မုဟ်လအိတ် (ဒဵု)

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>မုဟ်လအိတ် (ဒဵု)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6627</id>
    <revision>
      <id>55010</id>
      <parentid>41643</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T00:22:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3004" sha1="fquxj1q8dkvlrz0d9pkqgy60gah7pk0" xml:space="preserve">{{ Infobox mountain
| name = ဒဵုမုဟ်လအိတ်
| other_name = 
| photo = 
| photo_caption = 
| elevation_m = ၂၀၀၅
| elevation_ref = 
| prominence_m = 
| prominence_ref =
| map = မြန်မာနိုင်ငံ
| map_caption = ဒၞာဲ ဒဵုမုဟ်လအိတ် မနွံ
| map_size = 200
| label_position = bottom
| listing = 
| location = [[တွဵုရးဍုင်ကရေင်]]၊ [[သဟရးဗၟာ]] 
| range = ဓရောင်ဒဵုဒၞး 
| coordinates = {{coord|16|13|N|98|31|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}}
| coordinates_ref = 
| geology = 
| period =
| topo = 
| first_ascent = 
| easiest_route = 
}}

'''ဒဵုမုဟ်လအိတ်''' {{lang-my|မုလအိတောင်}} ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်၊ တွဵုရးဍုင်ကရေင်။ ဒဵုဝွံ နွံလပါ်ဗလးမုက်ၜဳ {{convert|၂၀၀၅|m|ft}} တုဲ ပ္ဍဲကၞောတ်ဒဵုဂှ် ကျာ်မုဟ်လအိတ် နွံရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bnionline.net/mm/news-58594%20|title=မုလအိတောင်တန်း သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကို ထိန်းသိမ်းသွားရန် ဒေသခံများ ကြိုးပမ်း|work=BNI media group|date=၂၄ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၈|accessdate=၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၈}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://thevoicemyanmar.com/feature/16376-kyp|title=ကရင်ပြည်နယ် အမြင့်ဆုံး မုလအိတောင်ကို ခြေလျင်တောင်တက်အဖွဲ့ တက်မည်|work=The Voice|date=၂၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၈|accessdate=၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၈|archivedate=2021-04-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210500000000/http://thevoicemyanmar.com/feature/16376-kyp}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲဒဵုဝွံ ဂကူဂစေမ် လၟိဟ်မအောန် ဗီုကဵု ဂစေံ [[Tenasserim white-bellied rat]] (''Niviventer tenaster''),&lt;ref&gt;Mammal species of the world:a taxonomic and geographic reference, Volume 2&lt;/ref&gt; ဂစေံ [[silver-eared laughingthrush]] (''Trochalopteron melanostigma'')&lt;ref&gt;[http://worldbirdinfo.net/Pages/BirdCitationView.aspx?BirdID=38180&amp;Source=%2FPages%2FBirdsSearch.aspx%3FBirdField%3D6%26BirdSearch%3DTIMALIIDAE%253ABabblers World Bird Info]&lt;/ref&gt; ကေုာံ ဂစေံ [[grey-sided thrush]] (''Turdus feae''), a [[vulnerable species]],&lt;ref&gt;[http://www.birdlife.org/datazone/userfiles/file/Species/AsRDBPDFs/species/turdfeae.pdf Threatened Birds of Asia: The BirdLife International Red Data Book]&lt;/ref&gt;တအ် ဂွံဆဵုကေတ် မာန်ရ။

== နိဿဲ ==
{{reflist}}
[[ကဏ္ဍ:ပထဝဳ]]
[[ကဏ္ဍ:BEHM]]</text>
      <sha1>fquxj1q8dkvlrz0d9pkqgy60gah7pk0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒေတာဇၞော်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11047</id>
    <revision>
      <id>55012</id>
      <parentid>54819</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T02:38:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၆. ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍနာနာ (Applications in Various Industries) */</comment>
      <origin>55012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26086" sha1="d99s6q6z88xuj6vn2um1xj5m0yw53ro" xml:space="preserve">{{Use dmy dates|date=May 2026}}
{{Infobox technology
| name = ဒေတာဇၞော် (Big Data)
| image = [[File:Internet map 1024.jpg|300px|center|လဒက်ပ္တန် အေန်တာနဲ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ဒေတာ]]
| caption = ဗီုပြင် ပရေင်ဆက်စၠောအ် ဒေတာ ပ္ဍဲ အေန်တာနဲ မဒှ် သဇိုင် သွက် ဒေတာဇၞော် ကေုာံ ပရေင်ဂိုင်သိပ်
| field = [[သိပ္ပံ ဒေတာ]] (Data Science), [[သိပ္ပံ ကောမ်ပျူတာ]]
| major_technologies = [[Hadoop]], [[Apache Spark]], [[NoSQL]]
| characteristics = Volume, Velocity, Variety, Veracity, Value
| core_concept = ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်နင် မဂၠိုင် ကေုာံ မလှဲလး မဟွံမာန် ကၠောန် နကဵု သၞောတ် တြေံ
}}

'''ဒေတာဇၞော်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''တင်နင် မဇၞော်လှဲလး''' ({{lang-en|Big Data}}) ဝွံ ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ်၊ ကွတ်စက် ကေုာံ နဲကဲ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Analyze)၊ ပတိတ် ကေတ် တင်နင် (Extract) ကေုာံ ဖန်ဇန် (Deal with) ဒေတာ မၞုံ ကု လၟိဟ် ဇၞော် လောန် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞုံ ကု ဗီုပြင် မထုဲထံင် လောန် မဟွံမာန် ကၠောန် သ္ပ နကဵု ဆော့ဖ်ဝဲလ် (Software) ပရေင်ဖန်ဇန် ဒေတာ အတိုင် သၞောတ် တြေံ ဓမ္မတာ တအ် ရ။ 

ဒေတာဇၞော် ဝွံ ဍေံ ပါ်ခြာ လဝ် နကဵု လၟိဟ် မဂၠိုင်လောန် (Volume)၊ အသိင် မလုပ် ကၠုင် ပြဟ်လောန် (Velocity) ကေုာံ ဗီုပြင် ဒေတာ မၞုံ ဂၠိုင် ကု သာ် (Variety) ရ။ တ္ၚဲဏအ် မ္ဂး [[wikt:mnw:ဒေတာ|ဒေတာ]]ဇၞော် ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် သဇိုင် အဓိက ပ္ဍဲ ပရေင် ကမၠောန် ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်အလဵုအသဳ ကေုာံ လဒက်ပ္တန် [[ဉာဏ်ပညာ ကလုပ်]] (Artificial Intelligence) အလုံ ဂၠးတိ ရ။

== ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဒေတာဇၞော်&quot; ဏအ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လၟိဟ် မဇၞော် ဂၠိုင် ဓဝ် ရ၊ ဍေံ သီု ဆက်စပ် ကု နဲပညာ မဂိုင်သိပ်၊ မဖန်ဇန် ကေုာံ မ[wikt:mnw:သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်|သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်] ဍေံ တအ် ကီု ရ。 သၞောတ် ဒေတာဘေ့စ် (Databases) ဓမ္မတာ မပ္တံ ကု RDBMS ဝွံ ဟွံမာန် ဒုင်ဒဝ် ကေတ် လၟိဟ် ဒေတာ မလုပ် ကၠုင် နူကဵု အေန်တာနဲ၊ မဳဒဳယာ ညးဍုင်ကွာန် (Social Media)၊ ကေုာံ သၞောတ် IoT (Internet of Things) တအ် ဏီ ရ။&lt;ref&gt;Laney, D. (2001). 3D Data Management: Controlling Data Volume, Velocity and Variety. META Group Research Note.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၁ ဂှ် တၠပညာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် Doug Laney ပံက် လဝ် အဓိပ္ပါယ် ဒေတာဇၞော် နကဵု အင်္ဂလက်သန် ၃ သာ် မတွံဂး 3Vs (Volume, Velocity, Variety) ရ။ ကြဴနူ ဏအ် ဂှ် တၠပညာ တအ် ထပ် စုတ် ကၠုင် Veracity (ပရေင်ဍာံပြ) ကေုာံ Value (တန်ဖျူ) တုဲ ဍေံ ဒှ် အာ 5Vs ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ရ။ ဒေတာဇၞော် ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ဂကောံ ကမ္မဏဳ တအ် ဂွံ ဆိင်ဆ ပရေင် အနာဂတ် ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်တ် နကဵု သက်သဳ ဍာံပြ မာန် ရ။

== ၂. ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
[[File:Data visualization.jpg|thumb|right|300px|ပရေင် ထ္ၜး ပျး ဒေတာ နကဵု ဗီုပြင် မတ် (Data Visualization) မဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက ပ္ဍဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒေတာဇၞော်]]
ဝင် ပရေင် ပကောံ ဒေတာ ဝွံ စကတဵုဒှ် လဝ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ကီု လေဝ်၊ အရာ မကော် စ &quot;ဒေတာဇၞော်&quot; ဇေတ်တ် ဂှ် စ မံက်ဂတဝ် ကၠုင် ပ္ဍဲ အခိင် ခေတ် အေန်တာနဲ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ကၞောတ် ၁၉၉၀ တအ် ကေုာံ စ ၂၀၀၀ တအ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၇ ဂှ် Michael Cox ကေုာံ David Ellsworth တအ် စကာ လဝ် ဝေါဟာရ &quot;Big Data&quot; ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ လိက်ပြကိုဟ် သိပ္ပံ ညးတအ် သွက်ဂွံ ဗၟံက် ထ္ၜး ပြသၞာ ကောမ်ပျူတာ မဟွံမာန် ဂိုင်သိပ် ဒေတာ မဂၠိုင် လောန် ရ။&lt;ref&gt;Cox, M., &amp; Ellsworth, D. (1997). Application-controlled demand paging for out-of-core visualization. Proceedings of the 8th conference on Visualization '97.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၅ ဂှ် ကမ္မဏဳ ဇၞော် မပ္တံ ကု Google ကေုာံ Yahoo! တအ် ကတဵုဒှ် ပြသၞာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ကေုာံ ဂိုင်သိပ် တင်နင် ပ္ဍဲ World Wide Web ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ခၞံဗဒှ် လဝ် နဲပညာ တၟိ မကော် ဂး MapReduce တုဲ ကြဴနူ ဂှ် Doug Cutting ကေုာံ Mike Cafarella တအ် ဖန်ဗဒှ် တိတ် ကၠုင် ကွတ်စက် မၞုံ ယၟု [[Hadoop]] မဒှ် သၞောတ် ဂိုင်သိပ် ဒေတာ မသၠးပွး (Open-source) ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ မပကဵု ညံင် ဒေတာဇၞော် ဂွံ ပြးဇး အာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။

== ၃. အင်္ဂလက်သန် ဒေတာဇၞော်: V မသုန်သာ် (Characteristics: The 5 Vs) ==
ဒေတာဇၞော် ဝွံ ဍိုက်ပေင် တဴ နကဵု အင်္ဂလက်သန် မသုန်သာ် မကော် စ The 5 Vs ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ အင်္ဂလက်သန် မသုန်သာ် (The 5 Vs of Big Data)
|-
! လၟေင် !! ယၟု အင်္ဂလက်သန် !! ပွံက် အဓိပ္ပါယ် (Definition) !! ဥပမာ
|-
| ၁ || '''Volume''' (လၟိဟ် ဇၞော်) || ပွမၞုံ ကု လၟိဟ် ဒေတာ မဇၞော် လောန် (Terabytes စဵုကဵု Zettabytes)။ || တင်နင် ဒေတာ နူကဵု က္ၜင်ကျာ ဃော ပဝ် ဒၟံင်၊ ဒေတာ Facebook ဇၟာပ် တ္ၚဲ။
|-
| ၂ || '''Velocity''' (အသိင် ပြဟ်) || အသိင် ဒေတာ မလုပ် ကၠုင် ကေုာံ မဒး ဖန်ဇန် ဗွဲမပြဟ် ဃော ကာလ (Real-time)။ || ပရေင် လှာဲဂတး သြန် ပ္ဍဲ ဘဏ်၊ ဒေတာ ကွဳစက် မဒြေပ် အလဵုဇကု (Self-driving cars)။
|-
| ၃ || '''Variety''' (ဗီုပြင် နာနာ) || ဗီုပြင် ဒေတာ မၞုံ ဂၠိုင် ကု သာ် (မပ္တံ ကု လိက်၊ ဗီုရုပ်၊ ရမျာင်၊ ဗဳဒဳယော၊ ကေုာံ သၞောတ် ဟွံမဲ)။ || အဳမေးလ်၊ ဗီုရုပ် ပ္ဍဲ Instagram၊ ဒေတာ လိက် နူကဵု တွိတာ (Twitter)။
|-
| ၄ || '''Veracity''' (ပရေင် ဍာံပြ) || ပွမၞုံ ကု ပရေင် ချိုတ်ပၠိုတ် ကေုာံ ပရေင် ယေဘုယျ (Quality and Accuracy) ဒေတာ။ || ဒေတာ လ္ၚဵု မၞုံ ကု တင်ဗၠေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေတာ ဟွံဍိုက်ပေင် မဒး ပလေဝ် သ္အးဇ္ၚး။
|-
| ၅ || '''Value''' (တန်ဖျူ) || အစောံစရာဲ မမာန် ပတိတ် ကေတ် လညာတ် ကေုာံ ပရဲ နူကဵု ဒေတာ ဂမၠိုင်။ || ပရေင် ဆိင်ဆ ညးရာန် ကပေါတ် (Customer recommendations) ပ္ဍဲ Amazon။&lt;ref&gt;Marr, B. (2015). Big Data: Using Smart Big Data, Analytics and Metrics To Make Better Decisions and Improve Performance. John Wiley &amp; Sons.&lt;/ref&gt;
|}

== ၄. လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ကွတ်စက်ဂမၠိုင် (Architecture and Technologies) ==
[[File:Hadoop_logo.svg|thumb|left|200px|Apache Hadoop မဒှ် ကွတ်စက် သဇိုင် သွက်ဂွံ ဂိုင်သိပ် ကေုာံ ဖန်ဇန် ဒေတာဇၞော်]]
သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ဒေတာဇၞော် မ္ဂး၊ ကောမ်ပျူတာ ဓမ္မတာ မွဲ မ ကၠောန် ဟွံမာန် ရ။ ဒး စကာ သၞောတ် လဒက်ပ္တန် မပံင်ကောံ လဝ် စက် မဂၠိုင် (Distributed computing) ရ။ ကွတ်စက် အဓိက ဂမၠိုင် ဂှ်-
* '''[[Hadoop]] (Apache Hadoop):''' ဒှ် သၞောတ် သၠးပွး မမာန် ဂိုင်သိပ် ဒေတာ မဇၞော် လတူ ကောမ်ပျူတာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဍေံ စကာ HDFS (Hadoop Distributed File System) သွက်ဂွံ ဂိုင်သိပ် တုဲ၊ စကာ MapReduce သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ရ။
* '''Apache Spark:''' ဒှ် ကွတ်စက် မကၠောန် ကမၠောန် ပြဟ် လောန် နူ Hadoop ၜိုတ် ၁၀၀ ဆ ရ။ ဍေံ စကာ ရာမ် (RAM - In-memory processing) သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ဒေတာ ဃော ကာလ (Real-time) မာန် ရ။&lt;ref&gt;Zaharia, M., et al. (2016). Apache Spark: a unified engine for big data processing. Communications of the ACM, 59(11), 56-65.&lt;/ref&gt;
* '''NoSQL Databases:''' ဒေတာဘေ့စ် မပ္တံ ကု MongoDB, Cassandra ကေုာံ Redis တအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သွက်ဂွံ ဂိုင်သိပ် ဒေတာ မဟွံမဲ ကု ဗီုပြင် စှ်ေစှ်ေ (Unstructured data) ပြဟ်ပြဟ် မာန် ရ။
* '''Cloud Computing (ကၠောတ်):''' ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ဂကောံ တအ် ဟွံရာန် စက် ကောမ်ပျူတာ ဇကု တုဲ၊ ညးတအ် ၚာ် စကာ သၞောတ် ကၠောတ် နူကဵု Amazon Web Services (AWS), Google Cloud (GCP) ဟွံသေင်မ္ဂး Microsoft Azure တအ် ရ။

== ၅. နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပရေင်ကၠောန် (Data Analytics and Processing) ==
ဒေတာဇၞော် ဝွံ ယဝ်ရ ဟွံသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မ္ဂး တန်ဖျူ ဍေံ ဟွံမဲ ရ။ ပရေင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒေတာ (Data Analytics) ဝွံ နွံ ၄ ကဆံင် ရ-
၁။ '''Descriptive Analytics (သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူမတုဲ):''' လ္ၚတ် ရံင် &quot;မု ကတဵုဒှ် လဝ် ရော?&quot; ဥပမာ - လၟိဟ် ကပေါတ် မသွံ တိတ် လဝ် ဂိတု တုဲ တေအ်။
၂။ '''Diagnostic Analytics (သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဟိုတ်):''' လ္ၚတ် ရံင် &quot;မုဟိုတ် ကတဵုဒှ် လဝ် ရော?&quot; ဥပမာ - မုဟိုတ် ညးရာန် တအ် ဟွံရာန် ကပေါတ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ အဒိုက် ရော?
၃။ '''Predictive Analytics (ဆိင်ဆ အနာဂတ်):''' စကာ စက်လ္ၚတ်ပညာ သွက်ဂွံ ဆိင်ဆ &quot;မု ကတဵုဒှ် မာန် ရော ပ္ဍဲ အနာဂတ်?&quot; ဥပမာ - ဆိင်ဆ ၚုဟ် သြန် ပ္ဍဲ ဂိတု ဂတ။
၄။ '''Prescriptive Analytics (ဖျေဟ် လညာတ် လစွံ):''' ကဵု လညာတ် ဒဒှ်ရ &quot;မု ဒး ကၠောန် ထေက် ရော?&quot; ဥပမာ - စက် ကဵု လညာတ် ညံင်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ၚုဟ် ကပေါတ် ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ ပရဲ ဂၠိုင် အိုတ်။&lt;ref&gt;Provost, F., &amp; Fawcett, T. (2013). Data Science for Business: What you need to know about data mining and data-analytic thinking. O'Reilly Media, Inc.&lt;/ref&gt;

== ၆. ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍနာနာ (Applications in Various Industries) ==
ဒေတာဇၞော် ဝွံ စကာ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ အလုံအိုတ်သီု တုဲ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဗီုပြင် ကၠောန် ကမၠောန် ရ-
* '''ကဏ္ဍ ပရေင်ထတ်ယုက် (Healthcare):''' လ္ၚတ် ဒေတာ ညးယဲ၊ ဗဳဇ DNA ကေုာံ ဗီုရုပ် ဓာတ်မှန် သွက်ဂွံ ဆိင်ဆ ယဲ ကေုာံ လွဳပရာ နကဵု ဂဥုဲ မကိတ်ညဳ ကု ပူဂိုလ် (Personalized medicine)။
* '''ကဏ္ဍ ပရေင်သြန် ကေုာံ ဘဏ် (Finance):''' စကာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ရံင် ပရေင် ကၠတ် ကမၠတ် သြန် (Fraud detection) ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေင် ဓလောံဖျေဟ် သြန် (Investment algorithms) ဃော ကာလ။&lt;ref&gt;Hashem, I. A. T., et al. (2015). The rise of &quot;big data&quot; on cloud computing: Review and open research issues. Information Systems, 47, 98-115.&lt;/ref&gt;
* '''ကဏ္ဍ ပရေင်သွံရာန် (Retail):''' ကမ္မဏဳ မပ္တံ ကု Walmart ကေုာံ Amazon တအ် လ္ၚတ် ဗီုပြင် မရာန် ကပေါတ် ညးလွပ် တုဲ ညးတအ် ထ္ၜး ပျး ကဵု ကြော်ငြာ ကေုာံ ကပေါတ် မကိတ်ညဳ ကု ညးရာန် တအ် ရ။
* '''[[ဍုင် ဉာဏ်စိစောန်]] (Smart Cities):''' လ္ၚတ် ဒေတာ နူကဵု ကင်မရာ၊ စက် ကွဳစက် ကေုာံ ဒေတာ ရာသဳဥတု သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ညံင် ဍုင် ဂွံ ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် ကွဳစက် ဇေက် ရ။

== ၇. ဒေတာဇၞော် ကေုာံ ဉာဏ်ပညာကလုပ် (Big Data and Artificial Intelligence) ==
[[File:Deep_Learning.jpg|thumb|right|250px|ကွန်ယက် နာဗ်ကြော (Neural Networks) ကေုာံ Deep Learning မဒး သ္ပ သဇိုင် လတူ ဒေတာဇၞော်]]
[[ဉာဏ်ပညာ ကလုပ်]] (AI) ကေုာံ [[Machine Learning|စက်လ္ၚတ်ပညာ (Machine Learning)]] ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဒေတာဇၞော် ညံင်ရဴ ကောန် ကဵု မိ ကီု ရ။ AI ညံင်ဂွံ ဍိုဟ်ကေက် တိုန် ဂှ် ဍေံ ဒး လ္ၚတ် နူကဵု ဒေတာ သဇိုင် (Training data) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ 

ယဝ်ရ ဒေတာဇၞော် ဟွံမဲ မ္ဂး AI တအ် ဂှ် ကၠောန် ကမၠောန် ဟွံမာန် ရ။ နဲကဲ Deep Learning မဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ ပ္ဍဲ AI ဂှ် စကာ လဝ် ကွန်ယက် နာဗ်ကြော (Neural networks) မၞုံ ကု ထပ် ဂၠိုင်ဂၠိုင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဒေတာ ဗီုရုပ်၊ ရမျာင် ကေုာံ လိက် တအ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး AI ဂမၠိုင် ဍေံ မာန် ခၞံဗဒှ် လိက်၊ ဗီုရုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး မာန် ကၠာဲ ဘာသာ အလဵုဇကု ဟိုတ်နူ ဍေံ လ္ၚတ် လဝ် ဒေတာဇၞော် နူကဵု အေန်တာနဲ ရ။&lt;ref&gt;Goodfellow, I., Bengio, Y., &amp; Courville, A. (2016). Deep Learning. MIT Press.&lt;/ref&gt;

== ၈. ပြသၞာ ကေုာံ အခက်အခုဲဂမၠိုင် (Challenges and Issues) ==
ၜိုန်ရ ဒေတာဇၞော် ဝွံ ခိုဟ် သွက် လောက ကီု လေဝ်၊ ပြသၞာ ကေုာံ အခက်အခုဲ ဗွဲမဂၠိုင် လေဝ် နွံ ဒၟံင် ရ-
* '''ပရေင် ဂီုကၠီု (Security):''' ဒေတာ မဂၠိုင် လောန် ဂှ် ဒှ် အရာ မတံင်ဂြဲ ကဵု သၟာ ဟက်ကာ (Hackers) တအ် ရ။ ယဝ်ရ ဒေတာ ဒးဒုင် ကၠတ် အာ မ္ဂး ဍေံ လီုလာ် အာ ပရေင် ပူဂိုလ် ဗွဲမဇၞော် ရ။
* '''ပရေင် ပူဂိုလ် (Privacy):''' ကမ္မဏဳ ဇၞော် တအ် ပကောံ တင်နင် ညးဍုင်ကွာန် မပ္တံ ကု ဒၞာဲ မနွံ၊ အရာ မဒးစိုတ် ကေုာံ ရမျာင် တအ် သီု ဟွံကဵု အခေါင် တုဲ ဣဏအ် ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ ပရေင် ပူဂိုလ် ရ။ သၞောဝ် မပ္တံ ကု GDPR ပ္ဍဲ ယူရဝ်ပ ဂှ် ပတိတ် လဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပြသၞာ ဏအ် ရ。&lt;ref&gt;Mayer-Schönberger, V., &amp; Cukier, K. (2013). Big Data: A Revolution That Will Transform How We Live, Work, and Think. Houghton Mifflin Harcourt.&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင် ဍာံပြ (Data Quality):''' ဒေတာ လ္ၚဵု ဂှ် ဟွံဍာံပြ၊ တြေံ အာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပါလုပ် ကဵု စိုတ် လပါ် မွဲ (Bias) တုဲ ယဝ်ရ စကာ မ္ဂး ကလိဂွံ သွဟ် မဗၠေတ် မာန် ရ။

== ၉. အကျိုးဆက် လတူ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Social and Cultural Impact) ==
ဒေတာဇၞော် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် ပရေင် ဂျိုင် လမျီု မၞိဟ် တအ် ရ။ လပါ် ခိုဟ် မ္ဂး ဍေံ ဖန်ဗဒှ် ညံင် ဘဝ ဂွံ လောဲသွာ တိုန်၊ ကလိဂွံ တင်နင် ပြဟ်ပြဟ် ကေုာံ ကလိဂွံ အရီုအဗၚ် ဃော ကာလ ရ။ ဆဂး လပါ် ပရေအ် မ္ဂး ဍေံ ဖန်ဗဒှ် ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ စိုပ် အာ ပ္ဍဲ ပွဳပွူ မတုပ် ကု စိုတ် ဇကု သၟး (Filter Bubbles) တုဲ ဟွံမာန် ဒုင်တဲ လညာတ် တၞဟ်ဟ် ရ။

ပါဲ နူ ဏအ်၊ ညးလ္ၚဵု ဟီု ဂး ဒဒှ်ရ ဒေတာဇၞော် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် &quot;Surveillance Capitalism&quot; (သၞောတ် ဓနသျှင် မစၟဳစၟတ် မၞိဟ်) မဒှ် သၞောတ် မပကောံ ဒေတာ ပူဂိုလ် ညံင်ဂွံ သွံ ပရဲ ကု ညး ကြော်ငြာ တအ် ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ပကဵု ညံင် ပရေင် ဗၠးၜး ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ အောန် စှ်ေ အာ မာန် ရ။&lt;ref&gt;Zuboff, S. (2019). The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power. PublicAffairs.&lt;/ref&gt;

== ၁၀. အနာဂတ် ဒေတာဇၞော် ကေုာံ လညာတ်တၟိဂမၠိုင် (Future Trends) ==
[[File:Server_room.jpg|thumb|left|250px|စက် ဆာဗာ (Server Room) မဒှ် ဌာန် ဗဟဵု မဂိုင်သိပ် ဒေတာဇၞော် ပ္ဍဲ ခေတ် အနာဂတ်]]
အနာဂတ် ဒေတာဇၞော် ဝွံ ဆက် ဆက်စပ် အာ ကု ကွတ်ပညာ တၟိ တၟိ ဂမၠိုင် ရ-
* '''Edge Computing (ကောမ်ပျူတာ ဇိုင်):''' ညံင် ဟွံဂွံ ပလံင် ဒေတာ သီုဖအိုတ် ဇရေင် ကၠောတ် ဗဟဵု ဂှ်၊ စက် မပ္တံ ကု ဖုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကင်မရာ တအ် အလဵုဇကု ဖန်ဇန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒေတာ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဂှ် ဃော ကာလ ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဖအောန် ကဵု အခိင် လဇုဲ (Latency) ရ။
* '''Data Fabric (လဒက်ပ္တန် ယာတ် ဒေတာ):''' ဒှ် လဒက်ပ္တန် မပံင်ကောံ ဒေတာ နူကဵု ဒၞာဲ နာနာ ညံင်ဂွံ ဒှ် မွဲ သၞောတ် တုဲ စကာ AI သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် အလဵုဇကု ရ။
* '''Quantum Computing (ကောမ်ပျူတာ ကွမ်တမ်):''' ယဝ်ရ ကောမ်ပျူတာ ကွမ်တမ် အံင်ဇၞး ကၠုင် မ္ဂး ဍေံ မာန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒေတာဇၞော် မထုဲထံင် အိုတ် ပ္ဍဲ အခိင် စက္က ဓဝ် ရ မဒှ် အရာ ကောမ်ပျူတာ လၟုဟ် ဒး စကာ အခိင် သၞာံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ。&lt;ref&gt;Gantz, J., &amp; Reinsel, D. (2012). The digital universe in 2020: Big data, bigger digital shadows, and biggest growth in the far east. IDC iView, IDC Analyze the Future.&lt;/ref&gt;

[https://www.youtube.com/watch?v=bAyrObl7TYE လ္ၚတ်ရံင် ဒေတာဇၞော် မ္ဂး မု ရော? (YouTube)]

== မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

== ဆက် လ္ၚတ် ရံင် (See also) ==
* [[သိပ္ပံ ဒေတာ]] (Data Science)
* [[ဉာဏ်ပညာ ကလုပ်]] (Artificial Intelligence)
* [[Machine Learning|စက်လ္ၚတ်ပညာ]] (Machine Learning)
* [[ကၠောတ် ကောမ်ပျူတာ]] (Cloud Computing)

== လေန် မ္ၚး (External links) ==
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Big_data Big Data] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်

{{Navbox
| name  = ဒေတာဇၞော်
| title = [[ဒေတာဇၞော်]] ကေုာံ [[သိပ္ပံ ဒေတာ]]
| listclass = hlist
| state = uncollapsed

| group1 = သဘောင်တရား အဓိက
| list1  = 
* 5 Vs
* [[Data Mining]]
* [[Predictive Analytics]]
* [[Data Visualization]]

| group2 = ကွတ်စက်ဂမၠိုင်
| list2  = 
* [[Hadoop]]
* [[Apache Spark]]
* [[NoSQL]]
* [[ကၠောတ် ကောမ်ပျူတာ]]
* [[Data Warehouse]]

| group3 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ်
| list3  = 
* [[ဉာဏ်ပညာ ကလုပ်]]
* [[Machine Learning|စက်လ္ၚတ်ပညာ]]
* [[Deep Learning]]
* [[အေန်တာနဲ]]
}}

[[ကဏ္ဍ:ဒေတာဇၞော်]]
[[ကဏ္ဍ:သိပ္ပံ ဒေတာ]]
[[ကဏ္ဍ:သိပ္ပံ ကောမ်ပျူတာ]]
[[ကဏ္ဍ:ကွတ်စက်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>d99s6q6z88xuj6vn2um1xj5m0yw53ro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၃. မေ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>11090</id>
    <revision>
      <id>55011</id>
      <timestamp>2026-05-23T01:36:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;* [[၁၄၃၀]] – ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက် ကောမ်ပဲ (Compiègne) ဂှ် '''[[ဂျောန် အော့ဖ် အတ်]]''' (Joan of Arc) ဒးဒုင်ရပ် ကုပၞာန်ဘာဂန်ဒဳ (Burgundian) တအ်ရ။ * [[၁၅၆၈]] – ဍုင် '''[[နေတာလာန်]]''' (Netherlands) လလောင်တြး အခေါင်ဗၠ...&quot;</comment>
      <origin>55011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1672" sha1="h59fvslel9a88du05f0fmic62ypwqgf" xml:space="preserve">* [[၁၄၃၀]] – ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက် ကောမ်ပဲ (Compiègne) ဂှ် '''[[ဂျောန် အော့ဖ် အတ်]]''' (Joan of Arc) ဒးဒုင်ရပ် ကုပၞာန်ဘာဂန်ဒဳ (Burgundian) တအ်ရ။
* [[၁၅၆၈]] – ဍုင် '''[[နေတာလာန်]]''' (Netherlands) လလောင်တြး အခေါင်ဗၠးၜး နူ အေန်ပါယာ သပေိန် (Spanish Empire) တုဲ ပေါဲဗတိုက်ဒ္စါံစှ်သၞာံ စကတဵုဒှ်လဝ်ရ။
* [[၁၉၁၅]] – ပ္ဍဲ [[ပေါဲပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ပထမ]] ဂှ် ဍုင် '''[[အဳတလဳ]]''' (Italy) ပါလုပ် ပံင်ကောံ ကု ဂကောံမဟာမိတ်တုဲ လလောင်တြး ပၞာန် လတူ ဍုင် ဩသတြဳယျာ-ဟင်ဂေရဳ (Austria-Hungary) ရ။
* [[၁၉၅၁]] – [[တိဗေတ်]] (Tibet) ကေုာံ ဍုင်ကြုက် (PRC) ထပက်စၟတ်တဲ '''[[လိက်ကသုက် စှ်ထပှ်တင်]]''' သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် တိဗေတ် နကဵု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်။
* [[၁၉၉၅]] – ဗီုပြင် အရေဝ်ပရဝ်ဂရာမ် ကောမ်ပျူတာ '''[[ဂျာဗာ]]''' (Java programming language) ဂှ် စပတိတ် လလောင်တြး အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်။</text>
      <sha1>h59fvslel9a88du05f0fmic62ypwqgf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဍုင် ဉာဏ်စိစောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11091</id>
    <revision>
      <id>55013</id>
      <timestamp>2026-05-23T02:39:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot; Code snippet  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Infobox technology  | name = ဍုင် ဉာဏ်စိစောန် (Smart City)  | image = [[File:Internet of things architecture.svg|250px|center|အေန်တာနဲ သွက်ကပေါတ်ကိရိယာဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဉာဏ်စိစောန်]]  | caption = ဗီုပြင် လဒက်ပတန် အေန်တာ...&quot;</comment>
      <origin>55013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28020" sha1="l52jdb7ju171gpoixpvxzu7d607tovy" xml:space="preserve">
Code snippet
 &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Infobox technology
 | name = ဍုင် ဉာဏ်စိစောန် (Smart City)
 | image = [[File:Internet of things architecture.svg|250px|center|အေန်တာနဲ သွက်ကပေါတ်ကိရိယာဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဉာဏ်စိစောန်]]
 | caption = ဗီုပြင် လဒက်ပတန် အေန်တာနဲ သွက်ကပေါတ်ကိရိယာဂမၠိုင် (IoT) မစကာလဝ် ပ္ဍဲသၞောတ် ဍုင်ဉာဏ်စိစောန်
 | field = [[ကွတ်ပညာ တင်နင်ပရိုင်]], [[ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင်]], [[ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ်]]
 | related = [[အေန်တာနဲ ကပေါတ်ကိရိယာဂမၠိုင်]] (IoT), [[ဒေတာ ဇၞော်]] (Big Data), [[ဉာဏ်ကောန်ကၠတ်]] (AI)
 }}&lt;/nowiki&gt;
 
 &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;ဍုင် ဉာဏ်စိစောန်&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; (&lt;nowiki&gt;{{lang-en|Smart city}}&lt;/nowiki&gt;) ဟီုဂှ် ဒှ်ဍုင်ဇၞော် မစကာ ကွတ်ပညာ တင်နင်ပရိုင် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် (ICT) တအ်ကီု၊ သၞောတ် အေန်တာနဲ ကပေါတ်ကိရိယာဂမၠိုင် (IoT) တအ်ကီု သွက်ဂွံ ပကောံပကေဝ် တင်နင်ဒေတာ တုဲ စကာဒေတာတအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ပခိုဟ်ပတိုန် ပရေင်အုပ်ကွပ် ဒြပ်ရတ်၊ သယံဇာတ ကေုာံ ဝန်ဆောင်မှု ဍုင်ကွာန် ညံင်ဂွံ ဍိုက်ပေင် စိုပ်တရဴရ။&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;Caragliu, A., Del Bo, C., &amp; Nijkamp, P. (2011). Smart Cities in Europe. Journal of Urban Technology, 18(2), 65-82.&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt; ပရေင်ဝွံ ပံင်ကောံလဝ် တင်နင် မပ္ကောံကေတ် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန်၊ ကိရိယာ တအ် ကေုာံ သ္ၚိဌာန်တအ်တုဲ လ္ၚတ်စၟဳစၟတ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ်၊ စက်ယန္တရာ၊ သၞောတ်ဒြဟတ်လလဳ၊ သၞောတ်ဍာ်၊ ပရေင်အုပ်ကွပ် အမှိုက်၊ သၞောတ်စၟတ်သမ္တီ ဒုဟ်ဒဏ်၊ ပရေင်ပညာ၊ ရုင်ဂဥုဲ၊ ကေုာံ ဝန်ဆောင်မှု မဆေင်ကဵု ဂကောံမၞိဟ်တအ်ရ။&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;Townsend, A. M. (2013). Smart Cities: Big Data, Civic Hackers, and the Quest for a New Utopia. W. W. Norton &amp; Company.&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;
 
 လညာတ် ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ဝွံ ပံင်ကောံလဝ် ကွတ်ပညာ တင်နင်ပရိုင် (ICT) ကု ကိရိယာ သၞောတ် ဇဝက် (sensors) မဆက်စၠောအ်လဝ် နကဵု လပှ်ကျာ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရိုင်ဒေတာ ပ္ဍဲအခိင်တုပ် (real-time) ရ။ အရာဝွံ ရီုဗင်ကဵု အလဵုအသဳဍုင် ညံင်ဂွံ ဆက်ဆောံ ကုညးဍုင်ကွာန် ပြဟ်ပြေဟ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ သဇိုင်ဗိသ္တာဍုင် ညံင်ဂွံ တန်တဴခိုင်ကၠိုက်မာန်ရ။
 
 &lt;nowiki&gt;== နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==&lt;/nowiki&gt;
 ဍုင် ဉာဏ်စိစောန် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အဓိပ္ပါယ် မပိုတ်သ္ဂုတ် မွဲဓဝ်ရ။ ညးလ္ၚဵုတအ် ကံက်အဓိပ္ပါယ် ဍေံ နကဵု လညာတ် ကွတ်ပညာ သက်က်တုဲ၊ ညးလ္ၚဵုတအ်ဂှ် စွံအာရီု လတူ ပရေင်မံင်စံင် ဘဝမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ သဇိုင်အဓိက ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ဂှ် ဒှ် ပွမစကာ &quot;ဒေတာ&quot; (Data) သွက်ဂွံ သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ကမၠောန်ရ။ ဍုင်မွဲမွဲ ညံင်ဂွံ ဒှ် ဍုင်ဉာဏ်စိစောန်မာန်ဂှ် ဒးနွံကဵု သဇိုင်ဗိသ္တာ ဒဳဂျဳတေဝ် မခိုင်ကၠိုက်၊ ညးဍုင်ကွာန် မလေပ်ပညာ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Literacy) ကေုာံ အလဵုအသဳ မပံက်လဝ် တင်နင် (Open Data) သွက် သမဝါယမ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်မာန်ရ။&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;Washburn, D., Sindhu, U., Balaouras, S., Dines, R. A., Hayes, N. M., &amp; Nelson, L. E. (2009). Helping CIOs Understand &quot;Smart City&quot; Initiatives. Forrester Research.&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;
 
 &lt;nowiki&gt;== ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==&lt;/nowiki&gt;
 လညာတ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ဍုင် နကဵု သၞောတ် ကောမ်ပျူတာ ဝွံ စကတဵုဒှ်လဝ် နူကဵု သၞာံ ၁၉၆၀ တအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဍုင် &lt;nowiki&gt;[[လော့အိန်ဂျလိစ်]]&lt;/nowiki&gt; (Los Angeles) စကာ သၞောတ်ဒေတာ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်နင် မၞိဟ်မံင်စံင်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၉၉၀ တအ်၊ လညာတ် &lt;nowiki&gt;[[သၞောတ် ဂၠးတိတၟိ]]&lt;/nowiki&gt; ကေုာံ ဍုင်မတန်တဴခိုင်ကၠိုက် (Sustainable City) တအ် စပြာကတ်ကၠုင် ဟိုတ်နူ တင်လတုပ်စိုတ် ကျိုတို (Kyoto Protocol) ရ။ 
 
 သၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ် ကမ္ပဏဳ &lt;nowiki&gt;[[IBM]]&lt;/nowiki&gt; လလောင်တြး အစဳအဇန် &quot;Smarter Planet&quot; တုဲ ဝေါဟာ &quot;Smart City&quot; ဝွံ စပြာကတ်ကၠုင် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ကမ္ပဏဳ &lt;nowiki&gt;[[Cisco]]&lt;/nowiki&gt; လေဝ် စကၠောန်ဗဒှ် &quot;Smart Connected Communities&quot; သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ သဇိုင်ဗိသ္တာ အေန်တာနဲ ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင်ရ။&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;Hollands, R. G. (2008). Will the real smart city please stand up? City, 12(3), 303-320.&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt; လၟုဟ်မ္ဂး ဍုင်ဇၞော် မပ္တံ သေင်ကာပူ၊ ဒူဗာဲ ကေုာံ ဘာသဳလောနာ တအ် ဝွံ ဒှ် မုက်ဂတ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် အလုံဂၠးတိရ။
 
 &lt;nowiki&gt;== လဒက်ပတန် ကေုာံ ကွတ်ပညာဂမၠိုင် ==&lt;/nowiki&gt;
 &lt;nowiki&gt;[[File:IoT_sensor_node.svg|thumb|left|ဗီုပြင် ဇဝက် (Sensor node) မစကာ ပ္ဍဲသၞောတ် IoT သွက်ဂွံ ပကောံ တင်နင်]]&lt;/nowiki&gt;
 ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် မွဲ ဂွံ ချဳဒရာင်မာန်ဂှ် ဒးဒုင်သဇိုင် ကု ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
 
 &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;[[အေန်တာနဲ သွက်ကပေါတ်ကိရိယာဂမၠိုင်]]&lt;/nowiki&gt; (IoT):&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; ကိရိယာ မပ္တံ ကု မေတာလလဳ၊ မေတာဍာ်၊ ပၟတ်ဂၠံင်၊ သၞောတ်ထိင်ကွဳစက် တအ်ဂှ် ဆက်စၠောအ်လဝ် ကု လပှ်ကျာတုဲ ဍေံတအ် ပလံင်ကဵု ဒေတာ လၟိုန်အခိင်ရ။
 &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;[[ဒေတာ ဇၞော်]]&lt;/nowiki&gt; (Big Data):&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; တင်နင် မဂၠိုင်ပြကိုဋ် မကလိဂွံ နူကဵု IoT တအ်ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နကဵု ကောမ်ပျူတာ သွက်ဂွံ တီ ပရေင်အကာဲအရာ ဂၠံင်ဍာန်၊ ဥတုရာသဳ ကေုာံ လၟိဟ်မၞိဟ်ရ။
 &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;[[ဉာဏ်ကောန်ကၠတ်]]&lt;/nowiki&gt; (AI) ကေုာံ &lt;nowiki&gt;[[စက်ဗတောန်ကေတ်]]&lt;/nowiki&gt; (Machine Learning):&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; သွက်ဂွံ ပါ်ပါဲ တင်နင် ဒေတာဇၞော် တုဲ သ္ဂုတ်သွာတ် ပြသၞာ သီုဟွံမဲ ကု မၞိဟ်မထိင်ရ။ ဥပမာ - သၞောတ်ပၟတ်ဂၠံင် မပြံင်လှာဲ အခိင် အလိုလဵု ရံင်ကဵု လၟိဟ်ကွဳစက်။
 &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;[[သၞောတ် မာင်တဵု]]&lt;/nowiki&gt; (Cloud Computing):&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; သွက်ဂွံ ဂိုင်သိပ် ဒေတာ ကေုာံ ပါ်ပရအ် တင်နင် ကု ရုင်အလဵုအသဳဂမၠိုင်။&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;Batty, M., Axhausen, K. W., Giannotti, F., Gavrilov, A., Bazzani, A., ... &amp; Portugali, J. (2012). Smart cities of the future. The European Physical Journal Special Topics, 214(1), 481-518.&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;
 
 &lt;nowiki&gt;== ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ်စိစောန် (Smart Governance) ==&lt;/nowiki&gt;
 ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ်စိစောန် ဝွံ စွံအာရီု လတူ ပွမစကာ ကွတ်ပညာ သွက်ဂွံ ကဵု ဝန်ဆောင်မှု ညးဍုင်ကွာန် ပြဟ်ပြေဟ် ကေုာံ သ္အးဇ္ၚးရ။ (E-government) ဟီုဂှ် ညးဍုင်ကွာန်တအ် အာတ်မိက် စရင်၊ အခေါင်အရာ ကေုာံ ထပက်သြန်အခေါန် တအ် နကဵု လတူလပှ်ကျာ (Online) လောဲလောဲသွာသွာ မာန်ရ။
 
 လညာတ် &lt;nowiki&gt;[[ဒေတာ ပံက်လဝ်]]&lt;/nowiki&gt; (Open Data) ဝွံလေဝ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။ အလဵုအသဳတအ် ပတိတ်ကဵု စရင်ဒေတာ သွက် ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ သမဝါယမ တအ် ဂွံ စကာတုဲ ဖန်ဇန် မပ် (Apps) တၟိတၟိ သွက်ဂွံ သ္ဂုတ်သွာတ် ပြသၞာ ဍုင်ကွာန် လောဲသွာရ။ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံ ကု &lt;nowiki&gt;[[အက်သတဝ်နဳယျာ]]&lt;/nowiki&gt; (Estonia) ဝွံ နွံကဵု သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဒဳဂျဳတေဝ် မခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;Harrison, C., Eckman, B., Hamilton, R., Hartswick, P., Kalagnanam, J., ... &amp; Williams, P. R. (2010). Foundations for Smarter Cities. IBM Journal of Research and Development, 54(4), 1-16.&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;
 
 &lt;nowiki&gt;== ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ဉာဏ်စိစောန် ==&lt;/nowiki&gt;
 &lt;nowiki&gt;[[File:Autonomous_driving_concept.jpg|thumb|right|ကွဳစက် မထိင်ဒက် အလိုလဵု (Autonomous vehicle) မစကာ ပ္ဍဲ သၞောတ်ပလံင်ဗစိုပ် ဉာဏ်စိစောန်]]&lt;/nowiki&gt;
 ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ဉာဏ်စိစောန် (Smart Mobility) ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ယှအ်ဖျေဟ် ဍာ်ရမတ် ကွဳစက်ပိတ် ကေုာံ ပွမပလီုပလာ် သဘာဝ ရ။ လဒက်ပတန် အဓိကတအ်ဂှ် -
 &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;သၞောတ် ထိင်ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (ITS):&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; ပၟတ်ဂၠံင်တအ် ပြံင်လှာဲ အရံင် အလိုလဵု ရံင်ကဵု ဒေတာ ကွဳစက် လၟိုန်အခိင်။ 
 &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;ကွဳစက် လလဳ (EV) ကေုာံ ကွဳစက် အလိုလဵု (Autonomous Vehicles):&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် တအ် သြိုင်ခၞံလဝ် ဒၞာဲထပ်ဓါတ်လလဳ ကွဳစက် ဗွဲမဂၠိုင် ကေုာံ ကဵုအခေါင် စမ်ၜတ် ကွဳစက် မဟွံမဲ ကု ညးဒဳ (Self-driving cars)။
 &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;ပါကင် ဉာဏ်စိစောန် (Smart Parking):&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; ဇဝက် မၞုံ ပ္ဍဲ ပါကင်တအ် ပလံင်ပရိုင် ဇရေင် မပ် (App) ကွဳစက် တုဲ ညးဒဳကွဳစက်တအ် ဂၠာဲဒၞာဲ ပါကင် လောဲသွာမာန်၊ ဟွံဒး ဇဟေတ် အခိင် လန်ဂၠာဲ ဒၞာဲ။&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;Nam, T., &amp; Pardo, T. A. (2011). Conceptualizing smart city with dimensions of technology, people, and institutions. Proceedings of the 12th Annual International Digital Government Research Conference, 282-291.&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;
 
 &lt;nowiki&gt;== ပရေင်သဘာဝ ကေုာံ ဒြဟတ် ==&lt;/nowiki&gt;
 ပွမထိင်ဒဝ် သဘာဝ ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက ပ္ဍဲ ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ရ။ ပွမစကာ ဒြဟတ်လလဳ ကေုာံ ဍာ် မဟွံမဲ ကု ပရေင်မလေင် သီုမထိင်ဒဝ် ကၠိခတန် (Pollution) ဂှ် ကိစ္စဇၞော်ရ။
 &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;သၞောတ်ဒြဟတ်လလဳ ဉာဏ်စိစောန် (Smart Grid):&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; သၞောတ်လလဳ ဏအ်ဝွံ တီ အခိင်လဵု ဒြဟတ်လလဳ နွံပၟိက် ဂၠိုင်တုဲ ပါ်ပရအ်ကဵု ဒြဟတ်လလဳ ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ပၟိက်ဆန္ဒ ရ။ ဍေံ ရီုဗင် သွက်ဂွံ စကာ ဒြဟတ်တ္ၚဲ (Solar energy) ကေုာံ ဒြဟတ်ကျာ လောဲသွာရ။
 &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;ပရေင်အုပ်ကွပ် အမှိုက် ဉာဏ်စိစောန်:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; ပရိုင် (Sensors) မၞုံ ပ္ဍဲ ကဠာအမှိုက် တအ် တီ ဒဒှ်ရ အမှိုက်ပေင်ယျတုဲ၊ ပလံင်ပရိုင် ကု ကွဳစက် ယိုက်အမှိုက် သွက်ဂွံ ကၠုင်ကေတ် ရ။ ဣဏအ်ဝွံ ရီုဗင် ဖအောန်ဖျေဟ် စရိတ် ကွဳစက် ကေုာံ လလံင် ယက်ရ။&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;Zanella, A., Bui, N., Castellani, A., Vangelista, L., &amp; Zorzi, M. (2014). Internet of Things for Smart Cities. IEEE Internet of Things Journal, 1(1), 22-32.&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;
 
 &lt;nowiki&gt;{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
 |+ တင်ဂုဏ် ပရေင်သဘာဝ ပ္ဍဲ ဍုင်ဉာဏ်စိစောန်&lt;/nowiki&gt;
 &lt;nowiki&gt;|-&lt;/nowiki&gt;
 &lt;nowiki&gt;! ကဏ္ဍ
 ! ကွတ်ပညာ
 ! ဖဵု မကလိဂွံ
 |-&lt;/nowiki&gt;
 &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; ဒြဟတ်လလဳ
 &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Smart Grids / Smart Meters
 &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်လေင်ဒြဟတ်၊ ဖအောန်ဖျေဟ် ယက် Carbon။
 &lt;nowiki&gt;|-&lt;/nowiki&gt;
 &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; ပရေင်အုပ်ကွပ် ဍာ်
 &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; IoT Sensors / Smart Pipes
 &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; ထိင်ဒဝ် ဍာ်လီု၊ လ္ၚတ် ဍာ်ခိုဟ် ပ္ဍဲအခိင်တုပ်။
 &lt;nowiki&gt;|-&lt;/nowiki&gt;
 &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; ပရေင်အမှိုက်
 &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Smart Bins / Automated collection
 &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; ယှအ်ဖျေဟ် ကွဳစက် ကၠုင်ယိုက်အမှိုက် သက်သက်ဟွံမဲပၟိက်။
 &lt;nowiki&gt;|}&lt;/nowiki&gt;
 
 &lt;nowiki&gt;== ပရေင်မံင်စံင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ==&lt;/nowiki&gt;
 ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ဝွံ ဖန်ဇန် ညံင် ပရေင်မံင်စံင် ဘဝမၞိဟ် (Smart Living) ဂွံ သၠုင်တိုန်ရ။ 
 &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;ပရေင်ထတ်ယုက် (Smart Healthcare):&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; ရုင်ဂဥုဲတအ် စကာ တင်နင် ဒေတာ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ယဲ၊ ကေုာံ သၞောတ် ဝိဒဳယော သွက်ဂွံ လွဳယဲ နူသ္ၚောဲ (Telemedicine)။
 &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;ဂီုကၠီု (Public Safety):&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; ကမ္မရာ CCTV မၞုံကဵု ဉာဏ်ကောန်ကၠတ် (AI Video Analytics) တအ် စၟတ်သမ္တီ ဒုဟ်ဒဏ် မကတဵုဒှ် မပ္တံ ကု ဒမၠ၊ ပွမတက်ၜုင် တအ်တုဲ ပလံင်ပရိုင် ကု ဗၠာဲတွဳ ပြဟ်ပြေဟ်ရ။
 &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;ယေန်သၞာင် (Smart Culture):&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; ၜိုန်ရ ဍုင် ဇၞော်မောဝ် တိုန် နကဵု ကွတ်ပညာ ကီုလေဝ်၊ ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ခိုဟ်ဟ်တအ်ဝွံ မင်မဲ အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ဒၞာဲဝင်ဒေသ နကဵု လညာတ် &lt;nowiki&gt;[[AR/VR]]&lt;/nowiki&gt; ညံင်ဂွံ ပြာကတ် သွက် ကောန်သၟတ်တအ်ရ။&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;Kitchin, R. (2014). The real-time city? Big data and smart urbanism. GeoJournal, 79(1), 1-14.&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;
 
 &lt;nowiki&gt;== ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဉာဏ်စိစောန် ==&lt;/nowiki&gt;
 ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဉာဏ်စိစောန် (Smart Economy) ဝွံ မဒုင်သဇိုင် ကု အေန်တာနဲ ကေုာံ ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် ဒဳဂျဳတေဝ် (E-commerce) ရ။ ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် တအ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ဗဟဵု သွက် ကမ္ပဏဳ စပတန်တၟိ (Startups) ကေုာံ ဂကောံ သုတေသန ဂမၠိုင်ရ။ အလဵုအသဳတအ် ဖန်ဇန်လဝ် မူဝါဒ သွက်ဂွံ ဖအောဝ် ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၟိတၟိ (Innovation Ecosystem) ကေုာံ ပွမဖန်ဇန် အခေါင်ကမၠောန် သွက် သၟာကမၠောန် နကဵု သၞောတ် ဝိုင်ဖိုင် (Wi-Fi) သက်ကုၚုဟ် အလုံဍုင်ရ။ အရာဝွံ ဗဒှ်ကဵု ဍုင် ညံင်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ လုက္ကာလအနန္တ မာန်ရ။&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;Giffinger, R., Fertner, C., Kramar, H., Kalasek, R., Pichler-Milanović, N., &amp; Meijers, E. (2007). Smart cities: Ranking of European medium-sized cities. Centre of Regional Science, Vienna UT.&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;
 
 &lt;nowiki&gt;== တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ ==&lt;/nowiki&gt;
 &lt;nowiki&gt;[[File:Cyber_Security_Concept.jpg|thumb|left|ဂီုကၠီု သာဲဗါ ဒှ် တင်ဝါတ်ဂါတ် အဓိက ပ္ဍဲ ဍုင်ဉာဏ်စိစောန်]]&lt;/nowiki&gt;
 ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ဝွံ ၜိုန်ရ ခိုဟ် ဗွဲမလောန် ကီုလေဝ်၊ တင်ပါ်ပါဲ ကေုာံ ပြသၞာ ဗွဲမဂၠိုင် နွံဒၟံင်ရ-
 &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;ပရေင်ပၞုက်ဓလုက် (Privacy):&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; ဟိုတ်နူ ကမ္မရာ ကေုာံ ဇဝက် (Sensors) ဂၠိုင်လောန်တုဲ ပရေင်မံင်စံင် ဘဝမၞိဟ် (Privacy) ဂှ် ဒးဒုင် ပလီုပလာ် မာန်ရ။ ဒေတာ မၞိဟ်တအ် ဂှ် ညးလဵုမွဲ ထိင်ဒဝ်ရော ဟီုဂှ် ဒှ် ဂလာန်သၟာန် ဇၞော်မွဲရ။
 &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;ဂီုကၠီု သာဲဗါ (Cyber Security):&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; ယဝ်ရ သၞောတ် ဒြဟတ်လလဳ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ်ဍာ် ဒးဒုင် ဟက် (Hack) နူကဵု တၠကမၠတ် အေန်တာနဲ မ္ဂး၊ ဍုင် အလုံမွဲ ဒးဒုင် လေင်ဇီုကပိုက် ဗွဲမဇၞော် မာန်ရ။
 &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;ခရိတ် ဇၞော် (High Cost):&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; ပွမသြိုင်ခၞံ ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ဝွံ ဒးစကာ သြန် ဗွဲမဂၠိုင်ပြကိုဋ် တုဲ ဍုင် မဟွံမဲ ကု သြန်ဘဏ္ဍာ တအ် ဒက်ပတန် ဟွံမာန်၊ ဗဒှ်ကဵု လဟင် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Divide) အကြာ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ကွာန်ရ။&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;Green, B. (2019). The Smart Enough City: Putting Technology in Its Place to Reclaim Our Urban Future. MIT Press.&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;
 &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;ဓဝ်ဇီုကပိုက် ယေန်သၞာင် (Cultural Impact):&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; ညးလ္ၚဵုတအ် ပါ်ပါဲ ဒဒှ်ရ ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ဂှ် စွံအာရီု လတူ စက်ယန္တရာ ဂၠိုင်လောန်တုဲ၊ အခိုက်ကၞာ ဆက်ဆောံ မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် မန် ဒေသ တအ် ဟောမ်ဗြမ် အာမာန်ရ။
 
 &lt;nowiki&gt;== ဥပမာ ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ပ္ဍဲဂၠးတိ ==&lt;/nowiki&gt;
 အလုံဂၠးတိမွဲ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ဝွံ ကတဵုဒှ်ဒၟံင် ဗွဲမဇၞော် ကဵု ဒြဟတ်ရ-
 &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;[[သေင်ကာပူ]]&lt;/nowiki&gt; (Singapore):&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; သၞောတ် &quot;Smart Nation&quot; သေင်ကာပူ ဂှ် ဒှ် ဥပမာ မခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ဍုင်ဝွံ စကာ ဇဝက် (Sensors) အလုံဍုင် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ကွဳစက် ကေုာံ ဒြဟတ်ဍာ်။
 &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;[[ဘာသဳလောနာ]]&lt;/nowiki&gt; (Barcelona, Spain):&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; ဍုင်ဝွံ ပြာကတ် သွက် သၞောတ် ပါကင် ဉာဏ်စိစောန်၊ သၞောတ်ပၟတ်ဂၠံင် ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ လညာတ် ပံက်ဒေတာ သွက် ညးဍုင်ကွာန်။
 &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;သွန်ဒဝ် (&lt;nowiki&gt;[[Songdo]]&lt;/nowiki&gt;, South Korea):&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; ဒှ် ဍုင် မသြိုင်ခၞံလဝ် တၟိ နူကဵု သုည တုဲ ပံင်ကောံလဝ် သၞောတ် အမှိုက် ဒဳဂျဳတေဝ် မဟွံမဲ ကု ကွဳစက် အမှိုက်ရ။&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;Shwayri, S. T. (2013). A model Korean ubiquitous eco-city? The politics of making Songdo. Journal of Urban Technology, 20(1), 39-55.&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;
 &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;နဳယောမ် (&lt;nowiki&gt;[[Neom]]&lt;/nowiki&gt;, Saudi Arabia):&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; ဒှ် ပရဝ်ဂျေတ် ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် တၟိ မသြိုင်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ ကသီု၊ မရန်တၟအ် စကာ ဒြဟတ်လလဳ သဘာဝ ၁၀၀% ရ။
 
 &lt;nowiki&gt;== လေန် မ္ၚး (External Links) ==&lt;/nowiki&gt;
 &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Br5aJa6MkBc ဗီုပြင် ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ပ္ဍဲ YouTube (ဗဳဒဳယော)]&lt;/nowiki&gt;
 &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;[https://smartcitiescouncil.com/ Smart Cities Council]&lt;/nowiki&gt;
 
 &lt;nowiki&gt;== တင်နိဿဲ (References) ==&lt;/nowiki&gt;
 &lt;nowiki&gt;&lt;references /&gt;&lt;/nowiki&gt;
 
 &lt;nowiki&gt;{{Navbox
 | name  = ဍုင် ဉာဏ်စိစောန်
 | title = [[ဍုင် ဉာဏ်စိစောန်]] (Smart City)
 | listclass = hlist
 | group1 = ကွတ်ပညာ သဇိုင်
 | list1  = 
 * [[အေန်တာနဲ သွက်ကပေါတ်ကိရိယာဂမၠိုင်]] (IoT)
 * [[ဒေတာ ဇၞော်]] (Big Data)
 * [[ဉာဏ်ကောန်ကၠတ်]] (AI)
 * [[မာင်တဵု ကောမ်ပျူတာ]] (Cloud Computing)
 * [[သၞောတ် ဒေတာဇၞော်]]
 | group2 = ကဏ္ဍ အဓိက
 | list2  = 
 * [[ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ်စိစောန်]]
 * [[ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ဉာဏ်စိစောန်]]
 * [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဉာဏ်စိစောန်]]
 * [[ဒြဟတ်လလဳ ဉာဏ်စိစောန်]]
 | group3 = ဥပမာ ဍုင်ဂမၠိုင်
 | list3  = 
 * [[သေင်ကာပူ]]
 * [[ဘာသဳလောနာ]]
 * [[Songdo|သွန်ဒဝ်]]
 * [[Neom|နဳယောမ်]]
 }}&lt;/nowiki&gt;
 
 &lt;nowiki&gt;[[Category:ဍုင် ဉာဏ်စိစောန်]]&lt;/nowiki&gt;
 &lt;nowiki&gt;[[Category:ကွတ်ပညာ]]&lt;/nowiki&gt;
 &lt;nowiki&gt;[[Category:ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်]]&lt;/nowiki&gt;
 &lt;nowiki&gt;[[Category:ဒေတာ]]&lt;/nowiki&gt;
 &lt;nowiki&gt;[[Category:ပရေင်အုပ်ဓုပ်]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;</text>
      <sha1>l52jdb7ju171gpoixpvxzu7d607tovy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55014</id>
      <parentid>55013</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T02:39:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25618" sha1="gnzs75vgdp9418llsbggq1bwjwqrn0i" xml:space="preserve">Code snippet
{{Infobox technology
| name = ဍုင် ဉာဏ်စိစောန် (Smart City)
| image = [[File:Internet of things architecture.svg|250px|center|အေန်တာနဲ သွက်ကပေါတ်ကိရိယာဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဉာဏ်စိစောန်]]
| caption = ဗီုပြင် လဒက်ပတန် အေန်တာနဲ သွက်ကပေါတ်ကိရိယာဂမၠိုင် (IoT) မစကာလဝ် ပ္ဍဲသၞောတ် ဍုင်ဉာဏ်စိစောန်
| field = [[ကွတ်ပညာ တင်နင်ပရိုင်]], [[ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင်]], [[ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ်]]
| related = [[အေန်တာနဲ ကပေါတ်ကိရိယာဂမၠိုင်]] (IoT), [[ဒေတာ ဇၞော်]] (Big Data), [[ဉာဏ်ကောန်ကၠတ်]] (AI)
}}

'''ဍုင် ဉာဏ်စိစောန်''' ({{lang-en|Smart city}}) ဟီုဂှ် ဒှ်ဍုင်ဇၞော် မစကာ ကွတ်ပညာ တင်နင်ပရိုင် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် (ICT) တအ်ကီု၊ သၞောတ် အေန်တာနဲ ကပေါတ်ကိရိယာဂမၠိုင် (IoT) တအ်ကီု သွက်ဂွံ ပကောံပကေဝ် တင်နင်ဒေတာ တုဲ စကာဒေတာတအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ပခိုဟ်ပတိုန် ပရေင်အုပ်ကွပ် ဒြပ်ရတ်၊ သယံဇာတ ကေုာံ ဝန်ဆောင်မှု ဍုင်ကွာန် ညံင်ဂွံ ဍိုက်ပေင် စိုပ်တရဴရ။&lt;ref&gt;Caragliu, A., Del Bo, C., &amp; Nijkamp, P. (2011). Smart Cities in Europe. Journal of Urban Technology, 18(2), 65-82.&lt;/ref&gt; ပရေင်ဝွံ ပံင်ကောံလဝ် တင်နင် မပ္ကောံကေတ် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန်၊ ကိရိယာ တအ် ကေုာံ သ္ၚိဌာန်တအ်တုဲ လ္ၚတ်စၟဳစၟတ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ်၊ စက်ယန္တရာ၊ သၞောတ်ဒြဟတ်လလဳ၊ သၞောတ်ဍာ်၊ ပရေင်အုပ်ကွပ် အမှိုက်၊ သၞောတ်စၟတ်သမ္တီ ဒုဟ်ဒဏ်၊ ပရေင်ပညာ၊ ရုင်ဂဥုဲ၊ ကေုာံ ဝန်ဆောင်မှု မဆေင်ကဵု ဂကောံမၞိဟ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;Townsend, A. M. (2013). Smart Cities: Big Data, Civic Hackers, and the Quest for a New Utopia. W. W. Norton &amp; Company.&lt;/ref&gt;

လညာတ် ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ဝွံ ပံင်ကောံလဝ် ကွတ်ပညာ တင်နင်ပရိုင် (ICT) ကု ကိရိယာ သၞောတ် ဇဝက် (sensors) မဆက်စၠောအ်လဝ် နကဵု လပှ်ကျာ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရိုင်ဒေတာ ပ္ဍဲအခိင်တုပ် (real-time) ရ။ အရာဝွံ ရီုဗင်ကဵု အလဵုအသဳဍုင် ညံင်ဂွံ ဆက်ဆောံ ကုညးဍုင်ကွာန် ပြဟ်ပြေဟ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ သဇိုင်ဗိသ္တာဍုင် ညံင်ဂွံ တန်တဴခိုင်ကၠိုက်မာန်ရ။

== နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
ဍုင် ဉာဏ်စိစောန် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အဓိပ္ပါယ် မပိုတ်သ္ဂုတ် မွဲဓဝ်ရ။ ညးလ္ၚဵုတအ် ကံက်အဓိပ္ပါယ် ဍေံ နကဵု လညာတ် ကွတ်ပညာ သက်က်တုဲ၊ ညးလ္ၚဵုတအ်ဂှ် စွံအာရီု လတူ ပရေင်မံင်စံင် ဘဝမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ သဇိုင်အဓိက ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ဂှ် ဒှ် ပွမစကာ &quot;ဒေတာ&quot; (Data) သွက်ဂွံ သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ကမၠောန်ရ။ ဍုင်မွဲမွဲ ညံင်ဂွံ ဒှ် ဍုင်ဉာဏ်စိစောန်မာန်ဂှ် ဒးနွံကဵု သဇိုင်ဗိသ္တာ ဒဳဂျဳတေဝ် မခိုင်ကၠိုက်၊ ညးဍုင်ကွာန် မလေပ်ပညာ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Literacy) ကေုာံ အလဵုအသဳ မပံက်လဝ် တင်နင် (Open Data) သွက် သမဝါယမ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;Washburn, D., Sindhu, U., Balaouras, S., Dines, R. A., Hayes, N. M., &amp; Nelson, L. E. (2009). Helping CIOs Understand &quot;Smart City&quot; Initiatives. Forrester Research.&lt;/ref&gt;

== ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
လညာတ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ဍုင် နကဵု သၞောတ် ကောမ်ပျူတာ ဝွံ စကတဵုဒှ်လဝ် နူကဵု သၞာံ ၁၉၆၀ တအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဍုင် [[လော့အိန်ဂျလိစ်]] (Los Angeles) စကာ သၞောတ်ဒေတာ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်နင် မၞိဟ်မံင်စံင်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၉၉၀ တအ်၊ လညာတ် [[သၞောတ် ဂၠးတိတၟိ]] ကေုာံ ဍုင်မတန်တဴခိုင်ကၠိုက် (Sustainable City) တအ် စပြာကတ်ကၠုင် ဟိုတ်နူ တင်လတုပ်စိုတ် ကျိုတို (Kyoto Protocol) ရ။ 

သၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ် ကမ္ပဏဳ [[IBM]] လလောင်တြး အစဳအဇန် &quot;Smarter Planet&quot; တုဲ ဝေါဟာ &quot;Smart City&quot; ဝွံ စပြာကတ်ကၠုင် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ကမ္ပဏဳ [[Cisco]] လေဝ် စကၠောန်ဗဒှ် &quot;Smart Connected Communities&quot; သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ သဇိုင်ဗိသ္တာ အေန်တာနဲ ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;Hollands, R. G. (2008). Will the real smart city please stand up? City, 12(3), 303-320.&lt;/ref&gt; လၟုဟ်မ္ဂး ဍုင်ဇၞော် မပ္တံ သေင်ကာပူ၊ ဒူဗာဲ ကေုာံ ဘာသဳလောနာ တအ် ဝွံ ဒှ် မုက်ဂတ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် အလုံဂၠးတိရ။

== လဒက်ပတန် ကေုာံ ကွတ်ပညာဂမၠိုင် ==
[[File:IoT_sensor_node.svg|thumb|left|ဗီုပြင် ဇဝက် (Sensor node) မစကာ ပ္ဍဲသၞောတ် IoT သွက်ဂွံ ပကောံ တင်နင်]]
ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် မွဲ ဂွံ ချဳဒရာင်မာန်ဂှ် ဒးဒုင်သဇိုင် ကု ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင်ရ-

* '''[[အေန်တာနဲ သွက်ကပေါတ်ကိရိယာဂမၠိုင်]] (IoT):''' ကိရိယာ မပ္တံ ကု မေတာလလဳ၊ မေတာဍာ်၊ ပၟတ်ဂၠံင်၊ သၞောတ်ထိင်ကွဳစက် တအ်ဂှ် ဆက်စၠောအ်လဝ် ကု လပှ်ကျာတုဲ ဍေံတအ် ပလံင်ကဵု ဒေတာ လၟိုန်အခိင်ရ။
* '''[[ဒေတာ ဇၞော်]] (Big Data):''' တင်နင် မဂၠိုင်ပြကိုဋ် မကလိဂွံ နူကဵု IoT တအ်ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နကဵု ကောမ်ပျူတာ သွက်ဂွံ တီ ပရေင်အကာဲအရာ ဂၠံင်ဍာန်၊ ဥတုရာသဳ ကေုာံ လၟိဟ်မၞိဟ်ရ။
* '''[[ဉာဏ်ကောန်ကၠတ်]] (AI) ကေုာံ [[စက်ဗတောန်ကေတ်]] (Machine Learning):''' သွက်ဂွံ ပါ်ပါဲ တင်နင် ဒေတာဇၞော် တုဲ သ္ဂုတ်သွာတ် ပြသၞာ သီုဟွံမဲ ကု မၞိဟ်မထိင်ရ။ ဥပမာ - သၞောတ်ပၟတ်ဂၠံင် မပြံင်လှာဲ အခိင် အလိုလဵု ရံင်ကဵု လၟိဟ်ကွဳစက်။
* '''[[သၞောတ် မာင်တဵု]] (Cloud Computing):''' သွက်ဂွံ ဂိုင်သိပ် ဒေတာ ကေုာံ ပါ်ပရအ် တင်နင် ကု ရုင်အလဵုအသဳဂမၠိုင်။&lt;ref&gt;Batty, M., Axhausen, K. W., Giannotti, F., Gavrilov, A., Bazzani, A., ... &amp; Portugali, J. (2012). Smart cities of the future. The European Physical Journal Special Topics, 214(1), 481-518.&lt;/ref&gt;

== ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ်စိစောန် (Smart Governance) ==
ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ်စိစောန် ဝွံ စွံအာရီု လတူ ပွမစကာ ကွတ်ပညာ သွက်ဂွံ ကဵု ဝန်ဆောင်မှု ညးဍုင်ကွာန် ပြဟ်ပြေဟ် ကေုာံ သ္အးဇ္ၚးရ။ (E-government) ဟီုဂှ် ညးဍုင်ကွာန်တအ် အာတ်မိက် စရင်၊ အခေါင်အရာ ကေုာံ ထပက်သြန်အခေါန် တအ် နကဵု လတူလပှ်ကျာ (Online) လောဲလောဲသွာသွာ မာန်ရ။

လညာတ် [[ဒေတာ ပံက်လဝ်]] (Open Data) ဝွံလေဝ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။ အလဵုအသဳတအ် ပတိတ်ကဵု စရင်ဒေတာ သွက် ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ သမဝါယမ တအ် ဂွံ စကာတုဲ ဖန်ဇန် မပ် (Apps) တၟိတၟိ သွက်ဂွံ သ္ဂုတ်သွာတ် ပြသၞာ ဍုင်ကွာန် လောဲသွာရ။ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံ ကု [[အက်သတဝ်နဳယျာ]] (Estonia) ဝွံ နွံကဵု သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဒဳဂျဳတေဝ် မခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;Harrison, C., Eckman, B., Hamilton, R., Hartswick, P., Kalagnanam, J., ... &amp; Williams, P. R. (2010). Foundations for Smarter Cities. IBM Journal of Research and Development, 54(4), 1-16.&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ဉာဏ်စိစောန် ==
[[File:Autonomous_driving_concept.jpg|thumb|right|ကွဳစက် မထိင်ဒက် အလိုလဵု (Autonomous vehicle) မစကာ ပ္ဍဲ သၞောတ်ပလံင်ဗစိုပ် ဉာဏ်စိစောန်]]
ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ဉာဏ်စိစောန် (Smart Mobility) ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ယှအ်ဖျေဟ် ဍာ်ရမတ် ကွဳစက်ပိတ် ကေုာံ ပွမပလီုပလာ် သဘာဝ ရ။ လဒက်ပတန် အဓိကတအ်ဂှ် -
* '''သၞောတ် ထိင်ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (ITS):''' ပၟတ်ဂၠံင်တအ် ပြံင်လှာဲ အရံင် အလိုလဵု ရံင်ကဵု ဒေတာ ကွဳစက် လၟိုန်အခိင်။ 
* '''ကွဳစက် လလဳ (EV) ကေုာံ ကွဳစက် အလိုလဵု (Autonomous Vehicles):''' ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် တအ် သြိုင်ခၞံလဝ် ဒၞာဲထပ်ဓါတ်လလဳ ကွဳစက် ဗွဲမဂၠိုင် ကေုာံ ကဵုအခေါင် စမ်ၜတ် ကွဳစက် မဟွံမဲ ကု ညးဒဳ (Self-driving cars)။
* '''ပါကင် ဉာဏ်စိစောန် (Smart Parking):''' ဇဝက် မၞုံ ပ္ဍဲ ပါကင်တအ် ပလံင်ပရိုင် ဇရေင် မပ် (App) ကွဳစက် တုဲ ညးဒဳကွဳစက်တအ် ဂၠာဲဒၞာဲ ပါကင် လောဲသွာမာန်၊ ဟွံဒး ဇဟေတ် အခိင် လန်ဂၠာဲ ဒၞာဲ။&lt;ref&gt;Nam, T., &amp; Pardo, T. A. (2011). Conceptualizing smart city with dimensions of technology, people, and institutions. Proceedings of the 12th Annual International Digital Government Research Conference, 282-291.&lt;/ref&gt;

== ပရေင်သဘာဝ ကေုာံ ဒြဟတ် ==
ပွမထိင်ဒဝ် သဘာဝ ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက ပ္ဍဲ ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ရ။ ပွမစကာ ဒြဟတ်လလဳ ကေုာံ ဍာ် မဟွံမဲ ကု ပရေင်မလေင် သီုမထိင်ဒဝ် ကၠိခတန် (Pollution) ဂှ် ကိစ္စဇၞော်ရ။
* '''သၞောတ်ဒြဟတ်လလဳ ဉာဏ်စိစောန် (Smart Grid):''' သၞောတ်လလဳ ဏအ်ဝွံ တီ အခိင်လဵု ဒြဟတ်လလဳ နွံပၟိက် ဂၠိုင်တုဲ ပါ်ပရအ်ကဵု ဒြဟတ်လလဳ ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ပၟိက်ဆန္ဒ ရ။ ဍေံ ရီုဗင် သွက်ဂွံ စကာ ဒြဟတ်တ္ၚဲ (Solar energy) ကေုာံ ဒြဟတ်ကျာ လောဲသွာရ။
* '''ပရေင်အုပ်ကွပ် အမှိုက် ဉာဏ်စိစောန်:''' ပရိုင် (Sensors) မၞုံ ပ္ဍဲ ကဠာအမှိုက် တအ် တီ ဒဒှ်ရ အမှိုက်ပေင်ယျတုဲ၊ ပလံင်ပရိုင် ကု ကွဳစက် ယိုက်အမှိုက် သွက်ဂွံ ကၠုင်ကေတ် ရ။ ဣဏအ်ဝွံ ရီုဗင် ဖအောန်ဖျေဟ် စရိတ် ကွဳစက် ကေုာံ လလံင် ယက်ရ။&lt;ref&gt;Zanella, A., Bui, N., Castellani, A., Vangelista, L., &amp; Zorzi, M. (2014). Internet of Things for Smart Cities. IEEE Internet of Things Journal, 1(1), 22-32.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ တင်ဂုဏ် ပရေင်သဘာဝ ပ္ဍဲ ဍုင်ဉာဏ်စိစောန်
|-
! ကဏ္ဍ
! ကွတ်ပညာ
! ဖဵု မကလိဂွံ
|-
| ဒြဟတ်လလဳ
| Smart Grids / Smart Meters
| ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်လေင်ဒြဟတ်၊ ဖအောန်ဖျေဟ် ယက် Carbon။
|-
| ပရေင်အုပ်ကွပ် ဍာ်
| IoT Sensors / Smart Pipes
| ထိင်ဒဝ် ဍာ်လီု၊ လ္ၚတ် ဍာ်ခိုဟ် ပ္ဍဲအခိင်တုပ်။
|-
| ပရေင်အမှိုက်
| Smart Bins / Automated collection
| ယှအ်ဖျေဟ် ကွဳစက် ကၠုင်ယိုက်အမှိုက် သက်သက်ဟွံမဲပၟိက်။
|}

== ပရေင်မံင်စံင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ==
ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ဝွံ ဖန်ဇန် ညံင် ပရေင်မံင်စံင် ဘဝမၞိဟ် (Smart Living) ဂွံ သၠုင်တိုန်ရ။ 
* '''ပရေင်ထတ်ယုက် (Smart Healthcare):''' ရုင်ဂဥုဲတအ် စကာ တင်နင် ဒေတာ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ယဲ၊ ကေုာံ သၞောတ် ဝိဒဳယော သွက်ဂွံ လွဳယဲ နူသ္ၚောဲ (Telemedicine)။
* '''ဂီုကၠီု (Public Safety):''' ကမ္မရာ CCTV မၞုံကဵု ဉာဏ်ကောန်ကၠတ် (AI Video Analytics) တအ် စၟတ်သမ္တီ ဒုဟ်ဒဏ် မကတဵုဒှ် မပ္တံ ကု ဒမၠ၊ ပွမတက်ၜုင် တအ်တုဲ ပလံင်ပရိုင် ကု ဗၠာဲတွဳ ပြဟ်ပြေဟ်ရ။
* '''ယေန်သၞာင် (Smart Culture):''' ၜိုန်ရ ဍုင် ဇၞော်မောဝ် တိုန် နကဵု ကွတ်ပညာ ကီုလေဝ်၊ ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ခိုဟ်ဟ်တအ်ဝွံ မင်မဲ အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ဒၞာဲဝင်ဒေသ နကဵု လညာတ် [[AR/VR]] ညံင်ဂွံ ပြာကတ် သွက် ကောန်သၟတ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;Kitchin, R. (2014). The real-time city? Big data and smart urbanism. GeoJournal, 79(1), 1-14.&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဉာဏ်စိစောန် ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဉာဏ်စိစောန် (Smart Economy) ဝွံ မဒုင်သဇိုင် ကု အေန်တာနဲ ကေုာံ ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် ဒဳဂျဳတေဝ် (E-commerce) ရ။ ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် တအ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ဗဟဵု သွက် ကမ္ပဏဳ စပတန်တၟိ (Startups) ကေုာံ ဂကောံ သုတေသန ဂမၠိုင်ရ။ အလဵုအသဳတအ် ဖန်ဇန်လဝ် မူဝါဒ သွက်ဂွံ ဖအောဝ် ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၟိတၟိ (Innovation Ecosystem) ကေုာံ ပွမဖန်ဇန် အခေါင်ကမၠောန် သွက် သၟာကမၠောန် နကဵု သၞောတ် ဝိုင်ဖိုင် (Wi-Fi) သက်ကုၚုဟ် အလုံဍုင်ရ။ အရာဝွံ ဗဒှ်ကဵု ဍုင် ညံင်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ လုက္ကာလအနန္တ မာန်ရ။&lt;ref&gt;Giffinger, R., Fertner, C., Kramar, H., Kalasek, R., Pichler-Milanović, N., &amp; Meijers, E. (2007). Smart cities: Ranking of European medium-sized cities. Centre of Regional Science, Vienna UT.&lt;/ref&gt;

== တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ ==
[[File:Cyber_Security_Concept.jpg|thumb|left|ဂီုကၠီု သာဲဗါ ဒှ် တင်ဝါတ်ဂါတ် အဓိက ပ္ဍဲ ဍုင်ဉာဏ်စိစောန်]]
ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ဝွံ ၜိုန်ရ ခိုဟ် ဗွဲမလောန် ကီုလေဝ်၊ တင်ပါ်ပါဲ ကေုာံ ပြသၞာ ဗွဲမဂၠိုင် နွံဒၟံင်ရ-
* '''ပရေင်ပၞုက်ဓလုက် (Privacy):''' ဟိုတ်နူ ကမ္မရာ ကေုာံ ဇဝက် (Sensors) ဂၠိုင်လောန်တုဲ ပရေင်မံင်စံင် ဘဝမၞိဟ် (Privacy) ဂှ် ဒးဒုင် ပလီုပလာ် မာန်ရ။ ဒေတာ မၞိဟ်တအ် ဂှ် ညးလဵုမွဲ ထိင်ဒဝ်ရော ဟီုဂှ် ဒှ် ဂလာန်သၟာန် ဇၞော်မွဲရ။
* '''ဂီုကၠီု သာဲဗါ (Cyber Security):''' ယဝ်ရ သၞောတ် ဒြဟတ်လလဳ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ်ဍာ် ဒးဒုင် ဟက် (Hack) နူကဵု တၠကမၠတ် အေန်တာနဲ မ္ဂး၊ ဍုင် အလုံမွဲ ဒးဒုင် လေင်ဇီုကပိုက် ဗွဲမဇၞော် မာန်ရ။
* '''ခရိတ် ဇၞော် (High Cost):''' ပွမသြိုင်ခၞံ ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ဝွံ ဒးစကာ သြန် ဗွဲမဂၠိုင်ပြကိုဋ် တုဲ ဍုင် မဟွံမဲ ကု သြန်ဘဏ္ဍာ တအ် ဒက်ပတန် ဟွံမာန်၊ ဗဒှ်ကဵု လဟင် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Divide) အကြာ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ကွာန်ရ။&lt;ref&gt;Green, B. (2019). The Smart Enough City: Putting Technology in Its Place to Reclaim Our Urban Future. MIT Press.&lt;/ref&gt;
* '''ဓဝ်ဇီုကပိုက် ယေန်သၞာင် (Cultural Impact):''' ညးလ္ၚဵုတအ် ပါ်ပါဲ ဒဒှ်ရ ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ဂှ် စွံအာရီု လတူ စက်ယန္တရာ ဂၠိုင်လောန်တုဲ၊ အခိုက်ကၞာ ဆက်ဆောံ မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် မန် ဒေသ တအ် ဟောမ်ဗြမ် အာမာန်ရ။

== ဥပမာ ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ပ္ဍဲဂၠးတိ ==
အလုံဂၠးတိမွဲ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ဝွံ ကတဵုဒှ်ဒၟံင် ဗွဲမဇၞော် ကဵု ဒြဟတ်ရ-
* '''[[သေင်ကာပူ]] (Singapore):''' သၞောတ် &quot;Smart Nation&quot; သေင်ကာပူ ဂှ် ဒှ် ဥပမာ မခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ဍုင်ဝွံ စကာ ဇဝက် (Sensors) အလုံဍုင် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ကွဳစက် ကေုာံ ဒြဟတ်ဍာ်။
* '''[[ဘာသဳလောနာ]] (Barcelona, Spain):''' ဍုင်ဝွံ ပြာကတ် သွက် သၞောတ် ပါကင် ဉာဏ်စိစောန်၊ သၞောတ်ပၟတ်ဂၠံင် ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ လညာတ် ပံက်ဒေတာ သွက် ညးဍုင်ကွာန်။
* '''သွန်ဒဝ် ([[Songdo]], South Korea):''' ဒှ် ဍုင် မသြိုင်ခၞံလဝ် တၟိ နူကဵု သုည တုဲ ပံင်ကောံလဝ် သၞောတ် အမှိုက် ဒဳဂျဳတေဝ် မဟွံမဲ ကု ကွဳစက် အမှိုက်ရ။&lt;ref&gt;Shwayri, S. T. (2013). A model Korean ubiquitous eco-city? The politics of making Songdo. Journal of Urban Technology, 20(1), 39-55.&lt;/ref&gt;
* '''နဳယောမ် ([[Neom]], Saudi Arabia):''' ဒှ် ပရဝ်ဂျေတ် ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် တၟိ မသြိုင်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ ကသီု၊ မရန်တၟအ် စကာ ဒြဟတ်လလဳ သဘာဝ ၁၀၀% ရ။

== လေန် မ္ၚး (External Links) ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=Br5aJa6MkBc ဗီုပြင် ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ပ္ဍဲ YouTube (ဗဳဒဳယော)]
* [https://smartcitiescouncil.com/ Smart Cities Council]

== တင်နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name  = ဍုင် ဉာဏ်စိစောန်
| title = [[ဍုင် ဉာဏ်စိစောန်]] (Smart City)
| listclass = hlist
| group1 = ကွတ်ပညာ သဇိုင်
| list1  = 
* [[အေန်တာနဲ သွက်ကပေါတ်ကိရိယာဂမၠိုင်]] (IoT)
* [[ဒေတာ ဇၞော်]] (Big Data)
* [[ဉာဏ်ကောန်ကၠတ်]] (AI)
* [[မာင်တဵု ကောမ်ပျူတာ]] (Cloud Computing)
* [[သၞောတ် ဒေတာဇၞော်]]
| group2 = ကဏ္ဍ အဓိက
| list2  = 
* [[ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ်စိစောန်]]
* [[ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ဉာဏ်စိစောန်]]
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဉာဏ်စိစောန်]]
* [[ဒြဟတ်လလဳ ဉာဏ်စိစောန်]]
| group3 = ဥပမာ ဍုင်ဂမၠိုင်
| list3  = 
* [[သေင်ကာပူ]]
* [[ဘာသဳလောနာ]]
* [[Songdo|သွန်ဒဝ်]]
* [[Neom|နဳယောမ်]]
}}

[[Category:ဍုင် ဉာဏ်စိစောန်]]
[[Category:ကွတ်ပညာ]]
[[Category:ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်]]
[[Category:ဒေတာ]]
[[Category:ပရေင်အုပ်ဓုပ်]]</text>
      <sha1>gnzs75vgdp9418llsbggq1bwjwqrn0i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55015</id>
      <parentid>55014</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T02:39:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25605" sha1="pjp7ac9pdf2sf8w0lpv8yb8or9iovub" xml:space="preserve">{{Infobox technology
| name = ဍုင် ဉာဏ်စိစောန် (Smart City)
| image = [[File:Internet of things architecture.svg|250px|center|အေန်တာနဲ သွက်ကပေါတ်ကိရိယာဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဉာဏ်စိစောန်]]
| caption = ဗီုပြင် လဒက်ပတန် အေန်တာနဲ သွက်ကပေါတ်ကိရိယာဂမၠိုင် (IoT) မစကာလဝ် ပ္ဍဲသၞောတ် ဍုင်ဉာဏ်စိစောန်
| field = [[ကွတ်ပညာ တင်နင်ပရိုင်]], [[ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင်]], [[ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ်]]
| related = [[အေန်တာနဲ ကပေါတ်ကိရိယာဂမၠိုင်]] (IoT), [[ဒေတာ ဇၞော်]] (Big Data), [[ဉာဏ်ကောန်ကၠတ်]] (AI)
}}

'''ဍုင် ဉာဏ်စိစောန်''' ({{lang-en|Smart city}}) ဟီုဂှ် ဒှ်ဍုင်ဇၞော် မစကာ ကွတ်ပညာ တင်နင်ပရိုင် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် (ICT) တအ်ကီု၊ သၞောတ် အေန်တာနဲ ကပေါတ်ကိရိယာဂမၠိုင် (IoT) တအ်ကီု သွက်ဂွံ ပကောံပကေဝ် တင်နင်ဒေတာ တုဲ စကာဒေတာတအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ပခိုဟ်ပတိုန် ပရေင်အုပ်ကွပ် ဒြပ်ရတ်၊ သယံဇာတ ကေုာံ ဝန်ဆောင်မှု ဍုင်ကွာန် ညံင်ဂွံ ဍိုက်ပေင် စိုပ်တရဴရ။&lt;ref&gt;Caragliu, A., Del Bo, C., &amp; Nijkamp, P. (2011). Smart Cities in Europe. Journal of Urban Technology, 18(2), 65-82.&lt;/ref&gt; ပရေင်ဝွံ ပံင်ကောံလဝ် တင်နင် မပ္ကောံကေတ် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန်၊ ကိရိယာ တအ် ကေုာံ သ္ၚိဌာန်တအ်တုဲ လ္ၚတ်စၟဳစၟတ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ်၊ စက်ယန္တရာ၊ သၞောတ်ဒြဟတ်လလဳ၊ သၞောတ်ဍာ်၊ ပရေင်အုပ်ကွပ် အမှိုက်၊ သၞောတ်စၟတ်သမ္တီ ဒုဟ်ဒဏ်၊ ပရေင်ပညာ၊ ရုင်ဂဥုဲ၊ ကေုာံ ဝန်ဆောင်မှု မဆေင်ကဵု ဂကောံမၞိဟ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;Townsend, A. M. (2013). Smart Cities: Big Data, Civic Hackers, and the Quest for a New Utopia. W. W. Norton &amp; Company.&lt;/ref&gt;

လညာတ် ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ဝွံ ပံင်ကောံလဝ် ကွတ်ပညာ တင်နင်ပရိုင် (ICT) ကု ကိရိယာ သၞောတ် ဇဝက် (sensors) မဆက်စၠောအ်လဝ် နကဵု လပှ်ကျာ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရိုင်ဒေတာ ပ္ဍဲအခိင်တုပ် (real-time) ရ။ အရာဝွံ ရီုဗင်ကဵု အလဵုအသဳဍုင် ညံင်ဂွံ ဆက်ဆောံ ကုညးဍုင်ကွာန် ပြဟ်ပြေဟ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ သဇိုင်ဗိသ္တာဍုင် ညံင်ဂွံ တန်တဴခိုင်ကၠိုက်မာန်ရ။

== နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
ဍုင် ဉာဏ်စိစောန် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အဓိပ္ပါယ် မပိုတ်သ္ဂုတ် မွဲဓဝ်ရ။ ညးလ္ၚဵုတအ် ကံက်အဓိပ္ပါယ် ဍေံ နကဵု လညာတ် ကွတ်ပညာ သက်က်တုဲ၊ ညးလ္ၚဵုတအ်ဂှ် စွံအာရီု လတူ ပရေင်မံင်စံင် ဘဝမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ သဇိုင်အဓိက ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ဂှ် ဒှ် ပွမစကာ &quot;ဒေတာ&quot; (Data) သွက်ဂွံ သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ကမၠောန်ရ။ ဍုင်မွဲမွဲ ညံင်ဂွံ ဒှ် ဍုင်ဉာဏ်စိစောန်မာန်ဂှ် ဒးနွံကဵု သဇိုင်ဗိသ္တာ ဒဳဂျဳတေဝ် မခိုင်ကၠိုက်၊ ညးဍုင်ကွာန် မလေပ်ပညာ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Literacy) ကေုာံ အလဵုအသဳ မပံက်လဝ် တင်နင် (Open Data) သွက် သမဝါယမ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;Washburn, D., Sindhu, U., Balaouras, S., Dines, R. A., Hayes, N. M., &amp; Nelson, L. E. (2009). Helping CIOs Understand &quot;Smart City&quot; Initiatives. Forrester Research.&lt;/ref&gt;

== ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
လညာတ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ဍုင် နကဵု သၞောတ် ကောမ်ပျူတာ ဝွံ စကတဵုဒှ်လဝ် နူကဵု သၞာံ ၁၉၆၀ တအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဍုင် [[လော့အိန်ဂျလိစ်]] (Los Angeles) စကာ သၞောတ်ဒေတာ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်နင် မၞိဟ်မံင်စံင်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၉၉၀ တအ်၊ လညာတ် [[သၞောတ် ဂၠးတိတၟိ]] ကေုာံ ဍုင်မတန်တဴခိုင်ကၠိုက် (Sustainable City) တအ် စပြာကတ်ကၠုင် ဟိုတ်နူ တင်လတုပ်စိုတ် ကျိုတို (Kyoto Protocol) ရ။ 

သၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ် ကမ္ပဏဳ [[IBM]] လလောင်တြး အစဳအဇန် &quot;Smarter Planet&quot; တုဲ ဝေါဟာ &quot;Smart City&quot; ဝွံ စပြာကတ်ကၠုင် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ကမ္ပဏဳ [[Cisco]] လေဝ် စကၠောန်ဗဒှ် &quot;Smart Connected Communities&quot; သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ သဇိုင်ဗိသ္တာ အေန်တာနဲ ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;Hollands, R. G. (2008). Will the real smart city please stand up? City, 12(3), 303-320.&lt;/ref&gt; လၟုဟ်မ္ဂး ဍုင်ဇၞော် မပ္တံ သေင်ကာပူ၊ ဒူဗာဲ ကေုာံ ဘာသဳလောနာ တအ် ဝွံ ဒှ် မုက်ဂတ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် အလုံဂၠးတိရ။

== လဒက်ပတန် ကေုာံ ကွတ်ပညာဂမၠိုင် ==
[[File:IoT_sensor_node.svg|thumb|left|ဗီုပြင် ဇဝက် (Sensor node) မစကာ ပ္ဍဲသၞောတ် IoT သွက်ဂွံ ပကောံ တင်နင်]]
ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် မွဲ ဂွံ ချဳဒရာင်မာန်ဂှ် ဒးဒုင်သဇိုင် ကု ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင်ရ-

* '''[[အေန်တာနဲ သွက်ကပေါတ်ကိရိယာဂမၠိုင်]] (IoT):''' ကိရိယာ မပ္တံ ကု မေတာလလဳ၊ မေတာဍာ်၊ ပၟတ်ဂၠံင်၊ သၞောတ်ထိင်ကွဳစက် တအ်ဂှ် ဆက်စၠောအ်လဝ် ကု လပှ်ကျာတုဲ ဍေံတအ် ပလံင်ကဵု ဒေတာ လၟိုန်အခိင်ရ။
* '''[[ဒေတာ ဇၞော်]] (Big Data):''' တင်နင် မဂၠိုင်ပြကိုဋ် မကလိဂွံ နူကဵု IoT တအ်ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နကဵု ကောမ်ပျူတာ သွက်ဂွံ တီ ပရေင်အကာဲအရာ ဂၠံင်ဍာန်၊ ဥတုရာသဳ ကေုာံ လၟိဟ်မၞိဟ်ရ။
* '''[[ဉာဏ်ကောန်ကၠတ်]] (AI) ကေုာံ [[စက်ဗတောန်ကေတ်]] (Machine Learning):''' သွက်ဂွံ ပါ်ပါဲ တင်နင် ဒေတာဇၞော် တုဲ သ္ဂုတ်သွာတ် ပြသၞာ သီုဟွံမဲ ကု မၞိဟ်မထိင်ရ။ ဥပမာ - သၞောတ်ပၟတ်ဂၠံင် မပြံင်လှာဲ အခိင် အလိုလဵု ရံင်ကဵု လၟိဟ်ကွဳစက်။
* '''[[သၞောတ် မာင်တဵု]] (Cloud Computing):''' သွက်ဂွံ ဂိုင်သိပ် ဒေတာ ကေုာံ ပါ်ပရအ် တင်နင် ကု ရုင်အလဵုအသဳဂမၠိုင်။&lt;ref&gt;Batty, M., Axhausen, K. W., Giannotti, F., Gavrilov, A., Bazzani, A., ... &amp; Portugali, J. (2012). Smart cities of the future. The European Physical Journal Special Topics, 214(1), 481-518.&lt;/ref&gt;

== ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ်စိစောန် (Smart Governance) ==
ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ်စိစောန် ဝွံ စွံအာရီု လတူ ပွမစကာ ကွတ်ပညာ သွက်ဂွံ ကဵု ဝန်ဆောင်မှု ညးဍုင်ကွာန် ပြဟ်ပြေဟ် ကေုာံ သ္အးဇ္ၚးရ။ (E-government) ဟီုဂှ် ညးဍုင်ကွာန်တအ် အာတ်မိက် စရင်၊ အခေါင်အရာ ကေုာံ ထပက်သြန်အခေါန် တအ် နကဵု လတူလပှ်ကျာ (Online) လောဲလောဲသွာသွာ မာန်ရ။

လညာတ် [[ဒေတာ ပံက်လဝ်]] (Open Data) ဝွံလေဝ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။ အလဵုအသဳတအ် ပတိတ်ကဵု စရင်ဒေတာ သွက် ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ သမဝါယမ တအ် ဂွံ စကာတုဲ ဖန်ဇန် မပ် (Apps) တၟိတၟိ သွက်ဂွံ သ္ဂုတ်သွာတ် ပြသၞာ ဍုင်ကွာန် လောဲသွာရ။ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံ ကု [[အက်သတဝ်နဳယျာ]] (Estonia) ဝွံ နွံကဵု သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဒဳဂျဳတေဝ် မခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;Harrison, C., Eckman, B., Hamilton, R., Hartswick, P., Kalagnanam, J., ... &amp; Williams, P. R. (2010). Foundations for Smarter Cities. IBM Journal of Research and Development, 54(4), 1-16.&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ဉာဏ်စိစောန် ==
[[File:Autonomous_driving_concept.jpg|thumb|right|ကွဳစက် မထိင်ဒက် အလိုလဵု (Autonomous vehicle) မစကာ ပ္ဍဲ သၞောတ်ပလံင်ဗစိုပ် ဉာဏ်စိစောန်]]
ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ဉာဏ်စိစောန် (Smart Mobility) ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ယှအ်ဖျေဟ် ဍာ်ရမတ် ကွဳစက်ပိတ် ကေုာံ ပွမပလီုပလာ် သဘာဝ ရ။ လဒက်ပတန် အဓိကတအ်ဂှ် -
* '''သၞောတ် ထိင်ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (ITS):''' ပၟတ်ဂၠံင်တအ် ပြံင်လှာဲ အရံင် အလိုလဵု ရံင်ကဵု ဒေတာ ကွဳစက် လၟိုန်အခိင်။ 
* '''ကွဳစက် လလဳ (EV) ကေုာံ ကွဳစက် အလိုလဵု (Autonomous Vehicles):''' ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် တအ် သြိုင်ခၞံလဝ် ဒၞာဲထပ်ဓါတ်လလဳ ကွဳစက် ဗွဲမဂၠိုင် ကေုာံ ကဵုအခေါင် စမ်ၜတ် ကွဳစက် မဟွံမဲ ကု ညးဒဳ (Self-driving cars)။
* '''ပါကင် ဉာဏ်စိစောန် (Smart Parking):''' ဇဝက် မၞုံ ပ္ဍဲ ပါကင်တအ် ပလံင်ပရိုင် ဇရေင် မပ် (App) ကွဳစက် တုဲ ညးဒဳကွဳစက်တအ် ဂၠာဲဒၞာဲ ပါကင် လောဲသွာမာန်၊ ဟွံဒး ဇဟေတ် အခိင် လန်ဂၠာဲ ဒၞာဲ။&lt;ref&gt;Nam, T., &amp; Pardo, T. A. (2011). Conceptualizing smart city with dimensions of technology, people, and institutions. Proceedings of the 12th Annual International Digital Government Research Conference, 282-291.&lt;/ref&gt;

== ပရေင်သဘာဝ ကေုာံ ဒြဟတ် ==
ပွမထိင်ဒဝ် သဘာဝ ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက ပ္ဍဲ ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ရ။ ပွမစကာ ဒြဟတ်လလဳ ကေုာံ ဍာ် မဟွံမဲ ကု ပရေင်မလေင် သီုမထိင်ဒဝ် ကၠိခတန် (Pollution) ဂှ် ကိစ္စဇၞော်ရ။
* '''သၞောတ်ဒြဟတ်လလဳ ဉာဏ်စိစောန် (Smart Grid):''' သၞောတ်လလဳ ဏအ်ဝွံ တီ အခိင်လဵု ဒြဟတ်လလဳ နွံပၟိက် ဂၠိုင်တုဲ ပါ်ပရအ်ကဵု ဒြဟတ်လလဳ ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ပၟိက်ဆန္ဒ ရ။ ဍေံ ရီုဗင် သွက်ဂွံ စကာ ဒြဟတ်တ္ၚဲ (Solar energy) ကေုာံ ဒြဟတ်ကျာ လောဲသွာရ။
* '''ပရေင်အုပ်ကွပ် အမှိုက် ဉာဏ်စိစောန်:''' ပရိုင် (Sensors) မၞုံ ပ္ဍဲ ကဠာအမှိုက် တအ် တီ ဒဒှ်ရ အမှိုက်ပေင်ယျတုဲ၊ ပလံင်ပရိုင် ကု ကွဳစက် ယိုက်အမှိုက် သွက်ဂွံ ကၠုင်ကေတ် ရ။ ဣဏအ်ဝွံ ရီုဗင် ဖအောန်ဖျေဟ် စရိတ် ကွဳစက် ကေုာံ လလံင် ယက်ရ။&lt;ref&gt;Zanella, A., Bui, N., Castellani, A., Vangelista, L., &amp; Zorzi, M. (2014). Internet of Things for Smart Cities. IEEE Internet of Things Journal, 1(1), 22-32.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ တင်ဂုဏ် ပရေင်သဘာဝ ပ္ဍဲ ဍုင်ဉာဏ်စိစောန်
|-
! ကဏ္ဍ
! ကွတ်ပညာ
! ဖဵု မကလိဂွံ
|-
| ဒြဟတ်လလဳ
| Smart Grids / Smart Meters
| ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်လေင်ဒြဟတ်၊ ဖအောန်ဖျေဟ် ယက် Carbon။
|-
| ပရေင်အုပ်ကွပ် ဍာ်
| IoT Sensors / Smart Pipes
| ထိင်ဒဝ် ဍာ်လီု၊ လ္ၚတ် ဍာ်ခိုဟ် ပ္ဍဲအခိင်တုပ်။
|-
| ပရေင်အမှိုက်
| Smart Bins / Automated collection
| ယှအ်ဖျေဟ် ကွဳစက် ကၠုင်ယိုက်အမှိုက် သက်သက်ဟွံမဲပၟိက်။
|}

== ပရေင်မံင်စံင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ==
ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ဝွံ ဖန်ဇန် ညံင် ပရေင်မံင်စံင် ဘဝမၞိဟ် (Smart Living) ဂွံ သၠုင်တိုန်ရ။ 
* '''ပရေင်ထတ်ယုက် (Smart Healthcare):''' ရုင်ဂဥုဲတအ် စကာ တင်နင် ဒေတာ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ယဲ၊ ကေုာံ သၞောတ် ဝိဒဳယော သွက်ဂွံ လွဳယဲ နူသ္ၚောဲ (Telemedicine)။
* '''ဂီုကၠီု (Public Safety):''' ကမ္မရာ CCTV မၞုံကဵု ဉာဏ်ကောန်ကၠတ် (AI Video Analytics) တအ် စၟတ်သမ္တီ ဒုဟ်ဒဏ် မကတဵုဒှ် မပ္တံ ကု ဒမၠ၊ ပွမတက်ၜုင် တအ်တုဲ ပလံင်ပရိုင် ကု ဗၠာဲတွဳ ပြဟ်ပြေဟ်ရ။
* '''ယေန်သၞာင် (Smart Culture):''' ၜိုန်ရ ဍုင် ဇၞော်မောဝ် တိုန် နကဵု ကွတ်ပညာ ကီုလေဝ်၊ ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ခိုဟ်ဟ်တအ်ဝွံ မင်မဲ အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ဒၞာဲဝင်ဒေသ နကဵု လညာတ် [[AR/VR]] ညံင်ဂွံ ပြာကတ် သွက် ကောန်သၟတ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;Kitchin, R. (2014). The real-time city? Big data and smart urbanism. GeoJournal, 79(1), 1-14.&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဉာဏ်စိစောန် ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဉာဏ်စိစောန် (Smart Economy) ဝွံ မဒုင်သဇိုင် ကု အေန်တာနဲ ကေုာံ ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် ဒဳဂျဳတေဝ် (E-commerce) ရ။ ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် တအ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ဗဟဵု သွက် ကမ္ပဏဳ စပတန်တၟိ (Startups) ကေုာံ ဂကောံ သုတေသန ဂမၠိုင်ရ။ အလဵုအသဳတအ် ဖန်ဇန်လဝ် မူဝါဒ သွက်ဂွံ ဖအောဝ် ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၟိတၟိ (Innovation Ecosystem) ကေုာံ ပွမဖန်ဇန် အခေါင်ကမၠောန် သွက် သၟာကမၠောန် နကဵု သၞောတ် ဝိုင်ဖိုင် (Wi-Fi) သက်ကုၚုဟ် အလုံဍုင်ရ။ အရာဝွံ ဗဒှ်ကဵု ဍုင် ညံင်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ လုက္ကာလအနန္တ မာန်ရ။&lt;ref&gt;Giffinger, R., Fertner, C., Kramar, H., Kalasek, R., Pichler-Milanović, N., &amp; Meijers, E. (2007). Smart cities: Ranking of European medium-sized cities. Centre of Regional Science, Vienna UT.&lt;/ref&gt;

== တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ ==
[[File:Cyber_Security_Concept.jpg|thumb|left|ဂီုကၠီု သာဲဗါ ဒှ် တင်ဝါတ်ဂါတ် အဓိက ပ္ဍဲ ဍုင်ဉာဏ်စိစောန်]]
ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ဝွံ ၜိုန်ရ ခိုဟ် ဗွဲမလောန် ကီုလေဝ်၊ တင်ပါ်ပါဲ ကေုာံ ပြသၞာ ဗွဲမဂၠိုင် နွံဒၟံင်ရ-
* '''ပရေင်ပၞုက်ဓလုက် (Privacy):''' ဟိုတ်နူ ကမ္မရာ ကေုာံ ဇဝက် (Sensors) ဂၠိုင်လောန်တုဲ ပရေင်မံင်စံင် ဘဝမၞိဟ် (Privacy) ဂှ် ဒးဒုင် ပလီုပလာ် မာန်ရ။ ဒေတာ မၞိဟ်တအ် ဂှ် ညးလဵုမွဲ ထိင်ဒဝ်ရော ဟီုဂှ် ဒှ် ဂလာန်သၟာန် ဇၞော်မွဲရ။
* '''ဂီုကၠီု သာဲဗါ (Cyber Security):''' ယဝ်ရ သၞောတ် ဒြဟတ်လလဳ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ်ဍာ် ဒးဒုင် ဟက် (Hack) နူကဵု တၠကမၠတ် အေန်တာနဲ မ္ဂး၊ ဍုင် အလုံမွဲ ဒးဒုင် လေင်ဇီုကပိုက် ဗွဲမဇၞော် မာန်ရ။
* '''ခရိတ် ဇၞော် (High Cost):''' ပွမသြိုင်ခၞံ ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ဝွံ ဒးစကာ သြန် ဗွဲမဂၠိုင်ပြကိုဋ် တုဲ ဍုင် မဟွံမဲ ကု သြန်ဘဏ္ဍာ တအ် ဒက်ပတန် ဟွံမာန်၊ ဗဒှ်ကဵု လဟင် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Divide) အကြာ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ကွာန်ရ။&lt;ref&gt;Green, B. (2019). The Smart Enough City: Putting Technology in Its Place to Reclaim Our Urban Future. MIT Press.&lt;/ref&gt;
* '''ဓဝ်ဇီုကပိုက် ယေန်သၞာင် (Cultural Impact):''' ညးလ္ၚဵုတအ် ပါ်ပါဲ ဒဒှ်ရ ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ဂှ် စွံအာရီု လတူ စက်ယန္တရာ ဂၠိုင်လောန်တုဲ၊ အခိုက်ကၞာ ဆက်ဆောံ မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် မန် ဒေသ တအ် ဟောမ်ဗြမ် အာမာန်ရ။

== ဥပမာ ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ပ္ဍဲဂၠးတိ ==
အလုံဂၠးတိမွဲ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ဝွံ ကတဵုဒှ်ဒၟံင် ဗွဲမဇၞော် ကဵု ဒြဟတ်ရ-
* '''[[သေင်ကာပူ]] (Singapore):''' သၞောတ် &quot;Smart Nation&quot; သေင်ကာပူ ဂှ် ဒှ် ဥပမာ မခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ဍုင်ဝွံ စကာ ဇဝက် (Sensors) အလုံဍုင် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ကွဳစက် ကေုာံ ဒြဟတ်ဍာ်။
* '''[[ဘာသဳလောနာ]] (Barcelona, Spain):''' ဍုင်ဝွံ ပြာကတ် သွက် သၞောတ် ပါကင် ဉာဏ်စိစောန်၊ သၞောတ်ပၟတ်ဂၠံင် ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ လညာတ် ပံက်ဒေတာ သွက် ညးဍုင်ကွာန်။
* '''သွန်ဒဝ် ([[Songdo]], South Korea):''' ဒှ် ဍုင် မသြိုင်ခၞံလဝ် တၟိ နူကဵု သုည တုဲ ပံင်ကောံလဝ် သၞောတ် အမှိုက် ဒဳဂျဳတေဝ် မဟွံမဲ ကု ကွဳစက် အမှိုက်ရ။&lt;ref&gt;Shwayri, S. T. (2013). A model Korean ubiquitous eco-city? The politics of making Songdo. Journal of Urban Technology, 20(1), 39-55.&lt;/ref&gt;
* '''နဳယောမ် ([[Neom]], Saudi Arabia):''' ဒှ် ပရဝ်ဂျေတ် ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် တၟိ မသြိုင်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ ကသီု၊ မရန်တၟအ် စကာ ဒြဟတ်လလဳ သဘာဝ ၁၀၀% ရ။

== လေန် မ္ၚး (External Links) ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=Br5aJa6MkBc ဗီုပြင် ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ပ္ဍဲ YouTube (ဗဳဒဳယော)]
* [https://smartcitiescouncil.com/ Smart Cities Council]

== တင်နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name  = ဍုင် ဉာဏ်စိစောန်
| title = [[ဍုင် ဉာဏ်စိစောန်]] (Smart City)
| listclass = hlist
| group1 = ကွတ်ပညာ သဇိုင်
| list1  = 
* [[အေန်တာနဲ သွက်ကပေါတ်ကိရိယာဂမၠိုင်]] (IoT)
* [[ဒေတာ ဇၞော်]] (Big Data)
* [[ဉာဏ်ကောန်ကၠတ်]] (AI)
* [[မာင်တဵု ကောမ်ပျူတာ]] (Cloud Computing)
* [[သၞောတ် ဒေတာဇၞော်]]
| group2 = ကဏ္ဍ အဓိက
| list2  = 
* [[ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ်စိစောန်]]
* [[ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ဉာဏ်စိစောန်]]
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဉာဏ်စိစောန်]]
* [[ဒြဟတ်လလဳ ဉာဏ်စိစောန်]]
| group3 = ဥပမာ ဍုင်ဂမၠိုင်
| list3  = 
* [[သေင်ကာပူ]]
* [[ဘာသဳလောနာ]]
* [[Songdo|သွန်ဒဝ်]]
* [[Neom|နဳယောမ်]]
}}

[[Category:ဍုင် ဉာဏ်စိစောန်]]
[[Category:ကွတ်ပညာ]]
[[Category:ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်]]
[[Category:ဒေတာ]]
[[Category:ပရေင်အုပ်ဓုပ်]]</text>
      <sha1>pjp7ac9pdf2sf8w0lpv8yb8or9iovub</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ်စိစောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11092</id>
    <revision>
      <id>55016</id>
      <timestamp>2026-05-23T02:42:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox concept | name = ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ်စိစောန် | image = [[File:E-government_conceptual_model.png|300px|alt=ဗီုပြင် သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ်စိစောန်]] | caption = လဒက်ပတန် သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ်စိစောန် မဆက်...&quot;</comment>
      <origin>55016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22540" sha1="55knnkr1p8fqq046rxfuuuq47xbciir" xml:space="preserve">{{Infobox concept
| name = ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ်စိစောန်
| image = [[File:E-government_conceptual_model.png|300px|alt=ဗီုပြင် သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ်စိစောန်]]
| caption = လဒက်ပတန် သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ်စိစောန် မဆက်စၠောအ်လဝ် ကုညးဍုင်ကွာန်
| field = [[ပရေင်အုပ်ဓုပ်]], [[ကွတ်ပညာ ဒဳဂျဳတေဝ်]], [[သၞောတ်တင်နင်]]
| scope = အလုံဂၠးတိ
| key_components = ဉာဏ်ကောန်ကၠတ် (AI), အေန်တာနဲ (IoT), ဒေတာဇၞော် (Big Data)
}}

'''ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ်စိစောန်''' ({{lang-en|Smart Governance}}) ဟီုဂှ် ဒှ်လဒက်ပတန် ကေုာံ နဲကဲပရေင်အုပ်ဓုပ် မစကာလဝ် ကွတ်ပညာ သၞောတ်တင်နင် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Information and Communication Technology - ICT) သွက်ဂွံ ပခိုဟ်ပတိုန် ပရေင်ကဵုဝန်ဆောင်မှု အလဵုအသဳ၊ သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေင်သ္အးဇ္ၚး၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ ကဵုအခေါင် ညးဍုင်ကွာန်တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲလၟေင်ကမၠောန် သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။&lt;ref&gt;Dawes, S. S. (2008). The evolution and continuing challenges of e-governance. ''Public Administration Review'', 68(s1), S86-S102.&lt;/ref&gt; ဝေါဟာဏအ်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု [[အလဵုအသဳ အဳလက်ထရောနစ်]] (E-government) ကေုာံ [[ဍုင် ဉာဏ်စိစောန်]] (Smart City) ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်တုဲ၊ ဍေံ စၞောန်ထ္ၜးကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် မပြဟ်ပြေဟ်၊ စိုပ်တရဴ ကေုာံ မၞုံကဵု လညာတ်ဗစာရဏာ မဍိုက်ပေင် နကဵု သၞောတ်ဒဳဂျဳတေဝ် ရ။&lt;ref&gt;Gil-Garcia, J. R., Pardo, T. A., &amp; Nam, T. (2015). What makes a city smart? Identifying core components and proposing an integrative and comprehensive conceptualization. ''Information Polity'', 20(1), 61-87.&lt;/ref&gt;

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ်စိစောန် ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲခေတ် ၁၉၉၀ တအ် အခိင် ကွန်ပျူတာ ကေုာံ အေန်တာနဲ စပြးဇးကၠုင်ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်တေအ်၊ အလဵုအသဳ ဍုင်ဇၞော်ဇၞော်တအ် စကာ အေန်တာနဲ သွက်ဂွံ တြးပတိတ် တင်နင်ပရိုင် (Information Dissemination) ဆမွဲလပါ်ဓဝ်ရ။ 

ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၀ တအ်၊ နဲကဲဂှ် ဇၞော်မောဝ်တိုန် စဵုကဵုစိုပ် ကဆံင် မဆက်စၠောအ် သၟာန်သွဟ် ညးသကအ် (Interactive web portals) မာန်ကၠုင်ရ။ ညးဍုင်ကွာန်တအ် စပတိုန် လိက်အာတ်မိက်၊ စုတ်အခေါန် သြန် နကဵု လပှ်ကျာ (Online) မာန်ကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ အလောန်ဂှ် ကွတ်ပညာ တၟိ မပ္တံကဵု [[ဒေတာဇၞော်]] (Big Data) ကေုာံ သၞောတ် မိုဝ်ဘိုင်း (Mobile tech) တအ် ပြာကတ်ကၠုင်တုဲ၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ်ဝွံ ပြံင်လှာဲစိုပ်အာ ကဆံင် &quot;ဉာဏ်စိစောန်&quot; မာန်ကၠုင်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး၊ နကဵု ပွမစကာ [[ဉာဏ်ကောန်ကၠတ်]] (Artificial Intelligence) ဂှ် အလဵုအသဳတအ် သမ္ၚေဝ် ဒေတာ တုဲ ဖန်ဇန် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်အနာဂတ် (Predictive governance) မာန်ကၠုင်ရ။&lt;ref&gt;Heeks, R. (2001). Understanding e-governance for development. ''i-Government Working Paper Series'', Paper No. 11.&lt;/ref&gt;

== ၂။ သၞောတ်လဒက်ပတန် ကေုာံ ဗီုပြင် (Framework and Models) ==
လဒက်ပတန် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ်စိစောန် ဝွံ ပါ်ခြာလဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ပန်သာ် ရး
# '''G2C (Government to Citizen)''': ပရေင်ဆက်စၠောအ် အကြာ အလဵုအသဳ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်။ ဥပမာ - ပွမပတိတ် လိက်စၟတ်သမ္တီ၊ မကဵု ဝန်ဆောင်မှု ပရေင်ထတ်ယုက် နကဵု သၞောတ်အေန်တာနဲ။
# '''G2B (Government to Business)''': ပရေင်ဆက်စၠောအ် အကြာ အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်/ကမ္မဏဳတအ်။ ဥပမာ - ပွမပတိုန်စရင် သၞောတ်ကမၠောန်၊ ပွမကဵု လိက်အခေါင် သွက်ကမၠောန် နကဵု လပှ်ကျာ။
# '''G2E (Government to Employee)''': ပရေင်ဆက်စၠောအ် အကြာ အလဵုအသဳ ကေုာံ ညးကမၠောန် အလဵုအသဳတအ်။ ဥပမာ - သၞောတ် ထိင်ဒဝ် ဒေတာ သၟာကမၠောန်၊ ပရေင်ဗတောန်ပညာ ဒဳဂျဳတေဝ်။
# '''G2G (Government to Government)''': ပရေင်ဆက်စၠောအ် အကြာ ဌာန အလဵုအသဳ မွဲ ကဵု မွဲ။ ဥပမာ - ပွမပါ်ပရအ် ဒေတာ အကြာ ဌာနဗၠာဲတွာ် ကေုာံ ဌာနသၞောဝ်ဓဝ် ညံင်ဂွံ ပြဟ်ပြေဟ်။&lt;ref&gt;Fang, Z. (2002). E-government in digital era: concept, practice, and development. ''International Journal of The Computer, The Internet and Management'', 10(2), 1-22.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ကွတ်ပညာ မဆက်စပ်ဂမၠိုင် (Associated Technologies) ==
ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ်စိစောန် ဝွံ ဂွံချဳဒရာင်မာန်ဂှ် ဒးဒုင်သဇိုင် လတူ ကွတ်ပညာ သၠုင်သၠုင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ 

* '''ဉာဏ်ကောန်ကၠတ် (AI)''': စကာ သွက်ဂွံ သွဟ်ကဵု သၟာန် ညးဍုင်ကွာန် အလဵုအလဵု (Chatbots) ကေုာံ သမ္ၚေဝ် တင်နင်ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် မဍာံပြ။
* '''အေန်တာနဲ သွက်အရာအိုတ်သီု ([[IoT]])''': ပွမတက်စုတ် သၞောတ် သေန်သာ (Sensors) ပ္ဍဲဍုင် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဍာ်ရမတ် ကွဳစက်၊ ဒြဟတ်လလဳ ကေုာံ အမှိုက်သိုက်။
* '''[[ဘလံက်ချိန်း]] (Blockchain)''': ကွတ်ပညာဏအ်ဝွံ စကာ သွက်ဂွံ မင်မဲ ဒေတာ ညံင်ဟွံဂွံ ဒးဒုင်ပလီုပလာ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ပခိုင်ပတိုန် ပရေင်စှ်ေစိုတ် လတူ စရင်သြန် အလဵုအသဳ။&lt;ref&gt;Ølnes, S., Ubacht, J., &amp; Janssen, M. (2017). Blockchain in government: Benefits and implications of distributed ledger technology for information sharing. ''Government Information Quarterly'', 34(3), 355-364.&lt;/ref&gt;
* '''[[ဒေတာဇၞော်]] (Big Data Analytics)''': သမ္ၚေဝ် တင်နင်ဒေတာ မဂၠိုင်ဂၠေင် သွက်ဂွံ တီကေတ် ပၟိက်စိုတ် ကေုာံ ပြသၞာ ညးဍုင်ကွာန် တအ်။

== ၄။ ဇယား ၜတ်ကၞာတ် (Comparison Table) ==
ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဇယား ၜတ်ကၞာတ် အကြာ ပရေင်အုပ်ဓုပ် တြေံ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ်စိစောန် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ၜတ်ကၞာတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် တြေံ ကေုာံ ဉာဏ်စိစောန်
|-
! တင်စၟတ်သမ္တီ !! ပရေင်အုပ်ဓုပ် တြေံ (Traditional) !! ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ်စိစောန် (Smart)
|-
| လၟေင်ကမၠောန် || လဇုဲလဇ၊ ဒးစကာ လိက်စက္ကူ ဂၠိုင် || ပြဟ်ပြေဟ်၊ စကာ သၞောတ် ဒဳဂျဳတေဝ်
|-
| ပရေင်သ္အးဇ္ၚး || ဟွံပြာကတ်၊ ဂၠာဲ တင်နင် ဝါတ်ဂါတ် || ပြာကတ်၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဗဵုရံင် လောဲသွာ
|-
| ပရေင်ပါလုပ် || အခေါင်ပါလုပ် အောန် || ညးဍုင်ကွာန် ပါလုပ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် လောဲသွာ
|-
| ပရေင်စရိတ် || ဒးစကာ သြန် ကေုာံ အခိင် ဂၠိုင် || သြန်အိုတ်အောန်၊ အခိင်ဂၠိုင်ကၠုင်
|-
| အခိင်ဝန်ဆောင်မှု || ဍိုက်ပေင် ဆ ပ္ဍဲ အခိင် ရုင် (၉-၅) || ကလိဂွံ မာန် ၂၄ နာဍဳ လတူ လပှ်ကျာ
|}

== ၅။ ဖဵုခိုဟ် ကေုာံ တင်တၟေင် (Benefits and Advantages) ==
ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ်စိစောန် ဝွံ ကဵုဖဵုခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ကု ဍုင်မွဲရ။ 
# '''ပရေင်သ္အးဇ္ၚး ကေုာံ ပွမဒုင်လျိုင် (Transparency and Accountability)''': တင်နင် ဒေတာ သီုဖအိုတ် ဂှ် ညးဍုင်ကွာန် တအ် လုပ်လ္ၚတ်မာန်တုဲ၊ ပရေင်စံက်လတက် သြန် (Corruption) ယှအ်စှ်ေအာရ။
# '''စိုပ်တရဴ ကေုာံ ပြဟ်ပြေဟ် (Efficiency)''': ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံဒးအာ စဵုကဵု ရုင်အလဵုအသဳ၊ ကၠောန်ကေတ် လတူ လပှ်ကျာ ဂွံတုဲ အခိင် ဂျိ သက်သာအာရ။
# '''ပရေင်ပါလုပ် (Citizen Engagement)''': သၞောတ်ဏအ် ဖန်ကဵု အခေါင် ကုညးဍုင်ကွာန် ညံင်ဂွံ ပတိုန် လညာတ် သွက်သၞောဝ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်ကွာန် ဗွဲမလောဲသွာရ။&lt;ref&gt;Meijer, A., &amp; Bolívar, M. P. R. (2016). Governing the smart city: a review of the literature on smart urban governance. ''International Review of Administrative Sciences'', 82(2), 392-408.&lt;/ref&gt;

[[File:Smart_City_Infographic.svg|thumb|left|400px|အေန်ဖဝ်ဂရပ်ဖေတ် မစၞောန်ထ္ၜး ပရူ ဍုင်ဉာဏ်စိစောန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ်]]

== ၆။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပရေင်စိန်စာ (Challenges and Barriers) ==
ၜိုန်ရ နွံကဵု ဖဵုခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ပွမဖျေဟ် လဒက်ပတန်ဏအ်ဝွံ ဒးဆဵုဂဗ တင်ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''ပရေင်ပါ်ခြာ ဒဳဂျဳတေဝ် ([[Digital Divide]])''': မၞိဟ် မနွံ ပ္ဍဲ ဒေသ သ္ၚောဲသ္ၚဲ ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်အယုက်ဇၞော်တအ် စကာ အေန်တာနဲ ဟွံလေပ်တုဲ၊ ဟွံကလိဂွံ အခေါင်တုပ်ပံင်ရ။
* '''အခြေခံအဆောက်အအုံ (Infrastructure)''': ဍုင် မဟွံဇၞော်မောဝ် တအ်ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဇြဟတ်လလဳ ကေုာံ အေန်တာနဲ မခိုင်ကၠိုက်။
* '''သြန်ဗွဝ် (Financial Constraints)''': ပွမသြိုင်ခၞံ သၞောတ် ဒဳဂျဳတေဝ် မဇၞော်မောဝ် ဝွံ နွံပၟိက် သြန်ဗွဝ် ဗွဲမဇၞော်ရ။

[https://www.youtube.com/watch?v=1d5jHw-bC2E ဗဳဒဳယော ရှင်းလင်းချက် - ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ်စိစောန် ကေုာံ ပရေင်စိန်စာဂမၠိုင်] (တင်နိဿဲ YouTube)

== ၇။ ပရေင်ဂီုကၠီု ဆေင်ကဵု ဒေတာ (Data Security and Privacy) ==
ပရေင်ဂီုကၠီု ဆေင်ကဵု သၞောတ်တင်နင် ဝွံ ဒှ် တင်အဓိက အိုတ် သွက် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ်စိစောန် ရ။ အလဵုအသဳတအ် ပကောံလဝ် ဒေတာ ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ၊ ယဝ်ရ ဒးဒုင် ပလီုပလာ် နူကဵု ကမၠတ် လပှ်ကျာ (Cyber attacks) မ္ဂး၊ အန္တရာဲ ဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;Kitchin, R. (2014). The real-time city? Big data and smart urbanism. ''GeoJournal'', 79(1), 1-14.&lt;/ref&gt; 

ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ထပက်လဝ် သၞောဝ် ထိင်ဒဝ် ဒေတာ (ဥပမာ - သၞောဝ် GDPR ပ္ဍဲ ရးဥရောပ) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် တအ်ရ။ သၞောတ် ဘလံက်ချိန်း (Blockchain) ဂှ်လေဝ် ဒှ် အရီုအဗင် မွဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဒေတာ ညံင်ဟွံဂွံ တိတ်ပြးအာရ။&lt;ref&gt;Kshetri, N. (2017). Will blockchain emerge as a tool to break the poverty chain in the Global South?. ''Third World Quarterly'', 38(8), 1710-1732.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဥပမာ ဍုင်မအံင်ဇၞးဂမၠိုင် (Successful Implementations) ==
ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ဍုင် မစကာ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ်စိစောန် အံင်အံင်ဇၞးဇၞး နွံ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''[[ဍုင်အေတ်သတဝ်နဳယျာ]] (Estonia)''': ဒှ် ဍုင် ပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲ လပါ်ဏအ်ရ။ သၞောတ် &quot;X-Road&quot; ညးတအ်ဂှ် ဆက်စၠောအ်လဝ် ဌာန အလဵုအသဳ သီုဖအိုတ်တုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် စကာ ဒဳဂျဳတေဝ် အာဲဒဳ (Digital ID) သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ၉၉% လတူ လပှ်ကျာ မာန်ရ။&lt;ref&gt;Vassil, K. (2015). Estonian e-government ecosystem: profile, funding and components. ''World Bank Group'', Washington, DC.&lt;/ref&gt;
* '''[[ဍုင်သေင်ကာပူ]] (Singapore)''': နကဵု လၟေင်ကမၠောန် &quot;Smart Nation&quot; ဂှ် ဍုင်သေင်ကာပူ စကာ သေန်သာ (Sensors) ကေုာံ AI သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ကွဳစက်၊ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင် ဍုင် ဗွဲမဍိုက်ပေင်ရ။&lt;ref&gt;Mahizhnan, A. (1999). Smart city: Singapore's IT 2000 vision. ''Cities'', 16(1), 13-18.&lt;/ref&gt;
* '''[[ဍုင်ကဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ]] (South Korea)''': ဍုင် သိုး (Seoul) ဂှ် စကာ ဒေတာဇၞော် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် လၟေင် ကွဳစက် အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် အမှိုက်သိုက် အလဵုအလဵုရ။

== ၉။ အနာဂတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ်စိစောန် (Future of Smart Governance) ==
ပ္ဍဲ အနာဂတ်မ္ဂး၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ်စိစောန် ဝွံ ဆက်တုဲ ပြံင်လှာဲအာ ကဆံင် သၠုင်တိုန်ဏီရ။ ကွတ်ပညာ တၟိ မပ္တံကဵု [[မာတာဗာတ်]] (Metaverse) ဂှ် အလဵုအသဳတအ် စကာ သွက်ဂွံ ပံက် ရုင် လတူ လပှ်ကျာတုဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရုပ်စၠောအ် (Virtual world) သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် အလဵုအသဳ မာန်ရ။ 

ပါဲနူဂှ်၊ သၞောတ် AI ဂှ် ပခိုင်ပတိုန်တုဲ၊ အလဵုအသဳတအ် တီကေတ် ပြသၞာ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် (Predictive Governance) တုဲ၊ ဖန်ဇန် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက် အနာဂတ် ဍုင်ကွာန် မာန်ကၠုင် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Batty, M. (2013). Big data, smart cities and city planning. ''Dialogues in Human Geography'', 3(3), 274-279.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ တင်သရုပ် ကေုာံ လညာတ်တၠပညာ (Conclusion) ==
သရုပ်တုဲ ဟီုမ္ဂး၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ်စိစောန် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကွတ်ပညာ မွဲဓဝ်၊ ဍေံဝွံ ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ယေန်သၞာင် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာ အလဵုအသဳ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် မွဲရ။ 

တၠပညာတအ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ကွတ်ပညာ ဂှ် ဒှ် ဆ ကိရိယာ မွဲရ။ အရာ ကိစ္စဇၞော်အိုတ်ဂှ် ပွမဖန်ဇန် ညံင် သၞောတ်ဏအ် ဂွံ ကဵု ဖဵုခိုဟ် ကု ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ညဳညဳသၟဟ်သၟဟ် (Inclusivity) ဂှ်ရ။&quot;&lt;ref&gt;Yildiz, M. (2007). E-government research: Reviewing the literature, limitations, and ways forward. ''Government Information Quarterly'', 24(3), 646-665.&lt;/ref&gt; ယဝ်ရ အလဵုအသဳတအ် သောတ်ကၠေအ် တင်ဝါတ်ဂါတ် မပ္တံကဵု ပရေင်ပါ်ခြာ ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ ပရေင်ဂီုကၠီု ဒေတာ မာန်မ္ဂး၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ်စိစောန် ဝွံ သ္ဂောအ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု ဍုင်ကွာန် မၞုံကဵု တသိုက် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မခိုင်ကၠိုက် တွဵုအဆက်ရောင်။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ်စိစောန်
|title = [[ပရေင်အုပ်ဓုပ်]] ကေုာံ [[ကွတ်ပညာ]] မဆက်စပ်ဂမၠိုင်
|state = expanded
|listclass = hlist
|group1 = သဘဴဓဝ် အဓိက
|list1 =
* [[ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ်စိစောန်]]
* [[အလဵုအသဳ အဳလက်ထရောနစ်]]
* [[ဍုင် ဉာဏ်စိစောန်]]
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ အဳလက်ထရောနစ်]]

|group2 = ကွတ်ပညာ
|list2 =
* [[ဉာဏ်ကောန်ကၠတ်]]
* [[အေန်တာနဲ သွက်အရာအိုတ်သီု]] (IoT)
* [[ဒေတာဇၞော်]]
* [[ဘလံက်ချိန်း]]

|group3 = လဒက်ပတန်
|list3 =
* [[G2C]]
* [[G2B]]
* [[G2E]]
* [[G2G]]
}}

[[Category:ပရေင်အုပ်ဓုပ်]]
[[Category:ကွတ်ပညာ]]
[[Category:အလဵုအသဳ အဳလက်ထရောနစ်]]
[[Category:ဒေတာ ကေုာံ တင်နင်ပရိုင်]]</text>
      <sha1>55knnkr1p8fqq046rxfuuuq47xbciir</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်တင်နင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11093</id>
    <revision>
      <id>55017</id>
      <timestamp>2026-05-23T02:46:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox modern discipline | name = သၞောတ်တင်နင် (Information System) | image = [[File:Information system components.svg|250px|center|လဒက်ပတန် အဓိက သၞောတ်တင်နင်]] | caption = လဒက်ပတန် အဓိက သၞောတ်တင်နင် ၅ သာ်: ဟာဒ်ဝဴ၊ သပ်ဝဴ၊ ဒေတာ၊ လၟေင်ကမၠ...&quot;</comment>
      <origin>55017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23013" sha1="i2bynu2bj6vmceknftcpf9kmil6vuui" xml:space="preserve">{{Infobox modern discipline
| name = သၞောတ်တင်နင် (Information System)
| image = [[File:Information system components.svg|250px|center|လဒက်ပတန် အဓိက သၞောတ်တင်နင်]]
| caption = လဒက်ပတန် အဓိက သၞောတ်တင်နင် ၅ သာ်: ဟာဒ်ဝဴ၊ သပ်ဝဴ၊ ဒေတာ၊ လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ မၞိဟ်စကာ။
| origin = ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကွတ်ပညာ ကောမ်ပျူတာ
| era = ၁၉၅၀ - လၟုဟ်
| key_figures = Gordon Davis, Peter Chen, Ken Laudon
| disciplines = ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ကွတ်ပညာ တင်နင် (IT)
}}

'''သၞောတ်တင်နင်''' ({{lang-en|Information system}}, မကော်စဂၠေအ်အ် '''IS''') ဝွံ ဒှ်သၞောတ်မပံင်ကောံလဝ် ကိရိယာစက် (Hardware)၊ အစဳအဇန်စက် (Software)၊ တင်နင်ဒေတာ (Data)၊ မၞိဟ်စကာ (People) ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Procedures) မၞုံကဵု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ပကောံပကေဝ်၊ ပတန်သိပ်၊ စဳရေင်၊ ကေုာံ ပလံင်ဗစိုပ် တင်နင် မၞုံကဵု အဓိပ္ပါယ် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ပရေင်သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံအလဵုအသဳ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်နာနာသာ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Laudon|first=K. C.|author2=Laudon, J. P.|title=Management Information Systems: Managing the Digital Firm|publisher=Pearson|year=2020|edition=16th|isbn=978-0135191798}}&lt;/ref&gt; သၞောတ်တင်နင်ဂှ် ဒှ်လဒက်ပတန် အဓိက မဆက်စၠောအ်လဝ် အကြာ ကွတ်ပညာ ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင် ဘဝမၞိဟ် ပ္ဍဲခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ်ဏအ်ရ။

== နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
သၞောတ်တင်နင် ဝွံ ဒှ်ကွတ်ပညာ မလ္ၚတ်ပရူ ဗီုပြင် မၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံနာနာတအ် မစကာ ကွတ်ပညာ တင်နင် (Information Technology - IT) သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ဒေတာ၊ တင်နင် ကေုာံ လညာတ်ပညာရ။ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင်ဆ ပရေင်စက်ကောမ်ပျူတာမွဲဓဝ်၊ ဍေံပံင်ကောံလဝ် သီုကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဂကောံမၞိဟ်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး ဂကောံပရေင်ပိုန်ဒြပ်တအ် စကာ သၞောတ်တင်နင် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ်၊ ယှအ်ဖျေဟ် စရိတ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တင်သ္ဂုတ်သွာတ် မဍာံပြရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Valacich|first=J.|author2=Schneider, C.|title=Information Systems Today: Managing in the Digital World|publisher=Pearson|year=2017|edition=8th|isbn=978-0134608174}}&lt;/ref&gt; 

== ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်တင်နင် ဝွံ ပြံင်လှာဲကၠုင်လဝ် ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲကဵု လဒေါဝ် သၞာံ ၁၉၅၀ တအ်ရ။ ကိုပ်ကၠာနူဂှ် တင်နင်တအ်ဂှ် ဒးစၟတ်သမ္တီ နကဵု လိက်စရင် ကေုာံ တဲရ။ 
* '''ခေတ် ကိုပ်ကၠာ (၁၉၅၀ - ၁၉၆၀):''' စကာ စက်ကောမ်ပျူတာ ဇၞော်ဇၞော် မကော်စ [[မိန်ဖရိမ် ကောမ်ပျူတာ]] (Mainframe computers) သွက်ဂွံ စဳရေင် ဒေတာ လၟိဟ်ဂၠိုင်ဂၠိုင်။
* '''ခေတ် အဒေါဝ် (၁၉၇၀ - ၁၉၈၀):''' စက်ကောမ်ပျူတာ ပူဂိုလ် [[ပဳသဳ]] (Personal Computers - PCs) မံက်ဂတဝ်ကၠုင်တုဲ၊ သၞောတ်တင်နင်ဂှ် ပြးဇးအာ ဇရေင် မၞိဟ်စကာတအ်ရ။
* '''ခေတ် အေန်တာနဲ (၁၉၉၀ - ၂၀၀၀):''' ကွန်ရက် အလုံဂၠးတိ [[World Wide Web]] ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ၊ သၞောတ်တင်နင်တအ်ဂှ် ဆက်စၠောအ်အာ အလုံမွဲဂၠးတိရ။
* '''ခေတ် လၟုဟ် (၂၀၁၀ - လၟုဟ်):''' ကွတ်ပညာ [[ကလောက် ကောမ်ပျူတင်]] (Cloud Computing)၊ ဒေတာ ဇၞော် (Big Data) ကေုာံ [[ဉာဏ်ကောန်ကၠတ်]] (Artificial Intelligence) တအ် ပါလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞောတ်တင်နင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Hirschheim|first=R.|author2=Klein, H. K.|title=Four paradigms of information systems development|journal=Communications of the ACM|year=1989|volume=32|issue=10|pages=1199–1216}}&lt;/ref&gt;

== လဒက်ပတန် အဓိကဂမၠိုင် (Core Components) ==
သၞောတ်တင်နင် မွဲ ဍိုက်ပေင်မာန်ဂှ် ဒးနွံကဵု လဒက်ပတန် အဓိက မသုန်သာ်ရ။ လဒက်ပတန်တအ်ဏအ် ပံင်ကောံတုဲဟေင် ကမၠောန် စဳရေင် ဒေတာတအ် အံင်ဇၞးမာန်ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''သရုပ် လဒက်ပတန် သၞောတ်တင်နင်ဂမၠိုင်'''
|-
! လဒက်ပတန် (Component) !! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Definition) !! ဥပမာ (Examples)
|-
| '''[[ဟာဒ်ဝဴ]] (Hardware)''' || ကိရိယာ ရုပ်ဝတ္ထု မဆေင်ကဵု စက်ကောမ်ပျူတာ မမာန်ရပ်စပ်ဂွံ။ || မော်နဳတာ၊ သာဗာ (Server)၊ ကဳဗုတ်၊ ဖုင်သမာတ်
|-
| '''[[သပ်ဝဴ]] (Software)''' || လၟေင်အစဳအဇန် မကဵုအမိင် ကု ဟာဒ်ဝဴ သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန်။ || ဝေန်ဒဝ် (Windows)၊ အပ် (Apps)၊ မိုက်ခရဝ်သပ် အဝ်ဖေတ်
|-
| '''[[တင်နင်ဒေတာ]] (Data)''' || တင်နင် အပြောမ် မဟွံစဳရေင်လဝ်ဏီ။ || လၟိဟ်သြန်လုပ်၊ ယၟုကောန်ဗော်၊ အခိင် စၟတ်တ္ၚဲ
|-
| '''[[မၞိဟ်စကာ]] (People)''' || ညးမသုင်စောဲ၊ ဖန်ဇန်၊ ကေုာံ ပကင်ရင် သၞောတ်တင်နင်။ || သၟာကမၠောန်၊ မၞိဟ်အုပ်ဓုပ်၊ ညးချူကုဒ် (Programmer)
|-
| '''[[လၟေင်ကမၠောန်]] (Process)''' || စေဝ်ပၞောန် ကေုာံ နဲကဲ သွက်ဂွံ စဳရေင် တင်နင်။ || ဗီုပြင်ပၠုပ်စရင်သြန်၊ ဗီုပြင်တက်တြးပရိုင်
|}

== ဗီုပြင် သၞောတ်တင်နင်ဂမၠိုင် (Types of Information Systems) ==
ပ္ဍဲကဵု ဂကောံအုပ်ဓုပ်မွဲမွဲမ္ဂး ကဆံင်မၞိဟ်စကာ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်တုဲ၊ ဗီုပြင် သၞောတ်တင်နင် လေဝ် နွံနာနာသာ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=O'Brien|first=J. A.|author2=Marakas, G. M.|title=Management Information Systems|publisher=McGraw-Hill Irwin|year=2010|edition=10th|isbn=978-0073376813}}&lt;/ref&gt;

# '''[[သၞောတ် စဳရေင် လၟေင်ကမၠောန် (TPS)]] (Transaction Processing Systems):''' ဒှ်သၞောတ် သွက်ကဆံင်သၟဝ်အိုတ်၊ မစဳရေင် ပရေင်သွံရာန်၊ လၟိဟ်မၞိဟ်လုပ်တိတ် ဇၟာပ်တ္ၚဲ။
# '''[[သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် တင်နင် (MIS)]] (Management Information Systems):''' ဒှ်သၞောတ် သွက်မၞိဟ်အုပ်ဓုပ် ကဆံင်လဒေါဝ်၊ သွက်ဂွံ ပတိတ် လိက်ဒုင်စဳရေင် နူကဵု ဒေတာ TPS။
# '''[[သၞောတ် ထံက်ပင် ပရေင်သ္ဂုတ်သွာတ် (DSS)]] (Decision Support Systems):''' သၞောတ် မစကာ ဒေတာ ဗွဲမလှဲလး သွက်ဂွံ ရီုဗင် မၞိဟ်အုပ်ဓုပ်တအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲအကာဲအရာ မဟွံချိုတ်ပၠိုတ်။
# '''[[သၞောတ် ထံက်ပင် ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် (ESS)]] (Executive Support Systems):''' သၞောတ် သွက် မၞိဟ်အုပ်ဓုပ် ကဆံင်လတူအိုတ်၊ သွက်ဂွံ ဗဵု ဇယားထ္ၜး ကေုာံ ဖျေဟ် ဗျူဟာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။

== အကာဲအရာ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ် (System Development Life Cycle - SDLC) ==
[[File:SDLC - Software Development Life Cycle.jpg|thumb|right|300px|လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ် (SDLC)]]
ပွမခၞံဗဒှ် သၞောတ်တင်နင် တၟိမွဲဂှ် ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုင်လၟေင်ကမၠောန် မကော်စ SDLC ရ။ ဍေံဝွံ ပါ်လဝ် ကဆံင် အဓိက မသုန် ကဆံင်ရ-
* '''ပရေင်ဖျေဟ်ဗီုပြင် (Planning):''' ရန်တၟအ် သၞောတ်ဂှ် မုရော? မုစရိတ် အိုတ်မာန်ရော?
* '''ပရေင်သမ္ၚေဝ် (Analysis):''' မၞိဟ်စကာတအ် နွံပၟိက် မုရော? ပကောံပကေဝ် တင်အာတ်မိက် (Requirements)။
* '''ပရေင်ဒဳဇြာင် (Design):''' ဓဇက်ဗီုပြင် ဟာဒ်ဝဴ၊ သပ်ဝဴ ကေုာံ ဗီုပြင် ဒေတာဗေ့သ် (Database)။
* '''ပရေင်ဖျေဟ်ကမၠောန် (Implementation):''' ချူကုဒ်၊ သောတ်ဝဴ (Software coding) ကေုာံ စမ်ၜတ် (Testing)။
* '''ပရေင်ထိင်ဒဝ် (Maintenance):''' ကာလစကာ ဍာံဍာံမ္ဂး ယဝ်ရ ပရေအ်အာ ဒးပလေဝ်ပလေတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ထပ်ပတိုန် ကဆံင်တၟိ (Upgrade)။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.techtarget.com/searchsoftwarequality/definition/systems-development-life-cycle|title=What is Systems Development Life Cycle (SDLC)?|publisher=TechTarget|access-date=2023-10-01}}&lt;/ref&gt;

== သၞောတ်တင်နင် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Information Systems in Business/Economics) ==
ပ္ဍဲခေတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိဏအ်၊ ကမ္မဏဳတအ် ဟွံမဲကဵု သၞောတ်တင်နင်မ္ဂး ပြိုင်ပကာန် ကုညးတၞဟ် ဟွံမာန်ရ။ သၞောတ်တင်နင် မစကာဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂှ်-
* '''[[သၞောတ် ပကင်ရင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (ERP)]] (Enterprise Resource Planning):''' သၞောတ် မပံင်ကောံလဝ် ဌာန သီုဖအိုတ် (ဥပမာ- ဌာနသြန်၊ ဌာနမၞိဟ်၊ ဌာနပတိတ်ကပေါတ်) ညံင်ဂွံ ဒှ်မွဲ ပ္ဍဲကဵု သပ်ဝဴ မွဲဓဝ်။
* '''[[သၞောတ် ဆက်ဆောံ ညးရာန်ကပေါတ် (CRM)]] (Customer Relationship Management):''' သၞောတ် မပကောံ တင်နင် ညးရာန်ကပေါတ် သွက်ဂွံ ပခိုဟ်ပတိုန် ပရေင်သွံရာန် ကေုာံ ပရေင်ဝန်ဆောင်မှု။
* '''[[သၞောတ် ထိင်ဒဝ် လၟေင်ပလံင်ကပေါတ် (SCM)]] (Supply Chain Management):''' သၞောတ် မရံင်စၟတ် ကပေါတ် နူစ ပတိတ် စဵုကဵု စိုပ် တဲ ညးရာန်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baltzan|first=P.|title=Business Driven Information Systems|publisher=McGraw-Hill Education|year=2019|edition=6th|isbn=978-1260004717}}&lt;/ref&gt;

== ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Security and Governance) ==
ဟိုတ်နူ တင်နင်ဒေတာတအ်ဂှ် ဒှ်အရာ မၞုံကဵု ၚုဟ်မးတုဲ၊ ပရေင်ဂီုကၠီု သၞောတ်တင်နင် (Information Security) ဝွံ ဒှ်ကိစ္စ အဓိကရ။ ဂီုကၠီု သၞောတ်တင်နင် မ္ဂး ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် သဇိုင်ပိသာ် (CIA Triad):
* '''ပရေင်ဓလုက် (Confidentiality):''' မၞိဟ် အခေါင်နွံဟေင် ဂွံဗဵု ဒေတာမာန်။
* '''ပရေင်ဍာံပြ (Integrity):''' ဒေတာတအ် ဟွံယောန်မှာ၊ ဟွံဒးဒုင် ပြံင်လှာဲ နကဵု မၞိဟ်တၞဟ်။
* '''ပရေင်ဖန်ဇန်မာန် (Availability):''' ကာလ နွံပၟိက်မ္ဂး သၞောတ်ဂှ် လေပ်စကာမာန် လၟိုန်။
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညးတၞဟ်လုပ်ကၠတ် (Hacking) ဂှ်၊ ကမ္မဏဳတအ် စကာ နဲကဲ [[အေန်ခရေပ်ရှေန်]] (Encryption)၊ [[ဖာဲယာဝေါ]] (Firewall) ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဂီုကၠီု (Authentication) တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Whitman|first=M. E.|author2=Mattord, H. J.|title=Principles of Information Security|publisher=Cengage Learning|year=2017|edition=6th|isbn=978-1337102063}}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ဓဝ်သဳလ (Social Impact and Ethics) ==
သၞောတ်တင်နင် ဝွံ ဇီုကပိုက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ဍေံကဵု ဖဵုခိုဟ် ဥပမာ- ပရေင်ဆက်စၠောအ် လောဲသွာ ကေုာံ ကလိဂွံ ပညာ လောဲသွာ ကီုလေဝ်၊ ဖဵုပရေအ် လေဝ် နွံကီုရ။ 
* '''ပရေင်ပူဂိုလ် (Privacy):''' ဒေတာ ပူဂိုလ် ဗီုပြင် ဖုင်၊ မှတ်ပုံတင်၊ လၟိဟ်သြန် တအ်ဂှ် လောဲသွာ ပ္ဍဲအရာမဒးဒုင် ကၠတ်ပြးဇး။
* '''[[ကွာ်ဒေဂျဳတေဝ်]] (Digital Divide):''' မၞိဟ်မၞုံကဵု လှုဲ ကေုာံ မၞိဟ် ဟွံမဲကဵု လှုဲ တအ် လတူ ပွမစကာ ကွတ်ပညာဂှ် ကွာ်ဟံင်ဒၟံင် ဗွဲမဇၞော်ရ။
* '''ဓဝ်သဳလ ပ္ဍဲ ဒေတာ (Data Ethics):''' ပွမစကာ ဒေတာ ပူဂိုလ် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဟွံမဲကဵု အခေါင် သွက်ဂွံ သွံရာန်ဂှ် ဒှ်ပြသၞာ ဇၞော်မွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Reynolds|first=G. W.|title=Ethics in Information Technology|publisher=Cengage Learning|year=2014|edition=5th|isbn=978-1285197159}}&lt;/ref&gt;

== ကွတ်ပညာ အနာဂတ် ကေုာံ လတေင်ဂၠံင် (Future Technologies and Trends) ==
သၞောတ်တင်နင် ဝွံ ဆက်ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် လၟိုန်အခိင်ရ။ ကွတ်ပညာ မမံက်ဂတဝ်ဒၟံင် ပ္ဍဲအနာဂတ်တအ်ဂှ်-
* '''[[ဉာဏ်ကောန်ကၠတ်]] (Artificial Intelligence - AI):''' AI ကေုာံ Machine Learning တအ်ဂှ် လုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞောတ် သွက်ဂွံ သမ္ၚေဝ် ဒေတာ အလဵုအလဵု။
* '''[[အေန်တာနဲ ကပေါတ်ဂမၠိုင် (IoT)]] (Internet of Things):''' ကိရိယာနာနာ မပ္တံကဵု မောတ်ကွဳစက်၊ တိုင်လလဳ၊ ရေဒီယဝ် တအ် ဆက်စၠောအ် ကု အေန်တာနဲ တုဲ ကဵုပလံင် တင်နင် ဒေတာ ရေင်သကအ်။
* '''[[ဘလံက်ချေန်]] (Blockchain):''' သၞောတ်တင်နင် မၞုံကဵု ဂီုကၠီု သၠုင်အိုတ် သွက် ပရေင်ပြံင်လှာဲ သြန် ကေုာံ တင်နင် ဒေတာ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gartner.com/en/information-technology/insights/top-technology-trends|title=Top Strategic Technology Trends|publisher=Gartner|access-date=2023-10-01}}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်သုတေသန ကေုာံ လညာတ်ပညာ (Research and Academic Discipline) ==
ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် ကေုာံ ဌာနပညာတအ်မ္ဂး '''သၞောတ်တင်နင်''' ဝွံ ဒှ် ဘာသာရပ် အဓိက မွဲရ။ ဘာသာရပ်ဏအ်ဂှ် ပံင်ကောံလဝ် ကွတ်ပညာ ကောမ်ပျူတာ (Computer Science) ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ပိုန်ဒြပ် (Business Management) ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Baskerville|first=R.|author2=Myers, M. D.|title=Information systems as a reference discipline|journal=MIS Quarterly|year=2002|volume=26|issue=1|pages=1–14}}&lt;/ref&gt; သုတေသန ပ္ဍဲ သၞောတ်တင်နင် ဂှ် လ္ၚတ်ရံင် ဗီုပြင် မၞိဟ် ကေုာံ ကွတ်ပညာ မဆက်ဆောံ ရေင်သကအ်၊ ဗီုလဵု သၞောတ်တအ် မပြံင်လှာဲကဵု ဂကောံအလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒေသနာနာသာ်ရ။ တက္ကသိုလ် ဂၠိုင်ကဵုဒၞာဲ ပံက်လဝ် တန်ဗတောန် ဗြမဟဳ (Bachelor's degree) စဵုကဵု မဟာပါရဂူ (Ph.D.) ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ သၞောတ်တင်နင် ဏအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://aisnet.org/page/AboutIS|title=What is Information Systems?|publisher=Association for Information Systems (AIS)|access-date=2023-10-01}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

== လေန် မ္ၚး (External Links) ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=QujdKEFEr8E What is an Information System?] (YouTube Video - ရှင်းလင်းချက်)
* [https://aisnet.org Association for Information Systems (AIS)]

{{Navbox
| name = Information systems
| title = [[သၞောတ်တင်နင်]] ကေုာံ ကွတ်ပညာ တင်နင် (Information Systems and Technology)
| state = uncollapsed
| listclass = hlist

| group1 = လဒက်ပတန် အဓိက
| list1 =
* [[ဟာဒ်ဝဴ]]
* [[သပ်ဝဴ]]
* [[တင်နင်ဒေတာ|ဒေတာ]]
* [[ကွန်ရက်]]
* [[လၟေင်ကမၠောန်]]

| group2 = ဗီုပြင် သၞောတ်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[သၞောတ် စဳရေင် လၟေင်ကမၠောန် (TPS)]]
* [[သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် တင်နင် (MIS)]]
* [[သၞောတ် ထံက်ပင် ပရေင်သ္ဂုတ်သွာတ် (DSS)]]
* [[သၞောတ် ထံက်ပင် ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် (ESS)]]

| group3 = သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
| list3 =
* [[သၞောတ် ပကင်ရင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (ERP)]]
* [[သၞောတ် ဆက်ဆောံ ညးရာန်ကပေါတ် (CRM)]]
* [[သၞောတ် ထိင်ဒဝ် လၟေင်ပလံင်ကပေါတ် (SCM)]]

| group4 = ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ
| list4 =
* [[ဉာဏ်ကောန်ကၠတ်]]
* [[ကလောက် ကောမ်ပျူတင်]]
* [[အေန်တာနဲ ကပေါတ်ဂမၠိုင် (IoT)]]
* [[ဘလံက်ချေန်]]
}}

[[Category:သၞောတ်တင်နင်]]
[[Category:ကွတ်ပညာ တွဵုပရိုင်]]
[[Category:ပရေင်အုပ်ဓုပ်]]
[[Category:ကွတ်ပညာ ကောမ်ပျူတာ]]</text>
      <sha1>i2bynu2bj6vmceknftcpf9kmil6vuui</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ် ပကင်ရင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11094</id>
    <revision>
      <id>55018</id>
      <timestamp>2026-05-23T03:12:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သၞောတ် ပကင်ရင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Enterprise resource planning''; ဗွဲခမၞောန် '''ERP''') ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ဆော့ဖ်ဝဲလ် မပံင်ကောံလဝ် လၟေင်ကမၠောန် အဓိက ပ္ဍဲပရေင်ပိုန်ဒြပ် (business proce...&quot;</comment>
      <origin>55018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24417" sha1="klmlt0c0hq4lfayi946v32xw97cvwp7" xml:space="preserve">'''သၞောတ် ပကင်ရင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Enterprise resource planning''; ဗွဲခမၞောန် '''ERP''') ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ဆော့ဖ်ဝဲလ် မပံင်ကောံလဝ် လၟေင်ကမၠောန် အဓိက ပ္ဍဲပရေင်ပိုန်ဒြပ် (business processes) ဂမၠိုင်တုဲ မလေပ်ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲအခိင်တုပ် (real-time) နကဵု အထံက်အပင် နဲကဲကွတ်ပညာ ကေုာံ သၞောတ်ကောမ်ပျူတာရ။&lt;ref name=&quot;Gartner_ERP&quot;&gt;Gartner. &quot;Enterprise Resource Planning (ERP).&quot; Gartner IT Glossary. Retrieved May 23, 2026.&lt;/ref&gt; သၞောတ် ERP ဂှ် ဒှ်ဂကောံဆော့ဖ်ဝဲလ် ပကင်ရင်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်မွဲတုဲ အလုံမွဲဂကောံကမ္မဏဳ (organization) မွဲ စကာတုဲ ပကောံ၊ ဂိုင်သိပ်၊ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ သမ္ၚေဝ်ပါ်ခြာ တင်နင်ဒေတာ (data) နူကဵု ကဏ္ဍနာနာသာ် မပ္တံကဵု ပရေင်ဖန်ဇန်၊ ပရေင်သွံရာန်၊ ပရေင်ဘဏ္ဍာ၊ ကေုာံ ပရေင်သၟာကမၠောန်တအ်ရ။

သၞောတ်ဝွံ ဒှ်အရာမကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဒြပ်ရတ်၊ သြန်၊ ကပေါတ်တမ်၊ သြဇာပတိတ်ကပေါတ် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်နာနာတအ် ညံင်ဂွံ ဍိုက်ပေင်တဴ ကုအစောံစောန်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး သၞောတ် ERP ဝွံ ပြံင်လှာဲစိုပ်ကၠုင် သၞောတ်ကလောက် (Cloud-based ERP) မာန်တုဲ ပရေင်စကာ ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်တအ်ဂှ် ပြဟ်ပြေဟ် ကေုာံ လောဲသွာကၠုင် ဗွဲမလောန်ရ။ 

[[File:ERP modules.svg|thumb|right|400px|ဗီုပြင် မဝ်ဂျူ (Modules) ERP အဓိကဂမၠိုင် မပံင်ကောံလဝ် ပ္ဍဲမွဲသၞောတ်ဓဝ် မပ္တံကဵု ပရေင်သွံရာန်၊ ပရေင်ဘဏ္ဍာ၊ သၞောတ်ပလံင်ဗစိုပ် ကေုာံ ပရေင်သၟာကမၠောန်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
သၞောတ် ပကင်ရင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (ERP) ဝွံ ဒှ်သၞောတ် ဒေတာဗေ့စ် (Database) မပံင်ကောံလဝ် တင်နင်သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲမွဲဒၞာဲဓဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;Oracle_WhatIs&quot;&gt;Oracle. &quot;What is ERP? Enterprise Resource Planning Explained.&quot; Oracle Insight Reports, 2025.&lt;/ref&gt; ကိုပ်ကၠာတေအ် ဌာနမွဲကဵုမွဲ (ဥပမာ - ဌာနဘဏ္ဍာ ကေုာံ ဌာနသွံရာန်) တအ် စကာ သၞောတ်ဆော့ဖ်ဝဲလ် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်တုဲ တင်နင်ဒေတာတအ် ဟွံဆက်စၠောအ်ရေင်သကအ်ရ။ အရာဝွံ ကတဵုဗဒှ်ကဵု ပရေင်ယောန်မှာ ကေုာံ အခိင်အိုတ်ဂၠိုင်ရ။ ဆဂး သၞောတ် ERP ဂှ် ပံင်ကောံကဵု ဌာနသီုဖအိုတ် ပ္ဍဲအပ္ဍဲ [[ဒေတာဗေ့စ် (Database)]] မွဲဓဝ်တုဲ ပရေင်ဆက်စၠောအ် တင်နင်ဂှ် ဍာံပြတုဲ ညဳသၟဟ်ရေင်သကအ်ရ။

အဓိပ္ပါယ် ဗွဲမလှဲလးမ္ဂး ERP ဝွံ ဒှ်အရာမသ္ပစၞးကဵု လဒက်ပတန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မွဲတုဲ ဍေံကဵုအရီုအဗင် သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် (decision-making) မဍာံပြ ဗွဲမပြဟ်ပြေဟ်ရ။ ညးမအုပ်ဓုပ် (Managers) တအ် ကျောဝ်ရံင် တင်နင် နူကဵု သၞောတ်ဏအ်တုဲ တီကေတ် အကာဲအရာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီုဖအိုတ် မာန်ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ဝင် သၞောတ် ERP ဝွံ စကတဵုဒှ်လဝ် နူကဵု သၞာံ ၁၉၆၀ တေအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် စကာလဝ် သၞောတ် ဖျေဟ်လၟေင် ကပေါတ်တမ် (Material Requirements Planning - MRP) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ကပေါတ်ပ္ဍဲစက်ရုံတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;History_ERP&quot;&gt;Jacobs, F. R., &amp; Weston, F. C. (2007). &quot;Enterprise resource planning (ERP)—A brief history.&quot; Journal of Operations Management, 25(2), 357-363.&lt;/ref&gt;

* '''၁၉၆၀ - ၁၉၇၀ ဂမၠိုင်:''' စကာ [[သၞောတ် ဖျေဟ်လၟေင် ကပေါတ်တမ် (MRP)]] သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် စရင်ကပေါတ် ကေုာံ အစဳအဇန် ပတိတ်ကပေါတ်။
* '''၁၉၈၀ ဂမၠိုင်:''' သၞောတ် MRP ဂှ် ဇၞော်မောဝ်တိုန်အာ ဒှ်အာ [[MRP II]] (Manufacturing Resource Planning) မပံင်ကောံလဝ် ပရေင်ဖန်ဇန်၊ ပရေင်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် ညိည။
* '''၁၉၉၀ ဂမၠိုင်:''' ဝေါဟာရ &quot;ERP&quot; ဝွံ ဂကောံသမ္ၚေဝ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် [[Gartner]] စသုင်စောဲလဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ဂှ် ERP ဝွံ စကာ ပ္ဍဲကမ္မဏဳ ဇၞော်ဇၞော်တအ်ဟေင်ရ။
* '''၂၀၀၀ - လၟုဟ်:''' သၞောတ်ကလောက် (Cloud ERP) ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ၊ ကမ္မဏဳ ဍောတ်တ် ကေုာံ လဒေါဝ်တအ်လေဝ် စကာကၠုင် သၞောတ်ဏအ် ဗွဲမလှဲလး မာန်ကၠုင်ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ မဝ်ဂျူ အဓိကဂမၠိုင် ==
သၞောတ် ERP မွဲဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု မဝ်ဂျူ (Modules) နာနာသာ် မဆက်စၠောအ်လဝ် ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref name=&quot;SAP_Modules&quot;&gt;SAP SE. &quot;What are ERP modules?&quot; SAP Official Resources. Retrieved May 23, 2026.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဂကောံမဝ်ဂျူ ERP အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ယၟု မဝ်ဂျူ
! ယၟု (အင်္ဂလိက်)
! ပရေင်ကမၠောန် အဓိက
! ဖဵုသွဟ်
|-
| [[ပကင်ရင် ပရေင်ဘဏ္ဍာ]] || Financial Management || ထိင်ဒဝ် သြန်လုပ်သြန်တိတ်၊ စရင်အင်၊ လိက်စၟတ်သမ္တီ ဘဏ္ဍာ || ကဵုတင်နင် ဘဏ္ဍာ မဍာံပြ
|-
| [[ပကင်ရင် သၟာကမၠောန်]] || Human Resource Management (HRM) || အုပ်ဓုပ် လၟေင်ကမၠောန် သၟာကမၠောန်၊ သြန်ဂိတု၊ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် || ထိင်ဒဝ် ဒြဟတ်မၞိဟ် ခိုဟ်မောဝ်
|-
| [[ပကင်ရင် သၞောတ်ပလံင်ဗစိုပ်]] || Supply Chain Management (SCM) || အုပ်ဓုပ် ညးသွံကပေါတ်၊ လၟေင်ပလံင်ကပေါတ်၊ ကေုာံ ကပေါတ်သှ်ေ || ဖျအ်ဖျေဟ် ၚုဟ်မး သၞောတ်ပလံင်ဗစိုပ်
|-
| [[CRM|ပကင်ရင် ပရေင်ဆက်ဆောံ ကုညးရာန်]] || Customer Relationship Management (CRM) || ဆက်စၠောအ် ကုညးရာန်ကပေါတ်၊ ထိင်ဒဝ် တင်နင် သွံရာန် || ဇၞော်ပတိုန် လၟိဟ်သွံရာန်
|-
| [[ပကင်ရင် ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ်]] || Manufacturing || ဖျေဟ်လၟေင် ပတိတ်ကပေါတ်၊ ကပေါတ်တမ်၊ သၞောတ်စက် || ကပေါတ်တိတ် ပြဟ် ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ်ခိုဟ်
|}

== ၄။ ဗီုပြင် သၞောတ်မစွံပတန် ==
သၞောတ် ERP ဝွံ နွံဗီုပြင် မစွံပတန် (Deployment Models) အဓိက (၃) သာ်ရ။&lt;ref name=&quot;Forbes_Cloud&quot;&gt;Forbes Technology Council. &quot;The Shift from On-Premise to Cloud ERP: Why It Matters.&quot; Forbes, 2024.&lt;/ref&gt;

# '''သၞောတ် ပ္ဍဲဒၞာဲ ([[On-Premise ERP]]):''' သၞောတ်ဆော့ဖ်ဝဲလ် ကေုာံ သာဗာ (Servers) သီုဖအိုတ်ဂှ် စွံလဝ် ပ္ဍဲရုင် ကမ္မဏဳ ဇကုရ။ သၞောတ်ဏအ်ဂှ် ၚုဟ်မး က္ဍင်တုဲ ဒးနွံကဵု ဂကောံအေန်ဂျေန်နဳယာ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ်ရ။ ဆဂး ပရေင်ဂီုကၠီု ဒေတာ ခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန်ရ။
# '''သၞောတ် ကလောက် ([[Cloud ERP]]):''' သၞောတ်ဏအ်ဂှ် ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသာဗာ လတူအေန်တာနဲ (ဥပမာ AWS, Oracle Cloud) ရ (Software as a Service - SaaS)။ ၚုဟ်မး ဟွံက္ဍင်၊ လောဲသွာ ပ္ဍဲပရေင်စကာ ကေုာံ ဟွံဒးဂၠာဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ်ရ။
# '''သၞောတ် ပံင်နှဴ ([[Hybrid ERP]]):''' ဒှ်သၞောတ် မပံင်ကောံလဝ် သၞောတ် ပ္ဍဲဒၞာဲ ကေုာံ သၞောတ် ကလောက် ရ (Two-tier ERP)။ တင်နင် အဓိကတအ်ဂှ် စွံပ္ဍဲရုင်တုဲ၊ လၟေင်ကမၠောန် သာမညတအ်ဂှ် စွံလတူ ကလောက်ရ။

== ၅။ လၟေင်ကမၠောန် စွံပတန် ကေုာံ လွဳလွတ် ==
[[File:Implementation challenges for DoD logistics Enterprise Resource Planning IT systems (IA implementationch109455223).pdf|thumb|left|250px|လိက်စၟတ်သမ္တီ ပရူခက်ခုဲ ပရေင်စွံပတန် (Implementation Challenges) လၟေင်ကမၠောန် ERP]]
ပွမစွံပတန် (Implementation) သၞောတ် ERP မွဲဂှ် ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် ဇၞော်မွဲတုဲ အခိင်အိုတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ (၆ ဂိတု နူ ၃ သၞာံ)။&lt;ref name=&quot;Panorama_Report&quot;&gt;Panorama Consulting Group. &quot;The 2025 ERP Report.&quot; Independent ERP Consulting.&lt;/ref&gt; လၟေင်ကမၠောန် အဓိကတအ်ဂှ်-

* '''ပွမလ္ၚတ် ကေုာံ ဖျေဟ်အစဳအဇန် (Discovery &amp; Planning):''' လ္ၚတ် အကာဲအရာ ကမ္မဏဳ ဇကု၊ ဂၠာဲဆောတ် သၞောတ် ERP မကိတ်ညဳ။
* '''ပွမဖန်ဇန် ဗီုပြင် (Design):''' ဖန်ဇန် လၟေင်ကမၠောန် ပ္ဍဲဆော့ဖ်ဝဲလ် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ပရေင်ကမၠောန် ကမ္မဏဳ။
* '''ပွမဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ဒက်ပတန် (Development):''' ချူကုဒ်၊ ဆက်စၠောအ် သၞောတ်၊ ကေုာံ ပြံင်စၠောအ် ဒေတာ (Data Migration) နူသၞောတ်တြေံ။
* '''ပွမစမ်ၜတ် (Testing):''' စမ်ၜတ် သၞောတ် သီုဖအိုတ် ညံင်ဟွံဂွံ နွံယောန်မှာ (UAT)။
* '''ပွမစကာ ဇေတ်တ် (Deployment/Go-Live):''' စကာ သၞောတ် ERP တၟိ ပ္ဍဲကမၠောန် ဇၟာပ်တ္ၚဲ။
* '''ပွမထံက်ပင် ကေုာံ လဟဵု (Support &amp; Maintenance):''' ပလေဝ်ပလေတ် တင်ယောန်မှာ၊ ထပ်ဗပေင် ကွတ်ပညာတၟိ။

== ၆။ ဖဵုသွဟ် ကေုာံ အလုံအစောံ ==
သၞောတ် ERP ဂှ် ကဵုဖဵုသွဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ကုဂကောံကမ္မဏဳတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;NetSuite_Benefits&quot;&gt;NetSuite. &quot;Top 15 Benefits of ERP Systems.&quot; Cloud ERP Insights. Retrieved May 23, 2026.&lt;/ref&gt;

# '''ပရေင်ဆက်စၠောအ် မွဲတုပ်ဓဝ် (Single Source of Truth):''' ဌာနနာနာ စကာ တင်နင် မွဲတုပ်ဓဝ်တုဲ၊ ပရေင်ယောန်မှာ ဟွံမဲ။
# '''ပရေင်ကမၠောန် ပြဟ်ပြေဟ် (Operational Efficiency):''' လၟေင်ကမၠောန် ဇၟာပ်တ္ၚဲ မပ္တံကဵု ပွမစၟတ်သမ္တီ စရင်အင်တအ်ဂှ် ကောမ်ပျူတာ ကၠောန်ကဵု [[အလဵုအလဵု ဖန်ဇန် (Automation)]] တုဲ ညးကမၠောန်တအ် ကလိဂွံ အခိင်ဂၠိုင်ရ။
# '''ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် (Better Decision Making):''' ဟိုတ်နူ တင်နင် ဒေတာတအ် ကလိဂွံ ပ္ဍဲအခိင်တုပ် (Real-time analytics) တုဲ၊ ညးအုပ်ဓုပ်တအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် မာန် ဗွဲမဍာံပြ။
# '''ဖျအ်ဖျေဟ် ၚုဟ်မး (Cost Reduction):''' ဟိုတ်နူ ပရေင်ကမၠောန် ဍိုက်ပေင်တုဲ၊ စရိတ် အိုတ်ဂၠိုင်ဂမၠိုင်ကီု၊ ကပေါတ်အိုတ်အာ သက်ကုဟိုတ်တအ်ကီု ယှအ်စှ်ေအာရ။

== ၇။ ခက်ခုဲ ကေုာံ အန္တရာယ် ပ္ဍဲကမၠောန် ==
ၜိုန်ရ သၞောတ် ERP ဂှ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲအခိင် မစွံပတန်ဂှ် ဒးဆောမ်ဒုင် ခက်ခုဲ ကေုာံ အန္တရာယ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;HBR_Failures&quot;&gt;Harvard Business Review. &quot;Why ERP Implementations Fail and How to Prevent It.&quot; HBR Publications, 2023.&lt;/ref&gt;

* '''ၚုဟ်မး က္ဍင်လောန် (High Cost &amp; Budget Overruns):''' ၚုဟ်ဆော့ဖ်ဝဲလ်၊ ၚုဟ်မၞိဟ်ကဵုကသပ်၊ ကေုာံ ၚုဟ်လ္ၚတ်ပညာ (Training) တအ် လောန်အာ နူကဵု သြန်မဖျေဟ်လဝ်မာန်။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ စိုတ်ဓါတ် (Change Management):''' သၟာကမၠောန်တအ် ဟွံမိက်ပြံင်လှာဲ နဲကဲတြေံတုဲ ဟွံမိက်စကာ သၞောတ်တၟိ (User adoption issues)။
* '''ဒေတာ ဟွံသ္အးဇ္ၚး (Data Quality):''' ယဝ်ရ ဒေတာ နူသၞောတ်တြေံဂှ် ဟွံသ္အးဇ္ၚးမ္ဂး၊ အခိင် မပြံင်စၠောအ် ပ္ဍဲ ERP မ္ဂး သၞောတ်တၟိလေဝ် ယောန်မှာ မာန်ရ။

== ၈။ ပရေင်ဂီုကၠီု တင်နင် ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ==
သၞောတ် ERP ဝွံ ဂိုင်သိပ်လဝ် တင်နင် ဒေတာ အဓိက သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကမ္မဏဳမွဲတုဲ၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ဂီုကၠီု (Cybersecurity) ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref name=&quot;ISACA_Security&quot;&gt;ISACA. &quot;Securing ERP Systems: A Comprehensive Guide for Auditors.&quot; Information Systems Audit and Control Association, 2025.&lt;/ref&gt;

* '''ပွမပါ်ခြာ တာလျိုင် (Segregation of Duties - SoD):''' မၞိဟ်မွဲဓဝ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် လၟေင်ကမၠောန် ဘဏ္ဍာ သီုဖအိုတ် ဟွံဂွံ။
* '''ပရေင်ထိင်ဒဝ် အခေါင်လုပ် (Role-Based Access Control - RBAC):''' ညးလဵုမွဲ မလုပ်စိုပ် တင်နင်လဵုမာန်ဂှ် ဒးဖျေဟ်လဝ် ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ စေဝ်ပၞောန် မချိုတ်ပၠိုတ်။
* '''ဒေတာ အေန်ကြိပ် (Data Encryption):''' တင်နင် ဒေတာ သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒးပြံင်လှာဲလဝ် ဗီုပြင် ဂီုကၠီု သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဟက်ကာ (Hackers) တအ်။

== ၉။ ကမ္မဏဳ မပတိတ် ဆော့ဖ်ဝဲလ် အဓိကဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ကမ္မဏဳ မပတိတ် ဆော့ဖ်ဝဲလ် ERP ဇၞော်အိုတ်တအ်ဂှ် နွံနာနာသာ်ရ။&lt;ref name=&quot;Microsoft_Dynamics&quot;&gt;Microsoft. &quot;What is ERP?&quot; Dynamics 365 Learn. Retrieved May 23, 2026.&lt;/ref&gt;

# '''[[SAP (company)|SAP]]:''' ဒှ်ကမ္မဏဳ နူဍုင်ဂျာမနဳတုဲ ဒှ်ညးမပတိတ် ERP ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ (ဥပမာ - SAP S/4HANA)
# '''[[Oracle Corporation|Oracle]]:''' နူဍုင်အမေရိကာန်တုဲ မၞုံကဵု အစောံစောန် ပ္ဍဲပရေင်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ဒေတာဗေ့စ်ရ။ (ဥပမာ - Oracle Cloud ERP)
# '''[[Microsoft Dynamics 365]]:''' နူကမ္မဏဳ မာ်ခရဝ်ဆော့ဖ် တုဲ လောဲသွာ ပ္ဍဲပရေင်စကာ ကေုာံ ပံင်ကောံ ကု Microsoft Office 365 ဂွံ။
# '''[[NetSuite]]:''' ကမ္မဏဳ Oracle ရာန်ကေတ်လဝ်တုဲ ဒှ် ERP သၞောတ်ကလောက် သွက်ကမ္မဏဳ လဒေါဝ် ကေုာံ ဍောတ်တ်တအ်ရ။
# '''[[Odoo]]:''' ဒှ်သၞောတ် မပံက်လဝ် အခေါင် (Open-source ERP) မွဲတုဲ ၚုဟ်မး သက်သာ ကေုာံ စကာလောဲသွာရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ကွတ်ပညာ တၟိဂမၠိုင် ==
အနာဂတ် သၞောတ် ERP ဝွံ ဆက်စၠောအ်ကၠုင် ကု ကွတ်ပညာ တၟိတၟိ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;TechCrunch_Future&quot;&gt;TechCrunch. &quot;The Future of ERP: AI, IoT, and Next-Gen Automation.&quot; TechCrunch Enterprise News, 2026.&lt;/ref&gt;

* '''[[အာတဳဖဳယှေဝ် အေန်တဲလဳဂျေန်|ဉာဏ်ကောန်ကၠတ် (AI)]] ကေုာံ [[စက်လ္ၚတ်ပညာ (Machine Learning)]]:''' သၞောတ် ERP ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး စကာ AI တုဲ သမ္ၚေဝ်ပါ်ခြာ တင်နင်၊ ဟီုထ္ၜး အကာဲအရာ မကတဵုဒှ်မာန် ပ္ဍဲအနာဂတ် (Predictive Analytics) ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ် ပြသၞာ အလဵုအလဵု မာန်ရ။
* '''[[အေန်တာနဲ ဩဖ် သေန် (IoT)]]:''' ကပေါတ်စက်ယန္တရာ တအ် ဆက်စၠောအ်လဝ် ကု ERP တုဲ၊ အကာဲအရာ စက်၊ ကပေါတ်တိတ်၊ ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ်တအ်ဂှ် တီကေတ် ပ္ဍဲအခိင်တုပ် မာန်ရ။
* '''[[ဗလံက်ချေန် (Blockchain)]]:''' သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်သ္အးဇ္ၚး ပ္ဍဲသၞောတ်ပလံင်ဗစိုပ် (Supply Chain) မ္ဂး ဗလံက်ချေန် ဝွံ ပါလုပ်ကၠုင်မာန်ရ။

== တင်နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== လေန် မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=IPvYVQcbJ5Y YouTube: What is ERP? (Enterprise Resource Planning - Animated Explanation)]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Enterprise_resource_planning Wikimedia Commons: Media related to Enterprise Resource Planning]
* [https://www.sap.com/products/erp/what-is-erp.html SAP Official Guide: What is ERP?]

{{Navbox
| name  = သၞောတ် ဆော့ဖ်ဝဲလ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
| title = [[သၞောတ် ပကင်ရင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] ကေုာံ ကွတ်ပညာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
| listclass = hlist

| group1 = ဆော့ဖ်ဝဲလ် အဓိက
| list1  =
* [[သၞောတ် ပကင်ရင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်|ERP (ပကင်ရင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်)]]
* [[CRM|CRM (ပကင်ရင် ပရေင်ဆက်ဆောံ ကုညးရာန်)]]
* [[SCM|SCM (ပကင်ရင် သၞောတ်ပလံင်ဗစိုပ်)]]
* [[HRIS|HRIS (သၞောတ် တင်နင် သၟာကမၠောန်)]]

| group2 = ကမ္မဏဳ ပတိတ်ဂမၠိုင် (Vendors)
| list2  =
* [[SAP (company)|SAP]]
* [[Oracle Corporation|Oracle]]
* [[Microsoft Dynamics 365|Microsoft]]
* [[NetSuite]]
* [[Odoo]]

| group3 = ကွတ်ပညာ မဆက်စပ်
| list3  =
* [[Cloud computing|ကလောက် (Cloud)]]
* [[အာတဳဖဳယှေဝ် အေန်တဲလဳဂျေန်|ဉာဏ်ကောန်ကၠတ် (AI)]]
* [[Big Data|ဒေတာဇၞော် (Big Data)]]
* [[Blockchain|ဗလံက်ချေန် (Blockchain)]]
* [[Internet of things|အေန်တာနဲ ဩဖ် သေန် (IoT)]]
}}

[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ဆော့ဖ်ဝဲလ်]]
[[Category:သၞောတ် တင်နင်]]
[[Category:ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ]]
[[Category:လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]</text>
      <sha1>klmlt0c0hq4lfayi946v32xw97cvwp7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပကင်ရင် ပရေင်ဘဏ္ဍာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11095</id>
    <revision>
      <id>55019</id>
      <timestamp>2026-05-23T03:16:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပကင်ရင် ပရေင်ဘဏ္ဍာ''' ({{lang-en|Financial Management}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဆေင်စပ် ကုပရေင်ဖန်ဇန်၊ ပရေင်စဳစဉ်၊ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပရ...&quot;</comment>
      <origin>55019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22696" sha1="ryjmt5ul8bdcw3grujuxdq5rcd5lhqb" xml:space="preserve">'''ပကင်ရင် ပရေင်ဘဏ္ဍာ''' ({{lang-en|Financial Management}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဆေင်စပ် ကုပရေင်ဖန်ဇန်၊ ပရေင်စဳစဉ်၊ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပရေင်သမ္ၚေဝ် သြန်လုပ်သြန်တိတ် ပ္ဍဲဂကောံကမ္မဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပိုန်ဒြပ်မွဲမွဲရ။&lt;ref&gt;Brigham, E. F., &amp; Houston, J. F. (2021). ''Fundamentals of Financial Management''. Cengage Learning.&lt;/ref&gt; အဓိက တင်ရန်တၟအ် ပကင်ရင် ပရေင်ဘဏ္ဍာဂှ် သွက်ဂွံ သၠုင်ပတိုန် ဖဵုအကျောဝ် (Profitability)၊ ထိင်ဒဝ် ၚုဟ်မးစရိတ် (Expenses)၊ ကေုာံ သၠုင်ပတိုန် ၚုဟ်မး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Wealth Maximization) ရ။ 

[[File:Finance_logo.svg|thumb|300px|ပကင်ရင် ပရေင်ဘဏ္ဍာ ဝွံ ဒှ်သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် အန္တရာယ် ပ္ဍဲဘဏ္ဍာရ။]]

ပ္ဍဲကဵု ဗွိုင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ခေတ်တၟိဏအ်မ္ဂး ပကင်ရင် ပရေင်ဘဏ္ဍာ ဝွံ ဒှ်ကောန်တၟအ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ဖျေဟ်သြန်တမ် (Investment)، ပရေင်ဂၠာဲသြန်တမ် (Financing)، ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပရအ် ဖဵုအကျောဝ် (Dividend) ရ။ 

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ပကင်ရင် ပရေင်ဘဏ္ဍာ ဝွံ ဒှ်ကွတ်ပညာ ကေုာံ အနုသုခုမ မဆေင်ကဵု ပွမအုပ်ဓုပ် သြန်ရ။&lt;ref&gt;Van Horne, J. C., &amp; Wachowicz, J. M. (2008). ''Fundamentals of Financial Management''. Pearson Education.&lt;/ref&gt; အတိုင်အစာပါရဂူ ဘဏ္ဍာတအ် မဟီုမ္ဂး ဍေံဝွံ ဒှ်အရာမဖန်ဇန် သြန် ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ ၚုဟ်မး ခိုဟ်အိုတ်၊ ကေုာံ စကာသြန်ဂှ် ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ ဖဵုသွဟ် မပေင်တဴ ကုအစောံစောန်ရ။ လၟေင်ကမၠောန်ဏအ် ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် အဓိက ပိသာ်ရ-
# '''သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ဖျေဟ်သြန်တမ် (Investment Decision):''' ဖျေဟ်သြန် ပ္ဍဲဒၞာဲလဵုမ္ဂး ကလိဂွံ ဖဵုအကျောဝ် ဂၠိုင်အိုတ်ရော?
# '''သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ဂၠာဲသြန်တမ် (Financing Decision):''' သြန်တမ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ်ဂှ် ဂၠာဲနူလဵုရော? (ဥပမာ- သြန်လွဳ နူဘဏ် ဟွံသေင်မ္ဂး သွံ ရှယ်ယာ)
# '''သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ပါ်ပရအ် (Dividend Decision):''' ဖဵုအကျောဝ် မကလိဂွံလဝ်တအ်ဂှ် ပါ်ပရအ် ကဵု ညးမပိုင်ပြဳ ရှယ်ယာတအ်ဟာ ဟွံသေင်မ္ဂး ကလေင်ဖျေဟ်သြန်တမ် ပ္ဍဲကမ္မဏဳ ပၠန်ဟာ?

== ၂။ ပယျဵု ကေုာံ တင်ရန်တၟအ်ဂမၠိုင် (Scope and Objectives) ==
[[File:Business_Finance_Strategy.jpg|thumb|250px|ဗီုပြင် မစၞောန်ထ္ၜး ဗျူဟာ ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် ပရေင်ဘဏ္ဍာ]]
ပယျဵု ပကင်ရင် ပရေင်ဘဏ္ဍာ ဝွံ ဇၞော်လှဲလး ဗွဲမလောန်ရ။ ဍေံဝွံ ဟွံသေင် ကုဆမထိင်ဒဝ် စရင်သြန် မွဲဓဝ်တုဲ၊ ဍေံပါလုပ် ပ္ဍဲအရာ မဖျေဟ် ဗျူဟာ (Strategy) ကမ္မဏဳရ။&lt;ref&gt;Gitman, L. J., &amp; Zutter, C. J. (2015). ''Principles of Managerial Finance''. Pearson.&lt;/ref&gt;

တင်ရန်တၟအ် အဓိက နွံ ၜါသာ်ရ-
* '''သၠုင်ပတိုန် ဖဵုအကျောဝ် (Profit Maximization):''' ဒှ်တင်ရန်တၟအ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ကမၠောန် ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ သြန်ပရဲ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲကာလဂၠေအ်ရ။ ဆဂး လညာတ်ဏအ် ဝွံ ဟွံသမ္ၚေဝ်လဝ် အန္တရာယ် (Risk) ကေုာံ ၚုဟ်မး အခိင် (Time value of money) ရ။
* '''သၠုင်ပတိုန် ၚုဟ်မး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Wealth Maximization):''' လညာတ်ဏအ် ဒှ်လညာတ် မကိတ်ညဳ ကုခေတ်တၟိအိုတ်ရ။ ဍေံရန်တၟအ် သွက်ဂွံ သၠုင်ပတိုန် ၚုဟ်မး ရှယ်ယာ (Share value) ညးမပိုင်ပြဳတအ် ပ္ဍဲကာလဇမၠိင်ရ။ ဍေံသမ္ၚေဝ်လဝ် သီုအန္တရာယ် ကေုာံ ၚုဟ်မး အခိင် သြန်ရ။

== ၃။ တာလျိုင် ပကင်ရင် ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Functions of Financial Management) ==
ညးမအုပ်ဓုပ် ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Financial Manager) မွဲ နွံကဵု တာလျိုင် အဓိက ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ-
* '''ပွမဒုင်စၟဳ လၟိဟ်သြန်တမ် မနွံပၟိက်:''' သမ္ၚေဝ်ရံင် ဒဒှ်ရ ကမ္မဏဳမွဲ နွံပၟိက် သြန်တမ် ၜိုတ်လဵု သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ကမၠောန်ရ။
* '''ပွမရုဲစှ် တမ်ရိုဟ် သြန် (Sources of Funds):''' ရုဲစှ် ဒဒှ်ရ သြန်ဂှ် ကေတ် နူကဵု [[ရှယ်ယာ|ရှယ်ယာ]] (Equity) ဟာ ဟွံသေင်မ္ဂး လွဳကေတ် နူ [[ဘဏ်|ဘဏ်]] (Debt) ဟာ။
* '''ပွမဖျေဟ်သြန်တမ် (Investment of Funds):''' ဖျေဟ်သြန် ပ္ဍဲပရဝ်ဂျေတ် မကဵုဖဵုအကျောဝ် ဂၠိုင်အိုတ် ကေုာံ အန္တရာယ် အောန်အိုတ်ရ။
* '''ပွမထိင်ဒဝ် သြန်မစကာ (Cash Management):''' ထိင်ဒဝ် သြန်လုပ် ကေုာံ သြန်တိတ် လၟိုန်တ္ၚဲ ညံင်ဟွံဂွံ ခြာအာရ။
* '''ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဘဏ္ဍာ (Financial Controls):''' စကာ နဲကဲ သမ္ၚေဝ် လိက်စရင် (Ratio analysis)၊ ပရေင်ဖန်ဇန် သြန် (Budgeting) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ကမၠောန်ရ။

== ၄။ ပရေင်ဖန်ဇန် ကေုာံ ပွမဒုင်စၟဳ ဘဏ္ဍာ (Financial Planning and Forecasting) ==
ပရေင်ဖန်ဇန် ဘဏ္ဍာ (Financial Planning) ဝွံ ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် မချူဖျေဟ် လိက်အစဳအဇန် သွက်အနာဂတ်ရ။&lt;ref&gt;Brealey, R. A., Myers, S. C., &amp; Allen, F. (2020). ''Principles of Corporate Finance''. McGraw-Hill Education.&lt;/ref&gt; ဍေံပါလုပ်-
* '''ကာလဂၠေအ် (Short-term):''' ပရေင်ဖန်ဇန် သွက် မွဲသၞာံ၊ ဥပမာ - ဘာတ်ဂျေတ် (Budget) သြန်လုပ်သြန်တိတ်။
* '''ကာလဇမၠိင် (Long-term):''' ပရေင်ဖန်ဇန် သွက် ၃ သၞာံ နူ ၅ သၞာံ၊ မပ္တံကဵု ပရေင်ဖျေဟ်သြန်တမ် ဇၞော်ဇၞော် (Capital Budgeting) ရ။

ပွမဒုင်စၟဳ ဘဏ္ဍာ (Forecasting) ဂှ် ဒှ်ပွမစကာ တင်နင် ဒေတာ အတိတ် ကေုာံ ပစ္စုပ္ပန် သွက်ဂွံ ထေင်ခယျ လၟိဟ် သွံရာန် ကေုာံ ၚုဟ်မးစရိတ် ပ္ဍဲအနာဂတ်ရ။ 

== ၅။ လဒက်ပတန် သြန်တမ် ကေုာံ ၚုဟ်မး သြန်တမ် (Capital Structure and Cost of Capital) ==
လဒက်ပတန် သြန်တမ် (Capital Structure) ဝွံ ဒှ်ပွမပံင်နှဴ လၟိဟ် သြန်လွဳ (Debt) ကေုာံ သြန်ရှယ်ယာ (Equity) သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ကမ္မဏဳမွဲရ။&lt;ref&gt;Modigliani, F., &amp; Miller, M. H. (1958). &quot;The Cost of Capital, Corporation Finance and the Theory of Investment&quot;. ''The American Economic Review''.&lt;/ref&gt; 
* '''သြန်လွဳ (Debt):''' ဒှ်သြန် မဒးကလေင်ဆပ် ကေုာံ အတိုး (Interest) မဒးကဵုလၟိုန်ရ။ ဍေံအန္တရာယ် ဇၞော် ဆဂး ၚုဟ်မး သက်သာရ။
* '''သြန်ရှယ်ယာ (Equity):''' ဒှ်သြန် ညးမပိုင်ပြဳတအ်တုဲ ဟွံဒးကလေင်ဆပ်ရ။ ဆဂး ဒးပါ်ပရအ် ဖဵုအကျောဝ် တုဲ ၚုဟ်မး က္ဍင်ရ။

'''ၚုဟ်မး သြန်တမ် (Cost of Capital)''' ဝွံ ဒှ်ၚုဟ်မး မဒးတိတ်အာ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သြန်တမ်ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲပရေင်ဘဏ္ဍာမ္ဂး စကာ သၞောတ် WACC (Weighted Average Cost of Capital) သွက်ဂွံ တီ ၚုဟ်မး သြန်တမ် အလုံမွဲကမ္မဏဳရ။

== ၆။ ပကင်ရင် သြန်တမ် လၟေင်ကမၠောန် (Working Capital Management) ==
သြန်တမ် လၟေင်ကမၠောန် (Working Capital) ဝွံ ဒှ်သြန် မစကာ သွက်လၟေင်ကမၠောန် ဇၟာပ်တ္ၚဲရ။ ဍေံဂှ် ဒှ်အရာ မပါ်ခြာလဝ် အကြာ ဒြပ်ရတ် မပြံင်လှာဲလောဲ (Current Assets) ကေုာံ တာလျိုင် မဒးဆပ်ပြဟ် (Current Liabilities) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြင် ဒြပ်ရတ် ကေုာံ တာလျိုင် လၟေင်ကမၠောန်
|-
! ဒြပ်ရတ် မပြံင်လှာဲလောဲ (Current Assets) !! တာလျိုင် မဒးဆပ်ပြဟ် (Current Liabilities)
|-
| သြန် (Cash) ကေုာံ သြန်ပ္ဍဲဘဏ် || စရင်မဒးကဵု (Accounts Payable)
|-
| စရင်မဒးကလိဂွံ (Accounts Receivable) || သြန်လွဳ ကာလဂၠေအ် (Short-term Loans)
|-
| ကပေါတ်သှ်ေ (Inventory) || အခေါန် ကေုာံ စရိတ် မဒးဆပ် (Accrued Expenses)
|}

ယဝ်ရ သြန်တမ် လၟေင်ကမၠောန် နွံအောန်လောန်မ္ဂး၊ ကမ္မဏဳဂှ် ဆောမ်ဒုင် ပြသၞာ သြန်ဟွံပေင် (Liquidity crisis) မာန်ရ။ ယဝ်ရ နွံဂၠိုင်လောန်မ္ဂး၊ ဒှ်အရာ မဟွံကလိဂွံ ဖဵုအကျောဝ် ပေင်ပေင်ရ။

== ၇။ လိက်စၟတ်သမ္တီ ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ပရေင်သမ္ၚေဝ် (Financial Statements and Analysis) ==
လိက်စၟတ်သမ္တီ ဘဏ္ဍာ ဝွံ ဒှ်ဒ္ၚောဝ် မထ္ၜးကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် ဘဏ္ဍာ ကမ္မဏဳမွဲရ။&lt;ref&gt;Penman, S. H. (2013). ''Financial Statement Analysis and Security Valuation''. McGraw-Hill.&lt;/ref&gt; လိက်စရင် အဓိက နွံ (၃) သာ်ရ-
# '''လိက်စရင် သြန်တန် (Balance Sheet):''' စၞောန်ထ္ၜး ဒြပ်ရတ် (Assets)، တာလျိုင် (Liabilities)، ကေုာံ သြန်တမ် ရှယ်ယာ (Equity) ပ္ဍဲအခိင်မွဲမွဲရ။
# '''လိက်စရင် ဖဵုအကျောဝ် (Income Statement):''' စၞောန်ထ္ၜး သြန်လုပ် ကေုာံ ၚုဟ်မးစရိတ် သွက်ဂွံ တီ ဒဒှ်ရ ကလိဂွံ ဖဵုအကျောဝ် ဟာ ကျအာ ဟာ။
# '''လိက်စရင် သြန်လုပ်သြန်တိတ် (Cash Flow Statement):''' စၞောန်ထ္ၜး ဗီုလဵု သြန် ကတဵုဒှ် လုပ် ကေုာံ တိတ် နူကဵု ကမၠောန်၊ ပရေင်ဖျေဟ်သြန်တမ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဘဏ္ဍာရ။

'''ပရေင်သမ္ၚေဝ် လိက်စရင် (Financial Analysis):''' စကာ နဲကဲ သမ္ၚေဝ် အချိုး (Ratio Analysis) မပ္တံကဵု အချိုး သြန်ပြံင်လှာဲလောဲ (Liquidity ratios)، အချိုး ဖဵုအကျောဝ် (Profitability ratios) တအ် သွက်ဂွံ သမ္ၚေဝ် အကာဲအရာ ကမ္မဏဳရ။

== ၈။ မူဝါဒ ပရေင်ပါ်ပရအ် ဖဵုအကျောဝ် (Dividend Policy) ==
မူဝါဒ ဏအ်ဝွံ ဆေင်စပ် ကုပွမဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ ဖဵုအကျောဝ် (Profit) ဂှ် ဗီုလဵု ဂွံပါ်ပရအ် ကဵု ညးမပိုင်ပြဳ ရှယ်ယာတအ်ရော ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;Lintner, J. (1956). &quot;Distribution of Incomes of Corporations Among Dividends, Retained Earnings, and Taxes&quot;. ''The American Economic Review''.&lt;/ref&gt; 
* '''ပါ်ပရအ် သြန် (Cash Dividend):''' ကဵုသြန် ညးမပိုင်ပြဳတအ် တိုက်ရိုက်ရ။
* '''ပါ်ပရအ် ရှယ်ယာ (Stock Dividend):''' စၞးမကဵု သြန်ဂှ် ကဵု ရှယ်ယာ တၟိရ။
* '''ကလေင်စွံ သြန် (Retained Earnings):''' ဟွံပါ်ပရအ်တုဲ ကလေင်စွံလဝ် သြန် ပ္ဍဲကမ္မဏဳ သွက်ဂွံ ဆက်ဇၞော်မောဝ်ရ။

မူဝါဒ ဏအ် ဝွံ ဇီုကပိုက် လတူ ၚုဟ်မး ရှယ်ယာ ပ္ဍဲဖျာ (Market price of shares) ဗွဲမလောန်ရ။

== ၉။ ပကင်ရင် အန္တရာယ် ပ္ဍဲပရေင်ဘဏ္ဍာ (Risk Management in Finance) ==
အန္တရာယ် (Risk) ဝွံ ဒှ်အရာ မဟွံချိုတ်ပၠိုတ် မလေပ် ဇီုကပိုက် လတူ တင်ရန်တၟအ် ဘဏ္ဍာရ။ ပကင်ရင် အန္တရာယ် (Risk Management) ဂှ် ဒှ်ပွမဂၠာဲ၊ သမ္ၚေဝ် ကေုာံ ဖျအ်ဖျေဟ် အန္တရာယ်တအ်ဂှ်ရ。&lt;ref&gt;Hull, J. C. (2018). ''Risk Management and Financial Institutions''. Wiley.&lt;/ref&gt; အန္တရာယ် အဓိကတအ်ဂှ်-
* '''အန္တရာယ် သြန်ဟွံလေပ်ဆပ် (Credit Risk):''' အန္တရာယ် ညးမရာန်လဝ် ကပေါတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ညးလွဳလဝ်သြန်တအ် ဟွံကလေင်ဆပ် သြန်ရ။
* '''အန္တရာယ် ဖျာ (Market Risk):''' အန္တရာယ် မကတဵုဒှ် နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ၚုဟ်မး ဖျာ၊ ၚုဟ်သြန် (Exchange rate)، ကေုာံ အတိုး (Interest rate) ရ။
* '''အန္တရာယ် သြန်ဟွံပေင် (Liquidity Risk):''' အန္တရာယ် ကမ္မဏဳမွဲ ဟွံမဲ ကုသြန် သွက်ဂွံ ဆပ် တာလျိုင် ပ္ဍဲကာလဂၠေအ်ရ။

နဲကဲ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ်ဂှ် စကာ လိက်ကသုက် စဵုဒၞာ (Hedging) ကေုာံ ပွမဖျေဟ်သြန်တမ် နာနာသာ် (Diversification) ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ကွတ်ပညာ (Future Trends and Technology) ==
[[File:Fintech_Concept.jpg|thumb|250px|ကွတ်ပညာ ဘဏ္ဍာ (FinTech) ဝွံ ပြံင်လှာဲဒၟံင် ဗီုပြင် မအုပ်ဓုပ် ပရေင်ဘဏ္ဍာရ။]]
ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ်မ္ဂး၊ ကွတ်ပညာ (Technology) ဝွံ ပြံင်လှာဲဒၟံင် ဗီုပြင် ပကင်ရင် ပရေင်ဘဏ္ဍာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။&lt;ref&gt;Gomber, P., Koch, J. A., &amp; Siering, M. (2017). &quot;Digital Finance and FinTech: Current research and future research directions&quot;. ''Journal of Business Economics''.&lt;/ref&gt;
* '''FinTech (ကွတ်ပညာ ဘဏ္ဍာ):''' စကာ သၞောတ် အေပ် (Apps) ကေုာံ ဆော့ဖ်ဝဲလ် သွက်ဂွံ ကၠောန် လၟေင်ကမၠောန် ဘဏ္ဍာ ပြဟ်ပြေဟ် ကေုာံ လောဲသွာရ။
* '''[[အာတဳဖဳယှေဝ် အေန်တဲလဳဂျေန်|AI]] ကေုာံ စက်လ္ၚတ်ပညာ (Machine Learning):''' စကာ AI သွက်ဂွံ သမ္ၚေဝ် ဒေတာ ဘဏ္ဍာ ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ သွက်ဂွံ ထေင်ခယျ အကာဲအရာ အနာဂတ် (Predictive Analytics) ရ။
* '''[[ဗလံက်ချေန်]] (Blockchain):''' သွက်ဂွံ ပလံင်ဗစိုပ် သြန် ကေုာံ ချူစၟတ်သမ္တီ လိက်စရင် ညံင်ဂွံ ဂီုကၠီု ကေုာံ သ္အးဇ္ၚးရ။
* '''သၞောတ် ပကင်ရင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ([[ERP]]):''' စကာ [[Cloud computing|သၞောတ် ကလောက်]] တုဲ ပံင်ကောံ တင်နင် ဘဏ္ဍာ အလုံမွဲကမ္မဏဳ ပ္ဍဲအခိင်တုပ် (Real-time) မာန်ရ။

== ဆက်လ္ၚတ် ==
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
* [[စရင်အင်]]
* [[သြန်တမ်]]
* [[ဘဏ်]]
* [[ဖျာ ရှယ်ယာ]]
* [[ကွတ်ပညာ ဘဏ္ဍာ (FinTech)]]

== တင်နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== လေန် မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=F3QpgXBtDeo YouTube: Introduction to Financial Management]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Finance Wikimedia Commons: Media related to Finance]
* [https://www.investopedia.com/terms/f/financial-management.asp Investopedia: What Is Financial Management?]
* [https://corporatefinanceinstitute.com/resources/knowledge/finance/financial-management/ Corporate Finance Institute: Financial Management]

{{Navbox
| name  = ပရေင်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
| title = [[ပကင်ရင် ပရေင်ဘဏ္ဍာ|ပကင်ရင် ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Financial Management)]]
| listclass = hlist

| group1 = လိက်စရင် အဓိက
| list1  =
* [[လိက်စရင် သြန်တန်]] (Balance Sheet)
* [[လိက်စရင် ဖဵုအကျောဝ်]] (Income Statement)
* [[လိက်စရင် သြန်လုပ်သြန်တိတ်]] (Cash Flow)

| group2 = လၟေင်ကမၠောန် အဓိက
| list2  =
* [[ပရေင်ဖျေဟ်သြန်တမ်|ဖျေဟ်သြန်တမ်]]
* [[ပရေင်ဖန်ဇန် ဘဏ္ဍာ|ဖန်ဇန် ဘဏ္ဍာ]]
* [[ပကင်ရင် အန္တရာယ်]]
* [[ပကင်ရင် သြန်တမ် လၟေင်ကမၠောန်|သြန်တမ် လၟေင်ကမၠောန်]]

| group3 = ကွတ်ပညာ မဆက်စပ်
| list3  =
* [[ကွတ်ပညာ ဘဏ္ဍာ (FinTech)|FinTech]]
* [[ဗလံက်ချေန်]]
* [[ERP]]
* [[အာတဳဖဳယှေဝ် အေန်တဲလဳဂျေန်|AI ပ္ဍဲပရေင်ဘဏ္ဍာ]]
}}

[[Category:ပရေင်ဘဏ္ဍာ]]
[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:စရင်အင်]]
[[Category:လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]</text>
      <sha1>ryjmt5ul8bdcw3grujuxdq5rcd5lhqb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပကင်ရင် သၟာကမၠောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11096</id>
    <revision>
      <id>55020</id>
      <timestamp>2026-05-23T03:27:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပကင်ရင် သၟာကမၠောန်''' ({{lang-en|Human Resource Management}} ဟွံသေင်မ္ဂး '''HRM''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''HR''') ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲလၟေင်ကမၠောန် အုပ်ဓုပ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံအလဵုအသဳ၊ ဂက...&quot;</comment>
      <origin>55020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23336" sha1="50qazskg08iemyxbo3u7ig6fcp1dmd9" xml:space="preserve">'''ပကင်ရင် သၟာကမၠောန်''' ({{lang-en|Human Resource Management}} ဟွံသေင်မ္ဂး '''HRM''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''HR''') ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲလၟေင်ကမၠောန် အုပ်ဓုပ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံအလဵုအသဳ၊ ဂကောံဟွံသေင်ကဵုအလဵုအသဳဂမၠိုင်တုဲ မဆေင်စပ် ကုပရေင်ဖန်ဇန်၊ ပွမဂၠာဲမၞိဟ်၊ ပွမကဵုပညာ ကေုာံ ပွမထိင်ဒဝ် ညးကမၠောန်တအ် ညံင်ဂွံ ဍိုက်ပေင် ကုတင်ရန်တၟအ် ဂကောံအလုံမွဲရ။&lt;ref&gt;Dessler, G. (2019). ''Human Resource Management'' (16th ed.). Pearson.&lt;/ref&gt; လညာတ် ပကင်ရင် သၟာကမၠောန် ဝွံ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ညးကမၠောန် (သၟာကမၠောန်) ဝွံ ဒှ်ဒြပ်ရတ် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ဂကောံမွဲ (Human Capital) ရ။

[[File:Human Resource Management.jpg|thumb|350px|ပကင်ရင် သၟာကမၠောန် (HRM) ဝွံ ဒှ်အရာမဆက်စၠောအ်လဝ် အကြာ သၟာကမၠောန် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံမွဲကမ္မဏဳရ။]]

အဓိက တာလျိုင် ဌာန HR ဂှ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် အစောံစောန် သၟာကမၠောန်တအ်၊ သွက်ဂွံ သၠုင်ပတိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ကမၠောန်၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကုသၞောဝ်ဥပဒေ ပရေင်ကမၠောန်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး၊ HRM ဝွံ ဟွံသေင် ကုဆမထိင်ဒဝ် စရင်မၞိဟ်မွဲဓဝ်တုဲ၊ ပြံင်လှာဲစိုပ်အာ အဆင့် ဗျူဟာ (Strategic Role) မပါလုပ် ပ္ဍဲအရာ မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် တင်ရန်တၟအ် အနာဂတ် ကမ္မဏဳ ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ပကင်ရင် သၟာကမၠောန် ဝွံ ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် ဗျူဟာ မဖန်ဇန် ညံင်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဒြဟတ်မၞိဟ် ပ္ဍဲကမ္မဏဳမွဲ ဗွဲမစိုပ်တရဴရ။&lt;ref&gt;Armstrong, M., &amp; Taylor, S. (2020). ''Armstrong's Handbook of Human Resource Management Practice''. Kogan Page.&lt;/ref&gt; အတိုင်အစာပါရဂူ Dave Ulrich မဟီုမ္ဂး၊ ဌာန HR မွဲဂှ် ထေက်ကဵု ဒးပါလုပ် ပ္ဍဲတာလျိုင် အဓိက (၄) သာ်ရ- 
# မသ္ပစၞး ဗျူဟာ (Strategic Partner)
# ညးမကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Change Agent)
# ညးမအုပ်ဓုပ် လၟေင်ကမၠောန် ဇၟာပ်တ္ၚဲ (Administrative Expert)
# ညးမထံက်ပင် သၟာကမၠောန် (Employee Champion)

အဓိပ္ပါယ် တမ်မူလ HRM ဂှ် ဒှ်ပွမဖန်ဇန် ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ မၞိဟ်မဍာံပြ၊ ပ္ဍဲဒၞာဲမဍာံပြ၊ ပ္ဍဲအခိင်မဍာံပြ၊ ကေုာံ ညံင်မၞိဟ်ဂှ် ဂွံစကာ အစောံစောန် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်ရ။ ဍေံဝွံ ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်ဖန်ဇန် အခေါင်အရာ၊ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဂီုကၠီု သၟာကမၠောန် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ပကင်ရင် သၟာကမၠောန် ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု [[ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ]] (Industrial Revolution) မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ ကေုာံ ၁၉ တေအ်ရ。&lt;ref&gt;Bratton, J., &amp; Gold, J. (2017). ''Human Resource Management: Theory and Practice''. Palgrave.&lt;/ref&gt;
* '''ခေတ် ပကင်ရင် ကောန်ကမၠောန် (Personnel Management):''' ကိုပ်ကၠာတေအ်၊ ဌာနဏအ် ဝွံ ကော်စ &quot;ဌာန ကောန်ကမၠောန်&quot; ရ။ တာလျိုင် အဓိကဂှ် ဆမကဵု သြန်ဂိတု၊ စၟတ်သမ္တီ အခိင်ကမၠောန် ကေုာံ လိက်စရင် ညိညဟေင်ရ။
* '''ခေတ် ပရေင်ဆက်ဆောံ သၟာကမၠောန် (Human Relations Movement):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၀ တအ်ဂှ် လ္ၚတ်ဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာသၟာကမၠောန်တအ်ဂှ် ဇီုကပိုက် လတူ အစောံစောန် ကမၠောန်ရ (ဥပမာ- စမ်ၜတ် Hawthorne Studies)။
* '''ခေတ် ပကင်ရင် သၟာကမၠောန် ခေတ်တၟိ (Modern HRM):''' စတမ်နူ သၞာံ ၁၉၈၀ တအ်တုဲ၊ လညာတ်ဂှ် ပြံင်လှာဲကၠုင် ဒဒှ်ရ သၟာကမၠောန် ဂှ် ဒှ်ဟွံသေင် ကုကပေါတ်စက်ယန္တရာ မွဲ၊ ဍေံတအ် ဒှ် ဒြပ်ရတ် မနွံကဵု ၚုဟ်မးတုဲ ဒးထိင်ဒဝ် နကဵု ဗျူဟာ (Strategy) ရ။

== ၃။ တာလျိုင် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် အဓိက (Functions and Core Activities) ==
ဌာန HRM မွဲ နွံကဵု တာလျိုင် ကမၠောန် အဓိက နာနာသာ် မဆက်စၠောအ်လဝ် ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;Noe, R. A., Hollenbeck, J. R., Gerhart, B., &amp; Wright, P. M. (2021). ''Human Resource Management: Gaining a Competitive Advantage''. McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လၟေင်ကမၠောန် အဓိက ပ္ဍဲ ပကင်ရင် သၟာကမၠောန် (Core HR Functions)
|-
! လၟေင်ကမၠောန် (Function) !! အဓိပ္ပါယ် (Description) !! တင်ရန်တၟအ် (Objective)
|-
| ပရေင်ဂၠာဲမၞိဟ် ကေုာံ ရုဲစှ် (Recruitment &amp; Selection) || ပွမလလောင်တြး ကမၠောန်၊ သၟာန်သွဟ် (Interview) ကေုာံ ရုဲစှ် ညးမကိတ်ညဳအိုတ်။ || ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ မၞိဟ်မဍာံပြ သွက် တာလျိုင်။
|-
| ပရေင်လ္ၚတ်ပညာ (Training &amp; Development) || ပွမဖျေဟ် တန်ဗတောန်၊ သၠုင်ပတိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ လညာတ် သၟာကမၠောန်။ || သၠုင်ပတိုန် အစောံစောန် သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် ခိုဟ်မောဝ်။
|-
| သမ္ၚေဝ် ဍာ်ဒကေဝ် (Performance Appraisal) || ပွမၜတ်ကၞာတ် အစောံစောန် ညးကမၠောန် လၟိုန်သၞာံ။ || သွက်ဂွံ တီ တင်ဍိုန်လျ၊ တင်ခိုင်၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ကဆံင်ကမၠောန်။
|-
| သြန်ထံက်ပင် ကေုာံ လာပ်ဗဇဴ (Compensation &amp; Benefits) || ပွမဖန်ဇန် သြန်ဂိတု၊ သြန်လာပ် (Bonus)၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ကေုာံ သြန်ပေန်ဇြေန်။ || သွက်ဂွံ ဇြဟတ်စိုတ် ကေုာံ မင်မဲလဝ် ညးကမၠောန် ညံင်ဟွံဂွံ တိတ်။
|}

== ၄။ ဗျူဟာ ပကင်ရင် သၟာကမၠောန် (Strategic Human Resource Management - SHRM) ==
ဗျူဟာ ပကင်ရင် သၟာကမၠောန် ဝွံ ဒှ်ပွမဖန်ဇန် ညံင် လၟေင်ကမၠောန် HR သီုဖအိုတ် ဂွံကိတ်ညဳ ကေုာံ ဆက်စၠောအ်လဝ် ကု တင်ရန်တၟအ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော် (Business Goals) ရ။&lt;ref&gt;Ulrich, D. (1997). ''Human Resource Champions: The Next Agenda for Adding Value and Delivering Results''. Harvard Business Review Press.&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင်ဖန်ဇန် အနာဂတ် (HR Planning):''' သမ္ၚေဝ်ရံင် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲမသုန်သၞာံ ဂတဏအ် ကမ္မဏဳ နွံပၟိက် သၟာကမၠောန် မၞုံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ဗီုလဵုရော။
* '''ပွမဒက်ပတန် အစောံစောန် ပြိုင်ပ္ကာန် (Competitive Advantage):''' ကမ္မဏဳတအ်ဂှ် ပြိုင်ပ္ကာန် ရေင်သကအ် နကဵု ဒြဟတ်မၞိဟ်ရ။ ယဝ်ရ သၟာကမၠောန် ဇကု စောန်မ္ဂး ကမ္မဏဳ ဇကုလေဝ် ဇၞော်မောဝ် ပြဟ်ရ။

== ၅။ ပရေင်လ္ၚတ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Training and Development) ==
ပရေင်လ္ၚတ်ပညာ (Training) ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ သၠုင်ပတိုန် ဍာ်ဒကေဝ် မဆေင်ကဵု ကမၠောန် လၟုဟ်ရ။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Development) ဂှ် ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ပလေဝ်ပလေတ်လဝ် သၟာကမၠောန် သွက် တာလျိုင် ဇၞော် ပ္ဍဲအနာဂတ်ရ။&lt;ref&gt;Cascio, W. F. (2015). ''Managing Human Resources: Productivity, Quality of Work Life, Profits''. McGraw-Hill Education.&lt;/ref&gt;
* '''လ္ၚတ်ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန် (On-the-job Training):''' ဗတောန်ကမၠောန် ဃောမကၠောန်ဒၟံင်၊ ဥပမာ - နဲကဲ မင်ရံင် (Mentoring) ကေုာံ ပွမပြံင်လှာဲ ဒၞာဲကမၠောန် (Job Rotation)။
* '''လ္ၚတ်မ္ၚးကမၠောန် (Off-the-job Training):''' ပလံင်ဏာ တိုန်တန်ဗတောန်၊ ပေါဲသဳကၠဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာတက္ကသိုလ်ဂမၠိုင်ရ။

== ၆။ ပရေင်သမ္ၚေဝ် ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ ပရေင်ထံက်ပင် (Performance and Compensation Management) ==
ပရေင်သမ္ၚေဝ် ဍာ်ဒကေဝ် (Performance Management) ဂှ် ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် မကတဵုဒှ်ဒၟံင် လၟိုန်ရ။ စကာ နဲကဲ မပ္တံကဵု သမ္ၚေဝ် ၃၆၀ ဒဳဂရဳ ([[360-degree feedback]]) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တင်ကလေင်ပလေဝ် (Feedback) နူကဵု မၞိဟ်လတူ၊ မၞိဟ်သၟဝ် ကေုာံ မၞိဟ်တုပ်တအ်ရ။

ပရေင်ထံက်ပင် (Compensation) ဂှ် ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ဇြဟတ်စိုတ် သၟာကမၠောန်ရ။ ဍေံပါလုပ်-
# '''သြန်ဂိတု အဓိက (Base Pay):''' သြန်မကဵု လၟိုန်ဂိတု အတိုင်ကဆံင်ကမၠောန်။
# '''သြန်လာပ် (Incentives/Bonus):''' သြန်မကဵု သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး တင်ရန်တၟအ်။
# '''အခေါင်အရာ (Benefits):''' ပရေင်အာမခံ ထတ်ယုက်၊ ကွဳစက်၊ ဒၞာဲမံင် ကေုာံ အခိင်ဇူ (Paid leaves)။

== ၇။ ပရေင်ဆက်ဆောံ သၟာကမၠောန် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (Employee Relations and Labor Laws) ==
[[File:ILO Logo.svg|thumb|250px|ဂကောံသၟာကမၠောန် အလုံဂၠးတိ (ILO) ဝွံ ဖျေဟ်လဝ် စေဝ်ပၞောန် ကေုာံ အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် အလုံဂၠးတိရ။]]
ပရေင်ဆက်ဆောံ သၟာကမၠောန် (Employee Relations) ဝွံ ဒှ်ပွမထိင်ဒဝ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အကြာ ညးအုပ်ဓုပ် ကေုာံ ညးကမၠောန်တအ်ရ。&lt;ref&gt;Guest, D. E. (1987). &quot;Human resource management and industrial relations&quot;. ''Journal of Management Studies''.&lt;/ref&gt;
* '''ဂကောံသၟာကမၠောန် (Trade Unions):''' ဌာန HR ဝွံ ဒးပညဳပညပ် ကု ဂကောံသၟာကမၠောန် တအ် ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်တုပ်စိုတ် မဆေင်ကဵု သြန်ဂိတု ကေုာံ အကာဲအရာ ကမၠောန်။
* '''သၞောဝ်ဥပဒေ ကမၠောန် (Labor Laws):''' HR ဒးကၠိုဟ်ခၠင် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ်ဥပဒေ ဍုင် မဆေင်ကဵု အခိင်ကမၠောန်၊ အခေါင်ဇူတ္ၚဲ၊ ကေုာံ ပရေင်ဟွံပါ်ခြာ (Anti-discrimination) လတူ ဂကူ၊ ဘာသာ၊ ဍာ်ပလိုင် တအ်ရ။
* '''ဂီုကၠီု ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန် (Occupational Health and Safety):''' ဖန်ဇန် ညံင်အန္တရာယ် ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲဒၞာဲစက်ရုံ ဟွံသေင်မ္ဂး ရုင်ကမၠောန်ရ။

== ၈။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ရုင် (Change Management and Organizational Culture) ==
ယေန်သၞာင် ဂကောံ ဟွံသေင်မ္ဂး ယေန်သၞာင် ရုင် (Organizational Culture) ဝွံ ဒှ်အခိုက်အလိုက်၊ ပရေင်ပတှ်ေ၊ ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် မနွံပ္ဍဲကမ္မဏဳမွဲရ။ ဌာန HR ဝွံ ဒှ်ညးမကၠောန်ဗဒှ် ယေန်သၞာင် မခိုဟ်မောဝ်၊ မကဵု အခေါင်အရာ တုပ်သၟဟ် ကေုာံ မၞုံကဵု ပရေင်ပံင်နှဴ (Diversity and Inclusion) ရ။&lt;ref&gt;Legge, K. (2005). ''Human Resource Management: Rhetorics and Realities''. Macmillan International Higher Education.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိင် ကမ္မဏဳ ပြံင်လှာဲ သၞောတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပံင်ကောံ ကုကမ္မဏဳတၞဟ် (Mergers and Acquisitions) မ္ဂး၊ HR ဝွံ ဒးဖန်ဇန် ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Change Management) ညံင် သၟာကမၠောန်တအ် ဂွံဒုင်ကေတ် မာန် ကေုာံ ဟွံဂွံ စိုတ်လီုလာ်ရ။

== ၉။ ကွတ်ပညာ ကေုာံ သၞောတ် HR (HR Technology and HRIS) ==
လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဌာန HR ဝွံ စကာကၠုင် ကွတ်ပညာ (Technology) ဗွဲမလှဲလးရ။ သၞောတ် တင်နင် သၟာကမၠောန် (Human Resource Information System - [[HRIS]]) ဟွံသေင်မ္ဂး [[သၞောတ် ပကင်ရင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်|ERP]] တအ်ဂှ် ဒှ်ဆော့ဖ်ဝဲလ် အဓိက ရ။&lt;ref&gt;Mathis, R. L., &amp; Jackson, J. H. (2010). ''Human Resource Management''. Cengage Learning.&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင်ကမၠောန် အလဵုအလဵု (Automation):''' လၟေင်ကမၠောန် ပတိတ်သြန်ဂိတု (Payroll)၊ ပွမအာတ်အခေါင်ဇူ (Leave requests) တအ်ဂှ် စကာ ကောမ်ပျူတာ အလဵုအလဵုရ။
* '''ဒေတာ သမ္ၚေဝ် (HR Analytics):''' စကာ တင်နင် ဒေတာ သွက်ဂွံ သမ္ၚေဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်ဗီုလဵု တိတ်အာ နူကမၠောန်ဂၠိုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်ဗီုလဵု ကၠောန်ကမၠောန် ခိုဟ်အိုတ် ဂှ် သမ္ၚေဝ်မာန်ရ။ 
* '''ဆော့ဖ်ဝဲလ် အဓိက:''' ကမ္မဏဳ ဂၠးတိတအ် စကာ သၞောတ် မပ္တံကဵု Workday, SAP SuccessFactors ကေုာံ Oracle HCM တအ်ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ပကင်ရင် သၟာကမၠောန် (Future Trends in HRM) ==
[[File:Telecommuting concept.svg|thumb|250px|ပွမကၠောန်ကမၠောန် နူသ္ၚိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဇမ္ၚောဲ (Remote Work) ဝွံ ဒှ်အခိုက်တၟိ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် HR ရ။]]
အနာဂတ် ပကင်ရင် သၟာကမၠောန် ဝွံ ပြံင်လှာဲဒၟံင် ဗွဲမပြဟ် ဟိုတ်နူကဵု ကွတ်ပညာ ကေုာံ အကာဲအရာ ဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;Stone, R. J. (2013). ''Human Resource Management''. John Wiley &amp; Sons.&lt;/ref&gt;
* '''[[အာတဳဖဳယှေဝ် အေန်တဲလဳဂျေန်|ဉာဏ်ကောန်ကၠတ် (AI)]] ပ္ဍဲ HR:''' စကာ AI သွက်ဂွံ ဗှ် လိက်အာတ်ကမၠောန် (CVs) မၞိဟ်လ္ၚီ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ စကာ Chatbot သွက်ဂွံ သွဟ် သၟာန် ညးကမၠောန်တအ်ရ။
* '''ကမၠောန်ဇမ္ၚောဲ (Remote &amp; Hybrid Work):''' ဟိုတ်နူကဵု ပေါဲယဲ ကဝ်ဝေဒ်-၁၉ တုဲ၊ ပွမကၠောန်ကမၠောန် နူသ္ၚိ (Remote work) ဂှ် ဒှ်ကၠုင် အခိုက်အလိုက်တၟိ မွဲရ။ HR ဒးဖန်ဇန် ညံင်ဂွံ အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်ကၠောန် နူမ္ၚးရုင် ဗွဲမစိုပ်တရဴရ။
* '''ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် (Mental Health):''' ဌာန HR ခေတ်တၟိ တအ်ဂှ် စွံအာရီု လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ဖျေဟ်ဗလး အကြာ ကမၠောန် ကဵု ဘဝ (Work-life balance) သၟာကမၠောန်တအ် ဂၠိုင်ကၠုင်ရ။

== ဆက်လ္ၚတ် ==
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
* [[ပကင်ရင် ပရေင်ဘဏ္ဍာ]]
* [[သၞောတ် ပကင်ရင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်|ERP]]
* [[ယေန်သၞာင် ရုင်]]
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ ကမၠောန်]]

== တင်နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== လေန် မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=0nE9E2rYI4k YouTube: What is Human Resource Management? (Animated Explanation)]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Human_resources Wikimedia Commons: Media related to Human Resources]
* [https://www.shrm.org Society for Human Resource Management (SHRM)]
* [https://www.cipd.co.uk Chartered Institute of Personnel and Development (CIPD)]

{{Navbox
| name  = ပကင်ရင် သၟာကမၠောန်
| title = [[ပကင်ရင် သၟာကမၠောန်|ပကင်ရင် သၟာကမၠောန် (HRM)]] ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
| listclass = hlist

| group1 = လၟေင်ကမၠောန် အဓိက
| list1  =
* [[ပရေင်ဂၠာဲမၞိဟ်|ဂၠာဲမၞိဟ် ကေုာံ ရုဲစှ်]]
* [[ပရေင်လ္ၚတ်ပညာ (ကမၠောန်)|လ္ၚတ်ပညာ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်]]
* [[သမ္ၚေဝ် ဍာ်ဒကေဝ်]]
* [[သြန်ထံက်ပင် ကေုာံ လာပ်ဗဇဴ]]
* [[ပရေင်ဆက်ဆောံ သၟာကမၠောန်]]

| group2 = ဗျူဟာ ကေုာံ အုပ်ဓုပ်
| list2  =
* [[ယေန်သၞာင် ရုင်]]
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ (အုပ်ဓုပ်)|ပရေင်ပြံင်လှာဲ]]
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ ကမၠောန်]]
* [[ဂကောံသၟာကမၠောန်]]

| group3 = ကွတ်ပညာ ကေုာံ အနာဂတ်
| list3  =
* [[HRIS]]
* [[သၞောတ် ပကင်ရင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်|ERP]]
* [[ကမၠောန်ဇမ္ၚောဲ]]
* [[အာတဳဖဳယှေဝ် အေန်တဲလဳဂျေန်|AI ပ္ဍဲ HR]]
}}

[[Category:ပကင်ရင် သၟာကမၠောန်]]
[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:အုပ်ဓုပ်]]
[[Category:လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ဒြဟတ်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>50qazskg08iemyxbo3u7ig6fcp1dmd9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပကင်ရင် သၞောတ်ပလံင်ဗစိုပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11097</id>
    <revision>
      <id>55021</id>
      <timestamp>2026-05-23T03:31:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပကင်ရင် သၞောတ်ပလံင်ဗစိုပ်''' (အင်္ဂလိက်: ''Transportation Management'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Logistics Management'') ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍအဓိက ပ္ဍဲကဵု ပရေင်သွံရာန်ဗၞိက် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဆေင်စပ်ကဵု အရာ...&quot;</comment>
      <origin>55021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20671" sha1="14p9pq0r1d8ee77fv4ogj3awhrlthg9" xml:space="preserve">'''ပကင်ရင် သၞောတ်ပလံင်ဗစိုပ်''' (အင်္ဂလိက်: ''Transportation Management'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Logistics Management'') ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍအဓိက ပ္ဍဲကဵု ပရေင်သွံရာန်ဗၞိက် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဆေင်စပ်ကဵု အရာမဖန်ဇန်၊ စဳမံင် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ကပေါတ်၊ ညးမကၠောန်ကမၠောန် ကေုာံ တင်ဂၞင်နာနာ နူကဵု ဒၞာဲတမ်မူလ စဵုကဵုစိုပ် ဒၞာဲညးမသုင်စောဲကၞောတ်တဲ ရ။ ကမၠောန်ဏအ်ဝွံ ဒှ်အရာမကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံထိင်ဒဝ် ကမၠောန်သၞောတ်ဗီုပြင် (Supply Chain) ညံင်ဂွံကၠောန်အာ ကမၠောန် ဗွဲမပြဟ်ပြေဟ်၊ သက်သာ ကေုာံ စိုပ်တရဴရ။

[[File:Logistics_process.png|thumb|right|300px|လဒက်ပတန် ကမၠောန်ပလံင်ဗစိုပ် (Logistics Process)]]
[[File:Supply chain management.svg|thumb|right|300px|သၞောတ်ပလံင်ဗစိုပ် အဆက်အစပ် (Supply Chain)]]

== ၁။ ပဏာမ (Introduction) ==
ပကင်ရင် သၞောတ်ပလံင်ဗစိုပ်ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍမွဲ မဆက်စပ်ဒၟံင် ကုကမၠောန် လောဂျစ်စတစ် ([[Logistics]]) သွက်ဂွံ ဖန်ဇန်ကဵု ညံင်ကပေါတ်ဂမၠိုင် ဂွံစိုပ်အာ ဇရေင်ညးရာန် ပ္ဍဲအခိင်အခါ မဒးရး၊ ပ္ဍဲဒၞာဲမဒးရး ကေုာံ နကဵုင္ၚုဟ်မး မဒးရးရ။ ကမၠောန်ဏအ်ဝွံ ပံင်သီလဝ် ကမၠောန်အဓိက ဗီုကဵု ပရေင်ရုဲစှ် သၞောတ်ဂၠံင်ဍာ်၊ ပရေင်စဳမံင် ကွဳစက်၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ကပေါတ် ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ်စၟဳစၟတ် တင်ဂၞင်နာနာရ။ ပ္ဍဲခေတ်ကာလလၟုဟ် နကဵုအသိင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂၠးကဝ် (Globalization) မဇၞော်မောဝ်တိုန်အာဂှ်၊ သၞောတ်ပကင်ရင် ပလံင်ဗစိုပ်ဏအ် ဒှ်ကၠုင် အရာမွဲ ဟွံမဲဟွံတုဲ သွက်ဂွံ ပခိုင်ကဵု ဒြဟတ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရးနိဂီုတအ်ရ။ သၞောတ်ပလံင်ဗစိုပ် မခိုဟ်မွဲဂှ် ယှအ်ဖျေဟ်ကဵု သြန်စရိတ် မအိုတ်စ သွက်ကမၠောန်၊ ဇၞော်မောဝ်ကဵု ပရေင်ဆက်ဆောံ ကုညးရာန်ကပေါတ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု အခေါင်အရာ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ပ္ဍဲဗွိုက်ဖျာဂၠးကဝ်ရ။&lt;ref&gt;Transportation management system - Wikipedia, &quot;A transportation management system (TMS) is a category of logistics software used to plan, execute, and optimize the movement of goods.&quot;&lt;/ref&gt; 

အရာမလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု ပကင်ရင် သၞောတ်ပလံင်ဗစိုပ်ဂှ် ညံင်ရဴ ကပေါတ်မဆေင်ကဵု ထ္ၜးရုပ် (Physical goods) သၟးဟွံက သီုကဵု အရာမဟွံမဲကဵုရုပ် (Intangible items) ဗီုကဵု အခိင် ကေုာံ တင်ဂၞင် (Information) တအ်လေဝ် ပါလုပ်ဒၟံင် သီုဖအိုတ်ရ။ 

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်တမ်မူလ (History and Etymology) ==
အဓိပ္ပါယ် မအရေဝ် &quot;လောဂျစ်စတစ်&quot; ([[Logistics]]) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ်ဂရိတ် (Greek) &quot;logistikos&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမစိုန်သကီု ပ္ဍဲပရေင်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ တင်ဂၞန်&quot; ရ။ လက္ကရဴဏအ် စၠောအ်ကၠုင် နကဵုအရေဝ်လေတ်တေန် (Latin) &quot;logisticus&quot; တုဲ ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာတေအ် သုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန်ပၞာန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;Logistics - Wikipedia, &quot;The word logistics is derived from the Greek adjective logistikos meaning skilled in calculating.&quot;&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲခေတ် ကာလပၞာန်ဂၠးကဝ်၊ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ဇွောအ်မ ကေုာံ လွဟ်လက်နက် ကုဒပ်ပၞာန်ဂှ် ဒှ်အရာမကိစ္စဇၞော်အိုတ်တုဲ နဲကဲပကင်ရင်ဏအ် စကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။

စိုပ်ခေတ် ၁၉၆၀ တအ်ဂှ် နဲကဲပကင်ရင်ဏအ် စလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သွံရာန်ဗၞိက်ရ။ ကမ္ပဏဳဇၞော်ဇၞော်တအ် စသုင်စောဲကၠုင် သၞောတ်ပလံင်ဗစိုပ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ကပေါတ်ပတိတ် နူရုံ စဵုကဵုစိုပ် ဖျာ။ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ်ဝွံ နူကဵု ကမၠောန်မဆေင်ကဵု ပၞာန်သၟးဂှ် ပြံင်လှာဲကၠုင် ဒှ်အာ ကဏ္ဍအဓိက သွက်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂၠးကဝ် (Global Supply Chain) ရ။ 

== ၃။ အစိတ်အပိုင်း ကေုာံ လဒက်ပတန် (Components and Structure) ==
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ပကင်ရင် ပလံင်ဗစိုပ်ဂှ် လဒက်ပတန်လဝ် နကဵု အစိတ်အပိုင်းအဓိက ဂၠိုင်ကဵုသာ်ရ။ သွက်ဂွံ စဳမံင်ပကင်ရင် ဗွဲမဍာံအာတ်ဂှ် ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောတ် &quot;၇ တင်&quot; (The Seven R's of Logistics) ရ။&lt;ref&gt;Logistics - Wikipedia, &quot;The Seven R's is a popular concept used to enforce best practices in logistics management.&quot;&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သၞောတ် ၇ တင် ပ္ဍဲပကင်ရင် သၞောတ်ပလံင်ဗစိုပ် (The 7 R's of Logistics)
|-
! လၟေင် !! အင်္ဂလက္ခဏာ (The &quot;Right&quot;) !! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ပရေင်သုင်စောဲ
|-
| ၁ || ကပေါတ်မဒးရး (Right Product) || ပလံင်ဗစိုပ် ကပေါတ် မဍာံပြ ကုပၟိက်ဆန္ဒညးရာန်။
|-
| ၂ || လၟိဟ်မဒးရး (Right Quantity) || သၞောတ်မဖန်ဇန်လဝ် လၟိဟ်ကပေါတ် ညံင်ဟွံဂွံယောန်။
|-
| ၃ || အခိင်မဒးရး (Right Time) || ပလံင်ဗစိုပ် ညံင်ဂွံစိုပ် ပ္ဍဲအခိင်မစၟတ်လဝ် တိက်ကျ။
|-
| ၄ || အကာဲအရာမဒးရး (Right Condition) || ကပေါတ် ဟွံဂွံလီုလာ် အခိင်မပလံင်ဗစိုပ်။
|-
| ၅ || ဒၞာဲမဒးရး (Right Place) || ပလံင်ဗစိုပ်ကဵု ဒၞာဲမဍာံပြ သွက်ညးမဒုင်တဲ။
|-
| ၆ || ညးရာန်မဒးရး (Right Customer) || သေချာဂွံစိုပ် ဇရေင်ညးမရာန်ကပေါတ် မဍာံပြ။
|-
| ၇ || င္ၚုဟ်မးမဒးရး (Right Price/Cost) || င္ၚုဟ်စရိတ် ကမၠောန်ပလံင်ဗစိုပ် မဗဗွဲ ကုကမၠောန်။
|}

== ၄။ ပရေင်ဆက်စပ် ပ္ဍဲသၞောတ်မဟာပိုန်ဒြပ် (Role in Macroeconomics and Supply Chain) ==
သၞောတ်ပလံင်ဗစိုပ်ဝွံ ဒှ်ဇုတ်လဒေါဝ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ ကမၠောန်ပလံင်ဗစိုပ်ဂှ် ဓမံက်ထ္ၜးကဵု သြန်စရိတ် မအိုတ်စ ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန်သွံရာန်။ နကဵုပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂၠးကဝ်မ္ဂး သၞောတ်ပလံင်ဗစိုပ်ဏအ် ပံင်စပ်လဝ် [[ရးနိဂီု]] ဂမၠိုင်၊ ရုံကမၠောန် ဂမၠိုင် ကေုာံ ဖျာဂမၠိုင်ရ။ အရာဏအ်ဂှ် ညံင်ဂွံပါ်ကရေက်လဝ် နကဵုၜါသွာင် အဓိက - သွာင်ပလံင်လုပ် (Inbound Logistics) ကေုာံ သွာင်ပလံင်တိတ် (Outbound Logistics) ရ။ 
* '''Inbound Logistics''': ပကင်ရင် ကပေါတ်တမ် (Raw materials) နူကဵု ညးသွံ (Suppliers) ညံင်ဂွံစိုပ် ရုံကၠောန်ပတိတ်။
* '''Outbound Logistics''': ပကင်ရင် ကပေါတ်မကၠောန်တုဲ (Finished goods) နူကဵု ရုံ ညံင်ဂွံစိုပ် ဖျာ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမသုင်စောဲ။

== ၅။ သၞောတ် ပကင်ရင် ပလံင်ဗစိုပ် (Transportation Management System - TMS) ==
TMS (Transportation Management System) ဝွံ ဒှ်သၞောတ် ဆော့ဖ်ဝဲလ် (Software) အဓိက မသုင်စောဲ သွက်ဂွံ စဳမံင်၊ ကၠောန်ဗဒှ် ကေုာံ ပခိုဟ်တိုန် ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ကပေါတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်စမၠောအ်ကပေါတ်ရ။&lt;ref&gt;Transportation management system - Wikipedia, &quot;TMS platforms are commonly used to manage freight transportation activities such as shipment planning.&quot;&lt;/ref&gt; သၞောတ် TMS ဂှ် ပါလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ERP (Enterprise Resource Planning) တုဲ ဍေဟ်ရီုဗင်ကဵု-
* ပရေင်ရုဲစှ် နဲကဲပလံင် (ကွဳစက်၊ က္ၜင်၊ က္ၜင်ကျာ)။
* ပရေင်စၟတ်သမ္တီ လၟေင်ဂၠံင် မဂၠေအ်အိုတ် ကေုာံ စရိတ်သက်သာအိုတ် (Route optimization)။
* ပရေင်စၟတ်သမ္တီ တင်ဂၞင် သွက်ညးရာန် (Tracking and performance analysis)။

== ၆။ သၞောတ်ပကင်ရင် ရုံဂိုဒံင် (Warehouse Management System - WMS) ==
ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန်ပလံင်ဗစိုပ်ဂှ် WMS လေဝ် ဒှ်အရာမကိစ္စဇၞော်မွဲရ။ WMS ဂှ် ဒှ်သၞောတ် မထိင်ဒဝ် ကပေါတ် ပ္ဍဲရုံဂိုဒံင် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံပလံင်တိတ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး သၞောတ် TMS ကေုာံ WMS တအ်ဂှ် ပံင်ပ္ကောံတုဲ ဒှ်ကၠုင် TWMS (Transportation and Warehouse Management System) မဒှ် သၞောတ်မွဲဓဝ် မထိင်ဒဝ် သီုရုံဂိုဒံင် သီုပလံင်ဗစိုပ်ရ။&lt;ref&gt;Transportation and Warehouse Management System - Wikipedia, &quot;A TWMS aids supply chain managers in overseeing the daily operations.&quot;&lt;/ref&gt; နကဵုသၞောတ်ဏအ် ဍေဟ်ရီုဗင်ကဵု ပရေင်ဖန်ဇန် ကပေါတ် ပ္ဍဲရုံ ညံင်ဂွံပြဟ် ကေုာံ ညံင်ဟွံဂွံယောန်မှာ။

== ၇။ ပရေင်ကမၠောန် သကိုပ်လဒေါဝ် (Third-Party Logistics - 3PL) ==
ခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး ကမ္ပဏဳ ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံကၠောန် ကမၠောန်ပလံင်ဗစိုပ် နကဵုအလဵုဇကုရ၊ ညးတအ် အာပ်ကဵု ကမ္ပဏဳသကိုပ်လဒေါဝ် မကော်ဂး 3PL (Third-party logistics) တအ်ရ။&lt;ref&gt;Third-party logistics - Wikipedia, &quot;Third-party logistics providers typically specialize in integrated operations of warehousing and transportation.&quot;&lt;/ref&gt; 3PL တအ်ဂှ် ဖန်ဇန်ကဵု သီုဖအိုတ် စပ်ကဵု ရုံဂိုဒံင်၊ ပရေင်ထုပ်ပ္ကောံ (Pick and Pack) ကေုာံ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ကပေါတ်ရ။ 
* '''Standard 3PL''': ဖန်ဇန်ကဵု ကမၠောန်သဇိုင် ဗီုကဵု စွံရုံ၊ ပလံင်။
* '''Service Developer 3PL''': မနွံကဵု နည်းပညာ ဗီုကဵု သၞောတ်စၟတ်သမ္တီ (Tracking system)။
* '''Customer Adapter 3PL''': မဖန်ဇန်ကဵု ကမၠောန်ပလံင်ဗစိုပ် သီုဖအိုတ် နကဵုပၟိက် ညးရာန်။

== ၈။ ပကင်ရင် အရာနွံပၟိက် ပလံင်ဗစိုပ် (Transportation Demand Management - TDM) ==
TDM (Transportation Demand Management) ဝွံ ဒှ်နဲကဲ မဖန်ဇန် ညံင်သၞောတ်ပလံင်ဗစိုပ် ဂွံနွံကဵု ပရေင်စိုန်သကီု ကေုာံ ယှအ်ဖျေဟ် ပရေင်တေင်ဂြတ် ဂၠံင်ဍာ် (Traffic congestion) ကေုာံ ပရေင်မပလီုပလာ် သဘာဝ (Emissions) ရ။&lt;ref&gt;Transportation demand management - Wikipedia, &quot;TDM is the application of strategies and policies to increase the efficiency of transportation systems.&quot;&lt;/ref&gt; နဲကဲဏအ်ဂှ် ဖန်ဇန်ကဵု ညံင်ဂွံသုင်စောဲ ကွဳစက် မသက္ကုအန္တရာဲ ကုသဘာဝ၊ ညံင်ဂွံဖန်ဇန် အခိင်ပလံင်ကပေါတ် မဟွံမဲ ကုပရေင်တေင်ဂြတ် ကေုာံ ညံင်ဂွံသုင်စောဲ သၞောတ်ပလံင်ဗစိုပ် အလုံဍုင် (Public transport for freight) ညံင်ဂွံဂၠိုင်တိုန်ရ။

== ၉။ သၞောတ်ပလံင်ဗစိုပ် ပ္ဍဲကမၠောန်ပၞာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Military and Government Logistics) ==
သၞောတ်ပလံင်ဗစိုပ်ဝွံ စတမ်ကၠုင် နူကမၠောန်ပၞာန် (Military logistics) ရ။ ပ္ဍဲကမၠောန်ပၞာန်၊ အရာမကိစ္စဇၞော်အိုတ်ဂှ် &quot;Attainability&quot; (ပရေင်စိုပ်တရဴ) ရ - မဒှ်အရာ ညံင်လွဟ်၊ ဇွောအ်မ၊ ကေုာံ ကပေါတ်ဂဥုဲ တအ် ဂွံစိုပ် ဒပ်ပၞာန် ပ္ဍဲအခိင်မဒးရး၊ ၜိုတ်မနွံပၟိက်ရ။&lt;ref&gt;Military logistics - Wikipedia, &quot;Military logistics is the discipline of planning and carrying out the movement, supply, and maintenance of military forces.&quot;&lt;/ref&gt; 
လၟေင်အဆံင် သၞောတ်ပလံင်ဗစိုပ်ပၞာန်ဂှ် နွံ ၃ သာ်-
၁။ '''Strategic logistics''' (လၟေင်ဗျူဟာ): ပရေင်ဖန်ဇန် နူကဆံင်ဍုင်။
၂။ '''Operational logistics''' (လၟေင်ကမၠောန်): ပရေင်ဖန်ဇန် ပ္ဍဲဒေသပၞာန်။
၃။ '''Tactical logistics''' (လၟေင်ဗတိုက်): ပရေင်ဖန်ဇန် ပ္ဍဲဒၞာဲမတိုက်ပၞာန်။

== ၁၀။ အနာဂတ် နည်းပညာ ပ္ဍဲကမၠောန်ပလံင်ဗစိုပ် (Future Technologies in Transportation) ==
ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး ကမၠောန်ပလံင်ဗစိုပ်ဏအ် ဒုင်သဇိုင် ကုနည်းပညာ AI (Artificial Intelligence), Machine Learning ကေုာံ IoT (Internet of Things) တုဲ ဆက်ဇၞော်မောဝ်အာဏောင်။ သၞောတ် SaaS (Software as a Service) တအ် ပြးဇးကၠုင်တုဲ၊ ကမ္ပဏဳတအ် သုင်စောဲကၠုင် သၞောတ် Cloud-based TMS သွက်ဂွံ လ္ၚတ်ရံင် တင်ဂၞင် ဗွဲမပြဟ်ပြေဟ် (Real-time data)။&lt;ref&gt;Descartes Systems Group - Wikipedia, &quot;Descartes' cloud-based logistics messaging system connects more than 26,000 customers.&quot;&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် နဲကဲ Automation ဗီုကဵု ကွဳစက်ဟွံမဲကဵု ညးဒဳ (Autonomous vehicles) ကေုာံ ဒရုန်း (Drones) တအ် ပါလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲကမၠောန်ပလံင်ဗစိုပ် ကၞောတ်တဲ (Last-mile delivery) ဏောင် ဂးလဝ်ရ။

&lt;br&gt;
=== တင်ဂၞင် ဗဳဒဳယော (YouTube Resource) ===
လ္ၚတ်ရံင် ပရူပရာ လောဂျစ်စတစ် ကေုာံ သၞောတ်ပလံင်ဗစိုပ် ဗွဲတြး-
* [https://www.youtube.com/watch?v=1GwnxjKd0X8 What is Logistics Management? (YouTube)]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;
# &quot;What is Transportation Systems Management and Operations (TSMO)?&quot;. ops.fhwa.dot.gov.
# &quot;Chapter 9: Transportation Systems Management&quot;. City of Bend.
# Transportation management system - Wikipedia.
# &quot;Design for logistics&quot;. Wikipedia.
# Information Logistics - S. R. Ranganathan.
# Farrow, Charles C. &quot;Military tactics and logistics&quot;.
# &quot;Logistics&quot;. Oxford English Dictionary.
# Hertz and Alfredsson (2003) on 3PL providers.
# &quot;Transportation demand management&quot;, Blueprint strategy.
# Descartes Systems Group, Global Logistics Network.

{{Navbox
|name = သၞောတ်ပလံင်ဗစိုပ်
|title = [[လောဂျစ်စတစ်]] ကေုာံ [[သၞောတ်ပလံင်ဗစိုပ်]]
|state = expanded
|listclass = hlist
|group1 = ကဏ္ဍအဓိက
|list1 =
* [[သၞောတ် ပကင်ရင် ပလံင်ဗစိုပ်|TMS]]
* [[သၞောတ်ပကင်ရင် ရုံဂိုဒံင်|WMS]]
* [[Supply chain management]]
* [[Third-party logistics|3PL]]
* [[Transportation demand management|TDM]]
|group2 = နည်းပညာ
|list2 =
* [[Artificial Intelligence]]
* [[Cloud-based TMS]]
* [[Automation]]
}}

[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ပကင်ရင်]]
[[Category:သၞောတ်ပလံင်ဗစိုပ်]]
[[Category:လောဂျစ်စတစ်]]</text>
      <sha1>14p9pq0r1d8ee77fv4ogj3awhrlthg9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပကင်ရင် ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11098</id>
    <revision>
      <id>55022</id>
      <timestamp>2026-05-23T03:35:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပကင်ရင် ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ်''' (အင်္ဂလိက်: ''Production Management'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Operations Management'') ဂှ် ဒှ်ကဏ္ဍမကောပ်ကာဲ၊ ဖန်ဇန်၊ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ကမၠောန် မပြံင်လှာဲ ကပေါတ်တမ် (raw mate...&quot;</comment>
      <origin>55022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14183" sha1="93xpkox3brnv0wdrz9ah9uepy1d4as4" xml:space="preserve">'''ပကင်ရင် ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ်''' (အင်္ဂလိက်: ''Production Management'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Operations Management'') ဂှ် ဒှ်ကဏ္ဍမကောပ်ကာဲ၊ ဖန်ဇန်၊ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ကမၠောန် မပြံင်လှာဲ ကပေါတ်တမ် (raw materials) ကေုာံ ဒြဟတ်မၞိဟ် သွက်ဂွံပတိတ် ကပေါတ် (goods) ကေုာံ ပရေင်သစိုပ် (services) မစိုပ်တရဴ ဗွဲမဍိုက်ပေင်ရ။ &lt;ref&gt;Chase, R. B., Jacobs, F. R., &amp; Aquilano, N. J. (2006). *Operations Management for Competitive Advantage*. McGraw-Hill.&lt;/ref&gt; ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု [[:en:Business_operations|ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန်စက်]] တုဲ မနွံတမ် နူကဵုပရေင်ဖန်ဇန် ကမၠောန်၊ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဍာ်ဒကေဝ်၊ ကေုာံ ပရေင်သၠုင်ပတိုန် လၟိဟ်ကပေါတ် မပတိတ်မာန်ရ။

[[File:Assembly line at the Ford Motor Company (Detroit, Michigan, 1913).jpg|thumb|right|300px|ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ် ကွဳစက် ဖေါတ် (Ford) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၃ မဒှ်အစ နဲကဲပတိတ်ကပေါတ် ဗွဲမဂၠိုင် (Mass Production)။]]

== ၁။ နိဒါန် ==
ပကင်ရင် ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ် ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုပရေင်ပြံင်လှာဲ ကပေါတ်တမ် (inputs) ဗီုကဵု ဒြဟတ်ရိုဟ်၊ ကိရိယာ၊ သြန်၊ ကေုာံ ဒြဟတ်မၞိဟ် ညံင်ဂွံဒှ် ကပေါတ်တိတ် (outputs) မနွံကဵု ၚုဟ်မး သွက်ညးရာန်ကပေါတ်တအ်ရ။ သွက်ဂွံအံင်ဇၞး ပ္ဍဲကဵုပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် သွံရာန်ကပေါတ်ဂှ် ပရေင်ကောပ်ကာဲဏအ် ဒးနွံကဵု လဒေါဝ်ဍာ်ဒကေဝ် မသၠုင် ကေုာံ အခိင်မပြဟ်ရ။&lt;ref&gt;Stevenson, W. J. (2018). *Operations Management* (13th ed.). McGraw-Hill Education.&lt;/ref&gt; 

== ၂။ လၟေင်ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ဝင် ပကင်ရင် ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ်ဝွံ စကတဵုဒှ်လဝ် နူခေတ် [[:en:Industrial_Revolution|ပၠန်ဂတး ကွတ်စက်ယန္တရား (Industrial Revolution)]] ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ဂှ် နူကဵုမကၠောန်ကပေါတ် နကဵုတဲဂှ် ပြံင်လှာဲကၠုင် ကၠောန်နကဵု စက်ယန္တရားရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၁ ဂှ် [[:en:Frederick_Winslow_Taylor|ဖရက်ဒရစ် တေလာ (Frederick W. Taylor)]] ချူပ္တိတ်လဝ် လိက်အုပ် ''The Principles of Scientific Management'' တုဲ ဒှ်ကၠုင် သဇိုင်အဓိက သွက်ဂွံသၠုင်ပတိုန် အသိင်ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ်ရ။&lt;ref&gt;Taylor, F. W. (1911). *The Principles of Scientific Management*. Harper &amp; Brothers.&lt;/ref&gt; ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲခေတ် ၁၉၉၀ တအ်ဂှ် နဲကဲ Toyota Production System မကော်စ Lean Manufacturing ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ ဗဒှ်ကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

== ၃။ သဘဴဓရ် ကေုာံ သဇိုင်သၞောတ် ==
သဘဴဓရ် အဓိက ပ္ဍဲပကင်ရင် ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ်ဂှ် နွံ ၅ သာ်-
# '''အသိင် (Speed):''' မပတိတ်ကပေါတ် ညံင်ဂွံပြဟ်။
# '''ဍာ်ဒကေဝ် (Quality):''' ညံင်ကပေါတ် ဂွံခိုဟ် ကေုာံ စိုပ်တရဴ။
# '''တန်ၚုဟ် (Cost):''' ထိင်ဒဝ် ၚုဟ်မး ကပေါတ်တမ် ညံင်ဂွံအောန်။
# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Flexibility):''' မပြံင်လှာဲ အတိုင်ပရေင်အာတ်မိက်။
# '''ပရေင်ဗိုင်ရီု (Dependability):''' ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် အခိင်ချိုတ်ပၠိုတ်။ 
သဘဴဓရ် ၅ သာ်ဏအ် ဒှ်တိုင်ခဳ သွက်ကမ္ပဏဳတအ် ဂွံဒုင်ဒဝ် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ရ။&lt;ref&gt;Slack, N., Chambers, S., &amp; Johnston, R. (2010). *Operations Management*. Pearson.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ဖန်ဇန် ဗီုပြင်ပတိတ်ကပေါတ် ==
ပရေင်ဖန်ဇန် (Planning and Design) ဂှ် ဒှ်ကမၠောန် မဖန်ဗီုပြင် ကပေါတ်တၟိတၟိ ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုပရေင်အာတ်မိက် ပ္ဍဲဗွိုက်ဖျာရ။ ပရေင်ဖန်ဇန်ဝွံ နွံပၟိက်ကဵု ပရေင်သုတေသန (Research and Development - R&amp;D)၊ ပရေင်စမ်ၜတ်၊ ကေုာံ ပရေင်ချပ်ဒမၠိ သွက်ဂွံပါ်ပါဲ ဗီုပြင်ကပေါတ်ရ။ 

== ၅။ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဍာ်ဒကေဝ် ==
ဍာ်ဒကေဝ် (Quality Control - QC) ဂှ် ဒှ်အရာမစၟတ်သမ္တီ ကပေါတ်မပတိတ်လဝ်တအ် နွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် မစှ်ေကဵု သၞောတ်ဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံစှ်ေကဵုသၞောတ်ဝ်ရ။ နဲကဲ မကော်စ Total Quality Management (TQM) ကေုာံ Six Sigma တအ်ဂှ် စကာဒၟံင် ဗွဲမလှဲလး သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ယောင်ယာတအ်ရ။ 

[[File:Toyota Prius assembly line.jpg|thumb|left|300px|စက်ယန္တရား ပ္ဍဲခေတ်တၟိ မသုင်စောဲ ကွတ်စက်အဝ်တဝ် (Automation) သွက်ဂွံထိင်ဒဝ် ဍာ်ဒကေဝ်။]]

== ၆။ မဟာဗျူဟာ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ==
ပရေင်ကောပ်ကာဲ ဆက်စပ် ပလံင်ဗစိုပ် (Supply Chain Management) ဂှ် ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် နူစ ကေတ်ကပေါတ်တမ် နူကဵု ညးမသွံရာန် စဵုကဵု စိုပ်တဲ ညးမသုင်စောဲကပေါတ်တအ်ရ။ ပရေင်ဖန်ဇန် ညံင်ကပေါတ် ဟွံဂွံပိုတ်သကုတ်ဂှ် ဒှ်ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံထိင်ဒဝ် သၞောတ်ပတိတ်ကပေါတ် ညံင်ဟွံဂွံဒေက်ရ။&lt;ref&gt;Heizer, J., &amp; Render, B. (2014). *Operations Management: Sustainability and Supply Chain Management*. Pearson.&lt;/ref&gt;

== ၇။ စနစ် ထိင်ဒဝ် ကပေါတ်သိပ်သီ ==
ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကပေါတ်သိပ်သီ (Inventory Management) ဂှ် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ညံင်ကပေါတ် ဟွံဂွံလောန်ၜက် ကေုာံ ဟွံဂွံယအ်အာရ။ နဲကဲ မတွဟ်ဂး Economic Order Quantity (EOQ) ကေုာံ Just-In-Time (JIT) တအ်ဂှ် ဒှ်နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံထိင်ဒဝ် ကပေါတ်သိပ်သီ ပ္ဍဲရုံစက်တအ်ရ။&lt;ref&gt;Hopp, W. J., &amp; Spearman, M. L. (2011). *Factory Physics*. Waveland Press.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ မတၞဟ်ခြာ အကြာ သၞောတ် ပတိတ်ကပေါတ် (Push vs Pull System)
|-
! အရာမစၟတ်သမ္တီ !! သၞောတ် ဓရိုဟ် (Push System) !! သၞောတ် ဓဇူး (Pull System)
|-
| '''ပရေင်အာတ်မိက်''' || ရံင်ကဵု ပရေင်ခန့်မှန်း (Forecast) || ရံင်ကဵု ပရေင်ရာန် ကၟုဲဇေတ်တ်
|-
| '''ကပေါတ်သိပ်သီ''' || နွံဂၠိုင်၊ တန်ၚုဟ်သၠုင် || နွံအောန် ဟွံသေင်မ္ဂး JIT
|-
| '''လဒေါဝ် ပရေင်ပတိတ်''' || ပတိတ် ဗွဲမဂၠိုင် || ပတိတ် အတိုင်အာတ်မိက်
|-
| '''ပရေင်ယောင်ယာ''' || နွံဂၠိုင် ယဝ်ခန့်မှန်း ဗၠေတ် || အောန်၊ ပရေင်စိုပ်တရဴ သၠုင်
|}

== ၈။ ဒြဟတ်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ကောပ်ကာဲ ==
ပ္ဍဲကဵု ရုံစက်တအ်ဂှ် ဒြဟတ်မၞိဟ် (Human Resources) လေဝ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော်မွဲ ကီုရ။ ပရေင်ကောပ်ကာဲ ကောန်ကမၠောန်၊ ပရေင်ဗတောန် ကွတ်တဲ၊ ကေုာံ ပရေင်ကဵု ဒြဟတ်စိုတ်တအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်အသိင်ကမၠောန် ဂွံဇၞော်မောဝ်တိုန်ရ။ နဲကဲမသုင်စောဲ ကောန်ကမၠောန် ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုကမၠောန်ဂှ် ဒှ်လစွံစိုတ် ပကင်ရင် မခိုဟ်မွဲရ။

== ၉။ စက်ယန္တရားတၟိ ကေုာံ နဲကဲဒဳဂျဳတေဝ် ==
အခိင်လၟုဟ်ဝွံ ကွတ်စက် ဒဳဂျဳတေဝ်၊ ကွတ်စက် ဉာဏ်ပညာ (AI) ကေုာံ အိဉ်တာနဲ (IoT) တအ်ဂှ် လုပ်ကၠုင်စိုပ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ် နကဵု စက်ရုပ် (Robotics) ကေုာံ 3D Printing တအ်ဂှ် ပြံင်လှာဲကၠုင် ဗီုပြင်ပတိတ်ကပေါတ် သွက်အနာဂတ်ရ။ ပရေင်ဏအ်ဂှ် ကော်စ [[:en:Industry_4.0|Industry 4.0]] ရ။&lt;ref&gt;Krajewski, L. J., Ritzman, L. P., &amp; Malhotra, M. K. (2013). *Operations Management: Processes and Supply Chains*. Pearson.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ပရေင်ဆက်တန်တဴ ==
ပရေင်ဆက်တန်တဴ (Sustainability) ဂှ် ဒှ်တိုင်ခဳတၟိ သွက်ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ်ရ။ ရုံစက်တအ် ဒးဖန်ဇန် ညံင်ဟွံဂွံပကဵု သဘာဝ ကေုာံ ပွဳပွူ မလီုလာ်ရ။ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဓါတ်ကာဗောန် (Carbon footprint)၊ ပရေင်သုင်စောဲ ဒြဟတ်သဘာဝ မပ္တံကဵု တ္ၚဲ ကေုာံ ကျာတအ်ဂှ် ဒှ်အရာ မဒးစွံအာရီု ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။&lt;ref&gt;Womack, J. P., Jones, D. T., &amp; Roos, D. (1990). *The Machine That Changed the World*. Free Press.&lt;/ref&gt;

== လေန် မ္ၚး ကေုာံ ဗဳဒဳယော ==
* သွက်ဂွံလ္ၚတ် ဗွဲမလှဲလး၊ ရံင်ကေတ် ပ္ဍဲ Youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=JsgN65D9qaw Operations Management Concepts (YouTube)]

== နိဿဲ ကေုာံ ပြကိုဟ် ==
&lt;references /&gt;
* Orlicky, J. (1975). *Material Requirements Planning*. McGraw-Hill.
* Harris, F. W. (1913). *How Many Parts to Make at Once*. Factory, The Magazine of Management.

{{Navbox
| name = Operations Management
| title = ပကင်ရင် ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ် ကေုာံ ကွတ်စက်ယန္တရား
| listclass = hlist
| group1 = သဇိုင် အဓိက
| list1 = [[ပကင်ရင် ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ်]] · [[သၞောတ် ထိင်ဒဝ် ကပေါတ်]] · [[ဝင် ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ်]]
| group2 = နဲကဲ ကေုာံ မဟာဗျူဟာ
| list2 = [[Just-in-time]] · [[Lean manufacturing]] · [[Total Quality Management|TQM]] · [[Six Sigma]]
| group3 = မဆက်စပ်
| list3 = [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] · [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်]] · [[Industry 4.0]]
}}

[[Category:ပကင်ရင်]]
[[Category:ကမၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ကွတ်စက်ယန္တရား]]
[[Category:ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ်]]</text>
      <sha1>93xpkox3brnv0wdrz9ah9uepy1d4as4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ် ဖျေဟ်လၟေင် ကပေါတ်တမ် (MRP)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11099</id>
    <revision>
      <id>55023</id>
      <timestamp>2026-05-23T03:46:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox | title = သၞောတ် ဖျေဟ်လၟေင် ကပေါတ်တမ် (MRP) | image = [[File:ERP-architecture-en.svg|250px|ဗီုပြင် သၞောတ် ERP မၞုံကဵု MRP ပ္ဍဲအပ္ဍဲ]] | caption = ဗီုပြင် သၞောတ် ERP ခေတ်တၟိ မၞုံကဵု သၞောတ် MRP နဒဒှ် သဇိုင်အဓိ...&quot;</comment>
      <origin>55023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24971" sha1="sgme3p1r43eiazqfwpakdrmdgyw2b6v" xml:space="preserve">{{Infobox
| title = သၞောတ် ဖျေဟ်လၟေင် ကပေါတ်တမ် (MRP)
| image = [[File:ERP-architecture-en.svg|250px|ဗီုပြင် သၞောတ် ERP မၞုံကဵု MRP ပ္ဍဲအပ္ဍဲ]]
| caption = ဗီုပြင် သၞောတ် ERP ခေတ်တၟိ မၞုံကဵု သၞောတ် MRP နဒဒှ် သဇိုင်အဓိက
| header1 = ပရူပရာ သဇိုင်
| label2 = ယၟုပေင်
| data2 = Material Requirements Planning
| label3 = ညးခၞံဗဒှ်
| data3 = Joseph Orlicky (1964)
| label4 = ကဏ္ဍ
| data4 = [[ပကင်ရင် ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ်]], [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်]]
| label5 = အဓိက တိုင်ခဳ
| data5 = ထိင်ဒဝ် ကပေါတ်သိပ်သီ, ဖျေဟ်လၟေင် ပတိတ်ကပေါတ်
}}

'''သၞောတ် ဖျေဟ်လၟေင် ကပေါတ်တမ်''' ({{lang-en|Material Requirements Planning}}၊ က္ဍန်: '''MRP''') ဂှ် ဒှ်သၞောတ်မကောပ်ကာဲ ကပေါတ်သိပ်သီ၊ သၞောတ်ဖျေဟ်လၟေင် ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဇန် ပတိတ်ကပေါတ် (Production planning) မသုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် ကွတ်စက်ယန္တရားတအ်ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ အဓိကရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ တွက်ကေတ် လၟိဟ်ကပေါတ်တမ် ကေုာံ အခိင်ကာလ မနွံပၟိက် သွက်ဂွံပတိတ် ကပေါတ်မွဲမွဲ သီုဟွံမဲ ကုပရေင်ယောင်ယာရ။&lt;ref&gt;Orlicky, J. (1975). *Material Requirements Planning: The New Way of Life in Production and Inventory Management*. McGraw-Hill.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး သၞောတ် MRP ဝွံ မလေပ်သုင်စောဲဒၟံင် နကဵု ဆပ်ဝဴ (Software) အပ္ဍဲကောန်ပျူတာတုဲ ဒှ်ကၠုင် သဇိုင်အဓိက သွက်သၞောတ်ကောပ်ကာဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု [[Enterprise Resource Planning]] (ERP) တအ်ရ။&lt;ref&gt;Monk, E., &amp; Wagner, B. (2012). *Concepts in Enterprise Resource Planning* (4th ed.). Cengage Learning.&lt;/ref&gt; 

အဓိက တိုင်ခဳ သၞောတ် MRP နွံ ပိသာ်ဂှ် - (၁) ညံင်ကပေါတ်တမ် (raw materials) ကေုာံ ကပေါတ်မပတိတ်လဝ်တအ် (finished goods) ဂွံနွံဒၟံင် သွက်ညးရာန် ကေုာံ သွက်ရုံစက်၊ (၂) ညံင်ဂွံ ထိင်ဒဝ်လၟိဟ် ကပေါတ်သိပ်သီ (inventory levels) ညံင်ဂွံစှ်ေအိုတ် ကေုာံ ဟွံဂွံလောန်ၜက်၊ ကေုာံ (၃) ညံင်ဂွံ ဖျေဟ်လၟေင် ကမၠောန်ပတိတ်ကပေါတ်၊ အခိင်ပလံင်ဗစိုပ် ကေုာံ ပရေင်ရာန်ကပေါတ်တအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Vollmann, T. E., Berry, W. L., Whybark, D. C., &amp; Jacobs, F. R. (2004). *Manufacturing Planning and Control for Supply Chain Management*. McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

== ၁။ လၟေင်ဝင် ကေုာံ သဇိုင်ကတဵုဒှ် ==

ကိုပ်ကၠာ နူဟွံဂွံ စကတဵုဒှ် သၞောတ် MRP ဂှ် ရုံစက်တအ် သုင်စောဲလဝ် နဲကဲတွက် ကပေါတ်သိပ်သီ မကော်စ Reorder Point (ROP) မဒှ်နဲကဲ မရံင်ကဵု ပရေင်သုင်စောဲ ကပေါတ်တြေံ (historical data) တုဲ မတွဟ်လဝ်ရ။ သၞောတ်ဝွံ ဟွံကိတ်ညဳ ကုပရေင်ပတိတ်ကပေါတ် မပြံင်လှာဲဒၟံင် အခိင်လၟိုန်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၄ ဂှ် [[:en:Joseph_Orlicky|ဂျဝ်သေပ် အဝ်လဳကဳ (Joseph Orlicky)]] မကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲကမ္ပဏဳ J.I. Case အေန်ဂျေန်နဳယာ ကု ကမ္ပဏဳ [[:en:IBM|IBM]] ဂှ် ဂွံခၞံဗဒှ်ပတိုန် သၞောတ် MRP နကဵု ဆပ်ဝဴ မွဲရ။&lt;ref&gt;Ptak, C. A., &amp; Smith, C. (2011). *Orlicky's Material Requirements Planning* (3rd ed.). McGraw-Hill.&lt;/ref&gt; 

ကမ္ပဏဳ [[:en:Black_&amp;_Decker|Black &amp; Decker]] ဂှ် ဒှ်ကမ္ပဏဳကၠာအိုတ် မသုင်စောဲ သၞောတ် MRP ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၄ ဂှ်ရ။ နူဂှ် စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၉၇၅ ဂှ် သၞောတ်ဝွံ ပြးဇးအာ ပ္ဍဲကဵု ကမ္ပဏဳ အမေရိကာန် ၜိုတ် ၇၀၀ ပြင်င်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဂျဝ်သေပ် အဝ်လဳကဳ ချူပ္တိတ် လိက်အုပ် ''Material Requirements Planning'' တုဲ သၞောတ်ဝွံ ဒှ်ကၠုင် သၞောတ်စံင်ၜတ် မလုပ်သၞောတ်ဝ် (Standard) မွဲ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ [[ပကင်ရင် ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ်]] ရ။&lt;ref&gt;Stevenson, W. J. (2018). *Operations Management* (13th ed.). McGraw-Hill Education.&lt;/ref&gt;

== ၂။ သဘဴဓရ် ကေုာံ တိုင်ခဳ ==

[[File:Bill of materials.svg|thumb|left|250px|ဗီုပြင် စရင် ကပေါတ်တမ် (BOM) မပါ်လဝ် နကဵု ကဆံင်အလံင် သွက်ဂွံပတိတ် ကပေါတ်မွဲ။]]

သဘဴဓရ် အဓိက အပ္ဍဲ MRP ဂှ် ဒှ်ပရေင်ပါ်ခြာ အကြာ ပၟိက်မဗဒဗဒါဲ (Dependent Demand) ကေုာံ ပၟိက်မတန်တဴကေတ်တ် (Independent Demand) ရ။ 
* '''Independent Demand:''' ဒှ်ပၟိက် သွက်ကပေါတ်အလုံ မတုဲဒှ် (Finished goods) မပ္တံကဵု ကွဳစက်မွဲမ။ ပၟိက်ဏအ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကုအကာဲအရာ ဗွိုက်ဖျာ တုဲ ဒးသုင်စောဲ နဲကဲခန့်မှန်း (Forecasting) ရ။
* '''Dependent Demand:''' ဒှ်ပၟိက် သွက်ကပေါတ်တမ် ကေုာံ ကပေါတ်မပါ် (Subassemblies) မပ္တံကဵု ဒကှ်ကွဳစက်၊ မောတာကွဳစက်တအ်ရ။ ပၟိက်ဏအ်ဂှ် ဟွံဒးခန့်မှန်းရ၊ ဍေဟ်တန်တဴဒၟံင် ကုလၟိဟ် ကွဳစက် မိက်ဂွံပတိတ် (Independent Demand) တုဲ တွက်ကေတ် နကဵု သၞောတ် သင်္ချာ မာန်ရ။&lt;ref&gt;Krajewski, L. J., Ritzman, L. P., &amp; Malhotra, M. K. (2013). *Operations Management: Processes and Supply Chains* (10th ed.). Pearson.&lt;/ref&gt;

သၞောတ် MRP ဝွံ သုင်စောဲ လၟိဟ် Independent Demand ဂှ်တုဲ ဍေဟ်တွက်ပတိတ်ကဵု လၟိဟ် Dependent Demand အလုံသီုဖအိုတ် အခိင်လဵု ဒးရာန်၊ အခိင်လဵု ဒးစပတိတ် နကဵု လၟေင်ကာလ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ ကေုာံ ဖွဲ့စည်းမှု အဓိက ==

သၞောတ် MRP မွဲ ညံင်ဂွံကၠောန်ကမၠောန်မာန်ဂှ် နွံပၟိက် ဒေတာ သဇိုင် အဓိက ၃ သာ်- 

=== ၃.၁ သၞောတ်ဖျေဟ်လၟေင်ပတိတ်ကပေါတ် အဓိက (Master Production Schedule - MPS) ===
MPS ဂှ် ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် မထ္ၜးကဵု &quot;ကပေါတ်လဵု&quot; ဒးပတိတ်၊ &quot;လၟိဟ်မူစိ&quot; ဒးပတိတ်၊ ကေုာံ &quot;အခိင်လဵု&quot; ဒးတုဲဒှ်ရော ဂှ်ရ။ ဍေဟ်ဒှ် ဒေတာလုပ် (Input) အဓိကအိုတ် သွက် MRP ရ။&lt;ref&gt;Slack, N., Chambers, S., &amp; Johnston, R. (2010). *Operations Management* (6th ed.). Pearson.&lt;/ref&gt;

=== ၃.၂ စရင် ကပေါတ်တမ် (Bill of Materials - BOM) ===
BOM ဂှ် ဒှ်စရင် မထ္ၜးလဝ် ကပေါတ်တမ် သီုဖအိုတ် ကေုာံ လၟိဟ်မနွံပၟိက် သွက်ဂွံကၠောန်ပတိတ် ကပေါတ်တုဲဒှ် မွဲမရ။ BOM ဝွံ မလေပ်ချူလဝ် နကဵု ဗီုပြင် ကဆံင် (Hierarchical tree structure) မပ္တံကဵု ကဆံင် 0 (ကပေါတ်အလုံ), ကဆံင် 1 (ကပေါတ်မပါ် အဓိက), ကေုာံ ကဆံင် 2 (ကပေါတ်တမ် သဇိုင်) ရ။&lt;ref&gt;Hopp, W. J., &amp; Spearman, M. L. (2011). *Factory Physics* (3rd ed.). Waveland Press.&lt;/ref&gt;

=== ၃.၃ ဒေတာ ကပေါတ်သိပ်သီ (Inventory Status File - ISF) ===
ISF ဂှ် ဒှ်စရင် မစၟတ်သမ္တီလဝ် ကပေါတ်တမ်လဵု နွံဒၟံင် ပ္ဍဲရုံသိပ်သီ (On-hand)၊ ကပေါတ်လဵု ရာန်လဝ်တုဲ စိုပ်ကၠုင်မံင် (Scheduled Receipts)၊ ကေုာံ ကပေါတ်လဵု အခိင်ဗီုလဵု ဒးကေတ် (Lead Time) တအ်ရ။ ဒေတာဏအ် ဒးတပ်တးဒၟံင် လၟိုန်အခိင်ရ။

== ၄။ ဂကူ သၞောတ် MRP တအ် (Classification / Types) ==

ပ္ဍဲကဵု ဝင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်စက်ဝွံ သၞောတ် MRP ပြံင်လှာဲ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်လဝ် ဂၠိုင်ကဵု ကဆံင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဂကူ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ် MRP တအ်
|-
! ယၟု သၞောတ် !! သၞာံ မစကတဵုဒှ် !! အဓိက ပရေင်ကမၠောန် (Core Function) !! တၟေင် (Features)
|-
| '''MRP I (Material Requirements Planning)''' || ၁၉၆၀ တအ် || ဖျေဟ်လၟေင် ကပေါတ်တမ် သၟး || တွက်ကေတ် ပၟိက်ကပေါတ်တမ်၊ ဟွံပါ်ပါဲ ဒြဟတ်စက်။
|-
| '''[[:en:Manufacturing_resource_planning|MRP II (Manufacturing Resource Planning)]]''' || ၁၉၈၀ တအ် || ပါ်ပါဲ ကပေါတ်တမ် ကေုာံ ဒြဟတ်စက် || ထပ်စုတ်လဝ် ပရေင်ဖန်ဇန် သြန်၊ ကေုာံ Capacity Planning။ 
|-
| '''[[Enterprise Resource Planning|ERP (Enterprise Resource Planning)]]''' || ၁၉၉၀ တအ် || ကောပ်ကာဲ အလုံမွဲ ကမ္ပဏဳ || MRP ပါလုပ် ပ္ဍဲအပ္ဍဲတုဲ သီုဆက်စပ်လဝ် ကု ဂကောံသြန်၊ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်သွံရာန်။
|-
| '''[[:en:Demand_Driven_MRP|DDMRP (Demand Driven MRP)]]''' || ၂၀၁၀ တအ် || ကောပ်ကာဲ အတိုင်ပရေင်အာတ်မိက် ဗွိုက်ဖျာ ဇေတ်တ် || သုင်စောဲ ဍာ်ဒကေဝ် Buffers သွက်ဂွံစဵုဒၞာ အကာဲအရာ ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် (Variability)။
|}

== ၅။ လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ နဲကဲ (Methodology / Process) ==

လၟေင်ကမၠောန် သၞောတ် MRP ဂှ် ဒှ်လၟေင် သင်္ချာ မတွက်ပတိတ် ပၟိက်အဇေတ် (Net Requirements) နူကဵု ပၟိက်အလုံ (Gross Requirements) ရ။ 
လၟေင်ကမၠောန် နွံ ၄ ကဆံင် -
# '''Netting (တွက် ပၟိက်အဇေတ်):''' ပၟိက်အလုံ (နူ MPS) - ကပေါတ်နွံဒၟံင် (On-hand) - ကပေါတ်သၠေဝ်စိုပ် (Scheduled Receipts) = ပၟိက်အဇေတ်။
# '''Lot Sizing (ဖျေဟ် လၟိဟ်ဒးရာန်):''' ပၟိက်အဇေတ်ဂှ် ဒးရာန် ဗီုလဵုရော? (ဥပမာ - ရာန်အတိုင်ပၟိက် Lot-for-Lot ဟွံသေင်မ္ဂး ရာန်နကဵုလၟိဟ်မသေက်ဇီု EOQ).
# '''Time Phasing (ဖျေဟ် အခိင်ကာလ):''' ရံင်ကဵု Lead Time (အခိင်ဒးကေတ် သွက်ဂွံစိုပ်) တုဲ ဆုတ်ဖျေဟ် အခိင်ဒးစရာန် ဟွံသေင်မ္ဂး အခိင်ဒးစကၠောန် (Planned Order Release)။
# '''BOM Explosion (ခတိုဟ် စရင် BOM):''' ပၟိက်ကပေါတ် အဆံင်လတူဂှ် ဖျေဟ်စုတ် ကဵု ကပေါတ်အဆံင်သၟဝ် (Components) တုဲ ကလေင်တွက် ကဆံင် ၁ စဵုကဵု ၃ ပၠန် စဵုကဵုစိုပ် ကပေါတ်တမ် သဇိုင်အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Chase, R. B., Jacobs, F. R., &amp; Aquilano, N. J. (2006). *Operations Management for Competitive Advantage* (11th ed.). McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်စကာ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် (Applications / Uses) ==

MRP ဂှ် စကာဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် ရုံစက်မပတိတ်ကပေါတ် (Manufacturing industries) မပ္တံကဵု-
* '''ရုံစက် ကွဳစက်:''' သွက်ဂွံကောပ်ကာဲ ဒကှ်ကွဳစက်၊ တာယာ၊ စက်မောတာ မနွံလၟိဟ် ဂၠိုင်ကဵုလက်။
* '''ရုံစက် ဓါတု ကေုာံ ဂဥုဲ:''' သွက်ဂွံတွက် လၟိဟ် ဓါတ်မပြံင်လှာဲမာန် (Batch production) ကေုာံ ပရေင်သုင်စောဲ အခိင်။
* '''ရုံစက် ကပေါတ်အီလက်ထရောနစ်:''' သွက်ဂွံကောပ်ကာဲ မြေက်ခလုတ် (Microchips) ကေုာံ ဒကှ်စက် အခိင်မပြံင်လှာဲပြဟ်။&lt;ref&gt;Vonderembse, M. A., &amp; White, G. P. (2004). *Core Concepts of Operations Management*. Wiley.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဒေတာ ကေုာံ ဗီုပြင်မော်ဒယ် (Data / Tables / Models) ==

ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ဒှ်ဗီုပြင် ဇယား တွက်ပၟိက်ကပေါတ် MRP သဇိုင် မွဲရ။ (Lead Time = 2 သတ္တဟ၊ ပၟိက်အလုံ ပ္ဍဲသတ္တဟ မရနုက်ကဵု ၅ ဂှ် ၁၀၀ မ)

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ ဇယား MRP (Material Requirements Planning Matrix) သွက် ကပေါတ် &quot;A&quot;
|-
! အကာဲအရာ / သတ္တဟ (Week) !! ၁ !! ၂ !! ၃ !! ၄ !! ၅
|-
| align=&quot;left&quot; | '''ပၟိက်အလုံသီုဖအိုတ် (Gross Requirements)''' || || || || || ၁၀၀
|-
| align=&quot;left&quot; | '''ကပေါတ်စိုပ်မံင် (Scheduled Receipts)''' || ၅၀ || || || || 
|-
| align=&quot;left&quot; | '''ကပေါတ်နွံဒၟံင် (Projected Available)''' &lt;br&gt; ''(တမ်ရိုဟ်: ၂၀)'' || ၇၀ || ၇၀ || ၇၀ || ၇၀ || 
|-
| align=&quot;left&quot; | '''ပၟိက်အဇေတ် (Net Requirements)''' || || || || || ၃၀
|-
| align=&quot;left&quot; | '''ဖျေဟ်လၟေင် စရာန် (Planned Order Releases)''' || || || ၃၀ || || 
|}
*(တင်စၟတ်: ပၟိက်အဇေတ် ပ္ဍဲသတ္တဟ ၅ ဂှ် ဒှ် ၃၀ မ (၁၀၀ - ၇၀)။ ဟိုတ်နူ Lead time နွံ ၂ သတ္တဟ တုဲ ဒးဖျေဟ်အော်ဒါ ပ္ဍဲသတ္တဟ ၃ ရ။)*

== ၈။ အကျိုးသက်ရောက်မှု ကေုာံ ကိစ္စဇၞော် (Impact / Importance) ==

သၞောတ် MRP ကဵု ဖဵုပရေင်ခိုဟ် ဂၠိုင်ကဵုသာ် ကုပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ-
* ဖအောန်ဖျေဟ် သြန်မစဲလဝ် ပ္ဍဲကပေါတ်သိပ်သီ (Reduced Inventory Cost) ဂွံ ဗွဲမဇၞော်။
* သၠုင်ပတိုန် ပရေင်စိုပ်တရဴ သွက်ကၟုဲ (Improved Customer Service) ဟိုတ်နူ ပလံင်ကပေါတ် ဂွံအတိုင်အခိင်။
* စက်ယန္တရား ကေုာံ ကောန်ကမၠောန်တအ် ကၠောန်ကမၠောန် ဂွံပေင်ဒြဟတ် (Better Equipment Utilization)။&lt;ref&gt;Heizer, J., &amp; Render, B. (2014). *Operations Management: Sustainability and Supply Chain Management* (11th ed.). Pearson.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ (Problems / Criticism) ==

ၜိုန်ရ သၞောတ်ဏအ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာ အဓိကတအ် နွံဒၟံင်ကီုရ-
# '''GIGO (Garbage In, Garbage Out):''' ယဝ်ရ ဒေတာလုပ် မပ္တံကဵု BOM ဟွံသေင်မ္ဂး စရင်သိပ်သီ ယောင်ယာအာမ္ဂး၊ သွဟ်တွက်ပတိတ်အလုံသီုဖအိုတ် ယောင်ယာအာမာန်ရ။
# '''Capacity Insensitivity:''' သၞောတ် MRP တြေံတအ်ဂှ် ဟွံရံင်ကဵု ဒြဟတ်စက် နွံဟွံနွံ (Infinite capacity assumption) တုဲ ဍေဟ်ဖျေဟ်လၟေင် အတိုင်သင်္ချာသၟးရ။ ယဝ်စက်လီုမ္ဂး သၞောတ်ဏအ် ထိင်ဟွံမာန်။
# '''System Nervousness:''' ယဝ်ရ ပြံင်လှာဲ ဒေတာ MPS ညိညမ္ဂး၊ သွဟ် MRP အလုံမွဲစရင် ပြံင်လှာဲ ဗွဲမဇၞော်ဇၞော်မာန်တုဲ ပရေင်ကမၠောန် ရုသံင်အာမာန်ရ။&lt;ref&gt;Plossl, G. W. (1994). *Orlicky's Material Requirements Planning* (2nd ed.). McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ကွတ်စက်ခေတ်တၟိ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Modern Developments / Technology) ==

[[File:Assembly line at the Ford Motor Company (Detroit, Michigan, 1913).jpg|thumb|right|250px|နူစ ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ် ခေတ်တြေံ စဵုကဵုစိုပ် ခေတ် [[:en:Industry_4.0|Industry 4.0]] ဂှ် သၞောတ် MRP ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်လဝ် ဗွဲမလောန်။]]

ပ္ဍဲခေတ် ကွတ်စက် [[:en:Industry_4.0|Industry 4.0]] လၟုဟ်ဝွံ သၞောတ် MRP တအ် ပံင်သၟဟ်ကၠုင် ကု ကွတ်စက် ဉာဏ်ပညာ (AI) ကေုာံ အိဉ်တာနဲ စက်ယန္တရား (IoT) တအ်ရ။ ဒေတာကပေါတ်သိပ်သီတအ်ဂှ် ပလံင်ဗစိုပ်ဒၟံင် နကဵု အခိင်ဇေတ်တ် (Real-time data) သီုဟွံဒးစုတ် နကဵုတဲရ။ ကွတ်စက် AI တအ်ဂှ် ပါ်ပါဲကဵု ပရေင်အာတ်မိက် ဗွိုက်ဖျာတုဲ တွက်ကဵု Lead Time ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Kagermann, H., Wahlster, W., &amp; Helbig, J. (2013). *Recommendations for implementing the strategic initiative Industrie 4.0*. Acatech.&lt;/ref&gt;

== ၁၁။ အကာဲအရာ အနာဂတ် (Future Trends) ==

အနာဂတ် သၞောတ် MRP ဝွံ ပြံင်လှာဲအာ ဇရေင် Cloud-based MRP သီုဖအိုတ်မာန်ရ။ ကမ္ပဏဳဍောတ်တ်တအ် သီုဟွံဒးရာန် သာဗာ (Servers) ဇၞော်ဇၞော်ဂှ် သုင်စောဲ သၞောတ် MRP နူကဵု လတူလာင် (SaaS) ဂွံကၠုင် ဗွဲမလောဲသွာရ။ တုဲပၠန် သၞောတ် Demand Driven MRP (DDMRP) မကောပ်ကာဲ ကပေါတ်သိပ်သီ နကဵု Buffers ဂှ် ဒှ်ကၠုင် သၞောတ်ဝ်တၟိ ပ္ဍဲကဏ္ဍ ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ်ရ။

== ၁၂။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် (Education / Study) ==

ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် အလုံဂၠးတိတအ်ဝွံ ဘာသာ MRP ဂှ် ပါလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ပကင်ရင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (MBA), ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်ပတိတ်ကပေါတ် (Industrial Engineering) တအ်ရ။ သွက်ဂွံလ္ၚတ် နကဵုတဲဂှ် ဂကောံ APICS (Association for Supply Chain Management) တအ် ပတိတ်ကဵုဒၟံင် တဆိပ်ကြာ သွက်ညးမလေပ် ကွတ်ပကင်ရင် MRP ကေုာံ ERP တအ်ရ။&lt;ref&gt;APICS. (2020). *CPIM (Certified in Production and Inventory Management) Learning System*. APICS.&lt;/ref&gt;

== ၁၃။ လေန် မ္ၚး ကေုာံ ဗဳဒဳယော ==
* သွက်ဂွံလ္ၚတ် ဗီုပြင် လၟေင်ကမၠောန် သၞောတ် MRP နကဵု ဗဳဒဳယောဂှ် လ္ၚတ်ကေတ် ပ္ဍဲ YouTube: [https://www.youtube.com/watch?v=JsgN65D9qaw MRP Overview and Concepts]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = Operations Management
| title = ပကင်ရင် ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ် ကေုာံ သၞောတ်ကောပ်ကာဲ (Operations Management Systems)
| listclass = hlist
| group1 = သၞောတ် အဓိက (Core Systems)
| list1 = [[သၞောတ် ဖျေဟ်လၟေင် ကပေါတ်တမ် (MRP)]] • [[Manufacturing resource planning|MRP II]] • [[Enterprise Resource Planning|ERP]] • [[Demand Driven MRP|DDMRP]]
| group2 = ကဏ္ဍမဆက်စပ် (Related Concepts)
| list2 = [[ပကင်ရင် ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ်]] • [[Bill of materials|စရင် ကပေါတ်တမ် (BOM)]] • [[Master production schedule|MPS]] • [[Just-in-time]]
| group3 = မဟာဗျူဟာ (Strategies)
| list3 = [[Lean manufacturing]] • [[Total Quality Management]] • [[Six Sigma]] • [[Supply Chain Management]]
}}

[[Category:ပကင်ရင်]]
[[Category:ကမၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်]]
[[Category:ကွတ်စက်ယန္တရား]]
[[Category:သၞောတ် ERP]]</text>
      <sha1>sgme3p1r43eiazqfwpakdrmdgyw2b6v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55024</id>
      <parentid>55023</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T03:49:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24968" sha1="q76uywxha8r3fa15ezhob1ssoblwpqe" xml:space="preserve">{{Infobox
| title = သၞောတ် ဖျေဟ်လၟေင် ကပေါတ်တမ် (MRP)
| image = [[File:ERP-architecture-en.svg|250px|ဗီုပြင် သၞောတ် ERP မၞုံကဵု MRP ပ္ဍဲအပ္ဍဲ]]
| caption = ဗီုပြင် သၞောတ် ERP ခေတ်တၟိ မၞုံကဵု သၞောတ် MRP နဒဒှ် သဇိုင်အဓိက
| header1 = ပရူပရာ သဇိုင်
| label2 = ယၟုပေင်
| data2 = Material Requirements Planning
| label3 = ညးခၞံဗဒှ်
| data3 = Joseph Orlicky (1964)
| label4 = ကဏ္ဍ
| data4 = [[ပကင်ရင် ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ်]], [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်]]
| label5 = အဓိက တိုင်ခဳ
| data5 = ထိင်ဒဝ် ကပေါတ်သိပ်သီ, ဖျေဟ်လၟေင် ပတိတ်ကပေါတ်
}}

'''သၞောတ် ဖျေဟ်လၟေင် ကပေါတ်တမ်''' ({{lang-en|Material Requirements Planning}}၊ က္ဍန်: '''MRP''') ဂှ် ဒှ်သၞောတ်မကောပ်ကာဲ ကပေါတ်သိပ်သီ၊ သၞောတ်ဖျေဟ်လၟေင် ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဇန် ပတိတ်ကပေါတ် (Production planning) မသုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် ကွတ်စက်ယန္တရားတအ်ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ အဓိကရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ တွက်ကေတ် လၟိဟ်ကပေါတ်တမ် ကေုာံ အခိင်ကာလ မနွံပၟိက် သွက်ဂွံပတိတ် ကပေါတ်မွဲမွဲ သီုဟွံမဲ ကုပရေင်ယောင်ယာရ။&lt;ref&gt;Orlicky, J. (1975). *Material Requirements Planning: The New Way of Life in Production and Inventory Management*. McGraw-Hill.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး သၞောတ် MRP ဝွံ မလေပ်သုင်စောဲဒၟံင် နကဵု ဆပ်ဝဴ (Software) အပ္ဍဲကောန်ပျူတာတုဲ ဒှ်ကၠုင် သဇိုင်အဓိက သွက်သၞောတ်ကောပ်ကာဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု [[Enterprise Resource Planning]] (ERP) တအ်ရ။&lt;ref&gt;Monk, E., &amp; Wagner, B. (2012). *Concepts in Enterprise Resource Planning* (4th ed.). Cengage Learning.&lt;/ref&gt; 

အဓိက တိုင်ခဳ သၞောတ် MRP နွံ ပိသာ်ဂှ် - (၁) ညံင်ကပေါတ်တမ် (raw materials) ကေုာံ ကပေါတ်မပတိတ်လဝ်တအ် (finished goods) ဂွံနွံဒၟံင် သွက်ညးရာန် ကေုာံ သွက်ရုံစက်၊ (၂) ညံင်ဂွံ ထိင်ဒဝ်လၟိဟ် ကပေါတ်သိပ်သီ (inventory levels) ညံင်ဂွံစှ်ေအိုတ် ကေုာံ ဟွံဂွံလောန်ၜက်၊ ကေုာံ (၃) ညံင်ဂွံ ဖျေဟ်လၟေင် ကမၠောန်ပတိတ်ကပေါတ်၊ အခိင်ပလံင်ဗစိုပ် ကေုာံ ပရေင်ရာန်ကပေါတ်တအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Vollmann, T. E., Berry, W. L., Whybark, D. C., &amp; Jacobs, F. R. (2004). *Manufacturing Planning and Control for Supply Chain Management*. McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

== ၁။ လၟေင်ဝင် ကေုာံ သဇိုင်ကတဵုဒှ် ==

ကိုပ်ကၠာ နူဟွံဂွံ စကတဵုဒှ် သၞောတ် MRP ဂှ် ရုံစက်တအ် သုင်စောဲလဝ် နဲကဲတွက် ကပေါတ်သိပ်သီ မကော်စ Reorder Point (ROP) မဒှ်နဲကဲ မရံင်ကဵု ပရေင်သုင်စောဲ ကပေါတ်တြေံ (historical data) တုဲ မတွဟ်လဝ်ရ။ သၞောတ်ဝွံ ဟွံကိတ်ညဳ ကုပရေင်ပတိတ်ကပေါတ် မပြံင်လှာဲဒၟံင် အခိင်လၟိုန်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၄ ဂှ် [[:en:Joseph_Orlicky|ဂျဝ်သေပ် အဝ်လဳကဳ (Joseph Orlicky)]] မကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲကမ္ပဏဳ J.I. Case အေန်ဂျေန်နဳယာ ကု ကမ္ပဏဳ [[:en:IBM|IBM]] ဂှ် ဂွံခၞံဗဒှ်ပတိုန် သၞောတ် MRP နကဵု ဆပ်ဝဴ မွဲရ။&lt;ref&gt;Ptak, C. A., &amp; Smith, C. (2011). *Orlicky's Material Requirements Planning* (3rd ed.). McGraw-Hill.&lt;/ref&gt; 

ကမ္ပဏဳ [[:en:Black_&amp;_Decker|Black &amp; Decker]] ဂှ် ဒှ်ကမ္ပဏဳကၠာအိုတ် မသုင်စောဲ သၞောတ် MRP ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၄ ဂှ်ရ။ နူဂှ် စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၉၇၅ ဂှ် သၞောတ်ဝွံ ပြးဇးအာ ပ္ဍဲကဵု ကမ္ပဏဳ အမေရိကာန် ၜိုတ် ၇၀၀ ပြင်င်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဂျဝ်သေပ် အဝ်လဳကဳ ချူပ္တိတ် လိက်အုပ် ''Material Requirements Planning'' တုဲ သၞောတ်ဝွံ ဒှ်ကၠုင် သၞောတ်စံင်ၜတ် မလုပ်သၞောတ်ဝ် (Standard) မွဲ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ [[ပကင်ရင် ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ်]] ရ။&lt;ref&gt;Stevenson, W. J. (2018). *Operations Management* (13th ed.). McGraw-Hill Education.&lt;/ref&gt;

== ၂။ သဘဴဓရ် ကေုာံ တိုင်ခဳ ==

[[File:Bill of materials.svg|thumb|left|250px|ဗီုပြင် စရင် ကပေါတ်တမ် (BOM) မပါ်လဝ် နကဵု ကဆံင်အလံင် သွက်ဂွံပတိတ် ကပေါတ်မွဲ။]]

သဘဴဓရ် အဓိက အပ္ဍဲ MRP ဂှ် ဒှ်ပရေင်ပါ်ခြာ အကြာ ပၟိက်မဗဒဗဒါဲ (Dependent Demand) ကေုာံ ပၟိက်မတန်တဴကေတ်တ် (Independent Demand) ရ။ 
* '''Independent Demand:''' ဒှ်ပၟိက် သွက်ကပေါတ်အလုံ မတုဲဒှ် (Finished goods) မပ္တံကဵု ကွဳစက်မွဲမ။ ပၟိက်ဏအ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကုအကာဲအရာ ဗွိုက်ဖျာ တုဲ ဒးသုင်စောဲ နဲကဲခန့်မှန်း (Forecasting) ရ။
* '''Dependent Demand:''' ဒှ်ပၟိက် သွက်ကပေါတ်တမ် ကေုာံ ကပေါတ်မပါ် (Subassemblies) မပ္တံကဵု ဒကှ်ကွဳစက်၊ မောတာကွဳစက်တအ်ရ။ ပၟိက်ဏအ်ဂှ် ဟွံဒးခန့်မှန်းရ၊ ဍေဟ်တန်တဴဒၟံင် ကုလၟိဟ် ကွဳစက် မိက်ဂွံပတိတ် (Independent Demand) တုဲ တွက်ကေတ် နကဵု သၞောတ် သင်္ချာ မာန်ရ။&lt;ref&gt;Krajewski, L. J., Ritzman, L. P., &amp; Malhotra, M. K. (2013). *Operations Management: Processes and Supply Chains* (10th ed.). Pearson.&lt;/ref&gt;

သၞောတ် MRP ဝွံ သုင်စောဲ လၟိဟ် Independent Demand ဂှ်တုဲ ဍေဟ်တွက်ပတိတ်ကဵု လၟိဟ် Dependent Demand အလုံသီုဖအိုတ် အခိင်လဵု ဒးရာန်၊ အခိင်လဵု ဒးစပတိတ် နကဵု လၟေင်ကာလ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ ကေုာံ ဖွဲ့စည်းမှု အဓိက ==

သၞောတ် MRP မွဲ ညံင်ဂွံကၠောန်ကမၠောန်မာန်ဂှ် နွံပၟိက် ဒေတာ သဇိုင် အဓိက ၃ သာ်- 

=== ၃.၁ သၞောတ်ဖျေဟ်လၟေင်ပတိတ်ကပေါတ် အဓိက (Master Production Schedule - MPS) ===
MPS ဂှ် ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် မထ္ၜးကဵု &quot;ကပေါတ်လဵု&quot; ဒးပတိတ်၊ &quot;လၟိဟ်မူစိ&quot; ဒးပတိတ်၊ ကေုာံ &quot;အခိင်လဵု&quot; ဒးတုဲဒှ်ရော ဂှ်ရ။ ဍေဟ်ဒှ် ဒေတာလုပ် (Input) အဓိကအိုတ် သွက် MRP ရ။&lt;ref&gt;Slack, N., Chambers, S., &amp; Johnston, R. (2010). *Operations Management* (6th ed.). Pearson.&lt;/ref&gt;

=== ၃.၂ စရင် ကပေါတ်တမ် (Bill of Materials - BOM) ===
BOM ဂှ် ဒှ်စရင် မထ္ၜးလဝ် ကပေါတ်တမ် သီုဖအိုတ် ကေုာံ လၟိဟ်မနွံပၟိက် သွက်ဂွံကၠောန်ပတိတ် ကပေါတ်တုဲဒှ် မွဲမရ။ BOM ဝွံ မလေပ်ချူလဝ် နကဵု ဗီုပြင် ကဆံင် (Hierarchical tree structure) မပ္တံကဵု ကဆံင် 0 (ကပေါတ်အလုံ), ကဆံင် 1 (ကပေါတ်မပါ် အဓိက), ကေုာံ ကဆံင် 2 (ကပေါတ်တမ် သဇိုင်) ရ။&lt;ref&gt;Hopp, W. J., &amp; Spearman, M. L. (2011). *Factory Physics* (3rd ed.). Waveland Press.&lt;/ref&gt;

=== ၃.၃ ဒေတာ ကပေါတ်သိပ်သီ (Inventory Status File - ISF) ===
ISF ဂှ် ဒှ်စရင် မစၟတ်သမ္တီလဝ် ကပေါတ်တမ်လဵု နွံဒၟံင် ပ္ဍဲရုံသိပ်သီ (On-hand)၊ ကပေါတ်လဵု ရာန်လဝ်တုဲ စိုပ်ကၠုင်မံင် (Scheduled Receipts)၊ ကေုာံ ကပေါတ်လဵု အခိင်ဗီုလဵု ဒးကေတ် (Lead Time) တအ်ရ။ ဒေတာဏအ် ဒးတပ်တးဒၟံင် လၟိုန်အခိင်ရ။

== ၄။ ဂကူ သၞောတ် MRP တအ် (Classification / Types) ==

ပ္ဍဲကဵု ဝင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်စက်ဝွံ သၞောတ် MRP ပြံင်လှာဲ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်လဝ် ဂၠိုင်ကဵု ကဆံင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဂကူ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ် MRP တအ်
|-
! ယၟု သၞောတ် !! သၞာံ မစကတဵုဒှ် !! အဓိက ပရေင်ကမၠောန် (Core Function) !! တၟေင် (Features)
|-
| '''MRP I (Material Requirements Planning)''' || ၁၉၆၀ တအ် || ဖျေဟ်လၟေင် ကပေါတ်တမ် သၟး || တွက်ကေတ် ပၟိက်ကပေါတ်တမ်၊ ဟွံပါ်ပါဲ ဒြဟတ်စက်။
|-
| '''[[:en:Manufacturing_resource_planning|MRP II (Manufacturing Resource Planning)]]''' || ၁၉၈၀ တအ် || ပါ်ပါဲ ကပေါတ်တမ် ကေုာံ ဒြဟတ်စက် || ထပ်စုတ်လဝ် ပရေင်ဖန်ဇန် သြန်၊ ကေုာံ Capacity Planning။ 
|-
| '''[[Enterprise Resource Planning|ERP (Enterprise Resource Planning)]]''' || ၁၉၉၀ တအ် || ကောပ်ကာဲ အလုံမွဲ ကမ္ပဏဳ || MRP ပါလုပ် ပ္ဍဲအပ္ဍဲတုဲ သီုဆက်စပ်လဝ် ကု ဂကောံသြန်၊ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်သွံရာန်။
|-
| '''[[:en:Demand_Driven_MRP|DDMRP (Demand Driven MRP)]]''' || ၂၀၁၀ တအ် || ကောပ်ကာဲ အတိုင်ပရေင်အာတ်မိက် ဗွိုက်ဖျာ ဇေတ်တ် || သုင်စောဲ ဍာ်ဒကေဝ် Buffers သွက်ဂွံစဵုဒၞာ အကာဲအရာ ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် (Variability)။
|}

== ၅။ လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ နဲကဲ (Methodology / Process) ==

လၟေင်ကမၠောန် သၞောတ် MRP ဂှ် ဒှ်လၟေင် သင်္ချာ မတွက်ပတိတ် ပၟိက်အဇေတ် (Net Requirements) နူကဵု ပၟိက်အလုံ (Gross Requirements) ရ။ 
လၟေင်ကမၠောန် နွံ ၄ ကဆံင် -
# '''Netting (တွက် ပၟိက်အဇေတ်):''' ပၟိက်အလုံ (နူ MPS) - ကပေါတ်နွံဒၟံင် (On-hand) - ကပေါတ်သၠေဝ်စိုပ် (Scheduled Receipts) = ပၟိက်အဇေတ်။
# '''Lot Sizing (ဖျေဟ် လၟိဟ်ဒးရာန်):''' ပၟိက်အဇေတ်ဂှ် ဒးရာန် ဗီုလဵုရော? (ဥပမာ - ရာန်အတိုင်ပၟိက် Lot-for-Lot ဟွံသေင်မ္ဂး ရာန်နကဵုလၟိဟ်မသေက်ဇီု EOQ).
# '''Time Phasing (ဖျေဟ် အခိင်ကာလ):''' ရံင်ကဵု Lead Time (အခိင်ဒးကေတ် သွက်ဂွံစိုပ်) တုဲ ဆုတ်ဖျေဟ် အခိင်ဒးစရာန် ဟွံသေင်မ္ဂး အခိင်ဒးစကၠောန် (Planned Order Release)။
# '''BOM Explosion (ခတိုဟ် စရင် BOM):''' ပၟိက်ကပေါတ် အဆံင်လတူဂှ် ဖျေဟ်စုတ် ကဵု ကပေါတ်အဆံင်သၟဝ် (Components) တုဲ ကလေင်တွက် ကဆံင် ၁ စဵုကဵု ၃ ပၠန် စဵုကဵုစိုပ် ကပေါတ်တမ် သဇိုင်အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Chase, R. B., Jacobs, F. R., &amp; Aquilano, N. J. (2006). *Operations Management for Competitive Advantage* (11th ed.). McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်စကာ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် (Applications / Uses) ==

MRP ဂှ် စကာဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် ရုံစက်မပတိတ်ကပေါတ် (Manufacturing industries) မပ္တံကဵု-
* '''ရုံစက် ကွဳစက်:''' သွက်ဂွံကောပ်ကာဲ ဒကှ်ကွဳစက်၊ တာယာ၊ စက်မောတာ မနွံလၟိဟ် ဂၠိုင်ကဵုလက်။
* '''ရုံစက် ဓါတု ကေုာံ ဂဥုဲ:''' သွက်ဂွံတွက် လၟိဟ် ဓါတ်မပြံင်လှာဲမာန် (Batch production) ကေုာံ ပရေင်သုင်စောဲ အခိင်။
* '''ရုံစက် ကပေါတ်အီလက်ထရောနစ်:''' သွက်ဂွံကောပ်ကာဲ မြေက်ခလုတ် (Microchips) ကေုာံ ဒကှ်စက် အခိင်မပြံင်လှာဲပြဟ်။&lt;ref&gt;Vonderembse, M. A., &amp; White, G. P. (2004). *Core Concepts of Operations Management*. Wiley.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဒေတာ ကေုာံ ဗီုပြင်မော်ဒယ် (Data / Tables / Models) ==

ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ဒှ်ဗီုပြင် ဇယား တွက်ပၟိက်ကပေါတ် MRP သဇိုင် မွဲရ။ (Lead Time = 2 သတ္တဟ၊ ပၟိက်အလုံ ပ္ဍဲသတ္တဟ မရနုက်ကဵု ၅ ဂှ် ၁၀၀ မ)

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ ဇယား MRP (Material Requirements Planning Matrix) သွက် ကပေါတ် &quot;A&quot;
|-
! အကာဲအရာ / သတ္တဟ (Week) !! ၁ !! ၂ !! ၃ !! ၄ !! ၅
|-
| align=&quot;left&quot; | '''ပၟိက်အလုံသီုဖအိုတ် (Gross Requirements)''' || || || || || ၁၀၀
|-
| align=&quot;left&quot; | '''ကပေါတ်စိုပ်မံင် (Scheduled Receipts)''' || ၅၀ || || || || 
|-
| align=&quot;left&quot; | '''ကပေါတ်နွံဒၟံင် (Projected Available)''' &lt;br&gt; ''(တမ်ရိုဟ်: ၂၀)'' || ၇၀ || ၇၀ || ၇၀ || ၇၀ || 
|-
| align=&quot;left&quot; | '''ပၟိက်အဇေတ် (Net Requirements)''' || || || || || ၃၀
|-
| align=&quot;left&quot; | '''ဖျေဟ်လၟေင် စရာန် (Planned Order Releases)''' || || || ၃၀ || || 
|}
*(တင်စၟတ်: ပၟိက်အဇေတ် ပ္ဍဲသတ္တဟ ၅ ဂှ် ဒှ် ၃၀ မ (၁၀၀ - ၇၀)။ ဟိုတ်နူ Lead time နွံ ၂ သတ္တဟ တုဲ ဒးဖျေဟ်အော်ဒါ ပ္ဍဲသတ္တဟ ၃ ရ။)*

== ၈။ အကျိုးသက်ရောက်မှု ကေုာံ ကိစ္စဇၞော် (Impact / Importance) ==

သၞောတ် MRP ကဵု ဖဵုပရေင်ခိုဟ် ဂၠိုင်ကဵုသာ် ကုပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ-
* ဖအောန်ဖျေဟ် သြန်မစဲလဝ် ပ္ဍဲကပေါတ်သိပ်သီ (Reduced Inventory Cost) ဂွံ ဗွဲမဇၞော်။
* သၠုင်ပတိုန် ပရေင်စိုပ်တရဴ သွက်ကၟုဲ (Improved Customer Service) ဟိုတ်နူ ပလံင်ကပေါတ် ဂွံအတိုင်အခိင်။
* စက်ယန္တရား ကေုာံ ကောန်ကမၠောန်တအ် ကၠောန်ကမၠောန် ဂွံပေင်ဒြဟတ် (Better Equipment Utilization)။&lt;ref&gt;Heizer, J., &amp; Render, B. (2014). *Operations Management: Sustainability and Supply Chain Management* (11th ed.). Pearson.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ (Problems / Criticism) ==

ၜိုန်ရ သၞောတ်ဏအ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာ အဓိကတအ် နွံဒၟံင်ကီုရ-
# '''GIGO (Garbage In, Garbage Out):''' ယဝ်ရ ဒေတာလုပ် မပ္တံကဵု BOM ဟွံသေင်မ္ဂး စရင်သိပ်သီ ယောင်ယာအာမ္ဂး၊ သွဟ်တွက်ပတိတ်အလုံသီုဖအိုတ် ယောင်ယာအာမာန်ရ။
# '''Capacity Insensitivity:''' သၞောတ် MRP တြေံတအ်ဂှ် ဟွံရံင်ကဵု ဒြဟတ်စက် နွံဟွံနွံ (Infinite capacity assumption) တုဲ ဍေဟ်ဖျေဟ်လၟေင် အတိုင်သင်္ချာသၟးရ။ ယဝ်စက်လီုမ္ဂး သၞောတ်ဏအ် ထိင်ဟွံမာန်။
# '''System Nervousness:''' ယဝ်ရ ပြံင်လှာဲ ဒေတာ MPS ညိညမ္ဂး၊ သွဟ် MRP အလုံမွဲစရင် ပြံင်လှာဲ ဗွဲမဇၞော်ဇၞော်မာန်တုဲ ပရေင်ကမၠောန် ရုသံင်အာမာန်ရ။&lt;ref&gt;Plossl, G. W. (1994). *Orlicky's Material Requirements Planning* (2nd ed.). McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ကွတ်စက်ခေတ်တၟိ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Modern Developments / Technology) ==

[[File:Assembly line at the Ford Motor Company (Detroit, Michigan, 1913).jpg|thumb|right|250px|နူစ ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ် ခေတ်တြေံ စဵုကဵုစိုပ် ခေတ် [[:en:Industry_4.0|Industry 4.0]] ဂှ် သၞောတ် MRP ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်လဝ် ဗွဲမလောန်။]]

ပ္ဍဲခေတ် ကွတ်စက် [[:en:Industry_4.0|Industry 4.0]] လၟုဟ်ဝွံ သၞောတ် MRP တအ် ပံင်သၟဟ်ကၠုင် ကု ကွတ်စက် ဉာဏ်ပညာ (AI) ကေုာံ အိဉ်တာနဲ စက်ယန္တရား (IoT) တအ်ရ။ ဒေတာကပေါတ်သိပ်သီတအ်ဂှ် ပလံင်ဗစိုပ်ဒၟံင် နကဵု အခိင်ဇေတ်တ် (Real-time data) သီုဟွံဒးစုတ် နကဵုတဲရ။ ကွတ်စက် AI တအ်ဂှ် ပါ်ပါဲကဵု ပရေင်အာတ်မိက် ဗွိုက်ဖျာတုဲ တွက်ကဵု Lead Time ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Kagermann, H., Wahlster, W., &amp; Helbig, J. (2013). *Recommendations for implementing the strategic initiative Industrie 4.0*. Acatech.&lt;/ref&gt;

== ၁၁။ အကာဲအရာ အနာဂတ် (Future Trends) ==

အနာဂတ် သၞောတ် MRP ဝွံ ပြံင်လှာဲအာ ဇရေင် Cloud-based MRP သီုဖအိုတ်မာန်ရ။ ကမ္ပဏဳဍောတ်တ်တအ် သီုဟွံဒးရာန် သာဗာ (Servers) ဇၞော်ဇၞော်ဂှ် သုင်စောဲ သၞောတ် MRP နူကဵု လတူလာင် (SaaS) ဂွံကၠုင် ဗွဲမလောဲသွာရ။ တုဲပၠန် သၞောတ် Demand Driven MRP (DDMRP) မကောပ်ကာဲ ကပေါတ်သိပ်သီ နကဵု Buffers ဂှ် ဒှ်ကၠုင် သၞောတ်ဝ်တၟိ ပ္ဍဲကဏ္ဍ ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ်ရ။

== ၁၂။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် (Education / Study) ==

ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် အလုံဂၠးတိတအ်ဝွံ ဘာသာ MRP ဂှ် ပါလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ပကင်ရင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (MBA), ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်ပတိတ်ကပေါတ် (Industrial Engineering) တအ်ရ။ သွက်ဂွံလ္ၚတ် နကဵုတဲဂှ် ဂကောံ APICS (Association for Supply Chain Management) တအ် ပတိတ်ကဵုဒၟံင် တဆိပ်ကြာ သွက်ညးမလေပ် ကွတ်ပကင်ရင် MRP ကေုာံ ERP တအ်ရ။&lt;ref&gt;APICS. (2020). *CPIM (Certified in Production and Inventory Management) Learning System*. APICS.&lt;/ref&gt;

== ၁၃။ လေန် မ္ၚး ကေုာံ ဗဳဒဳယော ==
* သွက်ဂွံလ္ၚတ် ဗီုပြင် လၟေင်ကမၠောန် သၞောတ် MRP နကဵု ဗဳဒဳယောဂှ် လ္ၚတ်ကေတ် ပ္ဍဲ YouTube: [https://www.youtube.com/watch?v=JsgN65D9qaw MRP Overview and Concepts]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = Operations Management
| title = ပကင်ရင် ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ် ကေုာံ သၞောတ်ကောပ်ကာဲ (Operations Management Systems)
| listclass = hlist
| group1 = သၞောတ် အဓိက (Core Systems)
| list1 = [[သၞောတ် ဖျေဟ်လၟေင် ကပေါတ်တမ် (MRP)]] • [[Manufacturing resource planning|MRP II]] • [[Enterprise Resource Planning|ERP]] • [[Demand Driven MRP|DDMRP]]
| group2 = ကဏ္ဍမဆက်စပ် (Related Concepts)
| list2 = [[ပကင်ရင် ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ်]] • [[Bill of materials|စရင် ကပေါတ်တမ် (BOM)]] • [[Master production schedule|MPS]] • [[Just-in-time]]
| group3 = မဟာဗျူဟာ (Strategies)
| list3 = [[Lean manufacturing]] • [[Total Quality Management]] • [[Six Sigma]] • [[Supply Chain Management]]
}}

[[Category:ပကင်ရင်]]
[[Category:ကမၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်]]
[[Category:ကွတ်စက်ယန္တရာ]]
[[Category:သၞောတ် ERP]]</text>
      <sha1>q76uywxha8r3fa15ezhob1ssoblwpqe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55025</id>
      <parentid>55024</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T03:49:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24921" sha1="d4w4b5m8iizhw3u8xczu1awcg0mc4cd" xml:space="preserve">{{Infobox
| title = သၞောတ် ဖျေဟ်လၟေင် ကပေါတ်တမ် (MRP)
| image = [[File:ERP-architecture-en.svg|250px|ဗီုပြင် သၞောတ် ERP မၞုံကဵု MRP ပ္ဍဲအပ္ဍဲ]]
| caption = ဗီုပြင် သၞောတ် ERP ခေတ်တၟိ မၞုံကဵု သၞောတ် MRP နဒဒှ် သဇိုင်အဓိက
| header1 = ပရူပရာ သဇိုင်
| label2 = ယၟုပေင်
| data2 = Material Requirements Planning
| label3 = ညးခၞံဗဒှ်
| data3 = Joseph Orlicky (1964)
| label4 = ကဏ္ဍ
| data4 = [[ပကင်ရင် ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ်]], [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်]]
| label5 = အဓိက တိုင်ခဳ
| data5 = ထိင်ဒဝ် ကပေါတ်သိပ်သီ, ဖျေဟ်လၟေင် ပတိတ်ကပေါတ်
}}

'''သၞောတ် ဖျေဟ်လၟေင် ကပေါတ်တမ်''' ({{lang-en|Material Requirements Planning}}၊ က္ဍန်: '''MRP''') ဂှ် ဒှ်သၞောတ်မကောပ်ကာဲ ကပေါတ်သိပ်သီ၊ သၞောတ်ဖျေဟ်လၟေင် ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဇန် ပတိတ်ကပေါတ် (Production planning) မသုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် ကွတ်စက်ယန္တရားတအ်ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ အဓိကရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ တွက်ကေတ် လၟိဟ်ကပေါတ်တမ် ကေုာံ အခိင်ကာလ မနွံပၟိက် သွက်ဂွံပတိတ် ကပေါတ်မွဲမွဲ သီုဟွံမဲ ကုပရေင်ယောင်ယာရ။&lt;ref&gt;Orlicky, J. (1975). *Material Requirements Planning: The New Way of Life in Production and Inventory Management*. McGraw-Hill.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး သၞောတ် MRP ဝွံ မလေပ်သုင်စောဲဒၟံင် နကဵု ဆပ်ဝဴ (Software) အပ္ဍဲကောန်ပျူတာတုဲ ဒှ်ကၠုင် သဇိုင်အဓိက သွက်သၞောတ်ကောပ်ကာဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု [[Enterprise Resource Planning]] (ERP) တအ်ရ။&lt;ref&gt;Monk, E., &amp; Wagner, B. (2012). *Concepts in Enterprise Resource Planning* (4th ed.). Cengage Learning.&lt;/ref&gt; 

အဓိက တိုင်ခဳ သၞောတ် MRP နွံ ပိသာ်ဂှ် - (၁) ညံင်ကပေါတ်တမ် (raw materials) ကေုာံ ကပေါတ်မပတိတ်လဝ်တအ် (finished goods) ဂွံနွံဒၟံင် သွက်ညးရာန် ကေုာံ သွက်ရုံစက်၊ (၂) ညံင်ဂွံ ထိင်ဒဝ်လၟိဟ် ကပေါတ်သိပ်သီ (inventory levels) ညံင်ဂွံစှ်ေအိုတ် ကေုာံ ဟွံဂွံလောန်ၜက်၊ ကေုာံ (၃) ညံင်ဂွံ ဖျေဟ်လၟေင် ကမၠောန်ပတိတ်ကပေါတ်၊ အခိင်ပလံင်ဗစိုပ် ကေုာံ ပရေင်ရာန်ကပေါတ်တအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Vollmann, T. E., Berry, W. L., Whybark, D. C., &amp; Jacobs, F. R. (2004). *Manufacturing Planning and Control for Supply Chain Management*. McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

== ၁။ လၟေင်ဝင် ကေုာံ သဇိုင်ကတဵုဒှ် ==

ကိုပ်ကၠာ နူဟွံဂွံ စကတဵုဒှ် သၞောတ် MRP ဂှ် ရုံစက်တအ် သုင်စောဲလဝ် နဲကဲတွက် ကပေါတ်သိပ်သီ မကော်စ Reorder Point (ROP) မဒှ်နဲကဲ မရံင်ကဵု ပရေင်သုင်စောဲ ကပေါတ်တြေံ (historical data) တုဲ မတွဟ်လဝ်ရ။ သၞောတ်ဝွံ ဟွံကိတ်ညဳ ကုပရေင်ပတိတ်ကပေါတ် မပြံင်လှာဲဒၟံင် အခိင်လၟိုန်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၄ ဂှ် [[:en:Joseph_Orlicky|ဂျဝ်သေပ် အဝ်လဳကဳ (Joseph Orlicky)]] မကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲကမ္ပဏဳ J.I. Case အေန်ဂျေန်နဳယာ ကု ကမ္ပဏဳ [[:en:IBM|IBM]] ဂှ် ဂွံခၞံဗဒှ်ပတိုန် သၞောတ် MRP နကဵု ဆပ်ဝဴ မွဲရ။&lt;ref&gt;Ptak, C. A., &amp; Smith, C. (2011). *Orlicky's Material Requirements Planning* (3rd ed.). McGraw-Hill.&lt;/ref&gt; 

ကမ္ပဏဳ [[:en:Black_&amp;_Decker|Black &amp; Decker]] ဂှ် ဒှ်ကမ္ပဏဳကၠာအိုတ် မသုင်စောဲ သၞောတ် MRP ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၄ ဂှ်ရ။ နူဂှ် စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၉၇၅ ဂှ် သၞောတ်ဝွံ ပြးဇးအာ ပ္ဍဲကဵု ကမ္ပဏဳ အမေရိကာန် ၜိုတ် ၇၀၀ ပြင်င်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဂျဝ်သေပ် အဝ်လဳကဳ ချူပ္တိတ် လိက်အုပ် ''Material Requirements Planning'' တုဲ သၞောတ်ဝွံ ဒှ်ကၠုင် သၞောတ်စံင်ၜတ် မလုပ်သၞောတ်ဝ် (Standard) မွဲ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ [[ပကင်ရင် ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ်]] ရ။&lt;ref&gt;Stevenson, W. J. (2018). *Operations Management* (13th ed.). McGraw-Hill Education.&lt;/ref&gt;

== ၂။ သဘဴဓရ် ကေုာံ တိုင်ခဳ ==

[[File:Bill of materials.svg|thumb|left|250px|ဗီုပြင် စရင် ကပေါတ်တမ် (BOM) မပါ်လဝ် နကဵု ကဆံင်အလံင် သွက်ဂွံပတိတ် ကပေါတ်မွဲ။]]

သဘဴဓရ် အဓိက အပ္ဍဲ MRP ဂှ် ဒှ်ပရေင်ပါ်ခြာ အကြာ ပၟိက်မဗဒဗဒါဲ (Dependent Demand) ကေုာံ ပၟိက်မတန်တဴကေတ်တ် (Independent Demand) ရ။ 
* '''Independent Demand:''' ဒှ်ပၟိက် သွက်ကပေါတ်အလုံ မတုဲဒှ် (Finished goods) မပ္တံကဵု ကွဳစက်မွဲမ။ ပၟိက်ဏအ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကုအကာဲအရာ ဗွိုက်ဖျာ တုဲ ဒးသုင်စောဲ နဲကဲခန့်မှန်း (Forecasting) ရ။
* '''Dependent Demand:''' ဒှ်ပၟိက် သွက်ကပေါတ်တမ် ကေုာံ ကပေါတ်မပါ် (Subassemblies) မပ္တံကဵု ဒကှ်ကွဳစက်၊ မောတာကွဳစက်တအ်ရ။ ပၟိက်ဏအ်ဂှ် ဟွံဒးခန့်မှန်းရ၊ ဍေဟ်တန်တဴဒၟံင် ကုလၟိဟ် ကွဳစက် မိက်ဂွံပတိတ် (Independent Demand) တုဲ တွက်ကေတ် နကဵု သၞောတ် သင်္ချာ မာန်ရ။&lt;ref&gt;Krajewski, L. J., Ritzman, L. P., &amp; Malhotra, M. K. (2013). *Operations Management: Processes and Supply Chains* (10th ed.). Pearson.&lt;/ref&gt;

သၞောတ် MRP ဝွံ သုင်စောဲ လၟိဟ် Independent Demand ဂှ်တုဲ ဍေဟ်တွက်ပတိတ်ကဵု လၟိဟ် Dependent Demand အလုံသီုဖအိုတ် အခိင်လဵု ဒးရာန်၊ အခိင်လဵု ဒးစပတိတ် နကဵု လၟေင်ကာလ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ ကေုာံ ဖွဲ့စည်းမှု အဓိက ==

သၞောတ် MRP မွဲ ညံင်ဂွံကၠောန်ကမၠောန်မာန်ဂှ် နွံပၟိက် ဒေတာ သဇိုင် အဓိက ၃ သာ်- 

=== ၃.၁ သၞောတ်ဖျေဟ်လၟေင်ပတိတ်ကပေါတ် အဓိက (Master Production Schedule - MPS) ===
MPS ဂှ် ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် မထ္ၜးကဵု &quot;ကပေါတ်လဵု&quot; ဒးပတိတ်၊ &quot;လၟိဟ်မူစိ&quot; ဒးပတိတ်၊ ကေုာံ &quot;အခိင်လဵု&quot; ဒးတုဲဒှ်ရော ဂှ်ရ။ ဍေဟ်ဒှ် ဒေတာလုပ် (Input) အဓိကအိုတ် သွက် MRP ရ။&lt;ref&gt;Slack, N., Chambers, S., &amp; Johnston, R. (2010). *Operations Management* (6th ed.). Pearson.&lt;/ref&gt;

=== ၃.၂ စရင် ကပေါတ်တမ် (Bill of Materials - BOM) ===
BOM ဂှ် ဒှ်စရင် မထ္ၜးလဝ် ကပေါတ်တမ် သီုဖအိုတ် ကေုာံ လၟိဟ်မနွံပၟိက် သွက်ဂွံကၠောန်ပတိတ် ကပေါတ်တုဲဒှ် မွဲမရ။ BOM ဝွံ မလေပ်ချူလဝ် နကဵု ဗီုပြင် ကဆံင် (Hierarchical tree structure) မပ္တံကဵု ကဆံင် 0 (ကပေါတ်အလုံ), ကဆံင် 1 (ကပေါတ်မပါ် အဓိက), ကေုာံ ကဆံင် 2 (ကပေါတ်တမ် သဇိုင်) ရ။&lt;ref&gt;Hopp, W. J., &amp; Spearman, M. L. (2011). *Factory Physics* (3rd ed.). Waveland Press.&lt;/ref&gt;

=== ၃.၃ ဒေတာ ကပေါတ်သိပ်သီ (Inventory Status File - ISF) ===
ISF ဂှ် ဒှ်စရင် မစၟတ်သမ္တီလဝ် ကပေါတ်တမ်လဵု နွံဒၟံင် ပ္ဍဲရုံသိပ်သီ (On-hand)၊ ကပေါတ်လဵု ရာန်လဝ်တုဲ စိုပ်ကၠုင်မံင် (Scheduled Receipts)၊ ကေုာံ ကပေါတ်လဵု အခိင်ဗီုလဵု ဒးကေတ် (Lead Time) တအ်ရ။ ဒေတာဏအ် ဒးတပ်တးဒၟံင် လၟိုန်အခိင်ရ။

== ၄။ ဂကူ သၞောတ် MRP တအ် (Classification / Types) ==

ပ္ဍဲကဵု ဝင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်စက်ဝွံ သၞောတ် MRP ပြံင်လှာဲ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်လဝ် ဂၠိုင်ကဵု ကဆံင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဂကူ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ် MRP တအ်
|-
! ယၟု သၞောတ် !! သၞာံ မစကတဵုဒှ် !! အဓိက ပရေင်ကမၠောန် (Core Function) !! တၟေင် (Features)
|-
| '''MRP I (Material Requirements Planning)''' || ၁၉၆၀ တအ် || ဖျေဟ်လၟေင် ကပေါတ်တမ် သၟး || တွက်ကေတ် ပၟိက်ကပေါတ်တမ်၊ ဟွံပါ်ပါဲ ဒြဟတ်စက်။
|-
| '''[[:en:Manufacturing_resource_planning|MRP II (Manufacturing Resource Planning)]]''' || ၁၉၈၀ တအ် || ပါ်ပါဲ ကပေါတ်တမ် ကေုာံ ဒြဟတ်စက် || ထပ်စုတ်လဝ် ပရေင်ဖန်ဇန် သြန်၊ ကေုာံ Capacity Planning။ 
|-
| '''[[Enterprise Resource Planning|ERP (Enterprise Resource Planning)]]''' || ၁၉၉၀ တအ် || ကောပ်ကာဲ အလုံမွဲ ကမ္ပဏဳ || MRP ပါလုပ် ပ္ဍဲအပ္ဍဲတုဲ သီုဆက်စပ်လဝ် ကု ဂကောံသြန်၊ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်သွံရာန်။
|-
| '''[[:en:Demand_Driven_MRP|DDMRP (Demand Driven MRP)]]''' || ၂၀၁၀ တအ် || ကောပ်ကာဲ အတိုင်ပရေင်အာတ်မိက် ဗွိုက်ဖျာ ဇေတ်တ် || သုင်စောဲ ဍာ်ဒကေဝ် Buffers သွက်ဂွံစဵုဒၞာ အကာဲအရာ ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် (Variability)။
|}

== ၅။ လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ နဲကဲ (Methodology / Process) ==

လၟေင်ကမၠောန် သၞောတ် MRP ဂှ် ဒှ်လၟေင် သင်္ချာ မတွက်ပတိတ် ပၟိက်အဇေတ် (Net Requirements) နူကဵု ပၟိက်အလုံ (Gross Requirements) ရ။ 
လၟေင်ကမၠောန် နွံ ၄ ကဆံင် -
# '''Netting (တွက် ပၟိက်အဇေတ်):''' ပၟိက်အလုံ (နူ MPS) - ကပေါတ်နွံဒၟံင် (On-hand) - ကပေါတ်သၠေဝ်စိုပ် (Scheduled Receipts) = ပၟိက်အဇေတ်။
# '''Lot Sizing (ဖျေဟ် လၟိဟ်ဒးရာန်):''' ပၟိက်အဇေတ်ဂှ် ဒးရာန် ဗီုလဵုရော? (ဥပမာ - ရာန်အတိုင်ပၟိက် Lot-for-Lot ဟွံသေင်မ္ဂး ရာန်နကဵုလၟိဟ်မသေက်ဇီု EOQ).
# '''Time Phasing (ဖျေဟ် အခိင်ကာလ):''' ရံင်ကဵု Lead Time (အခိင်ဒးကေတ် သွက်ဂွံစိုပ်) တုဲ ဆုတ်ဖျေဟ် အခိင်ဒးစရာန် ဟွံသေင်မ္ဂး အခိင်ဒးစကၠောန် (Planned Order Release)။
# '''BOM Explosion (ခတိုဟ် စရင် BOM):''' ပၟိက်ကပေါတ် အဆံင်လတူဂှ် ဖျေဟ်စုတ် ကဵု ကပေါတ်အဆံင်သၟဝ် (Components) တုဲ ကလေင်တွက် ကဆံင် ၁ စဵုကဵု ၃ ပၠန် စဵုကဵုစိုပ် ကပေါတ်တမ် သဇိုင်အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Chase, R. B., Jacobs, F. R., &amp; Aquilano, N. J. (2006). *Operations Management for Competitive Advantage* (11th ed.). McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်စကာ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် (Applications / Uses) ==

MRP ဂှ် စကာဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် ရုံစက်မပတိတ်ကပေါတ် (Manufacturing industries) မပ္တံကဵု-
* '''ရုံစက် ကွဳစက်:''' သွက်ဂွံကောပ်ကာဲ ဒကှ်ကွဳစက်၊ တာယာ၊ စက်မောတာ မနွံလၟိဟ် ဂၠိုင်ကဵုလက်။
* '''ရုံစက် ဓါတု ကေုာံ ဂဥုဲ:''' သွက်ဂွံတွက် လၟိဟ် ဓါတ်မပြံင်လှာဲမာန် (Batch production) ကေုာံ ပရေင်သုင်စောဲ အခိင်။
* '''ရုံစက် ကပေါတ်အီလက်ထရောနစ်:''' သွက်ဂွံကောပ်ကာဲ မြေက်ခလုတ် (Microchips) ကေုာံ ဒကှ်စက် အခိင်မပြံင်လှာဲပြဟ်။&lt;ref&gt;Vonderembse, M. A., &amp; White, G. P. (2004). *Core Concepts of Operations Management*. Wiley.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဒေတာ ကေုာံ ဗီုပြင်မော်ဒယ် (Data / Tables / Models) ==

ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ဒှ်ဗီုပြင် ဇယား တွက်ပၟိက်ကပေါတ် MRP သဇိုင် မွဲရ။ (Lead Time = 2 သတ္တဟ၊ ပၟိက်အလုံ ပ္ဍဲသတ္တဟ မရနုက်ကဵု ၅ ဂှ် ၁၀၀ မ)

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ ဇယား MRP (Material Requirements Planning Matrix) သွက် ကပေါတ် &quot;A&quot;
|-
! အကာဲအရာ / သတ္တဟ (Week) !! ၁ !! ၂ !! ၃ !! ၄ !! ၅
|-
| align=&quot;left&quot; | '''ပၟိက်အလုံသီုဖအိုတ် (Gross Requirements)''' || || || || || ၁၀၀
|-
| align=&quot;left&quot; | '''ကပေါတ်စိုပ်မံင် (Scheduled Receipts)''' || ၅၀ || || || || 
|-
| align=&quot;left&quot; | '''ကပေါတ်နွံဒၟံင် (Projected Available)''' &lt;br&gt; ''(တမ်ရိုဟ်: ၂၀)'' || ၇၀ || ၇၀ || ၇၀ || ၇၀ || 
|-
| align=&quot;left&quot; | '''ပၟိက်အဇေတ် (Net Requirements)''' || || || || || ၃၀
|-
| align=&quot;left&quot; | '''ဖျေဟ်လၟေင် စရာန် (Planned Order Releases)''' || || || ၃၀ || || 
|}
*(တင်စၟတ်: ပၟိက်အဇေတ် ပ္ဍဲသတ္တဟ ၅ ဂှ် ဒှ် ၃၀ မ (၁၀၀ - ၇၀)။ ဟိုတ်နူ Lead time နွံ ၂ သတ္တဟ တုဲ ဒးဖျေဟ်အော်ဒါ ပ္ဍဲသတ္တဟ ၃ ရ။)*

== ၈။ အကျိုးသက်ရောက်မှု ကေုာံ ကိစ္စဇၞော် (Impact / Importance) ==

သၞောတ် MRP ကဵု ဖဵုပရေင်ခိုဟ် ဂၠိုင်ကဵုသာ် ကုပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ-
* ဖအောန်ဖျေဟ် သြန်မစဲလဝ် ပ္ဍဲကပေါတ်သိပ်သီ (Reduced Inventory Cost) ဂွံ ဗွဲမဇၞော်။
* သၠုင်ပတိုန် ပရေင်စိုပ်တရဴ သွက်ကၟုဲ (Improved Customer Service) ဟိုတ်နူ ပလံင်ကပေါတ် ဂွံအတိုင်အခိင်။
* စက်ယန္တရား ကေုာံ ကောန်ကမၠောန်တအ် ကၠောန်ကမၠောန် ဂွံပေင်ဒြဟတ် (Better Equipment Utilization)။&lt;ref&gt;Heizer, J., &amp; Render, B. (2014). *Operations Management: Sustainability and Supply Chain Management* (11th ed.). Pearson.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ (Problems / Criticism) ==

ၜိုန်ရ သၞောတ်ဏအ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာ အဓိကတအ် နွံဒၟံင်ကီုရ-
# '''GIGO (Garbage In, Garbage Out):''' ယဝ်ရ ဒေတာလုပ် မပ္တံကဵု BOM ဟွံသေင်မ္ဂး စရင်သိပ်သီ ယောင်ယာအာမ္ဂး၊ သွဟ်တွက်ပတိတ်အလုံသီုဖအိုတ် ယောင်ယာအာမာန်ရ။
# '''Capacity Insensitivity:''' သၞောတ် MRP တြေံတအ်ဂှ် ဟွံရံင်ကဵု ဒြဟတ်စက် နွံဟွံနွံ (Infinite capacity assumption) တုဲ ဍေဟ်ဖျေဟ်လၟေင် အတိုင်သင်္ချာသၟးရ။ ယဝ်စက်လီုမ္ဂး သၞောတ်ဏအ် ထိင်ဟွံမာန်။
# '''System Nervousness:''' ယဝ်ရ ပြံင်လှာဲ ဒေတာ MPS ညိညမ္ဂး၊ သွဟ် MRP အလုံမွဲစရင် ပြံင်လှာဲ ဗွဲမဇၞော်ဇၞော်မာန်တုဲ ပရေင်ကမၠောန် ရုသံင်အာမာန်ရ။&lt;ref&gt;Plossl, G. W. (1994). *Orlicky's Material Requirements Planning* (2nd ed.). McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ကွတ်စက်ခေတ်တၟိ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Modern Developments / Technology) ==

[[File:Assembly line at the Ford Motor Company (Detroit, Michigan, 1913).jpg|thumb|right|250px|နူစ ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ် ခေတ်တြေံ စဵုကဵုစိုပ် ခေတ် [[:en:Industry_4.0|Industry 4.0]] ဂှ် သၞောတ် MRP ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်လဝ် ဗွဲမလောန်။]]

ပ္ဍဲခေတ် ကွတ်စက် [[:en:Industry_4.0|Industry 4.0]] လၟုဟ်ဝွံ သၞောတ် MRP တအ် ပံင်သၟဟ်ကၠုင် ကု ကွတ်စက် ဉာဏ်ပညာ (AI) ကေုာံ အိဉ်တာနဲ စက်ယန္တရား (IoT) တအ်ရ။ ဒေတာကပေါတ်သိပ်သီတအ်ဂှ် ပလံင်ဗစိုပ်ဒၟံင် နကဵု အခိင်ဇေတ်တ် (Real-time data) သီုဟွံဒးစုတ် နကဵုတဲရ။ ကွတ်စက် AI တအ်ဂှ် ပါ်ပါဲကဵု ပရေင်အာတ်မိက် ဗွိုက်ဖျာတုဲ တွက်ကဵု Lead Time ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Kagermann, H., Wahlster, W., &amp; Helbig, J. (2013). *Recommendations for implementing the strategic initiative Industrie 4.0*. Acatech.&lt;/ref&gt;

== ၁၁။ အကာဲအရာ အနာဂတ် (Future Trends) ==

အနာဂတ် သၞောတ် MRP ဝွံ ပြံင်လှာဲအာ ဇရေင် Cloud-based MRP သီုဖအိုတ်မာန်ရ။ ကမ္ပဏဳဍောတ်တ်တအ် သီုဟွံဒးရာန် သာဗာ (Servers) ဇၞော်ဇၞော်ဂှ် သုင်စောဲ သၞောတ် MRP နူကဵု လတူလာင် (SaaS) ဂွံကၠုင် ဗွဲမလောဲသွာရ။ တုဲပၠန် သၞောတ် Demand Driven MRP (DDMRP) မကောပ်ကာဲ ကပေါတ်သိပ်သီ နကဵု Buffers ဂှ် ဒှ်ကၠုင် သၞောတ်ဝ်တၟိ ပ္ဍဲကဏ္ဍ ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ်ရ။

== ၁၂။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် (Education / Study) ==

ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် အလုံဂၠးတိတအ်ဝွံ ဘာသာ MRP ဂှ် ပါလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ပကင်ရင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (MBA), ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်ပတိတ်ကပေါတ် (Industrial Engineering) တအ်ရ။ သွက်ဂွံလ္ၚတ် နကဵုတဲဂှ် ဂကောံ APICS (Association for Supply Chain Management) တအ် ပတိတ်ကဵုဒၟံင် တဆိပ်ကြာ သွက်ညးမလေပ် ကွတ်ပကင်ရင် MRP ကေုာံ ERP တအ်ရ။&lt;ref&gt;APICS. (2020). *CPIM (Certified in Production and Inventory Management) Learning System*. APICS.&lt;/ref&gt;

== ၁၃။ လေန် မ္ၚး ကေုာံ ဗဳဒဳယော ==
* သွက်ဂွံလ္ၚတ် ဗီုပြင် လၟေင်ကမၠောန် သၞောတ် MRP နကဵု ဗဳဒဳယောဂှ် လ္ၚတ်ကေတ် ပ္ဍဲ YouTube: [https://www.youtube.com/watch?v=JsgN65D9qaw MRP Overview and Concepts]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = Operations Management
| title = ပကင်ရင် ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ် ကေုာံ သၞောတ်ကောပ်ကာဲ (Operations Management Systems)
| listclass = hlist
| group1 = သၞောတ် အဓိက (Core Systems)
| list1 = [[သၞောတ် ဖျေဟ်လၟေင် ကပေါတ်တမ် (MRP)]] • [[Enterprise Resource Planning|ERP]] • [[Demand Driven MRP|DDMRP]]
| group2 = ကဏ္ဍမဆက်စပ် (Related Concepts)
| list2 = [[ပကင်ရင် ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ်]] • [[Bill of materials|စရင် ကပေါတ်တမ် (BOM)]] • [[Master production schedule|MPS]] • [[Just-in-time]]
| group3 = မဟာဗျူဟာ (Strategies)
| list3 = [[Lean manufacturing]] • [[Total Quality Management]] • [[Six Sigma]] • [[Supply Chain Management]]
}}

[[Category:ပကင်ရင်]]
[[Category:ကမၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်]]
[[Category:ကွတ်စက်ယန္တရာ]]
[[Category:သၞောတ် ERP]]</text>
      <sha1>d4w4b5m8iizhw3u8xczu1awcg0mc4cd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11100</id>
    <revision>
      <id>55026</id>
      <timestamp>2026-05-23T03:53:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox | title = အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက် (Mechanical Engineering) | image = [[File:Piston animation.gif|250px|လၟေင်ကမၠောန် စက်မောတာပန်ထပ်]] | caption = လၟေင်ကမၠောန် စက်မောတာပန်ထပ် (Four-stroke engine) မဒှ်အရာသဇိုင် သုတေသန ပ္ဍဲအ...&quot;</comment>
      <origin>55026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31065" sha1="i8bumgs4iw7o6hg49y5lyi96omac9kx" xml:space="preserve">{{Infobox
| title = အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက် (Mechanical Engineering)
| image = [[File:Piston animation.gif|250px|လၟေင်ကမၠောန် စက်မောတာပန်ထပ်]]
| caption = လၟေင်ကမၠောန် စက်မောတာပန်ထပ် (Four-stroke engine) မဒှ်အရာသဇိုင် သုတေသန ပ္ဍဲအေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်။
| header1 = ပရူပရာ သဇိုင်
| label2 = ယၟုပေင်
| data2 = Mechanical Engineering
| label3 = သဇိုင် ပရေင်ပညာ
| data3 = [[ရူပဗေဒ]], [[သင်္ချာ]], သိပ္ပံ ကပေါတ်သဇိုင် (Materials Science)
| label4 = ကဏ္ဍလပါ်
| data4 = သာမဝ်ဒုဲနမေတ် (Thermodynamics), ကွတ်စက်သဇိုင် (Mechanics), ဒုဲနာမေတ် (Dynamics)
| label5 = အဓိက တိုင်ခဳ
| data5 = ဖန်ဇန် (Design), ပါ်ပါဲ (Analysis), ကၠောန်ပတိတ် (Manufacturing) စက်ယန္တရား
}}

'''အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်''' ({{lang-en|Mechanical Engineering}}) ဂှ် ဒှ်ကဏ္ဍပရေင်ပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ မသုင်စောဲလဝ် သဘဴဓရ် [[ရူပဗေဒ]] (Physics)၊ [[သင်္ချာ]] (Mathematics) ကေုာံ သိပ္ပံကပေါတ်သဇိုင် (Materials science) သွက်ဂွံ လ္ၚတ်၊ ဖန်ဇန်၊ ပါ်ပါဲ၊ ကၠောန်ပတိတ် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် စက်ယန္တရားအလုံသီုဖအိုတ်ရ။ ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍအေန်ဂျေန်နဳယာ မဇၞော်လှဲလးအိုတ် ကေုာံ တြေံအိုတ်မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဝင်ကောန်မၞိဟ်တအ်တုဲ၊ နွံပၟိက်ဒၟံင် ဍာ်ဒကေဝ် မစှ်ေကဵုသၞောတ်ဝ် ပ္ဍဲအရာမကောပ်ကာဲ ဒြဟတ် (Force)၊ ဒြဟတ်ဓါတ် (Energy) ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Heat) တအ် ဗွဲမလှဲလးရ။&lt;ref&gt;Shigley, J. E., &amp; Mischke, C. R. (1989). *Mechanical Engineering Design* (5th ed.). McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်တအ်ဂှ် လုပ်ကၠောန်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍနာနာ မပ္တံကဵု ပရေင်ပတိတ် ကွဳစက် (Automotive)၊ က္ၜင်ကျာ ကေုာံ အာကာသ (Aerospace)၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကပေါတ်လွပ်ဂဥုဲ (Biomedical)၊ ကေုာံ စက်ရုပ် (Robotics) တအ်ရ။ သီုမကၠောန်ဗဒှ်ဒၟံင် ပရေင်ပြံင်လှာဲဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံသၠုင်ပတိုန် အသိင်ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ပွဳပွူသဘာဝ နကဵု နဲကဲခေတ်တၟိရ။&lt;ref&gt;Marks, L. S. (1916). *Mechanical Engineers' Handbook*. McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

== ၁။ သဘဴဓရ် ကေုာံ ပွံက် (Concept / Definition) ==

အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက် ဂှ် ဒှ်ပရေင်ပညာ မလ္ၚတ်ပရူ ဗီုပြင် အရာဝတ္ထုတအ် မချဳဒရာင် ကေုာံ အစောံသတ္တိ ဒြဟတ် မပ္ဍိုက်စုတ်လဝ် လတူဝတ္ထုတအ်ရ။ အဓိက သဘဴဓရ်ဍေဟ်ဂှ် ညံင်ဂွံပြံင်လှာဲ ဒြဟတ်ဓါတ် (Energy) နူမွဲဗီု ပြံင်အာ မွဲဗီု မပ္တံကဵု နူကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ (Thermal energy) ပြံင်အာ ဒြဟတ်ချဳဒရာင် (Mechanical energy) ညံင်ဂွံစှ်ေကဵု လၟေင်ကမၠောန်ရ။ 

အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်တအ်ဂှ် သုင်စောဲ သဘဴဓရ် သဇိုင်နာနာ သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် စက်တၟိတၟိ၊ ဥပမာ - စက်မောတာ၊ အင်ဂျေန်၊ ကိရိယာရုံစက် ကေုာံ စက်ပၟတ်ယက်တအ် ဒှ်တမ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ပရေင်တီကၠိုဟ် လတူ အလုံစက် (System level) ကေုာံ ဒကုတ်ဒကဴစက် (Component level) ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;Hibbeler, R. C. (2010). *Engineering Mechanics: Statics &amp; Dynamics* (12th ed.). Prentice Hall.&lt;/ref&gt;

== ၂။ လၟေင်ဝင် ကေုာံ သဇိုင်ကတဵုဒှ် (History / Background) ==

[[File:Watt_steam_pumping_engine.JPG|thumb|right|300px|စက်ပၟတ်ယက် ဂျိမ်းဝပ် (James Watt's steam engine) မဒှ် တိုင်ခဳ အဓိက သွက် ပၠန်ဂတး ကွတ်စက်ယန္တရား။]]

ဝင် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ်တမၠာ ပ္ဍဲဒေသ ဂရိတ် (Greece) ကေုာံ ကြုက် (China) တေအ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ဂရိတ်တမၠာဂှ် တၠပညာ [[:en:Archimedes|အာခဳမဳဒဳ (Archimedes)]] ကေုာံ ဟဳရဝ် (Heron of Alexandria) တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် စက်သဇိုင် မပ္တံကဵု ခရိုင် (Pulleys)၊ စက်ပၟတ်ယက် အခိင်စောဝ်စောဝ် (Aeolipile) တအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် ဩဇာအေဿလာမ် မဇၞော်မောဝ် (Islamic Golden Age) လေဝ် တၠပညာ အာလ်-ဂျာဇာရဳ (Al-Jazari) ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် စက်ဍာ် ကေုာံ နာဍဳစက် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။

ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇၞော်အိုတ်ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲခေတ် [[:en:Industrial_Revolution|ပၠန်ဂတး ကွတ်စက်ယန္တရား (Industrial Revolution)]] ပ္ဍဲဗွဝ်ကၠံ ၁၈ ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၆၅ ဂှ် [[:en:James_Watt|ဂျိမ်း ဝပ် (James Watt)]] ကၠောန်ဗဒှ်ပတိုန် စက်ပၟတ်ယက် (Steam engine) မနွံကဵု အစောံသတ္တိသၠုင်တုဲ ကမၠောန်ရုံစက် ပ္ဍဲယူရောပ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ဂှ် ပရေင်ပညာဏအ် ဒှ်ကၠုင် ဘာသာရပ်မွဲ ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်တအ်တုဲ ဂကောံ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက် ကၠာအိုတ် Institution of Mechanical Engineers (IMechE) ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၄၇ ပ္ဍဲဍုင်အင်္ဂလာန်ရ။&lt;ref&gt;Stevenson, W. J. (2018). *Operations Management* (13th ed.). McGraw-Hill Education.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဇယား လၟေင်ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်
|-
! သၞာံ / ခေတ် !! ပရေင်ကတဵုဒှ် အဓိက !! ပရေင်ပြံင်လှာဲ
|-
| ဘဳသဳ ၃ ဗွဝ်ကၠံ || [[:en:Archimedes|အာခဳမဳဒဳ]] ခၞံဗဒှ် သဘဴဓရ် ခရိုင် ကေုာံ လဳဗာ (Lever) || တီကၠိုဟ် သဘဴဓရ် သဇိုင် ကွတ်စက် (Basic Mechanics)။
|-
| ၁၇၆၅ || [[:en:James_Watt|ဂျိမ်း ဝပ်]] ခၞံဗဒှ် စက်ပၟတ်ယက် မခိုဟ်တိုန် || ပၠန်ဂတး ကွတ်စက်ယန္တရား ကတဵုဒှ်၊ ရုံစက်ဂမၠိုင် စကာစက်ယန္တရား။
|-
| ၁၈၄၇ || ဒက်ပ္တန် ဂကောံ IMechE ပ္ဍဲ ဍုင်အင်္ဂလာန် || အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက် ဒှ်ကၠုင် ကဏ္ဍပညာ ပ္ဍဲသၞောတ်ဝ် (Professional discipline)။
|-
| ၁၉၄၀ တအ် || ကၠောန်ဗဒှ် စက် က္ၜင်ကျာ (Jet Engine) ကေုာံ ကောန်ပျူတာ ပထမ || ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အေရဝ်သပေတ် (Aerospace) ကေုာံ သၞောတ်အဝ်တဝ်။
|-
| ၂၀၀၀ ပြင်င် || ကွတ်စက် စက်ရုပ် (Robotics) ကေုာံ သၞောတ် CAD/CAM || စက်ယန္တရား ပံင်သၟဟ် ကု ကောန်ပျူတာ ကေုာံ သၞောတ် AI။
|}

== ၃။ သဘဴဓရ် ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ်တိုင်ခဳ (Theory / Principles) ==

အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် လတူ သဘဴဓရ် သဇိုင် နာနာရ-

* '''ကွတ်စက်သဇိုင် (Mechanics):''' လ္ၚတ်ပရူ ဒြဟတ် (Forces) မလုပ်ကၠောန် လတူ ဝတ္ထုတအ်ရ။ သဘဴဓရ် အဓိကဂှ် နိဿဲလဝ် ကု သၞောဝ်ချဳဒရာင် နယူတန် (Newton's Laws of Motion) ရ။ ဥပမာ - သၞောဝ်ဒုတိယ သွက်ဂွံတွက် ဒြဟတ်ဂှ်:
&lt;math&gt;F = m \cdot a&lt;/math&gt; (ဒြဟတ် = လျိုင် × ပရေင်ပြဟ်)

* '''သာမဝ်ဒုဲနမေတ် (Thermodynamics):''' လ္ၚတ်ပရူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ဒြဟတ်ဓါတ် ပ္ဍဲအပ္ဍဲ စက်တအ်ရ။ သၞောဝ်ပထမ သာမဝ်ဒုဲနမေတ် မတွဟ်ဂး ပရေင်မင်မွဲ ဒြဟတ်ဓါတ် (Conservation of Energy) ဂှ် ဒှ်တိုင်ခဳ သွက်ဂွံကၠောန် စက်မောတာတအ်ရ:
&lt;math&gt;\Delta U = Q - W&lt;/math&gt; (ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ်ဓါတ် အပ္ဍဲ = ဓါတ်ဂမ္တဴ - ကမၠောန်မကၠောန်လဝ်)

* '''သိပ္ပံ ကပေါတ်သဇိုင် (Materials Science):''' လ္ၚတ်ပရူ အစောံသတ္တိ ပသဲ၊ ပလာသတေတ်၊ ကေုာံ ကပေါတ်နာနာ သွက်ဂွံသုင်စောဲ ပ္ဍဲစက်တအ်ရ။ ပရေင်ပါ်ပါဲ ပရေင်ထကုတ်လီု (Fracture mechanics) ဂှ် ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင်စက် ဟွံဂွံလီုလာ်ရ။&lt;ref&gt;Callister, W. D., &amp; Rethwisch, D. G. (2014). *Materials Science and Engineering: An Introduction* (9th ed.). Wiley.&lt;/ref&gt;

== ၄။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ သ္ၚိအင် (Components / Structure) ==

ပရေင်လ္ၚတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်ဝွံ ပါ်လဝ် ဒကုတ်ဒကဴ သဇိုင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
# '''သတေတ်တိစ် (Statics):''' လ္ၚတ်ပရူ ဝတ္ထုမတန်တဴဒၟံင် ဟွံချဳဒရာင်တအ် ကေုာံ ဗီုဒြဟတ်တအ် မတန်တဴ လတူဍေဟ်။
# '''ဒုဲနာမေတ် (Dynamics / Kinematics):''' လ္ၚတ်ပရူ ဝတ္ထုမချဳဒရာင် ကေုာံ ပရေင်ဇီုကပိုက် လတူဍေဟ်တအ်။
# '''ကွတ်စက် ဍာ်/ကျာ (Fluid Mechanics):''' လ္ၚတ်ပရူ ပရေင်ချဳဒရာင် ဍာ် ကေုာံ ကျာ ဥပမာ သွက်ဂွံဖန်ဇန် ပန်ဍာ် (Pumps) ဟွံသေင်မ္ဂး အေရဝ်ဒုဲနာမေတ် (Aerodynamics) သွက် က္ၜင်ကျာ။
# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Heat Transfer):''' လ္ၚတ်ပရူ ဗီုဓါတ်ဂမ္တဴ ပြံင်လှာဲ နူမွဲဒၞာဲ အာမွဲဒၞာဲ နကဵု Conduction, Convection, ကေုာံ Radiation။&lt;ref&gt;Cengel, Y. A., &amp; Boles, M. A. (2015). *Thermodynamics: An Engineering Approach* (8th ed.). McGraw-Hill Education.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပါ်ခြာ ဂကူ ကေုာံ ကဏ္ဍ (Classification / Types) ==

ကဏ္ဍ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်ဝွံ ပါ်ကလေင်လဝ် ကဏ္ဍလပါ် (Sub-disciplines) ဗွဲမလှဲလးရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ကဏ္ဍလပါ် အဓိက ပ္ဍဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်
|-
! ကဏ္ဍလပါ် (Sub-discipline) !! ပရေင်လ္ၚတ် / ကမၠောန် !! အရာမသုင်စောဲ
|-
| '''[[:en:Mechatronics|မက္ကာထရဝ်နေတ် (Mechatronics)]]''' || ပံင်သၟဟ် ကွတ်စက်၊ ကွတ်လလဳ ကေုာံ ကောန်ပျူတာ။ || စက်ရုပ် (Robotics)၊ စက်အဝ်တဝ်၊ စက်သမ္တီဍာ်ဒကေဝ်။
|-
| '''အေရဝ်သပေတ် (Aerospace)''' || ဖန်ဇန် က္ၜင်ကျာ၊ က္ၜင်အာကာသ ကေုာံ ဒုံးကျည်။ || က္ၜင်ကျာ ပရဟ်သၠုင်၊ ဂြိုဟ်တုဲ (Satellites)။
|-
| '''ကွဳစက် (Automotive)''' || ဖန်ဇန် ကေုာံ ပတိတ် ကွဳစက်၊ မောတာ ကေုာံ ဒကှ်စက်။ || ကွဳစက်၊ ကွဳစက်လလဳ (EV)၊ ကွဳလောတ်။
|-
| '''HVAC (ပရေင်ကျာ ကေုာံ ဂမ္တဴ)''' || ကောပ်ကာဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ၊ ဓါတ်လမုဟ် ကေုာံ ကျာလုပ်တိတ် ပ္ဍဲသ္ၚိ။ || စက်လမုဟ် (Air-conditioners)၊ စက်ဂမ္တဴ အပ္ဍဲရုံ။
|-
| '''သိပ္ပံကပေါတ် (Materials Engineering)''' || လ္ၚတ် ကေုာံ ခၞံဗဒှ် ကပေါတ်တၟိ မၞုံကဵု အစောံသတ္တိတၟေင်။ || ကပေါတ်သာမောန် (Composites)၊ Nanomaterials။
|}

== ၆။ လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ နဲကဲ (Methodology / Process) ==

[[File:Finite_element_method_2D_illustration.svg|thumb|left|250px|နဲကဲစမ်ၜတ် နကဵု ကောန်ပျူတာ FEA (Finite Element Analysis) မသုင်စောဲ သွက်ဂွံပါ်ပါဲ ပရေင်ထကုတ်လီု လတူ စက်ယန္တရားတအ်။]]

လၟေင်ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်ဂှ် စကာ နဲကဲမကော်စ '''လၟေင်ကမၠောန် ဖန်ဇန် အေန်ဂျေန်နဳယာ''' (Engineering Design Process) ရ။ လၟေင်ဏအ်ဂှ်-
# '''စၟတ်သမ္တီ ပြသၞာ:''' အာတ်မိက် ပၟိက်မၞိဟ်စကာ ကေုာံ အခက်အခုဲဂမၠိုင်။
# '''ပရေင်ချပ်ဒမၠိ ကေုာံ ရုဲစှ်:''' ချပ်ပတိတ် ဗီုပြင် အိုင်ဒဳယာ (Ideation) တုဲ ရုဲစှ် နဲကဲမခိုဟ်အိုတ်။
# '''ပရေင်ဖန်ဇန် နကဵုစက် (CAD Design):''' သုင်စောဲ ဆပ်ဝဴ ကောန်ပျူတာ [[:en:Computer-aided_design|CAD (Computer-Aided Design)]] တုဲ ဓဇက်ဗီု 3D Model ရ။
# '''ပရေင်ပါ်ပါဲ (Analysis):''' သုင်စောဲ နဲကဲ FEA (Finite Element Analysis) သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ဗီုလဵု စက်ဂှ် ဒုင်ဒဝ် ဒြဟတ်မာန်ရော။
# '''ကၠောန် ကပေါတ်စမ်ၜတ် (Prototyping):''' ကၠောန်ပတိတ် ကပေါတ်နမူနာ နကဵု နဲကဲ 3D Printing ဟွံသေင်မ္ဂး CNC Machining။
# '''စမ်ၜတ် ကေုာံ သၠုင်ပတိုန်:''' စမ်ၜတ် ကပေါတ်နမူနာတုဲ ကလေင်သၠုင်ပတိုန် ဍာ်ဒကေဝ် စဵုကဵု စိုပ်တိုင်ပ္ကဴရ။&lt;ref&gt;Dieter, G. E., &amp; Schmidt, L. C. (2012). *Engineering Design* (5th ed.). McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်စကာ ကေုာံ ဖဵုသွက်ဘဝ (Applications / Uses) ==

အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်ဂှ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ်ဒၞာဲ ပ္ဍဲဘဝလၟေင်တ္ၚဲရ-
* '''ပရေင်ပတိတ် ဒြဟတ်ဓါတ် (Power Generation):''' စက်ပတိတ် လလဳ နကဵု ဍာ် (Hydroelectric turbines)၊ စက်ပတိတ် လလဳ နကဵု ကျာ (Wind turbines) ကေုာံ ရုံလလဳ နယူကလဳယာ (Nuclear power plants) တအ်ဂှ် နွံပၟိက် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက် ဗွဲမလောန်ရ။
* '''သၞောတ် ပလံင်ဗစိုပ် (Transportation):''' နူကဵု ကွဳစက်၊ က္ၜင်၊ က္ၜင်ကျာ စဵုကဵုစိုပ် ရထာတ်ပၟတ် မအာပြဟ် (High-speed trains) တအ်ဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵု ကွတ်စက်ဏအ်ရ။
* '''ကမၠောန်ရုံစက် ကေုာံ ပတိတ်ကပေါတ် (Manufacturing):''' စက်ယန္တရား ပ္ဍဲရုံစက်တအ် မပ္တံကဵု စက်ပုတ် (Lathe)၊ စက်စုတ်ကပေါတ် (Assembly lines) တအ်ဂှ် လ္ၚတ်ကၠောန်လဝ် နကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက် သီုဖအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Groover, M. P. (2010). *Fundamentals of Modern Manufacturing: Materials, Processes, and Systems* (4th ed.). John Wiley &amp; Sons.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဒေတာ၊ ဇယား ကေုာံ ဗီုပြင်မော်ဒယ် (Data / Tables / Models) ==

ပ္ဍဲကဵု ပရေင်လ္ၚတ်ဏအ်ဝွံ အေန်ဂျေန်နဳယာတအ် သုင်စောဲ သၞောတ်ဝ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ရူပဗေဒ (SI Units) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် သဇိုင် ပ္ဍဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက် (SI Units)
|-
! ပရူပရာ (Quantity) !! သင်္ကေတ (Symbol) !! ဗၞတ်ဗ္ၜတ် SI (SI Unit) !! ဥပမာ သုင်စောဲ
|-
| လျိုင် (Mass) || &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; || ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg) || တွက် လျိုင် စက်မောတာ
|-
| ဒြဟတ် (Force) || &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; || နယူတန် (Newton, N) || တွက် ဒြဟတ် မဓရိုဟ် လတူ ကွဳစက်
|-
| ဓါတ်ဂမ္တဴ/ဒြဟတ်ဓါတ် (Energy) || &lt;math&gt;E&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;Q&lt;/math&gt; || ဂျူ (Joule, J) || တွက် ဓါတ်ဂမ္တဴ နူကဵု စက်ပၟတ်ယက်
|-
| ဒြဟတ်ကမၠောန် (Power) || &lt;math&gt;P&lt;/math&gt; || ဝပ် (Watt, W) || တွက် အစောံသတ္တိ စက်မောတာ (ဥပမာ Horsepower)
|-
| ပရေင်ဓရိုဟ် (Pressure) || &lt;math&gt;p&lt;/math&gt; || ပါသကာ (Pascal, Pa) || တွက် ပရေင်ဓရိုဟ် ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကျာ ပ္ဍဲပိုက်
|}

== ၉။ အကျိုးသက်ရောက်မှု ကေုာံ ကိစ္စဇၞော် (Impact / Importance) ==

အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်ဂှ် ကဵုလဝ် ဖဵုအကျိုးသက်ရောက်မှု ဗွဲမဇၞော် လတူ ဂၠးတိဏအ်ရ။ ပၠန်ဂတး ကွတ်စက်ယန္တရား မစကတဵုဒှ်လဝ် နူကဵု စက်ပၟတ်ယက်ဂှ် ပြံင်လှာဲလဝ် ဗီုပြင် ကောန်မၞိဟ်တအ် မဂျိုင်တန်တဴကၠုင်လဝ်ရ။ ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ် ဗွဲမဂၠိုင် (Mass production) ဂှ် ပကဵု ညံင်ၚုဟ်မး ကပေါတ်တအ် ဂွံစှ်ေအာ ကေုာံ ကဆံင်ဘဝ ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂွံသၠုင်တိုန်ရ။ တုဲပၠန် သၞောတ် ပလံင်ဗစိုပ် ခေတ်တၟိ မပ္တံကဵု က္ၜင်ကျာ ကေုာံ ကွဳစက်တအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ဂၠးတိဏအ် ဂွံဍောတ်အာ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ဂွံပြဟ်တိုန်ရ။&lt;ref&gt;Norton, R. L. (2013). *Machine Design: An Integrated Approach* (5th ed.). Pearson.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ (Problems / Criticism) ==

ၜိုန်ရ ကဵုဖဵုခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ ကဏ္ဍဏအ် နွံကဵု ပြသၞာ မဒးမင်မွဲ ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
# '''ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ယက်ပလီု:''' စက်အင်ဂျေန် မသုင်စောဲ ကၠေင် ကေုာံ ဓါတ်တၟအ်တအ်ဂှ် ပတိတ်ကဵု ယက် ဓါတ်ကာဗောန် (Carbon emissions) ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ၊ ပကဵု ညံင်ရာသဳဥတု ဂၠးတိ ဂွံပြံင်လှာဲ (Climate Change) ရ။
# '''ပရေင်လဟုတ် ကပေါတ်သဘာဝ:''' ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် စက်ယန္တရားတအ်ဂှ် နွံပၟိက် ပသဲ၊ သောတ် ကေုာံ ဓါတ်သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ပကဵု ညံင်ကပေါတ်သဘာဝတအ် ဂွံအောန်စှ်ေအာရ။
# '''ပရေင်ကမၠောန် မၞိဟ် အောန်စှ်ေ:''' ဟိုတ်နူ သၞောတ်စက်ရုပ် ကေုာံ Automation ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ ကောန်ကမၠောန် မသုင်စောဲ ဒြဟတ်တအ် ဒးကၠေအ်ကမၠောန် (Job displacement) ဒှ်ကၠုင်မာန်ရ။&lt;ref&gt;Moran, M. J., &amp; Shapiro, H. N. (2010). *Fundamentals of Engineering Thermodynamics* (7th ed.). John Wiley &amp; Sons.&lt;/ref&gt;

== ၁၁။ ကွတ်စက်ခေတ်တၟိ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Modern Developments / Technology) ==

ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ်ဝွံ ကွတ်စက် ဒဳဂျဳတေဝ်တအ် လုပ်ကၠုင်စိုပ် ပ္ဍဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက် ဗွဲမလှဲလးရ-
* '''[[:en:Computer-aided_manufacturing|CAM (Computer-Aided Manufacturing)]]:''' ဒှ်သၞောတ် မသုင်စောဲ ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ ကောပ်ကာဲ စက်ယန္တရား မပ္တံကဵု စက် CNC ပ္ဍဲရုံစက်တအ်ရ။
* '''[[:en:3D_printing|3D Printing (Additive Manufacturing)]]:''' မဒှ်နဲကဲ မကၠောန်ပတိတ် ကပေါတ် နကဵု ပရေင်ထပ်စုတ် ကပေါတ်မွဲထပ်တုဲ မွဲထပ်။ ဍေဟ်ပကဵု ညံင်ဂွံ ဖန်ဇန် ကပေါတ် ဗီုပြင် ထုဲထံင် ဗွဲမလောဲသွာမာန်ရ။
* '''Digital Twins:''' ဒှ်နဲကဲ မကၠောန်ဗဒှ် ဗီုစက် မတုပ်ကဵု စက်ဇေတ်တ် ပ္ဍဲကဵု ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ကေုာံ ပါ်ပါဲ ကၠာဟွံကၠောန်ပတိတ် စက်ဇေတ်တ်ရ။&lt;ref&gt;Meriam, J. L., &amp; Kraige, L. G. (2012). *Engineering Mechanics: Dynamics* (7th ed.). Wiley.&lt;/ref&gt;

== ၁၂။ အကာဲအရာ အနာဂတ် (Future Trends) ==

အနာဂတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်ဝွံ အာရီုစွံဒၟံင် လတူ ပရေင်ဆက်တန်တဴ (Sustainability) ကေုာံ ကွတ်စက် ဍောတ်သောဲ (Nanotechnology) တအ်ရ။ အေန်ဂျေန်နဳယာတအ် လွဳပရာဒၟံင် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် စက်မသုင်စောဲ ဒြဟတ်သဘာဝ (Renewable energy) မပ္တံကဵု ဒြဟတ်တ္ၚဲ ကေုာံ ဒြဟတ်ကျာ ညံင်ဂွံ ခိုဟ်တိုန်ရ။ တုဲပၠန်၊ [[:en:Biomechanics|ကွတ်စက် ဇဳဝ (Biomechanics)]] မဒှ် ပရေင်ပံင်သၟဟ် ကွတ်စက် ကေုာံ ဇဳဝဗေဒဂှ်လေဝ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် သွက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် အင်္ဂါမၞိဟ်ပတုဲ (Artificial organs) ကေုာံ ကိရိယာလွပ်ဂဥုဲတအ်ရ။&lt;ref&gt;Smith, W. F., &amp; Hashemi, J. (2006). *Foundations of Materials Science and Engineering* (4th ed.). McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

== ၁၃။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် (Education / Study) ==

သွက်ဂွံ ဒှ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်မွဲဂှ် နွံပၟိက် တဆိပ်ကြာ သဇိုင် (Bachelor's Degree) ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက် (B.S.M.E. ဟွံသေင်မ္ဂး B.Eng.) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်လ္ၚတ်ဏအ်ဝွံ ကွးဘာတအ် ဒးလ္ၚတ် ဘာသာ သာမဝ်ဒုဲနမေတ်၊ သင်္ချာ ကေုာံ CAD တအ်ရ။ လတူနူဂှ်၊ သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲသၞောတ်ဝ်ဂှ် ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် နွံပၟိက် လာင်ဇြေန် (License) မပ္တံကဵု Professional Engineer (PE) ရ။ ဂကောံ မပ္တံကဵု [[:en:American_Society_of_Mechanical_Engineers|ASME (American Society of Mechanical Engineers)]] တအ်ဂှ် ဒှ်ဂကောံ မစၟတ်သမ္တီလဝ် သၞောတ်ဝ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက် ပ္ဍဲအလုံဂၠးတိရ။

== ၁၄။ လေန် မ္ၚး ကေုာံ ဗဳဒဳယော (External Links &amp; Video) ==

* သွက်ဂွံ လ္ၚတ်လဝ် သဇိုင် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက် ဗွဲမလှဲလး၊ ရံင်ကေတ် ပ္ဍဲ YouTube: [https://www.youtube.com/watch?v=1Ozv_E2QjM4 What is Mechanical Engineering? (YouTube)]

== ၁၅။ နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = Engineering
| title = ကဏ္ဍပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ (Branches of Engineering)
| listclass = hlist
| group1 = ကဏ္ဍ အဓိက
| list1 = [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်]] • [[အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ]] • [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ဇိုင်ဒပ်]] • [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု]]
| group2 = ကဏ္ဍ ကွတ်စက် မဆက်စပ်
| list2 = [[မက္ကာထရဝ်နေတ်]] • [[အေန်ဂျေန်နဳယာ အေရဝ်သပေတ်]] • [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ရုံစက်]] • [[ကွတ်စက် ဇဳဝ]]
| group3 = သဘဴဓရ် သဇိုင်
| list3 = [[သာမဝ်ဒုဲနမေတ်]] • [[ကွတ်စက်သဇိုင်]] • [[သိပ္ပံ ကပေါတ်သဇိုင်]] • [[သၞောဝ်ချဳဒရာင် နယူတန်]]
}}

[[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ]]
[[Category:ကွတ်စက်ယန္တရာ]]
[[Category:ကဏ္ဍပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]</text>
      <sha1>i8bumgs4iw7o6hg49y5lyi96omac9kx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55027</id>
      <parentid>55026</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T03:54:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၂။ လၟေင်ဝင် ကေုာံ သဇိုင်ကတဵုဒှ် (History / Background) */</comment>
      <origin>55027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31062" sha1="8sss9e0ezx0jqlwoe7nyoqwixtlm5cr" xml:space="preserve">{{Infobox
| title = အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက် (Mechanical Engineering)
| image = [[File:Piston animation.gif|250px|လၟေင်ကမၠောန် စက်မောတာပန်ထပ်]]
| caption = လၟေင်ကမၠောန် စက်မောတာပန်ထပ် (Four-stroke engine) မဒှ်အရာသဇိုင် သုတေသန ပ္ဍဲအေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်။
| header1 = ပရူပရာ သဇိုင်
| label2 = ယၟုပေင်
| data2 = Mechanical Engineering
| label3 = သဇိုင် ပရေင်ပညာ
| data3 = [[ရူပဗေဒ]], [[သင်္ချာ]], သိပ္ပံ ကပေါတ်သဇိုင် (Materials Science)
| label4 = ကဏ္ဍလပါ်
| data4 = သာမဝ်ဒုဲနမေတ် (Thermodynamics), ကွတ်စက်သဇိုင် (Mechanics), ဒုဲနာမေတ် (Dynamics)
| label5 = အဓိက တိုင်ခဳ
| data5 = ဖန်ဇန် (Design), ပါ်ပါဲ (Analysis), ကၠောန်ပတိတ် (Manufacturing) စက်ယန္တရား
}}

'''အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်''' ({{lang-en|Mechanical Engineering}}) ဂှ် ဒှ်ကဏ္ဍပရေင်ပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ မသုင်စောဲလဝ် သဘဴဓရ် [[ရူပဗေဒ]] (Physics)၊ [[သင်္ချာ]] (Mathematics) ကေုာံ သိပ္ပံကပေါတ်သဇိုင် (Materials science) သွက်ဂွံ လ္ၚတ်၊ ဖန်ဇန်၊ ပါ်ပါဲ၊ ကၠောန်ပတိတ် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် စက်ယန္တရားအလုံသီုဖအိုတ်ရ။ ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍအေန်ဂျေန်နဳယာ မဇၞော်လှဲလးအိုတ် ကေုာံ တြေံအိုတ်မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဝင်ကောန်မၞိဟ်တအ်တုဲ၊ နွံပၟိက်ဒၟံင် ဍာ်ဒကေဝ် မစှ်ေကဵုသၞောတ်ဝ် ပ္ဍဲအရာမကောပ်ကာဲ ဒြဟတ် (Force)၊ ဒြဟတ်ဓါတ် (Energy) ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Heat) တအ် ဗွဲမလှဲလးရ။&lt;ref&gt;Shigley, J. E., &amp; Mischke, C. R. (1989). *Mechanical Engineering Design* (5th ed.). McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်တအ်ဂှ် လုပ်ကၠောန်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍနာနာ မပ္တံကဵု ပရေင်ပတိတ် ကွဳစက် (Automotive)၊ က္ၜင်ကျာ ကေုာံ အာကာသ (Aerospace)၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကပေါတ်လွပ်ဂဥုဲ (Biomedical)၊ ကေုာံ စက်ရုပ် (Robotics) တအ်ရ။ သီုမကၠောန်ဗဒှ်ဒၟံင် ပရေင်ပြံင်လှာဲဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံသၠုင်ပတိုန် အသိင်ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ပွဳပွူသဘာဝ နကဵု နဲကဲခေတ်တၟိရ။&lt;ref&gt;Marks, L. S. (1916). *Mechanical Engineers' Handbook*. McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

== ၁။ သဘဴဓရ် ကေုာံ ပွံက် (Concept / Definition) ==

အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက် ဂှ် ဒှ်ပရေင်ပညာ မလ္ၚတ်ပရူ ဗီုပြင် အရာဝတ္ထုတအ် မချဳဒရာင် ကေုာံ အစောံသတ္တိ ဒြဟတ် မပ္ဍိုက်စုတ်လဝ် လတူဝတ္ထုတအ်ရ။ အဓိက သဘဴဓရ်ဍေဟ်ဂှ် ညံင်ဂွံပြံင်လှာဲ ဒြဟတ်ဓါတ် (Energy) နူမွဲဗီု ပြံင်အာ မွဲဗီု မပ္တံကဵု နူကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ (Thermal energy) ပြံင်အာ ဒြဟတ်ချဳဒရာင် (Mechanical energy) ညံင်ဂွံစှ်ေကဵု လၟေင်ကမၠောန်ရ။ 

အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်တအ်ဂှ် သုင်စောဲ သဘဴဓရ် သဇိုင်နာနာ သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် စက်တၟိတၟိ၊ ဥပမာ - စက်မောတာ၊ အင်ဂျေန်၊ ကိရိယာရုံစက် ကေုာံ စက်ပၟတ်ယက်တအ် ဒှ်တမ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ပရေင်တီကၠိုဟ် လတူ အလုံစက် (System level) ကေုာံ ဒကုတ်ဒကဴစက် (Component level) ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;Hibbeler, R. C. (2010). *Engineering Mechanics: Statics &amp; Dynamics* (12th ed.). Prentice Hall.&lt;/ref&gt;

== ၂။ လၟေင်ဝင် ကေုာံ သဇိုင်ကတဵုဒှ် (History / Background) ==

[[File:Watt_steam_pumping_engine.JPG|thumb|right|300px|စက်ပၟတ်ယက် ဂျိမ်းဝပ် (James Watt's steam engine) မဒှ် တိုင်ခဳ အဓိက သွက် ပၠန်ဂတး ကွတ်စက်ယန္တရား။]]

ဝင် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ်တမၠာ ပ္ဍဲဒေသ ဂရိတ် (Greece) ကေုာံ ကြုက် (China) တေအ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ဂရိတ်တမၠာဂှ် တၠပညာ [[:en:Archimedes|အာခဳမဳဒဳ (Archimedes)]] ကေုာံ ဟဳရဝ် (Heron of Alexandria) တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် စက်သဇိုင် မပ္တံကဵု ခရိုင် (Pulleys)၊ စက်ပၟတ်ယက် အခိင်စောဝ်စောဝ် (Aeolipile) တအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် ဩဇာအေဿလာမ် မဇၞော်မောဝ် (Islamic Golden Age) လေဝ် တၠပညာ အာလ်-ဂျာဇာရဳ (Al-Jazari) ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် စက်ဍာ် ကေုာံ နာဍဳစက် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။

ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇၞော်အိုတ်ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲခေတ် [[:en:Industrial_Revolution|ပၠန်ဂတး ကွတ်စက်ယန္တရား (Industrial Revolution)]] ပ္ဍဲဗွဝ်ကၠံ ၁၈ ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၆၅ ဂှ် [[:en:James_Watt|ဂျိမ်း ဝပ် (James Watt)]] ကၠောန်ဗဒှ်ပတိုန် စက်ပၟတ်ယက် (Steam engine) မနွံကဵု အစောံသတ္တိသၠုင်တုဲ ကမၠောန်ရုံစက် ပ္ဍဲယူရောပ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ဂှ် ပရေင်ပညာဏအ် ဒှ်ကၠုင် ဘာသာရပ်မွဲ ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်တအ်တုဲ ဂကောံ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက် ကၠာအိုတ် Institution of Mechanical Engineers (IMechE) ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၄၇ ပ္ဍဲဍုင်အင်္ဂလာန်ရ။&lt;ref&gt;Stevenson, W. J. (2018). *Operations Management* (13th ed.). McGraw-Hill Education.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဇယား လၟေင်ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်
|-
! သၞာံ / ခေတ် !! ပရေင်ကတဵုဒှ် အဓိက !! ပရေင်ပြံင်လှာဲ
|-
| ဘဳသဳ ၃ ဗွဝ်ကၠံ || [[:en:Archimedes|အာခဳမဳဒဳ]] ခၞံဗဒှ် သဘဴဓရ် ခရိုင် ကေုာံ လဳဗာ (Lever) || တီကၠိုဟ် သဘဴဓရ် သဇိုင် ကွတ်စက် (Basic Mechanics)။
|-
| ၁၇၆၅ || [[:en:James_Watt|ဂျိမ်း ဝပ်]] ခၞံဗဒှ် စက်ပၟတ်ယက် မခိုဟ်တိုန် || ပၠန်ဂတး ကွတ်စက်ယန္တရား ကတဵုဒှ်၊ ရုံစက်ဂမၠိုင် စကာစက်ယန္တရား။
|-
| ၁၈၄၇ || ဒက်ပ္တန် ဂကောံ IMechE ပ္ဍဲ ဍုင်အင်္ဂလာန် || အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက် ဒှ်ကၠုင် ကဏ္ဍပညာ ပ္ဍဲသၞောတ်ဝ် (Professional discipline)။
|-
| ၁၉၄၀ တအ် || ကၠောန်ဗဒှ် စက် က္ၜင်ကျာ (Jet Engine) ကေုာံ ကောန်ပျူတာ ပထမ || ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အေရဝ်သပေတ် (Aerospace) ကေုာံ သၞောတ်အဝ်တဝ်။
|-
| ၂၀၀၀ ပြင်င် || ကွတ်စက် စက်ရုပ် (Robotics) ကေုာံ သၞောတ် CAD/CAM || စက်ယန္တရား ပံင်သၟဟ် ကု ကောန်ပျူတာ ကေုာံ သၞောတ် AI။
|}

== ၃။ သဘဴဓရ် ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ်တိုင်ခဳ (Theory / Principles) ==

အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် လတူ သဘဴဓရ် သဇိုင် နာနာရ-

* '''ကွတ်စက်သဇိုင် (Mechanics):''' လ္ၚတ်ပရူ ဒြဟတ် (Forces) မလုပ်ကၠောန် လတူ ဝတ္ထုတအ်ရ။ သဘဴဓရ် အဓိကဂှ် နိဿဲလဝ် ကု သၞောဝ်ချဳဒရာင် နယူတန် (Newton's Laws of Motion) ရ။ ဥပမာ - သၞောဝ်ဒုတိယ သွက်ဂွံတွက် ဒြဟတ်ဂှ်:
&lt;math&gt;F = m \cdot a&lt;/math&gt; (ဒြဟတ် = လျိုင် × ပရေင်ပြဟ်)

* '''သာမဝ်ဒုဲနမေတ် (Thermodynamics):''' လ္ၚတ်ပရူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ဒြဟတ်ဓါတ် ပ္ဍဲအပ္ဍဲ စက်တအ်ရ။ သၞောဝ်ပထမ သာမဝ်ဒုဲနမေတ် မတွဟ်ဂး ပရေင်မင်မွဲ ဒြဟတ်ဓါတ် (Conservation of Energy) ဂှ် ဒှ်တိုင်ခဳ သွက်ဂွံကၠောန် စက်မောတာတအ်ရ:
&lt;math&gt;\Delta U = Q - W&lt;/math&gt; (ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ်ဓါတ် အပ္ဍဲ = ဓါတ်ဂမ္တဴ - ကမၠောန်မကၠောန်လဝ်)

* '''သိပ္ပံ ကပေါတ်သဇိုင် (Materials Science):''' လ္ၚတ်ပရူ အစောံသတ္တိ ပသဲ၊ ပလာသတေတ်၊ ကေုာံ ကပေါတ်နာနာ သွက်ဂွံသုင်စောဲ ပ္ဍဲစက်တအ်ရ။ ပရေင်ပါ်ပါဲ ပရေင်ထကုတ်လီု (Fracture mechanics) ဂှ် ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင်စက် ဟွံဂွံလီုလာ်ရ။&lt;ref&gt;Callister, W. D., &amp; Rethwisch, D. G. (2014). *Materials Science and Engineering: An Introduction* (9th ed.). Wiley.&lt;/ref&gt;

== ၄။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ သ္ၚိအင် (Components / Structure) ==

ပရေင်လ္ၚတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်ဝွံ ပါ်လဝ် ဒကုတ်ဒကဴ သဇိုင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
# '''သတေတ်တိစ် (Statics):''' လ္ၚတ်ပရူ ဝတ္ထုမတန်တဴဒၟံင် ဟွံချဳဒရာင်တအ် ကေုာံ ဗီုဒြဟတ်တအ် မတန်တဴ လတူဍေဟ်။
# '''ဒုဲနာမေတ် (Dynamics / Kinematics):''' လ္ၚတ်ပရူ ဝတ္ထုမချဳဒရာင် ကေုာံ ပရေင်ဇီုကပိုက် လတူဍေဟ်တအ်။
# '''ကွတ်စက် ဍာ်/ကျာ (Fluid Mechanics):''' လ္ၚတ်ပရူ ပရေင်ချဳဒရာင် ဍာ် ကေုာံ ကျာ ဥပမာ သွက်ဂွံဖန်ဇန် ပန်ဍာ် (Pumps) ဟွံသေင်မ္ဂး အေရဝ်ဒုဲနာမေတ် (Aerodynamics) သွက် က္ၜင်ကျာ။
# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Heat Transfer):''' လ္ၚတ်ပရူ ဗီုဓါတ်ဂမ္တဴ ပြံင်လှာဲ နူမွဲဒၞာဲ အာမွဲဒၞာဲ နကဵု Conduction, Convection, ကေုာံ Radiation။&lt;ref&gt;Cengel, Y. A., &amp; Boles, M. A. (2015). *Thermodynamics: An Engineering Approach* (8th ed.). McGraw-Hill Education.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပါ်ခြာ ဂကူ ကေုာံ ကဏ္ဍ (Classification / Types) ==

ကဏ္ဍ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်ဝွံ ပါ်ကလေင်လဝ် ကဏ္ဍလပါ် (Sub-disciplines) ဗွဲမလှဲလးရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ကဏ္ဍလပါ် အဓိက ပ္ဍဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်
|-
! ကဏ္ဍလပါ် (Sub-discipline) !! ပရေင်လ္ၚတ် / ကမၠောန် !! အရာမသုင်စောဲ
|-
| '''[[:en:Mechatronics|မက္ကာထရဝ်နေတ် (Mechatronics)]]''' || ပံင်သၟဟ် ကွတ်စက်၊ ကွတ်လလဳ ကေုာံ ကောန်ပျူတာ။ || စက်ရုပ် (Robotics)၊ စက်အဝ်တဝ်၊ စက်သမ္တီဍာ်ဒကေဝ်။
|-
| '''အေရဝ်သပေတ် (Aerospace)''' || ဖန်ဇန် က္ၜင်ကျာ၊ က္ၜင်အာကာသ ကေုာံ ဒုံးကျည်။ || က္ၜင်ကျာ ပရဟ်သၠုင်၊ ဂြိုဟ်တုဲ (Satellites)။
|-
| '''ကွဳစက် (Automotive)''' || ဖန်ဇန် ကေုာံ ပတိတ် ကွဳစက်၊ မောတာ ကေုာံ ဒကှ်စက်။ || ကွဳစက်၊ ကွဳစက်လလဳ (EV)၊ ကွဳလောတ်။
|-
| '''HVAC (ပရေင်ကျာ ကေုာံ ဂမ္တဴ)''' || ကောပ်ကာဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ၊ ဓါတ်လမုဟ် ကေုာံ ကျာလုပ်တိတ် ပ္ဍဲသ္ၚိ။ || စက်လမုဟ် (Air-conditioners)၊ စက်ဂမ္တဴ အပ္ဍဲရုံ။
|-
| '''သိပ္ပံကပေါတ် (Materials Engineering)''' || လ္ၚတ် ကေုာံ ခၞံဗဒှ် ကပေါတ်တၟိ မၞုံကဵု အစောံသတ္တိတၟေင်။ || ကပေါတ်သာမောန် (Composites)၊ Nanomaterials။
|}

== ၆။ လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ နဲကဲ (Methodology / Process) ==

[[File:Finite_element_method_2D_illustration.svg|thumb|left|250px|နဲကဲစမ်ၜတ် နကဵု ကောန်ပျူတာ FEA (Finite Element Analysis) မသုင်စောဲ သွက်ဂွံပါ်ပါဲ ပရေင်ထကုတ်လီု လတူ စက်ယန္တရားတအ်။]]

လၟေင်ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်ဂှ် စကာ နဲကဲမကော်စ '''လၟေင်ကမၠောန် ဖန်ဇန် အေန်ဂျေန်နဳယာ''' (Engineering Design Process) ရ။ လၟေင်ဏအ်ဂှ်-
# '''စၟတ်သမ္တီ ပြသၞာ:''' အာတ်မိက် ပၟိက်မၞိဟ်စကာ ကေုာံ အခက်အခုဲဂမၠိုင်။
# '''ပရေင်ချပ်ဒမၠိ ကေုာံ ရုဲစှ်:''' ချပ်ပတိတ် ဗီုပြင် အိုင်ဒဳယာ (Ideation) တုဲ ရုဲစှ် နဲကဲမခိုဟ်အိုတ်။
# '''ပရေင်ဖန်ဇန် နကဵုစက် (CAD Design):''' သုင်စောဲ ဆပ်ဝဴ ကောန်ပျူတာ [[:en:Computer-aided_design|CAD (Computer-Aided Design)]] တုဲ ဓဇက်ဗီု 3D Model ရ။
# '''ပရေင်ပါ်ပါဲ (Analysis):''' သုင်စောဲ နဲကဲ FEA (Finite Element Analysis) သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ဗီုလဵု စက်ဂှ် ဒုင်ဒဝ် ဒြဟတ်မာန်ရော။
# '''ကၠောန် ကပေါတ်စမ်ၜတ် (Prototyping):''' ကၠောန်ပတိတ် ကပေါတ်နမူနာ နကဵု နဲကဲ 3D Printing ဟွံသေင်မ္ဂး CNC Machining။
# '''စမ်ၜတ် ကေုာံ သၠုင်ပတိုန်:''' စမ်ၜတ် ကပေါတ်နမူနာတုဲ ကလေင်သၠုင်ပတိုန် ဍာ်ဒကေဝ် စဵုကဵု စိုပ်တိုင်ပ္ကဴရ။&lt;ref&gt;Dieter, G. E., &amp; Schmidt, L. C. (2012). *Engineering Design* (5th ed.). McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်စကာ ကေုာံ ဖဵုသွက်ဘဝ (Applications / Uses) ==

အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်ဂှ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ်ဒၞာဲ ပ္ဍဲဘဝလၟေင်တ္ၚဲရ-
* '''ပရေင်ပတိတ် ဒြဟတ်ဓါတ် (Power Generation):''' စက်ပတိတ် လလဳ နကဵု ဍာ် (Hydroelectric turbines)၊ စက်ပတိတ် လလဳ နကဵု ကျာ (Wind turbines) ကေုာံ ရုံလလဳ နယူကလဳယာ (Nuclear power plants) တအ်ဂှ် နွံပၟိက် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက် ဗွဲမလောန်ရ။
* '''သၞောတ် ပလံင်ဗစိုပ် (Transportation):''' နူကဵု ကွဳစက်၊ က္ၜင်၊ က္ၜင်ကျာ စဵုကဵုစိုပ် ရထာတ်ပၟတ် မအာပြဟ် (High-speed trains) တအ်ဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵု ကွတ်စက်ဏအ်ရ။
* '''ကမၠောန်ရုံစက် ကေုာံ ပတိတ်ကပေါတ် (Manufacturing):''' စက်ယန္တရား ပ္ဍဲရုံစက်တအ် မပ္တံကဵု စက်ပုတ် (Lathe)၊ စက်စုတ်ကပေါတ် (Assembly lines) တအ်ဂှ် လ္ၚတ်ကၠောန်လဝ် နကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက် သီုဖအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Groover, M. P. (2010). *Fundamentals of Modern Manufacturing: Materials, Processes, and Systems* (4th ed.). John Wiley &amp; Sons.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဒေတာ၊ ဇယာ ကေုာံ ဗီုပြင်မော်ဒယ် (Data / Tables / Models) ==

ပ္ဍဲကဵု ပရေင်လ္ၚတ်ဏအ်ဝွံ အေန်ဂျေန်နဳယာတအ် သုင်စောဲ သၞောတ်ဝ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ရူပဗေဒ (SI Units) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် သဇိုင် ပ္ဍဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက် (SI Units)
|-
! ပရူပရာ (Quantity) !! သင်္ကေတ (Symbol) !! ဗၞတ်ဗ္ၜတ် SI (SI Unit) !! ဥပမာ သုင်စောဲ
|-
| လျိုင် (Mass) || &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; || ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg) || တွက် လျိုင် စက်မောတာ
|-
| ဒြဟတ် (Force) || &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; || နယူတန် (Newton, N) || တွက် ဒြဟတ် မဓရိုဟ် လတူ ကွဳစက်
|-
| ဓါတ်ဂမ္တဴ/ဒြဟတ်ဓါတ် (Energy) || &lt;math&gt;E&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;Q&lt;/math&gt; || ဂျူ (Joule, J) || တွက် ဓါတ်ဂမ္တဴ နူကဵု စက်ပၟတ်ယက်
|-
| ဒြဟတ်ကမၠောန် (Power) || &lt;math&gt;P&lt;/math&gt; || ဝပ် (Watt, W) || တွက် အစောံသတ္တိ စက်မောတာ (ဥပမာ Horsepower)
|-
| ပရေင်ဓရိုဟ် (Pressure) || &lt;math&gt;p&lt;/math&gt; || ပါသကာ (Pascal, Pa) || တွက် ပရေင်ဓရိုဟ် ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကျာ ပ္ဍဲပိုက်
|}

== ၉။ အကျိုးသက်ရောက်မှု ကေုာံ ကိစ္စဇၞော် (Impact / Importance) ==

အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်ဂှ် ကဵုလဝ် ဖဵုအကျိုးသက်ရောက်မှု ဗွဲမဇၞော် လတူ ဂၠးတိဏအ်ရ။ ပၠန်ဂတး ကွတ်စက်ယန္တရား မစကတဵုဒှ်လဝ် နူကဵု စက်ပၟတ်ယက်ဂှ် ပြံင်လှာဲလဝ် ဗီုပြင် ကောန်မၞိဟ်တအ် မဂျိုင်တန်တဴကၠုင်လဝ်ရ။ ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ် ဗွဲမဂၠိုင် (Mass production) ဂှ် ပကဵု ညံင်ၚုဟ်မး ကပေါတ်တအ် ဂွံစှ်ေအာ ကေုာံ ကဆံင်ဘဝ ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂွံသၠုင်တိုန်ရ။ တုဲပၠန် သၞောတ် ပလံင်ဗစိုပ် ခေတ်တၟိ မပ္တံကဵု က္ၜင်ကျာ ကေုာံ ကွဳစက်တအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ဂၠးတိဏအ် ဂွံဍောတ်အာ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ဂွံပြဟ်တိုန်ရ။&lt;ref&gt;Norton, R. L. (2013). *Machine Design: An Integrated Approach* (5th ed.). Pearson.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ (Problems / Criticism) ==

ၜိုန်ရ ကဵုဖဵုခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ ကဏ္ဍဏအ် နွံကဵု ပြသၞာ မဒးမင်မွဲ ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
# '''ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ယက်ပလီု:''' စက်အင်ဂျေန် မသုင်စောဲ ကၠေင် ကေုာံ ဓါတ်တၟအ်တအ်ဂှ် ပတိတ်ကဵု ယက် ဓါတ်ကာဗောန် (Carbon emissions) ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ၊ ပကဵု ညံင်ရာသဳဥတု ဂၠးတိ ဂွံပြံင်လှာဲ (Climate Change) ရ။
# '''ပရေင်လဟုတ် ကပေါတ်သဘာဝ:''' ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် စက်ယန္တရားတအ်ဂှ် နွံပၟိက် ပသဲ၊ သောတ် ကေုာံ ဓါတ်သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ပကဵု ညံင်ကပေါတ်သဘာဝတအ် ဂွံအောန်စှ်ေအာရ။
# '''ပရေင်ကမၠောန် မၞိဟ် အောန်စှ်ေ:''' ဟိုတ်နူ သၞောတ်စက်ရုပ် ကေုာံ Automation ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ ကောန်ကမၠောန် မသုင်စောဲ ဒြဟတ်တအ် ဒးကၠေအ်ကမၠောန် (Job displacement) ဒှ်ကၠုင်မာန်ရ။&lt;ref&gt;Moran, M. J., &amp; Shapiro, H. N. (2010). *Fundamentals of Engineering Thermodynamics* (7th ed.). John Wiley &amp; Sons.&lt;/ref&gt;

== ၁၁။ ကွတ်စက်ခေတ်တၟိ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Modern Developments / Technology) ==

ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ်ဝွံ ကွတ်စက် ဒဳဂျဳတေဝ်တအ် လုပ်ကၠုင်စိုပ် ပ္ဍဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက် ဗွဲမလှဲလးရ-
* '''[[:en:Computer-aided_manufacturing|CAM (Computer-Aided Manufacturing)]]:''' ဒှ်သၞောတ် မသုင်စောဲ ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ ကောပ်ကာဲ စက်ယန္တရား မပ္တံကဵု စက် CNC ပ္ဍဲရုံစက်တအ်ရ။
* '''[[:en:3D_printing|3D Printing (Additive Manufacturing)]]:''' မဒှ်နဲကဲ မကၠောန်ပတိတ် ကပေါတ် နကဵု ပရေင်ထပ်စုတ် ကပေါတ်မွဲထပ်တုဲ မွဲထပ်။ ဍေဟ်ပကဵု ညံင်ဂွံ ဖန်ဇန် ကပေါတ် ဗီုပြင် ထုဲထံင် ဗွဲမလောဲသွာမာန်ရ။
* '''Digital Twins:''' ဒှ်နဲကဲ မကၠောန်ဗဒှ် ဗီုစက် မတုပ်ကဵု စက်ဇေတ်တ် ပ္ဍဲကဵု ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ကေုာံ ပါ်ပါဲ ကၠာဟွံကၠောန်ပတိတ် စက်ဇေတ်တ်ရ။&lt;ref&gt;Meriam, J. L., &amp; Kraige, L. G. (2012). *Engineering Mechanics: Dynamics* (7th ed.). Wiley.&lt;/ref&gt;

== ၁၂။ အကာဲအရာ အနာဂတ် (Future Trends) ==

အနာဂတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်ဝွံ အာရီုစွံဒၟံင် လတူ ပရေင်ဆက်တန်တဴ (Sustainability) ကေုာံ ကွတ်စက် ဍောတ်သောဲ (Nanotechnology) တအ်ရ။ အေန်ဂျေန်နဳယာတအ် လွဳပရာဒၟံင် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် စက်မသုင်စောဲ ဒြဟတ်သဘာဝ (Renewable energy) မပ္တံကဵု ဒြဟတ်တ္ၚဲ ကေုာံ ဒြဟတ်ကျာ ညံင်ဂွံ ခိုဟ်တိုန်ရ။ တုဲပၠန်၊ [[:en:Biomechanics|ကွတ်စက် ဇဳဝ (Biomechanics)]] မဒှ် ပရေင်ပံင်သၟဟ် ကွတ်စက် ကေုာံ ဇဳဝဗေဒဂှ်လေဝ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် သွက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် အင်္ဂါမၞိဟ်ပတုဲ (Artificial organs) ကေုာံ ကိရိယာလွပ်ဂဥုဲတအ်ရ။&lt;ref&gt;Smith, W. F., &amp; Hashemi, J. (2006). *Foundations of Materials Science and Engineering* (4th ed.). McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

== ၁၃။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် (Education / Study) ==

သွက်ဂွံ ဒှ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်မွဲဂှ် နွံပၟိက် တဆိပ်ကြာ သဇိုင် (Bachelor's Degree) ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက် (B.S.M.E. ဟွံသေင်မ္ဂး B.Eng.) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်လ္ၚတ်ဏအ်ဝွံ ကွးဘာတအ် ဒးလ္ၚတ် ဘာသာ သာမဝ်ဒုဲနမေတ်၊ သင်္ချာ ကေုာံ CAD တအ်ရ။ လတူနူဂှ်၊ သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲသၞောတ်ဝ်ဂှ် ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် နွံပၟိက် လာင်ဇြေန် (License) မပ္တံကဵု Professional Engineer (PE) ရ။ ဂကောံ မပ္တံကဵု [[:en:American_Society_of_Mechanical_Engineers|ASME (American Society of Mechanical Engineers)]] တအ်ဂှ် ဒှ်ဂကောံ မစၟတ်သမ္တီလဝ် သၞောတ်ဝ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက် ပ္ဍဲအလုံဂၠးတိရ။

== ၁၄။ လေန် မ္ၚး ကေုာံ ဗဳဒဳယော (External Links &amp; Video) ==

* သွက်ဂွံ လ္ၚတ်လဝ် သဇိုင် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက် ဗွဲမလှဲလး၊ ရံင်ကေတ် ပ္ဍဲ YouTube: [https://www.youtube.com/watch?v=1Ozv_E2QjM4 What is Mechanical Engineering? (YouTube)]

== ၁၅။ နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = Engineering
| title = ကဏ္ဍပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ (Branches of Engineering)
| listclass = hlist
| group1 = ကဏ္ဍ အဓိက
| list1 = [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စက်]] • [[အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ]] • [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ဇိုင်ဒပ်]] • [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု]]
| group2 = ကဏ္ဍ ကွတ်စက် မဆက်စပ်
| list2 = [[မက္ကာထရဝ်နေတ်]] • [[အေန်ဂျေန်နဳယာ အေရဝ်သပေတ်]] • [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ရုံစက်]] • [[ကွတ်စက် ဇဳဝ]]
| group3 = သဘဴဓရ် သဇိုင်
| list3 = [[သာမဝ်ဒုဲနမေတ်]] • [[ကွတ်စက်သဇိုင်]] • [[သိပ္ပံ ကပေါတ်သဇိုင်]] • [[သၞောဝ်ချဳဒရာင် နယူတန်]]
}}

[[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ]]
[[Category:ကွတ်စက်ယန္တရာ]]
[[Category:ကဏ္ဍပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]</text>
      <sha1>8sss9e0ezx0jqlwoe7nyoqwixtlm5cr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11101</id>
    <revision>
      <id>55028</id>
      <timestamp>2026-05-23T03:59:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox|title=အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ|image=[[File:Transmission_lines_in_an_Ontario_forest.jpg|250px|တိုင်လလဳ ကေုာံ ဇုက်လလဳ]]|caption=တိုင်လလဳ ကေုာံ ဇုက်လလဳ မစကာ သွက်ဂွံပလံင်ဗစိုပ် ဒြဟတ်လလဳ ပ္ဍဲကဏ္ဍ အေန်ဂျေန်နဳယ...&quot;</comment>
      <origin>55028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27542" sha1="r2b5964drjw2v86u3e4u3cfv2yft9bm" xml:space="preserve">{{Infobox|title=အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ|image=[[File:Transmission_lines_in_an_Ontario_forest.jpg|250px|တိုင်လလဳ ကေုာံ ဇုက်လလဳ]]|caption=တိုင်လလဳ ကေုာံ ဇုက်လလဳ မစကာ သွက်ဂွံပလံင်ဗစိုပ် ဒြဟတ်လလဳ ပ္ဍဲကဏ္ဍ အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ|header1=ပရူပရာ သဇိုင်|label2=ယၟုပေင်|data2=Electrical Engineering|label3=ကဏ္ဍအဓိက|data3=[[အေန်ဂျေန်နဳယာ]] (Engineering)|label4=လၟေင်ဘာသာ|data4=ဒြဟတ်လလဳ၊ အီလက်ထရောနစ်၊ သံလိုက်လလဳ|label5=သမိုင်းဝင် ပုဂ္ဂိုလ်|data5=[[တောမတ် အေဒီဆင်]]၊ [[နဳကိုလာ တေတ်သလာ]]၊ [[မာက်သဝဲလ်]]}}'''အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ''' ({{lang-en|Electrical Engineering}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍကွတ်စက် ကေုာံ ပရေင်ပညာမွဲ မလ္ၚတ် ကေုာံ စကာ ပရေင်ဒြဟတ်လလဳ (electricity)၊ အီလက်ထရောနစ် (electronics)၊ ကေုာံ ဓါတ်သံလိုက်လလဳ (electromagnetism) တအ်ရ။ ကဏ္ဍဝွံ စကတဵုဒှ်လဝ် နဒဒှ် ကမၠောန်ပရေင်ပညာမွဲ ပ္ဍဲကဵု လပါ်ကဝက် သၞာံ ၁၉၀၀ တအ် ကြဴနူ မခၞံဗဒှ်ပတိုန် စက်ပလံင်ပရိုင် (telegraph)၊ သၞောတ်ပလံင်ဗစိုပ် ဒြဟတ်လလဳ ကေုာံ လျးလလဳတအ်ရ။&lt;ref&gt;Theraja, B. L., &amp; Theraja, A. K. (2005). *A Textbook of Electrical Technology*. S. Chand Publishing.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် ညးဍုင်ကွာန် ခေတ်တၟိတုဲ ပါလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲအရာသီုဖအိုတ် မပ္တံကဵု သၞောတ်ကောန်ပျူတာ၊ စက်ယန္တရားရုံစက်၊ ကေုာံ သၞောတ်ဆက်စပ်ပရိုင် အလုံဂၠးတိရ။

အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳဝွံ ပါ်ထောအ် နကဵုကဏ္ဍဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ဒြဟတ် (Power engineering)၊ ဆက်စပ်ပရိုင် (Telecommunications)၊ စက်ကောပ်ကာဲ (Control systems)၊ အီလက်ထရောနစ် (Electronics) ကေုာံ ကောန်ပျူတာ (Computers) တအ်ရ။&lt;ref&gt;Chen, W. K. (2004). *The Electrical Engineering Handbook*. Academic Press.&lt;/ref&gt; ညးမလ္ၚတ်လဝ် ဘာသာရပ်ဏအ်ဂှ် ကော်စ &quot;အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ&quot; (Electrical Engineer) တုဲ ညးတအ်ဝွံ ဒးနွံကဵု တင်လ္ၚတ် သဇိုင်သင်္ချာ ကေုာံ ရူပဗေဒ (Physics) ဗွဲမဇြိုဟ်နက် သွက်ဂွံဖန်ဇန်၊ ကၠောန်ဗဒှ် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် သၞောတ်လလဳတအ်ရ။

== ၁။ အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ သဘဴဓရ် (Concept / Definition) ==
အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ ဂှ် ဒှ်ကဏ္ဍသိပ္ပံ ကေုာံ ကွတ်စက် မဆေင်စပ် ကုအရာမကတဵုဒှ် နူကဵု ပရေင်ချဳဒရာင် [[:en:Electron|အီလက်ထရွန်]] (electrons) ပ္ဍဲကဵု ကပေါတ်မွဲမွဲရ။ ပရေင်လ္ၚတ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ သုင်စောဲ ဒြဟတ်လလဳ (Electrical energy) နဒဒှ် ဒြဟတ်အဓိက သွက်ဂွံ ဓရိုဟ်ပတိုန် စက်ယန္တရား (motors)၊ ပတိတ် လျး (lighting)၊ ပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (heating) ကေုာံ သွက်ဂွံ ပလံင်ဗစိုပ် ဒေတာ (data processing) ရ။

သဘဴဓရ် သဇိုင် အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကုသၞောဝ်ရူပဗေဒ မဆေင်ကဵု သံလိုက်လလဳ (Electromagnetism) မဒှ်အရာ မစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု ညီမျှခြင်း [[မာက်သဝဲလ်]] (Maxwell's equations) ရ။ သၞောတ်လလဳတအ်ဝွံ နွံကဵု ဒြဟတ်ဓရိုဟ်လလဳ (Voltage)၊ ဓါတ်လလဳမဇွောဝ် (Current)၊ ကေုာံ ပရေင်ဆဳဒါတ် (Resistance) မဒှ်အရာမဆက်စပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် အတိုင် နိယာမ [[အုမ်]] (Ohm's law) ရ။&lt;ref&gt;Sadiku, M. N. O. (2006). *Elements of Electromagnetics* (4th ed.). Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၂။ လၟေင်ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History / Background) ==
လၟေင်ဝင် အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ မဒှ်အခိင် တၠပညာသိပ္ပံတအ် စလ္ၚတ် ပရူဒြဟတ်လလဳရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၀ ဂှ် [[:en:Alessandro_Volta|အာလေက်ဇာန်ဒရဝ် ဗိုလတ္တာ (Alessandro Volta)]] ဂွံခၞံဗဒှ် ဗတ္ထရဳ (battery) ကၠာအိုတ် မကော်စ voltaic pile ရ။
[[ဝှာင်:Nikola_Tesla,_with_his_equipment_Wellcome_M0014782.jpg|left|thumb|250x250px|နဳကိုလာ တေတ်သလာ ပ္ဍဲအခိင် မစမ်ၜတ်ဒၟံင် ဒြဟတ်လလဳ AC (Alternating Current)။]]
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၃၁ ဂှ် [[:en:Michael_Faraday|မာက်ကယ် ဖာရာဒေ (Michael Faraday)]] ဂွံဆဵုကေတ် နိယာမ သံလိုက်လလဳမပြံင်လှာဲ (Electromagnetic induction) မဒှ်သဇိုင်အဓိက သွက်ဂွံကၠောန်ပတိတ် ဂျေန်နရေတာ လလဳ (Generators) တအ်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၈၇၃ ဂှ် [[ဂျိမ်း ကလာ့ခ် မာက်သဝဲလ်|ဂျိမ်း မာက်သဝဲလ် (James Clerk Maxwell)]] ချူပ္တိတ် ပြကိုဟ် ''A Treatise on Electricity and Magnetism'' မဒှ်လိက်အုပ် မပံင်သၟဟ် ဓါတ်လလဳ ကေုာံ ဓါတ်သံလိုက် နကဵု သင်္ချာရ။&lt;ref&gt;Hambley, A. R. (2013). *Electrical Engineering: Principles and Applications* (6th ed.). Pearson.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကၞောတ် သၞာံ ၁၈၀၀ တအ်ဂှ် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် အကြာ သၞောတ် DC (Direct Current) မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု [[တောမတ် အေဒီဆင်]] ကေုာံ သၞောတ် AC (Alternating Current) မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု [[နဳကိုလာ တေတ်သလာ]] ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်လဝ် မကော်စ &quot;War of Currents&quot; ရ။ ဗွဲကြဴ သၞောတ် AC ဂှ် အံင်ဇၞးအာတုဲ ဒှ်ကၠုင် သၞောတ်အဓိက သွက်ဂွံပလံင်ဗစိုပ် ဒြဟတ်လလဳ အလုံဂၠးတိရ။
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+လၟေင်ဝင် အဓိက ပ္ဍဲကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ
!သၞာံ
!ညးခၞံဗဒှ်
!ကမၠောန် အောင်ဇၞး အဓိက (Key Milestone)
|-
|၁၈၀၀
|အာလေက်ဇာန်ဒရဝ် ဗိုလတ္တာ
|ခၞံဗဒှ် ဗတ္ထရဳ ကၠာအိုတ် (Voltaic pile)
|-
|၁၈၃၁
|မာက်ကယ် ဖာရာဒေ
|ဆဵုကေတ် နိယာမ Electromagnetic induction
|-
|၁၈၇၉
|တောမတ် အေဒီဆင်
|ခၞံဗဒှ် မလ္ၚတ်လျးလလဳ (Incandescent light bulb)
|-
|၁၈၈၈
|နဳကိုလာ တေတ်သလာ
|ခၞံဗဒှ် AC Motor
|-
|၁၉၄၇
|ဂျောန် ဘာဒိန် ကေုာံ အပေါင်းအပါ
|ခၞံဗဒှ် Transistor မဒှ်သဇိုင် အီလက်ထရောနစ် ခေတ်တၟိ
|-
|၁၉၅၈
|ဂျက် ကေလဘဳ
|ခၞံဗဒှ် Integrated Circuit (IC)
|}

== ၃။ သဘဴဓရ် သဇိုင် ကေုာံ နိယာမ (Theory / Principles) ==
သဇိုင်ပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုနိယာမ သင်္ချာ ကေုာံ ရူပဗေဒ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ အဓိက သၞောတ်ဝ်တအ်ဂှ်-

* '''နိယာမ အုမ် (Ohm's Law):''' ဓါတ်လလဳမဇွောဝ် (I) ပ္ဍဲကဵု ဇုက်ဝါယာမွဲဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကုဒြဟတ်ဓရိုဟ် (V) ကေုာံ ဒးဆဳဒါတ် (R) ရ။

&lt;math&gt;V = I \times R&lt;/math&gt;

* '''နိယာမ ကာချော့ဖ် (Kirchhoff's Circuit Laws):'''
** KCL (Kirchhoff's Current Law): လၟိဟ် ဓါတ်လလဳ မလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲကဵု တိုင်မွဲ (Node) ဂှ် ဒးတုပ်ကဵု လၟိဟ် ဓါတ်လလဳ မတိတ်အာရ။
** KVL (Kirchhoff's Voltage Law): လၟိဟ် ဒြဟတ်ဓရိုဟ် မပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကဝိုင် (Closed loop) မွဲဂှ် သၟဟ်ကဵု သုည ရ။&lt;ref&gt;Hayt, W. H., &amp; Kemmerly, J. E. (2011). *Engineering Circuit Analysis* (8th ed.). McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

* '''ဒြဟတ် လလဳ (Electrical Power):''' လၟိဟ်ဒြဟတ် မသုင်စောဲ ဟွံသေင်မ္ဂး မပတိတ် နကဵု စက်မွဲ။

&lt;math&gt;P = V \times I&lt;/math&gt;

== ၄။ ကိရိယာ ကေုာံ အင်္ဂလက္ခဏာဂမၠိုင် (Components / Structure) ==
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်လလဳ ကေုာံ သၞောတ်အီလက်ထရောနစ်တအ်ဂှ် သုင်စောဲ ကိရိယာ (Components) သဇိုင် အဓိက နွံ ၅ သာ်-

# '''ဒုင်ပဒပ် (Resistor):''' ကိရိယာ မထိင်ဒဝ် ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ် ဓါတ်လလဳမဇွောဝ်။ (သင်္ကေတ: &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;, ယူနစ်: Ohm &lt;math&gt;\Omega&lt;/math&gt;)
# '''သီလလဳ (Capacitor):''' ကိရိယာ မသီဂိုင်လဝ် ဒြဟတ်လလဳ နကဵု ဓါတ်လလဳစတေတစ် (Static electricity) တုဲ ဗလးပတိတ်ပြဟ်ဟ်မာန်။ (သင်္ကေတ: &lt;math&gt;C&lt;/math&gt;, ယူနစ်: Farad &lt;math&gt;F&lt;/math&gt;)
# '''ပတိတ်ဓါတ်သံလိုက် (Inductor):''' ကိရိယာ မသီဂိုင်လဝ် ဒြဟတ် ပ္ဍဲကဵု ဗွိုင်သံလိုက် အခိင်ဓါတ်လလဳ ဇွောဝ်လုပ်။ (သင်္ကေတ: &lt;math&gt;L&lt;/math&gt;, ယူနစ်: Henry &lt;math&gt;H&lt;/math&gt;)
# '''ဒိုင်အုတ် (Diode):''' ကိရိယာ မကဵုအခေါင် ဓါတ်လလဳဇွောဝ် မွဲလပါ်ဓဝ်တုဲ စဵုဒၞာ လပါ်တၞဟ်။&lt;ref&gt;Boylestad, R. L., &amp; Nashelsky, L. (2012). *Electronic Devices and Circuit Theory* (11th ed.). Pearson.&lt;/ref&gt;
# '''ထရန်စစ်စတာ (Transistor):''' ကိရိယာ မစကာ သွက်ဂွံ ပလံင်၊ သၠုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပိုတ် (Switching and Amplification) ဓါတ်လလဳ။ ဍေဟ်ဒှ် သဇိုင် ကောန်ပျူတာ ခေတ်လၟုဟ်ရ။

== ၅။ ဂကူ ကေုာံ ကဏ္ဍပါ်ခြာ (Classification / Types) ==
အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ ဝွံ လှဲလးဗွဲမလောန်တုဲ ပါ်လဝ် ကဏ္ဍအဓိက ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ကဏ္ဍအဓိက ပ္ဍဲအေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန်ညးတအ်
!ကဏ္ဍ (Sub-discipline)
!ပရေင်လ္ၚတ် ကေုာံ ကမၠောန် (Focus Area)
!ဥပမာ (Examples)
|-
|'''အေန်ဂျေန်နဳယာ ဒြဟတ် (Power Engineering)'''
|လ္ၚတ် ပရေင်ပတိတ်၊ ပလံင်ဗစိုပ်၊ ကေုာံ ဖန်ဇန် ဒြဟတ်လလဳ ဇၞော်ဇၞော်။
|စက်မောတာ၊ ဂျေန်နရေတာ၊ တိုင်လလဳ၊ Transformer။
|-
|'''စက်ကောပ်ကာဲ (Control Engineering)'''
|လ္ၚတ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် စက်ယန္တရား ညံင်ဂွံကၠောန်ကမၠောန် အတိုင်မစၟတ်သမ္တီ။
|စက်ပတိတ်ကပေါတ် အဝ်တဝ် (Automation)، စက်ရုပ် (Robotics)။
|-
|'''အီလက်ထရောနစ် (Electronic Engineering)'''
|လ္ၚတ် ကိရိယာလလဳ ဍောတ်ဍောတ် ကေုာံ သၞောတ် IC (Integrated Circuits)။
|ကောန်ပျူတာ၊ ဖုန်၊ ရေဒဳယော၊ တဳဗဳ။
|-
|'''ဆက်စပ်ပရိုင် (Telecommunications)'''
|လ္ၚတ် ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် တင်ဂၞင် (Data) နူမွဲဒၞာဲ ဇရေင်မွဲဒၞာဲ။
|အိဉ်တာနဲ (Internet)، Fiber optics၊ ဝါယာလက် (Wireless)။
|-
|'''အေန်ဂျေန်နဳယာ ကောန်ပျူတာ (Computer Eng)'''
|ပံင်သၟဟ် အီလက်ထရောနစ် ကေုာံ ပညာကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ ကၠောန် Hardware ကေုာံ Software။
|Microprocessors၊ Memory chips။
|}

== ၆။ လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ နဲကဲ (Methodology / Process) ==
[[ဝှာင်:Motherboard_diagram.svg|right|thumb|385x385px|ဗီုပြင် သၞောတ်အီလက်ထရောနစ် ပ္ဍဲကောန်ပျူတာ (Motherboard) မဒှ်အရာ အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳတအ် ဖန်ဇန်လဝ်။]]
လၟေင်ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳဝွံ စကတဵုဒှ် နူကဵု ပရေင်ဖန်ဇန် (Design) ရ။ ကိုပ်ကၠာအိုတ် အေန်ဂျေန်နဳယာတအ် သုင်စောဲ ဆပ်ဝဴ (Software) ဗီုကဵု AutoCAD Electrical ဟွံသေင်မ္ဂး SPICE သွက်ဂွံ ဆွဲဗီုပြင် (Simulate) သၞောတ်လလဳရ။ &lt;ref&gt;Horowitz, P., &amp; Hill, W. (2015). *The Art of Electronics* (3rd ed.). Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; ကြဴနူ စမ်ၜတ် ပ္ဍဲကောန်ပျူတာ အံင်ဇၞးတုဲ ညးတအ် ကၠောန်ဗဒှ် ကိရိယာစမ် (Prototype) ရ။ နူဂှ် စမ်ၜတ် ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ (Safety test) ကၠာဟွံဂွံ ပတိတ်သွံ ပ္ဍဲဗွိုက်ဖျာရ။

== ၇။ ပရေင်စကာ ကေုာံ အကျိုး (Applications / Uses) ==
အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ ဂှ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲအရာဇၟာပ်ဒၞာဲ ပ္ဍဲဘဝလၟိုန်တ္ၚဲရ။

* '''ပရေင်လွဳယဲ (Medical):''' သၞောတ် MRI, X-ray ကေုာံ ECG တအ်ဂှ် ဒှ်စက် မကၠောန်ပတိတ်လဝ် နကဵု ပညာအေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳရ။
* '''ပရေင်တွိုက်ကွဳ (Transportation):''' ကွဳစက်လလဳ (EVs)၊ ကွဳပၟတ် ကေုာံ သၞောတ်ရိုင်စက် က္ၜင်ကျာတအ် နွံပၟိက်ကဵု သၞောတ်လလဳ ဗွဲမဇၞော်ရ။
* '''သ္ၚိဌာန် ကေုာံ ရုံစက် (Residential &amp; Industrial):''' သၞောတ်ပၟတ်လလဳ၊ အဲယားကွန်း (HVAC)၊ ကေုာံ သၞောတ်စက်ပတိတ်ကပေါတ် အဝ်တဝ်မာန် (Automation) တအ်ရ။&lt;ref&gt;Fitzgerald, A. E., Kingsley, C., &amp; Umans, S. D. (2003). *Electric Machinery* (6th ed.). McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဒေတာ ကေုာံ ဗီုပြင်မော်ဒယ် (Data / Tables / Models) ==
ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ဒှ် ယူနစ် တင်စၟတ်သမ္တီ (SI Units) အဓိက မသုင်စောဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ်ဝွံရ။
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; text-align:center;&quot;
|+ယူနစ် အဓိက ပ္ဍဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ
!ပရူပရာ (Quantity)
!သင်္ကေတ (Symbol)
!ယူနစ် (Unit)
!အတိုကောက် ယူနစ် (Abbreviation)
|-
|ဒြဟတ်ဓရိုဟ် (Voltage)
|&lt;math&gt;V&lt;/math&gt; ဟွံသေင်မ္ဂး &lt;math&gt;E&lt;/math&gt;
|ဗို့ (Volt)
|V
|-
|ဓါတ်လလဳဇွောဝ် (Current)
|&lt;math&gt;I&lt;/math&gt;
|အမ်ပဳယာ (Ampere)
|A
|-
|ပရေင်ဆဳဒါတ် (Resistance)
|&lt;math&gt;R&lt;/math&gt;
|အုမ် (Ohm)
|&lt;math&gt;\Omega&lt;/math&gt;
|-
|ဒြဟတ် (Power)
|&lt;math&gt;P&lt;/math&gt;
|ဝပ် (Watt)
|W
|-
|အကြိမ်ရေ (Frequency)
|&lt;math&gt;f&lt;/math&gt;
|ဟတ်ဇ် (Hertz)
|Hz
|-
|ဓါတ်သီ (Capacitance)
|&lt;math&gt;C&lt;/math&gt;
|ဖာရတ် (Farad)
|F
|}

== ၉။ လဒပ်ပရေင် ကေုာံ ကိစ္စဇၞော် (Impact / Importance) ==
အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳဝွံ ပၠန်ဂတးလဝ် ညးဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ အလုံမွဲရ။ ကိုပ်ကၠာ နူဟွံဂွံကၠောန်ပတိတ် ဒြဟတ်လလဳဂှ် မၞိဟ်တအ် သုင်စောဲ ပၟတ်ဖဴ ကေုာံ ကၠေင် သွက်ဂွံ လျးရ။ ပရေင်ပလံင်ပရိုင်လေဝ် ဒးကေတ် အခိင်ဗွဲမလံရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဟိုတ်နူ သၞောတ်ဆက်စပ်ပရိုင်တုဲ တင်ဂၞင်တအ် ပလံင်ဗစိုပ် အလုံဂၠးတိ အပ္ဍဲ မွဲစက္ကမာန်ရ။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပညာသိပ္ပံ ခေတ်တၟိ သီုဖအိုတ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူ သၞောတ်လလဳ ကေုာံ ကောန်ပျူတာ ရ။&lt;ref&gt;Laughton, M. A., &amp; Warne, D. F. (2002). *Electrical Engineer's Reference Book* (16th ed.). Newnes.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ (Problems / Criticism) ==
ၜိုန်ရ ပညာဝွံ ကဵုဖဵုခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာ ဗွဲမဂၠိုင်လေဝ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ဒၟံင်ရ-

# '''ခယျ လလဳ (E-waste):''' ကိရိယာ အီလက်ထရောနစ် တြေံတအ် မပ္တံကဵု ဖုန်၊ ကောန်ပျူတာ တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ခယျ မလီုလာ်ကဵု သဘာဝ (Environmental hazard) ဗွဲမဇၞော်ရ။
# '''ပရေင်စဵုဒၞာ ဘေးအန္တရာယ် (Safety):''' ဓါတ်လလဳဂှ် ယဝ်သုင်စောဲ ဟွံဒး သၞောတ်ဝ်မ္ဂး ပကဵု ညံင်မၞိဟ်ဂွံ ချိုတ်၊ သ္ၚိဂွံတူမာန်ရ။
# '''ပရေင်ဖန်ဇန် ဒြဟတ်သဘာဝ (Energy Crisis):''' ဒြဟတ်လလဳ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ပတိတ်ဒၟံင် နူကဵု ချး (Coal) ကေုာံ ကၠေင် (Oil) မဒှ်အရာ မပလီုကဵု ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ပရေင်ကတဴ ဂၠးတိ (Global warming) ရ။&lt;ref&gt;Dorf, R. C., &amp; Svoboda, J. A. (2010). *Introduction to Electric Circuits* (8th ed.). Wiley.&lt;/ref&gt;

== ၁၁။ ကွတ်စက်ခေတ်တၟိ (Modern Developments / Technology) ==
ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳဝွံ ဆက်ပြံင်လှာဲ ကတဵုဒှ်ဒၟံင် အရာတၟိတၟိရ။

* '''ဒြဟတ်သဘာဝ မကလေင်သုင်စောဲ (Renewable Energy):''' ပရေင်ပတိတ်လလဳ နကဵု လျးတ္ၚဲ (Solar) ကေုာံ ကျာ (Wind) တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဗွဲမလောန်။
* '''သၞောတ် Smart Grid:''' သၞောတ်ပလံင်လလဳ မစကာ ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ ပါ်ပါဲ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ဒြဟတ် ညံင်ဟွံဂွံ လေင်အာရ။
* '''[[:en:Internet_of_things|IoT (Internet of Things)]]:''' ကိရိယာ သ္ၚိဌာန် သီုဖအိုတ် မပံင်သၟဟ်လဝ် နကဵု အိဉ်တာနဲ တုဲ ကောပ်ကာဲ နကဵု ဖုန်မာန်ရ။

== ၁၂။ အကာဲအရာ အနာဂတ် (Future Trends) ==
အနာဂတ် သွက် အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ ဂှ် အာစိုပ် ဇရေင် ဉာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ (AI) ကေုာံ သၞောတ်ကောန်တမ် (Quantum computing) ရ။ AI ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဒြဟတ်အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် (Design) သၞောတ်လလဳ တၟိတၟိ ဗွဲမပြဟ် ကေုာံ ချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ တုဲပၠန် သၞောတ်တွိုက်ကွဳ အလုံဂၠးတိဂှ် ပြံင်လှာဲအာ ဇရေင် ကွဳစက်လလဳ (Electric Vehicles) အိုတ်မာန်တုဲ၊ ပရေင်ခၞံဗဒှ် ဗတ္ထရဳ မဂိုင်လဝ် ဒြဟတ်ဂၠိုင်င် (High-capacity batteries) ဂှ် ဒှ်ပရေင်အဓိကရ။&lt;ref&gt;Boylestad, R. L., &amp; Nashelsky, L. (2012). *Electronic Devices and Circuit Theory*.&lt;/ref&gt;

== ၁၃။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် (Education / Study) ==
သွက်ဂွံ ဒှ် အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ မွဲဂှ် နွံပၟိက်ကဵု တဆိပ်ကြာ တက္ကသိုလ် ဗီုကဵု B.Sc. ဟွံသေင်မ္ဂး B.Eng. ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် Electrical Engineering ရ။ လၟေင်ပညာဝွံ လ္ၚတ်ကေတ် သင်္ချာ (Calculus, Differential equations)၊ ရူပဗေဒ ကေုာံ ဘာသာရပ် အေန်ဂျေန်နဳယာတအ်ရ။ ဂကောံ [[:en:Institute_of_Electrical_and_Electronics_Engineers|IEEE (Institute of Electrical and Electronics Engineers)]] ဂှ် ဒှ်ဂကောံ အေန်ဂျေန်နဳယာ အလုံဂၠးတိ မဇၞော်အိုတ်တုဲ ညးတအ် ပတိတ်ကဵု စံသတ် (Standards) ကေုာံ လိက်ဂျာနယ် မဆေင်ကဵု ကဏ္ဍဏအ်ရ။&lt;ref&gt;IEEE. (2020). *About IEEE*. Retrieved from ieee.org&lt;/ref&gt;

== ၁၄။ လေန် မ္ၚး ကေုာံ ဗဳဒဳယော ==

* လ္ၚတ် ဗီုပြင် ကေုာံ သဘဴဓရ် သဇိုင် အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ နကဵု ဗဳဒဳယော (YouTube): [https://www.youtube.com/watch?v=mc979OhitAg What is Electrical Engineering?]
* ဂကောံ အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ အလုံဂၠးတိ: [https://www.ieee.org IEEE Official Website]

== ၁၅။ နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;
{{Navbox|name=Electrical Engineering|title=ဘာသာရပ် ကေုာံ ကဏ္ဍမဆက်စပ် ကု အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ|listclass=hlist|group1=သဇိုင် အဓိက (Core Topics)|list1=[[ဒြဟတ်လလဳ]] • [[အီလက်ထရောနစ်]] • [[သံလိုက်လလဳ]] • [[နိယာမ အုမ်]] • [[ညီမျှခြင်း မာက်သဝဲလ်]]|group2=ကဏ္ဍ ပါ်ခြာ (Sub-disciplines)|list2=[[အေန်ဂျေန်နဳယာ ဒြဟတ်]] • [[စက်ကောပ်ကာဲ]] • [[ဆက်စပ်ပရိုင်]] • [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ကောန်ပျူတာ]]|group3=ကိရိယာ (Components)|list3=[[ဒုင်ပဒပ် (Resistor)]] • [[သီလလဳ (Capacitor)]] • [[ဒိုင်အုတ် (Diode)]] • [[ထရန်စစ်စတာ (Transistor)]]|group4=အဖွဲ့အစည်းများ (Organizations)|list4=[[IEEE]] • [[Institution of Engineering and Technology|IET]]}}</text>
      <sha1>r2b5964drjw2v86u3e4u3cfv2yft9bm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55029</id>
      <parentid>55028</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T04:06:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27539" sha1="7xbo58n5o5n7nm7zge3i3i85ur8eto5" xml:space="preserve">{{Infobox|title=အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ|image=[[File:Transmission_lines_in_an_Ontario_forest.jpg|250px|တိုင်လလဳ ကေုာံ ဇုက်လလဳ]]|caption=တိုင်လလဳ ကေုာံ ဇုက်လလဳ မစကာ သွက်ဂွံပလံင်ဗစိုပ် ဒြဟတ်လလဳ ပ္ဍဲကဏ္ဍ အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ|header1=ပရူပရာ သဇိုင်|label2=ယၟုပေင်|data2=Electrical Engineering|label3=ကဏ္ဍအဓိက|data3=[[အေန်ဂျေန်နဳယာ]] (Engineering)|label4=လၟေင်ဘာသာ|data4=ဒြဟတ်လလဳ၊ အဳလက်ထရောနစ်၊ သံလိုက်လလဳ|label5=သမိုင်းဝင် ပုဂ္ဂိုလ်|data5=[[တဝ်မာတ် အေဒဳဇြေန်]]၊ [[နဳကိုလာ တေတ်သလာ]]၊ [[မာက်သဝဲလ်]]}}'''အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ''' ({{lang-en|Electrical Engineering}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍကွတ်စက် ကေုာံ ပရေင်ပညာမွဲ မလ္ၚတ် ကေုာံ စကာ ပရေင်ဒြဟတ်လလဳ (electricity)၊အဳလက်ထရောနစ် (electronics)၊ ကေုာံ ဓါတ်သံလိုက်လလဳ (electromagnetism) တအ်ရ။ ကဏ္ဍဝွံ စကတဵုဒှ်လဝ် နဒဒှ် ကမၠောန်ပရေင်ပညာမွဲ ပ္ဍဲကဵု လပါ်ကဝက် သၞာံ ၁၉၀၀ တအ် ကြဴနူ မခၞံဗဒှ်ပတိုန် စက်ပလံင်ပရိုင် (telegraph)၊ သၞောတ်ပလံင်ဗစိုပ် ဒြဟတ်လလဳ ကေုာံ လျးလလဳတအ်ရ။&lt;ref&gt;Theraja, B. L., &amp; Theraja, A. K. (2005). *A Textbook of Electrical Technology*. S. Chand Publishing.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် ညးဍုင်ကွာန် ခေတ်တၟိတုဲ ပါလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲအရာသီုဖအိုတ် မပ္တံကဵု သၞောတ်ကောန်ပျူတာ၊ စက်ယန္တရားရုံစက်၊ ကေုာံ သၞောတ်ဆက်စပ်ပရိုင် အလုံဂၠးတိရ။

အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳဝွံ ပါ်ထောအ် နကဵုကဏ္ဍဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ဒြဟတ် (Power engineering)၊ ဆက်စပ်ပရိုင် (Telecommunications)၊ စက်ကောပ်ကာဲ (Control systems)၊အဳလက်ထရောနစ် (Electronics) ကေုာံ ကောန်ပျူတာ (Computers) တအ်ရ။&lt;ref&gt;Chen, W. K. (2004). *The Electrical Engineering Handbook*. Academic Press.&lt;/ref&gt; ညးမလ္ၚတ်လဝ် ဘာသာရပ်ဏအ်ဂှ် ကော်စ &quot;အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ&quot; (Electrical Engineer) တုဲ ညးတအ်ဝွံ ဒးနွံကဵု တင်လ္ၚတ် သဇိုင်သင်္ချာ ကေုာံ ရူပဗေဒ (Physics) ဗွဲမဇြိုဟ်နက် သွက်ဂွံဖန်ဇန်၊ ကၠောန်ဗဒှ် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် သၞောတ်လလဳတအ်ရ။

== ၁။ အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ သဘဴဓရ် (Concept / Definition) ==
အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ ဂှ် ဒှ်ကဏ္ဍသိပ္ပံ ကေုာံ ကွတ်စက် မဆေင်စပ် ကုအရာမကတဵုဒှ် နူကဵု ပရေင်ချဳဒရာင်အဳ[[:en:Electron|လက်ထရွန်]] (electrons) ပ္ဍဲကဵု ကပေါတ်မွဲမွဲရ။ ပရေင်လ္ၚတ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ သုင်စောဲ ဒြဟတ်လလဳ (Electrical energy) နဒဒှ် ဒြဟတ်အဓိက သွက်ဂွံ ဓရိုဟ်ပတိုန် စက်ယန္တရား (motors)၊ ပတိတ် လျး (lighting)၊ ပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (heating) ကေုာံ သွက်ဂွံ ပလံင်ဗစိုပ် ဒေတာ (data processing) ရ။

သဘဴဓရ် သဇိုင် အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကုသၞောဝ်ရူပဗေဒ မဆေင်ကဵု သံလိုက်လလဳ (Electromagnetism) မဒှ်အရာ မစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု ညဳသၟဟ် [[မာက်သဝဲလ်]] (Maxwell's equations) ရ။ သၞောတ်လလဳတအ်ဝွံ နွံကဵု ဒြဟတ်ဓရိုဟ်လလဳ (Voltage)၊ ဓါတ်လလဳမဇွောဝ် (Current)၊ ကေုာံ ပရေင်ဆဳဒါတ် (Resistance) မဒှ်အရာမဆက်စပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် အတိုင် နိယာမ [[အုမ်]] (Ohm's law) ရ။&lt;ref&gt;Sadiku, M. N. O. (2006). *Elements of Electromagnetics* (4th ed.). Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၂။ လၟေင်ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History / Background) ==
လၟေင်ဝင် အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ မဒှ်အခိင် တၠပညာသိပ္ပံတအ် စလ္ၚတ် ပရူဒြဟတ်လလဳရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၀ ဂှ် [[:en:Alessandro_Volta|အာလေက်ဇာန်ဒရဝ် ဗိုလတ္တာ (Alessandro Volta)]] ဂွံခၞံဗဒှ် ဗတ္ထရဳ (battery) ကၠာအိုတ် မကော်စ voltaic pile ရ။
[[ဝှာင်:Nikola_Tesla,_with_his_equipment_Wellcome_M0014782.jpg|left|thumb|250x250px|နဳကိုလာ တေတ်သလာ ပ္ဍဲအခိင် မစမ်ၜတ်ဒၟံင် ဒြဟတ်လလဳ AC (Alternating Current)။]]
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၃၁ ဂှ် [[:en:Michael_Faraday|မာက်ကယ် ဖာရာဒေ (Michael Faraday)]] ဂွံဆဵုကေတ် နိယာမ သံလိုက်လလဳမပြံင်လှာဲ (Electromagnetic induction) မဒှ်သဇိုင်အဓိက သွက်ဂွံကၠောန်ပတိတ် ဂျေန်နရေတာ လလဳ (Generators) တအ်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၈၇၃ ဂှ် [[ဂျိမ်း ကလာ့ခ် မာက်သဝဲလ်|ဂျိမ် မာက်သဝဲလ် (James Clerk Maxwell)]] ချူပ္တိတ် ပြကိုဟ် ''A Treatise on Electricity and Magnetism'' မဒှ်လိက်အုပ် မပံင်သၟဟ် ဓါတ်လလဳ ကေုာံ ဓါတ်သံလိုက် နကဵု သင်္ချာရ။&lt;ref&gt;Hambley, A. R. (2013). *Electrical Engineering: Principles and Applications* (6th ed.). Pearson.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကၞောတ် သၞာံ ၁၈၀၀ တအ်ဂှ် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် အကြာ သၞောတ် DC (Direct Current) မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု [[တဝ်မာတ် အေဒဳဇြေန်]] ကေုာံ သၞောတ် AC (Alternating Current) မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု [[နဳကိုလာ တေတ်သလာ]] ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်လဝ် မကော်စ &quot;War of Currents&quot; ရ။ ဗွဲကြဴ သၞောတ် AC ဂှ် အံင်ဇၞးအာတုဲ ဒှ်ကၠုင် သၞောတ်အဓိက သွက်ဂွံပလံင်ဗစိုပ် ဒြဟတ်လလဳ အလုံဂၠးတိရ။
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+လၟေင်ဝင် အဓိက ပ္ဍဲကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ
!သၞာံ
!ညးခၞံဗဒှ်
!ကမၠောန် အံင်ဇၞး အဓိက (Key Milestone)
|-
|၁၈၀၀
|အာလေက်ဇာန်ဒရဝ် ဗိုလတ္တာ
|ခၞံဗဒှ် ဗတ္ထရဳ ကၠာအိုတ် (Voltaic pile)
|-
|၁၈၃၁
|မာက်ကယ် ဖာရာဒေ
|ဆဵုကေတ် နိယာမ Electromagnetic induction
|-
|၁၈၇၉
|တောမတ် အေဒဳဆင်
|ခၞံဗဒှ် မလ္ၚတ်လျးလလဳ (Incandescent light bulb)
|-
|၁၈၈၈
|နဳကိုလာ တေတ်သလာ
|ခၞံဗဒှ် AC Motor
|-
|၁၉၄၇
|ဂျောန် ဘာဒိန် ကေုာံ အပေါင်းအပါ
|ခၞံဗဒှ် Transistor မဒှ်သဇိုင်အဳလက်ထရောနစ် ခေတ်တၟိ
|-
|၁၉၅၈
|ဂျက် ကေလဘဳ
|ခၞံဗဒှ် Integrated Circuit (IC)
|}

== ၃။ သဘဴဓရ် သဇိုင် ကေုာံ နိယာမ (Theory / Principles) ==
သဇိုင်ပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုနိယာမ သင်္ချာ ကေုာံ ရူပဗေဒ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ အဓိက သၞောတ်ဝ်တအ်ဂှ်-

* '''နိယာမ အုမ် (Ohm's Law):''' ဓါတ်လလဳမဇွောဝ် (I) ပ္ဍဲကဵု ဇုက်ဝါယာမွဲဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကုဒြဟတ်ဓရိုဟ် (V) ကေုာံ ဒးဆဳဒါတ် (R) ရ။

&lt;math&gt;V = I \times R&lt;/math&gt;

* '''နိယာမ ကာချော့ဖ် (Kirchhoff's Circuit Laws):'''
** KCL (Kirchhoff's Current Law): လၟိဟ် ဓါတ်လလဳ မလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲကဵု တိုင်မွဲ (Node) ဂှ် ဒးတုပ်ကဵု လၟိဟ် ဓါတ်လလဳ မတိတ်အာရ။
** KVL (Kirchhoff's Voltage Law): လၟိဟ် ဒြဟတ်ဓရိုဟ် မပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကဝိုင် (Closed loop) မွဲဂှ် သၟဟ်ကဵု သုည ရ။&lt;ref&gt;Hayt, W. H., &amp; Kemmerly, J. E. (2011). *Engineering Circuit Analysis* (8th ed.). McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

* '''ဒြဟတ် လလဳ (Electrical Power):''' လၟိဟ်ဒြဟတ် မသုင်စောဲ ဟွံသေင်မ္ဂး မပတိတ် နကဵု စက်မွဲ။

&lt;math&gt;P = V \times I&lt;/math&gt;

== ၄။ ကိရိယာ ကေုာံ အင်္ဂလက္ခဏာဂမၠိုင် (Components / Structure) ==
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်လလဳ ကေုာံ သၞောတ်အဳလက်ထရောနစ်တအ်ဂှ် သုင်စောဲ ကိရိယာ (Components) သဇိုင် အဓိက နွံ ၅ သာ်-

# '''ဒုင်ပဒပ် (Resistor):''' ကိရိယာ မထိင်ဒဝ် ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ် ဓါတ်လလဳမဇွောဝ်။ (သင်္ကေတ: &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;, ယူနေတ်: Ohm &lt;math&gt;\Omega&lt;/math&gt;)
# '''သီလလဳ (Capacitor):''' ကိရိယာ မသီဂိုင်လဝ် ဒြဟတ်လလဳ နကဵု ဓါတ်လလဳစတေတစ် (Static electricity) တုဲ ဗလးပတိတ်ပြဟ်ဟ်မာန်။ (သင်္ကေတ: &lt;math&gt;C&lt;/math&gt;, ယူနေတ်: Farad &lt;math&gt;F&lt;/math&gt;)
# '''ပတိတ်ဓါတ်သံလိုက် (Inductor):''' ကိရိယာ မသီဂိုင်လဝ် ဒြဟတ် ပ္ဍဲကဵု ဗွိုင်သံလိုက် အခိင်ဓါတ်လလဳ ဇွောဝ်လုပ်။ (သင်္ကေတ: &lt;math&gt;L&lt;/math&gt;, ယူနေတ်: Henry &lt;math&gt;H&lt;/math&gt;)
# '''ဒိုင်အုတ် (Diode):''' ကိရိယာ မကဵုအခေါင် ဓါတ်လလဳဇွောဝ် မွဲလပါ်ဓဝ်တုဲ စဵုဒၞာ လပါ်တၞဟ်။&lt;ref&gt;Boylestad, R. L., &amp; Nashelsky, L. (2012). *Electronic Devices and Circuit Theory* (11th ed.). Pearson.&lt;/ref&gt;
# '''ထရန်စစ်စတာ (Transistor):''' ကိရိယာ မစကာ သွက်ဂွံ ပလံင်၊ သၠုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပိုတ် (Switching and Amplification) ဓါတ်လလဳ။ ဍေဟ်ဒှ် သဇိုင် ကောန်ပျူတာ ခေတ်လၟုဟ်ရ။

== ၅။ ဂကူ ကေုာံ ကဏ္ဍပါ်ခြာ (Classification / Types) ==
အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ ဝွံ လှဲလးဗွဲမလောန်တုဲ ပါ်လဝ် ကဏ္ဍအဓိက ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ကဏ္ဍအဓိက ပ္ဍဲအေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန်ညးတအ်
!ကဏ္ဍ (Sub-discipline)
!ပရေင်လ္ၚတ် ကေုာံ ကမၠောန် (Focus Area)
!ဥပမာ (Examples)
|-
|'''အေန်ဂျေန်နဳယာ ဒြဟတ် (Power Engineering)'''
|လ္ၚတ် ပရေင်ပတိတ်၊ ပလံင်ဗစိုပ်၊ ကေုာံ ဖန်ဇန် ဒြဟတ်လလဳ ဇၞော်ဇၞော်။
|စက်မောတာ၊ ဂျေန်နရေတာ၊ တိုင်လလဳ၊ Transformer။
|-
|'''စက်ကောပ်ကာဲ (Control Engineering)'''
|လ္ၚတ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် စက်ယန္တရား ညံင်ဂွံကၠောန်ကမၠောန် အတိုင်မစၟတ်သမ္တီ။
|စက်ပတိတ်ကပေါတ် အဝ်တဝ် (Automation)، စက်ရုပ် (Robotics)။
|-
|'''အဳလက်ထရောနစ် (Electronic Engineering)'''
|လ္ၚတ် ကိရိယာလလဳ ဍောတ်ဍောတ် ကေုာံ သၞောတ် IC (Integrated Circuits)။
|ကောန်ပျူတာ၊ ဖုန်၊ ရေဒဳယော၊ တဳဗဳ။
|-
|'''ဆက်စပ်ပရိုင် (Telecommunications)'''
|လ္ၚတ် ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် တင်ဂၞင် (Data) နူမွဲဒၞာဲ ဇရေင်မွဲဒၞာဲ။
|အိဉ်တာနဲ (Internet)، Fiber optics၊ ဝါယာလက် (Wireless)။
|-
|'''အေန်ဂျေန်နဳယာ ကောန်ပျူတာ (Computer Eng)'''
|ပံင်သၟဟ်အဳလက်ထရောနစ် ကေုာံ ပညာကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ ကၠောန် Hardware ကေုာံ Software။
|Microprocessors၊ Memory chips။
|}

== ၆။ လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ နဲကဲ (Methodology / Process) ==
[[ဝှာင်:Motherboard_diagram.svg|right|thumb|385x385px|ဗီုပြင် သၞောတ်အဳလက်ထရောနစ် ပ္ဍဲကောန်ပျူတာ (Motherboard) မဒှ်အရာ အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳတအ် ဖန်ဇန်လဝ်။]]
လၟေင်ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳဝွံ စကတဵုဒှ် နူကဵု ပရေင်ဖန်ဇန် (Design) ရ။ ကိုပ်ကၠာအိုတ် အေန်ဂျေန်နဳယာတအ် သုင်စောဲ ဆပ်ဝဴ (Software) ဗီုကဵု AutoCAD Electrical ဟွံသေင်မ္ဂး SPICE သွက်ဂွံ ဆွဲဗီုပြင် (Simulate) သၞောတ်လလဳရ။ &lt;ref&gt;Horowitz, P., &amp; Hill, W. (2015). *The Art of Electronics* (3rd ed.). Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; ကြဴနူ စမ်ၜတ် ပ္ဍဲကောန်ပျူတာ အံင်ဇၞးတုဲ ညးတအ် ကၠောန်ဗဒှ် ကိရိယာစမ် (Prototype) ရ။ နူဂှ် စမ်ၜတ် ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ (Safety test) ကၠာဟွံဂွံ ပတိတ်သွံ ပ္ဍဲဗွိုက်ဖျာရ။

== ၇။ ပရေင်စကာ ကေုာံ ဖိုလ် (Applications / Uses) ==
အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ ဂှ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲအရာဇၟာပ်ဒၞာဲ ပ္ဍဲဘဝလၟိုန်တ္ၚဲရ။

* '''ပရေင်လွဳယဲ (Medical):''' သၞောတ် MRI, X-ray ကေုာံ ECG တအ်ဂှ် ဒှ်စက် မကၠောန်ပတိတ်လဝ် နကဵု ပညာအေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳရ။
* '''ပရေင်တွိုက်ကွဳ (Transportation):''' ကွဳစက်လလဳ (EVs)၊ ကွဳပၟတ် ကေုာံ သၞောတ်ရိုင်စက် က္ၜင်ကျာတအ် နွံပၟိက်ကဵု သၞောတ်လလဳ ဗွဲမဇၞော်ရ။
* '''သ္ၚိဌာန် ကေုာံ ရုံစက် (Residential &amp; Industrial):''' သၞောတ်ပၟတ်လလဳ၊ အဲယားကွန်း (HVAC)၊ ကေုာံ သၞောတ်စက်ပတိတ်ကပေါတ် အဝ်တဝ်မာန် (Automation) တအ်ရ။&lt;ref&gt;Fitzgerald, A. E., Kingsley, C., &amp; Umans, S. D. (2003). *Electric Machinery* (6th ed.). McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဒေတာ ကေုာံ ဗီုပြင်မော်ဒယ် (Data / Tables / Models) ==
ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ဒှ် ယူနေတ် တင်စၟတ်သမ္တီ (SI Units) အဓိက မသုင်စောဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ်ဝွံရ။
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; text-align:center;&quot;
|+ယူနေတ် အဓိက ပ္ဍဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ
!ပရူပရာ (Quantity)
!သင်္ကေတ (Symbol)
!ယူနေတ် (Unit)
!အတိုကောက် ယူနေတ် (Abbreviation)
|-
|ဒြဟတ်ဓရိုဟ် (Voltage)
|&lt;math&gt;V&lt;/math&gt; ဟွံသေင်မ္ဂး &lt;math&gt;E&lt;/math&gt;
|ဗို့ (Volt)
|V
|-
|ဓါတ်လလဳဇွောဝ် (Current)
|&lt;math&gt;I&lt;/math&gt;
|အမ်ပဳယာ (Ampere)
|A
|-
|ပရေင်ဆဳဒါတ် (Resistance)
|&lt;math&gt;R&lt;/math&gt;
|အုမ် (Ohm)
|&lt;math&gt;\Omega&lt;/math&gt;
|-
|ဒြဟတ် (Power)
|&lt;math&gt;P&lt;/math&gt;
|ဝပ် (Watt)
|W
|-
|လၟိဟ်ရေ (Frequency)
|&lt;math&gt;f&lt;/math&gt;
|ဟတ်ဇ် (Hertz)
|Hz
|-
|ဓါတ်သီ (Capacitance)
|&lt;math&gt;C&lt;/math&gt;
|ဖာရတ် (Farad)
|F
|}

== ၉။ လဒပ်ပရေင် ကေုာံ ကိစ္စဇၞော် (Impact / Importance) ==
အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳဝွံ ပၠန်ဂတးလဝ် ညးဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ အလုံမွဲရ။ ကိုပ်ကၠာ နူဟွံဂွံကၠောန်ပတိတ် ဒြဟတ်လလဳဂှ် မၞိဟ်တအ် သုင်စောဲ ပၟတ်ဖဴ ကေုာံ ကၠေင် သွက်ဂွံ လျးရ။ ပရေင်ပလံင်ပရိုင်လေဝ် ဒးကေတ် အခိင်ဗွဲမလံရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဟိုတ်နူ သၞောတ်ဆက်စပ်ပရိုင်တုဲ တင်ဂၞင်တအ် ပလံင်ဗစိုပ် အလုံဂၠးတိ အပ္ဍဲ မွဲစက္ကမာန်ရ။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပညာသိပ္ပံ ခေတ်တၟိ သီုဖအိုတ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူ သၞောတ်လလဳ ကေုာံ ကောန်ပျူတာ ရ။&lt;ref&gt;Laughton, M. A., &amp; Warne, D. F. (2002). *Electrical Engineer's Reference Book* (16th ed.). Newnes.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ (Problems / Criticism) ==
ၜိုန်ရ ပညာဝွံ ကဵုဖဵုခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာ ဗွဲမဂၠိုင်လေဝ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ဒၟံင်ရ-

# '''ခယျ လလဳ (E-waste):''' ကိရိယာအဳလက်ထရောနစ် တြေံတအ် မပ္တံကဵု ဖုန်၊ ကောန်ပျူတာ တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ခယျ မလီုလာ်ကဵု သဘာဝ (Environmental hazard) ဗွဲမဇၞော်ရ။
# '''ပရေင်စဵုဒၞာ ဘေးအန္တရာယ် (Safety):''' ဓါတ်လလဳဂှ် ယဝ်သုင်စောဲ ဟွံဒး သၞောတ်ဝ်မ္ဂး ပကဵု ညံင်မၞိဟ်ဂွံ ချိုတ်၊ သ္ၚိဂွံတူမာန်ရ။
# '''ပရေင်ဖန်ဇန် ဒြဟတ်သဘာဝ (Energy Crisis):''' ဒြဟတ်လလဳ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ပတိတ်ဒၟံင် နူကဵု ချး (Coal) ကေုာံ ကၠေင် (Oil) မဒှ်အရာ မပလီုကဵု ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ပရေင်ကတဴ ဂၠးတိ (Global warming) ရ။&lt;ref&gt;Dorf, R. C., &amp; Svoboda, J. A. (2010). *Introduction to Electric Circuits* (8th ed.). Wiley.&lt;/ref&gt;

== ၁၁။ ကွတ်စက်ခေတ်တၟိ (Modern Developments / Technology) ==
ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳဝွံ ဆက်ပြံင်လှာဲ ကတဵုဒှ်ဒၟံင် အရာတၟိတၟိရ။

* '''ဒြဟတ်သဘာဝ မကလေင်သုင်စောဲ (Renewable Energy):''' ပရေင်ပတိတ်လလဳ နကဵု လျးတ္ၚဲ (Solar) ကေုာံ ကျာ (Wind) တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဗွဲမလောန်။
* '''သၞောတ် Smart Grid:''' သၞောတ်ပလံင်လလဳ မစကာ ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ ပါ်ပါဲ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ဒြဟတ် ညံင်ဟွံဂွံ လေင်အာရ။
* '''[[:en:Internet_of_things|IoT (Internet of Things)]]:''' ကိရိယာ သ္ၚိဌာန် သီုဖအိုတ် မပံင်သၟဟ်လဝ် နကဵု အိဉ်တာနဲ တုဲ ကောပ်ကာဲ နကဵု ဖုန်မာန်ရ။

== ၁၂။ အကာဲအရာ အနာဂတ် (Future Trends) ==
အနာဂတ် သွက် အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ ဂှ် အာစိုပ် ဇရေင် ဉာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ (AI) ကေုာံ သၞောတ်ကောန်တမ် (Quantum computing) ရ။ AI ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဒြဟတ်အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် (Design) သၞောတ်လလဳ တၟိတၟိ ဗွဲမပြဟ် ကေုာံ ချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ တုဲပၠန် သၞောတ်တွိုက်ကွဳ အလုံဂၠးတိဂှ် ပြံင်လှာဲအာ ဇရေင် ကွဳစက်လလဳ (Electric Vehicles) အိုတ်မာန်တုဲ၊ ပရေင်ခၞံဗဒှ် ဗတ္ထရဳ မဂိုင်လဝ် ဒြဟတ်ဂၠိုင်င် (High-capacity batteries) ဂှ် ဒှ်ပရေင်အဓိကရ။&lt;ref&gt;Boylestad, R. L., &amp; Nashelsky, L. (2012). *Electronic Devices and Circuit Theory*.&lt;/ref&gt;

== ၁၃။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် (Education / Study) ==
သွက်ဂွံ ဒှ် အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ မွဲဂှ် နွံပၟိက်ကဵု တဆိပ်ကြာ တက္ကသိုလ် ဗီုကဵု B.Sc. ဟွံသေင်မ္ဂး B.Eng. ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် Electrical Engineering ရ။ လၟေင်ပညာဝွံ လ္ၚတ်ကေတ် သင်္ချာ (Calculus, Differential equations)၊ ရူပဗေဒ ကေုာံ ဘာသာရပ် အေန်ဂျေန်နဳယာတအ်ရ။ ဂကောံ [[:en:Institute_of_Electrical_and_Electronics_Engineers|IEEE (Institute of Electrical and Electronics Engineers)]] ဂှ် ဒှ်ဂကောံ အေန်ဂျေန်နဳယာ အလုံဂၠးတိ မဇၞော်အိုတ်တုဲ ညးတအ် ပတိတ်ကဵု စံသတ် (Standards) ကေုာံ လိက်ဂျာနယ် မဆေင်ကဵု ကဏ္ဍဏအ်ရ။&lt;ref&gt;IEEE. (2020). *About IEEE*. Retrieved from ieee.org&lt;/ref&gt;

== ၁၄။ လေန် မ္ၚး ကေုာံ ဗဳဒဳယော ==

* လ္ၚတ် ဗီုပြင် ကေုာံ သဘဴဓရ် သဇိုင် အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ နကဵု ဗဳဒဳယော (YouTube): [https://www.youtube.com/watch?v=mc979OhitAg What is Electrical Engineering?]
* ဂကောံ အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ အလုံဂၠးတိ: [https://www.ieee.org IEEE Official Website]

== ၁၅။ နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;
{{Navbox|name=Electrical Engineering|title=ဘာသာရပ် ကေုာံ ကဏ္ဍမဆက်စပ် ကု အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ|listclass=hlist|group1=သဇိုင် အဓိက (Core Topics)|list1=[[ဒြဟတ်လလဳ]] • [[အဳလက်ထရောနစ်]] • [[သံလိုက်လလဳ]] • [[နိယာမ အုမ်]] • [[ညဳသၟဟ် မာက်သဝဲလ်]]|group2=ကဏ္ဍ ပါ်ခြာ (Sub-disciplines)|list2=[[အေန်ဂျေန်နဳယာ ဒြဟတ်]] • [[စက်ကောပ်ကာဲ]] • [[ဆက်စပ်ပရိုင်]] • [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ကောန်ပျူတာ]]|group3=ကိရိယာ (Components)|list3=[[ဒုင်ပဒပ် (Resistor)]] • [[သီလလဳ (Capacitor)]] • [[ဒိုင်အုတ် (Diode)]] • [[ထရန်စစ်စတာ (Transistor)]]|group4=အဖွဲ့အစည်းများ (Organizations)|list4=[[IEEE]] • [[Institution of Engineering and Technology|IET]]}}</text>
      <sha1>7xbo58n5o5n7nm7zge3i3i85ur8eto5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55030</id>
      <parentid>55029</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T04:07:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27794" sha1="i7itmreu658uzopnrvll74441siudxi" xml:space="preserve">{{Infobox|title=အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ|image=[[File:Transmission_lines_in_an_Ontario_forest.jpg|250px|တိုင်လလဳ ကေုာံ ဇုက်လလဳ]]|caption=တိုင်လလဳ ကေုာံ ဇုက်လလဳ မစကာ သွက်ဂွံပလံင်ဗစိုပ် ဒြဟတ်လလဳ ပ္ဍဲကဏ္ဍ အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ|header1=ပရူပရာ သဇိုင်|label2=ယၟုပေင်|data2=Electrical Engineering|label3=ကဏ္ဍအဓိက|data3=[[အေန်ဂျေန်နဳယာ]] (Engineering)|label4=လၟေင်ဘာသာ|data4=ဒြဟတ်လလဳ၊ အဳလက်ထရောနစ်၊ သံလိုက်လလဳ|label5=သမိုင်းဝင် ပုဂ္ဂိုလ်|data5=[[တဝ်မာတ် အေဒဳဇြေန်]]၊ [[နဳကိုလာ တေတ်သလာ]]၊ [[မာက်သဝဲလ်]]}}'''အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ''' ({{lang-en|Electrical Engineering}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍကွတ်စက် ကေုာံ ပရေင်ပညာမွဲ မလ္ၚတ် ကေုာံ စကာ ပရေင်ဒြဟတ်လလဳ (electricity)၊အဳလက်ထရောနစ် (electronics)၊ ကေုာံ ဓါတ်သံလိုက်လလဳ (electromagnetism) တအ်ရ။ ကဏ္ဍဝွံ စကတဵုဒှ်လဝ် နဒဒှ် ကမၠောန်ပရေင်ပညာမွဲ ပ္ဍဲကဵု လပါ်ကဝက် သၞာံ ၁၉၀၀ တအ် ကြဴနူ မခၞံဗဒှ်ပတိုန် စက်ပလံင်ပရိုင် (telegraph)၊ သၞောတ်ပလံင်ဗစိုပ် ဒြဟတ်လလဳ ကေုာံ လျးလလဳတအ်ရ။&lt;ref&gt;Theraja, B. L., &amp; Theraja, A. K. (2005). *A Textbook of Electrical Technology*. S. Chand Publishing.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် ညးဍုင်ကွာန် ခေတ်တၟိတုဲ ပါလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲအရာသီုဖအိုတ် မပ္တံကဵု သၞောတ်ကောန်ပျူတာ၊ စက်ယန္တရားရုံစက်၊ ကေုာံ သၞောတ်ဆက်စပ်ပရိုင် အလုံဂၠးတိရ။

အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳဝွံ ပါ်ထောအ် နကဵုကဏ္ဍဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ဒြဟတ် (Power engineering)၊ ဆက်စပ်ပရိုင် (Telecommunications)၊ စက်ကောပ်ကာဲ (Control systems)၊အဳလက်ထရောနစ် (Electronics) ကေုာံ ကောန်ပျူတာ (Computers) တအ်ရ။&lt;ref&gt;Chen, W. K. (2004). *The Electrical Engineering Handbook*. Academic Press.&lt;/ref&gt; ညးမလ္ၚတ်လဝ် ဘာသာရပ်ဏအ်ဂှ် ကော်စ &quot;အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ&quot; (Electrical Engineer) တုဲ ညးတအ်ဝွံ ဒးနွံကဵု တင်လ္ၚတ် သဇိုင်သင်္ချာ ကေုာံ ရူပဗေဒ (Physics) ဗွဲမဇြိုဟ်နက် သွက်ဂွံဖန်ဇန်၊ ကၠောန်ဗဒှ် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် သၞောတ်လလဳတအ်ရ။

== ၁။ အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ သဘဴဓရ် (Concept / Definition) ==
အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ ဂှ် ဒှ်ကဏ္ဍသိပ္ပံ ကေုာံ ကွတ်စက် မဆေင်စပ် ကုအရာမကတဵုဒှ် နူကဵု ပရေင်ချဳဒရာင်အဳ[[:en:Electron|လက်ထရွန်]] (electrons) ပ္ဍဲကဵု ကပေါတ်မွဲမွဲရ။ ပရေင်လ္ၚတ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ သုင်စောဲ ဒြဟတ်လလဳ (Electrical energy) နဒဒှ် ဒြဟတ်အဓိက သွက်ဂွံ ဓရိုဟ်ပတိုန် စက်ယန္တရား (motors)၊ ပတိတ် လျး (lighting)၊ ပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (heating) ကေုာံ သွက်ဂွံ ပလံင်ဗစိုပ် ဒေတာ (data processing) ရ။

သဘဴဓရ် သဇိုင် အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကုသၞောဝ်ရူပဗေဒ မဆေင်ကဵု သံလိုက်လလဳ (Electromagnetism) မဒှ်အရာ မစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု ညဳသၟဟ် [[မာက်သဝဲလ်]] (Maxwell's equations) ရ။ သၞောတ်လလဳတအ်ဝွံ နွံကဵု ဒြဟတ်ဓရိုဟ်လလဳ (Voltage)၊ ဓါတ်လလဳမဇွောဝ် (Current)၊ ကေုာံ ပရေင်ဆဳဒါတ် (Resistance) မဒှ်အရာမဆက်စပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် အတိုင် နိယာမ [[အုမ်]] (Ohm's law) ရ။&lt;ref&gt;Sadiku, M. N. O. (2006). *Elements of Electromagnetics* (4th ed.). Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၂။ လၟေင်ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History / Background) ==
လၟေင်ဝင် အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ မဒှ်အခိင် တၠပညာသိပ္ပံတအ် စလ္ၚတ် ပရူဒြဟတ်လလဳရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၀ ဂှ် [[:en:Alessandro_Volta|အာလေက်ဇာန်ဒရဝ် ဗိုလတ္တာ (Alessandro Volta)]] ဂွံခၞံဗဒှ် ဗတ္ထရဳ (battery) ကၠာအိုတ် မကော်စ voltaic pile ရ။
[[ဝှာင်:Nikola_Tesla,_with_his_equipment_Wellcome_M0014782.jpg|left|thumb|250x250px|နဳကိုလာ တေတ်သလာ ပ္ဍဲအခိင် မစမ်ၜတ်ဒၟံင် ဒြဟတ်လလဳ AC (Alternating Current)။]]
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၃၁ ဂှ် [[:en:Michael_Faraday|မာက်ကယ် ဖာရာဒေ (Michael Faraday)]] ဂွံဆဵုကေတ် နိယာမ သံလိုက်လလဳမပြံင်လှာဲ (Electromagnetic induction) မဒှ်သဇိုင်အဓိက သွက်ဂွံကၠောန်ပတိတ် ဂျေန်နရေတာ လလဳ (Generators) တအ်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၈၇၃ ဂှ် [[ဂျိမ်း ကလာ့ခ် မာက်သဝဲလ်|ဂျိမ် မာက်သဝဲလ် (James Clerk Maxwell)]] ချူပ္တိတ် ပြကိုဟ် ''A Treatise on Electricity and Magnetism'' မဒှ်လိက်အုပ် မပံင်သၟဟ် ဓါတ်လလဳ ကေုာံ ဓါတ်သံလိုက် နကဵု သင်္ချာရ။&lt;ref&gt;Hambley, A. R. (2013). *Electrical Engineering: Principles and Applications* (6th ed.). Pearson.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကၞောတ် သၞာံ ၁၈၀၀ တအ်ဂှ် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် အကြာ သၞောတ် DC (Direct Current) မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု [[တဝ်မာတ် အေဒဳဇြေန်]] ကေုာံ သၞောတ် AC (Alternating Current) မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု [[နဳကိုလာ တေတ်သလာ]] ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်လဝ် မကော်စ &quot;War of Currents&quot; ရ။ ဗွဲကြဴ သၞောတ် AC ဂှ် အံင်ဇၞးအာတုဲ ဒှ်ကၠုင် သၞောတ်အဓိက သွက်ဂွံပလံင်ဗစိုပ် ဒြဟတ်လလဳ အလုံဂၠးတိရ။
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+လၟေင်ဝင် အဓိက ပ္ဍဲကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ
!သၞာံ
!ညးခၞံဗဒှ်
!ကမၠောန် အံင်ဇၞး အဓိက (Key Milestone)
|-
|၁၈၀၀
|အာလေက်ဇာန်ဒရဝ် ဗိုလတ္တာ
|ခၞံဗဒှ် ဗတ္ထရဳ ကၠာအိုတ် (Voltaic pile)
|-
|၁၈၃၁
|မာက်ကယ် ဖာရာဒေ
|ဆဵုကေတ် နိယာမ Electromagnetic induction
|-
|၁၈၇၉
|တောမတ် အေဒဳဆင်
|ခၞံဗဒှ် မလ္ၚတ်လျးလလဳ (Incandescent light bulb)
|-
|၁၈၈၈
|နဳကိုလာ တေတ်သလာ
|ခၞံဗဒှ် AC Motor
|-
|၁၉၄၇
|ဂျောန် ဘာဒိန် ကေုာံ အပေါင်းအပါ
|ခၞံဗဒှ် Transistor မဒှ်သဇိုင်အဳလက်ထရောနစ် ခေတ်တၟိ
|-
|၁၉၅၈
|ဂျက် ကေလဘဳ
|ခၞံဗဒှ် Integrated Circuit (IC)
|}

== ၃။ သဘဴဓရ် သဇိုင် ကေုာံ နိယာမ (Theory / Principles) ==
သဇိုင်ပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုနိယာမ သင်္ချာ ကေုာံ ရူပဗေဒ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ အဓိက သၞောတ်ဝ်တအ်ဂှ်-

* '''နိယာမ အုမ် (Ohm's Law):''' ဓါတ်လလဳမဇွောဝ် (I) ပ္ဍဲကဵု ဇုက်ဝါယာမွဲဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကုဒြဟတ်ဓရိုဟ် (V) ကေုာံ ဒးဆဳဒါတ် (R) ရ။

&lt;math&gt;V = I \times R&lt;/math&gt;

* '''နိယာမ ကာချော့ဖ် (Kirchhoff's Circuit Laws):'''
** KCL (Kirchhoff's Current Law): လၟိဟ် ဓါတ်လလဳ မလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲကဵု တိုင်မွဲ (Node) ဂှ် ဒးတုပ်ကဵု လၟိဟ် ဓါတ်လလဳ မတိတ်အာရ။
** KVL (Kirchhoff's Voltage Law): လၟိဟ် ဒြဟတ်ဓရိုဟ် မပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကဝိုင် (Closed loop) မွဲဂှ် သၟဟ်ကဵု သုည ရ။&lt;ref&gt;Hayt, W. H., &amp; Kemmerly, J. E. (2011). *Engineering Circuit Analysis* (8th ed.). McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

* '''ဒြဟတ် လလဳ (Electrical Power):''' လၟိဟ်ဒြဟတ် မသုင်စောဲ ဟွံသေင်မ္ဂး မပတိတ် နကဵု စက်မွဲ။

&lt;math&gt;P = V \times I&lt;/math&gt;

== ၄။ ကိရိယာ ကေုာံ အင်္ဂလက္ခဏာဂမၠိုင် (Components / Structure) ==
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်လလဳ ကေုာံ သၞောတ်အဳလက်ထရောနစ်တအ်ဂှ် သုင်စောဲ ကိရိယာ (Components) သဇိုင် အဓိက နွံ ၅ သာ်-

# '''ဒုင်ပဒပ် (Resistor):''' ကိရိယာ မထိင်ဒဝ် ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ် ဓါတ်လလဳမဇွောဝ်။ (သင်္ကေတ: &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;, ယူနေတ်: Ohm &lt;math&gt;\Omega&lt;/math&gt;)
# '''သီလလဳ (Capacitor):''' ကိရိယာ မသီဂိုင်လဝ် ဒြဟတ်လလဳ နကဵု ဓါတ်လလဳစတေတစ် (Static electricity) တုဲ ဗလးပတိတ်ပြဟ်ဟ်မာန်။ (သင်္ကေတ: &lt;math&gt;C&lt;/math&gt;, ယူနေတ်: Farad &lt;math&gt;F&lt;/math&gt;)
# '''ပတိတ်ဓါတ်သံလိုက် (Inductor):''' ကိရိယာ မသီဂိုင်လဝ် ဒြဟတ် ပ္ဍဲကဵု ဗွိုင်သံလိုက် အခိင်ဓါတ်လလဳ ဇွောဝ်လုပ်။ (သင်္ကေတ: &lt;math&gt;L&lt;/math&gt;, ယူနေတ်: Henry &lt;math&gt;H&lt;/math&gt;)
# '''ဒိုင်အုတ် (Diode):''' ကိရိယာ မကဵုအခေါင် ဓါတ်လလဳဇွောဝ် မွဲလပါ်ဓဝ်တုဲ စဵုဒၞာ လပါ်တၞဟ်။&lt;ref&gt;Boylestad, R. L., &amp; Nashelsky, L. (2012). *Electronic Devices and Circuit Theory* (11th ed.). Pearson.&lt;/ref&gt;
# '''ထရန်စစ်စတာ (Transistor):''' ကိရိယာ မစကာ သွက်ဂွံ ပလံင်၊ သၠုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပိုတ် (Switching and Amplification) ဓါတ်လလဳ။ ဍေဟ်ဒှ် သဇိုင် ကောန်ပျူတာ ခေတ်လၟုဟ်ရ။

== ၅။ ဂကူ ကေုာံ ကဏ္ဍပါ်ခြာ (Classification / Types) ==
အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ ဝွံ လှဲလးဗွဲမလောန်တုဲ ပါ်လဝ် ကဏ္ဍအဓိက ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ကဏ္ဍအဓိက ပ္ဍဲအေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန်ညးတအ်
!ကဏ္ဍ (Sub-discipline)
!ပရေင်လ္ၚတ် ကေုာံ ကမၠောန် (Focus Area)
!ဥပမာ (Examples)
|-
|'''အေန်ဂျေန်နဳယာ ဒြဟတ် (Power Engineering)'''
|လ္ၚတ် ပရေင်ပတိတ်၊ ပလံင်ဗစိုပ်၊ ကေုာံ ဖန်ဇန် ဒြဟတ်လလဳ ဇၞော်ဇၞော်။
|စက်မောတာ၊ ဂျေန်နရေတာ၊ တိုင်လလဳ၊ Transformer။
|-
|'''စက်ကောပ်ကာဲ (Control Engineering)'''
|လ္ၚတ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် စက်ယန္တရား ညံင်ဂွံကၠောန်ကမၠောန် အတိုင်မစၟတ်သမ္တီ။
|စက်ပတိတ်ကပေါတ် အဝ်တဝ် (Automation)، စက်ရုပ် (Robotics)။
|-
|'''အဳလက်ထရောနစ် (Electronic Engineering)'''
|လ္ၚတ် ကိရိယာလလဳ ဍောတ်ဍောတ် ကေုာံ သၞောတ် IC (Integrated Circuits)။
|ကောန်ပျူတာ၊ ဖုန်၊ ရေဒဳယော၊ တဳဗဳ။
|-
|'''ဆက်စပ်ပရိုင် (Telecommunications)'''
|လ္ၚတ် ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် တင်ဂၞင် (Data) နူမွဲဒၞာဲ ဇရေင်မွဲဒၞာဲ။
|အိဉ်တာနဲ (Internet)، Fiber optics၊ ဝါယာလက် (Wireless)။
|-
|'''အေန်ဂျေန်နဳယာ ကောန်ပျူတာ (Computer Eng)'''
|ပံင်သၟဟ်အဳလက်ထရောနစ် ကေုာံ ပညာကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ ကၠောန် Hardware ကေုာံ Software။
|Microprocessors၊ Memory chips။
|}

== ၆။ လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ နဲကဲ (Methodology / Process) ==
[[ဝှာင်:Motherboard_diagram.svg|right|thumb|385x385px|ဗီုပြင် သၞောတ်အဳလက်ထရောနစ် ပ္ဍဲကောန်ပျူတာ (Motherboard) မဒှ်အရာ အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳတအ် ဖန်ဇန်လဝ်။]]
လၟေင်ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳဝွံ စကတဵုဒှ် နူကဵု ပရေင်ဖန်ဇန် (Design) ရ။ ကိုပ်ကၠာအိုတ် အေန်ဂျေန်နဳယာတအ် သုင်စောဲ ဆပ်ဝဴ (Software) ဗီုကဵု AutoCAD Electrical ဟွံသေင်မ္ဂး SPICE သွက်ဂွံ ဆွဲဗီုပြင် (Simulate) သၞောတ်လလဳရ။ &lt;ref&gt;Horowitz, P., &amp; Hill, W. (2015). *The Art of Electronics* (3rd ed.). Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; ကြဴနူ စမ်ၜတ် ပ္ဍဲကောန်ပျူတာ အံင်ဇၞးတုဲ ညးတအ် ကၠောန်ဗဒှ် ကိရိယာစမ် (Prototype) ရ။ နူဂှ် စမ်ၜတ် ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ (Safety test) ကၠာဟွံဂွံ ပတိတ်သွံ ပ္ဍဲဗွိုက်ဖျာရ။

== ၇။ ပရေင်စကာ ကေုာံ ဖိုလ် (Applications / Uses) ==
အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ ဂှ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲအရာဇၟာပ်ဒၞာဲ ပ္ဍဲဘဝလၟိုန်တ္ၚဲရ။

* '''ပရေင်လွဳယဲ (Medical):''' သၞောတ် MRI, X-ray ကေုာံ ECG တအ်ဂှ် ဒှ်စက် မကၠောန်ပတိတ်လဝ် နကဵု ပညာအေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳရ။
* '''ပရေင်တွိုက်ကွဳ (Transportation):''' ကွဳစက်လလဳ (EVs)၊ ကွဳပၟတ် ကေုာံ သၞောတ်ရိုင်စက် က္ၜင်ကျာတအ် နွံပၟိက်ကဵု သၞောတ်လလဳ ဗွဲမဇၞော်ရ။
* '''သ္ၚိဌာန် ကေုာံ ရုံစက် (Residential &amp; Industrial):''' သၞောတ်ပၟတ်လလဳ၊ အဲယားကွန်း (HVAC)၊ ကေုာံ သၞောတ်စက်ပတိတ်ကပေါတ် အဝ်တဝ်မာန် (Automation) တအ်ရ။&lt;ref&gt;Fitzgerald, A. E., Kingsley, C., &amp; Umans, S. D. (2003). *Electric Machinery* (6th ed.). McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဒေတာ ကေုာံ ဗီုပြင်မော်ဒယ် (Data / Tables / Models) ==
ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ဒှ် ယူနေတ် တင်စၟတ်သမ္တီ (SI Units) အဓိက မသုင်စောဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ်ဝွံရ။
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; text-align:center;&quot;
|+ယူနေတ် အဓိက ပ္ဍဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ
!ပရူပရာ (Quantity)
!သင်္ကေတ (Symbol)
!ယူနေတ် (Unit)
!အတိုကောက် ယူနေတ် (Abbreviation)
|-
|ဒြဟတ်ဓရိုဟ် (Voltage)
|&lt;math&gt;V&lt;/math&gt; ဟွံသေင်မ္ဂး &lt;math&gt;E&lt;/math&gt;
|ဗို့ (Volt)
|V
|-
|ဓါတ်လလဳဇွောဝ် (Current)
|&lt;math&gt;I&lt;/math&gt;
|အမ်ပဳယာ (Ampere)
|A
|-
|ပရေင်ဆဳဒါတ် (Resistance)
|&lt;math&gt;R&lt;/math&gt;
|အုမ် (Ohm)
|&lt;math&gt;\Omega&lt;/math&gt;
|-
|ဒြဟတ် (Power)
|&lt;math&gt;P&lt;/math&gt;
|ဝပ် (Watt)
|W
|-
|လၟိဟ်ရေ (Frequency)
|&lt;math&gt;f&lt;/math&gt;
|ဟတ်ဇ် (Hertz)
|Hz
|-
|ဓါတ်သီ (Capacitance)
|&lt;math&gt;C&lt;/math&gt;
|ဖာရတ် (Farad)
|F
|}

== ၉။ လဒပ်ပရေင် ကေုာံ ကိစ္စဇၞော် (Impact / Importance) ==
အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳဝွံ ပၠန်ဂတးလဝ် ညးဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ အလုံမွဲရ။ ကိုပ်ကၠာ နူဟွံဂွံကၠောန်ပတိတ် ဒြဟတ်လလဳဂှ် မၞိဟ်တအ် သုင်စောဲ ပၟတ်ဖဴ ကေုာံ ကၠေင် သွက်ဂွံ လျးရ။ ပရေင်ပလံင်ပရိုင်လေဝ် ဒးကေတ် အခိင်ဗွဲမလံရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဟိုတ်နူ သၞောတ်ဆက်စပ်ပရိုင်တုဲ တင်ဂၞင်တအ် ပလံင်ဗစိုပ် အလုံဂၠးတိ အပ္ဍဲ မွဲစက္ကမာန်ရ။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပညာသိပ္ပံ ခေတ်တၟိ သီုဖအိုတ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူ သၞောတ်လလဳ ကေုာံ ကောန်ပျူတာ ရ။&lt;ref&gt;Laughton, M. A., &amp; Warne, D. F. (2002). *Electrical Engineer's Reference Book* (16th ed.). Newnes.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ (Problems / Criticism) ==
ၜိုန်ရ ပညာဝွံ ကဵုဖဵုခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာ ဗွဲမဂၠိုင်လေဝ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ဒၟံင်ရ-

# '''ခယျ လလဳ (E-waste):''' ကိရိယာအဳလက်ထရောနစ် တြေံတအ် မပ္တံကဵု ဖုန်၊ ကောန်ပျူတာ တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ခယျ မလီုလာ်ကဵု သဘာဝ (Environmental hazard) ဗွဲမဇၞော်ရ။
# '''ပရေင်စဵုဒၞာ ဘေးအန္တရာယ် (Safety):''' ဓါတ်လလဳဂှ် ယဝ်သုင်စောဲ ဟွံဒး သၞောတ်ဝ်မ္ဂး ပကဵု ညံင်မၞိဟ်ဂွံ ချိုတ်၊ သ္ၚိဂွံတူမာန်ရ။
# '''ပရေင်ဖန်ဇန် ဒြဟတ်သဘာဝ (Energy Crisis):''' ဒြဟတ်လလဳ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ပတိတ်ဒၟံင် နူကဵု ချး (Coal) ကေုာံ ကၠေင် (Oil) မဒှ်အရာ မပလီုကဵု ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ပရေင်ကတဴ ဂၠးတိ (Global warming) ရ။&lt;ref&gt;Dorf, R. C., &amp; Svoboda, J. A. (2010). *Introduction to Electric Circuits* (8th ed.). Wiley.&lt;/ref&gt;

== ၁၁။ ကွတ်စက်ခေတ်တၟိ (Modern Developments / Technology) ==
ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳဝွံ ဆက်ပြံင်လှာဲ ကတဵုဒှ်ဒၟံင် အရာတၟိတၟိရ။

* '''ဒြဟတ်သဘာဝ မကလေင်သုင်စောဲ (Renewable Energy):''' ပရေင်ပတိတ်လလဳ နကဵု လျးတ္ၚဲ (Solar) ကေုာံ ကျာ (Wind) တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဗွဲမလောန်။
* '''သၞောတ် Smart Grid:''' သၞောတ်ပလံင်လလဳ မစကာ ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ ပါ်ပါဲ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ဒြဟတ် ညံင်ဟွံဂွံ လေင်အာရ။
* '''[[:en:Internet_of_things|IoT (Internet of Things)]]:''' ကိရိယာ သ္ၚိဌာန် သီုဖအိုတ် မပံင်သၟဟ်လဝ် နကဵု အိဉ်တာနဲ တုဲ ကောပ်ကာဲ နကဵု ဖုန်မာန်ရ။

== ၁၂။ အကာဲအရာ အနာဂတ် (Future Trends) ==
အနာဂတ် သွက် အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ ဂှ် အာစိုပ် ဇရေင် ဉာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ (AI) ကေုာံ သၞောတ်ကောန်တမ် (Quantum computing) ရ။ AI ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဒြဟတ်အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် (Design) သၞောတ်လလဳ တၟိတၟိ ဗွဲမပြဟ် ကေုာံ ချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ တုဲပၠန် သၞောတ်တွိုက်ကွဳ အလုံဂၠးတိဂှ် ပြံင်လှာဲအာ ဇရေင် ကွဳစက်လလဳ (Electric Vehicles) အိုတ်မာန်တုဲ၊ ပရေင်ခၞံဗဒှ် ဗတ္ထရဳ မဂိုင်လဝ် ဒြဟတ်ဂၠိုင်င် (High-capacity batteries) ဂှ် ဒှ်ပရေင်အဓိကရ။&lt;ref&gt;Boylestad, R. L., &amp; Nashelsky, L. (2012). *Electronic Devices and Circuit Theory*.&lt;/ref&gt;

== ၁၃။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် (Education / Study) ==
သွက်ဂွံ ဒှ် အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ မွဲဂှ် နွံပၟိက်ကဵု တဆိပ်ကြာ တက္ကသိုလ် ဗီုကဵု B.Sc. ဟွံသေင်မ္ဂး B.Eng. ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် Electrical Engineering ရ။ လၟေင်ပညာဝွံ လ္ၚတ်ကေတ် သင်္ချာ (Calculus, Differential equations)၊ ရူပဗေဒ ကေုာံ ဘာသာရပ် အေန်ဂျေန်နဳယာတအ်ရ။ ဂကောံ [[:en:Institute_of_Electrical_and_Electronics_Engineers|IEEE (Institute of Electrical and Electronics Engineers)]] ဂှ် ဒှ်ဂကောံ အေန်ဂျေန်နဳယာ အလုံဂၠးတိ မဇၞော်အိုတ်တုဲ ညးတအ် ပတိတ်ကဵု စံသတ် (Standards) ကေုာံ လိက်ဂျာနယ် မဆေင်ကဵု ကဏ္ဍဏအ်ရ။&lt;ref&gt;IEEE. (2020). *About IEEE*. Retrieved from ieee.org&lt;/ref&gt;

== ၁၄။ လေန် မ္ၚး ကေုာံ ဗဳဒဳယော ==

* လ္ၚတ် ဗီုပြင် ကေုာံ သဘဴဓရ် သဇိုင် အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ နကဵု ဗဳဒဳယော (YouTube): [https://www.youtube.com/watch?v=mc979OhitAg What is Electrical Engineering?]
* ဂကောံ အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ အလုံဂၠးတိ: [https://www.ieee.org IEEE Official Website]

== ၁၅။ နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;
{{Navbox|name=Electrical Engineering|title=ဘာသာရပ် ကေုာံ ကဏ္ဍမဆက်စပ် ကု အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ|listclass=hlist|group1=သဇိုင် အဓိက (Core Topics)|list1=[[ဒြဟတ်လလဳ]] • [[အဳလက်ထရောနစ်]] • [[သံလိုက်လလဳ]] • [[နိယာမ အုမ်]] • [[ညဳသၟဟ် မာက်သဝဲလ်]]|group2=ကဏ္ဍ ပါ်ခြာ (Sub-disciplines)|list2=[[အေန်ဂျေန်နဳယာ ဒြဟတ်]] • [[စက်ကောပ်ကာဲ]] • [[ဆက်စပ်ပရိုင်]] • [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ကောန်ပျူတာ]]|group3=ကိရိယာ (Components)|list3=[[ဒုင်ပဒပ် (Resistor)]] • [[သဳလလဳ (Capacitor)]] • [[ဒိုင်အုတ် (Diode)]] • [[ထရန်စစ်စတာ (Transistor)]]|group4=အဖွဲ့အစည်းများ (Organizations)|list4=[[IEEE]] • [[Institution of Engineering and Technology|IET]]}}

[[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ]] [[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ]] [[Category:အီလက်ထရောနစ်]] [[Category:ကွတ်စက်ယန္တရား]] [[Category:ရူပဗေဒ]]</text>
      <sha1>i7itmreu658uzopnrvll74441siudxi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အေန်ဂျေန်နဳယာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11102</id>
    <revision>
      <id>55031</id>
      <timestamp>2026-05-23T04:10:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox | title = အေန်ဂျေန်နဳယာ | image = [[File:ISS_March_2009.jpg|250px|စက်လတူအာကာသ (ISS)]] | caption = ရုင်စက် အာကာသ ဂၠးတိ (ISS) ဒှ် သာဓက ပရေင်အံင်ဇၞး ပညာအေန်ဂျေန်နဳယာ မဇၞော်အိုတ်မွဲရ။ | label1 = ကဏ္ဍ အဓိက | data1 =...&quot;</comment>
      <origin>55031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28170" sha1="p9yecqkxeff4r1yxji1gpg1qgyq8ghn" xml:space="preserve">{{Infobox
| title = အေန်ဂျေန်နဳယာ
| image = [[File:ISS_March_2009.jpg|250px|စက်လတူအာကာသ (ISS)]]
| caption = ရုင်စက် အာကာသ ဂၠးတိ (ISS) ဒှ် သာဓက ပရေင်အံင်ဇၞး ပညာအေန်ဂျေန်နဳယာ မဇၞော်အိုတ်မွဲရ။
| label1 = ကဏ္ဍ အဓိက
| data1 = [[သိပ္ပံ]] ကေုာံ [[သင်္ချာ]] 
| label2 = ကဏ္ဍ ပါ်ခြာ
| data2 = [[အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ]], [[အေန်ဂျေန်နဳယာ စက်ယန္တရား]], [[အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ]], [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု]]
| label3 = လၟေင်ကမၠောန်
| data3 = ဖန်ဇန် (Design), ဒက်ပ္တန် (Build), စမ်ၜတ် (Test)
}}

'''အေန်ဂျေန်နဳယာ''' ({{lang-en|Engineering}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မသုင်စောဲ သဘဴဓရ် သိပ္ပံ ကေုာံ သင်္ချာ သွက်ဂွံ ဖန်ဇန်၊ ကၠောန်ဗဒှ်၊ ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပခိုဟ်ပတိုန် စက်ယန္တရား၊ သ္ၚိဌာန်၊ တိုင်ဒဒန်၊ ယာန်တရဴ ကေုာံ သၞောတ်ယန္တရား (Systems) တအ်ရ။ ကဏ္ဍအေန်ဂျေန်နဳယာဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ အဓိက သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ သၠုင်ပတိုန် အဆံင်ဘဝ မၞိဟ်တအ် ညံင်ဂွံလောဲသွာ ကေုာံ တန်တဴလအ်လမာန်ရ။&lt;ref&gt;Blockley, D. (2012). *Engineering: A Very Short Introduction*. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; မၞိဟ်မလ္ၚတ် ကေုာံ ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံဂှ် ကော်စ &quot;အေန်ဂျေန်နဳယာ&quot; (Engineer) တုဲ ညးတအ်ဝွံ ဒးနွံကဵု ဉာဏ်ပါ်ပါဲ ပြသၞာ၊ ကွတ်တဲ ခိုဟ်မိုဟ် ကေုာံ လညာတ်ဖန်ဇန် (Innovation) ရ။ 

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ အေန်ဂျေန်နဳယာဂှ် ပါ်ထောအ် နကဵုကဏ္ဍဇၞော် ပန်သာ် မပ္တံကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ (Civil Engineering)၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ စက်ယန္တရား (Mechanical Engineering)၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ (Electrical Engineering) ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု (Chemical Engineering) ရ။ ပရေင်ပညာဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဇၟာပ်ကဏ္ဍ ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲ ညးဍုင်ကွာန်တအ်တုဲ၊ စနူကဵု ကပေါတ်အီလက်ထရောနစ် ဍောတ်တ် စဵုကဵုစိုပ် ရုင်စက်အာကာသ ဇၞော်ဇၞော်တအ်ဂှ် ဒှ်လဝ် အနုသုခုမ ပညာအေန်ဂျေန်နဳယာ ဖအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Wright, P. H. (2002). *Introduction to Engineering*. Wiley.&lt;/ref&gt;

== ၁။ အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ သဘဴဓရ် (Concept / Definition) ==

ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် မတွဟ်ဂး &quot;Engineering&quot; ဂှ် ကၠုင်နူ လိက်လပ်တေန် (Latin) မဟီုဂးလဝ် ''ingenium'' (မဂွံအဓိပ္ပါယ်- ဉာဏ်၊ ပရေင်ဖန်ဇန်) ကေုာံ ''ingeniare'' (မဂွံအဓိပ္ပါယ်- မခၞံဗဒှ်၊ မဖန်ဇန်) ရ။&lt;ref&gt;Holtzapple, M. T., &amp; Reece, W. D. (2002). *Concepts in Engineering*. McGraw-Hill.&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ အေန်ဂျေန်နဳယာ ဂှ် ဟွံသေင်ဆ ပရေင်သြိုင်ခၞံဟေင်၊ ဍေဟ်ဒှ် ပရေင်ကမၠောန် မသုင်စောဲ ဉာဏ်ပညာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲသွဟ် ကုပြသၞာ မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲလိုက်ဏအ်ရ။

အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ သိပ္ပံ (Science) ဝွံ ၜိုန်ရ ဆက်စပ်ဒၟံင်ကီုလေဝ်၊ သဘဴဓရ် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။ တၠပညာသိပ္ပံ (Scientists) တအ်ဂှ် လ္ၚတ် ပွဳပွူသဘာဝ ညံင်ဂွံတီ ဍေဟ်ကၠောန်ကမၠောန် ဗီုလဵုရော ဂှ်တုဲ၊ အေန်ဂျေန်နဳယာတအ်ဂှ် သုင်စောဲ တင်လ္ၚတ် သိပ္ပံဂှ် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် အရာတၟိတၟိ မဟွံမဲကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲကဵု သဘာဝ ရ။ အေန်ဂျေန်နဳယာတအ် ဒးကောပ်ကာဲ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics)၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ဘေးအန္တရာယ် (Safety) ကေုာံ ပရေင်သဘာဝ (Environment) ပ္ဍဲအခိင် ညးတအ် ဖန်ဇန် ကပေါတ်မွဲမွဲရ။&lt;ref&gt;Vincenti, W. G. (1990). *What Engineers Know and How They Know It*. Johns Hopkins University Press.&lt;/ref&gt;

== ၂။ လၟေင်ဝင် ကေုာံ သဇိုင်ကတဵုဒှ် (History / Background) ==

[[File:Pyramide_Kheops.jpg|thumb|right|250px|ပိရမေတ် ဂဳဇာ ဒှ် သာဓက အေန်ဂျေန်နဳယာ ခေတ်တြေံ အံသဝ်မွဲရ။]]

လၟေင်ဝင် အေန်ဂျေန်နဳယာဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ်ကၠာဝင် မဒှ်အခိင် မၞိဟ်တအ် စခၞံဗဒှ် ကိရိယာ မပ္တံကဵု ဂတှ်ေစက် (Wheel)၊ ဒကောဝ် ကေုာံ တ္ၚတအ်ရ。 ပ္ဍဲခေတ်အဳဂျေပ် (Egypt) ကေုာံ ခေတ်မေသဝ်ပိုဝ်တေးမီးယား (Mesopotamia) ဂှ် ပရေင်သြိုင်ခၞံ ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု [[:en:Great_Pyramid_of_Giza|ပိရမေတ် ဂဳဇာ (Pyramids of Giza)]] ဂှ် ထ္ၜးကဵုဒၟံင် ဍာ်ဒကေဝ် အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ ပ္ဍဲခေတ်တြေံရ။ [[:en:Imhotep|အေမ်ဟဝ်တေပ် (Imhotep)]] ညးမဒှ် သၟာအေန်ဂျေန်နဳယာ အဳဂျေပ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဝင်ရ။&lt;ref&gt;Karwatka, D. (1999). *Technology's Past: America's Industrial Revolution*. Tech Directions Books.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲခေတ်အေန်ပါယာ ရဝ်မ (Roman Empire) ဂှ် ညးတအ် သြိုင်ခၞံလဝ် ဍာ်ဂၠံင် ဇၞော်ဇၞော် (Aqueducts)၊ ဂၠံင်တိုက် ကေုာံ တိုင်ဒဒန် ဇမၠိင်တအ်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲခေတ် [[:en:Industrial_Revolution|ပၠန်ဂတး ကွတ်စက်ယန္တရား (Industrial Revolution)]] ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၀၀ တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ သၞောတ်စက်ပတိတ်ဒြဟတ် ဍာ်ဂမ္တဴ (Steam engine) မခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵု ဂျိမ်းဝပ် (James Watt) တုဲ ကဏ္ဍ အေန်ဂျေန်နဳယာ စက်ယန္တရား (Mechanical Engineering) ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၀ တအ်ဂှ် ပညာလလဳ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ လေဝ် မံက်ဂတဝ်ကၠုင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ လၟေင်ဝင် အဓိက ပ္ဍဲကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာ
|-
! ခေတ် / သၞာံ !! ကမၠောန် အောင်ဇၞး အဓိက (Key Milestone) !! ကဏ္ဍ အေန်ဂျေန်နဳယာ
|-
| ဘဳစဳ ၃၀၀၀ || သြိုင်ခၞံ ပိရမေတ် (Pyramids) || အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ (Civil)
|-
| ဘဳစဳ ၃၀၀ || ခၞံဗဒှ် ဍာ်ဂၠံင် ရဝ်မ (Aqueducts) || အေန်ဂျေန်နဳယာ ဍာ် (Hydraulic)
|-
| ၁၇၁၂ || ခၞံဗဒှ် စက်ဍာ်ဂမ္တဴ (Steam Engine) || အေန်ဂျေန်နဳယာ စက်ယန္တရား (Mechanical)
|-
| ၁၈၈၂ || ခၞံဗဒှ် ရုံစက်ပတိတ်လလဳ (Power Station) || အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ (Electrical)
|-
| ၁၉၄၇ || ခၞံဗဒှ် ထရန်စစ်စတာ (Transistor) || အီလက်ထရောနစ် (Electronics)
|-
| ၁၉၆၉ || မၞိဟ်စိုပ် ဂိတု (Apollo 11) || အေန်ဂျေန်နဳယာ အာကာသ (Aerospace)
|}

== ၃။ သဘဴဓရ် သဇိုင် ကေုာံ နိယာမ (Theory / Principles) ==

သဇိုင်ပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုနိယာမ ရူပဗေဒ (Physics)၊ ဓါတုဗေဒ (Chemistry) ကေုာံ သင်္ချာ (Mathematics) ရ။ အေန်ဂျေန်နဳယာတအ် ဒးတွက် လၟိဟ်ဒြဟတ် (Forces)၊ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Thermodynamics)၊ ပရေင်ဇွောဝ် ဍာ်/ကျာ (Fluid mechanics) ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ ကပေါတ် (Material science) ရ။&lt;ref&gt;Dorf, R. C. (2004). *The Engineering Handbook*. CRC Press.&lt;/ref&gt;

ဥပမာ - ပ္ဍဲကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ၊ သွက်ဂွံ တွက် ပရေင်ဒုင်ဒဝ် ကပေါတ် မပ္တံကဵု ပသဲ ကေုာံ ကောန်ကရေတ်ဂှ် ညးတအ် သုင်စောဲ '''နိယာမ ဟုက် (Hooke's Law)''' မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဒြဟတ်ဓရိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ဆုတ်လှဲ (Stress and Strain) ရ။
&lt;math&gt;F = -k \times x&lt;/math&gt;
(မၞုံအဓိပ္ပါယ်: $F$ ဒှ် ဒြဟတ်၊ $k$ ဒှ် ကိန်းသေ၊ $x$ ဒှ် လၟိဟ်မဆုတ်လှဲ)

== ၄။ အင်္ဂလက္ခဏာ ကေုာံ ဖွဲ့စည်းမှု (Components / Structure) ==

လၟေင်ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ (Engineering Design Process) ဂှ် ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ကပေါတ်တၟိတၟိရ။ လၟေင်ဏအ်ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကဆံင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ-

# '''စၟတ်သမ္တီ ပြသၞာ (Define the Problem):''' တီကေတ် ပၟိက်အာတ်မိက် (Requirements) ကေုာံ တင်ပိုင်ခြာ (Constraints) မပ္တံကဵု သြန်၊ အခိင် ကေုာံ သဘာဝ။
# '''ဂၠာဲသွဟ် (Brainstorming &amp; Research):''' လ္ၚတ် နဲကဲတၟိတၟိ သွက်ဂွံ ဖြေရှင်း ပြသၞာဂှ်။
# '''ဖန်ဇန် ဗီုပြင် (Design):''' သုင်စောဲ ဆပ်ဝဴ CAD (Computer-Aided Design) တုဲ ဆွဲဗီုပြင်၊ တွက်သင်္ချာ။
# '''ခၞံဗဒှ် နမူနာ (Prototype):''' ကၠောန်ဗဒှ် ကပေါတ်နမူနာ ကၠာအိုတ်။
# '''စမ်ၜတ် (Testing &amp; Evaluation):''' စမ်ၜတ် ဍာ်ဒကေဝ် ညံင်ဂွံစှ်ေကဵု သၞောတ်ဝ်စဵုဒၞာ (Safety standard)။
# '''ပခိုဟ်ပတိုန် (Improve):''' ယဝ်ရ ဟွံအံင်ဇၞးမ္ဂး ကလေင်ပလေဝ်ပလေတ် ကေုာံ ထပ်ပခိုဟ်ပတိုန်။&lt;ref&gt;Dym, C. L., &amp; Little, P. (2003). *Engineering Design: A Project-Based Introduction*. John Wiley &amp; Sons.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဂကူ ကေုာံ ကဏ္ဍပါ်ခြာ (Classification / Types) ==

အေန်ဂျေန်နဳယာဝွံ ပါ်လဝ် ကဏ္ဍဇၞော်ဇၞော် ပန်သာ် ကေုာံ ကဏ္ဍဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ကဏ္ဍ အဓိက ပ္ဍဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန်
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက (Major Branches) !! ပရေင်လ္ၚတ် ကေုာံ ကမၠောန် (Focus Area) !! ကဏ္ဍ ဍောတ်တ် (Sub-disciplines)
|-
| '''[[အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ]] (Civil Engineering)''' || လ္ၚတ် ပရေင်ဖန်ဇန် ကေုာံ သြိုင်ခၞံ အဆောက်အအုံ ညးဍုင်ကွာန် ဗီုကဵု သ္ၚိ၊ တိုင်ဒဒန်၊ ဂၠံင်တိုက်။ || Structural, Geotechnical, Environmental
|-
| '''[[အေန်ဂျေန်နဳယာ စက်ယန္တရား]] (Mechanical Engineering)''' || လ္ၚတ် ပရေင်ချဳဒရာင်၊ ဒြဟတ် ကေုာံ စက်ယန္တရား မပ္တံကဵု ကွဳစက်၊ စက်ကျာ၊ စက်ရုပ်။ || Aerospace, Automotive, Robotics
|-
| '''[[အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ]] (Electrical Engineering)''' || လ္ၚတ် ပရေင်ဒြဟတ်လလဳ၊ အီလက်ထရောနစ်၊ ကေုာံ သံလိုက်လလဳ။ || Power, Electronics, Computer Engineering
|-
| '''[[အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု]] (Chemical Engineering)''' || လ္ၚတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်၊ ပရေင်ပတိတ် ကပေါတ်ဓါတု၊ ဂဥုဲ ကေုာံ ကၠေင်။ || Materials, Process, Bioengineering
|}

== ၆။ လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ နဲကဲ (Methodology / Process) ==

[[File:Hoover_Dam_Nevada_Look_Down_Lake_Mead_2003.jpg|thumb|left|250px|ကၟာတ်ဍာ် ဟူဗာ (Hoover Dam) မဒှ် ပရေင်ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲအမေရိကာန်။]]

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ အေန်ဂျေန်နဳယာတအ် သုင်စောဲ ကောန်ပျူတာ ဗွဲမလှဲလး သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ကေုာံ တွက်စက်ရ။ နဲကဲ မကော်စ CAD (Computer-Aided Design) ကေုာံ CAM (Computer-Aided Manufacturing) တအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်လၟေင်ကမၠောန် ဂွံပြဟ် ကေုာံ ချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Pahl, G., &amp; Beitz, W. (2013). *Engineering Design: A Systematic Approach*. Springer.&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် နဲကဲ တွက်ကေတ် နကဵု Finite Element Analysis (FEA) ကေုာံ Computational Fluid Dynamics (CFD) တအ်ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ဆွဲဗီုပြင် (Simulate) အကာဲအရာ မကတဵုဒှ်မာန် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ သြိုင်ခၞံ ဇေတ်တ်ရ။

== ၇။ ပရေင်စကာ ကေုာံ ကမၠောန် (Applications / Uses) ==

အေန်ဂျေန်နဳယာဝွံ နွံပၟိက် ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ်ဒၞာဲရ-
* '''ပရေင်တွိုက်ကွဳ (Transportation):''' က္ၜင်ကျာ၊ ကွဳစက်၊ ကွဳပၟတ် ကေုာံ က္ၜင်ဍာ် တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာ စက်ယန္တရား ကေုာံ အာကာသ။
* '''ပရေင်လွဳယဲ (Healthcare):''' စက် MRI, X-Ray၊ တဲစက် (Bionic limbs) ကေုာံ စက်ကောပ်ကာဲ ယဲတအ်ဂှ် ဒှ်သွဟ် ပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ ဇဳဝဗေဒ (Biomedical Engineering) ရ။
* '''သ္ၚိဌာန် ကေုာံ အခြေခံအဆောက်အအုံ (Infrastructure):''' ဍာ်ယာမ သုင်စောဲ၊ သၞောတ်ပၟတ်လလဳ ကေုာံ တိုင်ဒဒန် ဂၠံင်တိုက်။

== ၈။ ဒေတာ ကေုာံ ဇယားဂမၠိုင် (Data / Tables / Models) ==

ပ္ဍဲကဵု ဗွိုက်ဖျာ ကမၠောန်ဂၠးတိဂှ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဒှ်ကမၠောန် မကလိဂွံ သြန်ကြပ် သၠုင်အိုတ် ကေုာံ နွံပၟိက် ဂၠိုင်အိုတ်ရ။ ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ဒှ်ဇယား ထ္ၜးကဵု ပရေင်အာတ်မိက် လၟိဟ်အေန်ဂျေန်နဳယာ ပ္ဍဲအမေရိကာန် (ဒေတာ သၞာံ ၂၀၂၃)-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; text-align:center;&quot;
|+ လၟိဟ် ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ ပ္ဍဲ အမေရိကာန် (USA)
|-
! ကဏ္ဍ အေန်ဂျေန်နဳယာ !! လၟိဟ် မၞိဟ်မကၠောန်ကမၠောန် !! ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Growth Rate) လၟေင် ၁၀ သၞာံ
|-
| အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ (Civil) || ၃၂၆,၀၀၀ || ၅% (အလယ်အလတ်)
|-
| အေန်ဂျေန်နဳယာ စက်ယန္တရား (Mechanical) || ၂၇၇,၀၀၀ || ၇% (သၠုင်)
|-
| အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ (Electrical) || ၃၀၁,၀၀၀ || ၅% (အလယ်အလတ်)
|-
| အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု (Chemical) || ၃၃,၀၀၀ || ၈% (သၠုင်)
|}

== ၉။ အကျိုးသက်ရောက်မှု ကေုာံ ကိစ္စဇၞော် (Impact / Importance) ==

အေန်ဂျေန်နဳယာဂှ် ဒှ်အရာ မပြံင်လှာဲကဵု လိုက်ဏအ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်သၠုင်ပတိုန် အဆံင်ပညာ၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ဂၠးတိ (Globalization) တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူ သၞောတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ မခိုင်ကၠိုက်ရ။ ဟိုတ်နူ သၞောတ်ပလံင်ဍာ် အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံတအ်တုဲ ယဲဘဲ မကတဵုဒှ် နူဍာ်ဟွံအးဇ္ၚးဂှ် အောန်စှ်ေအာ ဗွဲမဇၞော်ရ။ ဟိုတ်နူ အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳတုဲ လိုက်ဏအ် ဂွံစိုပ်ကၠုင် ခေတ်အိဉ်တာနဲ (Internet age) ရ။&lt;ref&gt;Beder, S. (1998). *The New Engineer*. Macmillan Education AU.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ (Problems / Criticism) ==

ၜိုန်ရ ပညာဝွံ ကဵုဖဵုခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် ဗွဲမဇၞော်လေဝ် ကတဵုဒှ်လဝ်ကီုရ-
# '''ပရေင်လီုလာ် သဘာဝ:''' ပရေင်ပတိတ် ကပေါတ်ဓါတု ကေုာံ ဓါတ်ကာဗောန် နူကဵု ရုံစက်တအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ပွဳပွူသဘာဝ ဂွံလီုလာ် ကေုာံ ပရေင်ကတဴ ဂၠးတိ (Climate Change) ကတဵုဒှ်ရ။
# '''ပြသၞာ ကိုယ်ကျင့်တရား (Ethics):''' ပရေင်ဖန်ဇန် လွဟ်လက်နက် (Weapons) ကေုာံ ဗုံးအဏုမြူ (Nuclear bombs) ဂှ် ဒှ်ပရေင်မသုင်စောဲ ပညာအေန်ဂျေန်နဳယာ ပ္ဍဲလပါ် မပလီုပလာ်ရ။
# '''ဘေးအန္တရာယ် မလီုလာ် (Engineering Failures):''' ဟိုတ်နူ ယောင်ယာ ပ္ဍဲပရေင်ဖန်ဇန်တုဲ ဘေးအန္တရာယ် ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ရုံစက်နူကလဳယျာ [[:en:Chernobyl_disaster|ချာနိုဗိုင် (Chernobyl)]] ကေုာံ က္ၜင်အာကာသ သပေတ်ရှပ်တယ် (Space Shuttle) ခတိုဟ်တအ် ကတဵုဒှ်လဝ်ရ။&lt;ref&gt;Petroski, H. (1992). *To Engineer is Human: The Role of Failure in Successful Design*. Vintage.&lt;/ref&gt;

== ၁၁။ ကွတ်စက်ခေတ်တၟိ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Modern Developments / Technology) ==

ခေတ်လၟုဟ်ဝွံ အေန်ဂျေန်နဳယာတအ် ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဏ္ဍ အနုစက် (Nanotechnology)၊ မဒှ်ပရေင်ဖန်ဇန် ကပေါတ် ဍောတ်သောဲအိုတ် ပ္ဍဲကဆံင် အဏုမြူ (Atom) ရ။ တုဲပၠန် ဉာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ (Artificial Intelligence - AI) လေဝ် ပါလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာတုဲ၊ AI တအ် ရီုဗင်ကဵု ပ္ဍဲအရာ ဖန်ဇန် ဗီုပြင် ကေုာံ တွက်စက် ဗွဲမပြဟ်ရ။ သၞောတ် 3D Printing လေဝ် ပြံင်လှာဲကဵု ဗီုပြင် မပတိတ်ကပေါတ်တအ်ရ။

== ၁၂။ အကာဲအရာ အနာဂတ် (Future Trends) ==

အနာဂတ် အေန်ဂျေန်နဳယာဝွံ စွံအာရီု လတူ ပရေင်ဆက်တန်တဴ (Sustainability) မဒှ် ပရေင်ခၞံဗဒှ် သၞောတ် မဟွံပလီုသဘာဝရ။ အေန်ဂျေန်နဳယာ ဒြဟတ်သဘာဝ (Renewable Energy Engineering) မပတိတ် ဒြဟတ် နူတ္ၚဲ ကေုာံ ကျာဂှ် ဒှ်ကဏ္ဍ မနွံပၟိက် ဇၞော်အိုတ် သွက်အနာဂတ်ရ။ ပါဲနူဂှ် အေန်ဂျေန်နဳယာ အာကာသ တအ်လေဝ် ပလေဝ်ပလေတ်ဒၟံင် သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ ဍုင် လတူ ဂြိုဟ်မာသ် (Mars colonization) ရ။

== ၁၃။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် (Education / Study) ==

သွက်ဂွံ ဒှ် အေန်ဂျေန်နဳယာ မွဲဂှ် နွံပၟိက်ကဵု ပရေင်လ္ၚတ် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ် ဗွဲမဍိုက်ပေင်ရ။ ညးလ္ၚတ်တအ် ဒးကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ B.Eng (Bachelor of Engineering) ဟွံသေင်မ္ဂး B.Sc ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍအေန်ဂျေန်နဳယာရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် အေန်ဂျေန်နဳယာ မသြိုင်ခၞံ ကေုာံ ကၠောန်ကမၠောန် ဆေင်ကဵု ညးဍုင်ကွာန်တအ်ဂှ် ဒးကလိဂွံ လာင်ဇြေန် မကော်စ Professional Engineer (PE) ရ။ ဂကောံ မပ္တံကဵု ABET ဂှ် ဒှ်ဂကောံ မစၟတ်သမ္တီ ဍာ်ဒကေဝ် ဘာအေန်ဂျေန်နဳယာတအ် အလုံဂၠးတိရ။

== ၁၄။ လေန် မ္ၚး ကေုာံ ဗဳဒဳယော ==

* လ္ၚတ် ပရူပရာ အေန်ဂျေန်နဳယာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ YouTube: [https://www.youtube.com/watch?v=bipTWWHya8A What is Engineering?]

== ၁၅။ နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = Engineering
| title = ဘာသာရပ် ကေုာံ ကဏ္ဍမဆက်စပ် ကု [[အေန်ဂျေန်နဳယာ]]
| listclass = hlist
| group1 = ကဏ္ဍ အဓိက (Major Branches)
| list1 = [[အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ]] • [[အေန်ဂျေန်နဳယာ စက်ယန္တရား]] • [[အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ]] • [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု]]
| group2 = ကဏ္ဍ တၟိ ကေုာံ ဆက်စပ် (Interdisciplinary)
| list2 = [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ကောန်ပျူတာ]] • [[အေန်ဂျေန်နဳယာ အာကာသ]] • [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ဇဳဝဗေဒ]] • [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ဆက်စပ်ပရိုင်]]
| group3 = သဇိုင် သိပ္ပံ (Fundamental Sciences)
| list3 = [[သင်္ချာ]] • [[ရူပဗေဒ]] • [[ဓါတုဗေဒ]] • [[ကောန်ပျူတာ သိပ္ပံ]]
| group4 = လၟေင်ကမၠောန် (Processes)
| list4 = [[ဖန်ဇန် အေန်ဂျေန်နဳယာ (Engineering Design)]] • [[စက်ရုပ် (Robotics)]] • [[နိယာမ ဟုက်]]
}}

[[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ]]
[[Category:ကွတ်စက်ယန္တရာ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:သင်္ချာ]]
[[Category:ပရေင်ပညာ]]</text>
      <sha1>p9yecqkxeff4r1yxji1gpg1qgyq8ghn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55032</id>
      <parentid>55031</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T04:14:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28089" sha1="8yl7e2bmh2jayo6ef7a1tags4lq6ec2" xml:space="preserve">{{Infobox
| title = အေန်ဂျေန်နဳယာ
| image = [[File:ISS_March_2009.jpg|250px|စက်လတူအာကာသ (ISS)]]
| caption = ရုင်စက် အာကာသ ဂၠးတိ (ISS) ဒှ် သာဓက ပရေင်အံင်ဇၞး ပညာအေန်ဂျေန်နဳယာ မဇၞော်အိုတ်မွဲရ။
| label1 = ကဏ္ဍ အဓိက
| data1 = [[သိပ္ပံ]] ကေုာံ [[သင်္ချာ]] 
| label2 = ကဏ္ဍ ပါ်ခြာ
| data2 = [[အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ]], [[အေန်ဂျေန်နဳယာ စက်ယန္တရာ]], [[အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ]], [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု]]
| label3 = လၟေင်ကမၠောန်
| data3 = ဖန်ဇန် (Design), ဒက်ပ္တန် (Build), စမ်ၜတ် (Test)
}}

'''အေန်ဂျေန်နဳယာ''' ({{lang-en|Engineering}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မသုင်စောဲ သဘဴဓရ် သိပ္ပံ ကေုာံ သင်္ချာ သွက်ဂွံ ဖန်ဇန်၊ ကၠောန်ဗဒှ်၊ ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပခိုဟ်ပတိုန် စက်ယန္တရာ၊ သ္ၚိဌာန်၊ တိုင်ဒဒန်၊ ယာန်တရဴ ကေုာံ သၞောတ်ယန္တရာ (Systems) တအ်ရ။ ကဏ္ဍအေန်ဂျေန်နဳယာဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ အဓိက သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ သၠုင်ပတိုန် အဆံင်ဘဝ မၞိဟ်တအ် ညံင်ဂွံလောဲသွာ ကေုာံ တန်တဴလအ်လမာန်ရ။&lt;ref&gt;Blockley, D. (2012). *Engineering: A Very Short Introduction*. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; မၞိဟ်မလ္ၚတ် ကေုာံ ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံဂှ် ကော်စ &quot;အေန်ဂျေန်နဳယာ&quot; (Engineer) တုဲ ညးတအ်ဝွံ ဒးနွံကဵု ဉာဏ်ပါ်ပါဲ ပြသၞာ၊ ကွတ်တဲ ခိုဟ်မိုဟ် ကေုာံ လညာတ်ဖန်ဇန် (Innovation) ရ။ 

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ အေန်ဂျေန်နဳယာဂှ် ပါ်ထောအ် နကဵုကဏ္ဍဇၞော် ပန်သာ် မပ္တံကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ (Civil Engineering)၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ စက်ယန္တရာ (Mechanical Engineering)၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ (Electrical Engineering) ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု (Chemical Engineering) ရ။ ပရေင်ပညာဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဇၟာပ်ကဏ္ဍ ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲ ညးဍုင်ကွာန်တအ်တုဲ၊ စနူကဵု ကပေါတ်အီလက်ထရောနစ် ဍောတ်တ် စဵုကဵုစိုပ် ရုင်စက်အာကာသ ဇၞော်ဇၞော်တအ်ဂှ် ဒှ်လဝ် အနုသုခုမ ပညာအေန်ဂျေန်နဳယာ ဖအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Wright, P. H. (2002). *Introduction to Engineering*. Wiley.&lt;/ref&gt;

== ၁။ အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ သဘဴဓရ် (Concept / Definition) ==

ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် မတွဟ်ဂး &quot;Engineering&quot; ဂှ် ကၠုင်နူ လိက်လပ်တေန် (Latin) မဟီုဂးလဝ် ''ingenium'' (မဂွံအဓိပ္ပါယ်- ဉာဏ်၊ ပရေင်ဖန်ဇန်) ကေုာံ ''ingeniare'' (မဂွံအဓိပ္ပါယ်- မခၞံဗဒှ်၊ မဖန်ဇန်) ရ။&lt;ref&gt;Holtzapple, M. T., &amp; Reece, W. D. (2002). *Concepts in Engineering*. McGraw-Hill.&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ အေန်ဂျေန်နဳယာ ဂှ် ဟွံသေင်ဆ ပရေင်သြိုင်ခၞံဟေင်၊ ဍေဟ်ဒှ် ပရေင်ကမၠောန် မသုင်စောဲ ဉာဏ်ပညာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲသွဟ် ကုပြသၞာ မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲလိုက်ဏအ်ရ။

အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ သိပ္ပံ (Science) ဝွံ ၜိုန်ရ ဆက်စပ်ဒၟံင်ကီုလေဝ်၊ သဘဴဓရ် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။ တၠပညာသိပ္ပံ (Scientists) တအ်ဂှ် လ္ၚတ် ပွဳပွူသဘာဝ ညံင်ဂွံတီ ဍေဟ်ကၠောန်ကမၠောန် ဗီုလဵုရော ဂှ်တုဲ၊ အေန်ဂျေန်နဳယာတအ်ဂှ် သုင်စောဲ တင်လ္ၚတ် သိပ္ပံဂှ် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် အရာတၟိတၟိ မဟွံမဲကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲကဵု သဘာဝ ရ။ အေန်ဂျေန်နဳယာတအ် ဒးကောပ်ကာဲ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics)၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ဘေးအန္တရာယ် (Safety) ကေုာံ ပရေင်သဘာဝ (Environment) ပ္ဍဲအခိင် ညးတအ် ဖန်ဇန် ကပေါတ်မွဲမွဲရ။&lt;ref&gt;Vincenti, W. G. (1990). *What Engineers Know and How They Know It*. Johns Hopkins University Press.&lt;/ref&gt;

== ၂။ လၟေင်ဝင် ကေုာံ သဇိုင်ကတဵုဒှ် (History / Background) ==

[[File:Pyramide_Kheops.jpg|thumb|right|250px|ပိရမေတ် ဂဳဇာ ဒှ် သာဓက အေန်ဂျေန်နဳယာ ခေတ်တြေံ အံသဝ်မွဲရ။]]

လၟေင်ဝင် အေန်ဂျေန်နဳယာဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ်ကၠာဝင် မဒှ်အခိင် မၞိဟ်တအ် စခၞံဗဒှ် ကိရိယာ မပ္တံကဵု ဂတှ်ေစက် (Wheel)၊ ဒကောဝ် ကေုာံ တ္ၚတအ်ရ。 ပ္ဍဲခေတ်အဳဂျေပ် (Egypt) ကေုာံ ခေတ်မေသဝ်ပိုဝ်တေးမီးယား (Mesopotamia) ဂှ် ပရေင်သြိုင်ခၞံ ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု [[:en:Great_Pyramid_of_Giza|ပိရမေတ် ဂဳဇာ (Pyramids of Giza)]] ဂှ် ထ္ၜးကဵုဒၟံင် ဍာ်ဒကေဝ် အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ ပ္ဍဲခေတ်တြေံရ။ [[:en:Imhotep|အေမ်ဟဝ်တေပ် (Imhotep)]] ညးမဒှ် သၟာအေန်ဂျေန်နဳယာ အဳဂျေပ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဝင်ရ။&lt;ref&gt;Karwatka, D. (1999). *Technology's Past: America's Industrial Revolution*. Tech Directions Books.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲခေတ်အေန်ပါယာ ရဝ်မ (Roman Empire) ဂှ် ညးတအ် သြိုင်ခၞံလဝ် ဍာ်ဂၠံင် ဇၞော်ဇၞော် (Aqueducts)၊ ဂၠံင်တိုက် ကေုာံ တိုင်ဒဒန် ဇမၠိင်တအ်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲခေတ် [[:en:Industrial_Revolution|ပၠန်ဂတး ကွတ်စက်ယန္တရာ (Industrial Revolution)]] ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၀၀ တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ သၞောတ်စက်ပတိတ်ဒြဟတ် ဍာ်ဂမ္တဴ (Steam engine) မခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵု ဂျိမ်ဝပ် (James Watt) တုဲ ကဏ္ဍ အေန်ဂျေန်နဳယာ စက်ယန္တရာ (Mechanical Engineering) ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၀ တအ်ဂှ် ပညာလလဳ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ လေဝ် မံက်ဂတဝ်ကၠုင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ လၟေင်ဝင် အဓိက ပ္ဍဲကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာ
|-
! ခေတ် / သၞာံ !! ကမၠောန် အောင်ဇၞး အဓိက (Key Milestone) !! ကဏ္ဍ အေန်ဂျေန်နဳယာ
|-
| ဘဳစဳ ၃၀၀၀ || သြိုင်ခၞံ ပိရမေတ် (Pyramids) || အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ (Civil)
|-
| ဘဳစဳ ၃၀၀ || ခၞံဗဒှ် ဍာ်ဂၠံင် ရဝ်မ (Aqueducts) || အေန်ဂျေန်နဳယာ ဍာ် (Hydraulic)
|-
| ၁၇၁၂ || ခၞံဗဒှ် စက်ဍာ်ဂမ္တဴ (Steam Engine) || အေန်ဂျေန်နဳယာ စက်ယန္တရာ (Mechanical)
|-
| ၁၈၈၂ || ခၞံဗဒှ် ရုံစက်ပတိတ်လလဳ (Power Station) || အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ (Electrical)
|-
| ၁၉၄၇ || ခၞံဗဒှ် ထရန်စစ်စတာ (Transistor) || အီလက်ထရောနစ် (Electronics)
|-
| ၁၉၆၉ || မၞိဟ်စိုပ် ဂိတု (Apollo 11) || အေန်ဂျေန်နဳယာ အာကာသ (Aerospace)
|}

== ၃။ သဘဴဓရ် သဇိုင် ကေုာံ နိယာမ (Theory / Principles) ==

သဇိုင်ပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုနိယာမ ရူပဗေဒ (Physics)၊ ဓါတုဗေဒ (Chemistry) ကေုာံ သင်္ချာ (Mathematics) ရ။ အေန်ဂျေန်နဳယာတအ် ဒးတွက် လၟိဟ်ဒြဟတ် (Forces)၊ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Thermodynamics)၊ ပရေင်ဇွောဝ် ဍာ်/ကျာ (Fluid mechanics) ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ ကပေါတ် (Material science) ရ။&lt;ref&gt;Dorf, R. C. (2004). *The Engineering Handbook*. CRC Press.&lt;/ref&gt;

ဥပမာ - ပ္ဍဲကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ၊ သွက်ဂွံ တွက် ပရေင်ဒုင်ဒဝ် ကပေါတ် မပ္တံကဵု ပသဲ ကေုာံ ကောန်ကရေတ်ဂှ် ညးတအ် သုင်စောဲ '''နိယာမ ဟုက် (Hooke's Law)''' မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဒြဟတ်ဓရိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ဆုတ်လှဲ (Stress and Strain) ရ။
&lt;math&gt;F = -k \times x&lt;/math&gt;
(မၞုံအဓိပ္ပါယ်: $F$ ဒှ် ဒြဟတ်၊ $k$ ဒှ် ကိန်းသေ၊ $x$ ဒှ် လၟိဟ်မဆုတ်လှဲ)

== ၄။ အင်္ဂလက္ခဏာ ကေုာံ ဖွဲ့စည်းမှု (Components / Structure) ==

လၟေင်ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ (Engineering Design Process) ဂှ် ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ကပေါတ်တၟိတၟိရ။ လၟေင်ဏအ်ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကဆံင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ-

# '''စၟတ်သမ္တီ ပြသၞာ (Define the Problem):''' တီကေတ် ပၟိက်အာတ်မိက် (Requirements) ကေုာံ တင်ပိုင်ခြာ (Constraints) မပ္တံကဵု သြန်၊ အခိင် ကေုာံ သဘာဝ။
# '''ဂၠာဲသွဟ် (Brainstorming &amp; Research):''' လ္ၚတ် နဲကဲတၟိတၟိ သွက်ဂွံ ဖြေရှင်း ပြသၞာဂှ်။
# '''ဖန်ဇန် ဗီုပြင် (Design):''' သုင်စောဲ ဆပ်ဝဴ CAD (Computer-Aided Design) တုဲ ဆွဲဗီုပြင်၊ တွက်သင်္ချာ။
# '''ခၞံဗဒှ် နမူနာ (Prototype):''' ကၠောန်ဗဒှ် ကပေါတ်နမူနာ ကၠာအိုတ်။
# '''စမ်ၜတ် (Testing &amp; Evaluation):''' စမ်ၜတ် ဍာ်ဒကေဝ် ညံင်ဂွံစှ်ေကဵု သၞောတ်ဝ်စဵုဒၞာ (Safety standard)။
# '''ပခိုဟ်ပတိုန် (Improve):''' ယဝ်ရ ဟွံအံင်ဇၞးမ္ဂး ကလေင်ပလေဝ်ပလေတ် ကေုာံ ထပ်ပခိုဟ်ပတိုန်။&lt;ref&gt;Dym, C. L., &amp; Little, P. (2003). *Engineering Design: A Project-Based Introduction*. John Wiley &amp; Sons.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဂကူ ကေုာံ ကဏ္ဍပါ်ခြာ (Classification / Types) ==

အေန်ဂျေန်နဳယာဝွံ ပါ်လဝ် ကဏ္ဍဇၞော်ဇၞော် ပန်သာ် ကေုာံ ကဏ္ဍဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ကဏ္ဍ အဓိက ပ္ဍဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန်
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက (Major Branches) !! ပရေင်လ္ၚတ် ကေုာံ ကမၠောန် (Focus Area) !! ကဏ္ဍ ဍောတ်တ် (Sub-disciplines)
|-
| '''[[အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ]] (Civil Engineering)''' || လ္ၚတ် ပရေင်ဖန်ဇန် ကေုာံ သြိုင်ခၞံ အဆောက်အအုံ ညးဍုင်ကွာန် ဗီုကဵု သ္ၚိ၊ တိုင်ဒဒန်၊ ဂၠံင်တိုက်။ || Structural, Geotechnical, Environmental
|-
| '''[[အေန်ဂျေန်နဳယာ စက်ယန္တရာ]] (Mechanical Engineering)''' || လ္ၚတ် ပရေင်ချဳဒရာင်၊ ဒြဟတ် ကေုာံ စက်ယန္တရာ မပ္တံကဵု ကွဳစက်၊ စက်ကျာ၊ စက်ရုပ်။ || Aerospace, Automotive, Robotics
|-
| '''[[အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ]] (Electrical Engineering)''' || လ္ၚတ် ပရေင်ဒြဟတ်လလဳ၊ အီလက်ထရောနစ်၊ ကေုာံ သံလိုက်လလဳ။ || Power, Electronics, Computer Engineering
|-
| '''[[အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု]] (Chemical Engineering)''' || လ္ၚတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်၊ ပရေင်ပတိတ် ကပေါတ်ဓါတု၊ ဂဥုဲ ကေုာံ ကၠေင်။ || Materials, Process, Bioengineering
|}

== ၆။ လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ နဲကဲ (Methodology / Process) ==

[[File:Hoover_Dam_Nevada_Look_Down_Lake_Mead_2003.jpg|thumb|left|250px|ကၟာတ်ဍာ် ဟူဗာ (Hoover Dam) မဒှ် ပရေင်ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲအမေရိကာန်။]]

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ အေန်ဂျေန်နဳယာတအ် သုင်စောဲ ကောန်ပျူတာ ဗွဲမလှဲလး သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ကေုာံ တွက်စက်ရ။ နဲကဲ မကော်စ CAD (Computer-Aided Design) ကေုာံ CAM (Computer-Aided Manufacturing) တအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်လၟေင်ကမၠောန် ဂွံပြဟ် ကေုာံ ချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Pahl, G., &amp; Beitz, W. (2013). *Engineering Design: A Systematic Approach*. Springer.&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် နဲကဲ တွက်ကေတ် နကဵု Finite Element Analysis (FEA) ကေုာံ Computational Fluid Dynamics (CFD) တအ်ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ဆွဲဗီုပြင် (Simulate) အကာဲအရာ မကတဵုဒှ်မာန် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ သြိုင်ခၞံ ဇေတ်တ်ရ။

== ၇။ ပရေင်စကာ ကေုာံ ကမၠောန် (Applications / Uses) ==

အေန်ဂျေန်နဳယာဝွံ နွံပၟိက် ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ်ဒၞာဲရ-
* '''ပရေင်တွိုက်ကွဳ (Transportation):''' က္ၜင်ကျာ၊ ကွဳစက်၊ ကွဳပၟတ် ကေုာံ က္ၜင်ဍာ် တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာ စက်ယန္တရာ ကေုာံ အာကာသ။
* '''ပရေင်လွဳယဲ (Healthcare):''' စက် MRI, X-Ray၊ တဲစက် (Bionic limbs) ကေုာံ စက်ကောပ်ကာဲ ယဲတအ်ဂှ် ဒှ်သွဟ် ပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ ဇဳဝဗေဒ (Biomedical Engineering) ရ။
* '''သ္ၚိဌာန် ကေုာံ အခြေခံအဆောက်အအုံ (Infrastructure):''' ဍာ်ယာမ သုင်စောဲ၊ သၞောတ်ပၟတ်လလဳ ကေုာံ တိုင်ဒဒန် ဂၠံင်တိုက်။

== ၈။ ဒေတာ ကေုာံ ဇယားဂမၠိုင် (Data / Tables / Models) ==

ပ္ဍဲကဵု ဗွိုက်ဖျာ ကမၠောန်ဂၠးတိဂှ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဒှ်ကမၠောန် မကလိဂွံ သြန်ကြပ် သၠုင်အိုတ် ကေုာံ နွံပၟိက် ဂၠိုင်အိုတ်ရ။ ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ဒှ်ဇယား ထ္ၜးကဵု ပရေင်အာတ်မိက် လၟိဟ်အေန်ဂျေန်နဳယာ ပ္ဍဲအမေရိကာန် (ဒေတာ သၞာံ ၂၀၂၃)-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; text-align:center;&quot;
|+ လၟိဟ် ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ ပ္ဍဲ အမေရိကာန် (USA)
|-
! ကဏ္ဍ အေန်ဂျေန်နဳယာ !! လၟိဟ် မၞိဟ်မကၠောန်ကမၠောန် !! ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Growth Rate) လၟေင် ၁၀ သၞာံ
|-
| အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ (Civil) || ၃၂၆,၀၀၀ || ၅% (လဒေါဝ်)
|-
| အေန်ဂျေန်နဳယာ စက်ယန္တရာ (Mechanical) || ၂၇၇,၀၀၀ || ၇% (သၠုင်)
|-
| အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ (Electrical) || ၃၀၁,၀၀၀ || ၅% (လဒေါဝ်)
|-
| အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု (Chemical) || ၃၃,၀၀၀ || ၈% (သၠုင်)
|}

== ၉။ ဖိုလ်မှု ကေုာံ ကိစ္စဇၞော် (Impact / Importance) ==

အေန်ဂျေန်နဳယာဂှ် ဒှ်အရာ မပြံင်လှာဲကဵု လိုက်ဏအ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်သၠုင်ပတိုန် အဆံင်ပညာ၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ဂၠးတိ (Globalization) တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူ သၞောတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ မခိုင်ကၠိုက်ရ။ ဟိုတ်နူ သၞောတ်ပလံင်ဍာ် အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံတအ်တုဲ ယဲဘဲ မကတဵုဒှ် နူဍာ်ဟွံအးဇ္ၚးဂှ် အောန်စှ်ေအာ ဗွဲမဇၞော်ရ။ ဟိုတ်နူ အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳတုဲ လိုက်ဏအ် ဂွံစိုပ်ကၠုင် ခေတ်အိဉ်တာနဲ (Internet age) ရ။&lt;ref&gt;Beder, S. (1998). *The New Engineer*. Macmillan Education AU.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ (Problems / Criticism) ==

ၜိုန်ရ ပညာဝွံ ကဵုဖဵုခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် ဗွဲမဇၞော်လေဝ် ကတဵုဒှ်လဝ်ကီုရ-
# '''ပရေင်လီုလာ် သဘာဝ:''' ပရေင်ပတိတ် ကပေါတ်ဓါတု ကေုာံ ဓါတ်ကာဗောန် နူကဵု ရုံစက်တအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ပွဳပွူသဘာဝ ဂွံလီုလာ် ကေုာံ ပရေင်ကတဴ ဂၠးတိ (Climate Change) ကတဵုဒှ်ရ။
# '''ပြသၞာ ကိုယ်ကျင့်တရာ (Ethics):''' ပရေင်ဖန်ဇန် လွဟ်လက်နက် (Weapons) ကေုာံ ဗုမ်အဏုမြူ (Nuclear bombs) ဂှ် ဒှ်ပရေင်မသုင်စောဲ ပညာအေန်ဂျေန်နဳယာ ပ္ဍဲလပါ် မပလီုပလာ်ရ။
# '''ဘေးအန္တရာယ် မလီုလာ် (Engineering Failures):''' ဟိုတ်နူ ယောင်ယာ ပ္ဍဲပရေင်ဖန်ဇန်တုဲ ဘေးအန္တရာယ် ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ရုံစက်နူကလဳယျာ [[:en:Chernobyl_disaster|ချာနိုဗိုင် (Chernobyl)]] ကေုာံ က္ၜင်အာကာသ သပေတ်ရှပ်တယ် (Space Shuttle) ခတိုဟ်တအ် ကတဵုဒှ်လဝ်ရ။&lt;ref&gt;Petroski, H. (1992). *To Engineer is Human: The Role of Failure in Successful Design*. Vintage.&lt;/ref&gt;

== ၁၁။ ကွတ်စက်ခေတ်တၟိ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Modern Developments / Technology) ==

ခေတ်လၟုဟ်ဝွံ အေန်ဂျေန်နဳယာတအ် ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဏ္ဍ အနုစက် (Nanotechnology)၊ မဒှ်ပရေင်ဖန်ဇန် ကပေါတ် ဍောတ်သောဲအိုတ် ပ္ဍဲကဆံင် အဏုမြူ (Atom) ရ။ တုဲပၠန် ဉာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ (Artificial Intelligence - AI) လေဝ် ပါလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာတုဲ၊ AI တအ် ရီုဗင်ကဵု ပ္ဍဲအရာ ဖန်ဇန် ဗီုပြင် ကေုာံ တွက်စက် ဗွဲမပြဟ်ရ။ သၞောတ် 3D Printing လေဝ် ပြံင်လှာဲကဵု ဗီုပြင် မပတိတ်ကပေါတ်တအ်ရ။

== ၁၂။ အကာဲအရာ အနာဂတ် (Future Trends) ==

အနာဂတ် အေန်ဂျေန်နဳယာဝွံ စွံအာရီု လတူ ပရေင်ဆက်တန်တဴ (Sustainability) မဒှ် ပရေင်ခၞံဗဒှ် သၞောတ် မဟွံပလီုသဘာဝရ။ အေန်ဂျေန်နဳယာ ဒြဟတ်သဘာဝ (Renewable Energy Engineering) မပတိတ် ဒြဟတ် နူတ္ၚဲ ကေုာံ ကျာဂှ် ဒှ်ကဏ္ဍ မနွံပၟိက် ဇၞော်အိုတ် သွက်အနာဂတ်ရ။ ပါဲနူဂှ် အေန်ဂျေန်နဳယာ အာကာသ တအ်လေဝ် ပလေဝ်ပလေတ်ဒၟံင် သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ ဍုင် လတူ ဂြိုဟ်မာသ် (Mars colonization) ရ။

== ၁၃။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် (Education / Study) ==

သွက်ဂွံ ဒှ် အေန်ဂျေန်နဳယာ မွဲဂှ် နွံပၟိက်ကဵု ပရေင်လ္ၚတ် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ် ဗွဲမဍိုက်ပေင်ရ။ ညးလ္ၚတ်တအ် ဒးကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ B.Eng (Bachelor of Engineering) ဟွံသေင်မ္ဂး B.Sc ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍအေန်ဂျေန်နဳယာရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် အေန်ဂျေန်နဳယာ မသြိုင်ခၞံ ကေုာံ ကၠောန်ကမၠောန် ဆေင်ကဵု ညးဍုင်ကွာန်တအ်ဂှ် ဒးကလိဂွံ လာင်ဇြေန် မကော်စ Professional Engineer (PE) ရ။ ဂကောံ မပ္တံကဵု ABET ဂှ် ဒှ်ဂကောံ မစၟတ်သမ္တီ ဍာ်ဒကေဝ် ဘာအေန်ဂျေန်နဳယာတအ် အလုံဂၠးတိရ။

== ၁၄။ လေန် မ္ၚး ကေုာံ ဗဳဒဳယော ==

* လ္ၚတ် ပရူပရာ အေန်ဂျေန်နဳယာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ YouTube: [https://www.youtube.com/watch?v=bipTWWHya8A What is Engineering?]

== ၁၅။ နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = Engineering
| title = ဘာသာရပ် ကေုာံ ကဏ္ဍမဆက်စပ် ကု [[အေန်ဂျေန်နဳယာ]]
| listclass = hlist
| group1 = ကဏ္ဍ အဓိက (Major Branches)
| list1 = [[အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ]] • [[အေန်ဂျေန်နဳယာ စက်ယန္တရာ]] • [[အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ]] • [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု]]
| group2 = ကဏ္ဍ တၟိ ကေုာံ ဆက်စပ် (Interdisciplinary)
| list2 = [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ကောန်ပျူတာ]] • [[အေန်ဂျေန်နဳယာ အာကာသ]] • [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ဇဳဝဗေဒ]] • [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ဆက်စပ်ပရိုင်]]
| group3 = သဇိုင် သိပ္ပံ (Fundamental Sciences)
| list3 = [[သင်္ချာ]] • [[ရူပဗေဒ]] • [[ဓါတုဗေဒ]] • [[ကောန်ပျူတာ သိပ္ပံ]]
| group4 = လၟေင်ကမၠောန် (Processes)
| list4 = [[ဖန်ဇန် အေန်ဂျေန်နဳယာ (Engineering Design)]] • [[စက်ရုပ် (Robotics)]] • [[နိယာမ ဟုက်]]
}}

[[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ]]
[[Category:ကွတ်စက်ယန္တရာ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:သင်္ချာ]]
[[Category:ပရေင်ပညာ]]</text>
      <sha1>8yl7e2bmh2jayo6ef7a1tags4lq6ec2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11103</id>
    <revision>
      <id>55033</id>
      <timestamp>2026-05-23T04:20:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox | title = အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု | image = [[File:Oil refinery in Baton Rouge.jpg|250px|ရုံစက်ကၠေင် မစကာ နဲကဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု]] | caption = ရုံစက် ၜိုတ်ကၠေင် (Oil Refinery) ပ္ဍဲဍုင်အမေရိကာန် မဒှ် ပရေင်ကမၠောန်...&quot;</comment>
      <origin>55033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26033" sha1="060hb4yvlv4pzhid9iqwd0bbbc7otfd" xml:space="preserve">{{Infobox
| title = အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု
| image = [[File:Oil refinery in Baton Rouge.jpg|250px|ရုံစက်ကၠေင် မစကာ နဲကဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု]]
| caption = ရုံစက် ၜိုတ်ကၠေင် (Oil Refinery) ပ္ဍဲဍုင်အမေရိကာန် မဒှ် ပရေင်ကမၠောန် အဓိက သွက် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု သွက်ဂွံ ပတိတ် ကပေါတ် ဓါတုနာနာ
| header1 = ပရူပရာ သဇိုင်
| label2 = ယၟုပေင်
| data2 = Chemical Engineering
| label3 = ကဏ္ဍအဓိက
| data3 = [[အေန်ဂျေန်နဳယာ]] (Engineering)
| label4 = လၟေင်ဘာသာရပ်
| data4 = [[ဓာတုဗေဒ]]၊ [[ရူပဗေဒ]]၊ [[သင်္ချာ]]၊ [[ဇဳဝဗေဒ]]
| label5 = သမိုင်းဝင် ပုဂ္ဂိုလ်
| data5 = [[ဂျော့ချ် ဣ ဒေဗိစ်]]၊ [[အာသာ ဒဳဟောန် လေတ်တဲ]]
}}

'''အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု''' ({{lang-en|Chemical Engineering}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍကွတ်စက် ကေုာံ ပရေင်ပညာမွဲ မပံင်သၟဟ်လဝ် သဘဴဓရ် [[ဓာတုဗေဒ]] (chemistry)၊ [[ရူပဗေဒ]] (physics)၊ [[သင်္ချာ]] (mathematics)၊ ကေုာံ [[ဇဳဝဗေဒ]] (biology) သွက်ဂွံ ဖန်ဇန်၊ ကၠောန်ဗဒှ်၊ ကေုာံ ပြံင်လှာဲ ကပေါတ်တမ် (raw materials) ညံင်ဂွံဒှ် ကပေါတ်မၞုံကဵု ၚုဟ်မးတအ်ရ။&lt;ref&gt;Perry, R. H., &amp; Green, D. W. (2007). *Perry's Chemical Engineers' Handbook* (8th ed.). McGraw-Hill.&lt;/ref&gt; ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲအရာမပြံင်လှာဲ နဲကဲစမ်ၜတ် ပ္ဍဲကဵု ရုံစမ်ဓါတ် (Laboratory) ညံင်ဂွံဒှ် လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ် အဆံင်ရုံစက်ဇၞော် (Industrial scale) ရ။ ညးမလ္ၚတ်လဝ် ဘာသာရပ်ဏအ်ဂှ် ကော်စ &quot;အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု&quot; တုဲ ညးတအ်ဝွံ ဖန်ဇန်လဝ် ရုံစက် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် မပ္တံကဵု ပရေင်ၜိုတ်ကၠေင်၊ ပရေင်ပတိတ် ဂဥုဲ၊ စၞစ၊ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ ပွဳပွူသဘာဝတအ်ရ။&lt;ref&gt;Felder, R. M., Rousseau, R. W., &amp; Bullard, L. G. (2015). *Elementary Principles of Chemical Processes* (4th ed.). Wiley.&lt;/ref&gt;

== ၁။ အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ သဘဴဓရ် (Concept / Definition) ==

အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု ဂှ် ဒှ်ကဏ္ဍသိပ္ပံ ကေုာံ ကွတ်စက် မဆေင်စပ် ကုအရာမပြံင်လှာဲ သမၠီုဓါတ် (chemical composition)၊ ဗီုပြင် ရုပ် (physical state)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြဟတ် (energy) ဍေဟ်တအ်ရ။ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ညးစမ်ဓါတ် (Chemist) မလ္ၚတ် ဓါတ်ပ္ဍဲခေါက်ဍောတ်တ်ဂှ်မ္ဂး၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတုတအ်ဂှ် လ္ၚတ်ကေတ် ဗီုလဵု ဂွံပတိတ် ကပေါတ်တအ်ဂှ် နကဵု လၟိဟ် တန် (Tons) ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဗွဲမဂီုကၠီု ကေုာံ ဗွဲမကိတ်ညဳ ကုပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။

ပရေင်လ္ၚတ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ်ကေတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒြပ် (Mass) ကေုာံ ဒြဟတ်ဂမ္တဴ (Heat transfer) ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန်စက်ယန္တရားတအ်ရ။ သွက်ဂွံအံင်ဇၞး ပ္ဍဲအရာဏအ် ညးတအ် ဒးသုင်စောဲ ဉာဏ်ပညာ မဆေင်ကဵု ဒြပ်ဇွောဝ် (Fluid dynamics)၊ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ် (Thermodynamics) ကေုာံ ကိနက်တေတ် ဓါတု (Chemical kinetics) တအ်ရ။&lt;ref&gt;McCabe, W. L., Smith, J. C., &amp; Harriott, P. (2004). *Unit Operations of Chemical Engineering* (7th ed.). McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

== ၂။ လၟေင်ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History / Background) ==

လၟေင်ဝင် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတုဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ် [[:en:Industrial_Revolution|ပၠန်ဂတး ကွတ်စက်ယန္တရား (Industrial Revolution)]] ပ္ဍဲကဵု ကၞောတ် သၞာံ ၁၈၀၀ တအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၇ ဂှ် [[ဂျော့ချ် ဣ ဒေဗိစ်]] (George E. Davis) မဒှ် ကောန်ဍုင်အင်္ဂလာန် ဂွံဟီုတွဟ်လဝ် ဘာသာရပ်ဝွံ ပ္ဍဲတက္ကသိုလ် မန်ချက်စတာ တုဲ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ်မခၞံဗဒှ် ယၟု &quot;Chemical Engineering&quot; ကၠာအိုတ်ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၈ ဂှ် [[:en:Massachusetts_Institute_of_Technology|တက္ကသိုလ် MIT]] ပ္ဍဲဍုင်အမေရိကာန် စပံက်လဝ် တန်ဗတောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု ကၠာအိုတ်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၈ ဂှ် ဂကောံ အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု အမေရိကာန် (AIChE) ဂွံဒက်ပ္တန်လဝ်တုဲ ဘာသာရပ်ဝွံ ဒှ်ကၠုင် သၞောတ်ဝ်စံင်ၜတ် မလုပ်သၞောတ်ဝ် (Standardized discipline) မွဲရ။&lt;ref&gt;Peppas, N. A. (1989). *One Hundred Years of Chemical Engineering*. Kluwer Academic Publishers.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ လၟေင်ဝင် အဓိက ပ္ဍဲကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု
|-
! သၞာံ !! ညးခၞံဗဒှ် / ဂကောံ !! ကမၠောန် အောင်ဇၞး အဓိက (Key Milestone)
|-
| ၁၈၈၇ || ဂျော့ချ် ဣ ဒေဗိစ် || စဟီုတွဟ် ကေုာံ ခၞံဗဒှ် ယၟု Chemical Engineering
|-
| ၁၈၈၈ || လူးဝစ် မေတ် || ပံက်တန်ဗတောန် Bachelor degree ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ MIT
|-
| ၁၉၀၈ || ဂကောံ AIChE || ဒက်ပ္တန် ဂကောံအေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု အမေရိကာန်
|-
| ၁၉၁၆ || အာသာ ဒဳဟောန် လေတ်တဲ || ခၞံဗဒှ် သဘဴဓရ် လၟေင်ကမၠောန် အဓိက (Unit Operations)
|-
| ၁၉၄၀ တအ် || အေန်ဂျေန်နဳယာ ဂၠးတိ || ခၞံဗဒှ် နဲကဲပတိတ် ပလတ်သတစ် ကေုာံ ပရေင်ၜိုတ်ကၠေင် ခေတ်တၟိ
|}

== ၃။ သဘဴဓရ် သဇိုင် ကေုာံ နိယာမ (Theory / Principles) ==

သဇိုင်ပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုနိယာမ သင်္ချာ ကေုာံ ရူပဗေဒ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ အဓိက သၞောတ်ဝ်တအ်ဂှ်-

* '''ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဒြပ် (Mass Balance):''' ဒုင်သဇိုင် ကုနိယာမ Conservation of Mass တုဲ တွက်ကေတ် ဒြပ်မလုပ် ကေုာံ ဒြပ်မတိတ် ပ္ဍဲစက်ရ။
&lt;math&gt;Accumulation = In - Out + Generation - Consumption&lt;/math&gt;
(ဒြပ်နွံသှ်ေ = ဒြပ်လုပ် - ဒြပ်တိတ် + ဒြပ်မကတဵုဒှ် - ဒြပ်မသုင်စောဲ)

* '''သာမဝ်ဒုင်နာမေတ် (Thermodynamics):''' လ္ၚတ်ကေတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ (Equilibrium) သွက်ဂွံ တွက်ကေတ် ဓါတ်မပြံင်လှာဲမာန် ဟွံမာန်။&lt;ref&gt;Smith, J. M., Van Ness, H. C., &amp; Abbott, M. M. (2005). *Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics* (7th ed.). McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

* '''ကိနက်တေတ် ဓါတု (Chemical Kinetics):''' လ္ၚတ်ကေတ် အသိင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတု (Reaction rate) ကေုာံ ဖန်ဇန် ဗီုပြင် စက်ပံင်သၟဟ် (Reactor design) ရ။&lt;ref&gt;Fogler, H. S. (2016). *Elements of Chemical Reaction Engineering* (5th ed.). Prentice Hall.&lt;/ref&gt;

== ၄။ လၟေင်ကမၠောန် အဓိက ကေုာံ ကိရိယာဂမၠိုင် (Components / Structure) ==

[[File:Continuous fractional distillation.svg|thumb|right|250px|ဗီုပြင် စက်ပါ်ပရး ကပေါတ်အရည် နကဵုဓါတ်ဂမ္တဴ (Fractionating Column) မဒှ် ကိရိယာအဓိက သွက်ဂွံပါ် ကၠေင်။]]

သဘဴဓရ် လၟေင်ကမၠောန် အဓိက (Unit Operations) ဝွံ ခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵု [[အာသာ ဒဳဟောန် လေတ်တဲ]] တုဲ ဍေဟ်ပါ်လဝ် လၟေင်ကမၠောန်ရုံစက် သီုဖအိုတ် နကဵု လၟေင်ကမၠောန် သဇိုင် ၄ သာ်ရ-

# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Heat Transfer):''' မပ္တံကဵု စက်ကဵုဂမ္တဴ (Heaters)၊ စက်ဖျေဟ်လၟုဟ် (Coolers) ကေုာံ စက်ပြံင်လှာဲဂမ္တဴ (Heat Exchangers) ရ။
# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒြပ် (Mass Transfer):''' မပ္တံကဵု ပရေင်ပါ်ပရး နကဵုဂမ္တဴ (Distillation)၊ ပရေင်စုပ်ကေတ် (Absorption) ကေုာံ ပရေင်ပတိတ်ဍာ် (Drying) ရ။&lt;ref&gt;Seader, J. D., Henley, E. J., &amp; Roper, D. K. (2010). *Separation Process Principles* (3rd ed.). John Wiley &amp; Sons.&lt;/ref&gt;
# '''ပရေင်ဇွောဝ် ဒြပ် (Fluid Mechanics):''' မပ္တံကဵု ပရေင်ပလံင် အရည် နကဵု ပန့် (Pumps)၊ ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကပေါတ်ဇွောဝ် ပ္ဍဲ ပိုက် (Pipes) တအ်ရ။
# '''ပရေင်ကမၠောန် မဆေင်ကဵု ရုပ် (Mechanical Operations):''' မပ္တံကဵု ပရေင်ပုတ်စုတ် (Crushing)၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဇမၞော် (Sizing) ကေုာံ ပရေင်စစ်ဍာ် (Filtration) ရ။&lt;ref&gt;Bird, R. B., Stewart, W. E., &amp; Lightfoot, E. N. (2007). *Transport Phenomena* (2nd ed.). John Wiley &amp; Sons.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဂကူ ကေုာံ ကဏ္ဍပါ်ခြာ (Classification / Types) ==

အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု ဝွံ လှဲလးဗွဲမလောန်တုဲ ပါ်လဝ် ကဏ္ဍအဓိက ဗွဲမဂၠိုင်ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ကဏ္ဍအဓိက ပ္ဍဲအေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု
|-
! ကဏ္ဍ (Sub-discipline) !! ပရေင်လ္ၚတ် ကေုာံ ကမၠောန် (Focus Area) !! ဥပမာ (Examples)
|-
| '''အေန်ဂျေန်နဳယာ ဇဳဝဓါတု (Biochemical Eng)''' || သုင်စောဲ သၞောတ်ဇဳဝ ကေုာံ အေန်ဇိုင်း သွက်ဂွံ ပတိတ်ကပေါတ်။ || ဂဥုဲ (Antibiotics)၊ အေတ်သနောဝ် (Ethanol)၊ ဗဳယျာ။
|-
| '''အေန်ဂျေန်နဳယာ လေတ္တသံ (Petrochemical Eng)''' || လ္ၚတ် ပရေင်ၜိုတ်ကၠေင် ကေုာံ ပတိတ် ကပေါတ် နူကၠေင်တိ။ || ဓာတ်ဆီ၊ ဒဳဇယ်၊ ပလတ်သတစ်။
|-
| '''အေန်ဂျေန်နဳယာ ကပေါတ် (Materials Eng)''' || ဖန်ဇန် ကပေါတ်တၟိတၟိ မၞုံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် တၟေင်။ || ကပေါတ် ပဝ်လဳမာ (Polymers)၊ နာနိုကပေါတ်။
|-
| '''အေန်ဂျေန်နဳယာ ပွဳပွူသဘာဝ (Environmental Eng)''' || လ္ၚတ် ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် ခယျ ကေုာံ ပရေင်စစ်ဍာ်။ || ရုံစစ်ဍာ်ပပ်၊ ပရေင်ဖအောန် ကာဗောန်။
|}

== ၆။ လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ နဲကဲ (Methodology / Process) ==

လၟေင်ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတုဝွံ စကတဵုဒှ် နူကဵု ပရေင်ဖန်ဇန် လၟေင်ကမၠောန် (Process Design) ရ။ ကိုပ်ကၠာအိုတ် အေန်ဂျေန်နဳယာတအ် ဆွဲဗီုပြင် မကော်စ PFD (Process Flow Diagram) ကေုာံ P&amp;ID (Piping and Instrumentation Diagram) သွက်ဂွံ ထ္ၜးဗီုပြင် ရုံစက်ရ။&lt;ref&gt;Sinnott, R. K., &amp; Towler, G. (2019). *Chemical Engineering Design* (6th ed.). Butterworth-Heinemann.&lt;/ref&gt; 

ကြဴနူဂှ် ညးတအ် ကၠောန်ဗဒှ် ရုံစက်စမ် (Pilot Plant) မဒှ်ရုံစက်ဍောတ်တ် သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် လၟေင်ကမၠောန် ကၠာဟွံဂွံ ဒက်ပ္တန် ရုံစက်ဇၞော်ရ။ နဲကဲဝွံ ဍေဟ်စဵုဒၞာ ပရေင်ယောင်ယာ ကေုာံ ပရေင်လေင်သြန် ဗွဲမဇၞော်ရ။

== ၇။ ပရေင်စကာ ကေုာံ အကျိုး (Applications / Uses) ==

အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု ဂှ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲရုံစက် ဇၟာပ်ဇၟာပ်ဒၞာဲရ-
* '''ရုံစက် ဂဥုဲ (Pharmaceuticals):''' ပတိတ် ဂဥုဲနာနာ၊ ကာကွယ်ဆေး (Vaccines) ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်။
* '''ရုံစက် စၞစ (Food Processing):''' ပရေင်ထိင်ဒဝ် စၞစ ညံင်ဟွံဂွံအုဲ၊ ပရေင်ပတိတ် သဂြာ၊ ကေုာံ ဍာ်တှ်။
* '''ရုံစက် ဓါတ်မသၟဟ် (Fertilizers):''' ပတိတ် ဝမ်းစာ ဓါတ်မသၟဟ် မပ္တံကဵု အမိုးနီးယား နကဵု သၞောတ် Haber-Bosch ရ။
* '''ရုံစက် ပလတ်သတစ်:''' ပတိတ် ကပေါတ် ပဝ်လဳမာ မစကာ ပ္ဍဲကဵု ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲ။&lt;ref&gt;Levenspiel, O. (1999). *Chemical Reaction Engineering* (3rd ed.). John Wiley &amp; Sons.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဒေတာ ကေုာံ ဗီုပြင်မော်ဒယ် (Data / Tables / Models) ==

ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ်ဂှ် နဲကဲအဓိက နွံ ၜါသာ် မတွဟ်ဂး သၞောတ် Batch ကေုာံ Continuous ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:left;&quot;
|+ တၞဟ်ခြာ အကြာ သၞောတ် ပတိတ်ကပေါတ် (Batch vs Continuous)
|-
! အင်္ဂလက္ခဏာ !! သၞောတ် Batch (ရံက်ရံက်) !! သၞောတ် Continuous (လၟိုန်န်)
|-
| '''ဗီုပြင် လုပ်/တိတ်''' || စုတ်ကပေါတ်တမ် မွဲအလန်ဓဝ်၊ ပတိတ် မွဲအလန်ဓဝ်။ || ကပေါတ်တမ် လုပ်လၟိုန်၊ ကပေါတ်တိတ် တိတ်လၟိုန်။
|-
| '''လၟိဟ် ကပေါတ်''' || လၟိဟ်အောန်၊ တန်ၚုဟ်သၠုင်။ || လၟိဟ်ဂၠိုင်ဗွဲမလောန်၊ တန်ၚုဟ်အောန်။
|-
| '''ဥပမာ ရုံစက်''' || ရုံစက် ဂဥုဲ၊ ရုံစက် သုရာ။ || ရုံစက် ကၠေင်၊ ရုံစက် ဓါတ်မသၟဟ်။
|-
| '''ပရေင်ထိင်ဒဝ်''' || လောဲသွာ၊ ပြံင်လှာဲမာန် ပြဟ်။ || ဝါတ်ဂါတ်၊ ယဝ်စက်ရပ်မ္ဂး လေင်ဇၞော်။
|}

== ၉။ လဒပ်ပရေင် ကေုာံ ကိစ္စဇၞော် (Impact / Importance) ==

အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတုဝွံ ပၠန်ဂတးလဝ် လောကမၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပရေင်အောင်ဇၞး ဇၞော်အိုတ်မွဲဂှ် ဒှ် ပရေင်ခၞံဗဒှ် သၞောတ် Haber-Bosch မတွဟ်ဂး ပရေင်ပတိတ် အမိုးနီးယား နူကဵု ကျာ သွက်ဂွံကၠောန် ဓါတ်မသၟဟ်ရ။ နဲကဲဏအ် ရီုဗင်လဝ် လၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠးတိ ဂၠိုင်ကဵု ဗဳလဳယောန် ညံင်ဟွံဂွံ စိုပ်ဘဲကၞောတ်ရ။ ပါဲနူဂှ်ပၠန် ပရေင်စစ်ဍာ်ယာမ (Water purification) ကေုာံ ပရေင်ပတိတ် ဂဥုဲ (Antibiotics) တအ်လေဝ် သၠုင်ပတိုန်လဝ် အာယုက် မၞိဟ်တအ် ဗွဲမဇၞော်ရ။

== ၁၀။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ (Problems / Criticism) ==

ၜိုန်ရ ပညာဝွံ ကဵုဖဵုခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာ ဗွဲမဂၠိုင်လေဝ် နွံဒၟံင်ရ-
# '''ခယျ ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ:''' ရုံစက်ဓါတုတအ်ဂှ် ပတိတ်ဒၟံင် ဍာ်ပပ် ကေုာံ ယက် မပလီုကဵု သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
# '''ဘေးအန္တရာယ် (Safety):''' ကပေါတ်ဓါတုတအ်ဂှ် နွံကဵု ဓါတ်ဂျိ ကေုာံ ခတိုဟ်မာန်ရ။ ဥပမာ- ဘဲအန္တရာယ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဘိုပါယ် (Bhopal disaster) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၄ ဂှ် မၞိဟ်ချိုတ်လဝ် ဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီရ။&lt;ref&gt;Turton, R., Bailie, R. C., Whiting, W. B., &amp; Shaeiwitz, J. A. (2012). *Analysis, Synthesis, and Design of Chemical Processes* (4th ed.). Prentice Hall.&lt;/ref&gt;
# '''တန်တဴ လတူ ကၠေင်တိ (Fossil Fuels):''' အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု ဂၠိုင်ကဵုဒၞာဲဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် လတူ ကၠေင်တိ ကေုာံ ဓါတ်ငွေ့ သဘာဝ မဒှ်အရာ မအိုတ်အာမာန် ကေုာံ မပကဵု ပရေင်ကတဴ ဂၠးတိ ရ။

== ၁၁။ ကွတ်စက်ခေတ်တၟိ (Modern Developments / Technology) ==

ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတုဝွံ သုင်စောဲကၠုင် ကွတ်စက် ကောန်ပျူတာ ဗွဲမလှဲလးရ။ ဆပ်ဝဴ မပ္တံကဵု Aspen Plus ဟွံသေင်မ္ဂး HYSYS တအ်ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ဆွဲဗီုပြင် (Simulate) ရုံစက် အလုံမွဲ သီုဟွံဒးစမ် နကဵုတဲရ။ တုဲပၠန် ကွတ်စက် နာနို (Nanotechnology) ဂှ် ပကဵု ညံင်ဂွံ ဖန်ဇန် ကပေါတ်တၟိတၟိ အဆံင် မော်လီကျူး (Molecular level) မာန်ကၠုင်ရ။

== ၁၂။ အကာဲအရာ အနာဂတ် (Future Trends) ==

အနာဂတ် သွက် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ ဇရေင် ဓာတုဗေဒ အသာ်တ္ၚေက် (Green Chemistry) ကေုာံ ပရေင်ဖအောန် ကာဗောန် (Decarbonization) ရ။ ရုံစက်တအ်ဂှ် ဒးပြံင်လှာဲ နဲကဲ သွက်ဂွံ သုင်စောဲ ဒြဟတ်သဘာဝ (Renewable energy) ကေုာံ ကလေင်သုင်စောဲ ခယျ (Circular economy) ရ။ ဉာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ (AI) လေဝ် ပါလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲအရာ ဖန်ဇန် သၞောတ်ဓါတု တၟိတၟိ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ရုံစက်တအ်ရ။

== ၁၃။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် (Education / Study) ==

သွက်ဂွံ ဒှ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု မွဲဂှ် နွံပၟိက်ကဵု တဆိပ်ကြာ တက္ကသိုလ် ဗီုကဵု B.Sc. ဟွံသေင်မ္ဂး B.Eng. ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် Chemical Engineering ရ။ လၟေင်ပညာဝွံ လ္ၚတ်ကေတ် သင်္ချာ၊ ဓာတုဗေဒ အော်ဂဲနစ်၊ ကေုာံ ဘာသာရပ် အဓိက ဗီုကဵု Thermodynamics, Heat &amp; Mass Transfer, ကေုာံ Process Control တအ်ရ။

ဂကောံအေန်ဂျေန်နဳယာ မပ္တံကဵု IChemE (Institution of Chemical Engineers) ပ္ဍဲအင်္ဂလာန် ကေုာံ AIChE ပ္ဍဲအမေရိကာန် တအ်ဂှ် ပတိတ်ကဵုဒၟံင် စံသတ် ကေုာံ တဆိပ်ကြာ သွက်ညးမလေပ် ပညာတအ်ရ။

== ၁၄။ လေန် မ္ၚး ကေုာံ ဗဳဒဳယော ==

* လ္ၚတ် ဗီုပြင် ကေုာံ သဘဴဓရ် သဇိုင် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု နကဵု ဗဳဒဳယော (YouTube): [https://www.youtube.com/watch?v=RZO_oN-QzC8 What is Chemical Engineering?]

== ၁၅။ နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = Chemical Engineering
| title = ဘာသာရပ် ကေုာံ ကဏ္ဍမဆက်စပ် ကု အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု
| listclass = hlist
| group1 = သဇိုင် အဓိက (Core Topics)
| list1 = [[သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]] • [[ကွတ်စက် ဒြပ်ဇွောဝ်]] • [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ်ဂမ္တဴ]] • [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒြပ်]] • [[ကိနက်တေတ် ဓါတု]]
| group2 = လၟေင်ကမၠောန် (Unit Operations)
| list2 = [[ပရေင်ပါ်ပရး (Distillation)]] • [[ပရေင်စစ်ဍာ် (Filtration)]] • [[စက်ပြံင်လှာဲဂမ္တဴ]] • [[စက်ပံင်သၟဟ် ဓါတု (Reactor)]]
| group3 = ကဏ္ဍ ပါ်ခြာ (Sub-disciplines)
| list3 = [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ဇဳဝဓါတု]] • [[အေန်ဂျေန်နဳယာ လေတ္တသံ]] • [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ကပေါတ်]] • [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ပွဳပွူသဘာဝ]]
| group4 = အဖွဲ့အစည်းများ (Organizations)
| list4 = [[AIChE]] • [[Institution of Chemical Engineers|IChemE]]
}}

[[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ]]
[[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု]]
[[Category:ဓာတုဗေဒ]]
[[Category:ကွတ်စက်ယန္တရား]]
[[Category:စက်ရုံများ]]</text>
      <sha1>060hb4yvlv4pzhid9iqwd0bbbc7otfd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55034</id>
      <parentid>55033</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T04:50:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26027" sha1="llx68rxcyzmhmcx3mdhaezz1x2g50pg" xml:space="preserve">{{Infobox
| title = အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု
| image = [[File:Oil refinery in Baton Rouge.jpg|250px|ရုံစက်ကၠေင် မစကာ နဲကဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု]]
| caption = ရုံစက် ၜိုတ်ကၠေင် (Oil Refinery) ပ္ဍဲဍုင်အမေရိကာန် မဒှ် ပရေင်ကမၠောန် အဓိက သွက် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု သွက်ဂွံ ပတိတ် ကပေါတ် ဓါတုနာနာ
| header1 = ပရူပရာ သဇိုင်
| label2 = ယၟုပေင်
| data2 = Chemical Engineering
| label3 = ကဏ္ဍအဓိက
| data3 = [[အေန်ဂျေန်နဳယာ]] (Engineering)
| label4 = လၟေင်ဘာသာရပ်
| data4 = [[ဓာတုဗေဒ]]၊ [[ရူပဗေဒ]]၊ [[သင်္ချာ]]၊ [[ဇဳဝဗေဒ]]
| label5 = ပုဂ္ဂိုလ် လုပ်ဝင်
| data5 = [[ဂျော့ချ် ဣ ဒေဗိစ်]]၊ [[အာသာ ဒဳဟောန် လေတ်တဲ]]
}}

'''အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု''' ({{lang-en|Chemical Engineering}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍကွတ်စက် ကေုာံ ပရေင်ပညာမွဲ မပံင်သၟဟ်လဝ် သဘဴဓရ် [[ဓာတုဗေဒ]] (chemistry)၊ [[ရူပဗေဒ]] (physics)၊ [[သင်္ချာ]] (mathematics)၊ ကေုာံ [[ဇဳဝဗေဒ]] (biology) သွက်ဂွံ ဖန်ဇန်၊ ကၠောန်ဗဒှ်၊ ကေုာံ ပြံင်လှာဲ ကပေါတ်တမ် (raw materials) ညံင်ဂွံဒှ် ကပေါတ်မၞုံကဵု ၚုဟ်မးတအ်ရ။&lt;ref&gt;Perry, R. H., &amp; Green, D. W. (2007). *Perry's Chemical Engineers' Handbook* (8th ed.). McGraw-Hill.&lt;/ref&gt; ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲအရာမပြံင်လှာဲ နဲကဲစမ်ၜတ် ပ္ဍဲကဵု ရုံစမ်ဓါတ် (Laboratory) ညံင်ဂွံဒှ် လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ် အဆံင်ရုံစက်ဇၞော် (Industrial scale) ရ။ ညးမလ္ၚတ်လဝ် ဘာသာရပ်ဏအ်ဂှ် ကော်စ &quot;အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု&quot; တုဲ ညးတအ်ဝွံ ဖန်ဇန်လဝ် ရုံစက် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် မပ္တံကဵု ပရေင်ၜိုတ်ကၠေင်၊ ပရေင်ပတိတ် ဂဥုဲ၊ စၞစ၊ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ ပွဳပွူသဘာဝတအ်ရ။&lt;ref&gt;Felder, R. M., Rousseau, R. W., &amp; Bullard, L. G. (2015). *Elementary Principles of Chemical Processes* (4th ed.). Wiley.&lt;/ref&gt;

== ၁။ အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ သဘဴဓရ် (Concept / Definition) ==

အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု ဂှ် ဒှ်ကဏ္ဍသိပ္ပံ ကေုာံ ကွတ်စက် မဆေင်စပ် ကုအရာမပြံင်လှာဲ သမၠီုဓါတ် (chemical composition)၊ ဗီုပြင် ရုပ် (physical state)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြဟတ် (energy) ဍေဟ်တအ်ရ။ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ညးစမ်ဓါတ် (Chemist) မလ္ၚတ် ဓါတ်ပ္ဍဲခေါက်ဍောတ်တ်ဂှ်မ္ဂး၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတုတအ်ဂှ် လ္ၚတ်ကေတ် ဗီုလဵု ဂွံပတိတ် ကပေါတ်တအ်ဂှ် နကဵု လၟိဟ် တန် (Tons) ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဗွဲမဂီုကၠီု ကေုာံ ဗွဲမကိတ်ညဳ ကုပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။

ပရေင်လ္ၚတ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ်ကေတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒြပ် (Mass) ကေုာံ ဒြဟတ်ဂမ္တဴ (Heat transfer) ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန်စက်ယန္တရာတအ်ရ။ သွက်ဂွံအံင်ဇၞး ပ္ဍဲအရာဏအ် ညးတအ် ဒးသုင်စောဲ ဉာဏ်ပညာ မဆေင်ကဵု ဒြပ်ဇွောဝ် (Fluid dynamics)၊ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ် (Thermodynamics) ကေုာံ ကိနက်တေတ် ဓါတု (Chemical kinetics) တအ်ရ။&lt;ref&gt;McCabe, W. L., Smith, J. C., &amp; Harriott, P. (2004). *Unit Operations of Chemical Engineering* (7th ed.). McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

== ၂။ လၟေင်ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History / Background) ==

လၟေင်ဝင် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတုဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ် [[:en:Industrial_Revolution|ပၠန်ဂတး ကွတ်စက်ယန္တရာ (Industrial Revolution)]] ပ္ဍဲကဵု ကၞောတ် သၞာံ ၁၈၀၀ တအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၇ ဂှ် [[ဂျော့ချ် ဣ ဒေဗိစ်]] (George E. Davis) မဒှ် ကောန်ဍုင်အင်္ဂလာန် ဂွံဟီုတွဟ်လဝ် ဘာသာရပ်ဝွံ ပ္ဍဲတက္ကသိုလ် မန်ချက်စတာ တုဲ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ်မခၞံဗဒှ် ယၟု &quot;Chemical Engineering&quot; ကၠာအိုတ်ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၈ ဂှ် [[:en:Massachusetts_Institute_of_Technology|တက္ကသိုလ် MIT]] ပ္ဍဲဍုင်အမေရိကာန် စပံက်လဝ် တန်ဗတောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု ကၠာအိုတ်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၈ ဂှ် ဂကောံ အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု အမေရိကာန် (AIChE) ဂွံဒက်ပ္တန်လဝ်တုဲ ဘာသာရပ်ဝွံ ဒှ်ကၠုင် သၞောတ်ဝ်စံင်ၜတ် မလုပ်သၞောတ်ဝ် (Standardized discipline) မွဲရ။&lt;ref&gt;Peppas, N. A. (1989). *One Hundred Years of Chemical Engineering*. Kluwer Academic Publishers.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ လၟေင်ဝင် အဓိက ပ္ဍဲကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု
|-
! သၞာံ !! ညးခၞံဗဒှ် / ဂကောံ !! ကမၠောန် အောင်ဇၞး အဓိက (Key Milestone)
|-
| ၁၈၈၇ || ဂျော့ချ် ဣ ဒေဗိစ် || စဟီုတွဟ် ကေုာံ ခၞံဗဒှ် ယၟု Chemical Engineering
|-
| ၁၈၈၈ || လူးဝစ် မေတ် || ပံက်တန်ဗတောန် Bachelor degree ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ MIT
|-
| ၁၉၀၈ || ဂကောံ AIChE || ဒက်ပ္တန် ဂကောံအေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု အမေရိကာန်
|-
| ၁၉၁၆ || အာသာ ဒဳဟောန် လေတ်တဲ || ခၞံဗဒှ် သဘဴဓရ် လၟေင်ကမၠောန် အဓိက (Unit Operations)
|-
| ၁၉၄၀ တအ် || အေန်ဂျေန်နဳယာ ဂၠးတိ || ခၞံဗဒှ် နဲကဲပတိတ် ပလတ်သတစ် ကေုာံ ပရေင်ၜိုတ်ကၠေင် ခေတ်တၟိ
|}

== ၃။ သဘဴဓရ် သဇိုင် ကေုာံ နိယာမ (Theory / Principles) ==

သဇိုင်ပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုနိယာမ သင်္ချာ ကေုာံ ရူပဗေဒ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ အဓိက သၞောတ်ဝ်တအ်ဂှ်-

* '''ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဒြပ် (Mass Balance):''' ဒုင်သဇိုင် ကုနိယာမ Conservation of Mass တုဲ တွက်ကေတ် ဒြပ်မလုပ် ကေုာံ ဒြပ်မတိတ် ပ္ဍဲစက်ရ။
&lt;math&gt;Accumulation = In - Out + Generation - Consumption&lt;/math&gt;
(ဒြပ်နွံသှ်ေ = ဒြပ်လုပ် - ဒြပ်တိတ် + ဒြပ်မကတဵုဒှ် - ဒြပ်မသုင်စောဲ)

* '''သာမဝ်ဒုင်နာမေတ် (Thermodynamics):''' လ္ၚတ်ကေတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ (Equilibrium) သွက်ဂွံ တွက်ကေတ် ဓါတ်မပြံင်လှာဲမာန် ဟွံမာန်။&lt;ref&gt;Smith, J. M., Van Ness, H. C., &amp; Abbott, M. M. (2005). *Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics* (7th ed.). McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

* '''ကိနက်တေတ် ဓါတု (Chemical Kinetics):''' လ္ၚတ်ကေတ် အသိင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတု (Reaction rate) ကေုာံ ဖန်ဇန် ဗီုပြင် စက်ပံင်သၟဟ် (Reactor design) ရ။&lt;ref&gt;Fogler, H. S. (2016). *Elements of Chemical Reaction Engineering* (5th ed.). Prentice Hall.&lt;/ref&gt;

== ၄။ လၟေင်ကမၠောန် အဓိက ကေုာံ ကိရိယာဂမၠိုင် (Components / Structure) ==

[[File:Continuous fractional distillation.svg|thumb|right|250px|ဗီုပြင် စက်ပါ်ပရး ကပေါတ်အရည် နကဵုဓါတ်ဂမ္တဴ (Fractionating Column) မဒှ် ကိရိယာအဓိက သွက်ဂွံပါ် ကၠေင်။]]

သဘဴဓရ် လၟေင်ကမၠောန် အဓိက (Unit Operations) ဝွံ ခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵု [[အာသာ ဒဳဟောန် လေတ်တဲ]] တုဲ ဍေဟ်ပါ်လဝ် လၟေင်ကမၠောန်ရုံစက် သီုဖအိုတ် နကဵု လၟေင်ကမၠောန် သဇိုင် ၄ သာ်ရ-

# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Heat Transfer):''' မပ္တံကဵု စက်ကဵုဂမ္တဴ (Heaters)၊ စက်ဖျေဟ်လၟုဟ် (Coolers) ကေုာံ စက်ပြံင်လှာဲဂမ္တဴ (Heat Exchangers) ရ။
# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒြပ် (Mass Transfer):''' မပ္တံကဵု ပရေင်ပါ်ပရး နကဵုဂမ္တဴ (Distillation)၊ ပရေင်စုပ်ကေတ် (Absorption) ကေုာံ ပရေင်ပတိတ်ဍာ် (Drying) ရ။&lt;ref&gt;Seader, J. D., Henley, E. J., &amp; Roper, D. K. (2010). *Separation Process Principles* (3rd ed.). John Wiley &amp; Sons.&lt;/ref&gt;
# '''ပရေင်ဇွောဝ် ဒြပ် (Fluid Mechanics):''' မပ္တံကဵု ပရေင်ပလံင် အရည် နကဵု ပန့် (Pumps)၊ ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကပေါတ်ဇွောဝ် ပ္ဍဲ ပိုက် (Pipes) တအ်ရ။
# '''ပရေင်ကမၠောန် မဆေင်ကဵု ရုပ် (Mechanical Operations):''' မပ္တံကဵု ပရေင်ပုတ်စုတ် (Crushing)၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဇမၞော် (Sizing) ကေုာံ ပရေင်စစ်ဍာ် (Filtration) ရ။&lt;ref&gt;Bird, R. B., Stewart, W. E., &amp; Lightfoot, E. N. (2007). *Transport Phenomena* (2nd ed.). John Wiley &amp; Sons.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဂကူ ကေုာံ ကဏ္ဍပါ်ခြာ (Classification / Types) ==

အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု ဝွံ လှဲလးဗွဲမလောန်တုဲ ပါ်လဝ် ကဏ္ဍအဓိက ဗွဲမဂၠိုင်ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ကဏ္ဍအဓိက ပ္ဍဲအေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု
|-
! ကဏ္ဍ (Sub-discipline) !! ပရေင်လ္ၚတ် ကေုာံ ကမၠောန် (Focus Area) !! ဥပမာ (Examples)
|-
| '''အေန်ဂျေန်နဳယာ ဇဳဝဓါတု (Biochemical Eng)''' || သုင်စောဲ သၞောတ်ဇဳဝ ကေုာံ အေန်ဇိုင်း သွက်ဂွံ ပတိတ်ကပေါတ်။ || ဂဥုဲ (Antibiotics)၊ အေတ်သနောဝ် (Ethanol)၊ ဗဳယျာ။
|-
| '''အေန်ဂျေန်နဳယာ လေတ္တသံ (Petrochemical Eng)''' || လ္ၚတ် ပရေင်ၜိုတ်ကၠေင် ကေုာံ ပတိတ် ကပေါတ် နူကၠေင်တိ။ || ဓာတ်ဆီ၊ ဒဳဇယ်၊ ပလတ်သတစ်။
|-
| '''အေန်ဂျေန်နဳယာ ကပေါတ် (Materials Eng)''' || ဖန်ဇန် ကပေါတ်တၟိတၟိ မၞုံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် တၟေင်။ || ကပေါတ် ပဝ်လဳမာ (Polymers)၊ နာနိုကပေါတ်။
|-
| '''အေန်ဂျေန်နဳယာ ပွဳပွူသဘာဝ (Environmental Eng)''' || လ္ၚတ် ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် ခယျ ကေုာံ ပရေင်စစ်ဍာ်။ || ရုံစစ်ဍာ်ပပ်၊ ပရေင်ဖအောန် ကာဗောန်။
|}

== ၆။ လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ နဲကဲ (Methodology / Process) ==

လၟေင်ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတုဝွံ စကတဵုဒှ် နူကဵု ပရေင်ဖန်ဇန် လၟေင်ကမၠောန် (Process Design) ရ။ ကိုပ်ကၠာအိုတ် အေန်ဂျေန်နဳယာတအ် ဇက်ဗီုပြင် မကော်စ PFD (Process Flow Diagram) ကေုာံ P&amp;ID (Piping and Instrumentation Diagram) သွက်ဂွံ ထ္ၜးဗီုပြင် ရုံစက်ရ။&lt;ref&gt;Sinnott, R. K., &amp; Towler, G. (2019). *Chemical Engineering Design* (6th ed.). Butterworth-Heinemann.&lt;/ref&gt; 

ကြဴနူဂှ် ညးတအ် ကၠောန်ဗဒှ် ရုံစက်စမ် (Pilot Plant) မဒှ်ရုံစက်ဍောတ်တ် သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် လၟေင်ကမၠောန် ကၠာဟွံဂွံ ဒက်ပ္တန် ရုံစက်ဇၞော်ရ။ နဲကဲဝွံ ဍေဟ်စဵုဒၞာ ပရေင်ယောင်ယာ ကေုာံ ပရေင်လေင်သြန် ဗွဲမဇၞော်ရ။

== ၇။ ပရေင်စကာ ကေုာံ အကျိုး (Applications / Uses) ==

အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု ဂှ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲရုံစက် ဇၟာပ်ဇၟာပ်ဒၞာဲရ-
* '''ရုံစက် ဂဥုဲ (Pharmaceuticals):''' ပတိတ် ဂဥုဲနာနာ၊ ကာကွယ်ဆေး (Vaccines) ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်။
* '''ရုံစက် စၞစ (Food Processing):''' ပရေင်ထိင်ဒဝ် စၞစ ညံင်ဟွံဂွံအုဲ၊ ပရေင်ပတိတ် သဂြာ၊ ကေုာံ ဍာ်တှ်။
* '''ရုံစက် ဓါတ်မသၟဟ် (Fertilizers):''' ပတိတ် ဝမ်းစာ ဓါတ်မသၟဟ် မပ္တံကဵု အမိုးနီးယား နကဵု သၞောတ် Haber-Bosch ရ။
* '''ရုံစက် ပလတ်သတစ်:''' ပတိတ် ကပေါတ် ပဝ်လဳမာ မစကာ ပ္ဍဲကဵု ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲ။&lt;ref&gt;Levenspiel, O. (1999). *Chemical Reaction Engineering* (3rd ed.). John Wiley &amp; Sons.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဒေတာ ကေုာံ ဗီုပြင်မော်ဒယ် (Data / Tables / Models) ==

ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ်ဂှ် နဲကဲအဓိက နွံ ၜါသာ် မတွဟ်ဂး သၞောတ် Batch ကေုာံ Continuous ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:left;&quot;
|+ တၞဟ်ခြာ အကြာ သၞောတ် ပတိတ်ကပေါတ် (Batch vs Continuous)
|-
! အင်္ဂလက္ခဏာ !! သၞောတ် Batch (ရံက်ရံက်) !! သၞောတ် Continuous (လၟိုန်န်)
|-
| '''ဗီုပြင် လုပ်/တိတ်''' || စုတ်ကပေါတ်တမ် မွဲအလန်ဓဝ်၊ ပတိတ် မွဲအလန်ဓဝ်။ || ကပေါတ်တမ် လုပ်လၟိုန်၊ ကပေါတ်တိတ် တိတ်လၟိုန်။
|-
| '''လၟိဟ် ကပေါတ်''' || လၟိဟ်အောန်၊ တန်ၚုဟ်သၠုင်။ || လၟိဟ်ဂၠိုင်ဗွဲမလောန်၊ တန်ၚုဟ်အောန်။
|-
| '''ဥပမာ ရုံစက်''' || ရုံစက် ဂဥုဲ၊ ရုံစက် သုရာ။ || ရုံစက် ကၠေင်၊ ရုံစက် ဓါတ်မသၟဟ်။
|-
| '''ပရေင်ထိင်ဒဝ်''' || လောဲသွာ၊ ပြံင်လှာဲမာန် ပြဟ်။ || ဝါတ်ဂါတ်၊ ယဝ်စက်ရပ်မ္ဂး လေင်ဇၞော်။
|}

== ၉။ လဒပ်ပရေင် ကေုာံ ကိစ္စဇၞော် (Impact / Importance) ==

အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတုဝွံ ပၠန်ဂတးလဝ် လောကမၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပရေင်အောင်ဇၞး ဇၞော်အိုတ်မွဲဂှ် ဒှ် ပရေင်ခၞံဗဒှ် သၞောတ် Haber-Bosch မတွဟ်ဂး ပရေင်ပတိတ် အမိုးနီးယား နူကဵု ကျာ သွက်ဂွံကၠောန် ဓါတ်မသၟဟ်ရ။ နဲကဲဏအ် ရီုဗင်လဝ် လၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠးတိ ဂၠိုင်ကဵု ဗဳလဳယောန် ညံင်ဟွံဂွံ စိုပ်ဘဲကၞောတ်ရ။ ပါဲနူဂှ်ပၠန် ပရေင်စစ်ဍာ်ယာမ (Water purification) ကေုာံ ပရေင်ပတိတ် ဂဥုဲ (Antibiotics) တအ်လေဝ် သၠုင်ပတိုန်လဝ် အာယုက် မၞိဟ်တအ် ဗွဲမဇၞော်ရ။

== ၁၀။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ (Problems / Criticism) ==

ၜိုန်ရ ပညာဝွံ ကဵုဖဵုခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာ ဗွဲမဂၠိုင်လေဝ် နွံဒၟံင်ရ-
# '''ခယျ ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ:''' ရုံစက်ဓါတုတအ်ဂှ် ပတိတ်ဒၟံင် ဍာ်ပပ် ကေုာံ ယက် မပလဳုကဵု သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
# '''ဘေးအန္တရာယ် (Safety):''' ကပေါတ်ဓါတုတအ်ဂှ် နွံကဵု ဓါတ်ဂျိ ကေုာံ ခတိုဟ်မာန်ရ။ ဥပမာ- ဘဲအန္တရာယ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဘိုပါယ် (Bhopal disaster) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၄ ဂှ် မၞိဟ်ချိုတ်လဝ် ဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီရ။&lt;ref&gt;Turton, R., Bailie, R. C., Whiting, W. B., &amp; Shaeiwitz, J. A. (2012). *Analysis, Synthesis, and Design of Chemical Processes* (4th ed.). Prentice Hall.&lt;/ref&gt;
# '''တန်တဴ လတူ ကၠေင်တိ (Fossil Fuels):''' အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု ဂၠိုင်ကဵုဒၞာဲဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် လတူ ကၠေင်တိ ကေုာံ ဓါတ်ငွေ့ သဘာဝ မဒှ်အရာ မအိုတ်အာမာန် ကေုာံ မပကဵု ပရေင်ကတဴ ဂၠးတိ ရ။

== ၁၁။ ကွတ်စက်ခေတ်တၟိ (Modern Developments / Technology) ==

ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတုဝွံ သုင်စောဲကၠုင် ကွတ်စက် ကောန်ပျူတာ ဗွဲမလှဲလးရ။ ဆပ်ဝဴ မပ္တံကဵု Aspen Plus ဟွံသေင်မ္ဂး HYSYS တအ်ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ဇက်ဗီုပြင် (Simulate) ရုံစက် အလုံမွဲ သီုဟွံဒးစမ် နကဵုတဲရ။ တုဲပၠန် ကွတ်စက် နာနို (Nanotechnology) ဂှ် ပကဵု ညံင်ဂွံ ဖန်ဇန် ကပေါတ်တၟိတၟိ အဆံင် မော်လဳကျူ (Molecular level) မာန်ကၠုင်ရ။

== ၁၂။ အကာဲအရာ အနာဂတ် (Future Trends) ==

အနာဂတ် သွက် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ ဇရေင် ဓာတုဗေဒ အသာ်တ္ၚေက် (Green Chemistry) ကေုာံ ပရေင်ဖအောန် ကာဗောန် (Decarbonization) ရ။ ရုံစက်တအ်ဂှ် ဒးပြံင်လှာဲ နဲကဲ သွက်ဂွံ သုင်စောဲ ဒြဟတ်သဘာဝ (Renewable energy) ကေုာံ ကလေင်သုင်စောဲ ခယျ (Circular economy) ရ။ ဉာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ (AI) လေဝ် ပါလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲအရာ ဖန်ဇန် သၞောတ်ဓါတု တၟိတၟိ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ရုံစက်တအ်ရ။

== ၁၃။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် (Education / Study) ==

သွက်ဂွံ ဒှ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု မွဲဂှ် နွံပၟိက်ကဵု တဆိပ်ကြာ တက္ကသိုလ် ဗီုကဵု B.Sc. ဟွံသေင်မ္ဂး B.Eng. ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် Chemical Engineering ရ။ လၟေင်ပညာဝွံ လ္ၚတ်ကေတ် သင်္ချာ၊ ဓာတုဗေဒ အော်ဂဲနစ်၊ ကေုာံ ဘာသာရပ် အဓိက ဗီုကဵု Thermodynamics, Heat &amp; Mass Transfer, ကေုာံ Process Control တအ်ရ။

ဂကောံအေန်ဂျေန်နဳယာ မပ္တံကဵု IChemE (Institution of Chemical Engineers) ပ္ဍဲအင်္ဂလာန် ကေုာံ AIChE ပ္ဍဲအမေရိကာန် တအ်ဂှ် ပတိတ်ကဵုဒၟံင် စံသတ် ကေုာံ တဆိပ်ကြာ သွက်ညးမလေပ် ပညာတအ်ရ။

== ၁၄။ လေန် မ္ၚး ကေုာံ ဗဳဒဳယော ==

* လ္ၚတ် ဗီုပြင် ကေုာံ သဘဴဓရ် သဇိုင် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု နကဵု ဗဳဒဳယော (YouTube): [https://www.youtube.com/watch?v=RZO_oN-QzC8 What is Chemical Engineering?]

== ၁၅။ နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = Chemical Engineering
| title = ဘာသာရပ် ကေုာံ ကဏ္ဍမဆက်စပ် ကု အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု
| listclass = hlist
| group1 = သဇိုင် အဓိက (Core Topics)
| list1 = [[သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]] • [[ကွတ်စက် ဒြပ်ဇွောဝ်]] • [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ်ဂမ္တဴ]] • [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒြပ်]] • [[ကိနက်တေတ် ဓါတု]]
| group2 = လၟေင်ကမၠောန် (Unit Operations)
| list2 = [[ပရေင်ပါ်ပရး (Distillation)]] • [[ပရေင်စစ်ဍာ် (Filtration)]] • [[စက်ပြံင်လှာဲဂမ္တဴ]] • [[စက်ပံင်သၟဟ် ဓါတု (Reactor)]]
| group3 = ကဏ္ဍ ပါ်ခြာ (Sub-disciplines)
| list3 = [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ဇဳဝဓါတု]] • [[အေန်ဂျေန်နဳယာ လေတ္တသံ]] • [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ကပေါတ်]] • [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ပွဳပွူသဘာဝ]]
| group4 = လဒက်ပ္တန်ဂမၠိုင် (Organizations)
| list4 = [[AIChE]] • [[Institution of Chemical Engineers|IChemE]]
}}

[[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ]]
[[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု]]
[[Category:ဓာတုဗေဒ]]
[[Category:ကွတ်စက်ယန္တရာ]]
[[Category:စက်ရုံဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>llx68rxcyzmhmcx3mdhaezz1x2g50pg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အာခဳမဳဒိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11104</id>
    <revision>
      <id>55035</id>
      <timestamp>2026-05-23T06:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot; အာခဳမဳဒဳသ် နူသဳရာကျူ (ဘဳသဳ ၂၈၇ – ၂၁၂) ဂှ် ဒှ်တၠပညာသင်္ချာ၊ တၠပညာရူပဗေဒ၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ တၠပညာနက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ ညးမကၠောန်ဗဒှ် ဂကူဂရိတ်ခေတ်တြေံ မွဲဇကု နူဍု...&quot;</comment>
      <origin>55035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7211" sha1="8eanu6eo1fwf4psc8o681jn4hxy827p" xml:space="preserve">
အာခဳမဳဒဳသ် နူသဳရာကျူ (ဘဳသဳ ၂၈၇ – ၂၁၂) ဂှ် ဒှ်တၠပညာသင်္ချာ၊ တၠပညာရူပဗေဒ၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ တၠပညာနက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ ညးမကၠောန်ဗဒှ် ဂကူဂရိတ်ခေတ်တြေံ မွဲဇကု နူဍုင်သဳရာကျူ၊ တကအ်သဳသဳလဳ ရ။ ၜိုန်ရ ပရူပရာဘဝညး ဟွံတီကၠးကၠးကီုလေဝ်၊ ရံင်ကဵု ကမၠောန်ညးမသိဟ်သှ်ေဒၟံင်တအ်တုဲ၊ ညးဂှ် ဒှ်တၠပညာသိပ္ပံ မပြဲပြဲ ပ္ဍဲခေတ်တြေံတုဲ ဒှ်တၠပညာသင်္ချာ မပြဲအိုတ် မွဲဇကု ပ္ဍဲကဵု အလုံမွဲဝင်ရ။ အာခဳမဳဒဳသ်ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ကာကူလသ် (calculus) ကေုာံ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (analysis) ခေတ်တၟိ သီုမစကာလဝ် သဘဴဓဝ် infinitesimals ကေုာံ နဲကဲ exhaustion သွက်ဂွံ ဂၠာဲကေတ် တေသြရဳ ဂျဳအဝ်မေတြဳ (geometrical theorems) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲဂှ်မ္ဂး သမၠဲ စက်ဝိုင်၊ သမၠဲ ကေုာံ အသိုင် ဗလံက်ဝိုင် (sphere)၊ သမၠဲ အဳလေပ် (ellipse)၊ သမၠဲ သၟဝ် ပါရာဗဝ်လာ (parabola)၊ အသိုင် paraboloid of revolution၊ အသိုင် hyperboloid of revolution ကေုာံ သမၠဲ သပိုင်ရဴ (spiral) တအ် ပါလုပ်ရ။
ဇမၞးကမၠောန်သင်္ချာ တၞဟ်ဟ် အာခဳမဳဒဳသ် ဂှ်မ္ဂး ပွမဂၠာဲ သၚ်္ချာ ပိုင် (pi - π)၊ ပွမပိုတ်သ္ဂုတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် Archimedean spiral ကေုာံ ပွမဖန်ဗဒှ် နဲကဲ exponentiation သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး လၟိဟ်သင်္ချာ မဇၞော်ကွေံကွေံတအ် ပါလုပ်ရ။ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မစကာ သင်္ချာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ရူပဗေဒတုဲ၊ ကၠောန်လဝ် ပရေင်ကမၠောန် သတေတ်တိက် (statics) ကေုာံ ဟုက်ဒရဝ်သတေတ်တိက် (hydrostatics) ရ။ ဇမၞးကမၠောန်ညး ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပွမထ္ၜး သက်သဳ သၞောဝ်လဳဗာ (law of the lever)၊ ပွမစကာ သဘဴဓဝ် ဒၞာဲလဒေါဝ် ဓရောတ် (center of gravity) ကေုာံ ပွမဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် buoyancy မကော်စ Archimedes' principle တအ် ပါလုပ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု နက္ခတ္တဗေဒမ္ဂး၊ ညးၜတ်ကၞာတ်လဝ် ဇမၞော် တ္ၚဲ ကေုာံ ဇမၞော် စက္ကဝါ ရ။ ညးဝွံ ကၠောန်လဝ် ကိရိယာ ပလာန်နက်တေရဳယမ် (planetarium) မထ္ၜး ကသဳဒမြိပ် ဂြိုဟ်ဂမၠိုင်တုဲ၊ ကိရိယာဝွံ ဒှ်မာန် ဒုင်သဇိုင် သွက် Antikythera mechanism ရောင် ဟီုစအိုတ်ရ။ ညးဝွံ သီုဖန်ဗဒှ်လဝ် စက်တၟိတၟိ ဗီုကဵု ပန့်ဝက်အာခဳမဳဒဳသ် (screw pump)၊ ပူလဳ (pulleys) ကေုာံ စက်ပၞာန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍုင်သဳရာကျူ နူသတြုတအ်ကီုရ။
ပ္ဍဲအခိင် ရောမတအ် လုပ်သီဍုင်သဳရာကျူဂှ်၊ ၜိုန်ရ နွံအမိင် ဟွံကဵု ဂစိုတ်ညးကီုလေဝ်၊ အာခဳမဳဒဳသ် ဒးဒုင်ဂစိုတ် နကဵု ကောန်ပၞာန်ရောမ မွဲတၠရ။ သဳသဳရဝ် (Cicero) ချူလဝ် ဒဒှ်ရ ညးအာလ္ၚောဝ် ဂိုဟ် အာခဳမဳဒဳသ်၊ မၞုံကဵု ရုပ်ဗလံက်ဝိုင် ကေုာံ ဆဳလိန်ဒါ မဒှ်ရုပ် အာခဳမဳဒဳသ် အာတ်မိက်လဝ် သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ဇမၞးကမၠောန်သင်္ချာညး မပြဲအိုတ်ဂှ်ရ။
ဟွံတုပ် ကဵု ကိရိယာညးမကၠောန်ဗဒှ်လဝ်တအ်၊ လိက်သင်္ချာ အာခဳမဳဒဳသ်ဂှ် ပ္ဍဲခေတ်တြေံ မၞိဟ်တီအောန်ကွေံကွေံရ။ တၠပညာသင်္ချာ နူ အာလေက်ဇြေန်ဒြဳယျာ တအ် ဗှ်တုဲ ကံက်နုက်စလဝ်ကီုလေဝ်၊ ပကောံပကေဝ် မပေင်တၟိုဟ်အိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲ အေဒဳ ၅၃၀ ဏောင် အဳသဳဒဝ် နူမဳလေတုသ် (Isidore of Miletus) ပကောံလဝ် ပ္ဍဲဍုင် ကောန်သတေန်တဳနဝ်ပယ် ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်ကီု လိက်သမ္တီ Eutocius လ္တူကမၠောန် အာခဳမဳဒဳသ်ဂှ် ပံက်ကဵု အခေါင် သွက်မၞိဟ်ဂွံဗှ် ဂၠိုင်တိုန် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages)၊ လိက် အာခဳမဳဒဳသ်ဂှ် ဒးဒုင်ကၠာဲစၠောအ် နကဵု ဘာသာအာရာဗေတ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၉ တုဲ၊ ဘာသာလာတေန် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၂ ရ။ လိက်တအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင်လညာတ် မဇၞော်မောဝ် သွက် တၠပညာသိပ္ပံတအ် ပ္ဍဲခေတ် ရေနေသြန် (Renaissance) ကေုာံ ပၠန်ဂတး သိပ္ပံ (Scientific Revolution) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၆ ပွမဂွံဆဵုကေတ် လိက် အာခဳမဳဒဳသ် ပ္ဍဲ Archimedes Palimpsest ဂှ် ကဵုလဝ် လညာတ်တၟိ ဗီုလဵု ညးဂွံကလိဂွံ သွဟ်သင်္ချာတအ်ရ။</text>
      <sha1>8eanu6eo1fwf4psc8o681jn4hxy827p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55036</id>
      <parentid>55035</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T06:49:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12364" sha1="4cp31newkvstuqowjk6025mp73f2rht" xml:space="preserve">
အာခဳမဳဒဳသ် နူသဳရာကျူ (ဘဳသဳ ၂၈၇ – ၂၁၂) ဂှ် ဒှ်တၠပညာသင်္ချာ၊ တၠပညာရူပဗေဒ၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ တၠပညာနက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ ညးမကၠောန်ဗဒှ် ဂကူဂရိတ်ခေတ်တြေံ မွဲဇကု နူဍုင်သဳရာကျူ၊ တကအ်သဳသဳလဳ ရ။ ၜိုန်ရ ပရူပရာဘဝညး ဟွံတီကၠးကၠးကီုလေဝ်၊ ရံင်ကဵု ကမၠောန်ညးမသိဟ်သှ်ေဒၟံင်တအ်တုဲ၊ ညးဂှ် ဒှ်တၠပညာသိပ္ပံ မပြဲပြဲ ပ္ဍဲခေတ်တြေံတုဲ ဒှ်တၠပညာသင်္ချာ မပြဲအိုတ် မွဲဇကု ပ္ဍဲကဵု အလုံမွဲဝင်ရ။ အာခဳမဳဒဳသ်ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ကာကူလသ် (calculus) ကေုာံ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (analysis) ခေတ်တၟိ သီုမစကာလဝ် သဘဴဓဝ် infinitesimals ကေုာံ နဲကဲ exhaustion သွက်ဂွံ ဂၠာဲကေတ် တေသြရဳ ဂျဳအဝ်မေတြဳ (geometrical theorems) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲဂှ်မ္ဂး သမၠဲ စက်ဝိုင်၊ သမၠဲ ကေုာံ အသိုင် ဗလံက်ဝိုင် (sphere)၊ သမၠဲ အဳလေပ် (ellipse)၊ သမၠဲ သၟဝ် ပါရာဗဝ်လာ (parabola)၊ အသိုင် paraboloid of revolution၊ အသိုင် hyperboloid of revolution ကေုာံ သမၠဲ သပိုင်ရဴ (spiral) တအ် ပါလုပ်ရ။
ဇမၞးကမၠောန်သင်္ချာ တၞဟ်ဟ် အာခဳမဳဒဳသ် ဂှ်မ္ဂး ပွမဂၠာဲ သၚ်္ချာ ပိုင် (pi - π)၊ ပွမပိုတ်သ္ဂုတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် Archimedean spiral ကေုာံ ပွမဖန်ဗဒှ် နဲကဲ exponentiation သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး လၟိဟ်သင်္ချာ မဇၞော်ကွေံကွေံတအ် ပါလုပ်ရ။ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မစကာ သင်္ချာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ရူပဗေဒတုဲ၊ ကၠောန်လဝ် ပရေင်ကမၠောန် သတေတ်တိက် (statics) ကေုာံ ဟုက်ဒရဝ်သတေတ်တိက် (hydrostatics) ရ။ ဇမၞးကမၠောန်ညး ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပွမထ္ၜး သက်သဳ သၞောဝ်လဳဗာ (law of the lever)၊ ပွမစကာ သဘဴဓဝ် ဒၞာဲလဒေါဝ် ဓရောတ် (center of gravity) ကေုာံ ပွမဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် buoyancy မကော်စ Archimedes' principle တအ် ပါလုပ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု နက္ခတ္တဗေဒမ္ဂး၊ ညးၜတ်ကၞာတ်လဝ် ဇမၞော် တ္ၚဲ ကေုာံ ဇမၞော် စက္ကဝါ ရ။ ညးဝွံ ကၠောန်လဝ် ကိရိယာ ပလာန်နက်တေရဳယမ် (planetarium) မထ္ၜး ကသဳဒမြိပ် ဂြိုဟ်ဂမၠိုင်တုဲ၊ ကိရိယာဝွံ ဒှ်မာန် ဒုင်သဇိုင် သွက် Antikythera mechanism ရောင် ဟီုစအိုတ်ရ။ ညးဝွံ သီုဖန်ဗဒှ်လဝ် စက်တၟိတၟိ ဗီုကဵု ပန့်ဝက်အာခဳမဳဒဳသ် (screw pump)၊ ပူလဳ (pulleys) ကေုာံ စက်ပၞာန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍုင်သဳရာကျူ နူသတြုတအ်ကီုရ။
ပ္ဍဲအခိင် ရောမတအ် လုပ်သီဍုင်သဳရာကျူဂှ်၊ ၜိုန်ရ နွံအမိင် ဟွံကဵု ဂစိုတ်ညးကီုလေဝ်၊ အာခဳမဳဒဳသ် ဒးဒုင်ဂစိုတ် နကဵု ကောန်ပၞာန်ရောမ မွဲတၠရ။ သဳသဳရဝ် (Cicero) ချူလဝ် ဒဒှ်ရ ညးအာလ္ၚောဝ် ဂိုဟ် အာခဳမဳဒဳသ်၊ မၞုံကဵု ရုပ်ဗလံက်ဝိုင် ကေုာံ ဆဳလိန်ဒါ မဒှ်ရုပ် အာခဳမဳဒဳသ် အာတ်မိက်လဝ် သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ဇမၞးကမၠောန်သင်္ချာညး မပြဲအိုတ်ဂှ်ရ။
ဟွံတုပ် ကဵု ကိရိယာညးမကၠောန်ဗဒှ်လဝ်တအ်၊ လိက်သင်္ချာ အာခဳမဳဒဳသ်ဂှ် ပ္ဍဲခေတ်တြေံ မၞိဟ်တီအောန်ကွေံကွေံရ။ တၠပညာသင်္ချာ နူ အာလေက်ဇြေန်ဒြဳယျာ တအ် ဗှ်တုဲ ကံက်နုက်စလဝ်ကီုလေဝ်၊ ပကောံပကေဝ် မပေင်တၟိုဟ်အိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲ အေဒဳ ၅၃၀ ဏောင် အဳသဳဒဝ် နူမဳလေတုသ် (Isidore of Miletus) ပကောံလဝ် ပ္ဍဲဍုင် ကောန်သတေန်တဳနဝ်ပယ် ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်ကီု လိက်သမ္တီ Eutocius လ္တူကမၠောန် အာခဳမဳဒဳသ်ဂှ် ပံက်ကဵု အခေါင် သွက်မၞိဟ်ဂွံဗှ် ဂၠိုင်တိုန် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages)၊ လိက် အာခဳမဳဒဳသ်ဂှ် ဒးဒုင်ကၠာဲစၠောအ် နကဵု ဘာသာအာရာဗေတ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၉ တုဲ၊ ဘာသာလာတေန် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၂ ရ။ လိက်တအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင်လညာတ် မဇၞော်မောဝ် သွက် တၠပညာသိပ္ပံတအ် ပ္ဍဲခေတ် ရေနေသြန် (Renaissance) ကေုာံ ပၠန်ဂတး သိပ္ပံ (Scientific Revolution) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၆ ပွမဂွံဆဵုကေတ် လိက် အာခဳမဳဒဳသ် ပ္ဍဲ Archimedes Palimpsest ဂှ် ကဵုလဝ် လညာတ်တၟိ ဗီုလဵု ညးဂွံကလိဂွံ သွဟ်သင်္ချာတအ်ရ။

== ပရူပရာဘဝ ==
သဳသဳရဝ် ဂၠာဲဆဵု ဂိုဟ် အာခဳမဳဒဳသ် (၁၈၀၅) နကဵု ဗေန်ဂျာမေန် ဝေတ်သ်
တင်နင် ပရူပရာဘဝ အာခဳမဳဒဳသ်တအ်ဂှ် ဟွံကၠးဖ္ဍးရ။ လိက်ပရူပရာဘဝ အာခဳမဳဒဳသ် မဟီုတွဟ်လဝ် နကဵု ယူတဝ်သဳယုသ် (Eutocius) ဂှ် ရဲညး ဟေရာကလဳဒဳသ် လေမ်ဗုသ် (Heraclides Lembus) ဒှ်မၞိဟ်ချူလဝ်ရောင် ဟီုစကီုလေဝ်၊ လိက်ဏအ် ကၠေအ်ကၠက်အာတုဲ၊ တၠပညာခေတ်တၟိတအ် ဒှ်သံသယ လ္တူဒဒှ်ရ ဟေရာကလဳဒဳသ် ဒှ်မၞိဟ်ချူလဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။
ဒုင်သဇိုင် လ္တူ လိက်သမ္တီ တၠပညာဂရိတ် ဗိုင်ဇြေန်တိုင် (Byzantine Greek) ဂျောန် ဇြေတ်ဇြေသ် (John Tzetzes) မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အာခဳမဳဒဳသ် ဂျိုင်လဝ်ဘဝ ၇၅ သၞာံ ကိုပ်ကၠာညးဟွံစုတိ ပ္ဍဲသၞာံ ဘဳသဳ ၂၁၂ ဂှ်တုဲ၊ အာခဳမဳဒဳသ်ဝွံ က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၂၈၇ ပ္ဍဲဍုင်သၞေဟ်က္ၜင် သဳရာကျူ၊ သဳသဳလဳ ရောင် စၟတ်သမ္တီလဝ်ရ၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဍုင်ဏအ် ဒှ်ကဝ်လဝ်နဳ မအုပ်ဓုပ်ကေတ်မံင်ကသိုက် ပ္ဍဲ မက်ဂနာ ဂရဳယှာ (Magna Graecia) ရ။ ပ္ဍဲလိက် Sand-Reckoner ဂှ်၊ အာခဳမဳဒဳသ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ယၟုမအံက်ညး ဖဳဒဳယျာသ် (Phidias) မဒှ် တၠပညာနက္ခတ္တဗေဒ မွဲတၠတုဲ၊ ပရူမအံက်ညး တၞဟ်ဟ်တအ်ဂှ် ဟွံတီလဝ်ရ။ ပလူတာ့ခ် (Plutarch) ချူလဝ် ပ္ဍဲလိက် Parallel Lives ညး ဒဒှ်ရ အာခဳမဳဒဳသ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု သၟိင် ဟဳရဝ် ဒုတိယ (King Hiero II) မဒှ် သၟိင်ဍုင်သဳရာကျူ ကီုလေဝ်၊ သဳသဳရဝ် (Cicero) ကေုာံ သဳလဳယုသ် အဳတလဳကုသ် (Silius Italicus) တအ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ညးဝွံ က္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဂကောံသ္ၚိကၟိန် သာမည မွဲရ။ ဒဒှ်ရ ညး ဒက်အိန်ထံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကလိဂွံ ကောန်ဇာတ် နွံဟွံနွံ ကေုာံ ပ္ဍဲအခိင်ဘဝသၟတ်ညး ညးကေင်အာဝိုင်လဝ် ဍုင်အာလေက်ဇြေန်ဒြဳယျာ၊ အဳဂျေပ် နွံဟွံနွံ တအ်ဂှ်လေဝ် ဟွံတီကၠးဖ္ဍးရ။ ၜိုန်ရ လိက်ညးမသိဟ်သှ်ေဒၟံင် မပလံင်လဝ် ဇရေင် ဒဝ်သဳသဳယုသ် နူ ပေလူသဳယမ် (Dositheus of Pelusium) မဒှ် ကောန်ကွး တၠပညာနက္ခတ္တဗေဒ ကဝ်နောန် နူ သာမဝ်သ် (Conon of Samos)၊ ကေုာံ ဇရေင် သကိုပ်တိုက်လိက် အဳရတဝ်သတဳနဳသ် နူ သာဲရဳနဳ (Eratosthenes of Cyrene) တအ် စၞောန်ထ္ၜးဒၟံင် ဒဒှ်ရ ညး ဆက်မိတ်ဒဒှ် ကောန်ကွးဘာ မခိုင်ကၠိုက် ကုတၠပညာ မၞုံပ္ဍဲဒၞာဲတအ်ဂှ်ကီုရ။ ပ္ဍဲ နိဒါန် လိက် On Spirals မပလံင်လဝ် ဇရေင် ဒဝ်သဳသဳယုသ်ဂှ်၊ အာခဳမဳဒဳသ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;စတမ်နူ ကဝ်နောန် စုတိအာတုဲ သၞာံ ဗွဲမဂၠိုင် ကၠောအ်ကၠုင်လဝ်ရ&quot;။ ကဝ်နောန် နူ သာမဝ်သ် ဝွံ ဂျိုင်လဝ် ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၂၈၀–၂၂၀ တုဲ၊ ဣဏအ် စၞောန်ထ္ၜးဒၟံင် ဒဒှ်ရ အာခဳမဳဒဳသ် ဒှ်မၞိဟ်အဝဲဇၞော် မွဲတၠ ပ္ဍဲအခိင် ညးချူ လိက်ကမၠောန်ညးလ္ၚဵုတအ်ဂှ်ရ။</text>
      <sha1>4cp31newkvstuqowjk6025mp73f2rht</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55037</id>
      <parentid>55036</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T06:51:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ပရူပရာဘဝ */</comment>
      <origin>55037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19188" sha1="81wn21az2x73jsowqhfblxteo4tgam9" xml:space="preserve">
အာခဳမဳဒဳသ် နူသဳရာကျူ (ဘဳသဳ ၂၈၇ – ၂၁၂) ဂှ် ဒှ်တၠပညာသင်္ချာ၊ တၠပညာရူပဗေဒ၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ တၠပညာနက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ ညးမကၠောန်ဗဒှ် ဂကူဂရိတ်ခေတ်တြေံ မွဲဇကု နူဍုင်သဳရာကျူ၊ တကအ်သဳသဳလဳ ရ။ ၜိုန်ရ ပရူပရာဘဝညး ဟွံတီကၠးကၠးကီုလေဝ်၊ ရံင်ကဵု ကမၠောန်ညးမသိဟ်သှ်ေဒၟံင်တအ်တုဲ၊ ညးဂှ် ဒှ်တၠပညာသိပ္ပံ မပြဲပြဲ ပ္ဍဲခေတ်တြေံတုဲ ဒှ်တၠပညာသင်္ချာ မပြဲအိုတ် မွဲဇကု ပ္ဍဲကဵု အလုံမွဲဝင်ရ။ အာခဳမဳဒဳသ်ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ကာကူလသ် (calculus) ကေုာံ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (analysis) ခေတ်တၟိ သီုမစကာလဝ် သဘဴဓဝ် infinitesimals ကေုာံ နဲကဲ exhaustion သွက်ဂွံ ဂၠာဲကေတ် တေသြရဳ ဂျဳအဝ်မေတြဳ (geometrical theorems) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲဂှ်မ္ဂး သမၠဲ စက်ဝိုင်၊ သမၠဲ ကေုာံ အသိုင် ဗလံက်ဝိုင် (sphere)၊ သမၠဲ အဳလေပ် (ellipse)၊ သမၠဲ သၟဝ် ပါရာဗဝ်လာ (parabola)၊ အသိုင် paraboloid of revolution၊ အသိုင် hyperboloid of revolution ကေုာံ သမၠဲ သပိုင်ရဴ (spiral) တအ် ပါလုပ်ရ။
ဇမၞးကမၠောန်သင်္ချာ တၞဟ်ဟ် အာခဳမဳဒဳသ် ဂှ်မ္ဂး ပွမဂၠာဲ သၚ်္ချာ ပိုင် (pi - π)၊ ပွမပိုတ်သ္ဂုတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် Archimedean spiral ကေုာံ ပွမဖန်ဗဒှ် နဲကဲ exponentiation သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး လၟိဟ်သင်္ချာ မဇၞော်ကွေံကွေံတအ် ပါလုပ်ရ။ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မစကာ သင်္ချာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ရူပဗေဒတုဲ၊ ကၠောန်လဝ် ပရေင်ကမၠောန် သတေတ်တိက် (statics) ကေုာံ ဟုက်ဒရဝ်သတေတ်တိက် (hydrostatics) ရ။ ဇမၞးကမၠောန်ညး ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပွမထ္ၜး သက်သဳ သၞောဝ်လဳဗာ (law of the lever)၊ ပွမစကာ သဘဴဓဝ် ဒၞာဲလဒေါဝ် ဓရောတ် (center of gravity) ကေုာံ ပွမဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် buoyancy မကော်စ Archimedes' principle တအ် ပါလုပ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု နက္ခတ္တဗေဒမ္ဂး၊ ညးၜတ်ကၞာတ်လဝ် ဇမၞော် တ္ၚဲ ကေုာံ ဇမၞော် စက္ကဝါ ရ။ ညးဝွံ ကၠောန်လဝ် ကိရိယာ ပလာန်နက်တေရဳယမ် (planetarium) မထ္ၜး ကသဳဒမြိပ် ဂြိုဟ်ဂမၠိုင်တုဲ၊ ကိရိယာဝွံ ဒှ်မာန် ဒုင်သဇိုင် သွက် Antikythera mechanism ရောင် ဟီုစအိုတ်ရ။ ညးဝွံ သီုဖန်ဗဒှ်လဝ် စက်တၟိတၟိ ဗီုကဵု ပန့်ဝက်အာခဳမဳဒဳသ် (screw pump)၊ ပူလဳ (pulleys) ကေုာံ စက်ပၞာန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍုင်သဳရာကျူ နူသတြုတအ်ကီုရ။
ပ္ဍဲအခိင် ရောမတအ် လုပ်သီဍုင်သဳရာကျူဂှ်၊ ၜိုန်ရ နွံအမိင် ဟွံကဵု ဂစိုတ်ညးကီုလေဝ်၊ အာခဳမဳဒဳသ် ဒးဒုင်ဂစိုတ် နကဵု ကောန်ပၞာန်ရောမ မွဲတၠရ။ သဳသဳရဝ် (Cicero) ချူလဝ် ဒဒှ်ရ ညးအာလ္ၚောဝ် ဂိုဟ် အာခဳမဳဒဳသ်၊ မၞုံကဵု ရုပ်ဗလံက်ဝိုင် ကေုာံ ဆဳလိန်ဒါ မဒှ်ရုပ် အာခဳမဳဒဳသ် အာတ်မိက်လဝ် သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ဇမၞးကမၠောန်သင်္ချာညး မပြဲအိုတ်ဂှ်ရ။
ဟွံတုပ် ကဵု ကိရိယာညးမကၠောန်ဗဒှ်လဝ်တအ်၊ လိက်သင်္ချာ အာခဳမဳဒဳသ်ဂှ် ပ္ဍဲခေတ်တြေံ မၞိဟ်တီအောန်ကွေံကွေံရ။ တၠပညာသင်္ချာ နူ အာလေက်ဇြေန်ဒြဳယျာ တအ် ဗှ်တုဲ ကံက်နုက်စလဝ်ကီုလေဝ်၊ ပကောံပကေဝ် မပေင်တၟိုဟ်အိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲ အေဒဳ ၅၃၀ ဏောင် အဳသဳဒဝ် နူမဳလေတုသ် (Isidore of Miletus) ပကောံလဝ် ပ္ဍဲဍုင် ကောန်သတေန်တဳနဝ်ပယ် ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်ကီု လိက်သမ္တီ Eutocius လ္တူကမၠောန် အာခဳမဳဒဳသ်ဂှ် ပံက်ကဵု အခေါင် သွက်မၞိဟ်ဂွံဗှ် ဂၠိုင်တိုန် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages)၊ လိက် အာခဳမဳဒဳသ်ဂှ် ဒးဒုင်ကၠာဲစၠောအ် နကဵု ဘာသာအာရာဗေတ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၉ တုဲ၊ ဘာသာလာတေန် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၂ ရ။ လိက်တအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင်လညာတ် မဇၞော်မောဝ် သွက် တၠပညာသိပ္ပံတအ် ပ္ဍဲခေတ် ရေနေသြန် (Renaissance) ကေုာံ ပၠန်ဂတး သိပ္ပံ (Scientific Revolution) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၆ ပွမဂွံဆဵုကေတ် လိက် အာခဳမဳဒဳသ် ပ္ဍဲ Archimedes Palimpsest ဂှ် ကဵုလဝ် လညာတ်တၟိ ဗီုလဵု ညးဂွံကလိဂွံ သွဟ်သင်္ချာတအ်ရ။

== ပရူပရာဘဝ ==
သဳသဳရဝ် ဂၠာဲဆဵု ဂိုဟ် အာခဳမဳဒဳသ် (၁၈၀၅) နကဵု ဗေန်ဂျာမေန် ဝေတ်သ်
တင်နင် ပရူပရာဘဝ အာခဳမဳဒဳသ်တအ်ဂှ် ဟွံကၠးဖ္ဍးရ။ လိက်ပရူပရာဘဝ အာခဳမဳဒဳသ် မဟီုတွဟ်လဝ် နကဵု ယူတဝ်သဳယုသ် (Eutocius) ဂှ် ရဲညး ဟေရာကလဳဒဳသ် လေမ်ဗုသ် (Heraclides Lembus) ဒှ်မၞိဟ်ချူလဝ်ရောင် ဟီုစကီုလေဝ်၊ လိက်ဏအ် ကၠေအ်ကၠက်အာတုဲ၊ တၠပညာခေတ်တၟိတအ် ဒှ်သံသယ လ္တူဒဒှ်ရ ဟေရာကလဳဒဳသ် ဒှ်မၞိဟ်ချူလဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။
ဒုင်သဇိုင် လ္တူ လိက်သမ္တီ တၠပညာဂရိတ် ဗိုင်ဇြေန်တိုင် (Byzantine Greek) ဂျောန် ဇြေတ်ဇြေသ် (John Tzetzes) မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အာခဳမဳဒဳသ် ဂျိုင်လဝ်ဘဝ ၇၅ သၞာံ ကိုပ်ကၠာညးဟွံစုတိ ပ္ဍဲသၞာံ ဘဳသဳ ၂၁၂ ဂှ်တုဲ၊ အာခဳမဳဒဳသ်ဝွံ က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၂၈၇ ပ္ဍဲဍုင်သၞေဟ်က္ၜင် သဳရာကျူ၊ သဳသဳလဳ ရောင် စၟတ်သမ္တီလဝ်ရ၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဍုင်ဏအ် ဒှ်ကဝ်လဝ်နဳ မအုပ်ဓုပ်ကေတ်မံင်ကသိုက် ပ္ဍဲ မက်ဂနာ ဂရဳယှာ (Magna Graecia) ရ။ ပ္ဍဲလိက် Sand-Reckoner ဂှ်၊ အာခဳမဳဒဳသ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ယၟုမအံက်ညး ဖဳဒဳယျာသ် (Phidias) မဒှ် တၠပညာနက္ခတ္တဗေဒ မွဲတၠတုဲ၊ ပရူမအံက်ညး တၞဟ်ဟ်တအ်ဂှ် ဟွံတီလဝ်ရ။ ပလူတာ့ခ် (Plutarch) ချူလဝ် ပ္ဍဲလိက် Parallel Lives ညး ဒဒှ်ရ အာခဳမဳဒဳသ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု သၟိင် ဟဳရဝ် ဒုတိယ (King Hiero II) မဒှ် သၟိင်ဍုင်သဳရာကျူ ကီုလေဝ်၊ သဳသဳရဝ် (Cicero) ကေုာံ သဳလဳယုသ် အဳတလဳကုသ် (Silius Italicus) တအ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ညးဝွံ က္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဂကောံသ္ၚိကၟိန် သာမည မွဲရ။ ဒဒှ်ရ ညး ဒက်အိန်ထံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကလိဂွံ ကောန်ဇာတ် နွံဟွံနွံ ကေုာံ ပ္ဍဲအခိင်ဘဝသၟတ်ညး ညးကေင်အာဝိုင်လဝ် ဍုင်အာလေက်ဇြေန်ဒြဳယျာ၊ အဳဂျေပ် နွံဟွံနွံ တအ်ဂှ်လေဝ် ဟွံတီကၠးဖ္ဍးရ။ ၜိုန်ရ လိက်ညးမသိဟ်သှ်ေဒၟံင် မပလံင်လဝ် ဇရေင် ဒဝ်သဳသဳယုသ် နူ ပေလူသဳယမ် (Dositheus of Pelusium) မဒှ် ကောန်ကွး တၠပညာနက္ခတ္တဗေဒ ကဝ်နောန် နူ သာမဝ်သ် (Conon of Samos)၊ ကေုာံ ဇရေင် သကိုပ်တိုက်လိက် အဳရတဝ်သတဳနဳသ် နူ သာဲရဳနဳ (Eratosthenes of Cyrene) တအ် စၞောန်ထ္ၜးဒၟံင် ဒဒှ်ရ ညး ဆက်မိတ်ဒဒှ် ကောန်ကွးဘာ မခိုင်ကၠိုက် ကုတၠပညာ မၞုံပ္ဍဲဒၞာဲတအ်ဂှ်ကီုရ။ ပ္ဍဲ နိဒါန် လိက် On Spirals မပလံင်လဝ် ဇရေင် ဒဝ်သဳသဳယုသ်ဂှ်၊ အာခဳမဳဒဳသ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;စတမ်နူ ကဝ်နောန် စုတိအာတုဲ သၞာံ ဗွဲမဂၠိုင် ကၠောအ်ကၠုင်လဝ်ရ&quot;။ ကဝ်နောန် နူ သာမဝ်သ် ဝွံ ဂျိုင်လဝ် ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၂၈၀–၂၂၀ တုဲ၊ ဣဏအ် စၞောန်ထ္ၜးဒၟံင် ဒဒှ်ရ အာခဳမဳဒဳသ် ဒှ်မၞိဟ်အဝဲဇၞော် မွဲတၠ ပ္ဍဲအခိင် ညးချူ လိက်ကမၠောန်ညးလ္ၚဵုတအ်ဂှ်ရ။


== ဇုက်ပကဴထဝ် (Golden wreath) ==
ၜတ်ကၞာတ် အသိုင် (a) ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ (b) ကြဴနူ ကပေါတ်မွဲ စိုပ်အာ သၟဝ်ဍာ်တုဲ၊ သီုကဵု (∆V) မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် လၟိဟ်ဍာ်မတိုန်ကၠုင်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကုအသိုင် ကပေါတ်ဂှ်ရ။
ပရူပရာ ပြသၞာ တၞဟ်မွဲ မဆေင်ကဵု အာခဳမဳဒဳသ် မသှ်ကဵုလဝ် ပ္ဍဲအခိင် မယိုက်ဂၠေင် ကမၠောန် သၟိင် ဟဳရဝ် ဒုတိယ (Hiero II) ဂှ် ဒှ် &quot;ပြသၞာ ဇုက်ပကဴ (wreath problem)&quot; ရ။[7] အတိုင် ဗဳထရူဗဳယုသ် (Vitruvius) မချူလဝ် ကြဴနူ အာခဳမဳဒဳသ် စုတိအာ ၜိုတ် ၜါဗွဝ်ကၠံဂှ်မ္ဂး၊ သၟိင် ဟဳရဝ် ဒုတိယ နူ ဍုင်သဳရာကျူ ဗကန်လဝ် ဇုက်ပကဴထဝ် သွက်ဘာကျာ် ကျာ်ထာဝရတအ်တုဲ၊ ကဵုလဝ် ထဝ်စင်စင် ကုညးတၠထဝ် (goldsmith) သွက်ဂွံစကာရ။[8] ဆဂး၊ သၟိင်ဂှ် စဒှ်သံသယ ဒဒှ်ရ ညးတၠထဝ်ဂှ် ဖက်စုတ် သြန် မတန်ၚုဟ်တန်သာတုဲ၊ ထဝ်စင်စင်လ္ၚဵုဂှ် ဂိုင်သိပ်လဝ် သွက်ဇကုညးရ။ ဟိုတ်နူ ကဵုညးတၠထဝ် ဒုင်ဝန် ဟွံမာန်တုဲ၊ သၟိင် အာတ်မိက် အာခဳမဳဒဳသ် သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ရ။[9] ဗွဲကြဴ၊ ပ္ဍဲအခိင် ညးလုပ်ဟုံဍာ် ပ္ဍဲခေါက်ဍာ်၊ အာခဳမဳဒဳသ် သမ္တီဒး ဒဒှ်ရ ကဆံင်ဍာ် ပ္ဍဲခေါက်ဂှ် တိုန်ကၠုင် အတိုင် အသိင် ဇကုညးမဗၠိုက်စှ်ေအာ ပ္ဍဲခေါက်ဍာ်ဂှ်ရ။ ကာလညးတီကေတ် ဒဒှ်ရ အစောမ်သတ္တိဏအ် စကာ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် အသိုင် ၝောအ်ကိုတ်ထဝ် (golden crown's volume) မာန်ဂှ်၊ ညးမိပ်စိုတ် တိုန်အာကွေံကွေံတုဲ သီုဟွံစုတ်ပလောအ် ဝိုတ်အာတုဲ တိတ်ဒြေပ်အာ လ္တူဂၠံင်၊ သီုကဵံ ကရေဲတိုန် &quot;ယူရဳကာ (Eureka!)&quot;[b]၊ မအဓိပ္ပါယ် &quot;အဲ ဂၠာဲဆဵုယျ!&quot; ရ။[9] အတိုင် ဗဳထရူဗဳယုသ် မ္ဂး၊ အာခဳမဳဒဳသ် ကေတ် ကလောအ်ထဝ် မွဲကလောအ် ကေုာံ ကလောအ်သြန် မွဲကလောအ် မၞုံလျိုင် တုပ်ကဵု ဇုက်ပကဴဂှ်တုဲ၊ ဖျေဟ်စုတ် ဇၟာပ်ကလောအ် ပ္ဍဲခေါက်ဍာ်ရ။ ညးထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဇုက်ပကဴဂှ် ပထောင်ပ္တိတ် ဍာ် ဂၠိုင်နူ ထဝ်တုဲ အောန်နူ သြန်ရ။ ဣဏအ် စၞောန်ထ္ၜးဒၟံင် ဒဒှ်ရ ဇုက်ပကဴဂှ် ဒှ်ထဝ် မဖက်လဝ် ကဵုသြန်ရ။[9]
ပရူပရာ တၞဟ်မွဲဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ Carmen de Ponderibus,[10] မဒှ် ကဗျလာတေန် မဆေင်ကဵု လျိုင် ကေုာံ ပွမၜတ်ကၞာတ် နူဗွဝ်ကၠံ ၅ မဟွံတီယၟုညးချူ ကေင်စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ တၠပညာသဒ္ဒါ ပရဳသဳယျာန် (Priscian) ချူလဝ်ရ။[9] ပ္ဍဲကဗျဏအ်၊ ကလောအ်ထဝ် ကေုာံ ကလောအ်သြန်တအ်ဂှ် စွံလဝ် လ္တူ ဇၞိက်ချိန်လျိုင်တုဲ၊ ကိရိယာ သီုဖအိုတ်ဂှ် ဖျေဟ်စုတ် ပ္ဍဲဍာ်ရ။ အရာမတၞဟ်ခြာ ပ္ဍဲ တိက်ဆီ (density) အကြာ ထဝ် ကေုာံ သြန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အကြာ ထဝ် ကေုာံ ၝောအ်ကိုတ်ဂှ် ပကဵု ဇၞိက်ချိန်လျိုင် လျိုင်စှ်ေအာ အတိုင်လၟေင်ရ။[11] ဟွံတုပ်ကဵု ပရူခေါက်ဍာ်ဟုံ မပြာကတ် နူ ဗဳထရူဗဳယုသ်၊ ပရူပရာ နကဵုကဗျဏအ် စကာလဝ် သဘဴဓဝ် ဟုက်ဒရဝ်သတေတ်တိက် (hydrostatics) လၟုဟ် မကော်စ သၞောဝ် အာခဳမဳဒဳသ် (Archimedes' principle) မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်ကျမ်းညး On Floating Bodies ရ။ ပ္ဍဲဂှ်မ္ဂး ကပေါတ်မွဲ ဗၠိုက်စှ်ေအာ ပ္ဍဲဍာ်မ္ဂး ဍေံဒးဒုင် ဒြဟတ်ပတိုန်လ္တူ (buoyant force) မတုပ်သၟဟ် ကုလျိုင် ဍာ် ဍေံမပထောင်ပ္တိတ်လဝ်ဂှ်ရ။[12] ဂါလဳလဳယဝ် ဂါလဳလဳ (Galileo Galilei) မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ဇၞိက်ချိန် ဟုက်ဒရဝ်သတေတ်တိက် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၈၆ နကဵု လညာတ် နူကမၠောန် အာခဳမဳဒဳသ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ဒှ်မာန်ကွေံ နဲကဲဏအ် ဒှ်နဲကဲ အာခဳမဳဒဳသ် မဗက်လဝ်ရောင်၊ ဟိုတ်နူကဵု ပါဲနူ မတပ်တၟးကွေံကွေံတုဲ၊ ဍေံ ဒုင်သဇိုင် လ္တူ ပွမထ္ၜးသက်သဳ အာခဳမဳဒဳသ် ဇကုညး မဂၠာဲဆဵုလဝ်ကီုရ။&quot;[13]</text>
      <sha1>81wn21az2x73jsowqhfblxteo4tgam9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55038</id>
      <parentid>55037</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T06:52:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ဇုက်ပကဴထဝ် (Golden wreath) */</comment>
      <origin>55038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24255" sha1="mi82hue1ncse6omcqmai35xkc0px51o" xml:space="preserve">
အာခဳမဳဒဳသ် နူသဳရာကျူ (ဘဳသဳ ၂၈၇ – ၂၁၂) ဂှ် ဒှ်တၠပညာသင်္ချာ၊ တၠပညာရူပဗေဒ၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ တၠပညာနက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ ညးမကၠောန်ဗဒှ် ဂကူဂရိတ်ခေတ်တြေံ မွဲဇကု နူဍုင်သဳရာကျူ၊ တကအ်သဳသဳလဳ ရ။ ၜိုန်ရ ပရူပရာဘဝညး ဟွံတီကၠးကၠးကီုလေဝ်၊ ရံင်ကဵု ကမၠောန်ညးမသိဟ်သှ်ေဒၟံင်တအ်တုဲ၊ ညးဂှ် ဒှ်တၠပညာသိပ္ပံ မပြဲပြဲ ပ္ဍဲခေတ်တြေံတုဲ ဒှ်တၠပညာသင်္ချာ မပြဲအိုတ် မွဲဇကု ပ္ဍဲကဵု အလုံမွဲဝင်ရ။ အာခဳမဳဒဳသ်ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ကာကူလသ် (calculus) ကေုာံ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (analysis) ခေတ်တၟိ သီုမစကာလဝ် သဘဴဓဝ် infinitesimals ကေုာံ နဲကဲ exhaustion သွက်ဂွံ ဂၠာဲကေတ် တေသြရဳ ဂျဳအဝ်မေတြဳ (geometrical theorems) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲဂှ်မ္ဂး သမၠဲ စက်ဝိုင်၊ သမၠဲ ကေုာံ အသိုင် ဗလံက်ဝိုင် (sphere)၊ သမၠဲ အဳလေပ် (ellipse)၊ သမၠဲ သၟဝ် ပါရာဗဝ်လာ (parabola)၊ အသိုင် paraboloid of revolution၊ အသိုင် hyperboloid of revolution ကေုာံ သမၠဲ သပိုင်ရဴ (spiral) တအ် ပါလုပ်ရ။
ဇမၞးကမၠောန်သင်္ချာ တၞဟ်ဟ် အာခဳမဳဒဳသ် ဂှ်မ္ဂး ပွမဂၠာဲ သၚ်္ချာ ပိုင် (pi - π)၊ ပွမပိုတ်သ္ဂုတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် Archimedean spiral ကေုာံ ပွမဖန်ဗဒှ် နဲကဲ exponentiation သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး လၟိဟ်သင်္ချာ မဇၞော်ကွေံကွေံတအ် ပါလုပ်ရ။ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မစကာ သင်္ချာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ရူပဗေဒတုဲ၊ ကၠောန်လဝ် ပရေင်ကမၠောန် သတေတ်တိက် (statics) ကေုာံ ဟုက်ဒရဝ်သတေတ်တိက် (hydrostatics) ရ။ ဇမၞးကမၠောန်ညး ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပွမထ္ၜး သက်သဳ သၞောဝ်လဳဗာ (law of the lever)၊ ပွမစကာ သဘဴဓဝ် ဒၞာဲလဒေါဝ် ဓရောတ် (center of gravity) ကေုာံ ပွမဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် buoyancy မကော်စ Archimedes' principle တအ် ပါလုပ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု နက္ခတ္တဗေဒမ္ဂး၊ ညးၜတ်ကၞာတ်လဝ် ဇမၞော် တ္ၚဲ ကေုာံ ဇမၞော် စက္ကဝါ ရ။ ညးဝွံ ကၠောန်လဝ် ကိရိယာ ပလာန်နက်တေရဳယမ် (planetarium) မထ္ၜး ကသဳဒမြိပ် ဂြိုဟ်ဂမၠိုင်တုဲ၊ ကိရိယာဝွံ ဒှ်မာန် ဒုင်သဇိုင် သွက် Antikythera mechanism ရောင် ဟီုစအိုတ်ရ။ ညးဝွံ သီုဖန်ဗဒှ်လဝ် စက်တၟိတၟိ ဗီုကဵု ပန့်ဝက်အာခဳမဳဒဳသ် (screw pump)၊ ပူလဳ (pulleys) ကေုာံ စက်ပၞာန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍုင်သဳရာကျူ နူသတြုတအ်ကီုရ။
ပ္ဍဲအခိင် ရောမတအ် လုပ်သီဍုင်သဳရာကျူဂှ်၊ ၜိုန်ရ နွံအမိင် ဟွံကဵု ဂစိုတ်ညးကီုလေဝ်၊ အာခဳမဳဒဳသ် ဒးဒုင်ဂစိုတ် နကဵု ကောန်ပၞာန်ရောမ မွဲတၠရ။ သဳသဳရဝ် (Cicero) ချူလဝ် ဒဒှ်ရ ညးအာလ္ၚောဝ် ဂိုဟ် အာခဳမဳဒဳသ်၊ မၞုံကဵု ရုပ်ဗလံက်ဝိုင် ကေုာံ ဆဳလိန်ဒါ မဒှ်ရုပ် အာခဳမဳဒဳသ် အာတ်မိက်လဝ် သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ဇမၞးကမၠောန်သင်္ချာညး မပြဲအိုတ်ဂှ်ရ။
ဟွံတုပ် ကဵု ကိရိယာညးမကၠောန်ဗဒှ်လဝ်တအ်၊ လိက်သင်္ချာ အာခဳမဳဒဳသ်ဂှ် ပ္ဍဲခေတ်တြေံ မၞိဟ်တီအောန်ကွေံကွေံရ။ တၠပညာသင်္ချာ နူ အာလေက်ဇြေန်ဒြဳယျာ တအ် ဗှ်တုဲ ကံက်နုက်စလဝ်ကီုလေဝ်၊ ပကောံပကေဝ် မပေင်တၟိုဟ်အိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲ အေဒဳ ၅၃၀ ဏောင် အဳသဳဒဝ် နူမဳလေတုသ် (Isidore of Miletus) ပကောံလဝ် ပ္ဍဲဍုင် ကောန်သတေန်တဳနဝ်ပယ် ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်ကီု လိက်သမ္တီ Eutocius လ္တူကမၠောန် အာခဳမဳဒဳသ်ဂှ် ပံက်ကဵု အခေါင် သွက်မၞိဟ်ဂွံဗှ် ဂၠိုင်တိုန် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages)၊ လိက် အာခဳမဳဒဳသ်ဂှ် ဒးဒုင်ကၠာဲစၠောအ် နကဵု ဘာသာအာရာဗေတ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၉ တုဲ၊ ဘာသာလာတေန် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၂ ရ။ လိက်တအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင်လညာတ် မဇၞော်မောဝ် သွက် တၠပညာသိပ္ပံတအ် ပ္ဍဲခေတ် ရေနေသြန် (Renaissance) ကေုာံ ပၠန်ဂတး သိပ္ပံ (Scientific Revolution) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၆ ပွမဂွံဆဵုကေတ် လိက် အာခဳမဳဒဳသ် ပ္ဍဲ Archimedes Palimpsest ဂှ် ကဵုလဝ် လညာတ်တၟိ ဗီုလဵု ညးဂွံကလိဂွံ သွဟ်သင်္ချာတအ်ရ။

== ပရူပရာဘဝ ==
သဳသဳရဝ် ဂၠာဲဆဵု ဂိုဟ် အာခဳမဳဒဳသ် (၁၈၀၅) နကဵု ဗေန်ဂျာမေန် ဝေတ်သ်
တင်နင် ပရူပရာဘဝ အာခဳမဳဒဳသ်တအ်ဂှ် ဟွံကၠးဖ္ဍးရ။ လိက်ပရူပရာဘဝ အာခဳမဳဒဳသ် မဟီုတွဟ်လဝ် နကဵု ယူတဝ်သဳယုသ် (Eutocius) ဂှ် ရဲညး ဟေရာကလဳဒဳသ် လေမ်ဗုသ် (Heraclides Lembus) ဒှ်မၞိဟ်ချူလဝ်ရောင် ဟီုစကီုလေဝ်၊ လိက်ဏအ် ကၠေအ်ကၠက်အာတုဲ၊ တၠပညာခေတ်တၟိတအ် ဒှ်သံသယ လ္တူဒဒှ်ရ ဟေရာကလဳဒဳသ် ဒှ်မၞိဟ်ချူလဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။
ဒုင်သဇိုင် လ္တူ လိက်သမ္တီ တၠပညာဂရိတ် ဗိုင်ဇြေန်တိုင် (Byzantine Greek) ဂျောန် ဇြေတ်ဇြေသ် (John Tzetzes) မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အာခဳမဳဒဳသ် ဂျိုင်လဝ်ဘဝ ၇၅ သၞာံ ကိုပ်ကၠာညးဟွံစုတိ ပ္ဍဲသၞာံ ဘဳသဳ ၂၁၂ ဂှ်တုဲ၊ အာခဳမဳဒဳသ်ဝွံ က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၂၈၇ ပ္ဍဲဍုင်သၞေဟ်က္ၜင် သဳရာကျူ၊ သဳသဳလဳ ရောင် စၟတ်သမ္တီလဝ်ရ၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဍုင်ဏအ် ဒှ်ကဝ်လဝ်နဳ မအုပ်ဓုပ်ကေတ်မံင်ကသိုက် ပ္ဍဲ မက်ဂနာ ဂရဳယှာ (Magna Graecia) ရ။ ပ္ဍဲလိက် Sand-Reckoner ဂှ်၊ အာခဳမဳဒဳသ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ယၟုမအံက်ညး ဖဳဒဳယျာသ် (Phidias) မဒှ် တၠပညာနက္ခတ္တဗေဒ မွဲတၠတုဲ၊ ပရူမအံက်ညး တၞဟ်ဟ်တအ်ဂှ် ဟွံတီလဝ်ရ။ ပလူတာ့ခ် (Plutarch) ချူလဝ် ပ္ဍဲလိက် Parallel Lives ညး ဒဒှ်ရ အာခဳမဳဒဳသ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု သၟိင် ဟဳရဝ် ဒုတိယ (King Hiero II) မဒှ် သၟိင်ဍုင်သဳရာကျူ ကီုလေဝ်၊ သဳသဳရဝ် (Cicero) ကေုာံ သဳလဳယုသ် အဳတလဳကုသ် (Silius Italicus) တအ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ညးဝွံ က္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဂကောံသ္ၚိကၟိန် သာမည မွဲရ။ ဒဒှ်ရ ညး ဒက်အိန်ထံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကလိဂွံ ကောန်ဇာတ် နွံဟွံနွံ ကေုာံ ပ္ဍဲအခိင်ဘဝသၟတ်ညး ညးကေင်အာဝိုင်လဝ် ဍုင်အာလေက်ဇြေန်ဒြဳယျာ၊ အဳဂျေပ် နွံဟွံနွံ တအ်ဂှ်လေဝ် ဟွံတီကၠးဖ္ဍးရ။ ၜိုန်ရ လိက်ညးမသိဟ်သှ်ေဒၟံင် မပလံင်လဝ် ဇရေင် ဒဝ်သဳသဳယုသ် နူ ပေလူသဳယမ် (Dositheus of Pelusium) မဒှ် ကောန်ကွး တၠပညာနက္ခတ္တဗေဒ ကဝ်နောန် နူ သာမဝ်သ် (Conon of Samos)၊ ကေုာံ ဇရေင် သကိုပ်တိုက်လိက် အဳရတဝ်သတဳနဳသ် နူ သာဲရဳနဳ (Eratosthenes of Cyrene) တအ် စၞောန်ထ္ၜးဒၟံင် ဒဒှ်ရ ညး ဆက်မိတ်ဒဒှ် ကောန်ကွးဘာ မခိုင်ကၠိုက် ကုတၠပညာ မၞုံပ္ဍဲဒၞာဲတအ်ဂှ်ကီုရ။ ပ္ဍဲ နိဒါန် လိက် On Spirals မပလံင်လဝ် ဇရေင် ဒဝ်သဳသဳယုသ်ဂှ်၊ အာခဳမဳဒဳသ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;စတမ်နူ ကဝ်နောန် စုတိအာတုဲ သၞာံ ဗွဲမဂၠိုင် ကၠောအ်ကၠုင်လဝ်ရ&quot;။ ကဝ်နောန် နူ သာမဝ်သ် ဝွံ ဂျိုင်လဝ် ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၂၈၀–၂၂၀ တုဲ၊ ဣဏအ် စၞောန်ထ္ၜးဒၟံင် ဒဒှ်ရ အာခဳမဳဒဳသ် ဒှ်မၞိဟ်အဝဲဇၞော် မွဲတၠ ပ္ဍဲအခိင် ညးချူ လိက်ကမၠောန်ညးလ္ၚဵုတအ်ဂှ်ရ။


== ဇုက်ပကဴထဝ် (Golden wreath) ==
ၜတ်ကၞာတ် အသိုင် (a) ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ (b) ကြဴနူ ကပေါတ်မွဲ စိုပ်အာ သၟဝ်ဍာ်တုဲ၊ သီုကဵု (∆V) မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် လၟိဟ်ဍာ်မတိုန်ကၠုင်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကုအသိုင် ကပေါတ်ဂှ်ရ။
ပရူပရာ ပြသၞာ တၞဟ်မွဲ မဆေင်ကဵု အာခဳမဳဒဳသ် မသှ်ကဵုလဝ် ပ္ဍဲအခိင် မယိုက်ဂၠေင် ကမၠောန် သၟိင် ဟဳရဝ် ဒုတိယ (Hiero II) ဂှ် ဒှ် &quot;ပြသၞာ ဇုက်ပကဴ (wreath problem)&quot; ရ။[7] အတိုင် ဗဳထရူဗဳယုသ် (Vitruvius) မချူလဝ် ကြဴနူ အာခဳမဳဒဳသ် စုတိအာ ၜိုတ် ၜါဗွဝ်ကၠံဂှ်မ္ဂး၊ သၟိင် ဟဳရဝ် ဒုတိယ နူ ဍုင်သဳရာကျူ ဗကန်လဝ် ဇုက်ပကဴထဝ် သွက်ဘာကျာ် ကျာ်ထာဝရတအ်တုဲ၊ ကဵုလဝ် ထဝ်စင်စင် ကုညးတၠထဝ် (goldsmith) သွက်ဂွံစကာရ။[8] ဆဂး၊ သၟိင်ဂှ် စဒှ်သံသယ ဒဒှ်ရ ညးတၠထဝ်ဂှ် ဖက်စုတ် သြန် မတန်ၚုဟ်တန်သာတုဲ၊ ထဝ်စင်စင်လ္ၚဵုဂှ် ဂိုင်သိပ်လဝ် သွက်ဇကုညးရ။ ဟိုတ်နူ ကဵုညးတၠထဝ် ဒုင်ဝန် ဟွံမာန်တုဲ၊ သၟိင် အာတ်မိက် အာခဳမဳဒဳသ် သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ရ။[9] ဗွဲကြဴ၊ ပ္ဍဲအခိင် ညးလုပ်ဟုံဍာ် ပ္ဍဲခေါက်ဍာ်၊ အာခဳမဳဒဳသ် သမ္တီဒး ဒဒှ်ရ ကဆံင်ဍာ် ပ္ဍဲခေါက်ဂှ် တိုန်ကၠုင် အတိုင် အသိင် ဇကုညးမဗၠိုက်စှ်ေအာ ပ္ဍဲခေါက်ဍာ်ဂှ်ရ။ ကာလညးတီကေတ် ဒဒှ်ရ အစောမ်သတ္တိဏအ် စကာ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် အသိုင် ၝောအ်ကိုတ်ထဝ် (golden crown's volume) မာန်ဂှ်၊ ညးမိပ်စိုတ် တိုန်အာကွေံကွေံတုဲ သီုဟွံစုတ်ပလောအ် ဝိုတ်အာတုဲ တိတ်ဒြေပ်အာ လ္တူဂၠံင်၊ သီုကဵံ ကရေဲတိုန် &quot;ယူရဳကာ (Eureka!)&quot;[b]၊ မအဓိပ္ပါယ် &quot;အဲ ဂၠာဲဆဵုယျ!&quot; ရ။[9] အတိုင် ဗဳထရူဗဳယုသ် မ္ဂး၊ အာခဳမဳဒဳသ် ကေတ် ကလောအ်ထဝ် မွဲကလောအ် ကေုာံ ကလောအ်သြန် မွဲကလောအ် မၞုံလျိုင် တုပ်ကဵု ဇုက်ပကဴဂှ်တုဲ၊ ဖျေဟ်စုတ် ဇၟာပ်ကလောအ် ပ္ဍဲခေါက်ဍာ်ရ။ ညးထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဇုက်ပကဴဂှ် ပထောင်ပ္တိတ် ဍာ် ဂၠိုင်နူ ထဝ်တုဲ အောန်နူ သြန်ရ။ ဣဏအ် စၞောန်ထ္ၜးဒၟံင် ဒဒှ်ရ ဇုက်ပကဴဂှ် ဒှ်ထဝ် မဖက်လဝ် ကဵုသြန်ရ။[9]
ပရူပရာ တၞဟ်မွဲဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ Carmen de Ponderibus,[10] မဒှ် ကဗျလာတေန် မဆေင်ကဵု လျိုင် ကေုာံ ပွမၜတ်ကၞာတ် နူဗွဝ်ကၠံ ၅ မဟွံတီယၟုညးချူ ကေင်စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ တၠပညာသဒ္ဒါ ပရဳသဳယျာန် (Priscian) ချူလဝ်ရ။[9] ပ္ဍဲကဗျဏအ်၊ ကလောအ်ထဝ် ကေုာံ ကလောအ်သြန်တအ်ဂှ် စွံလဝ် လ္တူ ဇၞိက်ချိန်လျိုင်တုဲ၊ ကိရိယာ သီုဖအိုတ်ဂှ် ဖျေဟ်စုတ် ပ္ဍဲဍာ်ရ။ အရာမတၞဟ်ခြာ ပ္ဍဲ တိက်ဆီ (density) အကြာ ထဝ် ကေုာံ သြန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အကြာ ထဝ် ကေုာံ ၝောအ်ကိုတ်ဂှ် ပကဵု ဇၞိက်ချိန်လျိုင် လျိုင်စှ်ေအာ အတိုင်လၟေင်ရ။[11] ဟွံတုပ်ကဵု ပရူခေါက်ဍာ်ဟုံ မပြာကတ် နူ ဗဳထရူဗဳယုသ်၊ ပရူပရာ နကဵုကဗျဏအ် စကာလဝ် သဘဴဓဝ် ဟုက်ဒရဝ်သတေတ်တိက် (hydrostatics) လၟုဟ် မကော်စ သၞောဝ် အာခဳမဳဒဳသ် (Archimedes' principle) မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်ကျမ်းညး On Floating Bodies ရ။ ပ္ဍဲဂှ်မ္ဂး ကပေါတ်မွဲ ဗၠိုက်စှ်ေအာ ပ္ဍဲဍာ်မ္ဂး ဍေံဒးဒုင် ဒြဟတ်ပတိုန်လ္တူ (buoyant force) မတုပ်သၟဟ် ကုလျိုင် ဍာ် ဍေံမပထောင်ပ္တိတ်လဝ်ဂှ်ရ။[12] ဂါလဳလဳယဝ် ဂါလဳလဳ (Galileo Galilei) မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ဇၞိက်ချိန် ဟုက်ဒရဝ်သတေတ်တိက် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၈၆ နကဵု လညာတ် နူကမၠောန် အာခဳမဳဒဳသ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ဒှ်မာန်ကွေံ နဲကဲဏအ် ဒှ်နဲကဲ အာခဳမဳဒဳသ် မဗက်လဝ်ရောင်၊ ဟိုတ်နူကဵု ပါဲနူ မတပ်တၟးကွေံကွေံတုဲ၊ ဍေံ ဒုင်သဇိုင် လ္တူ ပွမထ္ၜးသက်သဳ အာခဳမဳဒဳသ် ဇကုညး မဂၠာဲဆဵုလဝ်ကီုရ။&quot;[13]


== ပွမဖျေဟ်ဍာ် က္ၜင် သဳရာကျူသဳယျာ (Launching the Syracusia) ==
ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ အာခဳမဳဒဳသ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ်မာန်မံင် က္တဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပွမရနုက်ဗပေင်ကဵု ပၟိက်အာတ်မိက် ဍုင်မိတိမညး မဒှ်ဍုင် သဳရာကျူ ရ။[14] အာသဳနဳယုသ် နူ နဝ်ကရာတိသ် (Athenaeus of Naucratis) ပ္ဍဲ လိက်ညး Deipnosophistae ဂှ် ကံက်နုက်လဝ် လိက် မဝ်သခဳယောန် (Moschion) သွက်ဂွံ ပသောင်ထ္ၜး ဗီုလဵု သၟိင် ဟဳရဝ် ဒုတိယ (King Hiero II) ဗကန်ကဵု ဖန်ဗဒှ် က္ၜင်ဇၞော်မွဲ၊ က္ၜင် သဳရာကျူသဳယျာ (Syracusia)၊ မဒှ်က္ၜင် မဇၞော်အိုတ် မကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲခေတ်တြေံတုဲ၊ အတိုင် လိက်သမ္တီ မဝ်သခဳယောန် မ္ဂး၊ အာခဳမဳဒဳသ် ဒှ်မၞိဟ် ဖျေဟ်ဍာ် က္ၜင်ဂှ်ရ။[15] ပလူတာ့ခ် (Plutarch) ဟီုလဝ် ပရူပရာ မတၞဟ်ခြာညိ၊[16] ဒဒှ်ရ အာခဳမဳဒဳသ် ဟီုစကာ ကု ဟဳရဝ် ဒဒှ်ရ ညးမာန်မံင် ပဆုဲ ကပေါတ်မဇြိုင်ဇြိုင်တအ်တုဲ၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဟဳရဝ် ကဵုပြသၞာ ညး သွက်ဂွံ ပဆုဲ က္ၜင်မွဲရ။[17] ပရူပရာတအ်ဏအ် နွံကဵု တင်နင်အမ်သဝ် ဗွဲမဂၠိုင် မဟွံဒှ်မာန် နကဵုဝင်တုဲ၊ ညးမချူ လိက်ပရူပရာတအ်ဏအ် ကဵုလဝ် လညာတ် မဒစးဒုင် ရေင်သကအ် လ္တူ ဗီုလဵု ဂွံကၠောန်အာစိုပ် ကမၠောန်ဏအ်ရော။[17] ပလူတာ့ခ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ အာခဳမဳဒဳသ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် သၞောတ် ပူလဳ (block-and-tackle pulley system)၊ တုဲ ဟဳရဝ် နူ အာလေက်ဇြေန်ဒြဳယျာ (Hero of Alexandria) ဆက်စပ်လဝ် ပွမဟီုစကာဏအ် ကု ကိရိယာ အာခဳမဳဒဳသ် မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် baroulkos မဒှ် ကိရိယာ ပူလဳ တၞဟ်မွဲကီုရ။[18] ပါပုသ် နူ အာလေက်ဇြေန်ဒြဳယျာ (Pappus of Alexandria) ဆက်စပ်လဝ် ဇမၞးကမၠောန်ဏအ် ကု ပွမစကာ အခေါင်အရာ စက် (mechanical advantage) အာခဳမဳဒဳသ်၊[17] မဒှ် သဘဴဓဝ် လဳဗာ (leverage) သွက်ဂွံ ယိုက် ကပေါတ် မဇြိုင်လောန် ဟွံမာန် ပဆုဲတအ်တုဲ၊ ဆက်စပ်ကဵုညး လ္တူ အရေဝ် မလေပ် ကံက်နုက်စဂၠိုင်ဂှ် ဒဒှ်ရ &quot;ကဵုအဲ ဒၞာဲဒတူမွဲညိ၊ တုဲမ္ဂး အဲ ပဆုဲကဵု ဂၠးတိဏအ်ရောင်။&quot;[c][19]
အာသဳနဳယုသ် မဒှ်မာန်မံင် နှဴရဴအာ တင်နင် နူ လိက်သမ္တီ ဟဳရဝ် မဆေင်ကဵု baroulkos ဂှ်၊[20] သီုဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အာခဳမဳဒဳသ် စကာလဝ် &quot;ပန့်ဝက် (screw)&quot; သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ဍာ်မဇွောဝ်လုပ် နူ ဂတာက္ၜင် သဳရာကျူသဳယျာ ဂှ်ရ။ ၜိုန်ရ ကိရိယာဏအ် လဆောဝ် ကော်စ ပန့်ဝက် အာခဳမဳဒဳသ် (Archimedes' screw) ကီုလေဝ်၊ ဍေံဒှ်မာန်မံင် က္တဵုဒှ်လဝ် ကိုပ်ကၠာနူညး ဗွဲမလအ်တုဲ၊ တၠပညာ ပ္ဍဲခေတ်ညးတအ် မပသောင်ထ္ၜးလဝ် လွပ်ဍေံ (ဖဳလဝ် နူ ဗိုင်ဇြေန်တဳယမ်၊ သတြာဗဝ်၊ ကေုာံ ဗဳထရူဗဳယုသ်) တအ် ညးမွဲကီုလေဝ် ဟွံကဵုလဝ် စရာဲ ကုညး လ္တူ ပွမစကာလဝ် ကိရိယာဏအ်ရ။[17]</text>
      <sha1>mi82hue1ncse6omcqmai35xkc0px51o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55039</id>
      <parentid>55038</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T06:56:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ပွမဖျေဟ်ဍာ် က္ၜင် သဳရာကျူသဳယျာ (Launching the Syracusia) */</comment>
      <origin>55039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30539" sha1="p6seq31si3a1ikwppjgyaod5gbn6i8z" xml:space="preserve">
အာခဳမဳဒဳသ် နူသဳရာကျူ (ဘဳသဳ ၂၈၇ – ၂၁၂) ဂှ် ဒှ်တၠပညာသင်္ချာ၊ တၠပညာရူပဗေဒ၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ တၠပညာနက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ ညးမကၠောန်ဗဒှ် ဂကူဂရိတ်ခေတ်တြေံ မွဲဇကု နူဍုင်သဳရာကျူ၊ တကအ်သဳသဳလဳ ရ။ ၜိုန်ရ ပရူပရာဘဝညး ဟွံတီကၠးကၠးကီုလေဝ်၊ ရံင်ကဵု ကမၠောန်ညးမသိဟ်သှ်ေဒၟံင်တအ်တုဲ၊ ညးဂှ် ဒှ်တၠပညာသိပ္ပံ မပြဲပြဲ ပ္ဍဲခေတ်တြေံတုဲ ဒှ်တၠပညာသင်္ချာ မပြဲအိုတ် မွဲဇကု ပ္ဍဲကဵု အလုံမွဲဝင်ရ။ အာခဳမဳဒဳသ်ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ကာကူလသ် (calculus) ကေုာံ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (analysis) ခေတ်တၟိ သီုမစကာလဝ် သဘဴဓဝ် infinitesimals ကေုာံ နဲကဲ exhaustion သွက်ဂွံ ဂၠာဲကေတ် တေသြရဳ ဂျဳအဝ်မေတြဳ (geometrical theorems) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲဂှ်မ္ဂး သမၠဲ စက်ဝိုင်၊ သမၠဲ ကေုာံ အသိုင် ဗလံက်ဝိုင် (sphere)၊ သမၠဲ အဳလေပ် (ellipse)၊ သမၠဲ သၟဝ် ပါရာဗဝ်လာ (parabola)၊ အသိုင် paraboloid of revolution၊ အသိုင် hyperboloid of revolution ကေုာံ သမၠဲ သပိုင်ရဴ (spiral) တအ် ပါလုပ်ရ။
ဇမၞးကမၠောန်သင်္ချာ တၞဟ်ဟ် အာခဳမဳဒဳသ် ဂှ်မ္ဂး ပွမဂၠာဲ သၚ်္ချာ ပိုင် (pi - π)၊ ပွမပိုတ်သ္ဂုတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် Archimedean spiral ကေုာံ ပွမဖန်ဗဒှ် နဲကဲ exponentiation သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး လၟိဟ်သင်္ချာ မဇၞော်ကွေံကွေံတအ် ပါလုပ်ရ။ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မစကာ သင်္ချာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ရူပဗေဒတုဲ၊ ကၠောန်လဝ် ပရေင်ကမၠောန် သတေတ်တိက် (statics) ကေုာံ ဟုက်ဒရဝ်သတေတ်တိက် (hydrostatics) ရ။ ဇမၞးကမၠောန်ညး ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပွမထ္ၜး သက်သဳ သၞောဝ်လဳဗာ (law of the lever)၊ ပွမစကာ သဘဴဓဝ် ဒၞာဲလဒေါဝ် ဓရောတ် (center of gravity) ကေုာံ ပွမဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် buoyancy မကော်စ Archimedes' principle တအ် ပါလုပ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု နက္ခတ္တဗေဒမ္ဂး၊ ညးၜတ်ကၞာတ်လဝ် ဇမၞော် တ္ၚဲ ကေုာံ ဇမၞော် စက္ကဝါ ရ။ ညးဝွံ ကၠောန်လဝ် ကိရိယာ ပလာန်နက်တေရဳယမ် (planetarium) မထ္ၜး ကသဳဒမြိပ် ဂြိုဟ်ဂမၠိုင်တုဲ၊ ကိရိယာဝွံ ဒှ်မာန် ဒုင်သဇိုင် သွက် Antikythera mechanism ရောင် ဟီုစအိုတ်ရ။ ညးဝွံ သီုဖန်ဗဒှ်လဝ် စက်တၟိတၟိ ဗီုကဵု ပန့်ဝက်အာခဳမဳဒဳသ် (screw pump)၊ ပူလဳ (pulleys) ကေုာံ စက်ပၞာန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍုင်သဳရာကျူ နူသတြုတအ်ကီုရ။
ပ္ဍဲအခိင် ရောမတအ် လုပ်သီဍုင်သဳရာကျူဂှ်၊ ၜိုန်ရ နွံအမိင် ဟွံကဵု ဂစိုတ်ညးကီုလေဝ်၊ အာခဳမဳဒဳသ် ဒးဒုင်ဂစိုတ် နကဵု ကောန်ပၞာန်ရောမ မွဲတၠရ။ သဳသဳရဝ် (Cicero) ချူလဝ် ဒဒှ်ရ ညးအာလ္ၚောဝ် ဂိုဟ် အာခဳမဳဒဳသ်၊ မၞုံကဵု ရုပ်ဗလံက်ဝိုင် ကေုာံ ဆဳလိန်ဒါ မဒှ်ရုပ် အာခဳမဳဒဳသ် အာတ်မိက်လဝ် သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ဇမၞးကမၠောန်သင်္ချာညး မပြဲအိုတ်ဂှ်ရ။
ဟွံတုပ် ကဵု ကိရိယာညးမကၠောန်ဗဒှ်လဝ်တအ်၊ လိက်သင်္ချာ အာခဳမဳဒဳသ်ဂှ် ပ္ဍဲခေတ်တြေံ မၞိဟ်တီအောန်ကွေံကွေံရ။ တၠပညာသင်္ချာ နူ အာလေက်ဇြေန်ဒြဳယျာ တအ် ဗှ်တုဲ ကံက်နုက်စလဝ်ကီုလေဝ်၊ ပကောံပကေဝ် မပေင်တၟိုဟ်အိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲ အေဒဳ ၅၃၀ ဏောင် အဳသဳဒဝ် နူမဳလေတုသ် (Isidore of Miletus) ပကောံလဝ် ပ္ဍဲဍုင် ကောန်သတေန်တဳနဝ်ပယ် ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်ကီု လိက်သမ္တီ Eutocius လ္တူကမၠောန် အာခဳမဳဒဳသ်ဂှ် ပံက်ကဵု အခေါင် သွက်မၞိဟ်ဂွံဗှ် ဂၠိုင်တိုန် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages)၊ လိက် အာခဳမဳဒဳသ်ဂှ် ဒးဒုင်ကၠာဲစၠောအ် နကဵု ဘာသာအာရာဗေတ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၉ တုဲ၊ ဘာသာလာတေန် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၂ ရ။ လိက်တအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင်လညာတ် မဇၞော်မောဝ် သွက် တၠပညာသိပ္ပံတအ် ပ္ဍဲခေတ် ရေနေသြန် (Renaissance) ကေုာံ ပၠန်ဂတး သိပ္ပံ (Scientific Revolution) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၆ ပွမဂွံဆဵုကေတ် လိက် အာခဳမဳဒဳသ် ပ္ဍဲ Archimedes Palimpsest ဂှ် ကဵုလဝ် လညာတ်တၟိ ဗီုလဵု ညးဂွံကလိဂွံ သွဟ်သင်္ချာတအ်ရ။

== ပရူပရာဘဝ ==
သဳသဳရဝ် ဂၠာဲဆဵု ဂိုဟ် အာခဳမဳဒဳသ် (၁၈၀၅) နကဵု ဗေန်ဂျာမေန် ဝေတ်သ်
တင်နင် ပရူပရာဘဝ အာခဳမဳဒဳသ်တအ်ဂှ် ဟွံကၠးဖ္ဍးရ။ လိက်ပရူပရာဘဝ အာခဳမဳဒဳသ် မဟီုတွဟ်လဝ် နကဵု ယူတဝ်သဳယုသ် (Eutocius) ဂှ် ရဲညး ဟေရာကလဳဒဳသ် လေမ်ဗုသ် (Heraclides Lembus) ဒှ်မၞိဟ်ချူလဝ်ရောင် ဟီုစကီုလေဝ်၊ လိက်ဏအ် ကၠေအ်ကၠက်အာတုဲ၊ တၠပညာခေတ်တၟိတအ် ဒှ်သံသယ လ္တူဒဒှ်ရ ဟေရာကလဳဒဳသ် ဒှ်မၞိဟ်ချူလဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။
ဒုင်သဇိုင် လ္တူ လိက်သမ္တီ တၠပညာဂရိတ် ဗိုင်ဇြေန်တိုင် (Byzantine Greek) ဂျောန် ဇြေတ်ဇြေသ် (John Tzetzes) မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အာခဳမဳဒဳသ် ဂျိုင်လဝ်ဘဝ ၇၅ သၞာံ ကိုပ်ကၠာညးဟွံစုတိ ပ္ဍဲသၞာံ ဘဳသဳ ၂၁၂ ဂှ်တုဲ၊ အာခဳမဳဒဳသ်ဝွံ က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၂၈၇ ပ္ဍဲဍုင်သၞေဟ်က္ၜင် သဳရာကျူ၊ သဳသဳလဳ ရောင် စၟတ်သမ္တီလဝ်ရ၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဍုင်ဏအ် ဒှ်ကဝ်လဝ်နဳ မအုပ်ဓုပ်ကေတ်မံင်ကသိုက် ပ္ဍဲ မက်ဂနာ ဂရဳယှာ (Magna Graecia) ရ။ ပ္ဍဲလိက် Sand-Reckoner ဂှ်၊ အာခဳမဳဒဳသ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ယၟုမအံက်ညး ဖဳဒဳယျာသ် (Phidias) မဒှ် တၠပညာနက္ခတ္တဗေဒ မွဲတၠတုဲ၊ ပရူမအံက်ညး တၞဟ်ဟ်တအ်ဂှ် ဟွံတီလဝ်ရ။ ပလူတာ့ခ် (Plutarch) ချူလဝ် ပ္ဍဲလိက် Parallel Lives ညး ဒဒှ်ရ အာခဳမဳဒဳသ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု သၟိင် ဟဳရဝ် ဒုတိယ (King Hiero II) မဒှ် သၟိင်ဍုင်သဳရာကျူ ကီုလေဝ်၊ သဳသဳရဝ် (Cicero) ကေုာံ သဳလဳယုသ် အဳတလဳကုသ် (Silius Italicus) တအ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ညးဝွံ က္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဂကောံသ္ၚိကၟိန် သာမည မွဲရ။ ဒဒှ်ရ ညး ဒက်အိန်ထံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကလိဂွံ ကောန်ဇာတ် နွံဟွံနွံ ကေုာံ ပ္ဍဲအခိင်ဘဝသၟတ်ညး ညးကေင်အာဝိုင်လဝ် ဍုင်အာလေက်ဇြေန်ဒြဳယျာ၊ အဳဂျေပ် နွံဟွံနွံ တအ်ဂှ်လေဝ် ဟွံတီကၠးဖ္ဍးရ။ ၜိုန်ရ လိက်ညးမသိဟ်သှ်ေဒၟံင် မပလံင်လဝ် ဇရေင် ဒဝ်သဳသဳယုသ် နူ ပေလူသဳယမ် (Dositheus of Pelusium) မဒှ် ကောန်ကွး တၠပညာနက္ခတ္တဗေဒ ကဝ်နောန် နူ သာမဝ်သ် (Conon of Samos)၊ ကေုာံ ဇရေင် သကိုပ်တိုက်လိက် အဳရတဝ်သတဳနဳသ် နူ သာဲရဳနဳ (Eratosthenes of Cyrene) တအ် စၞောန်ထ္ၜးဒၟံင် ဒဒှ်ရ ညး ဆက်မိတ်ဒဒှ် ကောန်ကွးဘာ မခိုင်ကၠိုက် ကုတၠပညာ မၞုံပ္ဍဲဒၞာဲတအ်ဂှ်ကီုရ။ ပ္ဍဲ နိဒါန် လိက် On Spirals မပလံင်လဝ် ဇရေင် ဒဝ်သဳသဳယုသ်ဂှ်၊ အာခဳမဳဒဳသ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;စတမ်နူ ကဝ်နောန် စုတိအာတုဲ သၞာံ ဗွဲမဂၠိုင် ကၠောအ်ကၠုင်လဝ်ရ&quot;။ ကဝ်နောန် နူ သာမဝ်သ် ဝွံ ဂျိုင်လဝ် ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၂၈၀–၂၂၀ တုဲ၊ ဣဏအ် စၞောန်ထ္ၜးဒၟံင် ဒဒှ်ရ အာခဳမဳဒဳသ် ဒှ်မၞိဟ်အဝဲဇၞော် မွဲတၠ ပ္ဍဲအခိင် ညးချူ လိက်ကမၠောန်ညးလ္ၚဵုတအ်ဂှ်ရ။


== ဇုက်ပကဴထဝ် (Golden wreath) ==
ၜတ်ကၞာတ် အသိုင် (a) ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ (b) ကြဴနူ ကပေါတ်မွဲ စိုပ်အာ သၟဝ်ဍာ်တုဲ၊ သီုကဵု (∆V) မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် လၟိဟ်ဍာ်မတိုန်ကၠုင်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကုအသိုင် ကပေါတ်ဂှ်ရ။
ပရူပရာ ပြသၞာ တၞဟ်မွဲ မဆေင်ကဵု အာခဳမဳဒဳသ် မသှ်ကဵုလဝ် ပ္ဍဲအခိင် မယိုက်ဂၠေင် ကမၠောန် သၟိင် ဟဳရဝ် ဒုတိယ (Hiero II) ဂှ် ဒှ် &quot;ပြသၞာ ဇုက်ပကဴ (wreath problem)&quot; ရ။[7] အတိုင် ဗဳထရူဗဳယုသ် (Vitruvius) မချူလဝ် ကြဴနူ အာခဳမဳဒဳသ် စုတိအာ ၜိုတ် ၜါဗွဝ်ကၠံဂှ်မ္ဂး၊ သၟိင် ဟဳရဝ် ဒုတိယ နူ ဍုင်သဳရာကျူ ဗကန်လဝ် ဇုက်ပကဴထဝ် သွက်ဘာကျာ် ကျာ်ထာဝရတအ်တုဲ၊ ကဵုလဝ် ထဝ်စင်စင် ကုညးတၠထဝ် (goldsmith) သွက်ဂွံစကာရ။[8] ဆဂး၊ သၟိင်ဂှ် စဒှ်သံသယ ဒဒှ်ရ ညးတၠထဝ်ဂှ် ဖက်စုတ် သြန် မတန်ၚုဟ်တန်သာတုဲ၊ ထဝ်စင်စင်လ္ၚဵုဂှ် ဂိုင်သိပ်လဝ် သွက်ဇကုညးရ။ ဟိုတ်နူ ကဵုညးတၠထဝ် ဒုင်ဝန် ဟွံမာန်တုဲ၊ သၟိင် အာတ်မိက် အာခဳမဳဒဳသ် သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ရ။[9] ဗွဲကြဴ၊ ပ္ဍဲအခိင် ညးလုပ်ဟုံဍာ် ပ္ဍဲခေါက်ဍာ်၊ အာခဳမဳဒဳသ် သမ္တီဒး ဒဒှ်ရ ကဆံင်ဍာ် ပ္ဍဲခေါက်ဂှ် တိုန်ကၠုင် အတိုင် အသိင် ဇကုညးမဗၠိုက်စှ်ေအာ ပ္ဍဲခေါက်ဍာ်ဂှ်ရ။ ကာလညးတီကေတ် ဒဒှ်ရ အစောမ်သတ္တိဏအ် စကာ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် အသိုင် ၝောအ်ကိုတ်ထဝ် (golden crown's volume) မာန်ဂှ်၊ ညးမိပ်စိုတ် တိုန်အာကွေံကွေံတုဲ သီုဟွံစုတ်ပလောအ် ဝိုတ်အာတုဲ တိတ်ဒြေပ်အာ လ္တူဂၠံင်၊ သီုကဵံ ကရေဲတိုန် &quot;ယူရဳကာ (Eureka!)&quot;[b]၊ မအဓိပ္ပါယ် &quot;အဲ ဂၠာဲဆဵုယျ!&quot; ရ။[9] အတိုင် ဗဳထရူဗဳယုသ် မ္ဂး၊ အာခဳမဳဒဳသ် ကေတ် ကလောအ်ထဝ် မွဲကလောအ် ကေုာံ ကလောအ်သြန် မွဲကလောအ် မၞုံလျိုင် တုပ်ကဵု ဇုက်ပကဴဂှ်တုဲ၊ ဖျေဟ်စုတ် ဇၟာပ်ကလောအ် ပ္ဍဲခေါက်ဍာ်ရ။ ညးထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဇုက်ပကဴဂှ် ပထောင်ပ္တိတ် ဍာ် ဂၠိုင်နူ ထဝ်တုဲ အောန်နူ သြန်ရ။ ဣဏအ် စၞောန်ထ္ၜးဒၟံင် ဒဒှ်ရ ဇုက်ပကဴဂှ် ဒှ်ထဝ် မဖက်လဝ် ကဵုသြန်ရ။[9]
ပရူပရာ တၞဟ်မွဲဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ Carmen de Ponderibus,[10] မဒှ် ကဗျလာတေန် မဆေင်ကဵု လျိုင် ကေုာံ ပွမၜတ်ကၞာတ် နူဗွဝ်ကၠံ ၅ မဟွံတီယၟုညးချူ ကေင်စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ တၠပညာသဒ္ဒါ ပရဳသဳယျာန် (Priscian) ချူလဝ်ရ။[9] ပ္ဍဲကဗျဏအ်၊ ကလောအ်ထဝ် ကေုာံ ကလောအ်သြန်တအ်ဂှ် စွံလဝ် လ္တူ ဇၞိက်ချိန်လျိုင်တုဲ၊ ကိရိယာ သီုဖအိုတ်ဂှ် ဖျေဟ်စုတ် ပ္ဍဲဍာ်ရ။ အရာမတၞဟ်ခြာ ပ္ဍဲ တိက်ဆီ (density) အကြာ ထဝ် ကေုာံ သြန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အကြာ ထဝ် ကေုာံ ၝောအ်ကိုတ်ဂှ် ပကဵု ဇၞိက်ချိန်လျိုင် လျိုင်စှ်ေအာ အတိုင်လၟေင်ရ။[11] ဟွံတုပ်ကဵု ပရူခေါက်ဍာ်ဟုံ မပြာကတ် နူ ဗဳထရူဗဳယုသ်၊ ပရူပရာ နကဵုကဗျဏအ် စကာလဝ် သဘဴဓဝ် ဟုက်ဒရဝ်သတေတ်တိက် (hydrostatics) လၟုဟ် မကော်စ သၞောဝ် အာခဳမဳဒဳသ် (Archimedes' principle) မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်ကျမ်းညး On Floating Bodies ရ။ ပ္ဍဲဂှ်မ္ဂး ကပေါတ်မွဲ ဗၠိုက်စှ်ေအာ ပ္ဍဲဍာ်မ္ဂး ဍေံဒးဒုင် ဒြဟတ်ပတိုန်လ္တူ (buoyant force) မတုပ်သၟဟ် ကုလျိုင် ဍာ် ဍေံမပထောင်ပ္တိတ်လဝ်ဂှ်ရ။[12] ဂါလဳလဳယဝ် ဂါလဳလဳ (Galileo Galilei) မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ဇၞိက်ချိန် ဟုက်ဒရဝ်သတေတ်တိက် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၈၆ နကဵု လညာတ် နူကမၠောန် အာခဳမဳဒဳသ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ဒှ်မာန်ကွေံ နဲကဲဏအ် ဒှ်နဲကဲ အာခဳမဳဒဳသ် မဗက်လဝ်ရောင်၊ ဟိုတ်နူကဵု ပါဲနူ မတပ်တၟးကွေံကွေံတုဲ၊ ဍေံ ဒုင်သဇိုင် လ္တူ ပွမထ္ၜးသက်သဳ အာခဳမဳဒဳသ် ဇကုညး မဂၠာဲဆဵုလဝ်ကီုရ။&quot;[13]


== ပွမဖျေဟ်ဍာ် က္ၜင် သဳရာကျူသဳယျာ (Launching the Syracusia) ==
ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ အာခဳမဳဒဳသ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ်မာန်မံင် က္တဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပွမရနုက်ဗပေင်ကဵု ပၟိက်အာတ်မိက် ဍုင်မိတိမညး မဒှ်ဍုင် သဳရာကျူ ရ။[14] အာသဳနဳယုသ် နူ နဝ်ကရာတိသ် (Athenaeus of Naucratis) ပ္ဍဲ လိက်ညး Deipnosophistae ဂှ် ကံက်နုက်လဝ် လိက် မဝ်သခဳယောန် (Moschion) သွက်ဂွံ ပသောင်ထ္ၜး ဗီုလဵု သၟိင် ဟဳရဝ် ဒုတိယ (King Hiero II) ဗကန်ကဵု ဖန်ဗဒှ် က္ၜင်ဇၞော်မွဲ၊ က္ၜင် သဳရာကျူသဳယျာ (Syracusia)၊ မဒှ်က္ၜင် မဇၞော်အိုတ် မကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲခေတ်တြေံတုဲ၊ အတိုင် လိက်သမ္တီ မဝ်သခဳယောန် မ္ဂး၊ အာခဳမဳဒဳသ် ဒှ်မၞိဟ် ဖျေဟ်ဍာ် က္ၜင်ဂှ်ရ။[15] ပလူတာ့ခ် (Plutarch) ဟီုလဝ် ပရူပရာ မတၞဟ်ခြာညိ၊[16] ဒဒှ်ရ အာခဳမဳဒဳသ် ဟီုစကာ ကု ဟဳရဝ် ဒဒှ်ရ ညးမာန်မံင် ပဆုဲ ကပေါတ်မဇြိုင်ဇြိုင်တအ်တုဲ၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဟဳရဝ် ကဵုပြသၞာ ညး သွက်ဂွံ ပဆုဲ က္ၜင်မွဲရ။[17] ပရူပရာတအ်ဏအ် နွံကဵု တင်နင်အမ်သဝ် ဗွဲမဂၠိုင် မဟွံဒှ်မာန် နကဵုဝင်တုဲ၊ ညးမချူ လိက်ပရူပရာတအ်ဏအ် ကဵုလဝ် လညာတ် မဒစးဒုင် ရေင်သကအ် လ္တူ ဗီုလဵု ဂွံကၠောန်အာစိုပ် ကမၠောန်ဏအ်ရော။[17] ပလူတာ့ခ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ အာခဳမဳဒဳသ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် သၞောတ် ပူလဳ (block-and-tackle pulley system)၊ တုဲ ဟဳရဝ် နူ အာလေက်ဇြေန်ဒြဳယျာ (Hero of Alexandria) ဆက်စပ်လဝ် ပွမဟီုစကာဏအ် ကု ကိရိယာ အာခဳမဳဒဳသ် မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် baroulkos မဒှ် ကိရိယာ ပူလဳ တၞဟ်မွဲကီုရ။[18] ပါပုသ် နူ အာလေက်ဇြေန်ဒြဳယျာ (Pappus of Alexandria) ဆက်စပ်လဝ် ဇမၞးကမၠောန်ဏအ် ကု ပွမစကာ အခေါင်အရာ စက် (mechanical advantage) အာခဳမဳဒဳသ်၊[17] မဒှ် သဘဴဓဝ် လဳဗာ (leverage) သွက်ဂွံ ယိုက် ကပေါတ် မဇြိုင်လောန် ဟွံမာန် ပဆုဲတအ်တုဲ၊ ဆက်စပ်ကဵုညး လ္တူ အရေဝ် မလေပ် ကံက်နုက်စဂၠိုင်ဂှ် ဒဒှ်ရ &quot;ကဵုအဲ ဒၞာဲဒတူမွဲညိ၊ တုဲမ္ဂး အဲ ပဆုဲကဵု ဂၠးတိဏအ်ရောင်။&quot;[c][19]
အာသဳနဳယုသ် မဒှ်မာန်မံင် နှဴရဴအာ တင်နင် နူ လိက်သမ္တီ ဟဳရဝ် မဆေင်ကဵု baroulkos ဂှ်၊[20] သီုဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အာခဳမဳဒဳသ် စကာလဝ် &quot;ပန့်ဝက် (screw)&quot; သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ဍာ်မဇွောဝ်လုပ် နူ ဂတာက္ၜင် သဳရာကျူသဳယျာ ဂှ်ရ။ ၜိုန်ရ ကိရိယာဏအ် လဆောဝ် ကော်စ ပန့်ဝက် အာခဳမဳဒဳသ် (Archimedes' screw) ကီုလေဝ်၊ ဍေံဒှ်မာန်မံင် က္တဵုဒှ်လဝ် ကိုပ်ကၠာနူညး ဗွဲမလအ်တုဲ၊ တၠပညာ ပ္ဍဲခေတ်ညးတအ် မပသောင်ထ္ၜးလဝ် လွပ်ဍေံ (ဖဳလဝ် နူ ဗိုင်ဇြေန်တဳယမ်၊ သတြာဗဝ်၊ ကေုာံ ဗဳထရူဗဳယုသ်) တအ် ညးမွဲကီုလေဝ် ဟွံကဵုလဝ် စရာဲ ကုညး လ္တူ ပွမစကာလဝ် ကိရိယာဏအ်ရ။[17]

== စက်ပၞာန် (War machines) ==
ဒ္ၚေါဝ် မစွံလဝ် နဒဒှ် parabolic reflector သွက်ဂွံ ဗတိုက် က္ၜင်မကၠုင်တအ်
စရာဲဂုဏ် မဇၞော်အိုတ် အာခဳမဳဒဳသ် မကလိဂွံလဝ် ပ္ဍဲခေတ်တြေံဂှ် ဒှ်သွက် ပွမစဵုဒၞာ ဍုင်ညး နူ ရောမတအ် ပ္ဍဲအခိင် ဒးဒုင်ဗိုင် ဍုင်သဳရာကျူ (Siege of Syracuse) ရ။[21] အတိုင် ပလူတာ့ခ် (Plutarch) မ္ဂး၊[22] အာခဳမဳဒဳသ် ကၠောန်လဝ် စက်ပၞာန်ဂမၠိုင် သွက် ဟဳရဝ် ဒုတိယ (Hiero II)၊ ဆဂး ပ္ဍဲအခိင် ဟဳရဝ် ဂျိုင်တဴဂှ် ဟွံကလိဂွံလဝ် အခေါင် သွက်ဂွံစကာ ဍေံတအ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ဘဳသဳ ၂၁၄၊ ပ္ဍဲအခိင် ပၞာန် ပျူနေတ် ဒုတိယ (Second Punic War)၊ ကာလ ဍုင်သဳရာကျူ ပြံင်လှာဲ ပရေင်မဟာမိတ် နူ ရောမ ဇရေင် ကာတေတ် (Carthage) ဂှ်၊ ဒပ်ပၞာန်ရောမ သၟဝ် မာကုသ် ကလောဒဳယုသ် မာသေလုသ် (Marcus Claudius Marcellus) ဂစာန် လုပ်သီ ဍုင်ဂှ်တုဲ၊ အာခဳမဳဒဳသ် နကဵုဇကုညး အုပ်ဓုပ်လဝ် ပွမစကာ စက်ပၞာန်တအ်ဏအ် ပ္ဍဲပွမစဵုဒၞာ ဍုင်ဂှ်ရောင် ဟီုစအိုတ်တုဲ၊ ဣဏအ် ပကဵု ရောမတအ် ဒးလဇုဲလဇလောန်တုဲ၊ ကြဴနူ ဒးဒုင်ဗိုင်လအ်လလောန်ဟေင် ရောမတအ် သီဂွံ ဍုင်မာန်ရ။[23] တၠပညာဝင် ပိတၠ မတၞဟ်ခြာရေင်သကအ်၊ ပလူတာ့ခ်၊ လဳဗဳ (Livy) ကေုာံ ပဝ်လဳဗဳယုသ် (Polybius) တအ် ကဵုလဝ် သက်သဳ ပရူ စက်ပၞာန်တအ်ဏအ်တုဲ၊ ပသောင်ထ္ၜးလဝ် ပရူ ကတ္တပိုလ် (catapults) မခိုဟ်တိုန်၊ ကရိင် (cranes) မဖျေဟ် ကလောအ်ခဲ မဇြိုင်ဇြိုင် လ္တူ က္ၜင်ရောမတအ် ဟွံသေင်မ္ဂး မစကာ ခြောန်ပသဲ သွက်ဂွံ ယိုက်ပ္တိုန် က္ၜင်တအ် နူဍာ်တုဲ ဖျေဟ်စုတ် ပ္ဍဲဍာ်ပၠန် သွက်ဂွံကဵု ဗၠိုက်အာ ရ။[d][25]
လိက်သမ္တီ မဟွံဒှ်မာန်ကွေံကွေံ မွဲ မဟွံဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်သမ္တီ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပိတၠ (ပလူတာ့ခ်၊ ပဝ်လဳဗဳယုသ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လဳဗဳ) ဂှ် ပသောင်ထ္ၜးလဝ် ဗီုလဵု အာခဳမဳဒဳသ် စကာ &quot;ဒ္ၚေါဝ်စံင် (burning mirrors)&quot; သွက်ဂွံ ပကောံ လျးတ္ၚဲ လ္တူ က္ၜင်ရောမ မကၠုင်ဗတိုက်တအ်တုဲ၊ စံင်ပၠေင် က္ၜင်တအ်ရ။[21] လိက်သမ္တီ ကိုပ်ကၠာအိုတ် မဟီုလဝ် ပရူ က္ၜင်ဒးဒုင်စံင် နကဵု တၠပညာ ပရေင်ပျုတ်ဗက် (satirist) ခေတ် ဗွဝ်ကၠံ ၂ လူသဳယျာန် နူ သာမဝ်သာတာ (Lucian of Samosata) မ္ဂး၊[26] ဟွံဟီုလဝ် ပရူ ဒ္ၚေါဝ်တအ်တုဲ၊ ဆဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ က္ၜင်တအ်ဂှ် ဒးဒုင်စံင် နကဵု နဲကဲမဖန်ဗဒှ်လဝ်ရ။ ဣဏအ် စၞောန်ထ္ၜးဒၟံင် ဒဒှ်ရ စကာလဝ် လွဟ်ပန် မစံင်ပၠေင် (burning projectiles) မာန်ရ။[21] ညးချူလိက် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မဟီုပရူ ဒ္ၚေါဝ်တအ်ဂှ် ဒှ် ဂါလေန် (Galen) မချူလဝ် ပ္ဍဲလက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံဂှ်ရ။[27] ကြဴနူ လူသဳယျာန် ကေုာံ ဂါလေန် ၜိုတ် ပန်ကၠံသၞာံ၊ အာန်တေမဳယုသ် (Anthemius)၊ ၜိုန်ရ ဒှ်သံသယကီုလေဝ်၊ ဂစာန် ကၠောန်ဗဒှ်ပၠန် ဂျဳအဝ်မေတြဳ လျးဒ္ၚေါဝ် (reflector geometry) မဒှ်မာန် အာခဳမဳဒဳသ် ရ။[28][29] ကိရိယာ မဟီုစတအ်ဂှ်၊ လဆောဝ် ကော်စ &quot;လျးကတဴ အာခဳမဳဒဳသ် (Archimedes' heat ray)&quot;၊ ဒှ်ကၠုင် ပရူပရာ မသဳကၠဳဒၟံင် ဟွံပိုတ်သ္ဂုတ် ပရူ ဒဒှ်မယုံသ္တီုမာန် ဍေံ စတမ်နူ ခေတ် ရေနေသြန် (Renaissance) ရ။[30] ရေနဳ ဒေးကာတ် (René Descartes) တးပါဲလဝ် ဒဒှ်ရ ဍေံ ဟွံဍာံ၊[31] တုဲ တၠပညာသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ခေတ်တၟိတအ် ဂစာန် ဖန်ဗဒှ်ပၠန် အစောမ်သတ္တိဏအ် သီုမစကာ ဆနဲကဲ မနွံ ပ္ဍဲအခိင် အာခဳမဳဒဳသ် ဟေင်တုဲ၊ ကလိဂွံ သွဟ် မနှဴရဴဒၟံင် ရ။[32]</text>
      <sha1>p6seq31si3a1ikwppjgyaod5gbn6i8z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55040</id>
      <parentid>55039</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T06:59:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* စက်ပၞာန် (War machines) */</comment>
      <origin>55040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38220" sha1="az248szpfa4klfq9a69f0t1jy240ckz" xml:space="preserve">
အာခဳမဳဒဳသ် နူသဳရာကျူ (ဘဳသဳ ၂၈၇ – ၂၁၂) ဂှ် ဒှ်တၠပညာသင်္ချာ၊ တၠပညာရူပဗေဒ၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ တၠပညာနက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ ညးမကၠောန်ဗဒှ် ဂကူဂရိတ်ခေတ်တြေံ မွဲဇကု နူဍုင်သဳရာကျူ၊ တကအ်သဳသဳလဳ ရ။ ၜိုန်ရ ပရူပရာဘဝညး ဟွံတီကၠးကၠးကီုလေဝ်၊ ရံင်ကဵု ကမၠောန်ညးမသိဟ်သှ်ေဒၟံင်တအ်တုဲ၊ ညးဂှ် ဒှ်တၠပညာသိပ္ပံ မပြဲပြဲ ပ္ဍဲခေတ်တြေံတုဲ ဒှ်တၠပညာသင်္ချာ မပြဲအိုတ် မွဲဇကု ပ္ဍဲကဵု အလုံမွဲဝင်ရ။ အာခဳမဳဒဳသ်ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ကာကူလသ် (calculus) ကေုာံ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (analysis) ခေတ်တၟိ သီုမစကာလဝ် သဘဴဓဝ် infinitesimals ကေုာံ နဲကဲ exhaustion သွက်ဂွံ ဂၠာဲကေတ် တေသြရဳ ဂျဳအဝ်မေတြဳ (geometrical theorems) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲဂှ်မ္ဂး သမၠဲ စက်ဝိုင်၊ သမၠဲ ကေုာံ အသိုင် ဗလံက်ဝိုင် (sphere)၊ သမၠဲ အဳလေပ် (ellipse)၊ သမၠဲ သၟဝ် ပါရာဗဝ်လာ (parabola)၊ အသိုင် paraboloid of revolution၊ အသိုင် hyperboloid of revolution ကေုာံ သမၠဲ သပိုင်ရဴ (spiral) တအ် ပါလုပ်ရ။
ဇမၞးကမၠောန်သင်္ချာ တၞဟ်ဟ် အာခဳမဳဒဳသ် ဂှ်မ္ဂး ပွမဂၠာဲ သၚ်္ချာ ပိုင် (pi - π)၊ ပွမပိုတ်သ္ဂုတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် Archimedean spiral ကေုာံ ပွမဖန်ဗဒှ် နဲကဲ exponentiation သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး လၟိဟ်သင်္ချာ မဇၞော်ကွေံကွေံတအ် ပါလုပ်ရ။ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မစကာ သင်္ချာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ရူပဗေဒတုဲ၊ ကၠောန်လဝ် ပရေင်ကမၠောန် သတေတ်တိက် (statics) ကေုာံ ဟုက်ဒရဝ်သတေတ်တိက် (hydrostatics) ရ။ ဇမၞးကမၠောန်ညး ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပွမထ္ၜး သက်သဳ သၞောဝ်လဳဗာ (law of the lever)၊ ပွမစကာ သဘဴဓဝ် ဒၞာဲလဒေါဝ် ဓရောတ် (center of gravity) ကေုာံ ပွမဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် buoyancy မကော်စ Archimedes' principle တအ် ပါလုပ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု နက္ခတ္တဗေဒမ္ဂး၊ ညးၜတ်ကၞာတ်လဝ် ဇမၞော် တ္ၚဲ ကေုာံ ဇမၞော် စက္ကဝါ ရ။ ညးဝွံ ကၠောန်လဝ် ကိရိယာ ပလာန်နက်တေရဳယမ် (planetarium) မထ္ၜး ကသဳဒမြိပ် ဂြိုဟ်ဂမၠိုင်တုဲ၊ ကိရိယာဝွံ ဒှ်မာန် ဒုင်သဇိုင် သွက် Antikythera mechanism ရောင် ဟီုစအိုတ်ရ။ ညးဝွံ သီုဖန်ဗဒှ်လဝ် စက်တၟိတၟိ ဗီုကဵု ပန့်ဝက်အာခဳမဳဒဳသ် (screw pump)၊ ပူလဳ (pulleys) ကေုာံ စက်ပၞာန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍုင်သဳရာကျူ နူသတြုတအ်ကီုရ။
ပ္ဍဲအခိင် ရောမတအ် လုပ်သီဍုင်သဳရာကျူဂှ်၊ ၜိုန်ရ နွံအမိင် ဟွံကဵု ဂစိုတ်ညးကီုလေဝ်၊ အာခဳမဳဒဳသ် ဒးဒုင်ဂစိုတ် နကဵု ကောန်ပၞာန်ရောမ မွဲတၠရ။ သဳသဳရဝ် (Cicero) ချူလဝ် ဒဒှ်ရ ညးအာလ္ၚောဝ် ဂိုဟ် အာခဳမဳဒဳသ်၊ မၞုံကဵု ရုပ်ဗလံက်ဝိုင် ကေုာံ ဆဳလိန်ဒါ မဒှ်ရုပ် အာခဳမဳဒဳသ် အာတ်မိက်လဝ် သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ဇမၞးကမၠောန်သင်္ချာညး မပြဲအိုတ်ဂှ်ရ။
ဟွံတုပ် ကဵု ကိရိယာညးမကၠောန်ဗဒှ်လဝ်တအ်၊ လိက်သင်္ချာ အာခဳမဳဒဳသ်ဂှ် ပ္ဍဲခေတ်တြေံ မၞိဟ်တီအောန်ကွေံကွေံရ။ တၠပညာသင်္ချာ နူ အာလေက်ဇြေန်ဒြဳယျာ တအ် ဗှ်တုဲ ကံက်နုက်စလဝ်ကီုလေဝ်၊ ပကောံပကေဝ် မပေင်တၟိုဟ်အိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲ အေဒဳ ၅၃၀ ဏောင် အဳသဳဒဝ် နူမဳလေတုသ် (Isidore of Miletus) ပကောံလဝ် ပ္ဍဲဍုင် ကောန်သတေန်တဳနဝ်ပယ် ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်ကီု လိက်သမ္တီ Eutocius လ္တူကမၠောန် အာခဳမဳဒဳသ်ဂှ် ပံက်ကဵု အခေါင် သွက်မၞိဟ်ဂွံဗှ် ဂၠိုင်တိုန် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages)၊ လိက် အာခဳမဳဒဳသ်ဂှ် ဒးဒုင်ကၠာဲစၠောအ် နကဵု ဘာသာအာရာဗေတ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၉ တုဲ၊ ဘာသာလာတေန် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၂ ရ။ လိက်တအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင်လညာတ် မဇၞော်မောဝ် သွက် တၠပညာသိပ္ပံတအ် ပ္ဍဲခေတ် ရေနေသြန် (Renaissance) ကေုာံ ပၠန်ဂတး သိပ္ပံ (Scientific Revolution) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၆ ပွမဂွံဆဵုကေတ် လိက် အာခဳမဳဒဳသ် ပ္ဍဲ Archimedes Palimpsest ဂှ် ကဵုလဝ် လညာတ်တၟိ ဗီုလဵု ညးဂွံကလိဂွံ သွဟ်သင်္ချာတအ်ရ။

== ပရူပရာဘဝ ==
သဳသဳရဝ် ဂၠာဲဆဵု ဂိုဟ် အာခဳမဳဒဳသ် (၁၈၀၅) နကဵု ဗေန်ဂျာမေန် ဝေတ်သ်
တင်နင် ပရူပရာဘဝ အာခဳမဳဒဳသ်တအ်ဂှ် ဟွံကၠးဖ္ဍးရ။ လိက်ပရူပရာဘဝ အာခဳမဳဒဳသ် မဟီုတွဟ်လဝ် နကဵု ယူတဝ်သဳယုသ် (Eutocius) ဂှ် ရဲညး ဟေရာကလဳဒဳသ် လေမ်ဗုသ် (Heraclides Lembus) ဒှ်မၞိဟ်ချူလဝ်ရောင် ဟီုစကီုလေဝ်၊ လိက်ဏအ် ကၠေအ်ကၠက်အာတုဲ၊ တၠပညာခေတ်တၟိတအ် ဒှ်သံသယ လ္တူဒဒှ်ရ ဟေရာကလဳဒဳသ် ဒှ်မၞိဟ်ချူလဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။
ဒုင်သဇိုင် လ္တူ လိက်သမ္တီ တၠပညာဂရိတ် ဗိုင်ဇြေန်တိုင် (Byzantine Greek) ဂျောန် ဇြေတ်ဇြေသ် (John Tzetzes) မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အာခဳမဳဒဳသ် ဂျိုင်လဝ်ဘဝ ၇၅ သၞာံ ကိုပ်ကၠာညးဟွံစုတိ ပ္ဍဲသၞာံ ဘဳသဳ ၂၁၂ ဂှ်တုဲ၊ အာခဳမဳဒဳသ်ဝွံ က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၂၈၇ ပ္ဍဲဍုင်သၞေဟ်က္ၜင် သဳရာကျူ၊ သဳသဳလဳ ရောင် စၟတ်သမ္တီလဝ်ရ၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဍုင်ဏအ် ဒှ်ကဝ်လဝ်နဳ မအုပ်ဓုပ်ကေတ်မံင်ကသိုက် ပ္ဍဲ မက်ဂနာ ဂရဳယှာ (Magna Graecia) ရ။ ပ္ဍဲလိက် Sand-Reckoner ဂှ်၊ အာခဳမဳဒဳသ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ယၟုမအံက်ညး ဖဳဒဳယျာသ် (Phidias) မဒှ် တၠပညာနက္ခတ္တဗေဒ မွဲတၠတုဲ၊ ပရူမအံက်ညး တၞဟ်ဟ်တအ်ဂှ် ဟွံတီလဝ်ရ။ ပလူတာ့ခ် (Plutarch) ချူလဝ် ပ္ဍဲလိက် Parallel Lives ညး ဒဒှ်ရ အာခဳမဳဒဳသ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု သၟိင် ဟဳရဝ် ဒုတိယ (King Hiero II) မဒှ် သၟိင်ဍုင်သဳရာကျူ ကီုလေဝ်၊ သဳသဳရဝ် (Cicero) ကေုာံ သဳလဳယုသ် အဳတလဳကုသ် (Silius Italicus) တအ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ညးဝွံ က္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဂကောံသ္ၚိကၟိန် သာမည မွဲရ။ ဒဒှ်ရ ညး ဒက်အိန်ထံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကလိဂွံ ကောန်ဇာတ် နွံဟွံနွံ ကေုာံ ပ္ဍဲအခိင်ဘဝသၟတ်ညး ညးကေင်အာဝိုင်လဝ် ဍုင်အာလေက်ဇြေန်ဒြဳယျာ၊ အဳဂျေပ် နွံဟွံနွံ တအ်ဂှ်လေဝ် ဟွံတီကၠးဖ္ဍးရ။ ၜိုန်ရ လိက်ညးမသိဟ်သှ်ေဒၟံင် မပလံင်လဝ် ဇရေင် ဒဝ်သဳသဳယုသ် နူ ပေလူသဳယမ် (Dositheus of Pelusium) မဒှ် ကောန်ကွး တၠပညာနက္ခတ္တဗေဒ ကဝ်နောန် နူ သာမဝ်သ် (Conon of Samos)၊ ကေုာံ ဇရေင် သကိုပ်တိုက်လိက် အဳရတဝ်သတဳနဳသ် နူ သာဲရဳနဳ (Eratosthenes of Cyrene) တအ် စၞောန်ထ္ၜးဒၟံင် ဒဒှ်ရ ညး ဆက်မိတ်ဒဒှ် ကောန်ကွးဘာ မခိုင်ကၠိုက် ကုတၠပညာ မၞုံပ္ဍဲဒၞာဲတအ်ဂှ်ကီုရ။ ပ္ဍဲ နိဒါန် လိက် On Spirals မပလံင်လဝ် ဇရေင် ဒဝ်သဳသဳယုသ်ဂှ်၊ အာခဳမဳဒဳသ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;စတမ်နူ ကဝ်နောန် စုတိအာတုဲ သၞာံ ဗွဲမဂၠိုင် ကၠောအ်ကၠုင်လဝ်ရ&quot;။ ကဝ်နောန် နူ သာမဝ်သ် ဝွံ ဂျိုင်လဝ် ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၂၈၀–၂၂၀ တုဲ၊ ဣဏအ် စၞောန်ထ္ၜးဒၟံင် ဒဒှ်ရ အာခဳမဳဒဳသ် ဒှ်မၞိဟ်အဝဲဇၞော် မွဲတၠ ပ္ဍဲအခိင် ညးချူ လိက်ကမၠောန်ညးလ္ၚဵုတအ်ဂှ်ရ။


== ဇုက်ပကဴထဝ် (Golden wreath) ==
ၜတ်ကၞာတ် အသိုင် (a) ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ (b) ကြဴနူ ကပေါတ်မွဲ စိုပ်အာ သၟဝ်ဍာ်တုဲ၊ သီုကဵု (∆V) မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် လၟိဟ်ဍာ်မတိုန်ကၠုင်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကုအသိုင် ကပေါတ်ဂှ်ရ။
ပရူပရာ ပြသၞာ တၞဟ်မွဲ မဆေင်ကဵု အာခဳမဳဒဳသ် မသှ်ကဵုလဝ် ပ္ဍဲအခိင် မယိုက်ဂၠေင် ကမၠောန် သၟိင် ဟဳရဝ် ဒုတိယ (Hiero II) ဂှ် ဒှ် &quot;ပြသၞာ ဇုက်ပကဴ (wreath problem)&quot; ရ။[7] အတိုင် ဗဳထရူဗဳယုသ် (Vitruvius) မချူလဝ် ကြဴနူ အာခဳမဳဒဳသ် စုတိအာ ၜိုတ် ၜါဗွဝ်ကၠံဂှ်မ္ဂး၊ သၟိင် ဟဳရဝ် ဒုတိယ နူ ဍုင်သဳရာကျူ ဗကန်လဝ် ဇုက်ပကဴထဝ် သွက်ဘာကျာ် ကျာ်ထာဝရတအ်တုဲ၊ ကဵုလဝ် ထဝ်စင်စင် ကုညးတၠထဝ် (goldsmith) သွက်ဂွံစကာရ။[8] ဆဂး၊ သၟိင်ဂှ် စဒှ်သံသယ ဒဒှ်ရ ညးတၠထဝ်ဂှ် ဖက်စုတ် သြန် မတန်ၚုဟ်တန်သာတုဲ၊ ထဝ်စင်စင်လ္ၚဵုဂှ် ဂိုင်သိပ်လဝ် သွက်ဇကုညးရ။ ဟိုတ်နူ ကဵုညးတၠထဝ် ဒုင်ဝန် ဟွံမာန်တုဲ၊ သၟိင် အာတ်မိက် အာခဳမဳဒဳသ် သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ရ။[9] ဗွဲကြဴ၊ ပ္ဍဲအခိင် ညးလုပ်ဟုံဍာ် ပ္ဍဲခေါက်ဍာ်၊ အာခဳမဳဒဳသ် သမ္တီဒး ဒဒှ်ရ ကဆံင်ဍာ် ပ္ဍဲခေါက်ဂှ် တိုန်ကၠုင် အတိုင် အသိင် ဇကုညးမဗၠိုက်စှ်ေအာ ပ္ဍဲခေါက်ဍာ်ဂှ်ရ။ ကာလညးတီကေတ် ဒဒှ်ရ အစောမ်သတ္တိဏအ် စကာ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် အသိုင် ၝောအ်ကိုတ်ထဝ် (golden crown's volume) မာန်ဂှ်၊ ညးမိပ်စိုတ် တိုန်အာကွေံကွေံတုဲ သီုဟွံစုတ်ပလောအ် ဝိုတ်အာတုဲ တိတ်ဒြေပ်အာ လ္တူဂၠံင်၊ သီုကဵံ ကရေဲတိုန် &quot;ယူရဳကာ (Eureka!)&quot;[b]၊ မအဓိပ္ပါယ် &quot;အဲ ဂၠာဲဆဵုယျ!&quot; ရ။[9] အတိုင် ဗဳထရူဗဳယုသ် မ္ဂး၊ အာခဳမဳဒဳသ် ကေတ် ကလောအ်ထဝ် မွဲကလောအ် ကေုာံ ကလောအ်သြန် မွဲကလောအ် မၞုံလျိုင် တုပ်ကဵု ဇုက်ပကဴဂှ်တုဲ၊ ဖျေဟ်စုတ် ဇၟာပ်ကလောအ် ပ္ဍဲခေါက်ဍာ်ရ။ ညးထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဇုက်ပကဴဂှ် ပထောင်ပ္တိတ် ဍာ် ဂၠိုင်နူ ထဝ်တုဲ အောန်နူ သြန်ရ။ ဣဏအ် စၞောန်ထ္ၜးဒၟံင် ဒဒှ်ရ ဇုက်ပကဴဂှ် ဒှ်ထဝ် မဖက်လဝ် ကဵုသြန်ရ။[9]
ပရူပရာ တၞဟ်မွဲဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ Carmen de Ponderibus,[10] မဒှ် ကဗျလာတေန် မဆေင်ကဵု လျိုင် ကေုာံ ပွမၜတ်ကၞာတ် နူဗွဝ်ကၠံ ၅ မဟွံတီယၟုညးချူ ကေင်စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ တၠပညာသဒ္ဒါ ပရဳသဳယျာန် (Priscian) ချူလဝ်ရ။[9] ပ္ဍဲကဗျဏအ်၊ ကလောအ်ထဝ် ကေုာံ ကလောအ်သြန်တအ်ဂှ် စွံလဝ် လ္တူ ဇၞိက်ချိန်လျိုင်တုဲ၊ ကိရိယာ သီုဖအိုတ်ဂှ် ဖျေဟ်စုတ် ပ္ဍဲဍာ်ရ။ အရာမတၞဟ်ခြာ ပ္ဍဲ တိက်ဆီ (density) အကြာ ထဝ် ကေုာံ သြန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အကြာ ထဝ် ကေုာံ ၝောအ်ကိုတ်ဂှ် ပကဵု ဇၞိက်ချိန်လျိုင် လျိုင်စှ်ေအာ အတိုင်လၟေင်ရ။[11] ဟွံတုပ်ကဵု ပရူခေါက်ဍာ်ဟုံ မပြာကတ် နူ ဗဳထရူဗဳယုသ်၊ ပရူပရာ နကဵုကဗျဏအ် စကာလဝ် သဘဴဓဝ် ဟုက်ဒရဝ်သတေတ်တိက် (hydrostatics) လၟုဟ် မကော်စ သၞောဝ် အာခဳမဳဒဳသ် (Archimedes' principle) မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်ကျမ်းညး On Floating Bodies ရ။ ပ္ဍဲဂှ်မ္ဂး ကပေါတ်မွဲ ဗၠိုက်စှ်ေအာ ပ္ဍဲဍာ်မ္ဂး ဍေံဒးဒုင် ဒြဟတ်ပတိုန်လ္တူ (buoyant force) မတုပ်သၟဟ် ကုလျိုင် ဍာ် ဍေံမပထောင်ပ္တိတ်လဝ်ဂှ်ရ။[12] ဂါလဳလဳယဝ် ဂါလဳလဳ (Galileo Galilei) မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ဇၞိက်ချိန် ဟုက်ဒရဝ်သတေတ်တိက် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၈၆ နကဵု လညာတ် နူကမၠောန် အာခဳမဳဒဳသ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ဒှ်မာန်ကွေံ နဲကဲဏအ် ဒှ်နဲကဲ အာခဳမဳဒဳသ် မဗက်လဝ်ရောင်၊ ဟိုတ်နူကဵု ပါဲနူ မတပ်တၟးကွေံကွေံတုဲ၊ ဍေံ ဒုင်သဇိုင် လ္တူ ပွမထ္ၜးသက်သဳ အာခဳမဳဒဳသ် ဇကုညး မဂၠာဲဆဵုလဝ်ကီုရ။&quot;[13]


== ပွမဖျေဟ်ဍာ် က္ၜင် သဳရာကျူသဳယျာ (Launching the Syracusia) ==
ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ အာခဳမဳဒဳသ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ်မာန်မံင် က္တဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပွမရနုက်ဗပေင်ကဵု ပၟိက်အာတ်မိက် ဍုင်မိတိမညး မဒှ်ဍုင် သဳရာကျူ ရ။[14] အာသဳနဳယုသ် နူ နဝ်ကရာတိသ် (Athenaeus of Naucratis) ပ္ဍဲ လိက်ညး Deipnosophistae ဂှ် ကံက်နုက်လဝ် လိက် မဝ်သခဳယောန် (Moschion) သွက်ဂွံ ပသောင်ထ္ၜး ဗီုလဵု သၟိင် ဟဳရဝ် ဒုတိယ (King Hiero II) ဗကန်ကဵု ဖန်ဗဒှ် က္ၜင်ဇၞော်မွဲ၊ က္ၜင် သဳရာကျူသဳယျာ (Syracusia)၊ မဒှ်က္ၜင် မဇၞော်အိုတ် မကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲခေတ်တြေံတုဲ၊ အတိုင် လိက်သမ္တီ မဝ်သခဳယောန် မ္ဂး၊ အာခဳမဳဒဳသ် ဒှ်မၞိဟ် ဖျေဟ်ဍာ် က္ၜင်ဂှ်ရ။[15] ပလူတာ့ခ် (Plutarch) ဟီုလဝ် ပရူပရာ မတၞဟ်ခြာညိ၊[16] ဒဒှ်ရ အာခဳမဳဒဳသ် ဟီုစကာ ကု ဟဳရဝ် ဒဒှ်ရ ညးမာန်မံင် ပဆုဲ ကပေါတ်မဇြိုင်ဇြိုင်တအ်တုဲ၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဟဳရဝ် ကဵုပြသၞာ ညး သွက်ဂွံ ပဆုဲ က္ၜင်မွဲရ။[17] ပရူပရာတအ်ဏအ် နွံကဵု တင်နင်အမ်သဝ် ဗွဲမဂၠိုင် မဟွံဒှ်မာန် နကဵုဝင်တုဲ၊ ညးမချူ လိက်ပရူပရာတအ်ဏအ် ကဵုလဝ် လညာတ် မဒစးဒုင် ရေင်သကအ် လ္တူ ဗီုလဵု ဂွံကၠောန်အာစိုပ် ကမၠောန်ဏအ်ရော။[17] ပလူတာ့ခ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ အာခဳမဳဒဳသ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် သၞောတ် ပူလဳ (block-and-tackle pulley system)၊ တုဲ ဟဳရဝ် နူ အာလေက်ဇြေန်ဒြဳယျာ (Hero of Alexandria) ဆက်စပ်လဝ် ပွမဟီုစကာဏအ် ကု ကိရိယာ အာခဳမဳဒဳသ် မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် baroulkos မဒှ် ကိရိယာ ပူလဳ တၞဟ်မွဲကီုရ။[18] ပါပုသ် နူ အာလေက်ဇြေန်ဒြဳယျာ (Pappus of Alexandria) ဆက်စပ်လဝ် ဇမၞးကမၠောန်ဏအ် ကု ပွမစကာ အခေါင်အရာ စက် (mechanical advantage) အာခဳမဳဒဳသ်၊[17] မဒှ် သဘဴဓဝ် လဳဗာ (leverage) သွက်ဂွံ ယိုက် ကပေါတ် မဇြိုင်လောန် ဟွံမာန် ပဆုဲတအ်တုဲ၊ ဆက်စပ်ကဵုညး လ္တူ အရေဝ် မလေပ် ကံက်နုက်စဂၠိုင်ဂှ် ဒဒှ်ရ &quot;ကဵုအဲ ဒၞာဲဒတူမွဲညိ၊ တုဲမ္ဂး အဲ ပဆုဲကဵု ဂၠးတိဏအ်ရောင်။&quot;[c][19]
အာသဳနဳယုသ် မဒှ်မာန်မံင် နှဴရဴအာ တင်နင် နူ လိက်သမ္တီ ဟဳရဝ် မဆေင်ကဵု baroulkos ဂှ်၊[20] သီုဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အာခဳမဳဒဳသ် စကာလဝ် &quot;ပန့်ဝက် (screw)&quot; သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ဍာ်မဇွောဝ်လုပ် နူ ဂတာက္ၜင် သဳရာကျူသဳယျာ ဂှ်ရ။ ၜိုန်ရ ကိရိယာဏအ် လဆောဝ် ကော်စ ပန့်ဝက် အာခဳမဳဒဳသ် (Archimedes' screw) ကီုလေဝ်၊ ဍေံဒှ်မာန်မံင် က္တဵုဒှ်လဝ် ကိုပ်ကၠာနူညး ဗွဲမလအ်တုဲ၊ တၠပညာ ပ္ဍဲခေတ်ညးတအ် မပသောင်ထ္ၜးလဝ် လွပ်ဍေံ (ဖဳလဝ် နူ ဗိုင်ဇြေန်တဳယမ်၊ သတြာဗဝ်၊ ကေုာံ ဗဳထရူဗဳယုသ်) တအ် ညးမွဲကီုလေဝ် ဟွံကဵုလဝ် စရာဲ ကုညး လ္တူ ပွမစကာလဝ် ကိရိယာဏအ်ရ။[17]

== စက်ပၞာန် (War machines) ==
ဒ္ၚေါဝ် မစွံလဝ် နဒဒှ် parabolic reflector သွက်ဂွံ ဗတိုက် က္ၜင်မကၠုင်တအ်
စရာဲဂုဏ် မဇၞော်အိုတ် အာခဳမဳဒဳသ် မကလိဂွံလဝ် ပ္ဍဲခေတ်တြေံဂှ် ဒှ်သွက် ပွမစဵုဒၞာ ဍုင်ညး နူ ရောမတအ် ပ္ဍဲအခိင် ဒးဒုင်ဗိုင် ဍုင်သဳရာကျူ (Siege of Syracuse) ရ။[21] အတိုင် ပလူတာ့ခ် (Plutarch) မ္ဂး၊[22] အာခဳမဳဒဳသ် ကၠောန်လဝ် စက်ပၞာန်ဂမၠိုင် သွက် ဟဳရဝ် ဒုတိယ (Hiero II)၊ ဆဂး ပ္ဍဲအခိင် ဟဳရဝ် ဂျိုင်တဴဂှ် ဟွံကလိဂွံလဝ် အခေါင် သွက်ဂွံစကာ ဍေံတအ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ဘဳသဳ ၂၁၄၊ ပ္ဍဲအခိင် ပၞာန် ပျူနေတ် ဒုတိယ (Second Punic War)၊ ကာလ ဍုင်သဳရာကျူ ပြံင်လှာဲ ပရေင်မဟာမိတ် နူ ရောမ ဇရေင် ကာတေတ် (Carthage) ဂှ်၊ ဒပ်ပၞာန်ရောမ သၟဝ် မာကုသ် ကလောဒဳယုသ် မာသေလုသ် (Marcus Claudius Marcellus) ဂစာန် လုပ်သီ ဍုင်ဂှ်တုဲ၊ အာခဳမဳဒဳသ် နကဵုဇကုညး အုပ်ဓုပ်လဝ် ပွမစကာ စက်ပၞာန်တအ်ဏအ် ပ္ဍဲပွမစဵုဒၞာ ဍုင်ဂှ်ရောင် ဟီုစအိုတ်တုဲ၊ ဣဏအ် ပကဵု ရောမတအ် ဒးလဇုဲလဇလောန်တုဲ၊ ကြဴနူ ဒးဒုင်ဗိုင်လအ်လလောန်ဟေင် ရောမတအ် သီဂွံ ဍုင်မာန်ရ။[23] တၠပညာဝင် ပိတၠ မတၞဟ်ခြာရေင်သကအ်၊ ပလူတာ့ခ်၊ လဳဗဳ (Livy) ကေုာံ ပဝ်လဳဗဳယုသ် (Polybius) တအ် ကဵုလဝ် သက်သဳ ပရူ စက်ပၞာန်တအ်ဏအ်တုဲ၊ ပသောင်ထ္ၜးလဝ် ပရူ ကတ္တပိုလ် (catapults) မခိုဟ်တိုန်၊ ကရိင် (cranes) မဖျေဟ် ကလောအ်ခဲ မဇြိုင်ဇြိုင် လ္တူ က္ၜင်ရောမတအ် ဟွံသေင်မ္ဂး မစကာ ခြောန်ပသဲ သွက်ဂွံ ယိုက်ပ္တိုန် က္ၜင်တအ် နူဍာ်တုဲ ဖျေဟ်စုတ် ပ္ဍဲဍာ်ပၠန် သွက်ဂွံကဵု ဗၠိုက်အာ ရ။[d][25]
လိက်သမ္တီ မဟွံဒှ်မာန်ကွေံကွေံ မွဲ မဟွံဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်သမ္တီ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပိတၠ (ပလူတာ့ခ်၊ ပဝ်လဳဗဳယုသ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လဳဗဳ) ဂှ် ပသောင်ထ္ၜးလဝ် ဗီုလဵု အာခဳမဳဒဳသ် စကာ &quot;ဒ္ၚေါဝ်စံင် (burning mirrors)&quot; သွက်ဂွံ ပကောံ လျးတ္ၚဲ လ္တူ က္ၜင်ရောမ မကၠုင်ဗတိုက်တအ်တုဲ၊ စံင်ပၠေင် က္ၜင်တအ်ရ။[21] လိက်သမ္တီ ကိုပ်ကၠာအိုတ် မဟီုလဝ် ပရူ က္ၜင်ဒးဒုင်စံင် နကဵု တၠပညာ ပရေင်ပျုတ်ဗက် (satirist) ခေတ် ဗွဝ်ကၠံ ၂ လူသဳယျာန် နူ သာမဝ်သာတာ (Lucian of Samosata) မ္ဂး၊[26] ဟွံဟီုလဝ် ပရူ ဒ္ၚေါဝ်တအ်တုဲ၊ ဆဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ က္ၜင်တအ်ဂှ် ဒးဒုင်စံင် နကဵု နဲကဲမဖန်ဗဒှ်လဝ်ရ။ ဣဏအ် စၞောန်ထ္ၜးဒၟံင် ဒဒှ်ရ စကာလဝ် လွဟ်ပန် မစံင်ပၠေင် (burning projectiles) မာန်ရ။[21] ညးချူလိက် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မဟီုပရူ ဒ္ၚေါဝ်တအ်ဂှ် ဒှ် ဂါလေန် (Galen) မချူလဝ် ပ္ဍဲလက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံဂှ်ရ။[27] ကြဴနူ လူသဳယျာန် ကေုာံ ဂါလေန် ၜိုတ် ပန်ကၠံသၞာံ၊ အာန်တေမဳယုသ် (Anthemius)၊ ၜိုန်ရ ဒှ်သံသယကီုလေဝ်၊ ဂစာန် ကၠောန်ဗဒှ်ပၠန် ဂျဳအဝ်မေတြဳ လျးဒ္ၚေါဝ် (reflector geometry) မဒှ်မာန် အာခဳမဳဒဳသ် ရ။[28][29] ကိရိယာ မဟီုစတအ်ဂှ်၊ လဆောဝ် ကော်စ &quot;လျးကတဴ အာခဳမဳဒဳသ် (Archimedes' heat ray)&quot;၊ ဒှ်ကၠုင် ပရူပရာ မသဳကၠဳဒၟံင် ဟွံပိုတ်သ္ဂုတ် ပရူ ဒဒှ်မယုံသ္တီုမာန် ဍေံ စတမ်နူ ခေတ် ရေနေသြန် (Renaissance) ရ။[30] ရေနဳ ဒေးကာတ် (René Descartes) တးပါဲလဝ် ဒဒှ်ရ ဍေံ ဟွံဍာံ၊[31] တုဲ တၠပညာသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ခေတ်တၟိတအ် ဂစာန် ဖန်ဗဒှ်ပၠန် အစောမ်သတ္တိဏအ် သီုမစကာ ဆနဲကဲ မနွံ ပ္ဍဲအခိင် အာခဳမဳဒဳသ် ဟေင်တုဲ၊ ကလိဂွံ သွဟ် မနှဴရဴဒၟံင် ရ။[32]


== လအိတ်ဘဝ (Death) ==
နွံကဵု လိက်သမ္တီ ဗွဲမဂၠိုင် မဟွံတုပ်ရေင်သကအ် ပရူ ပွမစုတိ အာခဳမဳဒဳသ် ပ္ဍဲအခိင် ရောမတအ် သီဂွံဍုင်သဳရာကျူတုဲ ပၠံင်ၜးကေတ် ကပေါတ်ဂမၠိုင်ရ။[33] အတိုင် လိက်သမ္တီ တြေံအိုတ် နူ လဳဗဳ (Livy) [34] မ္ဂး၊ ပ္ဍဲအခိင် အာခဳမဳဒဳသ် ဓဇက်ဒၟံင် ရုပ် ပ္ဍဲတိလက်ကြိုက်ဂှ်၊ ကောန်ပၞာန်ရောမ မွဲတၠ မဟွံတီ ဒဒှ်ရ ညးဂှ် ဒှ်အာခဳမဳဒဳသ် ဂစိုတ်ထောအ်ညးရ။ အတိုင် ပလူတာ့ခ် (Plutarch) [35] မ္ဂး၊ ကောန်ပၞာန်ဂှ် ကဵုအမိင် သွက်ဂွံ ဗက်အာ ကရောမ်ဍေံကီုလေဝ်၊ အာခဳမဳဒဳသ် တးပါဲတုဲ ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ညးဒးသှ် ပြသၞာဏအ် ကဵုတုဲဒှ်ကၠာရောင်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကောန်ပၞာန်ဂှ် ဂစိုတ်ထောအ် အာခဳမဳဒဳသ် နကဵု သၞာ်ဍေံရ။ ပရူပရာ တၞဟ်မွဲ နူ ပလူတာ့ခ် ဂှ်မ္ဂး အာခဳမဳဒဳသ် ယိုက်ဂၠေင်လဝ် ကိရိယာသင်္ချာဂမၠိုင် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဒးဒုင်ဂစိုတ် ဟိုတ်နူ ကောန်ပၞာန်ဂှ် ထေင်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဍေံတအ်ဂှ် ဒှ်ကပေါတ် မတန်ၚုဟ်ရ။[33] ညးချူလိက် ရောမ တၞဟ်မွဲ၊ ဗလေရဳယုသ် မက်ဇြဳမုသ် (Valerius Maximus)၊ ချူလဝ် ပ္ဍဲ လိက် Memorable Doings and Sayings ဒဒှ်ရ မအရေဝ် လက္ကရဴအိုတ် အာခဳမဳဒဳသ် ပ္ဍဲအခိင် ကောန်ပၞာန်ဂှ် ဂစိုတ်ညးဂှ် ဒှ် &quot;... ဆဂး ညးစဵုဒၞာလဝ် တိလက်ကြိုက် နကဵု တဲညးတုဲ၊ ဟီုတိုန် 'အဲ အာတ်မိက်ရ၊ ကမၠောန်ဏအ် လ္ပပလီုညိ။'&quot; မတုပ်သၟဟ် ကု အရေဝ် လက္ကရဴအိုတ် လၟုဟ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ ညးဟီုလဝ်၊ &quot;စက်ဝိုင်အဲ လ္ပပလီုညိ (Do not disturb my circles)&quot; မဟွံဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု လိက်သမ္တီ ခေတ်တြေံ လဵုမွဲရ။[33]
မာသေလုသ် (Marcellus) ပၞောတ်တိတ်ကွေံကွေံ ဟိုတ်နူ ပွမစုတိ အာခဳမဳဒဳသ်၊ ဟိုတ်နူညး စၟတ်သမ္တီလဝ် အာခဳမဳဒဳသ် ဒဒှ်ရ တၠပညာသိပ္ပံ မတန်ၚုဟ်မွဲ (ညး ကော်စ အာခဳမဳဒဳသ် &quot;a geometrical Briareus&quot;) တုဲ သီုကဵုလဝ် အမိင် ဒဒှ်ရ ဟွံကဵု ဂစိုတ်ညး ရ။[36][37] သဳသဳရဝ် (Cicero) ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ မာသေလုသ် ကေတ်ဖျဴဏာ ဍုင်ရောမ ကိရိယာ ပလာန်နက်တေရဳယမ် (planetariums) ၜါ မကၠောန်လဝ် နကဵု အာခဳမဳဒဳသ်၊[38] မထ္ၜး ကသဳဒမြိပ် တ္ၚဲ၊ ဂိတု ကေုာံ ဂြိုဟ်မသုန်မ၊ ပၞောဝ်ကဵုဂှ် မွဲဂှ် ညးကဵုဒါန် ကု ဘာကျာ် ဓရ် (Temple of Virtue) ပ္ဍဲဍုင်ရောမတုဲ၊ သၟေဟ်မွဲဂှ် ညးဂိုင်သိပ်လဝ် နဒဒှ် ကပေါတ်ပၠံင်ၜး ပူဂဵုညး နူ ဍုင်သဳရာကျူ ရ။&quot;[39] ပါပုသ် နူ အာလေက်ဇြေန်ဒြဳယျာ (Pappus of Alexandria) လဴထ္ၜးလဝ် ပရူ လိက်ကျမ်း အာခဳမဳဒဳသ် မကၠေအ်ကၠက်အာလၟုဟ် On Sphere-Making၊ မဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ပွမကၠောန်ဗဒှ် ကိရိယာ စက်တအ်ဏအ်ရ။[25] ပွမကၠောန်ဗဒှ် ကိရိယာ စက် ဗီုဏအ်ဂှ် နွံပၟိက် လညာတ်ပညာ နက်သှ်ေ differential gearing တုဲ၊ ဣဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာတေံ ထေင်လဝ် ဒဒှ်ရ ဍေံလောန်ၜက်အာ နူ ကဆံင် နဲကဲပညာ ပ္ဍဲခေတ်တြေံကီုလေဝ်၊ ပွမဂၠာဲဆဵု စက် Antikythera mechanism ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၂၊ မဒှ် ကိရိယာ တၞဟ်မွဲ မကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲ ၜိုတ် ဘဳသဳ ၁၀၀ မၞုံကဵု ပၟိက်ဆန္ဒ တုပ်ရေင်သကအ်ဂှ်၊ ဒှ်သက်သဳ ဒဒှ်ရ ကိရိယာ ဗီုဏအ်ဂှ် ဂရိတ်ခေတ်တြေံတအ် တီလဝ်ရ၊[40] တုဲ တၠပညာလ္ၚဵုတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ကိရိယာ အာခဳမဳဒဳသ် ဂှ် နဒဒှ် ကိရိယာ မက္တဵုဒှ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ရ။[41][42]
ပ္ဍဲအခိင် ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် quaestor ပ္ဍဲ သဳသဳလဳဂှ်၊ သဳသဳရဝ် ဇကုညး ဂၠာဲဆဵု ဂိုဟ် မထေင်ကေတ် ဒှ်ဂိုဟ် အာခဳမဳဒဳသ် ဗဒါဲ တြင်ဍုင် Agrigentine (Agrigentine gate) ပ္ဍဲ ဍုင်သဳရာကျူ၊ ပ္ဍဲအကာဲအရာ မလီုလာ် ကေုာံ ချောဲဂမၠိုင် တိုန်ပေင်ဒၟံင်ရ။ သဳသဳရဝ် သ္အးဇ္ၚး ဂိုဟ်ဂှ်တုဲ၊ ဂွံဆဵုကေတ် ရုပ်ကၠောတ် ကေုာံ ဂွံဗှ် လိက်ကဗျ လ္ၚဵု မချူစုတ်လဝ် နဒဒှ် လိက်တၟအ် ရ။ ဂိုဟ်ဂှ် နွံကဵု ရုပ်ကၠောတ် မစၞောန်ထ္ၜး သက်သဳသင်္ချာ အာခဳမဳဒဳသ် မဒးစိုတ်အိုတ်၊ မဒှ် ဒဒှ်ရ အသိုင် ကေုာံ သမၠဲ ဗလံက်ဝိုင် (sphere) မွဲဂှ် နွံ ၜါဂအုံ ပိဂအုံ (two-thirds) ဍေံမတုပ်ကဵု ဆဳလိန်ဒါ မဒက်ဗိုင်လဝ် သီုကဵု ဖံက်သဇိုင်ဍေံ ရ။[43]
Please let me know if you would like me to translate the next section of the article!</text>
      <sha1>az248szpfa4klfq9a69f0t1jy240ckz</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>