03068374.2015.1081001|s2cid = 159788830}}</ref> [[File:King Amanullah standing.jpg|thumb|left|upright|[[Emir of Afghanistan|Emir]] [[Amanullah Khan|Amanullah]] invaded British India in 1919 and proclaimed Afghanistan's full independence thereafter. He proclaimed himself [[King of Afghanistan]] in June 1926.]] After the end of the Third Anglo-Afghan War and the signing of the [[Anglo-Afghan Treaty of 1919|Treaty of Rawalpindi]] on 19 August 1919, [[Emir of Afghanistan|Emir]] Amanullah Khan declared the [[Emirate of Afghanistan]] a [[sovereign state|sovereign]] and fully [[independent state]]. He moved to end his country's traditional isolation by establishing diplomatic relations with the international community, particularly with the [[Soviet Union]] and the [[Weimar Republic]] of Germany.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Pj8DIT_bva0C&pg=PA42|title=The Origins of Conflict in Afghanistan|first=Jeffery J.|last=Roberts|date=14 June 2003|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780275978785}}</ref><ref>{{Cite journal|title='Drang Nach Osten' Continued? Germany and Afghanistan during the Weimar Republic|last=Nicosia |first= Francis R.|year=1997|journal=Journal of Contemporary History|volume=32|issue=2|pages=235–257|doi = 10.1177/002200949703200207|jstor = 261243|s2cid = 160565967}}</ref> He proclaimed himself [[King of Afghanistan]] on 9 June 1926, when the Emirate of Afghanistan became the [[Kingdom of Afghanistan]]. Following a 1927–28 tour of Europe and [[Turkey]], he introduced several reforms intended to modernize his nation. A key force behind these reforms was [[Mahmud Tarzi]], an ardent supporter of the education of women. He fought for Article 68 of Afghanistan's 1923 [[constitution of Afghanistan|constitution]], which made elementary education compulsory. The institution of [[slavery]] was abolished in the Emirate of Afghanistan in 1923.<ref>{{cite encyclopedia | year = 1976| volume = 25| encyclopedia = [[Encyclopedia Americana]]|publisher=Americana Corporation | page = 24 |title=Afghanistan }}</ref> King Amanullah's wife, [[Soraya Tarzi|Queen Soraya]], was an important figure during this period in the fight for woman's education and against their oppression.<ref>{{Cite news|date=10 September 2020|title=Queen Soraya of Afghanistan: A woman ahead of her time|url=https://arab.news/5hdva|access-date=3 July 2021|website=Arab News}}</ref> Some of the reforms that were put in place, such as the abolition of the traditional [[burqa]] for women and the opening of several co-educational schools, quickly alienated many tribal and religious leaders, and this led to the [[Afghan Civil War (1928–1929)]]. Faced with the overwhelming armed opposition, King Amanullah abdicated in January 1929, and soon after Kabul fell to [[Saqqawist]] forces led by [[Habibullah Kalakani]].<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=A4_jAAAAMAAJ|title=Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising|last1=Muḥammad|first1=Fayz̤|last2=McChesney|first2=R. D.|date=1999|publisher=Markus Wiener Publishers|isbn=9781558761544|pages=39, 40|access-date=15 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404143046/https://books.google.nl/books?id=A4_jAAAAMAAJ|archive-date=4 April 2019|url-status=live}}</ref> [[Prince]] [[Mohammed Nadir Shah]], Amanullah's cousin, in turn defeated and killed Kalakani in October 1929, and was declared King Nadir Shah.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=A4_jAAAAMAAJ|title=Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising|last1=Muḥammad|first1=Fayz̤|last2=McChesney|first2=R. D.|date=1999|publisher=Markus Wiener Publishers|isbn=9781558761544|pages=275, 276|access-date=15 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404143046/https://books.google.nl/books?id=A4_jAAAAMAAJ|archive-date=4 April 2019|url-status=live}}</ref> He abandoned the reforms of King Amanullah in favor of a more gradual approach to modernization, but was assassinated in 1933 by [[Abdul Khaliq Hazara (assassin)|Abdul Khaliq]], a fifteen-year-old [[Hazara people|Hazara]] student who was an [[Amanullah loyalist]].<ref>{{cite book |title=Culture and customs of Afghanistan |last1=Hafizullah |first1=Emadi |year=2005 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-313-33089-1 |page=35 |url=https://books.google.com/books?id=bY8ck6iktikC&pg=PA35 |access-date=31 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225052702/https://books.google.com/books?id=bY8ck6iktikC&lpg=PP1&pg=PA35 |archive-date=25 February 2017 |url-status=live }}</ref> [[Mohammed Zahir Shah]], Nadir Shah's 19-year-old son, succeeded to the throne and reigned as King from 1933 to 1973. The [[Afghan tribal revolts of 1944–1947|tribal revolts of 1944–1947]] saw King Zahir's reign challenged by [[Zadran (Pashtun tribe)|Zadran]], [[Safi (Pashtun tribe)|Safi]], [[Mangal (Pashtun tribe)|Mangal]], and [[Wazir (Pashtun tribe)|Wazir]] tribesmen led by [[Mazrak Zadran]], [[Salemai]], and [[Faqir Ipi|Mirzali Khan]], among others, many of whom were [[Amanullah loyalist]]s. Close relations with the Muslim states Turkey, the [[Hashemite Kingdom of Iraq]] and [[Pahlavi dynasty|Iran/Persia]] were also pursued, while further international relations were sought by joining the [[League of Nations]] in 1934. The 1930s saw the development of roads, infrastructure, the founding of a [[Da Afghanistan Bank|national bank]], and increased education. Road links in the north played a large part in a growing cotton and textile industry.<ref name="Eur2002"/> The country built close relationships with the [[Axis powers]], with [[Nazi Germany]] having the largest share in Afghan development at the time, along with the [[Kingdom of Italy]] and the [[Empire of Japan]].<ref name="Hyman2016">{{cite book|author=Anthony Hyman|title=Afghanistan under Soviet Domination, 1964–91|url=https://books.google.com/books?id=nvO-DAAAQBAJ&pg=PA46|date=27 July 2016|publisher=Springer|isbn=978-1-349-21948-3|page=46}}</ref> {{blockquote|Afghanistan has performed the function in central Asia which Korea and Laos-Cambodia have performed in East and Southeast Asia: a regional flashpoint of colliding Great Power interests.|author=James Phillips of [[The Heritage Foundation]]<ref>{{Cite web|url=https://www.heritage.org/node/22867/print-display|date = October 25, 1979| title=The Heritage Foundation }}</ref>}} ===Contemporary history=== [[File:Zahir Shah of Afghanistan in 1930s-cropped.jpg|thumb|upright|[[Mohammed Zahir Shah|King Zahir]], the last reigning monarch of Afghanistan, who reigned from 1933 until 1973.]] Until 1946, King Zahir ruled with the assistance of his uncle, who held the post of [[Prime Minister of Afghanistan|Prime Minister]] and continued the policies of Nadir Shah. Another of Zahir Shah's uncles, [[Shah Mahmud Khan]], became Prime Minister in 1946 and began an experiment allowing greater political freedom, but reversed the policy when it went further than he expected. He was replaced in 1953 by [[Mohammed Daoud Khan]], the king's cousin and brother-in-law, and a [[Pashtun]] nationalist who sought the creation of a [[Pashtunistan]], leading to highly tense relations with Pakistan.<ref>{{cite web|url=https://www.rferl.org/a/1103837.html|title=Afghanistan: History Of 1973 Coup Sheds Light On Relations With Pakistan|access-date=6 July 2019|date=18 July 2003|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|author=Ron Synovitz|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626230602/https://www.rferl.org/a/1103837.html|archive-date=26 June 2019|url-status=live}}</ref> During his ten years at the post until 1963, Daoud Khan pressed for social modernization reforms and sought a closer relationship with the [[Soviet Union]]. Afterward, the [[1964 Constitution of Afghanistan|1964 constitution]] was formed, and the first non-royal Prime Minister was sworn in.<ref name="Eur2002">{{cite book|author=Eur|title=The Far East and Australasia 2003|url=https://books.google.com/books?id=LclscNCTz9oC&pg=PA62|year=2002|publisher=Psychology Press|isbn=978-1-85743-133-9|page=62}}</ref> King Zahir Shah, like his father Nadir Shah, had a policy of maintaining national independence while pursuing gradual modernization, creating nationalist feeling, and improving relations with the United Kingdom. However, Afghanistan remained neutral and was neither a participant in [[World War II]] nor aligned with either power bloc in the [[Cold War]] thereafter. However, it was a beneficiary of the latter rivalry as both the Soviet Union and the United States vied for influence by building Afghanistan's main highways, airports, and other vital infrastructure in the post-war period. On a per capita basis, Afghanistan received more Soviet [[development aid]] than any other country. Afghanistan had, therefore, good relations with both Cold War enemies. In 1973, while the King was in Italy, Daoud Khan launched a [[1973 Afghan coup|bloodless coup]] and became the first [[President of Afghanistan]], abolishing the monarchy. ====Democratic Republic and Soviet war==== {{main|Democratic Republic of Afghanistan|Soviet–Afghan War|Afghan Civil War (1989–1992)}} {{further|History of Afghanistan (1978–1992)}} {{multiple image |image1=Afgan1987 Gardez UAZ469.jpg |caption1=Soviet troops in [[Gardez]], Afghanistan in 1987 |image2=Jamiat e-Islami in Shultan Valley 1987 with Dashaka.jpg |caption2=[[Hezb-i Islami Khalis]] fighters in the Sultan Valley of [[Kunar Province]], 1987 |width2=150 }} In April 1978, the communist [[People's Democratic Party of Afghanistan]] (PDPA) seized power in a bloody coup d'état against then-President [[Mohammed Daoud Khan]], in what is called the [[Saur Revolution]]. The PDPA declared the establishment of the [[Democratic Republic of Afghanistan]], with its first leader named as [[People's Democratic Party of Afghanistan|People's Democratic Party]] general secretary [[Nur Muhammad Taraki]].{{sfn|Ewans|2002|page=186–88}} This would trigger a series of events that would dramatically turn Afghanistan from a poor and secluded (albeit peaceful) country to a hotbed of international terrorism.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=U0FvDwAAQBAJ&pg=PR16|title=Afghanistan War: A Documentary and Reference Guide|first=Ryan|last=Wadle|date=1 October 2018|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781440857478}}</ref> The PDPA initiated various social, symbolic and land distribution reforms that provoked strong opposition, while also brutally oppressing political dissidents. This caused unrest and quickly expanded into a state of [[War in Afghanistan (1978–present)|civil war]] by 1979, waged by guerrilla ''[[mujahideen]]'' (and smaller [[Maoist]] guerrillas) against regime forces countrywide. It quickly turned into a [[proxy war]] as the Pakistani government provided these rebels with covert training centers, the United States [[Operation Cyclone|supported]] them through Pakistan's [[Inter-Services Intelligence]] (ISI),<ref name=Meher>{{cite book |last=Meher |first=Jagmohan |title=America's Afghanistan War: The Success that Failed |publisher=Gyan Books |year=2004 |pages=68–69, 94 |isbn=978-81-7835-262-6}}</ref> and the [[Soviet Union]] sent thousands of military advisers to support the PDPA regime.<ref>{{cite book |last=Hussain |first=Rizwan |title=Pakistan and the Emergence of Islamic Militancy in Afghanistan |publisher=Ashgate Publishing |year=2005 |pages=108–109 |isbn=978-0-7546-4434-7}}</ref> Meanwhile, there was increasingly hostile friction between the competing factions of the PDPA&nbsp;– the dominant [[Khalq]] and the more moderate [[Parcham]].<ref>{{cite book|title=Afghanistan: A Modern History|publisher=[[I.B.Tauris]]|year=2005|isbn=978-1850438571|last=Rasanayagam |first= Angelo|page=[https://archive.org/details/afghanistan00ange/page/73 73]|url=https://archive.org/details/afghanistan00ange|url-access=registration|access-date=31 May 2019}}</ref> In September 1979, PDPA General Secretary Taraki was assassinated in an internal coup orchestrated by fellow Khalq member, then-prime minister [[Hafizullah Amin]], who assumed the new general secretary of the [[People's Democratic Party of Afghanistan|People's Democratic Party]]. The situation in the country deteriorated under Amin and thousands of people went missing.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/83854.stm|title=Afghanistan: 20 years of bloodshed|publisher=BBC|date=26 April 1998|access-date=4 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190217184807/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/83854.stm|archive-date=17 February 2019|url-status=live}}</ref> Displeased with Amin's government, the [[Soviet Army]] invaded the country in December 1979, heading for Kabul and killing Amin just three days later.{{sfn|Barfield|2012|page=234}} A Soviet-organized regime, led by Parcham's [[Babrak Karmal]] but inclusive of both factions (Parcham and Khalq), filled the vacuum. Soviet troops in more substantial numbers were deployed to stabilize Afghanistan under Karmal, marking the beginning of the [[Soviet–Afghan War]].<ref>{{cite book |last=Kalinovsky |first=Artemy M. |title=A Long Goodbye: The Soviet Withdrawal from Afghanistan |publisher=Harvard University Press |year=2011 |pages=25–28 |isbn=978-0-674-05866-8}}</ref> The United States and Pakistan,<ref name=Meher/> along with smaller actors like Saudi Arabia and China, continued supporting the rebels, delivering billions of dollars in cash and weapons including two thousand [[FIM-92 Stinger]] [[surface-to-air missiles]].<ref name="The Brunei Times">{{cite web |year=2009 |url=https://www.bt.com/analysis/2008/12/17/story_of_us_cia_and_taliban |title=Story of US, CIA and Taliban |work=[[The Brunei Times]] |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131205090713/http://www.bt.com.bn/analysis/2008/12/17/story_of_us_cia_and_taliban |archive-date=5 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=5 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131205090713/http://www.bt.com.bn/analysis/2008/12/17/story_of_us_cia_and_taliban }}</ref><ref name="The Nation">{{cite web |year=1999 |url=http://www.thenation.com/article/cost-afghan-victory?page=0,1 |title=The Cost of an Afghan 'Victory' |work=[[The Nation]] |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302090727/http://www.thenation.com/article/cost-afghan-victory?page=0%2C1 |archive-date=2 March 2014 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=2 March 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140302090727/http://www.thenation.com/article/cost-afghan-victory?page=0%2C1 }}</ref> Lasting nine years, the war caused the deaths of between 562,000<ref name="562k">{{cite journal|last1=Lacina|first1=Bethany|last2=Gleditsch|first2=Nils Petter|url=http://www.bethanylacina.com/LacinaGleditsch_newdata.pdf|title=Monitoring Trends in Global Combat: A New Dataset of Battle Deaths|journal=European Journal of Population|volume=21|issue=2–3|year=2005|page=154|doi=10.1007/s10680-005-6851-6|s2cid=14344770|access-date=1 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006175909/http://www.bethanylacina.com/LacinaGleditsch_newdata.pdf|archive-date=6 October 2014|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006175909/http://www.bethanylacina.com/LacinaGleditsch_newdata.pdf |date=6 October 2014 }}</ref> and 2&nbsp;million Afghans,<ref name="Kakar">{{Cite book|url=http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;brand=ucpress|title=The Soviet Invasion and the Afghan Response, 1979–1982|last=Kakar|first=Mohammed|publisher=University of California Press|isbn=9780520208933|quote=The Afghans are among the latest victims of genocide by a superpower. Large numbers of Afghans were killed to suppress resistance to the army of the Soviet Union, which wished to vindicate its client regime and realize its goal in Afghanistan.|date=3 March 1997|access-date=7 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106175142/http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;brand=ucpress|archive-date=6 January 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=I2chrSJCW54C&pg=PA129|title=The Widening Circle of Genocide|last=Klass|first=Rosanne|publisher=Transaction Publishers|year=1994|isbn=978-1-4128-3965-5|page=129|quote=During the intervening fourteen years of Communist rule, an estimated 1.5 to 2 million Afghan civilians were killed by Soviet forces and their proxies- the four Communist regimes in Kabul, and the East Germans, Bulgarians, Czechs, Cubans, Palestinians, Indians and others who assisted them. These were not battle casualties or the unavoidable civilian victims of warfare. Soviet and local Communist forces seldom attacked the scattered guerilla bands of the Afghan Resistance except, in a few strategic locales like the Panjsher valley. Instead they deliberately targeted the civilian population, primarily in the rural areas.}}</ref><ref name="Reisman">{{cite web|url=http://www.paulbogdanor.com/left/afghan/genocide.pdf|title=Genocide and the Soviet Occupation of Afghanistan|last1=Reisman|first1=W. Michael|last2=Norchi|first2=Charles H.|access-date=7 January 2017|quote=According to widely reported accounts, substantial programmes of depopulation have been conducted in these Afghan provinces: Ghazni, Nagarhar, Lagham, Qandahar, Zabul, Badakhshan, Lowgar, Paktia, Paktika and Kunar...There is considerable evidence that genocide has been committed against the Afghan people by the combined forces of the Democratic Republic of Afghanistan and the Soviet Union.|archive-url=https://web.archive.org/web/20161026182528/http://www.paulbogdanor.com/left/afghan/genocide.pdf|archive-date=26 October 2016|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=26 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161026182528/http://www.paulbogdanor.com/left/afghan/genocide.pdf}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|last=Goodson|first=Larry P.|publisher=University of Washington Press|year=2001|isbn=978-0-295-98050-8|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/5 5]}}</ref><ref name="Soviet-war-video">{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=vYUzL1qhltA |title=Soldiers of God: Cold War (Part 1/5) |publisher=CNN |year=1998 |access-date=11 October 2011 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160229172016/https://www.youtube.com/watch?v%3DvYUzL1qhltA |archive-date=29 February 2016 |url-status=live }}</ref><ref name="landmines">[[UNICEF]], [http://www.unicef.org/graca/mines.htm Land-mines: A deadly inheritance] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130805102916/http://www.unicef.org/graca/mines.htm | date=5 August 2013 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.defenseindustrydaily.com/Landmines-in-Afghanistan-A-Decades-Old-Danger-06143/ |title=Landmines in Afghanistan: A Decades Old Danger |publisher=Defenseindustrydaily.com | date=1 February 2010 |access-date=6 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140111130437/http://www.defenseindustrydaily.com/Landmines-in-Afghanistan-A-Decades-Old-Danger-06143/ |archive-date=11 January 2014 }}</ref>{{Excessive citations inline|date=October 2021}} and displaced about 6&nbsp;million people who subsequently fled Afghanistan, mainly to [[Afghans in Pakistan|Pakistan]] and [[Afghans in Iran|Iran]].<ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/j/prm/releases/onepagers/202635.htm |title=Refugee Admissions Program for Near East and South Asia |publisher=Bureau of Population, Refugees, and Migration |access-date=29 December 2013 }}</ref> Heavy air bombardment destroyed many countryside villages, millions of [[landmine]]s were planted,<ref>{{Cite news|url=https://www.rferl.org/a/1051546.html|title=Afghanistan: Land Mines From Afghan-Soviet War Leave Bitter Legacy (Part 2)|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|last1=Recknagel |first1=Charles }}</ref> and some cities such as [[Herat]] and [[Kandahar]] were also damaged from bombardment. Pakistan's [[Khyber Pakhtunkhwa|North-West Frontier Province]] functioned as an organizational and networking base for the anti-Soviet Afghan resistance, with the province's influential [[Deobandi]] ulama playing a major supporting role in promoting the 'jihad'.<ref>{{Cite journal|last=Haroon|first=Sana|year=2008|title=The Rise of Deobandi Islam in the North-West Frontier Province and Its Implications in Colonial India and Pakistan 1914–1996|journal=Journal of the Royal Asiatic Society|volume=18|issue=1|pages=66–67|jstor=27755911|doi=10.1017/S1356186307007778|s2cid=154959326}}</ref> After the [[Soviet withdrawal from Afghanistan|Soviet withdrawal]], the [[Afghan Civil War (1989-92)|civil war ensued]] until the communist regime under People's Democratic Party leader [[Mohammad Najibullah]] collapsed in 1992.<ref name="Columbia:Afghanistan:History">{{cite web |url=http://www.infoplease.com/ce6/world/A0856490.html |title=Afghanistan: History&nbsp;– ''Columbia Encyclopedia'' |publisher=Infoplease.com | date=11 September 2001 |access-date=19 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120810051626/http://www.infoplease.com/ce6/world/A0856490.html |archive-date=10 August 2012 }}</ref><ref name=Stenersen>[https://www.prio.org/utility/Download.ashx?x=228 'Mujahidin vs. Communists: Revisiting the battles of Jalalabad and Khost] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802084503/https://www.prio.org/utility/Download.ashx?x=228 |date=2 August 2018 }}. By Anne Stenersen: a Paper presented at the conference ''COIN in Afghanistan: From Mughals to the Americans'', Peace Research Institute Oslo (PRIO), 12–13 February 2012. Retrieved 1 February 2018.</ref>{{sfn|Barfield|2012|pp=239, 244}} The Soviet-Afghan War had drastic social effects on Afghanistan. The [[militarization]] of society led to heavily armed police, private bodyguards, openly armed civil defense groups and other such things becoming the norm in Afghanistan for decades thereafter.<ref>{{Cite web|title=Archived Version|url=http://prr.hec.gov.pk/jspui/bitstream/123456789/6891/1/Aqab_Mehmood_Malik_Strategic_%26_Nuclear_Studies_2015_NDU_19.05.2016.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200909110438/http://prr.hec.gov.pk/jspui/bitstream/123456789/6891/1/Aqab_Mehmood_Malik_Strategic_%26_Nuclear_Studies_2015_NDU_19.05.2016.pdf|archive-date=9 September 2020|website=prr.hec.gov.pk|accessdate=13 March 2023|archivedate=9 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200909110438/http://prr.hec.gov.pk/jspui/bitstream/123456789/6891/1/Aqab_Mehmood_Malik_Strategic_%26_Nuclear_Studies_2015_NDU_19.05.2016.pdf}}</ref> The traditional power structure had shifted from clergy, community elders, intelligentsia and military in favor of powerful [[warlords]].<ref name="cdlib">{{Cite web|url=https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;chunk.id=0;doc.view=print|title=Afghanistan|website=publishing.cdlib.org}}</ref> ====Post–Cold War conflict==== {{see also|Afghan Civil War (1992–1996)|Afghan Civil War (1996–2001)|Islamic Emirate of Afghanistan (1996–2001)|Northern Alliance}} [[File:War in Afganistan (1992–2001).png|thumb|upright=1.5|Development of the civil war from 1992 to late 2001]] Another civil war broke out after the [[Peshawar Accords|creation]] of a dysfunctional coalition [[Islamic State of Afghanistan|government]] between leaders of various ''mujahideen'' factions. Amid a state of [[anarchy]] and factional infighting,<ref name="Amin Saikal">{{cite book |last=Amin Saikal |author-link=Amin Saikal |title=Modern Afghanistan: A History of Struggle and Survival |edition=2006 1st |page=352 |publisher=I.B. Tauris & Co Ltd., London New York |isbn=978-1-85043-437-5|date=13 November 2004 }}</ref><ref name="Human Rights Watch (4)">{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/reports/2005/07/06/blood-stained-hands |title=Blood-Stained Hands, Past Atrocities in Kabul and Afghanistan's Legacy of Impunity |date=7 July 2005 |publisher=[[Human Rights Watch]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20091212081418/http://www.hrw.org/en/reports/2005/07/06/blood-stained-hands |archive-date=12 December 2009}}</ref><ref name="Roy Gutman">GUTMAN, Roy (2008): How We Missed the Story: Osama Bin Laden, the Taliban and the Hijacking of Afghanistan, Endowment of the United States Institute of Peace, 1st ed., Washington D.C.</ref> various ''mujahideen'' factions committed widespread rape, murder and extortion,<ref name="Human Rights Watch (4)" /><ref name="Afghanistan Justice Project">{{cite web |year=2005 |url=http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf |title=Casting Shadows: War Crimes and Crimes against Humanity: 1978–2001 |publisher=Afghanistan Justice Project |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004221455/http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf |archive-date=4 October 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=4 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004221455/http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf }}</ref><ref name="Human Rights Watch (5)">{{cite web |url=https://www.hrw.org/reports98/afghan/Afrepor0-01.htm#P81_13959 |title=Afghanistan: The massacre in Mazar-i Sharif. (Chapter II: Background) |publisher=[[Human Rights Watch]]| date=November 1998| access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081102042606/http://www.hrw.org/reports98/afghan/Afrepor0-01.htm |archive-date=2 November 2008}}</ref> while Kabul was heavily bombarded and partially destroyed by the fighting.<ref name="Human Rights Watch (5)" /> Several failed reconciliations and alliances occurred between different leaders.<ref>{{cite web |year=2005 |url=http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf |page=63 |title=Casting Shadows: War Crimes and Crimes against Humanity: 1978–2001 |publisher=Afghanistan Justice Project |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004221455/http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf |archive-date=4 October 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=4 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004221455/http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf }}</ref> The [[Taliban]] emerged in September 1994 as a movement and militia of students (''talib'') from Islamic [[Madrassas in Pakistan|madrassas (schools) in Pakistan]],<ref name="Human Rights Watch (5)" /><ref name="Matinuddin, Kamal 1999 pp.25">Matinuddin, Kamal, ''The Taliban Phenomenon, Afghanistan 1994–1997'', [[Oxford University Press]], (1999), pp. 25–26</ref> who soon had military support from Pakistan.<ref name="George Washington University">{{cite web |year=2007 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB227/index.htm#17 |title=Documents Detail Years of Pakistani Support for Taliban, Extremists |publisher=[[George Washington University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203002159/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB227/index.htm |archive-date=3 December 2013 }}</ref> Taking control of [[Kandahar]] city that year,<ref name="Human Rights Watch (5)" /> they conquered more territories until finally driving out the government of [[Burhanuddin Rabbani|Rabbani]] from Kabul in 1996,<ref name="IRB, Can.,1997">{{cite report |ref={{sfnRef|Chronology of Events|1997}} |title=Afghanistan: Chronology of Events January 1995 – February 1997 |date=February 1997 |publisher=Immigration and Refugee Board of Canada |url=https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/01/16/Af_chronology_1995-.pdf |access-date=28 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012061437/https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/01/16/Af_chronology_1995-.pdf |archive-date=12 October 2017 |url-status=live }}</ref><ref>Coll, ''Ghost Wars'' (New York: Penguin, 2005), 14.</ref> where they established an [[Islamic Emirate of Afghanistan (1996–2001)|emirate]]<ref name=c-profile>[https://www.loc.gov/rr/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf Country profile: Afghanistan (published August 2008)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180625161206/https://www.loc.gov/rr/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf |date=25 June 2018 }}(page 3). Library of Congress. Retrieved 13 February 2018.</ref> that gained international recognition from 3 countries: [[Pakistan]], [[Saudi Arabia]], and the [[United Arab Emirates]].<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11451718 |title=Who are the Taliban? |date=16 August 2021 |publisher=BBC |access-date=18 August 2021 |quote=Pakistan was also one of only three countries, along with Saudi Arabia and the United Arab Emirates (UAE), which recognised the Taliban when they were in power in Afghanistan.}}</ref> The Taliban were condemned internationally for the harsh enforcement of their interpretation of Islamic [[sharia]] law, which resulted in the brutal treatment of many Afghans, especially [[Taliban treatment of women|women]].<ref name=Skain>{{cite book|last=Skain|first=Rosemarie|title=The women of Afghanistan under the Taliban|year=2002|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-1090-3|page=41}}</ref><ref>* {{cite news |url=https://articles.latimes.com/2001/nov/18/news/mn-5602 |date=18 November 2001 |author1=James Gerstenzan |author2=Lisa Getter |title=Laura Bush Addresses State of Afghan Women |work=[[Los Angeles Times]] |access-date=14 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010184219/http://articles.latimes.com/2001/nov/18/news/mn-5602 |archive-date=10 October 2012 |url-status=live }} * {{cite web |url=https://www.pbs.org/wnet/wideangle/episodes/a-woman-among-warlords/womens-rights-in-the-taliban-and-post-taliban-eras/66/ |date=11 September 2007 |title=Women's Rights in the Taliban and Post-Taliban Eras |work=A Woman Among Warlords |publisher=[[PBS]] |access-date=14 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130114011223/http://www.pbs.org/wnet/wideangle/episodes/a-woman-among-warlords/womens-rights-in-the-taliban-and-post-taliban-eras/66/ |archive-date=14 January 2013 |url-status=live }}</ref> During their rule, the Taliban and their allies committed massacres against Afghan civilians, denied UN food supplies to starving civilians and conducted a policy of [[scorched earth]], burning vast areas of fertile land and destroying tens of thousands of homes.<ref name=Rashid2>{{cite book|last=Rashid|first=Ahmed|title=Taliban: Islam, Oil and the New Great Game in Central Asia|year=2002|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-830-4|page=253}}</ref><ref name="Newsday 2001">{{cite news|url=http://articles.chicagotribune.com/2001-10-12/news/0110120312_1_taliban-fighters-massacres-in-recent-years-mullah-mohammed-omar|title=Taliban massacres outlined for UN|date=October 2001|work=Chicago Tribune|first=Edward A|last=Gargan|access-date=24 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110916074935/http://articles.chicagotribune.com/2001-10-12/news/0110120312_1_taliban-fighters-massacres-in-recent-years-mullah-mohammed-omar|archive-date=16 September 2011|url-status=live|accessdate=2023-03-13|archivedate=2013-10-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131013125154/http://articles.chicagotribune.com/2001-10-12/news/0110120312_1_taliban-fighters-massacres-in-recent-years-mullah-mohammed-omar}}</ref><ref name="papillonsartpalace.com">{{cite web |url=http://www.papillonsartpalace.com/massacre.htm |title=Confidential UN report details mass killings of civilian villagers |access-date=12 October 2001 |work=Newsday |year=2001 |publisher=newsday.org |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20021118162327/http://www.papillonsartpalace.com/massacre.htm |archive-date=18 November 2002 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=18 November 2002 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20021118162327/http://www.papillonsartpalace.com/massacre.htm }}</ref><ref>{{citation |url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&p_multi=APAB&d_place=APAB&p_theme=newslibrary2&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0F8B4F98500EA0F8&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |agency=Associated Press |title=U.N. says Taliban starving hungry people for military agenda |date=7 January 1998 |access-date=7 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913121938/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&p_multi=APAB&d_place=APAB&p_theme=newslibrary2&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0F8B4F98500EA0F8&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |archive-date=13 September 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|last=Goodson|first=Larry P.|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics and the Rise of the Taliban|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|year=2002|publisher=University of Washington Press|isbn=978-0-295-98111-6|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/121 121]}}</ref><ref name="NPR">{{cite news|url=https://www.npr.org/programs/morning/features/2002/aug/afghanistan/ |publisher=NPR |title=Re-Creating Afghanistan: Returning to Istalif |date=1 August 2002 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023072254/http://www.npr.org/programs/morning/features/2002/aug/afghanistan/ |archive-date=23 October 2013 }}</ref>{{Excessive citations inline|date=October 2021}} [[Battle of Kabul (1992–1996)|After the fall of Kabul]] to the Taliban, [[Ahmad Shah Massoud]] and [[Abdul Rashid Dostum]] formed the [[Northern Alliance]], later joined by others, to resist the Taliban. Dostum's forces were defeated by the Taliban during the [[Battles of Mazar-i-Sharif (1997–1998)|Battles of Mazar-i-Sharif]] in 1997 and 1998; Pakistan's Chief of Army Staff, [[Pervez Musharraf]], began sending thousands of Pakistanis to help the Taliban defeat the Northern Alliance.<ref name="Webster University Press Book">{{cite book |last=Marcela Grad |title=Massoud: An Intimate Portrait of the Legendary Afghan Leader |edition=1 March 2009 |page=310 |publisher=Webster University Press }}</ref><ref name="George Washington University" /><ref name="History Commons">{{cite web |year=2010 |url=http://www.historycommons.org/entity.jsp?entity=ahmed_shah_massoud |title=Ahmed Shah Massoud |publisher=[[History Commons]] |access-date=16 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140125130822/http://www.historycommons.org/entity.jsp?entity=ahmed_shah_massoud |archive-date=25 January 2014 }}</ref><ref name="Maley">{{cite book |last=Maley |first=William |title=The Afghanistan wars |year=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-21313-5 |page=288}}</ref><ref name="Ahmed Rashid/The Telegraph">{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/1340244/Afghanistan-resistance-leader-feared-dead-in-blast.html |title=Afghanistan resistance leader feared dead in blast |work=The Telegraph |location=London | date=11 September 2001 |first=Ahmed |last=Rashid|archive-url=https://web.archive.org/web/20131108225950/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/1340244/Afghanistan-resistance-leader-feared-dead-in-blast.html |archive-date=8 November 2013 }}</ref>{{Excessive citations inline|date=October 2021}} By 2000 the Northern Alliance only controlled 10% of territory, cornered in the north-east. On 9 September 2001, Massoud was assassinated by two Arab [[suicide attack]]ers in [[Panjshir Valley]]. Around 400,000 Afghans died in internal conflicts between 1990 and 2001.<ref>"[http://www.csmonitor.com/2001/0920/p1s3-wosc.html/(page)/4 Life under Taliban cuts two ways]". ''[[The Christian Science Monitor|CSM]]''. 20 September 2001 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131230233031/http://www.csmonitor.com/2001/0920/p1s3-wosc.html/(page)/4 | date=30 December 2013 }}</ref> ==== US invasion and Islamic Republic ==== {{Further|War in Afghanistan (2001–2021)|Islamic Republic of Afghanistan|Taliban insurgency|Fall of Kabul (2021)}} {{Cleanup|section|reason=Too overloaded, detailed content already covered by the War article|date=October 2021}} In October 2001, the [[United States invasion of Afghanistan|United States invaded Afghanistan]] to remove the Taliban from power after they refused to hand over [[Osama Bin Laden]], the prime suspect of the [[September 11 attacks]], who was a "guest" of the Taliban and was operating his [[al-Qaeda]] network in Afghanistan.<ref name="CNN">{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=Grugy2txSvc |title=Brigade 055 |publisher=CNN|archive-url=https://web.archive.org/web/20130729101159/https://www.youtube.com/watch?v=Grugy2txSvc|archive-date=29 July 2013}}</ref><ref>{{cite news |author =Rory McCarthy in Islamabad |url=https://www.theguardian.com/world/2001/oct/17/afghanistan.terrorism11 |title=New offer on Bin Laden |newspaper=The Guardian | date= 17 October 2001|access-date=17 July 2012 |location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20130628053351/http://www.guardian.co.uk/world/2001/oct/17/afghanistan.terrorism11|archive-date=28 June 2013}}</ref><ref>[http://edition.cnn.com/2017/08/21/politics/trump-afghanistan-pakistan-india/index.html 'Trump calls out Pakistan, India as he pledges to 'fight to win' in Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170901150353/http://edition.cnn.com/2017/08/21/politics/trump-afghanistan-pakistan-india/index.html |date=1 September 2017 }}. CNN, 24 August 2017. Retrieved 1 September 2017.</ref> The majority of Afghans supported the American invasion of their country.<ref name="Rejects">{{cite web|date=30 January 2006|title=WPO Poll: Afghan Public Overwhelmingly Rejects al-Qaeda, Taliban|url=http://drum.lib.umd.edu/bitstream/handle/1903/10127/Afghanistan_Jan06_art2.pdf;jsessionid=51A568EB80A658471A265A1D06EF8ADB?sequence=3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170102172723/http://drum.lib.umd.edu/bitstream/handle/1903/10127/Afghanistan_Jan06_art2.pdf;jsessionid=51A568EB80A658471A265A1D06EF8ADB?sequence=3|archive-date=2 January 2017|access-date=2 January 2017|website=[[University of Maryland Libraries]]|quote=Equally large percentages endorse the US military presence in Afghanistan. Eighty-three percent said they have a favorable view of "the US military forces in our country" (39% very favorable). Just 17% have an unfavorable view.}}</ref><ref name="Public Opinion">{{cite web|date=29 January 2015|title=Afghan Futures: A National Public Opinion Survey|url=http://acsor-surveys.com/wp-content/uploads/2015/01/Afghan-Futures-Wave-6-Analysis_FINAL-v2.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329093740/http://acsor-surveys.com/wp-content/uploads/2015/01/Afghan-Futures-Wave-6-Analysis_FINAL-v2.pdf|archive-date=29 March 2017|access-date=2 January 2017|website=[[Afghan Center for Socio-economic and Opinion Research]]|page=4|quote=Seventy-seven percent support the presence of U.S. forces; 67 percent say the same of NATO/ISAF forces more generally. Despite the country's travails, eight in 10 say it was a good thing for the United States to oust the Taliban in 2001. And much more blame either the Taliban or al Qaeda for the country's violence, 53 percent, than blame the United States, 12 percent. The latter is about half what it was in 2012, coinciding with a sharp reduction in the U.S. deployment.}}</ref> During the initial invasion, US and UK forces bombed al-Qaeda training camps, and later working with the Northern Alliance, the Taliban regime came to an end.<ref name="NYTOct8">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2001/10/08/world/nation-challenged-attack-us-britain-strike-afghanistan-aiming-bases-terrorist.html |title=A Nation challenged: The attack; U.S. and Britain strike Afghanistan, aiming at bases and terrorist camps; Bush warns 'Taliban will pay a price' |last=Tyler |first=Patrick | date=8 October 2001 |newspaper=The New York Times |access-date=28 February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140411134316/http://www.nytimes.com/2001/10/08/world/nation-challenged-attack-us-britain-strike-afghanistan-aiming-bases-terrorist.html |archive-date=11 April 2014 }}</ref> [[File:Inbound Choppers in Afghanistan 2008.jpg|thumb|right|US troops and [[Boeing CH-47 Chinook|Chinooks]] in Afghanistan, 2008]] In December 2001, after the Taliban government was overthrown, the [[Afghan Interim Administration]] under [[Hamid Karzai]] was formed. The [[International Security Assistance Force]] (ISAF) was established by the [[UN Security Council]] to help assist the [[Karzai administration]] and provide basic security.<ref>{{UN document |docid=S-RES-1386(2001) |type=Resolution|body=Security Council|year=2001|resolution_number=1386 |access-date=21 September 2007| date=31 May 2001}}&nbsp;– ([[s:United Nations Security Council Resolution 1386|UNSCR 1386]])</ref><ref>{{cite web |url=http://nato.usmission.gov/ |title=United States Mission to Afghanistan|publisher=Nato.usmission.gov|access-date=14 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101021065112/http://nato.usmission.gov/ |archive-date=21 October 2010|url-status=live}}</ref> By this time, after two decades of war as well as an acute [[famine]] at the time, Afghanistan had one of the highest [[infant mortality|infant]] and child mortality rates in the world, the lowest life expectancy, much of the population were hungry,<ref>{{Cite web|url=https://merip.org/2001/09/afghanistans-refugee-crisis/|title=Afghanistan's Refugee Crisis|date=24 September 2001|website=MERIP}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.doctorswithoutborders.org/what-we-do/news-stories/research/afghanistan-civilians-risk|title=Afghanistan: Civilians at Risk|website=Doctors Without Borders – USA}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://monthlyreview.org/2001/11/01/limbs-of-no-body/|website=Monthly Review |title=Limbs of No Body: The World's Indifference to the Afghan Tragedy|first=Mohsen |last=Makhmalbaf|date=1 November 2001}}</ref> and infrastructure was in ruins.<ref>{{Cite web|url=http://www.returntohope.com/inDepth/RebuildingAfghanistan#intro|title=Rebuilding Afghanistan|website=Return to Hope|accessdate=2023-03-13|archivedate=2021-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210814144505/http://www.returntohope.com/inDepth/RebuildingAfghanistan#intro}}</ref> Many foreign donors started providing aid and assistance to rebuild the war-torn country.<ref>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/01/15/japan.aid.gen/index.html?related|title=Japan aid offer to 'broke' Afghanistan|date=15 January 2002|website=CNN|accessdate=13 March 2023|archivedate=19 November 2002|archiveurl=https://web.archive.org/web/20021119080524/https://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/01/15/japan.aid.gen/index.html?related}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://web.stanford.edu/class/intnlrel193/readings/week6/afghan.html|title=Rebuilding Afghanistan: The U.S. Role|website=Stanford University}}</ref> Taliban forces meanwhile began regrouping inside Pakistan, while more coalition troops entered Afghanistan to help the [[Reconstruction in Afghanistan|rebuilding process]].<ref>{{cite web|first=Julie|last=Fossler|url=http://afghanistan.usaid.gov/en/index.aspx|title=USAID Afghanistan|publisher=Afghanistan.usaid.gov|access-date=14 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101017104214/http://afghanistan.usaid.gov/en/Index.aspx|archive-date=17 October 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.afghanistan.gc.ca/canada-afghanistan/news-nouvelles/2010/2010_07_09.aspx?lang=eng |title=Canada's Engagement in Afghanistan: Backgrounder |publisher=Afghanistan.gc.ca |date=9 July 2010 |access-date=14 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101215180833/http://www.afghanistan.gc.ca/canada-afghanistan/news-nouvelles/2010/2010_07_09.aspx |archive-date=15 December 2010 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=15 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101215180833/http://www.afghanistan.gc.ca/canada-afghanistan/news-nouvelles/2010/2010_07_09.aspx }}</ref> The [[Taliban insurgency|Taliban began an insurgency]] to regain control of Afghanistan. Over the next decade, ISAF and [[Afghan National Army|Afghan troops]] led many offensives against the Taliban, but failed to fully defeat them. Afghanistan remained one of the poorest countries in the world because of a lack of foreign investment, [[Corruption in Afghanistan|government corruption]], and the Taliban insurgency.<ref>{{cite news|url=https://abcnews.go.com/Video/video?id=5484891&tab=9482931&section=8865284&page=1|work=[[ABC News (US)|ABC News]] |access-date=28 September 2010|title=Pakistan Accused of Helping Taliban| date=31 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20131221050959/http://abcnews.go.com/Video/video?id=5484891&tab=9482931&section=8865284&page=1 |archive-date=21 December 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7910687/Wikileaks-Pakistan-accused-of-helping-Taliban-in-Afghanistan-attacks.html|work=The Telegraph|access-date=28 September 2010|title=Wikileaks: Pakistan accused of helping Taliban in Afghanistan attacks | date=26 July 2010|location=London|first1=Rob|last1=Crilly|first2=Alex |last2=Spillius|archive-url=https://web.archive.org/web/20140129073942/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7910687/Wikileaks-Pakistan-accused-of-helping-Taliban-in-Afghanistan-attacks.html|archive-date=29 January 2014}}</ref> Meanwhile, Karzai attempted to unite the peoples of the country,<ref>{{Cite web|url=http://philanthropynewsdigest.org/news/afghan-president-karzai-receives-philadelphia-liberty-medal|title=Afghan President Karzai Receives Philadelphia Liberty Medal|website=Philanthropy News Digest (PND)}}</ref> and the Afghan government was able to build some democratic structures, adopting a constitution in 2004 with the name [[Islamic Republic of Afghanistan]]. Attempts were made, often with the support of foreign donor countries, to improve the country's economy, healthcare, education, transport, and agriculture. ISAF forces also began to train the [[Afghan National Security Forces]]. Following 2002, nearly five million [[Afghan diaspora|Afghans]] were [[repatriated]].<ref name="Adelman2016">{{cite book|author=Howard Adelman|title=Protracted Displacement in Asia: No Place to Call Home|url=https://books.google.com/books?id=oLYFDAAAQBAJ&pg=PT167|date=15 April 2016|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-317-07407-6|page=167}}</ref> The number of NATO troops present in Afghanistan peaked at 140,000 in 2011,<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11371138|title=The foreign troops left in Afghanistan|work=BBC News|date=15 October 2015}}</ref> dropping to about 16,000 in 2018.<ref>{{Cite web|url=https://www.forces.net/operations/afghanistan/how-many-troops-are-currently-afghanistan|title=How Many Troops Are Currently in Afghanistan?|first=18 May 2018|last=at 11:38&nbsp;am|website=Forces Network}}</ref> In September 2014 [[Ashraf Ghani]] became president after the [[Afghan presidential election, 2014|2014 presidential election]] where for the first time in Afghanistan's history power was democratically transferred.<ref>{{cite news|title=Huge security as Afghan presidential election looms|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-26880022|newspaper=BBC|date=4 April 2014|access-date=21 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021190735/https://www.bbc.com/news/world-asia-26880022|archive-date=21 October 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Afghanistan votes in historic presidential election|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-26893972|newspaper=BBC|date=5 April 2014|access-date=21 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021152941/https://www.bbc.com/news/world-asia-26893972|archive-date=21 October 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Shalizi and Harooni|first=Hamid and Mirwais|title=Landmark Afghanistan Presidential Election Held Under Shadow of Violence|url=https://www.huffingtonpost.com/2014/04/04/landmark-afghan-election-_n_5095143.html|newspaper=HuffPost|date=4 April 2014|access-date=21 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303225603/http://www.huffingtonpost.com/2014/04/04/landmark-afghan-election-_n_5095143.html|archive-date=3 March 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Afghanistan's Future: Who's Who in Pivotal Presidential Election|url=https://www.nbcnews.com/news/world/afghanistans-future-whos-who-pivotal-presidential-election-n24756|work=NBC News|access-date=7 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190930203820/https://www.nbcnews.com/news/world/afghanistans-future-whos-who-pivotal-presidential-election-n24756|archive-date=30 September 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Afghan president Ashraf Ghani inaugurated after bitter campaign|url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/29/afghan-president-ashraf-ghani-inaugurated|newspaper=The Guardian|access-date=12 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150421221706/http://www.theguardian.com/world/2014/sep/29/afghan-president-ashraf-ghani-inaugurated|archive-date=21 April 2015|url-status=live}}</ref>{{Excessive citations inline|date=October 2021}} On 28 December 2014, NATO formally ended ISAF combat operations in Afghanistan and transferred full security responsibility to the Afghan government. The NATO-led [[Operation Resolute Support]] was formed the same day as a successor to ISAF.<ref name="2014APcessation">{{cite news|title=U.S. formally ends the war in Afghanistan|url=https://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|access-date=28 December 2014|agency=Associated Press|issue=online|publisher=CBA News|date=28 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141228152651/http://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|archive-date=28 December 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Guardian28">{{cite news|title=Nato ends combat operations in Afghanistan|url=https://www.theguardian.com/world/2014/dec/28/nato-ends-afghanistan-combat-operations-after-13-years|access-date=11 January 2015|newspaper=The Guardian|date=28 December 2014|location=Kabul|author=Sune Engel Rasmussen in Kabul|archive-url=https://web.archive.org/web/20150102134349/http://www.theguardian.com/world/2014/dec/28/nato-ends-afghanistan-combat-operations-after-13-years|archive-date=2 January 2015|url-status=live}}</ref> Thousands of NATO troops remained in the country to train and advise Afghan government forces<ref>{{cite web|title=U.S. formally ends the war in Afghanistan|url=https://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|work=CBS News|access-date=12 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141228152651/http://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|archive-date=28 December 2014|url-status=live}}</ref> and continue their fight against the Taliban.<ref name="soufangroup">{{cite web|url=http://www.soufangroup.com/tsg-intelbrief-afghanistan-16-0/|title=TSG IntelBrief: Afghanistan 16.0|website=The Soufan Group|access-date=27 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809184149/http://www.soufangroup.com/tsg-intelbrief-afghanistan-16-0/|archive-date=9 August 2018|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=9 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180809184149/http://www.soufangroup.com/tsg-intelbrief-afghanistan-16-0/}}</ref> [[File:2021 Taliban Offensive.png|thumb|left|A map of Afghanistan showing the [[2021 Taliban offensive]]]] On 19 February 2020, the [[US–Taliban deal]] was made in Qatar. The 2020 [[US–Taliban deal]] was one of the critical events that caused the collapse of the [[Afghan National Security Forces]] (ANSF);<ref name="tg1">{{Cite news |last=Borger|first=Julian|title=US withdrawal triggered catastrophic defeat of Afghan forces, damning watchdog report finds|date=18 May 2022|access-date=19 May 2022|url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/18/afghanistan-us-withdrawal-defeat-watchdog-report-sigar|work=[[The Guardian]]}}</ref> following the signing of the deal, the US dramatically reduced the number of air attacks and deprived the ANSF of a critical edge in fighting the [[Taliban insurgency]], leading to the Taliban takeover of Kabul.<ref>{{Cite news |title=US withdrawal prompted collapse of Afghan army: Report|date=18 May 2022|access-date=19 May 2022|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/5/18/us-withdrawal-prompted-collapse-of-afghan-army-report|publisher=Al Jazeera}}</ref> ==== Second Taliban era ==== NATO Secretary General [[Jens Stoltenberg]] announced on 14 April 2021 that the alliance had agreed to start [[Withdrawal of United States troops from Afghanistan (2020–2021)|withdrawing its troops from Afghanistan]] by 1 May.<ref>{{cite news |title=NATO to Cut Forces in Afghanistan, Match US Withdrawal |url=https://www.voanews.com/usa/nato-cut-forces-afghanistan-match-us-withdrawal |work=[[VOA News]] |date=14 April 2021}}</ref> Soon after NATO troops began withdrawing, the [[Taliban]] launched an [[2021 Taliban offensive|offensive against the Afghan government]] and quickly advanced in front of collapsing Afghan government forces.<ref>{{cite news |last1=Robertson |first1=Nic |title=Afghanistan is disintegrating fast as Biden's troop withdrawal continues |url=https://edition.cnn.com/2021/06/24/asia/afghanistan-taliban-offensive-intl-cmd/index.html |publisher=CNN |date=24 June 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Afghanistan stunned by scale and speed of security forces' collapse |url=https://www.theguardian.com/world/2021/jul/13/afghanistan-stunned-by-scale-and-speed-of-security-forces-collapse |work=The Guardian |date=13 July 2021}}</ref> The Taliban [[Fall of Kabul (2021)|captured the capital city of Kabul]] on 15 August 2021, after regaining control over a vast majority of Afghanistan. Several foreign diplomats and Afghan government officials, including president Ashraf Ghani,<ref>{{cite news |title=President Ashraf Ghani Flees Afghanistan, Taliban Take Over Kabul: Report |work=NDTV.com |url=https://www.ndtv.com/world-news/taliban-enter-afghan-capital-kabul-news-agency-afp-2510885 |url-status=live |access-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815081516/https://www.ndtv.com/world-news/taliban-enter-afghan-capital-kabul-news-agency-afp-2510885 |archive-date=15 August 2021}}</ref> were evacuated from the country, with many Afghan civilians attempting to flee along with them.<ref>{{cite news |title=The Afghan government's collapse is a humiliation for the US and Joe Biden |url=https://www.newstatesman.com/world/asia/2021/08/afghan-government-s-collapse-humiliation-us-and-joe-biden |access-date=15 August 2021 |work=[[New Statesman]] |date=15 August 2021}}</ref> An unofficial "coordination council" led by senior statesmen was formed the next day to transfer the state institutions of the Islamic Republic of Afghanistan to the Taliban.<ref name="trib">{{cite news |title='Coordination council' to oversee peaceful transfer of power in Afghanistan: Karzai |url=https://tribune.com.pk/story/2315763/coordination-council-to-oversee-peaceful-transfer-of-power-in-afghanistan-karzai |access-date=16 August 2021 |work=[[The Express Tribune]] |date=15 August 2021}}</ref> On 17 August, first vice president [[Amrullah Saleh]] proclaimed himself caretaker president and announced the formation of an [[National Resistance Front of Afghanistan|anti-Taliban front]] with a reported 6,000+ troops<ref>{{cite web|title=Operations|url=https://www.nrfafg.org/operations|access-date=21 August 2021|website=The National Resistance Front: Fighting for a Free Afghanistan|publisher=National Resistance Front of Afghanistan|archive-date=6 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210906001614/https://www.nrfafg.org/operations|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=6 September 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210906001614/https://www.nrfafg.org/operations}}</ref><ref>{{Cite web|title=Anti-Taliban forces say they've taken three districts in Afghanistan's north|date=21 August 2021|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/anti-taliban-forces-say-theyve-taken-three-districts-afghanistans-north-2021-08-21/|publisher=Reuters|access-date=21 August 2021}}</ref> in the [[Panjshir Valley]], along with [[Ahmad Massoud]].<ref>{{cite web|title=An anti-Taliban front forming in Panjshir? Ex top spy Saleh, son of 'Lion of Panjshir' meet at citadel|url=https://www.theweek.in/news/world/2021/08/17/an-anti-taliban-front-forming-in-panjshir-ex-top-spy-saleh-son-of-lion-of-panjshir-meet-at-citadel.html|access-date=17 August 2021|website=The Week}}</ref><ref>{{cite web|date=17 August 2021|title=Afghan Vice President Saleh Declares Himself Caretaker President; Reaches Out To Leaders for Support|url=https://www.news18.com/news/world/afghan-vice-president-saleh-declares-himself-caretaker-president-reaches-out-to-leaders-for-support-4097117.html|access-date=17 August 2021|website=News18}}</ref> However, by 6 September, the Taliban had taken control of most of [[Panjshir province|Panjshir Province]], with resistance fighters retreating to the mountains.<ref name="ft">{{cite news|url=https://www.ft.com/content/5b4b7b58-1edf-4510-ad15-813487f3c80e |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/5b4b7b58-1edf-4510-ad15-813487f3c80e |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Taliban says it has captured last Afghan region of resistance|last1=Kazmin|first1=Amy|last2=Findlay|first2=Stephanie|last3=Bokhari|first3=Farhan|work=[[Financial Times]]|date=6 September 2021|access-date=6 September 2021}}</ref> Clashes in the valley ceased mid-September,<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2021/09/17/world/asia/panjshir-resistance-taliban-massoud.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/09/17/world/asia/panjshir-resistance-taliban-massoud.html |archive-date=2021-12-28 |url-access=limited|title = In Panjshir, Few Signs of an Active Resistance, or Any Fight at All|newspaper = The New York Times|date = 17 September 2021|last1 = Huylebroek|first1 = Jim|last2 = Blue|first2 = Victor J.}}{{cbignore}}</ref> as Saleh and Massoud had fled to neighboring [[Tajikistan]].<ref>{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/middle-east-watch/after-renegade-province%E2%80%99s-fall-panjshir-resistance-leaders-surface-tajikistan|title = The National Interest: Blog}}</ref><ref>{{cite web|title=Afghan resistance has sanctuary in Tajikistan, but fighting Taliban a 'non-viable prospect'|url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20211004-afghan-resistance-has-sanctuary-in-tajikistan-but-fighting-taliban-a-non-viable-prospect|agency=FRANCE24.English|website=France 24|date=4 October 2021|access-date=5 October 2021|publication-date=}}.</ref><ref name="ft" /> According to the [[Costs of War Project]], 176,000 people were killed in the conflict, including 46,319 civilians, between 2001 and 2021.<ref>{{cite web|title=Human and Budgetary Costs to Date of the U.S. War in Afghanistan, 2001–2022 {{!}} Figures {{!}} Costs of War|url=https://watson.brown.edu/costsofwar/figures/2021/human-and-budgetary-costs-date-us-war-afghanistan-2001-2022|access-date=2021-09-01|website=The Costs of War}}</ref> According to the [[Uppsala Conflict Data Program]], at least 212,191 people were killed in the conflict.<ref>{{Cite web|url=https://www.ucdp.uu.se/country/700|title=UCDP – Uppsala Conflict Data Program|website=www.ucdp.uu.se}}</ref> Following the 2001 invasion, more than 5.7 million refugees returned to Afghanistan;<ref>Afghan Refugees, Costs of War, {{cite web |url=http://costsofwar.org/article/afghan-refugees |title=Afghan Refugees &#124; Costs of War |access-date=5 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310001659/http://costsofwar.org/article/afghan-refugees |archive-date=10 March 2013 }}, 2012</ref> however, in 2021, 2.6 million Afghans remained refugees, primarily in Iran and Pakistan, and another 4 million were internally displaced.<ref>{{cite web|title=In numbers: Life in Afghanistan after America leaves|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-57767067|access-date=2021-07-15|website=BBC News|date=13 July 2021}}</ref> [[File:Taliban Humvee in Kabul, August 2021 (cropped).png|thumb|right|upright=0.9|Taliban fighters in Kabul on a captured [[Humvee]] following the [[Fall of Kabul (2021)|2021 fall of Kabul]].]]The Taliban government is led by [[Head of the Islamic Emirate of Afghanistan|supreme leader]] [[Hibatullah Akhundzada]]<ref>{{Cite news|last=Zucchino|first=David|date=1 September 2021|title=Shifting to Governing, Taliban Will Name Supreme Afghan Leader|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/09/01/world/asia/afghanistan-taliban-government-leader.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/09/01/world/asia/afghanistan-taliban-government-leader.html |archive-date=2021-12-28 |url-access=limited|access-date=6 September 2021|issn=0362-4331}}{{cbignore}}</ref> and acting [[Prime Minister of Afghanistan|prime minister]] [[Hasan Akhund]], who took office on 7 September 2021.<ref name="akhund1">{{Cite news|title=گروه طالبان حکومت جدید خود را با رهبری ملا حسن اخوند اعلام کرد|newspaper=BBC News فارسی|url=https://www.bbc.com/persian/afghanistan-58477769}}</ref><ref name="akhund2">{{Cite news|date=7 September 2021|title=Taliban announce new government for Afghanistan|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750}}</ref> Akhund is one of the four founders of the Taliban<ref name=akhund_tribunepk>{{cite news|title=Profile: Who is Afghanistan's new caretaker prime minister?|url=https://tribune.com.pk/story/2319144/profile-who-is-afghanistans-new-caretaker-prime-minister|newspaper=The Express Tribune |date=8 September 2021}}</ref> and was a deputy prime minister of the previous emirate; his appointment was seen as a compromise between moderates and hardliners.<ref name="akhund3">{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750|title=Hardliners get key posts in new Taliban government|publisher=[[BBC News]]|date=7 September 2021}}</ref> A [[Cabinet of Afghanistan|new, all-male cabinet]] was formed, which included [[Abdul Hakim Ishaqzai]] as minister of justice.<ref name="TOLOnews_Taliban_Cabinet_2.0rc1">{{cite news | title= Taliban Announces Head of State, Acting Ministers | date= 7 September 2021 |newspaper= [[TOLOnews]] | url= https://tolonews.com/afghanistan-174556 |access-date= 7 September 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210907182414/https://tolonews.com/afghanistan-174556 |archive-date= 7 September 2021 |url-status=live }}</ref><ref name="NPR_Taliban_Cabinet_2.0rc1">{{cite news | title= Taliban Name Their Deputy Ministers, Doubling Down On An All-Male Team | date= 21 September 2021 |website= [[NPR]] | url= https://www.npr.org/2021/09/21/1039232797/taliban-women-all-male-government-cabinet-ministers |access-date= 8 October 2021}}</ref> On 20 September 2021, [[Secretary-General of the United Nations|United Nations Secretary-General]] [[António Guterres]] received a letter from acting [[Ministry of Foreign Affairs (Afghanistan)|minister of foreign affairs]] [[Amir Khan Muttaqi]] to formally claim Afghanistan's seat as a member state for their official spokesman in [[Doha]], [[Suhail Shaheen]]. The [[United Nations]] did not recognize the previous Taliban government and chose to work with the then-government in exile instead.<ref name="taliban_un_2021_1">{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/economy/2021/9/24/who-will-speak-for-afghanistan-at-the-united-nations|title=Who will speak for Afghanistan at the United Nations?|publisher=[[Al Jazeera]]|date=26 September 2021}}</ref> Western nations suspended most of their humanitarian aid to Afghanistan following the Taliban's August 2021 takeover of the country; the [[World Bank]] and [[International Monetary Fund]] also halted their payments.<ref>{{cite news |title=China urges World Bank, IMF to help Afghanistan |url=https://www.news24.com/news24/world/news/china-urges-world-bank-imf-to-help-afghanistan-20211028 |work=News24 |date=28 October 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Afghanistan: Can the Taliban avert a food crisis without foreign aid? |url=https://www.dw.com/en/afghanistan-can-the-taliban-avert-a-food-crisis-without-foreign-aid/a-59790464 |work=Deutsche Welle |date=11 November 2021}}</ref> More than half of Afghanistan's 39 million people faced an acute [[Food security|food shortage]] in October 2021.<ref>{{cite news |title='Countdown to catastrophe': half of Afghans face hunger this winter – UN |url=https://www.theguardian.com/global-development/2021/oct/25/countdown-to-catastrophe-half-of-afghans-face-hunger-this-winter-un |work=The Guardian |date=25 October 2021}}</ref> Human Rights Watch reported on 11 November 2021 that Afghanistan was facing widespread [[famine]] due to an economic and banking crisis.<ref>{{cite news |title=Afghanistan Facing Famine: UN, World Bank, US Should Adjust Sanctions, Economic Policies |url=https://www.hrw.org/news/2021/11/11/afghanistan-facing-famine# |work=Human Rights Watch |date=11 November 2021}}</ref> Though the state of war in the country ended in 2021, armed conflict persists in some regions<ref>{{Cite web |title=One year later, Austin acknowledges lasting questions over Afghanistan war's end |url=https://www.stripes.com/theaters/us/2022-08-30/lasting-questions-afghanistan-withdrawal-7156882.html |access-date=2022-10-01 |website=Stars and Stripes |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-03-09 |title=Karzai says while the war has ended, unity has not yet been achieved {{!}} Ariana News |url=https://www.ariananews.af/karzai-says-while-the-war-has-ended-unity-has-not-yet-been-achieved/ |access-date=2022-10-01 |website=www.ariananews.af |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-01-26 |title=Briefing by Special Representative Deborah Lyons to the Security Council |url=https://unama.unmissions.org/briefing-special-representative-deborah-lyons-security-council-10 |access-date=2022-10-01 |website=UNAMA |language=en}}</ref> amid [[Islamic State–Taliban conflict|fighting between the Taliban and the local branch of the Islamic State]], as well as an anti-Taliban [[Republican insurgency in Afghanistan|Republican insurgency]]. A year into Taliban rule, former president Hamid Karzai said in an interview: "In terms of [an] end to widespread fighting and conflict, we are happy — there's more stability, there's more security. But in terms of Afghanistan having a government that all Afghan people find themselves [in], we still have a way to go. In terms of the economy of the country, it's a disaster."<ref>{{Cite news |title=Hamid Karzai stays on in Afghanistan — hoping for the best, but unable to leave |language=en |work=NPR.org |url=https://www.npr.org/2022/08/08/1115674232/afghanistan-taliban-hamid-karzai-us-withdrawal |access-date=2022-10-15}}</ref> == Geography == {{Main|Geography of Afghanistan}} {{Map of Afghanistan}} Afghanistan is located in Southern-Central Asia.<ref name="South Asia">* {{cite web |url=http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html |title=U.S. maps |publisher=Pubs.usgs.gov |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225134851/http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html |archive-date=25 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=25 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225134851/http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html }} * {{cite web |url=http://www.worldbank.org/en/region/sar |title=South Asia: Data, Projects, and Research |access-date=2 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150301035209/http://www.worldbank.org/en/region/sar |archive-date=1 March 2015 |url-status=live }} * {{cite web |url=http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html |title=MAPS SHOWING GEOLOGY, OIL AND GAS FIELDS AND GEOLOGICAL PROVINCES OF SOUTH ASIA (Includes Afghanistan) |access-date=2 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225134851/http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html |archive-date=25 December 2013 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=25 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225134851/http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html }} * {{cite web |url=http://jsis.washington.edu/advise/catalog/soasia-b.html |title=University of Washington Jackson School of International Studies: The South Asia Center |access-date=2 March 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402100846/http://jsis.washington.edu/advise/catalog/soasia-b.html |archive-date=2 April 2015 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=2 April 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402100846/http://jsis.washington.edu/advise/catalog/soasia-b.html }} * {{cite web |url=http://www.maxwell.syr.edu/moynihan/programs/sac/ |title=Syracruse University: The South Asia Center |date=26 March 2013 |access-date=2 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326065054/http://www.maxwell.syr.edu/moynihan/programs/sac/ |archive-date=26 March 2015 |url-status=live }} * {{cite web |url=http://www.ii.umich.edu/csas |title=Center for South Asian studies |access-date=2 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211204817/http://www.ii.umich.edu/csas/ |archive-date=11 December 2007 |url-status=live }}</ref><ref name="UNdata">{{cite web |url=http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#asia |title=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |publisher=[[UNdata]] |date=26 April 2011 |access-date=13 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713041240/http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |archive-date=13 July 2011 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=13 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110713041240/http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#asia }}</ref><ref name="Britannica">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan |title=Afghanistan |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=17 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100225235842/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan |archive-date=25 February 2010 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Tan |first1=Anjelica |title=A new strategy for Central Asia |url=https://thehill.com/opinion/international/483511-a-new-strategy-for-central-asia |work=TheHill |date=18 February 2020 |quote=, as Afghan President Ashraf Ghani has noted, Afghanistan is itself a Central Asian country.}}</ref><ref>{{cite book |title=Afghanistan {{!}} meaning in the Cambridge English Dictionary |publisher=Cambridge University |isbn=9781107619500 |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/afghanistan }}</ref> The region centered at Afghanistan is considered the "crossroads of Asia",<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GB-JV2eOr2UC&pg=PA257|title=Early Buddhist Transmission and Trade Networks: Mobility and Exchange Within and Beyond the Northwestern Borderlands of South Asia|first=Jason|last=Neelis|date=19 November 2010|publisher=BRILL|isbn=978-9004181595}}</ref> and the country has had the nickname Heart of Asia.<ref>{{Cite web |url=https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh01.html |title=Afghanistan: Cultural Crossroad at the Heart of Asia |access-date=17 June 2020 |archive-date=30 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200830013605/https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh01.html |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 August 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200830013605/https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh01.html }}</ref> The renowned [[Urdu]] poet [[Allama Iqbal]] once wrote about the country:<br />{{blockquote|Asia is a body of water and earth, of which the Afghan nation is the heart. From its discord, the discord of Asia; and from its accord, the accord of Asia.}} At over {{convert|652864|km2|abbr=on}},<ref>{{cite web|title=Land area (sq. km) |url=http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.TOTL.K2 |work=World Development Indicators |publisher=World Bank |access-date=13 October 2011 |year=2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029185313/http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.TOTL.K2 |archive-date=29 October 2013 }}</ref> Afghanistan is the world's [[List of countries and dependencies by area|41st largest country]],<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html#af |title=CIA Factbook&nbsp;– Area: 41 |publisher=CIA |date=26 November 1991 |access-date=4 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=31 January 2014 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=25 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225082916/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html%20#af }}</ref> slightly bigger than France and smaller than Myanmar, and about the size of Texas in the United States. There is no coastline, as Afghanistan is [[landlocked]]. Afghanistan shares its longest land border (the [[Durand Line]]) with Pakistan to the east and south, followed by borders with Tajikistan to the north-east, Iran to the west, Turkmenistan to the north-west, Uzbekistan to the north and China to the north-east; India recognizes a border with Afghanistan through Pakistani-administered [[Kashmir]].<ref>[https://www.mha.gov.in/sites/default/files/BMIntro-1011.pdf "International Land Border."] India Ministry of Home Affairs. Retrieved 13 November 2021.</ref> Clockwise from south-west, Afghanistan shares borders with the [[Sistan and Baluchestan Province]], [[South Khorasan Province]] and [[Razavi Khorasan Province]] of Iran; [[Ahal Region]], [[Mary Region]] and [[Lebap Region]] of Turkmenistan; [[Surxondaryo Region]] of Uzbekistan; [[Khatlon Region]] and [[Gorno-Badakhshan Autonomous Region]] of Tajikistan; [[Xinjiang|Xinjiang Uyghur Autonomous Region]] of China; and the [[Gilgit-Baltistan|Gilgit-Baltistan territory]], [[Khyber Pakhtunkhwa|Khyber Pakhtunkhwa province]] and [[Balochistan, Pakistan|Balochistan province]] of Pakistan.<ref>{{cite book|author=Cary Gladstone|title=Afghanistan Revisited|url=https://books.google.com/books?id=aH_KCWVB6W0C&pg=PA121|year=2001|publisher=Nova Publishers|isbn=978-1-59033-421-8|page=121}}</ref> The geography in Afghanistan is varied, but is mostly mountainous and rugged, with some unusual mountain ridges accompanied by plateaus and river basins.<ref name="auto7">{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=LclscNCTz9oC&pg=PA59|title=The Far East and Australasia 2003|date=2002|publisher=Psychology Press|isbn=9781857431339|chapter=Afghanistan: Physical and Social Geography|last=Fisher|first=W. B.|pages=59–60}}</ref> It is dominated by the [[Hindu Kush]] range, the western extension of the [[Himalayas]] that stretches to eastern [[Tibet]] via the [[Pamir Mountains]] and [[Karakoram Mountains]] in Afghanistan's far north-east. Most of the highest points are in the east consisting of fertile mountain valleys, often considered part of the "[[Roof of the World]]". The Hindu Kush ends at the west-central highlands, creating plains in the north and southwest, namely the [[Turkestan]] Plains and the [[Sistan Basin]]; these two regions consist of rolling grasslands and semi-deserts, and hot windy deserts, respectively.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l_AdBQAAQBAJ&pg=PT26|title=Afghanistan|first=Kim|last=Whitehead|date=21 October 2014|publisher=Simon and Schuster|isbn=9781633559899}}</ref> Forests exist in the corridor between [[Nuristan]] and [[Paktika]] provinces (see [[East Afghan montane conifer forests]]),<ref>{{cite web |url=https://cropwatch.unl.edu/documents/Forests%20of%20Afghanistan.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://cropwatch.unl.edu/documents/Forests%20of%20Afghanistan.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Forests of Afghanistan |website=cropwatch.unl.edu |access-date=28 June 2021 |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-10-09 |archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://cropwatch.unl.edu/documents/Forests%20of%20Afghanistan.pdf }}</ref> and [[tundra]] in the north-east. The country's highest point is [[Noshaq]], at {{convert|7492|m|abbr=on}} above sea level.<ref name="Factbook"/> The lowest point lies in [[Jowzjan Province]] along the Amu River bank, at {{convert|258|m|abbr=on}} above sea level. [[File:Afghan topo en.jpg|thumb|left|upright=1.5|The mountainous [[topography]] of Afghanistan]] Despite having numerous rivers and [[list of dams and reservoirs in Afghanistan|reservoirs]], large parts of the country are dry. The [[endorheic]] Sistan Basin is one of the driest regions in the world.<ref>{{cite web |url=http://postconflict.unep.ch/publications/sistan.pdf |title=History of Environmental Change in the Sistan Basin 1976–2005 |access-date=20 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070807214557/http://postconflict.unep.ch/publications/sistan.pdf |archive-date=7 August 2007 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=7 August 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070807214557/http://postconflict.unep.ch/publications/sistan.pdf }}</ref> The [[Amu Darya]] rises at the north of the Hindu Kush, while the nearby [[Hari Rud]] flows west towards [[Herat]], and the [[Arghandab River]] from the central region southwards. To the south and west of the Hindu Kush flow a number of streams that are tributaries of the [[Indus River]],<ref name="auto7"/> such as the [[Helmand River]]. One exception is the [[Kabul River]] which flows in an easterly direction to the Indus ending at the Indian Ocean.<ref name="auto2">{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/RiversLakes.htm|title=Afghanistan Rivers Lakes – Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=12 June 2020|archive-date=15 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815172309/https://www.afghanistans.com/Information/RiversLakes.htm|url-status=dead}}</ref> Afghanistan receives heavy snow during the winter in the [[Hindu Kush]] and [[Pamir Mountains]], and the melting snow in the spring season enters the [[list of rivers of Afghanistan|rivers, lakes, and streams]].<ref>{{cite web |url=http://earthobservatory.nasa.gov/NaturalHazards/view.php?id=16066 |title=Snow in Afghanistan: Natural Hazards |publisher=NASA |date=3 February 2006 |access-date=6 May 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235107/http://earthobservatory.nasa.gov/NaturalHazards/view.php?id=16066 |archive-date=30 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230235107/http://earthobservatory.nasa.gov/NaturalHazards/view.php?id=16066 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://in.reuters.com/article/afghanistan-snow-idINDEE80H0BR20120118 |work=Reuters |title=Snow may end Afghan drought, but bitter winter looms |date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233432/http://in.reuters.com/article/2012/01/18/afghanistan-snow-idINDEE80H0BR20120118 |archive-date=30 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230233432/http://in.reuters.com/article/2012/01/18/afghanistan-snow-idINDEE80H0BR20120118 }}</ref> However, two-thirds of the country's water flows into the neighboring countries of [[Iran]], Pakistan, and [[Turkmenistan]]. As reported in 2010, the state needs more than US$2&nbsp;billion to rehabilitate its irrigation systems so that the water is properly managed.<ref>{{cite web |url=http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2010/0615/Afghanistan-s-woeful-water-management-delights-neighbors |title=Afghanistan's woeful water management delights neighbors |work=The Christian Science Monitor | date=15 June 2010 |access-date=14 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101114131338/http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2010/0615/Afghanistan-s-woeful-water-management-delights-neighbors |archive-date=14 November 2010 |url-status=live}}</ref> The northeastern Hindu Kush [[mountain range]], in and around the [[Badakhshan Province]] of Afghanistan, is in a [[natural environment#Geological activity|geologically active]] area where earthquakes may occur almost every year.<ref name="crone2007">{{cite techreport |last=Crone |first=Anthony J. |title=Earthquakes Pose a Serious Hazard in Afghanistan |url=http://pubs.usgs.gov/fs/2007/3027/pdf/FS07-3027_508.pdf |publisher=[[US Geological Survey]] |access-date=14 October 2011 |id=Fact Sheet FS 2007–3027 | date=April 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727072311/http://pubs.usgs.gov/fs/2007/3027/pdf/FS07-3027_508.pdf |archive-date=27 July 2013 }}</ref> They can be deadly and destructive, causing [[landslide]]s in some parts or [[2009 Afghan avalanches|avalanches]] during the winter.<ref>{{cite web |title=Earthquake Hazards |url=http://afghanistan.cr.usgs.gov/earthquake-hazards |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004040745/http://afghanistan.cr.usgs.gov/earthquake-hazards |url-status=dead |archive-date=4 October 2011 |work=USGS Projects in Afghanistan |publisher=US Geological Survey |access-date=13 October 2011 |date=1 August 2011 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230235224/http://afghanistan.cr.usgs.gov/earthquake-hazards }}</ref> The last strong earthquakes were in [[February 1998 Afghanistan earthquake|1998]], which killed about 6,000 people in Badakhshan near Tajikistan.<ref name="bbcquake2010">{{cite news |title='Seven dead' as earthquake rocks Afghanistan |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8628901.stm |access-date=13 October 2011 |newspaper=BBC News | date=19 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231000835/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8628901.stm |archive-date=31 December 2013 }}</ref> This was followed by the [[2002 Hindu Kush earthquakes]] in which over 150 people were killed and over 1,000 injured. A [[2010 Afghanistan earthquake|2010 earthquake]] left 11 Afghans dead, over 70 injured, and more than 2,000 houses destroyed. In June 2022, a [[June 2022 Afghanistan earthquake|destructive 5.9 earthquake]] struck near the border with Pakistan, killing at least 1,150 people and sparking fears of a major humanitarian crisis.<ref>{{cite news |last1=Noroozi |first1=Ebrahim |title=Deadly quake a new blow to Afghans enervated by poverty |url=https://www.ctvnews.ca/world/deadly-quake-a-new-blow-to-afghans-enervated-by-poverty-1.5963026 |access-date=3 July 2022 |agency=[[Associated Press]] |publisher=[[CTV News]] |date=25 June 2022}}</ref> ===Climate=== [[File:Koppen-Geiger Map AFG present.svg|thumb|upright=1.3|[[Köppen climate classification|Köppen climate map]] of Afghanistan<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F.|author6-link=Eric Franklin Wood |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214 |pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}</ref>]] Afghanistan has a [[continental climate]] with harsh winters in the [[Hazarajat|central highlands]], the glaciated northeast (around [[Nuristan]]), and the [[Wakhan Corridor]], where the average temperature in January is below {{convert|-15|C}} and can reach {{convert|-26|C}},<ref name="auto7"/> and hot summers in the low-lying areas of the [[Sistan Basin]] of the southwest, the [[Jalalabad]] basin in the east, and the [[Afghan Turkestan|Turkestan]] plains along the [[Amu River]] in the north, where temperatures average over {{convert|35|C}} in July<ref name="Factbook"/><ref>{{cite web|title=Afghanistan {{!}} History, Map, Flag, Capital, Population, & Languages|url=https://www.britannica.com/place/Afghanistan|access-date=23 March 2021|website=Encyclopedia Britannica}}</ref> and can go over {{convert|43|C}}.<ref name="auto7"/> The country is generally [[arid]] in the summers, with most rainfall falling between December and April. The lower areas of northern and western Afghanistan are the driest, with precipitation more common in the east. Although proximate to India, Afghanistan is mostly outside the [[monsoon]] zone,<ref name="auto7"/> except the [[Nuristan Province]] which occasionally receives summer monsoon rain.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=69V7DwAAQBAJ&pg=PA31|title=Terraced Landscapes|first=Drago|last=Kladnik|date=1 September 2017|publisher=Založba ZRC|isbn=9789610500193}}</ref> ===Biodiversity=== {{main|Wildlife of Afghanistan}} [[File:Schneeleopard- P1020498.jpg|thumb|The [[snow leopard]] is the official national animal of Afghanistan]] Several types of [[mammal]]s exist throughout Afghanistan. [[Snow leopard]]s, [[Siberian tiger]]s and [[brown bear]]s live in the high elevation [[alpine tundra]] regions. The [[Marco Polo sheep]] exclusively live in the [[Wakhan Corridor]] region of north-east Afghanistan. [[Fox]]es, [[wolves]], [[otter]]s, [[deer]], [[wild sheep]], [[lynx]] and other big cats populate the mountain forest region of the east. In the semi-desert northern plains, wildlife include a variety of birds, [[hedgehog]]s, [[gopher]]s, and large carnivores such as [[Golden jackal|jackal]]s and [[Striped hyena|hyena]]s.<ref name="auto8">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=q5QY3vCg338C&pg=PA22|title=Afghanistan, Second Edition|first1=Jeffrey A.|last1=Gritzner|first2=John F.|last2=Shroder|date=14 June 2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438104805}}</ref> [[Gazelle]]s, [[wild boar|wild pigs]] and jackals populate the [[steppe]] plains of the south and west, while [[mongoose]] and [[cheetah]]s exist in the semi-desert south.<ref name="auto8"/> [[Marmot]]s and [[ibex]] also live in the high mountains of Afghanistan, and [[pheasant]]s exist in some parts of the country.<ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/PlantAnimal.htm|title=Afghanistan Plant and Animal Life – Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=14 June 2020|archive-date=11 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711065504/http://www.afghanistans.com/information/PlantAnimal.htm|url-status=dead}}</ref> The [[Afghan hound]] is a native breed of dog known for its fast speed and its long hair; it is relatively known in the west.<ref name="auto9">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=y20MTE0C9kwC&pg=PA10|title=A Brief History of Afghanistan|first1=Shaista|last1=Wahab|first2=Barry|last2=Youngerman|date=14 June 2007|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438108193}}</ref> [[Endemic]] fauna of Afghanistan includes the [[Afghan flying squirrel]], [[Afghan snowfinch]], ''[[Paradactylodon]]'' (or the "[[Paghman]] mountain salamander"), ''[[Stigmella kasyi]]'', ''[[Vulcaniella kabulensis]]'', [[Afghan leopard gecko]], ''[[Wheeleria parviflorellus]]'', amongst others. Endemic flora include ''[[Iris afghanica]]''. Afghanistan has a wide variety of birds despite its relatively arid climate – an estimated 460 species of which 235 breed within.<ref name="auto9"/> The forest region of Afghanistan has vegetation such as [[pine tree]]s, [[spruce tree]]s, [[fir tree]]s and [[larch]]es, whereas the steppe grassland regions consist of [[broadleaf tree]]s, short grass, [[perennial plant]]s and [[shrubland]]s. The colder high elevation regions are composed of hardy grasses and small flowering plants.<ref name="auto8"/> Several regions are designated [[List of protected areas of Afghanistan|protected areas]]; there are three [[national parks]]: [[Band-e Amir]], [[Wakhan National Park|Wakhan]] and [[Nuristan National Park|Nuristan]]. Afghanistan had a 2018 [[Forest Landscape Integrity Index]] mean score of 8.85/10, ranking it 15th globally out of 172 countries.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G |doi-access=free}}</ref> == Demographics == {{Main|Afghans|Demographics of Afghanistan|Afghan diaspora}} [[File:Afghanistan ethnic groups 2005.jpg|thumb|upright=1.3|A Cold War-era CIA map showing traditional Afghan tribal territories. [[Pashtun tribes]] form the world's largest tribal society.<ref>{{cite web |url=http://www.ag-afghanistan.de/files/glatzer/tribal_system.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.ag-afghanistan.de/files/glatzer/tribal_system.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=The Pashtun Tribal System |last1=Glatzer |first1=Bernt |date=2002 |publisher=Concept Publishers |location=New Delhi }}</ref>]] The population of Afghanistan was estimated at 32.9&nbsp;million as of 2019 by the Afghanistan Statistics and Information Authority,<ref>{{Cite web|url=https://tolonews.com/afghanistan/nsia-estimates-afghanistan-population-329m|title=NSIA Estimates Afghanistan Population at 32.9M|website=TOLOnews}}</ref> whereas the UN estimates over 38.0&nbsp;million.<ref>{{cite web | title=Afghanistan Population 2020 (Demographics, Maps, Graphs) | website=2020 World Population by Country | date=26 April 2020 | url=https://worldpopulationreview.com/countries/afghanistan-population/ | access-date=13 June 2020}}</ref> In 1979 the total population was reported to be about 15.5 million.<ref>"[https://www.un.org/News/dh/latest/afghan/un-afghan-history.shtml United Nations and Afghanistan]". UN News Centre. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131031084259/https://www.un.org/News/dh/latest/afghan/un-afghan-history.shtml |date=31 October 2013 }}</ref> About 23.9% of them are [[urban area|urbanite]], 71.4% live in rural areas, and the remaining 4.7% are nomadic.<ref name= "https://www.worldometers.info/world-population/afghanistan-population/">{{cite web|url=https://www.worldometers.info/|title=Afghan Population Estimates 2020|publisher=Worldmeters|year=2020|access-date=27 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127023212/https://www.worldometers.info/|archive-date=27 November 2020|url-status=bot: unknown}}</ref> An additional 3&nbsp;million or so Afghans are temporarily housed in neighboring [[Afghans in Pakistan|Pakistan]] and [[Afghans in Iran|Iran]], most of whom were born and raised in those two countries. As of 2013, Afghanistan was the largest refugee-producing country in the world, a title held for 32 years. The current population growth rate is 2.37%,<ref name="Factbook">{{Cite CIA World Factbook|country=Afghanistan|access-date=22 August 2018 |year=2018}}</ref> one of the highest in the world outside of Africa. This population is expected to reach 82&nbsp;million by 2050 if current population trends continue.<ref>{{cite web |url=http://www.prb.org/Countries/Afghanistan.aspx |title=Afghanistan&nbsp;– Population Reference Bureau |publisher=[[Population Reference Bureau]] |access-date=29 December 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202224051/http://www.prb.org/Countries/Afghanistan.aspx |archive-date=2 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=2 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202224051/http://www.prb.org/Countries/Afghanistan.aspx }}</ref> The population of Afghanistan increased steadily until the 1980s, when civil war caused millions to flee to other countries such as Pakistan.<ref>{{cite web|title=Afghan Households in Iran: Profile and Impact |url=http://www.unhcr.org/455835d92.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180223013910/https://www.unhcr.org/455835d92.pdf |archive-date=23 February 2018|first1=Piyasiri |last1=Wickramasekara |first2=Jag |last2=Sehgal |first3=Farhad |last3=Mehran |first4=Ladan |last4=Noroozi |first5=Saeid |last5=Eisazadeh |website=[[United Nations High Commissioner for Refugees]]}}</ref> Millions have since returned and the war conditions contribute to the country having the highest fertility rate outside Africa.<ref>{{Cite journal|title=Is recent Afghanistan survey data suitable for fertility analysis? A regional investigation based on fertility inhibiting determinants|first1=Jamal Abdul|last1=Nasir|first2=Sohail|last2=Akhtar|first3=Syed Arif Ahmed|last3=Zaidi|first4=Andleeb|last4=Rani|first5=Hina|last5=Bano|first6=Andrew|last6=Hinde|date=16 October 2019|journal=PLOS ONE|volume=14|issue=10|pages=e0223111|doi=10.1371/journal.pone.0223111|pmid=31618275|pmc=6795489|bibcode=2019PLoSO..1423111N|doi-access=free}}</ref> Afghanistan's healthcare has recovered since the turn of the century, causing falls in infant mortality and increases in life expectancy, although it has the lowest life expectance of any country outside Africa. This (along with other factors such as returning refugees) caused rapid population growth in the 2000s that has only recently started to slow down.{{Citation needed|date=October 2021}} The [[Gini coefficient]] in 2008 was 27.8.<ref name="wb-gini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |access-date=2 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140511044958/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI|archive-date=11 May 2014}}</ref> === Ethnicity and languages === {{Main|Ethnic groups in Afghanistan|Languages of Afghanistan}} {{see also|Afghans}} [[File:US Army ethnolinguistic map of Afghanistan -- circa 2001-09.jpg|thumb|upright=1.3|Ethnolinguistic map of Afghanistan (2001)]] [[Afghans]] are divided into several [[ethnolinguistic]] groups. Off of sociological research data by [[The Asia Foundation]] in 2019, the [[Pashtuns]] are the largest ethnic group, comprising 39%, followed by [[Tajiks]], comprising 37%.<ref name="AsiaFoundation">See: *2019: {{cite web |url = https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2019/12/2019_Afghan_Survey_Full-Report_.pdf |title = Afghanistan in 2019 – A survey of the Afghan people |pages = 277 |quote = ''D-14. Which ethnic group do you belong to?'' |publisher = [[The Asia Foundation]] |location = Kabul, Afghanistan |access-date = 15 September 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210913071117/https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2019/12/2019_Afghan_Survey_Full-Report_.pdf |archive-date = 13 September 2021 |url-status = bot: unknown |accessdate = 13 March 2023 |archivedate = 15 September 2021 |archiveurl = https://archive.ph/20210915152910/https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2019/12/2019_Afghan_Survey_Full-Report_.pdf }} *2018: {{cite book |year=2018 |newspaper=[[The Asia Foundation]] |title=Afganistan in 2018. A Survey of the Afghan People |url=https://www.asiafoundation.org/resources/pdfs/Surveybook2012web1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.asiafoundation.org/resources/pdfs/Surveybook2012web1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |page=283 }}</ref> of the country's population. The other two major ethnic groups are the [[Hazaras]] and [[Uzbeks]]. A further 10 other ethnic groups are recognized and each are represented in the [[Afghan National Anthem]].<ref>{{Cite news|url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2017/08/31/the-roots-of-afghanistans-tribal-tensions|title=The roots of Afghanistan's tribal tensions|newspaper=The Economist|date=31 August 2017}}</ref> [[Dari]] and [[Pashto]] are the [[official language]]s of Afghanistan; [[bilingualism]] is very common.<ref>{{cite web|title=The Constitution of Afghanistan|url=https://www.mfa.gov.af/constitution/chapter-one-state.html|access-date=2 September 2020|website=Ministry of Foreign Affairs of the Islamic Republic of Afghanistan|archive-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829115048/https://www.mfa.gov.af/constitution/chapter-one-state.html|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=29 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210829115048/https://www.mfa.gov.af/constitution/chapter-one-state.html}}</ref> Dari, which is also referred to as Eastern Persian as it is a variety of and mutually intelligible with [[Persian language|Persian]] (and very often called '[[Farsi]]' by some Afghans like in [[Iran]]) functions as the [[lingua franca]] in Kabul as well as in much of the northern and northwestern parts of the country.<ref name="AO">{{cite web|year=2004|title=Article Sixteen of the 2004 Constitution of Afghanistan|url=http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#preamble|archive-url=https://web.archive.org/web/20131028065437/http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html|archive-date=28 October 2013|access-date=13 June 2012|quote=Pashto and Dari are the official languages of the state. Uzbek, Turkmen, Baluchi, Pashai, Nuristani and Pamiri are – in addition to Pashto and Dari – the third official language in areas where the majority speaks them|accessdate=13 March 2023|archivedate=28 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131028065437/http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#preamble}}</ref> Native speakers of Dari, of any ethnicity, are sometimes called [[Farsiwan]]s.<ref name="Iranica">The ''Encyc. Iranica'' makes clear in the article on Afghanistan&nbsp;— Ethnography that "The term Farsiwan also has the regional forms Parsiwan and Parsiban. In religion they are Imami Shia. In the literature they are often mistakenly referred to as Tajik." [https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/afghanistan-COM_4803 Dupree, Louis (1982) "Afghanistan: (iv.) Ethnography", in ''Encyclopædia Iranica''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027090802/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/afghanistan-COM_4803 |date=2021-10-27 }} Online Edition 2006.</ref> Pashto is the native tongue of the [[Pashtuns]], although many of them are also fluent in Dari while some non-Pashtuns are fluent in Pashto. Despite the Pashtuns having been dominant in Afghan politics for centuries, Dari remained the preferred language for government and bureaucracy.<ref>{{Cite web|url=https://english.alaraby.co.uk/english/indepth/2019/7/11/what-will-happen-to-afghanistans-national-languages|title=What will happen to Afghanistan's national languages?|first=Austin|last=Bodetti|website=alaraby|date=11 July 2019}}</ref> According to [[The World Factbook|CIA World Factbook]], Dari Persian is spoken by 78% ([[First language|L1]] + [[Second language|L2]]) and functions as the lingua franca, while [[Pashto]] is spoken by 50%, [[Uzbek language|Uzbek]] 10%, [[English language|English]] 5%, [[Turkmen language|Turkmen]] 2%, [[Urdu]] 2%, [[Pashayi languages|Pashayi]] 1%, [[Nuristani languages|Nuristani]] 1%, [[Arabic]] 1%, and [[Balochi language|Balochi]] 1% (2021 est). Data represent the most widely spoken languages; shares sum to more than 100% because there is much bilingualism in the country and because respondents were allowed to select more than one language. There are a number of smaller regional languages, including [[Uzbek language|Uzbek]], [[Turkmen language|Turkmen]], [[Balochi language|Balochi]], [[Pashayi language|Pashayi]], and [[Nuristani languages|Nuristani]].<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Afghanistan}}</ref> When it comes to foreign languages among the populace, many are able to speak or understand [[Hindustani language|Hindustani]] ([[Urdu]]-[[Hindi]]), partly due to returning [[Afghans in Pakistan|Afghan refugees]] from [[Pakistan]] and the popularity of [[Bollywood]] films respectively.<ref name="auto3">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SjYUAgAAQBAJ|title=Afghanistan – Culture Smart!: The Essential Guide to Customs & Culture|first1=Nazes|last1=Afroz|first2=Moska|last2=Najib|first3=Culture|last3=Smart!|date=1 December 2013|publisher=Kuperard|isbn=9781857336801}}</ref> [[English language|English]] is also understood by some of the population,<ref name="Afghan2018">The Asia Foundation. [https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2018/12/2018_Afghan-Survey_fullReport-12.4.18.pdf ''Afghanistan in 2018: A Survey of the Afghan People''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190807211241/https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2018/12/2018_Afghan-Survey_fullReport-12.4.18.pdf |date=7 August 2019 }}</ref> and has been gaining popularity as of the 2000s.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-34215293|title=Pakistan's confusing move to Urdu|first=M. Ilyas|last=Khan|work=BBC News|date=12 September 2015}}</ref> Some Afghans retain some ability in [[Russian language|Russian]], which was [[Russian occupation of Afghanistan|taught in public schools during the 1980s]].<ref name="auto3"/> === Religion === {{Main|Religion in Afghanistan}} [[File:Mazar-e sharif - Steve Evans.jpg|thumb|[[Blue Mosque (Mazar-i-Sharif)|Blue Mosque]] in [[Mazar-i-Sharif]] is the largest [[mosque]] in Afghanistan]] The CIA estimated in 2009 that 99.7% of the Afghan population was Muslim<ref name="Factbook"/> and most are thought to adhere to the [[Sunni]] [[Hanafi]] school.<ref name="auto6">{{Cite web|url=https://swedishcommittee.org/afghanistan/religion|title=Religion in Afghanistan|website=The Swedish Committee for Afghanistan (SCA)}}</ref> According to [[Pew Research Center]], as much as 90% are of the Sunni denomination, 7% [[Shia]] and 3% [[non-denominational Muslim|non-denominational]].<ref name="Pew">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity|title=Chapter 1: Religious Affiliation|date=9 August 2012|work=The World's Muslims: Unity and Diversity|publisher=[[Pew Research Center]]'s Religion & Public Life Project|access-date=22 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226113158/http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity|archive-date=26 December 2016|url-status=live}}</ref> The [[CIA]] Factbook variously estimates up to 89.7% Sunni or up to 15% Shia.<ref name="Factbook"/> Afghan [[Sikhism in Afghanistan|Sikhs]] and [[Hinduism in Afghanistan|Hindus]] are also found in certain major cities (namely Kabul, Jalalabad, Ghazni, Kandahar)<ref>{{cite news |last=Majumder |first=Sanjoy |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3138282.stm |title=Sikhs struggle in Afghanistan |work=BBC News | date=25 September 2003 |access-date=19 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20090222132753/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3138282.stm |archive-date=22 February 2009 }}</ref><ref>{{cite web |author=Lavina Melwani |url=http://www.hinduismtoday.com/archives/1994/4/1994-4-02.shtml |title=Hindus Abandon Afghanistan |work=Hinduism Today |access-date=19 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20070111080626/http://www.hinduismtoday.com/archives/1994/4/1994-4-02.shtml |archive-date=11 January 2007}}</ref> accompanied by gurdwaras and mandirs.<ref>{{Cite web|url=https://english.religion.info/2005/08/25/afghanistan-sikhs-rebuilding-gurdwaras/|title=Afghanistan: Sikhs rebuilding gurdwaras|date=25 August 2005|website=Religioscope}}</ref> According to [[Deutsche Welle]] in September 2021, 250 remain in the country after 67 were evacuated to India.<ref>{{cite news |last1=Chabba |first1=Seerat |title=Afghanistan: What does Taliban rule mean for Sikhs and Hindus? |url=https://www.dw.com/en/afghanistan-what-does-taliban-rule-mean-for-sikhs-and-hindus/a-59122249 |access-date=25 October 2021 |publisher=Deutsche Welle |date=8 September 2021}}</ref> There was a small [[History of the Jews in Afghanistan|Jewish community in Afghanistan]], living mainly in Herat and Kabul. Over the years, this small community was forced leave due to decades of warfare and religious persecution. By the end of the twentieth century, nearly the entire community had emigrated to Israel and the United States, with one known exception, Herat-born [[Zablon Simintov]]. He remained for years, being the caretaker of the only remaining Afghan synagog. He left the country for the US after the second Taliban takeover. A woman who left shortly after him has since been identified as the likely last Jew in Afghanistan.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A39702-2005Jan26.html |title=Afghan Jew Becomes Country's One and Only |author=N.C. Aizenman |newspaper=The Washington Post |date=27 January 2005 |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516090806/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A39702-2005Jan26.html |archive-date=16 May 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=https://english.alaraby.co.uk/news/last-jew-afghanistan-en-route-us-report |title=Last Jew in Afghanistan en route to US: report |author=The New Arab Staff |work=The New Arab |date=7 September 2021 |access-date=17 September 2021 }}</ref><ref>{{cite news |author1=Ben Zion Gad |title='Last Jew in Afghanistan' loses title to hidden Jewish family |url=https://www.jpost.com/diaspora/not-the-last-jew-in-afghanistan-after-all-683879 |access-date=7 February 2023 |work=[[The Jerusalem Post]] |date=1 December 2021}}</ref> [[Afghan Christians]], who number 500–8,000, practice their faith secretly due to intense societal opposition, and there are no public churches.<ref>{{cite news |last1=Gebauer |first1=Matthias |date=20 March 2006 |title=Christians in Afghanistan: A Community of Faith and Fear |work=[[Der Spiegel]] |url=http://www.spiegel.de/international/0,1518,408781,00.html |url-status=live |access-date=25 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120127030841/http://www.spiegel.de/international/0,1518,408781,00.html |archive-date=27 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |author=USSD Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor| year=2009 |title=International Religious Freedom Report 2009 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2009/127362.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20091130031916/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2009/127362.htm |url-status=dead |archive-date=30 November 2009 |access-date=6 March 2010}}</ref> ===Urbanization=== As estimated by the CIA World Factbook, 26% of the population was urbanized as of 2020. This is one of the lowest figures in the world; in Asia it is only higher than [[Cambodia]], [[Nepal]] and [[Sri Lanka]]. Urbanization has increased rapidly, particularly in the capital [[Kabul]], due to returning refugees from Pakistan and Iran after 2001, internally displaced people, and rural migrants.<ref>{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2015/03/20/can-cities-save-afghanistan/|title=Can Cities Save Afghanistan?|first=Ali|last=Karimi}}</ref> Urbanization in Afghanistan is different from typical urbanization in that it is centered on just a few cities.<ref name="auto5">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/indepth/features/2014/10/unraveling-afghan-art-carpet-weaving-201410917826901821.html|title=Unravelling the Afghan art of carpet weaving|website=www.aljazeera.com}}</ref> The only city with over a million residents is its capital, Kabul, located in the east of the country. The other large cities are located generally in the "ring" around the Central Highlands, namely [[Kandahar]] in the south, [[Herat]] in the west, [[Mazar-i-Sharif]], [[Kunduz]] in the north, and [[Jalalabad]] in the east.<ref name="https://www.worldometers.info/world-population/afghanistan-population/" /> {{Largest cities of Afghanistan}} === Education === {{Main|Education in Afghanistan}} [[File:UNESCO Institute of Statistics Afghanistan Literacy Rate population plus15 1980-2018.png|thumb|upright=1.15|UNESCO Institute of Statistics Afghanistan Literacy Rate population plus15 1980–2018]] [[Education in Afghanistan]] is overseen by the [[Ministry of Education (Afghanistan)|Ministry of Education]] and the [[Ministry of Higher Education (Afghanistan)|Ministry of Higher Education]]. There are over 16,000 schools in the country and roughly 9&nbsp;million students. Of this, about 60% are males and 40% females. However, the new regime has thus far forbidden female teachers and female students from returning to secondary schools.<ref>{{cite news|date=18 September 2021|title=Afghanistan: Girls excluded as Afghan secondary schools reopen|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58607816|access-date=20 September 2021}}</ref><ref>{{cite news|last1=Blue|first1=Victor J.|last2=Zucchino|first2=David|date=20 September 2021|title=A Harsh New Reality for Afghan Women and Girls in Taliban-Run Schools|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/09/20/world/asia/afghan-girls-schools-taliban.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/09/20/world/asia/afghan-girls-schools-taliban.html |archive-date=2021-12-28 |url-access=limited|access-date=20 September 2021|issn=0362-4331}}{{cbignore}}</ref> Over 174,000 students are enrolled in different [[List of universities in Afghanistan|universities around the country]]. About 21% of these are females.<ref name="USAID-Education">{{cite web |url=https://www.usaid.gov/afghanistan/education |title=Education |publisher=[[USAID]] |access-date=26 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181110231403/https://www.usaid.gov/afghanistan/education |archive-date=10 November 2018 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=10 November 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181110231403/https://www.usaid.gov/afghanistan/education }}</ref> Former Education Minister [[Ghulam Farooq Wardak]] had stated that construction of 8,000 schools is required for the remaining children who are deprived of [[formal learning]].<ref name="Wardak seeks $3b in aid for school buildings">{{cite news |url=http://www.pajhwok.com/en/2013/05/18/wardak-seeks-3b-aid-school-buildings |title=Wardak seeks $3b in aid for school buildings |publisher=Pajhwok Afghan News | date=18 May 2013 |access-date=13 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230234222/http://www.pajhwok.com/en/2013/05/18/wardak-seeks-3b-aid-school-buildings |archive-date=30 December 2013|last1=Adina |first1=Mohammad Sabir }}</ref> As of 2018 the literacy rate of the population age 15 and older is 43.02% (males 55.48% and females 29.81%).<ref name="UNESCO UIS Afghanistan">{{Cite web |title=UNESCO UIS: Afghanistan |url=http://uis.unesco.org/ |access-date=6 August 2020 |publisher=UNESCO}}</ref> The top universities in Afghanistan are the [[American University of Afghanistan]] (AUAF) followed by [[Kabul University]] (KU), both of which are located in Kabul. The [[National Military Academy of Afghanistan]], modeled after the [[United States Military Academy]] at West Point, was a four-year military development institution dedicated to graduating officers for the [[Afghan Armed Forces]]. The [[Afghan Defense University]] was constructed near [[Qargha]] in Kabul. Major universities outside of Kabul include [[Kandahar University]] in the south, [[Herat University]] in the northwest, [[Balkh University]] and [[Kunduz University]] in the north, [[Nangarhar University]] and [[Khost University]] in the east. Kabul University was founded in 1932 and is a respected institute that played a significant part in the country's education;<ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/People/Education.htm|title=Afghanistan Education &#124; Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=14 June 2020|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308065842/https://www.afghanistans.com/Information/People/Education.htm|url-status=dead}}</ref> from the 1960s the Kabul University was also a hotbed of radical political ideologies such as Marxism and Islamism, which played major parts in society, politics and the war that began in 1978.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=eQeRuzzwuCIC&pg=PA38|title=Apocalyptic Realm: Jihadists in South Asia|first=Dilip|last=Hiro|date=17 April 2012|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300183665}}</ref> After the Taliban regained power in 2021, it became unclear to what extent female education would continue in the country. In March 2022, after they had been closed for some time, it was announced that girl's schools after 6th grade would be reopened shortly. However, shortly before reopening, the order was rescinded and schools for older girls remained closed.<ref>{{Cite news |title=Taliban reverses decision, barring Afghan girls from attending school beyond 6th grade |language=en |work=NPR.org |url=https://www.npr.org/2022/03/23/1088202759/taliban-afghanistan-girls-school |access-date=2022-04-05}}</ref> Despite the ban, six provinces, [[Balkh Province|Balkh]], [[Kunduz Province|Kunduz]], [[Jowzjan Province|Jowzjan]], [[Sar-e Pol Province|Sar-I-Pul]], [[Faryab Province|Faryab]], and the [[Daykundi Province|Day Kundi]] provinces still allow girl's schools from grade 6 and up.<ref>{{Cite web |date=1 January 2023 |title=Afghanistan: Six provinces keep schools open for girls despite nationwide ban |url=https://amu.tv/en/30372/ |url-status=live |access-date=17 February 2023 |website=AmuTV}}</ref><ref>{{Cite web |last=Neda Safi |first=Tooba |date=17 February 2023 |title=Girls return to high school in some regions of Afghanistan |url=https://genevasolutions.news/explorations/dispatches-from-women-in-afghanistan/girls-return-to-high-school-in-some-regions-of-afghanistan |url-status=live |access-date=17 February 2023 |website=Geneva Solutions}}</ref> === Health === {{Main|Health in Afghanistan}} [[File:Kabul Military Hospital - panoramio.jpg|thumb|The [[Daoud Khan Military Hospital]] in Kabul is one of the largest [[list of hospitals in Afghanistan|hospitals]] in Afghanistan]] According to the [[Human Development Index]], Afghanistan is the [[List of countries by Human Development Index|15th least developed country in the world]]. The average [[List of countries by life expectancy|life expectancy]] is estimated to be around 60 years.<ref name="WHO">{{cite web |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/136852/1/ccsbrief_afg_en.pdf |title=Afghanistan |publisher=[[World Health Organization]] (WHO) |access-date=17 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722191648/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/136852/1/ccsbrief_afg_en.pdf |archive-date=22 July 2017 |url-status=live }}</ref><ref name="uis.unesco.org">{{cite web |publisher=UNESCO |title=Afghanistan |date=27 November 2016 |url=https://uis.unesco.org/en/country/af |archive-url=https://web.archive.org/web/20170623093810/http://uis.unesco.org/en/country/af |archive-date=23 June 2017}}</ref> The country's [[maternal mortality]] rate is 396 deaths/100,000 live births and its [[infant mortality]] rate is 66<ref name="uis.unesco.org"/> to 112.8 deaths in every 1,000 live births.<ref name="Factbook"/> The [[Ministry of Public Health (Afghanistan)|Ministry of Public Health]] plans to cut the infant mortality rate to 400 for every 100,000 live births before 2020. The country has more than 3,000 [[midwifery|midwives]], with an additional 300 to 400 being trained each year.<ref name="csm">{{cite news |url=https://news.yahoo.com/childbirth-maternal-health-improve-afghanistan-160657704.html |title=Childbirth and maternal health improve in Afghanistan |first=Tom A. |last=Peter |newspaper=The Christian Science Monitor | date=17 December 2011 |access-date=12 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231002243/http://news.yahoo.com/childbirth-maternal-health-improve-afghanistan-160657704.html |archive-date=31 December 2013 }}</ref> There are over 100 [[hospitals in Afghanistan]],<ref>{{Cite news|url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/pnaea825.pdf|title=Afghanistan National Hospital Survey|date=August 2004|publisher=Afghan Ministry of Health|access-date=28 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807231748/https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/pnaea825.pdf|archive-date=7 August 2019|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=7 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190807231748/https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/pnaea825.pdf}}</ref> with the most advanced treatments being available in Kabul. The [[French Medical Institute for Children]] and [[Indira Gandhi Children's Hospital]] in Kabul are the leading [[children's hospital]]s in the country. Some of the other leading hospitals in Kabul include the [[Jamhuriat Hospital]] and [[Jinnah Hospital (Kabul)|Jinnah Hospital]].<ref>{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/pakistan-funded-afghan-hospital-begins-operations/4884454.html|title=Pakistan-funded Afghan Hospital Begins Operations|work=VOA News|first=Ayaz|last=Gul|date=20 April 2019|access-date=28 May 2019|quote=It opens a new chapter in the friendship of the two countries... This is the second-largest hospital [in Afghanistan] built with your support that will serve the needy," Feroz told the gathering.|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423111329/https://www.voanews.com/a/pakistan-funded-afghan-hospital-begins-operations/4884454.html|archive-date=23 April 2019|url-status=live}}</ref> In spite of all this, many Afghans travel to Pakistan and India for advanced treatment. It was reported in 2006 that nearly 60% of the Afghan population lives within a two-hour walk of the nearest health facility.<ref name="USAID-Health">{{cite web |url=http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/health |title=Health |publisher=[[United States Agency for International Development]] (USAID) |access-date=20 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929082306/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/health |archive-date=29 September 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=29 September 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130929082306/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/health }}</ref> [[Disability]] rate is also high in Afghanistan due to the decades of war.<ref>{{cite web |first=Anne-Marie |last=DiNardo |author2=LPA/PIPOS |url=http://www.usaid.gov/stories/afghanistan/fp_afghan_disabled.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20040508140406/http://www.usaid.gov/stories/afghanistan/fp_afghan_disabled.html |archive-date=8 May 2004 |title=Empowering Afghanistan's Disabled Population&nbsp;– 31 March 2006 |publisher=Usaid.gov |date=31 March 2006 |access-date=19 May 2012 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=8 May 2004 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040508140406/http://www.usaid.gov/stories/afghanistan/fp_afghan_disabled.html }}</ref> It was reported recently that about 80,000 people are missing limbs.<ref>{{cite news |first =Richard |last=Norton-Taylor |url=https://www.theguardian.com/world/2008/feb/13/afghanistan |title=Afghanistan's refugee crisis 'ignored' |work=The Guardian | date=13 February 2008 |access-date=19 May 2012 |location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20101215150225/http://www.guardian.co.uk/world/2008/feb/13/afghanistan |archive-date=15 December 2010 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=26520 |title=Afghanistan: People living with disabilities call for integration |work=The New Humanitarian |url-status=live |date=2 December 2004 |access-date=28 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920142752/http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=26520 |archive-date=20 September 2011}}</ref> Non-governmental charities such as [[Save the Children]] and [[Mahboba's Promise]] assist orphans in association with governmental structures.<ref>{{cite web |first=Virginia |last=Haussegger |title=Mahboba's Promise |date=2 July 2009 |url=http://www.abc.net.au/7.30/content/2009/s2615472.htm |website=ABC News (Australia) |access-date=15 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726123857/http://www.abc.net.au/7.30/content/2009/s2615472.htm |archive-date=26 July 2013 }}</ref> [[Demographic and Health Surveys]] is working with the [[Indian Institute of Health Management Research]] and others to conduct a survey in Afghanistan focusing on [[maternal death]], among other things.<ref name="MEASUREDHS">{{cite web |url=http://www.measuredhs.com/Where-We-Work/Country-Main.cfm?ctry_id=71 |title=Afghanistan |publisher=Measuredhs.com |access-date=14 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233502/http://www.measuredhs.com/Where-We-Work/Country-Main.cfm?ctry_id=71 |archive-date=30 December 2013}}</ref> == Governance == {{Main|Politics of Afghanistan}} [[File:200229-D-AP390-1529 (49603221753).jpg|thumb|upright=0.9|right|[[Arg, Kabul|The Arg]] (the Presidential palace) in Kabul, photographed in 2020, before the Fall of Kabul]] Following the effective collapse of the [[Islamic Republic of Afghanistan]] during the [[2021 Taliban offensive]], the Taliban declared the country an Islamic Emirate. A new caretaker government was announced on 7 September.<ref name="BBCHardliners"/> As of 8 September 2021, no other country had formally recognized the Islamic Emirate of Afghanistan as the ''de jure'' government of Afghanistan.<ref>{{cite web|title=Afghanistan: Taliban increasingly violent against protesters – UN|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-58279900|access-date=25 November 2021|website=BBC News}}</ref> A traditional instrument of governance in Afghanistan is the ''[[loya jirga]]'' (grand assembly), a [[Pashtun]] consultative meeting that was mainly organized for choosing a new [[head of state]], adopting a new constitution, or to settle national or regional issue such as war.<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1782079.stm | work=BBC News | title=Q&A: What is a loya jirga? | date=1 July 2002 | access-date=2 June 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190523165931/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1782079.stm | archive-date=23 May 2019 | url-status=live }}</ref> Loya jirgas have been held since at least 1747,{{sfn|Barfield|2012|page=295}} with the most recent one occurring in August 2020.<ref>{{cite web|url=https://tolonews.com/index.php/afghanistan/politicians-express-mixed-reactions-loya-jirga|title=Politicians Express Mixed Reactions to Loya Jirga|publisher=TOLO News|date=7 August 2020|access-date=10 August 2020|archive-date=10 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810023639/https://tolonews.com/index.php/afghanistan/politicians-express-mixed-reactions-loya-jirga|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://tolonews.com/afghanistan/loya-jirga-approves-release-400-taliban-prisoners|title=Loya Jirga Approves Release of 400 Taliban Prisoners|date=9 August 2020|access-date=10 August 2020|publisher=TOLO News}}</ref> === Development of Taliban government === {{main|Government of the Islamic Emirate of Afghanistan}} {{see also|Cabinet of Afghanistan#Islamic Emirate (2021–present)}} {{multiple image | align = right | perrow = 2 | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Hasan Akhund.png | caption1 = [[Hasan Akhund]]<br /><small>Acting [[Prime Minister of Afghanistan|Prime Minister]]</small> | image2 = Sirajuddin Haqqani (cropped).png | caption2 = [[Sirajuddin Haqqani]]<br /><small>First [[Deputy Leader of the Islamic Emirate of Afghanistan|Deputy Leader]] and Acting [[Interior Minister of Afghanistan|Interior Minister]]</small> | image3 = Mullah Yaqoob in January 2022.png | caption3 = [[Mullah Yaqoob]]<br /><small>Second Deputy Leader and Acting [[Ministry of Defense (Afghanistan)|Defense Minister]]</small> | image4 = Abdul_Ghani_Baradar.jpg | caption4 = [[Abdul Ghani Baradar]]<br /><small>Third Deputy Leader and Acting [[Prime Minister of Afghanistan|First Deputy Prime Minister]]</small> | total_width = 270 }} On 17 August 2021, the leader of the Taliban-affiliated [[Hezb-e Islami Gulbuddin|Hezb-e-Islami Gulbuddin]] party, [[Gulbuddin Hekmatyar]], met with both [[Hamid Karzai]], the former [[President of Afghanistan]], and [[Abdullah Abdullah]], the former chairman of the High Council for National Reconciliation and former [[Chief Executive (Afghanistan)|Chief Executive]], in [[Doha]], [[Qatar]], with the aim of forming a [[national unity government]].<ref>{{cite web|date=16 August 2021|title=Afghanistan's Hekmatyar says heading for Doha with Karzai, Abdullah Abdullah to meet Taliban – Al Jazeera|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/afghanistans-hekmatyar-says-heading-doha-with-karzai-abdullah-abdullah-meet-2021-08-16/|access-date=18 August 2021|website=Reuters}}</ref><ref>{{cite web|last=AFP|date=18 August 2021|title=Taliban met ex-Afghan leader Karzai, Abdullah Abdullah|url=https://www.brecorder.com/news/40114270|access-date=18 August 2021|website=Brecorder}}</ref> President [[Ashraf Ghani]], having fled the country during the Taliban advance to either [[Tajikistan]] or [[Uzbekistan]], emerged in the United Arab Emirates and said that he supported such negotiations and was in talks to return to Afghanistan.<ref>{{cite web|last=Macias|first=Natasha Turak, Amanda|date=18 August 2021|title=Ousted Afghan President Ashraf Ghani resurfaces in UAE after fleeing Kabul, Emirati government says|url=https://www.cnbc.com/2021/08/18/afghan-president-ashraf-ghani-is-in-uae-after-fleeing-afghanistan.html|access-date=19 August 2021|website=CNBC}}</ref><ref>{{cite web|title=Ghani says he backs talks as Taliban meet with Karzai, Abdullah|url=https://www.newagebd.net/article/146741/ghani-says-he-backs-talks-as-taliban-meet-with-karzai-abdullah|access-date=18 August 2021|website=New Age}}</ref> Many figures within the Taliban generally agreed that continuation of the [[2004 Constitution of Afghanistan]] may, if correctly applied, be workable as the basis for the new religious state as their objections to the former government were political, and not religious.<ref name="osman">{{cite book|last1=Osman|first1=Borhan|url=https://cic.nyu.edu/sites/default/files/taliban_future_state_final.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://cic.nyu.edu/sites/default/files/taliban_future_state_final.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live|title=Taliban Views on a Future State|date=July 2016|publisher=[[New York University]]|page=7}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210816135549/https://cic.nyu.edu/sites/default/files/taliban_future_state_final.pdf |date=2021-08-16 }}</ref> Hours after the final flight of American troops left Kabul on 30 August, a Taliban official interviewed said that a new government would likely be announced as early as Friday 3 September after [[Jumu'ah]]. It was added that [[Hibatullah Akhundzada]] would be officially named [[Head of the Islamic Emirate of Afghanistan|Emir]], with cabinet ministers being revealed at the [[Arg (Kabul)|Arg]] in an official ceremony. Abdul Ghani Baradar would be named [[head of government]] as [[Prime Minister of Afghanistan|Prime Minister]], while other important positions would go to [[Sirajuddin Haqqani]] and [[Mullah Yaqoob]]. Beneath the supreme leader, day-to-day governance will be entrusted to the [[Cabinet of Afghanistan#Islamic Emirate (2021–present)|cabinet]].<ref>{{cite web|date=2 September 2021|title=Afghanistan: Taliban expected to announce new government|url=http://www.theguardian.com/world/2021/sep/02/afghanistan-taliban-expected-to-announce-new-government|access-date=2 September 2021|website=The Guardian}}</ref> [[File:Secretary Pompeo Meets with the Taliban Negotiation Team (50632321483).jpg|thumb|260px|US representative [[Zalmay Khalilzad]] (left) meeting with Taliban leaders, [[Abdul Ghani Baradar]], [[Abdul Hakim Ishaqzai]], [[Sher Mohammad Abbas Stanikzai]], [[Suhail Shaheen]], unidentified. [[Doha]], [[Qatar]] on 21 November 2020.]] According to CNN, the new government is likely to be a [[Unitary state|unitary]] [[Deobandi]]st [[Islamic republic]]. In a report by CNN-News18, sources said the new government was going to be governed similarly to Iran with Haibatullah Akhundzada as supreme leader similar to the role of [[Ali Khamenei|Saayid Ali Khamenei]], and would be based out of [[Kandahar]]. Baradar or Yaqoob would be head of government as [[Prime minister|Prime Minister]]. The government's ministries and agencies will be under a cabinet presided over by the Prime Minister. The Supreme Leader would preside over an [[Executive (government)|executive body]] known Supreme Council with anywhere from 11 to 72 members. [[Abdul Hakim Ishaqzai]] is likely to be promoted to [[Chief justice|Chief Justice]]. According to the report, the new government will take place within the framework of an amended [[1964 Constitution of Afghanistan]].<ref>{{cite web|date=31 August 2021|title=Taliban to Follow Iran Model in Afghanistan; Reclusive Hibatullah Akhundzada to be Supreme Leader|url=https://www.news18.com/news/world/talibans-govt-in-afghanistan-on-iran-model-reclusive-hibatullah-akhundzada-to-be-supreme-leader-4149431.html|access-date=3 September 2021|website=News18}}</ref> However, later interviews disclosed to News18 that negotiations were not yet completed and that representatives were still in Kandahar, and that the announcement of the new government would not take place until 4 September or later.<ref>{{cite web|date=3 September 2021|title=Are Taliban Forming New Govt in Afghanistan Today? Here's the Latest Update on Negotiation Talks|url=https://www.news18.com/news/world/are-taliban-forming-new-govt-in-afghanistan-today-heres-the-latest-update-on-negotiation-talks-4160183.html|access-date=3 September 2021|website=News18}}</ref><ref>{{cite news|title=Taliban close to forming new government in Afghanistan|work=Bangkok Post|publisher=Bangkok Post Public Company|url=https://www.bangkokpost.com/world/2175995/taliban-close-to-forming-new-government-in-afghanistan|access-date=3 September 2021}}</ref><ref>{{Cite web|last=AFP|date=3 September 2021|title=Taliban close to forming new government in Afghanistan|url=https://www.brecorder.com/news/40117744|access-date=3 September 2021|website=Brecorder}}</ref> Government formation was further delayed with the announcement postponed to some time during the week of 6 September, due to concerns about forming a broad-based government acceptable to the international community.<ref>{{Cite news|title=Taliban again postpone Afghan govt formation announcement|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/taliban-again-postpone-afghan-govt-formation-announcement/articleshow/85923976.cms?from=mdr|access-date=4 September 2021}}</ref> It was later added however that the Taliban's Rahbari Shura, the group's leadership council was divided between the hardline Haqqani Network and moderate Abdul Ghani Baradar over appointments needed to form an "inclusive" government. This culminated in a skirmish which led to Baradar being injured and treated in Pakistan.<ref>{{cite web|date=5 September 2021|title=New 'inclusive' Afghanistan government to be announced soon: Taliban|url=https://www.livemint.com/news/world/new-inclusive-afghanistan-government-to-be-announced-soon-taliban-11630841282911.html|access-date=5 September 2021|website=mint}}</ref> It was speculated that the government would be announced on 11 September 2021, the 20th anniversary of the [[9/11 attacks]], with invitations possibly being extended to the governments of Turkey, China, Iran, Pakistan, and Qatar.<ref>{{cite web|last=Khan|first=Omer Farooq|date=7 September 2021|title=Taliban News: Taliban capture Panjshir, soon to announce future government|url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/taliban-claim-panjshir-valley-has-fallen-massoud-vows-to-fight-on/articleshow/85988654.cms|access-date=7 September 2021|website=The Times of India}}</ref> As of early September, the Taliban were planning the Cabinet to be men-only, stating that women would not be allowed to "work in high-ranking posts" in the government and that women were "ruled out" from the Cabinet. Journalists and other human rights activists, mostly women, [[2021 Afghan protests|protested]] in [[Herat]] and Kabul, calling for women to be included in the Cabinet.<ref>{{cite news|date=8 September 2021|title=Afghanistan: Women protest against all-male Taliban government|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58490819|access-date=9 September 2021}}</ref> The [[Cabinet of Afghanistan#Islamic Emirate (2021–present)|acting Cabinet]] announced on 7 September was men-only, and the [[Ministry of Women's Affairs (Afghanistan)|Ministry of Women's Affairs]] appeared to have been abolished.<ref name="BBCHardliners">{{cite news|date=7 September 2021|title=Hardliners get key posts in new Taliban government|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750|access-date=9 September 2021}}</ref> On March 23, 2022, there were reports a cabinet shakeup was underway as another meeting of the Leadership Council was held in Kandahar for the second time since the Taliban Islamic Movement [[Fall of Kabul (2021)|came to power]] as a way to get international recognition. The last meeting of the Leadership Council was held from August 28, 2021, to August 30, 2021.<ref>{{Cite web |title=Taliban to reshuffle cabinet to get international recognition |url=https://www.aninews.in/news/world/asia/taliban-to-reshuffle-cabinet-to-get-international-recognition20220323163506/ |access-date=2022-03-24 |website=ANI News |language=en |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-03-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220323124248/https://www.aninews.in/news/world/asia/taliban-to-reshuffle-cabinet-to-get-international-recognition20220323163506/ }}</ref><ref>{{Cite web |last=The Associated Press |date=23 March 2022 |title=Taliban cancels girls' higher education despite promise |url=https://www.cbc.ca/news/world/afghanistan-girls-education-1.6394296 |website=cbc.ca}}</ref> === Administrative divisions === {{Main|Provinces of Afghanistan|Districts of Afghanistan}} Afghanistan is administratively divided into 34 provinces (''[[wilayat]]'').<ref>{{cite web|url=https://ariananews.co/en/afghanistan-provinces/|title=Afghanistan Provinces|access-date=4 July 2019|publisher=Ariana News|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704210454/https://ariananews.co/en/afghanistan-provinces/|archive-date=4 July 2019|url-status=live}}</ref> Each province has a governor and a capital. The country is further divided into nearly 400 provincial [[Districts of Afghanistan|districts]], each of which normally covers a city or several villages. Each district is represented by a district governor. The [[list of current governors of Afghanistan|provincial governors]] are now appointed by the [[Prime Minister of Afghanistan]], and the district governors are selected by the provincial governors.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/world/asia/for-afghan-officials-prospect-of-death-comes-with-territory.html|title=For Afghan Officials, Prospect of Death Comes With Territory|last=Ahmed|first=Azam|date=8 December 2012|work=The New York Times|access-date=7 April 2017|issn=0362-4331|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019103603/http://www.nytimes.com/2012/12/09/world/asia/for-afghan-officials-prospect-of-death-comes-with-territory.html|archive-date=19 October 2017|url-status=live}}</ref> The provincial governors are representatives of the central government in Kabul and are responsible for all administrative and formal issues within their provinces. There are also provincial councils that are elected through direct and general elections for four years.<ref>{{cite web |url=http://www.iec.org.af/eng/content.php?id=5&cnid=24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827204439/http://www.iec.org.af/eng/content.php?id=5&cnid=24 |archive-date=27 August 2010 |title=Explaining Elections, Independent Election Commission of Afghanistan |publisher=Iec.org.af |date=9 October 2004 |access-date=4 February 2012 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=27 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100827204439/http://www.iec.org.af/eng/content.php?id=5&cnid=24 }}</ref> The functions of provincial councils are to take part in provincial development planning and to participate in the monitoring and appraisal of other provincial governance institutions. According to article 140 of the constitution and the presidential decree on electoral law, mayors of cities should be elected through free and direct elections for a four-year term. In practice however, mayors are appointed by the government.<ref>{{cite web|title=An Assessment of Afghanistan's Municipal Governance Framework|url=http://webarchive.urban.org/UploadedPDF/412448-An-Assessment-of-Afghanistans-Municipal-Governance-Framework.pdf|access-date=4 July 2019|publisher=Urban Institute Center on International Development and Governance|author1=Jamie Boex|author2=Grace Buencamino|author3=Deborah Kimble|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704193403/http://webarchive.urban.org/UploadedPDF/412448-An-Assessment-of-Afghanistans-Municipal-Governance-Framework.pdf|archive-date=4 July 2019|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=4 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190704193403/http://webarchive.urban.org/UploadedPDF/412448-An-Assessment-of-Afghanistans-Municipal-Governance-Framework.pdf}}</ref> The following is a list of all the 34 provinces in alphabetical order: [[File:Afghanistan provinces numbered.png|thumb|upright=1.6|Afghanistan is divided into [[provinces of Afghanistan|34 provinces]], which are further divided into a [[Districts of Afghanistan|number of districts]]]] {{colbegin|colwidth=15em}} # [[Badakhshan Province|Badakhshan]] # [[Badghis Province|Badghis]] # [[Baghlan Province|Baghlan]] # [[Balkh Province|Balkh]] # [[Bamyan Province|Bamyan]] # [[Daykundi Province|Daykundi]] # [[Farah Province|Farah]] # [[Faryab Province|Faryab]] # [[Ghazni Province|Ghazni]] # [[Ghor Province|Ghor]] # [[Helmand Province|Helmand]] # [[Herat Province|Herat]] # [[Jowzjan Province|Jowzjan]] # [[Kabul Province|Kabul]] # [[Kandahar Province|Kandahar]] # [[Kapisa Province|Kapisa]] # [[Khost Province|Khost]] # [[Kunar Province|Kunar]] # [[Kunduz Province|Kunduz]] # [[Laghman Province|Laghman]] # [[Logar Province|Logar]] # [[Nangarhar Province|Nangarhar]] # [[Nimruz Province|Nimruz]] # [[Nuristan Province|Nuristan]] # [[Oruzgan Province|Oruzgan]] # [[Paktia Province|Paktia]] # [[Paktika Province|Paktika]] # [[Panjshir Province|Panjshir]] # [[Parwan Province|Parwan]] # [[Samangan Province|Samangan]] # [[Sar-e Pol Province|Sar-e Pol]] # [[Takhar Province|Takhar]] # [[Wardak Province|Wardak]] # [[Zabul Province|Zabul]] {{colend}} === Foreign relations === {{Main|Foreign relations of Afghanistan}} {{See also|Ministry of Foreign Affairs (Afghanistan)}} Afghanistan became a member of the [[United Nations]] in 1946.{{sfn|Dupree|1997|page=642}} Historically, Afghanistan had strong relations with Germany, one of the first countries to recognize Afghanistan's independence in 1919; the Soviet Union, which provided much aid and military training for Afghanistan's forces and includes the signing of a Treaty of Friendship in 1921 and 1978; and [[Afghanistan–India relations|India]], with which a friendship treaty was signed in 1950.<ref>{{Cite web|title=Treaty of Friendship|url=https://www.mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl/6584/Treaty+of+Friendship|access-date=31 December 2020|website=www.mea.gov.in}}</ref> Relations with [[Afghanistan–Pakistan relations|Pakistan]] have often been tense for various reasons such as the [[Durand Line]] border issue and alleged Pakistani involvement in Afghan insurgent groups. The present Islamic Emirate of Afghanistan is currently internationally [[Recognition of the Islamic Emirate of Afghanistan|unrecognized]], but has had notable unofficial ties with [[Afghanistan–China relations|China]], Pakistan, and Qatar.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-08-16/china-enters-high-stakes-relationship-with-post-u-s-afghanistan|title=China Embraces High-Stakes Taliban Relationship as U.S. Exits|date=16 August 2021|work=[[Bloomberg News]]|access-date=17 October 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/10/7/taliban-afghanistan-international-recognition|title = Taliban still struggling for international recognition|work=Al Jazeera|first=Ali M|last=Latifi|date=7 October 2021}}</ref> Under the previous Islamic Republic of Afghanistan, it enjoyed cordial relations with a number of [[NATO]] and allied nations, particularly the [[Afghanistan–United States relations|United States]], [[Afghanistan–Canada relations|Canada]], [[Afghanistan–United Kingdom relations|United Kingdom]], [[Afghanistan–Germany relations|Germany]], Australia, and [[Afghanistan–Turkey relations|Turkey]]. In 2012, the United States and the then-republic in Afghanistan signed their [[US–Afghanistan Strategic Partnership Agreement|Strategic Partnership Agreement]] in which Afghanistan became a [[major non-NATO ally]].<ref>{{cite news|title=Hillary Clinton says Afghanistan 'major non-Nato ally'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18750732|date=7 July 2012|newspaper=[[BBC News]]|access-date=4 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190705181134/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18750732|archive-date=5 July 2019|url-status=live}}</ref> Such qualification was rescinded by US President [[Joe Biden]] in July 2022.<ref>{{Cite web |last1=Mizelle |first1=Shawna |last2=Fossum |first2=Sam |date=7 July 2022 |title=Biden will rescind Afghanistan's designation as a major non-NATO ally |url=https://www.cnn.com/2022/07/06/politics/afghanistan-major-non-nato-ally-designation-biden-rescind/index.html |access-date= |website=[[CNN]]}}</ref> ===Military=== {{Broader|Afghan Armed Forces}} The [[Armed Forces of the Islamic Emirate of Afghanistan]] captured a large amount of weapons, hardware, vehicles, aerocrafts, and equipment from the [[Afghan National Security Forces]] following the [[2021 Taliban offensive]] and the [[Fall of Kabul (2021)|Fall of Kabul]]. The total value of the captured equipment has been estimated at US$83 billion.<ref>{{Cite web|date=12 October 2021|title=White House defends letting billions in military equipment fall into Taliban hands|url=https://news.yahoo.com/white-house-defends-letting-billions-192700107.html|access-date=12 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211012095525/https://news.yahoo.com/white-house-defends-letting-billions-192700107.html|archive-date=12 October 2021}}</ref><ref>{{cite web|last=Andrzejewski|first=Adam|title=Staggering Costs – U.S. Military Equipment Left Behind In Afghanistan|url=https://www.forbes.com/sites/adamandrzejewski/2021/08/23/staggering-costs--us-military-equipment-left-behind-in-afghanistan/|access-date=12 October 2021|website=Forbes}}</ref> === Human rights === {{See also|Human rights in Afghanistan|Women in Afghanistan|LGBT rights in Afghanistan|Treatment of women by the Taliban|Afghan refugees}}Homosexuality is [[taboo]] in Afghan society;<ref>{{Cite news |last=Ahmadzai |first=Aria |date=7 October 2016 |title=The LGBT community living under threat of death |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-36884732}}</ref> according to the Penal Code, homosexual intimacy is punished by up to a year in prison.<ref>{{Cite web |title=Afghanistan &#124; Human Dignity Trust |url=https://www.humandignitytrust.org./country-profile/afghanistan/ |website=www.humandignitytrust.org. |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2021-04-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414225749/https://www.humandignitytrust.org/country-profile/afghanistan/ }}</ref> With implementing [[Sharia law]] offenders can be [[Death penalty for homosexuality|punished by death]].<ref>{{Cite news |title='Fake Life': Being Gay in Afghanistan |url=https://www.rferl.org/a/afghanistan-being-gay-fake-life/28731934.html |website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|last1=Bezhan |first1=Frud }}</ref><ref>{{cite web |date=17 May 2016 |title=LGBT relationships are illegal in 74 countries, research finds |url=https://www.independent.co.uk/news/world/gay-lesbian-bisexual-relationships-illegal-in-74-countries-a7033666.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190614095346/https://www.independent.co.uk/news/world/gay-lesbian-bisexual-relationships-illegal-in-74-countries-a7033666.html |archive-date=14 June 2019 |access-date=3 June 2019 |work=The Independent}}</ref> However an ancient tradition involving male homosexual acts between children and older men (typically wealthy warlords or elite people) called ''[[bacha bazi]]'' persists. Religious minorities such as Sikhs,<ref>{{Cite news |last=Kumar |first=Ruchi |date=2020-03-28 |title=For Afghan Sikhs, it's between violence and exodus |language=en-IN |work=[[The Hindu]] |url=https://www.thehindu.com/news/international/for-afghan-sikhs-its-between-violence-and-exodus/article31194107.ece |access-date=2021-09-11 |issn=0971-751X}}</ref> Hindus,<ref>{{Cite news |last1=Mashal |first1=Mujib |last2=Abed |first2=Fahim |date=2020-07-19 |title=India Offers Escape to Afghan Hindus and Sikhs Facing Attacks |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/07/19/world/asia/india-afghanistan-sikh-hindu.html |access-date=2021-09-11 |issn=0362-4331}}</ref> and Christians have reportedly faced persecution in the country.<ref name=":02">{{Cite web |last1=Lyons |first1=Kate |last2=Blight |first2=Garry |date=27 July 2015 |title=Where in the world is the worst place to be a Christian? |url=http://www.theguardian.com/world/ng-interactive/2015/jul/27/where-in-the-world-is-it-worst-place-to-be-a-christian |website=[[The Guardian]] |language=en}}</ref><ref>{{Citation |title=Afghan clerics call for Christian convert to be killed despite Western outrage |date=23 March 2006 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SY0IM-ZvDtM |publisher=[[AP Archive]] |language=en}}</ref> Since May 2022, all women in Afghanistan have been required by law to wear full-body coverings when in public (either a [[burqa]] or an [[abaya]] paired with a [[niqāb]], which leaves only the eyes uncovered).<ref>{{cite news |last1=George |first1=Susannah |title=Taliban orders head-to-toe coverings for Afghan women in public |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/05/07/taliban-orders-head-toe-coverings-afghan-women-public/ |access-date=8 May 2022 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=7 May 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Graham-Harrison |first1=Emma |title=Taliban order all Afghan women to cover their faces in public |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/07/taliban-order-all-afghan-women-to-wear-burqa |access-date=8 May 2022 |work=[[The Guardian]] |date=7 May 2022}}</ref> In a May interview with [[Christiane Amanpour]], First [[Deputy Leader of the Islamic Emirate of Afghanistan|Deputy Leader]] [[Sirajuddin Haqqani]] claimed the decree is only advisory and no form of [[hijab]] is compulsory in Afghanistan,<ref>{{cite news |last1=Shelley |first1=Jo |last2=Popalzai |first2=Ehsan |last3=Mengli |first3=Ahmet |last4=Picheta |first4=Rob |title=Top Taliban leader makes more promises on women's rights but quips 'naughty women' should stay home |url=https://www.cnn.com/2022/05/18/asia/amanpour-haqqani-taliban-women-interview-intl/index.html |access-date=20 May 2022 |work=[[CNN]] |date=19 May 2022 |location=[[Kabul]]}}</ref> though this contradicts the reality.<ref>{{cite news |last1=Zucchino |first1=David |last2=Akbary |first2=Yaqoob |title=The Taliban Pressure Women in Afghanistan to Cover Up |url=https://www.nytimes.com/2022/05/21/world/asia/taliban-afghanistan-women-hijab.html |access-date=22 May 2022 |work=[[The New York Times]] |date=21 May 2022 |location=[[Kabul]]}}</ref> It has been speculated that there is a genuine internal policy division over women's rights between hardliners, including Leader Hibatullah Akhundzada, and pragmatists, though they publicly present a united front.<ref>{{cite news |last1=Gannon |first1=Kathy |title=Taliban divisions deepen as Afghan women defy veil edict |url=https://apnews.com/article/afghanistan-religion-kabul-taliban-aec1a4bb5dc2a91fc19954093a5595e0 |access-date=20 May 2022 |work=[[Associated Press]] |date=8 May 2022 |location=[[Kabul]]}}</ref> Another decree was issued shortly after the first, requiring female TV presenters to cover their faces during broadcasts.<ref>{{cite news |last1=Fraser |first1=Simon |title=Afghanistan's female TV presenters must cover their faces, say Taliban |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-61508072 |access-date=20 May 2022 |work=[[BBC News]] |date=19 May 2022}}</ref> In May 2022, the Taliban dissolved Afghanistan's Human Rights Commission along with four other government departments, citing the country's budget deficit.<ref>{{cite news |title=Taliban dissolves Afghanistan's human rights commission as 'unnecessary' |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/17/taliban-dissolves-afghanistans-human-rights-commission-as-unnecessary |access-date=20 May 2022 |work=[[Reuters]] |agency=[[The Guardian]] |date=16 May 2022}}</ref> == Economy == {{Main|Economy of Afghanistan}} [[File:Afghan pomegranate processing.jpg|thumb|left|Workers processing [[pomegranate production in Afghanistan|pomegranates]] (''anaar''), which Afghanistan is famous for in Asia]] Afghanistan's nominal GDP was $21.7&nbsp;billion in 2018, or $72.9&nbsp;billion by [[purchasing power parity]] (PPP).<ref name="imf2"/> Its [[List of countries by GDP (PPP) per capita|GDP per capita]] is $2,024 (PPP).<ref name="imf2"/> Despite having $1&nbsp;trillion or more in mineral deposits,<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2013-12-15/karzai-tells-investors-u-s-will-meet-his-security-pact-demands|title=Karzai Woos India Inc. as Delay on U.S. Pact Deters Billions|first=Kartikay|last=Mehrotra|newspaper=Bloomberg.com|date=16 December 2013|access-date=23 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011222703/https://www.bloomberg.com/news/articles/2013-12-15/karzai-tells-investors-u-s-will-meet-his-security-pact-demands|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}</ref> it remains one of the world's [[least developed countries]]. Afghanistan's rough physical geography and its landlocked status has been cited as reasons why the country has always been among the least developed in the modern era – a factor where progress is also slowed by contemporary conflict and political instability.<ref name="auto7"/> The country imports over $7&nbsp;billion worth of goods but exports only $784&nbsp;million, mainly fruits and [[Nut (fruit)|nuts]]. It has $2.8&nbsp;billion in [[external debt]].<ref name="Factbook"/> The service sector contributed the most to the GDP (55.9%) followed by agriculture (23%) and industry (21.1%).<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/214.html|title=Field Listing :: GDP – composition, by sector of origin – The World Factbook – Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=12 June 2020|archive-date=11 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111214540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/214.html|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=11 November 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201111214540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/214.html}}</ref> While the nation's current account deficit is largely financed with donor money, only a small portion is provided directly to the government budget. The rest is provided to non-budgetary expenditure and donor-designated projects through the United Nations system and non-governmental organizations.<ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-10-20/taliban-winning-race-to-capture-1-trillion-afghan-mining-riches |title=The Taliban Is Capturing Afghanistan's $1 Trillion in Mining Wealth |newspaper=Bloomberg.com |publisher=Bloomberg L.P. |date=20 October 2015 |access-date=23 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517034344/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-10-20/taliban-winning-race-to-capture-1-trillion-afghan-mining-riches |archive-date=17 May 2017 |url-status=live }}</ref> [[Da Afghanistan Bank]] serves as the central bank of the nation<ref>{{Cite web| title = Interest Rate Cut in Place, Says Central Bank| work = TOLOnews| access-date = 28 May 2019| url = https://www.tolonews.com/business/interest-rate-cut-place-says-central-bank| archive-url = https://web.archive.org/web/20190704193402/https://www.tolonews.com/business/interest-rate-cut-place-says-central-bank| archive-date = 4 July 2019| url-status = live}}</ref> and the [[Afghan afghani|Afghani]] (AFN) is the national currency, with an exchange rate of about 75 Afghanis to 1 US dollar.<ref>{{cite news|title=Afghani Falls Against Dollar By 3% In A Month|url=https://www.tolonews.com/business/afghani-falls-against-dollar-3-month|publisher=TOLOnews|date=18 April 2019|access-date=28 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190419141610/https://www.tolonews.com/business/afghani-falls-against-dollar-3-month|archive-date=19 April 2019|url-status=live}}</ref> A number of local and foreign banks operate in the country, including the [[Afghanistan International Bank]], [[New Kabul Bank]], [[Azizi Bank]], [[Pashtany Bank]], [[Standard Chartered Bank]], and the [[First MicroFinance Bank-Afghanistan|First Micro Finance Bank]]. [[File:Afghan carpets being sold.jpg|thumb|[[Afghan rugs]] are one of Afghanistan's main exports]] One of the main drivers for the current economic recovery is the return of over 5&nbsp;million [[Afghan diaspora|expatriates]], who brought with them entrepreneurship and wealth-creating skills as well as much needed funds to start up businesses. Many Afghans are now involved in construction, which is one of the largest industries in the country.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2010/07/08/world/asia/08contract.html |title=Afghan Companies Say U.S. Did Not Pay Them |work=The New York Times |first=Carlotta |last=Gall | date=7 July 2010 |access-date=30 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130402005151/http://www.nytimes.com/2010/07/08/world/asia/08contract.html |archive-date=2 April 2013 }}</ref> Some of the major national construction projects include the $35&nbsp;billion New Kabul City next to the capital, the Aino Mena project in Kandahar, and the [[Ghazi Amanullah Khan Town]] near Jalalabad.<ref>{{cite web |url=http://www.dcda.gov.af/ |title=the Kabul New City Official Website |publisher=DCDA |access-date=4 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233634/http://www.dcda.gov.af/ |archive-date=30 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230233634/http://www.dcda.gov.af/ }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.najeebzarab.af/town_main.php |title=Ghazi Amanullah Khan City |year=2009 |publisher=najeebzarab.af |access-date=15 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130429180506/http://www.najeebzarab.af/town_main.php |archive-date=29 April 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=29 April 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130429180506/http://www.najeebzarab.af/town_main.php }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.designmena.com/portfolio/aino-mina |title=Case study: Aino Mina |publisher=Designmena.com |access-date=4 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106003655/http://www.designmena.com/portfolio/aino-mina |archive-date=6 January 2014 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=6 January 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140106003655/http://www.designmena.com/portfolio/aino-mina }}</ref> Similar development projects have also begun in [[Herat]], [[Mazar-e-Sharif]], and other cities.<ref>[https://www.forbes.com/2009/09/02/mazar-i-sharif-khaled-amiri-opinions-21-century-cities-09-ann-marlowe.html A Humane Afghan City?] by Ann Marlowe in [[Forbes]] 2 September 2009. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131231001216/http://www.forbes.com/2009/09/02/mazar-i-sharif-khaled-amiri-opinions-21-century-cities-09-ann-marlowe.html | date=31 December 2013 }}</ref> An estimated 400,000 people enter the labor market each year.<ref>{{cite web |author1=Michael Sprague |title=AFGHANISTAN COUNTRY PROFILE |url=https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1871/01%20Country%20Profile%20FINAL%20July%202016.pdf |website=usaid.gov |access-date=23 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170501062352/https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1871/01%20Country%20Profile%20FINAL%20July%202016.pdf |archive-date=1 May 2017 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=1 May 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170501062352/https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1871/01%20Country%20Profile%20FINAL%20July%202016.pdf }}</ref> Several small companies and factories began operating in different parts of the country, which not only provide revenues to the government but also create new jobs. Improvements to the business environment have resulted in more than $1.5&nbsp;billion in [[Telecommunication|telecom]] investment and created more than 100,000 jobs since 2003.<ref>{{cite web |url=http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/economic_growth#Tab=Description |title=Economic Growth |publisher=USAID |access-date=25 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929082351/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/economic_growth |archive-date=29 September 2013 }}</ref> [[Afghan rug]]s are becoming popular again, allowing many carpet dealers around the country to hire more workers; in 2016–17 it was the fourth most exported group of items.<ref>{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/us-afghanistan-carpets-idUKKBN1HI2VL|title=Sales of Afghanistan's renowned carpets unravel as war intensifies|newspaper=Reuters|date=12 April 2018|via=uk.reuters.com|last1=Nickel|first1=Rod|accessdate=13 March 2023|archivedate=12 June 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200612214646/https://uk.reuters.com/article/us-afghanistan-carpets-idUKKBN1HI2VL}}</ref> Afghanistan is a member of [[WTO]], [[SAARC]], [[Economic Cooperation Organization|ECO]], and [[OIC]]. It holds an observer status in [[Shanghai Cooperation Organisation|SCO]]. In 2018, a majority of imports come from either Iran, China, Pakistan and Kazakhstan, while 84% of exports are to Pakistan and India.<ref>{{cite web |url=https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/AFG/Year/LTST/TradeFlow/EXPIMP/Partner/by-country |title=Access to energy graph |website= wits.worldbank.org/|access-date=13 June 2020}}</ref> Since the Taliban's takeover of the country in August 2021, the United States has [[Afghan frozen assets|frozen about $9 billion]] in assets belonging to the [[Da Afghanistan Bank|Afghan central bank]],<ref>{{cite news |title=Taliban blames U.S. as 1 million Afghan kids face death by starvation |url=https://www.cbsnews.com/news/afghanistan-taliban-blames-us-as-1-million-kids-face-starvation/ |work=CBS News |date=20 October 2021}}</ref> blocking the Taliban from accessing billions of dollars held in US bank accounts.<ref>{{cite news |title=Is the United States Driving Afghanistan Toward Famine? |url=https://messaging-custom-newsletters.nytimes.com/template/oakv2?campaign_id=30&emc=edit_int_20211029&instance_id=44044&nl=the-interpreter&productCode=INT&regi_id=57806557&segment_id=72971&te=1&uri=nyt%3A%2F%2Fnewsletter%2Fde4d3c8a-f805-5843-bf23-d2fd9a6bcf70&user_id=9aa4b6ac6a6bfa9626d966e353fed48b |work=The New York Times |date=29 October 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Afghanistan's hunger crisis is a problem the U.S. can fix |url=https://www.msnbc.com/opinion/afghanistan-s-hunger-crisis-problem-u-s-can-fix-n1283618 |work=MSNBC |date=10 November 2021}}</ref> ===Agriculture=== [[File:Afghan Saffron.jpg|thumb|Afghan [[saffron]] has been recognized as the world's best]] Agricultural production is the backbone of Afghanistan's economy<ref>{{cite web |url=http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/agriculture |title=Agriculture |publisher=USAID |access-date=23 May 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929082220/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/agriculture |archive-date=29 September 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=29 September 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130929082220/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/agriculture }}</ref> and has traditionally dominated the economy, employing about 40% of the workforce as of 2018.<ref>{{Cite web|url=https://www.worldbank.org/en/country/afghanistan/publication/unlocking-potential-of-agriculture-for-afghanistan-growth|title=Unlocking the Potential of Agriculture for Afghanistan's Growth|website=World Bank}}</ref> The country is known for producing [[pomegranate production in Afghanistan|pomegranates]], grapes, apricots, melons, and several other fresh and dry fruits. It is also known as the world's largest producer of [[Opium production in Afghanistan|opium]] – as much as 16% or more of the nation's economy is derived from the cultivation and sale of opium.<ref>{{cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/aan-qa-an-established-industry-basic-facts-about-afghanistans-opium-driven-economy/|title=AAN Q&A: An established industry – Basic facts about Afghanistan's opium-driven economy|publisher=Afghanistan Analysts Network|date=11 July 2017|access-date=10 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807204235/https://www.afghanistan-analysts.org/aan-qa-an-established-industry-basic-facts-about-afghanistans-opium-driven-economy/|archive-date=7 August 2019|url-status=live}}</ref> It is also one of the world's top producers of [[cannabis]].<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-cannabis-idUSTRE62U0IC20100331|title=Afghanistan now world's top cannabis source: U.N.|newspaper=Reuters|date=31 March 2010|via=www.reuters.com|last1=Burch|first1=Jonathon}}</ref> [[Saffron]], the most expensive spice, grows in Afghanistan, particularly [[Herat Province]]. In recent years, there has been an uptick in saffron production, which authorities and farmers trying to replace poppy cultivation. Between 2012 and 2019, the saffron cultivated and produced in Afghanistan was consecutively ranked the world's best by the International Taste and Quality Institute.<ref>{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/node/1602281/world|title=Afghanistan's red gold 'saffron' termed world's best|date=22 December 2019|website=Arab News}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tolonews.com/afghanistan/28053-afghan-saffron-worlds-best|title=Afghan Saffron, World's Best|website=TOLOnews}}</ref> Production hit record high in 2019 (19,469&nbsp;kg of saffron), and one kilogram is sold domestically between $634 and $1147.<ref>{{Cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/25/c_138657013.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228193104/http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/25/c_138657013.htm|url-status=dead|archive-date=28 December 2019|title=Saffron production hits record high in Afghanistan|website=Xinhua|accessdate=13 March 2023|archivedate=2 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210302085429/http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/25/c_138657013.htm}}</ref> The availability of cheap diesel-powered water pumps imported from China and Pakistan, and in the 2010s, of cheap solar power to pump water, resulted in expansion of agriculture and population in the southwestern deserts of Afghanistan in [[Kandahar Province]], [[Helmand Province]] and [[Nimruz Province]] in the 2010s. Wells have gradually been deepened, but water resources are limited. Opium is the major crop, but as of 2022, was under attack by the new Taliban government which, in order to suppress opium production, was systematically suppressing water pumping.<ref name="NYT52922">{{cite news |author1=Bryan Denton |author2=David Zucchino |author3=Yaqoob Akbary |title=Green Energy Complicates the Taliban's New Battle Against Opium: The multibillion-dollar trade has survived previous bans. Now, the Taliban are going after solar-powered water pumps to try to dry up poppy crops in the middle of a national economic crisis. |url=https://www.nytimes.com/2022/05/29/world/asia/afghanistan-opium-taliban.html |access-date=May 29, 2022 |work=The New York Times |date=May 29, 2022|quote=Do not destroy the fields, but make the fields dry out,.... We are committed to fulfilling the opium decree.}}</ref><ref name="AREU52322">{{cite web |author1=David Mansfield |title=When the Water Runs Dry: What is to be done with the 1.5 million settlers in the deserts of southwest Afghanistan when their livelihoods fail? |url=https://areu.org.af/when-the-water-runs-dry/ |website=areu.org.af |publisher=The Afghanistan Research and Evaluation Unit (AREU) |access-date=May 29, 2022 |date=May 23, 2022 |accessdate=March 13, 2023 |archivedate=May 29, 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220529220041/https://areu.org.af/when-the-water-runs-dry/ }}</ref> === Mining === {{Main|Mining in Afghanistan}} [[File:Lapis Lazuli from Afghanistan.jpg|thumb|left|upright|[[Lapis lazuli]] stones]] The country's natural resources include: coal, copper, iron ore, [[lithium]], [[uranium]], [[rare earth element]]s, [[chromite]], gold, [[zinc]], [[talc]], [[barite]], [[sulfur]], lead, [[marble]], precious and [[semi-precious stones]], natural gas, and petroleum.<ref name="peters2007">{{cite techreport |last=Peters |first=Steven G. |title=Preliminary Assessment of Non-Fuel Mineral Resources of Afghanistan, 2007 |url=http://pubs.usgs.gov/fs/2007/3063/fs2007-3063.pdf |publisher=USGS Afghanistan Project/[[US Geological Survey]]/Afghanistan Geological Survey |access-date=13 October 2011 |id=Fact Sheet 2007–3063 | date=October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727053445/http://pubs.usgs.gov/fs/2007/3063/fs2007-3063.pdf |archive-date=27 July 2013 }}</ref><ref name="bgs" /> In 2010, US and Afghan government officials estimated that untapped mineral deposits located in 2007 by the [[US Geological Survey]] are worth at least {{nowrap|$1 trillion}}.<ref name="bbcminerals">{{cite news |title=Afghans say US team found huge potential mineral wealth |url=https://www.bbc.co.uk/news/10311752 |access-date=13 October 2011 |newspaper=BBC News | date=14 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130809125352/http://www.bbc.co.uk/news/10311752 |archive-date=9 August 2013}}</ref> [[Michael E. O'Hanlon]] of the [[Brookings Institution]] estimated that if Afghanistan generates about $10&nbsp;billion per year from its [[mining in Afghanistan|mineral deposits]], its [[gross national product]] would double and provide long-term funding for Afghan security forces and other critical needs.<ref>O'Hanlon, Michael E. [http://www.brookings.edu/opinions/2010/0616_afghanistan_minerals_ohanlon.aspx "Deposits Could Aid Ailing Afghanistan"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923172142/http://www.brookings.edu/opinions/2010/0616_afghanistan_minerals_ohanlon.aspx |date=23 September 2011 }}, [http://www.brookings.edu/ The Brookings Institution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180126030757/https://www.brookings.edu/ |date=26 January 2018 }}, 16 June 2010.</ref> The [[United States Geological Survey]] (USGS) estimated in 2006 that northern Afghanistan has an average {{convert|2.9|e9oilbbl|e6m3|abbr=unit|order=flip}} of [[crude oil]], {{convert|15.7|e12cuft|abbr=unit|order=flip}} of natural gas, and {{convert|562|e6USbbl|e9L|0|abbr=unit|order=flip}} of [[natural gas liquids]].<ref name="klett2006">{{cite techreport|last=Klett |first=T.R. |title=Assessment of Undiscovered Petroleum Resources of Northern Afghanistan, 2006 |url=http://pubs.usgs.gov/fs/2006/3031/pdf/FS-3031.pdf |publisher=USGS-Afghanistan Ministry of Mines & Industry Joint Oil & Gas Resource Assessment Team |access-date=13 October 2011 | date=March 2006 |id=Fact Sheet 2006–3031|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727060903/http://pubs.usgs.gov/fs/2006/3031/pdf/FS-3031.pdf |archive-date=27 July 2013 }}</ref> In 2011, Afghanistan signed an oil exploration contract with [[China National Petroleum Corporation]] (CNPC) for the development of three oil fields along the Amu Darya river in the north.<ref>{{cite news |url=https://ph.news.yahoo.com/afghanistan-signs-7-bn-oil-deal-china-102107778.html |title=Afghanistan signs '$7 bn' oil deal with China | date=28 December 2011 |access-date=29 December 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233953/http://ph.news.yahoo.com/afghanistan-signs-7-bn-oil-deal-china-102107778.html |archive-date=30 December 2013 }}</ref> The country has significant amounts of [[lithium]], copper, gold, coal, iron ore, and other [[minerals]].<ref name=peters2007 /><ref name="bgs">{{cite web |url=http://www.bgs.ac.uk/AfghanMinerals/docs/Gold_A4.pdf#search='gold%20and%20copper%20discovered%20in%20afghanistan'|title=Minerals in Afghanistan |publisher=[[British Geological Survey]] |access-date=4 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726155518/http://www.bgs.ac.uk/AfghanMinerals/docs/Gold_A4.pdf |archive-date=26 July 2013 }}</ref><ref name="Afghanistan's Mineral Fortune">{{cite web |url=http://www.uvm.edu/ieds/node/568/ |title=Afghanistan's Mineral Fortune |publisher=Institute for Environmental Diplomacy and Security Report |year=2011 |access-date=16 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212153853/http://www.uvm.edu/ieds/node/568 |archive-date=12 December 2013 }}</ref> The [[Khanashin]] [[carbonatite]] in Helmand Province contains {{convert|1000000|t|lk=out}} of [[rare earth element]]s.<ref name="tucker2011">{{cite techreport|last=Tucker |first=Ronald D. |title=Rare Earth Element Mineralogy, Geochemistry, and Preliminary Resource Assessment of the Khanneshin Carbonatite Complex, Helmand Province, Afghanistan |url=http://pubs.usgs.gov/of/2011/1207/pdf/ofr2011-1207.pdf |publisher=USGS |access-date=13 October 2011 |year=2011 |id=Open-File Report 2011–1207|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727062511/http://pubs.usgs.gov/of/2011/1207/pdf/ofr2011-1207.pdf |archive-date=27 July 2013 }}</ref> In 2007, a 30-year lease was granted for the [[Mes Aynak#Copper Mine|Aynak]] copper mine to the [[China Metallurgical Group]] for $3&nbsp;billion,<ref>"[http://www.dailyfinance.com/2010/06/14/china-us-afghanistan-mineral-mining/ China, Not U.S., Likely to Benefit from Afghanistan's Mineral Riches]". ''Daily Finance''. 14 June 2010 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131231001630/http://www.dailyfinance.com/2010/06/14/china-us-afghanistan-mineral-mining/ | date=31 December 2013 }}</ref> making it the biggest foreign investment and private business venture in Afghanistan's history.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/12/30/world/asia/30mine.html |title=China Willing to Spend Big on Afghan Commerce |work=The New York Times | date=29 December 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110731145815/http://www.nytimes.com/2009/12/30/world/asia/30mine.html |archive-date=31 July 2011}}</ref> The state-run [[Steel Authority of India]] won the mining rights to develop the huge [[Hajigak Pass|Hajigak]] iron ore deposit in central Afghanistan.<ref>"[http://www.businessweek.com/news/2011-12-06/indian-group-wins-rights-to-mine-in-afghanistan-s-hajigak.html Indian Group Wins Rights to Mine in Afghanistan's Hajigak] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131010060446/http://www.businessweek.com/news/2011-12-06/indian-group-wins-rights-to-mine-in-afghanistan-s-hajigak.html | date=10 October 2013 }}". ''Businessweek''. 6 December 2011</ref> Government officials estimate that 30% of the country's untapped mineral deposits are worth at least {{nowrap|$1 trillion}}.<ref name=bbcminerals /> One official asserted that "this will become the backbone of the Afghan economy" and a Pentagon memo stated that Afghanistan could become the "Saudi Arabia of lithium".<ref name="risen2010">{{cite news|last=Risen|first=James|author-link=James Risen|date=17 June 2010|title=U.S. Identifies Vast Riches of Minerals in Afghanistan|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2010/06/14/world/asia/14minerals.html|url-status=live|access-date=14 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100617204149/http://www.nytimes.com/2010/06/14/world/asia/14minerals.html|archive-date=17 June 2010}}</ref> The lithium reserves of 21 Mio. tons could amount to the ones of [[Bolivia]], which is currently viewed as the country with the largest lithium reserves.<ref name=":1">{{Cite web|last=Hosp|first=Gerald|date=31 August 2021|title=Afghanistan: die konfliktreichen Bodenschätze|url=https://www.nzz.ch/wirtschaft/afghanistan-die-konfliktreichen-bodenschaetze-ld.1642056|access-date=1 September 2021|website=[[Neue Zürcher Zeitung]]|language=de}}</ref> Other larger deposits are the ones of [[bauxite]] and [[cobalt]].<ref name=":1" /> In a 2011 news story, the ''[[The Christian Science Monitor|CSM]]'' reported, "The United States and other Western nations that have borne the brunt of the cost of the Afghan war have been conspicuously absent from the bidding process on Afghanistan's mineral deposits, leaving it mostly to regional powers."<ref>"[http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2011/1228/China-wins-700-million-Afghan-oil-and-gas-deal.-Why-didn-t-the-US-bid China wins $700 million Afghan oil and gas deal. Why didn't the US bid?]". ''The Christian Science Monitor''. 28 December 2011 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131231001743/http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2011/1228/China-wins-700-million-Afghan-oil-and-gas-deal.-Why-didn-t-the-US-bid | date=31 December 2013 }}</ref> Access to [[biocapacity]] in Afghanistan is lower than world average. In 2016, Afghanistan had 0.43 global hectares<ref name=footprintdata>{{cite web|url=http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=2&type=BCpc,EFCpc|title=Country Trends|publisher=Global Footprint Network|access-date= 23 June 2020}}</ref> of biocapacity per person within its territory, much less than the world average of 1.6 global hectares per person.<ref>{{cite journal|last1=Lin|first1=David|last2=Hanscom|first2=Laurel|last3=Murthy|first3=Adeline|last4=Galli|first4=Alessandro|last5=Evans|first5=Mikel|last6=Neill|first6=Evan|last7=Mancini|first7=MariaSerena|last8=Martindill|first8=Jon|last9=Medouar|first9=FatimeZahra|last10=Huang|first10=Shiyu|last11=Wackernagel |first11=Mathis|date=2018|title=Ecological Footprint Accounting for Countries: Updates and Results of the National Footprint Accounts, 2012–2018|journal=Resources|volume=7|issue=3|pages=58|doi=10.3390/resources7030058|doi-access=free}}</ref> In 2016 Afghanistan used 0.73 global hectares of biocapacity per person - their [[ecological footprint]] of consumption. This means they use just under double as much biocapacity as Afghanistan contains. As a result, Afghanistan is running a biocapacity deficit.<ref name=footprintdata/> ==Infrastructure== ===Energy=== {{main|Energy in Afghanistan|Renewable energy in Afghanistan}} [[File:Afghanistan electricity production.svg|thumb|Afghanistan electricity supply 1980–2019]] According to the [[World Bank]], 98% of the rural population have access to electricity in 2018, up from 28% in 2008.<ref>{{Cite web|title=Access to electricity, rural (% of rural population) – Afghanistan {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/EG.ELC.ACCS.RU.ZS?end=2018&locations=AF&start=2005&view=chart|access-date=28 March 2021|website=data.worldbank.org}}</ref> Overall the figure stands at 98.7%.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/EG.ELC.ACCS.ZS?end=2018&locations=AF&start=2005&view=chart|title=Access to electricity (% of population) – Afghanistan|website=[[World Bank]]|accessdate=2023-03-13|archivedate=2021-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414225824/https://data.worldbank.org/indicator/EG.ELC.ACCS.ZS?end=2018&locations=AF&start=2005&view=chart}}</ref> As of 2016, Afghanistan produces 1,400 [[megawatt]]s of power, but still imports the majority of electricity via transmission lines from Iran and the Central Asian states.<ref>{{Cite web|url=https://tolonews.com/business/afghanistan-has-capacity-produce-310000mw-power|title=Afghanistan Has Capacity To Produce 310,000MW Power|website=TOLOnews}}</ref> The majority of electricity production is via [[hydropower]], helped by the amount of rivers and streams that flow from the mountains.<ref>{{Cite web|url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2018/05/14/largest-plant-restarts-operations-in-first-step-developing-afghanistan-hydropower|title=Afghanistan Resurrects its Largest Hydropower Plant Toward a Brighter Future|website=World Bank}}</ref> However electricity is not always reliable and blackouts happen, including in Kabul.<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/economy-development-environment/power-to-the-people-how-to-extend-afghans-access-to-electricity/|title=Power to the People: How to extend Afghans' access to electricity|date=3 February 2015|website=Afghanistan Analysts Network – English}}</ref> In recent years an increasing number of [[Solar power|solar]], [[biomass]] and wind power plants have been constructed.<ref>{{Cite web|url=https://www.af.undp.org/content/afghanistan/en/home/presscenter/IntheNews/renewable-energy-in-afghanistan-atn.html|title=The Power of Nature: How Renewable Energy is Changing Lives in Afghanistan|website=UNDP in Afghanistan|access-date=14 June 2020|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414230313/https://www.af.undp.org/content/afghanistan/en/home/presscenter/IntheNews/renewable-energy-in-afghanistan-atn.html|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=14 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414230313/https://www.af.undp.org/content/afghanistan/en/home/presscenter/IntheNews/renewable-energy-in-afghanistan-atn.html}}</ref> Currently under development are the [[CASA-1000]] project which will transmit electricity from Kyrgyzstan and Tajikistan, and the [[Turkmenistan-Afghanistan-Pakistan-India pipeline|Turkmenistan-Afghanistan-Pakistan-India]] (TAPI) gas pipeline.<ref name="auto1"/> Power is managed by the [[Da Afghanistan Breshna Sherkat]] (DABS, Afghanistan Electricity Company). Important dams include the [[Kajaki Dam]], [[Dahla Dam]], and the [[Sardeh Band Dam]].<ref name="auto2"/> === Tourism === {{main|Tourism in Afghanistan}} [[File:Lake in Band-e Amir National Park, March 2008.jpg|thumb|left|[[Band-e Amir National Park]]]] Tourism is a small industry in Afghanistan due to security issues. Nevertheless, some 20,000 foreign tourists visit the country annually as of 2016.<ref>{{cite news |url=http://www.pajhwok.com/en/2016/09/27/20000-foreign-tourists-visit-afghanistan-annually |title=20,000 foreign tourists visit Afghanistan annually |publisher=Pajhwok Afghan News (PAN) |editor=Navid Ahmad Barakzai |date=27 September 2016 |access-date=15 May 2017 |archive-date=23 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161123022923/http://www.pajhwok.com/en/2016/09/27/20000-foreign-tourists-visit-afghanistan-annually |url-status=dead }}</ref> In particular an important region for domestic and international tourism is the picturesque [[Bamyan]] Valley, which includes lakes, canyons and historical sites, helped by the fact it is in a safe area away from insurgent activity.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenational.ae/world/asia/coronavirus-shatters-tourism-hopes-in-afghanistan-s-bamyan-province-1.1011018|title=Coronavirus shatters tourism hopes in Afghanistan's Bamyan province|website=The National|date=26 April 2020}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.pajhwok.com/en/2017/09/03/more-200000-tourists-visit-bamyan-year|title=More than 200,000 tourists visit Bamyan this year|website=www.pajhwok.com|date=3 September 2017|last1=Basharat|first1=Hakim}}</ref> Smaller numbers visit and trek in regions such as the [[Wakhan]] Valley, which is also one of the world's most remote communities.<ref>{{Cite web|url=https://www.scmp.com/week-asia/society/article/2154951/where-instagramers-and-taliban-play-afghanistan|title=Where Instagramers and Taliban play|date=14 July 2018|website=South China Morning Post}}</ref> From the late 1960s onwards, Afghanistan was a popular stop on the famous [[hippie trail]], attracting many Europeans and Americans. Coming from Iran, the trail traveled through various Afghan provinces and cities including [[Herat]], [[Kandahar]] and [[Kabul]] before crossing to northern Pakistan, northern India, and [[Nepal]].<ref>{{cite web|url= https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail.htm|title= Origins of the hippie trail|website= www.richardgregory.org.uk|access-date= 13 June 2020|archive-date= 11 November 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201111215149/https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail.htm|url-status= dead|accessdate= 13 March 2023|archivedate= 11 November 2020|archiveurl= https://web.archive.org/web/20201111215149/https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail.htm}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail-03.htm |title=The hippie trail |website=www.richardgregory.org.uk |access-date=13 June 2020 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308185419/https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail-03.htm |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=8 March 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308185419/https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail-03.htm }}</ref> Tourism peaked in 1977, the year before the start of political instability and armed conflict.<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/middle-east/afghanistan/articles/when-afghanistan-was-just-the-laid-back-highlight-on-the-hippie-/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/middle-east/afghanistan/articles/when-afghanistan-was-just-the-laid-back-highlight-on-the-hippie-/ |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=When Afghanistan was just a laid-back highlight on the hippie trail|first=Oliver|last= Smith|website=The Telegraph|date=20 April 2018}}{{cbignore}}</ref> [[File:Jam afghanistan ghorprovince islamic architecture.jpg|thumb|upright|The [[Minaret of Jam]] is a UNESCO [[World Heritage Site]], currently under threat by erosion and flooding]] The city of [[Ghazni]] has significant history and historical sites, and together with [[Bamyan]] city have in recent years been voted Islamic Cultural Capital and South Asia Cultural Capital respectively.<ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/context-culture/bamyan-first-ever-cultural-capital-of-south-asia-a-big-party-but-what-else/|title=Bamyan, First Ever Cultural Capital of South Asia: A big party, but what else?|date=8 June 2015|website=Afghanistan Analysts Network – English}}</ref> The cities of [[Herat]], [[Kandahar]], [[Balkh]], and [[Zaranj]] are also very historic. The [[Minaret of Jam]] in the [[Hari River, Afghanistan|Hari River]] valley is a [[UNESCO World Heritage Site]]. A cloak reputedly worn by Islam's prophet [[Muhammad]] is kept inside the [[Shrine of the Cloak]] in Kandahar, a city founded by [[Alexander the Great]] and the first capital of Afghanistan. The [[citadel of Alexander]] in the western city of Herat has been renovated in recent years and is a popular attraction. In the north of the country is the [[Shrine of Ali]], believed by many to be the location where [[Ali]] was buried.{{sfn|Dupree|1997|page=115}} The [[National Museum of Afghanistan]] is located in Kabul and hosts a large number of Buddhist, [[Bactria]]n Greek and early Islamic antiquities; the museum suffered greatly by civil war but has been slowly restoring since the early 2000s.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/travel/story/20200203-the-afghan-artefacts-that-survived-taliban-destruction|title=The Afghan artefacts that survived Taliban destruction|first=Ruchi|last=Kumar|website=www.bbc.com}}</ref> === Communication === {{Main|Communications in Afghanistan}} Telecommunication services in Afghanistan are provided by [[Afghan Telecom]], [[Afghan Wireless]], [[Etisalat]], [[MTN Group]], and [[Roshan (telco)|Roshan]]. The country uses its own space [[satellite]] called [[Afghansat 1]], which provides services to millions of phone, internet, and television subscribers. By 2001 following years of civil war, telecommunications was virtually a non-existent sector, but by 2016 it had grown to a $2&nbsp;billion industry, with 22&nbsp;million mobile phone subscribers and 5&nbsp;million internet users. The sector employs at least 120,000 people nationwide.<ref>{{cite web|url=http://afghanistanembassy.org.uk/english/3155/|title=Connecting Afghanistan: The rise of technology in governance and society – The Embassy of Afghanistan in London|website=afghanistanembassy.org.uk|access-date=20 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180121125742/http://afghanistanembassy.org.uk/english/3155/|archive-date=21 January 2018|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=21 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180121125742/http://afghanistanembassy.org.uk/english/3155/}}</ref> === Transportation === {{Main|Transport in Afghanistan}} {{See also|List of airports in Afghanistan|Rail transport in Afghanistan}} [[File:Françoise Foliot - Afghanistan 043.jpg|thumb|left|The [[Salang Tunnel]], once the highest tunnel in the world, provides a key connection between the north and south of the country]] Due to Afghanistan's geography, transport between various parts of the country has historically been difficult. The backbone of Afghanistan's road network is [[Highway 1 (Afghanistan)|Highway 1]], often called the "Ring Road", which extends for {{convert|2210|km}} and connects five major cities: Kabul, Ghazni, Kandahar, Herat and Mazar-i-Sharif,<ref>{{cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/going-in-circles-the-never-ending-story-of-afghanistans-unfinished-ring-road/|title=Going in Circles: The never-ending story of Afghanistan's unfinished Ring Road|publisher=Afghanistan Analysts Network|author=Qayoom Suroush|date=16 January 2015|access-date=7 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190707120451/https://www.afghanistan-analysts.org/going-in-circles-the-never-ending-story-of-afghanistans-unfinished-ring-road/|archive-date=7 July 2019|url-status=live}}</ref> with spurs to Kunduz and Jalalabad and various border crossings, while skirting around the mountains of the Hindu Kush.<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=29bg7g1U6coC&pg=PA118|title=The Geography and Politics of Afghanistan|first=Ramamoorthy|last=Gopalakrishnan|date=13 June 1982|publisher=Concept Publishing Company}}</ref> The Ring Road is crucially important for domestic and international trade and the economy.<ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/economy-development-environment/going-in-circles-the-never-ending-story-of-afghanistans-unfinished-ring-road/|title=Going in Circles: The never-ending story of Afghanistan's unfinished Ring Road|date=16 January 2015|website=Afghanistan Analysts Network – English}}</ref> A key portion of the Ring Road is the [[Salang Tunnel]], completed in 1964, which facilitates travel through the Hindu Kush mountain range and connects northern and southern Afghanistan.<ref>{{cite book|author=Cary Gladstone|title=Afghanistan Revisited|url=https://books.google.com/books?id=aH_KCWVB6W0C&pg=PA122|year=2001|publisher=Nova Publishers|isbn=978-1-59033-421-8|page=122}}</ref> It is the only land route that connects Central Asia to the [[Indian subcontinent]].<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/idINIndia-46016020100209|title=Afghan avalanches kill dozens, trap hundreds|newspaper=Reuters|date=9 February 2010|via=www.reuters.com|last1=Azimy|first1=Yousuf}}</ref> Several mountain passes allow travel between the Hindu Kush in other areas. Serious traffic accidents are common on Afghan roads and highways, particularly on the [[Kabul–Kandahar Highway|Kabul–Kandahar]] and the [[Kabul–Jalalabad Road]].<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2013/apr/26/afghan-bus-crash |title=Afghan bus crash kills 45 |work=The Guardian |date=26 April 2013 |access-date=4 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141105002154/http://www.theguardian.com/world/2013/apr/26/afghan-bus-crash |archive-date=5 November 2014 |url-status=live }}</ref> Traveling by bus in Afghanistan remains dangerous due to militant activities.<ref>{{cite web|title=Driving in Afghanistan|url=http://caravanistan.com/transport/driving/afghanistan/|website=Caravanistan|publisher=Caravanistan|access-date=22 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160904001045/http://caravanistan.com/transport/driving/afghanistan/|archive-date=4 September 2016|url-status=live}}</ref> [[File:Ariana Afghan A310-300 F-GEMO.jpg|thumb|An [[Ariana Afghan Airlines]] [[Airbus A310]] in 2006]] Air transport in Afghanistan is provided by the national carrier, [[Ariana Afghan Airlines]],<ref name="EU To Impose Ban on Afghan Planes">{{cite news |title=EU To Impose Ban on Afghan Planes |url=http://news.airwise.com/story/view/1290466447.html |publisher=Airwise News |date=22 November 2010 |quote=Kabul-based [[Safi Airways|Safi]] is the country's No. 2 airline after national carrier Ariana Afghan Airlines |access-date=28 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130524011714/http://news.airwise.com/story/view/1290466447.html |archive-date=24 May 2013 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=24 May 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130524011714/http://news.airwise.com/story/view/1290466447.html }}</ref> and by the private company [[Kam Air]]. Airlines from a number of countries also provide flights in and out of the country. These include [[Air India]], [[Emirates (airline)|Emirates]], [[Gulf Air]], [[Iran Aseman Airlines]], [[Pakistan International Airlines]], and [[Turkish Airlines]]. The country has four international airports: [[Hamid Karzai International Airport]] (formerly Kabul International Airport), [[Kandahar International Airport]], [[Herat International Airport]], and [[Mazar-e Sharif International Airport]]. Including domestic airports, there are 43.<ref name="Factbook"/> [[Bagram Air Base]] is a major military airfield. The country has three rail links: one, a {{convert|75|km|adj=on}} line from [[Mazar-i-Sharif]] to the [[Afghanistan–Uzbekistan Friendship Bridge|Uzbekistan border]];<ref>{{cite web|url=http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/railways/hairatan-to-mazar-i-sharif/|title=Hairatan to Mazar-i-Sharif railway – Railways of Afghanistan|website=andrewgrantham.co.uk|access-date=3 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224182253/http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/railways/hairatan-to-mazar-i-sharif/|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}</ref> a {{convert|10|km|adj=on}} long line from [[Toraghundi]] to the [[Turkmenistan]] border (where it continues as part of [[Turkmen Railways]]); and a short link from [[Aqina]] across the Turkmen border to [[Kerki]], which is planned to be extended further across Afghanistan.<ref>{{cite news|url=https://www.pajhwok.com/en/2016/11/28/afghan-turkmenistan-railroad-inaugurated|title=Afghan-Turkmenistan railroad inaugurated|website=pajhwok.com|date=28 November 2016|access-date=6 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170512234058/http://www.pajhwok.com/en/2016/11/28/afghan-turkmenistan-railroad-inaugurated|archive-date=12 May 2017|url-status=live|last1=Salehai|first1=Zarghona}}</ref> These lines are used for freight only and there is no passenger service. A rail line between [[Khaf, Iran|Khaf]], Iran and [[Herat]], western Afghanistan, intended for both freight and passengers, is under construction as of 2019.<ref>{{cite web |url=https://www.azernews.az/region/135859.html |title=Khaf-Herat railroad to be launched in Iran soon |date=7 August 2018 |quote="Iran-Afghanistan railway networks through Khaf-Herat Railroad will be completed in the next few months," Yazdani said, according to Mehr news agency on 3 August |access-date=27 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928003514/https://www.azernews.az/region/135859.html |archive-date=28 September 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://ifpnews.com/exclusive/iran-strongly-condemns-herat-railway-mine-blast/|title=Iran Strongly Condemns Herat Railway Mine Blast|date=20 May 2019|access-date=7 July 2019|publisher=Iran Front Page|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521080709/https://ifpnews.com/exclusive/iran-strongly-condemns-herat-railway-mine-blast/|archive-date=21 May 2019|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=21 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190521080709/https://ifpnews.com/exclusive/iran-strongly-condemns-herat-railway-mine-blast/}}</ref> About {{convert|125|km}} of the line will lie on the Afghan side.<ref>{{cite web|url=https://financialtribune.com/articles/economy-domestic-economy/60378/rail-linkup-with-afghanistan-by-march-2018|title=Rail Linkup With Afghanistan by March 2018|date=25 February 2017|access-date=3 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180922112855/https://financialtribune.com/articles/economy-domestic-economy/60378/rail-linkup-with-afghanistan-by-march-2018|archive-date=22 September 2018|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=22 September 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180922112855/https://financialtribune.com/articles/economy-domestic-economy/60378/rail-linkup-with-afghanistan-by-march-2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Khaf-Herat railway |url=http://www.raillynews.com/2013/khaf-herat-railway/ |website=RaillyNews {{!}} Dailly Railway News in English |date=10 December 2013 |access-date=1 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171220114246/http://www.raillynews.com/2013/khaf-herat-railway/ |archive-date=20 December 2017 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=20 December 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171220114246/http://www.raillynews.com/2013/khaf-herat-railway/ }}</ref> There are various proposals for the construction of additional rail lines in the country.<ref>{{cite web |title=Railways of Afghanistan -Afghan railroads, past, present and future |url=http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/tag/map/ |website=andrewgrantham.co.uk |access-date=1 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171208185852/http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/tag/map/ |archive-date=8 December 2017 |url-status=live }}</ref> Private vehicle ownership has increased substantially since the early 2000s. Taxis are yellow in color and consist of both cars and [[auto rickshaw]]s.<ref>{{cite journal |url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/eastsats/5/2/5_292/_pdf/-char/en |title=The Possibility of Introducing a Regular Bus System in Kandahar |last1=Rahmat |first1=Mohibullah |last2=Mizokami |first2=Shoshi |last3=Fujiwara |first3=Akimasa |journal=Asian Transport Studies |volume=5 |issue=2 |date=2018 |pages=292–309}}</ref> In rural Afghanistan, villagers often use [[donkey]]s, [[mule]]s or [[horse]]s to transport or carry goods. [[Camel]]s are primarily used by the Kochi nomads.<ref name="auto9"/> Bicycles are popular throughout Afghanistan.<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=2UEJDAAAQBAJ&pg=PA23 | title=Mason's World Encyclopedia of Livestock Breeds and Breeding, 2 Volume Pack| isbn=9781845934668| last1=Porter| first1=Valerie| last2=Alderson| first2=Lawrence| last3=Hall| first3=Stephen J. G.| last4=Phillip Sponenberg| first4=D.| date=9 March 2016}}</ref> == Culture == {{Main|Culture of Afghanistan}} [[File:CH-NB - Afghanistan, Kulm (Khulm, Kholm)- Menschen - Annemarie Schwarzenbach - SLA-Schwarzenbach-A-5-21-110.jpg|thumb|An Afghan family near [[Kholm, Afghanistan|Kholm]], 1939 – most Afghans are tribal]] [[Afghans]] have both common cultural features and those that differ between the regions of Afghanistan, each with distinctive cultures partly as a result of geographic obstacles that divide the country.<ref name="auto7"/> Family is the mainstay of Afghan society and families are often headed by a [[patriarch]].<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/People/WayofLife.htm|title=Afghanistan Way of Life &#124; Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=14 June 2020|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308140824/https://www.afghanistans.com/Information/People/WayofLife.htm|url-status=dead}}</ref> In the southern and eastern region, the people live according to the [[Pashtun culture]] by following [[Pashtunwali]] (the Pashtun way).<ref>{{citation-attribution |{{Cite encyclopedia|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/aftoc.html|title=Afghanistan: a country study|date=1998|publisher=[[Library of Congress]], [[Federal Research Division]]|editor-last=Blood|editor-first=Peter R.|location=Washington, D.C.|oclc=904447770|entry=Pashtun|entry-url=https://webharvest.gov/peth04/20041031011222/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+af0037)|access-date=23 January 2021}}}}</ref> Key tenets of Pashtunwali include [[melmastia|hospitality]], the provision of [[nanawatai|sanctuary]] to those seeking refuge, and revenge for the shedding of blood.{{sfn|Dupree|1997|page=126}} The Pashtuns are largely connected to the culture of [[Central Asia]] and the [[Iranian Plateau]]. The remaining Afghans are culturally [[Persianization|Persian]] and [[Turkic peoples|Turkic]]. Some non-Pashtuns who live in proximity with Pashtuns have adopted Pashtunwali in a process called [[Pashtunization]], while some Pashtuns have been [[Persianized]]. Those who have lived in Pakistan and Iran over the last 30 years have been further influenced by the cultures of those neighboring nations. The Afghan people are known to be strongly religious.<ref name="auto6"/> Afghans, particularly Pashtuns, are noted for their tribal solidarity and high regard for personal honor.{{sfn|Barfield|2012|page=59}} One writer considers the tribal system to be the best way of organizing large groups of people in a country that is geographically difficult, and in a society that, from a materialistic point of view, has an uncomplicated lifestyle.<ref name="Heathcote">Heathcote, Tony (1980, 2003) "The Afghan Wars 1839–1919", Sellmount Staplehurst.</ref> There are various [[ethnic groups in Afghanistan|Afghan tribes]], and an estimated 2–3&nbsp;million [[Kochi people|nomads]].<ref>"[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=76794 Afghanistan: Kuchi nomads seek a better deal]". [[The New Humanitarian|IRIN]] Asia. 18 February 2008. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110910205256/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=76794 | date=10 September 2011 }}</ref> Afghan culture is deeply [[Islamic culture|Islamic]],{{sfn|Barfield|2012|page=40–41}} but pre-Islamic practices persist.{{sfn|Dupree|1997|page=104}} One example is ''[[bacha bazi]]'', a term for activities involving sexual relations between older men and younger adolescent men, or boys.<ref name="BBC Rustam Qobil">{{cite news| last= Qobil| first= Rustam| url= https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11217772| title= The sexually abused dancing boys of Afghanistan| work= [[BBC News]]| date= 7 September 2010| access-date= 20 September 2019| archive-url= https://web.archive.org/web/20190818070104/https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11217772| archive-date= 18 August 2019| url-status= live}}</ref> [[Child marriage in Afghanistan|Child marriage]] is prevalent in Afghanistan;<ref name="Medica Mondiale">{{cite journal|last=Bahgam|first=S|author2=Mukhatari|title=Study on Child Marriage in Afghanistan|journal=Medica Mondiale|year=2004|pages=1–20|url=http://www.medicamondiale.org/fileadmin/content/07_Infothek/Afghanistan/Afghanistan_Child_marriage_medica_mondiale_study_2004_e.pdf|access-date=15 March 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120506222217/http://www.medicamondiale.org/fileadmin/content/07_Infothek/Afghanistan/Afghanistan_Child_marriage_medica_mondiale_study_2004_e.pdf|archive-date=6 May 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120506222217/http://www.medicamondiale.org/fileadmin/content/07_Infothek/Afghanistan/Afghanistan_Child_marriage_medica_mondiale_study_2004_e.pdf |date=6 May 2012 }}</ref> the legal age for marriage is 16.<ref>{{cite web|title=Afghanistan Has a Tougher Law on Child Marriage than Florida|url=https://www.hrw.org/news/2017/10/20/afghanistan-has-tougher-law-child-marriage-florida|publisher=Human Rights Watch|date=20 October 2017|quote=In Afghanistan girls can marry at 16, or at 15 with permission from their father or a judge.|access-date=15 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190725072232/https://www.hrw.org/news/2017/10/20/afghanistan-has-tougher-law-child-marriage-florida|archive-date=25 July 2019|url-status=live}}</ref> The most preferred marriage in Afghan society is to one's [[parallel cousin]], and the groom is often expected to pay a [[bride price]].{{sfn|Dupree|1997|page=122, 198}} [[File:Kuchi Village.jpg|thumb|A house occupied by nomadic ''kochi'' people in [[Nangarhar Province]]]] In the villages, families typically occupy [[mudbrick]] houses, or compounds with mudbrick or [[stone wall]]ed houses. Villages typically have a headman (''malik''), a master for water distribution (''mirab'') and a religious teacher (''mullah''). Men would typically work on the fields, joined by women during harvest.<ref name="auto"/> About 15% of the population are [[nomadic]], locally called ''[[Kochi people|kochis]]''.<ref name="auto7"/> When nomads pass villages they often buy supplies such as tea, wheat and [[kerosene]] from the villagers; villagers buy [[wool]] and milk from the nomads.<ref name="auto"/> [[Afghan clothing]] for both men and women typically consists of various forms of [[shalwar kameez]], especially ''[[perahan tunban]]'' and ''[[khet partug]]''. Women would normally wear a ''[[chador]]'' for head covering; some women, typically from highly conservative communities, wear the ''[[burqa]]'', a full body covering. These were worn by some women of the Pashtun community well before Islam came to the region, but the [[Taliban]] enforced this dress on women when they were in power.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=z7ATBAAAQBAJ&pg=PA61|title=What Is Veiling?|first=Sahar|last=Amer|date=2 September 2014|publisher=UNC Press Books|isbn=9781469617763}}</ref> Another popular dress is the ''[[chapan]]'' which acts as a coat. The ''[[Karakul (hat)|karakul]]'' is a hat made from the fur of a specific regional breed of sheep. It was favored by former kings of Afghanistan and became known to much of the world in the 21st century when it was constantly worn by President [[Hamid Karzai]].<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1956862.stm|title=Karzai heads for hat trouble|date=28 April 2002|via=news.bbc.co.uk}}</ref> The ''[[pakol]]'' is another traditional hat originating from the far east of the country; it was popularly worn by the guerrilla leader [[Ahmad Shah Massoud]].<ref>{{Cite web|url=https://www.afghan-web.com/culture/clothes/|title=Traditional Afghan Clothes|date=12 March 2018|accessdate=13 March 2023|archivedate=13 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210813151029/https://www.afghan-web.com/culture/clothes/}}</ref> The ''[[Mazari hat]]'' originates from northern Afghanistan.<ref>{{Cite web|url=https://www.voanews.com/extremism-watch/hats-proliferate-symbol-pashtun-protest-movement|title=Hats Proliferate as Symbol of Pashtun Protest Movement &#124; Voice of America – English|website=www.voanews.com}}</ref> ===Architecture=== {{main|Architecture of Afghanistan}} [[File:Kabul Skyline.jpg|thumb|upright=1.2|Kabul skyline, displaying both historical and contemporary buildings]] The nation has a complex history that has survived either in its current cultures or in the form of various languages and monuments. Afghanistan contains many remnants from all ages, including [[Ancient Greece|Greek]] and [[Buddhist]] stupas, monasteries, monuments, temples and Islamic minarets. Among the most well known are the [[Great Mosque of Herat]], the [[Blue Mosque (Mazar-i-Sharif)|Blue Mosque]], the [[Minaret of Jam]], the [[Chil Zena]], the Qala-i Bost in [[Lashkargah]], the ancient Greek city of [[Ai-Khanoum]].<ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/People/ArtArchitecture.htm|title=Afghanistan Art and Architecture &#124; Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=14 June 2020|archive-date=7 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307212319/https://www.afghanistans.com/Information/People/ArtArchitecture.htm|url-status=dead}}</ref> However, many of its historic monuments have been damaged in modern times due to the civil wars.<ref>G.V. Brandolini. ''Afghanistan [[cultural heritage]]''. Orizzonte terra, [[Bergamo]]. 2007. p. 64.</ref> The two famous [[Buddhas of Bamiyan]] were destroyed by the Taliban, who regarded them as [[idolatrous]]. Despite that, archaeologists are still finding Buddhist relics in different parts of the country, some of them dating back to the 2nd century.<ref>{{cite web |url=http://www.newsdaily.com/stories/tre67g1cn-us-afghanistan-buddhist-relics/ |title=Afghan archaeologists find Buddhist site as war rages |access-date=16 August 2010 |work=Sayed Salahuddin |date=17 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100818151642/http://www.newsdaily.com/stories/tre67g1cn-us-afghanistan-buddhist-relics/ |archive-date=18 August 2010 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=18 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100818151642/http://www.newsdaily.com/stories/tre67g1cn-us-afghanistan-buddhist-relics/ }}</ref> As there was no colonialism in the modern era in Afghanistan, European-style architecture is rare but does exist: the Victory Arch at [[Paghman]] and the [[Darul Aman Palace]] in Kabul were built in this style in the 1920s by the Afghans themselves. ===Art and ceramics=== {{see also|Afghan art}} [[File:Traditional Afghan Embroidery Style.jpg|thumb|left|A traditional Afghan [[embroidery]] pattern]] Carpet [[weaving]] is an ancient practice in Afghanistan, and many of these are still [[Handicraft|handmade]] by tribal and nomadic people today.<ref name="auto5"/> Carpets have been produced in the region for thousands of years and traditionally done by women.<ref>{{Cite journal|url=https://khorasanrugs.com/post/1033364869875/in-afghanistan-weaving-ancient-industry|title=In Afghanistan, weaving ancient industry back into global market|date=21 August 2019|journal=The Christian Science Monitor}}</ref> Some crafters express their feelings through the designs of rugs; for example after the outbreak of the [[Soviet–Afghan War]], "[[war rugs]]", a variant of [[Afghan rug]]s, were created with designs representing pain and misery caused by the conflict.<ref>{{Cite web|url=http://speri.dept.shef.ac.uk/2020/01/15/selling-war-commodifying-the-insecurity-of-afghan-women/|title=Selling war: commodifying the (in)security of Afghan women|date=15 January 2020|website=SPERI}}</ref> Every province has its own specific characteristics in making rugs.<ref>{{Cite web|url=https://www.gounesco.com/weaving-culture-through-the-afghan-rug/|title=Weaving Culture through the Afghan rug|date=7 December 2017|accessdate=13 March 2023|archivedate=30 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210830215415/https://www.makeheritagefun.com/weaving-culture-through-the-afghan-rug/}}</ref> In some of the Turkic-populated areas in the north-west, bride and wedding ceremony prices are driven by the bride's weaving skills.<ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/context-culture/rug-weavers-and-bride-prices-in-the-northwest-still-expensive-in-spite-of-government-and-taleban-rules/|title=Rug Weavers and Bride Prices in the Northwest: Still expensive in spite of government and Taleban rules|date=12 May 2019|website=Afghanistan Analysts Network – English}}</ref> [[Pottery]] has been crafted in Afghanistan for millennia. The village of [[Istalif]], north of Kabul, is in particular a major center, known for its unique turquoise and green pottery,<ref>{{Cite web|url=http://seretandsons.org/giving-back|title=Giving Back – Seret and Sons}}</ref> and their methods of crafting have remained the same for centuries.<ref>{{Cite news|url=https://www.khaama.com/the-potter-crafting-afghanistans-future-9899/|title=The Potter: Crafting Afghanistan's future|date=27 January 2015|website=The Khaama Press News Agency}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/08/19/world/asia/afghanistan-istalif-pottery.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2016/08/19/world/asia/afghanistan-istalif-pottery.html |archive-date=2022-01-01 |url-access=limited|title=War and Pillaging Couldn't Break an Afghan Village, but a Tumbling Economy May|first=Kareem|last=Fahim|newspaper=The New York Times|date=18 August 2016}}{{cbignore}}</ref> Much of ''[[lapis lazuli]]'' stones were earthed in modern-day Afghanistan which were used in [[Chinese porcelain]] as [[cobalt blue]], later used in ancient [[Mesopotamia]] and Turkey.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/style/article/how-the-color-blue-changed-art-forever/index.html|title=How the quest for the 'perfect blue' changed art forever|first=Isambard |last=Wilkinson|website=CNN}}</ref> The lands of Afghanistan have a long history of art, with the world's earliest known usage of [[oil painting]] found in cave murals in the country.<ref>{{cite web |title=First-ever oil paintings found in Afghanistan |url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/04/24/afghanistan.painting/ |date=24 April 2008 |access-date=3 December 2012 |publisher=CNN |accessdate=13 March 2023 |archivedate=20 March 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180320110145/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/04/24/afghanistan.painting/ }}</ref><ref>{{cite web |title=World's Oldest Oil Paintings Found in Afghanistan |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,352342,00.html |date=24 April 2008 |access-date=3 December 2012 |publisher=Fox News}}</ref> A notable art style that developed in Afghanistan and eastern Pakistan is [[Gandhara Art]], produced by a fusion of [[Greco-Roman]] art and [[Buddhist art]] between the 1st and 7th centuries CE.<ref>{{cite web | url=https://www.britannica.com/art/Gandhara-art |title=Gandhara art |publisher=Britannica |access-date=22 August 2018}}</ref> Later eras saw increased use of the [[Persian miniature]] style, with [[Kamaleddin Behzad]] of [[Herat]] being one of the most notable miniature artists of the [[Timurid dynasty|Timurid]] and early [[Safavid]] periods. Since the 1900s, the nation began to use Western techniques in art. [[Abdul Ghafoor Breshna]] was a prominent Afghan painter and sketch artist from Kabul during the 20th century. === Media and entertainment === {{Main|Media of Afghanistan}} Afghanistan has around 350 [[List of radio stations in Afghanistan|radio stations]] and over 200 television stations.<ref name=TOLO-2019>{{cite news|title=Suspects Sentenced To Death For Killing Journalist in Kandahar|url=https://www.tolonews.com/afghanistan/suspects-sentenced-death-killing-journalist-kandahar|publisher=[[TOLOnews]]|date=16 April 2019|access-date=28 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417161248/https://www.tolonews.com/afghanistan/suspects-sentenced-death-killing-journalist-kandahar|archive-date=17 April 2019|url-status=live}}</ref> [[Radio Television Afghanistan]], originating from 1925, is the state public broadcaster. Television programs began airing in the 1970s and today there are many private television channels such as [[TOLO (TV channel)|TOLO]] and [[Shamshad TV]]. The first Afghan newspaper was published in 1873,{{sfn|Dupree|1997|page=405}} and there are hundreds of print outlets today.<ref name="TOLO-2019"/> By the 1920s, [[Radio Kabul]] was broadcasting local radio services.<ref name="Whitlock2003">{{cite book|author=Monica Whitlock|title=Land Beyond the River: The Untold Story of Central Asia|url=https://books.google.com/books?id=OW1tAwAAQBAJ&pg=PA127|date=24 October 2003|publisher=St. Martin's Press|isbn=978-0-312-27727-7|page=127}}</ref> [[Voice of America]], [[BBC World Service|BBC]], and [[Radio Free Europe/Radio Liberty]] (RFE/RL) broadcast in both of Afghanistan's official languages on radio.<ref>{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/afghanistan|title=Freedom of the Press 2016: Afghanistan|publisher=Freedom House|year=2016|access-date=28 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205122939/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/afghanistan|archive-date=5 February 2017|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=5 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170205122939/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/afghanistan}}</ref> Press restrictions have been gradually relaxed and private media diversified since 2002, after more than two decades of tight controls. Afghans have long been accustomed to watching Indian [[Bollywood]] films and listening to its [[filmi]] songs.<ref>{{Cite web|url=https://www.himalmag.com/encounters-bollywood-kabul/|title=Encounters with Bollywood in Kabul|date=14 September 2013|website=Himal Southasian}}</ref> It has been claimed that Afghanistan is among the biggest markets for the Hindi film industry.<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/12/panipat-irks-afghans-founding-father-portrayal-191210053601818.html|title=Bollywood's Panipat irks Afghans over founding father's portrayal|website=www.aljazeera.com}}</ref> The stereotypes of [[Afghans in India]] (''Kabuliwala'' or ''Pathani'') have also been represented in some Bollywood films by actors.<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/period-films-like-padmaavat-kesari-and-now-panipat-have-crassly-stereotyped-and-vilified-afghans/cid/1717346|title=Vilifying Afghans in Bollywood|website=www.telegraphindia.com}}</ref> Many Bollywood film stars have roots in Afghanistan, including [[Salman Khan]], [[Saif Ali Khan]], [[Aamir Khan]], [[Feroz Khan (Indian actor)|Feroz Khan]], [[Kader Khan]], [[Naseeruddin Shah]], [[Zarine Khan]], [[Celina Jaitly]], and a number of others. Several Bollywood films have been shot inside Afghanistan, including ''[[Dharmatma]]'', ''[[Khuda Gawah]]'', ''[[Escape from Taliban]]'', and ''[[Kabul Express]]''. ===Music=== {{main|Music of Afghanistan}} [[ဝှာင်:Afghan rubab.jpg|thumb|The Afghan [[Rubab (instrument)|rubab]]]] Afghan classical music has close historical links with [[Indian classical music]] and use the same Hindustani terminology and theories like [[raga]]. Genres of this style of music include [[ghazal]] (poetic music) and instruments such as the Indian [[tabla]], [[sitar]] and [[harmonium]], and local instruments like [[zerbaghali]], as well as [[dayereh]] and [[tanbur]] which are also known in Central Asia, the Caucasus and the Middle East. The [[Rubab (instrument)|rubab]] is the country's national instrument and precurses the Indian [[sarod]] instrument. Some of the famous artists of classical music include [[Ustad Sarahang]] and [[Abdul Rahim Sarban|Sarban]].<ref name="auto4">{{Cite web|url=https://www.songlines.co.uk/explore/guides-and-lists/the-rough-guide-to-world-music-afghanistan|title=Afghanistan – The Rough Guide to World Music|website=Songlines}}</ref> Pop music developed in the 1950s through [[Radio Kabul]] and was influential in social change. During this time female artists also started appearing, at first [[Mermon Parwin]].<ref name="auto4"/> Perhaps the most famous artist of this genre was [[Ahmad Zahir]], who synthesized many genres and continues to be renowned for his voice and rich lyrics long after his death in 1979.<ref>{{Cite web|url=https://daily.redbullmusicacademy.com/2016/06/ahmad-zahir-the-afghan-elvis|title=Ahmad Zahir: The Voice of Afghanistan|website=daily.redbullmusicacademy.com}}</ref><ref name="auto4"/> Other notable masters of traditional or popular Afghan music include [[Nashenas]], [[Ubaidullah Jan]], [[Mahwash]], [[Ahmad Wali]], [[Farhad Darya]], and [[Naghma]].<ref>{{cite web |url=http://www.afghanland.com/entertainment/music/bio.html |title=Artist Biographies |publisher=Afghanland.com |access-date=17 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130809214750/http://www.afghanland.com/entertainment/music/bio.html |archive-date=9 August 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=9 August 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130809214750/http://www.afghanland.com/entertainment/music/bio.html }}</ref> [[Attan]] is the national dance of Afghanistan, a group dance popularly performed by Afghans of all backgrounds.<ref>{{Cite web|url=https://wadsam.com/arts-culture/afghanistans-traditional-dance-attan-3090/|title=Afghanistan's Traditional Dance-Attan|date=7 July 2012|accessdate=13 March 2023|archivedate=14 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414223632/https://wadsam.com/arts-culture/afghanistans-traditional-dance-attan-3090/}}</ref> The dance is considered part of Afghan identity.<ref>{{Cite web|url=https://www.afghanzariza.com/article/articledetail/attan--the-fascinating-national-dance-of-afghanistan|title=Attan – the fascinating national dance of Afghanistan|website=Afghan Zariza|access-date=14 June 2020|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308040731/https://www.afghanzariza.com/article/articledetail/attan--the-fascinating-national-dance-of-afghanistan|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308040731/https://www.afghanzariza.com/article/articledetail/attan--the-fascinating-national-dance-of-afghanistan}}</ref> === Cuisine === {{main|Afghan cuisine}} [[File: Bread of Afghanistan in 2010.jpg|thumb|[[Naan|Non]] (bread) from a local baker, the most widely consumed bread in Afghanistan]] Afghan cuisine is largely based upon the nation's chief crops, such as wheat, maize, [[barley]] and rice. Accompanying these staples are native fruits and vegetables as well as dairy products such as milk, [[yogurt]] and [[whey]]. [[Kabuli palaw]] is the [[national dish]] of Afghanistan.<ref name="foodrepublic">{{cite web|url=http://www.foodrepublic.com/2012/07/31/everything-you-need-know-about-afghan-food|title=Everything You Need To Know About Afghan Food|date=31 July 2012|publisher=foodrepublic|first=Tanveer|last=Ali|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130213232915/https://www.foodrepublic.com/2012/07/31/everything-you-need-know-about-afghan-food|archive-date=13 February 2013|accessdate=13 March 2023|archivedate=13 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130213232915/https://www.foodrepublic.com/2012/07/31/everything-you-need-know-about-afghan-food}}</ref> The nation's culinary specialties reflect its ethnic and geographic diversity.<ref name="Brittin">{{cite book|last=Brittin|first=Helen|title=The Food and Culture Around the World Handbook|year=2011|publisher=Prentice Hall|location=Boston|pages=20–21}}</ref> Afghanistan is known for its high-quality [[Pomegranate production in Afghanistan|pomegranates]], grapes, and sweet melons.<ref>{{cite web|url=http://www.rareseeds.com/afghan-honeydew-melon/|title=Rare Heirloom Seeds – Baker Creek Heirloom Seeds|website=Baker Creek Heirloom Seeds|access-date=28 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304063844/http://www.rareseeds.com/afghan-honeydew-melon/|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> Tea is a favorite drink among Afghans, and a typical diet consists of [[naan]], yoghurt, rice and meat.<ref name="auto"/> === Literature === {{main|Poetry of Afghanistan}} Classic [[Persian literature|Persian]] and [[Pashto poetry]] are a cherished part of Afghan culture. Poetry has always been one of the major educational pillars in the region, to the level that it has integrated itself into culture.<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2017/10/567862-feature-western-afghanistan-ancient-love-poetry-thrives-again|title=FEATURE: In Western Afghanistan, an ancient love of poetry thrives again|date=5 October 2017|website=UN News|accessdate=13 March 2023|archivedate=17 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210817083556/https://news.un.org/en/story/2017/10/567862-feature-western-afghanistan-ancient-love-poetry-thrives-again}}</ref> One of the poetic styles is called [[Landay (poetry)|landay]]. A popular theme in Afghan folklore and mythology are [[Dev (mythology)|Divs]], monstrous creatures.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kXnEDAAAQBAJ&pg=PA4|title=American Myths, Legends, and Tall Tales: An Encyclopedia of American Folklore [3 volumes]: An Encyclopedia of American Folklore (3 Volumes)|first1=Christopher R.|last1=Fee|first2=Jeffrey B.|last2=Webb|date=29 August 2016|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781610695688}}</ref> Thursdays are traditionally "poetry night" in the city of [[Herat]] when men, women and children gather and recite both ancient and modern poems.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-13931608|title=Afghanistan: 10 facts you may not know|work=BBC News|date=6 July 2011|via=BBC|access-date=21 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180304072803/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-13931608|archive-date=4 March 2018|url-status=live}}</ref> The Afghan region has produced countless Persian-speaking poets and writers from the Middle Ages to the present day, among which three mystical authors are considered true national glories (although claimed with equal ardor by Iran), namely: [[Khwaja Abdullah Ansari]] of Herat, a great mystic and [[Sufi]] saint in the 11th century, [[Sanai]] of [[Ghazni]], author of mystical poems in the 12th century, and, finally, [[Rumi]] of [[Balkh]], in the 13th century, considered the persophonist throughout the world as the greatest mystical poet of the entire Muslim world. The Afghan Pashto literature, although quantitatively remarkable and in great growth in the last century, has always had an essentially local meaning and importance, feeling the influence of both Persian literature and the contiguous literatures of India. Both main literatures, from the second half of the nineteenth century, have shown themselves to be sensitive to genres (novel, theater), movements and stylistic features imported from Europe. [[Khushal Khan Khattak]] of the 17th century is considered the national poet. Other notable poets include [[Rabi'a Balkhi]], [[Jami]], [[Rahman Baba]], [[Khalilullah Khalili]], and [[Parween Pazhwak]].<ref>{{cite web |url=http://www.afghan-web.com/culture/poetry/cpoets.html |title=Classical Dari and Pashto Poets |publisher=Afghan-web.com |access-date=4 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412113451/http://www.afghan-web.com/culture/poetry/cpoets.html |archive-date=12 April 2014 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=6 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131006084545/http://www.afghan-web.com/culture/poetry/cpoets.html }}</ref> ===Holidays and festivals=== [[File:هفت میوه.jpg|thumb|Haft Mewa (Seven Fruit Syrup) is popularly consumed during Nowruz in Afghanistan]] Afghanistan's official New Year starts with [[Nowruz]], an ancient tradition that started as a [[Zoroastrian]] celebration in present-day Iran, and with which it shares the annual celebration along with several other countries. It occurs every year at the [[March equinox|vernal equinox]]. [[Nauruz in Afghanistan|In Afghanistan]], Nowruz is typically celebrated with music and dance, as well as holding [[buzkashi]] tournaments.<ref>{{Cite web|url=https://www.iexplore.com/articles/travel-guides/middle-east/afghanistan/festivals-and-events|title=Afghanistan Holidays and Festivals|website=www.iexplore.com|accessdate=2023-03-13|archivedate=2021-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414224027/https://www.iexplore.com/articles/travel-guides/middle-east/afghanistan/festivals-and-events}}</ref> [[Yaldā]], another nationally celebrated ancient tradition,<ref>{{cite news |url=http://en.mehrnews.com/news/112907/Yalda-Iranian-celebration-of-winter-solstice |last=Rezaian |first= Lachin |publisher=[[Mehr News Agency]] |date=20 December 2015 |title=Yalda: Iranian celebration of winter solstice}}</ref> commemorates the ancient goddess [[Mithra]] and marks the longest night of the year on the eve of the [[winter solstice]] ({{transliteration|fa|čelle ye zemestān}}; usually falling on 20 or 21 December),<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=yonOicJi5BEC |title=No More "us" and "them": Classroom Lessons and Activities to Promote Peer Respect |last=Roessing |first= Lesley |date=2012 |page=89|isbn=978-1-61048-812-9 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://articles.latimes.com/2013/dec/20/local/la-me-adv-persian-winter-solstice-20131221 |title=In ancient tradition, Iranians celebrate winter solstice |last=Hamedy |first= Saba |newspaper=Los Angeles Times |date=20 December 2013}}</ref> during which families gather together to recite poetry and eat fruits—particularly the red fruits watermelon and [[pomegranate]], as well as [[mixed nuts]].<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ti24AwAAQBAJ |title=Religions of Iran: From Prehistory to the Present |last=Foltz |first= Richard |publisher=Oneworld Publications |date=2013 |page=29|isbn=978-1-78074-307-3 |author-link=Foltz, Richard }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=OUtoJovyjMI |title=We Are Iran: The Persian Blogs |last=Alavi |first=Nasrin |date=8 November 2015 |publisher=Soft Skull Press |page=135 }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Religious festivals are also celebrated; as a predominantly Muslim country, Islamic events and festivals such as [[Ramadan]], [[Eid al-Fitr]] and [[Ashura]] are widely celebrated annually in Afghanistan. The Sikh festival of [[Vaisakhi]] is celebrated by the Sikh community<ref>{{Cite news|url=https://www.pajhwok.com/en/2013/04/11/sikhs-throng-temples-celebrate-vaisakhi|title=Sikhs throng temples to celebrate Vaisakhi|website=www.pajhwok.com|date=11 April 2013|last1=Mahbob|first1=Mahbob Shah}}</ref> and the Hindu festival [[Diwali]] by the Hindu community.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenational.ae/world/asia/afghan-hindus-and-sikhs-celebrate-diwali-without-pomp-and-splendour-amid-fear-1.668735|title=Afghan Hindus and Sikhs celebrate Diwali without 'pomp and splendour' amid fear|website=The National|date=19 October 2017}}</ref> [[Afghan Independence Day|National Independence Day]] is celebrated on 19 August to mark the [[Anglo-Afghan Treaty of 1919]] under King [[Amanullah Khan]] and the country's full independence.<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Afghanistan|access-date=18 August 2009|year=2009}}</ref> Several international celebrations are also officially held in Afghanistan, such as [[International Workers' Day]] and [[International Women's Day]]. Some regional festivals include the Pamir Festival, which celebrates the culture of the [[Wakhi people|Wakhi]] and [[Kyrgyz people|Kyrgyz]] peoples, the Red Flower Festival (during Nowruz) in [[Mazar-i-Sharif]] and the Damboora Festival in [[Bamyan Province]]. === Sports === {{Main|Sport in Afghanistan}} [[File:Buzkashi game in Afghanistan.jpg|thumb|The ancient national sport of Afghanistan, [[Buzkashi]]]] Sport in Afghanistan is managed by the [[Afghan Sports Federation]]. [[Cricket]] and [[Association football]] are the two most popular sports in the country.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/sport/cricket/%E2%80%98Cricket-is-now-the-biggest-sport-in-Afghanistan%E2%80%99/article13994180.ece|title=Cricket is now the biggest sport in Afghanistan|work=The Hindu|access-date=4 July 2019|date=11 January 2016|author=Uthra Ganesan}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.topendsports.com/world/countries/afghanistan.htm|title=Sport in Afghanistan|access-date=4 July 2019|publisher=Top End Sports|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711025603/https://www.topendsports.com/world/countries/afghanistan.htm|archive-date=11 July 2018|url-status=live}}</ref> The Afghan Sports Federation promotes cricket, association football, [[basketball]], [[volleyball]], [[golf]], [[team handball|handball]], [[boxing]], [[taekwondo]], [[Olympic weightlifting|weightlifting]], [[bodybuilding]], [[track and field]], [[ice skating|skating]], [[bowling]], [[snooker]], [[chess]], and other sports. Afghanistan's sports teams are increasingly celebrating titles at international events. [[Afghanistan national basketball team|basketball team]] won the first team sports title at the [[2010 South Asian Games]].<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/tournaments/South-Asian-Games-Shooters-swimmers-shine-as-India-consolidate-dominance/articleshow/5540143.cms|title=South Asian Games: Shooters, swimmers shine as India consolidate dominance|newspaper=The Times of India|date=5 February 2010|access-date=28 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190613093112/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/tournaments/South-Asian-Games-Shooters-swimmers-shine-as-India-consolidate-dominance/articleshow/5540143.cms|archive-date=13 June 2019|url-status=live}}</ref> Later that year, the country's [[Afghanistan national cricket team|cricket team]] followed it with the winning of [[2009–10 ICC Intercontinental Cup]].<ref name="ICUP2009-10">{{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2009/TOURNAMENTS/INTERCONTINENTAL/about.shtml |title=2009–10 Intercontinental Cup |website=CricketEurope |access-date=28 May 2019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130224153614/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2009/TOURNAMENTS/INTERCONTINENTAL/about.shtml |archive-date=24 February 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=23 March 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190323083553/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2009/TOURNAMENTS/INTERCONTINENTAL/about.shtml }}</ref> In 2012, the country's [[Afghanistan national 3x3 team|3x3 basketball team]] won the gold medal at the [[3-on-3 basketball at the 2012 Asian Beach Games|2012 Asian Beach Games]]. In 2013, Afghanistan's [[Afghanistan national football team|football team]] followed as it won the [[SAFF Championship]].<ref name="SAFF2013">{{cite news |last=Lyse |first=Doucet |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-24074786 |title=Precious moments of unity touch Afghans after football triumph |work=BBC News |date=12 September 2013 |access-date=28 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130925172338/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-24074786 |archive-date=25 September 2013 |url-status=live }}</ref> The [[Afghan national cricket team]], which was formed in 2001, participated in the [[2009 ICC World Cup Qualifier]], [[2010 ICC World Cricket League Division One]] and the [[2010 ICC World Twenty20]]. It won the [[ACC Twenty20 Cup]] in 2007, 2009, 2011 and 2013. The team eventually made it and played in the [[2015 Cricket World Cup]].<ref>{{cite web|url=http://globalvoices.org/2015/02/20/afghanistan-makes-history-in-cricket-world-cup-despite-debut-loss-to-bangladesh/|title=Afghanistan Makes History in Cricket World Cup, Despite Debut Loss to Bangladesh|date=20 February 2015|access-date=28 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528232428/https://globalvoices.org/2015/02/20/afghanistan-makes-history-in-cricket-world-cup-despite-debut-loss-to-bangladesh/|archive-date=28 May 2019|url-status=live}}</ref> The [[Afghanistan Cricket Board]] (ACB) is the official governing body of the sport and is headquartered in Kabul. The [[Alokozay Kabul International Cricket Ground]] serves as the nation's main cricket stadium. There are several other stadiums throughout the country, including the [[Ghazi Amanullah Khan International Cricket Stadium]] near [[Jalalabad]]. Domestically, cricket is played between teams from different provinces. The [[Afghanistan national football team]] has been competing in international [[Association football|football]] since 1941.<ref>{{cite web|url=http://www.teammelli.com/matchdata/details/matchdetails.php?id=53|title=Statistics: Iran|access-date=28 May 2019|publisher=Team Melli|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103153545/http://www.teammelli.com/matchdata/details/matchdetails.php?id=53|archive-date=3 November 2019|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=3 November 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191103153545/http://www.teammelli.com/matchdata/details/matchdetails.php?id=53}}</ref> The national team plays its home games at the [[Ghazi Stadium]] in Kabul, while [[football in Afghanistan]] is governed by the [[Afghanistan Football Federation]]. The national team has never competed or qualified for the [[FIFA World Cup]] but has recently won an international football trophy in 2013.<ref name="SAFF2013"/> The country also has a national team in the sport of futsal, a 5-a-side variation of football. The traditional and the national sport of Afghanistan is [[buzkashi]], mainly popular in the north, but also having a following in other parts of the country.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/international/afghanistans-buzkashi-horses-prepare-for-the-game-of-courage/article22457652.ece|title=Afghanistan's buzkashi horses prepare for the game of courage|newspaper=The Hindu|date=17 January 2018|via=www.thehindu.com}}</ref> It is similar to [[polo]], played by horsemen in two teams, each trying to grab and hold a goat carcass.<ref name=twsj>{{cite news|last1=Abi-Habib|first1=Maria|last2=Fazly|first2=Walid|title=In Afghanistan's National Pastime, It's Better to Be a Hero Than a Goat|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703841904576256632384932122|access-date=13 April 2011|newspaper=The Wall Street Journal|date=13 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150526095017/http://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703841904576256632384932122|archive-date=26 May 2015|url-status=live}}</ref> The [[Afghan Hound]] (a type of running dog) originated in Afghanistan and was formerly used in [[wolf hunting with dogs|wolf hunting]]. In 2002, traveler [[Rory Stewart]] reported that dogs were still used for wolf hunting in remote areas.<ref>{{cite book|first=Rory|last=Stewart|author-link=Rory Stewart|title=The Places in Between|url=https://books.google.com/books?id=Nz_2AwAAQBAJ|date=2007|publisher=HMH Books|isbn=978-0-15-603593-4|page=100}}</ref> == See also == {{Portal|Afghanistan|Asia}} * [[Outline of Afghanistan]] == Explanatory notes== {{Notelist|refs= <!-- {{Efn|name=fn1|The phoneme {{IPA|/f/}} ف occurs only in loanwords in Pashto, it tends to be replaced with {{IPA|/p/}} پ. {{IPA|[b]}} is also an allophone of {{IPA|/p/}} before voiced consonants; {{IPA|[v]}} is an allophone of {{IPA|/f/}} before voiced consonants in loanwords.}}--> }} ==References== === Citations === {{reflist}} === General and cited sources === {{Refbegin}} * {{Cite book |title=Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813 |last=Mehta |first=Jaswant Lal |date=January 2005 |isbn=9781932705546 |publisher=Sterling Publishers |ref={{sfnref|Mehta}}}} {{Refend}} == Further reading == {{Main|Bibliography of Afghanistan}} {{See also|Bibliography of the history of Central Asia}} {{Refbegin}} {{Div col|content= * {{cite book |last=Barfield|first=Thomas|title=Afghanistan: A Cultural and Political History|url=https://books.google.com/books?id=tg45ygAACAAJ|date=2012|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-15441-1}} * {{cite book |last1=Bleaney |first1=C. H |last2=Gallego |first2=María Ángeles |url={{Google books |plainurl=yes |id=qCh41lAvg8oC }} |title=Afghanistan: a bibliography |publisher=BRILL |year=2006 |isbn=978-90-04-14532-0}} * {{cite book |last=Clements |first=Frank |url={{Google books |plainurl=yes |id=bv4hzxpo424C }} |title=Conflict in Afghanistan: A Historical Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |year=2003 |isbn=978-1-85109-402-8}} * {{cite book |last=Dupree|first=Louis|author-link=Louis Dupree (professor)|title=Afghanistan|publisher=Oxford Pakistan Paperbacks|edition=2nd|year=1997|isbn=978-0-19-577634-8}} * {{cite book |title=Afghanistan: A Short History of Its People and Politics|last=Ewans|first=Martin|publisher=Curzon Press|date=2002|isbn=0060505087}} * {{cite book |last=Fowler |first=Corinne |url={{Google books |plainurl=yes |id=o4IrhX7n66YC }} |title=Chasing Tales: Travel Writing, Journalism and the History of British Ideas About Afghanistan |publisher=Rodopi |year=2007 |isbn=978-90-420-2262-1}} * {{cite book |last=Griffiths |first=John C |url={{Google books |plainurl=yes |id=M7nMtaXdAS8C }} |title=Afghanistan: a History of Conflict |publisher=Carlton Books |year=2001 |isbn=978-1-84222-597-4}} * {{cite book |last=Habibi |first=Abdul Hai |author-link=Abdul Hai Habibi |year=2003 |title=Afghanistan: An Abridged History |publisher=Fenestra Books |isbn=978-1-58736-169-2}} * {{cite book |last=Hopkins |first=B.D. |url={{Google books |plainurl=yes |id=FOMUAQAAIAAJ }} |title=The Making of Modern Afghanistan |publisher=Palgrave Macmillan |year=2008 |isbn=978-0-230-55421-4}} * {{cite book |last=Johnson |first=Robert |title=The Afghan Way of War: How and Why They Fight |year=2011 |url={{Google books |plainurl=yes |id=lNuH5YQJr6UC }} |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-979856-8}} * {{cite book |last=Levi |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=KakcAAAAMAAJ |title=The Light Garden of the Angel King: Journeys in Afghanistan |publisher=Collins |year=1972 |isbn=978-0-00-211042-6}} * {{cite book |last=Malleson |first=George Bruce |author-link=George Bruce Malleson |url=https://books.google.com/books?id=pqNGBEmHUd4C |title=History of Afghanistan, from the Earliest Period to the Outbreak of the War of 1878 |edition=Elibron Classic Replica |publisher=Adamant Media Corporation |year=2005 |isbn=978-1-4021-7278-6}} * {{cite book |last=Olson |first=Gillia M |url=https://archive.org/details/afghanistan0000olso |url-access=registration |title=Afghanistan |publisher=Capstone Press |year=2005 |isbn=978-0-7368-2685-3}} * {{cite book |last1=Omrani |first1=Bijan |last2=Leeming |first2=Matthew |url=https://books.google.com/books?id=VVu_NwAACAAJ|title=Afghanistan: A Companion and Guide |publisher=Odyssey Publications |edition=2nd |year=2011 |isbn=978-962-217-816-8 }} * {{cite book |last=Reddy |first=L.R. |url=https://books.google.com/books?id=NubtDf2T3cAC |title=Inside Afghanistan: End of the Taliban Era? |publisher=APH Publishing |year=2002 |isbn=978-81-7648-319-3}} * {{cite book |last=Runion |first=Meredith L. |url=https://books.google.com/books?id=aZk9XzqCFGUC |title=The History of Afghanistan |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2007 |isbn=978-0-313-33798-7}} }} {{Refend}} == External links == {{Sister project links|voy=Afghanistan|Afghanistan|s=Portal:Afghanistan|collapsible=collapsed}} {{EB1911 poster|Afghanistan}} * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210104184342/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ |date=2021-01-04 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]]. * {{GovPubs|Afghanistan}} * {{Curlie|Regional/Asia/Afghanistan}} * {{Wikiatlas|Afghanistan}} * [http://uiuc.libguides.com/afghanistan_research_guide Research Guide to Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150823112103/http://uiuc.libguides.com/afghanistan_research_guide |date=2015-08-23 }} 1ko917n6fnzaw8ekg6ol7kffp6hn1md 0 6511 54996 47612 2026-05-20T02:01:37Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 54996 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓပဋိမာရုပ် | native_name = မာရဝိဇယဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော် | image = | image_size = | alt = | caption = | map_type = ဗၟာ | map_size = | map_alt = | map_caption = | location = နေပျဳဒဝ် | coordinates = {{coord|19.700954926140046|96.05990090948225|display=inline,title}} | religious_affiliation = ဗုဒ္ဓဘာသာ | sect = ထေရဝါဒ | deity = | region = ဒေသသဟရး | country = သဟရး ဗၟာ | functional_status = | website = maravizaya.com | founded_by = [[ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်]] | year_completed = | length = {{convert|81|ft}} | materials = တၟအ်ထၜိုဟ်ဍာ် }} '''မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓပဋိမာရုပ်''' (Māravijaya Buddha, မာရဝိဇယဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်) ဂှ် ဒှ် ကျာ်ထၜိုဟ်ဍာ် မနွံသမၠုင် ၈၁ ပေ (၂၅ မဳတာ) မကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲဥဒျာန်ဗုဒ္ဓ မနွံ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ဒက္ခိဏသဳရိ၊ နေပျဳဒဝ် ရ။<ref>{{Cite web |date=2023-02-14 |title=Part 4 Of Maravijaya Buddha Image Conveyed Onto Jewelled Throne Successfully |url=https://www.gnlm.com.mm/part-4-of-maravijaya-buddha-image-conveyed-onto-jewelled-throne-successfully/ |access-date=2023-03-31 |website=Global New Light Of Myanmar |language=en-US}}</ref> ကျာ်ထၜိုဟ်ဍာ်ဝွံ ဒှ်ပဋိမာရုပ် နကဵု ဘူမိဖဿမုဒြာ တုဲ ဒှ်ရုပ်ကျာ် မကၠောန်လဝ် နကဵု တၟအ်ထၜိုဟ်ဍာ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိဝွံရ။ <ref>{{Cite web |date=2021-04-26 |title=The Tatmadaw's Buddhism |url=https://insightmyanmar.org/burmadhammablog/2021/4/6/the-tatmadaws-buddhism |access-date=2023-03-31 |website=Insight Myanmar |language=en-US}}</ref> ကျာ်ထၜိုဟ်ဍာ်ဝွံ နွံလျိုင် ၂,၁၀၀ တာန်၊ တၟအ်ထၜိုဟ်ဍာ်ဂှ် ကေတ်နင် နူကဵု သဂျေန်၊ ဗဒါဲမာန္တလေ။<ref>{{Cite news |date=2023-02-13 |title=Auspicious Ceremony to Convey 4th Part of Maravijaya Buddha Image on Top of Jewelled Throne Held |work=Info Sheet |url=https://infosheet.org/node/4214 }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-11-13 |title=Carving Of Maravijaya Buddha Image Which Would Be The Highest Stone Sculptured Buddha Image In The World And Plans To Build It Explained |url=https://www.gnlm.com.mm/carving-of-maravijaya-buddha-image-which-would-be-the-highest-stone-sculptured-buddha-image-in-the-world-and-plans-to-build-it-explained/ |access-date=2023-03-31 |website=Global New Light Of Myanmar |language=en-US}}</ref> ကမၠောန်စမြိုင်ကျာ်ဝွံ အိုတ်သီုဂှ် နကဵု [[ပၞာန်သီအဝဵု ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁|အလဵုအသဳပၞာန်]] ကေတ်တာလျိုင်တုဲ ကၠောန်လဝ်ရ။<ref name=":0">{{Cite web |date=2021-05-12 |title=Myanmar junta goes big on giant Buddha statue in midst of crisis |url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Crisis/Myanmar-junta-goes-big-on-giant-Buddha-statue-in-midst-of-crisis |access-date=2023-03-31 |website=Nikkei Asia |language=en-GB}}</ref> ပ္ဍဲကဵု ဥဒျာန်ဗုဒ္ဓဂှ် ပါဲနူ မာရဝိဇယဗုဒ္ဓပဋိမာရုပ် ဇၞော်ဂှ်တုဲ စေတဳရုင်လိက်တၟအ်ပိဋကတ် မချူလဝ် နကဵု အက္ခရ်မန်ဗၟာ ကေုာံ အက္ခရ်ရဝ်မာန် သီုဖအိုတ် ၇၂၉ တၞုင်လေဝ် နွံကီုရ။ ကမၠောန်ပ္တန်ကျာ်ဝွံ နကဵု ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင် သၞာံ ၂၀၂၁ ဂိတုဨပြဳ ၂၅ ဂှ် ကၠောန်သဘင်ဖျေဟ်ရိုဟ်ကၞက်<ref name=min>{{cite news|author=<!--not stated-->|date=2021-04-25|title=“မာရဝိဇယ” ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီး ရတနာအုတ်မြစ်တော်စီ မဟာမင်္ဂလာအခမ်းအနားနှင့် ဆင်းတုတော်အပိုင်း(၂)နှင့် (၃)တို့ကို ကြိုဆို ပူဇော်ခြင်း မဟာမင်္ဂလာ အခမ်းအနားကျင်းပ|url=https://www.seniorgeneralminaunghlaing.com.mm/25387/%E1%80%99%E1%80%AC%E1%80%9B%E1%80%9D%E1%80%AD%E1%80%87%E1%80%9A-%E1%80%97%E1%80%AF%E1%80%92%E1%80%B9%E1%80%93%E1%80%9B%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%BD%E1%80%AC%E1%80%B8/|work=|location=|access-date=2023–07-28|accessdate=2023-07-28|archivedate=2023-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230728103302/https://www.seniorgeneralminaunghlaing.com.mm/25387/%E1%80%99%E1%80%AC%E1%80%9B%E1%80%9D%E1%80%AD%E1%80%87%E1%80%9A-%E1%80%97%E1%80%AF%E1%80%92%E1%80%B9%E1%80%93%E1%80%9B%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%BD%E1%80%AC%E1%80%B8/}}</ref><ref name=99:>{{cite news|author=<!--not stated-->|date=2022-05-14|title=မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီး ဗုဒ္ဓဥယျာဉ် ဝတ္ထုကံတော်၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူပိဋကတ် ကျောက်စာတော်များ စတင်ရေးထိုးပူဇော်ခြင်း မဟာမင်္ဂလာ အခမ်းအနားကျင်းပ|url=https://www.mdn.gov.mm/my/maarwijy-buddhruppaatteaamttkii-buddhuyaany-wttthukntteaa-chtttthsnggynaamuupittktt|work=|location=|access-date=2023–07-28|accessdate=2023-07-28|archivedate=2023-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230728104846/https://www.mdn.gov.mm/my/maarwijy-buddhruppaatteaamttkii-buddhuyaany-wttthukntteaa-chtttthsnggynaamuupittktt}}</ref> စကၠောန်ကၠုင်တုဲ ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၁၊ ၂၀၂၃ ဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲ ကၠောန်သဘင်ပံက်ကျာ်ဂှ်ရ။ တင်ရန်တၟအ် မဂွံပ္တန်ကျာ်ဏအ်ဂှ် နကဵု ပဓါနဒါယကာ ဥက္ကဋ္ဌ ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်၊ သကိုပ်ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇၞော်မေန်အံင်လှာင် ပသောင်ကလးလဝ် (၁) ဂၠးတိညံင်ဂွံတီ ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင်ဖိုဟ်၊ (၂) ညံင်ဍုင်ကွာန် ဂွံၜိုဟ်သြိုဟ်၊ (၃) ညးဍုင်ကွာန် အပ္ဍဲဍုင် မ္ၚးဍုင် ကၠုင်ဗဵုလ္ၚောဝ် ကျာ်ဝွံတုဲ ဒေသဂှ် မၞိဟ်ဂွံအာကၠုင်ဂၠိုင်တုဲ ဒေသ ဂွံဇၞော်မောဝ် (၄) ဂွံဒှ် အထံက်အရီု ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ဍုင်တအ်ရ။<ref name=vk>{{Cite web |date=2023 |title=ရုပ်ပွားတော်ဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |url=https://www.maravizaya.com/ |access-date=2023-07-28 |website=မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော် |language=မြန်မာ |accessdate=2023-07-28 |archivedate=2023-07-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230724055457/https://maravizaya.com/ }}</ref> == ဗၞတ်ဗ္ၜတ်ဂမၠိုင် == === အရှာမ်ဥဒျာန်ဗုဒ္ဓ === ဥဒျာန်ဗုဒ္ဓဂှ် နွံသမၠဲ ၂၅၅ ဨက။ === မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓပဋိမာရုပ်=== ကျာ်ထၜိုဟ်ဍာ်ဝွံ ဒှ်ကျာ်ထဝါဲ သမၠုင်ကျာ်သီုဖအိုတ် နွံ ၆၃ ပေ၊ သမၠုင် သၞာဒကှ် နွံ ၆ ပေ၊ သမၠုင်ပၞင် နွံ ၁၂ ပေ၊ သီုဖအိုတ် နွံ ၈၁ ပေ ရ။ လျိုင်ပဋိမာရုပ်ဂှ် နွံ၁၇၈၂ တာန်၊ လျိုင်သၞာဒကှ် ကေုာံ ပၞင် နွံ ၃၅၁၀ တာန်၊ သီုဖအိုတ် နွံလျိုင် ၅၂၉၂ တာန်ရ။<ref>{{Cite web |date=2023 |title=ရုပ်ပွားတော်ဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |url=https://www.maravizaya.com/ |access-date=2023-07-28 |website=မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော် |language=မြန်မာ |accessdate=2023-07-28 |archivedate=2023-07-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230724055457/https://maravizaya.com/ }}</ref><ref name=vk/> === စေတဳတိုင်တၟအ်ပိဋကတ် === ပ္ဍဲဥဒျာန်ဗုဒ္ဓဂှ် သီုဖအိုတ် နွံစေတဳ တိုင်တၟအ်ပိဋကတ် ၇၂၉ တၞုင်။ စေတဳလဒေါဝ် မချူလဝ် ပရူဝင်ဥဒျာန်ဏအ်ဂှ် နွံဇမၠိင် ၂၁ ပေ၊ အနာံ ၂၁ ပေ၊ သမၠုင် ၂၇ ပေ။ စေတဳသၟေဟ်တအ်ဂှ် နွံ ဇမၠိင် ၁၂ ပေ၊ အနာံ ၁၂ ပေ၊ သမၠုင် ၁၈ ပေ။ တိုင်တၟအ်တအ်ဂှ် နွံ ဇမၠိင် ၄၅ ၝောအ်တဲ၊ သမၠုင် ၆ ပေ ၃ ၝောအ်တဲ၊ သတီု ၇,၂ ၝောအ်တဲ။ လိက်ပိဋကတ်တအ်ဂှ် ချူလဝ် အတိုင်မူ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယန။<ref name=99:/> စေတဳတိုင်တၟအ်မွဲတၞုင်မ္ဂး အိုတ်သြန်က္သာပ်ဗၟာ၂၇၉ ကိုဋ်။<ref>{{cite news |author=<!--not stated--> |date=2021-12-2 |title=“မာရဝိဇယ” ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီး တည်ထားကိုးကွယ်မည့် ဗုဒ္ဓဥယျာဉ်တော် အတွင်း ပိဋကတ်သုံးပုံပါဠိတော် အဋ္ဌကထာ ဋီကာ ကျမ်းစာများ ရေးထိုးပူဇော်ထား သည့် ကျောက်စာချပ်များကိုလည်း စိုက်ထူပူဇော်သွားမည်ဖြစ်|url=https://cincds.gov.mm/node/15583?d=1|work= |location= |access-date=2023–07-28}}</ref> == ဝင် == === တၟအ် နူဒဵုသဂျေန် === တၟအ်ထၜိုဟ်ဍာ်ဂှ် နူကဵု ကမ္မဏဳ Angelo Mining Co. Ltd. ဦးအောင်ခိုင်သန်း ကဵုလဝ်ဒါန် ကု Shwe Foundation နူသၞာံ ၂၀၁၃ ဂိတုမေ တေအ်ရ။<ref name=vk/> Shwe Foundation ဒှ် ဖံင်ဒေရှေန် သၟိင်ဍုင် အလဵုအသဳပၞာန် (တြေံ) ဂဥုပ်ဗိုလ်တာန်ယှိုဲ (သန်းရွှေ)။ သၞာံ ၂၀၁၇ လပါ်အိုတ် ဂှ် နကဵု ညးဇမၞော်အလဵုအသဳပၞာန် ဂဥုပ်ဗိုလ်သန်းရွှေ ပ္အပ်ကဵု တာလျိုင် ကုဒပ်ပၞာန်ဗၟာ သွက်ဂွံ ပကမ္မကထ ပ္ဍဲကမၠောန်ပ္တန်ဥဒျာန်ဗုဒ္ဓ ကေုာံ ပ္တန်ကျာ်ပဋိမာရုပ် ဝွံရ။ သၞာံ ၂၀၁၈ ဂိတုမေ ဂှ် နကဵု ဒပ်ပၞာန် ဗလးကဵု တၠပညာလပါ်တၟအ်တအ် စၟဳစၟတ်တုဲ သၞာံဂှ် ဂိတုအံက်တဝ်ဗါဂှ် စၜံက်ခါဲတၟအ်ဂှ်ရ။ တၟအ်ဂှ် တေဟ်ကုတ်တုဲ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂိတုမာတ်ဂှ် က္လိဂွံ တၟအ်ဇမၞော်မွဲ မနွံ သမၠုင် ၆၅ ပေ၊ အနာံ ၅၄ ပေ၊ သတီု ၂၀ ပေ၊ မနွံလျိုင် ၜိုတ် ၃၇၀၀ တာန်၊ မဒှ်တၟအ် ကဆံင်A ။<ref>{{cite news |author=<!--not stated--> |date=2023-06-30 |title=မာရဝိဇယဗုဒ္ဓ ရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီး တည်ဆောက်ပြီးစီးမှုအခြေအနေများ ရှင်းလင်းပြသခြင်း အခမ်းအနားပြုလုပ်ခဲ့ပြီး စီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင်များနှင့် အလှူရှင်များက ကျပ် ၁၆ ဘီလျံကျော်လှူဒါန်း|url=https://news-eleven.com/article/250243|work=Eleven Media Group Co., Ltd. |location= |access-date=2023–07-28}}</ref> သွက်ပၞင်ဂှ် နွံပၟိက်ဒၟံင်တၟအ်တၟိတုဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ဆက်ဂၠာဲတၟအ်တၟအ်ပၠန်ရ။ တၟအ်မနွံလျိုင် ၜိုတ် ၃,၇၀၀ ဂှ် အတိုန်ဂှ် ကေတ်နင်မ္ဂး လျိုင်ဇြိုင်လောန်အာ၊ ဂၠံင်ဂမၠိုင် ဒုင်ဟွံမာန်တုဲ တၟအ်ဂှ် ဒးကရေက်ထောအ် ပန်ကရေက်ရ။ ကရေက်တုဲ တၟအ်ပန်ကရေက် သွက်ပဋိမာရုပ်ဂှ် နွံလျိုင် ၃,၁၅၀ တာန်၊ တၟအ်မသုန်ကရေက် သွက်ပၞင် ဂှ်နွံလျိုင် ၂,၉၃၄ တာန်၊ တၟအ်ပစ္စယ် (the seserved parts) သီုဖအိုတ် နွံလျိုင် ၂,၀၇၄ တာန်၊ သီုဖအိုတ် တၟအ်လျိုင် ၈,၁၅၈ တာန်။ နူဒဵုသကျေန် ဂွံစိုပ် ၜဳဨရာဝတဳဂှ် ဒးၜံက်မြံင် ပါင် ၁၂၀ ပေ၊ ဇမျိုင် ၉၀ ပေ၊ ဇမၠိင် ၄,၅၈၃ ပေ။ နူဂှ် ဒဵုသကျေန် ဂွံစိုပ် သၞေဟ်ဆီမီးခုံ မနွံ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်မျေန်ချာန် (မြင်းခြံ) ဂှ် ဒးဖ္ဍိုက်နင် နကဵုတရဴဍာ် ၈၈ တိုင် ကဵု ၅ ဖာလုံ၊ နူသၞေဟ်ဆီမီးခုံ ဂွံစိုပ် နေပျဳဒဝ်ဂှ် နကဵုတရဴတိုက် ၁၈၉ တိုင်။ ပ္ဍဲတရဴဍာ်ဂှ် ဒးဖ္ဍိုက်နင် သီုဖအိုတ် ၉ လတုန်။ ပ္ဍဲတရဴတိုက်ဂှ် ဒးမင်အခိင်ကညင်တုဲ ဟိန်မမင်ဒၟံင်ဂှ် ကလေင်တေဟ် ဖျေဟ်ဗီုပြင်ဂမၠိုင်တုဲ လျိုင်တၟအ်ဂှ် ဒှ်အာ ၇,၆၄၂ တာန်၊ သီုဖအိုတ် နကဵု Modular Trailer ဒးဖ္ဍိုက်နင် ၇ လတုန်ရ။ တၟအ်သီုဖအိုတ်ဂှ် စိုပ်နေပျဳဒဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၂၅ ဂှ်ရ။<ref name=9:9/><ref name=vk/> === ဒတန် === ဥဒျာန်ဗုဒ္ဓ မနွံသမၠဲ ၂၅၅ ဨက ဝွံ နွံ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ဒဏ္ခိဏသဳရိ၊ နေပျဳဒဝ်။ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂိတုဨပြဳ ၂၅ ဂှ် ကၠောန်သဘင်ဖျေဟ်ရိုဟ်ကၞက်ရ။ ညးမဒှ်ပဓါန ဒါယကာ ဥက္ကဋ္ဌ [[ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်]]၊ သကိုပ်ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇၞော်မေန်အံင်လှာင် ဖျေဟ်လိက်တၟအ် ကေုာံ ဍိုန်ရတ်ဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲသဘင်ကၞာဂှ် အစာတၠ ဂဥုပ်ဂိုဏ်ဂမၠိုင် ကေုာံ ဂကောံသၟိင်တၠ အလဵုအသဳပၞာန်ဂမၠိုင် တိုန်စိုပ်လဝ်ရ။<ref name=min/> ဒၞာဲမစွံ ကျာ်ဂှ် ဂွံဒုင်လျိုင်မာန်တုဲ ၜုင်ခဒုင်လဝ် နကဵု စက်တုဲ ဒၞာဲ ကျာ်ထၜိုဟ်ဍာ်မနွံဂှ် လျိုင် စဵုကဵု ၂၀,၀၀၀ တာန် ဒုင်မာန်ရ။၊ တုဲပၠန် ညံင်ဂွံ ဒုင်ဘဲဒဏ်သဘာဝ မာန် ကသဳတိမ္ဂး စဵုကဵု ရေစ်ချ်တာစကေ Earthquake Magnitude 8.7, 8.8၊ လဗိုတ်ကျာမ္ဂး စဵုကဵု အသိင် မွဲနာဍဳ ၁၂၀ တိုင် (120 Mph)၊ ဘဲဒဂဵုတးတအ်လေဝ် ဖန်ဇန် ပလေဝ်ဒုင်လဝ်ကီုရ။ <ref name=9:9>{{cite news |author=ဘကြီးကောင်း |date=2023-07-25 |title=ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ညွတ်တွားပူဇော်ဖူးမြော် ကြည်ညိုကြရမည့် မာရဝိဇယဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီး|url=https://www.moi.gov.mm/article/41964|work=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်အစိုးရ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန |location= |access-date=2023–07-28}}</ref><ref name=vk/> === မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓပဋိမာရုပ် === ကျာ်ထၜိုဟ်ဍာ်မာရဝိဇယဂှ် ဒှ်ရုပ်ဗီုပြင် ခေတ်ရတနာပုံ (အင်ဝ) မကၠောန်ပုတ်လဝ် နကဵု စက် CNC Machine ရ။ ကျာ်ဂှ် သီုဖအိုတ် ပါ်လဝ်ပန်ဒကုတ်၊ ဒကုတ်သၟဝ် ပၞင်ဂှ်မွဲဒကုတ်၊ ပၞးၜါလပါ်ဂှ် ၜါဒကုတ်၊ နူက္ဍိပ် ကေုာံ ၝောအ်ဇကုဂှ် မွဲဒကုတ်။ ရုပ်က နူ ဇာန္နဝါရဳ ၂၆ စလ္ဇံက်ဖျေဟ်ဒၟံင်တုဲ ဇာန္နဝါရဳ ၃၁ ဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲအိုတ်တုဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၁၊ ၂၀၂၃ ဂှ် ကၠောန်သဘင်ကၞာမဟာမင်္ဂလလ္ဇုဲကျာ်တုဲရ။<ref name=vk/><ref>{{cite news |author=<!--not stated--> |date=2023-06-30 |title=မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီး၏ ဆင်းတုတော် အပိုင်း(၄)အား ရတနာပလ္လင်တော်ထက်သို့ ပင့်ဆောင်ပူဇော်ခြင်း မဟာမင်္ဂလာအခမ်းအနား ကျင်းပပြုလုပ်|url=https://myanmar.gov.mm/news-media/news/latest-news/-/asset_publisher/idasset354/content/%25E1%2580%2599%25E1%2580%25AC%25E1%2580%259B%25E1%2580%259D%25E1%2580%25AD%25E1%2580%2587%25E1%2580%259A-%25E1%2580%2597%25E1%2580%25AF%25E1%2580%2592%25E1%2580%25B9%25E1%2580%2593%25E1%2580%259B%25E1%2580%25AF%25E1%2580%2595%25E1%2580%25BA%25E-11|work=Myanmar National Portal |location= |access-date=2023–07-28}}</ref> === စေတဳတိုင်တၟအ် ပိဋကတ် === ပ္ဍဲကဵု ဥဒျာန်ဗုဒ္ဓဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ စေတဳတိုင်တၟအ် ၇၂၉ တၞုင်၊ စေတဳလဒေါဝ်ဂှ် ဒှ်စေတဳတၟအ်တိုင် ဝင်မဆေင်ကဵု ဥဒျာန်ဗုဒ္ဓဝွံတုဲ သၟေဟ်ဂှ် ဒှ်စေတဳတၟအ်တိုင်ပိဋကတ် အတိုင်မူဆဋ္ဌသင်္ဂါယန ရ။ တၟအ်တိုင်တအ်ဂှ် စတမ်နူ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂိတုမေ ၁၄ ဂှ် စပုတ် နကဵုစက်ရ။ တ္ၚဲမစပုတ်လိက်ဂှ် ကၠောန်သဘင်မဟာမင်္ဂလပွုတ်လိက်တၟအ်။ ပ္ဍဲသဘင်ဂှ်လေဝ် မှာထေရ်ဂဥုပ်ဂိုဏ်ဂမၠိုင် ကေုာံ ညးမဒှ် ပဓါနဒါယကာ ဥက္ကဋ္ဌ ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင် သကိုပ်ဂဥုပ်ဗိုလ်မေန်အံင်လှာင် ကေုာံ ညးတာလျိုင်ဇၞော်ဇၞော်ဂမၠိုင် တိုန်စိုပ်လဝ်ရ။ <ref>{{cite news |author=<!--not stated--> |date=2022-05-14 |title=မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီး ဗုဒ္ဓဉယျာဉ် ဝတ္ထုကံတော်၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူပိဋကတ်ကျောက်စာတော်များ စတင်ရေးထိုးပူဇော်ခြင်း မဟာမင်္ဂလာအခမ်းအနားကျင်းပ|url=https://cincds.gov.mm/node/17753?d=1|work=Office of the Commander-in-chief of Defence Services |location= |access-date=2023–07-28}}</ref> ဝိနယ် ၅ ကၞပ်ဂှ် စေတဳရုင်လိက်တၟအ် ၉၆ ရုင် (တၟအ်တိုင် ၁၉၂ တိုင်)၊ နူရုင်စၟတ် ၁ စဵုကဵု ၉၆။ အဘိဓရ် ၇ ကၞပ်ဂှ် စေတဳရုင်လိက်တၟအ် ၂၁၆ ရုင် (တၟအ်တိုင် ၄၃၂ တိုင်)၊ ရုင်လိက်တၟအ် နူစၟတ် ၉၇ စဵုကဵု ၃၁၂။ သုတ် ၅ ကၞပ်ဂှ် စေတဳရုင်လိက်တၟအ် သီုဖအိုတ် ၄၀၈ ရုင် (လိက်တၟအ် ၈၁၆ တိုင်)၊ ရုင်လိက်တၟအ် နူစၟတ် ၃၁၃ စဵုကဵု ၇၂၀။ သီုဖအိုတ် လိက်တၟအ် ပိဋကတ်သၟးဂှ် နွံ ၇၂၀ ရုင် လိက်တၟအ် နွံ ၁၄၄၀ တိုင်။ သၟေဟ် ၉ ရုင်ဂှ် ဒှ်ဝင်ပရူဥဒျာန်ဗုဒ္ဓ ကေုာံ မာရဝိဇယဗုဒ္ဓပဋိမာရုပ်ရ။<ref>{{Cite web |date=2021-09-01 |title=မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီး တည်ဆောက်ပူဇော်ခြင်းလုပ်ငန်းများအတွက် အလှူတော်ငွေထည့်ဝင်လှူဒါန်းခြင်း |url=https://constitutionaltribunal.gov.mm/my/node/1206 |access-date=2023-03-31 |website=နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံး |language=မြန်မာ |accessdate=2023-07-28 |archivedate=2023-07-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230728133139/https://constitutionaltribunal.gov.mm/my/node/1206 }}</ref> === သဘင်ဗုသစ် === သၞာံ ၂၀၂၃ ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၁ ဂှ် ကၠောန်သဘင်ဗုသစ်ကျာ်၊ အခိင်နူဂယးဂှ် ပ္တိုန် ဗုဒ္ဓာဘိသေကနေကဇာ မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓပဋိမာရုပ်။ နကဵု အလဵုအသဳပၞာန် နိမန်လဝ် လကျာ် ၉၀၀ ဇကု၊ နူကဵု ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယာဂှ် ၆ ဇကု၊ နူဍုင်သေံဂှ် ၁၁ ဇကု၊ နူဍုင်နဳပဝ်ဂှ် ၁၀ ဇကု၊ နူဝဳဏာမ်ဂှ် ၁၁ ဇကု၊ နူဘင်္ဂလာဒေသ် ဂှ် ၁၀ ဇကု၊ နူလဴဂှ် ၆ ဇကု၊ နူသဳရိလင်္ကာဂှ် ၁၁ ဇကု၊ နူအိန္ဒိယဂှ် ၅ ဇကု သၟေဟ်နူဂှ် လကျာ် နူဍုင်ဗၟာဖအိုတ်ရ။ တုဲဂှ် ကၠောန်သဘင်စရိုဟ်ဍာ် စေတဳရုင်တၟအ်တိုင်ပိဋကတ်ဂမၠိုင်ရ။ <ref>{{cite news |author=<!--not stated--> |date=2023-08-01 |title=မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီးအား ပြည် တွင်း/ပြည်ပမှ ဆရာတော် ၉၀၀ ပါးက ဗုဒ္ဓါဘိသေကအနေကဇာတင်တော်မူ|url=https://www.popularmyanmar.com/?p=123288|work=Popular News|location=Myanmar |access-date=2023–08-01}}</ref> == နိဿဲ == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ]] [[ကဏ္ဍ:BEHM]] k3khs0cg83vb6y6ik3jimxl82fn4hgr 0 6610 54995 45532 2026-05-20T01:57:20Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 54995 wikitext text/x-wiki {{Infobox Buddhist monastery |name = ဘာမန်ရာမညဘူမိ ဗုဒ္ဓဂယာ |image = |image_size = 250px |alt = |caption = |t= |p= |pushpin_map = India |coordinates = <!--{{coord|16|08|24|N|97|43|44|E|type:landmark_region:CN-54|display=inline,title}}--> |map_caption = ဒၞာဲဘာမန် မနွံ |map_size = 250 |location_country = India |location= Giant Buddha Rd, Bodh Gaya, Bihar 824231, India |founded_by = တၠဂုဏ်အစာဣန္ဒသာရ |founded = ဂိတုမာတ် ၆၊ ၂၀၁၁ |date_renovated = | religious_affiliation = ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ |sect = ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ |lineage= |dedicated_to = စမြိုင်သာသနာ |head_lama = |colleges= |no._of_monks = |architecture = }} '''ဘာမန်ရာမညဘူမိ'''၊ ဗုဒ္ဓဂယာ အိန္ဒိယ (လဆောဝ် ချူ) ဘာမန် ရာမညဘူမိဗုဒ္ဓဝိဟာရ ({{Lang-en|Ramanyabuumi Buddha Vihara}}‚ रामान्यभूमि बुद्धा विहार) ဝွံ ဒှ်ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဂယာ၊ တွဵုရးဗိဟာရ်၊ ရးအိန္ဒိယ (Giant Buddha Rd, Bodh Gaya, Bihar 824231, India)။ ဘာဝွံ သြိုင်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ကမ္မတဳ သြိုင်ဗဒှ် ဘာမန်ရာမညဘူမိ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၁ နကဵုသြန်ဒါန် ဒါယကာ ဗွဲတၟေင် ကောန်ဂကူမန် နူဌာန်နာနာဂမၠိုင်ရ။ အရှာမ်တိဘာဝွံ သီုဖအိုတ် နွံ ဗၞတ် ၁၀ ကတ္ထ (၁၆၂၀၀ စတုရန်ပေ) ဂအာင်ဘာသၟး သီုဖအိုတ် အိုတ်အာလဝ် သြန်ရူပဳ ထပှ်ပြကောဋိကိုဋ် ၜါကိုဋ်။ ဘာဝွံ နကဵု သၞောဝ်အိန္ဒိယမ္ဂး ဒှ်ဒြပ် ဂကောံရာမညဘူမိ (Ramanyabhumi Trust) မပိုင်ပြဳရ။<ref name=narada>{{cite book |last=သိရဳ |first=ဒံက်တာနာရဒ |author-link= |date= |title=ဝင်ဘာမန်ရာမညဘူမိ |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Framanya.bhumi%2Fposts%2Fpfbid034td9T8srUug2qwUqBG5RJpzXj4NXfW4Td6eYqqCfVkajVgVX1dk75KrzWAHHMiNLl&show_text=true&width=500"|location= |publisher=ရာမညဘူမိ |page=၃၁-၃၈ |isbn=}}</ref> == ဝင် == ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ ဗုဒ္ဓဂယာ ဒၞာဲကျာ်တြဲဂေါတမ မက္လိဂွံ သဗ္ဗညုတ္တညာဏ် မအာစိုပ် ဒဒှ်ကျာ်မပြဲဂှ် နွံကဵု ဘာဂကူနာနာရ။ နကဵု ဂကူမန်လေဝ် စိုတ်မိက်ဂွံ ပ္တန်ဒၟံင် ဘာမန်မွဲ ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဂယာဂှ် နွံကၠုင် တၟာလအ်တုဲ ဗီုညးကဵုညး ချပ်ကၠုင်လဝ် နွံကီုရ။ ဘာမန်ရာမညဘူမိဏအ် ဂွံဒှ်ကၠုင်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၂၀၁၀ ဂိတုမေ ၂၀ အခိင်နူဂယး တၠဂုဏ်အစာ ဣန္ဒသာရ (ဂုဏ်အစာဓရ် ကျာ်ဇၞော်အစာ အမေရိကာန်) ဆက်နင်ဖုင် ကုတၠဂုဏ်အစာ နာရဒသိရဳ ညးမတိုန်ဒၟံင် ဘာတက္ကသိုလ် ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယ၊ ဒဒှ်ရ နာဲဇျာဲ (နိုင်သန်းညွန့်) ကဵု မိဝါန်ဒဳ (မိခင်နွယ်ဦး) ကေုာံ ကောန်ဇာတ်ဂမၠိုင် ညးမပဒတဴ ပ္ဍဲသဟရးအမေရိကာန် ကဵုဒါန် သြန်ဒဝ်လာ မသုန်ဠက် သွက်ဂွံရာန်တိရ။ ဒုင်သဇိုင် ကုသြန်ဒါန်ဂှ်တုဲ နကဵု တၠဂုဏ်အစာ နာရဒသိရဳ၊ ကေတ်အရီုအဗင် နူကဵု ကျာ်ဇၞော်တၞဟ် ဗီုကဵု ကျာ်ဇၞော်ယခေင်တုဲ ဗက်ဂၠာဲဂအာင်တိရ။ ဂိတုနဝ်ဝေမ္ဗာ ၁၈ ဂှ် တၠဂုဏ်အစာဣန္ဒသာရ က္ညပြာပ်အာ အိန္ဒိယ သွက်ဂွံ ပ္တန်ဘာဝွံရ။ ဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာ ၀၃ ဂှ် တၠဂုဏ်အစာဣန္ဒသာရ ကေုာံ ခမဳသင်မန်ဂမၠိုင် မညး ကတ်ဒၟံင် ပညာပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယ နွံတမ် တၠဂုဏ်အစာနာရဒသဳရိ (မှဝ်ဂျဳ၊ ဍာ်ဗု)၊ တၠဂုဏ်အစာဥတ္တမ (ဒဵုတၟအ်)၊ တၠဂုဏ်အစာသုဇန (ဂုဏ်ထောဋ် ဝါဍောတ်)၊ တၠဂုဏ်အစာကလျာဏ (တကအ်လကုတ်) ပ္ဍဲဌာနဗဒမ်မန် ဍုင်ဗာရာဏသဳရ။<ref name=narada/> ဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာ ၆ ဂှ် တၠဂုဏ်အစာဣန္ဒသာရ၊ တၠဂုဏ်အစာသုဇန ကေုာံ တၠဂုဏ်အစာနာရဒသဳရိ နူဗာရဏသဳ ပြာပ်အာ ဇရေင်ဗုဒ္ဓဂယာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲရာန်တိရ။ တၠဂုဏ်အစာတိလောက (ဂကူယခေင်၊ ဗွဲကြဴ ဒှ်နွံပိုန် ဘာပဌာန်၊ ဗုဒ္ဓဂယာ) ကဵုအရီုအဗင် သွက်ဂွံဂၠာဲဒၞာဲအရှာမ်ဘာရ။ <ref name=narada/> တိ ပ္ဍဲပွဳပွူ တၞံဇြဲဗောဓိဂှ် င္ၚုဟ်က္ဍင်ဒၟံင်တုဲ သြန် ဗက်ဟွံစိုပ်၊ ညးတအ် ညးပိ အာချပ်စ ကုကျာ်ဇၞော်ပညာလင်္ကာရ (ဂကူယခေင်) နွံပိုန် ဘာကြုက် နာလန္ဒ)။ ဒဳဇြေမ္ဗာ ၁၂ ညးတအ် ညးပိဇကု အာဇူဒၟံင် ပ္ဍဲဘာယခေင် မဟာအောင်မြေဂှ် ဂွံဆဵုကဵု ဒါယကာ နူဍုင်မန် မိဥဥအံင် (ကၟာဝက်)၊ မိမျကျဳတအ်တုဲ နူကဵု ညးတအ် ညးၜါတၠဂှ် ဒုင်ကအ်ပါင် သွက်ဂွံ ပ္တန်ဘာမန် ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဂယာဂှ် ညးတအ် ညးမွဲ ကဵုဒါန် သြန်ဒဝ်လာ မွဲမွဲလက်ကီုရောင်ရ။ သွက်ဂွံ ဆဝ်မ္ၚုဟ် ပရူပ္တန်ဘာမန် ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဂယာဂှ် တၠဂုဏ်အစာဣန္ဒသာရ ပြာပ်စဴအာ ဍုင်မန်တုဲ ဇာန္နဝါရဳ ၁၈၊ ၂၀၁၁ (သက္ကရာဇ် ၁၃၇၂ ပုဟ် ၁၄ မမံက်) ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ကောံဓရီု ကိစ္စပတန်ဘာမန် ဗုဒ္ဓဂယာ ပ္ဍဲဘာသိင်္ဂုတ္တရ၊ ဍုင်ဒဂုင်ရ။ ပ္ဍဲဂှ် တုပ်စိုတ်တုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ကမ္မတဳသင် သြိုင်ဗဒှ် ဘာမန် ရာမညဘူမိ မွဲရ။<ref name=narada/> ပ္ဍဲကမ္မတဳဂှ် ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာပြာသာဒ် (ဥက္ကဋ္ဌ)<br/> ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာကၟာဂဥုဲဆီ (ဒုဥက္ကဋ္ဌ)<br/> ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာပညာဇောတိက (ဒုဥက္ကဋ္ဌ)<br/> ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာဗိုလ်လ္ၚီ (ညးအုပ်ကာ)<br/> ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာရာမညာလင်္ကာရ (ညးအုပ်ကာ)<br/> ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာသိင်္ဂုတ္တရ (ညးဂိုင်သြန်)<br/> ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာရာမည (ညးဂိုင်သြန်)<br/> ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာဇၞူဓမ္မသုခ (ညးစၟတ်စရင်)<br/> ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာဓာတ်ပံင်ကောံ (ညးစၟတ်စရင်)<br/> ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာသဳလဘဏ် (လၟိင်ပရိုင်)<br/> ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာဣန္ဒာရာမ (လၟိင်ပရိုင်)<br/> ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာမဏိဝဇဳရ (လၟိင်ပရိုင်)<br/> ကြဴနူ မဂၠာဲရံင် အရှာမ်တိ ဒၞာဲနာနာတုဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၈၊ ၂၀၁၁ ဂှ် ကဵုသြန်ခရမ် ကုတၠတိတုဲ တုပ်လဝ်စိုတ် ရေင်သကအ် အပ္ဍဲမွဲဂိတု သြန်သီုဖအိုတ် ညံင်ဂွံကဵုပြေရ။ ကြဴနူ မကဵုသြန်ခရမ်တုဲ စရပ်ကမၠောန် ဗီုကဵု ခါဲဍာ်ကမၠိုင်အဝဳစိ၊ ဒက်ကၟာင်တအ်ရ။ စိုပ် ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၅ သၞာံ ၂၀၁၁ ဂှ် နကဵု အရီုအဗင် ကျာ်ဇၞော်ပညာလင်္ကာရ (နွံပိုန် ဘာကြုက် နာလန္ဒ)ဂှ် နကဵု ညးသကိုပ်သက ကိစ္စပတန် ဘာမန် တၠဂုဏ်အစာဣန္ဒသာရ၊ ကျာ်ဇၞော်အစာ သုန္ဒရ၊ တၠဂုဏ်အစာနာရဒသိရဳ၊ ကေုာံ ဒါယကာ ဥပတ္ထမ္တက ဒေါက်တာ ဦးအောင်းဝင် + မိဥဥအောင်၊ နာဲကျဝ်ဝေန် + မိမျကျဳတအ် ပ္သောင်ကဵု ခရိတ်င္ၚုဟ်မးပေင်ပေင် ကုတၠတိဂှ်ရ။ ဂအာင်တိဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ ဗၞတ် ၁၀ ကတ္ထ (၁၆,၂၀၀ စတုရန်ပေ) င္ၚုဟ် သြန်ရူပဳ ၆,၀၀၀,၀၀၀ (တြဴစှ်ောကိုဋ်)။ တုဲပၠန် ခရိတ် လိက်ကသုက်၊ အကံက်အခေါန်၊ ပြံင်လှာဲယၟု သီုဖအိုတ် ကိစ္စဂအာင်ဘာ ဂွံတုဲဒှ် အိုတ်သြန်ရူပဳ ၇,၂၀၀,၀၀၀ (ထပဟ်စှ်ောၜါကိုဋ်)၊ နကဵု သြန်ကသာပ်ဗၟာမ္ဂး ဒတုမ်ဒၟံင် ၁၆၀,၀၀၀,၀၀၀ (မွဲနိလဟုတ္တံ တြဴနိလဟုတ်)ရ။<ref name=narada/> သွက်ဂွံ ဆက်မင်မဲအာ ဒတန်သာသနာဂှ်တုဲ ဂိတုမာတ် ၆၊ ၂၀၁၁ (သက္ကရာဇ် ၁၃၇၂ ဖဝ်ရဂိုန် ၂ မမံက်) တ္ၚဲအဒိုတ်ဂှ် ပပဓာန် ကုကျာ်ဇၞော်အစာ ပညာလင်္ကာရ (ဘာကြုက် နာလန္ဒ)၊ ကျာ်ဇၞော်အစာသုန္ဒရ (နွံပိုန် ဘာမန် အနုရာဓပုရ)၊ တၠဂုဏ်အစာဣန္ဒသာရ (ကျာ်ဇၞော်အမေရိကာန်)၊ တၠဂုဏ်အစာတိလောက (ဗွဲကြဴ ဒှ် နွံပိုန် ဘာပဌာန် ဗုဒ္ဓဂယာ)၊ တၠဂုဏ်အစာသုဇန၊ တၠဂုဏ်အစာနာရဒသိရဳ၊ ကေုာံ ဒါယကာဥပတ္ထမ္ဘက ဒေါက်တာ ဦးအောင်ဝင်း+ မိဥဥအောင်၊ နာဲကျဝ်ဝေန်+မိမျကျဳတအ်တုဲ စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲစပ္တန် ဘာမန် ရာမညဘူမိ ပ္ဍဲဌာန် ဗုဒ္ဓဂယာ ကေုာံ ဖ္ဍောတ်ပရိုတ်မ္ၚဵု ပစူအလာံသာသနာ ပ္ဍဲကဵု အရှာမ်တိဘာဂှ်ရ။<ref name=narada/> သွက်ဂွံ ဆက်မင်မဲအာ ဘာမန်ရာမညဘူမိဝွံ အတိုင်သၞောဝ်အိန္ဒိယတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂကောံရာမညဘူမိ (ramanyabuhumi Trust) မွဲရ။ နကဵုသၞောဝ်မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံဂှ် အောန်အိုတ် ကောန်ဍုင်အိန္ဒိယ ပိတၠ သ္ဒးပါလုပ်တုဲ သွက်ဂှ်ဂှ် လကျာ်ယခေင်ပိဇကု ကျာ်ဇၞော်ပညာလင်္ကာရ နွံပိုန် ဘာကြုက် နာလန္ဒ၊ တၠဂုဏ်အစာတိလောက (ဗွဲကြဴ ဒှ်နွံပိုန် ဘာပဌာန် ဗုဒ္ဓဂယာ)၊ တၠဂုဏ်အစာဓမ္မရတန (ဘာကြုက် နာလန္ဒ)တုဲ သၟေဟ်ဂှ် ဒှ်ဂကူမန်ဂမၠိုင်ရ။ # ဂကောံရာမညဘူမိ ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု မၞိဟ်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ # ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာကြုက် ဗုဒ္ဓဂယာ အိန္ဒိယ # တၠဂုန်အစာ ဘာပဌာန် ဗုဒ္ဓဂယာ အိန္ဒိယ # တၠဂုန်အစာ ဘာကြုက် နာလန္ဒ၊ အိန္ဒိယ # တၠဂုဏ်အစာ ဘာမန်အကြန် သဟရးအမေရိကာန် # ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာမန်ရာမညလင်္ကာရ ဍုင်ဒဂုင် # တၠဂုဏ်အစာနာရဒသိရဳ ဘာမန်ရာမညဘူမိ ဗုဒ္ဓဂယာ # တၠဂုဏ်အစာသုဇန ဘာမန်ရာမညဘူမိ ဗုဒ္ဓဂယာ # တၠဂုဏ်အစာဥတ္တမ ဘာမန်ရာမညဘူမိ ဗုဒ္ဓဂယာ # နာဲမောင်မောင်သောင်း သေဒ္ဒနဳ၊ အဝ်သတြေလျ # နာဲလျးထဝ် သုဝဏ္ဏဘုမ်၊ ကေန်ဗာရာ၊ အဝ်သတြေလျ # မိဥဥအောင် ဍုင်ဒဂုင် # မိမျကျဳ ဍုင်ဒဂုင် # မိဝါန်ဒဳ (က) မိခင်နွယ်ဦ ဂါဟေန္နာ အမေရိကာန်<ref name=narada/> ကြဴနူ မဒက်ဂကောံဏအ်တုဲ ညးမပိုင်ပြဳဘာမန် နူကဵု ယၟုပုဂ္ဂလိကဂှ် နကဵု ဗီုပြင် မကဵုဒါန် ကုဂကောံဂှ် ဘာဂှ် ဒှ်အာ ဒြပ်ဂကောံရာမညဘူမိ မပိုင်ပြဳ ပ္ဍဲကဵု အံက်တဝ်ဗာ ၂၂၊ ၂၀၁၁ ဂှ်ရ။ အတိုင်စၟတ်သမ္တီ မ္ဂး ဂကောံရာမညဘူမိ (Ramanyabhumi Trust) ဝွံ ဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ ပ္ဍဲရးအိန္ဒိယ ပ္ဍဲ ၆ အဝ်ဂေတ် ၂၀၁၈။ <ref>{{cite web |url=https://www.99corporates.com/INCOME-TAX-EXEMPTED-INSTITUTE/RAMANYABHUMI-TRUST/TRUST-183135 |title=Ramanyabhumi Trust |last= |first= |date=Februar 18 2020 |website=99 Corporates, India's # 1 Corporate Portal |publisher=Open |access-date=8 September 2023 |quote= }}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> နကဵု စၟတ်ဂၞန်ဂကောံ Reg. No 1123/2011 ရ။<ref>{{cite web |url=https://www.ngofoundation.in/ngo-s-india/ramanyabhumi-trust-contact-number-contact-details_i48246 |title=Ramanyabhumi Trust |last= |first= |date=Februar 18 2020 |website=NGO Foundation |publisher=Open |access-date=8 September 2023 |quote= |accessdate=8 September 2023 |archivedate=8 September 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230908121606/https://www.ngofoundation.in/ngo-s-india/ramanyabhumi-trust-contact-number-contact-details_i48246 }}</ref> သွက်ဂွံသြိုင်ဘာဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ဖျေဟ်ကၞက် ပ္ဍဲဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာ ၉၊ ၂၀၁၁ (သက္ကရာဇ် ၁၃၇၃ မြေက္ကသဵု ၁၄ မမံက်) တ္ၚဲသိုက်။ ကျာ်ဇၞော် မနွံပိုန်ဘာ နူဍုင်မန် ၂၀ ဇကု ပြာပ်ကၠုင် သဘင်ဖျေဟ်ရိုဟ်ကၞက်ဘာရ။ စမြိုင်သာသနာ မနွံ ပ္ဍဲအရှာမ်ဘာမန်ရာမညဘူမိ သီုဖအိုတ်တ်အ်ဂှ် သြိုင်လဝ် နကဵု မဒါန် ကောန်ဂကူမန်ဂမၠိုင် နူကဵု ဌာန်နာနာရ။ နကဵု အလဵုဇကု တၠဂုဏ်အစာဣန္ဒသာရ ပြာပ်အာ ဇရေင် ကောန်ဂကူမနွံ ပ္ဍဲတိုက်ဥရောပမ္ဂး ရးဖေန်လာန်၊ နဝ်ဝေ၊ ဂျာမနဳ၊ နေတာလာန်၊ ဒေန်မက်၊ သွိဒေန်၊ တိုက်အမေရိက မ္ဂး ရးခနေဒါ၊ သဟရးအမေရိကာန်၊ တိုက်အဝ်သတြေလျ မ္ဂး ရးအဝ်သတြေလျ၊ တိုက်အာရှမ္ဂး ရးသေင်္ဂပူရ်၊ ရးသေံတအ် ဗက်ဆဝ်မ္ၚုဟ်ဒါန် သွက်ဂွံ သြိုင်ဘာမန်ဝွံရ။<ref name=narada/> သဘင်စရိုဟ်ဍာ်ဘာ ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ၁၂ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၁၅ (ဂိတုမာဃ် ၉ စွေက်)<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Framannya.surajja%2Fposts%2Fpfbid0Ug4Q2iNbRQR8Cq8ivU6tWLs3GKBtytZpXXzDBM1GtpuV7LCpofrdQhhi2WVuZY76l&show_text=true&width=500"|title=သဘင်စရိုဟ်ဍာ်ဘာ |last=Naradasiri |first=Ramanya |date=Februar 18 2020 |website=Ramanya Naradasiri |publisher=Open |access-date= 8 September 2023|quote=}}</ref> == နိဿဲ == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်]] [[ကဏ္ဍ:BEHM]] 0sugz92shfkvyufxarugnxs13swljck 0 6736 54990 43348 2026-05-20T01:11:20Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 54990 wikitext text/x-wiki '''ကွာန်ဓမ္မသ မဒးဒုင်စံင် ကုပၞာန်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၂၄''' ဂှ် က္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၄ ဂိတုမာတ် ၂၇ ဟိုတ်နူ ပၞာန်ဍာ် ကေုာံ ပၞာန်ကျာဗၟာ မပန် ကုလွဟ်ဇၞော်ရ။ ဟိုတ်နူ ဘဲပၞာန်ဗၟာဂှ်တုဲ ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ် သ္ၚိတူအာ ၜိုတ် ၃၀၀ မ။ ဟိုတ်မဂွံဒှ်ဂှ် ဂိတုမာတ် ၂၅ ဂှ် ဂကောံပၠန်ဂတးဂမၠိုင် ပံင်ကောံတုဲ လုပ်ဗတိုက် သီကေတ် ဗဒိုပ်ဗၠာဲသၟိင်ဗၟာ မနွံ ပ္ဍဲ ကွာန်ကအ်ဗိန်ရ။ ဟိုတ်နူ ဒပ်ဗၠာဲသၟိင်ဗၟာ စှ်ေအာတုဲ နကဵု ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ဗွဲမဂၠိုင် ဇက်အာ ဒေသဂှ်ရ။ တုဲပၠန် ပၞာန်ကျာကီု သီုကဵု ပၞာန်ဍာ်ဗၟာဂှ် ပန်ဖျေဟ် ကွာန်ဓမ္မသတုဲ ကွာန်ဂှ် တူအာပၟတ်ရ။ == ဒဒှ်ကြဴ == သၞာံ ၂၀၂၄ ဂိတုမာတ် ၂၄ အခိင် ဂယး ၇ နာဍဳဂှ် ဂကောံပၠန်ဂတးပံင်ကောံ မနွံတမ် [[ဒပ်ပၞာန် ဗၠးၜးဍုင်မည်|ဒပ်ပၞာန် ဗၠးၜးဍုင်မည် (MLA)]]၊ [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (ဗတိုက်သရိုဟ်တၠအဝဵုပၞာန်)|ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (ဗတိုက်သရိုဟ်တၠအဝဵု) (NMSP - AD)]]၊ ဒပ်ကရေင် Lion Battalion မဒှ် ဒပ်သၟဝ် [[ဗော်သွးကောန်ဂကူကရေင်|ဗော်ကေအေန်ယူ]]၊ [[ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် (ဗၟာ)|ဒပ်ဗၟာပဳဒဳအေပ်]]ၜါ မကဵုလဝ်ယၟု ဒပ်ကၠဗတာင် (ကျားဖြူစစ်ကြောင်း) ကု ဒပ်သပဝ် (ဂဠုန်စစ်ကြောင်း)တအ် ပံင်တောဲတုဲ လုပ်ဗတိုက် ဗဒိုပ်ဗၠာဲသၟိင် ကအ်ဗိန်။ ညံင်ပၞာန်အရီု ဟွံဂွံကၠုင်စိုပ်မာန်တုဲ ဂၠံင်မကၠုင် နူမတ်မလီု သီုဖအိုတ်ဂှ် ကဵုစဵုဒုင်လဝ်ရ။ နကဵု ပၞာန်ဍာ်ဗၟာ ပန်ဖဍိုန်နင် နကဵုလွဟ်ဇၞော် နွံကီုရ။<ref>{{cite news |author=<!--not stated--> |date=March 26, 2024 |title=ကော့ဘိန်းရဲစခန်းကို တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များ စီးနင်းတိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး မြန်မာတပ်ဖွဲ့ဝင် ၄၀ နီးပါးလက်နက်ချခဲ့ |url=https://www.kaowao.asia/2024/03/26/%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%B7%E1%80%98%E1%80%AD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%B2%E1%80%85%E1%80%81%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%AD%E1%80%AF-%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC/?fbclid=IwAR36VEzW1RPDfUdvlQ6zCp6gRMzTZvIbYpzRlTn2YFhWjPYuxY81ALF456w_aem_AX_mFkNwfJ71s0BwarYMMAMxZKH6Hkleb9NuV5Sjy8xXZ8bJkAwAh207JnwOONl3jIZLsYbAkp6IA1N7wUSw_722 |work=Kaowao Newsgroup |location=Thailand |access-date=28 March 2024 |quote=မွန်ပြည်သစ်ပါတီ (စစ်အာဏာရှင်တိုက်ဖျက်ရေး) NMSP(AD) တပ်ဖွဲ့၊ Mon Liberation Army-MLA , KNU လက်အောက်ခံ Lion Battalion ၊ ကျားဖြူစစ်ကြောင်းနှင့် ဂဠုန်စစ်ကြောင်းတို့က မတ်လ ၂၄ ရက်နေ့ နံနက် ၇ နာရီအချိန်ခန့်က ကော့ဘိန်းရဲစခန်းကို စတင်တိုက်ခိုက်ပြီး မြန်မာစစ်ကူများ မလာရောက်နိုင်ရန် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ကျေးရွာများမှ လမ်းများကိုပိတ်ဆို့ဖြတ်တောက်ထားခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ |accessdate=28 March 2024 |archivedate=28 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240328172406/https://www.kaowao.asia/2024/03/26/%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%B7%E1%80%98%E1%80%AD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%B2%E1%80%85%E1%80%81%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%AD%E1%80%AF-%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC/?fbclid=IwAR36VEzW1RPDfUdvlQ6zCp6gRMzTZvIbYpzRlTn2YFhWjPYuxY81ALF456w_aem_AX_mFkNwfJ71s0BwarYMMAMxZKH6Hkleb9NuV5Sjy8xXZ8bJkAwAh207JnwOONl3jIZLsYbAkp6IA1N7wUSw_722 }}</ref> နကဵု ရဲပၠန်ဂတးတအ် ဗိုင်လဝ် ဗဒိုပ်ဗၠာဲသၟိင်ဂှ်၊ တုဲပၠန် ဍိုက်ပန်ဒၟံင်တုဲ ဂိတုမာတ် ၂၅ အခိင် ၜိုတ် တ္ၚဲမစေင် ၂ နာဍဳဂှ် ဗၠာဲသၟိင်ဗၟာ ၃၇ တၠ၊ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် သမ္ဘာ ကေုာံ ကောန်ဇာတ်ဗၠာဲသၟိင်ဂှ် မၞိဟ် ၁၁ တၠ ဒုင်ကျ ဖျေဟ်လွဟ် သီုဖအိုတ် ၂၇ ဇကိုအ်ရ။<ref>{{cite news |author=<!--not stated--> |date=March 26, 2024 |title=ကော့ဘိန်းရဲစခန်းကို တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များ စီးနင်းတိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး မြန်မာတပ်ဖွဲ့ဝင် ၄၀ နီးပါးလက်နက်ချခဲ့ |url=https://www.kaowao.asia/2024/03/26/%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%B7%E1%80%98%E1%80%AD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%B2%E1%80%85%E1%80%81%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%AD%E1%80%AF-%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC/?fbclid=IwAR36VEzW1RPDfUdvlQ6zCp6gRMzTZvIbYpzRlTn2YFhWjPYuxY81ALF456w_aem_AX_mFkNwfJ71s0BwarYMMAMxZKH6Hkleb9NuV5Sjy8xXZ8bJkAwAh207JnwOONl3jIZLsYbAkp6IA1N7wUSw_722 |work=Kaowao Newsgroup |location=Thailand |access-date=28 March 2024 |quote=မွန်ပြည်သစ်ပါတီ (စစ်အာဏာရှင်တိုက်ဖျက်ရေး) အဖွဲ့ ပြောခွင့်ရ နိုင်ဗညားမွန်က “ မတ်လ ၂၅ ရက် မွန်းလွဲ ၂ နာရီလောက်မှာ ကော့ဘိန်းရဲစခန်းကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့တယ်၊ ရဲစခန်းမှာ စကစ တပ်ဗိုလ်စစ်သား ၃၇ ဦးနဲ့ သူတို့ရဲ့ မိသားစု ၁၁ ဦးတို့ လက်နက်ချခဲ့တယ်၊ လက်နက် ၂၇ လက် သိမ်းပိုက်ရရှိခဲ့တယ်” ဟု ပြောသည်။ |accessdate=28 March 2024 |archivedate=28 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240328172406/https://www.kaowao.asia/2024/03/26/%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%B7%E1%80%98%E1%80%AD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%B2%E1%80%85%E1%80%81%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%AD%E1%80%AF-%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC/?fbclid=IwAR36VEzW1RPDfUdvlQ6zCp6gRMzTZvIbYpzRlTn2YFhWjPYuxY81ALF456w_aem_AX_mFkNwfJ71s0BwarYMMAMxZKH6Hkleb9NuV5Sjy8xXZ8bJkAwAh207JnwOONl3jIZLsYbAkp6IA1N7wUSw_722 }}</ref> ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက်ဏအ် ကောန်ကွာန် ဒးချိုတ်အာ ၁ တၠ၊ လပါ်သၟာပၠန်ဂတး ပြဟ်လလုဲအာ ၂ တၠ၊ လပါ်တၠအဝဵုပၞာန် (ဗၠာဲသၟိင်) ပြဟ်လလုဲအာ ၅ တၠ။<ref>{{cite news |author=<!--not stated--> |date=March 26, 2024 |title=ကော့ဘိန်းရဲစခန်းကို တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များ စီးနင်းတိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး မြန်မာတပ်ဖွဲ့ဝင် ၄၀ နီးပါးလက်နက်ချခဲ့|url=https://www.facebook.com/plugins/video.php?height=314&href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FMonEraNews%2Fvideos%2F1080635279873026%2F&show_text=false&width=560&t=0"|work=Mon Era News |location=Thailand |access-date=28 March 2024|quote=ပေါဲဗတိုက် သီရုင်ဗၠာဲသၟိင်ကအ်ဗိန်ဂှ် ရဲကွာန်ချိုတ်မွဲတၠ၊ ရဲပၠန်ဂတးၜါတၠ၊ လ္ပာ်တၠအဝဵုပၞာန်ဗၟာ ၅ တၠ ဖျေံလွဟ် ၂၃ ကြဴနူရဲပၠန်ဂတးတအ် ဗိုင်လဝ်ကြပ်ပ်ဂွံတုဲ}}</ref> အခိင်ပေါဲဗတိုက် မကတဵုဒှ်ဒၟံင်ဂှ် နကဵု ရဲပၠန်ဂတးတအ် ကၟာတ်လဒဵုလဝ် ညံင်ညးဍုင်ကွာန် မနွံ ဗဒါဲ ကွာန်ကအ်ဗိန် ဗီုကဵု ကွာန်ကြေဝ်ဏာ၊ ကွာန်ဓမ္မသတအ်ဂှ် ဟွံဂွံတိတ်အာ နူကွာန်တုဲ ညံင်ဂွံ ဆက်မံင်ဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဇကုရ။<ref>{{cite news |author=<!--not stated--> |date=March 24, 2024 |title=ကော့ဘိန်းရဲစခန်းတိုက်ခိုက်ခံရပြီး တိုက်ပွဲများဖြစ်ပွား၍ ဒေသခံများပိတ်မိနေ |url=https://www.kaowao.asia/2024/03/24/%e1%80%80%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%b7%e1%80%98%e1%80%ad%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%9b%e1%80%b2%e1%80%85%e1%80%81%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%90%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%80%e1%80%ba%e1%80%81/ |work=Kaowao Newsgroup |location=Thailand |access-date=28 March 2024 |quote=“အခုလက်ရှိ မနက် (၁၁) နာရီအချိန်အထိကို ပစ်နေကြတုန်းဘဲ။ ရဲစခန်းကတော့ မီးလောင်သွားပြီး။ ရွာထဲကလူတွေက တချို့လည်း အိမ်ထဲမှာဘဲ နေနေကြရတယ်။ တချို့လည်း နီးစပ်ရာကို တိမ်းရှောင်သွားကြပြီး။ ပစ်ခတ်မှုတွေတော့ရှိနေတုန်းဘဲ” ဟု ၎င်းဒေသခံက ဆက်လက်ပြောကြားသည်။ ကော့ဘိန်းကျေးရွာအပြင် အနီးအနားရှိ ကျေးရွာများဖြစ်ကြသည့် ဓမ္မသ၊ တရနာ အစရှိသည့်ကျေးရွာများကိုလည်း တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့ဘက်က အသွားအလာပိတ်ထားပြီး ဒေသခံများအား နေအိမ်များတွင်သာ နေကြရန်လည်း မှာကြားထားသည်ဟု ၎င်းဒေသခံက ဆိုသည်။ |accessdate=28 March 2024 |archivedate=28 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240328174117/https://www.kaowao.asia/2024/03/24/%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%B7%E1%80%98%E1%80%AD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%B2%E1%80%85%E1%80%81%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%81/ }}</ref> ကြဴနူ ရဲပၠန်ဂတးတအ် သီဂွံ ဗဒိုပ်ဗၠာဲသၟိင်ကအ်ဗိန်တုဲ ကောန်ပၞာန်ဗၟာတအ် ဇက်အာဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသဂှ် ဗွဲမဂၠိုင်ကီု၊ တုဲပၠန် နူကဵု ဒပ်ဍာ် ဒပ်ကျာဗၟာ ပန် ကွာန်မန်ဂမၠိုင် မပ္တံ ကုကွာန်ဓမ္မသ၊ ကအ်ဗိန်၊ ကအ်ပံက်၊ ကအ်ကျာ်၊ ကအ်ဝါန်၊ ကအ်ဒုန် ကအ်ပၞဟ် ကေုာံ အင်ဂစေင်တအ်တုဲ ကောန်ကွာန် နူဒေသဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂ္စာန်ဒြေပ်ဒဴတိတ် နူကွာန်တုဲ ဆမၞိဟ်ညိညဟေင် သှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ရ။ ဒပ်ကရေင် Lion Battalion ဂှ် ဒှ် ဒပ် ဗိုလ်စောအယ်စေးဝါး။ ဟိုတ်နူ ဗိုလ်စောအယ်စေးဝါးဂှ် တဲညး ပိုတ်ဒၟံင် မွဲဒိုဟ်တုဲ ဒပ်ဏအ်ဂှ် ညးကော် "က္ဍိုပ်အပိုတ်တအ်" ရ။ သၞာံ ၂၀၂၃ ဂိတုဇာန္နဝါရဳဂှ်လေဝ် ဒပ်ဏအ် ပံင်ကဵု ဒပ်ဗၟာပဳဒဳအေပ်တုဲ ဗ္ဒဟ် ပေါဲဗတိုက် ပ္ဍဲကွာန်မန် ကအ်ဗိုတ် (ကာန္နဳ)ရ။ တုဲပၠန် နကဵု ဒပ်ကရေင်ဏအ် စံင်သ္ၚိ ညးဇၞော်ကွာန်တုဲ ပၟတ်နူဂှ် ကၠောအ်ကၞာန်တုဲ ကွာန်ကအ်ဗိုတ် ဒးတူလဝ်ကီုရ။<ref name=nmsp>{{cite news|last=|first=|date=29 January 2023|title=ကမ်းနီ နှင့် အနီးတဝိုက်ရှိ ကျေးရွာများ မီးရှိူ့ခဲ့ရသည့် ဖြစ်စဉ်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ သတင်းထုတ်ပြန်ချက်|work=ခရိုင်အလုပ်အမှုဆောင် ကော်မတီ သထုံခရိုင် မွန်ပြည်သစ်ပါတီ|url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FNMSPnews%2Fposts%2Fpfbid0E8wb7Kw5ysHoABJZJ376uKNqf1GAQ2eH8aHzhFAZkjEDD9wtQqYQA3tiimJG7ZXrl&show_text=true&width=500" |access-date=29 January 2023|issn=|quote=}}</ref> ပ္ဍဲကဵု ရုပ်ဒမျိုင်မွဲ ဗိုလ်စောအယ်စေးဝါး ဟီုလဝ် နကဵုညးတအ် သ္ဒးဗ္ဒဟ် ပေါဲဗတိုက် မ္ၚး ကွာန်ဂကူကရေင်ညးတအ်ရောင် ကာလဂှ်ဟေင် ဂကူညးတအ် ဟွံဂွံလေင်။<ref>{{cite news |author=<!--not stated--> |date=March 24, 2024 |title=ကော့ဘိန်းရဲစခန်းတိုက်ခိုက်ခံရပြီး တိုက်ပွဲများဖြစ်ပွား၍ ဒေသခံများပိတ်မိနေ|url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fmi.susumon.353%2Fposts%2Fpfbid032yLuc6CExEiuR23nXx4us5zmneZW7SF5mrn2sTSG5dCocMSbncZwpgwVkUDJLNgSl&show_text=true&width=500"|work= |location=Thailand |access-date=28 March 2024|quote=}}</ref> == ဗၟာ စံင် ကွာန်ဓမ္မသ == ရဲကွာန်မွဲတၠ ဟီုကဵု ဌာနပရိုင်ကဴဝဴဂှ် ပ္ဍဲဂိတုမာတ် ၂၇ အခိင်သဝ်တ္ၚဲ ၜိုတ် ၄ နာဍဳဂှ် ပေါဲဗတိုက်လေဝ် ဟွံမဲ၊ ရဲပၠန်ဂတးတအ်လေဝ် ဟွံမဲ ပ္ဍဲကွာန်၊ နူကဵု ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ပန်ပၠုပ်နင် လွဟ်ဇၞော် ဒးအာ သ္ၚိမွဲတုဲ ပၟတ်တူ၊ ကွာန်ဂှ် နွံဇိုင်ၜဳ၊ ကျာၜဳဂှ် ပိုက်တုဲ ပၟတ်ဂှ် ကၞာန်အာ အလုံမွဲကွာန်ရ။<ref name=kao/> မၞိဟ်တၞဟ်မွဲ နူကွာန်ဓမ္မသ လဴ ကုဌာန်ပရိုင်ကဴဝဴဂှ် နူကဵု ရဲပၠန်ဂတးတအ် ဗလးဏာ ဒရုမ် သွက်ဂွံထောအ် ကမ်ဇၞော် လတူ က္ၜင်ပၞာန်ဗၟာ၊ မၞိဟ်ကောန်ကွာန်ဓမ္မသမွဲဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မင်ရံင်တုဲ ကဵုပရိုင် မၞိဟ်မထိင်ဒရုမ် ကမ်ဇၞော်ဂှ် ဒးက္ၜင်ဟာ ဟွံဒးဟာ။ ကမ်ဇၞော်ဂှ် ဟွံဒးက္ၜင်။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ နူကဵု က္ၜင်ပၞာန်ဗၟာ ပန်ပၠုပ် ကွာန်ဓမ္မသ ပိမ။ နကဵု မကမ် နူက္ၜင်ဂှ်ရ သ္ၚိစတူကၠုင်။<ref>Audio Files နူကဵု ဌာနပရိုင်ကဴဝဴ</ref> အခိင်ပၟတ် မတူဒၟံင်ဂှ် ကောန်ပၞာန် မနွံကဵု လွဟ်သေနာတ်ပေင်ပေင် မစုတ်လဝ် ယာတ်ပွါတ်ကအ်ဍာ်မိတ် မနွံကဵု လိက်ကရေင်လေဝ် ဂွံဆဵုဒၟံင် အကြာရုပ်ဒမျိုင်ဂမၠိုင်ရ။<ref>{{cite web |author=<!--not stated--> |date=March 28, 2024 |title=ဗၟာ စံင် ကွာန်ဓမ္မသ|url=https://www.youtube.com/watch?v=JHHvmtRHlK0&t=207s|work=Monzel Youtube |location= |access-date=28 March 2024|quote=}}</ref> ကွဳစက်ပလိုတ်ပၟတ် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ပလိုက် ဟွံမာန်၊ ကွဳစက်ပလိုတ်ပၟတ် နူကွာန်တၞဟ် ဂွံကၠုင်ပြဟ်ပြဟ်ဂှ်လေဝ် ကောန်ပၞာန်ဗၟာ ပဒေါအ်လဝ်တုဲ ဟွံကဵုကၠုင်၊ တုဲပၠန် ပ္ဍဲကွာန်လေဝ် မၞိဟ်ဟွံမဲကွေဟ်ကွေဟ်တုဲ ကွာန်ဓမ္မသ သ္ၚိနွံဒၟံင် ၜိုတ် ၄၀၀ မဂှ် တူအာ ၜိုတ် ၃၀၀ (လ္ၚဵု ဟီု ၂၈၀) မရ။<ref name=kao>{{cite news |author=<!--not stated--> |date=March 28, 2024 |title=တိုက်ပွဲများဖြစ်ပေါ်ခြင်းမရှိသေးသည့် ဓမ္မသတ်ရွာတွင် မြန်မာစစ်တပ်လက်နက်ကြီးပစ်ခတ်မှုကြောင့် လူနေအိမ်ခြေရာနှင့်ချီ မီးလောင်ဆုံးရှုံး |url=https://www.kaowao.asia/2024/03/28/%e1%80%90%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%80%e1%80%ba%e1%80%95%e1%80%bd%e1%80%b2%e1%80%99%e1%80%bb%e1%80%ac%e1%80%b8%e1%80%96%e1%80%bc%e1%80%85%e1%80%ba%e1%80%95%e1%80%b1%e1%80%ab%e1%80%ba%e1%80%81%e1%80%bc/?fbclid=IwAR3j3hhWX-pCNoUdQSrgpHpgvaFLm5RnHUD1lEgotXYgPROkrzCbB7RPQ-Q_aem_AX_GX_E5vx4pEDOvM6kG8ebFMVDQCtDYSLMYqImUZK0BHRCnm_VsTb1MZv0HqYbH5coQIWrg_LENYtIGmFM2qfbY |work=Kaowao Newsgroup |location=Thailand |access-date=28 March 2024 |quote=ရွာသားတစ်ဦးက “ရွာမှာ တိုက်ပွဲလည်းမရှိပါဘူး၊ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့တွေကလည်း အနီးအနားမှာ မရှိပါဘူး၊ ညနေ ၄ နာရီလောက်မှာ စစ်တပ်ဘက်က ပစ်လိုက်တဲ့ လက်နက်ကြီးတစ်လုံး အိမ်ခေါ်မိုးပေါ်ကျပြီးပေါက်ကွဲတာ မီးစလောင်တော့တာပဲ၊ ကမ်းနားဖြစ်နေတော့ လေအဟုန်နဲ့ တစ်ခဏလေးအတွင်းမှာ တရွာလုံးကို မီးကူးစက်သွားတာပဲ၊ ဒီကမီးသတ်ကားလည်း မနိုင်ဘူး၊ တခြားက မီးသတ်ကားရွာထဲမလာနိုင်အောင် စစ်တပ်က လမ်းပိတ်ထားတယ်၊ ရွာမှာက လူလည်းသိပ်မရှိကြဘူးလေ၊ ကော့ဘိန်းမှာ ပစ်တဲ့နေ့ကတည်းက ရွာကလူတွေ ထွက်ပြေးနေကြတာ အိမ်စောင့်တွေလောက်ပဲ ရွာမှာကျန်ရစ်နေခဲ့ကြတာ” ဟု ပြောသည်။ |accessdate=28 March 2024 |archivedate=28 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240328182415/https://www.kaowao.asia/2024/03/28/%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%96%E1%80%BC%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%B1%E1%80%AB%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%BC/?fbclid=IwAR3j3hhWX-pCNoUdQSrgpHpgvaFLm5RnHUD1lEgotXYgPROkrzCbB7RPQ-Q_aem_AX_GX_E5vx4pEDOvM6kG8ebFMVDQCtDYSLMYqImUZK0BHRCnm_VsTb1MZv0HqYbH5coQIWrg_LENYtIGmFM2qfbY }}</ref> သ္ၚိကွာန်ဓမ္မသ မွဲမွဲမ္ဂး င္ၚုဟ်နွံ အကြာ ၅၀၀ - ၁၀၀၀ ကိုဋ်ဒကေဝ် <ref name=kao/>တုဲ ဗွဲသၟဟ်မ္ဂး သ္ၚိတအ်ဂှ် နွံ င္ၚုဟ် ၇၅၀ ( = 35,685 $) ကိုဋ်ရ။ == နိဿဲ == {{Reflist}} c69i4gij46qv8p8k390u6jt7zdimyyv 0 6755 54992 43633 2026-05-20T01:25:44Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 54992 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = ပေါဲဗတိုက် ဒေသၜဳဂြာင် ၂၀၂၃ | partof = | image = | caption = | date = ၂၄ မာတ် - ၂၅ ဨပြဳ ၂၀၂၄ | place = တွဵုရးဍုင်မန်၊ တွဵုရးဍုင်ကရေင် | territory = ဒပ်ဗၠာဲသၟိင်ကအ်ဗိန် ဒးဒုင်သီ၊ သ္ၚိဌာန်မန် ၜိုတ် ၅၀၀ တူလီု | status = တုဲ | combatant1 = {{flagdeco|Myanmar}} အလဵုအသဳပၞာန်ဗၟာ | combatant2 = ဒပ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် မပ္တံ * [[ဒပ်ပၞာန် ဗၠးၜးဍုင်မည်|ဒပ်ပၞာန် ဗၠးၜးဍုင်မည် (MLA)]] * [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (ဗတိုက်သရိုဟ်တၠအဝဵုပၞာန်)|ဗော်ဍုင်မန်တၟိ(ဗတိုက်သရိုဟ်တၠအဝဵုပၞာန်)]] * [[ဗော်သွးကောန်ဂကူကရေင်|Lion Battalion]] (ကရေင်) * ကရောင်ပၞာန်သပဝ် (ဂဠုန်စစ်ကြောင်း) (PDF) * ကရောင်ပၞာန်ကၠဗတာင် (ကျားဖြူစစ်ကြောင်း) (PDF) * Alphabet Fixed Wing Drone၊ * Saw Dragon Drone | commander1 = * {{flagdeco|Myanmar|military}} [[မေန်အံင်လှာင်]] | commander2 = * {{flagicon image|Mon Liberation Army.png}} ဗညာသၟိင်မာဃဒေဝ * {{flagicon image|Flag of the Karen National Union.svg}} ဗိုလ်အယ်စေးဝါး * {{flagicon image|Flag of PDF Myanmar.svg}} ကိုဇွဲ (ခ) မန်းဇွဲ (ကျားဖြူစစ်ကြောင်း)<ref>{{cite news |author=<!--not stated--> |date=January 25,2024 |title=သင်တန်းသားများခေါ်ယူကြောင်း ကျားဖြူစစ်ကြောင်း Justice Soldier PDF အဖွဲ့ကြေငြာ |url=https://kicnews.org/2024/01/%E1%80%9E%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%B1%E1%80%AB%E1%80%BA%E1%80%9A%E1%80%B0%E1%80%80%E1%80%BC/|work=KIC News|location=Thailand |access-date=29 April 2024|quote=ကျားဖြူစစ်ကြောင်းသည် တပ်ခွဲ(၆)ခုရှိကာ ယခင်က စစ်ကြောင်းမှူးမှာ ဗိုလ်ကျော်သက်က ဦးဆောင်တာဝန်ယူထားပြီး လက်ရှိအချိန်တွင် ကိုဇွဲ(ခ)မန်းဇွဲက စစ်ကြောင်းမှူးအဖြစ် ပြောင်းလဲ တာဝန်ယူထားသည်ဟု သိရသည်။}}</ref> * {{flagicon image|Flag of PDF Myanmar.svg}} အောင် (ဂဠုန်စစ်ကြောင်း) | units1 = {{armed forces|Myanmar}} * {{army|Myanmar}} * {{air force|Myanmar}} * {{Flagicon image|Commander in Chief (Navy) flag of Myanmar.svg|size=25px}} ပၞာန်ဍာ်ဗၟာ * {{flagicon image|Flag of the Myanmar Police Force.svg}} ဒပ်ဗၠာဲသၟိင်ဗၟာ | units2 = '''ဒပ်ပံင်ကောံ:''' * [[ဒပ်ပၞာန် ဗၠးၜးဍုင်မည်|ဒပ်ပၞာန် ဗၠးၜးဍုင်မည် (MLA)]] * [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (ဗတိုက်သရိုဟ်တၠအဝဵုပၞာန်)|ဗော်ဍုင်မန်တၟိ(ဗတိုက်သရိုဟ်တၠအဝဵုပၞာန်)]] * [[ဗော်သွးကောန်ဂကူကရေင်|Lion Battalion]] (ကရေင်) * ကရောင်ပၞာန်သပဝ် (ဂဠုန်စစ်ကြောင်း) (PDF) * ကရောင်ပၞာန်ကၠဗတာင် (ကျားဖြူစစ်ကြောင်း) (PDF) * Alphabet Fixed Wing Drone၊ * Saw Dragon Drone | strength1 = အလဵုအသဳဗၟာ * ဗၠာဲသၟိင် ၜိုတ် ၂၅ * ကောန်ပၞာန် ၜိုတ် ၂၀၀ (အရီုဗွဲကြဴ) | strength2 = ဟွံတီ | casualties1 = အလဵုအသဳပၞာန်ဗၟာ * ဗဒိုပ်ဗၠာဲသၟိင် ဒးဒုင်ပလီု၊ စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ ရဲပၠန်ဂတး ပွိုင် ၁ ဂိတု * ကောန်ဒပ် (ဗွဲတၟေင် ဗၠာဲသၟိင်) ၂၃ တၠ ဖျေဟ်လွဟ် * လွဟ် ကေုာံ မကမ် မနွံ ပ္ဍဲဗဒိုပ် | casualties2 = ဂကောံပၠန်ဂတးဂမၠိုင် * ကောန်သ္ဂံင် နူဒပ်သ္ပဝ် (PDF) ချိုတ် ၁။ * ကောန်သ္ဂံင် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ချိုတ် ၂။ * ကောန်သ္ဂံင် နူဒပ်တၞဟ် ဒးဝပ် ၆။ | casualties3 = ညးဍုင်ကွာန် * ချိုတ် ကေုာံ ဒးဝပ် ၂၀။ * သ္ၚိဌာန် ၜိုတ် ၅၀၀ လီု/တူ။ * ညးလဒဴ ၁၀၀,၀၀၀ | notes = | campaignbox = }} '''ပေါဲဗတိုက် ဒေသၜဳဂြာင် သၞာံ ၂၀၂၄''' ('''Military conflict in the Gyaing river area 2024''') ဂှ် ဒှ် ပေါဲဗတိုက် အကြာ ဒပ်ပံင်ကောံ သၟာပၠန်ဂတးလွပ်လွဟ် မန်၊ ဗၟာ၊ ကရေင် ကောံ ကုအလဵုအသဳပၞာန်ဗၟာ မကတဵုဒှ်လဝ် အကြာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၄ ဂိတုမာတ်-ဨပြဳရ။ ဂိတုမာတ် ၂၄ ဂှ် ဒပ်ပံင်ကောံတအ် လုပ်သီ ဗဒိုပ်ဗၠာဲသၟိင် ကအ်ဗိန်တုဲ မာတ် ၂၅ ဂှ် ဗၠာဲသၟိင်ဗၟာတအ် ဖျေဟ် လွဟ်ရ။ နကုပၞာန်ဗၟာ စကာ ပၞာန်ဍာ်၊ ပၞာန်ကျာတုဲ က္လေင်ဗ္တိုက်ဒၟံင်တုဲ ပေါဲဗတိုက် က္တဵုဒှ်လဝ် အဆက်အဆက် ပွိုင်မွဲဂိတု ဂိတုဨပြဳ ၂၅ ဂှ် ရဲပၠန်ဂတးတအ် ဒးဒြေပ်တိတ် နူကွာန်ကအ်ဗိန်။ ဗဒိုပ်ဗၠာဲသၟိင်ဂှ် က္လေင်စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ အလဵုအသဳပၞာန်ဗၟာ ပၠန်ရ။ ဟိုတ်နူ ပေါဲဗတိုက်ဏအ်တုဲ ကွာန်ဓမ္မသ ဒးတူအာ ကြပ်မွဲ အတိုင်ကွာန်၊ ကွာန်ကအ်ဆုကၠ လေဝ် တူအာ ၜါအလန်။ တုဲပၠန် ညးဍုင်ကွာန် ဒးဒုင်ချိုတ်အာလေဝ်နွံတုဲ ညးလဒဴပၞာန် ဒှ် မွဲကိုဋ်ပြင်ပြင်ရ။ == လၟေင်အခိင် == === မာတ် ၂၀၂၄ === ==== မာတ် ၂၄ ==== အခိင်ဂယး ၇ နာဍဳ၊ ဂကောံပၠန်ဂတးပံင်ကောံ မနွံတမ် [[ဒပ်ပၞာန် ဗၠးၜးဍုင်မည်|ဒပ်ပၞာန် ဗၠးၜးဍုင်မည် (MLA)]]၊ [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (ဗတိုက်သရိုဟ်တၠအဝဵုပၞာန်)|ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (ဗတိုက်သရိုဟ်တၠအဝဵု) (NMSP - AD)]]၊ ဒပ်ကရေင် Lion Battalion Commando-ဗျူဟာစစ်ကြောင်း မဒှ် ဒပ်သၟဝ် [[ဗော်သွးကောန်ဂကူကရေင်|ဗော်ကေအေန်ယူ]]၊ KNDO တပ်ရင်း၆ ဒရုန်းတပ်ဖွဲ့၊ [[ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် (ဗၟာ)|ဒပ်ဗၟာပဳဒဳအေပ်]]ၜါ မကဵုလဝ်ယၟု ဒပ်ကၠဗတာင် (ကျားဖြူစစ်ကြောင်း တပ်ခွဲ ၃ ပျံလွှားတပ်ဖွဲ့) ကောံ ကုဒပ်သပဝ် (ဂဠုန်စစ်ကြောင်း G-2 နှင့် G3 တပ်ဖွဲ့)၊ Fix Wings၊ Saw Dragon Drone Force (SDDF)၊ Alphabet Fix Wings တအ် ပံင်တောဲတုဲ လုပ်ဗ္တိုက် ဗဒိုပ်ဗၠာဲသၟိင် ကအ်ဗိန်။ ညံင်ပၞာန်အရီု ဟွံဂွံကၠုင်စိုပ်မာန်တုဲ ဂၠံင်မကၠုင် နူ မတ်မလီု သီုဖအိုတ်ဂှ် ကဵုစဵုဒုင်လဝ်ရ။ နကဵု ပၞာန်ဍာ်ဗၟာ ပန်ဖဍိုန်နင် နကဵုလွဟ်ဇၞော် နွံကီုရ။<ref>{{cite news |author=<!--not stated--> |date=March 26, 2024 |title=ကော့ဘိန်းရဲစခန်းကို တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များ စီးနင်းတိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး မြန်မာတပ်ဖွဲ့ဝင် ၄၀ နီးပါးလက်နက်ချခဲ့ |url=https://www.kaowao.asia/2024/03/26/%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%B7%E1%80%98%E1%80%AD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%B2%E1%80%85%E1%80%81%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%AD%E1%80%AF-%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC/?fbclid=IwAR36VEzW1RPDfUdvlQ6zCp6gRMzTZvIbYpzRlTn2YFhWjPYuxY81ALF456w_aem_AX_mFkNwfJ71s0BwarYMMAMxZKH6Hkleb9NuV5Sjy8xXZ8bJkAwAh207JnwOONl3jIZLsYbAkp6IA1N7wUSw_722 |work=Kaowao Newsgroup |location=Thailand |access-date=28 March 2024 |quote=မွန်ပြည်သစ်ပါတီ (စစ်အာဏာရှင်တိုက်ဖျက်ရေး) NMSP(AD) တပ်ဖွဲ့၊ Mon Liberation Army-MLA , KNU လက်အောက်ခံ Lion Battalion ၊ ကျားဖြူစစ်ကြောင်းနှင့် ဂဠုန်စစ်ကြောင်းတို့က မတ်လ ၂၄ ရက်နေ့ နံနက် ၇ နာရီအချိန်ခန့်က ကော့ဘိန်းရဲစခန်းကို စတင်တိုက်ခိုက်ပြီး မြန်မာစစ်ကူများ မလာရောက်နိုင်ရန် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ကျေးရွာများမှ လမ်းများကိုပိတ်ဆို့ဖြတ်တောက်ထားခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ |accessdate=29 April 2024 |archivedate=28 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240328172406/https://www.kaowao.asia/2024/03/26/%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%B7%E1%80%98%E1%80%AD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%B2%E1%80%85%E1%80%81%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%AD%E1%80%AF-%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC/?fbclid=IwAR36VEzW1RPDfUdvlQ6zCp6gRMzTZvIbYpzRlTn2YFhWjPYuxY81ALF456w_aem_AX_mFkNwfJ71s0BwarYMMAMxZKH6Hkleb9NuV5Sjy8xXZ8bJkAwAh207JnwOONl3jIZLsYbAkp6IA1N7wUSw_722 }}</ref><ref>{{cite news |last= |first= |date=March 27, 2014 |title= ကော့ဘိန်းတိုက်ပွဲအတွင်း စစ်ကောင်စီတပ်နှင့် ရဲတပ်ဖွဲ့ဝင်အမြောက်အများ ဖမ်းဆီးရမိထားဟုဆို|url=https://burmese.monnews.org/2024/03/27/%e1%80%80%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%b7%e1%80%98%e1%80%ad%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%90%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%80%e1%80%ba%e1%80%95%e1%80%bd%e1%80%b2%e1%80%a1%e1%80%90%e1%80%bd%e1%80%84%e1%80%ba/|url-status= |language=Burmese |work=IMNA |location= |access-date= March 27, 2024|via= |quote=ကော့ဘိန်းနယ်မြေရဲစခန်းကို ဂဠုန်စစ်ကြောင်း၊ မွန်ပြည်သစ်ပါတီ (စစ်အာဏာရှင်တိုက်ဖျက်ရေး) (AD) မွန်ပြည်လွတ်မြောက်ရေးတပ်တော်(MLA)၊ KNLA ၊ KNDO၊ ကျားဖြူစစ်ကြောင်း၊ Lion Battalion စစ်ကြောင်း၊ Alphabet Fixed Wing Drone တပ်ဖွဲ့၊ Saw Dragon Drone ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့တို့က မတ်လ ၂၄ ရက်နေ့ နံနက်ပိုင်းက စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ မတ်လ ၂၅ ရက်နေ့ နေ့လည်ပိုင်းက စခန်းကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။}}</ref><ref>{{cite news |last=မြင့် |first=မိအိသဉ္ဇာ |date=April 25, 2014 |title=ကော့ဘိန်းကို စစ်တပ် ပြန်သိမ်း|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2024/04/25/382762.html |url-status= |language=Burmese |work=Irrawaddy |location= |access-date=April 29, 2024|via= |quote=ကော့ဘိန်းရဲစခန်းသိမ်းတိုက်ပွဲတွင် မွန်ပြည်လွတ်မြောက်ရေးတပ်တော် (MLA)၊ ဂဠုန်စစ်ကြောင်း၊ ကျားဖြူစစ်ကြောင်း တပ်ခွဲ ၃ ပျံလွှားတပ်ဖွဲ့၊ Lion Battalion Commando-ဗျူဟာစစ်ကြောင်း၊ မွန်ပြည်သစ်ပါတီ အာဏာရှင်ဆန့်ကျင်ရေး (NMSP-AD) နှင့် ဒရုန်းတပ်ဖွဲ့များဖြစ်ကြသော ကရင်အမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ် (KNDO) တပ်ရင်း၆ ဒရုန်းတပ်ဖွဲ့၊ ဂဠုန်စစ်ကြောင်း လက်အောက်ခံ G-2 နှင့် G3တပ်ဖွဲ့၊ Fix Wings၊ Saw Dragon Drone Force (SDDF)၊၊ Alphabet Fix Wings တို့ ပါဝင်ခဲ့ပြီး တလခန့်အကြာ၌ စစ်ကောင်စီတပ်က ပြန်လည်ဝင်ရောက် တပ်စွဲနေခြင်း ဖြစ်သည်။}}</ref> ==== မာတ် ၂၅ ==== အခိင်လဒေါဝ်တ္ၚဲဂှ် ကောန်ဒပ် နူ အလဵုအသဳပၞာန်ဗၟာ ၂၃ ပစူအလာံဗု၊ ဒုင် ကမျတုဲ ဒပ်ပံင်ကောံတအ် သီဂွံ ဗဒိုပ်ဗၠာဲသၟိင်ကအ်ဗိန်ရ။ ကောန်ဒပ် ကရောင်ပၞာန်သပဝ် ''မြတ်မင်းဇော်'' ချိုတ်အာ မွဲတၠ၊ တုဲ နူဒပ်တၞဟ်တအ် ဒးအာ ဝပ်ၜါတၠရ။ လပါ်ပၞာန်အလဵုအသဳဗၟာဂှ် နကုပၞာန်ကျာကီု၊ သီု ကုပၞာန်ဍာ်ဂှ် ပန်ပၠုပ်ဒၟံင် ကွာန်တုဲ ညးဍုင်ကွာန် ဒးချိုတ်အာ မွဲတၠ၊ တုဲပၠန် သ္ၚိဌာန် ဗွဲမဂၠိုင် လီုလာ်အာရ။<ref>{{cite news |last= |first= |date=March 27, 2014 |title= ကော့ဘိန်းတိုက်ပွဲအတွင်း စစ်ကောင်စီတပ်နှင့် ရဲတပ်ဖွဲ့ဝင်အမြောက်အများ ဖမ်းဆီးရမိထားဟုဆို|url=https://burmese.monnews.org/2024/03/27/%e1%80%80%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%b7%e1%80%98%e1%80%ad%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%90%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%80%e1%80%ba%e1%80%95%e1%80%bd%e1%80%b2%e1%80%a1%e1%80%90%e1%80%bd%e1%80%84%e1%80%ba/|url-status= |language=Burmese |work=IMNA |location= |access-date= March 27, 2024|via= |quote=တိုက်ပွဲအတွင်း စစ်ကောင်စီဘက်က လေယာဉ်၊ လက်နက်ကြီးများ၊ ရေတပ်စစ်သ‌င်္ဘောမှ လက်နက်ကြီးများဖြင့် ရမ်းသမ်းပစ်ခတ်မှုကြောင့် ပြည်သူ ၁ ဦး သေဆုံးကာ နေအိမ် အမြောက်အများ မီးလောင် ပျက်စီး ဆုံးရှံးခဲ့ရသည်။ လက်ရှိတွင် ကော့ဘိန်းဒေသတွင်း စစ်ကောင်စီဘက်က လေယာဉ်နှင့် လက်နက်ကြီးဖြင့် ဆက်တိုက်ပစ်ခတ်နေသလို အင်းအား ၁၀၀ ခန့်ရှိသည့် စစ်ကြောင်းလည်း ကော့ဘိန်းဒေသတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာနေသည်ဟု ဒေသခံတို့ထံမှ သိရသည်။}}</ref><ref>{{cite news |last= |first= |date=April 25, 2014 |title=တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များ တစ်လကြာသိမ်းပိုက်ထားသည့် ကော့ဘိန်းနယ်မြေရဲစခန်းအား စစ်ကောင်စီတပ်မှ ပြန်လည်သိမ်းပိုက်၊ လက်နက်ကြီးကျည်စထိမှန်သေဆုံးမှုရှိပြီး ရွာသားများထွက်ပြေး|url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fkawao1%2Fposts%2Fpfbid0cqqPGmPgkW8dWz4AGKS9iQT9LBHed9eao2z1N9SrNfXwcUWiwTS7XikBeGJjmeecl&show_text=true&width=500&is_preview=true"|url-status= |language=Burmese |work=Kawao Newsgroup |location= |access-date= April 28, 2024|via= |quote=ထို့အပြင် ကော့ဘိန်းနယ်မြေရဲစခန်းအား တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့မှ သိမ်းပိုက်ခဲ့ရာတွင် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၂၃ ဦးတို့က အလံဖြူထောင်၍ လက်နက်ချခဲ့သည်။}}</ref><ref>{{cite news |last= |first= |date=March 27, 2014 |title=ဂဠုန်စစ်ကြောင်းမှ ကျဆုံးစစ်သည် ရဲဘော်ဗိုလ်ချုပ် (ခ) မြတ်မင်းဇော် ၏ နောက်ဆုံး ဈာပနာချ အမိန့်စာပြန်ခြင်း။|url=https://www.facebook.com/plugins/video.php?height=314&href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2F100082500214066%2Fvideos%2F25028344956810481%2F&show_text=false&width=560&t=0"|url-status= |language=Burmese |work=Galon Column -ဂဠုန်စစ်ကြောင်း - P29908 |location= |access-date= April 29, 2024|via= |quote=စစ်အာဏာရှင်စနစ် ဆန့်ကျင် တိုက်ဖျက်ရေးနှင့် ဖက်ဒရယ် ဒီမိုကရေစီပြည်ထောင်စု တည်ထောင်ရေးအတွက် ရွပ်ရွပ်ချွန်ချွန်တိုက်ပွဲဝင်ရင်း မတ်လ ၂၅ ရက် ၂၀၂၄ခုနှစ် နေ့လည် ၂ နာရီခန့်တွင် တပ်မဟာ (၆) ဒူးပလာယာခရိုင် ကော့ကရိတ် မြို့နယ် ကော့ဘိန်း ကျေးရွာအုပ်စု ကော့ဘိန်းနယ်မြေ ရဲစခန်း စခန်းသိမ်း တိုက်ပွဲ တွင် မြင့်မြတ်စွာ အသက်ပေးလှူခဲ့ရ သော ရဲဘော် ဗိုလ်ချုပ် (ခ ) ရဲဘော် မြတ်မင်းဇော် အသက် (၂၀) ကိုယ်ပိုင် အမှတ် P29908395 ၏ ဈာပနာ အစီအစဉ် ကို မတ်လ ၂၆ နေ့ ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် ရှေ့တန်းစစ်မြေပြင် တစ်နေရာ၌ ပြုလုပ်ခဲ့ပါသည်။ ဘာသာရေး ထုံးတမ်းအစဥ်အလာအရ သက်ပျောက်သပိတ်ဆွမ်းကပ်လှူခြင်း နဲ့ ရေစက်ချ အမျှ ဝေခြင်းများပြလုပ်ခဲ့ပြီး စစ်ကြောင်းမှ အမိန့်ပြန်တမ်း ထုတ်ပြန်ခြင်း သေနတ်ပစ်ဖောက် ဂုဏ်ပြုခြင်းများပြုလုပ်ခဲ့ပါသည်။}}</ref> ==== မာတ် ၂၆ ==== ကရောင်ပၞာန်ဗၟာ ဒြဟတ်ၜိုတ် ၁၀၀ ဇက်ကၠုင် လုပ် ကွာန်ကအ်သိုခ် နူဂှ် ဆက်အာတုဲ အာဖျေဟ်လဝ် ဗဒိုပ် ပ္ဍဲ ဘာလကျာ်၊ ဘာကောန်ဂကူမန် (ဘာဗ္တောန်လိက်) ကောံ ကုသ္ၚိဌာန်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ကွာန်ကြေဝ်ဏာရ။<ref>{{cite news |last= |first= |date=March 26, 2014 |title= တရနာကျေးရွာအတွင်းရှိ ဘုန်းကြီးကျောင်း၊ လူနေအိမ်နှင့် မွန်အမျိုးသားကျောင်းတို့တွင် စစ်ကောင်စီတပ်တို့စခန်းချ နေရာယူထား|url=https://burmese.monnews.org/2024/03/28/%e1%80%93%e1%80%99%e1%80%b9%e1%80%99%e1%80%9e%e1%80%9b%e1%80%bd%e1%80%ac%e1%80%91%e1%80%b2%e1%80%80%e1%80%ad%e1%80%af-%e1%80%9b%e1%80%b1%e1%80%90%e1%80%95%e1%80%ba%e1%80%80-%e1%80%9c%e1%80%80%e1%80%ba/|url-status= |language=Burmese |work=IMNA |location= |access-date= April 28, 2024|via= |quote=တရနာ ဒေသခံတစ်ဦးက “ အခုအခြေအနေကတော့ ငြိမ်နေသေးတယ်၊ စစ်သားကတော့ ရွာမှာရှိနေတုန်းပဲ၊ ဒါပေမဲ့ ဘာအသံမှမကြားရသေးဘူး၊ စဝင်လာတုန်းကတော့ ၆၀ လောက်ရှိမယ်၊ ညအချိန်မှာတော့ ကားနဲ့ ၆ စီး ထပ်ဝင်လာတယ်၊ ခုဆို သူတို့အင်အား ၁၀၀ ကျော်ကျော်လောက်ရှိမယ်＂ ဟု ဒေသခံတစ်ဦးက ဆိုသည်။ စစ်ကောင်စီဘက်မှ စစ်ကြောင်းထိုးရန် ပြင်ဆင်နေသကဲ့သို့ တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့ဘက်မှလည်း ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ရန် ပြင်ဆင်လျှက်ရှိသည်။}}</ref> ==== မာတ် ၂၇ ==== အခိင်သဝ်တ္ၚဲ ၜိုတ် ၄ နာဍဳဂှ် ဟိုတ်နူ ပၞာန်က္ၜင်ဗၟာ ပန်ပၠုပ် [[ဓမ္မသ (ကွာန်) မဒးဒုင်စံင် ကုပၞာန်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၂၄|ကွာန်ဓမ္မသတုဲ ကွာန်တူအာ]] သ္ၚိ ၜိုတ် ၃၀၀ မ။<ref>{{cite news |last= |first= |date=March 27, 2014 |title=ဓမ္မသကျေးရွာ မီးလောင်ကျွမ်းနေဆဲဖြစ်ပြီး မီးသတ်ကားအကူအညီရရှိမှုနည်း|url=https://burmese.monnews.org/2024/03/26/%e1%80%90%e1%80%9b%e1%80%94%e1%80%ac%e1%80%80%e1%80%bb%e1%80%b1%e1%80%b8%e1%80%9b%e1%80%bd%e1%80%ac%e1%80%a1%e1%80%90%e1%80%bd%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%9b%e1%80%be%e1%80%ad-%e1%80%98%e1%80%af/|url-status= |language=Burmese |work=IMNA |location= |access-date= April 28, 2024|via= |quote=မွန်ပြည်နယ်၊ ကျိုက်မရောမြို့နယ်၊ ဓမ္မသကျေးရွာတွင် စစ်ကောင်စီရေတပ်မှာ ပစ်ခတ်လိုက်သည့် လက်နက်ကြီးကျရောက်ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် နေအိမ်များမီးလောင်ကျွမ်နေဆဲဖြစ်ပြီး မီးသတ်ကားအကူအညီရရှိမှုနည်းနေကြောင်း သိရသည်။ ဓမ္မသ ကျေးရွာတွင် ညနေ ၄ နာရီမှ မီးစတင်လောင်ကျွမ်းခဲ့ရာ ၇ နာရီအထိမီးဆက်လက်လောင်ကျွမ်းနေဆဲ ဖြစ်ပြီး ကျေးရွာတစ်ဝက်ကျော်ခန့် လောင်ကျွမ်းသွားပြီးဖြစ်ကြောင်း ဒေသခံတို့ထံမှ သိရသည်။ ကျေးရွာအတွင်းရှိ ရွာခံများ စစ်ဘေးရှောင်နေရခြင်း၊ မီးသတ်ကားအကူအညီရရှိမှုနည်းပါးခြင်း၊ မီသတ်ကားအချိန်မှီမရောက်ရှိလာနိုင်ခြင်းတို့ကြောင့် မီးအရှိန်မတားကြောင်း သိရသည်။}}</ref> ==== မာတ် ၂၈ ==== အခိင်သဝ်တ္ၚဲ ဂှ် က္ၜင်ပၞာန်ဗၟာ ဆက်ပန်ပၠုပ်ဒၟံင် ကွာန်ဓမ္မသဖိုဟ်တုဲ မၞိဟ်ဗြဴ ဒးအာ ဝပ်မွဲတၠတုဲ သ္ၚိမနွံ ပ္ဍဲဂၠံင်၃ ဂှ် တူအာပၟတ်ပၠန်ရ။<ref>{{cite news |last= |first= |date=March 28, 2014 |title=ဓမ္မသရွာထဲကို ရေတပ်က လက်နက်ကြီးဖြင့် ထပ်မံပစ်ခတ်နေ|url=https://burmese.monnews.org/2024/03/28/%e1%80%93%e1%80%99%e1%80%b9%e1%80%99%e1%80%9e%e1%80%9b%e1%80%bd%e1%80%ac%e1%80%91%e1%80%b2%e1%80%80%e1%80%ad%e1%80%af-%e1%80%9b%e1%80%b1%e1%80%90%e1%80%95%e1%80%ba%e1%80%80-%e1%80%9c%e1%80%80%e1%80%ba/|url-status= |language=Burmese |work=IMNA |location= |access-date= April 28, 2024|via= |quote=“ရေတပ်ကနေ ရွာထဲကိုပစ်နေတာ ဒီနေ့မှာပဲ ၃ လုံး ၄ လုံးလောက်ရှိတယ်။ လယ်ကွင်းဘက်မှာလည်း ကျတယ်။ မနက် ၁၀ နာရီလောက်မှာ စစ်ဘေးရှောင်နေတဲ့နေရာမှာ ၁ လုံးကျတယ်။ ညနေလောက်မှာ ၃ လမ်းမှာ ထပ်ကျတော့ နေအိမ် မီးထပ်လောင်” ဟု ၎င်းက ပြောသည်။ ကျည်စထိမှန်ဒဏ်ရာရရှိထားသော အမျိုးသမီးကို အရေးပေါ်ကူညီကယ်ဆယ်ရေးအဖွဲ့တို့က ဆေးရုံသို့ ကူညီပို့ဆောင်ပေးခဲ့ကြောင်း ဆိုသည်။}}</ref> ==== မာတ် ၃၀ ==== ကောန်ပၞာန်ဗၟာ မဖျေဟ်လဝ် ဒပ် ပ္ဍဲ ဘာလကျာ် ကွာန်သင်ကၠံ ပန်ဂ္စိုတ်ထောအ် နာဲကရမ် အာယုက် ၆၀၊ အဃော ညး ဖ္ဍာ်ဒၟံင် သၞေဝ်ပ္ဍဲကၠအ်ရ။ ရဲကွာန်သင်ကၠံ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ၜိုန်ရ ဒြေပ်ဒဴတိတ် နူကွာန်ကီုလေဝ် နာဲကရမ်ဂှ် ဆက်မံင်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကွာန်ဖိုဟ်ရ။<ref>{{cite news |last= |first= |date=March 31, 2014 |title=သံကလောင်ရွာမှာ သက်ကြီးပိုင်းအမျိုးသားတစ်ဦးကိုစစ်ကောင်စီတပ်က ပစ်သတ်|url=https://burmese.monnews.org/2024/03/31/%e1%80%9e%e1%80%b6%e1%80%80%e1%80%9c%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%9b%e1%80%bd%e1%80%ac%e1%80%99%e1%80%be%e1%80%ac-%e1%80%9e%e1%80%80%e1%80%ba%e1%80%80%e1%80%bc%e1%80%ae%e1%80%b8%e1%80%95/|url-status= |language=Burmese |work=IMNA |location= |access-date= April 28, 2024|via= |quote=ကော့ဘိန်းတိုက်ပွဲဖြစ်ပွားချိန်ကတည်းက သံကလောင်ရွာ ဘုန်းကြီးကျောင်းမှာ ဝင်ရောက် တပ်စွဲထားတဲ့ စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်တွေက ရွာပြင်ဘက် သီးနှံစိုက်ခင်းတစ်နေရာမှာ အဲဒီမွန်အမျိုးသားကို ပစ်သတ်လိုက်တာလို့ ဒေသတွင်းသတင်းအရင်းမြစ် တစ်ဦး က ပြောပါတယ်။ “ရွာ တောင်ဘက်မှာရှိတဲ့ သူ စိုက်ခင်းထဲက ဟင်းသီးဟင်းရွက်တွေကို ရေလောင်းပေးနေတုန်း ဗမာစစ်သားတွေက သူ့ကိုတွေ့လို့ လှမ်းခေါ်တယ်၊ ဗမာစစ်သားကို မြင်တော့ ကြောက်စိတ်နဲ့ တစ်ယောက်ထဲ ဟိုရောင် ဒီရောင် ဖြစ်နေချိန်မှာပဲ သူ့ကိုပစ်သတ်လိုက်တာ၊ ပွဲချင်းပြီးပဲ” လို့ ဒေသခံတစ်ဦးက ပြောပါတယ်။}}</ref> === ဨပြဳ === ==== ဨပြဳ ၈ ==== အခိင်ဗတံ ၈း၄၅ က္ၜင်ကျာပၞာန်ဗၟာ ထောအ်ဖျေဟ် မခတိုဟ် လျိုင်ပံင် ၅၀၀ ပ္ဍဲ ဘာလကျာ် ကွာန်ဓမ္မသတုဲ ဘာ ကောံ ကုစေတဳဂမၠိုင် လီုလာ်အာရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ရဲပၠန်ဂတးတအ် အာအောပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဘာလကျာ်ဂှ်တုဲ ဒးချိုတ်အာ နွံကီုရ။<ref>{{cite news |last= |first= |date=April 10, 2014 |title= ဓမ္မသရွာဘုန်းကြီးကျောင်းကို စစ်ကောင်စီက ပေါင် ၅၀၀ ဗုံးဖြင့် ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက် |url=https://burmese.monnews.org/2024/04/10/%e1%80%93%e1%80%99%e1%80%b9%e1%80%99%e1%80%9e%e1%80%9b%e1%80%bd%e1%80%ac%e1%80%98%e1%80%af%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%80%e1%80%bc%e1%80%ae%e1%80%b8%e1%80%80%e1%80%bb%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%84/ |url-status= |language=Burmese |work=IMNA |location= |access-date= April 28, 2024|via= |quote=ဧပြီလ ၈ ရက်နေ့ ည ၇ နာရီခွဲဝန်းကျင်အချိန်ခန့်ကစပြီး စစ်ကောင်စီ လေယာဉ်ပျံသန်းလာပြီ ည ၈ နာရီ ၄၅ မိနစ် အချိန်ခန့်တွင် ဓမ္မသရွာဘုန်းကြီးကျောင်းကို ပေါင် ၅၀၀ ဗုံး ၃ လုံး ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး ဘုန်းကြီးကျောင်း ဆောင်များ၊ ဘုရားစေတီများ မီးလောင်ပျက်စီးသွားခဲ့သည်။ စစ်ကောင်စီ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့ဘက်က ထိခိုက်သေဆုံးမှုအချို့လည်း ရှိခဲ့သည်။}}</ref> ==== ဨပြဳ ၉ ==== ကောန်ပၞာန်ဗၟာ နကဵု ဒြဟတ်ၜိုတ် ၃၀ တၠ ကၠုင်ဗတိုက် ပ္ဍဲ ကွာန်ဓမ္မသတုဲ ဒှ် ပေါဲဗတိုက် ကုဒပ်ပံင်ကောံ မနွံ ပ္ဍဲကွာန်ဓမ္မသဂှ်ရ။ လပါ် အလဵုအသဳပၞာန်ဗၟာဂှ် ပါဲနူ ပၞာန်တိုက်တုဲ နကဵု ပၞာန်ကျာလေဝ် ပန်ဖျေဟ် ကွာန်ဓမ္မသ ၜိုတ် ၄ အလန်ကီုရ။<ref>{{cite news |last= |first= |date=April 10, 2014 |title= ဓမ္မသရွာဘုန်းကြီးကျောင်းကို စစ်ကောင်စီက ပေါင် ၅၀၀ ဗုံးဖြင့် ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက် |url=https://burmese.monnews.org/2024/04/10/%e1%80%93%e1%80%99%e1%80%b9%e1%80%99%e1%80%9e%e1%80%9b%e1%80%bd%e1%80%ac%e1%80%98%e1%80%af%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%80%e1%80%bc%e1%80%ae%e1%80%b8%e1%80%80%e1%80%bb%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%84/ |url-status= |language=Burmese |work=IMNA |location= |access-date= April 28, 2024|via= |quote=ဧပြီလ ၉ ရက်နေ့ နံနက်ပိုင်းကလည် အင်အား ၃၀ ဝန်းကျင်ရှိသည့် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များ ဓမ္မသရွာသို့ စစ်ကြောင်းထိုး ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီး တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့တို့နှင့် ထိတွေ့ပစ်ခတ်မှုဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး စစ်ကောင်စီဘက်က လေယာဉ်ဖြင့် ၄ ကြိမ် ပစ်ခတ်တိုက်ခဲ့သည်ဟု ဂဠုန်စစ်ကြောင်းက ထုတ်ပြန်ထားသည်။}}</ref> အခိင်ဂယး ၉း၀၀ ဂှ် ပေါဲဗတိုက် အကြာ ဒပ်ပၞာန်အလဵုအသဳဗၟာ ကု ဒပ်ပံင်ကောံတအ် ဒှ် ပေါဲဗတိုက် ပ္ဍဲ ကွာန်ကြေဝ်ဏာ။ နကဵု က္ၜင်ကျာဗၟာ ပန်ဖျေဟ်တုဲ အရာပ်ဗၟာ မနွံမ္ၚးကွာန်ဂှ် သ္ၚိတူအာညိညတုဲ ရဲကွာန်တအ် ပလိုတ်ပၟတ်တုဲ ပၟတ်ဂှ် ဟွံကၞာန်အာ ဒၞာဲတၞဟ်ရ။ စနူ ဂိတုမာတ် ၂၇ ဂှ် ရဲကွာန်ကြေဝ်ဏာ ဗွဲမဂၠိုင် ဒြေပ်တိတ်လဝ် နူကွာန်တုဲ ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် မၞိဟ် သှ်ေဒၟံင် ညိညဓဝ်ရ။<ref>{{cite news |last= |first= |date=April 9, 2014 |title= ဓမ္မသရွာဘုန်းကြီးကျောင်းကို စစ်ကောင်စီက ပေါင် ၅၀၀ ဗုံးဖြင့် ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက် |url=https://burmese.monnews.org/2024/04/09/%e1%80%90%e1%80%9b%e1%80%94%e1%80%ac%e1%80%80%e1%80%bb%e1%80%b1%e1%80%b8%e1%80%9b%e1%80%bd%e1%80%ac%e1%80%a1%e1%80%90%e1%80%bd%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%9c%e1%80%80%e1%80%ba%e1%80%94%e1%80%80/|url-status= |language=Burmese |work=IMNA |location= |access-date= April 28, 2024|via= |quote=ပစ်ခတ်မှုကြောင့် တရာနာကျေးရွာအပြင်ဘက်ရှိ ဗမာစုရပ်ကွက်တွင် နေအိမ်အပြင် ဌာနဆိုင်ရာအဆောက်အအုံအချို့ မီးလောင်နေခြင်းကြောင့် မီးငြှိမ်းသတ်ခဲ့ရကြောင်း ကျိုက်မရောဒေသခံတစ်ဦးက ဆိုသည်။ “အဲ့ရပ်ကွက်မှာက ရွှေ့ပြောင်းလုပ်သားတွေနေထိုင်နေကြတာ။ တရနာတိုက်နယ်ဆေးရုံနားမှာပဲ။ အိမ်ခြေ ၅၀ လောက်ရှိမယ်။ ဒါမဲ့ ဆေးရုံပါလားမပါလား ဘယ်နှအိမ်လောင်သွားလဲဆိုတာတော့ မသိရသေးဘူး။ခုထိတော့ အသံကြားနေရတုန်းပဲ” ဟု ကျိုက်မရောဒေသခံတစ်ဦးက ဆိုသည်။}}</ref> ==== ဨပြဳ ၁၄ ==== အခိင်လဒေါဝ်တ္ၚဲ ၜိုတ် ၁၂ နာဍဳ ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘဒ္ဒန္တဝါယမ အာယုက် ၅၆၊ သိက္ခာ ၃၆ ဝှ် ဟိန်မအာဒၟံင် တရဴ နကွဳစက် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဂၠံင်ပန်သွာင် ကြေဝ်ဏာ-ကအ်ဆုကၠဂှ် ဒးဒုင်ပန် နသနာက်ပါရ။ ညးဒေသတအ် စှ်ေစိုတ် ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ မဖျေဟ်လဝ် ဗဒိုပ် ပ္ဍဲ အကြာကွာန်ကြေဝ်ဏာ ကောံ ကုကွာန်ကအ်ဆုကၠ ဒှ် ညးမပန်ရ။<ref>{{cite news |last= |first= |date=April 14, 2014 |title=သံကလောင်ကျောင်းဟောင်းကျောင်းထိုင်ဆရာတော် စနိုက်ပါဖြင့် လုပ်ကြံပစ်သတ်ခံထိ၍ ပွဲချင်းပြီးပျံလွန်တော်မူခဲ့ |url=https://www.kaowao.asia/2024/04/15/%e1%80%9e%e1%80%b6%e1%80%80%e1%80%9c%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%80%e1%80%bb%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%9f%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%80/ |url-status= |language=Burmese |work=Kawao Newsgroup |location= |access-date=April 28, 2024 |via= |quote=ကျိုက်မရောမြို့နယ် သံကလောင်ကျောင်းဟောင်း ကျောင်းထိုင်ဆရာတော် အရှင်ဝါယမ သက်တော် (၅၆) နှစ် ဝါတော် (၃၆) ဝါခန့်သည် တရာနာကျေးရွာဘက်သို့ ဒါယကာတစ်ပါးနှင့်အတူ မော်တော်ကားဖြင့် ခရီးသွားနေစဥ် ယနေ့မွန်းတည့် ၁၂ နာရီအချိန်ခန့်က တရနာ-ကျွန်းကုန်းရွာ လမ်းလေးခွ၌ စနိုက်ပါသေနတ်ဖြင့် လုပ်ကြံပစ်သတ်ခံထိ၍ အခင်းဖြစ်ပွားသည့်နေရာမှာပင် ပွဲချင်းပြီးပျံလွန်တော်မူခဲ့ကြောင်း နီးစပ်သူကျောင်းဒကာများက ပြောသည်။ အဆိုပါ စနိုက်ပါသေနတ်ပစ်ခတ်မှုသည် တရနာကျွန်းကုန်းရွာနှင့်အနီးတဝိုက်တွင် လက်ရှိနေရာယူထားကြသည့် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များ၏ လက်ချက်ပင်ဖြစ်နိုင်ကြောင်း ရွာသားများက ယူဆပြောဆိုနေကြသည်။ တရနာကျွန်းကုန်းရွာသားတစ်ဦးက “ကျနော်တို့ရွာမှာ စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့တွေဘဲ ရှိနေပါတယ်၊ နှစ်ထပ်အိမ်အမြင့်တွေမှာ နေရာယူထားတာလည်း တွေ့ရတယ်၊ တောဘက်ကအဖွဲ့တွေ ဒီဘက်မှာမရှိဘူး” ဟု ပြောသည်။ |accessdate=April 28, 2024 |archivedate=April 28, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240428170910/https://www.kaowao.asia/2024/04/15/%E1%80%9E%E1%80%B6%E1%80%80%E1%80%9C%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BB%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9F%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%80/ }}</ref> ==== ဨပြဳ ၂၂ ==== ဂယး ၇း၃၀ ဒပ်ပံင်ကောံတအ် ကု ဒပ်အလဵုအသဳပၞာန်ဗၟာ ဒှ် ပေါဲဗတိုက် ဇၞော်ကုဒြဟတ် ဗဒါဲ ဒဒန် ကွာန်ဓမ္မသတုဲ နူ ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ထောအ်ဖျေဟ်ဗုမ်၊ နူ က္ၜင်ပၞာန်ဗၟာ ပန်ပၠုပ်နင် အမၠံက်တုဲ သ္ၚိလ္ၚဵုတူ။<ref>{{cite news |last= |first= |date=April 23, 2014 |title=ဓမ္မသတ်ကျေးရွာနှင့်အနီးတဝိုက်တွင် တိုက်ပွဲများဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး ရေတပ်စစ်ဘေႅာအမြှောက်ပစ်ခတ်မှုကြောင့် နေအိမ်အချို့မီးလောင်ကျွမ်း |url=https://www.kaowao.asia/2024/04/23/%e1%80%93%e1%80%99%e1%80%b9%e1%80%99%e1%80%9e%e1%80%90%e1%80%ba%e1%80%80%e1%80%bb%e1%80%b1%e1%80%b8%e1%80%9b%e1%80%bd%e1%80%ac%e1%80%94%e1%80%be%e1%80%84%e1%80%b7%e1%80%ba%e1%80%a1%e1%80%94%e1%80%ae/?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTAAAR2dMU9de7RFgX8uFLMCfEkg_DCXMHEKAqTRdjDNm4Ie-xtSAjy_ME29DZI_aem_ARfuTFASNCjvONQQQYxblaQ3oxi7_a23wK82B6xnLdlsRBxNjlfJcSkS4Ai9chnCwyB1QKES-NZCfiv0-JYB_mwC |url-status= |language=Burmese |work=Kawao Newsgroup |location= |access-date=April 28, 2024 |via= |quote=“မနေ့တိုက်ပွဲက မနက် ၇ နာရီခွဲလောက်ကစပြီး ဓမ္မသတ်တံတားအနားလောက်မှာစဖြစ်တာ ၁၀ နာရီခွဲအထိပဲ၊ သံချပ်ကာကားလည်းပါတယ်၊ လေယာဥ်နဲ့ ဗုံးလာကျဲလိုက် ရေတပ်စစ်ဘေႅာက အမြှောက်ပစ်လိုက်နဲ့ အိမ်အချို့မီးထပ်လောင်သွားပြန်တယ်၊ နှစ်ဖက်စလုံးအကျအဆုံးရှိတယ်” ဟု ဓမ္မသတ်ရွာခံတစ်ဦးက ပြောသည်။ |accessdate=April 28, 2024 |archivedate=April 28, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240428170910/https://www.kaowao.asia/2024/04/23/%E1%80%93%E1%80%99%E1%80%B9%E1%80%99%E1%80%9E%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BB%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%BD%E1%80%AC%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%B7%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%94%E1%80%AE/?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTAAAR2dMU9de7RFgX8uFLMCfEkg_DCXMHEKAqTRdjDNm4Ie-xtSAjy_ME29DZI_aem_ARfuTFASNCjvONQQQYxblaQ3oxi7_a23wK82B6xnLdlsRBxNjlfJcSkS4Ai9chnCwyB1QKES-NZCfiv0-JYB_mwC }}</ref> ၜိုတ် ၁၀ နာဍဳဂှ် ရဲပၠန်ဂတးဂမၠိုင် မနွံ ပ္ဍဲ ကွာန်ဓမ္မသဂှ် တိတ်အာ နူကွာန်တုဲ ပရေင်ပွန်ပွောဟ်ဂှ် ဒေါအ်သ္ၚိတ်အာရ။<ref>{{cite news |last= |first= |date=April 23, 2014 |title=ဓမ္မသတ်ကျေးရွာနှင့်အနီးတဝိုက်တွင် တိုက်ပွဲများဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး ရေတပ်စစ်ဘေႅာအမြှောက်ပစ်ခတ်မှုကြောင့် နေအိမ်အချို့မီးလောင်ကျွမ်း |url=https://www.kaowao.asia/2024/04/23/%e1%80%93%e1%80%99%e1%80%b9%e1%80%99%e1%80%9e%e1%80%90%e1%80%ba%e1%80%80%e1%80%bb%e1%80%b1%e1%80%b8%e1%80%9b%e1%80%bd%e1%80%ac%e1%80%94%e1%80%be%e1%80%84%e1%80%b7%e1%80%ba%e1%80%a1%e1%80%94%e1%80%ae/?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTAAAR2dMU9de7RFgX8uFLMCfEkg_DCXMHEKAqTRdjDNm4Ie-xtSAjy_ME29DZI_aem_ARfuTFASNCjvONQQQYxblaQ3oxi7_a23wK82B6xnLdlsRBxNjlfJcSkS4Ai9chnCwyB1QKES-NZCfiv0-JYB_mwC |url-status= |language=Burmese |work=Kawao Newsgroup |location= |access-date=April 28, 2024 |via= |quote=“မနက် ၁၀ နာရီခွဲလောက်မှာ ဓမ္မသတ်ရွာကနေ တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့တွေ ဆုတ်ခွာသွားလို့ ပစ်ခတ်သံတွေ တိတ်ဆိတ်သွားခဲ့တယ်၊ မနေ့ညနေ ဒီနေ့မနက်မှာလည်း ကော့ဘိန်းနဲ့ ကမ်းနီဘက်မှာ လေယာဥ်ပျံတွေလာဝဲနေတယ်၊ ကော့ပလိုင်၊ ကော့ဘိန်းဘက်ကလူတွေလည်း ဗုံးလာကျဲမှာစိုးရိမ်လို့ တခြားနေရာ ထွက်ပြေးကြပြန်တယ်၊ အိမ်စောင့်တွေလောက်ပဲ ကျန်နေခဲ့တယ်” ဟု ဒေသခံ မွန်ဆရာတော်တစ်ပါးက ပြောသည်။ |accessdate=April 28, 2024 |archivedate=April 28, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240428170910/https://www.kaowao.asia/2024/04/23/%E1%80%93%E1%80%99%E1%80%B9%E1%80%99%E1%80%9E%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BB%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%BD%E1%80%AC%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%B7%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%94%E1%80%AE/?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTAAAR2dMU9de7RFgX8uFLMCfEkg_DCXMHEKAqTRdjDNm4Ie-xtSAjy_ME29DZI_aem_ARfuTFASNCjvONQQQYxblaQ3oxi7_a23wK82B6xnLdlsRBxNjlfJcSkS4Ai9chnCwyB1QKES-NZCfiv0-JYB_mwC }}</ref> အခိင်ဗတံ ၉း၀၀ နာဍဳပြင်ညိ က္ၜင်ကျာပၞာန်ဗၟာ ထောအ်ဖျေဟ်ဗမ်ဇၞော် လျိုင် ၅၀၀ ပံင် ပိမ ပ္ဍဲ ပွဳဗွိုင်ဒဵုကျာ် ကွာန်ဓမ္မသ။ ကောန်သ္ဂံင် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (ဨဒဳ) မနွံ ပ္ဍဲဘာလကျာ် ဒုဗိုလ်နာင်ဥူ ကေုာံ အကြာပ်ဒပ်ဇၞော် ဝဏ္ဏ ညးၜါ ဒးစုတိအာတုဲ သ္ဂံင်တၞဟ် ၄ တၠ ဒးအာဝပ်ရ။<ref>{{cite news |last= |first= |date=April 10, 2014 |title=ရှ်ေသှ်ေဏာရ သဂံင်|url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FNMSPADINFO%2Fposts%2Fpfbid024grReatDYzovL2TxKWz6pinc7Gs8aKbYubovSMn79uok854y8DYdNCN5SWeAbnq5l&show_text=true&width=500&is_preview=true"|url-status= |language=Mon |work=New Mon State Party-AD |location= |access-date= April 29, 2024|via= |quote=ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ (၈/၄/၂၄) အခိၚ်လဒေါဝ်တ္ၚဲ ဒပ်ကံၚ်ဇြဳပၞာန်ဗၟာတအ် ထ္ပက်လုပ်ကၠုၚ်ပၞာန် ပ္ဍဲတိဍာ်မန် လပါ်ကွာန်ဓမ္မသရောၚ်ဂွံပရိုၚ်တုဲ ရဲဒပ် ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိ (ဗ္တိုက်သရိုဟ်တၠအဝဵုပၞာန်)ပိုဲ ကေုာံ ဒပ်ပံၚ်ကောံမဟာမိတ်တအ် နူနွံမ္ၚ:ကွာန်ဂှ် တိတ်အာစဵုဒၞာမၚ်ပန်သၞ တၞုၚ်ကွာန်ဓမ္မသ ဒှ်ပေါဲဗတိုက်ဆေၚ်မုက်ရေၚ်သ္ကအ် စနူ တ္ၚဲစေၚ် (၂:၀၀) နာဍဳ စဵုစိုပ် သဝ်တ္ၚဲ (၆:၀၀) နာဍဳရ။ နူလ္ပာ်သၞတအ် သီုဝေၚ်ကၠုၚ်ပၞာန် နကဵုက္ၜၚ်ကျာ ကေုာံ ပန်ပလံၚ်နၚ်လွဟ်ဇၞော်နူက္ၜၚ်ဍာ် ဂၠိုၚ်ကဵုလၟိဟ်နွံရ။ စိုပ်အခိၚ်ဗ္တံ (၉:၀၀)နာဍဳပြၚ်ညိဂှ် နူသၞတအ် ထောံနၚ်ဗမ်ဇၞော် လျိုၚ်(၅၀၀) ပံၚ် ပိမ ပ္ဍဲပွဳဗွိုၚ်ဒဵုကျာ်ကွာန်ဓမ္မသတုဲ သ္ဂံၚ်ဗော်ပိုဲ ဒုဗိုလ်နာၚ်ဥူ ကေုာံ အကြာပ်ဒပ်ဇၞော် ဝဏ္ဏ ည:ၜါတၠ ပူဇဴဏာလမျီု သွက်ဍုၚ်သွက်ဂကူတုဲ ဒ:အာဝပ် (၄)တၠ နွံရ။ ကုသ္ဂံၚ်မပူဇဴဏာလမျီူသွက်ဍုၚ်သွက်ဂကူတအ်ဂှ် နူဗော်ပိုဲသ္ပဏာရှ်ေသှ်ေဗွဲမအဲပရဲဇြိုဟ်နက်တုဲ ပိုဲည:မသှ်ေတအ် ဆက်လုပ်အာပေါဲဗတိုက်စဵုစိုပ်တိုၚ်ပ္ကဴရောၚ်။}}</ref> ==== ဨပြဳ ၂၄ ==== နူ က္ၜင်ပၞာန်ကီု သီု က္ၜင်ကျာဂှ် ပန်ပၠုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်တအ်တုဲ ရဲကွာန်ကအ်ဇြဲ သမ္ဘာ ကောံ ကုတၠသ္ၚိ ဒး ဘဲ၊ သမ္ဘာဂှ် ချိုတ်အာ၊ တၠသ္ၚိဂှ် ဒးအာ ဝပ် ဗွဲမဇၞော် ကုဒြဟတ်ရ။ ညံင်ရဴဂှ်ကီု ရဲကွာန်ကအ်ဇၞော် သမ္ဘာ ကောံ ကုတၠသ္ၚိ ညးၜါ ဒးဝပ်ဇၞော် ကုဒြဟတ်တုဲ ဒးတိုန် ရုင်ဂဥုဲရ။<ref>{{cite news |last= |first= |date=April 25, 2014 |title=တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များ တစ်လကြာသိမ်းပိုက်ထားသည့် ကော့ဘိန်းနယ်မြေရဲစခန်းအား စစ်ကောင်စီတပ်မှ ပြန်လည်သိမ်းပိုက်၊ လက်နက်ကြီးကျည်စထိမှန်သေဆုံးမှုရှိပြီး ရွာသားများထွက်ပြေး|url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fkawao1%2Fposts%2Fpfbid0cqqPGmPgkW8dWz4AGKS9iQT9LBHed9eao2z1N9SrNfXwcUWiwTS7XikBeGJjmeecl&show_text=true&width=500&is_preview=true"|url-status= |language=Burmese |work=Kawao Newsgroup |location= |access-date= April 28, 2024|via= |quote=ဒေသခံမွန်ဆရာတော်တစ်ပါးက “မနေ့က လေကြောင်းရော စစ်ဘေႅာက အမြှောက်တွေနဲ့ပါ စစ်တပ်က ရမ်းသမ်းပစ်ခတ်လာတော့ ကော့စွယ်က လင်မယားနှစ်ယောက် ဒဏ်ရာအပြင်းအထန်ရတယ်၊ မယားဆုံးပါးသွားပြီး လင်ဖြစ်သူက ဆေးရုံမှာ၊ ကော့နွတ်မှာလည်း လင်မယားနှစ်ယောက်ဒဏ်ရာရသွားတယ်၊ နှစ်ယောက်စလုံး ဆေးရုံတင်ထားရတယ်၊ ကော့နွတ်ကော့စွယ်က တဆက်စပ်ထဲရှိနေတယ်၊ ကော့မိတ်မှာလည်း ထိခိုက်မှုတွေရှိတယ်” ဟု မိန့်ဆိုသည်။}}</ref> ==== ဨပြဳ ၂၅ ==== အခိင်ဂယး ၅ နာဍဳပြင်ညိဂှ် ကရောင်ပၞာန်ဗၟာ နကုဒြဟတ် ၜိုတ် ၂၀၀ ပြင် နကဵု လွဟ်ဇၞော်ဇၞော် ဍောတ်ဍောတ် လုပ်ပန် ကွာန်ကအ်ဗိန်တုဲ ဒပ်ပံင်ကောံ ရဲပၠန်ဂတးတအ်ဂှ် ဒးဒြေပ်တိတ် နူ ကွာန်ကအ်ဗိန်ဂှ်ရ။ အကြာဂှ် သၟတ်ဗြဴ ကောန်ကွာန်ကအ်ဗိန် အာယုက် ၁၉ သၞာံ ဒးဒုင်ပန်ဂစိုတ်ထောအ် နကဵု ကောန်ပၞာန်ဗၟာတအ်ဂှ်ရ။<ref>{{cite news |last= |first= |date=April 9, 2014 |title=တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့သို့ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာပြီးနောက် ကော့ဘိန်းနယ်မြေရဲစခန်းကို စစ်ကောင်စီတို့ပြန်လည်သိမ်းဆည်း|url=https://burmese.monnews.org/2024/04/26/%e1%80%90%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%ba%e1%80%9c%e1%80%be%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%9b%e1%80%b1%e1%80%b8%e1%80%95%e1%80%b0%e1%80%b8%e1%80%95%e1%80%b1%e1%80%ab%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%90%e1%80%95-2/|url-status= |language=Burmese |work=IMNA |location= |access-date= April 28, 2024|via= |quote=ဧပြီ ၂၅ နံနက် ၅နာရီကျော်အချိန်ခန့်တွင် စစ်တပ်အင်အား ၂၀၀ကျော်ဖြင့် ကော့ဘိန်းကျေးရွာအတွင်းသို့ လက်နက်ကြီးလက်နက်ငယ်ပစ်ခတ်ကာ စစ်ကြောင်းထိုးဝင်ရောက်လာခဲ့သည်ဟု သိရသည်။}}</ref> == ဇွီုကပိုက် (impact) == အတိုင်လဟီု ညးမရီုဗင် ညးလဒဴပၞာန် ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်မ္ဂး ဟိုတ်နူ ပေါဲဗတိုက် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဒေသဂှ် ပွိုင်ၜိုတ် မွဲဂိတုတုဲ ညးလဒဴပၞာန် ဒှ်အာ မွဲကိုဋ်ပြင်ပြင်။ ညးလဒဴတအ်ဂှ် ကၠုင် နူ ကွာန်ဓမ္မသ၊ သင်ကၠံ၊ ကြေဝ်ဏာ၊ ကအ်ဇြဲ၊ ကအ်သိုခ်၊ ကအ်ဗိန်၊ ကအ်ပံက်တအ်ရ။ မၞိဟ်လဒဴတအ် ၜိုတ် ၇၀%ဂှ် ဒှ် ညးဗြဴ၊ ကောန်င္ၚာ်တုဲ ညးတအ် က္လိဂွံ ဂွဵုစိုတ် ဗွဲမဇၞော် ကုဒြဟတ်မာန်ရ။<ref>{{cite news |last= |first= |date=April 26, 2014 |title=စစ်ရေးပြင်းထန်ခဲ့သည့် ၁ လတာအတွင်း မွန်- ကရင် ဂျိုင်းမြစ်ဒေသတစ်လျှောက် စစ်ဘေးရှောင်သူ သိန်းနှင့်ချီရှိလာ|url=https://burmese.monnews.org/2024/04/26/%e1%80%85%e1%80%85%e1%80%ba%e1%80%9b%e1%80%b1%e1%80%b8%e1%80%95%e1%80%bc%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%91%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%81%e1%80%b2%e1%80%b7%e1%80%9e%e1%80%8a%e1%80%b7%e1%80%ba-%e1%81%81/|url-status= |language=Burmese |work=IMNA |location= |access-date= April 28, 2024|via= |quote=မွန်-ကရင် ဂျိုင်းမြစ်ဒေသတစ်လျှောက် စစ်ရေးပြင်ထန်ခဲ့သည့် ၁ လတာအတွင်း စစ်ဘေးရှောင်သူဦးရေ တစ်သိန်းကျော်အထိ ရှိလာသည်ဟု ကျိုက်မရောစစ်ဘေးရှောင်အရေး ကူညီနေသူတို့၏ စာရင်းအချက်အလက်အရ သိရသည်။ ၁ လတာအတွင်း ပစ်ခတ်နေမှုကြောင့် အဆိုပါဒေသတစ်လျှောက် နေအိမ် ၅၀၀ ဝန်းကျင်ပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ရပြီး ဒဏ်ရာရသူအပါအဝင် သေဆုံးသူ ၂၀ ကျော်ရှိသည်ဟု သိရသည်။}}</ref> သ္ၚိ ညးဍုင်ကွာန် ၜိုတ် ၅၀၀ မ ဒးဒုင်တူ/လီုအာ၊ တုဲပၠန် ညးဍုင်ကွာန် ဒးချိုတ် သီုညးမဒးဝပ် ၂၀ ပြင်ပြင်ရ။<ref>{{cite news |last= |first= |date=April 9, 2014 |title=တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့သို့ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာပြီးနောက် ကော့ဘိန်းနယ်မြေရဲစခန်းကို စစ်ကောင်စီတို့ပြန်လည်သိမ်းဆည်း|url=https://burmese.monnews.org/2024/04/26/%e1%80%90%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%ba%e1%80%9c%e1%80%be%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%9b%e1%80%b1%e1%80%b8%e1%80%95%e1%80%b0%e1%80%b8%e1%80%95%e1%80%b1%e1%80%ab%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%90%e1%80%95-2/|url-status= |language=Burmese |work=IMNA |location= |access-date= April 28, 2024|via= |quote=မွန်-ကရင် ဂျိုင်းမြစ်ဒေသတစ်လျှောက် စစ်ရေးပြင်ထန်ခဲ့သည့် ၁ လတာအတွင်း စစ်ဘေးရှောင်သူဦးရေ တစ်သိန်းကျော်အထိ ရှိလာသည်ဟု ကျိုက်မရောစစ်ဘေးရှောင်အရေး ကူညီနေသူတို့၏ စာရင်းအချက်အလက်အရ သိရသည်။ ၁ လတာအတွင်း ပစ်ခတ်နေမှုကြောင့် အဆိုပါဒေသတစ်လျှောက် နေအိမ် ၅၀၀ ဝန်းကျင်ပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ရပြီး ဒဏ်ရာရသူအပါအဝင် သေဆုံးသူ ၂၀ ကျော်ရှိသည်ဟု သိရသည်။}}</ref> <ref>{{cite news |last= |first= |date=April 9, 2014 |title=စစ်ရေးပြင်းထန်ခဲ့သည့် ၁ လတာအတွင်း မွန်- ကရင် ဂျိုင်းမြစ်ဒေသတစ်လျှောက် စစ်ဘေးရှောင်သူ သိန်းနှင့်ချီရှိလာ|url=https://burmese.monnews.org/2024/04/26/%e1%80%85%e1%80%85%e1%80%ba%e1%80%9b%e1%80%b1%e1%80%b8%e1%80%95%e1%80%bc%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%91%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%81%e1%80%b2%e1%80%b7%e1%80%9e%e1%80%8a%e1%80%b7%e1%80%ba-%e1%81%81/|url-status= |language=Burmese |work=IMNA |location= |access-date= April 28, 2024|via= |quote=မွန်-ကရင် ဂျိုင်းမြစ်ဒေသတစ်လျှောက် စစ်ရေးပြင်ထန်ခဲ့သည့် ၁ လတာအတွင်း စစ်ဘေးရှောင်သူဦးရေ တစ်သိန်းကျော်အထိ ရှိလာသည်ဟု ကျိုက်မရောစစ်ဘေးရှောင်အရေး ကူညီနေသူတို့၏ စာရင်းအချက်အလက်အရ သိရသည်။ ၁ လတာအတွင်း ပစ်ခတ်နေမှုကြောင့် အဆိုပါဒေသတစ်လျှောက် နေအိမ် ၅၀၀ ဝန်းကျင်ပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ရပြီး ဒဏ်ရာရသူအပါအဝင် သေဆုံးသူ ၂၀ ကျော်ရှိသည်ဟု သိရသည်။}}</ref> ဟိုတ်နူ မၞိဟ်တအ် မဒးဒဴတိတ် နူသ္ၚိတုဲ ကပေါတ် မနွံပ္ဍဲသ္ၚိ ဗီုကုလှုဲလှာ် ကွဳလိုန်ဓါတ်တအ်ဂှ် ဒးဒုင်ကၠတ်ဂၠံက်ဏာ ရိုဟ်လၟိဟ်ဟွံမာန်ရ။<ref>{{cite news |last= |first= |date=April 26, 2014 |title=စစ်ရေးပြင်းထန်ခဲ့သည့် ၁ လတာအတွင်း မွန်- ကရင် ဂျိုင်းမြစ်ဒေသတစ်လျှောက် စစ်ဘေးရှောင်သူ သိန်းနှင့်ချီရှိလာ|url=https://burmese.monnews.org/2024/04/26/%e1%80%85%e1%80%85%e1%80%ba%e1%80%9b%e1%80%b1%e1%80%b8%e1%80%95%e1%80%bc%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%91%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%81%e1%80%b2%e1%80%b7%e1%80%9e%e1%80%8a%e1%80%b7%e1%80%ba-%e1%81%81/|url-status= |language=Burmese |work=IMNA |location= |access-date= April 28, 2024|via= |quote=အဆိုပါ မွန် ကရင်အစပ် ဂျိုင်းမြစ်တစ်လျှောက်ရှိ ကျေးရွာတို့တွင် အသက်အလတ်ပိုင်း အမျိုးသားအနည်းငယ်သာ ရှိပြီး လူမနေထိုင်သည့် နေအိမ်နှင့် ဘုန်းကြီးကျောင်းတို့တွင် ဖောက်ထွင်းခံရကာ ငွေသားအပြင် ဆိုင်ကယ်နှင့် အခြားတန်ဖိုးကြီးပစ္စည်းတို့ကို ယူဆောင်လျှက်ရှိသည်ဟု သိရသည်။}}</ref> == သမ္ၚေဝ် == ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ဒေသၜဳဂြာင်ဏအ်ဂှ် နကုဗော်ဍုင်မန်တၟိ (ဗတိုက်သရိုဟ်တၠအဝဵုပၞာန်)ဂှ် ပါလုပ် ကောန်သ္ဂံင် ၜိုတ်ဒးရး ကရောမ် [[ဒပ်ပၞာန် ဗၠးၜးဍုင်မည်]]ရ။ မၞိဟ် မဖန်ဇန် အဓိက ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဒပ်ကရေင်ဂမၠိုင် ကောံ ကုဒပ်ဗၟာပဳဒဳအေပ်တအ်၊ လပါ်မန်ဂှ် ဒပ်ပၞာန် ဗၠးၜးဍုင်မည် ရ။ ဒပ်ပံင်ကောံ ကရေင်၊ ဗၟာပဳဒဳအေပ်တအ်ဂှ် ကေတ် ဒစဵုဒၞာ ကုကွာန်မန်ဂမၠိုင် မံင် ပ္ဍဲကွာန်၊ ဘာလကျာ်တုဲ ပေါဲဗတိုက်ဂှ် က္တဵုဒှ် အကြာကွာန်ဂၠိုင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက်ဏအ်ဂှ် ညးမဒးလေင်ဒိုက် ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ကောန်ဂကူမန် ညးဒေသတအ်ဂှ်ရ။ ညးဍုင်ကွာန် နူဒေသတၞဟ်တအ်ဂှ် ဒးဗိုင်ရီုဗင် သွက် ညးလလဴတအ် ဂွံမံင်စံင် စသုင်ရ။ စပ် ကုပေါဲဗတိုက်ဏအ်တုဲ နကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ပ္တိတ် လိက်လလောင်တြး ကောံ ကုတင်လစွံစိုတ် မွဲတၞး ပ္ဍဲ ဂိတုဨပြဳ ၅၊ ၂၀၂၄ ကီုရ။ နကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ညာတ်ကေတ် "ဟိုတ်နူ လးလဝ် မုက်ပၞာန် ကေတ်ဒၞာဲ ပ္ဍဲ ကွာန်မန်ဂမၠိုင်၊ ကွာန်မန်တအ် ဒှ်အာ ဒၞာဲမုက်ပၞာန်အိုတ်ဂှ်ရ ဂကူမန်တအ် လေင်ဆောံအာ ဂၠိုင်" တုဲ ဗတိုက်ဖအောဝ်လဝ် ကု"ညးဝေင်ပၞာန်ဂမၠိုင်တအ် ထေက်ကဵု မ္ဒးဗ္စာရဏာ တၟော်တော်ဆ သ္ပဂရု ကုပရေင်လေင်ဒိုက် ညးဍုင်ကွာန်တအ်ကီုရောင်။"<ref>{{cite news |last= |first= |date=April 5, 2014 |title=ကော့ဘိန်း၊ ဓမ္မသတ် တိုက်ပွဲဖြစ်စဥ်များအပေါ် မွန်ပြည်သစ်ပါတီသဘောထားထုတ်ပြန် |url=https://www.kaowao.asia/2024/04/12/%e1%80%80%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%b7%e1%80%98%e1%80%ad%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%81%8a-%e1%80%93%e1%80%99%e1%80%b9%e1%80%99%e1%80%9e%e1%80%90%e1%80%ba-%e1%80%90%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%80%e1%80%ba/ |url-status= |language=Burmese |work=IMNA |location= |access-date=April 28, 2024 |via= |quote=အဆိုပါ မွန် ကရင်အစပ် ဂျိုင်းမြစ်တစ်လျှောက်ရှိ ကျေးရွာတို့တွင် အသက်အလတ်ပိုင်း အမျိုးသားအနည်းငယ်သာ ရှိပြီး လူမနေထိုင်သည့် နေအိမ်နှင့် ဘုန်းကြီးကျောင်းတို့တွင် ဖောက်ထွင်းခံရကာ ငွေသားအပြင် ဆိုင်ကယ်နှင့် အခြားတန်ဖိုးကြီးပစ္စည်းတို့ကို ယူဆောင်လျှက်ရှိသည်ဟု သိရသည်။ |accessdate=April 28, 2024 |archivedate=April 28, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240428194007/https://www.kaowao.asia/2024/04/12/%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%B7%E1%80%98%E1%80%AD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%81%8A-%E1%80%93%E1%80%99%E1%80%B9%E1%80%99%E1%80%9E%E1%80%90%E1%80%BA-%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA/ }}</ref> မွဲလပါ်ဂှ်ပၠန် ယဝ်ရ ရဲပၠန်ဂတးတအ် စိုပ်အာ စဵု ခရီုမ္ဂး ကြပ်အာ ကုဍုင်မတ်မလီုကွေဟ်ကွေဟ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ နကုအလဵုအသဳပၞာန်ဗၟာလေဝ် မွဲဒမြိပ် ဂၠံင်ရမ္မာဝတဳ ကအ်ဗိန်၊ ကအ်ပံက်၊ ကအ်ပလိုင်၊ ဓမ္မသ၊ ကြေဝ်ဏာ၊ ကအ်သိုခ်တအ်ဂှ် ညံင်ဍေဟ်တအ် ဂွံကလေင်ထိင်မာန် ဒြဟတ်ၜိုတ်နွံ ပၞာန်တိုက်၊ ပၞာန်ဍာ်၊ ပၞာန်ကျာဂှ် ဍေဟ်တအ် စကာရ။<ref>{{cite news |last= |first= |date=April 23, 2014 |title=ဓမ္မသတ်ကျေးရွာနှင့်အနီးတဝိုက်တွင် တိုက်ပွဲများဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး ရေတပ်စစ်ဘေႅာအမြှောက်ပစ်ခတ်မှုကြောင့် နေအိမ်အချို့မီးလောင်ကျွမ်း |url=https://www.kaowao.asia/2024/04/23/%e1%80%93%e1%80%99%e1%80%b9%e1%80%99%e1%80%9e%e1%80%90%e1%80%ba%e1%80%80%e1%80%bb%e1%80%b1%e1%80%b8%e1%80%9b%e1%80%bd%e1%80%ac%e1%80%94%e1%80%be%e1%80%84%e1%80%b7%e1%80%ba%e1%80%a1%e1%80%94%e1%80%ae/?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTAAAR2dMU9de7RFgX8uFLMCfEkg_DCXMHEKAqTRdjDNm4Ie-xtSAjy_ME29DZI_aem_ARfuTFASNCjvONQQQYxblaQ3oxi7_a23wK82B6xnLdlsRBxNjlfJcSkS4Ai9chnCwyB1QKES-NZCfiv0-JYB_mwC |url-status= |language=Burmese |work=Kawao Newsgroup |location= |access-date=April 28, 2024 |via= |quote=“ခရုံဂူလမ်းခွဲအထိ တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့တွေ ရောက်လာရင်တော့ မော်လမြိုင်စက်မှုဇုံဟာ လက်တစ်ကမ်းလောက်မှာပဲလေ၊ မော်လမြိုင်ရတခက ပုဂ္ဂိုလ်တွေ အိပ်မပျော်နိုင်ဖြစ်သွားပါလိမ့်မယ်၊ ဒါကြောင့် စစ်ကောင်စီဟာ ကော့ဘိန်းကော့ပေါက်၊ ကော့ပလိုင်၊ ဓမ္မသတ်-တရနာ- ကော့သပ်-မော်လမြိုင်စက်မှုဇုံ ခရုံဂူလမ်းခွဲအထိ ဒီရမ္မာဝတီလမ်းတကြောကို သူတို့ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ဖို့ အပြင်းအထန်ကြိုးစားနေရတာပါ၊ ရှိရှိသလောက်အင်အားကိုထုတ်သုံးပြီး ကြည်းရေလေ သံချပ်ကာ၊ ဒရုန်းတပ်ဖွဲ့ပါမကျန် အကုန်လုံးတိုက်ပွဲ ဝင်နေရာတာလို့ သုံးသပ်ရတယ်" |accessdate=April 28, 2024 |archivedate=April 28, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240428170910/https://www.kaowao.asia/2024/04/23/%E1%80%93%E1%80%99%E1%80%B9%E1%80%99%E1%80%9E%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BB%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%BD%E1%80%AC%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%B7%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%94%E1%80%AE/?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTAAAR2dMU9de7RFgX8uFLMCfEkg_DCXMHEKAqTRdjDNm4Ie-xtSAjy_ME29DZI_aem_ARfuTFASNCjvONQQQYxblaQ3oxi7_a23wK82B6xnLdlsRBxNjlfJcSkS4Ai9chnCwyB1QKES-NZCfiv0-JYB_mwC }}</ref> == နိဿဲ == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပေါဲဗတိုက်]] pnporwgyfak430knzpef8qjcl06d1gy 0 6766 54994 45670 2026-05-20T01:56:34Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 0 sources and tagging 6 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 54994 wikitext text/x-wiki {{Infobox bridge | name = ဒဒန်မစော | bridge_name = တံတားအမှတ် (၁/၁၃၀) | native_name = မစောတံတား | native_name_lang = | image = | image_size = | alt = | caption = | official_name = | other_name = | carries = | crosses = | locale = [[ပွိုင်ဍုင်သဓီု/ၜဳကလေင်]] | owner = | maint            = | id               = | id_type          =   | website          = | architect        = | designer         = | engineering      = | winner = | contracted_designer = | design = | material = ပသဲ၊ ကောန်ဂရေတ် | length = ၁၀၆ ပေ | width = ၂၄ ပေ | height  = | mainspan = ၆၀ တာန် | spans = | pierswater = | load = | clearance = | below = | life = | builder = | fabricator = | begin = | complete = | cost = | open = | inaugurated = | toll             = | traffic          = | preceded         = | followed         = | heritage         = | collapsed        = | closed           = | replaces         = | named_for = ကြုင် | coordinates = {{coord|17|11|21.3|N|97|15|51.5|E|region:MM_type:landmark|display=title}} | map_type = မြန်မာနိုင်ငံ | map_relief  = yes | map_caption = ဒၞာဲဒဒန်မစော မနွံ }} '''ဒဒန်မစော''' (မြန်မာ: မစောတံတား) ဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ ဇမၠိင် ၁၀၆ ပေ၊ အနာံ၂၄ ပေ နွံ ကုဂၠံင်ၜါတၞုင် မဒှ် ဂကူဒဒန် ကောန်ဂရေတ်ရ။ ဒဒှ်ဝွံ ဒှ် ဒဒန် စၟတ် (၁/၁၃၀) မနွံ ပ္ဍဲ ဂၠံင်လ္ဂုင်-မတ်မလီု အကြာ တိုင် ၁၂၉/၁ ကေုာံ ၁၂၉/၂၊ နွံ ဂၠံင်တိတ် ကွာန်ဒဵုဍောတ် (တောင်ကလေးကျေးရွာ)၊ ဂကောံကွာန်(ရွှေရောင်ပြ) ပွိုင်ဍုင်ၜဳကလေင်၊ တွဵုရးဍုင်မန်ရ။<ref>{{cite news |last= |first= |date=June 3, 2024 |title=မိုင်းခွဲဖျက်ဆီးခံခဲ့ရသည့် မစောတံတားပေါ်မှ ယာယီဘေလီတံတားတည်ဆောက်မှုပြီးစီးသွားပြီးဖြစ်၍ မော်တော်ယာဉ်များ စတင်ဖြတ်သန်းခွင့်ပြု |url=https://www.kaowao.asia/2024/06/03/%e1%80%99%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%81%e1%80%bd%e1%80%b2%e1%80%96%e1%80%bb%e1%80%80%e1%80%ba%e1%80%86%e1%80%ae%e1%80%b8%e1%80%81%e1%80%b6%e1%80%81%e1%80%b2%e1%80%b7%e1%80%9b-5/?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTAAAR3e_FPCcp4WB7URvrM5QZ4kzVuFZESpTzGs644MLsCynNsf8kDE3uGZoM4_aem_AdzoZ4vhWe3zC0wnsy-JzmL-fvcLBOO49g9t-0oMsEVJ14MIxWD2EAeXAMf-wA1jikDpLrWhxtbrqTHA3b1x3dPe |work=Kaowao News |location= |access-date=June 3, 2024 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news|last=|first=|date=May 23, 2024|title=ဘီးလင်းမြို့နယ်ရှိ တံတားတစ်စင်းအား PDF အကြမ်းဖက် ပူးပေါင်း အဖွဲ့က မိုင်းထောင်ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီ|url=https://mmdbnchannel.com/archives/6359|work=Daily Brief News|location=|access-date=June 3, 2024|accessdate=June 5, 2024|archivedate=June 5, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240605203647/https://mmdbnchannel.com/archives/6359}}</ref> == ပရူပရာ == သၞာံ ၂၀၂၄ ဂိတုမေ ၂၃ အခိင် ဂယး ၄း၄၅ ဂှ် ပၞာန်ကရေင် KNU/KNLA ကေုာံ PDF တအ် ခတိုဟ်ပလီုထောအ်ရ။ ဒဒန်ပိုတ်ဒၟံင်ဂှ် ဟွံတီတုဲ ကွဳလိုန်ဓါတ် ဒီကၠုင်တုဲ ဒတုံစှ်ေ ပိဖ္ဍိုက်၊ ပ္ဍဲဂှ် မၞိဟ်တြုဟ်မွဲတၠ ဒးချိုတ်အာတုဲ မၞိဟ်တြုဟ်မွဲတၠ ကေုာံ မၞိဟ်ဗြဴၜါတၠဂှ် ဒးဘဲ ဒးတိုန်ရုင်ဂဥုဲရ။<ref>{{cite news|last=|first=|date=May 23, 2024|title=ဘီးလင်းမြို့နယ် မစောတံတား မိုင်းထောင်ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီးခံရပြီး ကားလမ်းအဆက်အသွယ်ပြတ်တောက်၊ ချောင်းအတွင်း ဆိုင်ကယ် (၃) စီးပြုတ်ကျ (၁) ဦးသေဆုံးကာ (၃) ဦးပြင်းထန်ဒဏ်ရာရရှိ|url=https://www.kaowao.asia/2024/05/23/%e1%80%98%e1%80%ae%e1%80%b8%e1%80%9c%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%99%e1%80%bc%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%b7%e1%80%94%e1%80%9a%e1%80%ba-%e1%80%99%e1%80%85%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%90%e1%80%b6%e1%80%90/|work=Kaowao News|location=|access-date=June 3, 2024}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ဒဒန်ၜါကရေက်ဂှ် မွဲကရေက်ဂှ် ကဝ်တုဲ သၟေဟ်မွဲကရေက်ဂှ် ဟွံကဝ်၊ ဆဂး လီုလာ်အာၜိုတ်ဒးရးရ။ ဒၞာဲမလီုလာ်ဒၟံင်ဂှ် ပလေဝ်ထောအ်တုဲ နူစ ဂိတုမေ ၂၅ ဂှ် ကွဳစက်ဍောတ်ဍောတ် တတ်အာကၠုင် ဂွံအာရ။<ref>{{cite news|last=|first=|date=May 25, 2024|title=မစောတံတားပေါ်မှ မကျိုးဘဲကျန်ခဲ့သော တံတားတစ်ခြမ်းမှ မော်တော်ယာဉ်ငယ်များ ဖြတ်သန်းသွားလာနိုင်ရန် ပြုပြင်လုပ်ဆောင်နေ|url=https://www.kaowao.asia/2024/05/25/%e1%80%99%e1%80%85%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%90%e1%80%b6%e1%80%90%e1%80%ac%e1%80%b8%e1%80%95%e1%80%b1%e1%80%ab%e1%80%ba%e1%80%99%e1%80%be-%e1%80%99%e1%80%80%e1%80%bb%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%b8%e1%80%98/|work=Kaowao News|location=|access-date=June 3, 2024}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> မေ ၂၇ ဂှ် ဗဝ်ပညဳတိ ကြုင်တုဲ ကွဳစက်ဇၞော်ဇၞော် ဍောတ်ဍောတ် စှ်ေသၟဝ်ကြုင်တုဲ အာကၠုင်ဂွံအာရ။<ref>{{cite news|last=|first=|date=May 27, 2024|title=မစောတံတားဘေးတွင် ပြုလုပ်ထားသည့် ယာယီမြေသားလမ်းပေါ်မှ မော်တော်ယာဉ်များ ဖြတ်သန်းသွားလာနိုင်ပြီးဖြစ်ကြောင်း သိရ|url=https://www.kaowao.asia/2024/05/28/%e1%80%99%e1%80%85%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%90%e1%80%b6%e1%80%90%e1%80%ac%e1%80%b8%e1%80%98%e1%80%b1%e1%80%b8%e1%80%90%e1%80%bd%e1%80%84%e1%80%ba-%e1%80%95%e1%80%bc%e1%80%af%e1%80%9c%e1%80%af%e1%80%95/|work=Kaowao News|location=|access-date=June 3, 2024}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ဆဂး အာဂွံ မွဲတ္ၚဲဂှ် ကွဳစက်ကပေါတ်မွဲ နက်အာတုဲ လဒေါဝ်ဂှ်တုဲ အာကၠုင်ဟွံဂွံ၊ ကွဳစက် ဆေအ်ဒေါအ်အာရ။<ref>{{cite news|last=|first=|date=May 28, 2024|title=မိုင်းခွဲဖျက်ဆီးခံထားရသည့် မစောတံတားဘေးရှိ ယာယီမြေသားလမ်းတွင် ကုန်တင်ကားတစ်စီးနစ်နေသည့်အတွက် လမ်းပိတ်ဆို့မှုဖြစ်ပွားနေ|url=https://www.kaowao.asia/2024/05/28/%e1%80%99%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%81%e1%80%bd%e1%80%b2%e1%80%96%e1%80%bb%e1%80%80%e1%80%ba%e1%80%86%e1%80%ae%e1%80%b8%e1%80%81%e1%80%b6%e1%80%91%e1%80%ac%e1%80%b8%e1%80%9b/|work=Kaowao News|location=|access-date=June 3, 2024}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ကရေက်လပါ် မကဝ်စှ်ေလဝ်ဂှ် ကၠောန်လဝ် နဒဒှ် ဒဒန်ဘေလဳ (Bailey bridge) တုဲ စတမ်နူ ဂိတုဂျောန် ၂ ဂှ် ကဵု အခေါင်ကွဳစက်တတ်အာကၠုင်ရ။<ref>{{cite news|last=|first=|date=May 28, 2024|title=မိုင်းခွဲဖျက်ဆီးခံခဲ့ရသည့် မစောတံတားပေါ်မှ ယာယီဘေလီတံတားတည်ဆောက်မှုပြီးစီးသွားပြီးဖြစ်၍ မော်တော်ယာဉ်များ စတင်ဖြတ်သန်းခွင့်ပြု|url=https://www.kaowao.asia/2024/06/03/%e1%80%99%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%81%e1%80%bd%e1%80%b2%e1%80%96%e1%80%bb%e1%80%80%e1%80%ba%e1%80%86%e1%80%ae%e1%80%b8%e1%80%81%e1%80%b6%e1%80%81%e1%80%b2%e1%80%b7%e1%80%9b-5/|work=Kaowao News|location=|access-date=June 3, 2024}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == နိဿဲ == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဒဒန်]] n2utply7p2wzkoxl0pf4or551ekcp8v 0 10878 55000 54495 2026-05-20T02:43:07Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 55000 wikitext text/x-wiki {{Short description|သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ ကေုာံ စည်းကမ်း မထိင်ဒဝ် ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ ရးနိဂီုဂမၠိုင် ကေုာံ ဂကောံ ဂၠးတိဂမၠိုင်}} {{Infobox legal system | name = သၞောဝ် ဂၠးတိ | native_name = International Law | image = [[File:Peace Palace The Hague.jpg|300px|ရုင် နန် ၜိုဟ်သြိုဟ် မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင် Hague]] | caption = ရုင် နန် ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peace Palace) ပ္ဍဲ ဍုင် သည်ဟိတ် ([[The Hague]])၊ [[နေသာလာန်]] မဒှ် ဒၞာဲ ရုင်သၞောဝ် ဂၠးတိ (ICJ) | type = သၞောဝ် အလုံဂၠးတိ | main_sources = [[လိက်ကသုက် ဂၠးတိ]], [[သၞောဝ် အခိုက်ကၞာ ဂၠးတိ]], [[သဘဴဓရ် သဇိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ]] | subjects = [[ရးနိဂီု]], [[ဂကောံ အလဵုအသဳ ဂၠးတိ]], [[ပူဂိုလ်]] (ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ လ္ၚဵု) | key_institutions = [[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN), [[ရုင်သၞောဝ် တရား ဂၠးတိ]] (ICJ), [[ရုင်သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ]] (ICC) | branches = [[သၞောဝ် အခေါင်အရာမၞိဟ် ဂၠးတိ]], [[သၞောဝ် ကရုဏာ ဂၠးတိ]], [[သၞောဝ် ၜဳမှာသၟိတ်]] }} '''သၞောဝ် ဂၠးတိ''' ({{lang-en|International Law}}) ဟွံသေင်မ္ဂး မလေပ် ကော်စ '''သၞောဝ် ဂၠးတိ မှာဇန်''' (Public International Law) ဝွံ ဍေံဒှ် သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ، စေဝ်ပၞောန်၊ ကေုာံ သဘဴဓရ် ဂမၠိုင် မဒုင် တဲ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု ရးနိဂီု ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ ညး မွဲ ကဵု ညး မွဲ ရ။ သၞောဝ် ဏအ် ဍေံ ဖျေဟ် လဒက်ပ္တန် လဝ် တာလျိုင်၊ အခေါင်အရာ ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် ရးနိဂီု တအ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ နာနာ မပ္တံကဵု ပရေင် ပၞာန်၊ ပရေင် ဓလုက် ဍုင် (Diplomacy)၊ ပရေင် ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင် ထတ်ယုက် ကေုာံ ပွမမင်မဲ [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] တအ် ရ။ တၞဟ်ခြာ နူကဵု သၞောဝ် ဥပဒေ အပ္ဍဲ ဍုင် (Domestic Law) มွဲ မ္ဂး، သၞောဝ် ဂၠးတိ ဝွံ ဍေံ ဟွံမွဲ ကု "အလဵုအသဳ ဂၠးတိ" ဟွံသေင်မ္ဂး "စၠတ်ထဝ် ဂၠးတိ" မၞုံ အဝဵု သွက်ဂွံ စၟီပြမာန် သၞောဝ် လတူ ဍုင် သီုဖအိုတ် ပုဟ်။ သၞောဝ် ဂၠးတိ ဏအ် ဂှ် ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ "ပွမတုပ် စိုတ်" (Consent) နူကဵု ရးနိဂီု အဝဵုအာဏာ မသၠးပွး (Sovereign states) တအ် ရ။ ဂကောံ [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) ဂှ် ဒှ် ဂကောံ အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ မင်မဲ သၞောဝ် ဂၠးတိ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ရ။ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ် ဂၠးတိ (Introduction and Definition) == သၞောဝ် ဂၠးတိ ဝွံ ဍေံ ဒှ် လဒက်ပ္တန် စေဝ်ပၞောန် မဖန် ညံင် ရးနိဂီု ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂွံ မံင် တန်တဴ ညးသကအ် ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ် ဏအ် ဂှ် တၠပညာ တအ် ပါ် လဝ် အဓိက ၃ သာ်- * '''သၞောဝ် ဂၠးတိ မှာဇန် (Public International Law):''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ် မထိင်ဒဝ် ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ အလဵုအသဳ ရးနိဂီု ကဵု ရးနိဂီု (ဥပမာ - ပရေင် ပယျဵု တိဍာ်، ပရေင် ပၞာန်، လိက်ကသုက်)။ * '''သၞောဝ် ဂၠးတိ ပူဂိုလ် (Private International Law):''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ် မသောင် ကလး ပြသၞာ အကြာ ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကမ္မဏဳ မၞုံ ပ္ဍဲ ဍုင် ဟွံတုပ် ညးသကအ် (ဥပမာ - ကမ္မဏဳ ဂျပေန် မွဲ စောဲ အမှု ကု ကမ္မဏဳ အမေရိကာန်)။ ဍေံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ "သၞောဝ် ဍုင် လဵု မသ္ဒး စကာ ရော" ဂှ် ရ။ * '''သၞောဝ် လတူ ရးနိဂီု (Supranational Law):''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ် မသၠုင် နူကဵု အဝဵု ရးနိဂီု ညိ တုဲ، ဍုင် မပါလုပ် တအ် ဒး ဖျေဟ် ကဵု အဝဵု အလဵု ဇကု ညိည သွက်ဂွံ ဒ္ဂေတ် ဗက် (ဥပမာ - သၞောဝ် [[သမဂ္ဂ ဥရောပ]] - EU)။ == ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် (History and Development) == ဝင် သၞောဝ် ဂၠးတိ ဝွံ စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဥရောပ- * '''လိက်ကသုက် ဝေတ်ဖှာလဳယျာ (Peace of Westphalia - ၁၆၄၈):''' ကြဴနူ ပၞာန် ၃၀ သၞာံ ပ္ဍဲ ဥရောပ အိုတ် အာ တုဲ၊ ရးနိဂီု တအ် ထပက် လိက်ကသုက် ဏအ် ရ။ လိက်ကသုက် ဏအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သဘဴဓရ် "အဝဵုအာဏာ ရးနိဂီု" (State Sovereignty) မဟီု ဂး "ဍုင် မွဲ ကဵု မွဲ နွံ အဝဵု တုပ်သၟဟ် တုဲ ဟွံဂွံ လုပ် ပလီု ပရေင် အပ္ဍဲ ဍုင် ညးသကအ်" ရ။ * '''ဂကောံ ဍုင်ဂမၠိုင် (League of Nations):''' ကြဴနူ [[ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ပထမ]]၊ ဂၠးတိ အလုံ မွဲ ဒက်ပ္တန် ဂကောံ ဏအ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပၞာန် ကီု လေဝ်، ဍေံ ဟွံအံင်ဇၞး တုဲ [[ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ]] က္တဵုဒှ် ကၠုင် ပၠန် ရ။ * '''ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ ခေတ် တၟိ (၁၉၄၅ - လၟုဟ်):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅، ရးနိဂီု တအ် ဒက်ပ္တန် [[ကုလသမဂ္ဂ]] တုဲ ချူ စၟီပြမာန် [[ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ]] (UN Charter) မဒှ် သၞောဝ် သဇိုင် အဓိက သွက် ဂၠးတိ ခေတ် တၟိ ရ။ == ၃။ တမ်မူလ သၞောဝ် ဂၠးတိ (Sources of International Law) == အတိုင် ပိုဒ်မ ၃၈ (၁) နူကဵု ဥပဒေသ [[ရုင်သၞောဝ် တရား ဂၠးတိ|ရုင်သၞောဝ် ဓရ် ဂၠးတိ]] (ICJ Statute) မ္ဂး، တမ်မူလ မဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် ဂၠးတိ နွံ အဓိက ၃ သာ်- # '''[[လိက်ကသုက် ဂၠးတိ]] (International Treaties / Conventions):''' ဍေံ ဒှ် လိက် ပွမတုပ် စိုတ် အကြာ ဍုင် ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် နူ ၜါ မထပက် လဝ် စၟတ် တဲ ရ (ဥပမာ - [[လိက်ကသုက် ဂျနဳဗာ]]၊ လိက်ကသုက် ပရေင် ရာသဳဥတု ປາရဳ)။ ဍေံ ဒှ် တမ်မူလ မခိုင်ကၠိုက် အိုတ် ရ။ # '''[[သၞောဝ် အခိုက်ကၞာ ဂၠးတိ]] (Customary International Law):''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ် မဟွံမွဲ ကု လိက် စၟီပြမာန် ဆဂး ဍုင် သီုဖအိုတ် ဒ္ဂေတ် ဗက် ဒၟံင် လၟိုန် အခိင် (State practice) တုဲ ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ဍေံ ဒှ် တာလျိုင် သၞောဝ် (Opinio juris) ရ။ (ဥပမာ - ပွမဟွံဂစိုတ် ကလုတ် ဍုင် သ္အာင်)။ # '''[[သဘဴဓရ် သဇိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ]] (General Principles of Law):''' ဍေံ ဒှ် သဘဴဓရ် သၞောဝ် မတုပ် သၟဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် အလုံ ဂၠးတိ ရ (ဥပမာ - ညးလဵု မွဲ လေဝ် ဒှ် တၠသၞောဝ် သွက် အမှု ဇကု ဟွံဂွံ)။ == ၄။ ညး မပါလုပ် ပ္ဍဲ သၞောဝ် ဂၠးတိ (Subjects of International Law) == "ညး မပါလုပ်" ဟီု ဂှ် ဒှ် ညး မၞုံ ကု အခေါင်အရာ ကေုာံ တာလျိုင် အတိုင် သၞောဝ် ဂၠးတိ ရ- * '''[[ရးနိဂီု]] (States):''' ဍုင် မၞုံ ကု အဝဵုအာဏာ တအ် ဂှ် ဒှ် ညး မပါလုပ် အဓိက အိုတ် ရ။ အတိုင် လိက်ကသုက် မောန်တဳဗဳဒဳယဝ် (Montevideo Convention) မ္ဂး၊ ရးနိဂီု မွဲ သ္ဒး နွံ ကု (၁) ညးဍုင်ကွာန်၊ (၂) တိဍာ် မချိုတ်ပၠိုတ်၊ (၃) အလဵုအသဳ၊ ကေုာံ (၄) အစောံ သွက်ဂွံ ဆက်ဆောံ ကု ဍုင် သ္အာင် ရ။ * '''[[ဂကောံ အလဵုအသဳ ဂၠးတိ]] (Intergovernmental Organizations - IGOs):''' ဂကောံ မပ္တံကဵု ကုလသမဂ္ဂ، သမဂ္ဂ ဥရောပ ကေုာံ [[အာသဳယျာန်]] တအ် လေဝ် နွံ အခေါင် သၞောဝ် ကီု ရ။ * '''[[ပူဂိုလ်]] ကေုာံ ဂကောံ ဟွံသေင် အလဵုအသဳ (Individuals and NGOs):''' ပ္ဍဲ ခေတ် တြေံ မ္ဂး ပူဂိုလ် တအ် ဟွံပါလုပ် ပုဟ်။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဟိုတ်နူ သၞောဝ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် တုဲ، ပူဂိုလ် တအ် နွံ အခေါင် တိုန် ရုင်သၞောဝ် ဂၠးတိ မာန် ကေုာံ မာန် ဒး ဒုင် ဖျေဟ် ဒုဟ် နကဵု [[ရုင်သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ]] (ICC) ရ။ == ၅။ အဝဵု စဳရေင် ကေုာံ အဝဵုအာဏာ ရးနိဂီု (Jurisdiction and Sovereignty) == * '''[[အဝဵု စဳရေင် သၞောဝ်]] (Jurisdiction):''' ဍေံ ဒှ် အဝဵု အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ရုင်သၞောဝ် ဍုင် မွဲ သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လတူ မၞိဟ်၊ ဒြပ် ရတ် ဟွံသေင်မ္ဂး အကာဲအရာ မွဲမွဲ ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေံ တန်တဴ လတူ "တိဍာ်" (Territorial principle) ကေုာံ "ကောန်ဂကူ ဍုင်" (Nationality principle) ရ။ * '''[[အဝဵု စဳရေင် အလုံဂၠးတိ]] (Universal Jurisdiction):''' သွက် ဒုဟ် ရာဇာဝတ် မဇၞော်ကၠေင် လောန် ဗီုကဵု ပွမဂစိုတ် ပဠက် ဂကူ (Genocide) ကေုာံ ဒုဟ် ရာဇဝတ် ပၞာန် (War crimes) မ္ဂး، ရးနိဂီု ဇၟာပ် ဍုင် နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ရပ် ကေုာံ ဖျေဟ် ဒုဟ် လတူ ညး မကၠောန် လဝ် ဒုဟ် ဂှ်၊ ၜိုန်ရ ညးတေအ် ဟွံသေင် ကောန် ဍုင် ဇကု ကီု လေဝ် ရ။ == ၆။ တာလျိုင် ရးနိဂီုဂမၠိုင် (State Responsibility) == ယဝ်ရ ရးနိဂီု မွဲ ကၠောန် ပလီု သၞောဝ် ဂၠးတိ ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ကသုက် မ္ဂး၊ ညးတအ် ဒး ဒုင် လေဲ လေတ် တာလျိုင် (State Responsibility) ရ။ * အတိုင် လိက် မူကြမ်း [[ကမ္မရှေန် သၞောဝ် ဂၠးတိ]] (ILC Draft Articles) မ္ဂး، ရးနိဂီု မွဲ ဒး ဒုင် တာလျိုင် ယဝ်ရ ကမၠောန် ဗၠေတ် ဂှ် (၁) ဍေံ က္တဵုဒှ် နူကဵု အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး အရာရှိ ဍုင် ဂှ် ကေုာံ (၂) ဍေံ ဒှ် အရာ မပလီု သၞောဝ် ဂၠးတိ ရ။ * ဍုင် မပလီု သၞောဝ် ဂှ် သ္ဒး ဒေါအ် ဇူ ကမၠောန် ဂှ် ဓဝါဲ ဂှ် ကေုာံ သ္ဒး ကဵု လေဲ လေတ် (Reparations / Compensation) ကု ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ပူဂိုလ် မဒး လီုလာ် အာ ရ။ == ၇။ ပွမသောင်ကလး ပြသၞာ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် (Peaceful Settlement of Disputes) == အတိုင် ပိုဒ်မ ၃၃ နူ ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ မ္ဂး، ဍုင် တအ် သ္ဒး သောင် ကလး ပြသၞာ ညးသကအ် နကဵု နဲကဲ ၜိုဟ်သြိုဟ် သၟး ရ။ နဲကဲ ဂမၠိုင် မ္ဂး- * '''ပရေင် ပညဳပညပ် (Negotiation & Mediation):''' ဍုင် ၜါ လပါ် ဆက်ဆောံ ဟီု ဂး ညးသကအ် တိုက်ရိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး စကာ မၞိဟ် လဒေါဝ် (Mediator) သွက်ဂွံ ပညဳပညပ်။ * '''ရုင် ခုံသမာဓိ (Arbitration):''' ဍုင် ၜါ လပါ် ရုဲစှ် တၠသၞောဝ် ခုံသမာဓိ တုဲ ဒုင် တဲ သ္ဂုတ်သွာတ် ညးတအ် ရ။ * '''[[ရုင်သၞောဝ် တရား ဂၠးတိ|ရုင်သၞောဝ် ဓရ် ဂၠးတိ]] (ICJ):''' ဍေံ ဒှ် ရုင်သၞောဝ် အဓိက သွက် ကုလသမဂ္ဂ မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင် သည်ဟိတ် ร။ ရုင် ဏအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပြသၞာ အကြာ ရးနိဂီု ကဵု ရးနိဂီု (ဥပမာ - ပြသၞာ ပယျဵု တိဍာ်) ရ။ == ၈။ သၞောဝ် မဆေင်ကဵု ပွမစကာ ဒြဟတ်ပၞာန် (Law on the Use of Force) == ပ္ဍဲ သၞောဝ် ဂၠးတိ မ္ဂး ပရေင် ပၞာန် ဏအ် ညးတအ် ပါ် လဝ် ၜါ ကဏ္ဍ- * '''Jus ad bellum (အခေါင် စကာ ဒြဟတ် ပၞာန်):''' အတိုင် ပိုဒ်မ ၂(၄) ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ မ္ဂး၊ ဍုင် သီုဖအိုတ် ဟွံမွဲ အခေါင် စကာ ဒြဟတ် ပၞာန် လတူ ဍုင် တၞဟ် ရ။ ဆဂး နွံ တင် ကင်းလွတ် ၜါ သာ် - (၁) ပွမစဵုဒၞာ အလဵု ဇကု (Self-defense) အတိုင် ပိုဒ်မ ၅၁، ကေုာံ (၂) ယဝ်ရ [[ကံင်သဳ ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ]] (UN Security Council) ကဵု အခေါင် သွက်ဂွံ မင်မဲ ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂၠးတိ ရ။ * '''Jus in bello (သၞောဝ် အပ္ဍဲ ပၞာန် / သၞောဝ် ကရုဏာ ဂၠးတိ):''' ယဝ်ရ ပၞာန် က္တဵုဒှ် အာ ယျ မ္ဂး၊ ဒပ် ပၞာန် တအ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် စေဝ်ပၞောန် (ဥပမာ - လိက်ကသုက် ဂျနဳဗာ) ရ။ ညးတအ် ဟွံဂွံ ပန် ညးဍုင်ကွာန်، ဒး လွဳ ကောန်ပၞာန် မဒး သရ၊ ကေုာံ ဟွံဂွံ စကာ [[လက်နက်ဓါတုဗေဒ]] ရ။ == ၉။ သၞောဝ် အခေါင်အရာမၞိဟ် ကေုာံ သၞောဝ် ရာဇာဝတ် (Human Rights and Criminal Law) == * '''[[သၞောဝ် အခေါင်အရာမၞိဟ် ဂၠးတိ]] (International Human Rights Law):''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ် မစဵုဒၞာ အခေါင်အရာ သဇိုင် ဇၟာပ် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရ။ လိက် အဓိက ဂှ် ဒှ် [[လိက် လလောင်တြး အခေါင်အရာမၞိဟ် အလုံဂၠးတိ]] (UDHR - ၁၉၄၈) ကေုာံ လိက်ကသုက် အခေါင်အရာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် (ICCPR) ရ။ * '''[[သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ]] (International Criminal Law):''' ယဝ်ရ ပူဂိုလ် မွဲမွဲ (ၜိုန်ရ ဒှ် သမ္မတ ဟွံသေင်မ္ဂး သကိုပ် ပၞာန် ကီု လေဝ်) ကၠောန် ဒုဟ် ဂစိုတ် ပဠက် ဂကူ၊ ဒုဟ် ရာဇဝတ် ပၞာန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒုဟ် လတူ ကောန်မၞိဟ် (Crimes against humanity) မ္ဂး၊ ညးတအ် မာန် ဒး ဒုင် ဖျေဟ် ဒုဟ် ပ္ဍဲ [[ရုင်သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ]] (ICC) ရ။ == ၁၀။ သၞောဝ် ၜဳမှာသၟိတ် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Law of the Sea and Environmental Law) == * '''[[သၞောဝ် ၜဳမှာသၟိတ်]] (Law of the Sea - UNCLOS):''' ဍေံ ဒှ် "သၞောဝ်သဇိုင် သွက် ၜဳ" မဖျေဟ် လဝ် ပယျဵု ဍာ် သွက် ဍုင် ဇၟာပ် ဍုင် ရ။ ဍေံ ဖျေဟ် လဝ် သၞောဝ် သွက် ဍာ် ပယျဵု (Territorial sea)၊ ဇုန် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် သီးသန့် (EEZ) ကေုာံ ၜဳ သၠဲ (High seas) မဒှ် ဒၞာဲ ဍုင် သီုဖအိုတ် သၠးပွး မာန် ရ။ * '''[[သၞောဝ် ပွဳပွူသဘာဝ ဂၠးတိ]] (International Environmental Law):''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ် တၟိ မက္တဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ ပြသၞာ ရာသဳဥတု ရ။ လိက်ကသုက် မပ္တံကဵု [[လိက်ကသုက် ပရေင် ရာသဳဥတု ປາရဳ]] (Paris Agreement) ကေုာံ UNFCCC တအ် ဏအ် ဍေံ ဖန် ညံင် ရးနိဂီု တအ် ဂွံ ပံင်ကောံ တုဲ ဖအောန် ဖျေဟ် ဓါတ် ယက် မပကတဴ ဂၠးတိ ရ။ == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) * [[ရုင်သၞောဝ် တရား ဂၠးတိ|ရုင်သၞောဝ် ဓရ် ဂၠးတိ]] (ICJ) * [[သၞောဝ်သဇိုင်]] (Constitution) * [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights) * [[အဝဵုအာဏာ]] (Sovereignty) == နိဿဲ == {{Reflist|2}} * Shaw, Malcolm N. (2017). ''International Law'' (8th ed.). Cambridge University Press. ISBN 978-1316638538. * Brownlie, Ian (2008). ''Principles of Public International Law'' (7th ed.). Oxford University Press. ISBN 978-0199217700. * Oppenheim, Lassa (1992). ''Oppenheim's International Law'' (9th ed.). Oxford University Press. * United Nations (1945). ''[https://www.un.org/en/about-us/un-charter Charter of the United Nations]''. * International Court of Justice. ''[https://www.icj-cij.org/statute Statute of the International Court of Justice]''. * Cassese, Antonio (2005). ''International Law'' (2nd ed.). Oxford University Press. * Myint Zan (2017). ''Legal Education and Legal Traditions in Myanmar''. (Book covering Myanmar's interaction with law). * ဥပဒေရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်။ ''[https://www.mlis.gov.mm/ နိုင်ငံတကာစာချုပ်စာတမ်းများ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240710205217/https://www.mlis.gov.mm/ |date=2024-07-10 }}'' (Myanmar Law Information System). * နိုင်ပန်းလှ (Nai Pan Hla) (1990). ''မွန်ဥပဒေဟောင်းများ (Old Mon Laws and Traditions)''. (Reference for Mon legal history context). * Universal Declaration of Human Rights (UDHR), 1948. (''[https://www.ohchr.org/en/universal-declaration-of-human-rights ကုလသမဂ္ဂ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လူ့အခွင့်အရေး ကြေညာစာတမ်း]''). {{သၞောဝ် ဥပဒေ}} {{DEFAULTSORT:သၞောဝ် ဂၠးတိ}} [[Category:သၞောဝ် ဂၠးတိ]] [[Category:သၞောဝ် ဥပဒေ]] [[Category:ပရေင် ဆက်ဆောံ ဍုင်သ္အာင်]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ]] 6rm44ujat4k00w1g8bqr2tvjx8ascxm 0 10881 55004 54497 2026-05-20T02:44:13Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 55004 wikitext text/x-wiki {{Short description|အခေါင်အရာ သဇိုင် ကေုာံ ပရေင်သၠးပွး မဆေင်စပ် ကု ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ}}{{Infobox concept|name=အခေါင်အရာ မၞိဟ်|native_name=Human Rights|image=[[File:HumanRightsLogo.svg|250px|သင်္ကေတ အခေါင်အရာ မၞိဟ် အလုံဂၠးတိ]]|caption=သင်္ကေတ အခေါင်အရာ မၞိဟ် အလုံဂၠးတိ (The Universal Human Rights Logo) မဒှ် သင်္ကေတ သွက် ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ်|field=[[ဥပဒေဗေဒ]], [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]], [[ဒဿနိကဗေဒ]]|related_concepts=[[အခေါင်အရာ သဘာဝ]], [[သၞောဝ် ဂၠးတိ]], [[ဓဝ်သၞောဝ်တရား]]|key_elements=အခေါင် မာန် ဂျိုင် တန်တဴ, ပရေင် သၠးပွး, ပရေင် တုပ်သၟဟ်, အခေါင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်|prominent_figures=[[အေလဳနာ ရုသဗဲ့]] (Eleanor Roosevelt), [[မာတင် လူသာ ကေန်]] (Martin Luther King Jr.), [[နယ်လ်ဆင် မန်ဒဲလာ]] (Nelson Mandela)}} '''အခေါင်အရာ မၞိဟ်''' ({{lang-en|Human Rights}}) ဝွံ ဍေံဒှ် [[wikt:mnw:အခေါင်|အခေါင်အရာ]] သဇိုင် ကေုာံ ပရေင် သၠးပွး အလုံ အိုတ်သီု မဆေင်စပ် ကု [[wikt:mnw:မၞိဟ်|ကောန်မၞိဟ်]] သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ လတူ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ ဍေံ ဟွံတန်တဴ လတူ ဂကူ، ဘာသာ، လိင် (Gender)، အရံင် စၞာံ، ပရေင် ဍုင်ကွာန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာန် ဒတန် ဇာတိ မွဲမွဲ ရ။ အခေါင်အရာ ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် အရာ မက္တဵုဒှ် ကၠုင် မွဲစွံ ကု ကောန်မၞိဟ် တအ် နူ ဂၠံ ဂဝ် (Inherent rights) တုဲ، ညးလဵု မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳ လဵု မွဲ လေဝ် ပလီုပလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး သီ ကေတ် ဟွံမာန် (Inalienable rights) ရ။<ref>United Nations. "What are Human Rights?" OHCHR. Accessed May 7, 2026.</ref> ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ခေတ် တၟိ ဏအ်၊ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် [[ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ်]]، [[ဓဝ်သၞောဝ်တရား]] (Justice) ကေုာံ [[သၞောတ်ဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ် ရးနိဂီု ရ။ ဂကောံ [[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN) ဂှ် ဒှ် ဂကောံ အဓိက အိုတ် မမင်မဲ ကေုာံ ပတိတ် လဝ် [[လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာမၞိဟ် အလုံဂၠးတိ]] (UDHR) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ ရ။ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် တင် ပညဳပညပ် ကေုာံ လိက် ပြဋ္ဌာန်း လတူ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန်မၞိဟ် တအ် နူကဵု ပွမဒး ဒုင် ဍဵုဍိုက်၊ ပွမဒး ဒုင် ညှဉ်းပန်း ကေုာံ ပွမဟွံတုပ်သၟဟ် တအ် ရ။ တၠပညာ ဥပဒေ တအ် ပသောင် ကလး လဝ် အဓိပ္ပါယ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဏအ် နကဵု သဘဴဓရ် အဓိက (၄) သာ် ရ- # '''အလုံဂၠးတိ (Universality):''' ကောန်မၞိဟ် ဇၟာပ် တၠ သ္ဒး ကလိဂွံ အခေါင်အရာ ဏအ် တုပ်သၟဟ် ညးသကအ် ဇၟာပ် ဒၞာဲ ရ။ # '''ဟွံမာန် သီ ကေတ် (Inalienability):''' အခေါင်အရာ ဏအ် ညးလဵု မွဲ လေဝ် ကုတ် ကေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး သီ ကေတ် ဟွံမာန် ရ။ # '''ပွမဆက်စပ် ညးသကအ် (Interdependence):''' အခေါင်အရာ မွဲ ကဵု မွဲ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ညးသကအ် ရ (ဥပမာ - ယဝ် ဟွံမွဲ ကု အခေါင် ပရေင် ပညာ မ္ဂး، အခေါင် ပရေင် ဍုင်ကွာန် လေဝ် ဍိုက်ပေင် ဟွံမာန်)။ # '''ပွမတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ဟွံပါ်ပဲါ (Equality and Non-discrimination):''' ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ် ရ။<ref>Donnelly, Jack. *Universal Human Rights in Theory and Practice*. Cornell University Press, 2013.</ref> == ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) == လညာတ် ပရူ အခေါင်အရာ သဇိုင် ဝွံ ဍေံ စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် တြေံတြဟ် တေအ် ရ- * '''လိက် တိုင် စာဲရပ် (Cyrus Cylinder - ၅၃၉ BC):''' သၟိင် ဇၞော် စာဲရပ် (Cyrus the Great) နူ အေန်ပါယာ ပါသျှာ ညး ဗၠး ကဵု ဍိက် တအ် သၠးပွး တုဲ ကဵု အခေါင် ရှ်ေသှ်ေ ဘာသာ အလဵု ဇကု ရ။ ဏအ် ဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် လိက် လလောင် တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။ * '''လိက် မဂ္ဂနာ ကာတာ (Magna Carta - ၁၂၁၅):''' ပ္ဍဲ ဍုင် အင်္ဂလာန်၊ လိက် ဏအ် ဖျေဟ် လဝ် စည်းကမ်း ဒဒှ်ရ သၟိင် ဨကရာဇ် လေဝ် သ္ဒး မံင် သၟဝ် သၞောဝ် ဥပဒေ ကီု ရ။ * '''ပရေင် ပၠန်ဂတး ခေတ် တၟိ:''' လိက် လလောင် တြး သၠးပွး ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (၁၇၇၆) ကေုာံ လိက် လလောင် တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် ပြင်သေတ် (၁၇၈၉) တအ် ဍေံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် လညာတ် "အခေါင်အရာ သဘာဝ" (Natural Rights) မတွံဂး မၞိဟ် သီုဖအိုတ် သၠး တိတ် ကၠုင် နကဵု အခေါင် တုပ်သၟဟ် ရ။<ref>Lynn Hunt. *Inventing Human Rights: A History*. W. W. Norton & Company, 2007.</ref> == ၃။ လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာမၞိဟ် အလုံဂၠးတိ (UDHR) == ကြဴနူ ပရေင် ပလီုပလာ် ကေုာံ ပွမဂစိုတ် ပဠက် ဂကူ [[ဟဝ်လဝ်ကောတ်]] (The Holocaust) ပ္ဍဲ အခိင် [[ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ]] အိုတ် အာ တုဲ၊ ဂၠးတိ အလုံ မွဲ တီ ကၠုင် ဒဒှ်ရ ညးတအ် နွံ ပၟိက် ကု သၞောဝ် မွဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန်မၞိဟ် ရ။ * ပ္ဍဲ စၟတ် တ္ၚဲ ၁၀ ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၉၄၈ ဂှ်၊ ကံင်သဳ ကုလသမဂ္ဂ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒုင် တဲ [[လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာမၞိဟ် အလုံဂၠးတိ]] (Universal Declaration of Human Rights) ရ။ * လိက် ဏအ် ဍေံ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ချူ လဝ် နကဵု [[အေလဳနာ ရုသဗဲ့]] (Eleanor Roosevelt) တုဲ ဍေံ နွံ ကု ပိုဒ်မ (၃၀) ပိုဒ် ရ။ * ပိုဒ်မ (၁) ဂှ် ဍေံ ဟီု လဝ် "ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် က္တဵုဒှ် ကၠုင် နကဵု ပရေင် သၠးပွး တုဲ، နွံ ကု ကဆံင် ၚုဟ်မး ကေုာံ အခေါင်အရာ မတုပ်သၟဟ် ညးသကအ် ရ။"<ref>United Nations. *Universal Declaration of Human Rights*. 1948.</ref> == ၄။ ဂကူ အခေါင်အရာမၞိဟ် ဂမၠိုင် (Categories of Human Rights) == တၠပညာ တအ် ပါ် လဝ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် နကဵု "တၞောဝ်" (Generations) ၃ သာ် အတိုင် လိက်ကသုက် အဓိက ၜါ ရ- * '''တၞောဝ် ပထမ (Civil and Political Rights):''' ဍေံ ဒှ် အခေါင် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အခေါင် အရာ ညးဍုင်ကွာန် ရ (ဥပမာ - အခေါင် မာန် ဂျိုင် တန်တဴ، အခေါင် ဟွံဒး ဒုင် ညှဉ်းပန်း، အခေါင် သၠးပွး ပ္ဍဲ ပွမဟီု တွံ၊ အခေါင် သၠး မဲ)။ * '''တၞောဝ် ဒုတိယ (Economic, Social, and Cultural Rights):''' ဍေံ ဒှ် အခေါင် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင် မၞိဟ် ရ (ဥပမာ - အခေါင် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန်، အခေါင် ပရေင် ပညာ، အခေါင် ပရေင် ထတ်ယုက် ကေုာံ အခေါင် မင်မဲ ယေန်သၞာင် ဇကု)။ * '''တၞောဝ် တတိယ (Collective / Solidarity Rights):''' ဍေံ ဒှ် အခေါင် သွက် ဂကောံ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကူ မွဲ (ဥပမာ - အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသဵု အလဵု ဇကု / Self-determination, အခေါင် ပရေင် ဇၞော်မောဝ်، ကေုာံ အခေါင် ဂွံ မံင် ပ္ဍဲ ပွဳပွူ သဘာဝ မသ္အးဇ္ၚး)။<ref>Karel Vasak. "A 30-year struggle: the sustained efforts to give force of law to the Universal Declaration of Human Rights". *UNESCO Courier*, 1977.</ref> == ၅။ သၞောဝ် ကေုာံ လိက်ကသုက် ဂၠးတိ (International Human Rights Law & Treaties) == UDHR ဂှ် ဍေံ ဟွံဒှ် ဥပဒေ မဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် ဍိုက်က်ပေင်င် ပုဟ်။ ဟိုတ် ဂှ် တုဲ ကုလသမဂ္ဂ တအ် ထပ် ချူ ပြဋ္ဌာန်း လဝ် [[လိက်ကသုက် ဂၠးတိ]] မၞုံ ကု ဒြဟတ် သၞောဝ် (Legally binding treaties) ဗွဲမဂၠိုင် ရ- * '''ICCPR (၁၉၆၆):''' လိက်ကသုက် မဆေင် ကု အခေါင် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ကောန်ဍုင်။ * '''ICESCR (၁၉၆၆):''' လိက်ကသုက် မဆေင် ကု အခေါင် ပရေင် ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင် မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်။ * '''[[CEDAW]] (၁၉၇၉):''' လိက်ကသုက် ပွမပလီုပလာ် ပရေင် ပါ်ပဲါ လတူ ညးဗြဴ သီုဖအိုတ်။ * '''[[CRC]] (၁၉၈၉):''' လိက်ကသုက် မဆေင် ကု အခေါင်အရာ ကောန်ၚာ်။ ရးနိဂီု မထပက် လဝ် စၟတ် တဲ ပ္ဍဲ လိက်ကသုက် တအ် ဏအ် ဂှ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် ကေုာံ ဒး ပလံင် လိက် ဒုင် စဳရေင် ကု ကုလသမဂ္ဂ လၟိုန် အခိင် ရ။<ref>OHCHR. "Core International Human Rights Instruments and their monitoring bodies".</ref> == ၆။ ဂကောံ ကေုာံ ယန္တရား ဂမၠိုင် (Organizations and Mechanisms) == သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ကေုာံ မင်မဲ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂှ်၊ ဂၠးတိ ဏအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ယန္တရား အဓိက ဂမၠိုင် ရ- * '''[[ကံင်သဳ အခေါင်အရာမၞိဟ် ကုလသမဂ္ဂ]] (UN Human Rights Council - UNHRC):''' ဒှ် ကံင်သဳ အဓိက မၞုံ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂျနဳဗာ၊ မစၟဳစၟတ် အကာဲအရာ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ရးနိဂီု (UPR) ရ။ * '''ရုင် မဟာမင်းကြီး (OHCHR):''' ဒှ် ရုင် ညး မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကမၠောန် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ကုလသမဂ္ဂ ရ။ * '''[[ရုင်သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ]] (ICC):''' စၟဳစၟတ် ကေုာံ ဖျေဟ် ဒုဟ် လတူ ပူဂိုလ် မကၠောန် ဒုဟ် ဂစိုတ် ပဠက် ဂကူ၊ ဒုဟ် လတူ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ဒုဟ် ရာဇဝတ် ပၞာန် ရ။ * '''ဂကောံ ဟွံသေင် အလဵုအသဳ (NGOs):''' ဂကောံ ဗီုကဵု [[Amnesty International]] ကေုာံ [[Human Rights Watch]] တအ် လေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပွမပကောံ တင်ဂၞင် ကေုာံ ဓရိုဟ် ပတိုန် အလဵုအသဳ တအ် ညံင် ဂွံ ဒ္ဂေတ် ဗက် သၞောဝ် ရ။<ref>Amnesty International. "Who we are". Accessed 2026.</ref> == ၇။ ပွမပလီုပလာ် အခေါင်အရာမၞိဟ် (Violations and Issues) == ၜိုန်ရ သၞောဝ် နွံ တန်တဴ ဒၟံင် ကီု လေဝ်، ပွမပလီုပလာ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဝွံ ဆက် က္တဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ ဗွဲမဂၠိုင် ရ- * '''ပရေင် ပၞာန် ကေုာံ ပွမဂစိုတ် ပဠက် ဂကူ (Genocide & War Crimes):''' အကာဲအရာ ပ္ဍဲ ဍုင် ဗီုကဵု သဳရဳယျာ (Syria)၊ ရဝမ်ဒါ (Rwanda) ကေုာံ ပရေင် ပဋိပက္ခ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ တအ် ဂှ် ဒှ် ဥပမာ သွက် ပွမပလီု သၞောဝ် သကာတ်မြဟ် အိုတ် ရ။ * '''ပွမညှဉ်းပန်း ကေုာံ ဖျေဟ် ထံင် ဗွဲမဟွံမွဲ ကု သၞောဝ် (Torture & Arbitrary Detention):''' အလဵုအသဳ အာဏာသျှင် တအ် ရပ် ဖျေဟ် ထံင် လတူ ညး မဒစဵုဒစး ပရေင် ဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ * '''ပွမပါ်ပဲါ (Discrimination):''' ပွမပါ်ပဲါ လတူ ညးဗြဴ، လိင် (LGBTQ+)، ကေုာံ ဂကူ ကောန်ဍုင် အရေင် တအ် ဂှ် လီုလာ် ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ဏီ ရ။<ref>Human Rights Watch. *World Report 2025*. Events of 2024.</ref> == ၈။ အခေါင်အရာမၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ တွဵုရးမန် (Myanmar and Mon Context) == ဝင် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ပ္ဍဲကဵု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ဂှ် ဒှ် ဝင် မပေင် တၟိုဟ် ဒၟံင် နကဵု ပရေင် ပလီုပလာ် နူကဵု ဒပ် ပၞာန် အဆက်ဆက် ရ- * '''ခေတ် အာဏာသျှင် ပၞာန်:''' နူ သၞာံ ၁၉၆၂ စဵုကဵု လၟုဟ်၊ ဒပ် ပၞာန် ဗၟာ တအ် ကၠောန် လဝ် ဒုဟ် ရာဇဝတ် ပၞာန်၊ ပွမရပ် ဂစိုတ် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပွမစံင် သ္ၚိ ဌာန် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ကောန်ဍုင် အရေင် ဂမၠိုင် ရ။ * '''ဂကူ မန် ကေုာံ ကောန်ဍုင် အရေင် (Mon & Ethnic Rights):''' ဂကူ [[မန်]] ကေုာံ ဂကူ ကောန်ဍုင် အရေင် တၞဟ် တအ် ဒး ဒုင် သီ ကေတ် အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသဵု အလဵု ဇကု (Self-determination) ကေုာံ အခေါင် ဗ္တောန် လိက် ပတ် ယေန်သၞာင် အလဵု ဇကု ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[တွဵုရး မန်]] မ္ဂး ပွမသီ တိဍာ် ကေုာံ ပွမရပ် စကာ ကောန် ဍိက် (Forced labor) တအ် ကေင် က္တဵုဒှ် လဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ * '''ပရေင် အာတ်မိက်:''' လၟုဟ် မ္ဂး ဂကောံ မန် မပ္တံကဵု ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန် ကေုာံ ဂကောံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် မန် (HURFOM) တအ် ဆက် ဂစာန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ အခေါင်အရာ ညဳသၟဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် ရ။<ref>Human Rights Foundation of Monland (HURFOM). *Report on Human Rights Violations in Southeastern Myanmar*. 2024.</ref><ref>Smith, Martin. *Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity*. Zed Books, 1999.</ref> == ၉။ ဒဿနိက ကေုာံ ပွမပါ်ပဲါ (Philosophy and Debates) == ပ္ဍဲကဵု လောက ဒဿနိက မ္ဂး، လညာတ် ပရူ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု တင် ပါ်ပဲါ အဓိက မွဲ ရ- * '''ဝါဒ အလုံဂၠးတိ (Universalism) VS ဝါဒ အခိုက်ကၞာ ပြံင်လှာဲ (Cultural Relativism):''' * တၠပညာ လပါ် Universalism တအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂှ် သ္ဒး တုပ် သၟဟ် ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ဍုင်၊ ဇၟာပ် ဘာသာ ရ။ * ဆဂး ဍုင် လပါ် အာရှ ကေုာံ ဍုင် အေတ်သလာမ် လ္ၚဵု (Cultural Relativists) တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ လညာတ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူ ဍုင် ပလိုတ် (Western) တုဲ ဍေံ ဟွံကိတ် ညဳ ကု အခိုက်ကၞာ ယေန်သၞာင် ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောဝ် သာသနာ ညးတအ် ပုဟ် (ဥပမာ - အခေါင်အရာ မဆေင် ကု လိင် ကေုာံ အခေါင် ညးဗြဴ) ရ။<ref>Mutua, Makau. *Human Rights: A Political and Cultural Critique*. University of Pennsylvania Press, 2002.</ref> == ၁၀။ အကာဲအရာ ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲ အနာဂတ် (Future Challenges) == ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၂၁ ဏအ်၊ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဒး ဇီု ကပိုက် ကု ပြသၞာ တၟိတၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ- * '''ပရေင် ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ဍေံ ပလီုပလာ် အခေါင် ဂွံ မံင် လမျီု (Right to life) ကေုာံ အခေါင် ပရေင် ထတ်ယုက် သွက် ကောန်မၞိဟ် ပြကောဋိကဋ် ပ္ဍဲ ဍုင် မဒိုက်ဂတ် တအ် ရ။ * '''နဲပညာ AI ကေုာံ ဒေဂျဳတယ် (AI and Digital Rights):''' ပွမစကာ AI သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် စၟဳစၟတ် မၞိဟ် (Mass surveillance) ကေုာံ ပွမပလီု အခေါင် ပူဂိုလ် (Privacy) တအ် ဂှ် ဒှ် ကၠုင် ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် မွဲ ရ။ * '''ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် ဂၠးတိ (Global Inequality):''' လဟီု အကြာ ညး သိုက် ကဵု ညး ဒိုက် ဂှ် သၠဲ ကၠုင် တုဲ، အခေါင်အရာ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင် ဖူလုံ (Social security) တအ် လီုလာ် ဒၟံင် ရ။<ref>Alston, Philip. "Report of the Special Rapporteur on extreme poverty and human rights". *UN General Assembly*, 2019.</ref> == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာမၞိဟ် အလုံဂၠးတိ]] (UDHR) * [[သၞောဝ် ဂၠးတိ]] (International Law) * [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) * [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy) * [[ပွမတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ်]] (Rule of Law) == နိဿဲ == {{Reflist|2}} * United Nations. "What are Human Rights?" OHCHR. * Donnelly, Jack. ''Universal Human Rights in Theory and Practice''. Cornell University Press, 2013. * Lynn Hunt. ''Inventing Human Rights: A History''. W. W. Norton & Company, 2007. * United Nations. ''Universal Declaration of Human Rights''. 1948. * Karel Vasak. "A 30-year struggle: the sustained efforts to give force of law to the Universal Declaration of Human Rights". ''UNESCO Courier'', 1977. * OHCHR. "Core International Human Rights Instruments and their monitoring bodies". * Amnesty International. "Who we are". * Human Rights Watch. ''World Report 2025''. Events of 2024. * Human Rights Foundation of Monland (HURFOM). ''Report on Human Rights Violations in Southeastern Myanmar''. 2024. * Smith, Martin. ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books, 1999. * Mutua, Makau. ''Human Rights: A Political and Cultural Critique''. University of Pennsylvania Press, 2002. * Alston, Philip. "Report of the Special Rapporteur on extreme poverty and human rights". ''UN General Assembly'', 2019. * ဥပဒေရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်။ ''[https://www.mlis.gov.mm/ လူ့အခွင့်အရေး ဆိုင်ရာ ဥပဒေများ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240710205217/https://www.mlis.gov.mm/ |date=2024-07-10 }}'' (Myanmar Law Information System). {{သၞောဝ် ဥပဒေ}} {{DEFAULTSORT:အခေါင်အရာ မၞိဟ်}} [[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] [[Category:သၞောဝ် ဥပဒေ]] [[Category:သၞောဝ် ဂၠးတိ]] [[Category:သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ]] brew8p69ivyth9u6sjtz4kmnlgx9o51 0 10882 55002 54498 2026-05-20T02:43:09Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 55002 wikitext text/x-wiki {{Short description|သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ မဆေင်ကဵု ပွမကၠောန်ဒုဟ် မဇီုကပိုက် လတူ ဂီုကၠီု ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပွမဖျေဟ်ဒဏ်}} {{Infobox legal system | name = သၞောဝ် ရာဇာဝတ် | native_name = Criminal Law | image = [[File:Gavel_and_block.jpg|250px|တူ တၠသၞောဝ် ကေုာံ ခုံ (Gavel and block)]] | caption = တူ တၠသၞောဝ် (Gavel) မဒှ် သင်္ကေတ အဝဵုအာဏာ ရုင်သၞောဝ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကေုာံ ဖျေဟ် ဒဏ် လတူ အမှု ရာဇာဝတ် | type = သၞောဝ် မှာဇန် (Public Law) | main_sources = [[လိက် ပြဋ္ဌာန်း သၞောဝ် ရာဇာဝတ်]], [[သၞောဝ် အင်္ဂလာန်]] (Common Law), [[သၞောဝ်သဇိုင်]] | subjects = ညးဍုင်ကွာန်, ပူဂိုလ်, ကမ္မဏဳ | key_institutions = [[ရုင်သၞောဝ်]], [[ဒပ် ဗၠာဲရဲ]], [[ရုံထံင်]], [[ဌာန သၟာသၞောဝ် အလဵုအသဳ]] | branches = [[သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ]], [[သၞောဝ် ရာဇာဝတ် သၟတ်]], [[သၞောဝ် ဆေင်ကဵု ပွမအကြမ်းဖက်]] }} '''သၞောဝ် ရာဇာဝတ်''' ({{lang-en|Criminal Law}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် [[သၞောဝ် ဥပဒေ]] မဆေင်စပ် ကု ဒုဟ် ရာဇာဝတ် (Crimes) ဂမၠိုင် ရ။ သၞောဝ် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လဝ် စည်းကမ်း ဒဒှ်ရ ကမၠောန် လဵု မွဲ မဒှ် ကမၠောန် မအန္တရာယ်၊ ကမၠောန် မပလီုပလာ် ပရေင် ဂီုကၠီု ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ကမၠောန် မဒစဵုဒစး ကု ဍုင် တအ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် မ္ဂး، သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဝွံ ဍေံ ဖျေဟ် ပြဋ္ဌာန်း လဝ် ဒဏ် (Punishments) မပ္တံကဵု ပွမဖျေဟ် ထံင်، ပွမကံက် ဒဏ် သြန်၊ ကေုာံ ပွမဂစိုတ် လမျီု လတူ ပူဂိုလ် မကၠောန် လဝ် ဒုဟ် တအ် ဏအ် ရ။ တၞဟ်ခြာ နူကဵု [[သၞောဝ် တရားမ]] (Civil Law) မသောင် ကလး ပြသၞာ အကြာ ပူဂိုလ် ကဵု ပူဂိုလ် မ္ဂး၊ ပ္ဍဲ သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဏအ်၊ ညး မစောဲ ဒုဟ် အဓိက ဂှ် ဒှ် "အလဵုအသဳ" ဟွံသေင်မ္ဂး "ရးနိဂီု" (State/Government) ရ။ ဟိုတ် ဂှ် ရ ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ ကၠောန် ဒုဟ် ရာဇာဝတ် မ္ဂး، ညးတေအ် ဟွံသေင် ဆ ပလီု လဝ် အခေါင်အရာ ညး မဒး ဒုင် ဒုဟ် (Victim) သၟး ပုဟ်، ညးတေအ် ပလီု လဝ် စည်းကမ်း ကေုာံ ၜိုဟ်သြိုဟ် အလုံ ရးနိဂီု မွဲ ရောင် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ရ။ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ် ရာဇာဝတ် (Introduction and Definition) == သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် လဒက်ပ္တန် ဥပဒေ မထိင်ဒဝ် ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် ကောန်မၞိဟ် ညံင် ဂွံ မံင် တန်တဴ အာ အပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ပွမဖျေဟ် ဒုဟ် သၟး ပုဟ်၊ ဍေံ ပါလုပ် သီုကဵု ပွမစဵုဒၞာ ညံင် အန္တရာယ် ဟွံဂွံ က္တဵုဒှ် လတူ ညးဍုင်ကွာန်၊ ပွမစၟဳစၟတ် ကေုာံ ပွမဖန် ညံင် ပရေင် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ် ([[Rule of law]]) ဂွံ နွံ ရ။ အမှု ရာဇာဝတ် မွဲ က္တဵုဒှ် မ္ဂး، ရးနိဂီု ဂှ် ဒှ် ညး မရပ် ကေတ် တာလျိုင် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ သက်သဳ، ရပ် မၞိဟ် ကၠောန် ဒုဟ် ကေုာံ တိုန် ရုင်သၞောဝ် သွက်ဂွံ စောဲ ဒုဟ် (Prosecution) ရ။ == ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် (History and Development) == ဝင် သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဝွံ စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် တြေံတြဟ် အိုတ် တေအ် ရ- * '''ခေတ် မေသဝ်ပဝ်တေမဳယျာ:''' [[သၞောဝ် ဟာမ်မူရာဘဳ]] (Code of Hammurabi) မချူ လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၜိုတ် ၁၇၅၀ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် တေအ် ဂှ် ဒှ် လိက် ဥပဒေ မစွံ လဝ် ဒဏ် ရာဇာဝတ် ချိုတ်ပၠိုတ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ သဘဴဓရ် ဍေံ ဂှ် "မတ် စၞး မတ်၊ ၚေက် စၞး ၚေက်" (An eye for an eye) ရ။ * '''ခေတ် ရဝ်မ (Roman Law):''' အေန်ပါယာ ရဝ်မ တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ်ဝ် ရုင်သၞောဝ် ကေုာံ ပွမပါ်ခြာ အကြာ ဒုဟ် အပ္ဍဲ (Intent) ကဵု ကမၠောန် မ္ၚး (Act) ရ။ * '''ခေတ် သၞောဝ် အင်္ဂလာန် (English Common Law):''' ပ္ဍဲကဵု ရာစုသၞာံ ၁၂ ဂှ် ဍုင် အင်္ဂလာန် စ ကၠောန် ဗဒှ် သၞောတ်ဝ် သၞောဝ် ရာဇာဝတ် မတန်တဴ လတူ သ္ဂုတ်သွာတ် တၠသၞောဝ် တြေံ (Precedents) တုဲ ဍေံ ပြးဇး အာ အလုံ ဂၠးတိ (သီုကဵု ဍုင်ဗၟာ) ร။ == ၃။ တင်ရန်တၟအ် သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ၅ သာ် (Objectives of Criminal Law) == မု ဟိုတ် ဂကောံမၞိဟ် ပိုဲ ဒး ဖျေဟ် ဒဏ် လတူ မၞိဟ် မကၠောန် ဒုဟ် ရော? တၠပညာ သၞောဝ် ဥပဒေ တအ် ပါ် လဝ် တင်ရန်တၟအ် အဓိက (၅) သာ် ရ- # '''ပွမကလေင်တမ် / လေဲလေတ် (Retribution):''' မၞိဟ် မကၠောန် ဒုဟ် ဂှ် ညးတေအ် သ္ဒး ဒး ဒုင် ဒဒိုက် တုပ် ကု ကမၠောန် မညးတေအ် ကၠောန် လဝ် ရ။ ဍေံ ဟွံသေင် "ပွမတက် ကလေင်" ဆဂး ဍေံ ဒှ် ပွမကဵု ဒဏ် မထိုက်တန် ကု ဒုဟ် ရ။ # '''ပွမဖေက်ဂၟံက် (Deterrence):''' ပွမဖျေဟ် ဒဏ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် မၞိဟ် ကၠောန် ဒုဟ် (Specific deterrence) ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် တၞဟ် တအ် (General deterrence) ဂွံ ဖေက် တုဲ ဟွံဂွံ ဆက် ကၠောန် ဒုဟ် ပၠန် ရ။ # '''ပွမကၟာတ်လဒဵု (Incapacitation):''' ပွမဖျေဟ် ထံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၟာတ် လဒဵု လဝ် မၞိဟ် မကၠောန် ဒုဟ် ဂှ် ဍေံ စဵုဒၞာ ညံင် ညးတေအ် ဂွံ အာ ကၠောန် ဒုဟ် တၟိ လတူ ညးဍုင်ကွာန် ပၠန် ဟွံမာန် ရ။ # '''ပွမပလေဝ်ပလေတ် (Rehabilitation):''' တင်ရန်တၟအ် ခေတ် တၟိ မွဲ ဂှ် ဒှ် ပွမလွဳလွတ်၊ ကဵု ပညာ ကေုာံ ပလေဝ် စိုတ်ဓါတ် မၞိဟ် မကၠောန် ဒုဟ် တအ် ညံင် ညးတအ် ဂွံ ကလေင် ဒှ် မၞိဟ် ခိုဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ကာလ တိတ် နူ ထံင် ရ။ # '''ပွမကလေင်ခိုဟ် (Restoration):''' ပွမဖန် ညံင် မၞိဟ် မကၠောန် ဒုဟ် ဂှ် ဂွံ လေဲ လေတ် သြန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် ကမၠောန် သွက် ညး မဒး ဒုင် ဒုဟ် ညံင် ဘဝ ညးတအ် ဂွံ ကလေင် ခိုဟ် တိုန် ရ။ == ၄။ အင်္ဂါလက်သဏ် ဒုဟ်ရာဇာဝတ် (Elements of a Crime) == သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ပူဂိုလ် မွဲ ကၠောန် လဝ် ဒုဟ် ရာဇာဝတ် မ္ဂး၊ အမှု ဗွဲမဂၠိုင် သ္ဒး ဍိုက်ပေင် ကု အင်္ဂါလက်သဏ် အဓိက ၜါ သာ် မကၠုင် နူ လေတ္တေန် ရ- * '''[[Actus reus]] (ကမၠောန် မကၠောန်ဗၠေတ်):''' ဍေံ ဒှ် "ကာယကံ" (Guilty act) ရ။ မၞိဟ် ဂှ် ဒး ကၠောန် လဝ် ကမၠောန် မဒစဵုဒစး ကု သၞောဝ် ဍာံဍာံ (ဥပမာ - တက် မၞိဟ်، ဂၠံက် ကေတ် သြန်) ဟွံသေင်မ္ဂး ညး ဟွံကၠောန် တာလျိုင် ညး မဒး ကၠောန် (Omission) ရ။ * '''[[Mens rea]] (စိုတ် မကၠောန်ဗၠေတ်):''' ဍေံ ဒှ် "မနောကံ" (Guilty mind) ရ။ မၞိဟ် ဂှ် ဒး နွံ ကု စိုတ် မိက်ဂွံ ကၠောန် ဒုဟ် (Intention)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး နွံ ကု စိုတ် ဟွံစွံ သတိ ဗွဲမလောန် (Recklessness) ร။ ယဝ်ရ က္တဵုဒှ် အာ နကဵု မဟွံတင်သၟိက် (Accident) ဍာံဍာံ မ္ဂး، ဗွဲမဂၠိုင် ဍေံ ဟွံဒှ် ဒုဟ် ရာဇာဝတ် ပုဟ်။ * '''[[Strict Liability]] (တာလျိုင် မတပ်တး):''' ပ္ဍဲ ဒုဟ် လ္ၚဵု တအ် မပ္တံကဵု ပွမစဳ ကွဳစက် လောန် ဗၞတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမသွံ အရက် ကု ကောန်ၚာ် မ္ဂး، ၜိုန်ရ ဟွံမွဲ ကု စိုတ် မိက်ဂွံ ကၠောန် (Mens rea) ကီု လေဝ်၊ ယဝ် ကၠောန် ဒး မ္ဂး ဒှ် ဒုဟ် ဓဝါဲ ဂှ် ရ။ == ၅။ ဂကူ ဒုဟ်ရာဇာဝတ်ဂမၠိုင် (Types of Criminal Offenses) == ဒုဟ် ရာဇာဝတ် တအ် ဝွံ ညးတအ် ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ အတိုင် အန္တရာယ် ဍေံ တအ် နာနာ သာ် ရ- # '''ဒုဟ် မဆေင်ကဵု လမျီု (Fatal Offenses):''' မပ္တံကဵု ပွမဂစိုတ် မၞိဟ် နကဵု စိုတ် (Murder) ကေုာံ ပွမဂစိုတ် မၞိဟ် နကဵု မဟွံတင်သၟိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟိုတ်နူ ထေဲ (Manslaughter)။ # '''ဒုဟ် မဆေင်ကဵု ခန္ဓာကာယ (Personal Offenses):''' မပ္တံကဵု ပွမတက် ပရီု (Assault/Battery)၊ ပွမကဵု ဒဒိုက် ကု လိင် (Sexual assault/Rape) ကေုာံ ပွမရပ် ကြိုင် ညးတၞဟ် ဟွံမွဲ ကု အခေါင် (Kidnapping)။ # '''ဒုဟ် မဆေင်ကဵု ဒြပ်ရတ် (Property Offenses):''' မပ္တံကဵု ကမၠတ် (Theft/Larceny)၊ ပွမသီ ကေတ် နကဵု လွဟ် (Robbery)၊ ပွမလီ ဠာန် (Fraud) ကေုာံ ပွမစံင် သ္ၚိ ဌာန် (Arson)။ # '''ဒုဟ် မပါလုပ် ပံင်ကောံ (Participatory Offenses):''' ၜိုန်ရ ဟွံကၠောန် ဒုဟ် တိုက်ရိုက် ကီု လေဝ်، ယဝ်ရ ပံင်ကောံ ချပ် ဇန် (Conspiracy) ဟွံသေင်မ္ဂး ဗိုင် ရီုဗင် ညး မကၠောန် ဒုဟ် (Accomplice) မ္ဂး ဒှ် ဒုဟ် တုပ်ပ် ရ။ == ၆။ အခေါင် စဵုဒၞာ ကေုာံ ပွမတိတ်ဗၠး (Criminal Defenses) == ကာလ မၞိဟ် မွဲ ဒး ဒုင် စောဲ ဒုဟ် ပ္ဍဲ ရုင်သၞောဝ်၊ ညး နွံ အခေါင် ထ္ၜး သက်သဳ စဵုဒၞာ (Defenses) သွက်ဂွံ တိတ် ဗၠး နူ ဒုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖအောန် လၟိဟ် ဒဏ် ရ- * '''ပွမစဵုဒၞာ အလဵုဇကု (Self-defense):''' ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ ဒး ဒုင် တိုက် ခိုက် တုဲ ညး ကလေင် တက် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လမျီု ဇကု ဟွံသေင်မ္ဂး လမျီု ညးတၞဟ် မ္ဂး، ညး ဟွံမွဲ ကု ဒုဟ် ရ (ဆဂး ဒး စကာ ဒြဟတ် မဗဗွဲ ဓမ္မတာ သၟး)။ * '''ယဲစိုတ် (Insanity):''' ယဝ်ရ ပ္ဍဲ အခိင် ကၠောန် ဒုဟ် ဂှ် ညးတေအ် စိုတ် ဟွံခိုဟ် ဍာံဍာံ တုဲ ဟွံတီ ဒဒှ်ရ ကမၠောန် ဏအ် ဒှ် ကမၠောန် ဗၠေတ် မ္ဂး، ညးတေအ် ဗၠး ဒုဟ် မာန် ရ (ဆဂး ဒး အာ လွဳ ပ္ဍဲ ရုံဂဥုဲ ယဲစိုတ်)။ * '''ပွမဒးဒုင်ဘပဠ (Duress):''' ယဝ်ရ ညး မွဲမွဲ ကေတ် လွဟ် ထ္ၜ က္ဍိုပ် တုဲ ဘပဠ ညံင် ဂွံ ကၠောန် ဒုဟ် (ဥပမာ - ကၠတ် ဘဏ်) မ္ဂး، ညးတေအ် ဗၠး ဒုဟ် မာန် ရ။ (ဆဂး သွက် ဒုဟ် ဂစိုတ် မၞိဟ် မ္ဂး စကာ ဟွံမာန် ပုဟ်)။ == ၇။ သၞောတ်ဝ် စၟဳစၟတ် အမှု ရာဇာဝတ် (Criminal Justice System) == သၞောတ်ဝ် ဏအ် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဌာန အဓိက ၄ သာ်- # '''[[ဒပ် ဗၠာဲရဲ]] (Law Enforcement):''' ညးတအ် လ္ၚတ် စၟဳစၟတ် အမှု၊ ဂၠာဲ သက်သဳ ကေုာံ ရပ် မၞိဟ် မဒး ဒုင် ဒုဟ် သၠေဟ်။ # '''ဌာန သၟာသၞောဝ် အလဵုအသဳ (Prosecution):''' ညးတအ် စၟဳစၟတ် ရံင် သက်သဳ ဗၠာဲရဲ တုဲ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ သ္ဂောအ် တိုန် ရုင်သၞောဝ် သွက်ဂွံ စောဲ ဒုဟ် ကီု ဟာ ဂှ် ရ။ # '''[[ရုင်သၞောဝ်]] (Courts):''' [[တၠသၞောဝ်]] (ကေုာံ [[ဂျူရဳ]]) တအ် စၟဳစၟတ် အမှု ပ္ဍဲ ဂတ မၞိဟ် ဂမၠိုင် တုဲ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ နွံ ဒုဟ် (Guilty) ဟွံသေင်မ္ဂး ဗၠး ဒုဟ် (Not guilty) ရ။ # '''[[ရုံထံင်]] ကေုာံ ဌာန ကလေင် ပလေဝ် (Corrections):''' ယဝ်ရ နွံ ဒုဟ် မ္ဂး، မၞိဟ် ဂှ် သ္ဒး အာ စိုပ် ရုံထံင် သွက်ဂွံ ဒုင် ဒဏ် ကေုာံ ကလေင် ပလေဝ် ပလေတ် စိုတ်ဓါတ် ရ။ == ၈။ သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ (International Criminal Law) == ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ်၊ သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဂှ် ဍေံ သၠဲကၠာဲ တိတ် အာ စိုပ် ကဆံင် ဂၠးတိ ရ။ ယဝ်ရ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး သကိုပ် ပၞာန် တအ် ကၠောန် ဒုဟ် မကြံင်မ္ၚိုဟ် အိုတ် မပ္တံကဵု- * ပွမဂစိုတ် ပဠက် ဂကူ (Genocide) * ဒုဟ် ရာဇဝတ် ပၞာန် (War Crimes) * ဒုဟ် လတူ ကောန်မၞိဟ် (Crimes Against Humanity) မ္ဂး၊ ညးတအ် မာန် ဒး ဒုင် ဖျေဟ် ဒုဟ် ကေုာံ စၟဳစၟတ် ပ္ဍဲကဵု [[ရုင်သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ]] (International Criminal Court - ICC) မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင် သည်ဟိတ် (The Hague) ရ။ == ၉။ သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ကေုာံ တွဵုရးမန် (Criminal Law in Myanmar and Mon State) == ပ္ဍဲကဵု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ကေုာံ [[တွဵုရး မန်]] မ္ဂး၊ သၞောဝ် ရာဇာဝတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် '''လိက် ပြဋ္ဌာန်း သၞောဝ် ရာဇာဝတ်''' (Penal Code / ရာဇသတ်ကြီး) ရ။ * လိက် ဏအ် ဂှ် အင်္ဂလိက် တအ် ချူ ပြဋ္ဌာန်း လဝ် နူကဵု သၞာံ ၁၈၆၁ (ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ) တေအ် တုဲ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ သၞောဝ် အင်္ဂလာန် (Common Law) ရ။ * စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် လိက် ပြဋ္ဌာန်း ဏအ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ရုင်သၞောဝ် ပွိုင်ဍုင် ကေုာံ ရုင်သၞောဝ် ခရိုင် အလုံ တွဵုရး မန် သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ကေုာံ ဖျေဟ် ဒုဟ် အမှု ဂမၠိုင် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် မ္ဂး နွံ သီု ဥပဒေ သက်သဳ (Evidence Act) ကေုာံ ဥပဒေ ကေင်ကာ ရာဇာဝတ် (Criminal Procedure Code - CrPC) တအ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင် စၟဳစၟတ် အမှု ရ။ == ၁၀။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ပြသၞာ ခေတ်လၟုဟ် (Modern Challenges and Reforms) == ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၂၁ ဏအ်၊ သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဝွံ ဍေံ ဒး ဇီုကပိုက် ကု ပြသၞာ တၟိတၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ- * '''ဒုဟ် ဆိုက်ဘာ (Cybercrime):''' ဒုဟ် မကၠောန် လတူ အေန်တာနက် မပ္တံကဵု ပွမကၠတ် တင်ဂၞင် ဟာက်ကာ (Hacking)၊ ပွမလီ ဠာန် လတူ လပှ်ကျာ ကေုာံ ဗလး စၟ ဝဳရုသ် (Viruses) တအ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် ဗၠာဲရဲ တအ် ရ။ * '''ဒုဟ် ကမ္မဏဳ (Corporate Crime):''' ကမ္မဏဳ ဇၞော်ဇၞော် တအ် မလီ ဠာန် အခေါန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပလီု ပွဳပွူ သဘာဝ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် တအ် ဂှ် ညံင် ဂွံ စောဲ ဒုဟ် ရာဇာဝတ် မာန် ဂှ် တၠပညာ တအ် ဂစာန် ပြဋ္ဌာန်း သၞောဝ် တၟိတၟိ ရ။ * '''ပွမပလီု ဒဏ် ဂစိုတ် (Abolition of Death Penalty):''' ဂကောံ [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] ဂၠးတိ တအ် ဂစာန် ဒစဵုဒစး ညံင် ဂွံ ပလီု ထောအ် သၞောဝ် မဖျေဟ် ဒဏ် ဂစိုတ် လမျီု (Capital Punishment) ပ္ဍဲ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် ရ၊ ဟိုတ်နူ ညးတအ် ညာတ် ကေတ် ဍေံ ဒစဵုဒစး ကု အခေါင် မာန် ဂျိုင် တန်တဴ ဇၟာပ် မၞိဟ် ရ။ == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[သၞောဝ် တရားမ]] (Civil Law) * [[သၞောဝ် ဥပဒေ]] (Law) * [[ရုင်သၞောဝ်]] (Court) * [[သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ]] (International Criminal Law) * [[ဒပ် ဗၠာဲရဲ]] (Police force) == နိဿဲ == {{Reflist|2}} * Ormerod, David; Laird, Karl (2021). ''Smith, Hogan, and Ormerod's Criminal Law'' (16th ed.). Oxford University Press. ISBN 978-0198849704. * Ashworth, Andrew; Horder, Jeremy (2013). ''Principles of Criminal Law'' (7th ed.). Oxford University Press. ISBN 978-0199672684. * Fletcher, George P. (1998). ''Basic Concepts of Criminal Law''. Oxford University Press. ISBN 978-0195121700. * Herring, Jonathan (2020). ''Criminal Law: Text, Cases, and Materials'' (9th ed.). Oxford University Press. * Myanmar Penal Code (ရာဇသတ်ကြီး), 1861. ''[https://www.mlis.gov.mm/ Myanmar Law Information System] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240710205217/https://www.mlis.gov.mm/ |date=2024-07-10 }}''. * Code of Criminal Procedure (ရာဇဝတ်ကျင့်ထုံးဥပဒေ), 1898. ''[https://www.mlis.gov.mm/ Myanmar Law Information System] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240710205217/https://www.mlis.gov.mm/ |date=2024-07-10 }}''. * Cassese, Antonio (2008). ''International Criminal Law'' (2nd ed.). Oxford University Press. ISBN 978-0199203109. * Williams, Glanville (1983). ''Textbook of Criminal Law'' (2nd ed.). Stevens & Sons. * Schabas, William A. (2011). ''An Introduction to the International Criminal Court''. Cambridge University Press. * နိုင်ပန်းလှ (Nai Pan Hla) (1990). ''မွန်ဥပဒေဟောင်းများ (Old Mon Laws and Traditions)''. {{သၞောဝ် ဥပဒေ}} {{DEFAULTSORT:သၞောဝ် ရာဇာဝတ်}} [[Category:သၞောဝ် ရာဇာဝတ်]] [[Category:သၞောဝ် ဥပဒေ]] [[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]] [[Category:ပရေင် ဍုင်ကွာန်]] qt3i0cc6eyc7gudlni2qpdv0n60ro2u 0 10883 55003 54499 2026-05-20T02:43:10Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 55003 wikitext text/x-wiki {{Short description|သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ မထိင်ဒဝ် ကေုာံ ဖျေဟ် စည်းကမ်း လတူ ကမၠောန် ဌာန အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေင် အုပ်ဓုပ် ရးနိဂီု}} {{Infobox legal system | name = သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် | native_name = Administrative Law | image = [[File:Palais-Royal, Conseil d'Etat.jpg|300px|ရုင် ကံင်သဳ ဍုင် ပ္ဍဲ ဍုင် ပြင်သေတ်]] | caption = ရုင် [[ကံင်သဳ ဍုင် ပြင်သေတ်]] (Conseil d'État) မဒှ် ဒၞာဲ တမ်မူလ မဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် ခေတ် တၟိ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် | type = [[သၞောဝ် မှာဇန်]] (Public Law) | main_sources = [[သၞောဝ်သဇိုင်]], လိက် ပြဋ္ဌာန်း စၠတ်ထဝ်, [[ဥပဒေ စၞး အဝဵု]] | subjects = [[အလဵုအသဳ]], ဌာန အုပ်ဓုပ် ဍုင်, ကေုာံ [[ညးဍုင်ကွာန်]] | key_institutions = [[ရုင်သၞောဝ် အုပ်ဓုပ်]], [[ရုင်သၞောဝ် သၠုင်အိုတ်]], ဌာန ညးမစၟဳစၟတ် တင်တိုင်တောဲ (Ombudsman) | branches = ဥပဒေ ညးစၞး, ပွမစၟဳစၟတ် နကဵု ရုင်သၞောဝ်, ဥပဒေ ပရေင် ထိင်ဒဝ် }} '''သၞောဝ် အုပ်ဓုပ်''' ({{lang-en|Administrative Law}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ နူကဵု [[သၞောဝ် မှာဇန်]] (Public Law) မထိင်ဒဝ် ကေုာံ ဖျေဟ် လဒက်ပ္တန် လတူ ကမၠောန်، အဝဵုအာဏာ ကေုာံ တာလျိုင် ဌာန [[အလဵုအသဳ]] ဂမၠိုင် ရ။ သၞောဝ် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဖျေဟ် စည်းကမ်း လတူ ဗီုလဵု ဌာန ဝန်ကြီး (Ministries)၊ ကမ္မတဳ အလဵုအသဳ، ဂကောံ ပရေင် အုပ်ဓုပ် ဒေသ (Local councils) ကေုာံ ဌာန ဗၠာဲရဲ တအ် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မဆက်စပ် ကု ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် ဂှ် ဒှ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန် နူကဵု ပွမစကာ အဝဵု ဗၠေတ်ဗၠေတ် နူ လပါ် အလဵုအသဳ (Abuse of power) ကေုာံ သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ပရေင် အုပ်ဓုပ် ရးနိဂီု ဂွံ နွံ ကု [[ပွမတပ်တး]] (Fairness)၊ ပွမစှ်ေ သၞောတ် ကေုာံ [[ပွမတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ်]] (Rule of law) ရ။ ဍေံ ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် မထိင်ဒဝ် ညံင် အလဵုအသဳ ဟွံဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် လောန် ၜက် အာ နူကဵု အဝဵု ဥပဒေ မကဵု လဝ် (Ultra vires) ရ။ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် တံင်ဂြဲ မဆက်စပ် အကြာ "အဝဵု ဍုင်" ကဵု "အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန်" ရ။ * ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ခေတ် တၟိ မ္ဂး، အလဵုအသဳ တအ် နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ပရေင် ပညာ၊ ပရေင် ထတ်ယုက်၊ ပရေင် ပလံင် ဗစိုပ် ကေုာံ ကံက် အခေါန် ရ။ သွက်ဂွံ ဓမံက် ရုပ်ရဴ ကမၠောန် တအ် ဏအ် ဂှ် [[စၠတ်ထဝ်]] (Legislature) ဒး ကဵု အဝဵု ကု ဌာန အလဵုအသဳ တအ် ရ။ * ဆဂး، ကာလ ဌာန တအ် ဏအ် စကာ အဝဵု ဂှ် (ဥပမာ - ပွမဟွံကဵု လာင်ဇြေန် ကမၠောန်، ပွမသီ ကေတ် တိဍာ် ညးဍုင်ကွာန် သွက်ဂွံ သြိုင် ဂၠံင်)، ညးတအ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် သၞောဝ် ရ။ ယဝ်ရ ညးတအ် ကၠောန် ကမၠောန် မဟွံမွဲ ကု ဟိုတ်ဖဵု ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် ဗၠေတ် နူ သၞောဝ် မ္ဂး، "သၞောဝ် အုပ်ဓုပ်" ဏအ် ဂှ် ရ ဒှ် အရာ မကဵု အခေါင် ကု ညးဍုင်ကွာန် သွက်ဂွံ စောဲ အမှု ဒစဵုဒစး အလဵုအသဳ ပ္ဍဲ [[ရုင်သၞောဝ်]] ရ။ == ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် (History and Development) == သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ ပရေင် ပြံင်လှာဲ တာလျိုင် အလဵုအသဳ ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၉ ကဵု ၂၀ ရ- * '''တမ်မူလ နူ ပြင်သေတ် (French Origin):''' သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် ခေတ် တၟိ ဂှ် စ က္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် ပြင်သေတ် နကဵု ယၟု ''Droit administratif'' ရ။ ကြဴနူ ပၠန်ဂတး ပြင်သေတ် တုဲ၊ သၟိင် [[နာပဝ်လဳယောန်]] (Napoleon) ခပတိုန် လဝ် [[ကံင်သဳ ဍုင် ပြင်သေတ်]] (Conseil d'État) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၉ သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် အမှု မဆက်စပ် ကု အလဵုအသဳ သီးသန့် ร။ * '''လညာတ် အင်္ဂလာန် (Common Law Resistance):''' ပ္ဍဲ ဍုင် အင်္ဂလာန်၊ တၠပညာ ဥပဒေ ဗီုကဵု [[အေ. ဗဳ. ဒါင်သဳ]] (A.V. Dicey) တအ် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ညးတအ် ဒစဵုဒစး လညာတ် သၞောဝ် ဏအ် ရ။ ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ "အလဵုအသဳ ကဵု ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် ဒး တုပ် သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂတ ရုင်သၞောဝ် ဓမ္မတာ" တုဲ ဟွံဒး နွံ ရုင်သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် သီးသန့် ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ တုဲ၊ ကမၠောန် အလဵုအသဳ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် တုဲ သၞောဝ် အင်္ဂလာန် လေဝ် ဒး ဒုင် တဲ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ကဏ္ဍ သၞောဝ် ဏအ် ကီု ရ။ == ၃။ သဘဴဓရ် သဇိုင်ဂမၠိုင် (Fundamental Principles) == သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် အလုံ ဂၠးတိ ဂှ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ သဘဴဓရ် သဇိုင် ဥပဒေ အဓိက ၃ သာ်- # '''[[ပွမတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ်]] (Rule of Law):''' ဌာန အလဵုအသဳ သီုဖအိုတ် သ္ဒး ကၠောန် ကမၠောန် အပ္ဍဲ ပယျဵု အဝဵု မပြဋ္ဌာန်း လဝ် နကဵု ဥပဒေ သၟး ရ။ အလဵုအသဳ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အတိုင် ပၟိက် စိုတ် ဇကု မဟွံမွဲ ကု သၞောဝ် ဟွံမာန် (No arbitrary power) ရ။ # '''[[ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု]] (Separation of Powers):''' ညံင် အဝဵု ဟွံဂွံ သီ ကေတ် ပ္ဍဲ တဲ အလဵုအသဳ မွဲ ဓဝ် ဂှ်، [[အဝဵု ရုင်သၞောဝ်]] (Judiciary) သ္ဒး သၠးပွး တုဲ နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ကမၠောန် ဌာန အုပ်ဓုပ် (Executive) လၟိုန် ရ။ # '''[[ဓဝ်သၞောဝ် သဘာဝ]] (Natural Justice / Due Process):''' ကာလ အလဵုအသဳ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မွဲမွဲ မဇီုကပိုက် ကု ညးဍုင်ကွာန် မ္ဂး ညးတအ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် သဘဴဓရ် ၜါ- * ''Audi alteram partem:'' အခေါင် မဒး ဒုင် ကလင် စ (Right to a fair hearing)။ ညးဍုင်ကွာန် သ္ဒး နွံ အခေါင် ဟီု သောင် ကလး ကိုပ်ကၠာ အလဵုအသဳ ဟွံဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဏီ။ * ''Nemo judex in causa sua:'' ညးလဵု မွဲ လေဝ် ဒှ် တၠသၞောဝ် သွက် အမှု ဇကု ဟွံဂွံ (Rule against bias)။ ညး မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သ္ဒး ဒှ် မၞိဟ် လဒေါဝ် ร။ == ၄။ အဝဵုအာဏာ ဌာနအုပ်ဓုပ် (Powers of Administrative Agencies) == သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဍုင် မာန် ဂှ်၊ စၠတ်ထဝ် ကဵု လဝ် အဝဵု အဓိက ၜါ သာ် ကု ဌာန အလဵုအသဳ တအ်- * '''[[ဥပဒေ စၞး အဝဵု]] (Delegated Rulemaking):''' စၠတ်ထဝ် ဂှ် ညးတအ် ဟွံမွဲ အခိင် သွက်ဂွံ ချူ ဥပဒေ အလုံ အိုတ်သီု ร။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ချူ ဆ ဥပဒေ သဇိုင် (Parent Act) တုဲ၊ ကဵု အဝဵု ကု ဝန်ကြီး ဌာန သွက်ဂွံ ဆက် ချူ "နည်းဥပဒေ" ကေုာံ "အမိန့်" (Regulations and By-laws) မချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ (ဥပမာ - ဥပဒေ တရဴ ဂၠံင် ဂှ် ချူ နကဵု စၠတ်ထဝ်၊ ဆဂး စည်းကမ်း ဗီုလဵု ဂွံ ဒဳ ကွဳစက် ဂှ် ချူ နကဵု ဌာန ပရေင် ပလံင် ဗစိုပ်)။ * '''ပွမဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အုပ်ဓုပ် (Administrative Adjudication):''' ဌာန အလဵုအသဳ တအ် နွံ အဝဵု ဗီုပြင် ရုင်သၞောဝ် ကဝက် (Quasi-judicial) သွက်ဂွံ သောင် ကလး ပြသၞာ ရ။ (ဥပမာ - ကမ္မတဳ သောင် ကလး ပြသၞာ တိဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာန ညးမကံက် အခေါန် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လတူ ပြသၞာ အခေါန်)။ == ၅။ ပွမစၟဳစၟတ် နကဵု ရုင်သၞောဝ် (Judicial Review) == ကဏ္ဍ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် ဂှ် ဒှ် '''[[ပွမစၟဳစၟတ် နကဵု ရုင်သၞောဝ်]]''' ရ။ ယဝ်ရ ညးဍုင်ကွာန် မွဲ ဟွံတုပ် စိုတ် ကု သ္ဂုတ်သွာတ် အလဵုအသဳ မ္ဂး، ညးတေအ် နွံ အခေါင် တိုန် ရုင်သၞောဝ် သွက်ဂွံ အာတ် မိက် ညံင် တၠသၞောဝ် ဂွံ ပလီု ထောအ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဂှ် ရ။ ရုင်သၞောဝ် တအ် စၟဳစၟတ် လတူ ဟိုတ် အဓိက ၃ သာ်- # '''ပွမဟွံစှ်ေ သၞောဝ် (Illegality / Ultra vires):''' ဌာန အလဵုအသဳ ကၠောန် ကမၠောန် သၠဲ ၜက် အာ နူကဵု အဝဵု ဥပဒေ မကဵု လဝ်။ # '''ပွမဟွံမွဲ ကု ဟိုတ်ဖဵု (Irrationality / Unreasonableness):''' သ္ဂုတ်သွာတ် ဍေံ ဂှ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် လောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗၠေတ် ဒၟံင် ကု ဟိုတ်ဖဵု သဘာဝ (ပ္ဍဲ သၞောဝ် အင်္ဂလာန် ကော်စ Wednesbury unreasonableness)။ # '''ပွမဟွံဒ္ဂေတ် ဗက် နဲကဲ (Procedural Impropriety):''' ဌာန အလဵုအသဳ ဟွံဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် နဲကဲ မပြဋ္ဌာန်း လဝ် ပ္ဍဲ ဥပဒေ ဟွံသေင်မ္ဂး ပလီု ဓဝ်သၞောဝ် သဘာဝ (ဥပမာ - ဟွံကဵု အခိင် ကု ညးဍုင်ကွာန် သွက်ဂွံ သောင် ကလး)။ == ၆။ သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် အင်္ဂလာန် (Common Law System) == ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မစကာ [[သၞောတ်ဝ် သၞောဝ် အင်္ဂလာန်]] ဗီုကဵု [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]၊ [[အင်္ဂလာန်]] ကေုာံ [[အိန္ဒိယ]] မ္ဂး- * ညးတအ် ဟွံမွဲ ကု "ရုင်သၞောဝ် အုပ်ဓုပ်" သီးသန့် ရ။ ညးဍုင်ကွာန် သ္ဒး တိုန် [[ရုင်သၞောဝ် ဓမ္မတာ]] (Ordinary Courts) သွက်ဂွံ စောဲ အမှု ဒစဵုဒစး အလဵုအသဳ ရ။ * ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် မ္ဂး၊ ညးတအ် နွံ ကု [[ဥပဒေ နဲကဲ အုပ်ဓုပ်]] (Administrative Procedure Act - APA) မပြဋ္ဌာန်း လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၆ သွက်ဂွံ ဖျေဟ် စည်းကမ်း ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် လတူ ဗီုလဵု ဌာန အလဵုအသဳ တအ် ဂွံ ချူ ဥပဒေ ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ร။ == ၇။ သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် ပြဋ္ဌာန်း (Civil Law System) == ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မစကာ [[သၞောတ်ဝ် သၞောဝ် ပြဋ္ဌာန်း]] ဗီုကဵု [[ပြင်သေတ်]]၊ [[ဂျာမနဳ]] ကေုာံ ဍုင် ပ္ဍဲ ဥရောပ ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး- * ညးတအ် ပါ် လဝ် "သၞောဝ် မှာဇန်" ကဵု "သၞောဝ် ပူဂိုလ်" (Private Law) ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ရ။ * ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် [[ရုင်သၞောဝ် အုပ်ဓုပ်]] (Administrative Courts) သီးသန့် သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် အမှု အလဵုအသဳ ရ။ ရုင်သၞောဝ် တအ် ဏအ် ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ရုင်သၞောဝ် တရားမ ကေုာံ ရာဇာဝတ် တုဲ၊ တၠသၞောဝ် ပ္ဍဲ ရုင် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ညး မလ္ၚတ် လဝ် ပရေင် အုပ်ဓုပ် အလဵုအသဳ ဗွဲမလှဲလး ရ။ (ဥပမာ - Conseil d'État ပ္ဍဲ ပြင်သေတ်)။ == ၈။ ပွမပါ်ပဲါ ကေုာံ ပရေင် စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန် (Ombudsman and Tribunals) == ပါဲနူ ရုင်သၞောဝ် မ္ဂး، ဂၠးတိ ခေတ် တၟိ ဖန်ဗဒှ် လဝ် နဲကဲ တၞဟ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန် နူကဵု ကမၠောန် ဗၠေတ်ဗၠေတ် အလဵုအသဳ- * '''[[ညးမစၟဳစၟတ် တင်တိုင်တောဲ]] (Ombudsman):''' ဍေံ ဒှ် ဌာန ဟွံသေင်မ္ဂး ပူဂိုလ် မသၠးပွး မွဲ (ဗွဲမဂၠိုင် မခပတိုန် လဝ် နကဵု စၠတ်ထဝ်) သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် တင် တိုင်တောဲ နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် မဆေင် ကု ပရေင် အုပ်ဓုပ် ပရေံပရေံ၊ ပွမကၠောန် လ္ၚုဲ (Maladministration) ကေုာံ ပွမလာဘ် လတူ အရာရှိ ဍုင် ရ။ * '''[[ရုင် ခုံသမာဓိ အုပ်ဓုပ်]] (Administrative Tribunals):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ရုင် ခုံသမာဓိ ဍောတ်တ် တအ် သွက်ဂွံ သောင် ကလး အမှု မဆေင် ကု လိက် အခေါန် (Taxes)، အခေါင်အရာ ကောန်ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင် ယဲ ပူဂိုလ် ညံင် ဂွံ ပြဟ် ကေုာံ အိုတ် သြန် အောန် နူကဵု ပွမတိုန် ရုင်သၞောဝ် ဇၞော် ရ။ == ၉။ သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဒေသမန် (Myanmar and Mon Context) == ပ္ဍဲကဵု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ကေုာံ [[တွဵုရး မန်]] မ္ဂး၊ သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် ဂှ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ သၞောတ်ဝ် အင်္ဂလာန် တြေံ (Colonial heritage) ကေုာံ ပြဋ္ဌာန်း လဝ် အတိုင် [[သၞောဝ်သဇိုင် ဍုင်ဗၟာ ၂၀၀၈]] ရ- * '''အာဏာ စၟဳစၟတ် (Writ Petitions):''' အတိုင် သၞောဝ်သဇိုင် မ္ဂး၊ [[ရုင်သၞောဝ် သၠုင်အိုတ် ကၟိန်ဍုင်]] (Supreme Court of the Union) နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ပတိတ် အမိန့် အာဏာ (Writs) မပ္တံကဵု စာချွန်တော် အမိန့် (Writ of Mandamus - အမိန့် ကဵု ဌာန အလဵုအသဳ ကၠောန် ကမၠောန်) ကေုာံ စာချွန်တော် အာဏာပိုင်ခွင့် မေးမြန်းခြင်း (Writ of Quo Warranto) သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ကမၠောန် ဌာန အလဵုအသဳ တအ် ရ။ * '''ပရေင် အုပ်ဓုပ် ဒေသ:''' ပ္ဍဲ [[တွဵုရး မန်]] မ္ဂး၊ ဌာန မပ္တံကဵု ဌာန အုပ်ဓုပ် အထွေထွေ (GAD)، ကမ္မတဳ မျူနဳစဳပါယ် (Municipal Committees) တအ် ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် သၞောဝ် ကေုာံ ဥပဒေ တွဵုရး မပြဋ္ဌာန်း လဝ် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဍုင် ကွာန် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဍာံဍာံ မ္ဂး، ပရေင် စၟဳစၟတ် ကမၠောန် အလဵုအသဳ နကဵု ရုင်သၞောဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဒှ် ဒၟံင် အရာ မဍိုန်လျ လောန် ဏီ ရ။ == ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပြသၞာ ခေတ်လၟုဟ် (Future and Contemporary Challenges) == ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ်၊ သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် ဝွံ ဍေံ ဒး ဇီုကပိုက် ကု ပြသၞာ တၟိတၟိ ဗွဲမဂၠိုင်- * '''သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် ဂၠးတိ (Global Administrative Law):''' ဟိုတ်နူ ဂကောံ ဂၠးတိ ဗီုကဵု [[ဂကောံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ]] (WTO) ကေုာံ ကုလသမဂ္ဂ တအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မဇီုကပိုက် ကု ညးဍုင်ကွာန် လတူ ဂၠးတိ တုဲ၊ လညာတ် ဥပဒေ တၟိ မကော်စ သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် ဂၠးတိ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ဒၟံင် သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ဂကောံ တအ် ဏအ် ရ။ * '''နဲပညာ ဉာဏ်လုပ်စက် ([[Artificial Intelligence]] - AI):''' ဌာန အလဵုအသဳ ဗွဲမဂၠိုင် စ စကာ ကၠုင် AI သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် (ဥပမာ - ရုဲစှ် မၞိဟ် ဂွံ လာင်ဇြေန်، ကံက် အခေါန်)။ ပြသၞာ ဂှ် ဒှ် "ယဝ်ရ စက် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဗၠေတ် မ္ဂး ညးလဵု မဒး ဒုင် တာလျိုင် ရော?" ကေုာံ ဗီုလဵု သ္ဂောအ် စၟဳစၟတ် (Audit) လတူ AI တအ် ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် သွက် သၞောဝ် ဏအ် ရ။ * '''ပွမသွံ ကမၠောန် ကု ပူဂိုလ် (Privatization):''' ကာလ အလဵုအသဳ ပအပ် ကမၠောန် မှာဇန် (ဗီုကဵု ရုံဂဥုဲ، ထောအ် ခမိက်) ကု ကမ္မဏဳ ပူဂိုလ် တအ် မ္ဂး، ဗီုလဵု သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် သ္ဂောအ် ဆက် ထိင်ဒဝ် ကမ္မဏဳ တအ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် အရာ မဒး ဆက် သောင် ကလး အာ ဏီ ရ။ == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[သၞောဝ်သဇိုင်]] (Constitutional law) * [[ပွမစၟဳစၟတ် နကဵု ရုင်သၞောဝ်]] (Judicial review) * [[ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု]] (Separation of powers) * [[အဝဵု အုပ်ဓုပ်]] (Executive branch) * [[အလဵုအသဳ]] (Government) == နိဿဲ == {{Reflist|2}} * Wade, H. W. R., & Forsyth, C. F. (2014). ''Administrative Law'' (11th ed.). Oxford University Press. ISBN 978-0199683703. * Craig, P. P. (2012). ''Administrative Law'' (7th ed.). Sweet & Maxwell. ISBN 978-0414022137. * Dicey, A. V. (1885). ''Introduction to the Study of the Law of the Constitution''. Macmillan. * Brown, L. Neville, & Bell, John (1998). ''French Administrative Law'' (5th ed.). Oxford University Press. * Stewart, Richard B. (1975). "The Reformation of American Administrative Law". ''Harvard Law Review''. 88 (8): 1667–1813. * Kingsbury, Benedict, Krisch, Nico, & Stewart, Richard B. (2005). "The Emergence of Global Administrative Law". ''Law and Contemporary Problems''. 68 (3/4): 15–61. * Harding, Andrew (2015). ''The Legal System of Myanmar: A Non-State Legal Order''. Routledge. ISBN 978-0415523455. * Constitution of the Republic of the Union of Myanmar (2008). (''[[သၞောဝ်သဇိုင် ဍုင်ဗၟာ ၂၀၀၈]]''). Chapter VII: The Judiciary (Writs). * Myint Zan (2017). ''Legal Education and Legal Traditions in Myanmar''. * ဥပဒေရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်။ ''[https://www.mlis.gov.mm/ အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ ဥပဒေများ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240710205217/https://www.mlis.gov.mm/ |date=2024-07-10 }}'' (Myanmar Law Information System - Administrative Laws). {{သၞောဝ် ဥပဒေ}} {{DEFAULTSORT:သၞောဝ် အုပ်ဓုပ်}} [[Category:သၞောဝ် အုပ်ဓုပ်]] [[Category:သၞောဝ် မှာဇန်]] [[Category:အလဵုအသဳ]] [[Category:သၞောဝ် ဥပဒေ]] c5caclaprsg8q8jze6f1s4gkkzkb0z4 0 10884 55001 54500 2026-05-20T02:43:08Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 55001 wikitext text/x-wiki {{Short description|သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ မအုပ်ဓုပ် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ ရးနိဂီု (အလဵုအသဳ) ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်}} {{Infobox concept | name = သၞောဝ် မှာဇန် | native_name = Public Law | image = [[File:Scale of justice 2.svg|250px|ချိန်ခွင် သၞောဝ်တရား မဒှ် သင်္ကေတ သၞောဝ် မှာဇန်]] | caption = ချိန်ခွင် သၞောဝ်တရား (Scale of Justice) မဒှ် သင်္ကေတ သွက်ဂွံ မင်မဲ ဓဝ်သၞောဝ်တရား ကေုာံ ပရေင် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ် ဂမၠိုင် | field = [[ဥပဒေဗေဒ]] (Jurisprudence), [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political Science) | related_concepts = [[သၞောဝ် ပူဂိုလ်]] (Private law), [[ရးနိဂီု]] (State), [[ပွမတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ်]] (Rule of law) | key_elements = အဝဵု အလဵုအသဳ, အခေါင်အရာ မှာဇန်, ပရေင် ဂီုကၠီု ဍုင် | prominent_types = [[သၞောဝ်သဇိုင်]], [[သၞောဝ် အုပ်ဓုပ်]], [[သၞောဝ် ရာဇာဝတ်]], [[သၞောဝ် အခေါန်]] | opposite = [[သၞောဝ် တရားမ]] (Civil Law / Private Law) }} '''သၞောဝ် မှာဇန်''' ({{lang-en|Public Law}}) ဟွံသေင်မ္ဂး ပြကိုဟ် ဥပဒေ မှာဇန် ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ ဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် [[သၞောဝ် ဥပဒေ]] မထိင်ဒဝ် ကေုာံ ဖျေဟ် လဒက်ပ္တန် လဝ် ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ [[ရးနိဂီု]] (အလဵုအသဳ) ကဵု [[ညးဍုင်ကွာန်]] (Individuals/Citizens) ဟွံသေင်မ္ဂး အကြာ ဌာန အလဵုအသဳ မွဲ ကဵု မွဲ ရ။ သၞောဝ် မှာဇန် ဝွံ ဍေံ စွံ အဓိက လတူ ဖဵုပရဲ၊ ပရေင် ဂီုကၠီု ကေုာံ တန်တဴ ညဳသၟဟ် သွက် ဂကောံမၞိဟ် အလုံ မွဲ (Public interest) တုဲ ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု [[သၞောဝ် ပူဂိုလ်]] (Private Law) မစွံ အဓိက လတူ ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ ပူဂိုလ် ကဵု ပူဂိုလ် ရ။ သၞောဝ် မှာဇန် ဝွံ ဍေံ ပါ် တိတ် အာ နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု [[သၞောဝ်သဇိုင်]] (Constitutional law)၊ [[သၞောဝ် အုပ်ဓုပ်]] (Administrative law)၊ [[သၞောဝ် ရာဇာဝတ်]] (Criminal law) ကေုာံ [[သၞောဝ် အခေါန်]] (Tax law) တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] လၟုဟ် မ္ဂး، သၞောဝ် မှာဇန် ဏအ် ဍေံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် အလဵုအသဳ ဟွံဂွံ စကာ အဝဵု ဗၠေတ်ဗၠေတ် လတူ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ညံင် အခေါင်အရာ သဇိုင် မၞိဟ် ဂွံ တန်တဴ မာန် ရ။ == ၁။ သဘဴဓရ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Concept and Definition) == သၞောဝ် မှာဇန် ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ သဘဴဓရ် "ပရေင် အုပ်ဓုပ် ဍုင် ကေုာံ တာလျိုင် ဍုင်" ရ။ * '''အဓိပ္ပါယ် ဍာံဍာံ:''' အခိင် လဵု ဟွံဟီု ယဝ်ရ ဌာန အလဵုအသဳ မွဲ (ဥပမာ - ဒပ် ဗၠာဲရဲ၊ ရုင် ကံက် အခေါန်، ဝန်ကြီးဌာန) ညးတအ် ချဳဒရာင် ကေုာံ စကာ အဝဵု အလဵုအသဳ လတူ ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကမ္မဏဳ မွဲမွဲ မ္ဂး، ပရေင် ဆက်ဆောံ ဏအ် ဂှ် ဍေံ နွံ သၟဝ် အုပ်ဓုပ် '''သၞောဝ် မှာဇန်''' ရ။ * '''တင်ရန်တၟအ်:''' တင်ရန်တၟအ် အဓိက ဍေံ ဂှ် သွက်ဂွံ ဓမံက် ထ္ၜး အဝဵု အာဏာ ဍုင် ကေုာံ ကမၠောန် အလဵုအသဳ، ကေုာံ သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ကမၠောန် တအ် ဏအ် ဂွံ ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် စည်းကမ်း သၞောဝ် ဥပဒေ ရ။ * '''အဝဵု မဟွံတုပ်သၟဟ်:''' ပ္ဍဲ သၞောဝ် မှာဇန် မ္ဂး، အလဵုအသဳ ကဵု ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် နွံ အဝဵု ဟွံတုပ် ညးသကအ် (Asymmetric relationship) ရ။ အလဵုအသဳ နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ကံက် အခေါန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖျေဟ် ဒုဟ် ထံင်၊ ဆဂး ပူဂိုလ် ဓမ္မတာ တအ် ဟွံမွဲ ကု အဝဵု ဏအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၞောဝ် မှာဇန် ဏအ် ဒး ဖျေဟ် လဝ် စည်းကမ်း တင်းကြပ် ညံင် အလဵုအသဳ ဟွံဂွံ စကာ အဝဵု အလောန် အာ ရ။<ref>Loughlin, Martin (2003). ''The Idea of Public Law''. Oxford University Press. p. 15.</ref> == ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) == ဝင် သၞောဝ် မှာဇန် ဝွံ ဍေံ လအ် လာ ဗွဲမလောန် တုဲ စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် အေန်ပါယာ ရဝ်မ (Roman Empire) တေအ် ရ။ * '''ခေတ် ရဝ်မ:''' တၠပညာ သၞောဝ် ရဝ်မ တအ် ပါ် လဝ် သၞောဝ် နကဵု ၜါ ကဏ္ဍ- ''Jus Publicum'' (သၞောဝ် သွက် ရးနိဂီု ကေုာံ အလဵုအသဳ) ကေုာံ ''Jus Privatum'' (သၞောဝ် သွက် ပူဂိုလ်) ร။ လညာတ် ဏအ် ဍေံ ဒှ် တမ်မူလ သွက် သၞောဝ် ခေတ် တၟိ လၟုဟ် ရ။ * '''လိက်ကသုက် မာဂ်နာ ကာတာ (Magna Carta - ၁၂၁၅):''' [[File:Magna Carta (British Library Cotton MS Augustus II.106).jpg|thumb|right|လိက်ကသုက် မာဂ်နာ ကာတာ မဒှ် သဇိုင် သၞောဝ် မှာဇန် ခေတ် တၟိ]] ပ္ဍဲ ဍုင် အင်္ဂလာန်، ကာလ ညးဍုင်ကွာန် ကဵု သၟိင် ဨကရာဇ် ဂျွန် (King John) ထပက် လိက်ကသုက် ဏအ် ဂှ်၊ ဍေံ ဒှ် ကာလ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ "သၟိင် ဨကရာဇ် လေဝ် သ္ဒး မံင် သၟဝ် သၞောဝ် ဥပဒေ ဍုင်" ကီု ရ။ * '''ပၠန်ဂတး ပြင်သေတ် ကေုာံ အမေရိကာန် (၁၈ ရာစု):''' ကြဴနူ ပၠန်ဂတး တအ် ဏအ် တုဲ، လညာတ် "အခေါင်အရာ သဇိုင် မၞိဟ်" ကေုာံ "သၞောဝ်သဇိုင် မချူ လဝ် နကဵု လိက်" (Written Constitutions) တအ် ပြာကတ် ကၠုင် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် သၞောဝ် မှာဇန် ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် တိုန် ကေုာံ ဒှ် လဒက်ပ္တန် သွက် အလဵုအသဳ ခေတ် တၟိ ရ။<ref>Kelly, J.M. (1992). ''A Short History of Western Legal Theory''. Oxford University Press. pp. 102–105.</ref> == ၃။ ဂကူ သၞောဝ်မှာဇန် အဓိကဂမၠိုင် (Main Branches of Public Law) == သၞောဝ် မှာဇန် ဝွံ ဍေံ မၞုံ ကု ကဏ္ဍ ကေုာံ ဂကူ အဓိက ၄ သာ်- # '''[[သၞောဝ်သဇိုင်]] (Constitutional Law):''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ် မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု မွဲ ရ။ သၞောဝ် ဏအ် ဍေံ ဖျေဟ် လဒက်ပ္တန် ဗီုပြင် အလဵုအသဳ၊ ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု အကြာ [[စၠတ်ထဝ်]]၊ [[အဝဵု အုပ်ဓုပ်]] ကေုာံ [[ရုင်သၞောဝ်]]، ကေုာံ စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ သဇိုင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ # '''[[သၞောဝ် အုပ်ဓုပ်]] (Administrative Law):''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ် မထိင်ဒဝ် ကမၠောန် ကေုာံ အဝဵု ဌာန အလဵုအသဳ လၟိုန်တ္ၚဲ ရ။ (ဥပမာ - ဗီုလဵု ဌာန ပရေင် ထတ်ယုက် ပတိတ် စည်းကမ်း၊ ဗီုလဵု ညးဍုင်ကွာန် တအ် မာန် ကလေင် တိုန် ရုင်သၞောဝ် ယဝ်ရ ဌာန ဍုင် ကၠောန် ကမၠောန် ဗၠေတ်)။ # '''[[သၞောဝ် ရာဇာဝတ်]] (Criminal Law):''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ် မဆေင် ကု ဒုဟ် မဇီုကပိုက် လတူ ဂီုကၠီု ဂကောံမၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင် ရ။ ၜိုန်ရ မၞိဟ် မွဲ ဂစိုတ် မၞိဟ် မွဲ ကီု လေဝ်၊ အလဵုအသဳ (ရးနိဂီု) ဂှ် ဒှ် ညး မစောဲ အမှု ကေုာံ ဖျေဟ် ဒုဟ် ထံင် လတူ ညး မကၠောန် ဒုဟ် ဂှ် ရ (ဥပမာ - State vs. John Doe)။<ref>Ashworth, Andrew (2006). ''Principles of Criminal Law''. Oxford University Press.</ref> # '''[[သၞောဝ် အခေါန်]] ကေုာံ ဘဏ္ဍာ (Tax and Revenue Law):''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ် မဖျေဟ် စည်းကမ်း ဗီုလဵု အလဵုအသဳ ဂွံ ကံက် အခေါန် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ကမ္မဏဳ တအ် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ဍုင် ရ။ == ၄။ သၞောဝ်မှာဇန် ကဵု သၞောဝ်ပူဂိုလ် တၞဟ်ခြာ (Public Law vs. Private Law) == သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် လောဲသွာ ဂှ်၊ ပိုဲ သ္ဒး ပါ်ပဲါ ရံင် အကြာ သၞောဝ် မှာဇန် ကေုာံ သၞောဝ် ပူဂိုလ် (Private Law / Civil Law) ရ။ {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |- ! လက္ခဏာ (Characteristic) !! သၞောဝ် မှာဇန် (Public Law) !! သၞောဝ် ပူဂိုလ် (Private Law) |- | '''ညးမပါလုပ် (Parties involved)''' || ရးနိဂီု/အလဵုအသဳ ကဵု ညးဍုင်ကွာန်။ || ပူဂိုလ် ကဵု ပူဂိုလ် (ဟွံသေင်မ္ဂး ကမ္မဏဳ ကဵု ကမ္မဏဳ)။ |- | '''တင်ရန်တၟအ် (Purpose)''' || မင်မဲ ဖဵုပရဲ အလုံ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် ဍုင်။ || သောင်ကလး ပြသၞာ ကေုာံ မင်မဲ ဖဵုပရဲ ပူဂိုလ်။ |- | '''အဝဵုအာဏာ (Power dynamic)''' || ဟွံတုပ်သၟဟ် (အလဵုအသဳ နွံ အဝဵု လတူ မၞိဟ်)။ || တုပ်သၟဟ် (ပူဂိုလ် သီု ၜါ လပါ် နွံ အဝဵု တုပ်)။ |- | '''ဥပမာ အမှု (Examples)''' || အမှု ဃစိုတ် မၞိဟ်၊ အမှု စောဲ အလဵုအသဳ၊ အမှု လိင် အခေါန်။ || အမှု လိက်ကသုက် လီုလာ်၊ အမှု တန်ပြး (Divorce)၊ ပြသၞာ တိဍာ်။ |- | '''သ္ဂုတ်သွာတ် / ဒဏ် (Outcome)''' || ဖျေဟ် ဒုဟ် ထံင်၊ ဒဏ် သြန်၊ ပလီု အမိန့် အလဵုအသဳ။ || လေဲလေတ် သြန် (Compensation)၊ ပရေင် ပညဳပညပ်။ |} == ၅။ သၞောတ်ဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Public Law in Different Legal Systems) == လဒက်ပ္တန် သၞောဝ် မှာဇန် ဝွံ ဍေံ ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ ဍုင် မွဲ ကဵု မွဲ မစကာ ဒၟံင် ရ- * '''သၞောတ်ဝ် [[သၞောဝ် ပြဋ္ဌာန်း]] (Civil Law System):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ဗီုကဵု ပြင်သေတ် คဵု ဂျာမနဳ မ္ဂး، သၞောဝ် မှာဇန် ကဵု သၞောဝ် ပူဂိုလ် ဏအ် ညးတအ် ပါ် လဝ် ကၠးကၠး မးမး ရ။ ညးတအ် နွံ ကု "ရုင်သၞောဝ် အုပ်ဓုပ်" (Administrative Courts) သီးသန့် သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် အမှု မဆေင် ကု အလဵုအသဳ သၟး ရ။ * '''သၞောတ်ဝ် [[သၞောဝ် အင်္ဂလာန်]] (Common Law System):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ဗီုကဵု အင်္ဂလာန်، အမေရိကာန် คေုာံ ဗၟာ မ္ဂး، ညးတအ် ဟွံပါ် လဝ် ရုင်သၞောဝ် သီးသန့် ပုဟ်။ "ရုင်သၞောဝ် ဓမ္မတာ" (Ordinary Courts) သီုဖအိုတ် နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် သီု အမှု အလဵုအသဳ ကေုာံ အမှု ပူဂိုလ် ရ။ လညာတ် ဏအ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ သဘဴဓရ် မဟီု ဂး "ညးလဵု မွဲ လေဝ် ဟွံသၠုင် နူကဵု သၞောဝ် ဥပဒေ တုပ်ပ်" ရ။<ref>Dicey, A.V. (1885). ''Introduction to the Study of the Law of the Constitution''. Macmillan.</ref> == ၆။ သဘဴဓရ် သၞောဝ်သဇိုင် ကေုာံ အဝဵုအာဏာ (Constitutional Principles and Sovereignty) == သၞောဝ် မှာဇန် ဝွံ ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ သဘဴဓရ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မကိစ္စဇၞော် ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု- * '''[[ပွမတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ်]] (Rule of Law):''' အလဵုအသဳ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် သၞောဝ် မပြဋ္ဌာန်း လဝ် ရ။ အလဵုအသဳ ဟွံမွဲ အခေါင် ရပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖျေဟ် ဒုဟ် ကု မၞိဟ် မွဲမွဲ အတိုင် ပၟိက် စိုတ် ဇကု ယဝ်ရ ဥပဒေ ဟွံကဵု လဝ် အခေါင်။ * '''[[ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု]] (Separation of Powers):''' ညံင် အဝဵု အာဏာ ဍုင် ဟွံဂွံ စိုပ် အာ ပ္ဍဲ တဲ ပူဂိုလ် မွဲ ဓဝ်၊ အဝဵု ဂှ် ဒး ပါ် လဝ် အကြာ ဌာန ပတိတ် သၞောဝ်၊ ဌာန အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဌာန ရုင်သၞောဝ် ရ။ * '''[[ပွမစၟဳစၟတ် သၞောဝ်သဇိုင်]] (Judicial Review):''' ရုင်သၞောဝ် တအ် နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ကေုာံ ပလီု ထောအ် သၞောဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး အမိန့် အလဵုအသဳ ယဝ်ရ ဍေံ ဒစဵုဒစး ဒၟံင် ကု သၞောဝ်သဇိုင် ဍုင် ရ။ == ၇။ အခေါင်အရာ ကေုာံ တာလျိုင် ညးဍုင်ကွာန် (Rights and Responsibilities of Citizens) == သၞောဝ် မှာဇန် ဏအ် ဍေံ စဵုဒၞာ ကဵု [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] ကေုာံ ဖျေဟ် လဝ် တာလျိုင် သွက် ညးဍုင်ကွာန် ရ။ * '''အခေါင်အရာ:''' ညးဍုင်ကွာန် တအ် နွံ အခေါင် သၠးပွး ပ္ဍဲ ပွမဟီု တွံ (Freedom of speech)၊ အခေါင် ပတှ်ေ သာသနာ، အခေါင် ပကောံ မၞိဟ်، ကေုာံ အခေါင် မာန် ဂွံ ပရေင် စၟဳစၟတ် သၞောဝ် ဗွဲမတပ်တး (Fair trial) အတိုင် သၞောဝ်သဇိုင် ရ။ * '''တာလျိုင်:''' တုပ် ညံင်ရဴ အခေါင်အရာ ကီု، ညးဍုင်ကွာန် တအ် လေဝ် နွံ တာလျိုင် ပ္ဍဲ သၞောဝ် မှာဇန် မပ္တံကဵု ပွမဒး ကဵု အခေါန် (Paying taxes)၊ ပွမဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် သၞောဝ် ရာဇာဝတ်، ကေုာံ ပွမဒး လုပ် ရေင်တၠုင် ပရေင် ပၞာန် ယဝ်ရ ဍုင် အာတ် မိက် ရ။ == ၈။ သၞောဝ်မှာဇန် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ပရေင် တွဵုရးမန် (Myanmar and Mon State Context) == [[File:Flag of Mon State.svg|thumb|right|150px|အလာံ တွဵုရးမန်]] ပ္ဍဲကဵု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] လၟုဟ် မ္ဂး، သၞောဝ် မှာဇန် အဓိက ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ [[သၞောဝ်သဇိုင် ဍုင်ဗၟာ ၂၀၀၈]] ရ။ * '''အဝဵု ဗဟဵု ကဵု တွဵုရး (Union and State Power):''' သၞောဝ်သဇိုင် ဏအ် ဍေံ ပါ် ပရအ် လဝ် အဝဵု အုပ်ဓုပ် (Public administration) အကြာ အလဵုအသဳ ကၟိန်ဍုင် (Union Government) ကဵု အလဵုအသဳ တွဵုရး (State Government) ရ။ * '''[[တွဵုရး မန်]] (Mon State):''' သွက် ဂကူ မန် ကေုာံ ဒေသ တွဵုရး မန် မ္ဂး၊ ညးတအ် နွံ ကု [[စၠတ်ထဝ် တွဵုရးမန်]] (Mon State Hluttaw) ကေုာံ အလဵုအသဳ တွဵုရး သွက်ဂွံ ပြဋ္ဌာန်း သၞောဝ် မှာဇန် ဒေသ မပ္တံကဵု သၞောဝ် ဇၞော်မောဝ် ဒေသ ကေုာံ သၞောဝ် အခေါန် မြူနဳစဳပါယ် တအ် ရ။ * '''ပရေင် စိန်ခေါ် (Challenges):''' ၜိုန်ရ သၞောဝ် နွံ ကီု လေဝ်၊ ပရေင် "တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ်" (Rule of Law) ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဒှ် ဒၟံင် ပြသၞာ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် တုဲ၊ ရုင်သၞောဝ် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံသၠးပွး ဍိုက်က်ပေင်င် နူကဵု အဝဵု အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပၞာန် ဏီ ရ။<ref>Harding, Andrew (2015). ''The Legal System of Myanmar: A Non-State Legal Order''. Routledge. pp. 45–50.</ref> == ၉။ လေပ်လ္ၚတ် ကေုာံ ဒၞာဲကလိဂွံ တင်ဂၞင်ဂမၠိုင် (Study and Resources) == သွက် ညး မမိက် ဂွံ လ္ၚတ် ဆက် ပရူ သၞောဝ် မှာဇန် ကေုာံ သၞောဝ် ဥပဒေ မ္ဂး، မာန် လ္ၚတ် ကေတ် နူကဵု လေန် (Links) ဗွဲသၟဝ် ဏအ် မာန် ရ- * '''ဗဳဒဳယဝ် သောင်ကလး နူ YouTube (English):''' * [https://www.youtube.com/watch?v=kYx2GzGqS7c What is Public Law? (Law Simplified)] - ဗဳဒဳယဝ် မသောင် ကလး သဘဴဓရ် သၞောဝ် မှာဇန် ဗွဲမလောဲသွာ။ * [https://www.youtube.com/watch?v=zNWX3zIe5_A Introduction to Constitutional Law] - ဗဳဒဳယဝ် ပရူ သၞောဝ်သဇိုင် မဒှ် သဇိုင် သၞောဝ် မှာဇန်။ * '''ဝက်ဆိုဒ် ဥပဒေ ဍုင်ဗၟာ (Myanmar Law Information System):''' [https://www.mlis.gov.mm/ MLIS.gov.mm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240710205217/https://www.mlis.gov.mm/ |date=2024-07-10 }} - ဒၞာဲ မဂၠာဲ လ္ၚတ် သၞောဝ် ပြဋ္ဌာန်း، ဥပဒေ ရာဇာဝတ် ကေုာံ သၞောဝ် မှာဇန် အလုံ ဍုင်ဗၟာ ဗွဲမဍိုက်ပေင်။ * '''လိက် ပြကိုဟ် လ္ၚတ် (Books):''' "Introduction to the Study of the Law of the Constitution" ချူ နကဵု အ္စာ ဥပဒေ A.V. Dicey (ပြကိုဟ် မပြာကတ် အိုတ် သွက် သၞောဝ် မှာဇန် ခေတ် တၟိ)။ == ၁၀။ နိဿဲ ကေုာံ မုက်လိက် ဆက်စပ် (References and Related Pages) == === မုက်လိက် မဆက်စပ် (See Also) === * [[သၞောဝ် ပူဂိုလ်]] (Private law) * [[သၞောဝ်သဇိုင်]] (Constitutional law) * [[သၞောဝ် အုပ်ဓုပ်]] (Administrative law) * [[သၞောဝ် ရာဇာဝတ်]] (Criminal law) * [[သၞောဝ် ဂၠးတိ]] (International law) * [https://mnw.wiktionary.org/wiki/law ဝိက်ရှေန်နရဳ မန်: ဥပဒေ] === နိဿဲ ဂမၠိုင် (References) === {{Reflist|2|refs= <ref name="Loughlin">Loughlin, Martin (2003). ''The Idea of Public Law''. Oxford University Press. ISBN 978-0199274526.</ref> <ref name="Kelly">Kelly, J.M. (1992). ''A Short History of Western Legal Theory''. Oxford University Press. ISBN 978-0198762444.</ref> <ref name="Ashworth">Ashworth, Andrew (2006). ''Principles of Criminal Law'' (5th ed.). Oxford University Press. ISBN 978-0199279460.</ref> <ref name="Dicey">Dicey, A.V. (1885). ''Introduction to the Study of the Law of the Constitution''. Macmillan. (A foundational text for Common Law public law).</ref> <ref name="Harding">Harding, Andrew (2015). ''The Legal System of Myanmar: A Non-State Legal Order''. Routledge. ISBN 978-1138800533.</ref> <ref name="Cane">Cane, Peter (2011). ''Administrative Law'' (5th ed.). Oxford University Press. ISBN 978-0199568970.</ref> <ref name="MLIS">[https://www.mlis.gov.mm/ Myanmar Law Information System (MLIS)]. Union Attorney General's Office, Republic of the Union of Myanmar.</ref> <ref name="ConstitMyanmar">Government of Myanmar (2008). ''Constitution of the Republic of the Union of Myanmar''.</ref> <ref name="Bingham">Bingham, Tom (2010). ''The Rule of Law''. Penguin Books. ISBN 978-0141034539.</ref> <ref name="MyintZan">Myint Zan (2017). ''Legal Education and Legal Traditions in Myanmar''. (Resource detailing the history of Myanmar's legal structures).</ref> }} {{သၞောဝ် ဥပဒေ}} {{DEFAULTSORT:သၞောဝ် မှာဇန်}} [[Category:သၞောဝ် မှာဇန်]] [[Category:သၞောဝ် ဥပဒေ]] [[Category:သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] [[Category:အလဵုအသဳ]] o2uy7ggxgbtrfj42zzvdfr9r5jfidqi 0 10885 54988 54501 2026-05-20T00:47:59Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 54988 wikitext text/x-wiki {{Short description|ပူဂိုလ် မၞုံကဵု အခေါင်အရာ ကေုာံ တာလျိုင် ဍိုက်ပေင် ပ္ဍဲရးနိဂီုမွဲ အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ}} {{Infobox concept | name = ညးဍုင်ကွာန် | native_name = Citizen / Citizenship | image = [[File:Passport Collection.jpg|250px|ပတ်သပတ် မဒှ် သင်္ကေတ ညးဍုင်ကွာန်]] | caption = ပတ်သပတ် (Passports) ဂမၠိုင် မဒှ် သင်္ကေတ အဓိက သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ပူဂိုလ်မွဲမွဲ ဂှ် ဒှ် ညးဍုင်ကွာန် (Citizen) သွက် [[ရးနိဂီု]] မွဲမွဲ ရ။ | field = [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]], [[သၞောဝ် ဥပဒေ]] | related_concepts = [[ရးနိဂီု]], [[ကောန်ဂကူ ဍုင်]] (Nationality), [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] | key_elements = အခေါင် သၠးမဲ, တာလျိုင် မင်မဲဍုင်, အခေါန်, ပရေင်ပါလုပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် | prominent_figures = [[အရဳသတဝ်တယ်]] (Aristotle), T.H. Marshall }} '''[[wikt:mnw:ညးဍုင်ကွာန်|ညးဍုင်ကွာန်]]''' ({{lang-en|Citizen}} ဟွံသေင်မ္ဂး Citizenship) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဆံင် သၞောဝ် ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ ပူဂိုလ် မွဲ ကဵု [[ရးနိဂီု]] မၞုံ ကု [[အဝဵုအာဏာ]] (Sovereign state) မွဲ ရ။ ညး မဒှ် ညးဍုင်ကွာန် ဇေတ်တ် မွဲ ဂှ် ညးတအ် ကလိဂွံ အခေါင်အရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် မပ္တံကဵု အခေါင် သၠး မဲ، အခေါင် မံင် တန်တဴ ဗွဲမသၠးပွး ကေုာံ အခေါင် အလဵုအသဳ စဵုဒၞာ ရ။ တုပ် တဴ ညံင်ရဴ အခေါင်အရာ ကီု، ညးတအ် လေဝ် နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ ဒ္ဂေတ် ဗက် [[သၞောဝ် ဥပဒေ]]، ကဵု [[အခေါန်]] ကေုာံ မင်မဲ စဵုဒၞာ ဍုင် လပါ် ရးနိဂီု ဂှ် ကီု ရ။ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == သဘဴဓရ် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပရေင် ဇာတိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကူ ဆီ ဇာတ် ရ။ ပူဂိုလ် မွဲ ၜိုန်ရ နွံ ကု ဇာတိ ဂကူ မတၞဟ်ခြာ ကီု လေဝ် ယဝ်ရ သၞောဝ် ဍုင် ဂှ် ဒုင် တဲ မ္ဂး ညးတေအ် မာန် ဒှ် ညးဍုင်ကွာန် တုပ်သၟဟ် ညးသကအ် ရ။ * ပ္ဍဲကဵု လညာတ် [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] မ္ဂး၊ ညးဍုင်ကွာန် မဟီု ဂှ် ဒှ် "ပူဂိုလ် မပါလုပ် ချဳဒရာင် ပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ် ဍုင် မွဲ ဗွဲမတုပ်သၟဟ်" ရ။ * ဍေံ ဟွံတုပ် ကု ကဆံင် "ညးဒးဒုင်အုပ်ဓုပ်" (Subject) မဒှ် မၞိဟ် မဒး ဒုင် အုပ်ဓုပ် သၟဝ် သၟိင် [[ဨကရာဇ်]] ရ။ ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ကံ ကမ္မ ဍုင် ညးတအ် နကဵု သၞောတ်ဝ် [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] ရ။<ref>Held, David (1995). ''Democracy and the Global Order''. Stanford University Press.</ref> == ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (History and Evolution) == သဘဴဓရ် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ဂၠးတိ ရာဇဝင် တြေံ တေအ် ရ- * '''ခေတ် ဂရိတ် (Ancient Greece):''' သဘဴဓရ် ဏအ် စ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဍောတ်တ် ဂရိတ် (Polis) မပ္တံကဵု အေသင် (Athens) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် ဒှ် ဆ မၞိဟ် တြုဟ် မသၠးပွး တအ် သၟး တုဲ (ညးဗြဴ ကဵု ဍိက် တအ် ဟွံပါ) ညးတအ် နွံ အခေါင် ပါလုပ် ပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန် သၞောဝ် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် ဍုင် ရ။ * '''ခေတ် ရဝ်မ (Roman Empire):''' ရဝ်မ တအ် ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် လညာတ် ဏအ် တုဲ ကဵု အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် (Civitas) ကု ညး မပါလုပ် ပ္ဍဲ အေန်ပါယာ ညးတအ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ နကဵု သၞောဝ် ဥပဒေ ရဝ်မ ရ။ * '''ခေတ် တၟိ (Modern Times):''' ကြဴနူ [[ပၠန်ဂတး ပြင်သေတ်]] (French Revolution) ကေုာံ [[ပၠန်ဂတး အမေရိကာန်]] တုဲ၊ သဘဴဓရ် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ ဇၞော်ကၠေင် ရ။ ညးဍုင်ကွာန် ဇၟာပ် တၠ သ္ဒး နွံ အခေါင် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ် (Equality before the law) တုဲ ဍေံ ဒှ် အာ သဇိုင် သွက် သၞောတ်ဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ခေတ် လၟုဟ် ရ။<ref>Heater, Derek (2004). ''A Brief History of Citizenship''. NYU Press.</ref> == ၃။ အခေါင်အရာ ကေုာံ တာလျိုင် (Rights and Responsibilities) == ညးဍုင်ကွာန် မွဲ ဂှ် နွံ ကု "အခေါင်အရာ" (Rights) မကလိဂွံ နူ ဍုင်၊ ကေုာံ "တာလျိုင်" (Responsibilities) မဒး ကလေင် ကၠောန် သွက် ဍုင် ရ။ {| class="wikitable" |+ ဇယား ထ္ၜးပျး အခေါင်အရာ ကေုာံ တာလျိုင် ညးဍုင်ကွာန် |- ! အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် (Rights) !! တာလျိုင် ညးဍုင်ကွာန် (Responsibilities) |- | အခေါင် သၠး မဲ ပ္ဍဲ ပရေင် ရုဲစှ် (Right to vote) || ဒ္ဂေတ် ဗက် [[သၞောဝ် ဥပဒေ]] ဍုင် အလုံအိုတ်သီု |- | အခေါင် လုပ် ရုဲစှ် နဒဒှ် အမတ်/သမ္မတ (Right to run for office) || ကဵု [[အခေါန်]] (Taxes) အတိုင် သၞောဝ် မဖျေဟ် လဝ် |- | အခေါင် ဟီု ဂး ကေုာံ ပရေင် သၠးပွး (Freedom of speech & religion) || ယိုက်ဂၠေင် ကမၠောန် ဍုင် (ဥပမာ - ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂျူရဳ ရုင်သၞောဝ်) |- | အခေါင် ကလိဂွံ ပရေင် စဵုဒၞာ နူကဵု အလဵုအသဳ ပ္ဍဲ ဍုင် သ္အာင် || မင်မဲ ကေုာံ စဵုဒၞာ ရးနိဂီု ယဝ်ရ နွံ အန္တရာယ် ပၞာန် (Military service) |- | အခေါင် ကလိဂွံ ပတ်သပတ် ကေုာံ မံင် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဍုင် ဇကု || ရုဲစှ် မဲ နကဵု ဉာဏ် ပညာ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အလဵုအသဳ မခိုဟ် |} == ၄။ ပွမကလိဂွံ အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် (Acquisition of Citizenship) == ပူဂိုလ် မွဲ ကလိဂွံ ကဆံင် ညးဍုင်ကွာန် နကဵု နဲကဲ အဓိက ၄ သာ်- # '''Jus sanguinis (အခေါင် ဆီ ဇာတ်):''' ကလိဂွံ အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် ဟိုတ်နူ မိမ ၜါ ဒှ် ညးဍုင်ကွာန် ဍုင် ဂှ် ရ။ (ဥပမာ - ဍုင်ဗၟာ، ဂျာမနဳ، ဂျပေန် တအ် စကာ နဲ ဏအ် ဂၠိုင်)။ # '''Jus soli (အခေါင် ဒၞာဲ မသၠး ဂၠံဂဝ်):''' ကလိဂွံ အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် ဟိုတ်နူ သၠး ဂၠံဂဝ် (ၜံင်) ပ္ဍဲကဵု တိဍာ် ရးနိဂီု ဂှ် ရ။ (ဥပမာ - [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] ကေုာံ ကနေဒါ)။ # '''Naturalization (ပွမစၟတ်သမ္တီ ညးဍုင်ကွာန် တၟိ):''' ကောန် ဍုင် သ္အာင် မွဲ မံင် တန်တဴ လအ် လ ပ္ဍဲ ဍုင် မွဲ တုဲ ယဝ်ရ ဍိုက်ပေင် ကု စည်းကမ်း မ္ဂး အာတ် မိက် ဒှ် ညးဍုင်ကွာန် ဂွံ ရ။ # '''Jus matrimonii (ပွမတန် သ္ၚိကၟိန်):''' ကလိဂွံ အခေါင် ဟိုတ်နူ ထပ် တဲ ကု ညးဍုင်ကွာန် ဍုင် ဂှ် ရ။ == ၅။ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ကောန်ဂကူ ဍုင် (Citizenship vs. Nationality) == ၜိုန်ရ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ထေင် ကေတ် ဝေါဟာရ "Citizenship" ကဵု "Nationality" တုပ် ညးသကအ် ကီု လေဝ်، ပ္ဍဲ သၞောဝ် ဥပဒေ မ္ဂး ဍေံ တၞဟ်ခြာ ရ- * '''ညးဍုင်ကွာန် (Citizenship):''' ဍေံ ဆက်စပ် ကု အခေါင်အရာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် "အပ္ဍဲ ဍုင်" မပ္တံကဵု အခေါင် သၠး မဲ ကေုာံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ အလဵုအသဳ ရ။ * '''ကောန်ဂကူ ဍုင် (Nationality):''' ဍေံ ဒှ် သင်္ကေတ "ပရေင် ဂၠးတိ" (International dimension) မစၞောန် ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ပူဂိုလ် ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် နူ ရးနိဂီု လဵု ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု မၞိဟ် တအ် ဒှ် National ကီု လေဝ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင် Citizen ဍိုက်က်ပေင်င် နွံ ရ။ == ၆။ ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ သၞောဝ် ဂၠးတိ (Citizenship in International Law) == အတိုင် ပိုဒ်မ (၁၅) နူကဵု [[လိက် လလောင်တြး အခေါင်အရာမၞိဟ် အလုံဂၠးတိ]] (UDHR) မ္ဂး- "ဇၟာပ် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် နွံ အခေါင် ကလိဂွံ ကောန်ဂကူ ဍုင် (Nationality) မွဲ မွဲ ရ"။ * '''ပြသၞာ မၞိဟ် ဟွံမွဲ ကု ဍုင် (Statelessness):''' ယဝ်ရ ပူဂိုလ် မွဲ ဟွံကလိဂွံ အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် နူ ဍုင် လဵု မွဲ မ္ဂး، ညးတေအ် ဒှ် အာ "Stateless person" တုဲ ကလိဂွံ အခေါင် သဇိုင် မပ္တံကဵု ပရေင် ပညာ၊ ပရေင် ထတ်ယုက် ကေုာံ ပွမအာ ကၠုင် ဝါတ်ဂါတ် လောန် ရ။ (ဥပမာ - ပြသၞာ ဂကူ [[ရဝ်ဟိန်ဂျာ]] ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ)။<ref>UN General Assembly (1948). ''Universal Declaration of Human Rights''.</ref> == ၇။ ဂကူညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပွမဒးဒုင်ပါ်ပဲါ (Categories and Discrimination) == ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်، အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် ဏအ် ဍေံ ဟွံကဵု လဝ် သွက် မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ပုဟ်- * ပ္ဍဲ အခိင် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ညးဗြဴ، ဍိက် ကေုာံ ဂကူ လ္ၚဵု တအ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် ရ။ * ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ် ၜိုန်ရ သၞောဝ် ဂၠးတိ စဵုဒၞာ လဝ် ကီု လေဝ်၊ ဍုင် လ္ၚဵု တအ် စကာ သၞောဝ် ညံင် ဂွံ ပါ်ပဲါ (Discriminate) လတူ ဂကူ ကေုာံ ဘာသာ လ္ၚဵု တအ် ဏီ ရ။ ဥပမာ - ဍုင် အာဖရိက သၟဝ်ကျာ ကိုပ်ကၠာ တေအ် စကာ သၞောတ်ဝ် ပါ်ပဲါ စၞာံ (Apartheid) တုဲ ညး မၞုံ စၞာံ လမ္စံက် တအ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ == ၈။ ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ သၞောဝ် ဥပဒေ ဍုင်ဗၟာ (Citizenship in Myanmar Law) == ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ม္ဂး، သၞောတ်ဝ် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ [[၁၉၈၂ သၞောဝ် ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာ]] (1982 Myanmar Citizenship Law) ร။ သၞောဝ် ဏအ် ပါ် လဝ် ကဆံင် ညးဍုင်ကွာန် ၃ သာ်- # '''ညးဍုင်ကွာန် (Full Citizen / နိုင်ငံသား):''' ပူဂိုလ် မကၠုင် နူကဵု တၞောဝ် ဒတောဝ် ဂကူ ရေင် သဇိုင် မပ္တံကဵု ဂကူ [[ဗၟာ]]، [[မန်]]، ကရေင်၊ ရခိုင် တအ် (Tai-Yin-Thar) ရ။ ညးတအ် ကလိဂွံ အခေါင် ဍိုက်က်ပေင်င် အတိုင် သၞောဝ် ရ။ # '''ညးဍုင်ကွာန် ကၟုဲ (Associate Citizen / ဧည့်နိုင်ငံသား):''' မၞိဟ် မအာတ် မိက် လဝ် အခေါင် ကိုပ်ကၠာ သၞောဝ် ဥပဒေ ၁၉၄၈ ပြဋ္ဌာန်း။ # '''ညး မကလိဂွံ အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် (Naturalized Citizen / နိုင်ငံသားပြုခွင့်ရသူ):''' မၞိဟ် မအာတ် မိက် အခေါင် အတိုင် စည်းကမ်း ကြဴနူ သၞာံ ၁၉၄၈ ร။ * သၞောဝ် ဏအ် ဂှ် ဒး ဒုင် ပါ်ပဲါ ဗွဲမဂၠိုင် နူကဵု ဂကောံ ဂၠးတိ ဟိုတ်နူ ဍေံ ပါ်ပဲါ လတူ မၞိဟ် မၞုံ ကု ကဆံင် ၂ ကဵု ၃ တအ် ရ။<ref>ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အစိုးရ (၁၉၈၂). ''မြန်မာနိုင်ငံသား ဥပဒေ''.</ref> == ၉။ လညာတ် ဒဿနိက ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Philosophy of Citizenship) == တၠပညာ ဒဿနိက တအ် ညာတ် ကေတ် ညးဍုင်ကွာန် နကဵု လညာတ် ၜါ သာ်- * '''လညာတ် လေပ်ဘရယ် ပူဂိုလ် (Liberal-individualist view):''' ညာတ် ကေတ် ညးဍုင်ကွာန် နဒဒှ် ပူဂိုလ် မၞုံ ကု "အခေါင်အရာ သၞောဝ်" သၟး ရ။ အလဵုအသဳ ဒး စဵုဒၞာ အခေါင် ညးတအ် တုဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံဒး ပါလုပ် ချဳဒရာင် ပ္ဍဲ ပရေင် ဍုင်ကွာန် လၟိုန် အခိင် ပုဟ်။ * '''လညာတ် ရဳပဗ္ဗလေတ် ကောန်ဍုင် (Civic-republican view):''' ညာတ် ကေတ် ညးဍုင်ကွာန် နဒဒှ် "ပရေင် ချဳဒရာင်" (Active process) မွဲ ရ။ ညးဍုင်ကွာန် ခိုဟ် မွဲ ဂှ် သ္ဒး ပါလုပ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် အုပ်ဓုပ် ဍုင်၊ သ္ဒး တီ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သ္ဒး ရီုဗင် ဂကောံမၞိဟ် လၟိုန် ရ။<ref>Isin, Engin F. (2002). ''Being Political: Genealogies of Citizenship''. University of Minnesota Press.</ref> == ၁၀။ သၞောတ်ဝ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ (Modern Systems and Global Citizenship) == ပ္ဍဲ ခေတ် ဂၠးတိ ဏအ် (Globalization)، သဘဴဓရ် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဍေံ လှဲလး တိုန် ရ- * '''ညးဍုင်ကွာန် ၜါ ဍုင် (Dual Citizenship):''' ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ကဵု အခေါင် ညံင် ပူဂိုလ် မွဲ ဂွံ ရပ် လဝ် ကဆံင် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပတ်သပတ် သွက် ဍုင် ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် နူ ၜါ မာန် ရ။ * '''ညးဍုင်ကွာန် ဂကောံ လတူ ရးနိဂီု (Supranational Citizenship):''' ဥပမာ - ညးဍုင်ကွာန် သွက် ဍုင် မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[သမဂ္ဂ ဥရောပ]] (EU) တအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ကလိဂွံ ကဆံင် "ညးဍုင်ကွာန် EU" တုဲ ညးတအ် နွံ အခေါင် အာ ကၠုင် ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် ဗွဲမသၠးပွး ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ဍုင် EU ရ။ * '''ညးဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ (Global Citizen):''' ဍေံ ဒှ် လညာတ် မဟီု ဂး "ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒှ် ညးဍုင်ကွာန် သွက် ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ်" ရ။ လညာတ် ဏအ် ဍေံ ဓရိုဟ် ပတိုန် ညံင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ ရီုဗင် ညးသကအ် လတူ ပြသၞာ ဂၠးတိ မပ္တံကဵု ပြသၞာ ရာသဳဥတု ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ရ။ > 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် "ညးဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ" မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ပရေင် ပညာ နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - [https://www.youtube.com/watch?v=XVSlhQ4tGEA TED-Ed: What does it mean to be a citizen of the world?] == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights) * [[၁၉၈၂ သၞောဝ် ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာ]] * [[ရးနိဂီု]] (State) * [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy) * [[ပတ်သပတ်]] (Passport) == နိဿဲ == {{Reflist|2}} * Marshall, T.H. (1950). ''Citizenship and Social Class''. Cambridge University Press. * Held, David (1995). ''Democracy and the Global Order''. Stanford University Press. * Heater, Derek (2004). ''A Brief History of Citizenship''. NYU Press. * Isin, Engin F. (2002). ''Being Political: Genealogies of Citizenship''. University of Minnesota Press. * Kymlicka, Will (1995). ''Multicultural Citizenship: A Liberal Theory of Minority Rights''. Oxford University Press. * Aristotle. ''Politics''. (Translated versions available via Perseus Digital Library). * UN General Assembly (1948). ''Universal Declaration of Human Rights''. United Nations. * ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အစိုးရ (၁၉၈၂). ''[https://www.myanmar-law-library.org/law-library/laws-and-regulations/laws/myanmar-laws-1948-1988/burma-laws-1974-1988/1982-myanmar-citizenship-law-burmese.html မြန်မာနိုင်ငံသား ဥပဒေ]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' (1982 Myanmar Citizenship Law). * မောင်မောင်၊ ဒေါက်တာ (၁၉၉၃). ''မြန်မာနိုင်ငံရေးနှင့် နိုင်ငံသားအခွင့်အရေးများ''. ရန်ကုန်: သမိုင်းသုတေသနဦးစီးဌာန. * ကျော်ဝင်း၊ ဦး (၂၀၁၀). ''နိုင်ငံသားနှင့် ဥပဒေရေးရာ''. ရန်ကုန်: ဥပဒေရေးရာ စာပေ. {{သၞောဝ် ဥပဒေ}} {{ပရေင် ဍုင်ကွာန်}} {{DEFAULTSORT:ညးဍုင်ကွာန်}} [[Category:ညးဍုင်ကွာန်]] [[Category:ပရေင် ဍုင်ကွာန်]] [[Category:သၞောဝ် ဥပဒေ]] [[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] 5l34a11fuji0e0z0maxftm3lq4f0ram 0 10887 54999 54503 2026-05-20T02:43:06Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 54999 wikitext text/x-wiki {{Short description|သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ မထိင်ဒဝ် ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာ တၠကမၠောန် ကေုာံ ကောန်ကမၠောန် သီုကဵု သမဂ္ဂဂမၠိုင်}} {{Infobox legal system | name = သၞောဝ် ကမၠောန် | native_name = Labor Law / Employment Law | image = [[File:Strike 1912 Lawrence.jpg|300px|ပရေင် ထ္ၜးဆန္ဒ ကောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၂]] | caption = ပရေင် ထ္ၜးဆန္ဒ သွက် အခေါင်အရာ ကောန်ကမၠောန် (Lawrence textile strike) ပ္ဍဲ [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] သၞာံ ၁၉၁၂ မဒှ် ပရေင်ချဳဒရာင် အဓိက သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် သၞောဝ်ကမၠောန် | type = [[သၞောဝ် တရားမ]] ကေုာံ သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် | main_sources = [[လိက်ကသုက် ကမၠောန်]], [[သၞောဝ် ပြဋ္ဌာန်း အလဵုအသဳ]], သၞောဝ် ဂၠးတိ ILO | subjects = [[တၠကမၠောန်]], [[ကောန်ကမၠောန်]], [[သမဂ္ဂ ကောန်ကမၠောန်]] | key_institutions = [[ဂကောံ ကမၠောန် ဂၠးတိ]] (ILO), [[ရုင်သၞောဝ် ကမၠောန်]] | branches = သၞောဝ်ကမၠောန် ပူဂိုလ်, သၞောဝ်ကမၠောန် ဂကောံ }} '''သၞောဝ် ကမၠောန်''' ({{lang-en|Labor Law}} ဟွံသေင်မ္ဂး Employment Law) ဝွံ ဍေံဒှ် သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ မထိင်ဒဝ် ကေုာံ ဖျေဟ် လဝ် စည်းကမ်း သွက် ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ [[တၠကမၠောန်]] (Employers)၊ [[ကောန်ကမၠောန်]] (Employees)၊ ကေုာံ [[သမဂ္ဂ ကောန်ကမၠောန်]] (Trade Unions) တအ် ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက သၞောဝ် ဏအ် ဂှ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ညး မကၠောန် [[wikt:mnw:ကမၠောန်|ကမၠောန်]] တအ် ညံင် ဟွံဂွံ ဒး ဒုင် ကေတ် ဖဵု ပရဲ လောန် ၜက် (Exploitation)، ကေုာံ သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ပရေင် ကမၠောန် ဂွံ တန်ကြံင် ကေုာံ ညဳသၟဟ် အကြာ ညး သီု ၜါ လပါ် ရ။<ref>Deakin, Simon; Morris, Gillian S. (2012). ''Labour Law''. Hart Publishing.</ref> သၞောဝ် ကမၠောန် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက ၜါ သာ် ဂှ် ဒှ်- '''သၞောဝ် ကမၠောန် ပူဂိုလ်''' (Individual labor law) မဆေင် ကု အခေါင်အရာ ကောန်ကမၠောန် မွဲ တၠ ကေုာံ လိက်ကသုက် ညး၊ ကေုာံ '''သၞောဝ် ကမၠောန် ဂကောံ''' (Collective labor law) မဆေင် ကု ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ အလဵုအသဳ၊ တၠကမၠောန် ကေုာံ သမဂ္ဂ ကောန်ကမၠောန် တအ် ရ။ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ် ကမၠောန် (Introduction and Definition) == သၞောဝ် ကမၠောန် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဒြဟတ် မစဵုဒၞာ လမျီု ကေုာံ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် သွက် ကောန်မၞိဟ် ဂမၠိုင် ရ။ ပ္ဍဲ သၞောဝ် ဏအ် မ္ဂး ဍေံ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် စည်းကမ်း မပ္တံကဵု- * လၟိဟ် နာရဳ သ္ဒး ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ။ * သြန် ဂိတု အောန် အိုတ် (Minimum wage) သ္ဒး ကလိဂွံ။ * အခေါင် ဇူ သ္ၚိကၟိန် (Maternity leave) ကေုာံ အခေါင် ဇူ ယဲ။ * ပရေင် ဂီုကၠီု အပ္ဍဲ ရုံစက် ကေုာံ ဒၞာဲ ကမၠောန် ရ။ == ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင် ပြံင်လှာဲ (History and Evolution) == သၞောဝ် ကမၠောန် ဏအ် ဍေံ ဟွံက္တဵုဒှ် ကၠုင် လောဲလောဲ သွာသွာ ပုဟ်။ ဍေံ ကၠုင် နူကဵု ပရေင် ပၠန်ဂတး ကေုာံ ပွမဆီ ဒး လေင် လဝ် သွက် ကောန်ကမၠောန် တအ် ရ။ * '''ခေတ် ပၠန်ဂတး ကမၠောန်စက် (Industrial Revolution):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၈ ကဵု ၁၉ ပ္ဍဲ [[ဥရောပ]]၊ ရုံစက် တအ် မံက် ဂစာဲ ကၠုင် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် သၞောဝ် ဟွံမွဲ တုဲ ကောန်ကမၠောန် (သီုကဵု ကောန်ၚာ်) တအ် ဒး ကၠောန် ကမၠောန် ၁၄-၁၆ နာရဳ မွဲ တ္ၚဲ နကဵု သြန် ဂိတု ဍောတ်တ် သၟတ် တုဲ ဒၞာဲ ကမၠောန် အန္တရာယ် ဇၞော် လောန် ရ။ * '''ပရေင် ချဳဒရာင် သမဂ္ဂ:''' ဟိုတ်နူ ဒး ဒုင် ဍဵု ဍိုက် လောန် အာ တုဲ၊ ကောန်ကမၠောန် တအ် စ ပံင်ကောံ ဒက်ပ္တန် [[သမဂ္ဂ ကောန်ကမၠောန်]] တုဲ ထ္ၜး ဆန္ဒ (Strikes) အာတ် မိက် အခေါင်အရာ ရ။ ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်، အလဵုအသဳ စ ပတိတ် "သၞောဝ် ရုံစက်" (Factory Acts) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၃ သွက်ဂွံ ကၟာတ် လဒဵု ကမၠောန် ကောန်ၚာ် ကေုာံ ဖအောန် လၟိဟ် နာရဳ ရ။<ref>Marx, Karl (1867). ''Capital: Critique of Political Economy''.</ref> == ၃။ သၞောဝ် ကမၠောန် ပူဂိုလ် ကေုာံ လိက်ကသုက် (Individual Labor Law and Contracts) == ကဏ္ဍ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဆေင် ကု ပရေင် ဆက်ဆောံ တိုက်ရိုက် အကြာ တၠကမၠောန် ကဵု ကောန်ကမၠောန် မွဲ တၠ ရ။ * '''[[လိက်ကသုက် ကမၠောန်]] (Employment Contract):''' ဍေံ ဒှ် လိက် ပွမတုပ် စိုတ် မဓမံက် ထ္ၜး လဝ် တာလျိုင် သီု ၜါ လပါ် ရ။ ပ္ဍဲ လိက် ဂှ် သ္ဒး ပါလုပ် တာလျိုင် ကမၠောန်، သြန် ဂိတု၊ အခိင် ကမၠောန် ကေုာံ စည်းကမ်း ပွမဒေါအ် ဇူ ရ။ * ၜိုန်ရ လိက်ကသုက် ဂှ် တုပ် စိုတ် သီု ၜါ လပါ် ကီု လေဝ်၊ ယဝ်ရ လိက်ကသုက် ဂှ် ဍေံ သၟဝ် နူကဵု စည်းကမ်း ဥပဒေ ဍုင် မ္ဂး (ဥပမာ - ကဵု သြန် ဂိတု အောန် နူ သၞောဝ်)၊ လိက်ကသုက် ဂှ် စကာ ဟွံဂွံ (Void) ရ။ == ၄။ သၞောဝ် ကမၠောန် ဂကောံ ကေုာံ သမဂ္ဂ (Collective Labor Law and Trade Unions) == ကဏ္ဍ ဏအ် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် လောန် သွက်ဂွံ ဒြဟတ် တုပ် သၟဟ် အကြာ တၠကမၠောန် ကဵု ကောန်ကမၠောန် ရ- * '''[[သမဂ္ဂ ကောန်ကမၠောန်]] (Trade Unions):''' ညးကမၠောန် တအ် နွံ အခေါင် အတိုင် သၞောဝ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ကေုာံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ သမဂ္ဂ ဗွဲမသၠးပွး ร။ * '''ပွမပညဳပညပ် နကဵု ဂကောံ (Collective Bargaining):''' သမဂ္ဂ တအ် နွံ အခေါင် တက် ကျာ ပညဳပညပ် ကု တၠကမၠောန် သွက်ဂွံ သၠုင် ပတိုန် သြန် ဂိတု၊ ဖအောန် အခိင် ကမၠောန် ကေုာံ ကလိဂွံ ပရေင် ဂီုကၠီု သွက် ကောန်ကမၠောန် သီုဖအိုတ် ရ။ * '''အခေါင် ထ္ၜး ဆန္ဒ ကမၠောန် (Right to Strike):''' ယဝ်ရ ပညဳပညပ် ဟွံအံင်ဇၞး မ္ဂး၊ သမဂ္ဂ နွံ အခေါင် ဒေါအ် ဇူ နူ ကမၠောန် (Strike) အတိုင် သၞောဝ် ဥပဒေ သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဆန္ဒ ရ။ == ၅။ အခိင် ကမၠောန်၊ သြန်ဂိတု ကေုာံ အခေါင်အရာ (Working Hours, Wages, and Benefits) == သၞောဝ် ဥပဒေ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဖျေဟ် လဝ် စည်းကမ်း အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ- * '''သြန် ဂိတု အောန် အိုတ် (Minimum Wage):''' အလဵုအသဳ ပြဋ္ဌာန်း လဝ် ၚုဟ်မး ကမၠောန် အောန် အိုတ် သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဂွံ မံင် တန်တဴ ဂျိုင် လမျီု မာန် ရ။ * '''အခိင် ကမၠောန် (Working Hours):''' ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး မွဲ တ္ၚဲ ၈ နာရဳ ကေုာံ မွဲ သတ္တာဟ ၄၀-၄၈ နာရဳ ရ။ ယဝ်ရ ကၠောန် လောန် ၜက် အာ မ္ဂး၊ တၠကမၠောန် သ္ဒး ကဵု သြန် ထပ် (Overtime pay) ရ။ * '''အခေါင် ဇူ (Leave):''' ကောန်ကမၠောန် သ္ဒး ကလိဂွံ အခေါင် ဇူ ဂျိုင် (Annual leave)، အခေါင် ဇူ ယဲ (Sick leave) ကေုာံ အခေါင် ဇူ သၠး ဂၠံဂဝ် (Maternity leave) အတိုင် သၞောဝ် ရ။ {| class="wikitable" |+ ဇယား: ပရေင် ပြံင်လှာဲ အခေါင်အရာ ကောန်ကမၠောန် (ခေတ် တြေံ ကဵု ခေတ် လၟုဟ်) |- ! ကဏ္ဍ !! ခေတ် ပၠန်ဂတး စက် (ရာစု ၁၉) !! ခေတ် လၟုဟ် (ရာစု ၂၁) |- | အခိင် ကမၠောန် မွဲ တ္ၚဲ || ၁၂ - ၁၆ နာရဳ || ၈ နာရဳ (ဗွဲမဂၠိုင်) |- | ကမၠောန် ကောန်ၚာ် || ပြာကတ် ဗွဲမဂၠိုင် || ကၟာတ် လဒဵု လဝ် ဍိုက်က်ပေင်င် |- | သြန် ဂိတု အောန် အိုတ် || ဟွံမွဲ (ဖျေဟ် အတိုင် ပၟိက် တၠကမၠောန်) || သၞောဝ် ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း လဝ် |- | အခေါင် ဇူ သၠး ဂၠံဂဝ် || ဟွံမွဲ || သ္ဒး ကလိဂွံ အခေါင် ဇူ သီု သြန် ဂိတု |} == ၆။ ပရေင် ထတ်ယုက် ကေုာံ ဂီုကၠီု (Health and Safety at Work) == တၠကမၠောန် တအ် နွံ တာလျိုင် အတိုင် သၞောဝ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပွဳပွူ ကမၠောန် မဟွံမွဲ ကု အန္တရာယ် လမျီု ကေုာံ ပရေင် ထတ်ယုက် ရ။ * ညးတအ် သ္ဒး ကဵု လွဟ် စဵုဒၞာ (PPE) ဗီုကဵု ဒၞပ် ပသဲ، ခမံက် ပသဲ သွက် ညး မကၠောန် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ သြိုင် ခံင်။ * ယဝ်ရ ကောန်ကမၠောန် ဒး အန္တရာယ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒး သရ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကမၠောန် မ္ဂး၊ တၠကမၠောန် သ္ဒး ကဵု လေဲ လေတ် သြန် လွဳ ယဲ ကေုာံ သြန် လေဲ လေတ် လမျီု (Workers' compensation) ရ။ == ၇။ ပွမပါ်ပဲါ ကေုာံ ပရေင် တုပ်သၟဟ် (Discrimination and Equality) == သၞောဝ် ကမၠောန် ခေတ် တၟိ ဏအ် ဍေံ ကၟာတ် လဒဵု လဝ် ပွမပါ်ပဲါ (Discrimination) ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကမၠောန် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ * တၠကမၠောန် တအ် ဟွံဂွံ ပါ်ပဲါ ကောန်ကမၠောန် ဟိုတ်နူကဵု ဂကူ، ဘာသာ၊ လိင် (တြုဟ်/ဗြဴ)، အာယုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ဒုက္ခိတ ရ။ * '''သြန် ဂိတု တုပ် သၟဟ် (Equal Pay):''' မၞိဟ် တြုဟ် ကဵု မၞိဟ် ဗြဴ ယဝ်ရ ကၠောန် ကမၠောန် တုပ် ညးသကအ် မ္ဂး، သ္ဒး ကလိဂွံ သြန် ဂိတု တုပ် ညးသကအ် ရ။ == ၈။ ပွမဒေါအ် ဇူ ကေုာံ ပတိတ် နူ ကမၠောန် (Termination of Employment) == ယဝ်ရ တၠကမၠောန် မိက်ဂွံ ပတိတ် မၞိဟ် နူ ကမၠောန် မ္ဂး၊ ညးတအ် ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် သၞောဝ် ရ- * '''ဟိုတ် မခိုင်ကၠိုက် (Fair Dismissal):''' သ္ဒး နွံ ဟိုတ် ဍာံဍာံ ဗီုကဵု ညးတေအ် ကၠောန် ကမၠောန် ဗၠေတ် သၞောဝ်، ဟွံကၠောန် ကမၠောန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကမ္မဏဳ ဒး ဖအောန် မၞိဟ် ရ။ * ယဝ်ရ ပတိတ် မၞိဟ် နကဵု ဟိုတ် ဟွံခိုင်ကၠိုက် (Unfair dismissal) ဥပမာ - ဟိုတ်နူ ပါလုပ် သမဂ္ဂ ဟွံသေင်မ္ဂး ဟိုတ်နူ တန် ဂဝ်ဂၠံင် မ္ဂး၊ တၠကမၠောန် ဒး ဒုင် ဖျေဟ် ဒုဟ် မာန် ရ။ * တၠကမၠောန် သ္ဒး ကဵု သြန် လေဲ လေတ် (Severance pay) ကု ကောန်ကမၠောန် မဒး ဒုင် ပတိတ် နူ ကမၠောန် အတိုင် သၞောဝ် ရ။ == ၉။ သၞောဝ် ကမၠောန် ဂၠးတိ ကေုာံ ILO (International Labor Law and ILO) == ပ္ဍဲ ကဆံင် ဂၠးတိ မ္ဂး၊ [[ဂကောံ ကမၠောန် ဂၠးတိ]] (International Labour Organization - ILO) မဒှ် အေဂျေန်သဳ သၟဝ် ကုလသမဂ္ဂ ဂှ် ဒှ် ညး ဖျေဟ် သၞောဝ် သဇိုင် ရ။ ILO ဏအ် ဍေံ ပြဋ္ဌာန်း လဝ် သၞောဝ် အဓိက သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန်ကမၠောန် အလုံ ဂၠးတိ ရ- * ကၟာတ် လဒဵု ကမၠောန် ကောန်ၚာ် (Abolition of child labor) * ကၟာတ် လဒဵု ကမၠောန် အတင်း အဓမ္မ (Elimination of forced or compulsory labor) * အခေါင် ဒက်ပ္တန် သမဂ္ဂ ဗွဲမသၠးပွး ရ။ > 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် ဝင် ကေုာံ ကမၠောန် ILO မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - [https://www.youtube.com/watch?v=13hZ3PjWq5A ILO - 100 years of advancing social justice] == ၁၀။ သၞောဝ် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ တွဵုရးမန် (Labor Law in Myanmar and Mon State) == ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ม္ဂး، သၞောဝ် ကမၠောန် ဝွံ ဍေံ လဟဵု ပလေဝ် ကၠုင် လဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၂၀၁၁ ကဵု ၂၀၁၅ ရ- * '''သၞောဝ် ဂကောံ ကမၠောန် (Labor Organization Law - 2011):''' ဍေံ ကဵု အခေါင် ကု ကောန်ကမၠောန် တအ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် သမဂ္ဂ ကေုာံ ထ္ၜး ဆန္ဒ ဗွဲမသၠးပွး ရ။ * '''သၞောဝ် ၚုဟ်မး အောန် အိုတ် (Minimum Wage Law - 2013):''' ပြဋ္ဌာန်း လဝ် သြန် ဂိတု အောန် အိုတ် သွက် ကောန်ကမၠောန် အလုံ ဍုင် ရ။ (ဥပမာ - ပ္ဍဲ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ တေအ် မ္ဂး ၄၈၀၀ ဒကေဝ် မွဲ တ္ၚဲ)။ * '''သၞောဝ် ခွင့်ရက်နှင့် အလုပ်ပိတ်ရက် ဥပဒေ (Leave and Holiday Act):''' ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် အခေါင် ဇူ ယဲ၊ အခေါင် ဇူ ဂျိုင် ကေုာံ အခေါင် ဇူ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ကမၠောန် ပိတ် ရ။<ref>ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အစိုးရ (၂၀၁၁). ''အလုပ်သမားအဖွဲ့အစည်း ဥပဒေ''.</ref> * ပ္ဍဲ [[တွဵုရး မန်]] မ္ဂး၊ ကောန်ကမၠောန် မန် တအ် မကၠောန် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ရုံစက်၊ ကမၠောန် ရာဘာ ကေုာံ ကမၠောန် သြိုင် ခံင် တအ် လေဝ် နွံ အခေါင် ကလိဂွံ ပရေင် စဵုဒၞာ အတိုင် သၞောဝ် ကၟိန်ဍုင် ဏအ် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ ဆဂး ပရေင် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပွမဓမံက် ရုပ်ရဴ သၞောဝ် (Enforcement) ဂှ် ဒှ် ဒၟံင် ပြသၞာ ကေုာံ တင် ဝါတ်ဂါတ် မွဲ ဏီ ဖိုဟ် ရ။ == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[သမဂ္ဂ ကောန်ကမၠောန်]] (Trade union) * [[ဂကောံ ကမၠောန် ဂၠးတိ]] (ILO) * [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights) * [[ပရေင် ပိုန်ဒြပ်]] (Economics) == နိဿဲ == {{Reflist|2}} * Deakin, Simon; Morris, Gillian S. (2012). ''Labour Law''. Hart Publishing. ISBN 978-1849463041. * Blanpain, Roger (2010). ''Comparative Labour Law and Industrial Relations in Industrialized Market Economies''. Kluwer Law International. * Marx, Karl (1867). ''Capital: Critique of Political Economy''. * International Labour Organization (ILO). ''[https://www.ilo.org/global/standards/lang--en/index.htm International Labour Standards]''. * Alston, Philip (2005). ''Labour Rights as Human Rights''. Oxford University Press. * ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အစိုးရ (၂၀၁၁). ''[https://www.mlis.gov.mm/lsSc.do?menuPos=2&smp=1&lawCd=MYA0000030 အလုပ်သမားအဖွဲ့အစည်း ဥပဒေ]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' (Labor Organization Law). * ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အစိုးရ (၂၀၁၃). ''အနည်းဆုံးအခကြေးငွေ ဥပဒေ'' (Minimum Wage Law). * ဥပဒေရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန. ''[https://www.mlis.gov.mm/ ခွင့်ရက်နှင့် အလုပ်ပိတ်ရက် ဥပဒေ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240710205217/https://www.mlis.gov.mm/ |date=2024-07-10 }}'' (Leave and Holiday Act). * Hlaing, Kyaw Yin (2014). ''Myanmar: The State, Community and the Environment''. (Includes context on labor movements in Myanmar). * Robertson, Phil (2015). ''Labor Rights in Myanmar: A Work in Progress''. Human Rights Watch. {{သၞောဝ် ဥပဒေ}} {{DEFAULTSORT:သၞောဝ် ကမၠောန်}} [[Category:သၞောဝ် ဥပဒေ]] [[Category:သၞောဝ် ကမၠောန်]] [[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] [[Category:ပရေင် ပိုန်ဒြပ်]] 1cb0e84ozpyu0udb2hhko7tufny85hw 0 10888 54991 54504 2026-05-20T01:15:44Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 54991 wikitext text/x-wiki {{Short description|ကတ်လ္ၚတ် သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် မဆေင်ကဵု ပွမပတိတ်၊ ပွမပါ်ပရအ် ကေုာံ ပွမသုင်စောဲ ကပေါတ် ကေုာံ ဝန်ဆောင်မှုဂမၠိုင်}} {{Infobox academic field | name = ပရေင် ပိုန်ဒြပ် | native_name = Economics | image = [[File:Supply-and-demand.svg|250px|ဗီုပြင် သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်]] | caption = မျဉ်းကွေး [[ပရေင် ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင် အာတ်မိက်]] မဒှ် သဘဴဓရ် သဇိုင် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် | discipline = [[သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]] (Social science) | subfields = [[မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]], [[မက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]], [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ]], [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပွဳပွူသဘာဝ]] | key_concepts = [[ကပေါတ် ဟွံပေင်ပၟိက်]] (Scarcity), [[သြန်တမ် အခေါင်အရာ]] (Opportunity cost), [[ၚုဟ်မး]] | prominent_figures = [[အာဒမ် သမေတ်]] (Adam Smith), [[ကာလ် မာက်]] (Karl Marx), [[ဂျောန် မေနဒ် ကိန်]] (John Maynard Keynes), [[မဳလ်တန် ဖရဳဒ်မေန်]] (Milton Friedman) }} '''[[wikt:mnw:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်|ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]''' ({{lang-en|Economics}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ကတ်လ္ၚတ် [[သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]] (Social science) မွဲ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ ဗီုလဵု ဂကောံမၞိဟ်، ပူဂိုလ်၊ ကမ္မဏဳ ကေုာံ အလဵုအသဳ တအ် စကာ ဒြပ်ရတ် မၞုံ အောန် (Scarce resources) သွက်ဂွံ ပတိတ် (Production)၊ ပါ်ပရအ် (Distribution) ကေုာံ သုင်စောဲ (Consumption) ကပေါတ် ကေုာံ ဝန်ဆောင်မှု ဂမၠိုင် ရ။ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဝွံ ဍေံ ဂၠာဲ သွဟ် သွက် ပြသၞာ အဓိက မဟီု ဂး "ကောန်မၞိဟ် တအ် နွံ ပၟိက် အရာ နာနာ သာ် သီု ဟွံမွဲ ကု ပယျဵု ကီု လေဝ်، ဒြပ်ရတ် သဘာဝ ကေုာံ အခိင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ဍေံ နွံ ကန့်သတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဗီုလဵု ပိုဲ သ္ဂောအ် ပါ်ပရအ် ဒြပ်ရတ် တအ် ဏအ် ဗွဲမစှ်ေ သၞောတ် အိုတ် ရော?" ရ။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဝွံ ဍေံ ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ ဇၞော် အဓိက ၜါ သာ် ဂှ် ဒှ် [[မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Microeconomics) မလ္ၚတ် စရိုတ် ပူဂိုလ် ကဵု ကမ္မဏဳ، ကေုာံ [[မက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Macroeconomics) မလ္ၚတ် သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရးနိဂီု အလုံ မွဲ ရ။ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် သဇိုင် (Introduction and Basic Concepts) == ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် "Economics" ဝွံ ဍေံ ကၠုင် နူကဵု မအရေဝ် ဂရိတ် တြေံ ''oikonomia'' မဂွံ အဓိပ္ပါယ် "ပွမအုပ်ဓုပ် သ္ၚိကၟိန်" (Management of a household) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သဘဴဓရ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မ္ဂး နွံ ကု အဓိပ္ပါယ် သဇိုင် အဓိက ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု- * '''ပွမဟွံပေင်ပၟိက် (Scarcity):''' ဍေံ ဒှ် ပရေင် ဍာံ မဟီု ဂး ဒြပ်ရတ် သီုဖအိုတ် (တိဍာ်، ရာသဳ، သြန်، အခိင်) ဂှ် နွံ အောန် နူကဵု ပၟိက် စိုတ် ကောန်မၞိဟ် ရ။ ဟိုတ်နူ Scarcity ဏအ် တုဲ ကောန်မၞိဟ် တအ် သ္ဒး ရုဲစှ် ရ။ * '''သြန်တမ် အခေါင်အရာ (Opportunity Cost):''' ကာလ ပိုဲ ရုဲစှ် ကၠောန် အရာ မွဲမွဲ၊ ပိုဲ ဒး ဆုံးရှုံး ထောအ် အခေါင် သွက်ဂွံ ကၠောန် အရာ တၞဟ် မွဲ ရ။ ၚုဟ်မး မဒး ဆုံးရှုံး အာ ဂှ် ညးတအ် ကော်စ Opportunity cost ရ။ (ဥပမာ - ယဝ်ရ နာဲ ရုဲစှ် မံင် ဘာ တက္ကသိုလ် ၄ သၞာံ မ္ဂး، Opportunity cost ဂှ် ဒှ် သြန် ဂိတု နာဲ မဂွံ မာန် ယဝ်ရ နာဲ အာ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ၄ သၞာံ ဂှ် ရ)။ * '''ပွမကဵု ဖဵု (Incentives):''' ကောန်မၞိဟ် တအ် ချဳဒရာင် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ စရိုတ် အတိုင် အရာ မကဵု ဖဵု (Incentive) ရ။ ဥပမာ - ယဝ်ရ ၚုဟ် သတ် လိမ္မော် သၠုင် တိုန် မ္ဂး သၟာ ဗ္ၚ တအ် တဵုလွဳ ဂၠိုင် တိုန် ရ (ဟိုတ်နူ ကလိဂွံ သြန် ဂၠိုင်)။ > 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သဇိုင် နကဵု ဗီုပြင် ရုပ် ကသဳ မ္ဂး، မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ပရေင် ပညာ နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - [https://www.youtube.com/watch?v=3ez10ADR_gM CrashCourse Economics: Intro to Economics] == ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် လညာတ် (History of Economic Thought) == ပရေင် လ္ၚတ် ပိုန်ဒြပ် ဝွံ ဍေံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဂၠးတိ- * '''ခေတ် ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ဝါဒ မာကေန်တလာင် (Mercantilism):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၆ ကဵု ၁၈ တေအ်၊ ဍုင် ဥရောပ တအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် ဍုင် မွဲ ဂှ် တန်တဴ လတူ လၟိဟ် ထဝ် ကဵု သြန် မနွံ ပ္ဍဲ တဲ အလဵုအသဳ ရ။ ညးတအ် ဂစာန် သွံ ကပေါတ် ဇကု ကု ဍုင် တၞဟ် (Export) တုဲ ကၟာတ် လဒဵု ပွမရာန် ကပေါတ် နူ ဍုင် တၞဟ် (Import) ရ။ * '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂန္ထဝင် (Classical Economics):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၆، တၠပညာ [[အာဒမ် သမေတ်]] (Adam Smith) ချူ ပတိတ် ပြကိုဟ် ''The Wealth of Nations'' ရ။ ညး ဒှ် မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် လညာတ် [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]] (Free Market) ကေုာံ သဘဴဓရ် "တဲ မဟွံညာတ်ကေတ်" (Invisible hand) ရ။ ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ အလဵုအသဳ ဟွံလုပ် ထိင်ဒဝ် မ္ဂး، ပရေင် သွံ ရာန် သၠးပွး ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် ဍုင် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် အလဵုအလျောက် ရ။ * '''ဝါဒ မာက် (Marxist Economics):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၉، [[ကာလ် မာက်]] (Karl Marx) ဒစဵုဒစး ဝါဒ သြန်ရတ် (Capitalism) တုဲ ညး ဟီု ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဝ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဍဵုဍိုက် ကောန် ကမၠောန် တအ် ရ။ ညး ကဵု လညာတ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် [[ဝါဒ သဵုရှေယ်လေတ်]] ကေုာံ ကောမ်မျူနေတ် រ။ * '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကိန် (Keynesian Economics):''' ပ္ဍဲ အခိင် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် လီုလာ် ဇၞော် (Great Depression - 1930s)، တၠပညာ [[ဂျောန် မေနဒ် ကိန်]] (John Maynard Keynes) ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင် သၠးပွး မွဲ ဓဝ် ဂှ် သောင် ကလး ပြသၞာ ဟွံမာန် ပုဟ်။ ယဝ်ရ ဍုင် ကပ် ဒိုက် မ္ဂး အလဵုအသဳ သ္ဒး လုပ် ပံက် ပရိုဂျေတ် ကေုာံ စကာ သြန် (Government spending) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ကမၠောန် ရ။ == ၃။ မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Microeconomics) == [[မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] ဝွံ ဍေံ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရံင် ဗီုလဵု ပူဂိုလ် မွဲမွဲ၊ သ္ၚိကၟိန်၊ ကေုာံ ကမ္မဏဳ တအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင် သွံ ရာန် (Markets) ရ။ * '''[[သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်]] (Supply and Demand):''' ဍေံ ဒှ် သဘဴဓရ် မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ၚုဟ်မး ကပေါတ် ရ။ ယဝ်ရ ကပေါတ် အောန် တုဲ မၞိဟ် မိက်ဂွံ ရာန် ဂၠိုင် မ္ဂး ၚုဟ် သၠုင် တိုန် ရ (Demand > Supply)။ * '''ပရေင် ပြိုင်ပကာန် (Competition):''' ဍေံ လ္ၚတ် ရံင် သၞောတ်ဝ် သွံ ရာန် နာနာ ဗီုကဵု သွံ ရာန် ပြိုင်ပကာန် ဍိုက်ပေင် (Perfect competition) ကေုာံ ပွမပိုင်ပြဳ မွဲဓဝ် (Monopoly) ရ။ * '''ပြသၞာ မာကေတ် လီုလာ် (Market Failure):''' ကာလ မာကေတ် သၠးပွး ဟွံမာန် ဖန်ဗဒှ် ဖဵု ခိုဟ် သွက် ဂကောံမၞိဟ် (ဥပမာ - ကမ္မဏဳ ပတိတ် ယက် ညိစ်ကြိက် ကဵု သဘာဝ) မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ သ္ဒး လုပ် ထိင်ဒဝ် နကဵု သၞောဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး အခေါန် ရ။ == ၄။ မက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Macroeconomics) == [[မက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] ဝွံ ဍေံ လ္ၚတ် ရံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရးနိဂီု အလုံ မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠးတိ အလုံ မွဲ ရ။ ဍေံ စွံ အာရီု လတူ- * '''[[သြန်လုပ် အလုံရးနိဂီု]] (GDP):''' ၚုဟ်မး ကပေါတ် ကေုာံ ဝန်ဆောင်မှု သီုဖအိုတ် မပတိတ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် မွဲ ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ။ ဍေံ ဒှ် သင်္ကေတ သွက်ဂွံ ၜတ် ကၞာတ် ဇမၞော် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရ။ * '''[[ၚုဟ်မး ကပေါတ် သၠုင်တိုန်]] (Inflation):''' ပွမသၠုင် တိုန် ၚုဟ်မး ကပေါတ် နာနာ အလုံ မွဲ ဍုင်။ ယဝ် သၠုင် လောန် အာ မ္ဂး ၚုဟ်မး သြန် လှုဲ စှ်ေ အာ ရ။ * '''[[ပွမဟွံမွဲ ကု ကမၠောန်]] (Unemployment):''' လၟိဟ် မၞိဟ် မနွံ ပၟိက် ကမၠောန် ဆဂး ဂၠာဲ ကမၠောန် ဟွံဂွံ ရ။ {| class="wikitable" |+ ဇယား အဓိက: ပွမတၞဟ်ခြာ အကြာ မာက်ခရဝ် ကဵု မက်ခရဝ် |- ! တင်ဂၞင် !! [[မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Micro) !! [[မက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Macro) |- | '''တင် အာရီု''' || ပူဂိုလ်၊ ကမ္မဏဳ၊ သ္ၚိကၟိန် || ရးနိဂီု၊ အလဵုအသဳ၊ ဂၠးတိ |- | '''ပြသၞာ အဓိက''' || ၚုဟ်မး ကပေါတ် မွဲမွဲ၊ ပရေင် ပြိုင်ပကာန် || GDP၊ Inflation၊ Unemployment |- | '''သဘဴဓရ်''' || Supply and Demand (သွက် ကပေါတ် မွဲ) || Aggregate Demand and Supply (အလုံ ဍုင်) |} == ၅။ သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂမၠိုင် (Economic Systems) == ရးနိဂီု နာနာ တအ် စကာ သၞောတ်ဝ် ဟွံတုပ် ညးသကအ် သွက်ဂွံ သောင် ကလး ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်- # '''[[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]] (Free Market / Capitalism):''' အလဵုအသဳ ဟွံလုပ် ပါ။ ၚုဟ်မး ကေုာံ ပွမပတိတ် ဂှ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု Supply & Demand ရ။ (ဥပမာ - ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်)။ # '''[[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပညဳပညပ်]] (Command Economy / Socialism):''' အလဵုအသဳ ဒှ် ညး ဖျေဟ် ကိုန်စဳမာန် ကေုာံ ပိုင်ပြဳ ရုံစက် သီုဖအိုတ် ရ။ ညးတအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မု ဒး ပတိတ် ကေုာံ ၚုဟ် မုစိ ရ။ (ဥပမာ - ဍုင် ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ)။ # '''[[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပံင်နှဴ]] (Mixed Economy):''' ဒှ် ပွမပံင်ကောံ လဝ် သၞောတ်ဝ် သီု ၜါ။ ကမ္မဏဳ သၠးပွး လေဝ် နွံ တုဲ، အလဵုအသဳ လေဝ် လုပ် ထိင်ဒဝ် ကဏ္ဍ အဓိက မပ္တံကဵု ပရေင် ပညာ၊ ပရေင် ထတ်ယုက် ကေုာံ သၞောဝ် အခေါန် ရ။ (ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ လၟုဟ် စကာ သၞောတ်ဝ် ဏအ် ရ)။ == ၆။ မူဝါဒ အလဵုအသဳ (Government Policies) == အလဵုအသဳ ကေုာံ ဘဏ် ဗဟဵု တအ် စကာ မူဝါဒ ၜါ သာ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ညံင် ဂွံ တန်ကြံင်- * '''[[မူဝါဒ ဘဏ္ဍာရေး]] (Fiscal Policy):''' ဍေံ ဒှ် မူဝါဒ မဆေင် ကု ပွမကံက် [[အခေါန်]] (Taxes) ကေုာံ ပွမစကာ သြန် အလဵုအသဳ (Government spending) ရ။ ယဝ် ဍုင် ကပ် ဒိုက် မ္ဂး အလဵုအသဳ ဖအောန် အခေါန် တုဲ စကာ သြန် ဂၠိုင်ဂၠိုင် သွက်ဂွံ ရီု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရ။ * '''[[မူဝါဒ ငွေကြေး]] (Monetary Policy):''' ဍေံ ဒှ် မူဝါဒ မထိင်ဒဝ် လဝ် နကဵု [[ဘဏ် ဗဟဵု]] (Central Bank) သွက်ဂွံ ထိင် လၟိဟ် သြန် ပ္ဍဲ ဍုင် ကေုာံ အတိုးနှုန်း (Interest rates) ရ။ ယဝ် ၚုဟ်မး သၠုင် လောန် မ္ဂး ဘဏ် ဗဟဵု သၠုင် ပတိုန် အတိုးနှုန်း သွက်ဂွံ ဖအောန် ပရေင် သုင်စောဲ ရ။ == ၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ (International Economics) == ပ္ဍဲ ခေတ် ဂၠးတိ (Globalization) ဏအ်، ဍုင် မွဲ ကဵု မွဲ ဆက်စပ် ဒၟံင် ညးသကအ် ရ- * '''[[ပွမသွံရာန် ဂၠးတိ]] (International Trade):''' ဍုင် တအ် သွံ ရာန် ညးသကအ် ဟိုတ်နူ ညးတအ် နွံ ကု အစောံ မာန် ပတိတ် ကပေါတ် ဟွံတုပ် ညးသကအ် (Comparative advantage) ရ။ * '''[[အခေါန် အကံက်]] ကေုာံ ပရေင် စဵုဒၞာ (Tariffs and Protectionism):''' လ္ၚဵု ဍုင် တအ် ကံက် အခေါန် လတူ ကပေါတ် ဍုင် သ္အာင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကမ္မဏဳ အပ္ဍဲ ဍုင် ညးတအ် ရ။ ဂကောံ ဗီုကဵု [[ဂကောံ ပရေင်သွံရာန် ဂၠးတိ]] (WTO) တအ် ဂစာန် ဖအောန် ဖျေဟ် အခေါန် တအ် ဏအ် ရ။ == ၈။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Environmental Economics) == ကဏ္ဍ ဏအ် ဍေံ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရံင် ဗီုလဵု ကမၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဇီုကပိုက် လတူ သဘာဝ- * '''ဖဵု ပရေံ လတူ သဘာဝ (Negative Externalities):''' ကာလ ရုံစက် မွဲ ပတိတ် ကပေါတ် တုဲ ပတိတ် ဓါတ် ယက် ညိစ်ကြိက် မ္ဂး၊ ဂကောံမၞိဟ် ဒး ဒုင် ဖဵု ပရေံ ဍေံ (ဥပမာ - ယဲ တအ်) ရ။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ကမ္မဏဳ တအ် သ္ဒး ဒုင် လေဲ လေတ် သွက် အန္တရာယ် ဏအ် ဗီုကဵု ပွမဒး ကဵု "အခေါန် ကာဗောန်" (Carbon tax) ရ။ == ၉။ ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် (Contemporary Economic Issues) == ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၂၁ ဏအ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ဒး ဆဵု ဂဗ ပြသၞာ တၟိတၟိ ဗွဲမဂၠိုင်- * '''[[ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ်]] (Economic Inequality):''' ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် အကြာ မၞိဟ် သိုက် ကဵု မၞိဟ် ဒိုက် ဍေံ ဇၞော် တိုန် လောန် အာ ရ။ သြန် ရတ် အလုံ ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် စိုပ် အာ ပ္ဍဲ တဲ မၞိဟ် ၁% သၟး ရ။ * '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဒဳဂျဳတယ် ကေုာံ AI (Digital Economy & AI):''' နဲပညာ ဉာဏ် လုပ် ပၠုပ် (AI) ကေုာံ စက် ယန္တရား တအ် ဍေံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် သၞောတ်ဝ် ကမၠောန် တုဲ၊ လ္ၚဵု ဂွိင် ဖေက် ကမၠောန် ကောန်မၞိဟ် တအ် အောန် စှ်ေ အာ မာန် ရ။ == ၁၀။ လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ မန် (Economics in Myanmar and Mon State Context) == ရးနိဂီု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဍုင် မစကာ လဝ် သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇဳ သာ် ပ္ဍဲ ဝင်- * ပ္ဍဲ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် သၠးပွး၊ ဆဂး ကြဴနူ သၞာံ ၁၉၆၂ (ခေတ် နေဝင်း) ဂှ် ဍုင်ဗၟာ ပြံင် အာ စကာ သၞောတ်ဝ် "ဂၠံင် တရဴ သဵုရှေယ်လေတ် ဗၟာ" (Burmese Way to Socialism) တုဲ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဍုင် လီုလာ် အာ ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ * ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ [[တွဵုရး မန်]] တအ် စကာ သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပံင်နှဴ ကီု လေဝ်، ဟိုတ်နူ ပြသၞာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် တုဲ၊ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ် (Economic development) ဂှ် ဆုတ် ကလေင် ဒၟံင် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။ သၟာ ဗ္ၚ ကေုာံ ညး ကၠောန် ကမၠောန် မန် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် သ္ဒး တိတ် အာ ဂၠာဲ ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဍုင် [[သေံ|ဍုင်သေံ]] (Thailand) ကေုာံ ဍုင် တၞဟ် တအ် ရ။ == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Microeconomics) * [[မက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Macroeconomics) * [[ဝါဒ သြန်ရတ်]] (Capitalism) * [[ဝါဒ သဵုရှေယ်လေတ်]] (Socialism) * [[အလဵုအသဳ]] (Government) == နိဿဲ == {{Reflist|2}} * Mankiw, N. Gregory (2020). ''Principles of Economics'' (9th ed.). Cengage Learning. ISBN 978-0357038314. * Samuelson, Paul A.; Nordhaus, William D. (2009). ''Economics'' (19th ed.). McGraw-Hill Education. ISBN 978-0073511290. * Smith, Adam (1776). ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations''. W. Strahan and T. Cadell. * Keynes, John Maynard (1936). ''The General Theory of Employment, Interest and Money''. Macmillan. * Krugman, Paul; Wells, Robin (2015). ''Economics'' (4th ed.). Worth Publishers. * Stiglitz, Joseph E. (2012). ''The Price of Inequality: How Today's Divided Society Endangers Our Future''. W. W. Norton & Company. * Myint, Hla (1971). ''Economic Theory and the Underdeveloped Countries''. Oxford University Press. * ဥပဒေရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်။ ''မြန်မာနိုင်ငံ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ဥပဒေ'' (Myanmar Investment Law, 2016). * ခင်မောင်ညို (ဘောဂဗေဒ) (၂၀၁၀). ''ဘောဂဗေဒ မိတ်ဆက်''. ရန်ကုန်: စိတ်ကူးချိုချို စာပေ. * World Bank (2023). ''[https://www.worldbank.org/en/country/myanmar/publication/myanmar-economic-monitor Myanmar Economic Monitor]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''. Washington, DC: World Bank. {{ပရေင် ဍုင်ကွာန်}} {{DEFAULTSORT:ပရေင် ပိုန်ဒြပ်}} [[Category:ပရေင် ပိုန်ဒြပ်]] [[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]] [[Category:ပရေင် သွံရာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] 0y1zeq7ztmzmf17h7vb02lzs0tx49x8 11 11087 54966 2026-05-19T13:59:05Z MediaWiki message delivery 307 /* Edit request: Update Template:Wikidata_image to close null operation loop */ ဒကုတ်တၟိ 54966 wikitext text/x-wiki == Edit request: Update Template:Wikidata_image to close null operation loop == ''(Apologies for posting in English)'' Hello everyone, This is a notice regarding the Template:Wikidata_image that is used in many pages. The template contains many operations that have no output; despite having no result, the operation is still processed. As this Template is used on millions of pages across the Wikimedia Projects, this creates a significant but unnecessary additional load on Wikimedia servers: we would like to reduce this. '''// The change //''' Currently, the template performs a series of functions, some of which have no output (known as a null operation loop). These functions can be removed without changing or harming the template’s functionality. '''// What you need to do //''' Please update the local template code of Template:Wikidata_image with this version we have created, available here: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Template_Optimisation#Suggested_Change|Suggested edit for Template:Wikidata_image]], and it is also pasted below, for your convenience: <syntaxhighlight lang=lua> {{ #if:{{NAMESPACE}}|| {{ #if:{{{1|}}} | | {{ #if:{{{2|}}} | | {{ #if:{{#property:P18}} | [[Category:No local image but image on Wikidata]] | }} }} }} }}<noinclude> {{doc}} </noinclude> </syntaxhighlight> '''Note:''' The '''<nowiki>[[Category:No local image but image on Wikidata]]</nowiki>''' name is often locally translated, please check what is in the previous version and replace if needed. Let me know if you have any questions about this change or need assistance to make the edit. Thank you for your help! Sent by [[m:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] using the [[ညးလွပ်:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:MediaWiki message delivery|ဓရီု]]) ၂၀:၂၉၊ ၁၉ မေ ၂၀၂၆ (+0630) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=30565170 --> 02bd2gkh4uso729tqls52llueh9f1ip 0 11088 54967 2026-05-19T16:34:36Z Htawmonzel 25 "[[:en:Special:Redirect/revision/1352935335|Tank goby]]" စာမျက်နှာကို ဘာသာပြန်ရင်း ဖန်တီးခဲ့သည် 54967 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Glossogo giur 160312-57258 rwg.JPG|taxon=Glossogobius giuris|authority=([[Francis Buchanan-Hamilton|F. Hamilton]], 1822)|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name = IUCN>{{cite journal | author1 = Larson, H. | author2 = Britz, R. | author3 = Sparks, J.S. | name-list-style = amp | year = 2016 | title = ''Glossogobius giuris'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2016 | page = e.T166533A19011337 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T166533A19011337.en | doi-access = free }}</ref>|synonyms=* ''Gobius giuris'' <small>F. Hamilton, 1822</small> * ''Acentrogobius giuris'' <small>(F. Hamilton, 1822)</small> * ''Glossogobius giuris giuris'' <small>(F. Hamilton, 1822)</small> * ''Gobius gutum'' <small>F. Hamilton, 1822</small> * ''Awaous gutum'' <small>(F. Hamilton, 1822)</small> * ''Gobius russelli'' <small>Cuvier, 1829</small> * ''Gobius catebus'' <small>Valenciennes, 1837</small> * ''Gobius kora'' <small>Valenciennes, 1837</small> * ''Gobius kurpah'' <small>Sykes, 1839</small> * ''Gobius phaiospilosoma'' <small>Bleeker, 1849</small> * ''Gobius sublitus'' <small>Cantor, 1849</small> * ''Gobius spectabilis'' <small>Günther, 1861</small> * ''Euctenogobius striatus'' <small>F. Day, 1868</small> * ''Gobius striatus'' <small>(F. Day, 1868)</small> * ''Gobius grandidieri'' <small>Playfair, 1868</small> * ''Glossogobius tenuiformis'' <small>Fowler, 1934</small>|image2=Tank goby - Glossogobius giuris Hamilton 1822.jpg}} ကဣဗီု (ယၟုဗေဒ Glossogobius giuris) (Tank goby) ဝွံ ဒှ် ဂကူကဂေါဗဳ မွဲဂကူတုဲ တမ်မူလဍေဟ်ဂှ် ကၠုင် နူ ဍာ်ပတေက်၊ ကောံ ကုဍာ်နှဴဖၞုင် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ၜဳဗကေတ်၊ အဖရိကဗမံက်၊ အာသျှသၠုင်ကျာ၊ မှာသၟိတ်အိန္ဒိယ၊ ဍုင်ကြုက် ကောံ ကုသြသတေလျာ၊ တုဲပၠန် ပ္ဍဲ တကအ် မနွံ ပ္ဍဲ မှာသၟိတ် ပစဳဖေစ်ဂှ်လေဝ် ဂွံဆဵုကီုရ။ <ref>{{Cite web|date=2020-05-02|title=Taxonomic Features, Marketing Channel and World Distribution of Glossogobius Giuris (Hamilton-Buchanan, 1822) – BdFISH Feature|url=https://en.bdfish.org/2020/05/taxonomic-features-marketing-channel-and-world-distribution-of-glossogobius-giuris-hamilton-buchanan-1822/|language=en-US}}</ref> == သန္ထာန် == က္ဍိုပ် ၜေဟ်၊ ခၟင် ဓလုဟ်တိတ်ဒၟံင်၊ ဇကုဂှ် ထၞောတ်သောဲစှ်ေအာရ။ ဗွဲမဂၠိုင် နွံ အသာ်ခဗိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး အသာ်ခဗိုင်ၜတ်ၜတ်၊ ခဗိုင်ကြံင်ကြံင်လေဝ် နွံကီုရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲ ဇကဲၜါလပါ်ဂှ် နွံ ကုဍာပ်ဍာပ် အသာ်ခဗိုင်။ ဗ္ၜတ်ဇမၞော်ဍေဟ်ဂှ် နွံ နူ ၄၀ စဵု ၅၀ သေန်ဒဳမဳတာ (၁၆-၂၀ၝောအ်တဲ)&nbsp; == ဒတန် == [[ဝှာင်:Gangetic_tank_goby.jpg|left|thumb|250x250px|ကဣဗီု နူ တွဵုရးဗင်္ဂါ ပလိုတ်။]] ဂကူက ဒေသဂမ္တဴညိညဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲဍာ်ပတေက် ကု ဍာ်ဖၞုင်မနှဴရဴဂၠိုင်တုဲ ပ္ဍဲ ပ္ဍဲ ကၟာလှာ မသ္ၚောဲ ကုၜဳဇၞော်တအ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ။ တုဲပၠန် ကဝွံ ဒှ် ဂကူက မမံင် အကြာတၟအ်၊ တိဗတဳတအ်ရ။ == ဒဒှ်မၜံင် == ဖျေဟ် ခၟာဲ အကြာ တၞံချောဲ သၟဝ်ဍာ်တုဲ၊ ခၟာဲတအ်ဂှ် ၝောအ်ကီု သီု ကၟက်ဂှ် မလေပ်မင်မဲစဵုဒၞာရ။ ဍေဟ်တအ် ဖျေဟ် ခၟာဲ ပ္ဍဲ ဍာ်ပတေက်၊ တုဲ ခၟာဲတအ်ဂှ် ဟဳဗက်စှ်ေအာ ဍာ် စိုပ်ၜဳ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍေဟ်တအ် မံင်အာ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဍာ်ပတေက် အလုံမွဲအာယုက်ဍေဟ်တအ်လေဝ် နွံမာန်ကီုရ။ ပ္ဍဲ အဖရိကသၠုင်ကျာမ္ဂး ဍေဟ်တအ် ဖျေဟ် ခၟာဲ ပ္ဍဲ အခိင်ကညင်၊ ပ္ဍဲ သြသတေလျာမ္ဂး ဖျေဟ်ခၟာဲ ပ္ဍဲ ဥတုဇမ္ကဟ်ရ။ == စၞ == ကဣဗီုဝွံ ဒှ် ဂကူက မစဖျုန်မွဲဂကူတုဲ ကဍောတ်ဍောတ် ကောံ ကုသတ်သက္ကုဇုတ်တအ် ၜိုတ်မဆဵုဂှ် ရပ်စ ဖအိုတ်ရ။ [[ဝှာင်:Poolan_fish_9tank_goby)_from_chalakkudy_river_,_krala-india.jpg|thumb|'''ကဣဗီု နူ ကြုင်Chalakkudy, Kerala-India''']] == နိဿဲ == {{Reflist}} 49p6m9ej46ckyizi1kwh6w5y3zgmapl 54968 54967 2026-05-19T16:35:40Z Htawmonzel 25 54968 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Glossogo giur 160312-57258 rwg.JPG|taxon=Glossogobius giuris|authority=([[Francis Buchanan-Hamilton|F. Hamilton]], 1822)|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name = IUCN>{{cite journal | author1 = Larson, H. | author2 = Britz, R. | author3 = Sparks, J.S. | name-list-style = amp | year = 2016 | title = ''Glossogobius giuris'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2016 | page = e.T166533A19011337 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T166533A19011337.en | doi-access = free }}</ref>|synonyms=* ''Gobius giuris'' <small>F. Hamilton, 1822</small> * ''Acentrogobius giuris'' <small>(F. Hamilton, 1822)</small> * ''Glossogobius giuris giuris'' <small>(F. Hamilton, 1822)</small> * ''Gobius gutum'' <small>F. Hamilton, 1822</small> * ''Awaous gutum'' <small>(F. Hamilton, 1822)</small> * ''Gobius russelli'' <small>Cuvier, 1829</small> * ''Gobius catebus'' <small>Valenciennes, 1837</small> * ''Gobius kora'' <small>Valenciennes, 1837</small> * ''Gobius kurpah'' <small>Sykes, 1839</small> * ''Gobius phaiospilosoma'' <small>Bleeker, 1849</small> * ''Gobius sublitus'' <small>Cantor, 1849</small> * ''Gobius spectabilis'' <small>Günther, 1861</small> * ''Euctenogobius striatus'' <small>F. Day, 1868</small> * ''Gobius striatus'' <small>(F. Day, 1868)</small> * ''Gobius grandidieri'' <small>Playfair, 1868</small> * ''Glossogobius tenuiformis'' <small>Fowler, 1934</small>|image2=Tank goby - Glossogobius giuris Hamilton 1822.jpg}} '''ကဣဗီု''' (ယၟုဗေဒ Glossogobius giuris) (Tank goby) (ကသဖိုး/ကသဘိုး) ဝွံ ဒှ် ဂကူကဂေါဗဳ မွဲဂကူတုဲ တမ်မူလဍေဟ်ဂှ် ကၠုင် နူ ဍာ်ပတေက်၊ ကောံ ကုဍာ်နှဴဖၞုင် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ၜဳဗကေတ်၊ အဖရိကဗမံက်၊ အာသျှသၠုင်ကျာ၊ မှာသၟိတ်အိန္ဒိယ၊ ဍုင်ကြုက် ကောံ ကုသြသတေလျာ၊ တုဲပၠန် ပ္ဍဲ တကအ် မနွံ ပ္ဍဲ မှာသၟိတ် ပစဳဖေစ်ဂှ်လေဝ် ဂွံဆဵုကီုရ။ <ref>{{Cite web|date=2020-05-02|title=Taxonomic Features, Marketing Channel and World Distribution of Glossogobius Giuris (Hamilton-Buchanan, 1822) – BdFISH Feature|url=https://en.bdfish.org/2020/05/taxonomic-features-marketing-channel-and-world-distribution-of-glossogobius-giuris-hamilton-buchanan-1822/|language=en-US}}</ref> == သန္ထာန် == က္ဍိုပ် ၜေဟ်၊ ခၟင် ဓလုဟ်တိတ်ဒၟံင်၊ ဇကုဂှ် ထၞောတ်သောဲစှ်ေအာရ။ ဗွဲမဂၠိုင် နွံ အသာ်ခဗိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး အသာ်ခဗိုင်ၜတ်ၜတ်၊ ခဗိုင်ကြံင်ကြံင်လေဝ် နွံကီုရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲ ဇကဲၜါလပါ်ဂှ် နွံ ကုဍာပ်ဍာပ် အသာ်ခဗိုင်။ ဗ္ၜတ်ဇမၞော်ဍေဟ်ဂှ် နွံ နူ ၄၀ စဵု ၅၀ သေန်ဒဳမဳတာ (၁၆-၂၀ၝောအ်တဲ)&nbsp; == ဒတန် == [[ဝှာင်:Gangetic_tank_goby.jpg|left|thumb|250x250px|ကဣဗီု နူ တွဵုရးဗင်္ဂါ ပလိုတ်။]] ဂကူက ဒေသဂမ္တဴညိညဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲဍာ်ပတေက် ကု ဍာ်ဖၞုင်မနှဴရဴဂၠိုင်တုဲ ပ္ဍဲ ပ္ဍဲ ကၟာလှာ မသ္ၚောဲ ကုၜဳဇၞော်တအ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ။ တုဲပၠန် ကဝွံ ဒှ် ဂကူက မမံင် အကြာတၟအ်၊ တိဗတဳတအ်ရ။ == ဒဒှ်မၜံင် == ဖျေဟ် ခၟာဲ အကြာ တၞံချောဲ သၟဝ်ဍာ်တုဲ၊ ခၟာဲတအ်ဂှ် ၝောအ်ကီု သီု ကၟက်ဂှ် မလေပ်မင်မဲစဵုဒၞာရ။ ဍေဟ်တအ် ဖျေဟ် ခၟာဲ ပ္ဍဲ ဍာ်ပတေက်၊ တုဲ ခၟာဲတအ်ဂှ် ဟဳဗက်စှ်ေအာ ဍာ် စိုပ်ၜဳ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍေဟ်တအ် မံင်အာ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဍာ်ပတေက် အလုံမွဲအာယုက်ဍေဟ်တအ်လေဝ် နွံမာန်ကီုရ။ ပ္ဍဲ အဖရိကသၠုင်ကျာမ္ဂး ဍေဟ်တအ် ဖျေဟ် ခၟာဲ ပ္ဍဲ အခိင်ကညင်၊ ပ္ဍဲ သြသတေလျာမ္ဂး ဖျေဟ်ခၟာဲ ပ္ဍဲ ဥတုဇမ္ကဟ်ရ။ == စၞ == ကဣဗီုဝွံ ဒှ် ဂကူက မစဖျုန်မွဲဂကူတုဲ ကဍောတ်ဍောတ် ကောံ ကုသတ်သက္ကုဇုတ်တအ် ၜိုတ်မဆဵုဂှ် ရပ်စ ဖအိုတ်ရ။ [[ဝှာင်:Poolan_fish_9tank_goby)_from_chalakkudy_river_,_krala-india.jpg|thumb|'''ကဣဗီု နူ ကြုင်Chalakkudy, Kerala-India''']] == နိဿဲ == {{Reflist}} ia5ok0v12710ghko2v6k3j4i944vlhh 0 11089 54971 2026-05-19T17:38:44Z Htawmonzel 25 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''နာဲတၠဗန်''' ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ် မာံတေန်အူ (တင်ဦး) ဝွံ ဒှ် အစာကၞေဟ်မန် ဗွဲတၟေင် ယၟုပြာကတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ အရာမချူဒွက်ရ။ နူ အခိင်အာယုက်ၜိုတ် ၁၈ သၞာံဂှ် စချူကၠုင် လိ..." 54971 wikitext text/x-wiki '''နာဲတၠဗန်''' ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ် မာံတေန်အူ (တင်ဦး) ဝွံ ဒှ် အစာကၞေဟ်မန် ဗွဲတၟေင် ယၟုပြာကတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ အရာမချူဒွက်ရ။ နူ အခိင်အာယုက်ၜိုတ် ၁၈ သၞာံဂှ် စချူကၠုင် လိက်မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်တုဲ စိုပ် သၞာံ ၁၉၈၂ (သက္ကရာဇ် ၁၃၄၄) ဂှ် ရဲဒယှ်ေဒွက်တအ် အာတ်မိက်တုဲ စချူကၠုင်ဒွက်ရ။ ပါဲနူ မချူဒွက်ဂှ် ဗွဲကြဴ အလဵုဇကု စဳဇန်တုဲ ပ္တိတ်ကၠုင် ကဝဒွက် ၜိုတ် ၈ ကဝးတုဲ ဒွက်မချူလဝ် သီုဖအိုတ် နွံၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက်ဒှ်ရောင် စှ်ေစိုတ်ရ။ == အတ္ထုပ္ပတ္တိ == နာဲတၠဗန် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ကွာန်ကြေဝ်ဏာ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်၊ မဒှ် ကောန် နာဲပါလေ၊ မိကောန်ဒေအ်။ ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ်ဂှ် မိမတအ် ခုတ်ကဵုလဝ် ယၟု မာံတေန်အူ (တင်ဦး)၊ အခိင်ကာလ မဂွံ အာယုက် ၁၈ သၞာံ အခိင်မစချူလိက် မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်ဂှ် ကဵုလဝ် ယၟုကၞေဟ် တၠဗန်။ အစာကၞေဟ် နာဲတၠဗန်ဝွံ အခိင်ဘဝခမဳဂှ် ကေင်ဒှ်လဝ် အစာလိက်ပရိယတ် ဘာဗိုလ်လ္ၚီ၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ တုဲ ရာံတိတ် နူ ဘဝခမဳတုဲ အာကၠောန်စ ဍုင်ဂျပါန်။ ဗွဲကြဴ ဒက်ဘဝ သ္ၚိကၟိန် ကုမိဃောန် ဇာတိကွာန်ကအ်ဍောတ် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တုဲ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ပိ၊ မာံလွဳအံင် (ကော်) အဖေတ်၊ မာံအံင်မန် (ကော်) အာဲ၊ မိမောဝ်မောဝ်ဆာန်။ == ကၞေဟ် == အစာကၞေဟ်တၠဗန်ဝွံ ချူလဝ် ဒွက် ပရေင်နာနာ၊ ဒွက်ပရေင်ဂကူ၊ ပရေင်ဆာန်၊ ပရေင်သာသနာ၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ ပ္တိုန်က္ဍိုင်ကျာ်၊ သဘင်ရတုနာနာ သီု ဒွက် တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ပူဂိုလ်မွဲမွဲလေဝ် ချူလဝ် နွံကီုရ။ လၟိဟ်ဒွက် မချူလဝ်ဂှ် ရိုဟ်လၟိဟ်ဟွံမာန်၊ စှ်ေစိုတ် သီုဖအိုတ် ဒှ် ၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက်ပြင်ပြင်ရ။ ညးဂှ် ဒှ် အစာမချူဒွက်မွဲတုဲ အခိုက်ကီု၊ ဒယှ်ေကီုဂှ် အစာသုခုမတအ် ဖန်ဇန်ကေတ်ကေတ်ရ။ နကုပူဂိုလ်မ္ဂး ဒွက် မချူလဝ် နကုဒဿန ပရေင်ဂကူဂှ် မပ္တံ ကု ဒွက် ဝင်မွဲပ္ၚံက်၊ သၟိင်သိဓတ်၊ မတ်မၞိက်၊ ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင်၊ သွက်အ္စာ၊ ဗ္ၜူဏောင်ဂှ် ဒးစိုတ်ဂၠိုင် နူ ဒွက်မချူဟီုလဝ် ပရေင်ဂကူတပ်တပ် မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ တာလျိုင်ပိုယ်၊ ဆက်ဗ္တိုက်အာပၞာန် တအ်ဏီရ။ နကု အစာကၞေဟ်တၠဗန် အလဵုဇကု ချူ၊ ပ္တိတ်သြန် ဖန်ဇန်တုဲ ကဵု သၟာသုခုမတအ် ဖျေဟ်အခိုက်၊ ဒယှ်ေလဝ်ဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ ၈ ကဝး # ဝင်မွဲပ္ၚံက် # ပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ # မတ်မၞိက် # ဖျဝ်မာန် ဂစာန်ညဳညဳ # ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင် # ဝင်တၟိမွဲပ္ၚံက် # ထဝ်ဟာ သြန်ဟာ # သ္ၚိနန်မေတ္တာ == နိဿဲ == လိက်ကၞပ် ဂကောံဂဳတမန် ပေင် ၃၀ သၞာံ km9618aj8wt1lo1ebtmh1s5s7ldvzku 54972 54971 2026-05-19T17:41:44Z Htawmonzel 25 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ဂှ် စကာမ္ဂး [[Category:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]]ဂှ် ပံင်စုတ်လဝ်ရ 54972 wikitext text/x-wiki '''နာဲတၠဗန်''' ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ် မာံတေန်အူ (တင်ဦး) ဝွံ ဒှ် အစာကၞေဟ်မန် ဗွဲတၟေင် ယၟုပြာကတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ အရာမချူဒွက်ရ။ နူ အခိင်အာယုက်ၜိုတ် ၁၈ သၞာံဂှ် စချူကၠုင် လိက်မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်တုဲ စိုပ် သၞာံ ၁၉၈၂ (သက္ကရာဇ် ၁၃၄၄) ဂှ် ရဲဒယှ်ေဒွက်တအ် အာတ်မိက်တုဲ စချူကၠုင်ဒွက်ရ။ ပါဲနူ မချူဒွက်ဂှ် ဗွဲကြဴ အလဵုဇကု စဳဇန်တုဲ ပ္တိတ်ကၠုင် ကဝဒွက် ၜိုတ် ၈ ကဝးတုဲ ဒွက်မချူလဝ် သီုဖအိုတ် နွံၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက်ဒှ်ရောင် စှ်ေစိုတ်ရ။ == အတ္ထုပ္ပတ္တိ == နာဲတၠဗန် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ကွာန်ကြေဝ်ဏာ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်၊ မဒှ် ကောန် နာဲပါလေ၊ မိကောန်ဒေအ်။ ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ်ဂှ် မိမတအ် ခုတ်ကဵုလဝ် ယၟု မာံတေန်အူ (တင်ဦး)၊ အခိင်ကာလ မဂွံ အာယုက် ၁၈ သၞာံ အခိင်မစချူလိက် မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်ဂှ် ကဵုလဝ် ယၟုကၞေဟ် တၠဗန်။ အစာကၞေဟ် နာဲတၠဗန်ဝွံ အခိင်ဘဝခမဳဂှ် ကေင်ဒှ်လဝ် အစာလိက်ပရိယတ် ဘာဗိုလ်လ္ၚီ၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ တုဲ ရာံတိတ် နူ ဘဝခမဳတုဲ အာကၠောန်စ ဍုင်ဂျပါန်။ ဗွဲကြဴ ဒက်ဘဝ သ္ၚိကၟိန် ကုမိဃောန် ဇာတိကွာန်ကအ်ဍောတ် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တုဲ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ပိ၊ မာံလွဳအံင် (ကော်) အဖေတ်၊ မာံအံင်မန် (ကော်) အာဲ၊ မိမောဝ်မောဝ်ဆာန်။ == ကၞေဟ် == အစာကၞေဟ်တၠဗန်ဝွံ ချူလဝ် ဒွက် ပရေင်နာနာ၊ ဒွက်ပရေင်ဂကူ၊ ပရေင်ဆာန်၊ ပရေင်သာသနာ၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ ပ္တိုန်က္ဍိုင်ကျာ်၊ သဘင်ရတုနာနာ သီု ဒွက် တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ပူဂိုလ်မွဲမွဲလေဝ် ချူလဝ် နွံကီုရ။ လၟိဟ်ဒွက် မချူလဝ်ဂှ် ရိုဟ်လၟိဟ်ဟွံမာန်၊ စှ်ေစိုတ် သီုဖအိုတ် ဒှ် ၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက်ပြင်ပြင်ရ။ ညးဂှ် ဒှ် အစာမချူဒွက်မွဲတုဲ အခိုက်ကီု၊ ဒယှ်ေကီုဂှ် အစာသုခုမတအ် ဖန်ဇန်ကေတ်ကေတ်ရ။ နကုပူဂိုလ်မ္ဂး ဒွက် မချူလဝ် နကုဒဿန ပရေင်ဂကူဂှ် မပ္တံ ကု ဒွက် ဝင်မွဲပ္ၚံက်၊ သၟိင်သိဓတ်၊ မတ်မၞိက်၊ ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင်၊ သွက်အ္စာ၊ ဗ္ၜူဏောင်ဂှ် ဒးစိုတ်ဂၠိုင် နူ ဒွက်မချူဟီုလဝ် ပရေင်ဂကူတပ်တပ် မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ တာလျိုင်ပိုယ်၊ ဆက်ဗ္တိုက်အာပၞာန် တအ်ဏီရ။ နကု အစာကၞေဟ်တၠဗန် အလဵုဇကု ချူ၊ ပ္တိတ်သြန် ဖန်ဇန်တုဲ ကဵု သၟာသုခုမတအ် ဖျေဟ်အခိုက်၊ ဒယှ်ေလဝ်ဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ ၈ ကဝး # ဝင်မွဲပ္ၚံက် # ပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ # မတ်မၞိက် # ဖျဝ်မာန် ဂစာန်ညဳညဳ # ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင် # ဝင်တၟိမွဲပ္ၚံက် # ထဝ်ဟာ သြန်ဟာ # သ္ၚိနန်မေတ္တာ == နိဿဲ == လိက်ကၞပ် ဂကောံဂဳတမန် ပေင် ၃၀ သၞာံ [[ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]] fnjkqfe46od3st8w1e06kg0maoiux09 54973 54972 2026-05-19T17:46:06Z Htawmonzel 25 54973 wikitext text/x-wiki {{ Infobox person | honorific_prefix = အစာကၞေဟ် | name = နာဲတၠဗန် | honorific_suffix = အစာကၞေဟ် | image = <!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[brackets]] --> | image_upright = | landscape = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --> | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = | native_name = | native_name_lang = | pronunciation = | birth_name = မာံတင်ဦး<!-- only use if different from name --> | birth_date = <!--{{Birth date|1942|08|04}}--> | birth_place = ကွာန်ကြေဝ်ဏာ | baptised = <!-- will not display if birth_date is entered --> | disappeared_date = <!-- {{Disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) --> | disappeared_place = | disappeared_status = | death_date =<!--{{Death date and age|2019|06|19|1942|08|04}}<!-- {{Death date and age|1944|05|24|2021|07|17}} --> | death_place = | death_cause = | body_discovered = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | nationality = {{Flag|Mon}}မန် | other_names = | siglum = | citizenship = {{Flag|Myanmar}}ကောန်ဍုင်ဗၟာ | education = | alma_mater = | occupation = | years_active = | era = | employer = | organization = | agent = <!-- Discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source --> | known_for = | notable_works = <!-- produces label "Notable work"; may be overridden by |credits=, which produces label "Notable credit(s)"; or by |works=, which produces label "Works"; or by |label_name=, which produces label "Label(s)" --> | style = | home_town = | net_worth = <!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --> | height = <!-- "X cm", "X m" or "X ft Y in" plus optional reference (conversions are automatic) --> | television = | title = <!-- Formal/awarded/job title. The parameter |office=may be used as an alternative when the label is better rendered as "Office" (e.g. public office or appointments) --> | term = | predecessor = | successor = | party = | movement = | opponents = | boards = | criminal_charges = <!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --> | criminal_penalty = | criminal_status = | spouse = မိဃောန် | partner = <!-- (unmarried long-term partner) --> | children = # မာံလွဳအံင် # မာံအံင်မန် # မိမောဝ်မောဝ်ဆာန် | mother = မိကောန်ဒေအ် <!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | father = နာဲပါလေ <!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | relatives = | family = | callsign = | awards = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature = | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''နာဲတၠဗန်''' ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ် မာံတေန်အူ (တင်ဦး) ဝွံ ဒှ် အစာကၞေဟ်မန် ဗွဲတၟေင် ယၟုပြာကတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ အရာမချူဒွက်ရ။ နူ အခိင်အာယုက်ၜိုတ် ၁၈ သၞာံဂှ် စချူကၠုင် လိက်မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်တုဲ စိုပ် သၞာံ ၁၉၈၂ (သက္ကရာဇ် ၁၃၄၄) ဂှ် ရဲဒယှ်ေဒွက်တအ် အာတ်မိက်တုဲ စချူကၠုင်ဒွက်ရ။ ပါဲနူ မချူဒွက်ဂှ် ဗွဲကြဴ အလဵုဇကု စဳဇန်တုဲ ပ္တိတ်ကၠုင် ကဝဒွက် ၜိုတ် ၈ ကဝးတုဲ ဒွက်မချူလဝ် သီုဖအိုတ် နွံၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက်ဒှ်ရောင် စှ်ေစိုတ်ရ။ == အတ္ထုပ္ပတ္တိ == နာဲတၠဗန် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ကွာန်ကြေဝ်ဏာ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်၊ မဒှ် ကောန် နာဲပါလေ၊ မိကောန်ဒေအ်။ ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ်ဂှ် မိမတအ် ခုတ်ကဵုလဝ် ယၟု မာံတေန်အူ (တင်ဦး)၊ အခိင်ကာလ မဂွံ အာယုက် ၁၈ သၞာံ အခိင်မစချူလိက် မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်ဂှ် ကဵုလဝ် ယၟုကၞေဟ် တၠဗန်။ အစာကၞေဟ် နာဲတၠဗန်ဝွံ အခိင်ဘဝခမဳဂှ် ကေင်ဒှ်လဝ် အစာလိက်ပရိယတ် ဘာဗိုလ်လ္ၚီ၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ တုဲ ရာံတိတ် နူ ဘဝခမဳတုဲ အာကၠောန်စ ဍုင်ဂျပါန်။ ဗွဲကြဴ ဒက်ဘဝ သ္ၚိကၟိန် ကုမိဃောန် ဇာတိကွာန်ကအ်ဍောတ် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တုဲ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ပိ၊ မာံလွဳအံင် (ကော်) အဖေတ်၊ မာံအံင်မန် (ကော်) အာဲ၊ မိမောဝ်မောဝ်ဆာန်။ == ကၞေဟ် == အစာကၞေဟ်တၠဗန်ဝွံ ချူလဝ် ဒွက် ပရေင်နာနာ၊ ဒွက်ပရေင်ဂကူ၊ ပရေင်ဆာန်၊ ပရေင်သာသနာ၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ ပ္တိုန်က္ဍိုင်ကျာ်၊ သဘင်ရတုနာနာ သီု ဒွက် တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ပူဂိုလ်မွဲမွဲလေဝ် ချူလဝ် နွံကီုရ။ လၟိဟ်ဒွက် မချူလဝ်ဂှ် ရိုဟ်လၟိဟ်ဟွံမာန်၊ စှ်ေစိုတ် သီုဖအိုတ် ဒှ် ၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက်ပြင်ပြင်ရ။ ညးဂှ် ဒှ် အစာမချူဒွက်မွဲတုဲ အခိုက်ကီု၊ ဒယှ်ေကီုဂှ် အစာသုခုမတအ် ဖန်ဇန်ကေတ်ကေတ်ရ။ နကုပူဂိုလ်မ္ဂး ဒွက် မချူလဝ် နကုဒဿန ပရေင်ဂကူဂှ် မပ္တံ ကု ဒွက် ဝင်မွဲပ္ၚံက်၊ သၟိင်သိဓတ်၊ မတ်မၞိက်၊ ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင်၊ သွက်အ္စာ၊ ဗ္ၜူဏောင်ဂှ် ဒးစိုတ်ဂၠိုင် နူ ဒွက်မချူဟီုလဝ် ပရေင်ဂကူတပ်တပ် မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ တာလျိုင်ပိုယ်၊ ဆက်ဗ္တိုက်အာပၞာန် တအ်ဏီရ။ နကု အစာကၞေဟ်တၠဗန် အလဵုဇကု ချူ၊ ပ္တိတ်သြန် ဖန်ဇန်တုဲ ကဵု သၟာသုခုမတအ် ဖျေဟ်အခိုက်၊ ဒယှ်ေလဝ်ဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ ၈ ကဝး # ဝင်မွဲပ္ၚံက် # ပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ # မတ်မၞိက် # ဖျဝ်မာန် ဂစာန်ညဳညဳ # ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင် # ဝင်တၟိမွဲပ္ၚံက် # ထဝ်ဟာ သြန်ဟာ # သ္ၚိနန်မေတ္တာ == နိဿဲ == လိက်ကၞပ် ဂကောံဂဳတမန် ပေင် ၃၀ သၞာံ [[ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]] p4wy2zbj01u0mhqaqtzscndouf3nyms 54974 54973 2026-05-19T17:55:21Z Htawmonzel 25 54974 wikitext text/x-wiki {{ Infobox person | honorific_prefix = အစာကၞေဟ် | name = နာဲတၠဗန် | honorific_suffix = အစာကၞေဟ် | image = <!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[brackets]] --> | image_upright = | landscape = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --> | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = | native_name = | native_name_lang = | pronunciation = | birth_name = မာံတင်ဦး<!-- only use if different from name --> | birth_date = <!--{{Birth date|1942|08|04}}--> | birth_place = ကွာန်ကြေဝ်ဏာ | baptised = <!-- will not display if birth_date is entered --> | disappeared_date = <!-- {{Disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) --> | disappeared_place = | disappeared_status = | death_date =<!--{{Death date and age|2019|06|19|1942|08|04}}<!-- {{Death date and age|1944|05|24|2021|07|17}} --> | death_place = | death_cause = | body_discovered = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | nationality = {{Flag|Mon}}မန် | other_names = | siglum = | citizenship = {{Flag|Myanmar}}ကောန်ဍုင်ဗၟာ | education = | alma_mater = | occupation = | years_active = | era = | employer = | organization = | agent = <!-- Discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source --> | known_for = | notable_works = <!-- produces label "Notable work"; may be overridden by |credits=, which produces label "Notable credit(s)"; or by |works=, which produces label "Works"; or by |label_name=, which produces label "Label(s)" --> | style = | home_town = | net_worth = <!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --> | height = <!-- "X cm", "X m" or "X ft Y in" plus optional reference (conversions are automatic) --> | television = | title = <!-- Formal/awarded/job title. The parameter |office=may be used as an alternative when the label is better rendered as "Office" (e.g. public office or appointments) --> | term = | predecessor = | successor = | party = | movement = | opponents = | boards = | criminal_charges = <!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --> | criminal_penalty = | criminal_status = | spouse = မိဃောန် | partner = <!-- (unmarried long-term partner) --> | children = # မာံလွဳအံင် # မာံအံင်မန် # မိမောဝ်မောဝ်ဆာန် | mother = မိကောန်ဒေအ် <!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | father = နာဲပါလေ <!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | relatives = | family = | callsign = | awards = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature = | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''နာဲတၠဗန်''' ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ် မာံတေန်အူ (တင်ဦး) ဝွံ ဒှ် အစာကၞေဟ်မန် ဗွဲတၟေင် ယၟုပြာကတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ အရာမချူဒွက်ရ။ နူ အခိင်အာယုက်ၜိုတ် ၁၈ သၞာံဂှ် စချူကၠုင် လိက်မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်တုဲ စိုပ် သၞာံ ၁၉၈၂ (သက္ကရာဇ် ၁၃၄၄) ဂှ် ရဲဒယှ်ေဒွက်တအ် အာတ်မိက်တုဲ စချူကၠုင်ဒွက်ရ။ ပါဲနူ မချူဒွက်ဂှ် ဗွဲကြဴ အလဵုဇကု စဳဇန်တုဲ ပ္တိတ်ကၠုင် ကဝဒွက် ၜိုတ် ၉ ကဝးတုဲ ဒွက်မချူလဝ် သီုဖအိုတ် နွံၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက်ဒှ်ရောင် စှ်ေစိုတ်ရ။ == အတ္ထုပ္ပတ္တိ == နာဲတၠဗန် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ကွာန်ကြေဝ်ဏာ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်၊ မဒှ် ကောန် နာဲပါလေ၊ မိကောန်ဒေအ်။<ref name=interview>{{cite interview |last=ပေင် ၃၀ |first=ဂကောံဂဳတမန် |subject-link=https://www.facebook.com/photo?fbid=892749050356529&set=pcb.892749277023173 |date= |title=အတ္ထုပ္ပတ္တိ နာဲတၠဗန် |url=https://www.facebook.com/photo?fbid=892749050356529&set=pcb.892749277023173 |work=လိက်ကၞပ် ဂကောံဂဳတမန် ပေင် ၃၀ သၞာံ |interviewer-last= |interviewer-first= |interviewer-link= |location= |publisher=လိက်ကၞပ် |access-date=}}</ref>ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ်ဂှ် မိမတအ် ခုတ်ကဵုလဝ် ယၟု မာံတေန်အူ (တင်ဦး)၊ အခိင်ကာလ မဂွံ အာယုက် ၁၈ သၞာံ အခိင်မစချူလိက် မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်ဂှ် ကဵုလဝ် ယၟုကၞေဟ် တၠဗန်။<ref name=interview/> အစာကၞေဟ် နာဲတၠဗန်ဝွံ အခိင်ဘဝခမဳဂှ် ကေင်ဒှ်လဝ် အစာလိက်ပရိယတ် ဘာဗိုလ်လ္ၚီ၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ တုဲ ရာံတိတ် နူ ဘဝခမဳတုဲ အာကၠောန်စ ဍုင်ဂျပါန်။ ဗွဲကြဴ ဒက်ဘဝ သ္ၚိကၟိန် ကုမိဃောန် ဇာတိကွာန်ကအ်ဍောတ် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တုဲ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ပိ၊ မာံလွဳအံင် (ကော်) အဖေတ်၊ မာံအံင်မန် (ကော်) အာဲ၊ မိမောဝ်မောဝ်ဆာန်။ == ကၞေဟ် == အစာကၞေဟ်တၠဗန်ဝွံ ချူလဝ် ဒွက် ပရေင်နာနာ၊ ဒွက်ပရေင်ဂကူ၊ ပရေင်ဆာန်၊ ပရေင်သာသနာ၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ ပ္တိုန်က္ဍိုင်ကျာ်၊ သဘင်ရတုနာနာ သီု ဒွက် တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ပူဂိုလ်မွဲမွဲလေဝ် ချူလဝ် နွံကီုရ။ လၟိဟ်ဒွက် မချူလဝ်ဂှ် ရိုဟ်လၟိဟ်ဟွံမာန်၊ စှ်ေစိုတ် သီုဖအိုတ် ဒှ် ၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက်ပြင်ပြင်ရ။ ညးဂှ် ဒှ် အစာမချူဒွက်မွဲတုဲ အခိုက်ကီု၊ ဒယှ်ေကီုဂှ် အစာသုခုမတအ် ဖန်ဇန်ကေတ်ကေတ်ရ။ နကုပူဂိုလ်မ္ဂး ဒွက် မချူလဝ် နကုဒဿန ပရေင်ဂကူဂှ် မပ္တံ ကု ဒွက် ဝင်မွဲပ္ၚံက်၊ သၟိင်သိဓတ်၊ မတ်မၞိက်၊ ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင်၊ သွက်အ္စာ၊ ဗ္ၜူဏောင်ဂှ် ဒးစိုတ်ဂၠိုင် နူ ဒွက်မချူဟီုလဝ် ပရေင်ဂကူတပ်တပ် မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ တာလျိုင်ပိုယ်၊ ဆက်ဗ္တိုက်အာပၞာန် တအ်ဏီရ။ နကု အစာကၞေဟ်တၠဗန် အလဵုဇကု ချူ၊ ပ္တိတ်သြန် ဖန်ဇန်တုဲ ကဵု သၟာသုခုမတအ် ဖျေဟ်အခိုက်၊ ဒယှ်ေလဝ်ဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ ၉ ကဝး # ဝင်မွဲပ္ၚံက် # ပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ # မတ်မၞိက် # ဖျဝ်မာန် ဂစာန်ညဳညဳ # ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင် # ဝင်တၟိမွဲပ္ၚံက် # ထဝ်ဟာ သြန်ဟာ # သ္ၚိနန်မေတ္တာ # ဂကူမန် ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ == နိဿဲ == လိက်ကၞပ် ဂကောံဂဳတမန် ပေင် ၃၀ သၞာံ [[ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]] 5l8lmhx5y180bxkunzszx9lnhho4mmk 54975 54974 2026-05-19T17:56:26Z Htawmonzel 25 54975 wikitext text/x-wiki {{ Infobox person | honorific_prefix = အစာကၞေဟ် | name = နာဲတၠဗန် | honorific_suffix = အစာကၞေဟ် | image = <!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[brackets]] --> | image_upright = | landscape = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --> | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = | native_name = | native_name_lang = | pronunciation = | birth_name = မာံတင်ဦး<!-- only use if different from name --> | birth_date = <!--{{Birth date|1942|08|04}}--> | birth_place = ကွာန်ကြေဝ်ဏာ | baptised = <!-- will not display if birth_date is entered --> | disappeared_date = <!-- {{Disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) --> | disappeared_place = | disappeared_status = | death_date =<!--{{Death date and age|2019|06|19|1942|08|04}}<!-- {{Death date and age|1944|05|24|2021|07|17}} --> | death_place = | death_cause = | body_discovered = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | nationality = {{Flag|Mon}}မန် | other_names = | siglum = | citizenship = {{Flag|Myanmar}}ကောန်ဍုင်ဗၟာ | education = | alma_mater = | occupation = | years_active = | era = | employer = | organization = | agent = <!-- Discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source --> | known_for = | notable_works = <!-- produces label "Notable work"; may be overridden by |credits=, which produces label "Notable credit(s)"; or by |works=, which produces label "Works"; or by |label_name=, which produces label "Label(s)" --> | style = | home_town = | net_worth = <!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --> | height = <!-- "X cm", "X m" or "X ft Y in" plus optional reference (conversions are automatic) --> | television = | title = <!-- Formal/awarded/job title. The parameter |office=may be used as an alternative when the label is better rendered as "Office" (e.g. public office or appointments) --> | term = | predecessor = | successor = | party = | movement = | opponents = | boards = | criminal_charges = <!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --> | criminal_penalty = | criminal_status = | spouse = မိဃောန် | partner = <!-- (unmarried long-term partner) --> | children = # မာံလွဳအံင် # မာံအံင်မန် # မိမောဝ်မောဝ်ဆာန် | mother = မိကောန်ဒေအ် <!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | father = နာဲပါလေ <!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | relatives = | family = | callsign = | awards = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature = | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''နာဲတၠဗန်''' ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ် မာံတေန်အူ (တင်ဦး) ဝွံ ဒှ် အစာကၞေဟ်မန် ဗွဲတၟေင် ယၟုပြာကတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ အရာမချူဒွက်ရ။ နူ အခိင်အာယုက်ၜိုတ် ၁၈ သၞာံဂှ် စချူကၠုင် လိက်မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်တုဲ စိုပ် သၞာံ ၁၉၈၂ (သက္ကရာဇ် ၁၃၄၄) ဂှ် ရဲဒယှ်ေဒွက်တအ် အာတ်မိက်တုဲ စချူကၠုင်ဒွက်ရ။ ပါဲနူ မချူဒွက်ဂှ် ဗွဲကြဴ အလဵုဇကု စဳဇန်တုဲ ပ္တိတ်ကၠုင် ကဝဒွက် ၜိုတ် ၉ ကဝးတုဲ ဒွက်မချူလဝ် သီုဖအိုတ် နွံၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက်ဒှ်ရောင် စှ်ေစိုတ်ရ။ == အတ္ထုပ္ပတ္တိ == နာဲတၠဗန် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ကွာန်ကြေဝ်ဏာ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်၊ မဒှ် ကောန် နာဲပါလေ၊ မိကောန်ဒေအ်။<ref name=interview>{{cite interview |last=ပေင် ၃၀ |first=ဂကောံဂဳတမန် |subject-link=https://www.facebook.com/photo?fbid=892749050356529&set=pcb.892749277023173 |date= |title=အတ္ထုပ္ပတ္တိ နာဲတၠဗန် |url=https://www.facebook.com/photo?fbid=892749050356529&set=pcb.892749277023173 |work=လိက်ကၞပ် ဂကောံဂဳတမန် ပေင် ၃၀ သၞာံ |interviewer-last= |interviewer-first= |interviewer-link= |location= |publisher=လိက်ကၞပ် |access-date=}}</ref>ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ်ဂှ် မိမတအ် ခုတ်ကဵုလဝ် ယၟု မာံတေန်အူ (တင်ဦး)၊ အခိင်ကာလ မဂွံ အာယုက် ၁၈ သၞာံ အခိင်မစချူလိက် မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်ဂှ် ကဵုလဝ် ယၟုကၞေဟ် တၠဗန်။<ref name=interview/> အစာကၞေဟ် နာဲတၠဗန်ဝွံ အခိင်ဘဝခမဳဂှ် ကေင်ဒှ်လဝ် အစာလိက်ပရိယတ် ဘာဗိုလ်လ္ၚီ၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ တုဲ ရာံတိတ် နူ ဘဝခမဳတုဲ အာကၠောန်စ ဍုင်ဂျပါန်။ ဗွဲကြဴ ဒက်ဘဝ သ္ၚိကၟိန် ကုမိဃောန် ဇာတိကွာန်ကအ်ဍောတ် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တုဲ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ပိ၊ မာံလွဳအံင် (ကော်) အဖေတ်၊ မာံအံင်မန် (ကော်) အာဲ၊ မိမောဝ်မောဝ်ဆာန်။<ref name=interview/> == ကၞေဟ် == အစာကၞေဟ်တၠဗန်ဝွံ ချူလဝ် ဒွက် ပရေင်နာနာ၊ ဒွက်ပရေင်ဂကူ၊ ပရေင်ဆာန်၊ ပရေင်သာသနာ၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ ပ္တိုန်က္ဍိုင်ကျာ်၊ သဘင်ရတုနာနာ သီု ဒွက် တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ပူဂိုလ်မွဲမွဲလေဝ် ချူလဝ် နွံကီုရ။ လၟိဟ်ဒွက် မချူလဝ်ဂှ် ရိုဟ်လၟိဟ်ဟွံမာန်၊ စှ်ေစိုတ် သီုဖအိုတ် ဒှ် ၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက်ပြင်ပြင်ရ။<ref name=interview/> ညးဂှ် ဒှ် အစာမချူဒွက်မွဲတုဲ အခိုက်ကီု၊ ဒယှ်ေကီုဂှ် အစာသုခုမတအ် ဖန်ဇန်ကေတ်ကေတ်ရ။ နကုပူဂိုလ်မ္ဂး ဒွက် မချူလဝ် နကုဒဿန ပရေင်ဂကူဂှ် မပ္တံ ကု ဒွက် ဝင်မွဲပ္ၚံက်၊ သၟိင်သိဓတ်၊ မတ်မၞိက်၊ ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင်၊ သွက်အ္စာ၊ ဗ္ၜူဏောင်ဂှ် ဒးစိုတ်ဂၠိုင် နူ ဒွက်မချူဟီုလဝ် ပရေင်ဂကူတပ်တပ် မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ တာလျိုင်ပိုယ်၊ ဆက်ဗ္တိုက်အာပၞာန် တအ်ဏီရ။<ref name=interview/> နကု အစာကၞေဟ်တၠဗန် အလဵုဇကု ချူ၊ ပ္တိတ်သြန် ဖန်ဇန်တုဲ ကဵု သၟာသုခုမတအ် ဖျေဟ်အခိုက်၊ ဒယှ်ေလဝ်ဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ ၉ ကဝး<ref name=interview/> # ဝင်မွဲပ္ၚံက် # ပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ # မတ်မၞိက် # ဖျဝ်မာန် ဂစာန်ညဳညဳ # ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင် # ဝင်တၟိမွဲပ္ၚံက် # ထဝ်ဟာ သြန်ဟာ # သ္ၚိနန်မေတ္တာ # ဂကူမန် ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ == နိဿဲ == လိက်ကၞပ် ဂကောံဂဳတမန် ပေင် ၃၀ သၞာံ [[ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]] kfbsezx56vt2ko2ce4qp5zpzox5nrot 54976 54975 2026-05-19T18:09:22Z Htawmonzel 25 54976 wikitext text/x-wiki {{ Infobox person | honorific_prefix = အစာကၞေဟ် | name = နာဲတၠဗန် | honorific_suffix = အစာကၞေဟ် | image = <!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[brackets]] --> | image_upright = | landscape = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --> | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = | native_name = | native_name_lang = | pronunciation = | birth_name = မာံတင်ဦး<!-- only use if different from name --> | birth_date = <!--{{Birth date|1942|08|04}}--> | birth_place = ကွာန်ကြေဝ်ဏာ | baptised = <!-- will not display if birth_date is entered --> | disappeared_date = <!-- {{Disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) --> | disappeared_place = | disappeared_status = | death_date =<!--{{Death date and age|2019|06|19|1942|08|04}}<!-- {{Death date and age|1944|05|24|2021|07|17}} --> | death_place = | death_cause = | body_discovered = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | nationality = {{Flag|Mon}}မန် | other_names = | siglum = | citizenship = {{Flag|Myanmar}}ကောန်ဍုင်ဗၟာ | education = | alma_mater = | occupation = | years_active = | era = | employer = | organization = | agent = <!-- Discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source --> | known_for = | notable_works = <!-- produces label "Notable work"; may be overridden by |credits=, which produces label "Notable credit(s)"; or by |works=, which produces label "Works"; or by |label_name=, which produces label "Label(s)" --> | style = | home_town = | net_worth = <!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --> | height = <!-- "X cm", "X m" or "X ft Y in" plus optional reference (conversions are automatic) --> | television = | title = <!-- Formal/awarded/job title. The parameter |office=may be used as an alternative when the label is better rendered as "Office" (e.g. public office or appointments) --> | term = | predecessor = | successor = | party = | movement = | opponents = | boards = | criminal_charges = <!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --> | criminal_penalty = | criminal_status = | spouse = မိဃောန် | partner = <!-- (unmarried long-term partner) --> | children = # မာံလွဳအံင် # မာံအံင်မန် # မိမောဝ်မောဝ်ဆာန် | mother = မိကောန်ဒေအ် <!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | father = နာဲပါလေ <!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | relatives = | family = | callsign = | awards = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature = | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''နာဲတၠဗန်''' (ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ် မာံတေန်အူ (တင်ဦး)) ဝွံ ဒှ် အစာကၞေဟ်မန် ဗွဲတၟေင် ယၟုပြာကတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ အရာမချူဒွက်ရ။ နူ အခိင်အာယုက်ၜိုတ် ၁၈ သၞာံဂှ် စချူကၠုင် လိက်မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်တုဲ စိုပ် သၞာံ ၁၉၈၂ (သက္ကရာဇ် ၁၃၄၄) ဂှ် ရဲဒယှ်ေဒွက်တအ် အာတ်မိက်တုဲ စချူကၠုင်ဒွက်ရ။ ပါဲနူ မချူဒွက်ဂှ် ဗွဲကြဴ အလဵုဇကု စဳဇန်တုဲ ပ္တိတ်ကၠုင် ကဝဒွက် ၜိုတ် ၉ ကဝးတုဲ ဒွက်မချူလဝ် သီုဖအိုတ် နွံၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက်ဒှ်ရောင် စှ်ေစိုတ်ရ။ == အတ္ထုပ္ပတ္တိ == နာဲတၠဗန် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ကွာန်ကြေဝ်ဏာ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်၊ မဒှ် ကောန် နာဲပါလေ၊ မိကောန်ဒေအ်။<ref name=interview>{{cite interview |last=ပေင် ၃၀ |first=ဂကောံဂဳတမန် |subject-link=https://www.facebook.com/photo?fbid=892749050356529&set=pcb.892749277023173 |date= |title=အတ္ထုပ္ပတ္တိ နာဲတၠဗန် |url=https://www.facebook.com/photo?fbid=892749050356529&set=pcb.892749277023173 |work=လိက်ကၞပ် ဂကောံဂဳတမန် ပေင် ၃၀ သၞာံ |interviewer-last= |interviewer-first= |interviewer-link= |location= |publisher=လိက်ကၞပ် |access-date=}}</ref>ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ်ဂှ် မိမတအ် ခုတ်ကဵုလဝ် ယၟု မာံတေန်အူ (တင်ဦး)၊ အခိင်ကာလ မဂွံ အာယုက် ၁၈ သၞာံ အခိင်မစချူလိက် မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်ဂှ် ကဵုလဝ် ယၟုကၞေဟ် တၠဗန်။<ref name=interview/> အစာကၞေဟ် နာဲတၠဗန်ဝွံ အခိင်ဘဝခမဳဂှ် ကေင်ဒှ်လဝ် အစာလိက်ပရိယတ် ဘာဗိုလ်လ္ၚီ၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ တုဲ ရာံတိတ် နူ ဘဝခမဳတုဲ အာကၠောန်စ ဍုင်ဂျပါန်။ ဗွဲကြဴ ဒက်ဘဝ သ္ၚိကၟိန် ကုမိဃောန် ဇာတိကွာန်ကအ်ဍောတ် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တုဲ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ပိ၊ မာံလွဳအံင် (ကော်) အဖေတ်၊ မာံအံင်မန် (ကော်) အာဲ၊ မိမောဝ်မောဝ်ဆာန်။<ref name=interview/> == ကၞေဟ် == အစာကၞေဟ်တၠဗန်ဝွံ ချူလဝ် ဒွက် ပရေင်နာနာ၊ ဒွက်ပရေင်ဂကူ၊ ပရေင်ဆာန်၊ ပရေင်သာသနာ၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ ပ္တိုန်က္ဍိုင်ကျာ်၊ သဘင်ရတုနာနာ သီု ဒွက် တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ပူဂိုလ်မွဲမွဲလေဝ် ချူလဝ် နွံကီုရ။ လၟိဟ်ဒွက် မချူလဝ်ဂှ် ရိုဟ်လၟိဟ်ဟွံမာန်၊ စှ်ေစိုတ် သီုဖအိုတ် ဒှ် ၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက်ပြင်ပြင်ရ။<ref name=interview/> ညးဂှ် ဒှ် အစာမချူဒွက်မွဲတုဲ အခိုက်ကီု၊ ဒယှ်ေကီုဂှ် အစာသုခုမတအ် ဖန်ဇန်ကေတ်ကေတ်ရ။ နကုပူဂိုလ်မ္ဂး ဒွက် မချူလဝ် နကုဒဿန ပရေင်ဂကူဂှ် မပ္တံ ကု ဒွက် ဝင်မွဲပ္ၚံက်၊ သၟိင်သိဓတ်၊ မတ်မၞိက်၊ ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင်၊ သွက်အ္စာ၊ ဗ္ၜူဏောင်ဂှ် ဒးစိုတ်ဂၠိုင် နူ ဒွက်မချူဟီုလဝ် ပရေင်ဂကူတပ်တပ် မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ တာလျိုင်ပိုယ်၊ ဆက်ဗ္တိုက်အာပၞာန် တအ်ဏီရ။<ref name=interview/> နကု အစာကၞေဟ်တၠဗန် အလဵုဇကု ချူ၊ ပ္တိတ်သြန် ဖန်ဇန်တုဲ ကဵု သၟာသုခုမတအ် ဖျေဟ်အခိုက်၊ ဒယှ်ေလဝ်ဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ ၉ ကဝး<ref name=interview/> # ဝင်မွဲပ္ၚံက် # ပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ # မတ်မၞိက် # ဖျဝ်မာန် ဂစာန်ညဳညဳ # ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင် # ဝင်တၟိမွဲပ္ၚံက် # ထဝ်ဟာ သြန်ဟာ # သ္ၚိနန်မေတ္တာ # ဂကူမန် ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ == နိဿဲ == လိက်ကၞပ် ဂကောံဂဳတမန် ပေင် ၃၀ သၞာံ [[ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]] gsok1o0fz8e8tpzhxgpz7rf1y2p2p26 54977 54976 2026-05-19T18:12:54Z Htawmonzel 25 54977 wikitext text/x-wiki {{ Infobox person | honorific_prefix = အစာကၞေဟ် | name = နာဲတၠဗန် | honorific_suffix = အစာကၞေဟ် | image = <!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[brackets]] --> | image_upright = | landscape = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --> | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = | native_name = | native_name_lang = | pronunciation = | birth_name = မာံတင်ဦး<!-- only use if different from name --> | birth_date = <!--{{Birth date|1942|08|04}}--> | birth_place = ကွာန်ကြေဝ်ဏာ | baptised = <!-- will not display if birth_date is entered --> | disappeared_date = <!-- {{Disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) --> | disappeared_place = | disappeared_status = | death_date =<!--{{Death date and age|2019|06|19|1942|08|04}}<!-- {{Death date and age|1944|05|24|2021|07|17}} --> | death_place = | death_cause = | body_discovered = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | nationality = {{Flag|Mon}}မန် | other_names = | siglum = | citizenship = {{Flag|Myanmar}}ကောန်ဍုင်ဗၟာ | education = | alma_mater = | occupation = | years_active = | era = | employer = | organization = | agent = <!-- Discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source --> | known_for = | notable_works = <!-- produces label "Notable work"; may be overridden by |credits=, which produces label "Notable credit(s)"; or by |works=, which produces label "Works"; or by |label_name=, which produces label "Label(s)" --> | style = | home_town = | net_worth = <!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --> | height = <!-- "X cm", "X m" or "X ft Y in" plus optional reference (conversions are automatic) --> | television = | title = <!-- Formal/awarded/job title. The parameter |office=may be used as an alternative when the label is better rendered as "Office" (e.g. public office or appointments) --> | term = | predecessor = | successor = | party = | movement = | opponents = | boards = | criminal_charges = <!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --> | criminal_penalty = | criminal_status = | spouse = မိဃောန် | partner = <!-- (unmarried long-term partner) --> | children = # မာံလွဳအံင် # မာံအံင်မန် # မိမောဝ်မောဝ်ဆာန် | mother = မိကောန်ဒေအ် <!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | father = နာဲပါလေ <!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | relatives = | family = | callsign = | awards = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature = | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''နာဲတၠဗန်''' (ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ် မာံတေန်အူ (တင်ဦး)) ဝွံ ဒှ် အစာကၞေဟ်မန် ဗွဲတၟေင် ယၟုပြာကတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ အရာမချူဒွက်ရ။ နူ အခိင်အာယုက်ၜိုတ် ၁၈ သၞာံဂှ် စချူကၠုင် လိက်မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်တုဲ စိုပ် သၞာံ ၁၉၈၂ (သက္ကရာဇ် ၁၃၄၄) ဂှ် ရဲဒယှ်ေဒွက်တအ် အာတ်မိက်တုဲ စချူကၠုင်ဒွက်ရ။ ပါဲနူ မချူဒွက်ဂှ် ဗွဲကြဴ အလဵုဇကု စဳဇန်တုဲ ပ္တိတ်ကၠုင် ကဝးဒွက် ၜိုတ် ၉ ကဝးတုဲ ဒွက် မချူလဝ် သီုဖအိုတ် နွံ ၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက် မဒှ်ရောင် စှ်ေစိုတ်ရ။ == အတ္ထုပ္ပတ္တိ == နာဲတၠဗန် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ကွာန်ကြေဝ်ဏာ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်၊ မဒှ် ကောန် နာဲပါလေ၊ မိကောန်ဒေအ်။<ref name=interview>{{cite interview |last=ပေင် ၃၀ |first=ဂကောံဂဳတမန် |subject-link=https://www.facebook.com/photo?fbid=892749050356529&set=pcb.892749277023173 |date= |title=အတ္ထုပ္ပတ္တိ နာဲတၠဗန် |url=https://www.facebook.com/photo?fbid=892749050356529&set=pcb.892749277023173 |work=လိက်ကၞပ် ဂကောံဂဳတမန် ပေင် ၃၀ သၞာံ |interviewer-last= |interviewer-first= |interviewer-link= |location= |publisher=လိက်ကၞပ် |access-date=}}</ref>ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ်ဂှ် မိမတအ် ခုတ်ကဵုလဝ် မာံတေန်အူ (တင်ဦး)၊ အခိင်ကာလ မဂွံ အာယုက် ၁၈ သၞာံ အခိင် မစချူလိက် မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်ဂှ် ကဵုလဝ် ယၟုကၞေဟ် တၠဗန်။<ref name=interview/> အစာကၞေဟ် နာဲတၠဗန်ဝွံ အခိင်ဘဝခမဳဂှ် ကေင်ဒှ်လဝ် အစာလိက်ပရိယတ် ဘာဗိုလ်လ္ၚီ၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ တုဲ ရာံတိတ် နူ ဘဝခမဳတုဲ အာကၠောန်စ ဍုင်ဂျပါန်။ ဗွဲကြဴ ဒက်ဘဝ သ္ၚိကၟိန် ကုမိဃောန် ဇာတိကွာန်ကအ်ဍောတ် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တုဲ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ပိ၊ မာံလွဳအံင် (ကော်) အဖေတ်၊ မာံအံင်မန် (ကော်) အာဲ၊ မိမောဝ်မောဝ်ဆာန်။<ref name=interview/> == ကၞေဟ် == အစာကၞေဟ်တၠဗန်ဝွံ ချူလဝ် ဒွက် ပရေင်နာနာ၊ ပရေင်ဂကူ၊ ပရေင်ဆာန်၊ ပရေင်သာသနာ၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ ပ္တိုန်က္ဍိုင်ကျာ်၊ သဘင်ရတုနာနာ သီု ဒွက် တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ပူဂိုလ်မွဲမွဲလေဝ် နွံကီုရ။ လၟိဟ်ဒွက် မချူလဝ်ဂှ် ရိုဟ်လၟိဟ် ဟွံမာန်၊ စှ်ေစိုတ် သီုဖအိုတ် ဒှ် ၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက် ပြင်ပြင်ရ။<ref name=interview/> ညးဂှ် ဒှ် အစာမချူဒွက်မွဲတုဲ အခိုက်ကီု၊ ဒယှ်ေကီုဂှ် အစာသုခုမတအ် ဖန်ဇန်ကေတ်ကေတ်ရ။ နကုပူဂိုလ်မ္ဂး ဒွက် မချူလဝ် နကုဒဿန ပရေင်ဂကူဂှ် မပ္တံ ကု ဒွက် ဝင်မွဲပ္ၚံက်၊ သၟိင်သိဓတ်၊ မတ်မၞိက်၊ ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင်၊ သွက်အ္စာ၊ ဗ္ၜူဏောင်ဂှ် ဒးစိုတ် ဂၠိုင် နူ ဒွက် မချူဟီုလဝ် ပရေင်ဂကူတပ်တပ် မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ တာလျိုင်ပိုယ်၊ ဆက်ဗ္တိုက်အာပၞာန် တအ်ဏီရ။<ref name=interview/> နကု အစာကၞေဟ်တၠဗန် အလဵုဇကု ချူ၊ ပ္တိတ်သြန် ဖန်ဇန်တုဲ ကဵု သၟာသုခုမတအ် ဖျေဟ်အခိုက်၊ ဒယှ်ေလဝ်ဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ ၉ ကဝး<ref name=interview/> # ဝင်မွဲပ္ၚံက် # ပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ # မတ်မၞိက် # ဖျဝ်မာန် ဂစာန်ညဳညဳ # ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင် # ဝင်တၟိမွဲပ္ၚံက် # ထဝ်ဟာ သြန်ဟာ # သ္ၚိနန်မေတ္တာ # ဂကူမန် ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ == နိဿဲ == လိက်ကၞပ် ဂကောံဂဳတမန် ပေင် ၃၀ သၞာံ [[ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]] s26fgreer4yykwkvhsi0liybgct3ke7 54978 54977 2026-05-19T18:20:13Z Htawmonzel 25 54978 wikitext text/x-wiki {{ Infobox person | honorific_prefix = အစာကၞေဟ် | name = နာဲတၠဗန် | honorific_suffix = အစာကၞေဟ် | image = <!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[brackets]] --> | image_upright = | landscape = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --> | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = | native_name = | native_name_lang = | pronunciation = | birth_name = မာံတင်ဦး<!-- only use if different from name --> | birth_date = <!--{{Birth date|1942|08|04}}--> | birth_place = ကွာန်ကြေဝ်ဏာ | baptised = <!-- will not display if birth_date is entered --> | disappeared_date = <!-- {{Disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) --> | disappeared_place = | disappeared_status = | death_date =<!--{{Death date and age|2019|06|19|1942|08|04}}<!-- {{Death date and age|1944|05|24|2021|07|17}} --> | death_place = | death_cause = | body_discovered = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | nationality = {{Flag|Mon}}မန် | other_names = | siglum = | citizenship = {{Flag|Myanmar}}ကောန်ဍုင်ဗၟာ | education = | alma_mater = | occupation = | years_active = | era = | employer = | organization = | agent = <!-- Discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source --> | known_for = | notable_works = <!-- produces label "Notable work"; may be overridden by |credits=, which produces label "Notable credit(s)"; or by |works=, which produces label "Works"; or by |label_name=, which produces label "Label(s)" --> | style = | home_town = | net_worth = <!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --> | height = <!-- "X cm", "X m" or "X ft Y in" plus optional reference (conversions are automatic) --> | television = | title = <!-- Formal/awarded/job title. The parameter |office=may be used as an alternative when the label is better rendered as "Office" (e.g. public office or appointments) --> | term = | predecessor = | successor = | party = | movement = | opponents = | boards = | criminal_charges = <!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --> | criminal_penalty = | criminal_status = | spouse = မိဃောန် | partner = <!-- (unmarried long-term partner) --> | children = # မာံလွဳအံင် # မာံအံင်မန် # မိမောဝ်မောဝ်ဆာန် | mother = မိကောန်ဒေအ် <!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | father = နာဲပါလေ <!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | relatives = | family = | callsign = | awards = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature = | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''နာဲတၠဗန်''' (Tala Bon)(ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ် မာံတေန်အူ (တင်ဦး)) ဝွံ ဒှ် အစာကၞေဟ်မန် ဗွဲတၟေင် ယၟုပြာကတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ အရာမချူဒွက်ရ။ နူ အခိင်အာယုက်ၜိုတ် ၁၈ သၞာံဂှ် စချူကၠုင် လိက်မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်တုဲ စိုပ် သၞာံ ၁၉၈၂ (သက္ကရာဇ် ၁၃၄၄) ဂှ် ရဲဒယှ်ေဒွက်တအ် အာတ်မိက်တုဲ စချူကၠုင်ဒွက်ရ။ ပါဲနူ မချူဒွက်ဂှ် ဗွဲကြဴ အလဵုဇကု စဳဇန်တုဲ ပ္တိတ်ကၠုင် ကဝးဒွက် ၜိုတ် ၉ ကဝးတုဲ ဒွက် မချူလဝ် သီုဖအိုတ် နွံ ၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက် မဒှ်ရောင် စှ်ေစိုတ်ရ။ == အတ္ထုပ္ပတ္တိ == နာဲတၠဗန် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ကွာန်ကြေဝ်ဏာ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်၊ မဒှ် ကောန် နာဲပါလေ၊ မိကောန်ဒေအ်။<ref name=interview>{{cite interview |last=ပေင် ၃၀ |first=ဂကောံဂဳတမန် |subject-link=https://www.facebook.com/photo?fbid=892749050356529&set=pcb.892749277023173 |date= |title=အတ္ထုပ္ပတ္တိ နာဲတၠဗန် |url=https://www.facebook.com/photo?fbid=892749050356529&set=pcb.892749277023173 |work=လိက်ကၞပ် ဂကောံဂဳတမန် ပေင် ၃၀ သၞာံ |interviewer-last= |interviewer-first= |interviewer-link= |location= |publisher=လိက်ကၞပ် |access-date=}}</ref>ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ်ဂှ် မိမတအ် ခုတ်ကဵုလဝ် မာံတေန်အူ (တင်ဦး)၊ အခိင်ကာလ မဂွံ အာယုက် ၁၈ သၞာံ အခိင် မစချူလိက် မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်ဂှ် ကဵုလဝ် ယၟုကၞေဟ် တၠဗန်။<ref name=interview/> အစာကၞေဟ် နာဲတၠဗန်ဝွံ အခိင်ဘဝခမဳဂှ် ကေင်ဒှ်လဝ် အစာလိက်ပရိယတ် ဘာဗိုလ်လ္ၚီ၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ တုဲ ရာံတိတ် နူ ဘဝခမဳတုဲ အာကၠောန်စ ဍုင်ဂျပါန်။ ဗွဲကြဴ ဒက်ဘဝ သ္ၚိကၟိန် ကုမိခေန်လေ (မိခင်လေး) ဇာတိကွာန်ကအ်ဍောတ် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တုဲ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ပိ၊ မာံလွဳအံင် (ကော်) အဖေတ်၊ မာံအံင်မန် (ကော်) အာဲ၊ မိမောဝ်မောဝ်ဆာန်။<ref name=interview/> ညးတအ် ပံက်လဝ် တိုက်သ္ၚာကိတ္တိ ပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ အရာပ်ကုန်သၟိင် (ဘိုကုန်းရပ်ကွက်) ဂၠံင်မင်္ဂလာ။<ref>{{cite web |last=Bon |first=Tala |date=May 28, 2024 |title=ကိတ္တိ သင်္ကန်းတိုက် |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1036309277913822&set=pb.100046042781579.-2207520000&type=3 |website=Ta La Bon |location= |publisher= |access-date=May 19, 2026}}</ref> == ကၞေဟ် == အစာကၞေဟ်တၠဗန်ဝွံ ချူလဝ် ဒွက် ပရေင်နာနာ၊ ပရေင်ဂကူ၊ ပရေင်ဆာန်၊ ပရေင်သာသနာ၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ ပ္တိုန်က္ဍိုင်ကျာ်၊ သဘင်ရတုနာနာ သီု ဒွက် တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ပူဂိုလ်မွဲမွဲလေဝ် နွံကီုရ။ လၟိဟ်ဒွက် မချူလဝ်ဂှ် ရိုဟ်လၟိဟ် ဟွံမာန်၊ စှ်ေစိုတ် သီုဖအိုတ် ဒှ် ၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက် ပြင်ပြင်ရ။<ref name=interview/> ညးဂှ် ဒှ် အစာမချူဒွက်မွဲတုဲ အခိုက်ကီု၊ ဒယှ်ေကီုဂှ် အစာသုခုမတအ် ဖန်ဇန်ကေတ်ကေတ်ရ။ နကုပူဂိုလ်မ္ဂး ဒွက် မချူလဝ် နကုဒဿန ပရေင်ဂကူဂှ် မပ္တံ ကု ဒွက် ဝင်မွဲပ္ၚံက်၊ သၟိင်သိဓတ်၊ မတ်မၞိက်၊ ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင်၊ သွက်အ္စာ၊ ဗ္ၜူဏောင်ဂှ် ဒးစိုတ် ဂၠိုင် နူ ဒွက် မချူဟီုလဝ် ပရေင်ဂကူတပ်တပ် မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ တာလျိုင်ပိုယ်၊ ဆက်ဗ္တိုက်အာပၞာန် တအ်ဏီရ။<ref name=interview/> နကု အစာကၞေဟ်တၠဗန် အလဵုဇကု ချူ၊ ပ္တိတ်သြန် ဖန်ဇန်တုဲ ကဵု သၟာသုခုမတအ် ဖျေဟ်အခိုက်၊ ဒယှ်ေလဝ်ဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ ၉ ကဝး<ref name=interview/> # ဝင်မွဲပ္ၚံက် # ပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ # မတ်မၞိက် # ဖျဝ်မာန် ဂစာန်ညဳညဳ # ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင် # ဝင်တၟိမွဲပ္ၚံက် # ထဝ်ဟာ သြန်ဟာ # သ္ၚိနန်မေတ္တာ # ဂကူမန် ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ == နိဿဲ == လိက်ကၞပ် ဂကောံဂဳတမန် ပေင် ၃၀ သၞာံ [[ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]] 3a76utmx8b56x5oyfw7ye518fl3ynjf 54979 54978 2026-05-19T18:20:42Z Htawmonzel 25 54979 wikitext text/x-wiki {{ Infobox person | honorific_prefix = အစာကၞေဟ် | name = နာဲတၠဗန် | honorific_suffix = အစာကၞေဟ် | image = <!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[brackets]] --> | image_upright = | landscape = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --> | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = | native_name = | native_name_lang = | pronunciation = | birth_name = မာံတင်ဦး<!-- only use if different from name --> | birth_date = <!--{{Birth date|1942|08|04}}--> | birth_place = ကွာန်ကြေဝ်ဏာ | baptised = <!-- will not display if birth_date is entered --> | disappeared_date = <!-- {{Disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) --> | disappeared_place = | disappeared_status = | death_date =<!--{{Death date and age|2019|06|19|1942|08|04}}<!-- {{Death date and age|1944|05|24|2021|07|17}} --> | death_place = | death_cause = | body_discovered = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | nationality = {{Flag|Mon}}မန် | other_names = | siglum = | citizenship = {{Flag|Myanmar}}ကောန်ဍုင်ဗၟာ | education = | alma_mater = | occupation = | years_active = | era = | employer = | organization = | agent = <!-- Discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source --> | known_for = | notable_works = <!-- produces label "Notable work"; may be overridden by |credits=, which produces label "Notable credit(s)"; or by |works=, which produces label "Works"; or by |label_name=, which produces label "Label(s)" --> | style = | home_town = | net_worth = <!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --> | height = <!-- "X cm", "X m" or "X ft Y in" plus optional reference (conversions are automatic) --> | television = | title = <!-- Formal/awarded/job title. The parameter |office=may be used as an alternative when the label is better rendered as "Office" (e.g. public office or appointments) --> | term = | predecessor = | successor = | party = | movement = | opponents = | boards = | criminal_charges = <!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --> | criminal_penalty = | criminal_status = | spouse = မိဃောန် | partner = <!-- (unmarried long-term partner) --> | children = # မာံလွဳအံင် # မာံအံင်မန် # မိမောဝ်မောဝ်ဆာန် | mother = မိကောန်ဒေအ် <!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | father = နာဲပါလေ <!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | relatives = | family = | callsign = | awards = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature = | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''နာဲတၠဗန်''' (Tala Bon)(ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ် မာံတေန်အူ (တင်ဦး)) ဝွံ ဒှ် အစာကၞေဟ်မန် ဗွဲတၟေင် ယၟုပြာကတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ အရာမချူဒွက်ရ။ နူ အခိင်အာယုက်ၜိုတ် ၁၈ သၞာံဂှ် စချူကၠုင် လိက်မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်တုဲ စိုပ် သၞာံ ၁၉၈၂ (သက္ကရာဇ် ၁၃၄၄) ဂှ် ရဲဒယှ်ေဒွက်တအ် အာတ်မိက်တုဲ စချူကၠုင်ဒွက်ရ။ ပါဲနူ မချူဒွက်ဂှ် ဗွဲကြဴ အလဵုဇကု စဳဇန်တုဲ ပ္တိတ်ကၠုင် ကဝးဒွက် ၜိုတ် ၉ ကဝးတုဲ ဒွက် မချူလဝ် သီုဖအိုတ် နွံ ၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက် မဒှ်ရောင် စှ်ေစိုတ်ရ။ == အတ္ထုပ္ပတ္တိ == နာဲတၠဗန် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ကွာန်ကြေဝ်ဏာ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်၊ မဒှ် ကောန် နာဲပါလေ၊ မိကောန်ဒေအ်။<ref name=interview>{{cite interview |last=ပေင် ၃၀ |first=ဂကောံဂဳတမန် |subject-link=https://www.facebook.com/photo?fbid=892749050356529&set=pcb.892749277023173 |date= |title=အတ္ထုပ္ပတ္တိ နာဲတၠဗန် |url=https://www.facebook.com/photo?fbid=892749050356529&set=pcb.892749277023173 |work=လိက်ကၞပ် ဂကောံဂဳတမန် ပေင် ၃၀ သၞာံ |interviewer-last= |interviewer-first= |interviewer-link= |location= |publisher=လိက်ကၞပ် |access-date=}}</ref>ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ်ဂှ် မိမတအ် ခုတ်ကဵုလဝ် မာံတေန်အူ (တင်ဦး)၊ အခိင်ကာလ မဂွံ အာယုက် ၁၈ သၞာံ အခိင် မစချူလိက် မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်ဂှ် ကဵုလဝ် ယၟုကၞေဟ် တၠဗန်။<ref name=interview/> အစာကၞေဟ် နာဲတၠဗန်ဝွံ အခိင်ဘဝခမဳဂှ် ကေင်ဒှ်လဝ် အစာလိက်ပရိယတ် ဘာဗိုလ်လ္ၚီ၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ တုဲ ရာံတိတ် နူ ဘဝခမဳတုဲ အာကၠောန်စ ဍုင်ဂျပါန်။ ဗွဲကြဴ ဒက်ဘဝ သ္ၚိကၟိန် ကုမိခေန်လေ (မိခင်လေး) ဇာတိကွာန်ကအ်ဍောတ် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တုဲ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ပိ၊ မာံလွဳအံင် (ကော်) အဖေတ်၊ မာံအံင်မန် (ကော်) အာဲ၊ မိမောဝ်မောဝ်ဆာန်။<ref name=interview/> ညးတအ် ပံက်လဝ် တိုက်သ္ၚာကိတ္တိ ပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ အရာပ်ကုန်သၟိင် (ဘိုကုန်းရပ်ကွက်) ဂၠံင်မင်္ဂလာ။<ref>{{cite web |last=Bon |first=Tala |date=May 28, 2024 |title=ကိတ္တိ သင်္ကန်းတိုက် |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1036309277913822&set=pb.100046042781579.-2207520000&type=3 |website=Ta La Bon |location= |publisher= |access-date=May 19, 2026}}</ref> == ကၞေဟ် == အစာကၞေဟ်တၠဗန်ဝွံ ချူလဝ် ဒွက် ပရေင်နာနာ၊ ပရေင်ဂကူ၊ ပရေင်ဆာန်၊ ပရေင်သာသနာ၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ ပ္တိုန်က္ဍိုင်ကျာ်၊ သဘင်ရတုနာနာ သီု ဒွက် တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ပူဂိုလ်မွဲမွဲလေဝ် နွံကီုရ။ လၟိဟ်ဒွက် မချူလဝ်ဂှ် ရိုဟ်လၟိဟ် ဟွံမာန်၊ စှ်ေစိုတ် သီုဖအိုတ် ဒှ် ၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက် ပြင်ပြင်ရ။<ref name=interview/> ညးဂှ် ဒှ် အစာမချူဒွက်မွဲတုဲ အခိုက်ကီု၊ ဒယှ်ေကီုဂှ် အစာသုခုမတအ် ဖန်ဇန်ကေတ်ကေတ်ရ။ နကုပူဂိုလ်မ္ဂး ဒွက် မချူလဝ် နကုဒဿန ပရေင်ဂကူဂှ် မပ္တံ ကု ဒွက် ဝင်မွဲပ္ၚံက်၊ သၟိင်သိဓတ်၊ မတ်မၞိက်၊ ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင်၊ သွက်အ္စာ၊ ဗ္ၜူဏောင်ဂှ် ဒးစိုတ် ဂၠိုင် နူ ဒွက် မချူဟီုလဝ် ပရေင်ဂကူတပ်တပ် မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ တာလျိုင်ပိုယ်၊ ဆက်ဗ္တိုက်အာပၞာန် တအ်ဏီရ။<ref name=interview/> နကု အစာကၞေဟ်တၠဗန် အလဵုဇကု ချူ၊ ပ္တိတ်သြန် ဖန်ဇန်တုဲ ကဵု သၟာသုခုမတအ် ဖျေဟ်အခိုက်၊ ဒယှ်ေလဝ်ဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ ၉ ကဝး<ref name=interview/> # ဝင်မွဲပ္ၚံက် # ပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ # မတ်မၞိက် # ဖျဝ်မာန် ဂစာန်ညဳညဳ # ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင် # ဝင်တၟိမွဲပ္ၚံက် # ထဝ်ဟာ သြန်ဟာ # သ္ၚိနန်မေတ္တာ # ဂကူမန် ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ == နိဿဲ == လိက်ကၞပ် ဂကောံဂဳတမန် ပေင် ၃၀ သၞာံ [[ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]] 7yfenkgzxfdjumuu3wp0rpmgej134mz 54980 54979 2026-05-19T18:35:53Z Htawmonzel 25 54980 wikitext text/x-wiki {{ Infobox person | honorific_prefix = အစာကၞေဟ် | name = နာဲတၠဗန် | honorific_suffix = အစာကၞေဟ် | image = Tala Bon, November 2025.jpg <!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[brackets]] --> | image_upright = | landscape = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --> | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = ဗီုရုပ် နူ သၞာံ ၂၀၂၅ နဝ်ဝေမ္ဗာ | native_name = | native_name_lang = | pronunciation = | birth_name = မာံတင်ဦး<!-- only use if different from name --> | birth_date = <!--{{Birth date|1942|08|04}}--> | birth_place = ကွာန်ကြေဝ်ဏာ | baptised = <!-- will not display if birth_date is entered --> | disappeared_date = <!-- {{Disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) --> | disappeared_place = | disappeared_status = | death_date =<!--{{Death date and age|2019|06|19|1942|08|04}}<!-- {{Death date and age|1944|05|24|2021|07|17}} --> | death_place = | death_cause = | body_discovered = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | nationality = {{Flag|Mon}}မန် | other_names = | siglum = | citizenship = {{Flag|Myanmar}}ကောန်ဍုင်ဗၟာ | education = | alma_mater = | occupation = | years_active = | era = | employer = | organization = | agent = <!-- Discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source --> | known_for = | notable_works = <!-- produces label "Notable work"; may be overridden by |credits=, which produces label "Notable credit(s)"; or by |works=, which produces label "Works"; or by |label_name=, which produces label "Label(s)" --> | style = | home_town = | net_worth = <!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --> | height = <!-- "X cm", "X m" or "X ft Y in" plus optional reference (conversions are automatic) --> | television = | title = <!-- Formal/awarded/job title. The parameter |office=may be used as an alternative when the label is better rendered as "Office" (e.g. public office or appointments) --> | term = | predecessor = | successor = | party = | movement = | opponents = | boards = | criminal_charges = <!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --> | criminal_penalty = | criminal_status = | spouse = မိဃောန် | partner = <!-- (unmarried long-term partner) --> | children = # မာံလွဳအံင် # မာံအံင်မန် # မိမောဝ်မောဝ်ဆာန် | mother = မိကောန်ဒေအ် <!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | father = နာဲပါလေ <!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | relatives = | family = | callsign = | awards = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature = | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''နာဲတၠဗန်''' (Tala Bon)(ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ် မာံတေန်အူ (တင်ဦး)) ဝွံ ဒှ် အစာကၞေဟ်မန် ဗွဲတၟေင် ယၟုပြာကတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ အရာမချူဒွက်ရ။ နူ အခိင်အာယုက်ၜိုတ် ၁၈ သၞာံဂှ် စချူကၠုင် လိက်မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်တုဲ စိုပ် သၞာံ ၁၉၈၂ (သက္ကရာဇ် ၁၃၄၄) ဂှ် ရဲဒယှ်ေဒွက်တအ် အာတ်မိက်တုဲ စချူကၠုင်ဒွက်ရ။ ပါဲနူ မချူဒွက်ဂှ် ဗွဲကြဴ အလဵုဇကု စဳဇန်တုဲ ပ္တိတ်ကၠုင် ကဝးဒွက် ၜိုတ် ၉ ကဝးတုဲ ဒွက် မချူလဝ် သီုဖအိုတ် နွံ ၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက် မဒှ်ရောင် စှ်ေစိုတ်ရ။ == အတ္ထုပ္ပတ္တိ == နာဲတၠဗန် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ကွာန်ကြေဝ်ဏာ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်၊ မဒှ် ကောန် နာဲပါလေ၊ မိကောန်ဒေအ်။<ref name=interview>{{cite interview |last=ပေင် ၃၀ |first=ဂကောံဂဳတမန် |subject-link=https://www.facebook.com/photo?fbid=892749050356529&set=pcb.892749277023173 |date= |title=အတ္ထုပ္ပတ္တိ နာဲတၠဗန် |url=https://www.facebook.com/photo?fbid=892749050356529&set=pcb.892749277023173 |work=လိက်ကၞပ် ဂကောံဂဳတမန် ပေင် ၃၀ သၞာံ |interviewer-last= |interviewer-first= |interviewer-link= |location= |publisher=လိက်ကၞပ် |access-date=}}</ref>ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ်ဂှ် မိမတအ် ခုတ်ကဵုလဝ် မာံတေန်အူ (တင်ဦး)၊ အခိင်ကာလ မဂွံ အာယုက် ၁၈ သၞာံ အခိင် မစချူလိက် မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်ဂှ် ကဵုလဝ် ယၟုကၞေဟ် တၠဗန်။<ref name=interview/> အစာကၞေဟ် နာဲတၠဗန်ဝွံ အခိင်ဘဝခမဳဂှ် ကေင်ဒှ်လဝ် အစာလိက်ပရိယတ် ဘာဗိုလ်လ္ၚီ၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ တုဲ ရာံတိတ် နူ ဘဝခမဳတုဲ အာကၠောန်စ ဍုင်ဂျပါန်။ ဗွဲကြဴ ဒက်ဘဝ သ္ၚိကၟိန် ကုမိခေန်လေ (မိခင်လေး) ဇာတိကွာန်ကအ်ဍောတ် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တုဲ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ပိ၊ မာံလွဳအံင် (ကော်) အဖေတ်၊ မာံအံင်မန် (ကော်) အာဲ၊ မိမောဝ်မောဝ်ဆာန်။<ref name=interview/> ညးတအ် ပံက်လဝ် တိုက်သ္ၚာကိတ္တိ ပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ အရာပ်ကုန်သၟိင် (ဘိုကုန်းရပ်ကွက်) ဂၠံင်မင်္ဂလာ။<ref>{{cite web |last=Bon |first=Tala |date=May 28, 2024 |title=ကိတ္တိ သင်္ကန်းတိုက် |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1036309277913822&set=pb.100046042781579.-2207520000&type=3 |website=Ta La Bon |location= |publisher= |access-date=May 19, 2026}}</ref> == ကၞေဟ် == အစာကၞေဟ်တၠဗန်ဝွံ ချူလဝ် ဒွက် ပရေင်နာနာ၊ ပရေင်ဂကူ၊ ပရေင်ဆာန်၊ ပရေင်သာသနာ၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ ပ္တိုန်က္ဍိုင်ကျာ်၊ သဘင်ရတုနာနာ သီု ဒွက် တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ပူဂိုလ်မွဲမွဲလေဝ် နွံကီုရ။ လၟိဟ်ဒွက် မချူလဝ်ဂှ် ရိုဟ်လၟိဟ် ဟွံမာန်၊ စှ်ေစိုတ် သီုဖအိုတ် ဒှ် ၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက် ပြင်ပြင်ရ။<ref name=interview/> ညးဂှ် ဒှ် အစာမချူဒွက်မွဲတုဲ အခိုက်ကီု၊ ဒယှ်ေကီုဂှ် အစာသုခုမတအ် ဖန်ဇန်ကေတ်ကေတ်ရ။ နကုပူဂိုလ်မ္ဂး ဒွက် မချူလဝ် နကုဒဿန ပရေင်ဂကူဂှ် မပ္တံ ကု ဒွက် ဝင်မွဲပ္ၚံက်၊ သၟိင်သိဓတ်၊ မတ်မၞိက်၊ ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင်၊ သွက်အ္စာ၊ ဗ္ၜူဏောင်ဂှ် ဒးစိုတ် ဂၠိုင် နူ ဒွက် မချူဟီုလဝ် ပရေင်ဂကူတပ်တပ် မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ တာလျိုင်ပိုယ်၊ ဆက်ဗ္တိုက်အာပၞာန် တအ်ဏီရ။<ref name=interview/> နကု အစာကၞေဟ်တၠဗန် အလဵုဇကု ချူ၊ ပ္တိတ်သြန် ဖန်ဇန်တုဲ ကဵု သၟာသုခုမတအ် ဖျေဟ်အခိုက်၊ ဒယှ်ေလဝ်ဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ ၉ ကဝး<ref name=interview/> # ဝင်မွဲပ္ၚံက် # ပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ # မတ်မၞိက် # ဖျဝ်မာန် ဂစာန်ညဳညဳ # ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင် # ဝင်တၟိမွဲပ္ၚံက် # ထဝ်ဟာ သြန်ဟာ # သ္ၚိနန်မေတ္တာ # ဂကူမန် ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ == နိဿဲ == လိက်ကၞပ် ဂကောံဂဳတမန် ပေင် ၃၀ သၞာံ [[ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]] 9u2apv5k1kkzqjlmrn9gqf1bmqcxzsu 54981 54980 2026-05-19T18:36:24Z Htawmonzel 25 54981 wikitext text/x-wiki {{ Infobox person | honorific_prefix = အစာကၞေဟ် | name = နာဲတၠဗန် | honorific_suffix = | image = Tala Bon, November 2025.jpg <!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[brackets]] --> | image_upright = | landscape = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --> | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = ဗီုရုပ် နူ သၞာံ ၂၀၂၅ နဝ်ဝေမ္ဗာ | native_name = | native_name_lang = | pronunciation = | birth_name = မာံတင်ဦး<!-- only use if different from name --> | birth_date = <!--{{Birth date|1942|08|04}}--> | birth_place = ကွာန်ကြေဝ်ဏာ | baptised = <!-- will not display if birth_date is entered --> | disappeared_date = <!-- {{Disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) --> | disappeared_place = | disappeared_status = | death_date =<!--{{Death date and age|2019|06|19|1942|08|04}}<!-- {{Death date and age|1944|05|24|2021|07|17}} --> | death_place = | death_cause = | body_discovered = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | nationality = {{Flag|Mon}}မန် | other_names = | siglum = | citizenship = {{Flag|Myanmar}}ကောန်ဍုင်ဗၟာ | education = | alma_mater = | occupation = | years_active = | era = | employer = | organization = | agent = <!-- Discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source --> | known_for = | notable_works = <!-- produces label "Notable work"; may be overridden by |credits=, which produces label "Notable credit(s)"; or by |works=, which produces label "Works"; or by |label_name=, which produces label "Label(s)" --> | style = | home_town = | net_worth = <!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --> | height = <!-- "X cm", "X m" or "X ft Y in" plus optional reference (conversions are automatic) --> | television = | title = <!-- Formal/awarded/job title. The parameter |office=may be used as an alternative when the label is better rendered as "Office" (e.g. public office or appointments) --> | term = | predecessor = | successor = | party = | movement = | opponents = | boards = | criminal_charges = <!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --> | criminal_penalty = | criminal_status = | spouse = မိဃောန် | partner = <!-- (unmarried long-term partner) --> | children = # မာံလွဳအံင် # မာံအံင်မန် # မိမောဝ်မောဝ်ဆာန် | mother = မိကောန်ဒေအ် <!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | father = နာဲပါလေ <!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | relatives = | family = | callsign = | awards = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature = | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''နာဲတၠဗန်''' (Tala Bon)(ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ် မာံတေန်အူ (တင်ဦး)) ဝွံ ဒှ် အစာကၞေဟ်မန် ဗွဲတၟေင် ယၟုပြာကတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ အရာမချူဒွက်ရ။ နူ အခိင်အာယုက်ၜိုတ် ၁၈ သၞာံဂှ် စချူကၠုင် လိက်မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်တုဲ စိုပ် သၞာံ ၁၉၈၂ (သက္ကရာဇ် ၁၃၄၄) ဂှ် ရဲဒယှ်ေဒွက်တအ် အာတ်မိက်တုဲ စချူကၠုင်ဒွက်ရ။ ပါဲနူ မချူဒွက်ဂှ် ဗွဲကြဴ အလဵုဇကု စဳဇန်တုဲ ပ္တိတ်ကၠုင် ကဝးဒွက် ၜိုတ် ၉ ကဝးတုဲ ဒွက် မချူလဝ် သီုဖအိုတ် နွံ ၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက် မဒှ်ရောင် စှ်ေစိုတ်ရ။ == အတ္ထုပ္ပတ္တိ == နာဲတၠဗန် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ကွာန်ကြေဝ်ဏာ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်၊ မဒှ် ကောန် နာဲပါလေ၊ မိကောန်ဒေအ်။<ref name=interview>{{cite interview |last=ပေင် ၃၀ |first=ဂကောံဂဳတမန် |subject-link=https://www.facebook.com/photo?fbid=892749050356529&set=pcb.892749277023173 |date= |title=အတ္ထုပ္ပတ္တိ နာဲတၠဗန် |url=https://www.facebook.com/photo?fbid=892749050356529&set=pcb.892749277023173 |work=လိက်ကၞပ် ဂကောံဂဳတမန် ပေင် ၃၀ သၞာံ |interviewer-last= |interviewer-first= |interviewer-link= |location= |publisher=လိက်ကၞပ် |access-date=}}</ref>ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ်ဂှ် မိမတအ် ခုတ်ကဵုလဝ် မာံတေန်အူ (တင်ဦး)၊ အခိင်ကာလ မဂွံ အာယုက် ၁၈ သၞာံ အခိင် မစချူလိက် မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်ဂှ် ကဵုလဝ် ယၟုကၞေဟ် တၠဗန်။<ref name=interview/> အစာကၞေဟ် နာဲတၠဗန်ဝွံ အခိင်ဘဝခမဳဂှ် ကေင်ဒှ်လဝ် အစာလိက်ပရိယတ် ဘာဗိုလ်လ္ၚီ၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ တုဲ ရာံတိတ် နူ ဘဝခမဳတုဲ အာကၠောန်စ ဍုင်ဂျပါန်။ ဗွဲကြဴ ဒက်ဘဝ သ္ၚိကၟိန် ကုမိခေန်လေ (မိခင်လေး) ဇာတိကွာန်ကအ်ဍောတ် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တုဲ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ပိ၊ မာံလွဳအံင် (ကော်) အဖေတ်၊ မာံအံင်မန် (ကော်) အာဲ၊ မိမောဝ်မောဝ်ဆာန်။<ref name=interview/> ညးတအ် ပံက်လဝ် တိုက်သ္ၚာကိတ္တိ ပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ အရာပ်ကုန်သၟိင် (ဘိုကုန်းရပ်ကွက်) ဂၠံင်မင်္ဂလာ။<ref>{{cite web |last=Bon |first=Tala |date=May 28, 2024 |title=ကိတ္တိ သင်္ကန်းတိုက် |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1036309277913822&set=pb.100046042781579.-2207520000&type=3 |website=Ta La Bon |location= |publisher= |access-date=May 19, 2026}}</ref> == ကၞေဟ် == အစာကၞေဟ်တၠဗန်ဝွံ ချူလဝ် ဒွက် ပရေင်နာနာ၊ ပရေင်ဂကူ၊ ပရေင်ဆာန်၊ ပရေင်သာသနာ၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ ပ္တိုန်က္ဍိုင်ကျာ်၊ သဘင်ရတုနာနာ သီု ဒွက် တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ပူဂိုလ်မွဲမွဲလေဝ် နွံကီုရ။ လၟိဟ်ဒွက် မချူလဝ်ဂှ် ရိုဟ်လၟိဟ် ဟွံမာန်၊ စှ်ေစိုတ် သီုဖအိုတ် ဒှ် ၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက် ပြင်ပြင်ရ။<ref name=interview/> ညးဂှ် ဒှ် အစာမချူဒွက်မွဲတုဲ အခိုက်ကီု၊ ဒယှ်ေကီုဂှ် အစာသုခုမတအ် ဖန်ဇန်ကေတ်ကေတ်ရ။ နကုပူဂိုလ်မ္ဂး ဒွက် မချူလဝ် နကုဒဿန ပရေင်ဂကူဂှ် မပ္တံ ကု ဒွက် ဝင်မွဲပ္ၚံက်၊ သၟိင်သိဓတ်၊ မတ်မၞိက်၊ ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင်၊ သွက်အ္စာ၊ ဗ္ၜူဏောင်ဂှ် ဒးစိုတ် ဂၠိုင် နူ ဒွက် မချူဟီုလဝ် ပရေင်ဂကူတပ်တပ် မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ တာလျိုင်ပိုယ်၊ ဆက်ဗ္တိုက်အာပၞာန် တအ်ဏီရ။<ref name=interview/> နကု အစာကၞေဟ်တၠဗန် အလဵုဇကု ချူ၊ ပ္တိတ်သြန် ဖန်ဇန်တုဲ ကဵု သၟာသုခုမတအ် ဖျေဟ်အခိုက်၊ ဒယှ်ေလဝ်ဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ ၉ ကဝး<ref name=interview/> # ဝင်မွဲပ္ၚံက် # ပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ # မတ်မၞိက် # ဖျဝ်မာန် ဂစာန်ညဳညဳ # ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင် # ဝင်တၟိမွဲပ္ၚံက် # ထဝ်ဟာ သြန်ဟာ # သ္ၚိနန်မေတ္တာ # ဂကူမန် ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ == နိဿဲ == လိက်ကၞပ် ဂကောံဂဳတမန် ပေင် ၃၀ သၞာံ [[ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]] hg4vgu0ycgbpoglv4dmta99gujcprx3 54982 54981 2026-05-19T18:36:52Z Htawmonzel 25 54982 wikitext text/x-wiki {{ Infobox person | honorific_prefix = အစာကၞေဟ် | name = နာဲတၠဗန် | honorific_suffix = | image = Tala Bon, November 2025.jpg <!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[brackets]] --> | image_upright = | landscape = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --> | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = ဗီုရုပ် နူ သၞာံ ၂၀၂၅ နဝ်ဝေမ္ဗာ | native_name = | native_name_lang = | pronunciation = | birth_name = မာံတင်ဦး<!-- only use if different from name --> | birth_date = <!--{{Birth date|1942|08|04}}--> | birth_place = ကွာန်ကြေဝ်ဏာ | baptised = <!-- will not display if birth_date is entered --> | disappeared_date = <!-- {{Disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) --> | disappeared_place = | disappeared_status = | death_date =<!--{{Death date and age|2019|06|19|1942|08|04}}<!-- {{Death date and age|1944|05|24|2021|07|17}} --> | death_place = | death_cause = | body_discovered = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | nationality = {{Flag|Mon}}မန် | other_names = | siglum = | citizenship = {{Flag|Myanmar}}ကောန်ဍုင်ဗၟာ | education = | alma_mater = | occupation = | years_active = | era = | employer = | organization = | agent = <!-- Discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source --> | known_for = | notable_works = <!-- produces label "Notable work"; may be overridden by |credits=, which produces label "Notable credit(s)"; or by |works=, which produces label "Works"; or by |label_name=, which produces label "Label(s)" --> | style = | home_town = | net_worth = <!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --> | height = <!-- "X cm", "X m" or "X ft Y in" plus optional reference (conversions are automatic) --> | television = | title = <!-- Formal/awarded/job title. The parameter |office=may be used as an alternative when the label is better rendered as "Office" (e.g. public office or appointments) --> | term = | predecessor = | successor = | party = | movement = | opponents = | boards = | criminal_charges = <!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --> | criminal_penalty = | criminal_status = | spouse = မိခေန်လေ | partner = <!-- (unmarried long-term partner) --> | children = # မာံလွဳအံင် # မာံအံင်မန် # မိမောဝ်မောဝ်ဆာန် | mother = မိကောန်ဒေအ် <!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | father = နာဲပါလေ <!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | relatives = | family = | callsign = | awards = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature = | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''နာဲတၠဗန်''' (Tala Bon)(ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ် မာံတေန်အူ (တင်ဦး)) ဝွံ ဒှ် အစာကၞေဟ်မန် ဗွဲတၟေင် ယၟုပြာကတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ အရာမချူဒွက်ရ။ နူ အခိင်အာယုက်ၜိုတ် ၁၈ သၞာံဂှ် စချူကၠုင် လိက်မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်တုဲ စိုပ် သၞာံ ၁၉၈၂ (သက္ကရာဇ် ၁၃၄၄) ဂှ် ရဲဒယှ်ေဒွက်တအ် အာတ်မိက်တုဲ စချူကၠုင်ဒွက်ရ။ ပါဲနူ မချူဒွက်ဂှ် ဗွဲကြဴ အလဵုဇကု စဳဇန်တုဲ ပ္တိတ်ကၠုင် ကဝးဒွက် ၜိုတ် ၉ ကဝးတုဲ ဒွက် မချူလဝ် သီုဖအိုတ် နွံ ၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက် မဒှ်ရောင် စှ်ေစိုတ်ရ။ == အတ္ထုပ္ပတ္တိ == နာဲတၠဗန် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ကွာန်ကြေဝ်ဏာ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်၊ မဒှ် ကောန် နာဲပါလေ၊ မိကောန်ဒေအ်။<ref name=interview>{{cite interview |last=ပေင် ၃၀ |first=ဂကောံဂဳတမန် |subject-link=https://www.facebook.com/photo?fbid=892749050356529&set=pcb.892749277023173 |date= |title=အတ္ထုပ္ပတ္တိ နာဲတၠဗန် |url=https://www.facebook.com/photo?fbid=892749050356529&set=pcb.892749277023173 |work=လိက်ကၞပ် ဂကောံဂဳတမန် ပေင် ၃၀ သၞာံ |interviewer-last= |interviewer-first= |interviewer-link= |location= |publisher=လိက်ကၞပ် |access-date=}}</ref>ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ်ဂှ် မိမတအ် ခုတ်ကဵုလဝ် မာံတေန်အူ (တင်ဦး)၊ အခိင်ကာလ မဂွံ အာယုက် ၁၈ သၞာံ အခိင် မစချူလိက် မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်ဂှ် ကဵုလဝ် ယၟုကၞေဟ် တၠဗန်။<ref name=interview/> အစာကၞေဟ် နာဲတၠဗန်ဝွံ အခိင်ဘဝခမဳဂှ် ကေင်ဒှ်လဝ် အစာလိက်ပရိယတ် ဘာဗိုလ်လ္ၚီ၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ တုဲ ရာံတိတ် နူ ဘဝခမဳတုဲ အာကၠောန်စ ဍုင်ဂျပါန်။ ဗွဲကြဴ ဒက်ဘဝ သ္ၚိကၟိန် ကုမိခေန်လေ (မိခင်လေး) ဇာတိကွာန်ကအ်ဍောတ် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တုဲ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ပိ၊ မာံလွဳအံင် (ကော်) အဖေတ်၊ မာံအံင်မန် (ကော်) အာဲ၊ မိမောဝ်မောဝ်ဆာန်။<ref name=interview/> ညးတအ် ပံက်လဝ် တိုက်သ္ၚာကိတ္တိ ပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ အရာပ်ကုန်သၟိင် (ဘိုကုန်းရပ်ကွက်) ဂၠံင်မင်္ဂလာ။<ref>{{cite web |last=Bon |first=Tala |date=May 28, 2024 |title=ကိတ္တိ သင်္ကန်းတိုက် |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1036309277913822&set=pb.100046042781579.-2207520000&type=3 |website=Ta La Bon |location= |publisher= |access-date=May 19, 2026}}</ref> == ကၞေဟ် == အစာကၞေဟ်တၠဗန်ဝွံ ချူလဝ် ဒွက် ပရေင်နာနာ၊ ပရေင်ဂကူ၊ ပရေင်ဆာန်၊ ပရေင်သာသနာ၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ ပ္တိုန်က္ဍိုင်ကျာ်၊ သဘင်ရတုနာနာ သီု ဒွက် တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ပူဂိုလ်မွဲမွဲလေဝ် နွံကီုရ။ လၟိဟ်ဒွက် မချူလဝ်ဂှ် ရိုဟ်လၟိဟ် ဟွံမာန်၊ စှ်ေစိုတ် သီုဖအိုတ် ဒှ် ၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက် ပြင်ပြင်ရ။<ref name=interview/> ညးဂှ် ဒှ် အစာမချူဒွက်မွဲတုဲ အခိုက်ကီု၊ ဒယှ်ေကီုဂှ် အစာသုခုမတအ် ဖန်ဇန်ကေတ်ကေတ်ရ။ နကုပူဂိုလ်မ္ဂး ဒွက် မချူလဝ် နကုဒဿန ပရေင်ဂကူဂှ် မပ္တံ ကု ဒွက် ဝင်မွဲပ္ၚံက်၊ သၟိင်သိဓတ်၊ မတ်မၞိက်၊ ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင်၊ သွက်အ္စာ၊ ဗ္ၜူဏောင်ဂှ် ဒးစိုတ် ဂၠိုင် နူ ဒွက် မချူဟီုလဝ် ပရေင်ဂကူတပ်တပ် မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ တာလျိုင်ပိုယ်၊ ဆက်ဗ္တိုက်အာပၞာန် တအ်ဏီရ။<ref name=interview/> နကု အစာကၞေဟ်တၠဗန် အလဵုဇကု ချူ၊ ပ္တိတ်သြန် ဖန်ဇန်တုဲ ကဵု သၟာသုခုမတအ် ဖျေဟ်အခိုက်၊ ဒယှ်ေလဝ်ဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ ၉ ကဝး<ref name=interview/> # ဝင်မွဲပ္ၚံက် # ပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ # မတ်မၞိက် # ဖျဝ်မာန် ဂစာန်ညဳညဳ # ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင် # ဝင်တၟိမွဲပ္ၚံက် # ထဝ်ဟာ သြန်ဟာ # သ္ၚိနန်မေတ္တာ # ဂကူမန် ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ == နိဿဲ == လိက်ကၞပ် ဂကောံဂဳတမန် ပေင် ၃၀ သၞာံ [[ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]] ooiz614pqqyyjif7xvn7ybwo6x2txmp 54983 54982 2026-05-19T18:37:23Z Htawmonzel 25 54983 wikitext text/x-wiki {{ Infobox person | honorific_prefix = အစာကၞေဟ် | name = နာဲတၠဗန် | honorific_suffix = | image = Tala Bon, November 2025.jpg <!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[brackets]] --> | image_upright = | landscape = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --> | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = ဗီုရုပ် နူ သၞာံ ၂၀၂၅ နဝ်ဝေမ္ဗာ | native_name = နာဲတၠဗန် | native_name_lang = | pronunciation = | birth_name = မာံတင်ဦး<!-- only use if different from name --> | birth_date = <!--{{Birth date|1942|08|04}}--> | birth_place = ကွာန်ကြေဝ်ဏာ | baptised = <!-- will not display if birth_date is entered --> | disappeared_date = <!-- {{Disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) --> | disappeared_place = | disappeared_status = | death_date =<!--{{Death date and age|2019|06|19|1942|08|04}}<!-- {{Death date and age|1944|05|24|2021|07|17}} --> | death_place = | death_cause = | body_discovered = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | nationality = {{Flag|Mon}}မန် | other_names = | siglum = | citizenship = {{Flag|Myanmar}}ကောန်ဍုင်ဗၟာ | education = | alma_mater = | occupation = | years_active = | era = | employer = | organization = | agent = <!-- Discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source --> | known_for = | notable_works = <!-- produces label "Notable work"; may be overridden by |credits=, which produces label "Notable credit(s)"; or by |works=, which produces label "Works"; or by |label_name=, which produces label "Label(s)" --> | style = | home_town = | net_worth = <!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --> | height = <!-- "X cm", "X m" or "X ft Y in" plus optional reference (conversions are automatic) --> | television = | title = <!-- Formal/awarded/job title. The parameter |office=may be used as an alternative when the label is better rendered as "Office" (e.g. public office or appointments) --> | term = | predecessor = | successor = | party = | movement = | opponents = | boards = | criminal_charges = <!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --> | criminal_penalty = | criminal_status = | spouse = မိခေန်လေ | partner = <!-- (unmarried long-term partner) --> | children = # မာံလွဳအံင် # မာံအံင်မန် # မိမောဝ်မောဝ်ဆာန် | mother = မိကောန်ဒေအ် <!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | father = နာဲပါလေ <!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | relatives = | family = | callsign = | awards = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature = | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''နာဲတၠဗန်''' (Tala Bon)(ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ် မာံတေန်အူ (တင်ဦး)) ဝွံ ဒှ် အစာကၞေဟ်မန် ဗွဲတၟေင် ယၟုပြာကတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ အရာမချူဒွက်ရ။ နူ အခိင်အာယုက်ၜိုတ် ၁၈ သၞာံဂှ် စချူကၠုင် လိက်မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်တုဲ စိုပ် သၞာံ ၁၉၈၂ (သက္ကရာဇ် ၁၃၄၄) ဂှ် ရဲဒယှ်ေဒွက်တအ် အာတ်မိက်တုဲ စချူကၠုင်ဒွက်ရ။ ပါဲနူ မချူဒွက်ဂှ် ဗွဲကြဴ အလဵုဇကု စဳဇန်တုဲ ပ္တိတ်ကၠုင် ကဝးဒွက် ၜိုတ် ၉ ကဝးတုဲ ဒွက် မချူလဝ် သီုဖအိုတ် နွံ ၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက် မဒှ်ရောင် စှ်ေစိုတ်ရ။ == အတ္ထုပ္ပတ္တိ == နာဲတၠဗန် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ကွာန်ကြေဝ်ဏာ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်၊ မဒှ် ကောန် နာဲပါလေ၊ မိကောန်ဒေအ်။<ref name=interview>{{cite interview |last=ပေင် ၃၀ |first=ဂကောံဂဳတမန် |subject-link=https://www.facebook.com/photo?fbid=892749050356529&set=pcb.892749277023173 |date= |title=အတ္ထုပ္ပတ္တိ နာဲတၠဗန် |url=https://www.facebook.com/photo?fbid=892749050356529&set=pcb.892749277023173 |work=လိက်ကၞပ် ဂကောံဂဳတမန် ပေင် ၃၀ သၞာံ |interviewer-last= |interviewer-first= |interviewer-link= |location= |publisher=လိက်ကၞပ် |access-date=}}</ref>ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ်ဂှ် မိမတအ် ခုတ်ကဵုလဝ် မာံတေန်အူ (တင်ဦး)၊ အခိင်ကာလ မဂွံ အာယုက် ၁၈ သၞာံ အခိင် မစချူလိက် မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်ဂှ် ကဵုလဝ် ယၟုကၞေဟ် တၠဗန်။<ref name=interview/> အစာကၞေဟ် နာဲတၠဗန်ဝွံ အခိင်ဘဝခမဳဂှ် ကေင်ဒှ်လဝ် အစာလိက်ပရိယတ် ဘာဗိုလ်လ္ၚီ၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ တုဲ ရာံတိတ် နူ ဘဝခမဳတုဲ အာကၠောန်စ ဍုင်ဂျပါန်။ ဗွဲကြဴ ဒက်ဘဝ သ္ၚိကၟိန် ကုမိခေန်လေ (မိခင်လေး) ဇာတိကွာန်ကအ်ဍောတ် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တုဲ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ပိ၊ မာံလွဳအံင် (ကော်) အဖေတ်၊ မာံအံင်မန် (ကော်) အာဲ၊ မိမောဝ်မောဝ်ဆာန်။<ref name=interview/> ညးတအ် ပံက်လဝ် တိုက်သ္ၚာကိတ္တိ ပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ အရာပ်ကုန်သၟိင် (ဘိုကုန်းရပ်ကွက်) ဂၠံင်မင်္ဂလာ။<ref>{{cite web |last=Bon |first=Tala |date=May 28, 2024 |title=ကိတ္တိ သင်္ကန်းတိုက် |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1036309277913822&set=pb.100046042781579.-2207520000&type=3 |website=Ta La Bon |location= |publisher= |access-date=May 19, 2026}}</ref> == ကၞေဟ် == အစာကၞေဟ်တၠဗန်ဝွံ ချူလဝ် ဒွက် ပရေင်နာနာ၊ ပရေင်ဂကူ၊ ပရေင်ဆာန်၊ ပရေင်သာသနာ၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ ပ္တိုန်က္ဍိုင်ကျာ်၊ သဘင်ရတုနာနာ သီု ဒွက် တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ပူဂိုလ်မွဲမွဲလေဝ် နွံကီုရ။ လၟိဟ်ဒွက် မချူလဝ်ဂှ် ရိုဟ်လၟိဟ် ဟွံမာန်၊ စှ်ေစိုတ် သီုဖအိုတ် ဒှ် ၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက် ပြင်ပြင်ရ။<ref name=interview/> ညးဂှ် ဒှ် အစာမချူဒွက်မွဲတုဲ အခိုက်ကီု၊ ဒယှ်ေကီုဂှ် အစာသုခုမတအ် ဖန်ဇန်ကေတ်ကေတ်ရ။ နကုပူဂိုလ်မ္ဂး ဒွက် မချူလဝ် နကုဒဿန ပရေင်ဂကူဂှ် မပ္တံ ကု ဒွက် ဝင်မွဲပ္ၚံက်၊ သၟိင်သိဓတ်၊ မတ်မၞိက်၊ ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင်၊ သွက်အ္စာ၊ ဗ္ၜူဏောင်ဂှ် ဒးစိုတ် ဂၠိုင် နူ ဒွက် မချူဟီုလဝ် ပရေင်ဂကူတပ်တပ် မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ တာလျိုင်ပိုယ်၊ ဆက်ဗ္တိုက်အာပၞာန် တအ်ဏီရ။<ref name=interview/> နကု အစာကၞေဟ်တၠဗန် အလဵုဇကု ချူ၊ ပ္တိတ်သြန် ဖန်ဇန်တုဲ ကဵု သၟာသုခုမတအ် ဖျေဟ်အခိုက်၊ ဒယှ်ေလဝ်ဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ ၉ ကဝး<ref name=interview/> # ဝင်မွဲပ္ၚံက် # ပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ # မတ်မၞိက် # ဖျဝ်မာန် ဂစာန်ညဳညဳ # ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင် # ဝင်တၟိမွဲပ္ၚံက် # ထဝ်ဟာ သြန်ဟာ # သ္ၚိနန်မေတ္တာ # ဂကူမန် ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ == နိဿဲ == လိက်ကၞပ် ဂကောံဂဳတမန် ပေင် ၃၀ သၞာံ [[ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]] 3dlevnce4xycd8gioiqd6l0hlyhnt8a 54985 54983 2026-05-19T18:39:41Z Htawmonzel 25 54985 wikitext text/x-wiki {{ Infobox person | honorific_prefix = အစာကၞေဟ် | name = နာဲတၠဗန် | honorific_suffix = | image = Tala Bon, November 2025.jpg <!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[brackets]] --> | image_upright = | landscape = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --> | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = ဗီုရုပ် နူ သၞာံ ၂၀၂၅ နဝ်ဝေမ္ဗာ | native_name = နာဲတၠဗန် | native_name_lang = | pronunciation = | birth_name = မာံတင်ဦး<!-- only use if different from name --> | birth_date = <!--{{Birth date|1942|08|04}}--> | birth_place = ကွာန်ကြေဝ်ဏာ | baptised = <!-- will not display if birth_date is entered --> | disappeared_date = <!-- {{Disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) --> | disappeared_place = | disappeared_status = | death_date =<!--{{Death date and age|2019|06|19|1942|08|04}}<!-- {{Death date and age|1944|05|24|2021|07|17}} --> | death_place = | death_cause = | body_discovered = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | nationality = {{Flag|Mon}}မန် | other_names = | siglum = | citizenship = {{Flag|Myanmar}}ကောန်ဍုင်ဗၟာ | education = | alma_mater = | occupation = | years_active = | era = | employer = | organization = | agent = <!-- Discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source --> | known_for = အစာကၞေဟ် ဗွဲတၟေင် ဒွက် | notable_works = <!-- produces label "Notable work"; may be overridden by |credits=, which produces label "Notable credit(s)"; or by |works=, which produces label "Works"; or by |label_name=, which produces label "Label(s)" --> | style = | home_town = | net_worth = <!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --> | height = <!-- "X cm", "X m" or "X ft Y in" plus optional reference (conversions are automatic) --> | television = | title = <!-- Formal/awarded/job title. The parameter |office=may be used as an alternative when the label is better rendered as "Office" (e.g. public office or appointments) --> | term = | predecessor = | successor = | party = | movement = | opponents = | boards = | criminal_charges = <!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --> | criminal_penalty = | criminal_status = | spouse = မိခေန်လေ | partner = <!-- (unmarried long-term partner) --> | children = # မာံလွဳအံင် # မာံအံင်မန် # မိမောဝ်မောဝ်ဆာန် | mother = မိကောန်ဒေအ် <!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | father = နာဲပါလေ <!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | relatives = | family = | callsign = | awards = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature = | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''နာဲတၠဗန်''' (Tala Bon)(ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ် မာံတေန်အူ (တင်ဦး)) ဝွံ ဒှ် အစာကၞေဟ်မန် ဗွဲတၟေင် ယၟုပြာကတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ အရာမချူဒွက်ရ။ နူ အခိင်အာယုက်ၜိုတ် ၁၈ သၞာံဂှ် စချူကၠုင် လိက်မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်တုဲ စိုပ် သၞာံ ၁၉၈၂ (သက္ကရာဇ် ၁၃၄၄) ဂှ် ရဲဒယှ်ေဒွက်တအ် အာတ်မိက်တုဲ စချူကၠုင်ဒွက်ရ။ ပါဲနူ မချူဒွက်ဂှ် ဗွဲကြဴ အလဵုဇကု စဳဇန်တုဲ ပ္တိတ်ကၠုင် ကဝးဒွက် ၜိုတ် ၉ ကဝးတုဲ ဒွက် မချူလဝ် သီုဖအိုတ် နွံ ၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက် မဒှ်ရောင် စှ်ေစိုတ်ရ။ == အတ္ထုပ္ပတ္တိ == နာဲတၠဗန် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ကွာန်ကြေဝ်ဏာ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်၊ မဒှ် ကောန် နာဲပါလေ၊ မိကောန်ဒေအ်။<ref name=interview>{{cite interview |last=ပေင် ၃၀ |first=ဂကောံဂဳတမန် |subject-link=https://www.facebook.com/photo?fbid=892749050356529&set=pcb.892749277023173 |date= |title=အတ္ထုပ္ပတ္တိ နာဲတၠဗန် |url=https://www.facebook.com/photo?fbid=892749050356529&set=pcb.892749277023173 |work=လိက်ကၞပ် ဂကောံဂဳတမန် ပေင် ၃၀ သၞာံ |interviewer-last= |interviewer-first= |interviewer-link= |location= |publisher=လိက်ကၞပ် |access-date=}}</ref>ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ်ဂှ် မိမတအ် ခုတ်ကဵုလဝ် မာံတေန်အူ (တင်ဦး)၊ အခိင်ကာလ မဂွံ အာယုက် ၁၈ သၞာံ အခိင် မစချူလိက် မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်ဂှ် ကဵုလဝ် ယၟုကၞေဟ် တၠဗန်။<ref name=interview/> အစာကၞေဟ် နာဲတၠဗန်ဝွံ အခိင်ဘဝခမဳဂှ် ကေင်ဒှ်လဝ် အစာလိက်ပရိယတ် ဘာဗိုလ်လ္ၚီ၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ တုဲ ရာံတိတ် နူ ဘဝခမဳတုဲ အာကၠောန်စ ဍုင်ဂျပါန်။ ဗွဲကြဴ ဒက်ဘဝ သ္ၚိကၟိန် ကုမိခေန်လေ (မိခင်လေး) ဇာတိကွာန်ကအ်ဍောတ် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တုဲ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ပိ၊ မာံလွဳအံင် (ကော်) အဖေတ်၊ မာံအံင်မန် (ကော်) အာဲ၊ မိမောဝ်မောဝ်ဆာန်။<ref name=interview/> ညးတအ် ပံက်လဝ် တိုက်သ္ၚာကိတ္တိ ပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ အရာပ်ကုန်သၟိင် (ဘိုကုန်းရပ်ကွက်) ဂၠံင်မင်္ဂလာ။<ref>{{cite web |last=Bon |first=Tala |date=May 28, 2024 |title=ကိတ္တိ သင်္ကန်းတိုက် |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1036309277913822&set=pb.100046042781579.-2207520000&type=3 |website=Ta La Bon |location= |publisher= |access-date=May 19, 2026}}</ref> == ကၞေဟ် == အစာကၞေဟ်တၠဗန်ဝွံ ချူလဝ် ဒွက် ပရေင်နာနာ၊ ပရေင်ဂကူ၊ ပရေင်ဆာန်၊ ပရေင်သာသနာ၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ ပ္တိုန်က္ဍိုင်ကျာ်၊ သဘင်ရတုနာနာ သီု ဒွက် တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ပူဂိုလ်မွဲမွဲလေဝ် နွံကီုရ။ လၟိဟ်ဒွက် မချူလဝ်ဂှ် ရိုဟ်လၟိဟ် ဟွံမာန်၊ စှ်ေစိုတ် သီုဖအိုတ် ဒှ် ၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက် ပြင်ပြင်ရ။<ref name=interview/> ညးဂှ် ဒှ် အစာမချူဒွက်မွဲတုဲ အခိုက်ကီု၊ ဒယှ်ေကီုဂှ် အစာသုခုမတအ် ဖန်ဇန်ကေတ်ကေတ်ရ။ နကုပူဂိုလ်မ္ဂး ဒွက် မချူလဝ် နကုဒဿန ပရေင်ဂကူဂှ် မပ္တံ ကု ဒွက် ဝင်မွဲပ္ၚံက်၊ သၟိင်သိဓတ်၊ မတ်မၞိက်၊ ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင်၊ သွက်အ္စာ၊ ဗ္ၜူဏောင်ဂှ် ဒးစိုတ် ဂၠိုင် နူ ဒွက် မချူဟီုလဝ် ပရေင်ဂကူတပ်တပ် မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ တာလျိုင်ပိုယ်၊ ဆက်ဗ္တိုက်အာပၞာန် တအ်ဏီရ။<ref name=interview/> နကု အစာကၞေဟ်တၠဗန် အလဵုဇကု ချူ၊ ပ္တိတ်သြန် ဖန်ဇန်တုဲ ကဵု သၟာသုခုမတအ် ဖျေဟ်အခိုက်၊ ဒယှ်ေလဝ်ဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ ၉ ကဝး<ref name=interview/> # ဝင်မွဲပ္ၚံက် # ပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ # မတ်မၞိက် # ဖျဝ်မာန် ဂစာန်ညဳညဳ # ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင် # ဝင်တၟိမွဲပ္ၚံက် # ထဝ်ဟာ သြန်ဟာ # သ္ၚိနန်မေတ္တာ # ဂကူမန် ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ == နိဿဲ == လိက်ကၞပ် ဂကောံဂဳတမန် ပေင် ၃၀ သၞာံ [[ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]] p7obu68r46wgdf30j79xjheutpgh1iz 54986 54985 2026-05-19T18:40:14Z Htawmonzel 25 /* အတ္ထုပ္ပတ္တိ */ 54986 wikitext text/x-wiki {{ Infobox person | honorific_prefix = အစာကၞေဟ် | name = နာဲတၠဗန် | honorific_suffix = | image = Tala Bon, November 2025.jpg <!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[brackets]] --> | image_upright = | landscape = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --> | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = ဗီုရုပ် နူ သၞာံ ၂၀၂၅ နဝ်ဝေမ္ဗာ | native_name = နာဲတၠဗန် | native_name_lang = | pronunciation = | birth_name = မာံတင်ဦး<!-- only use if different from name --> | birth_date = <!--{{Birth date|1942|08|04}}--> | birth_place = ကွာန်ကြေဝ်ဏာ | baptised = <!-- will not display if birth_date is entered --> | disappeared_date = <!-- {{Disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) --> | disappeared_place = | disappeared_status = | death_date =<!--{{Death date and age|2019|06|19|1942|08|04}}<!-- {{Death date and age|1944|05|24|2021|07|17}} --> | death_place = | death_cause = | body_discovered = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | nationality = {{Flag|Mon}}မန် | other_names = | siglum = | citizenship = {{Flag|Myanmar}}ကောန်ဍုင်ဗၟာ | education = | alma_mater = | occupation = | years_active = | era = | employer = | organization = | agent = <!-- Discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source --> | known_for = အစာကၞေဟ် ဗွဲတၟေင် ဒွက် | notable_works = <!-- produces label "Notable work"; may be overridden by |credits=, which produces label "Notable credit(s)"; or by |works=, which produces label "Works"; or by |label_name=, which produces label "Label(s)" --> | style = | home_town = | net_worth = <!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --> | height = <!-- "X cm", "X m" or "X ft Y in" plus optional reference (conversions are automatic) --> | television = | title = <!-- Formal/awarded/job title. The parameter |office=may be used as an alternative when the label is better rendered as "Office" (e.g. public office or appointments) --> | term = | predecessor = | successor = | party = | movement = | opponents = | boards = | criminal_charges = <!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --> | criminal_penalty = | criminal_status = | spouse = မိခေန်လေ | partner = <!-- (unmarried long-term partner) --> | children = # မာံလွဳအံင် # မာံအံင်မန် # မိမောဝ်မောဝ်ဆာန် | mother = မိကောန်ဒေအ် <!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | father = နာဲပါလေ <!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | relatives = | family = | callsign = | awards = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature = | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''နာဲတၠဗန်''' (Tala Bon)(ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ် မာံတေန်အူ (တင်ဦး)) ဝွံ ဒှ် အစာကၞေဟ်မန် ဗွဲတၟေင် ယၟုပြာကတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ အရာမချူဒွက်ရ။ နူ အခိင်အာယုက်ၜိုတ် ၁၈ သၞာံဂှ် စချူကၠုင် လိက်မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်တုဲ စိုပ် သၞာံ ၁၉၈၂ (သက္ကရာဇ် ၁၃၄၄) ဂှ် ရဲဒယှ်ေဒွက်တအ် အာတ်မိက်တုဲ စချူကၠုင်ဒွက်ရ။ ပါဲနူ မချူဒွက်ဂှ် ဗွဲကြဴ အလဵုဇကု စဳဇန်တုဲ ပ္တိတ်ကၠုင် ကဝးဒွက် ၜိုတ် ၉ ကဝးတုဲ ဒွက် မချူလဝ် သီုဖအိုတ် နွံ ၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက် မဒှ်ရောင် စှ်ေစိုတ်ရ။ == အတ္ထုပ္ပတ္တိ == နာဲတၠဗန် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ကွာန်ကြေဝ်ဏာ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်၊ မဒှ် ကောန် နာဲပါလေ၊ မိကောန်ဒေအ်။<ref name=interview>{{cite interview |last=ပေင် ၃၀ |first=ဂကောံဂဳတမန် |subject-link=https://www.facebook.com/photo?fbid=892749050356529&set=pcb.892749277023173 |date= |title=အတ္ထုပ္ပတ္တိ နာဲတၠဗန် |url=https://www.facebook.com/photo?fbid=892749050356529&set=pcb.892749277023173 |work=လိက်ကၞပ် ဂကောံဂဳတမန် ပေင် ၃၀ သၞာံ |interviewer-last= |interviewer-first= |interviewer-link= |location= |publisher=လိက်ကၞပ် |access-date=}}</ref>ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ်ဂှ် မိမတအ် ခုတ်ကဵုလဝ် မာံတေန်အူ (တင်ဦး)၊ အခိင်ကာလ မဂွံ အာယုက် ၁၈ သၞာံ အခိင် မစချူလိက် မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်ဂှ် ကဵုလဝ် ယၟုကၞေဟ် တၠဗန်။<ref name=interview/> အစာကၞေဟ် နာဲတၠဗန်ဝွံ အခိင်ဘဝခမဳဂှ် ကေင်ဒှ်လဝ် အစာလိက်ပရိယတ် ဘာဗိုလ်လ္ၚီ၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ ရာံတိတ် နူ ဘဝခမဳတုဲ အာကၠောန်စ ဍုင်ဂျပါန်။ ဗွဲကြဴ ဒက်ဘဝ သ္ၚိကၟိန် ကုမိခေန်လေ (မိခင်လေး) ဇာတိကွာန်ကအ်ဍောတ် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တုဲ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ပိ၊ မာံလွဳအံင် (ကော်) အဖေတ်၊ မာံအံင်မန် (ကော်) အာဲ၊ မိမောဝ်မောဝ်ဆာန်။<ref name=interview/> ညးတအ် ပံက်လဝ် တိုက်သ္ၚာကိတ္တိ ပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ အရာပ်ကုန်သၟိင် (ဘိုကုန်းရပ်ကွက်) ဂၠံင်မင်္ဂလာ။<ref>{{cite web |last=Bon |first=Tala |date=May 28, 2024 |title=ကိတ္တိ သင်္ကန်းတိုက် |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1036309277913822&set=pb.100046042781579.-2207520000&type=3 |website=Ta La Bon |location= |publisher= |access-date=May 19, 2026}}</ref> == ကၞေဟ် == အစာကၞေဟ်တၠဗန်ဝွံ ချူလဝ် ဒွက် ပရေင်နာနာ၊ ပရေင်ဂကူ၊ ပရေင်ဆာန်၊ ပရေင်သာသနာ၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ ပ္တိုန်က္ဍိုင်ကျာ်၊ သဘင်ရတုနာနာ သီု ဒွက် တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ပူဂိုလ်မွဲမွဲလေဝ် နွံကီုရ။ လၟိဟ်ဒွက် မချူလဝ်ဂှ် ရိုဟ်လၟိဟ် ဟွံမာန်၊ စှ်ေစိုတ် သီုဖအိုတ် ဒှ် ၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက် ပြင်ပြင်ရ။<ref name=interview/> ညးဂှ် ဒှ် အစာမချူဒွက်မွဲတုဲ အခိုက်ကီု၊ ဒယှ်ေကီုဂှ် အစာသုခုမတအ် ဖန်ဇန်ကေတ်ကေတ်ရ။ နကုပူဂိုလ်မ္ဂး ဒွက် မချူလဝ် နကုဒဿန ပရေင်ဂကူဂှ် မပ္တံ ကု ဒွက် ဝင်မွဲပ္ၚံက်၊ သၟိင်သိဓတ်၊ မတ်မၞိက်၊ ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင်၊ သွက်အ္စာ၊ ဗ္ၜူဏောင်ဂှ် ဒးစိုတ် ဂၠိုင် နူ ဒွက် မချူဟီုလဝ် ပရေင်ဂကူတပ်တပ် မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ တာလျိုင်ပိုယ်၊ ဆက်ဗ္တိုက်အာပၞာန် တအ်ဏီရ။<ref name=interview/> နကု အစာကၞေဟ်တၠဗန် အလဵုဇကု ချူ၊ ပ္တိတ်သြန် ဖန်ဇန်တုဲ ကဵု သၟာသုခုမတအ် ဖျေဟ်အခိုက်၊ ဒယှ်ေလဝ်ဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ ၉ ကဝး<ref name=interview/> # ဝင်မွဲပ္ၚံက် # ပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ # မတ်မၞိက် # ဖျဝ်မာန် ဂစာန်ညဳညဳ # ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင် # ဝင်တၟိမွဲပ္ၚံက် # ထဝ်ဟာ သြန်ဟာ # သ္ၚိနန်မေတ္တာ # ဂကူမန် ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ == နိဿဲ == လိက်ကၞပ် ဂကောံဂဳတမန် ပေင် ၃၀ သၞာံ [[ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]] r26zb8h7kryxz6nvrrj848ogxycptf3 54997 54986 2026-05-20T02:03:16Z Ranger-Mon 120 54997 wikitext text/x-wiki {{ Infobox person | honorific_prefix = အစာကၞေဟ် | name = နာဲတၠဗန် | honorific_suffix = | image = Tala Bon, November 2025.jpg <!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[brackets]] --> | image_upright = | landscape = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --> | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = ဗီုရုပ် နူ သၞာံ ၂၀၂၅ နဝ်ဝေမ္ဗာ | native_name = နာဲတၠဗန် | native_name_lang = | pronunciation = | birth_name = မာံတင်ဦး<!-- only use if different from name --> | birth_date = <!--{{Birth date|1942|08|04}}--> | birth_place = ကွာန်ကြေဝ်ဏာ | baptised = <!-- will not display if birth_date is entered --> | disappeared_date = <!-- {{Disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) --> | disappeared_place = | disappeared_status = | death_date =<!--{{Death date and age|2019|06|19|1942|08|04}}<!-- {{Death date and age|1944|05|24|2021|07|17}} --> | death_place = | death_cause = | body_discovered = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | nationality = {{Flag|Mon}}မန် | other_names = | siglum = | citizenship = {{Flag|Myanmar}}ကောန်ဍုင်ဗၟာ | education = | alma_mater = | occupation = | years_active = | era = | employer = | organization = | agent = <!-- Discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source --> | known_for = အစာကၞေဟ် ဗွဲတၟေင် ဒွက် | notable_works = <!-- produces label "Notable work"; may be overridden by |credits=, which produces label "Notable credit(s)"; or by |works=, which produces label "Works"; or by |label_name=, which produces label "Label(s)" --> | style = | home_town = | net_worth = <!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --> | height = <!-- "X cm", "X m" or "X ft Y in" plus optional reference (conversions are automatic) --> | television = | title = <!-- Formal/awarded/job title. The parameter |office=may be used as an alternative when the label is better rendered as "Office" (e.g. public office or appointments) --> | term = | predecessor = | successor = | party = | movement = | opponents = | boards = | criminal_charges = <!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --> | criminal_penalty = | criminal_status = | spouse = မိခေန်လေ | partner = <!-- (unmarried long-term partner) --> | children = # မာံလွဳအံင် # မာံအံင်မန် # မိမောဝ်မောဝ်ဆာန် | mother = မိကောန်ဒေအ် <!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | father = နာဲပါလေ <!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | relatives = | family = | callsign = | awards = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature = | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''နာဲတၠဗန်''' (Tala Bon)(ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ် မာံတေန်အူ (တင်ဦး)) ဝွံ ဒှ် အစာကၞေဟ်မန် ဗွဲတၟေင် ယၟုပြာကတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ အရာမချူဒွက်ရ။ နူ အခိင်အာယုက်ၜိုတ် ၁၈ သၞာံဂှ် စချူကၠုင် လိက်မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်တုဲ စိုပ် သၞာံ ၁၉၈၂ (သက္ကရာဇ် ၁၃၄၄) ဂှ် ရဲဒယှ်ေဒွက်တအ် အာတ်မိက်တုဲ စချူကၠုင်ဒွက်ရ။ ပါဲနူ မချူဒွက်ဂှ် ဗွဲကြဴ အလဵုဇကု စဳဇန်တုဲ ပ္တိတ်ကၠုင် ကဝးဒွက် ၜိုတ် ၉ ကဝးတုဲ ဒွက် မချူလဝ် သီုဖအိုတ် နွံ ၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက် မဒှ်ရောင် စှ်ေစိုတ်ရ။ == အတ္ထုပ္ပတ္တိ == နာဲတၠဗန် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ကွာန်ကြေဝ်ဏာ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်၊ မဒှ် ကောန် နာဲပါလေ၊ မိကောန်ဒေအ်။<ref name=interview>{{cite interview |last=ပေင် ၃၀ |first=ဂကောံဂဳတမန် |subject-link=https://www.facebook.com/photo?fbid=892749050356529&set=pcb.892749277023173 |date= |title=အတ္ထုပ္ပတ္တိ နာဲတၠဗန် |url=https://www.facebook.com/photo?fbid=892749050356529&set=pcb.892749277023173 |work=လိက်ကၞပ် ဂကောံဂဳတမန် ပေင် ၃၀ သၞာံ |interviewer-last= |interviewer-first= |interviewer-link= |location= |publisher=လိက်ကၞပ် |access-date=}}</ref>ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ်ဂှ် မိမတအ် ခုတ်ကဵုလဝ် မာံတေန်အူ (တင်ဦး)၊ အခိင်ကာလ မဂွံ အာယုက် ၁၈ သၞာံ အခိင် မစချူလိက် မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်ဂှ် ကဵုလဝ် ယၟုကၞေဟ် တၠဗန်။<ref name=interview/> အစာကၞေဟ် နာဲတၠဗန်ဝွံ အခိင်ဘဝခမဳဂှ် ကေင်ဒှ်လဝ် အစာလိက်ပရိယတ် ဘာဗိုလ်လ္ၚီ၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ ရာံတိတ် နူ ဘဝခမဳတုဲ အာကၠောန်စ ဍုင်ဂျပါန်။ ဗွဲကြဴ ဒက်ဘဝ သ္ၚိကၟိန် ကုမိခေန်လေ (မိခင်လေး) ဇာတိကွာန်ကအ်ဍောတ် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တုဲ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ပိ၊ မာံလွဳအံင် (ကော်) အဖေတ်၊ မာံအံင်မန် (ကော်) အာဲ၊ မိမောဝ်မောဝ်ဆာန်။<ref name=interview/> ညးတအ် ပံက်လဝ် တိုက်သ္ၚာကိတ္တိ ပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ အရာပ်ကုန်သၟိင် (ဘိုကုန်းရပ်ကွက်) ဂၠံင်မင်္ဂလာ။<ref>{{cite web |last=Bon |first=Tala |date=May 28, 2024 |title=ကိတ္တိ သင်္ကန်းတိုက် |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1036309277913822&set=pb.100046042781579.-2207520000&type=3 |website=Ta La Bon |location= |publisher= |access-date=May 19, 2026}}</ref> == ကၞေဟ် == အစာကၞေဟ်တၠဗန်ဝွံ ချူလဝ် ဒွက် ပရေင်နာနာ၊ ပရေင်ဂကူ၊ ပရေင်ဆာန်၊ ပရေင်သာသနာ၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ ပ္တိုန်က္ဍိုင်ကျာ်၊ သဘင်ရတုနာနာ သီု ဒွက် တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ပူဂိုလ်မွဲမွဲလေဝ် နွံကီုရ။ လၟိဟ်ဒွက် မချူလဝ်ဂှ် ရိုဟ်လၟိဟ် ဟွံမာန်၊ စှ်ေစိုတ် သီုဖအိုတ် ဒှ် ၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက် ပြင်ပြင်ရ။<ref name=interview/> ညးဂှ် ဒှ် အစာမချူဒွက်မွဲတုဲ အခိုက်ကီု၊ ဒယှ်ေကီုဂှ် အစာသုခုမတအ် ဖန်ဇန်ကေတ်ကေတ်ရ။ နကုပူဂိုလ်မ္ဂး ဒွက် မချူလဝ် နကုဒဿန ပရေင်ဂကူ မပ္တံ ကု ဒွက် ဝင်မွဲပ္ၚံက်၊ သၟိင်သိဓတ်၊ မတ်မၞိက်၊ ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင်၊ သွက်အ္စာ၊ ဗ္ၜူဏောင်ဂှ် ဒးစိုတ် ဂၠိုင် နူ ဒွက် မချူဟီုလဝ် ပရေင်ဂကူတပ်တပ် မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ တာလျိုင်ပိုယ်၊ ဆက်ဗ္တိုက်အာပၞာန် တအ်ဏီရ။<ref name=interview/> နကု အစာကၞေဟ်တၠဗန် အလဵုဇကု ချူ၊ ပ္တိတ်သြန် ဖန်ဇန်တုဲ ကဵု သၟာသုခုမတအ် ဖျေဟ်အခိုက်၊ ဒယှ်ေလဝ်ဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ ၉ ကဝး<ref name=interview/> # ဝင်မွဲပ္ၚံက် # ပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ # မတ်မၞိက် # ဖျဝ်မာန် ဂစာန်ညဳညဳ # ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင် # ဝင်တၟိမွဲပ္ၚံက် # ထဝ်ဟာ သြန်ဟာ # သ္ၚိနန်မေတ္တာ # ဂကူမန် ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ == နိဿဲ == လိက်ကၞပ် ဂကောံဂဳတမန် ပေင် ၃၀ သၞာံ [[ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]] 86f2yzpoyrmjkpin41bsjudu9wbt5km 54998 54997 2026-05-20T02:05:59Z Ranger-Mon 120 54998 wikitext text/x-wiki {{ Infobox person | honorific_prefix = အစာကၞေဟ် | name = နာဲတၠဗန် | honorific_suffix = | image = Tala Bon, November 2025.jpg <!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[brackets]] --> | image_upright = | landscape = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --> | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = ဗီုရုပ် နူ သၞာံ ၂၀၂၅ နဝ်ဝေမ္ဗာ | native_name = နာဲတၠဗန် | native_name_lang = | pronunciation = | birth_name = မာံတင်ဦး<!-- only use if different from name --> | birth_date = <!--{{Birth date|1942|08|04}}--> | birth_place = ကွာန်ကြေဝ်ဏာ | baptised = <!-- will not display if birth_date is entered --> | disappeared_date = <!-- {{Disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) --> | disappeared_place = | disappeared_status = | death_date =<!--{{Death date and age|2019|06|19|1942|08|04}}<!-- {{Death date and age|1944|05|24|2021|07|17}} --> | death_place = | death_cause = | body_discovered = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | nationality = {{Flag|Mon}}မန် | other_names = | siglum = | citizenship = {{Flag|Myanmar}}ကောန်ဍုင်ဗၟာ | education = | alma_mater = | occupation = | years_active = | era = | employer = | organization = | agent = <!-- Discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source --> | known_for = အစာကၞေဟ် ဗွဲတၟေင် ဒွက် | notable_works = <!-- produces label "Notable work"; may be overridden by |credits=, which produces label "Notable credit(s)"; or by |works=, which produces label "Works"; or by |label_name=, which produces label "Label(s)" --> | style = | home_town = | net_worth = <!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --> | height = <!-- "X cm", "X m" or "X ft Y in" plus optional reference (conversions are automatic) --> | television = | title = <!-- Formal/awarded/job title. The parameter |office=may be used as an alternative when the label is better rendered as "Office" (e.g. public office or appointments) --> | term = | predecessor = | successor = | party = | movement = | opponents = | boards = | criminal_charges = <!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --> | criminal_penalty = | criminal_status = | spouse = မိခေန်လေ | partner = <!-- (unmarried long-term partner) --> | children = # မာံလွဳအံင် # မာံအံင်မန် # မိမောဝ်မောဝ်ဆာန် | mother = မိကောန်ဒေအ် <!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | father = နာဲပါလေ <!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | relatives = | family = | callsign = | awards = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature = | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''နာဲတၠဗန်''' (Tala Bon)(ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ် မာံတေန်အူ (တင်ဦး)) ဝွံ ဒှ် အစာကၞေဟ်မန် ဗွဲတၟေင် ယၟုပြာကတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ အရာမချူဒွက်ရ။ နူ အခိင်အာယုက်ၜိုတ် ၁၈ သၞာံဂှ် စချူကၠုင် လိက်မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်တုဲ စိုပ် သၞာံ ၁၉၈၂ (သက္ကရာဇ် ၁၃၄၄) ဂှ် ရဲဒယှ်ေဒွက်တအ် အာတ်မိက်တုဲ စချူကၠုင်ဒွက်ရ။ ပါဲနူ မချူဒွက်ဂှ် ဗွဲကြဴ အလဵုဇကု စဳဇန်တုဲ ပ္တိတ်ကၠုင် ကဝးဒွက် ၜိုတ် ၉ ကဝးတုဲ ဒွက် မချူလဝ် သီုဖအိုတ် နွံ ၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက် မဒှ်ရောင် စှ်ေစိုတ်ရ။ == အတ္ထုပ္ပတ္တိ == နာဲတၠဗန် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ကွာန်ကြေဝ်ဏာ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်၊ မဒှ် ကောန် နာဲပါလေ၊ မိကောန်ဒေအ်။<ref name=interview>{{cite interview |last=ပေင် ၃၀ |first=ဂကောံဂဳတမန် |subject-link=https://www.facebook.com/photo?fbid=892749050356529&set=pcb.892749277023173 |date= |title=အတ္ထုပ္ပတ္တိ နာဲတၠဗန် |url=https://www.facebook.com/photo?fbid=892749050356529&set=pcb.892749277023173 |work=လိက်ကၞပ် ဂကောံဂဳတမန် ပေင် ၃၀ သၞာံ |interviewer-last= |interviewer-first= |interviewer-link= |location= |publisher=လိက်ကၞပ် |access-date=}}</ref>ယၟု နူ ဍောတ်ဍောတ်ဂှ် မိမတအ် ခုတ်ကဵုလဝ် မာံတေန်အူ (တင်ဦး)၊ အခိင်ကာလ မဂွံ အာယုက် ၁၈ သၞာံ အခိင် မစချူလိက် မပ္တံ ကုကဗျ၊ လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုတအ်ဂှ် ကဵုလဝ် ယၟုကၞေဟ် တၠဗန်။<ref name=interview/> အစာကၞေဟ် နာဲတၠဗန်ဝွံ အခိင်ဘဝခမဳဂှ် ကေင်ဒှ်လဝ် အစာလိက်ပရိယတ် ဘာဗိုလ်လ္ၚီ၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ ရာံတိတ် နူ ဘဝခမဳတုဲ အာကၠောန်စ ဍုင်ဂျပါန်။ ဗွဲကြဴ ဒက်ဘဝ သ္ၚိကၟိန် ကုမိခေန်လေ (မိခင်လေး) ဇာတိကွာန်ကအ်ဍောတ် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တုဲ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ပိ၊ မာံလွဳအံင်၊ မာံအံင်မန်၊ မိမောဝ်မောဝ်ဆာန်။<ref name=interview/> ညးတအ် ပံက်လဝ် တိုက်သ္ၚာကိတ္တိ ပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ အရာပ်ကုန်သၟိင် (ဘိုကုန်းရပ်ကွက်) ဂၠံင်မင်္ဂလာ။<ref>{{cite web |last=Bon |first=Tala |date=May 28, 2024 |title=ကိတ္တိ သင်္ကန်းတိုက် |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1036309277913822&set=pb.100046042781579.-2207520000&type=3 |website=Ta La Bon |location= |publisher= |access-date=May 19, 2026}}</ref> == ကၞေဟ် == အစာကၞေဟ်တၠဗန်ဝွံ ချူလဝ် ဒွက် ပရေင်နာနာ၊ ပရေင်ဂကူ၊ ပရေင်ဆာန်၊ ပရေင်သာသနာ၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ ပ္တိုန်က္ဍိုင်ကျာ်၊ သဘင်ရတုနာနာ သီု ဒွက် တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ပူဂိုလ်မွဲမွဲလေဝ် နွံကီုရ။ လၟိဟ်ဒွက် မချူလဝ်ဂှ် ရိုဟ်လၟိဟ် ဟွံမာန်၊ စှ်ေစိုတ် သီုဖအိုတ် ဒှ် ၜိုတ် ၅၀၀ ဒွက် ပြင်ပြင်ရ။<ref name=interview/> ညးဂှ် ဒှ် အစာမချူဒွက်မွဲတုဲ အခိုက်ကီု၊ ဒယှ်ေကီုဂှ် အစာသုခုမတအ် ဖန်ဇန်ကေတ်ကေတ်ရ။ နကုပူဂိုလ်မ္ဂး ဒွက် မချူလဝ် နကုဒဿန ပရေင်ဂကူ မပ္တံ ကု ဒွက် ဝင်မွဲပ္ၚံက်၊ သၟိင်သိဓတ်၊ မတ်မၞိက်၊ ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင်၊ သွက်အ္စာ၊ ဗ္ၜူဏောင်ဂှ် ဒးစိုတ် ဂၠိုင် နူ ဒွက် မချူဟီုလဝ် ပရေင်ဂကူတပ်တပ် မပ္တံ ကုပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ၊ တာလျိုင်ပိုယ်၊ ဆက်ဗ္တိုက်အာပၞာန် တအ်ဏီရ။<ref name=interview/> နကု အစာကၞေဟ်တၠဗန် အလဵုဇကု ချူ၊ ပ္တိတ်သြန် ဖန်ဇန်တုဲ ကဵု သၟာသုခုမတအ် ဖျေဟ်အခိုက်၊ ဒယှ်ေလဝ်ဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ ၉ ကဝး<ref name=interview/> # ဝင်မွဲပ္ၚံက် # ပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ # မတ်မၞိက် # ဖျဝ်မာန် ဂစာန်ညဳညဳ # ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင် # ဝင်တၟိမွဲပ္ၚံက် # ထဝ်ဟာ သြန်ဟာ # သ္ၚိနန်မေတ္တာ # ဂကူမန် ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ == နိဿဲ == လိက်ကၞပ် ဂကောံဂဳတမန် ပေင် ၃၀ သၞာံ [[ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]] 433k2whrw3b80fvxzvy2p00g36hwjv8