ဝဳကဳပဳဒဳယာ mnwwiki https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter မဳဒဳယာ တၟေင် ဓရီုကျာ ညးလွပ် ညးလွပ် ဓရီုကျာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ ဝှာင် ဝှာင် ဓရီုကျာ မဳဒဳယာဝဳကဳ မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ ထာမ်ပလိက် ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ ရီု ရီု ဓရီုကျာ ကဏ္ဍ ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ ပါင်မုက် ပါင်မုက် ဓရီုကျာ TimedText TimedText talk မဝ်ဂျူ မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ Event Event talk 0 563 55209 47410 2026-06-04T00:18:02Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 55209 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ဂျူ | native_name = יְהוּדִים‬ | native_name_lang = he | image = Rembrandt Harmensz. van Rijn 063.jpg | image_caption = အတိုင်ဓဝ်ပတှ်ေဂျူတအ်မ္ဂး ဂကူအေဿရေလ ၁၂ တၞောဝ်ဂှ် စေန်ဆက်ကၠုင် နူယာကုက်၊ | total = '''14.5–17.5 ပြကောဋိကိုဋ်'''<br/> '''လၟိဟ်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် (သီုကဵု တၞောဝ်အဆက် ဂျူ ပေင်င် ကေုာံ မွဲဒကုတ်မွဲဒကဴ ''' <br>'''20.5 ပြကောဋိကိုဋ်''' | total_year = 2017 | total_source = estimate | total_ref  = | popplace  = အေဿရေ | pop1 = 6,451,400–6,835,500 | region2 = အမေရိကာန် | pop2 = 5,700,000–10,000,000 | region3 = ပြင်သေတ် | pop3 = 456,000–600,000 | region4 = ကနေဒါ | pop4 = 390,000–550,000 | region5 = ဗြိတိန် | pop5 = 289,500–370,000 | region6 = အာဂျေန်တိနာ | pop6 = 180,500–330,000 | region7 = ရုရှာ | pop7 = 176,000–380,000 | region8 = ဂျာမနဳ | pop8 = 116,000–225,000 | region9 = အဝ်သရေလဳယျာ | pop9 = 113,200–140,000 | region10 = ဗြာဇဳလ် | pop10 = 93,800–150,000 | region11 = အဖရိက သၠုင်ကျာ | pop11 = 69,300–80,000 | region12 = ယူကြုင်နာ | pop12 = 53,000–140,000 | region13 = ဟင်ဂေရဳ | pop13 = 47,500–100,000 | region14 = မေက်သဳကဝ် | pop14 = 40,000–50,000 | region15 = နေတာလာန် | pop15 = 29,800–52,000 | region16 = ဗေလ်ဂျဳယာမ် | pop16 = 29,300–40,000 | region17 = အဳတလဳ | pop17 = 27,300–41,000 | region18 = ကဝ်လောမ်ဗိယျာ | pop18 = 27,000–30,000 | region19 = သွိတ်ဇြေရ်လာန် | pop19 = 18,700–25,000 | region20 = ချဳလဳ | pop20 = 18,300–26,000 | region21 = ဥရုဂြေ | pop21 = 16,900–25,000 | region22 = တူရကဳ | pop22 = 15,300–21,000 | region23 = သွိတ်ဒေန် | pop23 = 15,000–25,000 | languages = '''အရေဝ်မဟီုဂၠိုင်ဂမၠိုင်'''<br> ဟေဗြေဝ်ခေတ်တၟိ၊ အင်္ဂလိက်၊ ရုရှာ၊ ပြင်သေတ် | religions = ဘာသာဂျူ | related_groups = Samaritans ကေုာံ Levantines၊ Semitic peoples }} '''ဂျူ''' ({{Lang-en|Jews}}; Hebrew: יְהוּדִים (jehuˈdim)) (ဟွံ) ဂကူဂျူ ဂှ် ဒှ်ကွေတ်ဘာသာဂကူ (ethnoreligious group) <ref name="Jews-are-ethnoreligious-group"/> ကေုာံ ဂကူ,<ref name="Nicholson2002">M. Nicholson (2002). ''International Relations: A Concise Introduction''. NYU Press. pp. 19–. [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Special:BookSources/978-0-8147-5822-9|978-0-8147-5822-9]]"The Jews are a nation and were so before there was a Jewish state of Israel"</ref><ref name="Neusner1991">Jacob Neusner (1991).''An Introduction to Judaism: A Textbook and Reader''. Westminster John Knox Press. pp. 375–. [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Special:BookSources/978-0-664-25348-6|978-0-664-25348-6]]."That there is a Jewish nation can hardly be denied after the creation of the State of Israel" </ref><ref name="Dowty1998">Alan Dowty (30 January 1998).''The Jewish State: A Century Later, Updated With a New Preface''. "Jews are a people, a nation (in the original sense of the word), an ethnos"</ref>ဂျူ မဒှ်ဂကောံမၞိဟ် နူတမ်ဝါဒိ ဂကူ ကေုာံ ကွေတ်ဘာသာ နူဒေသလဒေါဝ်ဗၟံက် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ဘဳသဳ ဒုတိယဗွဝ်လ္ၚီ (second millennium BCE) ပ္ဍဲလိက်တၟအ် မေရ်နေပ်တး (Merneptah Stele) ဂှ် ဒဒှ်ရ ကောန်ဍုင်အေတ်သရေလ မၞုံပဒတဴကၠုင် ပ္ဍဲခေနာန် (Canaan) နူကဵု ဘဳသဳ ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ (ကၞောတ် အခေတ်ဗရိုတ်)ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် နဒဒှ် သက်သဳလိက်တၟအ်ရ၊၊<ref name=NollMerneptah>K. L. Noll, [https://books.google.com/books?id=hMeRK7B1EsMC&pg=PA139 ''Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion,''] A&C Black, 2012, rev.ed. pp.137ff.</ref><ref name=ThompsonMerneptah>[[Thomas L. Thompson]], [https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&pg=PA275 ''Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources,''] BRILL, 2000 pp. 275–76: 'They are rather a very specific group among the population of Palestine which bears a name that occurs here for the first time that at a much later stage in Palestine's history bears a substantially different signification.'</ref> ဂကူအေတ်သရေဂှ် ဒှ်ဂကူမဇၞော်မောဝ် ပြံင်တိတ်ကၠုင် နူဂကောံမၞိဟ် ခေနာန်တအ်<ref>[[John Day (Old Testament scholar)|John Day]], [''In Search of Pre-Exilic Israel,''] Bloomsbury Publishing, 2005 pp. 47.5 p.48:'In this sense, the emergence of ancient Israel is viewed not as the cause of the demise of Canaanite culture but as its upshot'.</ref> တုဲ ဒက်ပ္တန် ပဒတဴလဝ် တုဲ ပ္တန်လဝ် ဍုင်အေတ်သရေလ ကေုာံ ယူဍ ရ၊၊ ညးလ္ၚဵု စှ်ေစိုတ် ဂကူခေနာန် ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဂကူနောမဒိစ် (nomadic groups) မကော်ခဴစ ဂကူဟေဗြေဝ် မစိုပ်ကၠုင် ဒေသဂှ် ပံင်နှဴတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဍုင်အေတ်သရေလ ရ၊၊ <ref>Day, pp. 31–33, p.57.n.33.</ref> တင်ဂၞင် လ္ၚဵုလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဗမံက်ထ္ၜးလဝ် ဗီုဂကူဂျူ မဂွံစိုပ်အာ ပ္ဍဲဍုင်အေတ်သရေလ ဗွဲမလှဲလးဂှ်၊ <ref>[[:de:Rainer Albertz|Rainer Albertz]], [https://books.google.com/books?id=Xx9YzJq2B9wC&pg=PA45 ''Israel in Exile: The History and Literature of the Sixth Century B.C.E.''] Society of Biblical Lit, 2003 pp. 45ff: 'Since the exilic era constitutes a gaping hole in the historical narrative of the Bible, historical reconstruction of this era faces almost insurmountable difficulties. Like the premonarchic period and the late Persian period, the exilic period, though set in the bright light of Ancient Near Eastern history, remains historically obscure. Since there are very few Israelite sources, the only recourse is to try to cast some light on this darkness from the history of the surrounding empires under whose dominion Israel came in this period.'</ref> ဂကူဂျူတအ် စိုပ်အာ ဍုင်အေတ်သရေလ နူကဵု ဍုင်အဳဂျေပ်တြေံ၊ အာစိုပ် ခရိုင် ဂကူအသ်သူရိယာန် (Assyrian captivity) ဗၠးတိတ်နူဂှ် အာစိုပ် ခရိုင် ဂကူဗေဗဳလောန် (Babylonian captivity) ဗၠးတိတ်နူဂှ် အာစိုပ် သၟဝ်ပကင်ရင် အေန်ပါယာ သေလေဥစိဒ် (Seleucid Empire) နူဂှ် စိုပ်အာ သၟဝ်ညးမၜက်ၜေတ် ရဝ်မ၊ ဗၠးတိတ်နူဂှ်ပၠန်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရူဗီုဂကူဂျူ ကဵု ဍုင်မိတိမညးတအ် အေဿရေလဂှ် ဒှ်အရာအဓိက ပ္ဍဲဝင်ဂကူဂျူ ကေုာံ တင်စၟတ်သမ္တီညးတအ်တုဲ ပရူတအ်ဂှ် စောဲဗာန်ဒၟံင် ပ္ဍဲဂၠံသြိုဟ် ညးတအ်ရ၊၊ <ref>* {{cite book|author=Marvin Perry|title=Western Civilization: A Brief History, Volume I: To 1789|url=https://books.google.com/books?id=U2pnv0Aoh2EC|date=1 January 2012|publisher=Cengage Learning|isbn=1-111-83720-1|page=87}} * Botticini, Maristella and Zvi Eckstein. [https://www.aeaweb.org/annual_mtg_papers/2007/0106_1430_1101.pdf "From Farmers to Merchants, Voluntary Conversions and Diaspora: A Human Capital Interpretation of History."] pp. 18–19. August 2006. Accessed 21 November 2015. "The death toll of the Great Revolt against the Roman empire amounted to about 600,000 Jews, whereas the Bar Kokhba revolt in 135 caused the death of about 500,000 Jews. Massacres account for roughly 40 percent of the decrease of the Jewish population in Palestine. Moreover, some Jews migrated to Babylon after these revolts because of the worse economic conditions. After accounting for massacres and migrations, there is an additional 30 to 40 percent of the decrease in the Jewish population in Palestine (about 1–1.3 million Jews) to be explained" (p. 19). * [http://nes.berkeley.edu/Web_Boyarin/BoyarinArticles/69%20Diaspora%20(1993).pdf Boyarin, Daniel, and Jonathan Boyarin. 2003. Diaspora: Generation and the Ground of Jewish Diaspora. p. 714] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201011234750/https://nes.berkeley.edu/Web_Boyarin/BoyarinArticles/69%20Diaspora%20(1993).pdf |date=2020-10-11 }} "...it is crucial to recognize that the Jewish conception of the Land of Israel is similar to the discourse of the Land of many (if not nearly all) "indigenous" peoples of the world. Somehow the Jews have managed to retain a sense of being rooted somewhere in the world through twenty centuries of exile from that someplace (organic metaphors are not out of place in this discourse, for they are used within the tradition itself). It is profoundly disturbing to hear Jewish attachment to the Land decried as regressive in the same discursive situations in which the attachment of native Americans or Australians to their particular rocks, trees, and deserts is celebrated as an organic connection to the Earth that "we" have lost" p. 714. * [https://books.google.com/books?id=OcY0Oy5VpGIC&pg=PA24&lpg=PA24&dq=Superficially,+the+crushing+of+the+revolt+of+the+Judeans+against+the+Romans#v=onepage&q=greek Cohen, Robin. 1997. Global Diasporas: An Introduction. p. 24 London: UCL Press.] "...although the word Babylon often connotes captivity and oppression, a rereading of the Babylonian period of exile can thus be shown to demonstrate the development of a new creative energy in a challenging, pluralistic context outside the natal homeland. When the Romans destroyed the Second Temple in AD 70, it was Babylon that remained as the nerve- and brain-centre for Jewish life and thought...the crushing of the revolt of the Judaeans against the Romans and the destruction of the Second Temple by the Roman general Titus in AD 70 precisely confirmed the catastrophic tradition. Once again, Jews had been unable to sustain a national homeland and were scattered to the far corners of the world" (p. 24). * [https://books.google.com/books?id=YBarWAR2qVkC&pg=PA159&cad=3#v=onepage Johnson, Paul ''A History of the Jews'' "The Bar Kochba Revolt," (HarperPerennial, 1987) pp. 158–61.]: Paul Johnson analyzes Cassius Dio's ''Roman History: Epitome of Book LXIX'' para. 13–14 (Dio's passage cited separately) among other sources: "Even if Dio's figures are somewhat exaggerated, the casualties amongst the population and the destruction inflicted on the country would have been considerable. According to Jerome, many Jews were also sold into slavery, so many, indeed, that the price of Jewish slaves at the slave market in Hebron sank drastically to a level no greater than that for a horse. The economic structure of the country was largely destroyed. The entire spiritual and economic life of the Palestinian Jews moved to Galilee. Jerusalem was now turned into a Roman colony with the official name ''Colonia Aelia Capitolina'' (''Aelia'' after Hadrian's family name: P. Aelius Hadrianus; ''Capitolina'' after Jupiter Capitolinus). The Jews were forbidden on pain of death to set foot in the new Roman city. Aelia thus became a completely pagan city, no doubt with the corresponding public buildings and temples...We can...be certain that a statue of Hadrian was erected in the centre of Aelia, and this was tantamount in itself to a desecration of Jewish Jerusalem." p. 159. * [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/69*.html Cassius Dio's ''Roman History: Epitome of Book LXIX'' para. 13–14]: "13 At first the Romans took no account of them. Soon, however, all Judaea had been stirred up, and the Jews everywhere were showing signs of disturbance, were gathering together, and giving evidence of great hostility to the Romans, partly by secret and partly by overt acts; 2 many outside nations, too, were joining them through eagerness for gain, and the whole earth, one might almost say, was being stirred up over the matter. Then, indeed, Hadrian sent against them his best generals. First of these was Julius Severus, who was dispatched from Britain, where he was governor, against the Jews. 3 Severus did not venture to attack his opponents in the open at any one point, in view of their numbers and their desperation, but by intercepting small groups, thanks to the number of his soldiers and his under-officers, and by depriving them of food and shutting them up, he was able, rather slowly, to be sure, but with comparatively little danger, to crush, exhaust and exterminate them. Very few of them in fact survived. Fifty of their most important outposts and nine hundred and eighty-five of their most famous villages were razed to the ground. Five hundred and eighty thousand men were slain in the various raids and battles, and the number of those that perished by famine, disease and fire was past finding out. 2 Thus nearly the whole of Judaea was made desolate, a result of which the people had had forewarning before the war. For the tomb of Solomon, which the Jews regard as an object of veneration, fell to pieces of itself and collapsed, and many wolves and hyenas rushed howling into their cities. 3 Many Romans, moreover, perished in this war. Therefore Hadrian in writing to the senate did not employ the opening phrase commonly affected by the emperors, 'If you and our children are in health, it is well; I and the legions are in health'" (para. 13–14). * [http://s3.amazonaws.com/academia.edu.documents/35322856/10.1safran.pdf?AWSAccessKeyId=AKIAJ56TQJRTWSMTNPEA&Expires=1448051543&Signature=RkGuXo51zJWymRJmow5zv%2BR%2B4yY%3D&response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3DThe_Jewish_Diaspora_in_a_Comparative_and.pdf Safran, William. 2005. The Jewish Diaspora in a Comparative and Theoretical Perspective. Israel Studies 10 (1): 36.]{{Dead link|date=February 2016 }} "...diaspora referred to a very specific case—that of the exile of the Jews from the Holy Land and their dispersal throughout several parts of the globe. Diaspora [galut] connoted deracination, legal disabilities, oppression, and an often painful adjustment to a hostland whose hospitality was unreliable and ephemeral. It also connoted the existence on foreign soil of an expatriate community that considered its presence to be transitory. Meanwhile, it developed a set of institutions, social patterns, and ethnonational and/or religious symbols that held it together. These included the language, religion, values, social norms, and narratives of the homeland. Gradually, this community adjusted to the hostland environment and became itself a center of cultural creation. All the while, however, it continued to cultivate the idea of return to the homeland." (p. 36). *[http://sino-west.org/sjtu/Is.pdf Sheffer, Gabriel. 2005. Is the Jewish Diaspora Unique? Reflections on the Diaspora's Current Situation. Israel Studies 10 (1): pp. 3–4.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130235103/http://www.sino-west.org/sjtu/Is.pdf |date=2020-11-30 }} "...the Jewish nation, which from its very earliest days believed and claimed that it was the "chosen people," and hence unique. This attitude has further been buttressed by the equally traditional view, which is held not only by the Jews themselves, about the exceptional historical age of this diaspora, its singular traumatic experiences its singular ability to survive pogroms, exiles, and Holocaust, as well as its "special relations" with its ancient homeland, culminating in 1948 with the nation-state that the Jewish nation has established there... First, like many other members of established diasporas, the vast majority of Jews no longer regard themselves as being in ''Galut'' [exile] in their host countries.7 Perceptually, as well as actually, Jews permanently reside in host countries of their own free will, as a result of inertia, or as a result of problematic conditions prevailing in other hostlands, or in Israel. It means that the basic perception of many Jews about their existential situation in their hostlands has changed. Consequently, there is both a much greater self- and collective-legitimatization to refrain from making serious plans concerning "return" or actually "making Aliyah" [to emigrate, or "go up"] to Israel. This is one of the results of their wider, yet still rather problematic and sometimes painful acceptance by the societies and political systems in their host countries. It means that they, and to an extent their hosts, do not regard Jewish life within the framework of diasporic formations in these hostlands as something that they should be ashamed of, hide from others, or alter by returning to the old homeland" (p. 4). * {{Cite book|title = The Cambridge History of Judaism: Volume 4, The Late Roman-Rabbinic Period|url = https://books.google.com/books?id=BjtWLZhhMoYC|publisher = Cambridge University Press|date = 1 January 1984|isbn = 9780521772488|first = William David|last = Davies|first2 = Louis|last2 = Finkelstein|first3 = Steven T.|last3 = Katz|quote = Although Dio's figure of 985 as the number of villages destroyed during the war seems hyperbolic, all Judaean villages, without exception, excavated thus far were razed following the Bar Kochba Revolt. This evidence supports the impression of total regional destruction following the war. Historical sources note the vast number of captives sold into slavery in Palestine and shipped abroad. ... The Judaean Jewish community never recovered from the Bar Kochba war. In its wake, Jews no longer formed the majority in Palestine, and the Jewish center moved to the Galilee. Jews were also subjected to a series of religious edicts promulgated by Hadrian that were designed to uproot the nationalistic elements with the Judaean Jewish community, these proclamations remained in effect until Hadrian's death in 138. An additional, more lasting punitive measure taken by the Romans involved expunging Judaea from the provincial name, changing it from Provincia Judaea to Provincia Syria Palestina. Although such name changes occurred elsewhere, never before or after was a nation's name expunged as the result of rebellion.}} *Dalit Rom-Shiloni, ''[https://books.google.com/books?id=ffE3AAAAQBAJ&pg=PR15 Exclusive Inclusivity: Identity Conflicts Between the Exiles and the People who Remained (6th–5th Centuries BCE)]'', A&C Black, 2013 p. xv n.3: 'it is argued that biblical texts of the Neo-Babylonian and the early Persian periods show a fierce adversarial relationship(s) between the Judean groups. We find no expressions of sympathy to the deported community for its dislocation, no empathic expressions towards the People Who Remained under Babylonian subjugation in Judah. The opposite is apparent: hostile, denigrating, and denunciating language characterizes the relationships between resident and exiled Judeans throughout the sixth and fifth centuries.' (p. xvii)</ref> ကၠာပၞာန်ဂၠးတိအလန်ဒုတိယ ဟွံကတဵုဒှ်ဏီ လၟိဟ်မၞိဟ် ဂကူဂျူ စိုပ်အာ ၁၆.၇ မဳလဳယာန်၊<ref name="JVIL2010">[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/jewpop.html The Jewish Population of the World (2014)]|work = [[Jewish Virtual Library]]|access-date = 30 June 2015}}, based on {{cite book|title = American Jewish Year Book|publisher = [[American Jewish Committee]]</ref> တၟော်ကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် အလုံမွဲဂၠးတိ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်မ္ဂး ဒှ်အာ ၜိုတ် ၀.၇% ရ၊၊ ဆိင်ကေတ်မ္ဂး ဂကူဂျူ ၜိုတ် ၆ မဳလဳယာန်ဂှ် ဒးဒုင်ဂစိုတ်<ref>[http://www.projetaladin.org/holocaust/en/40-questions-40-answers/basic-questions-about-the-holocaust.html Holocaust| Basic questions about the Holocaust] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190917041541/http://www.projetaladin.org/holocaust/en/40-questions-40-answers/basic-questions-about-the-holocaust.html |date=2019-09-17 }},www.projetaladin.org Retrieved 10 November 2015</ref> နကဵု နဲမဂစိုတ်စံင်ယဇ် ပ္ဍဲအခိင် ပၞာန်ဂၠးတိအလန်ဒုတိယ ဂှ်ရ၊၊ ကြဴနူဂှ်တုဲ လၟိဟ်မၞိဟ်ဂကူဂျူ ကလေင်ဂၠိုင်တိုန် သိုက်က်ပၠန်ရ၊၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ အတိုင်စရင်လၟိဟ်မၞိဟ်ဂကူဂျူမ္ဂး ဂကူဂျူ နွံ ၜိုတ် ၁၄.၄ မဳလဳယာန်ဒှ်ရ၊၊ <ref name="JDB" /> ၜတ် နကဵု လၟိဟ်မၞိဟ်ဂၠးတိမ္ဂး နွံၜိုတ် ၀.၂% ဟွံပေင်ဍင်ညိရ၊၊<ref>http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4291987,00.html|title= Jews make up only 0.2% of mankind|publisher=[[ynetnews]]|date=October 2012</ref><ref>The exact world Jewish population, however, is difficult to measure. In addition to issues with census methodology, disputes among proponents of ''[[halakhic]]'', secular, political, and ancestral identification factors regarding [[who is a Jew]] may affect the figure considerably depending on the source.</ref><ref name="Pfeffer">http://www.haaretz.com/hasen/spages/903585.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090319024731/http://www.haaretz.com/hasen/spages/903585.html{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |archive-date=19 March 2009|title=Jewish Agency: 13.2 million Jews worldwide on eve of Rosh Hashanah, 5768 |access-date=24 January 2009 |last=Pfeffer |first=Anshel |date=12 September 2007 |newspaper=Haaretz</ref> ပၞောဝ်ကဵု ဍုင်လတူဂၠးတိဏအ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင်အေတ်သရေ ခေတ်တၟိ ဂှ် မွဲဟေင်ရ ဂကူဂျူတအ် ဒှ်လၟိဟ်မၞိဟ် လပါ်ဂၠိုင်အိုတ်ရ၊၊ ဍုင်အေတ်သရေဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဍုင်ဂျူ ကေုာံ ဍုင်မဒ္ဂေတ်သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မပကင်ရင်ဍုင် အတိုင်သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ အခေါင်ဗၠးၜးကောန်မၞိဟ်တအ်ရ၊၊ အတိုင်သၞောဝ်ဥပဒေ ကလေင်စဴဍုင်မိတိမ (Law of Return) မ္ဂး ကောန်ဂကူဂျူ နူကဵုဍုင်လဵု ဟွံဟီု ယဝ်ရ ကၠုင်မံင် ပ္ဍဲအေတ်သရေမ္ဂး ကလိဂွံ အခေါင်ကောန်ဍုင် ပေင်င်ရ၊၊<ref>A 1970 amendment to Israel's [[Law of Return]] defines "Jew" as "a person who was born of a Jewish mother or has become converted to Judaism and who is not a member of another religion." </ref>နကဵု အလုံမွဲဂၠးတိဂှ် ၜိုန်ရ လၟိဟ်မၞိဟ်ဂကူဂျူ မၞုံဒၟံင် နကဵုတၟအ်ကၠံ ဆညိညဓဝ်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲအရာ ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဂကူဂျူတအ် ဓလီုလဝ်တုဲ ညးတအ်ဂှ် ဒှ်ဒၟံင် ဒၞာဲအဓိက မဆေင်ကဵု ပ္ဍဲကာလအတိက်ကီု သီုကဵု ပ္ဍဲအခိင်ခေတ်တၟိဏအ် မပ္တံကဵု ပရေင်ဒဿန <ref>{{cite web|url=http://www.iep.utm.edu/maimonid/|title=Maimonides – Internet Encyclopedia of Philosophy|work=utm.edu|accessdate=26 August 2015}}</ref> ပရေင်ဒ္ဂေတ်လ္ၚတ် (ethics)၊ <ref>Sekine, Seizō. A Comparative Study of the Origins of Ethical Thought: Hellenism and Hebraism. Lanham, MD: Rowman & Littlefield, 2005. Print.</ref> ပရေင်လိက်ပတ် (literature)၊<ref name="Daly2013">{{cite book|author=Jonathan Daly|title=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization|url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ&pg=PA21|date=19 December 2013|publisher=A&C Black|isbn=978-1-4411-1851-6|pages=21–}}"Upon the foundation of Judaism, two civilizations centered on monotheistic religion emerged, Christianity and Islam. To these civilizations, the Jews added a leaven of astonishing creativity in business, medicine, letters, science, the arts, and a variety of other leadership roles."</ref> ပရေင်ဍုင်ကွာန်(politics)၊<ref name="Daly2013"/> ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (business)<ref name="Daly2013"/> ပါန်ကွတ် ကေုာံ ဓဇဲ၊ <ref name="Daly2013"/> ဂဳတ၊ ကေုာံ လဝေင်ဇာတ်<ref>"Broadway Musicals: A Jewish Legacy". ''DC Theatre Scene'' </ref> ကေုာံ ပရေင်ရုပ်ဒမျိုင်၊ ကွတ်ဂဥုဲ<ref>Roni Caryn Rabin [https://www.nytimes.com/2012/05/15/health/exhibition-traces-the-emergence-of-jews-as-medical-innovators.html Exhibition Traces the emergence of Jews as medical innovators], ''[[The New York Times]]'' (14 May 2012). Accessed 16 August 2015.</ref><ref>Shatzmiller, Joseph. Doctors to Princes and Paupers: Jews, Medicine, and Medieval Society. Berkeley: U of California, 1995. Print.</ref> ကေုာံ ပရေင်သိပ္ပံ ကေုာံ နဲပညာ (science and technology)<ref name="Daly2013"/> သီုကဵု ပရေင်ကွေတ်ဓဝ်တှ်ေဘာသာတအ် ဒှ်တမ်ရ၊၊ ဂျူဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မချူသၠပတ်သမ္မာ<ref name="Dimont2004">{{cite book|author=[[Max I. Dimont]]|title=Jews, God, and History|url=https://books.google.com/books?id=Lm5U0YSPmBUC&pg=PT102|date=1 June 2004|publisher=Penguin Publishing Group|isbn=978-1-101-14225-7|pages=102–}}"During the subsequent five hundred years, under Persian, Greek and Roman domination, the Jews wrote, revised, admitted and canonized all the books now comprising the Jewish Old Testament"</ref><ref name="Galambush2011">{{cite book|author=Julie Galambush|title=The Reluctant Parting: How the New Testament's Jewish Writers Created a Christian Book|url=https://books.google.com/books?id=52nkWb8GNMAC&pg=PA3|date=14 June 2011|publisher=HarperCollins|isbn=978-0-06-210475-5|pages=3–}}"The fact that Jesus and his followers who wrote the New Testament were first-century Jews, then, produces as many questions as it does answers concerning their experiences, beliefs, and practices"</ref> ညးမခၞံဗဒှ် ဘာသာခရေတ်ယာန်တမၠာ (Early Christianity)<ref name="BarclaySweet1996">{{cite book|author1=John M. G. Barclay|author2=John Philip McMurdo Sweet|title=Early Christian Thought in Its Jewish Context|url=https://books.google.com/books?id=DN0t06-wVvoC&pg=PA20|date=28 June 1996|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-46285-3|pages=20–}}"Early Christianity began as a Jewish movement in first-century Palestine"</ref> ကေုာံ လညာတ်ဘာသာညးတအ် ဓလီု စပ် ပ္ဍဲဘာသာအေတ်သလာမ်ကီုရ၊၊<ref name="Paterson2009">{{cite book|author=Dr. Andrea C. Paterson|title=Three Monotheistic Faiths – Judaism, Christianity, Islam: An Analysis and Brief History|url=https://books.google.com/books?id=tuuys4HxSzcC&pg=PA41|date=21 May 2009|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4520-3049-4|pages=41–}}"Judaism also contributed to the religion of Islam for Islam derives its ideas of holy text, the Qur'an, ultimately from Judaism. The dietary and legal codes of Islam are based on those of Judaism. The basic design of the mosque, the Islamic house of worship, comes from that of the early synagogues. The communal prayer services of Islam and their devotional routines resembles those of Judaism."</ref> ပါဲနူဂှ်တုဲ ဂျူဂှ် ဒှ်မၞိဟ်အဓိက ပ္ဍဲအရာမဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ဂကောံမၞိဟ် ရးပလိုတ်တအ်ကီုရ၊၊<ref name="Cambridge University Historical Series">Cambridge University Historical Series, ''An Essay on Western Civilization in Its Economic Aspects'', p.40: Hebraism, like Hellenism, has been an all-important factor in the development of Western Civilization; Judaism, as the precursor of Christianity, has indirectly had had much to do with shaping the ideals and morality of western nations since the christian era.</ref><ref>[http://www.britannica.com/topic/Judaism/The-Judaic-tradition Role of Judaism in Western culture and civilization], "Judaism has played a significant role in the development of Western culture because of its unique relationship with Christianity, the dominant religious force in the West". [http://www.britannica.com/topic/Judaism Judaism] at [[Encyclopædia Britannica]]</ref> == ဂျူဂှ် ညးဂှ်ရော? == ဘာသာယူဍာ (ဝါ) ဘာသာဂျူ (Judaism) ဂှ် ဒှ်ဂကူ<ref name="Nicholson2002">{{cite book|author=M. Nicholson|title=International Relations: A Concise Introduction|url=https://books.google.com/books?id=HvI8DAAAQBAJ&pg=PA19|year=2002|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-5822-9|pages=19–}} "The Jews are a nation and were so before there was a Jewish state of Israel"</ref><ref name="Neusner1991">{{cite book|author=Jacob Neusner|title=An Introduction to Judaism: A Textbook and Reader|url=https://books.google.com/books?id=6M8oxDql1KIC&pg=PA375|year=1991|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0-664-25348-6|pages=375–}} "That there is a Jewish nation can hardly be denied after the creation of the State of Israel"</ref><ref name="Dowty1998">{{cite book|author=Alan Dowty|title=The Jewish State: A Century Later, Updated With a New Preface|url=https://books.google.com/books?id=vL8r4U1FKSQC&pg=PA3|date=30 January 1998|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-92706-3|pages=3–}} "Jews are a people, a nation (in the original sense of the word), an ethnos"</ref><ref>{{cite web|url=https://louisville.edu/law/library/special-collections/the-louis-d.-brandeis-collection/the-jewish-problem-how-to-solve-it-by-louis-d.-brandeis|title=The Jewish Problem: How To Solve It|first=Louis|last=Brandeis|authorlink=Louis Brandeis|date=25 April 1915|publisher=University of Louisville School of Law|accessdate=2 April 2012|quote=Jews are a distinctive nationality of which every Jew, whatever his country, his station or shade of belief, is necessarily a member}}</ref><ref>{{cite book|last1=Palmer|first1=Edward Henry|authorlink1=Edward Henry Palmer|title=A History of the Jewish Nation: From the Earliest Times to the Present Day|url=https://archive.org/details/historyofjewishn00palm|accessdate=2 April 2012|date=14 October 2002|origyear=First published 1874|publisher=Gorgias Press|isbn=978-1-931956-69-7|oclc=51578088|laysummary=http://www.gorgiaspress.com/bookshop/pc-45-60-palmer-e-history-of-the-jewish-nation.aspx}}</ref><ref>{{cite web|url=http://press.princeton.edu/einstein/materials/jewish_nationality.pdf|title=How I Became a Zionist|first=Albert|last=Einstein|authorlink=Albert Einstein|work=[[Einstein Papers Project]]|quote=The Jewish nation is a living fact|date=21 June 1921|publisher=[[Princeton University Press]]|accessdate=5 April 2012}}</ref> <ref name="Jews-are-ethnoreligious-group" /> ကွေတ်ဘာသာ ကေုာံ ပြဝေဏဳ (ယေန်သၞာင်)<ref name="GordisHeller2012">{{cite book|author1=David M. Gordis|author2=Zachary I. Heller|title=Jewish Secularity: The Search for Roots and the Challenges of Relevant Meaning|url=https://books.google.com/books?id=QWrSy8Ckd5UC&pg=PA1|year=2012|publisher=University Press of America|isbn=978-0-7618-5793-8|pages=1–}}: "Judaism is a culture and a civilization which embraces the secular as well"</ref><ref name="Kunin2000">{{cite book|author=Seth Daniel Kunin|title=Themes and Issues in Judaism|url=https://books.google.com/books?id=St_TAwAAQBAJ&pg=PA1|date=8 February 2000|publisher=A&C Black|isbn=978-0-304-33758-3|pages=1–}}: Although culture - and Judaism is a culture (or cultures) as well as religion - can be subdivided into different analytical categories..."</ref><ref name="Mendes-Flohr1991">{{cite book|author=Paul R. Mendes-Flohr|title=Divided Passions: Jewish Intellectuals and the Experience of Modernity|url=https://books.google.com/books?id=VBuFygk2C-AC&pg=PA421|year=1991|publisher=Wayne State University Press|isbn=0-8143-2030-9|pages=421–}}: "Although Judaism is a culture - or rather has a culture - it is eminently more than a culture"</ref> မဗၟံက်ထ္ၜး အင်္ဂလက်သန် မစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဂကူဂျူရ၊၊<ref>{{cite web|url=http://www.chabad.org/45132 |title=What Makes a Jew Jewish? |publisher=Chabad.org |accessdate=2 October 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/whojew1.html|title=Who is a Jew?|accessdate=6 October 2007|last=Weiner|first=Rebecca|year=2007|publisher=[[Jewish Virtual Library]]}}</ref> ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး ပ္ဍဲခေတ်တၟိဏအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဂကူဂျူဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဂကောံမၞိဟ်ပိရဲ၊၊ (၁) မၞိဟ်မကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဂကောံသ္ၚိကၟိန်ဂျူ လျုင်ပတှ်ေ ဘာသာဂျူကီု ဟွံဂွံလျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာဂျူကီု၊<br> (၂) ညးမၞုံကဵု တၞောဝ်ဗဳဇဂကူဂျူ(လဆောဝ်မ္ဂး တၞောဝ်ဗဳဇ မပိုတ်အာတအ်လေဝ် ပါလုပ်ကီု)<br> (၃) ညးဟွံမဲ ကုတၞောဝ်ဗဳဇဂကူဂျူ ဆဂး လျုင်ပတှ်ေကေတ် ဘာသာဂျူတအ် မဒှ်ရ၊၊<ref>{{cite book|title=World Religions: An Introduction for Students|last=Fowler|first=Jeaneane D.|year=1997|publisher=Sussex Academic Press|isbn=1-898723-48-6|page=7}}</ref> ပ္ဍဲကဵုဝင်မ္ဂး အတိုင်အခိုက်တြေံ စၟတ်သမ္တီကၠုင် ဂကူဂျူ နကဵုမဒုင်သဇိုင် ကု''[[halakha|ဟလခိစ် (halakhic)]]'' မဒှ်သၞောဝ်ဂကူဂျူ (Jewish Law) ရ၊၊ သၞောဝ်မစၟတ်သမ္တီ ညးဂှ် မဂွံဒှ် ဂကူဂျူဂှ် ​ဆေင်ဆက်ကၠုင် နူကဵု လိက်သၠပတ် သြရလ် တဝ်ရး [[Oral Torah]] မဒှ်သၞောဝ် မဓဇက်ချူလဝ် နူကဵုၜိုတ် သၞာံခရေတ် ၂၀၀ တေအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်တေအ် ညးတအ် ဒစဵုဒစး ညးဗြဴဂျူ မစှ်ေဒၞာဲ ကုဘာသာသအာင်တအ်ရ၊၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ကောန်ဇာတ် မတိတ်ကၠုင် နူကဵုအပါဘာသာသအာင်တအ်ဂှ် ဟွံဗက်စ ဘာသာဂျူ၊ လ္ၚောဝ်ကျာ်တၞဟ်ရ (Deuteronomy 7:1–5)၊၊ အတိုင်လိက် (Leviticus 24:10) မ္ဂး ကောန်ဇာတ် မကတဵုဒှ် နူကဵု မိ ဂကူဟေဗြေဝ် (ဂျူ)၊ အပါ ဂကူအဳဂျေပ်တအ်ဂှ် ဂွံစၟတ်သမ္တီ မၞိဟ်ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်အေတ်သရေလ ရ၊၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗီုမစၟတ်သမ္တီ ဂကူဂျူ ဂွံပြံင်လှာဲအာဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကၠာ ဟွံဂွံဒဴတိတ် နူအဳဂျေပ်တေအ်ရ၊၊ ဟိုတ်တုန် ညးဗြဴ ဂကူဂျူတအ် ဒးဒုင်ပလီုကောန်သမ္ဘာ ကုအဳဂျေပ်တအ်တုဲ ကလိဂွံကောန်ဇာတ်ရ၊၊ <ref name="Klein2016" /> ညးလ္ၚဵုဟီု သၞောဝ်ဂှ် ဒးပလေဝ်ထောအ် ဟိုတ်နူ ညးဗြဴဂကူဂျူ ဒးဒုင်တံင်ဂြဲဏာ ကုကောန်ပၞာန်ရဝ်မ နဒဒှ်ဂၠုဲဍိက်ကာမတုဲ ညးတအ် ဒးသၠာဲထောအ် သၞောဝ်ဂှ် သွက်ကောန်ဇာတ် မကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု အကာဲအရာဂှ်ရ၊၊<ref name="Schott2010">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6iFx-wHhMJMC&pg=PA67|title=Birth, Death, and Femininity: Philosophies of Embodiment|author=Robin May Schott|date=25 October 2010|publisher=Indiana University Press|isbn=0-253-00482-9|pages=67–}}</ref> တုဲပၠန် ဟိုတ်နူ ပရေင်ဒစဵုဒစး ဘာသာဂျူ ကတဵုဒှ်ကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲအကြာ ၁၈-၁၉ ဗွဝ်ကၠံတုဲ သၞောဝ်တြေံ နူကဵုလိက်တြေံ ဟလခိစ် ဂှ် ပြံင်လှာဲထောအ် ဗီုမစၟတ်သမ္တီ ဂကူဂျူရ၊၊<ref>Dosick (2007), pp. 56–57.</ref> အတိုင်လညာတ် အစာဝင် Shaye J. D. Cohen မ္ဂး ဟိုတ်မဂွံပြံင်လှာဲ ဗီုမစၟတ်သမ္တီ ဂကူဂျူဂှ် ဟိုတ်နူပရေင်ဖျေဟ်ဒၞာဲအိန်ထံင် ဂကူမထုဲနှဴတုဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ၊၊ <ref name="J.D. Cohen">{{Shaye J.D. Cohen|year=1999|title=The Beginnings of Jewishness|publisher=U. California Press|pages=305–06|isbn=0-585-24643-2</ref> == ဝင် == === တမ်မူလ === [[ဝှာင်:A map of Canaan (8343807206).jpg|thumb|Map of [[Canaan]]]] ပရူတမ်မူလ ဂကူဂျူ နူလဵုမကၠုင်ဂှ် ဂွံတီကၠးကၠး ဟွံလောဲသွာရ၊၊ ဝင်တမ်မူလဂျူဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဝင်ကောန်မၞိဟ် အောန်အိုတ် မလောန်ကၠုင် ၜိုတ် ပိလ္ၚီ (၃၀၀၀) သၞာံတေအ်တုဲ ဒုင်သဇိုင် ကုသက်သဳဝင် လိက်မချူလဝ် နူခေတ်တြေံ နာနာသာ်တုဲ နူကဵုဂကူတြေံ ရးဗၟံက် ၜိုတ်(၁၀) ဘာသာတအ်တုဲ ပတိုန်ထ္ၜးဏာရ၊၊ နကဵု ပရေင်လ္ၚတ်ဂၠိုက်ဂၠာဲ ပုရဏဝိဇ္ဇာယာံ ပၠန်လေဝ် တၠပညာတအ် ဒုင်သဇိုင် ကုတဳအဝ်ရဳ မယိုက်စဂွံ ဗွဲမဂၠိုင်တအ်တုဲ ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူတမ်မူလ ဂကူဂျူရ၊၊ တၞောဝ်ဗဳဇ ကေုာံ ဝင်တမၠာ ဂကူဂျူဂှ် ဆက်စပ် ကိတ်ညဳဒၟံင် ကုသက်သဳ နူကဵု ပုရဏဝိဇျာန်၊ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ လိက်စၟတ်သမ္တီဝင်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု လိက်ဝင်သာသနာကီု သီုကဵု လိက်ဒဏ္ဍာရဳဂမၠိုင်ရ၊၊ တၞောဝ်ဗဳဇတမ်မူလ ဂကူဂျူဂှ် စေန်ဆက်ကၠုင် နူကဵု ဂကူ မဟီုအရေဝ် သေမိတိစ် (semitic-speaking tribes) နူကဵုခေတ်ပသဲတေအ် မကော်ခဴစ ဂကူအေဿရေလ (Israelites) ညးမပဒတဴ ပ္ဍဲဒၞာဲလ္ၚဵု ခေနာန် (Canaan) ပ္ဍဲအခိင် ကာလ ဂကောံဂကူ ကေုာံ ဨကရာဇ်ဍုင် (tribal and monarchic periods)ရ၊၊ <ref>Legacy: A Genetic History of the Jewish People |last=Ostrer |first=Harry |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=978-0195379617 |publication-date=8 May 2012</ref> ယၟုမ္ဂးဂျူ မကော်ဒၟံင် ခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဏအ်ဂှ် စေန်ဆက်ကၠုင် နူကဵု တၞောဝ်ဂကူအေဿရေလ လပါ်သၠုင်ကျာ ဍုင်ယူဍ (Kingdom of Judah)ရ၊၊ <ref>Ann E. Killebrew, [https://books.google.com/books/about/Biblical_Peoples_and_Ethnicity.html?id=VtAmmwapfVAC Biblical Peoples and Ethnicity. An Archaeological Study of Egyptians, Canaanites, Philistines and Early Israel 1300–1100 B.C.E. (Archaeology and Biblical Studies)], [[Society of Biblical Literature]], 2005</ref><ref name="Schama2014">Simon Schama, The Story of the Jews: Finding the Words 1000 BC–1492 AD|url=https://books.google.com/books?id=sHIpAgAAQBAJ|date=18{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} March 2014|publisher=HarperCollins|isbn=978-0-06-233944-7</ref><ref>* "In the broader sense of the term, a Jew is any person belonging to the worldwide group that constitutes, through descent or conversion, a continuation of the ancient Jewish people, who were themselves the descendants of the Hebrews of the Old Testament." * "The Jewish people as a whole, initially called Hebrews (ʿIvrim), were known as Israelites (Yisreʾelim) from the time of their entrance into the Holy Land to the end of the Babylonian Exile (538&nbsp;BC)." [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/303358/Jew Jew] at [http://www.britannica.com/ Encyclopædia Britannica]</ref><ref name="Ostrer2012">{{cite book |last=Ostrer |first=Harry |title=Legacy: A Genetic History of the Jewish People|url=https://books.google.com/books?id=xIloAgAAQBAJ|date=19 April 2012|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-970205-3}}</ref><ref name="Brenner2010">{{cite book |last=Brenner |first=Michael |title=A Short History of the Jews|url=https://books.google.com/books?id=WGhprPLD26oC|date=13 June 2010|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-14351-X}}</ref><ref name="Adams1840">{{cite book |last=Adams |first=Hannah |title=The History of the Jews: From the Destruction of Jerusalem to the Present Time|url=https://books.google.com/books?id=_fQUPXmBJw8C|year=1840|publisher=London Society House}}</ref>ယူဍ ဟိုတ်နူအင်္ဂလိက် ပ္တိတ်ရမ်သာင်ဂျူတုဲ ဂကူမန်တအ်လေဝ် ကော်စဂျူကီုရ၊၊ ပ္ဍဲလိက်တြေံ မပ္တံကဵု သၠပတ်သမ္မာတအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂကူယူဍ (ဝါ) မၞိဟ်ယူဍ ရ၊၊ အတိုင် လိက်သၠပတ်ဟေဗြေဝ်မ္ဂး တၞောဝ်ဗဳဇဂကူဂျူဂှ် စေန်ဆက်ကၠုင် နူကဵု အဖရာဟာန် (Abraham) ကောန်ညး ဣသက် (Isaac)၊ ကောန်ဣသက်ဂှ် ဒှ် ယာကုက် (Jacob)၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် သၟတ်ဗြဴသာရာ (Sarah)၊ ရေဗေက်ခါ (Rebecca)၊ လေဟ် (Leah) ကေုာံ ရချေလ် (Rachel) ညးမပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲခေနာန် (Canaan) မဒှ် ဍုင်အဳဂျေပ်ဂှ်ရ၊၊ တၞောဝ်ဂကူ ၁၂ ဂှ် ဟီုလဝ် ဒှ်ကောန်ဇာတ် ယာကုက် စှ်ၜါဂှ်ရ၊၊ ယာကုက် ကဵု ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညး ပြံင်အာမံင် ပ္ဍဲဍုင်အဳဂျေပ်တြေံ ကြဴနူ မဂွံဒုင်ဘိက် သွက်ဂွံပဒတဴ နကဵုအလဵုဇကု သၟိင်ပေရတ် (Pharaoh)ရ၊၊ ကြဴဂှ် တၞောဝ်ဒတောဝ်ဂှ် ဒးဒုင်ရပ် ပဍိက် အဳဂျေတ် စဵုကဵု စိုပ်အခိင် မဒဴတိတ် နူအဳဂျေပ် နကဵုသၟဝ်ပၠတရဴမောသေတ် (Moses)ရ၊၊ တိတ်နူ အဳဂျေပ်တုဲ ဂကူအေဿရေလတအ် သီကေတ် ခေနာန် နကဵုသၟဝ်ပၠတရဴ ညးမဆက်ဒုင်အာဲ မဝ်သေတ်၊ ယောရှဝါ (Joshua)၊၊ အတိုင်ဝင် နူလိက်သၠပတ်သမ္မာမ္ဂး ယောရှဝါ စုတိတုဲ ပရောဗက် သမုအေလ် (Samuel) စဝ်အဘိသေခ ကုသၟိင်သောလ်(Saul)၊ သၟိင်သောလ် ဟွံမဲတုဲ သၟိင်ဍာဝိတ် (David)၊ သၟိင်ဍာဝိတ် ဟွံမဲတုဲ သၟိင်သောလမဝ် (Solomon) ပ္ဍဲအခိင် သၟိင်သောလမဝ်၊၊ သၟိင်သောလမဝ် ဟွံမဲတုဲ ဍုင်အေဿရေလ ဒကးအာ ၜါကရေက်၊ ဍုင်အေဿရေလ ကဵု ဍုင်ယူဍ၊၊ ဍုင်ယူဍဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုတၞောဝ်ဂကူ ယူဍ ကေုာံ တၞောဝ်ဂကူ ဗေန်ဂျမိန် (Tribe of Benjamin)၊ တၞောဝ်ဂကူ လေဝိ (Tribe of Levi) လေဝ် နွံညိညကီုရ၊၊ ဆဂး ဗွဲကြဴညိ တၞောဝ်ဂကူတအ်ဏအ် ပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲဍုင်အေဿရေလ ရ၊၊<ref name="Broshi 2001 174">{{cite book |last=Broshi |first=Maguen |title=Bread, Wine, Walls and Scrolls |url=https://books.google.com/?id=etTUEorS1zMC&pg=PA174|publisher=Bloomsbury Publishing |year=2001 |page=174 |isbn=1-84127-201-9}}</ref><ref>{{Cite web |title=Israelite Refugees Found High Office in Kingdom of Judah, Seals Found in Jerusalem Show |url=https://www.haaretz.com/archaeology/MAGAZINE-israelite-refugees-found-high-office-in-judah-seals-found-in-jerusalem-show-1.5448092 |accessdate=2019-03-09 |archivedate=2019-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190309075234/https://www.haaretz.com/archaeology/MAGAZINE-israelite-refugees-found-high-office-in-judah-seals-found-in-jerusalem-show-1.5448092 }}</ref> အတိုင်လၟေင်ဝင် နူသၠပတ်သမ္မာ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် အစာပုရဏဝိဇ္ဇျာယာန် (archaeology) (အစာဝင်) ခေတ်တၟိတအ် တးပါဲ ဟွံဒုင်တဲ<ref>{{cite book |last=Dever |first=William |title=What Did the Biblical Writers Know, and When Did They Know It? |year=2001 |publisher=Eerdmans |isbn=3-927120-37-5 |url=https://books.google.com/books?id=6-VxwC5rQtwC |pages=98–99 |quote=After a century of exhaustive investigation, all respectable archaeologists have given up hope of recovering any context that would make Abraham, Isaac, or Jacob credible "historical figures" [...] archaeological investigation of Moses and the Exodus has similarly been discarded as a fruitless pursuit.}}</ref>တုဲ နူဒဒှ်ဝင်ဂှ် သှ်ေၜက် တန်တဴဒၟံင် နဒဒှ် ဒဏ္ဍာရဳ ဂကူဂျူမွဲရ၊၊ အတိုင်အစာဝင် ပုရဏဝိဇ္ဇာယာန် တအ် မပတှ်ေကေတ်မ္ဂး ဂကူအေဿရေလ ကေုာံ ယေန်သၞာင်ညးတအ်ဂှ် ဗတိုက်သီကေတ် ဒေသဂှ် ဗွဲအနိက်အထက် ဟွံသေင်၊ လုပ်မံင် ပံင်နှဴ ကုဂကူခေနာန်တအ်တုဲ ယေန်သၞာင် (ဝါ) ဓဝ်ပတှ်ေ နူကဵု ကျာ်မၞုံဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ်အာ ဓဝ်ပတှ်ေ ကျာ်မၞုံမွဲဇကုဓဝ် မကော်ဂး ယေဟဝ်/ယေဟဝ်ဝါ (Yahweh)၊၊ အခိုက်ဓဝ်ပတှ်ေ ယေဟဝ် မဒှ်ကျာ်ထာဝရ မွဲဇကုဓဝ်ဂှ် ဇၞော်ဗြေဝ်တိုန်တုဲ ကောံသၟဟ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဂကူအေဿရေလမွဲတုဲ ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲခေနာန်ဂှ်ရ၊၊<ref>Tubb, 1998. pp. 13–14</ref><ref>Mark Smith in "The Early History of God: Yahweh and Other Deities of Ancient Israel" states "Despite the long regnant model that the Canaanites and Israelites were people of fundamentally different culture, archaeological data now casts doubt on this view. The material culture of the region exhibits numerous common points between Israelites and Canaanites in the Iron I period (c. 1200–1000&nbsp;BCE). The record would suggest that the Israelite culture largely overlapped with and derived from Canaanite culture... In short, Israelite culture was largely Canaanite in nature. Given the information available, one cannot maintain a radical cultural separation between Canaanites and Israelites for the Iron I period." (pp. 6–7). Smith, Mark (2002) "The Early History of God: Yahweh and Other Deities of Ancient Israel" (Eerdman's)</ref><ref>Rendsberg, Gary (2008). "Israel without the Bible". In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5</ref> အေဿရေလ နဒဒှ် ဂကူမွဲ မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက် မလုပ်လၟိဟ်သက်သဳဝင်ဂှ် နူကဵု ဘဳသဳ အကြာ ၁၂၀၀ ကဵု ၁၀၀၀ ရ၊၊<ref>{{cite book|last1=Spielvogel|first1=Jackson J.|title=Western civilization|date=2012|publisher=Wadsworth/Cengage Learning|location=Australia|isbn=9780495913245|edition=8th|page=33 |quote=What is generally agreed, however, is that between 1200 and 1000 B.C.E., the Israelites emerged as a distinct group of people, possibly united into tribes or a league of tribes}}</ref> အတိုင်လိက်သၠပတ်သမ္မာ မဟီုလဝ် အခိင်ကၟိန်ဍုင်ၜါ မပံင်ကောံတုဲ ဒှ်အာ ဍုင်မွဲဂှ် ဟွံတီ ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်ရ၊၊ <ref name="Yoder2015">For a bibliography of scholars who doubt anything like the period of the Judges ever occurred, see {{cite book|author=John C. Yoder|title=Power and Politics in the Book of Judges: Men and Women of Valor|url=https://books.google.com/books?id=h7kFCAAAQBAJ&pg=PA5|date=1 May 2015|publisher=FORTRESS Press|isbn=978-1-4514-9642-0|page=5}}</ref><ref name="Brettler2002">{{cite book|author=Marc Zvi Brettler|title=The Book of Judges|url=https://books.google.com/books?id=9j9Jbcl6g38C&pg=PA107|year=2002|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-16216-6|page=107}}</ref><ref name="Thompson2000">{{cite book|author=Thomas L. Thompson|title=Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources|url=https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&pg=PA96|date=1 January 2000|publisher=BRILL|isbn=90-04-11943-4|page=96}}</ref><ref name="HjelmThompson2016">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hmOaCwAAQBAJ&pg=PA4|title=History, Archaeology and The Bible Forty Years After "Historicity": Changing Perspectives|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-1-317-42815-2|editor-last=Hjelm|editor-first=Ingrid|location=|page=4|editor-last2=Thompson|editor-first2=Thomas L}}</ref><ref name="Davies1995">{{cite book|author=Philip R. Davies|title=In Search of "Ancient Israel": A Study in Biblical Origins|url=https://books.google.com/books?id=5D5GNju1-ggC&pg=PA26|year=1995|publisher=A&C Black|isbn=978-1-85075-737-5|page=26}}</ref><ref name="lipschits">{{cite book|last1=Lipschits|first1=Oded|editor1-last=Berlin|editor1-first=Adele|editor2-last=Brettler|editor2-first=Marc Zvi|title=The Jewish Study Bible|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199978465|year=2014|edition=2nd|url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ|language=en|chapter=The History of Israel in the Biblical Period}}</ref><ref name=Finkelstein>{{cite book|last1=Finkelstein|first1=Israel|last2=Silberman|first2=Neil Asher|title=The Bible unearthed : archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories|date=2001|publisher=Simon & Schuster|location=New York|isbn=0-684-86912-8|edition=1st Touchstone}}</ref><ref name=Kuhrtp438>{{cite book|last=Kuhrt|first=Amiele|title=The Ancient Near East|year=1995|publisher=Routledge|isbn=978-0415167628|page=438}}</ref><ref name=Wright>{{cite web|last1=Wright|first1=Jacob L.|title=David, King of Judah (Not Israel)|url=http://www.bibleinterp.com/articles/2014/07/wri388001.shtml|publisher=The Bible and Interpretation|date=July 2014}}</ref> နကဵုသက်သဳဝင် တၠပညာအစာဝင်တအ် မဒုင်လဝ်တဲပေင်င်ဂှ် ယၟုမ္ဂး ＂အေဿရေ＂ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ် မေရ်နေပ်တး (Merneptah Stele)၊ လိက်တၟအ်ဂှ် ဒှ်လိက်တၟအ် နူကဵု သၞာံၜိုတ် ဘဳသဳ ၁၂၀၀<ref name=NollMerneptah/><ref name=ThompsonMerneptah/> တုဲပၠန် ခေနာန်ဂှ် အစာဝင်ပုရဏဝိဇ္ဇျာန်တအ် စၟတ်သမ္တီ ဒုင်လဝ်တဲ ဒဒှ်ရ ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲခေတ်ဗရိုတ်လဒေါဝ် (Middle Bronze Age)၊<ref name="Golden">Jonathan M Golden,[https://books.google.com/books?id=EResmS5wOnkC&pg=PA3 ''Ancient Canaan and Israel: An Introduction,''] OUP USA, 2009 pp. 3–4.</ref><ref>{{cite book |last1 = Lemche |first1 = Niels Peter |year = 1998 |title = The Israelites in History and Tradition |publisher = Westminster John Knox Press |url = https://books.google.com/books?id=JIoY7PagAOAC&pg=PA35 |page=35|isbn=9780664227272}}</ref> ဆဂး ဍုင်အေဿရေလ ကဵု ဍုင်ယုဍ ၜါဏအ် အဝဵုသြဇာ ၜိုတ်ဂလိုင်လဵုမၞုံဂှ် ပရေင်ဒးပါ်ပါဲ ဟီုဂး ရေင်သကအ်နွံညိရ၊၊ ဆဂး အစာဝင်တအ် တုပ်စိုတ် ဒုင်တဲဂှ် ဍုင်အေဿရေလ ဂှ် နွံလဝ် နူၜိုတ် ဘဳသဳ ၉၀၀ တေအ်<ref name=Finkelstein/><ref name=Kuhrtp438/><ref name=Wright/> တုဲပၠန် ဍုင်ယုဍ (Kingdom of Judah) ဂှ် နွံလဝ် ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၇၀၀ ရ၊၊ <ref name=Pitcher>[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734-733, are the earliest published to date."</ref> တုဲပၠန် ညးဗွဲမဂၠိုင် ဒုင်တဲမွဲပၠန်ဂှ် ဍုင်အေဿရေလ ဒးဒုင်ပလီုဂှ် ၜိုတ် ဘဳသဳ ၇၂၀ ပ္ဍဲအခိင် ဍုင်ဂှ် ဒးဒုင်ဗတိုက် ကုအေန်ပါယာအသ်သဳရဳယာန်တၟိ (Neo-Assyrian Empire)ရ၊၊<ref name="Broshi 2001 174"/> ယၟု ဂျူ (Jew) ဂှ် တမ်မူလဍေဟ် ကၠုင်နူ အရေဝ်ရဝ်မာန် ယုဒေန် (Judean) မဂွံအဓိပ္ပါယ် မၞိဟ်နူကဵု ဍုင်ယုဍ၊၊<ref>{{cite book |url = https://books.google.com/?id=zese2C-fDTEC&pg=PA41&dq=when+was+the+term+jew+first+used#v=onepage&q=when%20was%20the%20term%20jew%20first%20used| title = Teaching Jewish History|author= Julia Phillips Berger |author2=Sue Parker Gerson | publisher = Behrman House, Inc| page = 41| year = 2006| isbn = 9780867051834}}</ref> နိရုတ္တိ ဝေါဟာရ ဗီုမပြံင်လှာဲ နူကဵု အေဿရေလ ဂွံဒှ်အာ ဂျူ ဂှ် ပ္ဍဲလိက်သၠပတ်သမ္မာတဝ်ရာန် (Torah)ဂှ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ်ရ၊၊ ဆဂး ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက် (Book of Esther) မချူလဝ် နူကဵု ဘဳသဳ ၄ ဗွဝ်ကၠံဂှ် (4th century BCE)<ref>''The people and the faith of the Bible'' by André Chouraqui, Univ of Massachusetts Press, 1975, p. 43 [https://books.google.com/books?id=YznqNU6T3xMC&pg=PA43]</ref>၊ လိက် Ketuvim၊ ပ္ဍဲတတိယဝက် လိက်တနက် (Tanakh)တအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲသၞာံဘဳသဳ ၅၈၇ ဂှ် သၟိင် နေဗုချဒ်နေသာ ဒုတိယ (Nebuchadnezzar II) မဒှ် သၟိင်အေန်ပါယာ ဗေဗဳလောန်တၟိ (Neo-Babylonian Empire) လုပ်ဗတိုက် သီကေတ် ဍုင်ယေရုသလေမ် (Jerusalem)တုဲ ပလီုထောအ် ဘာကျာ်ပထမ (First Temple)တုဲ ညးဍုင်ကွာန်အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင်ရပ်ဏာရ၊၊<ref>The Hebrews: A Learning Module from Washington State University, © Richard Hooker, reprinted by permission by the ''[[Jewish Virtual Library]]'' under [https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/Exile.html The Babylonian Exile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170113034319/https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/Exile.html |date=2017-01-13 }}</ref> အတိုင်လိက် ဨဇရာ (Book of Ezra)မ္ဂး ကြဴနူ သၟိင်ဂကူဖာသဳယာန် သာဲရုသ် မဟာ (Cyrus the Great) လုပ်သီကေတ် ဍုင်ဗေဗဳလောန်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ဘဳသဳ ၅၃၈ ဂှ် ညးကဵုအခေါင် ကုဂကူဂျူတအ် ကလေင်စဴ ဍုင်ယုဍ ပၠန်ရ၊၊ <ref name="rennert">{{cite web|url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html |title=Second Temple Period (538 BCE. to 70 CE) Persian Rule |publisher=Biu.ac.il |date= |accessdate=15 March 2014}}</ref><ref>''Harper's Bible Dictionary'', ed. by Achtemeier, etc., Harper & Row, San Francisco, 1985, p.103</ref> ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဒှ်အခိင်ပကင်ရင် နကဵုသၟိင်စဍုင် မၞုံယၟု (Zerubbabel) (ညးဂှ် ဒှ်မၞိဟ်တၞောဝ် သၟိင်ဍာဝိတ် မြဴသာ်ဝွံ ဟီုလဝ်)၊ လကျာ် ယောရှ (Joshua) မဒှ်လကျာ် မဆက်ကၠုင် နူကဵုလစှ်ေ ဘာကျာ်တြေံရ၊၊ ညးတအ် ကလေင်သြိုင် ဘာကျာ်တၟိ မကော်ဂး ဘာကျာ်ဒုတိယ ပ္ဍဲကဵုအခိင်အကြာ ဘဳသဳ ၅၂၁-၂၁၆ ရ၊၊<ref name="rennert"/> ပ္ဍဲလိက်တိ (Cyrus Cylinder)ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ယၟုသၟိင်သာဲရုသ် ကေုာံ ပရူမကလေင်သြိုင်ခၞံ ဘာကျာ်၊ ကလေင်ပတိုန် မၞိဟ်ဇၞော် ညးမကလေင်စဴရ၊၊<ref name="Becking">{{cite book |last=Becking |first=Bob |authorlink= |editor1-last=Lipschitz |editor1-first=Oded |editor2-last=Oeming |editor2-first=Manfred |chapter="We All Returned as One!": Critical Notes on the Myth of the Mass Return |title=Judah and the Judeans in the Persian Period |url=https://books.google.com/books?id=1zi2i_C1aNkC&pg=PA8#v=onepage&q=%22Cyrus%20cylinder%22%20Jerusalem |accessdate= |year=2006 |publisher=Eisenbrauns |location=Winona Lake, IN |page=8 |isbn=978-1-57506-104-7}}</ref> ဆဂး အစာဝင်လ္ၚဵုဟီု လိက်ဂှ် ချူလဝ် ပရူဗေဗဳလောန် ကေုာံ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ၊ ဟွံချူလဝ် ပရူယုဍ ကေုာံ ယေရုသလေမ် ရ၊၊<ref name="Becking" /> ပါမောက္ခ လေသတာ ဂြဗ္ဗေ (Professor Lester L. Grabbe) ဟီု လိက်ဂှ် ဒှ်လိက်အသံပါင်အမိင် သၟိင်သာဲရုသ် မဆေင် ကဵုယုဍ၊ ညးဆက်ဟီုပၠန်ဂှ် အစာဝင်ပုရဏဝိဇ္ဇျာန်တအ် စှ်ေစိုတ် အရာမကလေင်စဴဂှ် ဂကူဂျူ ဗွဲမဂၠိုင် ကလေင်စဴကၠုင် မွဲတဲဓဝ် ဟွံသေင်၊ ကလေင်စဴဒၟံင်သိုက်သိုက် မဂၠိုင်ကဵု သၞာံဗွဝ်စှ် ရ၊၊<ref name="Grabbe355">{{cite book |last=Grabbe |first=Lester L. |title=A History of the Jews and Judaism in the Second Temple Period: Yehud - A History of the Persian Province of Judah v. 1 |year=2004 |publisher=T & T Clark |isbn=978-0567089984 |url=https://books.google.com/books?id=-MnE5T_0RbMC&pg=PA355&lpg=PA355&dq=gave+the+Jews+permission+to+return+to+Yehud+province+and+to+rebuild+the |page=355}}</ref> ဍုင်ယုဍတြေံဂှ် ကတဵုဒှ်အာ နကဵု တွဵုရး အပ္ဍဲ အေန်ပါယာဖေရ်သဳ <ref>Yehud being the Aramaic equivalent of the Hebrew Yehuda, or "Judah", and "medinata" the word for province</ref> နကဵုပယျဵုတိဍာ် မွဲအခိင်ကဵုမွဲအခိင် ဟွံတုပ်ရ၊၊<ref name="Grabbe355"/> လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဍုင်ယုဍဂှ်လေဝ် အောန်စှ်ေအာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ၊၊ အတိုင်မလ္ၚတ် ပုရဏဝိဇ္ဇျာယာန်မ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် နွံၜိုတ် ၃၀၀၀ ပ္ဍဲအခိင်အကြာ ဘဳသဳ ၅ ကဵု ၄ ဗွဝ်ကၠံဂှ်ရ၊၊<ref name="Finkelstein" />{{rp|308}} ဒေသဂှ် ဒးဒုင်အုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု အဆေမေနိဒ် (Achaemenids) စဵုကဵု စိုပ်အခိင် အေန်ပါယာဂှ် ဒးဒုင်သရိုဟ်ပလီု ပ္ဍဲဘဳသဳ ၃၃၃ နကဵု သၟိင်ဇၞော် အာလေက်ဇြေန်ဒြာ (Alexander the Great)ရ၊၊ ဂျူတအ်လေဝ် ပ္ဍဲလက်ထက် တၞောဝ်သၟိင် ဟသ်မဝ်နေန် (Hasmonean dynasty) နူဘဳသဳ ၁၁၀ စဵုကဵု ၆၃ ဂှ် ကလိဂွံ အခေါင်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗၠးၜးရ၊၊ တုဲပၠန် ပ္ဍဲလက်ထက် တၞောဝ်သၟိင် ဟေရဝ်ဒိန် (Herodian dynasty) အကြာသၞာံ ဘဳသဳ ၃၇ ကဵု ၆ ဂှ်လေဝ် ကလိဂွံ အခေါင်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗၠးၜးကီုရ၊၊<ref>{{cite book|author1=Peter Fibiger Bang|author2=Walter Scheidel|title=The Oxford Handbook of the State in the Ancient Near East and Mediterranean|url=https://books.google.com/books?id=GCj09AmtvvwC&pg=PA184|date=31 January 2013|publisher=OUP USA|isbn=978-0-19-518831-8|pages=184–187}}</ref> စတမ်နူ ဘာကျာ်ဒုတိယ မဒးဒုင်သရိုဟ်ပလီု ပ္ဍဲ အေဒဳ ၇၀ ဂှ်တုဲ ဂကူဂျူတအ် ပြးဇးအာရ၊၊<ref>Johnson (1987), p. 82.</ref> ပ္ဍဲတင်ဂၞင် မလ္ၚတ် တၞောဝ်ဗဳဇဂကူတအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂကူဂျူ မပြးဇးဒၟံင် အလုံလိုက်တအ်ဂှ် နွံကဵု အာဲကၟာဲဗဳဇဂကူမၞိဟ် နူဒေသလဒေါဝ်ဗၟံက်တုဲ ပ္ဍဲဒေသလဒေါဝ်ဗၟံက်ဂှ်ပၠန် ဗဳဇညးတအ် ကြပ်ညောန် ကုဂကူဂေန်တိလေ (Gentile peoples) မဒှ်တၞောဝ်ဂကူ ဖေရ်တိလေ (Fertile Crescent)တအ်ရ၊၊ <ref name=WhoAreTheJews>{{cite web|url=http://ftp.beitberl.ac.il/~bbsite/misc/ezer_anglit/klali/05_123.pdf|title=Who are the Jews?|author=Jared Diamond|year=1993|accessdate=8 November 2010|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721133548/http://ftp.beitberl.ac.il/~bbsite/misc/ezer_anglit/klali/05_123.pdf|archivedate=21 July 2011|df=dmy-all}} Natural History 102:11 (November 1993): 12–19.</ref><ref>{{cite journal|url=http://www.pnas.org/content/97/12/6769.full|title=Jewish and Middle Eastern non-Jewish populations share a common pool of Y-chromosome biallelic haplotypes|accessdate=11 October 2012 | doi=10.1073/pnas.100115997|pmid=10801975|volume=97|issue=12|pmc=18733|date=June 2000|journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.|pages=6769–74 | last1 = Hammer | first1 = MF | last2 = Redd | first2 = AJ | last3 = Wood | first3 = ET |display-authors=etal|bibcode=2000PNAS...97.6769H}}</ref><ref>{{cite news|title=Y Chromosome Bears Witness to Story of the Jewish Diaspora|first=Nicholas|last=Wade|url=https://www.nytimes.com/2000/05/09/science/y-chromosome-bears-witness-to-story-of-the-jewish-diaspora.html|newspaper=The New York Times|date=9 May 2000|accessdate=10 October 2012}}</ref> ပ္ဍဲတၞောဝ်ဗဳဇ ဂကောံဂကူဂျူနာနာတအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ဂျူတအ်ဂှ် တၞောဝ်ဂကူ မစောန်ဆက်ကၠုင် နူကဵု ဇုဇဗဴလ သၞာံ ပန်လ္ၚီ မတုဲကၠုင်တေအ်ရ၊၊<ref>{{cite journal| title=Tracing the Roots of Jewishness |first=Michael |last=Balter| website=[[Science (journal)|Science]]| date=3 June 2010 | url=https://www.sciencemag.org/news/2010/06/tracing-roots-jewishness | access-date=4 October 2018}}</ref> ၜိုန်ရ ညးတအ် ဒးဒကးပြးချာဲဒၟံင် ရေင်သကအ် အခိင်ဗွဲမလအ်လကီုလေဝ် ဂကောံမၞိဟ်ဂကူဂျူတအ် ဆက်ထိင်ဒဝ်လဝ် အာဲကၟာဲယေန်သၞာင် အခိုက်ကၞာ ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာညးတအ် ဗွဲမခိုင်ကၠိုက်ဖိုဟ်ရ၊၊<ref>{{cite book |title=Genes, Behavior, and the Social Environment:: Moving Beyond the Nature ...By Committee on Assessing Interactions Among Social, Behavioral, and Genetic Factors in Health, Board on Health Sciences Policy, Institute of Medicine, Lyla M. Hernandez P:100 |date=2006 |publisher=National Academies Press |isbn=9780309101967 |url=https://books.google.ca/books?id=gFtYAgAAQBAJ&pg=PT116&dq=the+importance+of+ancestral+origin+box+5-1&redir_esc=y#v=onepage&q=the%20importance%20of%20ancestral%20origin&f=false |language=en}}</ref> === ဗေဗဳလောန် ကေုာံ ရဝ်မ === ကြဴနူ ဘာကျာ်ဒုတိယ မဒးဒုင်ပလီုတုဲ ဘာသာဂျူ ဒးဒုင်ဆောံလေင်အာ ဒၞာဲမပကောံ မွဲဂကောံ မွဲဂိုဏ်ရ၊၊<ref name = "Magness">Jodi Magness (2011). "[https://books.google.com/?id=VecxAQAAQBAJ&pg=PA189&dq=diaspora+70+ce#v=onepage&q=70 Sectarianism before and after 70 CE]". In Daniel R. Schwartz; Zeev Weiss (eds.). ''Was 70 CE a Watershed in Jewish History?: On Jews and Judaism before and after the Destruction of the Second Temple''. BRILL. [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Special%3ABookSources/9789004217447|<bdi>9789004217447</bdi>]].</ref> ၜိုန်ဂှ်ကီုလေဝ် အရာအဓိက ပရေင်ဘာသာဂကူဂျူဂှ် သှ်ေၜက်ဒၟံင် အတိုင်တြေံရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်လက်ထက် အာလေက်ဇြေန်ဒြာ ဂှ် လၟိဟ်ဂကူဂျူ နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ၊၊ ဝါဒဘာသာဂရိတ်ဂှ် ဆကဵုအန္တရာယ် ပ္ဍဲ (Diaspora) သၟးဟွံသေင် သီုကဵု ဍုင်အေဿရေလ ပ္ဍဲအခိင် ဗွဲမလအ်လကာဖာရ၊၊ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး တၠပညာတအ် စှ်ေစိုတ် ဘာသာဂျူ ဂကောံရဗ္ဗိနိစ် (Rabbinic Judaism) ဂှ် ဒးဒုင်ပနှဴ ကုဝါဒဘာသာဂရိတ် ဂၠိုင်ဗွဲမလောန်ဗၞတ်ရ၊၊ ဘာကျာ် ဟွံမဲရတုဲ ဂျူ မဟီုအရေဝ်ဂရိတ်တအ် ဟွံကလေင်ဂတးရံင် (ဝါ) ဟွံစၟဳစဴ ဒၞာဲဇကုတြေံ ပ္ဍဲဂျေရုသလေမ် ဗီုအခိင်ကၠာတေအ်ရ၊၊ ညးမရှ်ေသှ်ေဂျူတအ် နကဵုအရေဝ်ဘာသာမ္ဂး ပါ်အာ ၜါဂကောံ၊၊ မွဲဂကောံဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဟီုအရေဝ် ဂရိတ်၊ တုဲ မွဲဂကောံဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဟီုအရေဝ် ဟေဗြေဝ်/အာရာပ်ရ၊၊<ref name="Ehrlich">Mark Avrum Ehrlich, ed. (2009). ''Encyclopedia of the Jewish Diaspora: Origins, Experiences, and Culture, Volume 1''. ABC-CLIO. [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Special%3ABookSources/9781851098736|<bdi>9781851098736</bdi>]].</ref> လိက်ဘာသာ ကေုာံ ဗီုလျုင်ပတှ်ေဘာသာ အကြာၜါဂကောံဂှ်လေဝ် တၞဟ်ခြာအာ ရေင်သကအ် တၟာဂလိုင်ရ၊၊<ref name="Ehrlich"/> ဂျူမနှဴဂရိတ် (Hellenized Judaism)တအ် ဆလအ် ဟွံလ္ၚတ်ဗှ် လိက်သမ္မာ (Oral Law)တုဲ ဂျူရဗ္ဗိနိစ် (Rabbinic Judaism) (ဗွဲတၟေင် မၞုံ ပ္ဍဲအေဿရေ ကေုာံ ဗဳဗေလောန်) ဝေင်ပါဲ ဘာသာဂရိတ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကာလညးတအ် မချူလိက်ရ၊၊<ref name="Ehrlich"/> ဘာသာဂျူမနှဴဂရိတ် (Hellenized Judaism) ကၠေအ်ကၠာဲအာကဵု အခိုက်ကၞာ ယေန်သၞာင်ဂရိတ်-ရဝ်မ (Greco-Roman culture) တုဲ ကၠေအ်ကၠက်အာရ၊၊ ဂျူရဗ္ဗိနိစ်တအ် ဆက်သှ်ေအာဒၟံင် ပ္ဍဲဗေဗဳလောန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ၊၊<ref name="Ehrlich"/> စိုပ်ၜိုတ် ဗွဝ်ကၠံပထမဂှ် ဂကောံမၞိဟ်ဂျူ ပ္ဍဲဗေဗဳလောန် မဒှ်ဂျူ မစိုပ်အာ ဗေဗဳလောန် ကြဴနူဗေဗဳလောန် သီပလီုထောအ် ဍုင်ညးတအ်တုဲ လၟိဟ်မၞိဟ်ဂၠိုင်တိုန်<ref name="Translation 1981, pg. 95">מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת "עם ישראל – תולדות 4000 שנה – מימי האבות ועד חוזה השלום", ע"מ 95. (Translation: Mordechai Vermebrand and Betzalel S. Ruth – "The People of Israel&nbsp;– the history of 4000 years&nbsp;– from the days of the Forefathers to the Peace Treaty", 1981, p. 95)</ref> လၟိဟ်မၞိဟ် နွံၜိုတ် မွဲပြကောဋိကိုဋ်ဂှ် ဒှ်အာ ၜါပြကောဋိကိုဋ်ရ၊၊<ref name="Solomon Gryazel p. 137">Dr. Solomon Gryazel, "History of the Jews – From the destruction of Judah in 586&nbsp;BC to the present Arab Israeli conflict", p. 137</ref> အကြာ ၜိုတ်သၞာံ အေဒဳ ၂၀၀ ကဵု ၅၀၀ ဂှ် နကဵုသဘာဝ လၟိဟ်မၞိဟ် မဂၠိုင်တိုန်ကီု သီုကဵု မၞိဟ်နူဍုင်အေဿရေလ ပြံင်လုပ်ကၠုင်ကီုတုဲ လၟိဟ်မၞိဟ်ဂျူ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ပ္ဍဲဗေဗဳလောန်ဂှ် ဒှ်အာဒၞာဲ လၟိဟ်မၞိဟ်ဂျူဂၠိုင်အိုတ် မွဲဂအုံ တြဴဂအုံရ၊၊<ref name="Solomon Gryazel p. 137" /> ပ္ဍဲ ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ အစာချူလိက် (Bar Hebraeus) ချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲကဵုဂၠးကဝ်ရဝ်မ (ဒၞာဲသၟဝ်အုပ်ဓုပ်ရဝ်မ)ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ် ဂကူဂျူ သီုဖအိုတ် နွံ 6,944,000 ရ၊၊<ref name="Baron">GOODMAN, MARTIN (26 February 2010). "Secta and natio". ''The Times Literary Supplement''. Docs.google.com. Retrieved 2 October 2013.</ref> ဆဂး လညာတ်ညးဂှ် အစာဝင်လ္ၚဵု ဟွံဒုင်တဲလေဝ် နွံကီုရ၊၊ == ပြဝေဏဳ == === ကွေတ်ဘာသာ === မၞိဟ်ဂကူဂျူ ကဵု ကွေတ်ဘာသာဂျူ ၜါဝွံ ဆက်စပ် တောဲဒွန်ဒၟံင် ဗွဲမကၟောန်ဓရောန်ရ၊၊ ပွမဒုင်ပတှ်ေကေတ် ကွေတ်ဘာသာဂျူဂှ် ဂွံဒှ်တုပ်ကဵု ညံင်ညးမၜံင် ပ္ဍဲမိမဂကူဂျူတအ်ကီုရ၊၊<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/judaism/beliefs/conversion.shtml |title=BBC Religions/Converting to Judaism: "A person who converts to Judaism becomes a Jew in every sense of the word, and is just as Jewish as someone born into Judaism." |publisher=Bbc.co.uk |accessdate=2 October 2013}}</ref> ၜိုန်ဂှ်လေဝ် မၞိဟ်မပြံင်လုပ် ဒုင်ကေတ် ကွေတ်ဘာသာဂျူ သီုကဵုမၞိဟ်မၞုံကဵု တၞောဝ်ဗဳဇဂျူတြေံတအ်ဟီု ညးတအ်ဂှ် ဒးဒုင်ပါ်ကဆံင် နဒဒှ် မၞိဟ်ကဆံင်ဒုတိယ နူကဵု မၞိဟ်မၜံင်လဝ် ပ္ဍဲဂကူဂျူတအ်ရ၊၊<ref>{{cite web |url=http://www.interfaithfamily.com/spirituality/conversion/Are_Converts_Treated_as_Second_Class.shtml |title=Are Converts Treated as Second Class? |work=InterfaithFamily |accessdate=2019-03-16 |archivedate=2020-08-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200808163226/http://www.interfaithfamily.com/spirituality/conversion/Are_Converts_Treated_as_Second_Class.shtml }}</ref> ညံင်ညးတၞဟ် ဂွံပြံင်လုပ် ဒုင်ကေတ် ကွေတ်ဘာသာဂျူဂှ် ညးတအ် ဟွံပ္တိတ်ဒြဟတ် ဟွံဗက်ဟီုတွဟ် စန်ဒက်ရ၊၊ ဗွဲမဂၠိုင် ကုကောန်ဇာတ် မကတဵုဒှ် နူမိမ မနှဴရဴတအ်ကဵု ကုညးမစှ်ေဒၞာဲ ဒက်အိန်ထံင် ကုဂျူတအ်သၟးရ ညးတအ် ပ္တိတ်ဒြဟတ် စန်ဒက်၊၊<ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/paul-golin/the-complicated-relations_b_842806.html |title=Paul Golin: The Complicated Relationship Between Intermarriage and Jewish Conversion |publisher=Huffingtonpost.com |accessdate=2 October 2013}}</ref> လိက်သၠပတ်ဟေဗြေဝ်ဂှ် ဒှ်လိက်မဆေင်ကဵု ကွေတ်ဘာသာညးတအ်ရ၊၊ လိက်တအ်ဂှ် တၞောဝ်ဝင်ဂကူဂျူ နူခေတ်တမၠာရ၊၊ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် လိက်သၠပတ်ဓမ္မတြေံ ပ္ဍဲဘာသာခရေတ်ယာန်ဂှ် ဒှ်လိက်သၠပတ်ညးတအ်ရ၊၊ လိက်သၠပတ်ဓမ္မတြေံဂှ် ဘာသာခရေတ်ယာန်ကီု သီုကဵု ဘာသာအေဿလာမ် စၟတ်သမ္တီလဝ် လိက်သၠပတ်ကျာ်ညးတအ်ကီုတုဲ ဘာသာပိဝွံ ညးကော်စ ဘာသာအဗရာဟေမ် (Abrahamic religions)ရ၊၊ ဘာသာဂျူဂှ် ကုညးမစ္ၜောဲစ္ၜော်တအ်ဂှ် ဟိုတ်မၞုံကဵု သီုဒ္ဂေတ်လၟေတ်မၞိဟ်ကီု သီုကဵု ဓဝ်ပတှ်ေဂှ်ရ ဘာသာဂျူဂှ် ဒှ်ဘာသာ မစ္ၜောဲစ္ၜော်မွဲ သၟးဟွံက သီုဒှ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ်ဘဝ "way of life,"<ref>Neusner (1991) p. 64</ref>တုဲ ဂွံပါ်ကၠးကၠး အရာလဵု ဒှ်ဘာသာဂျူ၊ အရာလဵု ဒှ်ပြဝေဏဳဂျူဂှ် ဟွံလောဲသွာရ၊၊ အတိုင်လၟေင်ဝင် အခိင် ကေုာံ ဒၞာဲဒတန် တၞဟ်ခြာ မပ္တံကဵု ခေတ်ကာလဂရိတ်ခေတ်တြေံ မကော်ဂး ဟေလ်လေနိစ်<ref>{{cite book|last=Patai|first=Raphael|authorlink=Raphael Patai|title=[[The Jewish Mind]]|year=1996|origyear=1977|publisher=Wayne State University Press|location=Detroit|isbn=0-8143-2651-X|page=7}}</ref>၊ ပ္ဍဲယူရောပ် ကၠာ ကေုာံ ကြဴ နူခေတ်ပညာ<ref>{{cite book|last=Johnson|first=Lonnie R.|title=Central Europe: Enemies, Neighbors, Friends|year=1996|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=0-19-510071-9|page=145}}</ref> ပ္ဍဲအေဿလာမ်သပိန် ကေုာံ ပဝ်တူဂြဳ၊<ref name=Sharot2930>Sharot (1997), pp. 29–30.</ref> ပ္ဍဲအဖရိကသၟဝ်ကျာ ကေုာံ လဒေါဝ်ဗမံက်<ref name=Sharot2930 /> ပ္ဍဲအိန္ဒိယ၊<ref>Sharot (1997), pp. 42–43.</ref> ပ္ဍဲဍုင်ကြုက်၊<ref>Sharot (1997), p. 42.</ref> ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊<ref>{{cite book|last=Fishman|first=Sylvia Barack|title=Jewish Life and American Culture|year=2000|publisher=State University of New York Press|location=Albany, N.Y.|isbn=0-7914-4546-1|page=38}}</ref> ကေုာံ ပ္ဍဲအေဿရေ<ref>{{cite book|last=Kimmerling|first=Baruch|title=The Israeli State and Society: Boundaries and Frontiers|year=1996|publisher=State University of New York Press|location=Albany, N.Y.|isbn=0-88706-849-9|page=169}}</ref> တအ်ဂှ်တုဲ ဘာသာဂျူဂှ် ပကဵု ညံင်ဂွံဖျေဟ်ကိုန်ဂစိုတ် အရာလဵုမဒှ် ဘာသာဂျူ ဟွံလောဲသွာရ၊၊ အရာလ္ၚဵု မဆေင်ကဵု ဘာသာဂျူတုဲ အရာလ္ၚဵု မပြံက်နှဴကၠုင် နူကဵုပွဳပွူညးတအ် မမံင်လဝ်ဂှ်ရ၊၊ <ref>{{cite book|last=Lowenstein|first=Steven M.|title=The Jewish Cultural Tapestry: International Jewish Folk Traditions|year=2000|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=0-19-513425-7|page=228}}</ref> === အရေဝ်ဘာသာ === [[File:Page from Yiddish-Hebrew-Latin-German dictionary by Elijah Levita.jpg|thumb|upright|A page from [[Elia Levita]]'s (right to left) [[Yiddish language|Yiddish]]-[[Hebrew language|Hebrew]]-[[Latin language|Latin]]-[[German language|German]] dictionary (1542) contains a list of nations, including an entry for Jew: {{lang-he|יְהוּדִי}}, {{lang-yi|יוּד}}, {{lang-de|Jud}}, {{lang-la|Iudaeus}}]] အရေဝ်ဘာသာဟေဗြေဝ်ဂှ် ဒှ်အရေဝ်လိက် ဘာသာဂျူ (မကော်ခဴစ ''lashon ha-kodesh'', "တဝဟ်ပါင်ကျာ်")၊ အရေဝ်မစကာ လိက်ဟေဗြေဝ်ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ်လိက် မကော်ခဴစ တးနက် (Tanakh) မဒှ်လိက် မမင်မဲလဝ် အရေဝ်ဂကူဂျူတအ် နူကဵုဗွဝ်ကၠံ ဗွဲမဂၠိုင်တေအ်ရ၊၊ ၜိုတ် ဘဳသဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံတေအ် ဂကူအာရမိစ် (Aramaic) မဒှ်ဂကူ တၞောဝ်ဗဳဇကြပ် စကာ အရေဝ်ဟေဗြေဝ် နဒဒှ် အရေဝ်မဟီုဂး ပ္ဍဲဂျူဒေဲ (Judea)ရ၊၊<ref name=Grintz>{{cite journal|doi=10.2307/3264497|title=Hebrew as the Spoken and Written Language in the Last Days of the Second Temple|first=Jehoshua M.|last=Grintz|journal=Journal of Biblical Literature|volume=79|issue=1|date=March 1960|pages=32–47|publisher=The Society of Biblical Literature|jstor=3264497|ref=harv}}</ref> ၜိုတ် ဘဳသဳ ၃ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂျူလ္ၚဵုဂှ် ဟီုအရေဝ်ဂရိတ်၊<ref>Feldman (2006), p. 54.</ref> ဂျူ ပ္ဍဲဗေဗဳလောန်ဂှ် ဟီုအရေဝ် ဟေဗြေဝ်၊ အရေဝ်အာရမိစ်၊၊ အရေဝ်ၜါဏအ်ဂှ် ဂျူမနွံ ပ္ဍဲအေဿရေလတအ်လေဝ် ဟီုဒၟံင်ကီု ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်၊၊၊{{Citation needed|date=March 2016}} နကဵုဗွဝ်ကၠံ ဗွဲမဂၠိုင် ဂျူမပြးဇးဒၟံင် အလုံလိုက်မွဲတအ်ဂှ် စကာအရေဝ်ဒေသ (ဝါ) အရေဝ်အဓိက ပ္ဍဲဒၞာဲညးတအ် မပဒတဴဂှ်တုဲ ရမ္သာင်ညးတအ်လေဝ် ဓစေင်ဗၠေင်ဗက်အာကဵု အရေဝ်ဒေသတအ်ဂှ်ကီုရ၊၊ ဥပမာ အရေဝ် ယိဒ်ဒိရှ် (Yiddish) ဂှ် ဒှ်အရေဝ် ဂျူဒေဲအဝ်-ဂျာမာန် (Judæo-German language) မဒှ်အရေဝ် မပံင်နှဴ အကြာအရေဝ်ဂျူ ကဵု အရေဝ်ဂျာမန်၊ ဂျူမပဒတဴ ပ္ဍဲဒေသလဒေါဝ်ယူရောပ်တအ် မဟီုရ၊၊ ညံင်ရဴဂှ်ကီု အရေဝ် လာဒိနဝ် (Ladino) ဂှ် ဒှ်အရေဝ် ဂျူဒေဲအဝ်-သပိန် (Judæo-Spanish language) မဒှ်အရေဝ် မကတဵုဒှ်ကၠုင် နူဂကူဂျူ သေဖရ်ဒိ (Sephardi Jews) ညးမပဒတဴ ပ္ဍဲဒေသမုဟ်ၜဳ အဳဗေရိယာန် (Iberian peninsula)ရ၊၊ ပါဲနူဏအ်လေဝ် နွံတၟာဂလိုင်ဏီရ၊၊<ref name=Languages /> လိက်ဘာသာဟေဗြေဝ်ဂှ် လုကဴ ပွိုင် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံပြင်င် စကာကၠုင် နဒဒှ် လိက်မစကာ ပ္ဍဲဘာသာ ကေုာံ လိက်မချူလဝ် လိက်မဆေင်ကဵု ကွေတ်ဘာသာဂျူရ၊၊ ဆဂး အရေဝ်ဟေဗြေဝ်ဂှ် ဆမၞိဟ်ညိညဓဝ်ဟေင် စကာကၠုင် နဒဒှ် အရေဝ်မဟီု ရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲရ၊၊ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် အရေဝ်ဟေဗြေဝ်ဂှ် ပ္ဍဲဂါထာလ္ၚောဝ်ကျာ်တအ် ကေုာံ လိက်ကျာ်ဟေင်ရ စကာကၠုင်တုဲ ပ္ဍဲလဟီုမၞိဟ်တအ် ရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲဂှ် စကာဒၟံင် အရေဝ်ဘာသာ မကြပ်ညောန် ကုညးတအ်ရ၊၊<ref>{{cite journal|last1=Parfitt|first1=T. V.|doi=10.1093/jss/17.2.237|title=The Use Of Hebrew In Palestine 1800–1822|journal=Journal of Semitic Studies|volume=17|issue=2|pages=237–52|year=1972|url=http://jss.oxfordjournals.org/content/17/2/237.full.pdf+html|ref=harv}}</ref> ညးမကလေင် ဂယိုင်ပတိုန် ညံင်အရေဝ်ဟေဗြေဝ် ဂွံကလေင်ဂျိုင်ကၠုင် နဒဒှ်အရေဝ် မဟီုရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲပၠန်ဂှ် ဒှ် အဳလဳဇာ ဗေန် ယေဟုဒါ (Eliezer ben Yehuda)ရ၊၊ ညးစိုပ်အာ ဍုင်ပါလေတ်သတာင် (လၟုဟ် မကော် အေဿရေ) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၁ တေအ်ရ၊၊ ညးဗတောန်ကဵု ဂကူဂျူတအ် အရေဝ်ဟေဗြေဝ်ဂှ်ရ၊၊ အရေဝ်ဂျူ (ဝါ) အရေဝ်ဟေဗြေဝ်ဂှ် စနူအခိင် တာန်နစ် (Tannaic times) (နူအေဒဳၜိုတ်၂၀၀) တေအ်ဂှ် နဒဒှ် အရေဝ်မဟီုဂးရိုဟ်တ္ၚဲမွဲဂှ် ကၠေအ်ကၠက်အာတုဲတုဲရ၊၊ <ref name=Grintz /> လၟုဟ်မ္ဂး အရေဝ်ဟေဗြေဝ် ခေတ်တၟိဂှ် နဒဒှ် အရေဝ်မစကာဍုင်အေဿရေမွဲဂှ် ကလေင်ဂျိုင်တိုန်တုဲ တန်တဴဒၟံင်ပၠန်ရ၊၊ <ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/NR/rdonlyres/EDC6CB3D-73EE-43BD-9CDC-ED4EFF8A4008/0/usisrael_pub.pdf |title=Israel and the United States: Friends, Partners, Allies |accessdate=2 April 2012 |publisher=[[Embassy of Israel in Washington, D.C.]] |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111013070200/http://www.mfa.gov.il/NR/rdonlyres/EDC6CB3D-73EE-43BD-9CDC-ED4EFF8A4008/0/usisrael_pub.pdf |archivedate=13 October 2011 }}</ref> ၜိုန်ရ အရေဝ်ဟေဗြေဝ်ဂှ် နဒဒှ် အရေဝ် မစကာဍုင်မွဲ သွက်ဂကူဂျူ ပ္ဍဲဍုင်အေဿရေကီုလေဝ်၊ ဂျူအလုံဂၠးတိဂှ် ဟီုအရေဝ်ဟေဗြေဝ် ဟွံလေပ်ဏီရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အရေဝ်အင်္ဂလိက်ဂှ် စကာဒၟံင် နဒဒှ် အရေဝ် မဆက်စၠောအ် အကြာဂကူဂျူဂမၠိုင်ရ၊၊ <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=0VnB2Jq3fW4C&pg=PA428#v=onepage|title=International Handbook of Jewish Education|author=Nava Nevo|publisher=Springer|year=2001|page=428|quote=In contrast to other peoples who are masters of their national languages, Hebrew is not the 'common possession' of all Jewish people, and it mainly—if not exclusively—lives and breathes in Israel.... Although there are oases of Hebrew in certain schools, it has not become the Jewish lingua franca and English is rapidly taking its place as the Jewish people's language of communication. Even Hebrew-speaking Israeli representatives tend to use English in their public appearances at international Jewish conventions.|isbn=9789400703544}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hEHCW7KnuG8C&pg=PA121#v=onepage|title=Prophets and Profits: Managerialism and the Restructuring of Jewish Schools in South Africa|author=Chaya Herman|publisher=HSRC Press|year=2006|page=121|quote=It is English rather than Hebrew that emerged as the ''lingua franca'' of the Jews towards the late 20th century.... This phenomenon occurred despite efforts to make Hebrew a language of communication, and despite the fact that the teaching of Hebrew was considered the ''raison d'être'' of the Jewish day schools and the 'nerve center' of Jewish learning.|isbn=9780796921147}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=bWmMAgAAQBAJ&pg=PA185&dq=%22english+as+a+lingua+franca+for+jews+worldwide%22#v=onepage&q=%22english%20as%20a%20lingua%20franca%20for%20jews%20worldwide%22|title=Negotiating Language Policy in Schools: Educators as Policymakers|author=Elana Shohamy|publisher=Routledge|year=2010|page=185|quote=This priority given to English is related to the special relationship between Israel and the United States, and the current status of English as a ''lingua franca'' for Jews worldwide.|isbn=9781135146214}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rUpFAAAAQBAJ&pg=PA214#v=onepage|title=Dynamic Belonging: Contemporary Jewish Collective Identities|author=Elan Ezrachi|publisher=Bergahn Books|year=2012|page=214|quote=As Stephen P. Cohen observes: 'English is the language of Jewish universal discourse.'|isbn=9780857452580}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jafi.org.il/JewishAgency/English/Jewish+Education/Compelling+Content/Worldwide+Community/Connecting+to+Community/Jewish+Languages.htm |title=Jewish Languages&nbsp;– How Do We Talk To Each Other? |publisher=[[Jewish Agency]] |accessdate=5 April 2014 |quote=Only a minority of the Jewish people today can actually speak Hebrew. In order for a Jew from one country to talk to another who speaks a different language, it is more common to use English than Hebrew. |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140307172019/http://www.jafi.org.il/JewishAgency/English/Jewish%2BEducation/Compelling%2BContent/Worldwide%2BCommunity/Connecting%2Bto%2BCommunity/Jewish%2BLanguages.htm |archivedate=7 March 2014 |df= }}</ref> ၜိုန်ရ ဂကူဂျူဂမၠိုင် လေပ်ကၠိုဟ် အရေဝ်ဘာသာဂျူ ၜိုတ်ကၠိုဟ်ခၠင် ဂွံဗှ်လိက်ကျာ် မချူလဝ် နကဵုဘာသာဂျူခေတ်တြေံ လေပ်ကီုလေဝ်၊ ဂျူဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် အရေဝ်အင်္ဂလိက်ဂှ် စကာဂၠိုင်ရ၊၊ အရေဝ်ဘာသာ ဂကူဂျူတအ် မဟီုဂၠိုင်အိုတ် ပိဘာသာ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဂှ် ဒှ်အရေဝ်ဟေဗြေဝ်၊ အရေဝ်အင်္ဂလိက် ကေုာံ အရေဝ်ရုရှာရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ အရေဝ်ရဝ်မ၊ အရေဝ်ပြင်သေတ် ကေုာံ အရေဝ်သပိန်လေဝ် စကာဂၠိုင်ကွေဟ်ကီုရ၊၊<ref name=Languages /> ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာတေအ် အရေဝ်ယိဒ်ဒိသ် မဒှ်အရေဝ်ဂျူ မပြံက်နှဴကဵုဂျာမနဳဂှ် ဂျူတအ် ဟီုဂၠိုင်အိုတ်ကီုလေဝ် <ref>Hebrew, Aramaic and the rise of Yiddish. D. Katz. (1985) ''Readings in the sociology of Jewish languages'</ref> ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိအလန်ဒုတိယ ဂျူမဒုင် ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူ (ဒးဒုင်စံင်ယဇ်) ပ္ဍဲဂျာမနဳတုဲ အရေဝ် ဟေဗြေဝ်ခေတ်တၟိ မဒှ်အရေဝ် ဂကောံချဳဓရာင် သွက်ဗၠးၜးဂကူဂျူ မကော်ဂး ပရေင်ချဳဓရာင် ဇြာဲနာက် (Zionist movement) တအ်မစကာဂှ် ဒှ်ကၠုင် အရေဝ်ဂျူမွဲတုဲ အရေဝ်ဟေဗြေဝ်ဂှ် ဒှ်အာ အရေဝ်စကာဍုင် အေဿရေ ရ၊၊ ပ္ဍဲဒၞာဲလ္ၚဵု အရေဝ်မိ (ဝါ) အရေဝ်မစကာရိုဟ်တ္ၚဲ ဂကူဂျူတအ်ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူအရေဝ်မၞိဟ်မစကာဂၠိုင် ပ္ဍဲဒၞာဲဒေသဍုင် ညးတအ် မပဒတဴဒၟံင်ရ၊၊ ဥပမာ ပ္ဍဲကွဳဗေက် (Quebec) ဂကူအရှကေန်ဇိစ် (Ashkenazic) ဗွဲမဂၠိုင်တအ် လွဳဗစ အရေဝ်အင်္ဂလိက် နဒဒှ်အရေဝ်မိကီုလေဝ် ဂကူဂျူ သေဖရ်ဒိစ် (Sephardic) တအ် စကာ အရေဝ်ပြင်သေတ် နဒဒှ် အရေဝ်အဓိကရ၊၊<ref name="forward">{{cite web|url=http://forward.com/articles/5434/quebec-sephardim-make-breakthroughs/|title=Quebec Sephardim Make Breakthroughs – Forward.com|publisher=forward.com|accessdate=12 March 2015}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=NYyiAgAAQBAJ&pg=PR22#v=onepage|title=Contemporary Sephardic Identity in the Americas: An Interdisciplinary Approach|author=Edna Aizenberg|year=2012|page=xxii|isbn=9780815651659}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=fIZ6wftL3oQC&pg=PA449#v=onepage|title=Canada's Jews: A People's Journey|author=Gerald Tulchinsky|pages=447–49|isbn=9780802093868|year=2008}}</ref> ညံင်ရဴသာ်ဂှ်ကီု ဂျူ ပ္ဍဲအဖရိကသၠုင်ကျာတအ်ဂှ် စၞးမဟီု အရေဝ်အဖရိကာန် ဂှ် ညးတအ် ဟီု အရေဝ်အင်္ဂလိက် ရ၊၊<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gbTFAAAAQBAJ&pg=PA51#v=onepage|title=Institutions, Ethnicity, and Political Mobilization in South Africa|author=Jessica Piombo|publisher=Palgrave Macmillan|page=51|isbn=9780230623828|date=3 August 2009}}</ref> ဟိုတ်နူပဝ်လဇြဳ (ဝါ) ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု သဵုဗိယေတ် ကေုာံ ဨကရာဇ်ဇာတအ်တုဲ ဂကူဂျူ မၞုံပ္ဍဲရုရှာဂှ် အရေဝ်ဘာသာယိဒိဒိစ် (အရေဝ်ဂျူမွဲဂကူ) ဂှ် ကၠေအ်အာတုဲ မၞိဟ်တအ် ဟီုအရေဝ်ရုရှာအိုတ်ရ၊၊ <ref>{{cite journal|url=https://books.google.com/books?id=TIMoQbjAmhgC&pg=PA31#v=onepage|title=World War I and the Remaking of Jewish Vilna, 1914–1918|author=Andrew Noble Koss (dissertation)|publisher=Stanford University|year=2010|pages=30–31}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ic5Kth7aiusC&pg=PA781#v=onepage|title=Jewish and Non-Jewish Creators of "Jewish Languages"|author=Paul Wexler|chapter=Chapter 38: Evaluating Soviet Yiddish Language Policy Between 1917–1950|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=2006|page=780|isbn=9783447054041}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jewish-languages.org/jewish-russian.html|title=Jewish Russian|author=Anna Verschik|publisher=Jewish Languages Research Website|date=25 May 2007|accessdate=16 March 2019|archivedate=16 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141016171323/http://www.jewish-languages.org/jewish-russian.html}}</ref> အခိင်လၟုဟ် ဂျူ မၞုံပ္ဍဲဍုင် မပါ်တိတ် နူကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဆဵုဗိယေတ်တြေံ မပ္တံကဵု ဍုင်ယူကရိုင် (Ukraine)တအ်ဂှ် အရေဝ်ဒေသဂှ် ဟွံဟီုတုဲ ဟီုအရေဝ်ရုရှာအိုတ်ရ၊၊<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=NoPZu79hqaEC&pg=PA1007#v=onepage|title=Encyclopedia of the Jewish Diaspora: Origins, Experiences, and Culture, Volume 1|page=1007|isbn=9781851098736|author1=Ehrlich|first1=Mark Avrum|year=2009}}</ref><ref name="google">{{cite book|title=Ukraine: A History, 4th Edition|author=Subtelny, O.|date=2009|publisher=University of Toronto Press, Scholarly Publishing Division|isbn=978-1-4426-9728-7|url=https://books.google.com/books?id=ktyM07I9HXwC|accessdate=12 March 2015}}</ref><ref name="google2">{{cite book|title=Multicultural Perspectives in Working with Families|author1=Congress, E.P.|author2=Gonzalez, M.J.|date=2005|publisher=Springer Publishing Company|isbn=978-0-8261-3146-1|url=https://books.google.com/books?id=eujRZg308isC|accessdate=12 March 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.haaretz.com/weekend/jerusalem-babylon/.premium-1.579733 |title=The Jews who said 'no' to Putin |author=Anshel Pfeffer |publisher=''Haaretz'' |date=14 March 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140326082731/http://www.haaretz.com/weekend/jerusalem-babylon/.premium-1.579733 |archivedate=26 March 2014 }}</ref><ref name="jewishvirtuallibrary2">{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/Bukharan_Jews.html|title=Bukharan Jews &#124; Jewish Virtual Library|publisher=jewishvirtuallibrary.org|accessdate=12 March 2015}}</ref> ၜိုန်ရ လၟိဟ်မၞိဟ်ဂကူဂျူ ပ္ဍဲအဖရိကသၟဝ်ကျာဂှ် အောန်တဴကီုလေဝ် ဂျူ မၞုံပ္ဍဲဍုင်အလ်ဂေရိယျာ၊ မဝ်ရဝ်ကဝ်၊ တူနဳရှာ တအ်ဂှ် ဟွံဟီု အရေဝ် ညးဒေသ မပ္တံ အရေဝ်အာရာပ် ကေုာံ အရေဝ်ဗေရ်ဗေရ် (Berber)တအ်တုဲ ဟီု အရေဝ်ပြင်သေတ် ရ၊၊ ဒေသတအ်ဂှ် ကေင်ဒှ်လဝ် သၟဝ်ကဝ်လဝ်နဳပြင်သေတ်ရ၊၊<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=f4Mp4qy8lbUC&pg=PA234#v=onepage|title=Transnational Spaces and Identities in the Francophone World|page=234|isbn=0803224656|author1=Gafaiti|first1=Hafid|date=1 July 2009}}</ref> <ref name="Maoz" /><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=45exFa6wDIIC&pg=PA258#v=onepage|title=Jewish Culture and Society in North Africa|pages=258, 270|isbn=0253001463|author1=Gottreich|first1=Emily Benichou|last2=Schroeter|first2=Daniel J|date=1 July 2011}}</ref><ref name="jdc">{{cite web|url=http://www.jdc.org/where-we-work/africa/tunisia.html|title=Tunisia|publisher=jdc.org|accessdate=12 March 2015|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016211752/http://www.jdc.org/where-we-work/africa/tunisia.html|archivedate=16 October 2013|df=dmy-all}}</ref> === က္ဍိုပ်သကိုပ် === ပ္ဍဲဂကောံဘာသာဂျူဂှ် က္ဍိုပ်သကိုပ်ဘာသာမွဲတၠ မဟီုတုဲ သီုဖအိုတ် ဗီုဏအ် ဟွံမဲကီု ပ္ဍဲကဵုဂကူလေဝ် မၞိဟ်မပၠတရဴဂကူ မၞုံကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ်မွဲတၠဓဝ် ဟွံမဲကီုရ၊၊ <ref>{{cite book|last=Eisenstadt|first=S.N.|title=Explorations in Jewish Historical Experience: The Civilizational Dimension|year=2004|publisher=Brill|location=Leiden, The Netherlands|isbn=90-04-13693-2|page=75 }}</ref> ဆဂး ပ္ဍဲဂကောံဘာသာဂမၠိုင်ဂှ် မၞုံကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် ကဆံင်နာနာသာ် ကဆံင်ပွိုင်ဍုင်၊ ကဆံင်ဍုင် ကေုာံ ကဆံင်ဍုင်ဂမၠိုင် မပံင်တောဲ နွံရ၊၊<ref>{{cite book|last=Lewis|first=Hal M.|title=From Sanctuary to Boardroom: A Jewish Approach to Leadership|year=2006|publisher=Rowman & Littlefield|location=Lanham, Md.|isbn=0-7425-5229-2|page=1 }}</ref> === Israel === အေဿရေ ဂှ် ဒှ်ဍုင် ကောန်ဂကူဂျူတုဲ ပၞောဝ်ဍုင်လတူဂၠးတိဏအ်ဂမၠိုင် ဍုင်အေဿရေမွဲဟေင် မဒှ်ဍုင် ဂကူဂျူ မဒှ်မၞိဟ်လပါ်ဂၠိုင်ရ၊၊<ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/IranianThreat/News/Article.aspx?id=257112|title='Iran must attack Israel by 2014'|date=9 February 2012|newspaper=The Jerusalem Post|accessdate=3 April 2012}}</ref> ဍုင်အေဿရေဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နဒဒှ် ဍုင်ဗၠးၜး သၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ မဒှ်ဍုင်ဂကူဂျူ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ ဂိတုမေ ၁၄ ဂှ်ရ၊၊<ref name="cia">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html|publisher=Central Intelligence Agency|work=The World Factbook|accessdate=20 July 2007|date=19 June 2007|title=Israel|archivedate=3 January 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210103175437/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html}}</ref> ပ္ဍဲကၠတ်ထဝ် မကော်ခဴစ နကဵုဘာသာဟေဗြေဝ် ကၞေသ်သေတ် (Knesset) နွံအမာတ် စၞးညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ၁၂၀ တၠဂှ်<ref>{{cite web|url=https://www.knesset.gov.il/description/eng/eng_mimshal_beh.htm|publisher=The Knesset|accessdate=8 August 2007|title=The Electoral System in Israel}}</ref> အတိုင်သွဟ် သဘင်ရုဲမာဲ သၞာံ ၂၀၁၆ ဂှ်မ္ဂး အမာတ် ၁၄ တၠဂှ် ဒှ်မၞိဟ်စၞး နူကဵုဂကူအာရာပ် ပ္ဍဲဍုင်အေဿရေ ရ၊၊ အမာတ်မၞိဟ်စၞးအာရာပ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် နူကဵုဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂကူအာရာပ် ပ္ဍဲဍုင်အေဿရေဂှ်ရ၊၊ ပ္ဍဲနာဲဗစာဂမၠိုင် ပ္ဍဲရုင်ဗစာကၠတ်ထဝ် အေဿရေ (Supreme Court of Israel)ဂှ် မွဲတၠဂှ် ဒှ်မၞိဟ် နူဂကူအာရာပ်ကီုရ၊၊<ref>{{cite web|url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2009/israel|title=Israel|work=Freedom in the World|publisher=Freedom House|year=2009}}</ref> ပ္ဍဲအေဿရေဂှ် အကြာသၞာံ ၁၉၄၈ ကဵု ၁၉၅၈ ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ်ဂကူဂျူ နူ ၈၀၀,၀၀၀ ဂှ် ဒှ်အာ ၜါပြကောဋိကိုဋ်ရ၊၊<ref>{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_01&CYear=2006 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |accessdate=7 August 2007 |year=2006 |title=Population, by Religion and Population Group |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930033403/http://www1.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_01&CYear=2006 |archivedate=30 September 2007 |df= }}</ref> ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ပ္ဍဲအေဿရေဂှ် ဂကူဂျူ နွံ ၇၅.၄% တုဲ နွံ ၆ ပြကောဋိကိုဋ်ရ၊၊<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4280028,00.html |title=Jewish New Year: Israel's population nears 8M mark |publisher=Ynetnews.com |date=20 June 1995 |accessdate=12 April 2013}}</ref><ref>{{cite web|author=Harriet Sherwood in Jerusalem |url=https://www.theguardian.com/world/2013/jan/01/israel-jewish-population-six-million |title=Israel's Jewish population passes 6 million mark |work=Guardian |date=1 January 2013 |accessdate=12 April 2013}}</ref> ကာလစဒက်ပ္တန် ဍုင်အေဿရေတေအ်ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ်ဂကူဂျူတအ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မပြံင်လုပ် နူမၞိဟ်မဟွံချိုတ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မဒးဒုင်စံင်ယဇ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ပၞာန်ဂၠးတိအလန်ဒုတိယတအ်ရ၊၊<ref name="persecution">{{harvnb|Dekmejian|1975|p=247}}. "And most [Oriental-Sephardic Jews] came... because of Arab persecution resulting from the very attempt to establish a Jewish state in Palestine."</ref> ပ္ဍဲဍုင်အေဿရေဂှ် ဂျူ အဳတဳအဝ်ပဳယျာ (Ethiopian Jews) လေဝ် နွံတၟာဂလိုင်ကီုရ၊၊ ညးတအ်ဂှ် ပြံင်လုပ် နကဵုက္ၜင်ကျာ နူကဵုအကြာ ကၞောတ်သၞာံ ၁၉၈၀တအ် ကဵု လပါ်စ သၞာံ ၁၉၉၀တအ်ရ၊၊<ref>{{cite web|title=airlifted tens of thousands of Ethiopian Jews|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/ejhist.html#operation1/|accessdate=7 July 2005}}</ref> အကြာ သၞာံ ၁၉၇၄ ကဵု ၁၉၇၉ ဂျူ ပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲအေဿရေ ဗဒါဲ ၂၂၇,၂၅၈ တၠရ၊၊ ၜိုတ်ကဝက်ဂှ် ဒှ်ဂျူ မကၠုင် နူကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံသဵုဗိယေတ် ရ၊၊<ref>{{cite web|url=http://www.memo.ru/history/diss/books/alexeewa/|script-title=ru:История инакомыслия в СССР|first=Lyudmila|last=Alexeyeva|authorlink=Lyudmila Alexeyeva|location=Vilnius|year=1983|language=Russian|trans-title=History of Dissident Movement in the USSR|title=Archive copy|accessdate=2019-03-17|archivedate=2017-03-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170309152800/http://www.memo.ru/history/diss/books/alexeewa/}}</ref> ပ္ဍဲအခိင်အကြာဂှ် ဂျူ နူကဵု ယူရောပ်လပါ်ပလိုတ်၊ နူလတ်တေန်အမေရိက ကေုာံ အမေရိကသၟဝ်ကျာတအ်လေဝ် နွံဗွဲမဂၠိုင်ကီုရ၊၊ <ref>Goldstein (1995) p. 24</ref> ဂျူ နူဒေသတၞဟ် ဗီုကဵု ဂျူအိန္ဒိယ၊ ဂျူမဒြေပ်ဒဴ ဘဲစံင်ယဇ် ပၞာန်ဂျာမနဳတုဲ မစိုပ်အာ ဍုင်အမေရိကာန်၊ အာဂျေန်တဳနာ၊ အဝ်သတေလျာ၊ ချဳလဳ ကေုာံ အဖရိကသၠုင်ကျာတအ်လေဝ် ပြံင်လုပ် အေဿရေကီုရ၊၊ ဂျူမပြံင်လုပ် အေဿရေတုဲ ဗွဲကြဴ ဟိုတ်နူ အခက်အခုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပြသၞာအကြာ ဂျူ-အာရပ် ပ္ဍဲအေဿရေဂှ်တုဲ ပြံင်တိတ် နူအေဿရေလေဝ် နွံကီုရ၊၊ ဂျူ မပြံင်တိတ် နူအေဿရေဂှ် ညးတအ်ကော်စ ယောရ်ဒိမ် (yordim ירידה) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးမဒဴတုဲ ကုညးမပြံင်လုပ်တအ်ဂှ် ညးတအ်ကော်စ Aliyah עליה မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးမစဴဌာန် ရ၊၊ <ref name="Dosick 2007, p. 340">Dosick (2007), p. 340.</ref> ==နိဿဲ== {{Reflist|30em}} [[Category:ကဏ္ဍအဓိက!]] [[Category:BEHM]] [[Category:မနုဿဗေဒ]] [[Category:ဘာသာ]] {{DEFAULTSORT:ဂျူ}} avdnqn82gmvu2ja62ucwapmpogf1cy9 0 1603 55211 43174 2026-06-04T00:57:09Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 55211 wikitext text/x-wiki {{Infobox spy |name=အဳလဳ ကဝ်ဟေန်<br>Eli Cohen |criminal_charge=Espionage |codename2_label=Alias |serviceyears=1961–1965 |agency=[[Mossad]] |allegiance={{flagu|Israel|size=20px}} |children=3 |spouse=Nadia Majald |criminal_penalty=Execution |citizenship=အေဿရေ |image=EliCohen.jpg |death_place=[[Damascus]], Syria|death_date={{death date and age|1965|05|18|1924|12|16|df=y}} |birth_place=[[Alexandria]], Egypt |birth_date={{birth date|1924|12|06|df=y}} |birth_name=Eliyahu Ben-Shaul Cohen |caption=Cohen, January 1959 |upright=yes |codename2=Kamel Amin Thaabet }} '''အဳလဳယဟူ ဗေန်-ရှူလ် ကဝ်ဟေန် (Eliyahu Ben-Shaul Cohen)''' (Hebrew: אֱלִיָּהוּ בֵּן שָׁאוּל כֹּהֵן, အာရပ်: إيلي كوهين(၆ ဒဳဇြေန်ပါ ၁၉၂၄&nbsp;–၁၈ မေ ၁၉၆၅)၊ ဗွဲမဂၠိုင် တီလဝ် နကဵုယၟု အဳလဳ ကဝ်ဟေန် ('''Eli Cohen)''' ဝွံ ဒှ်သၟာထံင်ပရိုင် အေဿရေ မွဲရ။ ပရူညး အာမံင် သွက်ဂွံထံင်ပရိုင် ပ္ဍဲဍုင်သဳရိယျာ အကြာသၞာံ ၁၉၆၁-၁၉၆၅ ဂှ် မၞိဟ်တီဂၠိုင်အိုတ်ရ။ ညးတေအ် ဂွံစုက်လုက် ဒှ်မိတ်သဟာဲ ကုသၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သကိုပ်ပၞာန် ကဆံင်သမၠုင် ပ္ဍဲသဳရိယျာ <ref name="NYT">{{Cite news|title=Israel’s Secret Operation to Recover the Watch of a Legendary Spy|author=Bergman|publisher=[[New York Times]]}}</ref><ref name="blackAndmorris">{{Cite book|author=Ian Black and Benny Morris|title=Israel's Secret Wars|page=228|year=1992|publisher=Futura}}</ref> တုဲ ဂွံဒှ် သကိုပ်မၞိဟ်ကဵုကသပ် ဌာနဝန်ဇၞော် စဵုဒၞာဍုင် (ပရေင်ပၞာန်) ပ္ဍဲသဳရိယျာရ။ [[Category:Articles containing Hebrew-language text]] နူကဵု ဌာနကလေင်ထံင်ပရိုင် သဳရိယျာ (Syrian counterintelligence) ရပ်ဂွံအာ ကမၠောန်ထံင်ပရိုင်ညးတေအ်တုဲ နကဵုသၞောဝ်ပၞာန်ဂှ် ဖျေဟ်ထောအ် အမိင်ဂမ္စိုတ် နမဒက်ကအ် လဒေါဝ်ပုရိသာဒ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၅။ == ပထမအဝဲ ကေုာံ ကမၠောန် == ကန်ဟေန် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၄ ပ္ဍဲအာလေက်ဇြေန်ဒြာ (Alexandria) ဍုင်အဳဂျေပ် ပ္ဍဲကဵု မိမ မလျိုင်ပတှေ် သာသနာဂျူ ကေုာံ ဝါဒဇြာဲနေတ် (ဝါဒဂကူဂျူ) (Zionist)<ref name="EliCohen_JVL">{{Cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/eli-cohen|title=Eli Cohen (1924 - 1965)|accessdate=8 May 2019}}</ref> အပါညးတေအ် ပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲအဳဂျေပ် နူ အလေပ်ပဝ်၊ ဍုင်သဳရိယျာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၄။ ညးတေအ် တိုန်ဘာ တက္ကသိုလ် ခါဲရဝ် ဖရောက် (Cairo Farouk University.)ရ။<ref name="tele">{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/0/real-eli-cohen-true-story-sacha-baron-cohens-spy/|title=Mossad's master of deception: the astounding true story of Israeli super-spy Eli Cohen|accessdate=20 October 2019}}</ref> ပ္ဍဲဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၁၉၄၇၊ အဳလဳ ပၠုပ်စရင် ပ္ဍဲဒပ်ပၞာန်အဳဂျေပ် နဒဒှ် ဒပ်အရန် သွက်ဂွံဂွံ သြန်ဂိတုရ။ ညံင်ရဴညးတေအ်ကီု မၞိဟ်သၟတ်တြုဟ်ဂျူတၞဟ်တအ်လေဝ် မလေပ်လုပ် ဗီုဂှ်ကီုရ။ ဆဂး ခြာဟွံလအ် ညးတေအ် ဒးဒုင်နုက်ပတိတ် ဟိုတ်နူ ဟွံစှ်ေစိုတ် လတူပရေင် ဆာန်သၟိန်ညးတေအ် လတူဍုင်အဳဂျေပ်ရ။ သၞာံကြဴနူဂှ်ညိပၠန် ဟိုတ်နူ ဒးဒုင်ဍဵုဍိုက် ကုဂကောံကောဒေအ်မူသလေန်တအ်တုဲ ညးတေအ် နုက်တိတ်ထောအ် နူတက္ကသိုလ်တုဲ စၞးဂှ် ဗတောန်လ္ၚတ် ပ္ဍဲသ္ၚိရ။<ref>{{Cite web|title=Eli Cohen|publisher=International Fellowship of Christians and Jews}}</ref> မိမညးတေအ် ကဵု ကောဒေအ်ညးတေအ် ပိတၠ ပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲအေဿရေ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၉၊ ဆဂး ညးတေအ် ညးမွဲဓဝ် ဆက်သှ်ေဒၟံင် အဳဂျေပ် မင်ကဵုဘာဒဳဂရဳ လပါ်အဳလေတ္ထနေတ်တုဲ မွဲလပါ်ဂှ် သွက်ဂွံ ဆက်ကၠောန် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် ဇြာဲနေတ် မဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် သွက်ဝါဒဂကူဂျူရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၁ ဂှ် အလဵုအသဳအဳဂျေပ် ကၠောန်ပရေင်ချဳဓရာင် ဒစဵုဒစး ဇြာဲနေတ်၊ တုဲဂှ် ပၞာန်သီအဝဵုဍုင်၊ ကဝ်ဟေန် ဒးဒုင်ရပ် နကဵုဒုဟ် မချဳဓရာင် ပ္ဍဲဇြာဲနေတ်ရ။<ref name="chronology"/> အခိင်ညးတေအ် မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲအဳဂျေပ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၀တအ်ဂှ် ကမၠောန်ချဳဓရာင် သွက်ဍုင်အေဿရေ (ဝါ) သွက်ဇြာဲနေတ် ဗွဲမဂၠိုင် ညးတေအ် ကၠောန်လဝ် ကီုလေဝ် နကဵုအလဵုအသဳအဳဂျေပ် ထ္ၜးသက်သဳ ပရေင်ကမၠောန်ညးတအ် ဟွံမာန်ရ။ ပရေင်ကမၠောန် ဍုင်အေဿရေဂှ် ပကောံ ဂကူဂျူ မနွံ ပ္ဍဲအဳဂျေပ်ဂှ်တုဲ ညံင်ဂွံ ကဵုပြံင်တိတ် နူဍုင်အဳဂျေပ်တုဲ ဖျေဟ်ကဵုဒၞာဲ ပ္ဍဲဍုင်အေဿရေ ရ။<ref name="hadracha">{{Cite web|url=https://www.hadracha.org/sw/historyView.asp?method=r&historyID=77|title=Online Hadracha Centrum|accessdate=2019-12-20|archivedate=2022-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220713182528/https://www.hadracha.org/sw/historyView.asp?method=r&historyID=77}}</ref> ဒပ်ဗၠာဲသၟိင်ဓလုက် အေဿရေ ပံက်ဒပ်ဓလုက်ဂျူ ကောန်ဍုင်အဳဂျေပ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၅ မွဲ သွက်ဂွံပလီု ပရေင်မိတ်သဟာဲ ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာဍုင်ရးပလိုတ် ကဵု ဍုင်အဳဂျေပ်ရ။ ဒပ်ဓလုက်ဂှ် ဗက်ကၠောန် မပ္တံကဵု ခတိုဟ်ဗုမ် ပ္ဍဲဒၞာဲအမေရိကာန် ကေုာံ ဗြိတိန်တုဲ ဖန်ဇန် ညံင်ဂွံကၠိုဟ်ဗၠေတ် ဒဒှ်ရ သၟိင်ဍုင်အဳဂျေပ် မဖန်ရ။ အဝဵုအသဳအဳဂျေပ် ရပ်ဂွံတုဲ ကောန်ဂကောံ ဒပ်ဓလုက်ဂှ် ၜါတၠဂှ် ဒးဖျေဟ်အမိင်ဂမ္စိုတ်ရ။ ကဝ်ဟေန်လေဝ် ပါလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲဒပ်ဓလုက်ဂှ်ကီုရ ဆဂး နကဵုအဝဵုအသဳ အဳဂျေပ် ဂၠာဲသက်သဳ ဗီုအဆက်အစပ် အကြာ ဒပ်ဓလုက်ဂှ် ကဵု ကန်ဟေန် ဟွံဂွံရ။<ref name="chronology"/> အလဵုအသဳအဳဂျေပ် လၞိန်ဗပိုန် ဂျူဂမၠိုင်တုဲ ကန်ဟေန် ဒးတိတ် နူဍုင် ပ္ဍဲဂိတုဒဳဇြေန်ပါ ၁၉၅၆ ဂှ်ရ။ ညးတေအ် ပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲဍုင်အေဿရေတုဲ လုပ်ယိုက်ဂၠေင် ပ္ဍဲ ဂကောံဂျူဝေတ်အေဂျေန်သဳ (Jewish Agency)ရ။ <ref name="chronology">{{Cite web|url=http://www.elicohen.org/resources/chronology.php|title=Eli Cohen - Chronology|accessdate=16 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719050640/http://www.elicohen.org/resources/chronology.php|archivedate=19 July 2011}}</ref><ref name="thomas">{{Cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=n9bYAgAAQBAJ&pg=PT71&lpg=PT71&dq=Eli+Cohen+%22Tel+Aviv%22+insurance+clerk&source=bl&ots=PPURFFteZg&sig=ACfU3U2oC5DUIsniWyBKP8eEX6rae53w4A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi0hNDvzanlAhXiSRUIHY92AHEQ6AEwBnoECAkQAQ#v=onepage&q=Eli%20Cohen%20%22Tel%20Aviv%22%20insurance%20clerk&f=false|title=Gideon's Spies: The Secret History of the Mossad}}</ref> နူဂှ် နူကဵု ဒပ်ပၞာန်အေဿရေ လွဳၜံင်ပတိုန်ညးတေအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၇ တုဲ ကဵုညးတေအ် ယိုက်ဂၠေင် ပ္ဍဲဒပ်ထံင်ပရိုင်ပၞာန်ရ။ ညးတေအ် မိက်ဂွံလုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲ ဂကောံထံင်ပရိုင် အေဿရေ မကော်ဂး မောသ္သောဒ် (Mossad) ဆဂး ဟိုတ်နူ မောသ္သောဒ် တးပါဲတုဲ ညးတေအ် တိတ်ထောအ် နူဒပ်ပၞာန်ရ။ ပွိုင်ၜါသၞာံ ညးတေအ် လုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲကမ္မဏဳလျိုင်အာမ (insurance office) နဒဒှ် မၞိဟ်ရပ်စရင် ပ္ဍဲဍုင် တေလ် အဝိဝ် (Tel Aviv) ရ။ သၞာံ ၁၉၅၉ ဂှ် ညးတေအ် ဒက်အိန်ထံင် ကု နဒဳယျာ မာဂျေဒ် (Nadia Majald) မဒှ် ဂျူ မပြံင်လုပ် နူ ဍုင်အဳရက်၊ မဒှ်ၝောဲဒေအ် ကုအစာချူလိက် သမဳ မိရှေလ် (Sami Michael)။ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ပိ —Sophie, Irit, and Shai—တုဲ မံင် ပ္ဍဲကဵု ဗာတ်ယာမ် (Bat Yam)။<ref>{{Cite news|title=Unending agony for legendary spy Eli Cohen and his widow|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/unending-agony-for-legendary-spy-eli-cohen-and-his-widow-1.290294|accessdate=30 August 2011|date=14 May 2010|author=Azoulay, Yuval|archivedate=4 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110804082404/http://www.haaretz.com/print-edition/news/unending-agony-for-legendary-spy-eli-cohen-and-his-widow-1.290294}}</ref> == စကၠောန် ပ္ဍဲ မောသ္သောဒ် == သကိုပ်ပၞာန်ဒါရာ်တာ မေရ် အမိတ် (Meir Amit) ဂၠာဲဒၟံင် မၞိဟ်အေဂျေန် သွက်ဂွံအာ ထံင်ပရိုင် ပ္ဍဲဍုင်သဳရိယျာတုဲ ညးကလေင်ရံင် မၞိဟ်မကေင်ပတိုန်လဝ် စရင်တုဲ မဒးဒုင်တးပါဲလဝ်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ယၟုညးတေအ်တုဲ ရုဲစှ် ညးတေအ်ရ။ မောသ္သောဒ် ကော်ညးတေအ်တုဲ ပွိုင်ၜါသတ္တဟ စမ်ၜတ်ညးတေအ် ဗ္တောန်စမ်ရံင်ညးတေအ်တုဲ မောသ္သောဒ် ရုဲစှ်ညးတေအ်ရ။ နူဂှ် ပွိုင် တြဴဂိတု မောသ္သောဒ် ပလံင်ဏာညးတေအ် ကဵုအာတိုန် တန်ဗတောန်။ တုဲဂှ် ညးတေအ် စိုန်သကီု စိုပ်ကဆံင် ညးတအ် မကော်စ ကတ်သာ ''(katsa)'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် အေဂျေ မဒုင်ဗတိုက်ရ။<ref name="katz">{{Cite book|last=Katz|first=Yossi|title=A voice called: Stories of Jewish heroism|year=2010|publisher=Gefen Publishing|location=Jerusalem, [Israel]|isbn=978-965-229-480-7|pages=111 ff|url=https://books.google.com/?id=gKSLDHiWlZoC&pg=PA111&dq=%22eli+cohen%22+1960s#v=onepage&q=%22eli%20cohen%22%201960s&f=false}}</ref> ညးတေအ် ကလိဂွံယၟု ပတောအ် နဒဒှ် သၟာပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂကူသဳရိယျာ၊ ကြဴနူ မပဒတဴ ပ္ဍဲအာရ်ဂျေန်တဳနာတုဲ ကလေင်စဴ ဍုင်ဇကုရ။ တၞဟ်န ဂွံဒက်ပတန် ပရေင်စဵုဒၞာ ဇကုညးတေအ်တုဲ ကဝ်ဟေန် ပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲ Buenos Aires ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၁။<ref>{{Cite book|last=Kahana|first=Ephraim|title=Historical dictionary of Israeli intelligence|year=2006|publisher=Scarecrow Press|location=Lanham, Md. [u.a.]|isbn=978-0-8108-5581-6|url=https://books.google.com/?id=pAar3TpYOt4C&pg=PR25&dq=%22eli+cohen%22+1961+argentina}}</ref><ref>{{Cite book|title=Silent warfare: Understanding the world of intelligence|year=2002|publisher=Brassey's, Inc.|location=Washington, D.C.|isbn=978-1-57488-345-9}}</ref> ပ္ဍဲ Buenos Aires ဂှ် ညးတေအ် မံင်အကြာ ဂကောံမၞိဟ်အာရပ်၊ တုဲ မၞိဟ်ဂမၠိုင်တီလဝ်ညးတေအ် နဒဒှ်သေဌဳ တၠဒြပ်ဇၞော်ဇၞော်တုဲ သီုစုတ်လဝ် လှုဲ ပ္ဍဲကဵု ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗော်ဗာတ် သဳရိယျာ (Syrian Ba'ath Party) ကီုရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဗော်ဗာတ် ဂှ် ဒှ်ဗော်မ္ၚးသၞောဝ်၊ ဆဂး ဗွဲကြဴညိ ဗော်ဂှ် သီကေတ် အဝဵုဍုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၃ ရ။ == သဳရိယျာ == [[ဝှာင်:Eli_Cohen_at_the_Golan_Heights.jpg|thumb|ကဝ်ဟေန် (မၞိဟ်လဒေါဝ်) ပ္ဍဲကဵု ဒဵုဂဝ်လေန် Golan Heights]] ကဝ်ဟေန် ပြံင်လုပ်မံင် ဍုင်ဇၞော် ဒမ်မသကုသ် ပ္ဍဲဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၉၆၂ နကဵုယၟု ခမေလ် အမိန် ထာဗေတ် (Kamel Amin Thaabet) (Arabic: كامل أمين ثابت‎)။ နူကဵု မောသ္သောဒ် ဖျေဟ်အစဳအဇန် ဖျေဟ်ဒၞာဲ ညံင်ညးတေအ် ဂွံစုက်လုက် ကြပ်ကဵု ဂကောံသၟိင်တၠ လပါ်ပၞာန် ညးကဆံင်လတူဂမၠိုင်၊ ကေုာံ ရဲသၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် ကဆံင်လတူတအ်ရ။ ကဝ်ဟေန် ဖန်ဇန် ကမၠောန် ပရေင်မၞိဟ် ညံင်ဂွံဍုက်ကေဝ်မၞိဟ်ဂၠိုင်င် ဒဒှ်ရ ညးတေအ်ဂှ် ကၠုင်နူ အာရ်ဂျေန်တိနာ၊ ညးတေအ် အာဇရေင် ဆေင်ကပ်ဖဳ၊ ဆေင်အရက်တုဲ ကလင်အရေဝ်ရမ္သာင် သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်တအ်ရ။ ညးတေအ် သီု ကော်ဘိက် နင် က္ဍိုပ်သကိုပ် သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ညးဇၞော်ပၞာန် ကဆံင်လတူ၊ သၟာပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကဆံင်လတူတုဲ ကၠောန်ပေါဲစသုင် ပ္ဍဲသ္ၚိညးတေအ်ဏီရ။<ref name="NYT"/> ပ္ဍဲကဵု ပေါဲစသုင်ဂှ် က္ဍိုပ်သကိုပ်တအ်ဂှ် ချပ်ဂၞန် ဟီုဂး အစဳအဇန် ပရေင်ကမၠောန် ဖျေဟ်ဗျူဟာ လပါ်ပၞာန် နာနာကီုရ။ ကဝ်ဟေန် ညးတေအ် ပပၞညံင်ကဵု ဗၜူအိုတ်အစောန်တုဲ ညံင်ကဵု ညးတေအ် မုဟွံတီ မုဟွံကၠိုဟ် အရာညးတအ် မဟီုဂးဒၟံင်တအ်ဂှ်ရ။ ညးတေအ် သီုဓလေအ်ကဵု လှုဲ ကုသၟိင်ဍုင်ဏီရ။<ref name="EliCohen_JVL-1">{{Cite web|title=Eli Cohen (1924 - 1965)}}</ref> === ပကောံ တင်ဂၞင်ဓလုက် === ပ္ဍဲအခိင် အကြာ ၁၉၆၁ ကဵု ၁၉၆၅ဂှ် ကဝ်ဟေန် ပကောံဂွံ တင်ဂၞင်ဓလုက် နူကဵု ဒၞာဲနာနာတုဲ ပလံင်ဏာ ဇရေင် ဒပ်ပၞာန်အေဿရေ။ ညးတေအ် ပလံင် တင်ဂၞင်ဂမၠိုင် နကဵုဇ/ဟ မလိက်ဓလုက်။ နကဵု အလဵုဇကုပူဂိုလ်ဂှ် ညးတေအ် ကလေင်စဴအာ အေဿရေ ပိအလန်ရ။<ref name="hadracha"/> အရာခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲကမၠောန်ထံင်ပရိုင်ညးတေအ်ဂှ် ညးတေအ် စိုပ်အာ ဇရေင် ဒဵုဂဝ်လေန် (Golan Heights) တုဲ ညးတေအ် ပကောံဂွံတင်ဂၞင် ပရိုင်မဆေင်ကဵု ပၞာန်သဳရိယျာ နူကဵု ဒၞာဲဂှ်ရ။ ဒၞာဲဒပ်ပၞာန် သဳရိယျာ မနွံဂှ် ညးတေအ် ထ္ၜးဟိုတ် ကုကောန်ပၞာန်တအ် ဂွံဂွံသမၞိင်ဂးတုဲ ညးတေအ် တဵုကဵု တၞံဆု ဇၟာပ်ပ်ဒပ်ပၞာန်ရ။ တၞံဆုတအ်ဂှ် ပကဵု အေဿရေ သွက်ဂွံတီ ဒၞာဲဒပ်ပၞာန်မနွံတုဲ ကာလ ပၞာန်တြဴတ္ၚဲ (Six-Day War) ဂှ် ဒပ်ပၞာန်အေဿရေ ဖဍာံပန် ဒၞာဲတၞံဆု မနွံတုဲ ပေါဲဗတိုက် ပွိုင်ၜါတ္ၚဲဂှ် အေဿရေ ဂွံမာန်ကေတ် ဒဵုဂဝ်လေန် ရ။<ref>{{Cite book|author=Dunstan|title=The Six Day War 1967: Jordan and Syria|year=2013|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref> မမာန်ကေတ် ဒဵုဂဝ်လေန်ဂှ် ဒှ်အရာ မကလိဂွံ ဒၞာဲဍာ်ကၟာ ဂဳလလေဲ မဒှ် ဒၞာဲအေဿရေ မကလိဂွံဍာ်အဓိကရ။ ကဝ်ဟေန် အာဝေင် ပ္ဍဲမုက်ပၞာန်သၠုင်ကျာ မဂၠိုင်ကဵုအလန်တုဲ တက်ကေတ်ဗီု ဓဇက်ကဵု ဗီုတိ ဒၞာဲဒတန် ဒပ်ပၞာန်သဳရိယျာရ။<ref>{{Cite book|last=Black|first=Ian|title=Israel's secret wars : a history of Israel's intelligence services|year=2003|publisher=Grove Press|isbn=978-0-8021-3286-4|url=https://books.google.com/?id=WFm21j2sZBAC&pg=PA227&dq=%22eli+cohen%22+1964+mossad}}</ref> ဗျူဟာဓလုက်ပိ ဗီုလဵုဂွံဗတိုက်ကဵု အေဿရေ နူကဵုသဳရိယျာဂှ်လေဝ် ညးတေအ် ဂွံတီကေတ်ကီုရ။<ref name="katz"/><ref>{{Cite book|last=Youssef|first=Michael|title=You want me to do what?: Get off your blessed assurance and do something!|year=2009|publisher=Faith Words|isbn=978-0-446-57958-2|url=https://books.google.com/?id=DdAe7si-g2IC&pg=PT24&dq=%22eli+cohen%22+bunkers}}</ref><ref>{{Cite book|last=Aldouby|first=Zwy|title=The shattered silence: the Eli Cohen affair|year=1971|publisher=Coward, McCann & Geoghegan|url=https://books.google.com/?id=ZYFtAAAAMAAJ&q=%22eli+cohen%22+bunkers+three+lines&dq=%22eli+cohen%22+bunkers+three+lines}}</ref> ကဝ်ဟေန် သီုကဵု မဂွံတီကေတ် အစဳအဇန်သဳရိယျာ သွက်ဂွံဇြောတ်တံင်ဗဇတ်ထောအ် ဍာ်နူအေဿရေ နကဵု ကြုင်ဂျဝ်ဒါန် (Jordan River) တုဲ ပရိုင်ဂှ် ညးတေအ် ပလံင်ကဵု ပၞာန်အေဿရေတုဲ ပၞာန်အေဿရေ ပလီုထောအ် ကမၠောန်မၜံက်ခုဲပလိုဟ်ကြုင်ဂှ်ရ။<ref>{{Cite book|last=Carmichael|first=Thomas|title=The Secret Services handbook|year=2006|publisher=Barnes & Noble|isbn=9780760784013|url=https://books.google.co.il/books?id=iWWaTQH5ikgC&q=Cohen+was+also+able+to+warn+Israel+of+a+plot+to+divert+a+key+water+source,+providing+the+Israeli+military+with+an+opportunity+to+destroy+the+bulldozers+and+other+equipment+lined+up+for+the+task&dq=Cohen+was+also+able+to+warn+Israel+of+a+plot+to+divert+a+key+water+source,+providing+the+Israeli+military+with+an+opportunity+to+destroy+the+bulldozers+and+other+equipment+lined+up+for+the+task&hl=es-419&sa=X&ved=0ahUKEwjq0piL5KXlAhUJPFAKHSpMC-EQ6AEIKDAA}}</ref> တင်ဂၞင်ဓလုက် ကဝ်ဟေန် မကလိဂွံလဝ်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာ အထံက်အပင် အဓိက သွက်အေဿရေ ဂွံဇၞးကေတ် ပၞာန်တြဴတ္ၚဲ ဂှ်ရ။<ref>{{Cite journal|author=Javits|title=Superspy in an unholy war}}</ref> တုဲပၠန် ဟိုတ်နူတင်ဂၞင် ညးတေအ် မပကောံကဵုလဝ် ပရူဒဵုဂဝ်လေန်ဂှ်ရ ဖန်ကဵု ညံင် ပၞာန်အေဿရေ ဂွံဂံင်ဗတိုက် ဒဵုဂဝ်လေန်ရ။<ref name="blackAndmorris"/> === မမံက်အာ === ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇၞော် ဒပ်ထံင်ပရိုင် သဳရိယျာတၟိ အဟမေတ် Colonel Ahmed Su'edani ဂှ် ညးလဵုမွဲလေဝ် ညးတေအ် ဟွံပတှေ် တုဲပၠန် ညးတေအ် ဟွံဒးဂၞပ် ကဝ်ဟေန်ရ။ အခိင် ကဝ်ဟေန် မကလေင်စဴ အေဿရေ အလန်လက္ကရဴ ပ္ဍဲကဵု ဂိတုနဝ်ဝေမ်ပါ ၁၉၆၄ ဂှ် ညးတေအ် ဟီု ကုမောသ္သောဒ် ဒဒှ်ရ ညးတေအ် ဂွိင်ဖေက် သဳရိယျာ ရပ်ဂွံရ၊ တုဲပၠန် ညတအ် မိက်ဂွံ ဒတုဲကမၠောန်ညးတအ် ပ္ဍဲသဳရိယျာဂှ်ရ။ ညးတေအ် မစဴအလန်တတိယဂှ် ဟိုတ်နူကဵု သမ္ဘာညးတေအ် သၠးဂၠံဂဝ် ကောန်မရနုက်ကဵုပိတုဲ တၞဟ်နမဂွံ စဴဗဵုကောန်ရ။ ဒပ်ထံင်ပရိုင်အေဿရေ အာတ်မိက်ညးတေအ် သွက်ဂွံကလေင်အာ မွဲတဲပၠန်ရ။ ကာလညးတေအ် မအာဂှ် ညးတေအ် ဟီုကဵု သမ္ဘာညးတေအ် အလန်ဏအ်မ္ဂး ဒှ်အလန် ညးတေအ် မတိတ်တရဴ အလန်လက္ကရဴအိုတ်ရ။ ညးတေအ် စဴကၠုင်မ္ဂး ညးတေအ် မံင် ပ္ဍဲအေဿရေ လၟိုန်ရ။<ref name="chronology"/> ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၆၅ သဳရိယျာ ကလိဂွံစက် ဗက်ဂၠာဲရပ် ဇ/ဟ နူကဵု သဵုဗိယေတ် သီုကဵု ကလိဂွံ မၞိဟ်သွက်ဂွံရပ်စက် နူကဵုသဵုဗိယေတ်ကီုရ။ ဂကောံဂီုကၠီုသဳရိယျာ ဖံက်သ္ၚိ ကဝ်ဟေန် ပ္ဍဲဇန်နဝါရဳ ၂၄ တုဲ ရပ်ဂွံညးတေအ် အဃောညးတေအ် မပလံင်ဒၟံင်ဇ/ဟ ကဵု အေဿရေရ။ <ref name="hadracha"/> == ဖျေဟ်ဒုဟ် နကဵု အမိင်ဂမ္စိုတ် == [[ဝှာင်:Eli_Cohen.jpg|right|thumb|အဳလဳ ကဝ်ဟေန် ဒးဒုင် ဖျေဟ်ဇုက် ပ္ဍဲဝိုင်မာရ်ဇေဟ် (Marjeh Square) ဍုင်ဇၞော်ဒမ်မသကုသ် ပ္ဍဲ ၁၈ မေ ၁၉၆၅]] ကဝ်ဟေန် ဒးဒုင်ဖျေဟ်ဂဗုတ် ထံင်ပရိုင် နကဵုရုင်ဗစာပၞာန်တုဲ ဒးဒုင်ဖျေဟ်ဒုဟ်ဂမ္စိုတ် နကဵုဥပဒေပၞာန်ရ။ ကၠာ ဟွံဂစိုတ်ဂှ် ညးတေအ် ဒးဒုင်ပျဲပျာံ ၜုင်တက်နာနာသာ် အခိင်ဗွဲမလအ်ကီုရ။ <ref name="chronology"/><ref name="thomas"/> နကဵုအေဿရေ ဗက်စန်ဒက် ဂစာန်နကဵု အရီုအဗင်ဍုင်နာနာ သွက်ဟွံဂွံ ဖျေဟ်အမိင်ဂမ္စိုတ် ကုညးတေအ်ကီုရ။ ဝန်ဇၞော်ကာဍုင်သအာင် အေဿရေ ဂေလ်ဒါ မေရ် ဟီုကဵု အလဵုအသဳသဳရိယျာ ယဝ်ရဂစိုတ် ကဝ်ဟေန်မ္ဂး မုဟိုတ်ဖိုလ် ဗီုလဵု ကတဵုဒှ်ကၠုင်မာန်ကီုရ။ သကိုပ်ဝန်ဇၞော်ဍုင်နာနာ သီုကဵု သၟိင်သင်ပုပ်ပဝ် ဆဌ္ဋမ (Pope Paul VI) ဂစာန်ဖန် ညံင်ဂွံရီုညးတေအ်ကီုရ။ စပ်ကဵု ကိစ္စဏအ်တုဲ သကိုပ်ဝန်ဇၞော်အေဿရေ သီုအာဆဵု ကဵုသဵုဗိယေတ်ဏီရ။<ref name="thomas"/> အလဵုအသဳ ဍုင်ဗေလ်ဂျဳယာမ်၊ ကနေဒါ၊ ပြင်သေတ် ဂစာန်ညံင် သဳရိယျာ ဂွံနုက်ကဵု အမိင်ဂမ္စိုတ်ဂှ်၊<ref>{{Cite web|title=The History of Elie Cohen: An Egyptian Jew who became Israel's greatest spy]m}}</ref>ဆဂး သဳရိယျာ ဟွံဒုင်တဲ။ ကဝ်ဟေန် ချူလိက် လက္ကရဴအိုတ် ပ္ဍဲဂိတုမေ ၁၅၊ ၁၉၆၅ -<ref name="chronology"/> <blockquote>မိဇြဟာန် နဒဳယျာ အဲအာတ်မိက် ဒုင်ဂုဏ် ကုဗှ်ေမွဲရ။ မိဇြဟာန် လ္ပဖအိုတ်အခိင် လရိုအ်ဓဇူဒၟံင် ဍာ်ရမတ် လတူအရာ မကတဵုဒှ်လဝ်တုဲတအ်ညိ။ စွံအာရီု စွံဂရု လတူဇကုဇကုညိ၊ ရံင်လမဳ သွက်အနာဂတ် မခိုဟ်ဆာဲညိ။ <br>I am begging you my dear Nadia not to spend your time in weeping about some thing already passed. Concentrate on yourself, looking forward for a better future!</blockquote> ကဝ်ဟေန် ဒးဒုင် ဖျေဟ်ဇုက် ပ္ဍဲကဵု သလာတ်ဝိုင်မာဇေဟ် (Marjeh Square) ပ္ဍဲဍုင်ဒမ်မသကုသ် ပ္ဍဲဂိတုမေ ၁၈၊ ၁၉၆၅ ရ။ ပ္ဍဲတ္ၚဲ ဂမ္စိုတ်ညးတေအ်ဂှ် ညးတေအ် အာတ်မိက် သကိုပ်ထံင်တအ် ကဵုညးတေအ် ဂွံဆဵု ကုလကျာ်ရဟူဒဳ (လကျာ်ဂျူ)ရ။ လကျာ်ရဟူဒဳ နိဿိမ် အေန်ဒိဗဝ် (Nissim Indibo) ဂွံဆဵု ကုညးတေအ် ပ္ဍဲထံင်ရ။ နိဿိမ်ဂှ် ဒှ်လကျာ်ရဟူဒဳ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဍုင်သဳရိယျာရ။<ref name="thomas"/> == ဖျေဟ်ကမ္မဌာန် == [[ဝှာင်:Eli_cohen22.jpg|right|thumb|240x240px|တိုင်တၟအ် စၟတ်သမ္တီ အဳလဳ ကဝ်ဟေန် ပ္ဍဲကၠအ်ပ္ကဴ သဂံင်ပၞာန်မပြဟ်လလုဲဂမၠိုင် ပ္ဍဲလတူဒဵု Mount Herzl ပ္ဍဲဍုင်ဂျေရုသလေမ်]] ဇွညးတေအ်ဂှ် သဳရိယျာ ဟွံကလေင်ကဵု ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညးတေအ် ပ္ဍဲအေဿရေ၊ သမ္ဘာညးတေအ် နဒဳယျာ ချူလိက် ဒုင်ဂုဏ် ကုသကိုပ်ဝန်ဇၞော်သဳရိယျာ အမိန် အလ်-ဟဖိဇ် ပ္ဍဲနဝ်ဝေမ်ပါ ၁၉၆၅ ညံင်ဂွံသၠးအခေါင် လတူကဝ်ဟေန် မကၠောန်လဝ်တုဲ အရာမသၟေဟ်သှ်ေ ကဝ်ဟေန်ဂှ် ညံင်ဂွံကဵု ညးတေအ်ရ။ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၀၇ အလဵုအသဳတူရကဳ အာတ်မိက် ညံင်ဂွံပလံင်ကဵု သၟေဟ်သှ်ကဝ်ဟေန် ကုအေဿရေရ။<ref name="Rest">{{Cite news|url=http://www.thefirstpost.co.uk/index.php?menuID=2&subID=1455|title=Will Israel's superspy finally rest in peace?|last=Jacobson, Phillip|accessdate=2019-12-20|archivedate=2007-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070301200747/http://www.thefirstpost.co.uk/index.php?menuID=2&subID=1455}}</ref> == ဝင် == ကဝ်ဟေန် ဒှ်အာဇာနဲမွဲ ပ္ဍဲဍုင်အေဿရေတုဲ ယၟု ကေုာံ ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင် ခုတ်ခဴ နကဵုယၟုညးတေအ်ရ။<ref>{{Cite web|url=http://www.sdjewishworld.com/2015/06/15/the-saga-of-eli-cohen-israels-greatest-spy|title=The saga of Eli Cohen, Israel's greatest spy|accessdate=6 July 2018|date=15 June 2015}}</ref>တိုင်တၟအ် မစၟတ်သမ္တီညးတေအ်မွဲဂှ် ပတူစွံလဝ် ပ္ဍဲကဵု ကၠအ်ပ္ကဴ သဂံင်မပြဟ်လလုဲ လတူဒဵု Mount Herzl ပ္ဍဲဍုင်ဂျေရုသလေမ် ရ။<ref>{{Cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/152085|title=Will Assad's Ouster Free Body of Israel Spy?}}</ref> John Shea ကၠောန် ရုပ်ဒမျိုင် နကဵုယၟု''The Impossible Spy'' (1987),<ref>{{Cite book|url=https://www.imdb.com/title/tt0093248|title=The Impossible Spy|publisher=IMDb}}</ref> တုဲ Sacha Baron Cohen ကၠောန်ရုပ်ဒမျိုင် ''The Spy'' (2019) ရ။<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2018/04/sacha-baron-cohen-to-star-eli-cohen-the-spy-netflix-limited-series-1202362096/|title=Sacha Baron Cohen To Star As Eli Cohen in Netflix Limited Series 'The Spy'|first=Nellie|last=Andreeva}}</ref> ကွာန်အေဿရေတၟိ Eliad ပ္ဍဲဒဵုဂဝ်လာန်ဂှ် ကဵုလဝ် နကဵုယၟုညးတေအ်ရ။<ref>{{Cite book|title=Carta's Official Guide to Israel|page=138|publisher=Ministry of Defence Publishing House|edition=Second English|year=1986}}</ref> == နိဿဲ == {{Reflist|30em}} == လေန် မ္ၚး == * [https://web.archive.org/web/20060808184808/http://www.israelnn.com/news.php3?id=56024 Cohen's widow asks for his remains to be returned] Israel National News * [http://www.pmo.gov.il/PMOEng/Archive/Speeches/2005/06/speech270605.htm PM's speech at the ceremony marking 40 years since the death of Eli Cohen] Israel Ministry of Foreign Affairs * [http://www.archives.mod.gov.il/sites/English/Exhibitions/Pages/Eli-Cohen-of-blessed-memory.aspx Our man in Damascus: Eli Cohen of blessed memory, Exhibition in the IDF&defense establishment archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191220232405/http://www.archives.mod.gov.il/sites/English/Exhibitions/Pages/Eli-Cohen-of-blessed-memory.aspx |date=2019-12-20 }} * [https://web.archive.org/web/20090418204613/http://www.spywise.net/cohenfiles.html The Eli Cohen Files] * [http://www.aparchive.com/metadata/SYRIA-SPY-COHEN-HANGED/6cc5fafc4e11471a741325e7455ce7c7 Eli Cohen, moments after the execution (part 1)] * [http://www.aparchive.com/metadata/SYRIA-ELI-COHEN-EXECUTED/e46fdc6d9905ce5e2edd23de2b646130 Eli Cohen, moments after the execution (part 2)], containing footage from the Associated Press archives, 1965 * [https://www.j-grit.com/military-and-spies-eli-cohen-mossad-spy.php Eli Cohen Mossad Spy @J-grit.com] [[ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ]] nk4xrvgwlmu4986el3rfyhq95pxqgeo 0 4588 55210 43350 2026-06-04T00:45:26Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 55210 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |image = Le Corbusier (1964).jpg |image_size = |caption = Le Corbusier in 1964 |nationality = Swiss, French |birth_name = Charles-Édouard Jeanneret-Gris<ref name="Ministère de la Culture">[http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/leonore_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_98=NOM&VALUE_98=%27JEANNERET-GRIS%27&DOM=All Ministère de la Culture et de la Communication, Archives nationales; site de Fontainebleau, Légion d'honneur recipient, birth certificate]. Culture.gouv.fr. Retrieved on 27 February 2018.</ref> |birth_date = {{birth date|1887|10|6|df=y}} |birth_place = [[La Chaux-de-Fonds]], [[Canton of Neuchâtel|Neuchâtel]], [[Switzerland]] |death_date = {{death date and age|1965|8|27|1887|10|6|df=y}} |death_place = [[Roquebrune-Cap-Martin]], [[Alpes-Maritimes]], [[France]] |signature = Le_Corbusier_signature.svg |significant_buildings=[[Villa Savoye]], Poissy<br />[[Villa La Roche]], Paris<br />[[Unité d'Habitation|Unité d'habitation]], Marseille<br /> [[Notre Dame du Haut]], Ronchamp<br /> Buildings in [[Chandigarh]], India |significant_projects = [[Ville Radieuse]] |awards = [[AIA Gold Medal]] (1961), [[Legion of Honour|Grand Officier of the Légion d'honneur]] (1964) }}  [[Category:Biography with signature]] [[Category:Articles with hCards]] '''ချာလေလ်-အဳဒေါဝါဒ် ဇေန်နေရေတ် Charles-Édouard Jeanneret''' (၆ အံက်တဝ်ဗါ ၁၈၈၇{{Snd}}၂၇ အဝ်ဂေတ် ၁၉၆၅)၊ မတီတဴ နကဵု ယၟု လေ ခေါရ်ဗုသဳရ် ('''Le Corbusier)''' ({{IPAc-en|UK|l|ə|_|k|ɔːr|ˈ|b|juː|z|i|eɪ}} lə kor-BEW-zee-ay, {{IPAc-en|US|l|ə|_|ˌ|k|ɔːr|b|uː|ˈ|z|j|eɪ|,_|-|ˈ|s|j|eɪ}} lə KOR-boo-ZYAY, -⁠SYAY, French: [lə kɔʁbyzje]; roughly, "the crowlike one")၊ ဂှ် ဒှ်သၟာဓဇဲ၊ အစာဒဳဇြာင်၊ အစာကသူ၊ ညးမဖျေဟ်ဗီုပြင်ဍုင်ကွာန်၊ အစာကဝိ ဂကူပြင်သေတ်-သွိသ် မွဲတၠတုဲ ဒှ်မၞိဟ်မခၞံဗဒှ် ပညာဓဇဲ ခေတ်တၟိမွဲတၠရ။ ညးက္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဍုင် သွိတ်သလာန် တုဲ ဗွဲကြဴ ဒှ်ကောန်ဍုင် ပြင်သေတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၀။ ညးယိုက်ဂၠေင်ကမၠောန် လုကဴ ၅ ဗွဝ်စှ်၊ ညးဖျေဟ်ဗီုပြင် သ္ၚိဌာန် ပ္ဍဲယူရောပ၊ ဂျပေန်၊ အိန္ဒိယ ကေုာံ အမေရိက သၠုင်ကျာ ကီု သီုကဵု သၟဝ်ကျာ။ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မဗလိုက်ဘဝ ပ္ဍဲကမၠောန်ဖျေဟ်ဒဳဇြာင် ဗီုလဵု ဘဝမၞိဟ်မဂွံမံင်ခိုဟ်တုဲ ညးဒှ်မၞိဟ်အဓိက ပ္ဍဲအရာမဖျေဟ်ဗီုပြင် ဍုင်ကွာန်တုဲ ဒှ်မၞိဟ်မပါလုပ် ပ္ဍဲအရာမဒက်ပ္တန် ဂကောံအစာဓဇဲခေတ်တၟိ ဂၠးကဝ် {{Lang|fr|[[Congrès International d'Architecture Moderne]]}} (CIAM) ရ။ လေ ခေါရ်ဗုသဳရ် ဂှ်မၞိဟ်မဖျေဟ်ဗီုပြင် အစဳအဇန်အဓိက သွက်ဍုင် စန္ဒဳဂါရ် (Chandigarh) ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ၊ တုဲ ဖ္ဍိုက်ဗပေင်လဝ် ဒဳဇြာင် စမြိုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဗွဲတၟေင် စမြိုင်အလဵုအသဳဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲ ၁၇ ဂျူလာင် ၂၀၁၆ ဂှ် ပရဝ်ဂျေတ် မကၠောန်လဝ် နကဵု လေ ခေါရ်ဗုသဳရ် စှ်ထပှ် ပ္ဍဲရးနိဂီု ၇ ဂှ် ပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲစရင်ဒတန် အာဲကၟာဲယေန်သၞာင်ဂၠးကဝ် ယူနေသ်သကဝ် (UNESCO World Heritage Sites) နဒဒှ် ကမၠောန်ဓဇဲ လေခေါရ်ဗုသဳရ်၊ မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် သွက်ပရေင်ချဳဓရာင် ခေတ်တၟိ (The Architectural Work of Le Corbusier, an Outstanding Contribution to the Modern Movement)။<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/1528/|title=The Architectural Work of Le Corbusier, an Outstanding Contribution to the Modern Movement}}</ref> လေ ခေါရ်ဗုသဳရ် မကၠောန်လဝ်တအ်ဂှ် ညးမပါ်ပါဲဟီုဂးလေဝ် နွံကီုရ။ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကမၠောန်ဖျေဟ်ဗီုပြင်ဍုင်ကွာန်ဂှ် ဒးဒုင်ပါ်ပါဲ ပ္ဍဲအရာ မဟွံရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ အခိုက်တြေံ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ညံင်ကဆံင်တုပ်တအ်ရ။<ref>{{Cite web|title=BBC Four - A History of Art in Three Colours, White|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b01lng0m|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news|title=The profound anti-Semitism of Le Corbusier|url=https://www.haaretz.com/israel-news/culture/the-profound-anti-semitism-of-le-corbusier-1.5355572|language=en|accessdate=2022-07-02|archivedate=2022-01-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220126091845/https://www.haaretz.com/israel-news/culture/the-profound-anti-semitism-of-le-corbusier-1.5355572}}</ref><ref>{{Cite news|title=Le Corbusier's Architecture and His Politics Are Revisited|language=en-US|url=https://www.nytimes.com/2015/07/13/arts/design/le-corbusiers-architecture-and-his-politics-are-revisited.html}}</ref> == ပထမ အဝဲ (၁၈၈၇–၁၉၀၄) == [[File:Le_Corbusier_(Charles-Édouard_Jeanneret),_1920,_Still_Life,_oil_on_canvas,_80.9_x_99.7_cm,_Museum_of_Modern_Art.jpg|thumb|Le Corbusier (Charles-Édouard Jeanneret), 1920, ''Nature morte'' (''Still Life''), oil on canvas, {{Convert|80.9|x|99.7|cm|1}}, Museum of Modern Art, New York]] '''ချာလေလ်-အဳဒေါဝါဒ် ဇေန်နေရေတ်''' က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ၆ အံက်တဝ်ဗါ ၁၈၈၇ ပ္ဍဲ လာ ချဴ-ဒေ-သွောန် (La Chaux-de-Fonds) ဍုင်သွတ် ပ္ဍဲဒၞာဲမၞိဟ်မဟီုအရေဝ်ပြင်သေတ် (Neuchâtel canton) ပ္ဍဲကရေက် ရးနိဂီုသွိတ်သလာန် လပါ်ဗာယပ် ပ္ဍဲဒဵုဇုရ (Jura mountains) ၅ ကဳလဝ်မဳတာ (၃,၁ တိုင်) နူကဵု ပယျဵုပြင်သေတ်။ ဍုင်သွတ်ဂှ် ဒှ်ဍုင်ရုင်စက် မပ္တိတ် နာဍဳ။ (ညးကလိဂွံ ယၟုတၞဟ် လေခေါရ်ဗုသဳရ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၀)။ မအံက်ညးဂှ် ဒှ်အစာပါန်ကွတ် မကၠောန် ကဠာ ကေုာံ နာဍဳ၊ မိအံက်ဂှ် ဒှ်အစာ မဗတောန်သာန္တယာ။ ကောဇၞော်ညး အလ်ဗေရ်တ် ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မစိုန်သကီု ပ္ဍဲဂြဝ်။{{Sfn|Journel|2015}} ညးမံင်လဝ် ဘာကောန်င္ၚာ် မစကာနဲကဲ (Fröbelian methods) ရ။<ref>Actes du colloque La ville et l'urbanisme après Le Corbusier, éditions d'en Haut 1993 – {{ISBN|2-88251-033-0}}.</ref><ref>Marc Solitaire, Le Corbusier entre Raphael et Fröbel, pp. 9–27, Journal d'histoire de l'architecture N°1, Presses universitaires de Grenoble 1988 – {{ISBN|2-7061-0325-6}}.</ref> ညံင်ရဴ အစာဓဇဲ ပ္ဍဲအခေတ်ညး ဗီုကဵု ဖြင်က် လောယေတ် ရောက် (Frank Lloyd Wright) ကေုာံ မိသ် ဝင် ဒေရ်ရဝ်ဟေ (Mies van der Rohe) တအ်ကီု လေ ခေါရ်ဗုသဳရ် လေဝ် ဟွံဂွံအခေါင် ဗတောန် ပညာဓဇဲ ပ္ဍဲကဵုဘာပညာဓဇဲ ကီုရ။ ပ္ဍဲအခိင်ညး မကလိဂွံအာယုက် ၜိုတ် ၁၅ သၞာံဂှ် ညးစိုတ်လုပ်စ ပ္ဍဲကဵု ပါန်ကွတ်ဗဗဵု၊ တုဲ ညးလုပ်တိုန်ဘာ ပ္ဍဲဘာအလဵုအသဳ ပ္ဍဲ လာ ချဴ-ဒေ-သွောန် မဒှ်ဘာ မဗတောန် ဗီုလဵု မဂွံစကာပါန်ကွတ် ပ္ဍဲကာလမကၠောန် နာဍဳရ။ ဂတဂှ် ပိသၞာံ ညးတိုန် တန်ဗတောန်မဖျေအ်ပလဝ် ကဆံင်သမၠုင် (the higher course of decoration) မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု အစာကသူ (Charles L'Eplattenier) မဒှ် မၞိဟ် ညးမတုဲလဝ် ဘာ နူကဵု ဗူဒဗါတ် (Budapest) ကေုာံ ပါရဳသ် ရ။ လေ ခေါရ်ဗုသဳရ် ချူ L'Eplattenier ဂှ် ပကဵုညးတေအ် "မၞိဟ် ပ္ဍဲဂြိုပ် a man of the woods" တုဲ ဗွဲကြဴညိ ညးဗ္တောန်ကဵု ဗီုလဵု ဂွံဓဇက်ရုပ် နူကဵု သဘာဝ ရ။{{Sfn|Journel|2015}} အပါညး မလေပ်ကော်ဏာညး အာဝေင် ပ္ဍဲဒဵု ပ္ဍဲအကြာဍုင်ဂှ်ရ။ ညးချူလဝ် "we were constantly on mountaintops; we grew accustomed to a vast horizon (ပိုယ် တိုန်ဝေင်ဒၟံင်ဒဵု မွဲခဏ မွဲခဏ၊)." အစာဓဇဲ ညး နူကဵု ဘာပါန်ကွတ်ဂှ် ဒှ်အစာဓဇဲ René Chapallaz မဒှ်မၞိဟ် မပါလုပ် ပ္ဍဲကမၠောန်ညး အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ညးဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲလိက်ညး ဒဒှ်ရ အစာပါန်ကွတ် L'Eplattenier ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မပကဵု ညံင်ဂွံ ရုဲစှ် လပါ်ဓဇဲရ။ ညးချူ " အခိင်ဂှ် အဲကလိဂွံ အာယုက် ၁၆ သၞာံ၊ အဲဒုင်တဲ တင်သ္ဂုတ်သွာတ်ညး ကေုာံ ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴညး။ အဲသၠာဲလုပ် ပ္ဍဲလပါ် ဓဇဲရ" == တိတ်တရဴ ကေုာံ သ္ၚိကိုပ်ကၠာအိုတ် (၁၉၀၅ - ၁၉၁၄) == <gallery mode="packed" heights="150px"> ဝှာင်:Cdffallet.jpg|Le Corbusier's student project, the [[Villa Fallet]], a chalet in La Chaux-de-Fonds, Switzerland (1905) ဝှာင်:Maison blanche 01.jpg|The "Maison Blanche", built for Le Corbusier's parents in La Chaux-de-Fonds (1912) ဝှာင်:Villa Favre-Jacot 2.JPG|The Villa Favre-Jacot in [[Le Locle]], Switzerland (1912) </gallery>လေ ခေါရ်ဗုသဳရ် စဗ္တောန်ကေတ်ကေတ် နကဵု မအာ ဇရေင်ရုင်ဗွဟ်လိက် သွက်ဂွံ ဂၠာဲဗှ် လိက်ပရူဓဇဲ ကေုာံ ဒဿန၊ အာဗဵုလ္ၚတ် တိုက်ထ္ၜးပျး၊ ဓဇက် ဗီုပြင်စမြိုင်၊ တုဲ သြိုင်စရိုင်ဂမၠိုင်ရ။ သၞာံ ၁၉၀၅ ညး ကေုာံ ကွးဘာတၞဟ်ၜါ နကဵု မကေတ်ကသပ် နူကဵု အစာဘာညးတအ် René Chapallaz တုဲ ဖျေဟ်ဒဳဇြာင် ကေုာံ သြိုင်သ္ၚိ ညးတေအ်ကၠာအိုတ် သ္ၚိ ဝဳလ္လာ ဖလ္လေတ် (Villa Fallet) သွက် အစာမကၠောန်တဆိပ် Louis Fallet ညးမဒှ် ရဲအစာညးတအ် Charles L'Eplattenier ဂှ်ရ။ သ္ၚိဂှ် နွံဇိုင်ဒဵု ဗဒါဲ Chaux-de-fonds၊ မဒှ်သ္ၚိ ဇမၞော် မနွံကဵု ကၟဳကထပ်ရ။ သ္ၚိဏအ် ညးသြိုင်အံင်ဇၞးအာတုဲ ညးဂွံဆက်သြိုင် သ္ၚိဗီုပြင်ဂှ် ၜါမပၠန် သ္ၚိ Villas Jacquemet ကဵု Stotzer မနွံ ပ္ဍဲပွဳပွူဂှ်ရ။{{Sfn|Journel|2015}} ပ္ဍဲ သေပ်တေမ်ဗါ ၁၉၀၇ ဂှ် ညးတေအ် စတိတ်တရဴ အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် မ္ၚးသွိတ်သလာန်၊ ညးအာ အဳတလဳ။ တုဲပၠန် တရဴအခိင်ကသီု မအာ နူဗူဒဗါတ် (Budapest) အာ ဝိန်နာ (Vienna) မဒှ်ဒၞာဲ ညးမံင်လဝ် ပွိုင် ပန်ဂိတုတုဲ ဂွံစုက် ကု Gustav Klimt တုဲ ညးဗက်ဂၠာဲ သွက်ဂွံဆဵု ကု Josef Hoffmann ကီုလေဝ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ်ရ။{{Sfn|Journel|2015}} ပ္ဍဲဖလောရ်ရေန် (Florence) ညးအာဝေင် သ္ၚိချာတာ ဖလောရ်ရေန် (Florence Charterhouse) ပ္ဍဲ ဂလ္လုဇ္ဇော (Galluzzo) မဒှ်ဒၞာဲ မပကဵု မဒးကြိုင် အလုံဘဝ သွက်ညးတေအ်ရ။ "အဲမိက်ဂွံမံင် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲမွဲ မုညးတအ် မကော်စ အခန်ထံင်" ညးဆက်ချူပၠန် "ဒၞာဲဂှ်ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲသ္ၚိသၟာကမၠောန်တအ် ဂွံကောံရေင်သကအ် ခိုဟ်အိုတ်ရ။ ဒှ်ဒၞာဲဍုင်သွဝ်မွဲ ဟွံသေင်ရ။" ညးအာ ပါရိသ် မဒှ်ဒၞာဲ ပ္ဍဲအခိင်ကာလ အကြာ သၞာံ ၁၉၀၈ ကဵု ၁၉၁၀ ဂှ် ညးမံင်လဝ် ပွိုင် ၁၄ ဂိတု၊ ညးကၠောန်ကမၠောန် နဒဒှ် ညးဖျေဟ်ဒဳဇြာင် ပ္ဍဲကဵု ရုင် အစာဓဇဲ Auguste Perret၊ ညးဒှ်မၞိဟ် မကဵုကသပ် သွက်ဂွံစကာ ဒၟုင်ဒြဟတ်ကောန်ဂရေတ် (reinforced concrete) ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မသြိုင်သ္ၚိဂမၠိုင် Théâtre des Champs-Élysées ဂှ်ရ။ ကြဴနူဂှ် ၜါသၞာံ အကြာ အံက်တဝ်ဗါ ၁၉၁၀ ကဵု မာတ် ၁၉၁၁ ညးတိတ်အာ ဂျာမနဳ သွက်ဂွံကၠောန် ပွိုင် ပန်ဂိတု ပ္ဍဲရုင် Peter Behrens မဒှ်ဒၞာဲ Mies van der Rohe ကဵု Walter Gropius တအ်လေဝ် သီုကၠောန် သီုဗတောန်ဒၟံင်ကီုရ။ {{Sfn|Journel|2015}} In 1911, he travelled again with his friend August Klipstein for five months;<ref>{{Cite book|title=Klip and Corb on the road|last=Žaknić|first=Ivan|publisher=Scheidegger & Spiess|year=2019|isbn=978-3-85881-817-1|location=Zürich}}</ref> this time he journeyed to the Balkans and visited Serbia, Bulgaria, Turkey, Greece, as well as Pompeii and Rome, filling nearly 80 sketchbooks with renderings of what he saw—including many sketches of the Parthenon, whose forms he would later praise in his work ''Vers une architecture'' (1923). He spoke of what he saw during this trip in many of his books, and it was the subject of his last book, ''Le Voyage d'Orient''.{{Sfn|Journel|2015}} In 1912, he began his most ambitious project; a new house for his parents. also located on the forested hillside near La-Chaux-de-Fonds. The Jeanneret-Perret house was larger than the others, and in a more innovative style; the horizontal planes contrasted dramatically with the steep alpine slopes, and the white walls and lack of decoration were in sharp contrast with the other buildings on the hillside. The interior spaces were organized around the four pillars of the salon in the centre, foretelling the open interiors he would create in his later buildings. The project was more expensive to build than he imagined; his parents were forced to move from the house within ten years, and relocate to a more modest house. However, it led to a commission to build an even more imposing villa in the nearby village of Le Locle for a wealthy watch manufacturer, Georges Favre-Jacot. Le Corbusier designed the new house in less than a month. The building was carefully designed to fit its hillside site, and the interior plan was spacious and designed around a courtyard for maximum light, a significant departure from the traditional house.{{Sfn|Journel|2015}} == Dom-ino House and Schwob House (1914–1918) == [[File:Charles-Édouard_Jeanneret_(Le_Corbusier),_1914-15,_Maison_Dom-Ino.jpg|left|thumb|Charles-Édouard Jeanneret, 1914–15, <nowiki><i id="mwpg">Maison Dom-Ino (Dom-ino House)</i></nowiki> ]] During World War I, Le Corbusier taught at his old school in La-Chaux-de-Fonds. He concentrated on theoretical architectural studies using modern techniques.<ref name="Choay">{{Cite book|last=Choay|first=Françoise|title=Le Corbusier|url=https://archive.org/details/lecorbusier0000choa/page/10|year=1960|pages=[https://archive.org/details/lecorbusier0000choa/page/10 10–11]|publisher=George Braziller, Inc.|isbn=978-0-8076-0104-4}}</ref> In December 1914, along with the engineer Max Dubois, he began a serious study of the use of reinforced concrete as a building material. He had first discovered concrete working in the office of Auguste Perret, the pioneer of reinforced concrete architecture in Paris, but now wanted to use it in new ways. "Reinforced concrete provided me with incredible resources," he wrote later, "and variety, and a passionate plasticity in which by themselves my structures will be the rhythm of a palace, and a Pompieen tranquillity." This led him to his plan for the Dom-Ino House (1914–15). This model proposed an open floor plan consisting of three concrete slabs supported by six thin reinforced concrete columns, with a stairway providing access to each level on one side of the floor plan. The system was originally designed to provide large numbers of temporary residences after World War I, producing only slabs, columns and stairways, and residents could build exterior walls with the materials around the site. He described it in his patent application as "a juxtiposable system of construction according to an infinite number of combinations of plans. This would permit, he wrote, "the construction of the dividing walls at any point on the façade or the interior." [[ဝှာင်:CF05.jpg|thumb|The Anatole Schwob House in La-Chaux-de-Fonds (1916–1918)]] ==နိဿဲ== <references /> 4dvtrfjt1r6hh3m33k2j3mhk2fo6aoq 0 6497 55208 43710 2026-06-04T00:11:39Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 55208 wikitext text/x-wiki {{Infobox bridge | name = ဒဒန်ကြုင်အိက် (ၜဳကဍတ်) | bridge_name = ဒဒန်ကြုင်အိက် | native_name = | native_name_lang = | image = | image_size = | alt = | caption = | official_name = | other_name = | carries = | crosses = ကြုင်အိက် | locale = [[ပွိုင်ဍုင်သဓီု/ၜဳကလေင်]] | owner = | maint            = | id               = | id_type          =   | website          = | architect        = | designer         = | engineering      = | winner = | contracted_designer = | design = | material = ပသဲ၊ ကောန်ဂရေတ် | length = ၉၅ ပေ | width = ၃၆ ပေ | height  = | mainspan = | spans = | pierswater = | load = | clearance = | below = | life = | builder = | fabricator = | begin = | complete = | cost = | open = | inaugurated = | toll             = | traffic          = | preceded         = | followed         = | heritage         = | collapsed        = | closed           = | replaces         = | named_for = ကြုင်အိက် | coordinates = {{coord|17|09|46.2|N|97|17|14.4|E|region:MM_type:landmark|display=title}} | map_type = မြန်မာနိုင်ငံ | map_relief  = yes | map_caption = ဒၞာဲဒဒန်ကြုင်အိက် မနွံ }} '''ဒဒန်ကြုင်အိက်''' (မြန်မာ: ကျုံအိပ်တံတာ) ဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ ဇမၠိင် ၉၅ ပေ၊ အနာံ ၃၆ ပေ နွံကဵု ဂၠံင်ၜါတၞုင် မဒှ်ဂကူဒဒန် ကောန်ဂရေတ်ရ။ ဒဒှ်ဝွံ ဒှ်ဒဒန် မနွံ ပ္ဍဲဂၠံင်လ္ဂုင်-မတ်မလီု၊ နွံအကြာ ကွာန်ဍုင်ဝါန် (ဒုံဝန်း) ကဵု ကွာန်(ရွှေရောင်ပြ) ပ္ဍဲတိုင်စၟတ် ၁၃၁/၆ ကဵု ၁၃၁/၇ အကြာပွိုင်ဍုင်သဓီု ကဵု ပွိုင်ဍုင်ၜဳကလေင်။ ဟိုတ်နူ မတတ်စၠောအ်လဝ် ကြုင်အိက်တုဲ ညးကော်စ ဒဒန်ကြုင်အိက်။ သၞာံ ၂၀၂၃ ဂိတုဂျောန် ၂၉ ဂှ် ဒးဒုင် ခတိုဟ်ပလီု ကုဒပ်ကရေင် ကဵု ဒပ်ပဳဒဳအေပ်တုဲ ကဝ်အာ မွဲကရေက်ရ။<ref name=np>{{cite news | last= |first= |date=June 29, 2023 |title=KNLA၊ PDF အဖွဲ့က မွန်ပြည်နယ်ရှိ တံတားတစ်စင်းကို မိုင်းခွဲပြီးနောက် ခရိုင်အုပ်ချုပ်ရေးမှူးနှင့်အဖွဲ့ လာရောက်စစ်ဆေးစဉ် ဗုံး၊ ရှော့တိုက်ဒုံးဖြင့် ထပ်မံပစ်ခတ်ရာ ထိခိုက်သေဆုံးမှုများရှိခဲ့|url=https://npnewsmm.com/news/649d0dcdc8b4e4690c26d23a |work=NP News |location= |access-date=July 8, 2023 |quote=“မနက် ၄ နာရီခွဲလောက်မှာ မိုင်းကပ်ပြီး ခွဲသွားတာပေါ့လေ။ အဲဒီတံတားက သထုံမြို့နယ် နှင့် ဘီးလင်းမြို့နယ်အစပ်မှာရှိတဲ့ တံတားပေါ့။ တံတားက သံကူကွန်ကရစ်တံတားပေါ့။ အကျယ်က ၃၆ ပေရှိတယ်။ ၂၄ ပေလောက် အောက်ကပွင့်ထွက်ပြီး ပျက်စီးသွားတယ်” ဟု မွန်ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့မှ တာဝန်ရှိသူက ပြောသည်။}}</ref><ref name=my>{{cite news | last= |first= |date= |title=ရန်ကုန်-မော်လမြိုင်သွား ကားလမ်းပေါ် က တံတားတစ်စင်း မိုင်းခွဲဖျက်ဆီးခံရ|url=https://myanmamoethauk.com/ရန်ကုန်-မော်လမြိုင်သွား/|work=Myanma Moethauk |location= |access-date=July 8, 2023 |quote=ရန်ကုန်-မော်လမြိုင်သွားကားလမ်း ဘီး လင်းမြို့နယ်နဲ့သထုံမြို့နယ်ကြား၊ဘီးလင်းမြို့ နယ်၊ ဒုံဝန်းကျေး ရွာနဲ့ရွှေရောင်ပြ ကျေး ရွာကြား၊ မိုင်တိုင်အမှတ် ၁၃၁/ ၆နဲ့ ၁၃၁/ ၇ကြားက ကျုံအိပ်တံတားကို ဇွန်လ၂၉ ရက်မနက်၄နာရီခွဲက လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့ တစ်ဖွဲ့က မိုင်းခွဲ ဖျက်ဆီးခဲ့တယ်လို့ ဒေသ ခံသတင်းရင်းမြစ်တွေဆီက သိရပါတယ်။}}</ref> == ဒတန် ကေုာံ ဇမၞော် == ဒဒန်ကြုင်အိက်ဂှ် ဒှ်ဒဒန် မနွံ ပ္ဍဲဂၠံင်လ္ဂုင်-မတ်မလီု မတတ်စၠောအ်လဝ် ကြုင်အိက် မနွံ အကြာပွိုင်ဍုင်သဓီု ကဵု ပွိုင်ၜဳကလေင်၊ မနွံအကြာ ကွာန်ဍုင်ဝါန် (ပွိုင်ဍုင်သဓီု)၊ ကဵု ကွာန်ရွှေရောင်ပြ (ပွိုင်ဍုင်ၜဳကလေင်) (အကြာတိုင်စၟတ် ၁၃၁/၆ ကဵု ၁၃၁/၇)။ ဒဒန်ဝွံ ဒှ်ဂကူဒဒန် ကောန်ဂရေတ် မနွံကဵု ဂၠံင်ၜါလပါ် မနွံအနာံ ၃၆ ပေ၊ ဇမၠိင် ၉၅ ပေ။<ref name=np/><ref name=my/> == ပရူပရာ == ၂၀၂၃ ဂျောန် ၂၉၊ အခိင်နူဂယး ၄ နာဍဳဂှ် ဒပ်ကရေင်ကေအေန်ယူ တမ်ဒပ် ၂၊ နူကဵု ဒပ်မဟာ (၁) ပံင်တောဲ ကုဒပ်[[ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် (ဗၟာ)|ပဳဒဳအေပ်]]တအ်တုဲ ခတိုဟ်ပလီုထောအ် ဒဒန်ကြုင်အိက်ဝွံတုဲ ဒဒန်ကရေက်လပါ်ပလိုတ်ဂှ် ကဝ်လီုအာရ။ အခိင်ဗုမ်ခတိုဟ်ဂှ် ကွဳစက်မနွံလတူဒဒန်ဂှ် ၃ ဖ္ဍိုက်ဂှ် ၂ ဖ္ဍိုက်ဂှ် ဒတုံကရောမ်ဒဒန်ဂှ်တုဲ မၞိဟ်မွဲ ချိုတ်အာ၊ သၟေဟ်မွဲတၠဂှ် ဒးဝပ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ အခိင်ဂယး ၜိုတ် ၈း၀၀ နာဍဳ ဂကောံသၟိင်တၠ ကေုာံ ကောန်ပၞာန်ဗၟာတအ် ကၠုင်ရံင်ဒဒန်ဂှ် ဒးဒုင်ထောအ် ဗုမ် နကဵုဒရုမ် ၅ မတုဲ ကောန်ပၞာန်ဗၟာ ၁၂ တၠ၊ ဗၠာဲသၟိင် ၉ တၠ၊ ညးအုပ်ဓုပ်ဍုင် ၂ တၠ၊ ဂကောံဗလိုတ်ပၟတ် ၃ တၠ ဒးအာဝပ်ရ။ ပါဲနူ ကောန်ပၞာန်မွဲတၠ မဒးဝပ် သကာတ်မြဟ်ဂၠိုင်ညိတုဲ သၟေဟ်ဂှ် ဟွံဒးဂွိင်ရ။<ref>{{cite news|last=|first=|date=June 29, 2023|title=မိုင်းခွဲဖျက်ဆီးခံရသည့် ကျုံအိတ်တံတားအား စစ်ဆေးရန် သွားရောက်ခဲ့သည့် ဌာနဆိုင်ရာ ၃၀ ဦးနီးပါး ပစ်ခတ်ခံရပြီး ထိခိုက်သေဆုံးမှုများရှိခဲ့|work=Kaowao News Group|url=https://www.kaowao.asia/2023/06/29/%E1%80%99%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%96%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%86%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%B6%E1%80%9B%E1%80%9E%E1%80%8A%E1%80%B7/?fbclid=IwAR39weiPDeo9bc4akgu5QdK0AvJBzdgWzXfZCXHO0w6incl59iZ_EXk3Vvc|access-date=July 6, 2023|issn=|quote=ယနေ့ နံနက် (၄) နာရီခွဲအချိန်ခန့်က ရန်ကုန် - မော်လမြိုင်ကားလမ်း သထုံမြို့နယ် နှင့် ဘီးလင်းမြို့နယ်ကြားရှိ မိုင်းခွဲဖျက်ဆီးခံခဲ့ရသည့် ကျုံအိတ်တံတား အား စစ်ဆေးရန် သွားရောက်ခဲ့သည့် ဌာနဆိုင်ရာတာဝန်ရှိသူများအားလက်နက်ကိုင်များမှ ပစ်ခတ်ခဲ့သည့်အတွက် ဝန်ထမ်း ၃၀ ဦးနီးပါး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိကာ သေဆုံးမှုများ ရှိခဲ့ကြောင်း လူမှုကူညီကယ်ဆယ်ရေး အဖွဲ့များ ထံမှ သိရသည်။ KNU/PDF ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့က ယနေ့နံနက် ၈ နာရီမထိုးခင်မိနစ်ပိုင်းအလိုတွင် Drop Bone (၅)လုံး လာရောက်ကြဲချ တိုက်ခိုက်သဖြင့် မြန်မာစစ်တပ်မှ ၁၂ ဦးထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိပြီး အရာရှိငယ်တစ်ဦးမှလွဲ၍ ကျန် မစိုးရိမ်ရဒဏ်ရာ၊ ရဲတပ်ဖွဲ့ဝင် ၉ ဦး မစိုးရိမ်ရဒဏ်ရာ၊ ထွေ/အုပ် ( ၂) ဦး အားလုံး မစိုးရိမ်ရ ဒဏ်ရာ မီးသတ် ၃ ဦး မစိုးရိမ်ရ ဒဏ်ရာ၊ ရွှေသံလွင် ဝန်ထမ်း (၂) ဦး ဒဏ်ရာမစိုးရိမ်ရ စုစုပေါင်း ၂၈-ဦး အသီးသီး ဒဏ်ရာရရှိပြီး သထုံခရိုင်ပြည်သူ့ ဆေးရုံသို့ ပို့ဆောင်ထားရှိခဲ့ကြောင်း သိရသည်။|accessdate=July 8, 2023|archivedate=July 7, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230707162708/https://www.kaowao.asia/2023/06/29/%E1%80%99%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%96%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%86%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%B6%E1%80%9B%E1%80%9E%E1%80%8A%E1%80%B7/?fbclid=IwAR39weiPDeo9bc4akgu5QdK0AvJBzdgWzXfZCXHO0w6incl59iZ_EXk3Vvc}}</ref> ဟိုတ်နူဒဒန် သှ်ေမွဲကရေက်ဓဝ် ကွဳစက် အာဂွံမွဲမဓဝ်တုဲ ညးဍုင်ကွာန်တအ်၊ သၟာဗၞိက်တအ် ဒှ်တင်ဝါတ်ဂါတ် အိုတ်အခိင်တၟာဂလိုင်ရ။ နူကဵု ဌာနကမၠောန်ဒဒန် သၟာကမၠောန် ၁၄ တၠ အဃောမပလေဝ်ဒၟံင် ဒဒန် ပ္ဍဲဂိတုဂျူလာင် ၉ အခိင် ၁၀း၂၀ ဂှ် နူကဵု ဒပ်ကေအေန်ယူ ကေုာံ ဒပ်ပဳဒဳအေပ်တအ် ကၠုင်ထောအ်ဖျေဟ် ဗုမ် ၅မ နကဵု ဒရောန်တုဲ ကောန်ကမၠောန်ၜါ ဒးဝပ်ရ။ <ref>{{cite news|last=|first=|date=July 9, 2023|title=သထုံမြို့နယ် နှင့် ဘီးလင်းမြို့နယ် နယ်နိမိတ်အစပ်ရှိ ရန်ကုန် – မော်လမြိုင်သွားကားလမ်း ၊ ကျုံအိပ်တံတားတွင် ပြုပြင်နေသည့် တံတားအထူး (၁၄)အဖွဲ့ကို အကြမ်းဖက်သောင်းကျန်းသူ KNU နှင့် PDF (စိစစ်ဆဲ) ပူးပေါင်းအဖွဲ့ Drop Bomb ပစ်ချတိုက်ခိုက်|work=Positive Angle News|url=https://positiveanglenews.com/2023/07/09/%E1%80%9E%E1%80%91%E1%80%AF%E1%80%B6%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%94%E1%80%9A%E1%80%BA-%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7-%E1%80%98%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%84/|access-date=August 26, 2023|issn=|quote=Drop Bomb ပစ်ချတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် သထုံမြို့နယ်၊ ကျိုက်ကော်ဘက်မှ ဘီးလင်းမြို့နယ်၊ တဘက်ဆွဲကျေးရွာသို့ပြန်လာသည့် ဘေးတွဲဆိုင်ကယ်ယာဉ်မောင်း နေထွန်းအောင်၊ ၂၃ နှစ်၊(ဘ) ဦးမောင်စိန်ဝင်း၊ မပတ(ရှိ/ မမှတ်မိ)၊ ပန်းရံလုပ်၊ မောင်းနှင်ပြီး၊ ဘေးတွဲပေါ် တွင် ၎င်း၏အမေဖြစ်သူ ဒေါ်ပန်းဝါ၊ ၅၃နှစ်၊ (ဘ) ဦးအောင်ခင်၊ မှီခို၊ မပတ(ရှိ/ မမှတ်မိ)၊ တဘက်ဆွဲကျေးရွာနေသူ လိုက်ပါလာသည့်ဘေးတွဲယာဉ်မှာ ကျုံအိတ်တံတားအနီး အရောက်တွင် အကြမ်းဖက်သောင်းကျန်းသူ KNU နှင့် PDF များ၏ Drop Bomb ပစ်ချတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ဒေါ်ပန်းဝါတွင် ဝဲနှာခေါင်းဘေး ရှပ်ထိပွန်းပဲ့ဒဏ်ရာ (မစိုးရိမ်ရ)၊ ဘေးတွဲယာဉ်မောင်းဖြစ်သူ နေထွန်းအောင် တွင် ယာခြေသလုံး ပွန်းပဲ့ဒဏ်ရာ၊ ဝဲနံဘေးရှပ်ထိပွန်းပဲ့ဒဏ်ရာ (မစိုးရိမ်ရ)တို့ ရရှိခဲ့ကြောင်း သတင်းရရှိပါသည်။}}</ref> သၞာံ ၂၀၂၄ ဂိတုမေ ၁၁ အခိင်ဗတံ ၜိုတ် ၀၂း၀၀ ဂှ် ပရေင်ပွန်ပွောဟ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲဒဒန်ဂှ်တုဲ ၜိုတ် ၀၃း၀၀ ဂှ် ဒဒန်ဂှ် ဒးဒုင်ခတိုဟ်ပလီုရ။ ဒဒန်တြေံ မသှ်ေဒၟံင် မွဲကရေက် လပါ်ဗမံက်ဂှ်ကီု၊ ဒဒန်ဘေလဳ (Bailey bridge) မသြိုင်စုတ်လဝ် ကရေက်ပလိုတ် ကြဴနူ မဒးဒုင်ပလီု ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၃ ဂိတုဂျောန်တေအ်ဂှ်ကီု လီုအာ သီုၜါရ။<ref>{{cite news|last=|first=|date=May 11, 2024|title=ကျုံအိတ်တံတား ထပ်မံမိုင်းခွဲဖျက်ဆီးခံရပြီး ရန်ကုန် - မော်လမြိုင်ကားလမ်းအဆက်အသွယ်လုံးဝပြတ်တောက်|work=Kawao Newsgroup|url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fkawao1%2Fposts%2Fpfbid023uD8bde2vfUrXJDvatpjL2SELntXY4FZNRpJg1xYUfoaXFJj1sNApkeNpqaNSvjtl&show_text=true&width=500&is_preview=true"|access-date=May 11, 2024|issn=|quote=“မနက်မှ တံတားဘက်သွားကြည့်ကြတော့မှ ကျုံအိတ်တံတား မိုင်းခွဲခံထားရတာတွေ့ရတယ်။ အရင်တစ်ခါ မိုင်းခွဲခံရလို့ ကျန်ခဲ့တဲ့ တံတားတခြမ်းရော၊ ဘေလီတံတားထိုးထားတဲ့အခြမ်းရော ပျက်စီးသွားတယ်။ လောလောဆယ် ရန်ကုန် - မော်လမြိုင်ကားလမ်း အဆက်အသွယ်ပြတ်သွားပြီး”}}</ref> စတမ်နူ ဂိတုမေ ၁၃ ဂှ် လတူ ဒဒန်မကဝ်ဒၟံင်ဂှ် ဗဝ်ပဠေဝ်လဝ်ညိညတုဲ ကုကွဳစက်ဍောတ်ဍောတ် လျိုင်သာသာတအ် ကဵု အခေါင်တတ်ရ။<ref>{{cite news|last=|first=|date=May 16, 2024|title=ကျုံအိတ်တံတားအား ယာယီပြုပြင်၍ ယာဉ်ငယ်အချို့ကို ဖြတ်သန်းခွင့်ပြု|work=Popular News Journal|url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fpopularnewsjournal%2Fposts%2Fpfbid0FFyBBzaTAKiC6B69DSfN9ACxZVjtt7ztHShuNKdoyuSGWSx1YxAE1dYPsJokN23Bl&show_text=true&width=500&is_preview=true"|access-date=May 16, 2024|issn=|quote="ဟုတ်ပါတယ် ကားလေးတွေ ဖြည်းဖြည်းချင်းဖြတ်နေကြတယ်။ ဝိတ်ပါတဲ့ကားကြီးတွေ မရနိုင်ဘူး။ ကားသေးတွေတောင် ဖြတ်ရဲတဲ့သူပဲ ဖြတ်နေကြတာ၊ ဖြည်းဖြည်းချင်းမောင်းပြီး ဖြတ်နေရတာ။ ကွင်းလမ်းတွေကလည်း ပိတ်ထားတယ်။ မောင်းလို့ရတဲ့လမ်းအချို့ရှိတယ်။ တိုက်ပွဲဖြစ်နေတော့ မမောင်းရဲပြန်ဘူး။ အခု ကျုံအိတ်တံတားကပဲ ဖြတ်တာ အန္တရာယ်ကင်းတယ်။ တစ်စီးချင်းဆိုတော့ကြာရင် ကြာမှာပေါ့" ဟု ဒေသတွင်း ယာဉ်မောင်းတစ်ဦးက ဆိုသည်။}}</ref> ==နိဿဲ== {{Reflist}} [[Category:BEHM]] [[ကဏ္ဍ:ဒဒန်]] t3i1dfkomwm6geambyk7miykzm6jj4p