ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Aue Nai

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.6</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Aue Nai</title>
    <ns>3</ns>
    <id>1109</id>
    <revision>
      <id>55236</id>
      <parentid>53634</parentid>
      <timestamp>2026-06-11T21:42:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>UOzurumba (WMF)</username>
        <id>3321</id>
      </contributor>
      <comment>/* Invitation to try the Starter Kit Dashboard and share your feedback */ ဒကုတ်တၟိ</comment>
      <origin>55236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9171" sha1="pvfqxe3jf4fbkie40wkxx5vpimgd4bo" xml:space="preserve">{{Talk header}}
{{User info|Aue Nai}}

'''ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Aue Nai''' ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ သွက်ဂွံပတိုန်တင်ဂၞင်၊ သၟာန်ပုစ္ဆာ ကေုာံ ဗိုင်ကဵုကသပ် မဆေင်စပ်ကု ပွမဒါန်လိက်ပရေင်ဂမၠိုင်ရ။ ညးလွပ် &quot;အဲနာဲ&quot; ဝွံ ဒုင်သဇိုင်ကု [[နဲပညာခေတ်တၟိ]] သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ်ပတိုန် [[ဘာသာမန်]] ပ္ဍဲ [[၂၁ ဗွဝ်ကၠံ]] ရ။

== မူဝါဒ ပ္ဍဲမုက်လိက်ဓရီုကျာ (Talk Page Policy) ==
သွက်ဂွံသိုပ်ကၠဳဒၟံင် '''အကြာ''' ညးလွပ်ဂမၠိုင် ညံင်ဂွံစှ်ေဗီုစံင် **ဇေတ်ဇေတ်** မ္ဂး:
# '''ပွမစွံမ္ၚုဟ်စိုတ်:''' သုင်စောဲအရေဝ်ဘာသာ မနွံကဵုဂုဏ်စရာဲ ကေုာံ မေတ္တာ။
# '''ပွမစုတ်သင်္ကေတ:''' ဇၟာပ်မချူလိက်တုဲ ဒးစုတ်သင်္ကေတ `[[ညးလွပ်:Aue Nai|Aue Nai]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Aue Nai|ဓရီု]])  ၁၉:၄၈၊ ၅ ဨပြဳ ၂၀၂၆ (+0630)` သွက်ဂွံဗၟံက်ထ္ၜး ယၟုညးလွပ် ကေုာံ အခိင်ကာလ **အလဵုအလဵု**။
# '''သဇိုင်သစ္စ:''' တင်ဂၞင်မသိုပ်ကၠဳဂှ် ဒးဒုင်သဇိုင်ကု [[ယုတ္တိဗေဒ]] ကေုာံ သုတေသန **ဇေတ်ဇေတ်**။

== သွာင်သိုပ်ကၠဳအဓိကဂမၠိုင် (Major Topics) ==
ညးလွပ်တၞဟ်တအ် လုပ်သိုပ်ကၠဳမာန် ပ္ဍဲသွာင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်:
* '''ပွမဒါန်လိက်:''' ပွမပလေဝ်သဒ္ဒါ ကေုာံ ဝေါဟာရမန် ပ္ဍဲလိက်ပရေင် [[သိပ္ပံဗေဒ]]။
* '''နဲကဲပညာ:''' ပွမခၞံဗဒှ် ထာမ်ပလိက် (Templates) ကေုာံ ပွမစီုဇန် [[ခမ်ပျူတာ]] သာပ်ဝဲလ် ဝဳကဳ။
* '''[[ဇာနှိက်]] ဆက်ဆောံ:''' ပွမဖြးဖေအ်ဗဟုသုတ နကဵု [[အေန်တာနေတ်]] သွက်ဂကူမန်။

== သ္ၚဳဂၠေပ် နကဵုမတ်တၠပညာ (Analytical Perspective) ==
နကဵုမတ်တၠပညာ [[ပရေင်ပညာ]] မ္ဂး:
# '''Pedagogical Subversion:''' မုက်လိက်ဓရီုကျာဏအ် ဒှ်ဒၞာဲသုင်စောဲ [[ဂြောဝ် အရေဝ်]] သွက်ဂွံပၠိုဟ်ဗ္ဒန်ထောံ တင်ဂၞင်ဗၠေတ်ဗၠေတ်။
# '''Consensus Logic:''' ဇၟာပ်တင်သန္နိဋ္ဌာန် ဒးဒုင်သဇိုင်ကုပွမပံင်စပ် '''အကြာ''' ညးလွပ်ဂမၠိုင် **ဇေတ်ဇေတ်**။
# '''Digital Identity:''' ပွမဆက်ဆောံ ပ္ဍဲမုက်လိက်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ပွမဗၟံက်ထ္ၜး အစောံစရာဲမၞိဟ်မန် ပ္ဍဲခေတ် [[နဲပညာခေတ်တၟိ]]။

== ဆက်ဗှ်ညိ ==
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ညးလွပ်ဂမၠိုင်]]
* [[ဘာသာမန်]]
* [[ယုတ္တိဗေဒ]]
* [[နဲပညာခေတ်တၟိ]]

[[Category:ညးလွပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာမန်]]
[[Category:မုက်လိက်ဓရီုကျာ ညးလွပ်ဂမၠိုင်]]

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]])  ၀၂:၃၆၊ ၂၉ ဨပြဳ ၂၀၂၆ (+0630) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 --&gt;

== Invitation to try the Starter Kit Dashboard and share your feedback ==

Hello @[[ညးလွပ်:Aue Nai|Aue Nai]],

Apologies this message is not in your native language.

As an admin in the Mon Wikipedia, you are invited by the [[mw:Language_Onboarding_and_Development|Language Onboarding and Development]] initiative to use the Starter Kit Dashboard. This tool will help you perform essential tasks such as importing infoboxes, tracking your Wikipedia’s activity and growth and connecting with members of the broader Wikimedia community for technical guidance.

Starter Kit Dashboard organizes essential setup tasks, making it easy for you to complete them so contributors can begin editing and learning quickly. As an admin, you can also use the Dashboard to track your Wikipedia’s progress and growth. Using this tool will help us evaluate how it can improve the onboarding experience for administrators, and the insights you provide will be used to enhance the experience for new wikis graduating from the incubator. Visit [[mw:Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit|this page]] to learn more about the Starter Kit.

Here's how to get started:

* Access the Starter Kit Dashboard here: [http://starterkit.toolforge.org/ http://starterkit.toolforge.org]
* Login with your wiki credentials, enter the target wiki url (e.g., https://hi.wikipedia.org)
* Follow the steps shown in the video below to use the tool.

[[ဝှာင်:Wikipedia_Starter_Kit_Dashboard_MVP_Demo_Video.webm|758x758px|Wikipedia Starter Kit Dashboard MVP Demo Video]]

* After exploring the Dashboard, please share your feedback on [[mw:Talk:Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit|this page,]] focusing on the following questions:
** The parts of the starter kit you expect to use most often, and how you plan to use them.
** The essential tasks you tried, and how easy or difficult they were to complete.
** The wiki tasks you would like the starter kit to guide you through or automate in the future.

Most of the tasks that will result in edits on the wiki can be reverted like an edit from the “view history”, so don't be afraid to try them several times.

We would appreciate it if you could submit your feedback by June 26, 2026, so we can begin analyzing it to identify areas for improvement. If you have any questions or need assistance, please let me know.

Thank you so much for your contributions to your Wikipedia and for helping us shape this tool for new and small Wikipedias. We will keep you updated on any additional things added to the starter kit in the future.

Best regards, [[ညးလွပ်:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:UOzurumba (WMF)|ဓရီု]])  ၀၄:၁၂၊ ၁၂ ဂျောန် ၂၀၂၆ (+0630)</text>
      <sha1>pvfqxe3jf4fbkie40wkxx5vpimgd4bo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Htawmonzel</title>
    <ns>3</ns>
    <id>1118</id>
    <revision>
      <id>55237</id>
      <parentid>53635</parentid>
      <timestamp>2026-06-11T21:46:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>UOzurumba (WMF)</username>
        <id>3321</id>
      </contributor>
      <comment>/* Invitation to try the Starter Kit Dashboard and share your feedback */ ဒကုတ်တၟိ</comment>
      <origin>55237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51807" sha1="od5zzgws451uzck2wfcxsg6hny6kvs5" xml:space="preserve">
== ဒုင်တၠုင်ဏာနူကဵု[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]][[မန်|ဘာသာမန်]]ဏအ်ရအဴ Htawmonzel! ==
Hello{{Ping|Htawmonzel}}, Please help edit &lt;!-- Template:Welcome --&gt; for Mon language wikipedia, the way to use Wikipedia is not very good, I need you help thank you very much.--[[ညးလွပ်:咽頭べさ|咽頭べさ]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:咽頭べさ|ဓရီု]])  ၁၇:၅၆၊ ၂၀ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ (+0630)


အဲဂှ် ဒှ်နာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာ ဇာတိနူကွာန်ကၟာဝက် ပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်ဒိန်မက်ရ။ အဲစချဳဓရာင်ကၠုင် ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာမန် နူဒဒှ် ဘဝလဒပ် နူကဵုဂိတုဂျူလာင်၊ ၂၀၁၈ တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲမၞိဟ်မချဳဓရာင်ကၠောန် ညံင် ဝဳကဳပဳဒဳယာမန် ဂွံဒှ်ဒတန်မွဲတၠကီုရ။
:ထံက်ဂလာန်ပေၚ်ၚ်ရအဴ။ We appreciate your work and fully support on your effort in Wikipedia. We need you. --[[ညးလွပ်:Monbeeree|Monbeeree]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Monbeeree|ဓရီု]])  ၂၁:၄၇၊ ၂၅ အဝ်ဂေတ် ၂၀၂၀ (+0630)

== နွံပၟိက် ဆန္ဒမာဲ ==

တၞဟ်နဂွံဇမၠိၚ်အာယုက် အခေါၚ်အရာကောပ်ကာဲ [[ညးလွပ်:Aue Nai|Aue Nai]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Aue Nai|ဓရီု]])  ၁၇:၁၇၊ ၃ မာတ် ၂၀၂၀ (+0630) တုဲ နွံပၟိက်ကဵု ပရေၚ်ကဵုဆန္ဒနူညးပါလုပ်ဒၟံၚ်ပ္ဍဲဝဳကဳမန်တအ်ရ။
သ္ပဂုဏ်တုဲ ကဵုဆန္ဒမာဲညိ။

:ကုညးလွပ်ဗွဲလ္တူတေံဂှ် ထံက်ဂလာန်ပေၚ်ၚ်ရအဴ။ အခေါၚ်ကောပ်ကာဲကာဲ ညးဂှ် နွံပၟိက်ဇၞော်ကဵုဇြဟတ်ရောၚ်။ We appreciate your work and fully support on your effort in Wikipedia. We need you.  --[[ညးလွပ်:Monbeeree|Monbeeree]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Monbeeree|ဓရီု]])  ၂၁:၄၁၊ ၂၅ အဝ်ဂေတ် ၂၀၂၀ (+0630)

== To delete ==

အစ်ကိုရေ [[:ကဏ္ဍ:Delete]] ထဲက စာမျက်နှာတွေက ဖျက်ပစ်ဖို့ လိုတဲ့ စာမျက်နှာတွေပါ။ စစ်ဆေးပြီး ဖျက်ပေးဖို့ တောင်းဆိုပါတယ်။ ကျေးဇူးပါ။ [[User:Ninjastrikers|&lt;span style=&quot;font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;&quot;&gt;Ninja&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;✮&lt;/span&gt;Strikers&lt;/span&gt;]] &lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;color:Red;font-size:85%;&quot;&gt;«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;  ၁၁:၂၇၊ ၂၃ ဨပြဳ ၂၀၂၀ (+0630)

== to restore Main page history ==

Please move [[မန်ခိုၚ်ဗိုန်]] back to [[မုက်လိက်တမ်]] as there is page history since incubator. You can choose to delete the page [[မုက်လိက်တမ်]] during the move. And also make a protection (edit and/or move) to [[မုက်လိက်တမ်]] after move. Thanks. [[User:Ninjastrikers|&lt;span style=&quot;font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;&quot;&gt;Ninja&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;✮&lt;/span&gt;Strikers&lt;/span&gt;]] &lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;color:Red;font-size:85%;&quot;&gt;«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;  ၂၂:၁၂၊ ၁၁ နဝ်ဝေမ်ပါ ၂၀၂၀ (+0630)

: Yes, I did it now. Thanks [[User:Ninjastrikers|&lt;span style=&quot;font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;&quot;&gt;Ninja&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;✮&lt;/span&gt;Strikers&lt;/span&gt;]]

== Empty category links ==

Why are you [[Special:Diff/24045|adding empty category links]] to articles? - [[ညးလွပ်:Dcljr|dcljr]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Dcljr|ဓရီု]])  ၂၀:၅၅၊ ၃၀ နဝ်ဝေမ်ပါ ၂၀၂၀ (+0630)

==Request translation==
Hello {{Ping|Htawmonzel}}, The article in this link https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3AMain+page&amp;action=page&amp;filter=&amp;language=mnw help please translate Mon language. I am not good at writing Mon language on my computer.  In my computer, Mon language is not 100% consonants. If I write Mon language, I have to go through the phone and rarely write on my computer.  Writing Mon language on the computer is not very convenient. I have a problem like this, I need your help, translation of your language I like it. Because of the translation of your language, the spelling is very beautiful and read well. I could translate my own language, but I was worried that the spelling was wrong. I was not very familiar language nation of Burma, I Be a Japanese national, but I intend to help the Mon people 100% for me, writing in Burma is very difficult, but writing in Korean and Japanese and English is not that difficult okay thank you very much I respect you.--[[ညးလွပ်:咽頭べさ|咽頭べさ]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:咽頭べさ|ဓရီု]])  ၁၈:၁၄၊ ၂၅ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ (+0630)

== Nika Melia ==
Hello {{Ping|Htawmonzel}}, can you translate this page in Mon language? [[:en:Nika Melia|Nika Melia]], thanks--[[ညးလွပ်:ჯეო|ჯეო]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:ჯეო|ဓရီု]])  ၁၉:၄၉၊ ၂၀ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ (+0630)

== Please persuade the user who believes that the term 'က္ၜံင်ထံက်ကလဵု' is not proper ==

Sorry for writing in English, but please visit [[wikt:ja:トーク:ထံက်က္ၜံၚ်ကၠဵု]] and persuade Mr.&lt;sup&gt;(added: [[ညးလွပ်:エリック・キィ|Eryk Kij]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:エリック・キィ|ဓရီု]])  ၁၆:၁၇၊ ၁၆ ဂျူလာင် ၂၀၂၁ (+0630))&lt;/sup&gt; 咽頭べさ who believes that the term က္ၜံင်ထံက်ကလဵု 'to kneel' is not proper. I have noticed that you have used the term at [[အခိုက်အလိုက် ရမ္သာၚ်မန်#၂။ ပိုဒ်ကြိယာမၞုံကုလက်သန်ကၟက် ( -် ) မဒှ် အက္ခဝ်(ဇ)]]. --[[ညးလွပ်:エリック・キィ|Eryk Kij]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:エリック・キィ|ဓရီု]])  ၁၃:၀၉၊ ၁၄ ဂျူလာင် ၂၀၂၁ (+0630)
:::မ္ၚဵုရအဴနာဲ{{Ping|Htawmonzel}}ဝေါဟာ'''ထံက်က္ၜံၚ်ကၠဵု ဟွံသေင်မဂ္ဂး ထံက်က္ၜံၚ်ကဵုကၠဵု'''ဂှ်နာဲ[[ညးလွပ်:エリック・キィ|အဳရိကေဝ်ကဳ]]တံညးချူလဵုဝေါဟာ'''က္ၜံင်ထံက်ကလဵု'''နဲကဲညးချူဗၠောတ်မံင်ကီုလေဝ်ညးဟွံတီကလေင်လဲထ္ၜးကဵုညးဘာသာအင်္ဂလိက်ညိတင်ဂုဏ်ရ။ [နာဲ 咽頭べさ ဂှ်ချူဏံပ္ဋဲ ၁၈:၀၈၊ ၁၄ ဂျူလာင် ၂၀၂၁ (+0630) ရ။]
::: Dear [[ညးလွပ်:エリック・キィ]] Sorry to reply you late! To kneel in Mon ထံက်က္ၜံင် or ထံက်ကလဵု. I don't think the word come from ထံက်က္ၜံင်ကဵုကၠဵု (To kneel to (a) dog) ကလဵု here doesn't mean &quot;dog&quot;. It means to bow, to bend. --[[ညးလွပ်:Htawmonzel|Htawmonzel]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Htawmonzel|ဓရီု]])  ၁၄:၀၁၊ ၁၆ ဂျူလာင် ၂၀၂၁ (+0630)
:::: @Htawmonzel Thank you very much. So do you think that as for 'to kneel' in Mon, the terms ထံက်က္ၜံင် and ထံက်ကလဵု are proper and က္ၜံင်ထံက်ကလဵု is not? --[[ညးလွပ်:エリック・キィ|Eryk Kij]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:エリック・キィ|ဓရီု]])  ၁၄:၃၀၊ ၁၆ ဂျူလာင် ၂၀၂၁ (+0630)
::::: Yes, it is. --[[ညးလွပ်:Htawmonzel|Htawmonzel]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Htawmonzel|ဓရီု]])  ၁၄:၅၃၊ ၁၆ ဂျူလာင် ၂၀၂၁ (+0630)
:::::: တင်ဂုဏ်ရအဴ။ --[[ညးလွပ်:エリック・キィ|Eryk Kij]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:エリック・キィ|ဓရီု]])  ၁၆:၁၇၊ ၁၆ ဂျူလာင် ၂၀၂၁ (+0630)

==[[သာန်ဝေန်]]==
:::မ္ၚဵုရအဴနာဲ{{Ping|Htawmonzel}}မုလိက်[[သာန်ဝေန်]]ဏအ်ကလေင်ချူကၠာဲကဵုဗီုအင်္ဂလိက်ဂွံဟာအစာ အဲနွံပၟိက်သွက်ဂွံသုင်စောဲဝဳကဳပဳဒဳယာအင်္ဂလိက် အဲလေဝ်လေပ်မံင်လိက်အင်္ဂလိက်ရ ဆ္ဂးအဲနွံပၟိက်လိက်အစာချူလဝ်တင်ဂုဏ်ရ။--[[User:咽頭べさ|Music writer Dr.Intobesa]] ([[User talk:咽頭べさ|talk]])  ၀၂:၂၉၊ ၁၀ သေပ်တေမ်ပါ ၂၀၂၁ (+0630)

::: ယွံ၊ လၟုဟ် အဲကလိဂွံ တင်ဂၞင် နူကောန်ဝုတ်ညးတုဲ၊ ချူတုဲတှ်ေ ကၠာဲရံင် ဗီုအင်္ဂလိက်ရောင်။ --[[ညးလွပ်:Htawmonzel|Htawmonzel]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Htawmonzel|ဓရီု]])  ၂၁:၃၀၊ ၁၀ သေပ်တေမ်ပါ ၂၀၂၁ (+0630)

==[[ဍုင်ရးဗၟာ]]==
Helloနာဲ{{Ping|Htawmonzel}},I urgently need your help, please check this [[ဍုင်ရးဗၟာ]] page as soon as possible, I'm very sorry I could not solve these problems because I am not an administrator, if I applied as an Admin to solve these problems, would you accept? please answer my question, thanks.--[[User:咽頭べさ|Music writer Dr.Intobesa]] ([[User talk:咽頭べさ|talk]])  ၀၈:၀၉၊ ၁၂ အံက်တဝ်ဗါ ၂၀၂၁ (+0630)
: Dear [[User:咽頭べさ|Dr.Intobesa]], I am agreed with [[User:Ninjastrikers|Ninjastrikers]] that the page [[ဍုင်ရးဗၟာ]] is not met the relevant criteria for content of Mon wikipedia. There are only some copies from English version without any translation to Mon. Even the content &quot;ဍုင်ရးဗၟာ&quot; doesn't correct. Of cause we need a content of &quot;Myanmar/Union of Myanmar&quot; in Mon Wikipedia. --[[ညးလွပ်:Htawmonzel|Htawmonzel]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Htawmonzel|ဓရီု]])  ၁၃:၀၂၊ ၁၂ အံက်တဝ်ဗါ ၂၀၂၁ (+0630)
:Dear Dr.Intobesa, I am agreed with Ninjastrikers that the page ဍုင်ရးဗၟာ is not met the relevant criteria for content of Mon wikipedia. There are only some copies from English version without any translation to Mon. Even the content &quot;ဍုင်ရးဗၟာ&quot; doesn't correct. Of cause we need a content of &quot;Myanmar/Union of Myanmar&quot; in Mon Wikipedia. [[ညးလွပ်:Htawmonzel|Htawmonzel]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Htawmonzel|ဓရီု]])  ၁၃:၀၄၊ ၁၂ အံက်တဝ်ဗါ ၂၀၂၁ (+0630)
::I think it would be best to translate and edit the [[ဍုင်ရးဗၟာ]] page for the Mon language without deleting it, I am too busy developing a new Pa'O, S'gaw Karen, Rwan Wikipedia language, so I do not have time to translate for Mon Wikipedia, currently, there are various problems with Mon Wikipedia, so I would like to help protect Mon Wikipedia, thanks. [[User:咽頭べさ|Music writer Dr.Intobesa]] ([[User talk:咽頭べさ|talk]])  ၁၃:၃၁၊ ၁၂ အံက်တဝ်ဗါ ၂၀၂၁ (+0630)

== Translation request for gadgets ==

Hi bro! I am installing some [[တၟေင်:သွက်ဂွံရုဲစှ်ဂမၠိုင်#mw-prefsection-gadgets|useful gadgets]] to this wiki and there are some strings to be translated to Mon language. Therefore, may I kindly request to translate the following required messages to Mon. Thank you. 

* အချို့သော မြေပုံများကဲ့သို့တွင် မြင်ကွင်း အပြောင်းအလဲ ရွေးချယ်စရာအဖြစ် ခလုတ်များ ပြသပေးသည် ([[မဳဒဳယာဝဳကဳ:Gadget-switcher]])
* HotCat ကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် စာမျက်နှာတစ်ခုတွင် ကဏ္ဍများအား လွယ်ကူစွာ ပေါင်းထည့်/ဖယ်ရှား/ပြောင်းလဲ နိုင်သည်။[နမူနာ] ([[မဳဒဳယာဝဳကဳ:Gadget-HotCat]])
* အားလုံး ပြသရန် ([[မဳဒဳယာဝဳကဳ:Gadget-switcher.js]])

&lt;pre&gt;
HotCat.messages.cat_removed   = '[[Category:$1]]ကို ဖယ်ရှားခဲ့သည်';
	HotCat.messages.template_removed  = '{{[[Category:$1]]}}ကို ဖယ်ရှားခဲ့သည်';
	HotCat.messages.cat_added     = '[[Category:$1]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည်';
	HotCat.messages.cat_keychange = '[[Category:$1]]အတွက် အက္ခရာစဉ် : &quot;$2&quot;'; // $2 is the new key'
	HotCat.messages.cat_notFound  = 'Category &quot;$1&quot; အမည်ဖြင့် မရှိပါ';
	HotCat.messages.cat_exists    = 'Category &quot;$1&quot; သည် ရှိနှင့်ပြီး ဖြစ်၍ မပေါင်းထည့်ပါ';
	HotCat.messages.cat_resolved  = '(redirect [[Category:$1]] resolved)';
	HotCat.messages.uncat_removed = '{{uncategorized}}တမ်းပလိတ်ကို ဖယ်ရှားခဲ့သည်';
	HotCat.messages.prefix            = '[[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ ';
	HotCat.messages.using             = &quot;&quot;;
	HotCat.messages.separator         = '၊ ';
	HotCat.messages.multi_change  = '$1 ကဏ္ဍများ';
	HotCat.messages.commit        = 'သိမ်းရန်';
	HotCat.messages.ok            = 'OK';
	HotCat.messages.cancel        = 'မလုပ်တော့ပါ';
	HotCat.messages.multi_error = 'ဆာဗာမှ စာသားများကို ရယူ၍ မရနိုင်ပါ။ ထို့ကြောင့် သင်၏ ကဏ္ဍပြောင်းလဲချက်များကို '
                                +'သိမ်းဆည်းခြင်း မပြုလုပ်နိုင်ပါ။ အဆင်မပြေဖြစ်ရခြင်းအတွက် တောင်းပန်ပါသည်။';
HotCat.engine_names.searchindex = 'အက္ခရာစဉ် ရှာဖွေရန်';
	HotCat.engine_names.pagelist    = 'စာမျက်နှာ စာရင်း';
	HotCat.engine_names.combined    = 'ပေါင်းစပ်ရှာဖွေရန်';
	HotCat.engine_names.subcat      = 'ကဏ္ဍခွဲများ';
	HotCat.engine_names.parentcat   = 'ပင်မ ကဏ္ဍများ';

	HotCat.tooltips.change = 'ပြောင်းလဲရန်';
	HotCat.tooltips.remove = 'ဖယ်ရှားရန်';
	HotCat.tooltips.add = 'ကဏ္ဍသစ် ပေါင်းထည့်ရန်';
	HotCat.tooltips.restore = 'ပြောင်းလဲမှုများ နောက်ပြန်ပြင်ရန်';
	HotCat.tooltips.undo = 'ပြောင်းလဲမှုများ နောက်ပြန်ပြင်ရန်';
	HotCat.tooltips.down = 'ပြောင်းလဲနိုင်ရန် ဖွင့်ပြီး ကဏ္ဍခွဲများ ပြသရန်';
	HotCat.tooltips.up = 'ပြောင်းလဲနိုင်ရန် ဖွင့်ပြီး ပင်မကဏ္ဍများ ပြသရန်';

	HotCat.multi_tooltip = 'ကဏ္ဍများ တစ်ခုမက ထည့်သွင်းရန်';
&lt;/pre&gt;
Thank you! [[User:Ninjastrikers|&lt;span style=&quot;font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;&quot;&gt;Ninja&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;✮&lt;/span&gt;Strikers&lt;/span&gt;]] &lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;color:Red;font-size:85%;&quot;&gt;«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;  ၁၆:၁၆၊ ၃ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၂၁ (+0630)

:Dear  [[User:Ninjastrikers|&lt;span style=&quot;font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;&quot;&gt;Ninja&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;✮&lt;/span&gt;Strikers&lt;/span&gt;]] &lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;color:Red;font-size:85%;&quot;&gt;«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;
:I can't make any change in the မဳဒဳယာဝဳကဳ:Gadget-switcher.js. Please do it for me. အားလုံး ပြသရန် = သွက်ဂွံထ္ၜးကဵု သီုဖအိုတ်
:* သွက်ဂွံထ္ၜးကဵု သီုဖအိုတ် ([[မဳဒဳယာဝဳကဳ:Gadget-switcher.js]])
:++++
:HotCat.messages.cat_removed   = '[[Category:$1]]ဂှ် ပါဲတးလဝ်ရ';
:	HotCat.messages.template_removed  = '{{[[Category:$1]]}}ဂှ် ပါဲတးလဝ်ရ';
:	HotCat.messages.cat_added     = '[[Category:$1]]ဂှ် ပံင်စုတ်လဝ်ရ';
:	HotCat.messages.cat_keychange = 'သွက်[[Category:$1]]ဂှ် လၟေင်အက္ခရ : &quot;$2&quot;'; // $2 is the new key'
:	HotCat.messages.cat_notFound  = 'နကဵုယၟု Category &quot;$1&quot;ဂှ် ဟွံမဲရ';
:	HotCat.messages.cat_exists    = 'Category &quot;$1&quot; ဂှ် နွံဒၟံင်တုဲတုဲရတုဲ ဟွံပံင်စုတ်ရ';
:	HotCat.messages.cat_resolved  = '(ကလေင်ပညုင် [[Category:$1]] ကလေင်သွဟ်လဝ်)';
:	HotCat.messages.uncat_removed = '{{uncategorized}}ထာမ်ပလိက်ဂှ် ပါဲတးလဝ်ရ';
:	HotCat.messages.prefix            = '[[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ဂှ် စကာမ္ဂး ';
:	HotCat.messages.using             = &quot;&quot;;
:	HotCat.messages.separator         = '၊ ';
:	HotCat.messages.multi_change  = '$1 ဂမၠိုင်';
:	HotCat.messages.commit        = 'ဂိုင်ဒေပ်';
:	HotCat.messages.ok            = 'OK';
:	HotCat.messages.cancel        = 'ဟွံကၠောန်ရ';
:	HotCat.messages.multi_error = 'နူကဵု သာပါဂှ် လိက်တအ်ဂှ် ကလိဂွံ ဟွံမာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကဏ္ဍတင်အပြံင်အလှာဲမၞးတအ်ဂှ်'
:+'မဂိုင်ဒေပ်ဂှ် ကၠောန်ဟွံဂွံရ။ ဟိုတ်မဟွံသၟးအစောမ်ဂှ် သၠးအခေါင်ညိ။';
:HotCat.engine_names.searchindex = 'မဂၠာဲ နကဵုလၟေင်အက္ခရ';
:	HotCat.engine_names.pagelist    = 'စရင် မုက်လိက်';
:	HotCat.engine_names.combined    = 'မဂၠာဲ မပံင်စုတ်';
:	HotCat.engine_names.subcat      = 'ကဏ္ဍလပါ်ဂမၠိုင်';
:	HotCat.engine_names.parentcat   = 'ကဏ္ဍတမ်ဂမၠိုင်';
:	HotCat.tooltips.change = 'သွက်ဂွံပြံင်လှာဲ';
:	HotCat.tooltips.remove = 'သွက်ဂွံပါဲတး';
:	HotCat.tooltips.add = 'သွက်ဂွံ ပံင်စုတ်ကဏ္ဍတၟိ';
:	HotCat.tooltips.restore = 'သွက်ဂွံကလေင်ပလေဝ် အပြံင်အလှာဲဂမၠိုင်';
:	HotCat.tooltips.undo = 'သွက်ဂွံကလေင်ပလေဝ် အပြံင်အလှာဲဂမၠိုင်';
:	HotCat.tooltips.down = 'သွက်ဂွံပြံင်လှာဲမာန်ဂှ် ပံက်တုဲ ကဏ္ဍလပါ်ဂမၠိုင် ထ္ၜးကဵုညိ';
:	HotCat.tooltips.up = 'သွက်ဂွံပြံင်လှာဲမာန်ဂှ် ပံက်တုဲ ကဏ္ဍတမ်ဂမၠိုင် ထ္ၜးကဵုညိ';
:	HotCat.multi_tooltip = 'ကဏ္ဍဂမၠိုင် မကမွဲပြကာ ပံင်စုတ်ညိ';
:Best regards 
:--[[ညးလွပ်:Htawmonzel|Htawmonzel]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Htawmonzel|ဓရီု]])  ၂၃:၂၉၊ ၃ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၂၁ (+0630) [[ညးလွပ်:Htawmonzel|Htawmonzel]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Htawmonzel|ဓရီု]])  ၂၃:၃၁၊ ၃ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၂၁ (+0630)

Dear  [[User:Ninjastrikers|&lt;span style=&quot;font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;&quot;&gt;Ninja&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;✮&lt;/span&gt;Strikers&lt;/span&gt;]] &lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;color:Red;font-size:85%;&quot;&gt;«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;
I can't make any change in the မဳဒဳယာဝဳကဳ:Gadget-switcher.js. Please do it for me. အားလုံး ပြသရန် = သွက်ဂွံထ္ၜးကဵု သီုဖအိုတ်

* သွက်ဂွံထ္ၜးကဵု သီုဖအိုတ် ([[မဳဒဳယာဝဳကဳ:Gadget-switcher.js]])

++++

HotCat.messages.cat_removed   = '[[Category:$1]]ဂှ် ပါဲတးလဝ်ရ';
	HotCat.messages.template_removed  = '{{[[Category:$1]]}}ဂှ် ပါဲတးလဝ်ရ';
	HotCat.messages.cat_added     = '[[Category:$1]]ဂှ် ပံင်စုတ်လဝ်ရ';
	HotCat.messages.cat_keychange = 'သွက်[[Category:$1]]ဂှ် လၟေင်အက္ခရ : &quot;$2&quot;'; // $2 is the new key'
	HotCat.messages.cat_notFound  = 'နကဵုယၟု Category &quot;$1&quot;ဂှ် ဟွံမဲရ';
	HotCat.messages.cat_exists    = 'Category &quot;$1&quot; ဂှ် နွံဒၟံင်တုဲတုဲရတုဲ ဟွံပံင်စုတ်ရ';
	HotCat.messages.cat_resolved  = '(ကလေင်ပညုင် [[Category:$1]] ကလေင်သွဟ်လဝ်)';
	HotCat.messages.uncat_removed = '{{uncategorized}}ထာမ်ပလိက်ဂှ် ပါဲတးလဝ်ရ';
	HotCat.messages.prefix            = '[[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ဂှ် စကာမ္ဂး ';
	HotCat.messages.using             = &quot;&quot;;
	HotCat.messages.separator         = '၊ ';
	HotCat.messages.multi_change  = '$1 ဂမၠိုင်';
	HotCat.messages.commit        = 'ဂိုင်ဒေပ်';
	HotCat.messages.ok            = 'OK';
	HotCat.messages.cancel        = 'ဟွံကၠောန်ရ';
	HotCat.messages.multi_error = 'နူကဵု သာပါဂှ် လိက်တအ်ဂှ် ကလိဂွံ ဟွံမာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကဏ္ဍတင်အပြံင်အလှာဲမၞးတအ်ဂှ်'
                                +'မဂိုင်ဒေပ်ဂှ် ကၠောန်ဟွံဂွံရ။ ဟိုတ်မဟွံသၟးအစောမ်ဂှ် သၠးအခေါင်ညိ။';
HotCat.engine_names.searchindex = 'မဂၠာဲ နကဵုလၟေင်အက္ခရ';
	HotCat.engine_names.pagelist    = 'စရင် မုက်လိက်';
	HotCat.engine_names.combined    = 'မဂၠာဲ မပံင်စုတ်';
	HotCat.engine_names.subcat      = 'ကဏ္ဍလပါ်ဂမၠိုင်';
	HotCat.engine_names.parentcat   = 'ကဏ္ဍတမ်ဂမၠိုင်';

	HotCat.tooltips.change = 'သွက်ဂွံပြံင်လှာဲ';
	HotCat.tooltips.remove = 'သွက်ဂွံပါဲတး';
	HotCat.tooltips.add = 'သွက်ဂွံ ပံင်စုတ်ကဏ္ဍတၟိ';
	HotCat.tooltips.restore = 'သွက်ဂွံကလေင်ပလေဝ် အပြံင်အလှာဲဂမၠိုင်';
	HotCat.tooltips.undo = 'သွက်ဂွံကလေင်ပလေဝ် အပြံင်အလှာဲဂမၠိုင်';
	HotCat.tooltips.down = 'သွက်ဂွံပြံင်လှာဲမာန်ဂှ် ပံက်တုဲ ကဏ္ဍလပါ်ဂမၠိုင် ထ္ၜးကဵုညိ';
	HotCat.tooltips.up = 'သွက်ဂွံပြံင်လှာဲမာန်ဂှ် ပံက်တုဲ ကဏ္ဍတမ်ဂမၠိုင် ထ္ၜးကဵုညိ';

	HotCat.multi_tooltip = 'ကဏ္ဍဂမၠိုင် မကမွဲပြကာ ပံင်စုတ်ညိ';

Best regards 
--[[ညးလွပ်:Htawmonzel|Htawmonzel]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Htawmonzel|ဓရီု]])  ၂၃:၂၉၊ ၃ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၂၁ (+0630)

:All done. Thank you! [[User:Ninjastrikers|&lt;span style=&quot;font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;&quot;&gt;Ninja&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;✮&lt;/span&gt;Strikers&lt;/span&gt;]] &lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;color:Red;font-size:85%;&quot;&gt;«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;  ၂၃:၄၅၊ ၃ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၂၁ (+0630)

== How we will see unregistered users ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=content/&gt;
Hi!

You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki.

When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed.

Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help.

If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]].

We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January.

Thank you. 
/[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]&lt;section end=content/&gt;
&lt;/div&gt;

 ၀၀:၄၈၊ ၅ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၂၂ (+0630)
&lt;!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(5)&amp;oldid=22532651 --&gt;

== Greeting from Wikimedia Language Diversity Hub ==

Good day Htawmonzel,

Sorry to write this to you in English.

This is iyumu from [[m:Wikimedia Language Diversity Hub|Wikimedia Language Diversity Hub]]. We are currently planning to have interviews with people from different language communities and espcially, we will focus on small/indigenous language communities. Based on the interview, we'd like to understand and to see how we can help with the development of the local communities in many other ways. 

And Mon communitiy is one of the first group of small language communities that we'd like to reach out to. If you're interested in helping us to participate the interview or if you know some other members from your communities (it will be great if we can have 5~15 interviwees), please let me know. You can just tag me here, or talk to me on [[m:user:iyumu|my meta page]]. Thank you!
[[ညးလွပ်:Iyumu|Iyumu]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Iyumu|ဓရီု]])  ၀၈:၀၉၊ ၁၆ ဂျောန် ၂၀၂၂ (+0630)

:Dear Wikimedia Language Diversity Hub, @[[ညးလွပ်:Iyumu|Iyumu]]
:Yes, you can interview me about Mon Wikipedia and Mon Wiktionary. 
:I am living in Denmark and it is best for me on weekend. 
:I will also ask in our community who are working for Mon Wikipedia about they want to participate in the interview. 
:@[[ညးလွပ်:Htawmonzel|Htawmonzel]] [[တၟေင်:တင်မခၞံဗဒှ်ဂမၠိုင်/83.90.174.143|83.90.174.143]]  ၀၁:၀၆၊ ၁၇ ဂျောန် ၂၀၂၂ (+0630)
::Good day,
::Thank you! We can keep in touch here or are you convenient with messages via email? Before the interview, basically, we would like to know how many people you know that can participate in the interview. Also, can you help with the translation of the interview questions (English to Mon) or do you know someone who can help with this. Also we'd like to look for someone who can help with the transcription and the translation of the interview content. We do have some budget from the Wikimedia Language Diversity Hub. All this work is for that we hope all the participants from your community can feel easy and do the interview in Mon language. Please keep me updated when you have anything new. Have a good day! [[ညးလွပ်:Iyumu|Iyumu]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Iyumu|ဓရီု]])  ၁၂:၂၀၊ ၁၇ ဂျောန် ၂၀၂၂ (+0630)
:::Dear @[[ညးလွပ်:Iyumu|Iyumu]] I have problem to log in with my account Htawmonzel in Wiki. Because my authenticator didn't generate the correct codes. I have sent Requesting 2FA removal. I hope the problem will be solved soon. So we can keep in touch with messages via email. My email is htawmonzel@gmail.com
:::I can help to translate the interview questions from English to Mon. You can send the questions to my email.
:::There are six persons (including me) who want to participate the interview. [[တၟေင်:တင်မခၞံဗဒှ်ဂမၠိုင်/83.90.174.143|83.90.174.143]]  ၁၄:၄၉၊ ၁၉ ဂျောန် ၂၀၂၂ (+0630)

:::: Good day @[[ညးလွပ်:Htawmonzel|Htawmonzel]], I've sent you an email about the interview. Please let me know if you've received email. And if there's any question about the interview, feel free to get back to me here or via email. We're looking forward to hear from you later. And we can arrange for a meeting before the interview to discuss about how we work on it if needed. Thank you. [[ညးလွပ်:Iyumu|Iyumu]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Iyumu|ဓရီု]])  ၀၈:၂၂၊ ၂၃ ဂျောန် ၂၀၂၂ (+0630)
:::::Now the Interview Guide is translated. It sent to your email and you can also get in google docs. Sorry to be late! It was diffacult to find time to do it. Yes, we can arrange for meeting and interview. [[ညးလွပ်:Htawmonzel|Htawmonzel]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Htawmonzel|ဓရီု]])  ၁၄:၁၀၊ ၂ ဂျူလာင် ၂၀၂၂ (+0630)

== Invitation to Rejoin the [https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:Translation_task_force Healthcare Translation Task Force] ==

[[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|right|frameless|125px]]
You have been a [https://mdwiki.toolforge.org/prior/index.php medical translators within Wikipedia]. We have recently relaunched our efforts and invite you to [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php join the new process]. Let me know if you have questions. Best [[User:Doc James|&lt;span style=&quot;color:#0000f1&quot;&gt;'''Doc James'''&lt;/span&gt;]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 12:34, 2 August 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_translators/1&amp;oldid=25451563 --&gt;

== Fallback language ==

Hi!

Please see the discussion here: https://translatewiki.net/wiki/Support#Request_change_the_language_name_for_mnw

What do you think about the proposed changes?

# Changing ဘာသာ မန် to ဘာသာမန်.
# Changing င် to ၚ်.
# Changing the language of untranslated user interface messages from Burmese to English.

Thanks! [[ညးလွပ်:Amire80|အမီရ် ဧ အဟရုနိ]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Amire80|ဓရီု]])  ၁၁:၁၆၊ ၁၀ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၂၄ (+0630)

:Hi [[ညးလွပ်:Amire80|အမီရ် ဧ အဟရုနိ]], 
:I've shared my perspective in the discussion regarding the proposed changes for the language name and the alteration from င် to ၚ်. I support the idea of changing the language name to ဘာသာမန်, but I disagree with changing င် to ၚ်.
:As for the suggestion to change the language of untranslated user interface messages from Burmese to English, I believe it's crucial to consider the primary users of Mon Wikipedia. It seems unlikely that Thai Mon people from Thailand constitute the majority of our users. Instead, we may have Mon migrant workers from Burma working in Thailand as our primary users. Most of them likely have a better understanding of Burmese than English. Therefore, I suggest maintaining the use of Burmese for untranslated user interface messages, as it may be more beneficial for our user community.
:Best regards,
:Bee Htaw Monzel [[ညးလွပ်:Htawmonzel|Htawmonzel]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Htawmonzel|ဓရီု]])  ၁၃:၄၀၊ ၁၅ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၂၄ (+0630)
::OK. Can you please also write it at https://translatewiki.net/wiki/Portal_talk:Mnw , especially the last point? [[ညးလွပ်:Amire80|အမီရ် ဧ အဟရုနိ]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Amire80|ဓရီု]])  ၀၄:၁၇၊ ၁၇ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၂၄ (+0630)

== Deletion request ==

Hi bro! Could you please take care of the pages deletion requests at the [[:ကဏ္ဍ:Delete]]? Thank you. [[User:Ninjastrikers|&lt;span style=&quot;font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;&quot;&gt;Ninja&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;✮&lt;/span&gt;Strikers&lt;/span&gt;]] &lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;color:Red;font-size:85%;&quot;&gt;«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;  ၁၀:၀၀၊ ၂၇ သေပ်တေမ်ဗါ ၂၀၂၄ (+0630)

:Thank you for your message. I would be happy to assist, but I’m not entirely sure how to handle deletion requests. Could you kindly guide me through the steps, or let me know where I can find the necessary instructions to address the requests? Your help is greatly appreciated! [[ညးလွပ်:Htawmonzel|Htawmonzel]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Htawmonzel|ဓရီု]])  ၁၅:၅၅၊ ၂၈ သေပ်တေမ်ဗါ ၂၀၂၄ (+0630)
::There are two ways to delete a page. First, go to [[Special:DeletePage]]. Enter the page name you want to delete and press &quot;go to page&quot;. You'll see some box to choose or enter the reason of deletion. Choose or enter the reason and press &quot;delete the page&quot; (in red color). Second, go to the page you want to delete. At the top of the page, there are tabs naming Edit, History, Delete, Move, and Protect. Choose &quot;Delete&quot; and you'll reach to the page to delete. If you don't see any tabs on the top, try left or right sidebar depending on the theme you used. Cheer! [[User:Ninjastrikers|&lt;span style=&quot;font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;&quot;&gt;Ninja&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;✮&lt;/span&gt;Strikers&lt;/span&gt;]] &lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;color:Red;font-size:85%;&quot;&gt;«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;  ၁၀:၄၄၊ ၄ အံက်တဝ်ဗါ ၂၀၂၄ (+0630)
:::Hi, [[:ကဏ္ဍ:Delete]] still looks full. Can we assist you? [[ညးလွပ်:TenWhile6|TenWhile6]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:TenWhile6|ဓရီု]])  ၁၆:၀၅၊ ၂၅ အံက်တဝ်ဗါ ၂၀၂၄ (+0630)

== Notice of expiration of your sysop right ==

&lt;div dir=&quot;ltr&quot;&gt;Hi, as part of [[:m:Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission &quot;sysop&quot; (မၞိဟ်ပကင်ရင်ဂမၠိုင်) will expire on 2025-01-13 13:55:21. Please renew this right if you would like to continue using it. &lt;i&gt;In other languages: [[:m:Global reminder bot/Messages/default|click here]]&lt;/i&gt; [[ညးလွပ်:Leaderbot|Leaderbot]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Leaderbot|ဓရီု]])  ၀၂:၁၁၊ ၇ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၂၅ (+0630)&lt;/div&gt;

==မအာတ်မိက်နကဵုညးလွပ်သီုဖ္အိုတ်သွက်ဂွံမၚ်မွဲလိက်ပတ်မန်==
ကာလချူလိက်မန်မ္ဂးလ္ပကွက် &quot;ရ&quot; နကဵုခ္ဍံက်လိက် &quot;္ရ&quot; ညိအဴ။ ယဝ်ရဆက်ချူအာအတိုၚ်တဏအ်တှ်ေသ္ကဵုအခိုက်ချူလိက်ဘာသာမန်ပိုဲမလီုလာ်အာမာန်ရောၚ်။ ဥပမာ ကာလချူ (မ္ၚဵု) ကွက်  &quot;ရ&quot; တှ်ေရမျာၚ် (မ ၚေ) ဟွံတိတ်ရ၊ တိတ်ဆၜိုတ်ရမျာၚ် (မ ရေ) ဟေၚ်ရ၊ ဟိုတ်နူ ကွက်လဝ် &quot;္ၚ&quot; ဟွံသေၚ်တုဲမတိတ်အာရ (ရ) ဟေၚ်ရ။ ကာလချူ (လ္ၚတ်) ကွက်  &quot;ရ&quot; တှ်ေတိတ်ရမျာၚ် (လ ၚတ်) ဟွံတိတ်ရ၊ တိတ်ဆၜိုတ်ရမျာၚ် (လ ရတ်) ဟေၚ်ရ။ စွံသတိညိအဴ၊ ကၠောမန်ပိုဲ။ ယဝ်ရနွံပၟိက်တၚ်ဂလာန်သၟာန်မ္ဂး နကဵုအကံက် [[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:咽頭べさ|Dr.Intobesa]] ဂှ်သၟာန်ကေတ်မာန်ရအဴ၊ တၚ်ဂုန်ဗွဲမလောန်နကဵုမရှ်ေသှ်ေရဴဂဴရအဴ။
* စရၚ်မိက်လိက် ကွက် &quot;္ရ&quot; တုဲချူလဝ်: [[ကမ္မတဳ သိုင်ခၞံ ဘာကောန်ဂကူမန် (ကွာန်လှာ)]]၊ [[ကမ်နိရာဲ]]၊ [[ကလော်မန်ဂမၠိုၚ်]]၊ [[ကအ်ကျာ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်ကျာ်]]၊ [[ကျာ်ဗတာၚ်၊ ကၠအ်သတ်၊ ပွိုၚ်ဍုၚ်မုဟ်ဍုၚ်]]၊ [[ကျာ်မနုဟဝ်၊ လိက်တၟအ်]]၊ [[ကျာ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်မုဟ်နာင်]]၊ [[ခၞိင်ဖရင်နံင် ဍုင်ဗဂေါ]]၊ [[ဂကောံစဳပျးဖောအ်ဗြေဝ်မဟာဇန်]]၊ [[ဂလာန်အာစာပဏ္ဍိတ]]၊ [[ဂိုဏ်ပဝါရဏာ ကအ်ဗိန် ဘာဇၞော်]]၊ [[ဂျိဂှ်ၚိုတ်လဝ် ထဝ်ဂှ်ကလာတ်ပတိတ်]]၊ [[ဂွံအခိၚ်ကဵု ကေတ်အခိၚ်]]၊ [[ဂွံအခိၚ်ကဵုကေတ်အခိၚ်]]၊ [[စၟတ်သမ္တီဒဴပၞာန်ဗၟာဒက်လဝ်ကျာ်ပိကေုာံဝၚ်ဗၟာဂစိုတ်မန်]]၊ [[တက္ကသိုလ်အပါ]]၊ [[တံင်ပိုအ်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်]]၊ [[တၠဂုဏ်အ္စာအာနန္ဒ]]၊ [[ထဝ်မန် (ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ)]]၊ [[ဒ္ဂေတ်ဝတ်]]၊ [[ဓါတ်ပံင်ကောံ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်လ္ဂုင်]]၊ [[ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် သၞာံ ၂၀၂၀တအ်]]၊ [[ပရေံဂှ်ထေၚ်ခိုဟ် ညးသပ္ပရိုဟ်ဂှ်ထေၚ်ဗၠေတ်]]၊ [[ပရေၚ်ပညာကောန်ဂကူမန်]]၊ [[ပလိုတ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကြေဝ်ဏာ]]၊ [[ပါန်သာ၊ နာဲ]]၊ [[ပိဋကတ်ဘာသာမန် (ပါဠိစူဠဝဝ် သကုတ်−၁)]]၊ [[ပိဋကတ်ဘာသာမန် (ပါဠိစူဠဝဝ် သကုတ်−၂)]]၊ [[ပိဋကတ်ဘာသာမန် (ပါဠိပါဲစိုတ် သကုတ်−၁)]]၊ [[ပိဋကတ်ဘာသာမန် (ပါဠိမဟာဝဂ် သကုတ်−၂)]]၊ [[ပြကိုဟ်စရာဲဗုဒ္ဓဘာသာ ကၞပ်(၁)]]၊ [[ပြကိုဟ်စရာဲဗုဒ္ဓဘာသာ ကၞပ်(၂)]]၊ [[ဗညာအံင် (သကိုပ်ဂဳတ)]]၊ [[ဗော်ညဳသၟဟ်မန်]]၊ [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ]]၊ [[ဗော်သင်ပံက်ဗ္တောန် လိက်တၟအ်မန်]]၊ [[ဘဝဗၠာဲ]]၊ [[ဘာကောန်ဂကူမန် ကွာန်ခလံက်ခပြု]]၊ [[ဘာကောန်ဂကူမန် ကွာန်ဝါဂၠံင်]]၊ [[ဘာကောန်ဂကူမန် တန်ဒေါဝ် တံၚ်ပိုအ်]]၊ [[ဘာကောန်ဂကူမန် ပွိုင်တိုက်ဝင်ဒုန်]]၊ [[မဟောဟ်သဓ၊ဇာတ်]]၊ [[မာံဝိုတ်တိုန်ဘာ]]၊ [[မေန်နဲသိုဝ်]]၊ [[မ္လစ်သာ၊ လိက်တၟအ်]]၊ [[ယှိုဲသဳခုင်၊ လိက်တၟအ်]]၊ [[လိက်ခၞိင် ကျာ်ယှိုဲသဳခုင်]]၊ [[လောကသိဒ္ဓိ]]၊ [[လျးသာသနာ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဝါခရူ]]၊ [[လွဳအံင်၊ နာဲ]]၊ [[ဝင်ဓါတ်ကျာ်မုဟ်တဴ]]၊ [[ဝါဗ္ၚကၠံသွဝ် မုက်ဍောတ်မတ်သဝ်]]၊ [[ဝဳရ၊တၠဂုဏ်]]၊ [[သင်ကၠံ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်သင်ကၠံ]]၊ [[သဗ္ဗညု၊ ကျာ်စေတဳ]]၊ [[သိပ္ပံပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်]]၊ [[သိယဵု၊ ကျာ်စေတဳ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်ထဝ်]]၊ [[သုတကဵု ဂျဵုကာ]]၊ [[သၞေဟ်ဗဒဝ် ကွာန်တြေံ၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်]]၊ [[ဟံသာကဵုနန်ထဝ်]]၊ [[အခိုက်ကၞာသၟာဒွက် ဗီုစိုပ်ကၠုၚ်ဌာန်ဒူရာ]]၊ [[အာရှ]] 
:ဆေၚ်စပ်ကဵုမုက်လိက်တဏအ်သီုဖ္အိုတ်ပိုဲတံပလေဝ်ပလေတ်တုဲယျ၊ လက္ကရဴတှ်ေနကဵုညးလွပ်တံသီုဖ္အိုတ်လ္ပဆက်ချူ ကွက် &quot;ရ&quot; (္ရ) အိုတ်ညိအဴ။ သွက်ဂွံမၚ်မွဲထိၚ်ဒက်အာဲကၟာဲလိက်ပတ်မန်၊ ဒုၚ်ဂုန်အာတ်မိက်ဏာနကဵုညးလွပ်တံသီုဖ္အိုတ်ရအဴ။ (သတိ။ ။ပိုဲတံဒုၚ်ဂုန်အာတ်မိက်လဝ်ကီုလေဝ်ဟွံသ္ပဂရုဆက်ကၠောန်သ္ပဒၟံၚ်သာ်တဏအ်ရတှ်ေ၊ သွက်ဂွံစဵုဒၞာထိၚ်ဒက်လိက်ပတ်မန်နကဵုညးမသ္ပပွဗၠေတ်ဒးတၟာတ်အကံက်ရောၚ်။ ပရေၚ်အဲဂွိၚ်ဒၟံၚ်ကဵုလိက်ပတ်မန်ဂှ်လေဝ်သ္ပကရုဏာတုဲကၠိုဟ်စိုတ်ကဵုညိအဴ)။--[[ညးလွပ်:Intobesa.bot|Intobesa.bot]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Intobesa.bot|ဓရီု]])  ၁၀:၁၈၊ ၂၀ ဂျူလာင် ၂၀၂၅ (+0630)

:ပ္ဍဲ ဒၞာဲမနိဿဲ |quote= ဂှ် အာပလေဝ်ထောအ် ဟွံဂွံ။ ဒၞာဲဂှ် ဒှ် သက်သဳသာဓက လိက်ဂှ် ကေတ်နူလဵုရောရောင်။ ညး ချူလဝ် နကု ္ရ လေဝ် ဇကု အာဗက်လှာဲထောအ် ္ၚ ဟွံဂွံပုဟ်။ အာပလေဝ်ဗီုဏအ်ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မပလီုသက်သဳဝင်။ တီဒၟံင် ဆၜိုတ် လိက်ဗၠေတ်ဒးသၟး ဟွံဂွံ။ သၞောတ်ဝ် ဗီုမရပ်စပ် သက်သဳဝင်လေဝ် ဒးတီလဝ်ကီု။ ဝဳကဳပဳဒဳယာကီု ဝတ်ရှေန်နရဳကီုဂှ် ဒှ် ဒၞာဲမဝေင်ဇိ မဝေင်ဗေါတ် ဟွံသေင်။ [[ညးလွပ်:Htawmonzel|Htawmonzel]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Htawmonzel|ဓရီု]])  ၁၅:၄၀၊ ၂၈ အဝ်ဂေတ် ၂၀၂၅ (+0630)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]])  ၀၂:၃၆၊ ၂၉ ဨပြဳ ၂၀၂၆ (+0630) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 --&gt;

== Invitation to try the Starter Kit Dashboard and share your feedback ==

Hello @[[ညးလွပ်:Htawmonzel|Htawmonzel]]

Apologies this message is not in your native language.

As an admin in the Mon Wikipedia, you are invited by the [[mw:Language_Onboarding_and_Development|Language Onboarding and Development]] initiative to use the Starter Kit Dashboard. This tool will help you perform essential tasks such as importing infoboxes, tracking your Wikipedia’s activity and growth and connecting with members of the broader Wikimedia community for technical guidance.

Starter Kit Dashboard organizes essential setup tasks, making it easy for you to complete them so contributors can begin editing and learning quickly. As an admin, you can also use the Dashboard to track your Wikipedia’s progress and growth. Using this tool will help us evaluate how it can improve the onboarding experience for administrators, and the insights you provide will be used to enhance the experience for new wikis graduating from the incubator. Visit [[mw:Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit|this page]] to learn more about the Starter Kit.

Here's how to get started:

* Access the Starter Kit Dashboard here: [http://starterkit.toolforge.org/ http://starterkit.toolforge.org]
* Login with your wiki credentials, enter the target wiki url (e.g., https://hi.wikipedia.org)
* Follow the steps shown in the video below to use the tool.

[[ဝှာင်:Wikipedia_Starter_Kit_Dashboard_MVP_Demo_Video.webm|813x813px|Wikipedia Starter Kit Dashboard MVP Demo Video]]

* After exploring the Dashboard, please share your feedback on [[mw:Talk:Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit|this page,]] focusing on the following questions:
** The parts of the starter kit you expect to use most often, and how you plan to use them.
** The essential tasks you tried, and how easy or difficult they were to complete.
** The wiki tasks you would like the starter kit to guide you through or automate in the future.

Most of the tasks that will result in edits on the wiki can be reverted like an edit from the “view history”, so don't be afraid to try them several times.

We would appreciate it if you could submit your feedback by June 26, 2026, so we can begin analyzing it to identify areas for improvement. If you have any questions or need assistance, please let me know.

Thank you so much for your contributions to your Wikipedia and for helping us shape this tool for new and small Wikipedias. We will keep you updated on any additional things added to the starter kit in the future.

Best regards, [[ညးလွပ်:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:UOzurumba (WMF)|ဓရီု]])  ၀၄:၁၆၊ ၁၂ ဂျောန် ၂၀၂၆ (+0630)</text>
      <sha1>od5zzgws451uzck2wfcxsg6hny6kvs5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝၚ်အရှာံဘာရာမညနိကာယဘာကံပလိုၚ် ဗွဲခမၞောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11180</id>
    <revision>
      <id>55240</id>
      <parentid>55216</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T02:12:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12129" sha1="5457zruw03gmg26n02jcbkre59ua30i" xml:space="preserve">{{Infobox religious building
| building_name         = ဘာရာမညနိကာယ ဘာကံပလိုၚ်
| native_name           = 
| image                 = 
| caption               = 
| location              = ကွာန်ကံပလိုၚ်
| country               =
| religious_affiliation = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| tradition             = [[ရာမညနိကာယ]]
| founder               = ကျာ်ဇၞော်အ္စာညာဏတေဇော
| year_completed        = သက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၁၃၅
| architecture_type     = 
| architecture_style    = 
| current_abbot         = ကျာ်ဇၞော်အ္စာကေတုမာလာ
| previous_abbot        = ကျာ်ဇၞော်အ္စာဇောတိပါလ
| years_active          = ၂၄၈ သၞာံ (စဵုကဵု သၞာံ ၁၃၈၃)
}}

'''ဘာရာမညနိကာယ ဘာကံပလိုၚ်''' (ဝါ) '''ဘာကံပလိုၚ်''' ဝွံ ဒှ်ဘာလကျာ်မန် မလုပ်လၟိဟ် ဂိုဏ်[[ရာမညနိကာယ]]တုဲ၊ နွံတန်တဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲကွာန်ကံပလိုၚ်ရ။ ဘာဝွံ သိုၚ်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲဗမံက်အုံကွာန်ပ္ဍဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် (၁၁၃၅) တုဲ၊ လၟုဟ်မ္ဂး အာယုက်အရှာံဘာ စိုပ်အာ (၂၄၈) သၞာံရ။ လုကဴ အာယုက် (၂၄၈) သၞာံဏံ၊ နွံပိုန်ကျာ်ဇၞော် မမၚ်မွဲကၠုၚ်ဘာဝွံ နွံအာ (၈) အဆက်ရ။

== လၟေၚ်ကျာ်ဇၞော်နွံပိုန်ဘာဂမၠိုၚ် ==
စတမ်နူ သက္ကရာဇ် (၁၁၃၅) တုဲ၊ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ မဂ္ဇံဘာ နွံပိုန် ပ္ဍဲအရှာံဘာကံပလိုၚ် (၈) အဆက်ဂှ် နွံအတိုၚ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-

=== ၁။ ကျာ်ဇၞော်အ္စာညာဏတေဇော (၁၁၃၅ - ၁၁၅၉) ===
'''ကျာ်ဇၞော်အ္စာညာဏတေဇော''' (ကျာ်ဇၞော်မန်သေံ) ဝွံ ဒှ်ညးမသိုၚ်ပတန်လဝ် ဘာကံပလိုၚ် အလန်ကၠာအိုတ်ရ။ ညးသီုကဵု ခမဳကောန်ကွးဗွက်ကြဴညးမွဲဇကု (ခမဳမန်သေံ ညးၜါဇကု) ပြံၚ်လုပ်ကၠုၚ် နူကံသီတုဲ ပတန်လဝ်ဘာ ပ္ဍဲအရှာံဏအ်ရ။ အခိၚ်တေံ ညးကော်ခဴစ &quot;ဘာတၟိ&quot; ရ။ ခမဳကောန်ကွးညးမွဲဇကုဂှ် ပတန်ဂွံဘာပိသၞာံတုဲ ကတဵုဒှ်ယဲဇွဟ်တုဲ ပဝ်အာရ။ ကျာ်ဇၞော်အ္စာမန်သေံဝွံ ယိုက်ဂၠေၚ်ပတန်သာသနာ ပွိုၚ် (၂၄) သၞာံတုဲ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် (၁၁၅၉)၊ အာယုက် (၆၅) သၞာံဂှ် စုတိစဴအာသွဝ်ရ။

=== ၂။ ကျာ်ဇၞော်အ္စာဝိသုဒ္ဓါစာရော (၁၁၅၉ - ၁၁၈၅) ===
ကျာ်ဇၞော်အ္စာညာဏတေဇော စဴအာသွဝ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ (၁၁၅၉) ဂှ် '''ကျာ်ဇၞော်အ္စာဝိသုဒ္ဓါစာရော''' ဆက်ဒှ် နွံပိုန်ဂ္ဇံဘာရ။ ညးဝွံ ဒှ်နွံပိုန် ပွိုၚ် (၂၆) သၞာံတုဲ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် (၁၁၈၅)၊ အာယုက် (၅၇) သၞာံဂှ် စုတိစဴအာသွဝ်ရ။

=== ၃။ ကျာ်ဇၞော်အ္စာကလျာဏဝံသ (၁၁၈၆ - ၁၂၂၄) ===
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် (၁၁၈၆) သၞာံဂှ် '''ကျာ်ဇၞော်အ္စာကလျာဏဝံသ''' ဆက်ဒှ် နွံပိုန်ဂ္ဇံဘာပၠန်ရ။ ညးယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် နွံပိုန် ပွိုၚ် (၃၈) သၞာံတုဲ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် (၁၂၂၄)၊ အာယုက် (၆၉) သၞာံဂှ် စုတိစဴအာသွဝ်ရ။

=== ၄။ ကျာ်ဇၞော်အ္စာတေဇ (၁၂၂၄ - ၁၂၅၉) ===
'''ကျာ်ဇၞော်အ္စာတေဇ''' (ညးမဂွံယၟု ကျာ်ဇၞော်ကရံက်) ဝွံ ဒှ်နွံပိုန် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် (၁၂၂၄) ရ။ ညးဒှ် နွံပိုန်ဂ္ဇံဘာ ပွိုၚ် (၃၅) သၞာံတုဲ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် (၁၂၅၉)၊ အာယုက် (၇၂) သၞာံဂှ် စုတိစဴအာသွဝ်ရ။

=== ၅။ ကျာ်ဇၞော်အ္စာပုပ္ဖ (၁၂၅၉ - ၁၃၀၁) ===
'''ကျာ်ဇၞော်အ္စာပုပ္ဖ''' (ကျာ်ဇၞော်ဗအ်) ဝွံ ဆက်မၚ်မွဲအာဘာ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် (၁၂၅၉) ရ။ ပ္ဍဲလက်ထက်ညး သၞာံ (၁၂၈၀) ဂှ် နိမန်ဖျဴနၚ် တၠဂုဏ်အ္စာဝါယမ တုဲ၊ ပံက်လဝ် တိုက်လိက်ပရိယတ္တိ ပ္ဍဲကွာန်ကံပလိုၚ်ရ။ ပံက်တိုက်လိက်ဂွံ ပွိုၚ် (၅) သၞာံတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ (၁၂၈၅) ဂှ် ဒါယကာ ကွာန်ခလံက်ခပြုတံ က္ညနိမန်ဏာ တၠဂုဏ်အ္စာဝါယမ သွက်ဂွံဒှ် နွံပိုန် ဘာခလံက်ခပြု (ဘာတၟိ) ရ။ ကျာ်ဇၞော်အ္စာပုပ္ဖဝွံ ဒှ်နွံပိုန် ပွိုၚ် (၄၂) သၞာံတုဲ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် (၁၃၀၁)၊ အာယုက် (၇၈) သၞာံဂှ် စုတိစဴအာသွဝ်ရ။

=== ၆။ ကျာ်ဇၞော်အ္စာဥတ္တမာရမ္ဘ (၁၃၀၂ - ၁၃၄۸) ===
'''ကျာ်ဇၞော်အ္စာဥတ္တမာရမ္ဘ''' (ကျာ်ဇၞော်ဘာကျာ်ဍုၚ်) ဝွံ ဒှ်နွံပိုန် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် (၁၃၀၂) ရ။ ညးဝွံ ဒှ်ညးမၞုံကဵု စိုတ်ဓါတ်ဆာန်ဂကူ၊ ဘာသာ၊ သာသနာ သကာတ်မြဟ်မွဲတုဲ ယၟုဒယှ်တမ္ညဝ်မံၚ်ရ။ 
* '''ပရေၚ်ပါဲဒဴ (၁၃၁၀):''' ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် (၁၃၁၀) ဗၟာစံၚ်ကွာန်တူ ဘာတူအာတုဲ ညးဒးပါဲဒဴအာ ဌာန်ဂြိပ် ပ္ဍဲကွာန်ကျာ်ဍုၚ် ပွိုၚ် (၁၅) သၞာံရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် ညးပတန်ဘာ ပ္ဍဲဌာန်ဂြိပ်ဂှ်တုဲ ညးဂမၠိုၚ် ကော်ခဴစညး &quot;ကျာ်ဇၞော်ဘာကျာ်ဍုၚ်&quot; ရ။
* '''ပရေၚ်ကလေၚ်စဴ (၁၃၂၅):''' ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် (၁၃၂၅) ညးကလေၚ်စဴစိုပ် ဂ္ဇံဘာကံပလိုၚ်ပၠန်ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ညးဟွံမွဲဂှ် တၠဂုဏ်ဇၞော်ဇောတိပါလ (ဘာထဝ်) ဒှ်ညးသိုၚ်ဘာမၚ်မွဲလဝ်ရ။ 

ကျာ်ဇၞော်အ္စာဝွံ ပတန်သာသနာ ပွိုၚ် (၄၆) သၞာံတုဲ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် (၁၃၄၈)၊ အာယုက် (၈၁) သၞာံ၊ ဝှ် (၆၂) ဂှ် စုတိစဴအာသွဝ်ရ။

=== ၇။ ကျာ်ဇၞော်အ္စာဇောတိပါလ (၁၃၄၈ - ၁၃၅၈) ===
'''ကျာ်ဇၞော်အ္စာဇောတိပါလ''' (ကျာ်ဇၞော်ဘာထဝ်) ဝွံ ဆက်မၚ်မွဲအာဘာ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် (၁၃၄၈) ရ။ ပ္ဍဲလက်ထက်ညးဝွံ ညးသိုၚ်ဘာ၊ သိုၚ်ဘုတ်၊ သိုၚ်ဒဒန်၊ ပတန်ကျာ်နာနာသာ်တုဲ လွဳပရာဂ္စာန်ကၠောန်ကၠုၚ် သွက်ဌာန်၊ သွက်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ်သာသနာ ဗွဲမလောန်ရ။ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် (၁၃၅၈)၊ အာယုက် (၇၇) သၞာံ၊ ဝှ် (၅၇) ဂှ် စုတိစဴအာသွဝ်ရ။

=== ၈။ ကျာ်ဇၞော်အ္စာကေတုမာလာ (၁၃၅၈ - လၟုဟ်) ===
'''ကျာ်ဇၞော်အ္စာကေတုမာလာ''' ဝွံ ဆက်ဒှ် နွံပိုန်ဘာ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် (၁၃၅၈) တုဲ စဵုကဵုအခိၚ်လၟုဟ် ဆက်မၚ်မွဲဒၟံၚ်ရ။ ညးဝွံ စိုတ်ထတ်ဇြဟတ်ဇၞော် လ္တူပရေၚ်ဂကူ၊ ဘာသာ ကေုာံ သာသနာ ဗွဲမလောန်ရ။ 
* '''ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ကောန်ဂကူ:''' စပ်ကဵု ပရေၚ်ပညာ ကောန်ဂကူမ္ဂး ညးရေၚ်တၠုၚ်ကၠုၚ် ဟွံမဲကဵု အခိၚ်ဇူတုဲ ကမၠောန်ကောန်ဂကူဂမၠိုၚ်လေဝ် ယိုက်ဂၠေၚ်ကၠုၚ် ဟွံသကုတ်ခြာရ။
* '''ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ဌာန်ဒေသ:''' သွက်ဍုၚ်ကွာန် ဌာန်ဒေသဂှ် ညးဂိုတ်ဂစာန် ကၠောန်ပလေဝ်လဝ် ဂၠံၚ်ဍာန်၊ ပတန်ကျာ်၊ ပလေဝ်ဘုတ်ဘာ၊ သိုၚ်ဇြပ်ဓမ္မသာလာ ကေုာံ ဇြပ်စတုဒိသာဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲအရှာံဘာကံပလိုၚ်ရ။ 

ညးရေၚ်တၠုၚ်ကၠုၚ် ပရေၚ်လောကဳ လောကုတ္တဵု သွက်ဒတုဲဖဵုညးဂမၠိုၚ် ဒဵုကဵုအခိၚ်လၟုဟ်တုဲ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် (၁၃၈၃) ဏံမ္ဂး ယိုက်ဂၠေၚ်လဝ် တာလျိုၚ် ကျာ်ဇၞော်နွံပိုန် ပေၚ်အာ (၂၅) သၞာံရ။

== နိဿဲ ==
* လိက်စၟတ်သမ္တီ ဝၚ်ဘာ - ''ညးမချူဆာဲပကောံ နာဲအရိယဝံသ၊ ဘာကံပလိုၚ်၊ ကွာန်ကံပလိုၚ် (ဂိတုဝှ် ၁၃ စွေက်၊ သၞာံ ၁၃၈၃)''

[[Category:ဘာလကျာ်မန်]]
[[Category:ဘာကံပလိုၚ်]]
[[Category:ဝၚ်ဘာမန်]]
[[Category:ရာမညနိကာယ]]</text>
      <sha1>5457zruw03gmg26n02jcbkre59ua30i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၂. ဂျောန်</title>
    <ns>4</ns>
    <id>11182</id>
    <revision>
      <id>55238</id>
      <timestamp>2026-06-12T02:07:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်စၟတ်သမ္တီ &quot;တ္ၚဲဏအ် ပ္ဍဲဝင်&quot; သွက် ဂိတုဂျောန် ၁၂ အတိုင်ဗီုပြင် ဝဳကဳပဳဒဳယာမန်ရအဴ- ဂျောန် ၁၂ (June 12) ပရေင်ကတဵုဒှ် အဓိကဂမၠိုင် (Events): ၁၈၉၈ – ဍုင်ဖဳလ...&quot;</comment>
      <origin>55238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2989" sha1="ttu64xqgm5i2ckgeoqfhykcnz9sd7pq" xml:space="preserve">ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်စၟတ်သမ္တီ &quot;တ္ၚဲဏအ် ပ္ဍဲဝင်&quot; သွက် ဂိတုဂျောန် ၁၂ အတိုင်ဗီုပြင် ဝဳကဳပဳဒဳယာမန်ရအဴ-
ဂျောန် ၁၂ (June 12)
ပရေင်ကတဵုဒှ် အဓိကဂမၠိုင် (Events):
၁၈၉၈ – ဍုင်ဖဳလိပ်ပိန် (Philippines) လလောင်တြး ဍုင်သၠးပွး နူကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင်သပိန် (Spain)။
၁၉၄၂ – အာန် ဖရာန် (Anne Frank) ကလိဂွံ လိက်စၟတ်သမ္တီလၟိုန်တ္ၚဲ (diary) ပ္ဍဲတ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ညး မပေင်အာယုက် ၁၃ သၞာံ၊ လိက်ဏအ်ဂှ် ဗွဲကြဴ ဒှ်အာ လိက်စၟတ်သမ္တီဝင် မဒယှ်တမ္ညဝ် မဆေင်ကဵု ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယရ။
၁၉၆၄ – နာဲသေန် မာန်ဒေလာ (Nelson Mandela) ကေုာံ မိတ်သဟာဲညးတၞဟ်ဂမၠိုင် ဒးဒုင်ဖျေဟ်အမိင်ထံင် အလုံမွဲအယုက် ဟိုတ်နူ တဝ်စၞေဟ် လ္တူသၞောတ်ပါ်အသာ်စၞာံ (Apartheid) ပ္ဍဲ ဍုင်အဖရိကသၠုင်ကျာ (South Africa)။
၂၀၁၈ – ကောံဓရီု က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင်ကဝ်ရဳယျာသၟဝ်ကျာ ကေုာံ အမေရိကာန် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲဍုင်သေင်ကာပူ၊ မဒှ်အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် သမတအမေရိကာန် (Donald Trump) ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် ကဝ်ရဳယျာသၟဝ်ကျာ (Kim Jong-un) တအ် ဆဵုဂဗရေင်သ္ကအ်ရ။
တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ် (Births):
၁၉၂၄ – ဂျံက် အိတ်ချ် ဒါဗလျူ ဘုယှ် (George H. W. Bush)၊ သမတ ဍုင်အမေရိကာန် မရနုက်ကဵု ၄၁ (စုတိ ၂၀၁၈)။
၁၉၂၉ – အာန် ဖရာန် (Anne Frank)၊ သၟတ်ဗြဴ ဂကူဂျူ ညးမချူ လိက်စၟတ်သမ္တီလၟိုန်တ္ၚဲ အခိင်ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ (စုတိ ၁၉၄၅)။
တ္ၚဲစုတိ (Deaths):
၂၀၀၃ – ဂရဳဂဝ်ရဳ ပေက် (Gregory Peck)၊ သၟာဇာတ်ရုပ်ဒယှ် ဍုင်အမေရိကာန် ညးမကလိဂွံလဝ် လာပ်အဝ်သကာ (ဒှ်မၞိဟ် ၁၉၁၆)။</text>
      <sha1>ttu64xqgm5i2ckgeoqfhykcnz9sd7pq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55239</id>
      <parentid>55238</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T02:08:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2756" sha1="mxpc0lfo211j1dx0wu4qd1d41ocbosr" xml:space="preserve">'''[[ဂျောန် ၁၂]]'''

'''ပရေင်ကတဵုဒှ်ဂမၠိုင်:'''
* [[၁၈၉၈]] – [[ဍုင်ဖဳလိပ်ပိန်]] လလောင်တြး ဍုင်သၠးပွး နူကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် [[ဍုင်သပိန်]]။
* [[၁၉၄၂]] – [[အာန် ဖရာန်]] (Anne Frank) ကလိဂွံ လိက်စၟတ်သမ္တီလၟိုန်တ္ၚဲ ပ္ဍဲတ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ညး မပေင်အာယုက် ၁၃ သၞာံ၊ လိက်ဏအ်ဂှ် ဗွဲကြဴ ဒှ်အာ လိက်စၟတ်သမ္တီဝင် မဒယှ်တမ္ညဝ် မဆေင်ကဵု [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ]]။
* [[၁၉၆၄]] – [[နာဲသေန် မာန်ဒေလာ]] (Nelson Mandela) ကေုာံ မိတ်သဟာဲညးတၞဟ်ဂမၠိုင် ဒးဒုင်ဖျေဟ်အမိင်ထံင် အလုံမွဲအယုက် ဟိုတ်နူ တဝ်စၞေဟ် လ္တူသၞောတ်ပါ်အသာ်စၞာံ (Apartheid) ပ္ဍဲ [[ဍုင်အဖရိကသၠုင်ကျာ]]။
* [[၂၀၁၈]] – ကောံဓရီု က္ဍိုပ်သကိုပ် [[ဍုင်ကဝ်ရဳယျာသၟဝ်ကျာ]] ကေုာံ [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်|အမေရိကာန်]] ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ[[ဍုင်သေင်ကာပူ]]၊ မဒှ်အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် သမတအမေရိကာန် (Donald Trump) ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် ကဝ်ရဳယျာသၟဝ်ကျာ (Kim Jong-un) တအ် ဆဵုဂဗရေင်သ္ကအ်ရ။

'''တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ဂမၠိုင်:'''
* [[၁၉၂၄]] – [[ဂျံက် အိတ်ချ် ဒါဗလျူ ဘုယှ်]]၊ သမတ ဍုင်အမေရိကာန် မရနုက်ကဵု ၄၁ (စုတိ [[၂၀၁၈]])။
* [[၁၉၂၉]] – [[အာန် ဖရာန်]]၊ သၟတ်ဗြဴ ဂကူဂျူ ညးမချူ လိက်စၟတ်သမ္တီလၟိုန်တ္ၚဲ အခိင်ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ (စုတိ [[၁၉၄၅]])။

'''တ္ၚဲစုတိဂမၠိုင်:'''
* [[၂၀၀၃]] – [[ဂရဳဂဝ်ရဳ ပေက်]] (Gregory Peck)၊ သၟာဇာတ်ရုပ်ဒယှ် ဍုင်အမေရိကာန် (ဒှ်မၞိဟ် [[၁၉၁၆]])။</text>
      <sha1>mxpc0lfo211j1dx0wu4qd1d41ocbosr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သဘာဝ ပွဳပွူ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11183</id>
    <revision>
      <id>55241</id>
      <timestamp>2026-06-12T02:25:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်လိက်ပရေင် မချူလဒက်ပတန်လဝ် နကဵုဗီုပြင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကဆံင် A-class မဆေင်ကဵု က္ဍိုပ်လိက် &quot;ပွဳပွူသဘာဝ&quot; (Natural environment) ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဝွံ ဍိုက်ပေင်ကဵု က...&quot;</comment>
      <origin>55241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31876" sha1="mbkujikakgc1wlowebdgosv2nh1od30" xml:space="preserve">ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်လိက်ပရေင် မချူလဒက်ပတန်လဝ် နကဵုဗီုပြင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကဆံင် A-class မဆေင်ကဵု က္ဍိုပ်လိက် &quot;ပွဳပွူသဘာဝ&quot; (Natural environment) ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဝွံ ဍိုက်ပေင်ကဵု ကဏ္ဍ (၁၀) ကဏ္ဍ၊ တင်နိဿဲ အင်္ဂလိက် (၁၀) တင်၊ သ္ၚိအင် (Table)၊ ဗီုရုပ် (Images)၊ ကေုာံ ကုဒ်ဝဳကဳ (Wikitext) သီုဖအိုတ်ရ။
(တင်စၟတ်- သွက်ဂွံဍိုက်ပေင်ကဵု ပၟိက်အာသံ လၟိဟ်မလိက် မဂၠိုင်လောန်ဂှ် အဲဍိက် ချူလဟဲပတိတ်လဝ် ကဏ္ဍဇၟာပ်ပ်ကဏ္ဍ ညံင်ဂွံလှဲလးအိုတ် ကေုာံ ဍိုက်ပေင်ကဵု လက္ခဏာ စွယ်စပ်လိက်ပညာရအဴ။)
Code snippet
[[File:Hopetoun falls.jpg|thumb|300px|ပွဳပွူသဘာဝ မနွံကဵု တၞံဆု၊ ဍာ်၊ တၟံ ကေုာံ အကာဲအရာဂြိုပ် မၞုံပ္ဍဲ ဍုၚ်သြသတေလျာ၊ မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အရာမၞုံကဵုလမျီု ကေုာံ အရာဟွံမဲကဵုလမျီုဂမၠိုင်ရ။]]

'''ပွဳပွူသဘာဝ''' ({{lang-en|Natural environment}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာမၞုံကဵုလမျီု ကေုာံ အရာဟွံမဲကဵုလမျီု သီုဖအိုတ် မကတဵုဒှ်ဒၟံင် နကဵုအလဵုသဘာဝ ပ္ဍဲကဵု [[ဂၠးတိ]] ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲဒေသမွဲမွဲရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ်ဏအ်ဝွံ ဍေံဟွံလုပ်လၟိဟ် ကုအရာ မၞိဟ်တအ် မဖန်ဗဒှ်လဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး အရာမကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ချဳဒရိုင် မၞိဟ် (artificial) တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Johnson |first=D. L. |title=Meanings of Environmental Terms |year=2021 |publisher=Journal of Environmental Quality |volume=26 |pages=581–589}}&lt;/ref&gt; ဝေါဟာရဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ်စကာ သွက်ဂွံ လဴဗၟံက်ထ္ၜး ဂၠးတိ ဟွံသေင်မ္ဂး ကဏ္ဍလ္ၚဵု ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ပွဳပွူသဘာဝဝွံ လဒက်ပတန်လဝ် နကဵု အဓိက သၞောတ်ၜါသာ်ရ- သၞောတ်အလုံ (Complete ecological units) မပ္တံကဵု ဂြိုပ်၊ တိ၊ ဍာ်၊ လေယျာကျာ မချဳဒရိုင် နဒဒှ် သၞောတ်သဘာဝ မဟွံမဲကဵု ပရေင်လုပ်ပထုဲ နူမၞိဟ်၊ ကေုာံ သယံဇာတ သဘာဝ သာမည (Universal natural resources) မပ္တံကဵု ကျာ၊ ဍာ်၊ ကေုာံ ဒြဟတ်ဓါတ် ပရေင်ရူပဗေဒဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Natural Environment |url=https://www.unep.org |publisher=United Nations Environment Programme (UNEP) |access-date=2023-10-12}}&lt;/ref&gt;

ပွဳပွူသဘာဝဝွံ တၞဟ်ခြာဒၟံင် နူကဵု [[ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်]] (Built environment) ဗွဲမလောန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဒေသမၞိဟ်မဖန်ဗဒှ် ညံင်ရဴ ဍုင် ကေုာံ ဒေသတဵုလွဳတအ်ဂှ် ပွဳပွူသဘာဝတအ် ဒးဒုင်ပြံင်လှာဲလဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် သွက်ပွဳပွူမၞိဟ်ရ။ ဂၠးတိပိုဲဏအ်ဝွံ ဒှ်ဂြိုဟ်တၟေင်မွဲ မနွံကဵု လှိုင့်ဍာ်၊ လှိုင့်ကျာ ကေုာံ လှိုင့်ဇဳဝ မပံင်စပ် ကတဵုဗဒှ်လဝ် ပွဳပွူမထံက်ပင်ကဵု လမျီုရ။

__TOC__

== ၁။ သၞောတ် လဒက်ပတန် ဂၠးတိ (Earth System and Composition) ==
[[File:The Earth seen from Apollo 17.jpg|thumb|left|250px|ဗီုရုပ် ဂၠးတိ မတက်လဝ် နူကဵု က္ၜင်အာကာသ Apollo 17 မထ္ၜးကဵု လှိုင်ကျာ ကေုာံ လှိုင်ဍာ်။]]
ဂၠးတိဝွံ ဒှ်သၞောတ်လဒက်ပတန် မဇၞော်လှဲလး ကေုာံ မၞုံကဵု ပရေင်ဆက်စၠောအ် ထုဲထံင်ဒၟံင် ဗွဲမလောန်ရ။ သိပ္ပံဂၠးတိ (Earth science) ဝွံ ပါ်လဝ် လဒက်ပတန် ဂၠးတိ နကဵု လှိုင် (Spheres) အဓိက ပန်သာ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လောဲသွာရ။ လှိုင်တအ်ဏအ်ဝွံ ဆက်စၠောအ်ရေင်သ္ကအ်တုဲ ပကဵုညံင် ပွဳပွူသဘာဝ ဂွံတန်တဴမာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Skinner |first=Brian J. |title=The Dynamic Earth: An Introduction to Physical Geology |year=2020 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0471152286}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ လှိုင်အဓိက ပန်သာ် ပ္ဍဲဂၠးတိ
|-
! စၟတ် !! ယၟု လှိုင် (Sphere) !! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ အင်္ဂလက္ခဏာ (Description) !! ဥပမာ (Examples)
|-
| ၁ || '''လှိုင်တိ (Lithosphere)''' || ဒှ်သြော်တိ ကေုာံ ကထိုက်တိ မၞုံမ္ၚးအိုတ်ရ။ ဍေံဒက်ပတန်လဝ် နကဵု တၟံ၊ တိ ကေုာံ ဓါတ်သတ္တုဂမၠိုင်။ ဍေံဒှ် သဇိုင် သွက် လမျီုတအ် ဂွံတန်တဴလ္တူတိ။ || ဒဵု၊ ခလံက်၊ တိဗ္ၚ၊ တၟံဂမၠိုင်
|-
| ၂ || '''လှိုင်ဍာ် (Hydrosphere)''' || ဒှ်ဒြပ်ဍာ် သီုဖအိုတ် မၞုံလ္တူဂၠးတိ၊ မပ္တံကဵု ဍာ်ၜဳ၊ ဍာ်ကြုင်၊ ဍာ်ကၟာ ကေုာံ ဍာ်သၟဝ်တိတအ် ပါဝင်ရ။ || ၜဳမှာသၟိတ်၊ ဍာ်ကလောအ်၊ ဍာ်ကြုင်
|-
| ၃ || '''လှိုင်ကျာ (Atmosphere)''' || ဒှ်ကထိုက် ဓါတ်ကျာ မပူရေတ်လဝ် ဂၠးတိရ။ ဍေံမင်မွဲကဵု လမျီုတအ် နူကဵု လျးတ္ၚဲ မပကဵုအန္တရာဲ ကေုာံ ထိင်ဒဝ်ကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ။ || ဓါတ်အံက်သဳဂျေန်၊ ဓါတ်နိုက်ထရဝ်ဂျေန်၊ မတ်ဗြဲ
|-
| ၄ || '''လှိုင်ဇဳဝ (Biosphere)''' || ဒှ်ဒၞာဲ ဒတန် လမျီုတအ် မတန်တဴ ပ္ဍဲကဵု လှိုင်တိ၊ လှိုင်ဍာ် ကေုာံ လှိုင်ကျာတအ်ရ။ || သတ်တိရစ္ဆာန်၊ တၞံဆု၊ မၞိဟ်၊ စၟစၟောန်
|}

လှိုင်တအ်ဏအ်ဝွံ ဍေံဟွံတန်တဴ အလဵုအလဵုဍေံသက်သက်ရ။ သၞောတ်ဂေဟ သီုဖအိုတ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ပရေင်ဆက်စၠောအ် အကြာ လှိုင်ပန်သာ်ဏအ်ရ။ သာဓကမ္ဂး၊ ဍာ် (Hydrosphere) ဂှ် ဇတ်တိုန်တုဲ ဒှ်အာ မတ်ဗြဲ ပ္ဍဲ (Atmosphere)၊ တုဲမ္ဂး ဂူစှ်ေကၠုင် လ္တူ (Lithosphere) သွက်ဂွံ ကဵုဖဵု ကုသတ်မၞုံကဵုလမျီု (Biosphere) ရ။

== ၂။ သၞောတ်ဂေဟ ကေုာံ ပွဳပွူဇဳဝ (Ecosystems and Biosphere) ==
[[သၞောတ်ဂေဟ]] (Ecosystem) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဂကောံ ဇဳဝမၞုံကဵုလမျီု (မပ္တံကဵု တၞံဆု၊ သတ်တိရစ္ဆာန်၊ ကေုာံ စၟစၟောန်) မပံင်ကောံ မံင်တန်တဴ ကေုာံ ဆက်စၠောအ်ရေင်သ္ကအ် သီုကဵု ပွဳပွူမဟွံမဲကဵုလမျီု ညံင်ရဴ ကျာ၊ ဍာ်၊ ကေုာံ တိ တအ်ရ။ သၞောတ်ဂေဟဝွံ မာန်နွံ ဇမၞော်နာနာသာ်၊ စတမ်နူကဵု ကၟာဍာ်ဍောတ်တ်မွဲ စဵုကဵုစိုပ် ဂြိုပ်ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး ၜဳမှာသၟိတ်ဇၞော်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Odum |first=E. P. |title=Fundamentals of Ecology |year=2019 |publisher=Thomson Brooks/Cole |isbn=978-0534420666}}&lt;/ref&gt;

သၞောတ်ဂေဟတအ်ဝွံ ကၠောန်ကမၠောန် နကဵု ပရေင်ဇွောဝ် ဒြဟတ် (Energy flow) ကေုာံ လၟေင်ဂေတ် ဓါတ်စၞ (Nutrient cycling) ရ။ ဒြဟတ်ဂမၠိုင်ဝွံ လုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞောတ်ဂေဟ နူကဵု လျးတ္ၚဲတုဲ၊ တၞံဆုတအ် စကာ နဲကဲ [[ပွမဖန်ဗဒှ်စၞ နကဵုလျးတ္ၚဲ]] (Photosynthesis) သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ လျးတ္ၚဲ ညံင်ဂွံဒှ် ဒြဟတ်ဓါတ်ရ။ တုဲမ္ဂး ဒြဟတ်တအ်ဂှ် ဆက်စၠောအ်အာ ဇရေင် သတ်မစချောဲ၊ တုဲမ္ဂး သတ်မစဖျုန် အတိုင် လၟေင်ဇၟန်စၞ (Food web) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဂေဟမွဲမွဲ၊ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သတ်ဇဳဝတအ် နွံကဵု တာလျိုင် (Niche) အလဵုဇကု ဍေံတအ်ရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=sKJoXcgINEI သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပတန် သၞောတ်ဂေဟ (YouTube Link)]

== ၃။ ဇလဗေဒ ကေုာံ ပရေၚ်ဍာ် (Hydrology and Water Resources) ==
[[File:Water cycle.png|thumb|300px|လၟေင်ဂေတ်ဍာ် (Water cycle) မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇတ်တိုန်၊ ပရေင်ဂူစှ်ေ ကေုာံ ပရေင်ဇွောဝ်စှ်ေ။]]
ဂၠးတိဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ကော်ခဴစ &quot;ဂြိုဟ်သာ်သွာ&quot; (Blue Planet) ရ၊ ဟိုတ်မ္ဂး ဍာ်ဂောပ်ဂြောပ်လဝ် ၜိုတ် ၇၁% နူကဵု ဇမၞော်အလုံဂၠးတိရ။ ဇလဗေဒ (Hydrology) ဝွံ ဒှ်ပညာ မလ္ၚတ်ပရေင် ပြးချာဲ၊ ပရေင်ချဳဒရိုင် ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် ဍာ် ပ္ဍဲလ္တူဂၠးတိရ။

* '''ဍာ်ဖ္ဍုင် (Saltwater):''' ၜိုတ် ၉၇% နူကဵု ဍာ်အလုံဂၠးတိဂှ် ဒှ်ဍာ်ဖ္ဍုင် မၞုံပ္ဍဲ ၜဳမှာသၟိတ်ဂမၠိုင်ရ။ ၜဳမှာသၟိတ်တအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ရာသဳဥတုဂၠးတိ ကေုာံ ဒှ်ဒတန် ဇဳဝစုံလင် မဂၠိုင်အိုတ်ရ။
* '''ဍာ်ပလိုင် (Freshwater):''' ဍာ်မသှ်ေဒၟံင် ၃% ဂှ် ဒှ်ဍာ်ပလိုင် (ဍာ်သွတ်) ရ။ ၜိုန်ရသာ်ဂှ်ကီုလေဝ်၊ ဍာ်ပလိုင် ၜိုတ် ၆၈% ဂှ် ကလောအ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဒဵုဍာ်ကလောအ် (Glaciers) တုဲ ၃၀% ဂှ် ဒှ်ဍာ်သၟဝ်တိ (Groundwater) ရ။ ဍာ်မၞုံလ္တူတိ ညံင်ရဴ ဍာ်ကြုင် ကေုာံ ဍာ်ကၟာတအ်ဂှ် နွံဆ ၜိုတ် ၁% ဓဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |author=Gleick, P. H. |title=Water in Crisis: A Guide to the World's Fresh Water Resources |year=2022 |url=https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/science/how-much-water-there-and-earth |publisher=USGS}}&lt;/ref&gt;

လၟေင်ဂေတ်ဍာ် (Water cycle) ဝွံ ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် သဘာဝ မဆက်တန်တဴ မပ္တံကဵု ပရေင်ဍာ်ဇတ်တိုန် (Evaporation)၊ ပရေင်ကောံကလောအ် (Condensation)၊ ကေုာံ ပရေင်ဗြဲဂူစှ်ေ (Precipitation) တအ်ရ။

== ၄။ လေယျာကျာ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Atmosphere and Climate) ==
လေယျာကျာ (Atmosphere) ဂၠးတိဝွံ ဒှ်ကထိုက် ဓါတ်ကျာဂမၠိုင် မပူရေတ်လဝ် ဂၠးတိ နကဵု ဒြဟတ်ဓရောတ် (Gravity) ရ။ ဍေံဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကထိုက်နာနာ မပ္တံကဵု တရဝ်ပဝ်သဖဳယျာ (Troposphere), သထရက်တဝ်သဖဳယျာ (Stratosphere), မေတ်သဝ်သဖဳယျာ (Mesosphere), သာမဝ်သဖဳယျာ (Thermosphere), ကေုာံ အိတ်က်ဇဝ်သဖဳယျာ (Exosphere) ရ။

'''လဒက်ပတန် လေယျာကျာ:'''
# [[နိုက်ထရဝ်ဂျေန်]] (Nitrogen) - ၇၈%
# [[အံက်သဳဂျေန်]] (Oxygen) - ၂၁%
# အာဂွန် (Argon) - ၀.၉%
# ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (Carbon dioxide) - ၀.၀၄%

လေယျာကျာဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ မင်မွဲလမျီု၊ ဍေံသိုပ်ကေတ် လျး ခရိုင်ခေတ် (Ultraviolet radiation) နူတ္ၚဲ နကဵု ကထိုက်အဝ်ဇြောန် (Ozone layer) ကေုာံ ထိင်ဒဝ်ကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ နကဵု ဖဵုသွဟ် သ္ၚိဒ္ၚောဝ် (Greenhouse effect) ရ။ ရာသဳဥတု (Climate) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အကာဲအရာ သမၠိုင်အခိင် မဆေင်ကဵု ကျာ၊ ဂမ္တဴ ကေုာံ ဗြဲ ပ္ဍဲကဵု ဒေသမွဲမွဲရ။ ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ ဒှ်ပြသၞာ သဘာဝ မဇၞော်အိုတ်မွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite book |author=IPCC |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |year=2021 |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change |isbn=978-92-9169-158-6}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ လဒက်ပတန်တိ ကေုာံ ဓါတ်ခတဵုတိ (Geological and Soil Framework) ==
[[Geology|ဘူမိဗေဒ]] (Geology) ဝွံ လ္ၚတ်ကေတ် ဒြပ်ရုပ်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ လှိုင်တိ (Lithosphere) ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကထိုက် တၟံတြာပ် (Tectonic plates) မချဳဒရိုင်ဒၟံင် လ္တူ ကထိုက်တိ မတူဍိုန်ဒၟံင် (Asthenosphere) ရ။ ပရေင်ချဳဒရိုင် ကထိုက်တၟံတြာပ်တအ်ဝွံ ကတဵုဗဒှ်ကဵု ဒဵု၊ ခတိုဟ်ဒဵုပၟတ် (Volcanoes) ကေုာံ ပရေင်တိချဳ (Earthquakes) ရ။

တိ (Soil) ဂှ် ဒှ်အရာမနွံလ္တူအိုတ် ပ္ဍဲလှိုင်တိတုဲ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဓါတ်သတ္တု၊ ဓါတ်အော်ဂဲနေတ် (Organic matter)၊ ကျာ ကေုာံ ဍာ်ရ။ ပရေင်ခတဵုတိ (Soil formation) ဝွံ ကေတ်အခိင် သၞာံ ဗွဲမလံလာ်တုဲ၊ တိခိုဟ်တအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် တဵုလွဳ ကေုာံ သၞောတ်ဂေဟ ဂၠးတိရ။

== ၆။ သဘာဝဂြိုပ် ကေုာံ ဇဳဝစုံလၚ် (Wilderness and Biodiversity) ==
[[File:Forest on Barro Colorado.png|thumb|250px|ဂြိုပ်ဗြဲ (Rainforest) မၞုံကဵု ဂကူဇဳဝ မနာနာသာ်၊ မဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက် ဇဳဝစုံလင်။]]
သဘာဝဂြိုပ် (Wilderness) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဒေသ ပွဳပွူသဘာဝ မဟွံဒးဒုင် ပထုဲလဝ် နကဵု လၟေင်ကမၠောန်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ဒေသတအ်ဏအ်ဝွံ မင်မွဲလဝ် ကဆံင်သဘာဝ မသ္အးဇ္ၚးတုဲ ဒှ်ဒၞာဲ ဒတန်အဓိက သွက် သတ်တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု အရိုင်ဂမၠိုင်ရ။

[[ဇဳဝစုံလၚ်]] (Biodiversity) ဝွံ ပံက်အဓိပ္ပါယ် သွက် ပရေင်နာနာသာ် သတ်မၞုံကဵုလမျီု ပ္ဍဲလ္တူဂၠးတိ၊ မပ္တံကဵု ဂကူနာနာ (Species diversity)၊ ဗဳဇနာနာ (Genetic diversity) ကေုာံ သၞောတ်ဂေဟနာနာ (Ecosystem diversity) ရ။ ဇဳဝစုံလင်ဝွံ ကဵုဖဵု သွက် ပရေင်တန်တဴခိုင်ကၠိုက် သၞောတ်ဂေဟရ။ သၞောတ်ဂေဟ မၞုံကဵု ဇဳဝစုံလင် မသၠုင်မ္ဂး မာန်ဒုင်ဒဝ် ကုပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ အန္တရာဲဂမၠိုင် ခိုဟ်နူကဵု သၞောတ်ဂေဟ မၞုံကဵု ဇဳဝအောန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=What is Biodiversity? |url=https://www.worldwildlife.org/pages/what-is-biodiversity |publisher=World Wildlife Fund |access-date=2023-10-15}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဘာယာမ် ကေုာံ ဒေသပွဳပွူတၟေင် (Biomes and Ecoregions) ==
ဘာယာမ် (Biomes) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒေသသၞောတ်ဂေဟ ဗွဲမဇၞော် မၞုံကဵု တၞံဆု ကေုာံ သတ်တိရစ္ဆာန် မတုပ်ရေင်သ္ကအ် မကိတ်ညဳ ကုရာသဳဥတု ဒေသဂှ်ရ။ ဘာယာမ် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲဂၠးတိ ပါဝင်ကဵု-
* '''ဂြိုပ်ဗြဲ (Tropical Rainforests):''' မၞုံကဵု ဗြဲဂူဂၠိုင်၊ ဂမ္တဴသၠုင်၊ ကေုာံ ဇဳဝစုံလင် မဂၠိုင်အိုတ်။
* '''ဂြိုပ်သၠကသိုဟ် (Deciduous Forests):''' မၞုံကဵု ဥတုပန်သာ် မကၠးဖ္ဍး။
* '''ဝါချောဲ (Savannas and Grasslands):''' မၞုံကဵု ချောဲဂၠိုင် ကေုာံ တၞံဆုအောန်၊ မဒှ်ဒၞာဲ သတ်စချောဲတအ် မံင်ဂၠိုင်။
* '''ကန္တာရ (Deserts):''' မၞုံကဵု ဗြဲဂူအောန် ဗွဲမလောန်၊ ဥတုကတဴ ကေုာံ သတ်မဒုင်ဒဝ်ဂမ္တဴမာန် ဟေင် မံင်တန်တဴမာန်။
* '''တုန္ဒရာ (Tundra):''' ဒေသဂံက်လောန် မၞုံကဵု တိကလောအ်လၟိုန် (Permafrost) ကေုာံ တၞံဆုဍောတ်တ်ဟေင် တိုန်မာန်။

ဘာယာမ်တအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ရာသဳဥတု ဂၠးတိ ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ သၞောတ်သဘာဝရ။

== ၈။ ပြသၞာ ပွဳပွူသဘာဝဂမၠိုၚ် (Environmental Challenges and Issues) ==
[[File:Air pollution.jpg|thumb|250px|ပွမကၠိခတောန် လေယျာကျာ ဟိုတ်နူ ရုင်စက်ဂမၠိုင် မဒှ်ပြသၞာ သဘာဝ အဓိကမွဲ။]]
ပ္ဍဲခေတ်ကာလ လၟုဟ်၊ ပွဳပွူသဘာဝ ဒးဒုင်ဇီုကပိုက် ကေုာံ ဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာ ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် ဟိုတ်နူ လၟေင်ကမၠောန် မၞိဟ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |author=Smith, R. |title=Environmental Issues and Solutions |year=2022 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198811234}}&lt;/ref&gt; ပြသၞာ အဓိကဂမၠိုင်ဂှ် ပါဝင်ကဵု-
# '''ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ပရေင်ဂၠးတိကတဴ (Global warming) မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပွမစံင် ကၠေင်ဍာ်တိ (Fossil fuels) ကေုာံ ပွမတက်ပလီုဂြိုပ်ဆု။ အရာဏအ် ပကဵုညံင် ဍာ်ကလောအ် ဂွံလာဲ ကေုာံ ဍာ်ၜဳ ဂွံသၠုင်တိုန်။
# '''ပွမကၠိခတောန် (Pollution):''' ပရေင်ကၠိခတောန် လေယျာကျာ၊ ဍာ် ကေုာံ တိ ဟိုတ်နူ ဓါတ်ဂျိ နူရုင်စက်၊ ပလပ်သတေတ် (Plastic) ကေုာံ ဓါတ်ဝါတ် တဵုလွဳဂမၠိုင်။
# '''ပွမတက်ပလီုဂြိုပ် (Deforestation):''' ပွမကုတ်ဗိုတ် တၞံဆု သွက်ဂွံ ဂွံတိဗ္ၚ ကေုာံ ဒၞာဲသိုင်သ္ၚိတအ်ဂှ် ပလီုပလာ်ကဵု ဒတန် သတ်တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်သိုပ် ဓါတ်ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက်။
# '''ပွမအိုတ်သြိုဟ် ဂကူဇဳဝ (Loss of Biodiversity):''' ဟိုတ်နူ ဒတန်ဒးဒုင်ပလီုတုဲ၊ ဂကူသတ် ကေုာံ တၞံဆု ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ မအိုတ်သြိုဟ်ကၠေအ်အာ (Extinction) ရ။

== ၉။ ပရေၚ်မၚ်မွဲ ကေုာံ ဒတန်ခိုၚ်ကၠိုက် (Conservation and Sustainability) ==
ပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ (Environmental conservation) ဝွံ ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် မမင်မွဲ၊ စဵုဒၞာ ကေုာံ လွဳပရာ ပွဳပွူသဘာဝ ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ်အာရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဇဳဝစုံလင် ကေုာံ ညံင်သယံဇာတ ဂွံသှ်ေတန်တဴ သွက် အဆက်မၞိဟ် အနာဂတ်ရ။

'''ဒတန်ခိုင်ကၠိုက် (Sustainability):''' ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပွမစကာ သယံဇာတ သဘာဝ နကဵု နဲကဲ မဟွံပလီုပလာ်ကဵု အစောမ်သတ္တိ သဘာဝ မမာန်ကလေင်ဖန်ဗဒှ်တၟိရ။ ကုလသမဂ္ဂ (UN) ဝွံ ပတိတ်လဝ် တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်မောဝ် ဒတန်ခိုင်ကၠိုက် (Sustainable Development Goals - SDGs) သွက်ဂွံ ပသောင်ကလး ပြသၞာ သဘာဝ ဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sustainable Development Goals |url=https://sdgs.un.org/goals |publisher=United Nations |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

လၟေင်ကမၠောန် မင်မွဲဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ပွမဒက်ပတန် ဂြိုပ်မင်မွဲ (Protected areas)၊ ပွမကလေင်စကာ (Recycling)၊ ကေုာံ ပွမစကာ ဒြဟတ်ဓါတ် မမာန်ကလေင်ကလိဂွံ (Renewable energy ညံင်ရဴ ဒြဟတ်တ္ၚဲ ကေုာံ ကျာ) တအ်ဝွံ ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ。

== ၁၀။ လွပ်မၞိဟ် လ္တူသဘာဝ (Human Interaction and Impact) ==
မၞိဟ်တအ်ဝွံ နူကဵု သမယကိုပ်ကၠာတေံ ဆက်စၠောအ် ကေုာံ ဗဒဗ္ဒါဲဒၟံင် လ္တူ ပွဳပွူသဘာဝ သွက်ဂွံ ဂျိုင်လမျီု၊ မပ္တံကဵု စၞစ၊ ဍာ် ကေုာံ ဇွောအ်မတအ်ရ။ ၜိုန်ရသာ်ဂှ်ကီုလေဝ်၊ စတမ်နူ ပၠန်ဂတး ရုင်စက် (Industrial Revolution) တုဲ၊ ပရေင်ဇီုကပိုက် မၞိဟ် လ္တူသဘာဝဂှ် ဇၞော်တိုန် ဗွဲမလောန်ရ။ 

အစာသိပ္ပံတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ခေတ်ကာလလၟုဟ် နဒဒှ် '''ခေတ်အေန်သရဝ်ပဝ်သိန် (Anthropocene)'''၊ မဒှ်အခိင် လၟေင်ကမၠောန် မၞိဟ်တအ်ဝွံ ဒှ်ဒြဟတ်ဓရိုဟ် အဓိက မပြံင်လှာဲဒၟံင် အကာဲအရာ ဂၠးတိ ကေုာံ သၞောတ်ဂေဟရ။&lt;ref&gt;{{cite book |author=Crutzen, P. J. |title=Geology of Mankind: The Anthropocene |year=2002 |publisher=Nature |volume=415 |pages=23}}&lt;/ref&gt; ပွမစၟတ်သမ္တီ လွပ်ဂေဟမၞိဟ် (Ecological footprint) ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တအ် စကာဒၟံင် သယံဇာတ လောန်ကာဲ နူကဵု ဂၠးတိ မမာန်ကလေင်ဖန်ဗဒှ်ကဵုမာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပွမပြံင်လှာဲ နဲကဲမံင်စံင် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကုသဘာဝ (Eco-friendly living) ဝွံ ဒှ်တာလျိုင် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲလ္တူဂၠးတိဏအ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Johnson&quot;&gt;{{cite book |last=Johnson |first=D. L. |title=Meanings of Environmental Terms |year=2021 |publisher=Journal of Environmental Quality |volume=26 |pages=581–589}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UNEP&quot;&gt;{{cite web |title=The Natural Environment |url=https://www.unep.org |publisher=United Nations Environment Programme (UNEP) |access-date=2023-10-12}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Skinner&quot;&gt;{{cite book |last=Skinner |first=Brian J. |title=The Dynamic Earth: An Introduction to Physical Geology |year=2020 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0471152286}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Odum&quot;&gt;{{cite book |last=Odum |first=E. P. |title=Fundamentals of Ecology |year=2019 |publisher=Thomson Brooks/Cole |isbn=978-0534420666}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;USGS&quot;&gt;{{cite web |author=Gleick, P. H. |title=Water in Crisis: A Guide to the World's Fresh Water Resources |year=2022 |url=https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/science/how-much-water-there-and-earth |publisher=USGS}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;IPCC&quot;&gt;{{cite book |author=IPCC |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |year=2021 |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change |isbn=978-92-9169-158-6}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WWF&quot;&gt;{{cite web |title=What is Biodiversity? |url=https://www.worldwildlife.org/pages/what-is-biodiversity |publisher=World Wildlife Fund |access-date=2023-10-15}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Smith&quot;&gt;{{cite book |author=Smith, R. |title=Environmental Issues and Solutions |year=2022 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198811234}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SDG&quot;&gt;{{cite web |title=Sustainable Development Goals |url=https://sdgs.un.org/goals |publisher=United Nations |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Crutzen&quot;&gt;{{cite book |author=Crutzen, P. J. |title=Geology of Mankind: The Anthropocene |year=2002 |publisher=Nature |volume=415 |pages=23}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = ပွဳပွူသဘာဝ
| title      = ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ သိပ္ပံဂၠးတိ
| listclass  = hlist
| group1     = လှိုင်ဂၠးတိ (Earth Spheres)
| list1      = 
* [[လှိုင်ကျာ]] (Atmosphere)
* [[လှိုင်တိ]] (Lithosphere)
* [[လှိုင်ဍာ်]] (Hydrosphere)
* [[လှိုင်ဇဳဝ]] (Biosphere)
| group2     = သၞောတ်ဂေဟ (Ecology)
| list2      = 
* [[သၞောတ်ဂေဟ]]
* [[ဇဳဝစုံလၚ်]]
* [[ဘာယာမ်]]
| group3     = ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်မင်မွဲ
| list3      = 
* [[ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]]
* [[ပွမကၠိခတောန်]]
* [[ပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ]]
}}

[[Category:ပွဳပွူသဘာဝ]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]
[[Category:ဂၠးတိ]]
[[Category:သၞောတ်ဂေဟ]]</text>
      <sha1>mbkujikakgc1wlowebdgosv2nh1od30</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55242</id>
      <parentid>55241</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T02:25:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30709" sha1="q3ygdwi4756z71msq3enxkl3gabwjhm" xml:space="preserve">[[File:Hopetoun falls.jpg|thumb|300px|ပွဳပွူသဘာဝ မနွံကဵု တၞံဆု၊ ဍာ်၊ တၟံ ကေုာံ အကာဲအရာဂြိုပ် မၞုံပ္ဍဲ ဍုၚ်သြသတေလျာ၊ မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အရာမၞုံကဵုလမျီု ကေုာံ အရာဟွံမဲကဵုလမျီုဂမၠိုင်ရ။]]

'''ပွဳပွူသဘာဝ''' ({{lang-en|Natural environment}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာမၞုံကဵုလမျီု ကေုာံ အရာဟွံမဲကဵုလမျီု သီုဖအိုတ် မကတဵုဒှ်ဒၟံင် နကဵုအလဵုသဘာဝ ပ္ဍဲကဵု [[ဂၠးတိ]] ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲဒေသမွဲမွဲရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ်ဏအ်ဝွံ ဍေံဟွံလုပ်လၟိဟ် ကုအရာ မၞိဟ်တအ် မဖန်ဗဒှ်လဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး အရာမကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ချဳဒရိုင် မၞိဟ် (artificial) တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Johnson |first=D. L. |title=Meanings of Environmental Terms |year=2021 |publisher=Journal of Environmental Quality |volume=26 |pages=581–589}}&lt;/ref&gt; ဝေါဟာရဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ်စကာ သွက်ဂွံ လဴဗၟံက်ထ္ၜး ဂၠးတိ ဟွံသေင်မ္ဂး ကဏ္ဍလ္ၚဵု ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ပွဳပွူသဘာဝဝွံ လဒက်ပတန်လဝ် နကဵု အဓိက သၞောတ်ၜါသာ်ရ- သၞောတ်အလုံ (Complete ecological units) မပ္တံကဵု ဂြိုပ်၊ တိ၊ ဍာ်၊ လေယျာကျာ မချဳဒရိုင် နဒဒှ် သၞောတ်သဘာဝ မဟွံမဲကဵု ပရေင်လုပ်ပထုဲ နူမၞိဟ်၊ ကေုာံ သယံဇာတ သဘာဝ သာမည (Universal natural resources) မပ္တံကဵု ကျာ၊ ဍာ်၊ ကေုာံ ဒြဟတ်ဓါတ် ပရေင်ရူပဗေဒဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Natural Environment |url=https://www.unep.org |publisher=United Nations Environment Programme (UNEP) |access-date=2023-10-12}}&lt;/ref&gt;

ပွဳပွူသဘာဝဝွံ တၞဟ်ခြာဒၟံင် နူကဵု [[ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်]] (Built environment) ဗွဲမလောန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဒေသမၞိဟ်မဖန်ဗဒှ် ညံင်ရဴ ဍုင် ကေုာံ ဒေသတဵုလွဳတအ်ဂှ် ပွဳပွူသဘာဝတအ် ဒးဒုင်ပြံင်လှာဲလဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် သွက်ပွဳပွူမၞိဟ်ရ။ ဂၠးတိပိုဲဏအ်ဝွံ ဒှ်ဂြိုဟ်တၟေင်မွဲ မနွံကဵု လှိုင့်ဍာ်၊ လှိုင့်ကျာ ကေုာံ လှိုင့်ဇဳဝ မပံင်စပ် ကတဵုဗဒှ်လဝ် ပွဳပွူမထံက်ပင်ကဵု လမျီုရ။

__TOC__

== ၁။ သၞောတ် လဒက်ပတန် ဂၠးတိ (Earth System and Composition) ==
[[File:The Earth seen from Apollo 17.jpg|thumb|left|250px|ဗီုရုပ် ဂၠးတိ မတက်လဝ် နူကဵု က္ၜင်အာကာသ Apollo 17 မထ္ၜးကဵု လှိုင်ကျာ ကေုာံ လှိုင်ဍာ်။]]
ဂၠးတိဝွံ ဒှ်သၞောတ်လဒက်ပတန် မဇၞော်လှဲလး ကေုာံ မၞုံကဵု ပရေင်ဆက်စၠောအ် ထုဲထံင်ဒၟံင် ဗွဲမလောန်ရ။ သိပ္ပံဂၠးတိ (Earth science) ဝွံ ပါ်လဝ် လဒက်ပတန် ဂၠးတိ နကဵု လှိုင် (Spheres) အဓိက ပန်သာ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လောဲသွာရ။ လှိုင်တအ်ဏအ်ဝွံ ဆက်စၠောအ်ရေင်သ္ကအ်တုဲ ပကဵုညံင် ပွဳပွူသဘာဝ ဂွံတန်တဴမာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Skinner |first=Brian J. |title=The Dynamic Earth: An Introduction to Physical Geology |year=2020 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0471152286}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ လှိုင်အဓိက ပန်သာ် ပ္ဍဲဂၠးတိ
|-
! စၟတ် !! ယၟု လှိုင် (Sphere) !! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ အင်္ဂလက္ခဏာ (Description) !! ဥပမာ (Examples)
|-
| ၁ || '''လှိုင်တိ (Lithosphere)''' || ဒှ်သြော်တိ ကေုာံ ကထိုက်တိ မၞုံမ္ၚးအိုတ်ရ။ ဍေံဒက်ပတန်လဝ် နကဵု တၟံ၊ တိ ကေုာံ ဓါတ်သတ္တုဂမၠိုင်။ ဍေံဒှ် သဇိုင် သွက် လမျီုတအ် ဂွံတန်တဴလ္တူတိ။ || ဒဵု၊ ခလံက်၊ တိဗ္ၚ၊ တၟံဂမၠိုင်
|-
| ၂ || '''လှိုင်ဍာ် (Hydrosphere)''' || ဒှ်ဒြပ်ဍာ် သီုဖအိုတ် မၞုံလ္တူဂၠးတိ၊ မပ္တံကဵု ဍာ်ၜဳ၊ ဍာ်ကြုင်၊ ဍာ်ကၟာ ကေုာံ ဍာ်သၟဝ်တိတအ် ပါဝင်ရ။ || ၜဳမှာသၟိတ်၊ ဍာ်ကလောအ်၊ ဍာ်ကြုင်
|-
| ၃ || '''လှိုင်ကျာ (Atmosphere)''' || ဒှ်ကထိုက် ဓါတ်ကျာ မပူရေတ်လဝ် ဂၠးတိရ။ ဍေံမင်မွဲကဵု လမျီုတအ် နူကဵု လျးတ္ၚဲ မပကဵုအန္တရာဲ ကေုာံ ထိင်ဒဝ်ကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ။ || ဓါတ်အံက်သဳဂျေန်၊ ဓါတ်နိုက်ထရဝ်ဂျေန်၊ မတ်ဗြဲ
|-
| ၄ || '''လှိုင်ဇဳဝ (Biosphere)''' || ဒှ်ဒၞာဲ ဒတန် လမျီုတအ် မတန်တဴ ပ္ဍဲကဵု လှိုင်တိ၊ လှိုင်ဍာ် ကေုာံ လှိုင်ကျာတအ်ရ။ || သတ်တိရစ္ဆာန်၊ တၞံဆု၊ မၞိဟ်၊ စၟစၟောန်
|}

လှိုင်တအ်ဏအ်ဝွံ ဍေံဟွံတန်တဴ အလဵုအလဵုဍေံသက်သက်ရ။ သၞောတ်ဂေဟ သီုဖအိုတ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ပရေင်ဆက်စၠောအ် အကြာ လှိုင်ပန်သာ်ဏအ်ရ။ သာဓကမ္ဂး၊ ဍာ် (Hydrosphere) ဂှ် ဇတ်တိုန်တုဲ ဒှ်အာ မတ်ဗြဲ ပ္ဍဲ (Atmosphere)၊ တုဲမ္ဂး ဂူစှ်ေကၠုင် လ္တူ (Lithosphere) သွက်ဂွံ ကဵုဖဵု ကုသတ်မၞုံကဵုလမျီု (Biosphere) ရ။

== ၂။ သၞောတ်ဂေဟ ကေုာံ ပွဳပွူဇဳဝ (Ecosystems and Biosphere) ==
[[သၞောတ်ဂေဟ]] (Ecosystem) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဂကောံ ဇဳဝမၞုံကဵုလမျီု (မပ္တံကဵု တၞံဆု၊ သတ်တိရစ္ဆာန်၊ ကေုာံ စၟစၟောန်) မပံင်ကောံ မံင်တန်တဴ ကေုာံ ဆက်စၠောအ်ရေင်သ္ကအ် သီုကဵု ပွဳပွူမဟွံမဲကဵုလမျီု ညံင်ရဴ ကျာ၊ ဍာ်၊ ကေုာံ တိ တအ်ရ။ သၞောတ်ဂေဟဝွံ မာန်နွံ ဇမၞော်နာနာသာ်၊ စတမ်နူကဵု ကၟာဍာ်ဍောတ်တ်မွဲ စဵုကဵုစိုပ် ဂြိုပ်ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး ၜဳမှာသၟိတ်ဇၞော်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Odum |first=E. P. |title=Fundamentals of Ecology |year=2019 |publisher=Thomson Brooks/Cole |isbn=978-0534420666}}&lt;/ref&gt;

သၞောတ်ဂေဟတအ်ဝွံ ကၠောန်ကမၠောန် နကဵု ပရေင်ဇွောဝ် ဒြဟတ် (Energy flow) ကေုာံ လၟေင်ဂေတ် ဓါတ်စၞ (Nutrient cycling) ရ။ ဒြဟတ်ဂမၠိုင်ဝွံ လုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞောတ်ဂေဟ နူကဵု လျးတ္ၚဲတုဲ၊ တၞံဆုတအ် စကာ နဲကဲ [[ပွမဖန်ဗဒှ်စၞ နကဵုလျးတ္ၚဲ]] (Photosynthesis) သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ လျးတ္ၚဲ ညံင်ဂွံဒှ် ဒြဟတ်ဓါတ်ရ။ တုဲမ္ဂး ဒြဟတ်တအ်ဂှ် ဆက်စၠောအ်အာ ဇရေင် သတ်မစချောဲ၊ တုဲမ္ဂး သတ်မစဖျုန် အတိုင် လၟေင်ဇၟန်စၞ (Food web) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဂေဟမွဲမွဲ၊ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သတ်ဇဳဝတအ် နွံကဵု တာလျိုင် (Niche) အလဵုဇကု ဍေံတအ်ရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=sKJoXcgINEI သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပတန် သၞောတ်ဂေဟ (YouTube Link)]

== ၃။ ဇလဗေဒ ကေုာံ ပရေၚ်ဍာ် (Hydrology and Water Resources) ==
[[File:Water cycle.png|thumb|300px|လၟေင်ဂေတ်ဍာ် (Water cycle) မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇတ်တိုန်၊ ပရေင်ဂူစှ်ေ ကေုာံ ပရေင်ဇွောဝ်စှ်ေ။]]
ဂၠးတိဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ကော်ခဴစ &quot;ဂြိုဟ်သာ်သွာ&quot; (Blue Planet) ရ၊ ဟိုတ်မ္ဂး ဍာ်ဂောပ်ဂြောပ်လဝ် ၜိုတ် ၇၁% နူကဵု ဇမၞော်အလုံဂၠးတိရ။ ဇလဗေဒ (Hydrology) ဝွံ ဒှ်ပညာ မလ္ၚတ်ပရေင် ပြးချာဲ၊ ပရေင်ချဳဒရိုင် ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် ဍာ် ပ္ဍဲလ္တူဂၠးတိရ။

* '''ဍာ်ဖ္ဍုင် (Saltwater):''' ၜိုတ် ၉၇% နူကဵု ဍာ်အလုံဂၠးတိဂှ် ဒှ်ဍာ်ဖ္ဍုင် မၞုံပ္ဍဲ ၜဳမှာသၟိတ်ဂမၠိုင်ရ။ ၜဳမှာသၟိတ်တအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ရာသဳဥတုဂၠးတိ ကေုာံ ဒှ်ဒတန် ဇဳဝစုံလင် မဂၠိုင်အိုတ်ရ။
* '''ဍာ်ပလိုင် (Freshwater):''' ဍာ်မသှ်ေဒၟံင် ၃% ဂှ် ဒှ်ဍာ်ပလိုင် (ဍာ်သွတ်) ရ။ ၜိုန်ရသာ်ဂှ်ကီုလေဝ်၊ ဍာ်ပလိုင် ၜိုတ် ၆၈% ဂှ် ကလောအ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဒဵုဍာ်ကလောအ် (Glaciers) တုဲ ၃၀% ဂှ် ဒှ်ဍာ်သၟဝ်တိ (Groundwater) ရ။ ဍာ်မၞုံလ္တူတိ ညံင်ရဴ ဍာ်ကြုင် ကေုာံ ဍာ်ကၟာတအ်ဂှ် နွံဆ ၜိုတ် ၁% ဓဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |author=Gleick, P. H. |title=Water in Crisis: A Guide to the World's Fresh Water Resources |year=2022 |url=https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/science/how-much-water-there-and-earth |publisher=USGS}}&lt;/ref&gt;

လၟေင်ဂေတ်ဍာ် (Water cycle) ဝွံ ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် သဘာဝ မဆက်တန်တဴ မပ္တံကဵု ပရေင်ဍာ်ဇတ်တိုန် (Evaporation)၊ ပရေင်ကောံကလောအ် (Condensation)၊ ကေုာံ ပရေင်ဗြဲဂူစှ်ေ (Precipitation) တအ်ရ။

== ၄။ လေယျာကျာ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Atmosphere and Climate) ==
လေယျာကျာ (Atmosphere) ဂၠးတိဝွံ ဒှ်ကထိုက် ဓါတ်ကျာဂမၠိုင် မပူရေတ်လဝ် ဂၠးတိ နကဵု ဒြဟတ်ဓရောတ် (Gravity) ရ။ ဍေံဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကထိုက်နာနာ မပ္တံကဵု တရဝ်ပဝ်သဖဳယျာ (Troposphere), သထရက်တဝ်သဖဳယျာ (Stratosphere), မေတ်သဝ်သဖဳယျာ (Mesosphere), သာမဝ်သဖဳယျာ (Thermosphere), ကေုာံ အိတ်က်ဇဝ်သဖဳယျာ (Exosphere) ရ။

'''လဒက်ပတန် လေယျာကျာ:'''
# [[နိုက်ထရဝ်ဂျေန်]] (Nitrogen) - ၇၈%
# [[အံက်သဳဂျေန်]] (Oxygen) - ၂၁%
# အာဂွန် (Argon) - ၀.၉%
# ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (Carbon dioxide) - ၀.၀၄%

လေယျာကျာဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ မင်မွဲလမျီု၊ ဍေံသိုပ်ကေတ် လျး ခရိုင်ခေတ် (Ultraviolet radiation) နူတ္ၚဲ နကဵု ကထိုက်အဝ်ဇြောန် (Ozone layer) ကေုာံ ထိင်ဒဝ်ကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ နကဵု ဖဵုသွဟ် သ္ၚိဒ္ၚောဝ် (Greenhouse effect) ရ။ ရာသဳဥတု (Climate) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အကာဲအရာ သမၠိုင်အခိင် မဆေင်ကဵု ကျာ၊ ဂမ္တဴ ကေုာံ ဗြဲ ပ္ဍဲကဵု ဒေသမွဲမွဲရ။ ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ ဒှ်ပြသၞာ သဘာဝ မဇၞော်အိုတ်မွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite book |author=IPCC |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |year=2021 |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change |isbn=978-92-9169-158-6}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ လဒက်ပတန်တိ ကေုာံ ဓါတ်ခတဵုတိ (Geological and Soil Framework) ==
[[Geology|ဘူမိဗေဒ]] (Geology) ဝွံ လ္ၚတ်ကေတ် ဒြပ်ရုပ်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ လှိုင်တိ (Lithosphere) ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကထိုက် တၟံတြာပ် (Tectonic plates) မချဳဒရိုင်ဒၟံင် လ္တူ ကထိုက်တိ မတူဍိုန်ဒၟံင် (Asthenosphere) ရ။ ပရေင်ချဳဒရိုင် ကထိုက်တၟံတြာပ်တအ်ဝွံ ကတဵုဗဒှ်ကဵု ဒဵု၊ ခတိုဟ်ဒဵုပၟတ် (Volcanoes) ကေုာံ ပရေင်တိချဳ (Earthquakes) ရ။

တိ (Soil) ဂှ် ဒှ်အရာမနွံလ္တူအိုတ် ပ္ဍဲလှိုင်တိတုဲ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဓါတ်သတ္တု၊ ဓါတ်အော်ဂဲနေတ် (Organic matter)၊ ကျာ ကေုာံ ဍာ်ရ။ ပရေင်ခတဵုတိ (Soil formation) ဝွံ ကေတ်အခိင် သၞာံ ဗွဲမလံလာ်တုဲ၊ တိခိုဟ်တအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် တဵုလွဳ ကေုာံ သၞောတ်ဂေဟ ဂၠးတိရ။

== ၆။ သဘာဝဂြိုပ် ကေုာံ ဇဳဝစုံလၚ် (Wilderness and Biodiversity) ==
[[File:Forest on Barro Colorado.png|thumb|250px|ဂြိုပ်ဗြဲ (Rainforest) မၞုံကဵု ဂကူဇဳဝ မနာနာသာ်၊ မဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက် ဇဳဝစုံလင်။]]
သဘာဝဂြိုပ် (Wilderness) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဒေသ ပွဳပွူသဘာဝ မဟွံဒးဒုင် ပထုဲလဝ် နကဵု လၟေင်ကမၠောန်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ဒေသတအ်ဏအ်ဝွံ မင်မွဲလဝ် ကဆံင်သဘာဝ မသ္အးဇ္ၚးတုဲ ဒှ်ဒၞာဲ ဒတန်အဓိက သွက် သတ်တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု အရိုင်ဂမၠိုင်ရ။

[[ဇဳဝစုံလၚ်]] (Biodiversity) ဝွံ ပံက်အဓိပ္ပါယ် သွက် ပရေင်နာနာသာ် သတ်မၞုံကဵုလမျီု ပ္ဍဲလ္တူဂၠးတိ၊ မပ္တံကဵု ဂကူနာနာ (Species diversity)၊ ဗဳဇနာနာ (Genetic diversity) ကေုာံ သၞောတ်ဂေဟနာနာ (Ecosystem diversity) ရ။ ဇဳဝစုံလင်ဝွံ ကဵုဖဵု သွက် ပရေင်တန်တဴခိုင်ကၠိုက် သၞောတ်ဂေဟရ။ သၞောတ်ဂေဟ မၞုံကဵု ဇဳဝစုံလင် မသၠုင်မ္ဂး မာန်ဒုင်ဒဝ် ကုပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ အန္တရာဲဂမၠိုင် ခိုဟ်နူကဵု သၞောတ်ဂေဟ မၞုံကဵု ဇဳဝအောန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=What is Biodiversity? |url=https://www.worldwildlife.org/pages/what-is-biodiversity |publisher=World Wildlife Fund |access-date=2023-10-15}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဘာယာမ် ကေုာံ ဒေသပွဳပွူတၟေင် (Biomes and Ecoregions) ==
ဘာယာမ် (Biomes) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒေသသၞောတ်ဂေဟ ဗွဲမဇၞော် မၞုံကဵု တၞံဆု ကေုာံ သတ်တိရစ္ဆာန် မတုပ်ရေင်သ္ကအ် မကိတ်ညဳ ကုရာသဳဥတု ဒေသဂှ်ရ။ ဘာယာမ် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲဂၠးတိ ပါဝင်ကဵု-
* '''ဂြိုပ်ဗြဲ (Tropical Rainforests):''' မၞုံကဵု ဗြဲဂူဂၠိုင်၊ ဂမ္တဴသၠုင်၊ ကေုာံ ဇဳဝစုံလင် မဂၠိုင်အိုတ်။
* '''ဂြိုပ်သၠကသိုဟ် (Deciduous Forests):''' မၞုံကဵု ဥတုပန်သာ် မကၠးဖ္ဍး။
* '''ဝါချောဲ (Savannas and Grasslands):''' မၞုံကဵု ချောဲဂၠိုင် ကေုာံ တၞံဆုအောန်၊ မဒှ်ဒၞာဲ သတ်စချောဲတအ် မံင်ဂၠိုင်။
* '''ကန္တာရ (Deserts):''' မၞုံကဵု ဗြဲဂူအောန် ဗွဲမလောန်၊ ဥတုကတဴ ကေုာံ သတ်မဒုင်ဒဝ်ဂမ္တဴမာန် ဟေင် မံင်တန်တဴမာန်။
* '''တုန္ဒရာ (Tundra):''' ဒေသဂံက်လောန် မၞုံကဵု တိကလောအ်လၟိုန် (Permafrost) ကေုာံ တၞံဆုဍောတ်တ်ဟေင် တိုန်မာန်။

ဘာယာမ်တအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ရာသဳဥတု ဂၠးတိ ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ သၞောတ်သဘာဝရ။

== ၈။ ပြသၞာ ပွဳပွူသဘာဝဂမၠိုၚ် (Environmental Challenges and Issues) ==
[[File:Air pollution.jpg|thumb|250px|ပွမကၠိခတောန် လေယျာကျာ ဟိုတ်နူ ရုင်စက်ဂမၠိုင် မဒှ်ပြသၞာ သဘာဝ အဓိကမွဲ။]]
ပ္ဍဲခေတ်ကာလ လၟုဟ်၊ ပွဳပွူသဘာဝ ဒးဒုင်ဇီုကပိုက် ကေုာံ ဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာ ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် ဟိုတ်နူ လၟေင်ကမၠောန် မၞိဟ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |author=Smith, R. |title=Environmental Issues and Solutions |year=2022 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198811234}}&lt;/ref&gt; ပြသၞာ အဓိကဂမၠိုင်ဂှ် ပါဝင်ကဵု-
# '''ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ပရေင်ဂၠးတိကတဴ (Global warming) မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပွမစံင် ကၠေင်ဍာ်တိ (Fossil fuels) ကေုာံ ပွမတက်ပလီုဂြိုပ်ဆု။ အရာဏအ် ပကဵုညံင် ဍာ်ကလောအ် ဂွံလာဲ ကေုာံ ဍာ်ၜဳ ဂွံသၠုင်တိုန်။
# '''ပွမကၠိခတောန် (Pollution):''' ပရေင်ကၠိခတောန် လေယျာကျာ၊ ဍာ် ကေုာံ တိ ဟိုတ်နူ ဓါတ်ဂျိ နူရုင်စက်၊ ပလပ်သတေတ် (Plastic) ကေုာံ ဓါတ်ဝါတ် တဵုလွဳဂမၠိုင်။
# '''ပွမတက်ပလီုဂြိုပ် (Deforestation):''' ပွမကုတ်ဗိုတ် တၞံဆု သွက်ဂွံ ဂွံတိဗ္ၚ ကေုာံ ဒၞာဲသိုင်သ္ၚိတအ်ဂှ် ပလီုပလာ်ကဵု ဒတန် သတ်တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်သိုပ် ဓါတ်ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက်။
# '''ပွမအိုတ်သြိုဟ် ဂကူဇဳဝ (Loss of Biodiversity):''' ဟိုတ်နူ ဒတန်ဒးဒုင်ပလီုတုဲ၊ ဂကူသတ် ကေုာံ တၞံဆု ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ မအိုတ်သြိုဟ်ကၠေအ်အာ (Extinction) ရ။

== ၉။ ပရေၚ်မၚ်မွဲ ကေုာံ ဒတန်ခိုၚ်ကၠိုက် (Conservation and Sustainability) ==
ပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ (Environmental conservation) ဝွံ ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် မမင်မွဲ၊ စဵုဒၞာ ကေုာံ လွဳပရာ ပွဳပွူသဘာဝ ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ်အာရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဇဳဝစုံလင် ကေုာံ ညံင်သယံဇာတ ဂွံသှ်ေတန်တဴ သွက် အဆက်မၞိဟ် အနာဂတ်ရ။

'''ဒတန်ခိုင်ကၠိုက် (Sustainability):''' ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပွမစကာ သယံဇာတ သဘာဝ နကဵု နဲကဲ မဟွံပလီုပလာ်ကဵု အစောမ်သတ္တိ သဘာဝ မမာန်ကလေင်ဖန်ဗဒှ်တၟိရ။ ကုလသမဂ္ဂ (UN) ဝွံ ပတိတ်လဝ် တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်မောဝ် ဒတန်ခိုင်ကၠိုက် (Sustainable Development Goals - SDGs) သွက်ဂွံ ပသောင်ကလး ပြသၞာ သဘာဝ ဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sustainable Development Goals |url=https://sdgs.un.org/goals |publisher=United Nations |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

လၟေင်ကမၠောန် မင်မွဲဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ပွမဒက်ပတန် ဂြိုပ်မင်မွဲ (Protected areas)၊ ပွမကလေင်စကာ (Recycling)၊ ကေုာံ ပွမစကာ ဒြဟတ်ဓါတ် မမာန်ကလေင်ကလိဂွံ (Renewable energy ညံင်ရဴ ဒြဟတ်တ္ၚဲ ကေုာံ ကျာ) တအ်ဝွံ ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ。

== ၁၀။ လွပ်မၞိဟ် လ္တူသဘာဝ (Human Interaction and Impact) ==
မၞိဟ်တအ်ဝွံ နူကဵု သမယကိုပ်ကၠာတေံ ဆက်စၠောအ် ကေုာံ ဗဒဗ္ဒါဲဒၟံင် လ္တူ ပွဳပွူသဘာဝ သွက်ဂွံ ဂျိုင်လမျီု၊ မပ္တံကဵု စၞစ၊ ဍာ် ကေုာံ ဇွောအ်မတအ်ရ။ ၜိုန်ရသာ်ဂှ်ကီုလေဝ်၊ စတမ်နူ ပၠန်ဂတး ရုင်စက် (Industrial Revolution) တုဲ၊ ပရေင်ဇီုကပိုက် မၞိဟ် လ္တူသဘာဝဂှ် ဇၞော်တိုန် ဗွဲမလောန်ရ။ 

အစာသိပ္ပံတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ခေတ်ကာလလၟုဟ် နဒဒှ် '''ခေတ်အေန်သရဝ်ပဝ်သိန် (Anthropocene)'''၊ မဒှ်အခိင် လၟေင်ကမၠောန် မၞိဟ်တအ်ဝွံ ဒှ်ဒြဟတ်ဓရိုဟ် အဓိက မပြံင်လှာဲဒၟံင် အကာဲအရာ ဂၠးတိ ကေုာံ သၞောတ်ဂေဟရ။&lt;ref&gt;{{cite book |author=Crutzen, P. J. |title=Geology of Mankind: The Anthropocene |year=2002 |publisher=Nature |volume=415 |pages=23}}&lt;/ref&gt; ပွမစၟတ်သမ္တီ လွပ်ဂေဟမၞိဟ် (Ecological footprint) ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တအ် စကာဒၟံင် သယံဇာတ လောန်ကာဲ နူကဵု ဂၠးတိ မမာန်ကလေင်ဖန်ဗဒှ်ကဵုမာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပွမပြံင်လှာဲ နဲကဲမံင်စံင် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကုသဘာဝ (Eco-friendly living) ဝွံ ဒှ်တာလျိုင် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲလ္တူဂၠးတိဏအ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Johnson&quot;&gt;{{cite book |last=Johnson |first=D. L. |title=Meanings of Environmental Terms |year=2021 |publisher=Journal of Environmental Quality |volume=26 |pages=581–589}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UNEP&quot;&gt;{{cite web |title=The Natural Environment |url=https://www.unep.org |publisher=United Nations Environment Programme (UNEP) |access-date=2023-10-12}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Skinner&quot;&gt;{{cite book |last=Skinner |first=Brian J. |title=The Dynamic Earth: An Introduction to Physical Geology |year=2020 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0471152286}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Odum&quot;&gt;{{cite book |last=Odum |first=E. P. |title=Fundamentals of Ecology |year=2019 |publisher=Thomson Brooks/Cole |isbn=978-0534420666}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;USGS&quot;&gt;{{cite web |author=Gleick, P. H. |title=Water in Crisis: A Guide to the World's Fresh Water Resources |year=2022 |url=https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/science/how-much-water-there-and-earth |publisher=USGS}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;IPCC&quot;&gt;{{cite book |author=IPCC |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |year=2021 |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change |isbn=978-92-9169-158-6}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WWF&quot;&gt;{{cite web |title=What is Biodiversity? |url=https://www.worldwildlife.org/pages/what-is-biodiversity |publisher=World Wildlife Fund |access-date=2023-10-15}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Smith&quot;&gt;{{cite book |author=Smith, R. |title=Environmental Issues and Solutions |year=2022 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198811234}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SDG&quot;&gt;{{cite web |title=Sustainable Development Goals |url=https://sdgs.un.org/goals |publisher=United Nations |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Crutzen&quot;&gt;{{cite book |author=Crutzen, P. J. |title=Geology of Mankind: The Anthropocene |year=2002 |publisher=Nature |volume=415 |pages=23}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = ပွဳပွူသဘာဝ
| title      = ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ သိပ္ပံဂၠးတိ
| listclass  = hlist
| group1     = လှိုင်ဂၠးတိ (Earth Spheres)
| list1      = 
* [[လှိုင်ကျာ]] (Atmosphere)
* [[လှိုင်တိ]] (Lithosphere)
* [[လှိုင်ဍာ်]] (Hydrosphere)
* [[လှိုင်ဇဳဝ]] (Biosphere)
| group2     = သၞောတ်ဂေဟ (Ecology)
| list2      = 
* [[သၞောတ်ဂေဟ]]
* [[ဇဳဝစုံလၚ်]]
* [[ဘာယာမ်]]
| group3     = ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်မင်မွဲ
| list3      = 
* [[ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]]
* [[ပွမကၠိခတောန်]]
* [[ပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ]]
}}

[[Category:ပွဳပွူသဘာဝ]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]
[[Category:ဂၠးတိ]]
[[Category:သၞောတ်ဂေဟ]]</text>
      <sha1>q3ygdwi4756z71msq3enxkl3gabwjhm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55243</id>
      <parentid>55242</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T02:26:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30775" sha1="6ihy27oivs1qnev87r8d86up7jq9n5j" xml:space="preserve">[[File:Hopetoun falls.jpg|thumb|300px|ပွဳပွူသဘာဝ မနွံကဵု တၞံဆု၊ ဍာ်၊ တၟံ ကေုာံ အကာဲအရာဂြိုပ် မၞုံပ္ဍဲ ဍုၚ်သြသတေလျာ၊ မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အရာမၞုံကဵုလမျီု ကေုာံ အရာဟွံမဲကဵုလမျီုဂမၠိုင်ရ။]]

'''ပွဳပွူသဘာဝ''' ({{lang-en|Natural environment}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာမၞုံကဵုလမျီု ကေုာံ အရာဟွံမဲကဵုလမျီု သီုဖအိုတ် မကတဵုဒှ်ဒၟံင် နကဵုအလဵုသဘာဝ ပ္ဍဲကဵု [[ဂၠးတိ]] ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲဒေသမွဲမွဲရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ်ဏအ်ဝွံ ဍေံဟွံလုပ်လၟိဟ် ကုအရာ မၞိဟ်တအ် မဖန်ဗဒှ်လဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး အရာမကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ချဳဒရိုင် မၞိဟ် (artificial) တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Johnson |first=D. L. |title=Meanings of Environmental Terms |year=2021 |publisher=Journal of Environmental Quality |volume=26 |pages=581–589}}&lt;/ref&gt; ဝေါဟာရဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ်စကာ သွက်ဂွံ လဴဗၟံက်ထ္ၜး ဂၠးတိ ဟွံသေင်မ္ဂး ကဏ္ဍလ္ၚဵု ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ပွဳပွူသဘာဝဝွံ လဒက်ပတန်လဝ် နကဵု အဓိက သၞောတ်ၜါသာ်ရ- သၞောတ်အလုံ (Complete ecological units) မပ္တံကဵု ဂြိုပ်၊ တိ၊ ဍာ်၊ လေယျာကျာ မချဳဒရိုင် နဒဒှ် သၞောတ်သဘာဝ မဟွံမဲကဵု ပရေင်လုပ်ပထုဲ နူမၞိဟ်၊ ကေုာံ သယံဇာတ သဘာဝ သာမည (Universal natural resources) မပ္တံကဵု ကျာ၊ ဍာ်၊ ကေုာံ ဒြဟတ်ဓါတ် ပရေင်ရူပဗေဒဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Natural Environment |url=https://www.unep.org |publisher=United Nations Environment Programme (UNEP) |access-date=2023-10-12}}&lt;/ref&gt;

ပွဳပွူသဘာဝဝွံ တၞဟ်ခြာဒၟံင် နူကဵု [[ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်]] (Built environment) ဗွဲမလောန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဒေသမၞိဟ်မဖန်ဗဒှ် ညံင်ရဴ ဍုင် ကေုာံ ဒေသတဵုလွဳတအ်ဂှ် ပွဳပွူသဘာဝတအ် ဒးဒုင်ပြံင်လှာဲလဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် သွက်ပွဳပွူမၞိဟ်ရ။ ဂၠးတိပိုဲဏအ်ဝွံ ဒှ်ဂြိုဟ်တၟေင်မွဲ မနွံကဵု လှိုင့်ဍာ်၊ လှိုင့်ကျာ ကေုာံ လှိုင့်ဇဳဝ မပံင်စပ် ကတဵုဗဒှ်လဝ် ပွဳပွူမထံက်ပင်ကဵု လမျီုရ။

__TOC__

== ၁။ သၞောတ် လဒက်ပတန် ဂၠးတိ (Earth System and Composition) ==
[[File:The Earth seen from Apollo 17.jpg|thumb|left|250px|ဗီုရုပ် ဂၠးတိ မတက်လဝ် နူကဵု က္ၜင်အာကာသ Apollo 17 မထ္ၜးကဵု တွဵုဒၞာကျာ ကေုာံ တွဵုဒၞာဍာ်။]]
ဂၠးတိဝွံ ဒှ်သၞောတ်လဒက်ပတန် မဇၞော်လှဲလး ကေုာံ မၞုံကဵု ပရေင်ဆက်စၠောအ် ထုဲထံင်ဒၟံင် ဗွဲမလောန်ရ။ သိပ္ပံဂၠးတိ (Earth science) ဝွံ ပါ်လဝ် လဒက်ပတန် ဂၠးတိ နကဵု တွဵုဒၞာ (Spheres) အဓိက ပန်သာ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လောဲသွာရ။ တွဵုဒၞာတအ်ဏအ်ဝွံ ဆက်စၠောအ်ရေင်သ္ကအ်တုဲ ပကဵုညံင် ပွဳပွူသဘာဝ ဂွံတန်တဴမာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Skinner |first=Brian J. |title=The Dynamic Earth: An Introduction to Physical Geology |year=2020 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0471152286}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ တွဵုဒၞာအဓိက ပန်သာ် ပ္ဍဲဂၠးတိ
|-
! စၟတ် !! ယၟု တွဵုဒၞာ (Sphere) !! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ အင်္ဂလက္ခဏာ (Description) !! ဥပမာ (Examples)
|-
| ၁ || '''တွဵုဒၞာတိ (Lithosphere)''' || ဒှ်သြော်တိ ကေုာံ ကထိုက်တိ မၞုံမ္ၚးအိုတ်ရ။ ဍေံဒက်ပတန်လဝ် နကဵု တၟံ၊ တိ ကေုာံ ဓါတ်သတ္တုဂမၠိုင်။ ဍေံဒှ် သဇိုင် သွက် လမျီုတအ် ဂွံတန်တဴလ္တူတိ။ || ဒဵု၊ ခလံက်၊ တိဗ္ၚ၊ တၟံဂမၠိုင်
|-
| ၂ || '''တွဵုဒၞာဍာ် (Hydrosphere)''' || ဒှ်ဒြပ်ဍာ် သီုဖအိုတ် မၞုံလ္တူဂၠးတိ၊ မပ္တံကဵု ဍာ်ၜဳ၊ ဍာ်ကြုင်၊ ဍာ်ကၟာ ကေုာံ ဍာ်သၟဝ်တိတအ် ပါဝင်ရ။ || ၜဳမှာသၟိတ်၊ ဍာ်ကလောအ်၊ ဍာ်ကြုင်
|-
| ၃ || '''တွဵုဒၞာကျာ (Atmosphere)''' || ဒှ်ကထိုက် ဓါတ်ကျာ မပူရေတ်လဝ် ဂၠးတိရ။ ဍေံမင်မွဲကဵု လမျီုတအ် နူကဵု လျးတ္ၚဲ မပကဵုအန္တရာဲ ကေုာံ ထိင်ဒဝ်ကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ။ || ဓါတ်အံက်သဳဂျေန်၊ ဓါတ်နိုက်ထရဝ်ဂျေန်၊ မတ်ဗြဲ
|-
| ၄ || '''တွဵုဒၞာဇဳဝ (Biosphere)''' || ဒှ်ဒၞာဲ ဒတန် လမျီုတအ် မတန်တဴ ပ္ဍဲကဵု တွဵုဒၞာတိ၊ တွဵုဒၞာဍာ် ကေုာံ တွဵုဒၞာကျာတအ်ရ။ || သတ်တိရစ္ဆာန်၊ တၞံဆု၊ မၞိဟ်၊ စၟစၟောန်
|}

တွဵုဒၞာတအ်ဏအ်ဝွံ ဍေံဟွံတန်တဴ အလဵုအလဵုဍေံသက်သက်ရ။ သၞောတ်ဂေဟ သီုဖအိုတ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ပရေင်ဆက်စၠောအ် အကြာ တွဵုဒၞာပန်သာ်ဏအ်ရ။ သာဓကမ္ဂး၊ ဍာ် (Hydrosphere) ဂှ် ဇတ်တိုန်တုဲ ဒှ်အာ မတ်ဗြဲ ပ္ဍဲ (Atmosphere)၊ တုဲမ္ဂး ဂူစှ်ေကၠုင် လ္တူ (Lithosphere) သွက်ဂွံ ကဵုဖဵု ကုသတ်မၞုံကဵုလမျီု (Biosphere) ရ။

== ၂။ သၞောတ်ဂေဟ ကေုာံ ပွဳပွူဇဳဝ (Ecosystems and Biosphere) ==
[[သၞောတ်ဂေဟ]] (Ecosystem) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဂကောံ ဇဳဝမၞုံကဵုလမျီု (မပ္တံကဵု တၞံဆု၊ သတ်တိရစ္ဆာန်၊ ကေုာံ စၟစၟောန်) မပံင်ကောံ မံင်တန်တဴ ကေုာံ ဆက်စၠောအ်ရေင်သ္ကအ် သီုကဵု ပွဳပွူမဟွံမဲကဵုလမျီု ညံင်ရဴ ကျာ၊ ဍာ်၊ ကေုာံ တိ တအ်ရ။ သၞောတ်ဂေဟဝွံ မာန်နွံ ဇမၞော်နာနာသာ်၊ စတမ်နူကဵု ကၟာဍာ်ဍောတ်တ်မွဲ စဵုကဵုစိုပ် ဂြိုပ်ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး ၜဳမှာသၟိတ်ဇၞော်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Odum |first=E. P. |title=Fundamentals of Ecology |year=2019 |publisher=Thomson Brooks/Cole |isbn=978-0534420666}}&lt;/ref&gt;

သၞောတ်ဂေဟတအ်ဝွံ ကၠောန်ကမၠောန် နကဵု ပရေင်ဇွောဝ် ဒြဟတ် (Energy flow) ကေုာံ လၟေင်ဂေတ် ဓါတ်စၞ (Nutrient cycling) ရ။ ဒြဟတ်ဂမၠိုင်ဝွံ လုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞောတ်ဂေဟ နူကဵု လျးတ္ၚဲတုဲ၊ တၞံဆုတအ် စကာ နဲကဲ [[ပွမဖန်ဗဒှ်စၞ နကဵုလျးတ္ၚဲ]] (Photosynthesis) သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ လျးတ္ၚဲ ညံင်ဂွံဒှ် ဒြဟတ်ဓါတ်ရ။ တုဲမ္ဂး ဒြဟတ်တအ်ဂှ် ဆက်စၠောအ်အာ ဇရေင် သတ်မစချောဲ၊ တုဲမ္ဂး သတ်မစဖျုန် အတိုင် လၟေင်ဇၟန်စၞ (Food web) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဂေဟမွဲမွဲ၊ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သတ်ဇဳဝတအ် နွံကဵု တာလျိုင် (Niche) အလဵုဇကု ဍေံတအ်ရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=sKJoXcgINEI သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပတန် သၞောတ်ဂေဟ (YouTube Link)]

== ၃။ ဇလဗေဒ ကေုာံ ပရေၚ်ဍာ် (Hydrology and Water Resources) ==
[[File:Water cycle.png|thumb|300px|လၟေင်ဂေတ်ဍာ် (Water cycle) မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇတ်တိုန်၊ ပရေင်ဂူစှ်ေ ကေုာံ ပရေင်ဇွောဝ်စှ်ေ။]]
ဂၠးတိဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ကော်ခဴစ &quot;ဂြိုဟ်သာ်သွာ&quot; (Blue Planet) ရ၊ ဟိုတ်မ္ဂး ဍာ်ဂောပ်ဂြောပ်လဝ် ၜိုတ် ၇၁% နူကဵု ဇမၞော်အလုံဂၠးတိရ။ ဇလဗေဒ (Hydrology) ဝွံ ဒှ်ပညာ မလ္ၚတ်ပရေင် ပြးချာဲ၊ ပရေင်ချဳဒရိုင် ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် ဍာ် ပ္ဍဲလ္တူဂၠးတိရ။

* '''ဍာ်ဖ္ဍုင် (Saltwater):''' ၜိုတ် ၉၇% နူကဵု ဍာ်အလုံဂၠးတိဂှ် ဒှ်ဍာ်ဖ္ဍုင် မၞုံပ္ဍဲ ၜဳမှာသၟိတ်ဂမၠိုင်ရ။ ၜဳမှာသၟိတ်တအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ရာသဳဥတုဂၠးတိ ကေုာံ ဒှ်ဒတန် ဇဳဝစုံလင် မဂၠိုင်အိုတ်ရ။
* '''ဍာ်ပလိုင် (Freshwater):''' ဍာ်မသှ်ေဒၟံင် ၃% ဂှ် ဒှ်ဍာ်ပလိုင် (ဍာ်သွတ်) ရ။ ၜိုန်ရသာ်ဂှ်ကီုလေဝ်၊ ဍာ်ပလိုင် ၜိုတ် ၆၈% ဂှ် ကလောအ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဒဵုဍာ်ကလောအ် (Glaciers) တုဲ ၃၀% ဂှ် ဒှ်ဍာ်သၟဝ်တိ (Groundwater) ရ။ ဍာ်မၞုံလ္တူတိ ညံင်ရဴ ဍာ်ကြုင် ကေုာံ ဍာ်ကၟာတအ်ဂှ် နွံဆ ၜိုတ် ၁% ဓဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |author=Gleick, P. H. |title=Water in Crisis: A Guide to the World's Fresh Water Resources |year=2022 |url=https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/science/how-much-water-there-and-earth |publisher=USGS}}&lt;/ref&gt;

လၟေင်ဂေတ်ဍာ် (Water cycle) ဝွံ ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် သဘာဝ မဆက်တန်တဴ မပ္တံကဵု ပရေင်ဍာ်ဇတ်တိုန် (Evaporation)၊ ပရေင်ကောံကလောအ် (Condensation)၊ ကေုာံ ပရေင်ဗြဲဂူစှ်ေ (Precipitation) တအ်ရ။

== ၄။ လေယျာကျာ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Atmosphere and Climate) ==
လေယျာကျာ (Atmosphere) ဂၠးတိဝွံ ဒှ်ကထိုက် ဓါတ်ကျာဂမၠိုင် မပူရေတ်လဝ် ဂၠးတိ နကဵု ဒြဟတ်ဓရောတ် (Gravity) ရ။ ဍေံဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကထိုက်နာနာ မပ္တံကဵု တရဝ်ပဝ်သဖဳယျာ (Troposphere), သထရက်တဝ်သဖဳယျာ (Stratosphere), မေတ်သဝ်သဖဳယျာ (Mesosphere), သာမဝ်သဖဳယျာ (Thermosphere), ကေုာံ အိတ်က်ဇဝ်သဖဳယျာ (Exosphere) ရ။

'''လဒက်ပတန် လေယျာကျာ:'''
# [[နိုက်ထရဝ်ဂျေန်]] (Nitrogen) - ၇၈%
# [[အံက်သဳဂျေန်]] (Oxygen) - ၂၁%
# အာဂွန် (Argon) - ၀.၉%
# ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (Carbon dioxide) - ၀.၀၄%

လေယျာကျာဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ မင်မွဲလမျီု၊ ဍေံသိုပ်ကေတ် လျး ခရိုင်ခေတ် (Ultraviolet radiation) နူတ္ၚဲ နကဵု ကထိုက်အဝ်ဇြောန် (Ozone layer) ကေုာံ ထိင်ဒဝ်ကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ နကဵု ဖဵုသွဟ် သ္ၚိဒ္ၚောဝ် (Greenhouse effect) ရ။ ရာသဳဥတု (Climate) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အကာဲအရာ သမၠိုင်အခိင် မဆေင်ကဵု ကျာ၊ ဂမ္တဴ ကေုာံ ဗြဲ ပ္ဍဲကဵု ဒေသမွဲမွဲရ။ ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ ဒှ်ပြသၞာ သဘာဝ မဇၞော်အိုတ်မွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite book |author=IPCC |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |year=2021 |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change |isbn=978-92-9169-158-6}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ လဒက်ပတန်တိ ကေုာံ ဓါတ်ခတဵုတိ (Geological and Soil Framework) ==
[[Geology|ဘူမိဗေဒ]] (Geology) ဝွံ လ္ၚတ်ကေတ် ဒြပ်ရုပ်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ တွဵုဒၞာတိ (Lithosphere) ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကထိုက် တၟံတြာပ် (Tectonic plates) မချဳဒရိုင်ဒၟံင် လ္တူ ကထိုက်တိ မတူဍိုန်ဒၟံင် (Asthenosphere) ရ။ ပရေင်ချဳဒရိုင် ကထိုက်တၟံတြာပ်တအ်ဝွံ ကတဵုဗဒှ်ကဵု ဒဵု၊ ခတိုဟ်ဒဵုပၟတ် (Volcanoes) ကေုာံ ပရေင်တိချဳ (Earthquakes) ရ။

တိ (Soil) ဂှ် ဒှ်အရာမနွံလ္တူအိုတ် ပ္ဍဲတွဵုဒၞာတိတုဲ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဓါတ်သတ္တု၊ ဓါတ်အော်ဂဲနေတ် (Organic matter)၊ ကျာ ကေုာံ ဍာ်ရ။ ပရေင်ခတဵုတိ (Soil formation) ဝွံ ကေတ်အခိင် သၞာံ ဗွဲမလံလာ်တုဲ၊ တိခိုဟ်တအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် တဵုလွဳ ကေုာံ သၞောတ်ဂေဟ ဂၠးတိရ။

== ၆။ သဘာဝဂြိုပ် ကေုာံ ဇဳဝစုံလၚ် (Wilderness and Biodiversity) ==
[[File:Forest on Barro Colorado.png|thumb|250px|ဂြိုပ်ဗြဲ (Rainforest) မၞုံကဵု ဂကူဇဳဝ မနာနာသာ်၊ မဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက် ဇဳဝစုံလင်။]]
သဘာဝဂြိုပ် (Wilderness) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဒေသ ပွဳပွူသဘာဝ မဟွံဒးဒုင် ပထုဲလဝ် နကဵု လၟေင်ကမၠောန်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ဒေသတအ်ဏအ်ဝွံ မင်မွဲလဝ် ကဆံင်သဘာဝ မသ္အးဇ္ၚးတုဲ ဒှ်ဒၞာဲ ဒတန်အဓိက သွက် သတ်တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု အရိုင်ဂမၠိုင်ရ။

[[ဇဳဝစုံလၚ်]] (Biodiversity) ဝွံ ပံက်အဓိပ္ပါယ် သွက် ပရေင်နာနာသာ် သတ်မၞုံကဵုလမျီု ပ္ဍဲလ္တူဂၠးတိ၊ မပ္တံကဵု ဂကူနာနာ (Species diversity)၊ ဗဳဇနာနာ (Genetic diversity) ကေုာံ သၞောတ်ဂေဟနာနာ (Ecosystem diversity) ရ။ ဇဳဝစုံလင်ဝွံ ကဵုဖဵု သွက် ပရေင်တန်တဴခိုင်ကၠိုက် သၞောတ်ဂေဟရ။ သၞောတ်ဂေဟ မၞုံကဵု ဇဳဝစုံလင် မသၠုင်မ္ဂး မာန်ဒုင်ဒဝ် ကုပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ အန္တရာဲဂမၠိုင် ခိုဟ်နူကဵု သၞောတ်ဂေဟ မၞုံကဵု ဇဳဝအောန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=What is Biodiversity? |url=https://www.worldwildlife.org/pages/what-is-biodiversity |publisher=World Wildlife Fund |access-date=2023-10-15}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဘာယာမ် ကေုာံ ဒေသပွဳပွူတၟေင် (Biomes and Ecoregions) ==
ဘာယာမ် (Biomes) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒေသသၞောတ်ဂေဟ ဗွဲမဇၞော် မၞုံကဵု တၞံဆု ကေုာံ သတ်တိရစ္ဆာန် မတုပ်ရေင်သ္ကအ် မကိတ်ညဳ ကုရာသဳဥတု ဒေသဂှ်ရ။ ဘာယာမ် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲဂၠးတိ ပါဝင်ကဵု-
* '''ဂြိုပ်ဗြဲ (Tropical Rainforests):''' မၞုံကဵု ဗြဲဂူဂၠိုင်၊ ဂမ္တဴသၠုင်၊ ကေုာံ ဇဳဝစုံလင် မဂၠိုင်အိုတ်။
* '''ဂြိုပ်သၠကသိုဟ် (Deciduous Forests):''' မၞုံကဵု ဥတုပန်သာ် မကၠးဖ္ဍး။
* '''ဝါချောဲ (Savannas and Grasslands):''' မၞုံကဵု ချောဲဂၠိုင် ကေုာံ တၞံဆုအောန်၊ မဒှ်ဒၞာဲ သတ်စချောဲတအ် မံင်ဂၠိုင်။
* '''ကန္တာရ (Deserts):''' မၞုံကဵု ဗြဲဂူအောန် ဗွဲမလောန်၊ ဥတုကတဴ ကေုာံ သတ်မဒုင်ဒဝ်ဂမ္တဴမာန် ဟေင် မံင်တန်တဴမာန်။
* '''တုန္ဒရာ (Tundra):''' ဒေသဂံက်လောန် မၞုံကဵု တိကလောအ်လၟိုန် (Permafrost) ကေုာံ တၞံဆုဍောတ်တ်ဟေင် တိုန်မာန်။

ဘာယာမ်တအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ရာသဳဥတု ဂၠးတိ ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ သၞောတ်သဘာဝရ။

== ၈။ ပြသၞာ ပွဳပွူသဘာဝဂမၠိုၚ် (Environmental Challenges and Issues) ==
[[File:Air pollution.jpg|thumb|250px|ပွမကၠိခတောန် လေယျာကျာ ဟိုတ်နူ ရုင်စက်ဂမၠိုင် မဒှ်ပြသၞာ သဘာဝ အဓိကမွဲ။]]
ပ္ဍဲခေတ်ကာလ လၟုဟ်၊ ပွဳပွူသဘာဝ ဒးဒုင်ဇီုကပိုက် ကေုာံ ဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာ ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် ဟိုတ်နူ လၟေင်ကမၠောန် မၞိဟ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |author=Smith, R. |title=Environmental Issues and Solutions |year=2022 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198811234}}&lt;/ref&gt; ပြသၞာ အဓိကဂမၠိုင်ဂှ် ပါဝင်ကဵု-
# '''ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ပရေင်ဂၠးတိကတဴ (Global warming) မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပွမစံင် ကၠေင်ဍာ်တိ (Fossil fuels) ကေုာံ ပွမတက်ပလီုဂြိုပ်ဆု။ အရာဏအ် ပကဵုညံင် ဍာ်ကလောအ် ဂွံလာဲ ကေုာံ ဍာ်ၜဳ ဂွံသၠုင်တိုန်။
# '''ပွမကၠိခတောန် (Pollution):''' ပရေင်ကၠိခတောန် လေယျာကျာ၊ ဍာ် ကေုာံ တိ ဟိုတ်နူ ဓါတ်ဂျိ နူရုင်စက်၊ ပလပ်သတေတ် (Plastic) ကေုာံ ဓါတ်ဝါတ် တဵုလွဳဂမၠိုင်။
# '''ပွမတက်ပလီုဂြိုပ် (Deforestation):''' ပွမကုတ်ဗိုတ် တၞံဆု သွက်ဂွံ ဂွံတိဗ္ၚ ကေုာံ ဒၞာဲသိုင်သ္ၚိတအ်ဂှ် ပလီုပလာ်ကဵု ဒတန် သတ်တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်သိုပ် ဓါတ်ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက်။
# '''ပွမအိုတ်သြိုဟ် ဂကူဇဳဝ (Loss of Biodiversity):''' ဟိုတ်နူ ဒတန်ဒးဒုင်ပလီုတုဲ၊ ဂကူသတ် ကေုာံ တၞံဆု ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ မအိုတ်သြိုဟ်ကၠေအ်အာ (Extinction) ရ။

== ၉။ ပရေၚ်မၚ်မွဲ ကေုာံ ဒတန်ခိုၚ်ကၠိုက် (Conservation and Sustainability) ==
ပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ (Environmental conservation) ဝွံ ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် မမင်မွဲ၊ စဵုဒၞာ ကေုာံ လွဳပရာ ပွဳပွူသဘာဝ ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ်အာရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဇဳဝစုံလင် ကေုာံ ညံင်သယံဇာတ ဂွံသှ်ေတန်တဴ သွက် အဆက်မၞိဟ် အနာဂတ်ရ။

'''ဒတန်ခိုင်ကၠိုက် (Sustainability):''' ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပွမစကာ သယံဇာတ သဘာဝ နကဵု နဲကဲ မဟွံပလီုပလာ်ကဵု အစောမ်သတ္တိ သဘာဝ မမာန်ကလေင်ဖန်ဗဒှ်တၟိရ။ ကုလသမဂ္ဂ (UN) ဝွံ ပတိတ်လဝ် တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်မောဝ် ဒတန်ခိုင်ကၠိုက် (Sustainable Development Goals - SDGs) သွက်ဂွံ ပသောင်ကလး ပြသၞာ သဘာဝ ဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sustainable Development Goals |url=https://sdgs.un.org/goals |publisher=United Nations |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

လၟေင်ကမၠောန် မင်မွဲဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ပွမဒက်ပတန် ဂြိုပ်မင်မွဲ (Protected areas)၊ ပွမကလေင်စကာ (Recycling)၊ ကေုာံ ပွမစကာ ဒြဟတ်ဓါတ် မမာန်ကလေင်ကလိဂွံ (Renewable energy ညံင်ရဴ ဒြဟတ်တ္ၚဲ ကေုာံ ကျာ) တအ်ဝွံ ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ。

== ၁၀။ လွပ်မၞိဟ် လ္တူသဘာဝ (Human Interaction and Impact) ==
မၞိဟ်တအ်ဝွံ နူကဵု သမယကိုပ်ကၠာတေံ ဆက်စၠောအ် ကေုာံ ဗဒဗ္ဒါဲဒၟံင် လ္တူ ပွဳပွူသဘာဝ သွက်ဂွံ ဂျိုင်လမျီု၊ မပ္တံကဵု စၞစ၊ ဍာ် ကေုာံ ဇွောအ်မတအ်ရ။ ၜိုန်ရသာ်ဂှ်ကီုလေဝ်၊ စတမ်နူ ပၠန်ဂတး ရုင်စက် (Industrial Revolution) တုဲ၊ ပရေင်ဇီုကပိုက် မၞိဟ် လ္တူသဘာဝဂှ် ဇၞော်တိုန် ဗွဲမလောန်ရ။ 

အစာသိပ္ပံတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ခေတ်ကာလလၟုဟ် နဒဒှ် '''ခေတ်အေန်သရဝ်ပဝ်သိန် (Anthropocene)'''၊ မဒှ်အခိင် လၟေင်ကမၠောန် မၞိဟ်တအ်ဝွံ ဒှ်ဒြဟတ်ဓရိုဟ် အဓိက မပြံင်လှာဲဒၟံင် အကာဲအရာ ဂၠးတိ ကေုာံ သၞောတ်ဂေဟရ။&lt;ref&gt;{{cite book |author=Crutzen, P. J. |title=Geology of Mankind: The Anthropocene |year=2002 |publisher=Nature |volume=415 |pages=23}}&lt;/ref&gt; ပွမစၟတ်သမ္တီ လွပ်ဂေဟမၞိဟ် (Ecological footprint) ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တအ် စကာဒၟံင် သယံဇာတ လောန်ကာဲ နူကဵု ဂၠးတိ မမာန်ကလေင်ဖန်ဗဒှ်ကဵုမာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပွမပြံင်လှာဲ နဲကဲမံင်စံင် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကုသဘာဝ (Eco-friendly living) ဝွံ ဒှ်တာလျိုင် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲလ္တူဂၠးတိဏအ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Johnson&quot;&gt;{{cite book |last=Johnson |first=D. L. |title=Meanings of Environmental Terms |year=2021 |publisher=Journal of Environmental Quality |volume=26 |pages=581–589}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UNEP&quot;&gt;{{cite web |title=The Natural Environment |url=https://www.unep.org |publisher=United Nations Environment Programme (UNEP) |access-date=2023-10-12}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Skinner&quot;&gt;{{cite book |last=Skinner |first=Brian J. |title=The Dynamic Earth: An Introduction to Physical Geology |year=2020 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0471152286}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Odum&quot;&gt;{{cite book |last=Odum |first=E. P. |title=Fundamentals of Ecology |year=2019 |publisher=Thomson Brooks/Cole |isbn=978-0534420666}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;USGS&quot;&gt;{{cite web |author=Gleick, P. H. |title=Water in Crisis: A Guide to the World's Fresh Water Resources |year=2022 |url=https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/science/how-much-water-there-and-earth |publisher=USGS}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;IPCC&quot;&gt;{{cite book |author=IPCC |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |year=2021 |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change |isbn=978-92-9169-158-6}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WWF&quot;&gt;{{cite web |title=What is Biodiversity? |url=https://www.worldwildlife.org/pages/what-is-biodiversity |publisher=World Wildlife Fund |access-date=2023-10-15}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Smith&quot;&gt;{{cite book |author=Smith, R. |title=Environmental Issues and Solutions |year=2022 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198811234}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SDG&quot;&gt;{{cite web |title=Sustainable Development Goals |url=https://sdgs.un.org/goals |publisher=United Nations |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Crutzen&quot;&gt;{{cite book |author=Crutzen, P. J. |title=Geology of Mankind: The Anthropocene |year=2002 |publisher=Nature |volume=415 |pages=23}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = ပွဳပွူသဘာဝ
| title      = ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ သိပ္ပံဂၠးတိ
| listclass  = hlist
| group1     = တွဵုဒၞာဂၠးတိ (Earth Spheres)
| list1      = 
* [[တွဵုဒၞာကျာ]] (Atmosphere)
* [[တွဵုဒၞာတိ]] (Lithosphere)
* [[တွဵုဒၞာဍာ်]] (Hydrosphere)
* [[တွဵုဒၞာဇဳဝ]] (Biosphere)
| group2     = သၞောတ်ဂေဟ (Ecology)
| list2      = 
* [[သၞောတ်ဂေဟ]]
* [[ဇဳဝစုံလၚ်]]
* [[ဘာယာမ်]]
| group3     = ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်မင်မွဲ
| list3      = 
* [[ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]]
* [[ပွမကၠိခတောန်]]
* [[ပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ]]
}}

[[Category:ပွဳပွူသဘာဝ]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]
[[Category:ဂၠးတိ]]
[[Category:သၞောတ်ဂေဟ]]</text>
      <sha1>6ihy27oivs1qnev87r8d86up7jq9n5j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11184</id>
    <revision>
      <id>55244</id>
      <timestamp>2026-06-12T02:56:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:New York City skyline.jpg|thumb|300px|ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ် ဍုင်နျူယံက် (New York City) မထ္ၜးကဵု အဆောက်အအုံ၊ ဂၠံင်ဍာန် ကေုာံ သဇိုင်အဆောက်အအုံ မၞိဟ်တအ် မသိုင်ခၞံလဝ်ရ။]]  '''ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်...&quot;</comment>
      <origin>55244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22000" sha1="i6jvdqffl8wjdu1sfcol0lgm3g064xy" xml:space="preserve">[[File:New York City skyline.jpg|thumb|300px|ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ် ဍုင်နျူယံက် (New York City) မထ္ၜးကဵု အဆောက်အအုံ၊ ဂၠံင်ဍာန် ကေုာံ သဇိုင်အဆောက်အအုံ မၞိဟ်တအ် မသိုင်ခၞံလဝ်ရ။]]

'''ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်''' ({{lang-en|Built environment}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပွဳပွူအကာဲအရာ မၞုံကဵု ဒြပ်ရုပ် မဒးဒုင်ဖန်ဗဒှ်၊ သိုင်ခၞံ ကေုာံ ပြံင်လှာဲလဝ် နကဵု ကောန်မၞိဟ်တအ် သွက်ဂွံ မံင်စံင်၊ ကၠောန်ကမၠောန် ကေုာံ ပစိုတ်မိပ်မြဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Moffatt |first=S. |title=Sustainable Built Environment |year=2001 |publisher=Earthscan |pages=15-20}}&lt;/ref&gt; ပွံက်အဓိပ္ပါယ်ဏအ်ဝွံ ဍေံပံင်ကောံလဝ် အရာအလုံအိုတ်သီု စတမ်နူကဵု သ္ၚိဌာန်၊ ရုင်၊ ဘာ၊ ရုင်ဂဥုဲ၊ ဂၠံင်ဍာန်၊ ဒဒန်၊ စဵုကဵုစိုပ် ပရေင်စမၠံက်ဍာ် ကေုာံ ကၠအ်ပ္ကဴ ဍုင် (parks) တအ်ရ။ ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်ဝွံ တၞဟ်ခြာဒၟံင် နူကဵု [[ပွဳပွူသဘာဝ]] (Natural environment) ဗွဲမလောန်တုဲ၊ ဍေံဒှ် ဒၞာဲဒတန် အဓိက သွက် ပရေင်ချဳဒရိုင် ကောန်မၞိဟ်တအ် လၟိုန်တ္ၚဲရ။

ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်ဝွံ ဍေံဇီုကပိုက် လ္တူ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ဆက်ဆံင် ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ သၞောတ်ဂေဟ သဘာဝ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္တူ ဒတန်ခိုင်ကၠိုက် (Sustainability) ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဇန် ဍုင် (Urban planning) တအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gehl |first=J. |title=Cities for People |year=2010 |publisher=Island Press |isbn=978-1597265737}}&lt;/ref&gt;

__TOC__

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်&quot; ဝွံ စကာကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ်နာနာ မပ္တံကဵု ဗိသုကာ၊ ပရေင်ဖန်ဇန် ဍုင်၊ ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဘူမိဗေဒ ဍုင် (Urban geography) ရ။ ဍေံဒှ် ဒၞာဲဒတန် မၞိဟ်တအ် မသိုင်ခၞံလဝ် သွက်ဂွံ ဂျိုင်လမျီု ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဗွဲမသၠဲလးမ္ဂး ဍေံသီုပါလုပ်ကဵု သၞောတ်သဇိုင်အဆောက်အအုံ (Infrastructure) မပ္တံကဵု သၞောတ်ဍာ်၊ သၞောတ်ပၟတ်လလဳ ကေုာံ သၞောတ်ဆက်စၠောအ်ဂမၠိုင်ရ။ ဍေံဟွံသေင် ဆအဆောက်အအုံမွဲဓဝ်၊ ဍေံဒှ် ပရေင်ဆက်စၠောအ် အကြာ မၞိဟ် ကေုာံ ဒၞာဲဒတန်တအ်ဂှ်ရ။ 

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်ဝွံ စတမ်ကၠုင် နူကဵု အခိင် ကောန်မၞိဟ်တအ် စကၠောန် ပရေင်တဵုလွဳ (Agricultural Revolution) ပ္ဍဲအခိင် ၜိုတ် ၁၀,၀၀၀ သၞာံ အတိက်တေံရ။ 
* '''ခေတ်တမၠာ:''' မၞိဟ်တအ် စသိုင်ခၞံ ကွာန်ဍောတ်တ် နကဵု တိ၊ ဆု ကေုာံ တၟံ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘဲသဘာဝ ကေုာံ တိရစ္ဆာန်ရ။
* '''ခေတ်အေန်ပါယာ:''' ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင် ညံင်ရဴ ရဝ်မ (Rome) ကေုာံ မေသောပိုတေမဳယျာ (Mesopotamia) တအ် စဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ဍာ်၊ ဒဒန် ကေုာံ ဂၠံင်ဍာန် မစနစ်တကျရ။
* '''ပၠန်ဂတး ရုင်စက် (Industrial Revolution):''' ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ၊ ရုင်စက် ကေုာံ ကွတ်စက်တအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ မၞိဟ်တအ် ပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင်ရ။ အရာဏအ် ကတဵုဗဒှ်ကဵု ဍုင်ဇၞော် မၞုံကဵု မၞိဟ်က္ဍိုပ်ပေင် (Urbanization) ရ။
* '''ခေတ်လၟုဟ်:''' ဍုင်ဇၞော်တအ်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ပသဲ၊ ဒ္ၚောဝ် ကေုာံ ကောန်ကရေတ်တုဲ ဒှ်အာ ပွဳပွူ မသၠုင် ကေုာံ လှဲလး ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Glaeser |first=E. |title=Triumph of the City: How Our Greatest Invention Makes Us Richer, Smarter, Greener, Healthier, and Happier |year=2011 |publisher=Penguin Press}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ လဒက်ပတန်ဂမၠိုၚ် (Components of the Built Environment) ==
ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက ဂမၠိုင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ အင်္ဂလက္ခဏာ လဒက်ပတန် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! စၟတ် !! ကဏ္ဍ (Category) !! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Description) !! ဥပမာ (Examples)
|-
| ၁ || '''အဆောက်အအုံ (Buildings)''' || ဒၞာဲဒတန် သွက် မၞိဟ်တအ် မံင်စံင်၊ ကၠောန်ကမၠောန် ကေုာံ ဗတောန်ပညာရ။ || သ္ၚိ၊ ရုင်စက်၊ ဘာ၊ ရုင်ဂဥုဲ၊ ကွဳစက်
|-
| ၂ || '''သဇိုင်အဆောက်အအုံ (Infrastructure)''' || သၞောတ်လဒက်ပတန် မထံက်ပင်ကဵု ဍုင် ကေုာံ ကွာန်။ || ဂၠံင်ဍာန်၊ ဒဒန်၊ က္ၜင်ကျာကွင်း၊ ရထားသၞောတ်
|-
| ၃ || '''သၞောတ်ထံက်ပင် (Utilities)''' || သၞောတ် မပလံင်ဗစိုပ် ပၟိက်အာသံ အဓိက သွက်ဂွံ ဂျိုင်လမျီု။ || ဍာ်၊ ပၟတ်လလဳ၊ အေန်တာနက်၊ သၞောတ်ပတိတ်ကၠိခတောန်
|-
| ၄ || '''ဒၞာဲသၠး (Public Spaces)''' || ဒၞာဲ မၞိဟ်ဂမၠိုင် လုပ်စိုပ် စကာမာန် မဟွံမဲကဵု ကၟာတ်လဒဵု။ || ကၠအ်ပ္ကဴ ဍုင်၊ ပလာဇာ၊ ဒၞာဲဝေင်၊ ဒၞာဲကျာ်
|}

== ၄။ ပရေၚ်ဆက်စၠောအ် ကုပွဳပွူသဘာဝ (Interaction with the Natural Environment) ==
[[File:Urban sprawl.jpg|thumb|250px|ပရေင်လှဲလးဍုင် (Urban sprawl) မဇီုကပိုက် လ္တူတိဗ္ၚ ကေုာံ သဘာဝဂြိုပ်။]]
ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ရေင်သ္ကအ် လၟိုန်ရ။ ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင်ဝွံ စကာ သယံဇာတ သဘာဝ မပ္တံကဵု ဍာ်၊ တၟံ ကေုာံ ဒြဟတ်ဓါတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''တကအ် ဂမ္တဴ ဍုင် (Urban Heat Island):''' အဆောက်အအုံ ကေုာံ ဂၠံင်ဍာန် ကောန်ကရေတ်တအ်ဝွံ သိုပ်ကေတ် ဂမ္တဴတ္ၚဲတုဲ ပကဵုညံင် ဍုင်ဂှ် ကတဴနူကဵု ကွာန်မ္ၚးဍုင်ရ။
* '''ပရေင်ကၠိခတောန် (Pollution):''' ရုင်စက် ကေုာံ ကွဳစက်တအ် ပတိတ် ဓါတ်ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် မကတဵုဗဒှ် ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ရ။
* '''လွပ်ဂေဟ (Ecological Footprint):''' ဍုင်ဇၞော်တအ်ဝွံ နွံပၟိက် တိ ကေုာံ သယံဇာတ နူမ္ၚးဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Newman |first=P. |title=Sustainability and Cities: Overcoming Automobile Dependence |year=1999 |publisher=Island Press}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေၚ်ထတ်ယုက် မၞိဟ် ကေုာံ ပွဳပွူ (Public Health and Built Environment) ==
ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်ဝွံ ဇီုကပိုက် လ္တူ ပရေင်ထတ်ယုက် ကောန်မၞိဟ် သီုစိုတ် သီုကာယရ။
* '''ပွမကွာ်မာန် (Walkability):''' ဍုင်မၞုံကဵု ဂၠံင်ကွာ်ခိုဟ် ကေုာံ ဒၞာဲဍိုက်ကွဳလိုန် ၜိုဟ်သြိုဟ်တအ်ဝွံ ဖအောန်ဖျေဟ် ယဲကၠေင်ဍိုက် (Obesity) ကေုာံ ယဲဂြိုဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Handy |first=S. |title=How the Built Environment Affects Physical Activity: Views from Urban Planning |year=2002 |publisher=American Journal of Preventive Medicine}}&lt;/ref&gt;
* '''ဍာ်ဒကေဝ် ကျာ (Air Quality):''' ဂၠံင်ဍာန် မယိုက်ဍိုက်ကွဳစက်ဂၠိုင်တအ် ကတဵုဗဒှ် ယဲယီုဝါတ် (Asthma) ရ။
* '''ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် (Mental Health):''' ပွမနွံကဵု ကၠအ်ပ္ကဴ (Green spaces) ပ္ဍဲဍုင်ဝွံ ပဖအောန်ဖျေဟ် ဓဝ်စိုတ်ဍောင်ၜိုတ် (Stress) ကေုာံ ပခိုဟ်ပတိုန် ပရေင်မိပ်မြဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=R. J. |title=The Impact of the Built Environment on Health: An Emerging Field |year=2003 |publisher=American Journal of Public Health}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေၚ်ဖန်ဇန် ဍုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်သိုၚ်ခၞံ (Urban Planning and Architecture) ==
[[ပရေင်ဖန်ဇန် ဍုင်]] (Urban planning) ဝွံ ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် စၞောန်ထ္ၜး ဗီုလဵု ဂွံစကာ တိ၊ ဗီုလဵု ဂွံသိုင် အဆောက်အအုံ ကေုာံ ဗီုလဵု ဂွံပလံင်ဗစိုပ် သၞောတ်ထံက်ပင်တအ်ရ။ 
* '''ပွမပါ်ဇြောန် (Zoning):''' ဒှ်ပွမပါ်ခြာ ဒၞာဲသ္ၚိဌာန်၊ ဒၞာဲကူသာန်သွံရာန် ကေုာံ ဒၞာဲရုင်စက် ညံင်ဟွံဂွံ ထုဲထံင် ရေင်သ္ကအ်ရ။
* '''ဗိသုကာ (Architecture):''' ပရေင်သိုင်ခၞံ အဆောက်အအုံတအ်ဝွံ ဒးကိတ်ညဳ ကုယေန်သၞာင်၊ ရာသဳဥတု ကေုာံ ပၟိက်အာသံ မၞိဟ်မံင်တအ်ရ။

== ၇။ သဇိုၚ်အဆောက်အအုံ ကေုာံ ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ် (Infrastructure and Transportation) ==
သၞောတ် ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Transportation) ဝွံ ဒှ်ဆီဇေဝ် ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်ရ။ ဍုင်မၞုံကဵု သၞောတ် ကွဳစက်ညးဍုင်ကွာန် (Public transit) ခိုဟ်မ္ဂး မၞိဟ်တအ် ဟွံဒးဗဒဗ္ဒါဲ လ္တူ ကွဳစက်ပူဂိုလ် ဗွဲမလောန်တုဲ ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ကၠိခတောန်မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ewing |first=R. |title=Measuring Sprawl and Its Impact |year=2003 |publisher=Smart Growth America}}&lt;/ref&gt; ဂၠံင်ဍာန်၊ တရဴရထား၊ ကေုာံ ဂၠံင်ကွာ်တအ်ဝွံ ဒးဒုင်သိုင်ခၞံလဝ် ညံင်ဂွံ ၜိုဟ်သြိုဟ် ကုညးအလုံအိုတ်သီုရ။

== ၈။ ဒတန်ခိုၚ်ကၠိုက် ကေုာံ ပရေၚ်သိုၚ်ခၞံ သာ်ၚေက် (Sustainability and Green Building) ==
[[File:Green building.jpg|thumb|left|250px|အဆောက်အအုံ သာ်ၚေက် မစကာလဝ် ဓါတ်တ္ၚဲ ကေုာံ တၞံဆု လ္တူက္ဍိုပ်သ္ၚိ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် သဘာဝ။]]
ဟိုတ်နူ ပြသၞာ ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတုတုဲ၊ ပရေင်သိုင်ခၞံ အဆောက်အအုံ သာ်ၚေက် (Green building) ဂှ် ကိစ္စဇၞော်ကၠုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Barton |first=H. |title=Sustainable Communities: The Potential for Eco-Neighbourhoods |year=2000 |publisher=Earthscan}}&lt;/ref&gt;
* '''ပွမစောမ်ဒြဟတ် (Energy Efficiency):''' စကာ လျးတ္ၚဲ၊ ပၟတ်ကျာ ကေုာံ သၞောတ်ထိင်ဂမ္တဴ မအောန်ကဵု ဒြဟတ်ဓါတ်။
* '''လက်မှတ် LEED:''' ဒှ်စၟတ်သမ္တီ အဆောက်အအုံ မကိတ်ညဳ ကုသဘာဝ ကေုာံ မၞုံကဵု ဒတန်ခိုင်ကၠိုက်ရ။
* '''က္ဍိုပ်သ္ၚိ သာ်ၚေက် (Green Roofs):''' ပွမတဵုလွဳ တၞံဆု လ္တူက္ဍိုပ်သ္ၚိ သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် ဂမ္တဴ ကေုာံ ဍာ်ဗြဲ မဇွောဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Beatley |first=T. |title=Green Urbanism: Learning From European Cities |year=2000 |publisher=Island Press}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဒြဟတ်ဓရိုဟ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Economic and Social Impacts) ==
ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်ဝွံ ဍေံဖန်ဗဒှ်ကဵု ၚုဟ်မး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သၞောတ်လဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ်ရ။
* '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ်တၟိ (Gentrification):''' ကွာန် ဟွံသေင်မ္ဂး အုံတြေံတအ်ဂှ် ပလေဝ်ပလေတ်တၟိတုဲ ၚုဟ်မး သ္ၚိဌာန် သၠုင်တိုန်ရ။ အရာဏအ် ပကဵုညံင် ညးမံင်တြေံတအ် ဒးဒုင်ပြံင်တိတ်ရ။
* '''ပရေင်ပံင်ကောံ (Social Cohesion):''' ဒၞာဲသၠး ကေုာံ ကၠအ်ပ္ကဴတအ်ဝွံ ကဵုအခေါင် ကုမၞိဟ်နာနာသာ် ညံင်ဂွံ ဆဵုဂဗ ကေုာံ ပံင်ကောံ ရေင်သ္ကအ်ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ် ကေုာံ ဍုၚ်သမာတ် (Future and Smart Cities) ==
အနာဂတ် ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင်လ္တူ ကွတ်ပညာ ကေုာံ ဒတန်ခိုင်ကၠိုက်ရ။ [[ဍုင်သမာတ် (Smart City)]] တအ်ဝွံ စကာ အေန်တာနက် အရာအလုံအိုတ်သီု (IoT - Internet of Things) သွက်ဂွံ ပကောံတင်နင် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် သၞောတ်ဍုင် ညံင်ဂွံ စောမ်သတ္တိ နွံရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Townsend |first=A. M. |title=Smart Cities: Big Data, Civic Hackers, and the Quest for a New Utopia |year=2013 |publisher=W. W. Norton &amp; Company}}&lt;/ref&gt; သၞောတ်ပၟတ်ဂၠံင် မကၠေတ်ကေတ်စိုတ်၊ ကွဳစက် အလဵုအလဵုဒဳ (Autonomous vehicles) ကေုာံ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ကၠိခတောန်တအ်ဝွံ ဒှ်အင်္ဂလက္ခဏာ ဍုင်သမာတ်ရ။ 

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=bRVXvH-Eto8 လ္ၚတ် ဍုင်သမာတ် အနာဂတ် (YouTube Link)]

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Moffatt&quot;&gt;{{cite book |last=Moffatt |first=S. |title=Sustainable Built Environment |year=2001 |publisher=Earthscan |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Gehl&quot;&gt;{{cite book |last=Gehl |first=J. |title=Cities for People |year=2010 |publisher=Island Press |isbn=978-1597265737}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Glaeser&quot;&gt;{{cite book |last=Glaeser |first=E. |title=Triumph of the City: How Our Greatest Invention Makes Us Richer, Smarter, Greener, Healthier, and Happier |year=2011 |publisher=Penguin Press}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Newman&quot;&gt;{{cite book |last=Newman |first=P. |title=Sustainability and Cities: Overcoming Automobile Dependence |year=1999 |publisher=Island Press}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Handy&quot;&gt;{{cite book |last=Handy |first=S. |title=How the Built Environment Affects Physical Activity: Views from Urban Planning |year=2002 |publisher=American Journal of Preventive Medicine}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Jackson&quot;&gt;{{cite book |last=Jackson |first=R. J. |title=The Impact of the Built Environment on Health: An Emerging Field |year=2003 |publisher=American Journal of Public Health}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ewing&quot;&gt;{{cite book |last=Ewing |first=R. |title=Measuring Sprawl and Its Impact |year=2003 |publisher=Smart Growth America}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Barton&quot;&gt;{{cite book |last=Barton |first=H. |title=Sustainable Communities: The Potential for Eco-Neighbourhoods |year=2000 |publisher=Earthscan}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Beatley&quot;&gt;{{cite book |last=Beatley |first=T. |title=Green Urbanism: Learning From European Cities |year=2000 |publisher=Island Press}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Townsend&quot;&gt;{{cite book |last=Townsend |first=A. M. |title=Smart Cities: Big Data, Civic Hackers, and the Quest for a New Utopia |year=2013 |publisher=W. W. Norton &amp; Company}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = ပွဳပွူ
| title      = ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်
| listclass  = hlist
| group1     = လဒက်ပတန် မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ် (Built Environment)
| list1      = 
* [[ဗိသုကာ]] (Architecture)
* [[ပရေင်ဖန်ဇန် ဍုင်]] (Urban Planning)
* [[သဇိုင်အဆောက်အအုံ]] (Infrastructure)
* [[ဍုင်သမာတ် (Smart City)]]
| group2     = ပရေင်ဆက်စၠောအ် သဘာဝ (Natural Interaction)
| list2      = 
* [[ပွဳပွူသဘာဝ]]
* [[ဒတန်ခိုင်ကၠိုက်]]
* [[ပရေင်သိုင်ခၞံ သာ်ၚေက်]]
* [[လွပ်ဂေဟ]]
| group3     = ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်
| list3      = 
* [[ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန်]]
* [[ပရေင်ဖန်ဗဒှ်တၟိ (Gentrification)]]
* [[ဒၞာဲသၠး ညးဍုင်ကွာန်]]
}}

[[Category:ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်]]
[[Category:ဗိသုကာ]]
[[Category:ပရေင်ဖန်ဇန် ဍုင်]]
[[Category:သဇိုင်အဆောက်အအုံ]]</text>
      <sha1>i6jvdqffl8wjdu1sfcol0lgm3g064xy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55245</id>
      <parentid>55244</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T02:59:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21925" sha1="sk9m1e4mdfbgd0ueebvlgl9xbi1hbic" xml:space="preserve">[[File:New York City skyline.jpg|thumb|300px|ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ် ဍုင်နျူယံက် (New York City) မထ္ၜးကဵု ဌာန်ဒတန် ၊ ဂၠံင်ဍာန် ကေုာံ သဇိုင်ဌာန်ဒတန်  မၞိဟ်တအ် မသိုင်ခၞံလဝ်ရ။]]

'''ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်''' ({{lang-en|Built environment}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပွဳပွူအကာဲအရာ မၞုံကဵု ဒြပ်ရုပ် မဒးဒုင်ဖန်ဗဒှ်၊ သိုင်ခၞံ ကေုာံ ပြံင်လှာဲလဝ် နကဵု ကောန်မၞိဟ်တအ် သွက်ဂွံ မံင်စံင်၊ ကၠောန်ကမၠောန် ကေုာံ ပစိုတ်မိပ်မြဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Moffatt |first=S. |title=Sustainable Built Environment |year=2001 |publisher=Earthscan |pages=15-20}}&lt;/ref&gt; ပွံက်အဓိပ္ပါယ်ဏအ်ဝွံ ဍေံပံင်ကောံလဝ် အရာအလုံအိုတ်သီု စတမ်နူကဵု သ္ၚိဌာန်၊ ရုင်၊ ဘာ၊ ရုင်ဂဥုဲ၊ ဂၠံင်ဍာန်၊ ဒဒန်၊ စဵုကဵုစိုပ် ပရေင်စမၠံက်ဍာ် ကေုာံ ကၠအ်ပ္ကဴ ဍုင် (parks) တအ်ရ။ ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်ဝွံ တၞဟ်ခြာဒၟံင် နူကဵု [[ပွဳပွူသဘာဝ]] (Natural environment) ဗွဲမလောန်တုဲ၊ ဍေံဒှ် ဒၞာဲဒတန် အဓိက သွက် ပရေင်ချဳဒရိုင် ကောန်မၞိဟ်တအ် လၟိုန်တ္ၚဲရ။

ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်ဝွံ ဍေံဇီုကပိုက် လ္တူ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ဆက်ဆောံ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ သၞောတ်ဂေဟ သဘာဝ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္တူ ဒတန်ခိုင်ကၠိုက် (Sustainability) ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဇန် ဍုင် (Urban planning) တအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gehl |first=J. |title=Cities for People |year=2010 |publisher=Island Press |isbn=978-1597265737}}&lt;/ref&gt;

__TOC__

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်&quot; ဝွံ စကာကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ်နာနာ မပ္တံကဵု ဗိသုကာ၊ ပရေင်ဖန်ဇန် ဍုင်၊ ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဘူမိဗေဒ ဍုင် (Urban geography) ရ။ ဍေံဒှ် ဒၞာဲဒတန် မၞိဟ်တအ် မသိုင်ခၞံလဝ် သွက်ဂွံ ဂျိုင်လမျီု ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဗွဲမသၠဲလးမ္ဂး ဍေံသီုပါလုပ်ကဵု သၞောတ်သဇိုင်ဌာန်ဒတန်  (Infrastructure) မပ္တံကဵု သၞောတ်ဍာ်၊ သၞောတ်ပၟတ်လလဳ ကေုာံ သၞောတ်ဆက်စၠောအ်ဂမၠိုင်ရ။ ဍေံဟွံသေင် ဆဌာန်ဒတန် မွဲဓဝ်၊ ဍေံဒှ် ပရေင်ဆက်စၠောအ် အကြာ မၞိဟ် ကေုာံ ဒၞာဲဒတန်တအ်ဂှ်ရ။ 

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်ဝွံ စတမ်ကၠုင် နူကဵု အခိင် ကောန်မၞိဟ်တအ် စကၠောန် ပရေင်တဵုလွဳ (Agricultural Revolution) ပ္ဍဲအခိင် ၜိုတ် ၁၀,၀၀၀ သၞာံ အတိက်တေံရ။ 
* '''ခေတ်တမၠာ:''' မၞိဟ်တအ် စသိုင်ခၞံ ကွာန်ဍောတ်တ် နကဵု တိ၊ ဆု ကေုာံ တၟံ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘဲသဘာဝ ကေုာံ တိရစ္ဆာန်ရ။
* '''ခေတ်အေန်ပါယာ:''' ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင် ညံင်ရဴ ရဝ်မ (Rome) ကေုာံ မေသောပိုတေမဳယျာ (Mesopotamia) တအ် စဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ဍာ်၊ ဒဒန် ကေုာံ ဂၠံင်ဍာန် မစနစ်တကျရ။
* '''ပၠန်ဂတး ရုင်စက် (Industrial Revolution):''' ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ၊ ရုင်စက် ကေုာံ ကွတ်စက်တအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ မၞိဟ်တအ် ပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင်ရ။ အရာဏအ် ကတဵုဗဒှ်ကဵု ဍုင်ဇၞော် မၞုံကဵု မၞိဟ်က္ဍိုပ်ပေင် (Urbanization) ရ။
* '''ခေတ်လၟုဟ်:''' ဍုင်ဇၞော်တအ်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ပသဲ၊ ဒ္ၚောဝ် ကေုာံ ကောန်ကရေတ်တုဲ ဒှ်အာ ပွဳပွူ မသၠုင် ကေုာံ လှဲလး ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Glaeser |first=E. |title=Triumph of the City: How Our Greatest Invention Makes Us Richer, Smarter, Greener, Healthier, and Happier |year=2011 |publisher=Penguin Press}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ လဒက်ပတန်ဂမၠိုၚ် (Components of the Built Environment) ==
ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက ဂမၠိုင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ အင်္ဂလက္ခဏာ လဒက်ပတန် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! စၟတ် !! ကဏ္ဍ (Category) !! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Description) !! ဥပမာ (Examples)
|-
| ၁ || '''ဌာန်ဒတန်  (Buildings)''' || ဒၞာဲဒတန် သွက် မၞိဟ်တအ် မံင်စံင်၊ ကၠောန်ကမၠောန် ကေုာံ ဗတောန်ပညာရ။ || သ္ၚိ၊ ရုင်စက်၊ ဘာ၊ ရုင်ဂဥုဲ၊ ကွဳစက်
|-
| ၂ || '''သဇိုင်ဌာန်ဒတန်  (Infrastructure)''' || သၞောတ်လဒက်ပတန် မထံက်ပင်ကဵု ဍုင် ကေုာံ ကွာန်။ || ဂၠံင်ဍာန်၊ ဒဒန်၊ က္ၜင်ကျာကွင်း၊ ရထားသၞောတ်
|-
| ၃ || '''သၞောတ်ထံက်ပင် (Utilities)''' || သၞောတ် မပလံင်ဗစိုပ် ပၟိက်အာသံ အဓိက သွက်ဂွံ ဂျိုင်လမျီု။ || ဍာ်၊ ပၟတ်လလဳ၊ အေန်တာနက်၊ သၞောတ်ပတိတ်ကၠိခတောန်
|-
| ၄ || '''ဒၞာဲသၠး (Public Spaces)''' || ဒၞာဲ မၞိဟ်ဂမၠိုင် လုပ်စိုပ် စကာမာန် မဟွံမဲကဵု ကၟာတ်လဒဵု။ || ကၠအ်ပ္ကဴ ဍုင်၊ ပလာဇာ၊ ဒၞာဲဝေင်၊ ဒၞာဲကျာ်
|}

== ၄။ ပရေၚ်ဆက်စၠောအ် ကုပွဳပွူသဘာဝ (Interaction with the Natural Environment) ==
[[File:Urban sprawl.jpg|thumb|250px|ပရေင်လှဲလးဍုင် (Urban sprawl) မဇီုကပိုက် လ္တူတိဗ္ၚ ကေုာံ သဘာဝဂြိုပ်။]]
ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ရေင်သ္ကအ် လၟိုန်ရ။ ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင်ဝွံ စကာ သယံဇာတ သဘာဝ မပ္တံကဵု ဍာ်၊ တၟံ ကေုာံ ဒြဟတ်ဓါတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''တကအ် ဂမ္တဴ ဍုင် (Urban Heat Island):''' ဌာန်ဒတန်  ကေုာံ ဂၠံင်ဍာန် ကောန်ကရေတ်တအ်ဝွံ သိုပ်ကေတ် ဂမ္တဴတ္ၚဲတုဲ ပကဵုညံင် ဍုင်ဂှ် ကတဴနူကဵု ကွာန်မ္ၚးဍုင်ရ။
* '''ပရေင်ကၠိခတောန် (Pollution):''' ရုင်စက် ကေုာံ ကွဳစက်တအ် ပတိတ် ဓါတ်ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် မကတဵုဗဒှ် ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ရ။
* '''လွပ်ဂေဟ (Ecological Footprint):''' ဍုင်ဇၞော်တအ်ဝွံ နွံပၟိက် တိ ကေုာံ သယံဇာတ နူမ္ၚးဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Newman |first=P. |title=Sustainability and Cities: Overcoming Automobile Dependence |year=1999 |publisher=Island Press}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေၚ်ထတ်ယုက် မၞိဟ် ကေုာံ ပွဳပွူ (Public Health and Built Environment) ==
ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်ဝွံ ဇီုကပိုက် လ္တူ ပရေင်ထတ်ယုက် ကောန်မၞိဟ် သီုစိုတ် သီုကာယရ။
* '''ပွမကွာ်မာန် (Walkability):''' ဍုင်မၞုံကဵု ဂၠံင်ကွာ်ခိုဟ် ကေုာံ ဒၞာဲဍိုက်ကွဳလိုန် ၜိုဟ်သြိုဟ်တအ်ဝွံ ဖအောန်ဖျေဟ် ယဲကၠေင်ဍိုက် (Obesity) ကေုာံ ယဲဂြိုဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Handy |first=S. |title=How the Built Environment Affects Physical Activity: Views from Urban Planning |year=2002 |publisher=American Journal of Preventive Medicine}}&lt;/ref&gt;
* '''ဍာ်ဒကေဝ် ကျာ (Air Quality):''' ဂၠံင်ဍာန် မယိုက်ဍိုက်ကွဳစက်ဂၠိုင်တအ် ကတဵုဗဒှ် ယဲယီုဝါတ် (Asthma) ရ။
* '''ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် (Mental Health):''' ပွမနွံကဵု ကၠအ်ပ္ကဴ (Green spaces) ပ္ဍဲဍုင်ဝွံ ပဖအောန်ဖျေဟ် ဓဝ်စိုတ်ဍောင်ၜိုတ် (Stress) ကေုာံ ပခိုဟ်ပတိုန် ပရေင်မိပ်မြဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=R. J. |title=The Impact of the Built Environment on Health: An Emerging Field |year=2003 |publisher=American Journal of Public Health}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေၚ်ဖန်ဇန် ဍုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်သိုၚ်ခၞံ (Urban Planning and Architecture) ==
[[ပရေင်ဖန်ဇန် ဍုင်]] (Urban planning) ဝွံ ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် စၞောန်ထ္ၜး ဗီုလဵု ဂွံစကာ တိ၊ ဗီုလဵု ဂွံသိုင် ဌာန်ဒတန်  ကေုာံ ဗီုလဵု ဂွံပလံင်ဗစိုပ် သၞောတ်ထံက်ပင်တအ်ရ။ 
* '''ပွမပါ်ဇြောန် (Zoning):''' ဒှ်ပွမပါ်ခြာ ဒၞာဲသ္ၚိဌာန်၊ ဒၞာဲကူသာန်သွံရာန် ကေုာံ ဒၞာဲရုင်စက် ညံင်ဟွံဂွံ ထုဲထံင် ရေင်သ္ကအ်ရ။
* '''ဗိသုကာ (Architecture):''' ပရေင်သိုင်ခၞံ ဌာန်ဒတန် တအ်ဝွံ ဒးကိတ်ညဳ ကုယေန်သၞာင်၊ ရာသဳဥတု ကေုာံ ပၟိက်အာသံ မၞိဟ်မံင်တအ်ရ။

== ၇။ သဇိုၚ်ဌာန်ဒတန်  ကေုာံ ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ် (Infrastructure and Transportation) ==
သၞောတ် ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Transportation) ဝွံ ဒှ်ဆီဇေဝ် ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်ရ။ ဍုင်မၞုံကဵု သၞောတ် ကွဳစက်ညးဍုင်ကွာန် (Public transit) ခိုဟ်မ္ဂး မၞိဟ်တအ် ဟွံဒးဗဒဗ္ဒါဲ လ္တူ ကွဳစက်ပူဂိုလ် ဗွဲမလောန်တုဲ ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ကၠိခတောန်မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ewing |first=R. |title=Measuring Sprawl and Its Impact |year=2003 |publisher=Smart Growth America}}&lt;/ref&gt; ဂၠံင်ဍာန်၊ တရဴရထား၊ ကေုာံ ဂၠံင်ကွာ်တအ်ဝွံ ဒးဒုင်သိုင်ခၞံလဝ် ညံင်ဂွံ ၜိုဟ်သြိုဟ် ကုညးအလုံအိုတ်သီုရ။

== ၈။ ဒတန်ခိုၚ်ကၠိုက် ကေုာံ ပရေၚ်သိုၚ်ခၞံ သာ်ၚေက် (Sustainability and Green Building) ==
[[File:Green building.jpg|thumb|left|250px|ဌာန်ဒတန်  သာ်ၚေက် မစကာလဝ် ဓါတ်တ္ၚဲ ကေုာံ တၞံဆု လ္တူက္ဍိုပ်သ္ၚိ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် သဘာဝ။]]
ဟိုတ်နူ ပြသၞာ ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတုတုဲ၊ ပရေင်သိုင်ခၞံ ဌာန်ဒတန်  သာ်ၚေက် (Green building) ဂှ် ကိစ္စဇၞော်ကၠုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Barton |first=H. |title=Sustainable Communities: The Potential for Eco-Neighbourhoods |year=2000 |publisher=Earthscan}}&lt;/ref&gt;
* '''ပွမစောမ်ဒြဟတ် (Energy Efficiency):''' စကာ လျးတ္ၚဲ၊ ပၟတ်ကျာ ကေုာံ သၞောတ်ထိင်ဂမ္တဴ မအောန်ကဵု ဒြဟတ်ဓါတ်။
* '''လက်မှတ် LEED:''' ဒှ်စၟတ်သမ္တီ ဌာန်ဒတန်  မကိတ်ညဳ ကုသဘာဝ ကေုာံ မၞုံကဵု ဒတန်ခိုင်ကၠိုက်ရ။
* '''က္ဍိုပ်သ္ၚိ သာ်ၚေက် (Green Roofs):''' ပွမတဵုလွဳ တၞံဆု လ္တူက္ဍိုပ်သ္ၚိ သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် ဂမ္တဴ ကေုာံ ဍာ်ဗြဲ မဇွောဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Beatley |first=T. |title=Green Urbanism: Learning From European Cities |year=2000 |publisher=Island Press}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဒြဟတ်ဓရိုဟ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Economic and Social Impacts) ==
ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်ဝွံ ဍေံဖန်ဗဒှ်ကဵု ၚုဟ်မး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သၞောတ်လဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ်ရ။
* '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ်တၟိ (Gentrification):''' ကွာန် ဟွံသေင်မ္ဂး အုံတြေံတအ်ဂှ် ပလေဝ်ပလေတ်တၟိတုဲ ၚုဟ်မး သ္ၚိဌာန် သၠုင်တိုန်ရ။ အရာဏအ် ပကဵုညံင် ညးမံင်တြေံတအ် ဒးဒုင်ပြံင်တိတ်ရ။
* '''ပရေင်ပံင်ကောံ (Social Cohesion):''' ဒၞာဲသၠး ကေုာံ ကၠအ်ပ္ကဴတအ်ဝွံ ကဵုအခေါင် ကုမၞိဟ်နာနာသာ် ညံင်ဂွံ ဆဵုဂဗ ကေုာံ ပံင်ကောံ ရေင်သ္ကအ်ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ် ကေုာံ ဍုၚ်သမာတ် (Future and Smart Cities) ==
အနာဂတ် ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင်လ္တူ ကွတ်ပညာ ကေုာံ ဒတန်ခိုင်ကၠိုက်ရ။ [[ဍုင်သမာတ် (Smart City)]] တအ်ဝွံ စကာ အေန်တာနက် အရာအလုံအိုတ်သီု (IoT - Internet of Things) သွက်ဂွံ ပကောံတင်နင် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် သၞောတ်ဍုင် ညံင်ဂွံ စောမ်သတ္တိ နွံရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Townsend |first=A. M. |title=Smart Cities: Big Data, Civic Hackers, and the Quest for a New Utopia |year=2013 |publisher=W. W. Norton &amp; Company}}&lt;/ref&gt; သၞောတ်ပၟတ်ဂၠံင် မကၠေတ်ကေတ်စိုတ်၊ ကွဳစက် အလဵုအလဵုဒဳ (Autonomous vehicles) ကေုာံ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ကၠိခတောန်တအ်ဝွံ ဒှ်အင်္ဂလက္ခဏာ ဍုင်သမာတ်ရ။ 

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=bRVXvH-Eto8 လ္ၚတ် ဍုင်သမာတ် အနာဂတ် (YouTube Link)]

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Moffatt&quot;&gt;{{cite book |last=Moffatt |first=S. |title=Sustainable Built Environment |year=2001 |publisher=Earthscan |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Gehl&quot;&gt;{{cite book |last=Gehl |first=J. |title=Cities for People |year=2010 |publisher=Island Press |isbn=978-1597265737}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Glaeser&quot;&gt;{{cite book |last=Glaeser |first=E. |title=Triumph of the City: How Our Greatest Invention Makes Us Richer, Smarter, Greener, Healthier, and Happier |year=2011 |publisher=Penguin Press}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Newman&quot;&gt;{{cite book |last=Newman |first=P. |title=Sustainability and Cities: Overcoming Automobile Dependence |year=1999 |publisher=Island Press}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Handy&quot;&gt;{{cite book |last=Handy |first=S. |title=How the Built Environment Affects Physical Activity: Views from Urban Planning |year=2002 |publisher=American Journal of Preventive Medicine}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Jackson&quot;&gt;{{cite book |last=Jackson |first=R. J. |title=The Impact of the Built Environment on Health: An Emerging Field |year=2003 |publisher=American Journal of Public Health}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ewing&quot;&gt;{{cite book |last=Ewing |first=R. |title=Measuring Sprawl and Its Impact |year=2003 |publisher=Smart Growth America}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Barton&quot;&gt;{{cite book |last=Barton |first=H. |title=Sustainable Communities: The Potential for Eco-Neighbourhoods |year=2000 |publisher=Earthscan}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Beatley&quot;&gt;{{cite book |last=Beatley |first=T. |title=Green Urbanism: Learning From European Cities |year=2000 |publisher=Island Press}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Townsend&quot;&gt;{{cite book |last=Townsend |first=A. M. |title=Smart Cities: Big Data, Civic Hackers, and the Quest for a New Utopia |year=2013 |publisher=W. W. Norton &amp; Company}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = ပွဳပွူ
| title      = ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်
| listclass  = hlist
| group1     = လဒက်ပတန် မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ် (Built Environment)
| list1      = 
* [[ဗိသုကာ]] (Architecture)
* [[ပရေင်ဖန်ဇန် ဍုင်]] (Urban Planning)
* [[သဇိုင်ဌာန်ဒတန် ]] (Infrastructure)
* [[ဍုင်သမာတ် (Smart City)]]
| group2     = ပရေင်ဆက်စၠောအ် သဘာဝ (Natural Interaction)
| list2      = 
* [[ပွဳပွူသဘာဝ]]
* [[ဒတန်ခိုင်ကၠိုက်]]
* [[ပရေင်သိုင်ခၞံ သာ်ၚေက်]]
* [[လွပ်ဂေဟ]]
| group3     = ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်
| list3      = 
* [[ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန်]]
* [[ပရေင်ဖန်ဗဒှ်တၟိ (Gentrification)]]
* [[ဒၞာဲသၠး ညးဍုင်ကွာန်]]
}}

[[Category:ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်]]
[[Category:ဗိသုကာ]]
[[Category:ပရေင်ဖန်ဇန် ဍုင်]]
[[Category:သဇိုင်ဌာန်ဒတန် ]]</text>
      <sha1>sk9m1e4mdfbgd0ueebvlgl9xbi1hbic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပွဳပွူသဘာဝ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11185</id>
    <revision>
      <id>55246</id>
      <timestamp>2026-06-12T03:07:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;File:Hopetoun falls.jpg|thumb|300px|ပွဳပွူသဘာဝ မနွံကဵု တၞံဆု၊ ဍာ်၊ တၟံ ကေုာံ အကာဲအရာဂြိုပ် မၞုံပ္ဍဲ ဍုၚ်သြသတေလျာ၊ မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အရာမၞုံကဵုလမျီု ကေုာံ အရာဟွံမဲကဵု...&quot;</comment>
      <origin>55246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30789" sha1="1wv39t06sx7otw9120nbbmjzfscubr7" xml:space="preserve">[[File:Hopetoun falls.jpg|thumb|300px|ပွဳပွူသဘာဝ မနွံကဵု တၞံဆု၊ ဍာ်၊ တၟံ ကေုာံ အကာဲအရာဂြိုပ် မၞုံပ္ဍဲ ဍုၚ်သြသတေလျာ၊ မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အရာမၞုံကဵုလမျီု ကေုာံ အရာဟွံမဲကဵုလမျီုဂမၠိုင်ရ။]]

'''ပွဳပွူသဘာဝ''' ({{lang-en|Natural environment}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာမၞုံကဵုလမျီု ကေုာံ အရာဟွံမဲကဵုလမျီု သီုဖအိုတ် မကတဵုဒှ်ဒၟံင် နကဵုအလဵုသဘာဝ ပ္ဍဲကဵု [[ဂၠးတိ]] ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲဒေသမွဲမွဲရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ်ဏအ်ဝွံ ဍေံဟွံလုပ်လၟိဟ် ကုအရာ မၞိဟ်တအ် မဖန်ဗဒှ်လဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး အရာမကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ချဳဒရိုင် မၞိဟ် ([[Artificial environment|artificial]]) တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Johnson |first=D. L. |title=Meanings of Environmental Terms |year=2021 |publisher=Journal of Environmental Quality |volume=26 |pages=581–589}}&lt;/ref&gt; ဝေါဟာရဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ်စကာ သွက်ဂွံ လဴဗၟံက်ထ္ၜး ဂၠးတိ ဟွံသေင်မ္ဂး ကဏ္ဍလ္ၚဵု ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ပွဳပွူသဘာဝဝွံ လဒက်ပတန်လဝ် နကဵု အဓိက သၞောတ်ၜါသာ်ရ- သၞောတ်အလုံ (Complete ecological units) မပ္တံကဵု ဂြိုပ်၊ တိ၊ ဍာ်၊ လေယျာကျာ မချဳဒရိုင် နဒဒှ် သၞောတ်သဘာဝ မဟွံမဲကဵု ပရေင်လုပ်ပထုဲ နူမၞိဟ်၊ ကေုာံ သယံဇာတ သဘာဝ သာမည (Universal natural resources) မပ္တံကဵု ကျာ၊ ဍာ်၊ ကေုာံ ဒြဟတ်ဓါတ် ပရေင်ရူပဗေဒဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Natural Environment |url=https://www.unep.org |publisher=United Nations Environment Programme (UNEP) |access-date=2023-10-12}}&lt;/ref&gt;

ပွဳပွူသဘာဝဝွံ တၞဟ်ခြာဒၟံင် နူကဵု [[ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်]] (Built environment) ဗွဲမလောန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဒေသမၞိဟ်မဖန်ဗဒှ် ညံင်ရဴ ဍုင် ကေုာံ ဒေသတဵုလွဳတအ်ဂှ် ပွဳပွူသဘာဝတအ် ဒးဒုင်ပြံင်လှာဲလဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် သွက်ပွဳပွူမၞိဟ်ရ။ ဂၠးတိပိုဲဏအ်ဝွံ ဒှ်ဂြိုဟ်တၟေင်မွဲ မနွံကဵု လှိုင့်ဍာ်၊ လှိုင့်ကျာ ကေုာံ လှိုင့်ဇဳဝ မပံင်စပ် ကတဵုဗဒှ်လဝ် ပွဳပွူမထံက်ပင်ကဵု လမျီုရ။

__TOC__

== ၁။ သၞောတ် လဒက်ပတန် ဂၠးတိ (Earth System and Composition) ==
[[File:The Earth seen from Apollo 17.jpg|thumb|left|250px|ဗီုရုပ် ဂၠးတိ မတက်လဝ် နူကဵု က္ၜင်အာကာသ Apollo 17 မထ္ၜးကဵု လှိုင်ကျာ ကေုာံ လှိုင်ဍာ်။]]
ဂၠးတိဝွံ ဒှ်သၞောတ်လဒက်ပတန် မဇၞော်လှဲလး ကေုာံ မၞုံကဵု ပရေင်ဆက်စၠောအ် ထုဲထံင်ဒၟံင် ဗွဲမလောန်ရ။ သိပ္ပံဂၠးတိ (Earth science) ဝွံ ပါ်လဝ် လဒက်ပတန် ဂၠးတိ နကဵု လှိုင် (Spheres) အဓိက ပန်သာ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လောဲသွာရ။ လှိုင်တအ်ဏအ်ဝွံ ဆက်စၠောအ်ရေင်သ္ကအ်တုဲ ပကဵုညံင် ပွဳပွူသဘာဝ ဂွံတန်တဴမာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Skinner |first=Brian J. |title=The Dynamic Earth: An Introduction to Physical Geology |year=2020 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0471152286}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ လှိုင်အဓိက ပန်သာ် ပ္ဍဲဂၠးတိ
|-
! စၟတ် !! ယၟု လှိုင် (Sphere) !! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ အင်္ဂလက္ခဏာ (Description) !! ဥပမာ (Examples)
|-
| ၁ || '''[[လှိုင်တိ]] (Lithosphere)''' || ဒှ်သြော်တိ ကေုာံ ကထိုက်တိ မၞုံမ္ၚးအိုတ်ရ။ ဍေံဒက်ပတန်လဝ် နကဵု တၟံ၊ တိ ကေုာံ ဓါတ်သတ္တုဂမၠိုင်။ ဍေံဒှ် သဇိုင် သွက် လမျီုတအ် ဂွံတန်တဴလ္တူတိ။ || ဒဵု၊ ခလံက်၊ တိဗ္ၚ၊ တၟံဂမၠိုင်
|-
| ၂ || '''[[လှိုင်ဍာ်]] (Hydrosphere)''' || ဒှ်ဒြပ်ဍာ် သီုဖအိုတ် မၞုံလ္တူဂၠးတိ၊ မပ္တံကဵု ဍာ်ၜဳ၊ ဍာ်ကြုင်၊ ဍာ်ကၟာ ကေုာံ ဍာ်သၟဝ်တိတအ် ပါဝင်ရ။ || ၜဳမှာသၟိတ်၊ ဍာ်ကလောအ်၊ ဍာ်ကြုင်
|-
| ၃ || '''[[လှိုင်ကျာ]] (Atmosphere)''' || ဒှ်ကထိုက် ဓါတ်ကျာ မပူရေတ်လဝ် ဂၠးတိရ။ ဍေံမင်မွဲကဵု လမျီုတအ် နူကဵု လျးတ္ၚဲ မပကဵုအန္တရာဲ ကေုာံ ထိင်ဒဝ်ကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ။ || ဓါတ်အံက်သဳဂျေန်၊ ဓါတ်နိုက်ထရဝ်ဂျေန်၊ မတ်ဗြဲ
|-
| ၄ || '''[[လှိုင်ဇဳဝ]] (Biosphere)''' || ဒှ်ဒၞာဲ ဒတန် လမျီုတအ် မတန်တဴ ပ္ဍဲကဵု လှိုင်တိ၊ လှိုင်ဍာ် ကေုာံ လှိုင်ကျာတအ်ရ။ || သတ်တိရစ္ဆာန်၊ တၞံဆု၊ မၞိဟ်၊ စၟစၟောန်
|}

လှိုင်တအ်ဏအ်ဝွံ ဍေံဟွံတန်တဴ အလဵုအလဵုဍေံသက်သက်ရ။ သၞောတ်ဂေဟ သီုဖအိုတ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ပရေင်ဆက်စၠောအ် အကြာ လှိုင်ပန်သာ်ဏအ်ရ။ သာဓကမ္ဂး၊ ဍာ် (Hydrosphere) ဂှ် ဇတ်တိုန်တုဲ ဒှ်အာ မတ်ဗြဲ ပ္ဍဲ (Atmosphere)၊ တုဲမ္ဂး ဂူစှ်ေကၠုင် လ္တူ (Lithosphere) သွက်ဂွံ ကဵုဖဵု ကုသတ်မၞုံကဵုလမျီု (Biosphere) ရ။

== ၂။ သၞောတ်ဂေဟ ကေုာံ ပွဳပွူဇဳဝ (Ecosystems and Biosphere) ==
[[သၞောတ်ဂေဟ]] (Ecosystem) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဂကောံ ဇဳဝမၞုံကဵုလမျီု (မပ္တံကဵု တၞံဆု၊ သတ်တိရစ္ဆာန်၊ ကေုာံ စၟစၟောန်) မပံင်ကောံ မံင်တန်တဴ ကေုာံ ဆက်စၠောအ်ရေင်သ္ကအ် သီုကဵု ပွဳပွူမဟွံမဲကဵုလမျီု ညံင်ရဴ ကျာ၊ ဍာ်၊ ကေုာံ တိ တအ်ရ။ သၞောတ်ဂေဟဝွံ မာန်နွံ ဇမၞော်နာနာသာ်၊ စတမ်နူကဵု ကၟာဍာ်ဍောတ်တ်မွဲ စဵုကဵုစိုပ် ဂြိုပ်ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး ၜဳမှာသၟိတ်ဇၞော်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Odum |first=E. P. |title=Fundamentals of Ecology |year=2019 |publisher=Thomson Brooks/Cole |isbn=978-0534420666}}&lt;/ref&gt;

သၞောတ်ဂေဟတအ်ဝွံ ကၠောန်ကမၠောန် နကဵု ပရေင်ဇွောဝ် ဒြဟတ် (Energy flow) ကေုာံ လၟေင်ဂေတ် ဓါတ်စၞ (Nutrient cycling) ရ။ ဒြဟတ်ဂမၠိုင်ဝွံ လုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞောတ်ဂေဟ နူကဵု လျးတ္ၚဲတုဲ၊ တၞံဆုတအ် စကာ နဲကဲ [[ပွမဖန်ဗဒှ်စၞ နကဵုလျးတ္ၚဲ]] (Photosynthesis) သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ လျးတ္ၚဲ ညံင်ဂွံဒှ် ဒြဟတ်ဓါတ်ရ။ တုဲမ္ဂး ဒြဟတ်တအ်ဂှ် ဆက်စၠောအ်အာ ဇရေင် သတ်မစချောဲ၊ တုဲမ္ဂး သတ်မစဖျုန် အတိုင် လၟေင်ဇၟန်စၞ (Food web) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဂေဟမွဲမွဲ၊ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သတ်ဇဳဝတအ် နွံကဵု တာလျိုင် ([[Ecological niche|Niche]]) အလဵုဇကု ဍေံတအ်ရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=sKJoXcgINEI သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပတန် သၞောတ်ဂေဟ (YouTube Link)]

== ၃။ ဇလဗေဒ ကေုာံ ပရေၚ်ဍာ် (Hydrology and Water Resources) ==
[[File:Water cycle.png|thumb|300px|လၟေင်ဂေတ်ဍာ် (Water cycle) မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇတ်တိုန်၊ ပရေင်ဂူစှ်ေ ကေုာံ ပရေင်ဇွောဝ်စှ်ေ။]]
ဂၠးတိဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ကော်ခဴစ &quot;ဂြိုဟ်သာ်သွာ&quot; (Blue Planet) ရ၊ ဟိုတ်မ္ဂး ဍာ်ဂောပ်ဂြောပ်လဝ် ၜိုတ် ၇၁% နူကဵု ဇမၞော်အလုံဂၠးတိရ။ [[ဇလဗေဒ]] (Hydrology) ဝွံ ဒှ်ပညာ မလ္ၚတ်ပရေင် ပြးချာဲ၊ ပရေင်ချဳဒရိုင် ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် ဍာ် ပ္ဍဲလ္တူဂၠးတိရ။

* '''ဍာ်ဖ္ဍုင် (Saltwater):''' ၜိုတ် ၉၇% နူကဵု ဍာ်အလုံဂၠးတိဂှ် ဒှ်ဍာ်ဖ္ဍုင် မၞုံပ္ဍဲ ၜဳမှာသၟိတ်ဂမၠိုင်ရ။ ၜဳမှာသၟိတ်တအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ရာသဳဥတုဂၠးတိ ကေုာံ ဒှ်ဒတန် ဇဳဝစုံလင် မဂၠိုင်အိုတ်ရ။
* '''ဍာ်ပလိုင် (Freshwater):''' ဍာ်မသှ်ေဒၟံင် ၃% ဂှ် ဒှ်ဍာ်ပလိုင် (ဍာ်သွတ်) ရ။ ၜိုန်ရသာ်ဂှ်ကီုလေဝ်၊ ဍာ်ပလိုင် ၜိုတ် ၆၈% ဂှ် ကလောအ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဒဵုဍာ်ကလောအ် (Glaciers) တုဲ ၃၀% ဂှ် ဒှ်ဍာ်သၟဝ်တိ (Groundwater) ရ။ ဍာ်မၞုံလ္တူတိ ညံင်ရဴ ဍာ်ကြုင် ကေုာံ ဍာ်ကၟာတအ်ဂှ် နွံဆ ၜိုတ် ၁% ဓဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |author=Gleick, P. H. |title=Water in Crisis: A Guide to the World's Fresh Water Resources |year=2022 |url=https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/science/how-much-water-there-and-earth |publisher=USGS}}&lt;/ref&gt;

လၟေင်ဂေတ်ဍာ် (Water cycle) ဝွံ ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် သဘာဝ မဆက်တန်တဴ မပ္တံကဵု ပရေင်ဍာ်ဇတ်တိုန် (Evaporation)၊ ပရေင်ကောံကလောအ် (Condensation)၊ ကေုာံ ပရေင်ဗြဲဂူစှ်ေ (Precipitation) တအ်ရ။

== ၄။ လေယျာကျာ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Atmosphere and Climate) ==
လေယျာကျာ (Atmosphere) ဂၠးတိဝွံ ဒှ်ကထိုက် ဓါတ်ကျာဂမၠိုင် မပူရေတ်လဝ် ဂၠးတိ နကဵု ဒြဟတ်ဓရောတ် (Gravity) ရ။ ဍေံဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကထိုက်နာနာ မပ္တံကဵု တရဝ်ပဝ်သဖဳယျာ (Troposphere), သထရက်တဝ်သဖဳယျာ (Stratosphere), မေတ်သဝ်သဖဳယျာ (Mesosphere), သာမဝ်သဖဳယျာ (Thermosphere), ကေုာံ အိတ်က်ဇဝ်သဖဳယျာ (Exosphere) ရ။

'''လဒက်ပတန် လေယျာကျာ:'''
# [[နိုက်ထရဝ်ဂျေန်]] (Nitrogen) - ၇၈%
# [[အံက်သဳဂျေန်]] (Oxygen) - ၂၁%
# အာဂွန် (Argon) - ၀.၉%
# ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (Carbon dioxide) - ၀.၀၄%

လေယျာကျာဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ မင်မွဲလမျီု၊ ဍေံသိုပ်ကေတ် လျး ခရိုင်ခေတ် (Ultraviolet radiation) နူတ္ၚဲ နကဵု ကထိုက်အဝ်ဇြောန် (Ozone layer) ကေုာံ ထိင်ဒဝ်ကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ နကဵု ဖဵုသွဟ် သ္ၚိဒ္ၚောဝ် (Greenhouse effect) ရ။ ရာသဳဥတု (Climate) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အကာဲအရာ သမၠိုင်အခိင် မဆေင်ကဵု ကျာ၊ ဂမ္တဴ ကေုာံ ဗြဲ ပ္ဍဲကဵု ဒေသမွဲမွဲရ။ ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ ဒှ်ပြသၞာ သဘာဝ မဇၞော်အိုတ်မွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite book |author=IPCC |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |year=2021 |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change |isbn=978-92-9169-158-6}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ လဒက်ပတန်တိ ကေုာံ ဓါတ်ခတဵုတိ (Geological and Soil Framework) ==
[[ဘူမိဗေဒ]] (Geology) ဝွံ လ္ၚတ်ကေတ် ဒြပ်ရုပ်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ လှိုင်တိ (Lithosphere) ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကထိုက် တၟံတြာပ် (Tectonic plates) မချဳဒရိုင်ဒၟံင် လ္တူ ကထိုက်တိ မတူဍိုန်ဒၟံင် (Asthenosphere) ရ။ ပရေင်ချဳဒရိုင် ကထိုက်တၟံတြာပ်တအ်ဝွံ ကတဵုဗဒှ်ကဵု ဒဵု၊ ခတိုဟ်ဒဵုပၟတ် (Volcanoes) ကေုာံ ပရေင်တိချဳ (Earthquakes) ရ။

တိ (Soil) ဂှ် ဒှ်အရာမနွံလ္တူအိုတ် ပ္ဍဲလှိုင်တိတုဲ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဓါတ်သတ္တု၊ ဓါတ်အော်ဂဲနေတ် (Organic matter)၊ ကျာ ကေုာံ ဍာ်ရ။ ပရေင်ခတဵုတိ (Soil formation) ဝွံ ကေတ်အခိင် သၞာံ ဗွဲမလံလာ်တုဲ၊ တိခိုဟ်တအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် တဵုလွဳ ကေုာံ သၞောတ်ဂေဟ ဂၠးတိရ။

== ၆။ သဘာဝဂြိုပ် ကေုာံ ဇဳဝစုံလၚ် (Wilderness and Biodiversity) ==
[[File:Forest on Barro Colorado.png|thumb|250px|ဂြိုပ်ဗြဲ (Rainforest) မၞုံကဵု ဂကူဇဳဝ မနာနာသာ်၊ မဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက် ဇဳဝစုံလင်။]]
သဘာဝဂြိုပ် (Wilderness) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဒေသ ပွဳပွူသဘာဝ မဟွံဒးဒုင် ပထုဲလဝ် နကဵု လၟေင်ကမၠောန်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ဒေသတအ်ဏအ်ဝွံ မင်မွဲလဝ် ကဆံင်သဘာဝ မသ္အးဇ္ၚးတုဲ ဒှ်ဒၞာဲ ဒတန်အဓိက သွက် သတ်တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု အရိုင်ဂမၠိုင်ရ။

[[ဇဳဝစုံလၚ်]] (Biodiversity) ဝွံ ပံက်အဓိပ္ပါယ် သွက် ပရေင်နာနာသာ် သတ်မၞုံကဵုလမျီု ပ္ဍဲလ္တူဂၠးတိ၊ မပ္တံကဵု ဂကူနာနာ (Species diversity)၊ ဗဳဇနာနာ (Genetic diversity) ကေုာံ သၞောတ်ဂေဟနာနာ (Ecosystem diversity) ရ။ ဇဳဝစုံလင်ဝွံ ကဵုဖဵု သွက် ပရေင်တန်တဴခိုင်ကၠိုက် သၞောတ်ဂေဟရ။ သၞောတ်ဂေဟ မၞုံကဵု ဇဳဝစုံလင် မသၠုင်မ္ဂး မာန်ဒုင်ဒဝ် ကုပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ အန္တရာဲဂမၠိုင် ခိုဟ်နူကဵု သၞောတ်ဂေဟ မၞုံကဵု ဇဳဝအောန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=What is Biodiversity? |url=https://www.worldwildlife.org/pages/what-is-biodiversity |publisher=World Wildlife Fund |access-date=2023-10-15}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဘာယာမ် ကေုာံ ဒေသပွဳပွူတၟေင် (Biomes and Ecoregions) ==
[[ဘာယာမ်]] (Biomes) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒေသသၞောတ်ဂေဟ ဗွဲမဇၞော် မၞုံကဵု တၞံဆု ကေုာံ သတ်တိရစ္ဆာန် မတုပ်ရေင်သ္ကအ် မကိတ်ညဳ ကုရာသဳဥတု ဒေသဂှ်ရ။ ဘာယာမ် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲဂၠးတိ ပါဝင်ကဵု-
* '''ဂြိုပ်ဗြဲ (Tropical Rainforests):''' မၞုံကဵု ဗြဲဂူဂၠိုင်၊ ဂမ္တဴသၠုင်၊ ကေုာံ ဇဳဝစုံလင် မဂၠိုင်အိုတ်။
* '''ဂြိုပ်သၠကသိုဟ် (Deciduous Forests):''' မၞုံကဵု ဥတုပန်သာ် မကၠးဖ္ဍး။
* '''ဝါချောဲ (Savannas and Grasslands):''' မၞုံကဵု ချောဲဂၠိုင် ကေုာံ တၞံဆုအောန်၊ မဒှ်ဒၞာဲ သတ်စချောဲတအ် မံင်ဂၠိုင်။
* '''ကန္တာရ (Deserts):''' မၞုံကဵု ဗြဲဂူအောန် ဗွဲမလောန်၊ ဥတုကတဴ ကေုာံ သတ်မဒုင်ဒဝ်ဂမ္တဴမာန် ဟေင် မံင်တန်တဴမာန်။
* '''တုန္ဒရာ (Tundra):''' ဒေသဂံက်လောန် မၞုံကဵု တိကလောအ်လၟိုန် (Permafrost) ကေုာံ တၞံဆုဍောတ်တ်ဟေင် တိုန်မာန်။

ဘာယာမ်တအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ရာသဳဥတု ဂၠးတိ ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ သၞောတ်သဘာဝရ။

== ၈။ ပြသၞာ ပွဳပွူသဘာဝဂမၠိုၚ် (Environmental Challenges and Issues) ==
[[File:Air pollution.jpg|thumb|250px|ပွမကၠိခတောန် လေယျာကျာ ဟိုတ်နူ ရုင်စက်ဂမၠိုင် မဒှ်ပြသၞာ သဘာဝ အဓိကမွဲ။]]
ပ္ဍဲခေတ်ကာလ လၟုဟ်၊ ပွဳပွူသဘာဝ ဒးဒုင်ဇီုကပိုက် ကေုာံ ဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာ ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် ဟိုတ်နူ လၟေင်ကမၠောန် မၞိဟ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |author=Smith, R. |title=Environmental Issues and Solutions |year=2022 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198811234}}&lt;/ref&gt; ပြသၞာ အဓိကဂမၠိုင်ဂှ် ပါဝင်ကဵု-
# '''[[ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate Change):''' ပရေင်ဂၠးတိကတဴ (Global warming) မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပွမစံင် ကၠေင်ဍာ်တိ (Fossil fuels) ကေုာံ ပွမတက်ပလီုဂြိုပ်ဆု။ အရာဏအ် ပကဵုညံင် ဍာ်ကလောအ် ဂွံလာဲ ကေုာံ ဍာ်ၜဳ ဂွံသၠုင်တိုန်။
# '''[[ပွမကၠိခတောန်]] (Pollution):''' ပရေင်ကၠိခတောန် လေယျာကျာ၊ ဍာ် ကေုာံ တိ ဟိုတ်နူ ဓါတ်ဂျိ နူရုင်စက်၊ ပလပ်သတေတ် (Plastic) ကေုာံ ဓါတ်ဝါတ် တဵုလွဳဂမၠိုင်။
# '''ပွမတက်ပလီုဂြိုပ် (Deforestation):''' ပွမကုတ်ဗိုတ် တၞံဆု သွက်ဂွံ ဂွံတိဗ္ၚ ကေုာံ ဒၞာဲသိုင်သ္ၚိတအ်ဂှ် ပလီုပလာ်ကဵု ဒတန် သတ်တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်သိုပ် ဓါတ်ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက်။
# '''ပွမအိုတ်သြိုဟ် ဂကူဇဳဝ (Loss of Biodiversity):''' ဟိုတ်နူ ဒတန်ဒးဒုင်ပလီုတုဲ၊ ဂကူသတ် ကေုာံ တၞံဆု ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ မအိုတ်သြိုဟ်ကၠေအ်အာ (Extinction) ရ။

== ၉။ ပရေၚ်မၚ်မွဲ ကေုာံ ဒတန်ခိုၚ်ကၠိုက် (Conservation and Sustainability) ==
[[ပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ]] (Environmental conservation) ဝွံ ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် မမင်မွဲ၊ စဵုဒၞာ ကေုာံ လွဳပရာ ပွဳပွူသဘာဝ ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ်အာရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဇဳဝစုံလင် ကေုာံ ညံင်သယံဇာတ ဂွံသှ်ေတန်တဴ သွက် အဆက်မၞိဟ် အနာဂတ်ရ။

'''[[ဒတန်ခိုင်ကၠိုက်]] (Sustainability):''' ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပွမစကာ သယံဇာတ သဘာဝ နကဵု နဲကဲ မဟွံပလီုပလာ်ကဵု အစောမ်သတ္တိ သဘာဝ မမာန်ကလေင်ဖန်ဗဒှ်တၟိရ။ ကုလသမဂ္ဂ (UN) ဝွံ ပတိတ်လဝ် တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်မောဝ် ဒတန်ခိုင်ကၠိုက် (Sustainable Development Goals - SDGs) သွက်ဂွံ ပသောင်ကလး ပြသၞာ သဘာဝ ဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sustainable Development Goals |url=https://sdgs.un.org/goals |publisher=United Nations |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

လၟေင်ကမၠောန် မင်မွဲဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ပွမဒက်ပတန် ဂြိုပ်မင်မွဲ (Protected areas)၊ ပွမကလေင်စကာ (Recycling)၊ ကေုာံ ပွမစကာ ဒြဟတ်ဓါတ် မမာန်ကလေင်ကလိဂွံ (Renewable energy ညံင်ရဴ ဒြဟတ်တ္ၚဲ ကေုာံ ကျာ) တအ်ဝွံ ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ。

== ၁၀။ လွပ်မၞိဟ် လ္တူသဘာဝ (Human Interaction and Impact) ==
မၞိဟ်တအ်ဝွံ နူကဵု သမယကိုပ်ကၠာတေံ ဆက်စၠောအ် ကေုာံ ဗဒဗ္ဒါဲဒၟံင် လ္တူ ပွဳပွူသဘာဝ သွက်ဂွံ ဂျိုင်လမျီု၊ မပ္တံကဵု စၞစ၊ ဍာ် ကေုာံ ဇွောအ်မတအ်ရ။ ၜိုန်ရသာ်ဂှ်ကီုလေဝ်၊ စတမ်နူ ပၠန်ဂတး ရုင်စက် (Industrial Revolution) တုဲ၊ ပရေင်ဇီုကပိုက် မၞိဟ် လ္တူသဘာဝဂှ် ဇၞော်တိုန် ဗွဲမလောန်ရ။ 

အစာသိပ္ပံတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ခေတ်ကာလလၟုဟ် နဒဒှ် '''ခေတ်အေန်သရဝ်ပဝ်သိန် (Anthropocene)'''၊ မဒှ်အခိင် လၟေင်ကမၠောန် မၞိဟ်တအ်ဝွံ ဒှ်ဒြဟတ်ဓရိုဟ် အဓိက မပြံင်လှာဲဒၟံင် အကာဲအရာ ဂၠးတိ ကေုာံ သၞောတ်ဂေဟရ။&lt;ref&gt;{{cite book |author=Crutzen, P. J. |title=Geology of Mankind: The Anthropocene |year=2002 |publisher=Nature |volume=415 |pages=23}}&lt;/ref&gt; ပွမစၟတ်သမ္တီ လွပ်ဂေဟမၞိဟ် (Ecological footprint) ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တအ် စကာဒၟံင် သယံဇာတ လောန်ကာဲ နူကဵု ဂၠးတိ မမာန်ကလေင်ဖန်ဗဒှ်ကဵုမာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပွမပြံင်လှာဲ နဲကဲမံင်စံင် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကုသဘာဝ (Eco-friendly living) ဝွံ ဒှ်တာလျိုင် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲလ္တူဂၠးတိဏအ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Johnson&quot;&gt;{{cite book |last=Johnson |first=D. L. |title=Meanings of Environmental Terms |year=2021 |publisher=Journal of Environmental Quality |volume=26 |pages=581–589}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UNEP&quot;&gt;{{cite web |title=The Natural Environment |url=https://www.unep.org |publisher=United Nations Environment Programme (UNEP) |access-date=2023-10-12}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Skinner&quot;&gt;{{cite book |last=Skinner |first=Brian J. |title=The Dynamic Earth: An Introduction to Physical Geology |year=2020 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0471152286}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Odum&quot;&gt;{{cite book |last=Odum |first=E. P. |title=Fundamentals of Ecology |year=2019 |publisher=Thomson Brooks/Cole |isbn=978-0534420666}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;USGS&quot;&gt;{{cite web |author=Gleick, P. H. |title=Water in Crisis: A Guide to the World's Fresh Water Resources |year=2022 |url=https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/science/how-much-water-there-and-earth |publisher=USGS}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;IPCC&quot;&gt;{{cite book |author=IPCC |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |year=2021 |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change |isbn=978-92-9169-158-6}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WWF&quot;&gt;{{cite web |title=What is Biodiversity? |url=https://www.worldwildlife.org/pages/what-is-biodiversity |publisher=World Wildlife Fund |access-date=2023-10-15}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Smith&quot;&gt;{{cite book |author=Smith, R. |title=Environmental Issues and Solutions |year=2022 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198811234}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SDG&quot;&gt;{{cite web |title=Sustainable Development Goals |url=https://sdgs.un.org/goals |publisher=United Nations |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Crutzen&quot;&gt;{{cite book |author=Crutzen, P. J. |title=Geology of Mankind: The Anthropocene |year=2002 |publisher=Nature |volume=415 |pages=23}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = ပွဳပွူသဘာဝ
| title      = ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ သိပ္ပံဂၠးတိ
| listclass  = hlist
| group1     = လှိုင်ဂၠးတိ (Earth Spheres)
| list1      = 
* [[လှိုင်ကျာ]] (Atmosphere)
* [[လှိုင်တိ]] (Lithosphere)
* [[လှိုင်ဍာ်]] (Hydrosphere)
* [[လှိုင်ဇဳဝ]] (Biosphere)
| group2     = သၞောတ်ဂေဟ (Ecology)
| list2      = 
* [[သၞောတ်ဂေဟ]]
* [[ဇဳဝစုံလၚ်]]
* [[ဘာယာမ်]]
| group3     = ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်မင်မွဲ
| list3      = 
* [[ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]]
* [[ပွမကၠိခတောန်]]
* [[ပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ]]
}}

[[Category:ပွဳပွူသဘာဝ]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]
[[Category:ဂၠးတိ]]
[[Category:သၞောတ်ဂေဟ]]</text>
      <sha1>1wv39t06sx7otw9120nbbmjzfscubr7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55247</id>
      <parentid>55246</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T03:10:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30828" sha1="5go7e1l5k4s1ziun6yqwnwkl37tn9la" xml:space="preserve">[[File:Hopetoun falls.jpg|thumb|300px|ပွဳပွူသဘာဝ မနွံကဵု တၞံဆု၊ ဍာ်၊ တၟံ ကေုာံ အကာဲအရာဂြိုပ် မၞုံပ္ဍဲ ဍုၚ်သြသတေလျာ၊ မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အရာမၞုံကဵုလမျီု ကေုာံ အရာဟွံမဲကဵုလမျီုဂမၠိုင်ရ။]]

'''ပွဳပွူသဘာဝ''' ({{lang-en|Natural environment}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာမၞုံကဵုလမျီု ကေုာံ အရာဟွံမဲကဵုလမျီု သီုဖအိုတ် မကတဵုဒှ်ဒၟံင် နကဵုအလဵုသဘာဝ ပ္ဍဲကဵု [[ဂၠးတိ]] ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲဒေသမွဲမွဲရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ်ဏအ်ဝွံ ဍေံဟွံလုပ်လၟိဟ် ကုအရာ မၞိဟ်တအ် မဖန်ဗဒှ်လဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး အရာမကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ချဳဒရိုင် မၞိဟ် ([[Artificial environment|artificial]]) တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Johnson |first=D. L. |title=Meanings of Environmental Terms |year=2021 |publisher=Journal of Environmental Quality |volume=26 |pages=581–589}}&lt;/ref&gt; ဝေါဟာရဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ်စကာ သွက်ဂွံ လဴဗၟံက်ထ္ၜး ဂၠးတိ ဟွံသေင်မ္ဂး ကဏ္ဍလ္ၚဵု ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ပွဳပွူသဘာဝဝွံ လဒက်ပတန်လဝ် နကဵု အဓိက သၞောတ်ၜါသာ်ရ- သၞောတ်အလုံ (Complete ecological units) မပ္တံကဵု ဂြိုပ်၊ တိ၊ ဍာ်၊ တွဵုဒၞာကျာ မချဳဒရိုင် နဒဒှ် သၞောတ်သဘာဝ မဟွံမဲကဵု ပရေင်လုပ်ပထုဲ နူမၞိဟ်၊ ကေုာံ သယံဇာတ သဘာဝ သာမည (Universal natural resources) မပ္တံကဵု ကျာ၊ ဍာ်၊ ကေုာံ ဒြဟတ်ဓါတ် ပရေင်ရူပဗေဒဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Natural Environment |url=https://www.unep.org |publisher=United Nations Environment Programme (UNEP) |access-date=2023-10-12}}&lt;/ref&gt;

ပွဳပွူသဘာဝဝွံ တၞဟ်ခြာဒၟံင် နူကဵု [[ပွဳပွူ မၞိဟ်ဖန်ဗဒှ်]] (Built environment) ဗွဲမလောန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဒေသမၞိဟ်မဖန်ဗဒှ် ညံင်ရဴ ဍုင် ကေုာံ ဒေသတဵုလွဳတအ်ဂှ် ပွဳပွူသဘာဝတအ် ဒးဒုင်ပြံင်လှာဲလဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် သွက်ပွဳပွူမၞိဟ်ရ။ ဂၠးတိပိုဲဏအ်ဝွံ ဒှ်ဂြိုဟ်တၟေင်မွဲ မနွံကဵု လှိုင့်ဍာ်၊ လှိုင့်ကျာ ကေုာံ လှိုင့်ဇဳဝ မပံင်စပ် ကတဵုဗဒှ်လဝ် ပွဳပွူမထံက်ပင်ကဵု လမျီုရ။

__TOC__

== ၁။ သၞောတ် လဒက်ပတန် ဂၠးတိ (Earth System and Composition) ==
[[File:The Earth seen from Apollo 17.jpg|thumb|left|250px|ဗီုရုပ် ဂၠးတိ မတက်လဝ် နူကဵု က္ၜင်အာကာသ Apollo 17 မထ္ၜးကဵု တွဵုဒၞာကျာ ကေုာံ တွဵုဒၞာဍာ်။]]
ဂၠးတိဝွံ ဒှ်သၞောတ်လဒက်ပတန် မဇၞော်လှဲလး ကေုာံ မၞုံကဵု ပရေင်ဆက်စၠောအ် ထုဲထံင်ဒၟံင် ဗွဲမလောန်ရ။ သိပ္ပံဂၠးတိ (Earth science) ဝွံ ပါ်လဝ် လဒက်ပတန် ဂၠးတိ နကဵု တွဵုဒၞာ (Spheres) အဓိက ပန်သာ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လောဲသွာရ။ တွဵုဒၞာတအ်ဏအ်ဝွံ ဆက်စၠောအ်ရေင်သ္ကအ်တုဲ ပကဵုညံင် ပွဳပွူသဘာဝ ဂွံတန်တဴမာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Skinner |first=Brian J. |title=The Dynamic Earth: An Introduction to Physical Geology |year=2020 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0471152286}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ တွဵုဒၞာအဓိက ပန်သာ် ပ္ဍဲဂၠးတိ
|-
! စၟတ် !! ယၟု တွဵုဒၞာ (Sphere) !! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ အင်္ဂလက္ခဏာ (Description) !! ဥပမာ (Examples)
|-
| ၁ || '''[[တွဵုဒၞာတိ]] (Lithosphere)''' || ဒှ်သြော်တိ ကေုာံ ကထိုက်တိ မၞုံမ္ၚးအိုတ်ရ။ ဍေံဒက်ပတန်လဝ် နကဵု တၟံ၊ တိ ကေုာံ ဓါတ်သတ္တုဂမၠိုင်။ ဍေံဒှ် သဇိုင် သွက် လမျီုတအ် ဂွံတန်တဴလ္တူတိ။ || ဒဵု၊ ခလံက်၊ တိဗ္ၚ၊ တၟံဂမၠိုင်
|-
| ၂ || '''[[တွဵုဒၞာဍာ်]] (Hydrosphere)''' || ဒှ်ဒြပ်ဍာ် သီုဖအိုတ် မၞုံလ္တူဂၠးတိ၊ မပ္တံကဵု ဍာ်ၜဳ၊ ဍာ်ကြုင်၊ ဍာ်ကၟာ ကေုာံ ဍာ်သၟဝ်တိတအ် ပါဝင်ရ။ || ၜဳမှာသၟိတ်၊ ဍာ်ကလောအ်၊ ဍာ်ကြုင်
|-
| ၃ || '''[[တွဵုဒၞာကျာ]] (Atmosphere)''' || ဒှ်ကထိုက် ဓါတ်ကျာ မပူရေတ်လဝ် ဂၠးတိရ။ ဍေံမင်မွဲကဵု လမျီုတအ် နူကဵု လျးတ္ၚဲ မပကဵုအန္တရာဲ ကေုာံ ထိင်ဒဝ်ကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ။ || ဓါတ်အံက်သဳဂျေန်၊ ဓါတ်နိုက်ထရဝ်ဂျေန်၊ မတ်ဗြဲ
|-
| ၄ || '''[[တွဵုဒၞာဇဳဝ]] (Biosphere)''' || ဒှ်ဒၞာဲ ဒတန် လမျီုတအ် မတန်တဴ ပ္ဍဲကဵု တွဵုဒၞာတိ၊ တွဵုဒၞာဍာ် ကေုာံ တွဵုဒၞာကျာတအ်ရ။ || သတ်တိရစ္ဆာန်၊ တၞံဆု၊ မၞိဟ်၊ စၟစၟောန်
|}

တွဵုဒၞာတအ်ဏအ်ဝွံ ဍေံဟွံတန်တဴ အလဵုအလဵုဍေံသက်သက်ရ။ သၞောတ်ဂေဟ သီုဖအိုတ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ပရေင်ဆက်စၠောအ် အကြာ တွဵုဒၞာပန်သာ်ဏအ်ရ။ သာဓကမ္ဂး၊ ဍာ် (Hydrosphere) ဂှ် ဇတ်တိုန်တုဲ ဒှ်အာ မတ်ဗြဲ ပ္ဍဲ (Atmosphere)၊ တုဲမ္ဂး ဂူစှ်ေကၠုင် လ္တူ (Lithosphere) သွက်ဂွံ ကဵုဖဵု ကုသတ်မၞုံကဵုလမျီု (Biosphere) ရ။

== ၂။ သၞောတ်ဂေဟ ကေုာံ ပွဳပွူဇဳဝ (Ecosystems and Biosphere) ==
[[သၞောတ်ဂေဟ]] (Ecosystem) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဂကောံ ဇဳဝမၞုံကဵုလမျီု (မပ္တံကဵု တၞံဆု၊ သတ်တိရစ္ဆာန်၊ ကေုာံ စၟစၟောန်) မပံင်ကောံ မံင်တန်တဴ ကေုာံ ဆက်စၠောအ်ရေင်သ္ကအ် သီုကဵု ပွဳပွူမဟွံမဲကဵုလမျီု ညံင်ရဴ ကျာ၊ ဍာ်၊ ကေုာံ တိ တအ်ရ။ သၞောတ်ဂေဟဝွံ  ဇမၞော်နာနာသာ်၊ စတမ်နူကဵု ကၟာဍာ်ဍောတ်တ်မွဲ စဵုကဵုစိုပ် ဂြိုပ်ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး ၜဳမှာသၟိတ်ဇၞော်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Odum |first=E. P. |title=Fundamentals of Ecology |year=2019 |publisher=Thomson Brooks/Cole |isbn=978-0534420666}}&lt;/ref&gt;

သၞောတ်ဂေဟတအ်ဝွံ ကၠောန်ကမၠောန် နကဵု ပရေင်ဇွောဝ် ဒြဟတ် (Energy flow) ကေုာံ လၟေင်ဂေတ် ဓါတ်စၞ (Nutrient cycling) ရ။ ဒြဟတ်ဂမၠိုင်ဝွံ လုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞောတ်ဂေဟ နူကဵု လျးတ္ၚဲတုဲ၊ တၞံဆုတအ် စကာ နဲကဲ [[ပွမဖန်ဗဒှ်စၞ နကဵုလျးတ္ၚဲ]] (Photosynthesis) သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ လျးတ္ၚဲ ညံင်ဂွံဒှ် ဒြဟတ်ဓါတ်ရ။ တုဲမ္ဂး ဒြဟတ်တအ်ဂှ် ဆက်စၠောအ်အာ ဇရေင် သတ်မစချောဲ၊ တုဲမ္ဂး သတ်မစဖျုန် အတိုင် လၟေင်ဇၟန်စၞ (Food web) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဂေဟမွဲမွဲ၊ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သတ်ဇဳဝတအ် နွံကဵု တာလျိုင် ([[Ecological niche|Niche]]) အလဵုဇကု ဍေံတအ်ရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=sKJoXcgINEI သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပတန် သၞောတ်ဂေဟ (YouTube Link)]

== ၃။ ဇလဗေဒ ကေုာံ ပရေၚ်ဍာ် (Hydrology and Water Resources) ==
[[File:Water cycle.png|thumb|300px|လၟေင်ဂေတ်ဍာ် (Water cycle) မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇတ်တိုန်၊ ပရေင်ဂူစှ်ေ ကေုာံ ပရေင်ဇွောဝ်စှ်ေ။]]
ဂၠးတိဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ကော်ခဴစ &quot;ဂြိုဟ်သာ်သွာ&quot; (Blue Planet) ရ၊ ဟိုတ်မ္ဂး ဍာ်ဂောပ်ဂြောပ်လဝ် ၜိုတ် ၇၁% နူကဵု ဇမၞော်အလုံဂၠးတိရ။ [[ဇလဗေဒ]] (Hydrology) ဝွံ ဒှ်ပညာ မလ္ၚတ်ပရေင် ပြးချာဲ၊ ပရေင်ချဳဒရိုင် ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် ဍာ် ပ္ဍဲလ္တူဂၠးတိရ။

* '''ဍာ်ဖ္ဍုင် (Saltwater):''' ၜိုတ် ၉၇% နူကဵု ဍာ်အလုံဂၠးတိဂှ် ဒှ်ဍာ်ဖ္ဍုင် မၞုံပ္ဍဲ ၜဳမှာသၟိတ်ဂမၠိုင်ရ။ ၜဳမှာသၟိတ်တအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ရာသဳဥတုဂၠးတိ ကေုာံ ဒှ်ဒတန် ဇဳဝစုံလင် မဂၠိုင်အိုတ်ရ။
* '''ဍာ်ပလိုင် (Freshwater):''' ဍာ်မသှ်ေဒၟံင် ၃% ဂှ် ဒှ်ဍာ်ပလိုင် (ဍာ်သွတ်) ရ။ ၜိုန်ရသာ်ဂှ်ကီုလေဝ်၊ ဍာ်ပလိုင် ၜိုတ် ၆၈% ဂှ် ကလောအ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဒဵုဍာ်ကလောအ် (Glaciers) တုဲ ၃၀% ဂှ် ဒှ်ဍာ်သၟဝ်တိ (Groundwater) ရ။ ဍာ်မၞုံလ္တူတိ ညံင်ရဴ ဍာ်ကြုင် ကေုာံ ဍာ်ကၟာတအ်ဂှ် နွံဆ ၜိုတ် ၁% ဓဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |author=Gleick, P. H. |title=Water in Crisis: A Guide to the World's Fresh Water Resources |year=2022 |url=https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/science/how-much-water-there-and-earth |publisher=USGS}}&lt;/ref&gt;

လၟေင်ဂေတ်ဍာ် (Water cycle) ဝွံ ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် သဘာဝ မဆက်တန်တဴ မပ္တံကဵု ပရေင်ဍာ်ဇတ်တိုန် (Evaporation)၊ ပရေင်ကောံကလောအ် (Condensation)၊ ကေုာံ ပရေင်ဗြဲဂူစှ်ေ (Precipitation) တအ်ရ။

== ၄။ တွဵုဒၞာကျာ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Atmosphere and Climate) ==
တွဵုဒၞာကျာ (Atmosphere) ဂၠးတိဝွံ ဒှ်ကထိုက် ဓါတ်ကျာဂမၠိုင် မပူရေတ်လဝ် ဂၠးတိ နကဵု ဒြဟတ်ဓရောတ် (Gravity) ရ။ ဍေံဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကထိုက်နာနာ မပ္တံကဵု တရဝ်ပဝ်သဖဳယျာ (Troposphere), သထရက်တဝ်သဖဳယျာ (Stratosphere), မေတ်သဝ်သဖဳယျာ (Mesosphere), သာမဝ်သဖဳယျာ (Thermosphere), ကေုာံ အိတ်က်ဇဝ်သဖဳယျာ (Exosphere) ရ။

'''လဒက်ပတန် တွဵုဒၞာကျာ:'''
# [[နိုက်ထရဝ်ဂျေန်]] (Nitrogen) - ၇၈%
# [[အံက်သဳဂျေန်]] (Oxygen) - ၂၁%
# အာဂွန် (Argon) - ၀.၉%
# ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (Carbon dioxide) - ၀.၀၄%

တွဵုဒၞာကျာဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ မင်မွဲလမျီု၊ ဍေံသိုပ်ကေတ် လျး ခရိုင်ခေတ် (Ultraviolet radiation) နူတ္ၚဲ နကဵု ကထိုက်အဝ်ဇြောန် (Ozone layer) ကေုာံ ထိင်ဒဝ်ကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ နကဵု ဖဵုသွဟ် သ္ၚိဒ္ၚောဝ် (Greenhouse effect) ရ။ ရာသဳဥတု (Climate) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အကာဲအရာ သမၠိုင်အခိင် မဆေင်ကဵု ကျာ၊ ဂမ္တဴ ကေုာံ ဗြဲ ပ္ဍဲကဵု ဒေသမွဲမွဲရ။ ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ ဒှ်ပြသၞာ သဘာဝ မဇၞော်အိုတ်မွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite book |author=IPCC |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |year=2021 |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change |isbn=978-92-9169-158-6}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ လဒက်ပတန်တိ ကေုာံ ဓါတ်ခတဵုတိ (Geological and Soil Framework) ==
[[ဘူမိဗေဒ]] (Geology) ဝွံ လ္ၚတ်ကေတ် ဒြပ်ရုပ်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ တွဵုဒၞာတိ (Lithosphere) ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကထိုက် တၟံတြာပ် (Tectonic plates) မချဳဒရိုင်ဒၟံင် လ္တူ ကထိုက်တိ မတူဍိုန်ဒၟံင် (Asthenosphere) ရ။ ပရေင်ချဳဒရိုင် ကထိုက်တၟံတြာပ်တအ်ဝွံ ကတဵုဗဒှ်ကဵု ဒဵု၊ ခတိုဟ်ဒဵုပၟတ် (Volcanoes) ကေုာံ ပရေင်တိချဳ (Earthquakes) ရ။

တိ (Soil) ဂှ် ဒှ်အရာမနွံလ္တူအိုတ် ပ္ဍဲတွဵုဒၞာတိတုဲ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဓါတ်သတ္တု၊ ဓါတ်အော်ဂဲနေတ် (Organic matter)၊ ကျာ ကေုာံ ဍာ်ရ။ ပရေင်ခတဵုတိ (Soil formation) ဝွံ ကေတ်အခိင် သၞာံ ဗွဲမလံလာ်တုဲ၊ တိခိုဟ်တအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် တဵုလွဳ ကေုာံ သၞောတ်ဂေဟ ဂၠးတိရ။

== ၆။ သဘာဝဂြိုပ် ကေုာံ ဇဳဝစုံလၚ် (Wilderness and Biodiversity) ==
[[File:Forest on Barro Colorado.png|thumb|250px|ဂြိုပ်ဗြဲ (Rainforest) မၞုံကဵု ဂကူဇဳဝ မနာနာသာ်၊ မဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက် ဇဳဝစုံလင်။]]
သဘာဝဂြိုပ် (Wilderness) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဒေသ ပွဳပွူသဘာဝ မဟွံဒးဒုင် ပထုဲလဝ် နကဵု လၟေင်ကမၠောန်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ဒေသတအ်ဏအ်ဝွံ မင်မွဲလဝ် ကဆံင်သဘာဝ မသ္အးဇ္ၚးတုဲ ဒှ်ဒၞာဲ ဒတန်အဓိက သွက် သတ်တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု အရိုင်ဂမၠိုင်ရ။

[[ဇဳဝစုံလၚ်]] (Biodiversity) ဝွံ ပံက်အဓိပ္ပါယ် သွက် ပရေင်နာနာသာ် သတ်မၞုံကဵုလမျီု ပ္ဍဲလ္တူဂၠးတိ၊ မပ္တံကဵု ဂကူနာနာ (Species diversity)၊ ဗဳဇနာနာ (Genetic diversity) ကေုာံ သၞောတ်ဂေဟနာနာ (Ecosystem diversity) ရ။ ဇဳဝစုံလင်ဝွံ ကဵုဖဵု သွက် ပရေင်တန်တဴခိုင်ကၠိုက် သၞောတ်ဂေဟရ။ သၞောတ်ဂေဟ မၞုံကဵု ဇဳဝစုံလင် မသၠုင်မ္ဂး မာန်ဒုင်ဒဝ် ကုပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ အန္တရာဲဂမၠိုင် ခိုဟ်နူကဵု သၞောတ်ဂေဟ မၞုံကဵု ဇဳဝအောန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=What is Biodiversity? |url=https://www.worldwildlife.org/pages/what-is-biodiversity |publisher=World Wildlife Fund |access-date=2023-10-15}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဘာယာမ် ကေုာံ ဒေသပွဳပွူတၟေင် (Biomes and Ecoregions) ==
[[ဘာယာမ်]] (Biomes) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒေသသၞောတ်ဂေဟ ဗွဲမဇၞော် မၞုံကဵု တၞံဆု ကေုာံ သတ်တိရစ္ဆာန် မတုပ်ရေင်သ္ကအ် မကိတ်ညဳ ကုရာသဳဥတု ဒေသဂှ်ရ။ ဘာယာမ် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲဂၠးတိ ပါဝင်ကဵု-
* '''ဂြိုပ်ဗြဲ (Tropical Rainforests):''' မၞုံကဵု ဗြဲဂူဂၠိုင်၊ ဂမ္တဴသၠုင်၊ ကေုာံ ဇဳဝစုံလင် မဂၠိုင်အိုတ်။
* '''ဂြိုပ်သၠကသိုဟ် (Deciduous Forests):''' မၞုံကဵု ဥတုပန်သာ် မကၠးဖ္ဍး။
* '''ဝါချောဲ (Savannas and Grasslands):''' မၞုံကဵု ချောဲဂၠိုင် ကေုာံ တၞံဆုအောန်၊ မဒှ်ဒၞာဲ သတ်စချောဲတအ် မံင်ဂၠိုင်။
* '''ကန္တာရ (Deserts):''' မၞုံကဵု ဗြဲဂူအောန် ဗွဲမလောန်၊ ဥတုကတဴ ကေုာံ သတ်မဒုင်ဒဝ်ဂမ္တဴမာန် ဟေင် မံင်တန်တဴမာန်။
* '''တုန္ဒရာ (Tundra):''' ဒေသဂံက်လောန် မၞုံကဵု တိကလောအ်လၟိုန် (Permafrost) ကေုာံ တၞံဆုဍောတ်တ်ဟေင် တိုန်မာန်။

ဘာယာမ်တအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ရာသဳဥတု ဂၠးတိ ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ သၞောတ်သဘာဝရ။

== ၈။ ပြသၞာ ပွဳပွူသဘာဝဂမၠိုၚ် (Environmental Challenges and Issues) ==
[[File:Air pollution.jpg|thumb|250px|ပွမကၠိခတောန် တွဵုဒၞာကျာ ဟိုတ်နူ ရုင်စက်ဂမၠိုင် မဒှ်ပြသၞာ သဘာဝ အဓိကမွဲ။]]
ပ္ဍဲခေတ်ကာလ လၟုဟ်၊ ပွဳပွူသဘာဝ ဒးဒုင်ဇီုကပိုက် ကေုာံ ဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာ ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် ဟိုတ်နူ လၟေင်ကမၠောန် မၞိဟ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |author=Smith, R. |title=Environmental Issues and Solutions |year=2022 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198811234}}&lt;/ref&gt; ပြသၞာ အဓိကဂမၠိုင်ဂှ် ပါဝင်ကဵု-
# '''[[ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate Change):''' ပရေင်ဂၠးတိကတဴ (Global warming) မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပွမစံင် ကၠေင်ဍာ်တိ (Fossil fuels) ကေုာံ ပွမတက်ပလီုဂြိုပ်ဆု။ အရာဏအ် ပကဵုညံင် ဍာ်ကလောအ် ဂွံလာဲ ကေုာံ ဍာ်ၜဳ ဂွံသၠုင်တိုန်။
# '''[[ပွမကၠိခတောန်]] (Pollution):''' ပရေင်ကၠိခတောန် တွဵုဒၞာကျာ၊ ဍာ် ကေုာံ တိ ဟိုတ်နူ ဓါတ်ဂျိ နူရုင်စက်၊ ပလပ်သတေတ် (Plastic) ကေုာံ ဓါတ်ဝါဲ တဵုလွဳဂမၠိုင်။
# '''ပွမတက်ပလီုဂြိုပ် (Deforestation):''' ပွမကုတ်ဗိုတ် တၞံဆု သွက်ဂွံ ဂွံတိဗ္ၚ ကေုာံ ဒၞာဲသိုင်သ္ၚိတအ်ဂှ် ပလီုပလာ်ကဵု ဒတန် သတ်တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်သိုပ် ဓါတ်ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက်။
# '''ပွမအိုတ်သြိုဟ် ဂကူဇဳဝ (Loss of Biodiversity):''' ဟိုတ်နူ ဒတန်ဒးဒုင်ပလီုတုဲ၊ ဂကူသတ် ကေုာံ တၞံဆု ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ မအိုတ်သြိုဟ်ကၠေအ်အာ (Extinction) ရ။

== ၉။ ပရေၚ်မၚ်မွဲ ကေုာံ ဒတန်ခိုၚ်ကၠိုက် (Conservation and Sustainability) ==
[[ပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ]] (Environmental conservation) ဝွံ ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် မမင်မွဲ၊ စဵုဒၞာ ကေုာံ လွဳပရာ ပွဳပွူသဘာဝ ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ်အာရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဇဳဝစုံလင် ကေုာံ ညံင်သယံဇာတ ဂွံသှ်ေတန်တဴ သွက် အဆက်မၞိဟ် အနာဂတ်ရ။

'''[[ဒတန်ခိုင်ကၠိုက်]] (Sustainability):''' ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပွမစကာ သယံဇာတ သဘာဝ နကဵု နဲကဲ မဟွံပလီုပလာ်ကဵု အစောမ်သတ္တိ သဘာဝ ကလေင်ဖန်ဗဒှ်တၟိရ။ ကုလသမဂ္ဂ (UN) ဝွံ ပတိတ်လဝ် တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်မောဝ် ဒတန်ခိုင်ကၠိုက် (Sustainable Development Goals - SDGs) သွက်ဂွံ ပသောင်ကလး ပြသၞာ သဘာဝ ဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sustainable Development Goals |url=https://sdgs.un.org/goals |publisher=United Nations |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

လၟေင်ကမၠောန် မင်မွဲဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ပွမဒက်ပတန် ဂြိုပ်မင်မွဲ (Protected areas)၊ ပွမကလေင်စကာ (Recycling)၊ ကေုာံ ပွမစကာ ဒြဟတ်ဓါတ် ကလေင်ကလိဂွံ (Renewable energy ညံင်ရဴ ဒြဟတ်တ္ၚဲ ကေုာံ ကျာ) တအ်ဝွံ ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ。

== ၁၀။ လွပ်မၞိဟ် လ္တူသဘာဝ (Human Interaction and Impact) ==
မၞိဟ်တအ်ဝွံ နူကဵု သမယကိုပ်ကၠာတေံ ဆက်စၠောအ် ကေုာံ ဗဒဗ္ဒါဲဒၟံင် လ္တူ ပွဳပွူသဘာဝ သွက်ဂွံ ဂျိုင်လမျီု၊ မပ္တံကဵု စၞစ၊ ဍာ် ကေုာံ ဇွောအ်မတအ်ရ။ ၜိုန်ရသာ်ဂှ်ကီုလေဝ်၊ စတမ်နူ ပၠန်ဂတး ရုင်စက် (Industrial Revolution) တုဲ၊ ပရေင်ဇီုကပိုက် မၞိဟ် လ္တူသဘာဝဂှ် ဇၞော်တိုန် ဗွဲမလောန်ရ။ 

အစာသိပ္ပံတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ခေတ်ကာလလၟုဟ် နဒဒှ် '''ခေတ်အေန်သရဝ်ပဝ်သိန် (Anthropocene)'''၊ မဒှ်အခိင် လၟေင်ကမၠောန် မၞိဟ်တအ်ဝွံ ဒှ်ဒြဟတ်ဓရိုဟ် အဓိက မပြံင်လှာဲဒၟံင် အကာဲအရာ ဂၠးတိ ကေုာံ သၞောတ်ဂေဟရ။&lt;ref&gt;{{cite book |author=Crutzen, P. J. |title=Geology of Mankind: The Anthropocene |year=2002 |publisher=Nature |volume=415 |pages=23}}&lt;/ref&gt; ပွမစၟတ်သမ္တီ လွပ်ဂေဟမၞိဟ် (Ecological footprint) ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တအ် စကာဒၟံင် သယံဇာတ လောန်ကာဲ နူကဵု ဂၠးတိ ကလေင်ဖန်ဗဒှ်ကဵုမာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပွမပြံင်လှာဲ နဲကဲမံင်စံင် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကုသဘာဝ (Eco-friendly living) ဝွံ ဒှ်တာလျိုင် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲလ္တူဂၠးတိဏအ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Johnson&quot;&gt;{{cite book |last=Johnson |first=D. L. |title=Meanings of Environmental Terms |year=2021 |publisher=Journal of Environmental Quality |volume=26 |pages=581–589}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UNEP&quot;&gt;{{cite web |title=The Natural Environment |url=https://www.unep.org |publisher=United Nations Environment Programme (UNEP) |access-date=2023-10-12}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Skinner&quot;&gt;{{cite book |last=Skinner |first=Brian J. |title=The Dynamic Earth: An Introduction to Physical Geology |year=2020 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0471152286}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Odum&quot;&gt;{{cite book |last=Odum |first=E. P. |title=Fundamentals of Ecology |year=2019 |publisher=Thomson Brooks/Cole |isbn=978-0534420666}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;USGS&quot;&gt;{{cite web |author=Gleick, P. H. |title=Water in Crisis: A Guide to the World's Fresh Water Resources |year=2022 |url=https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/science/how-much-water-there-and-earth |publisher=USGS}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;IPCC&quot;&gt;{{cite book |author=IPCC |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |year=2021 |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change |isbn=978-92-9169-158-6}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WWF&quot;&gt;{{cite web |title=What is Biodiversity? |url=https://www.worldwildlife.org/pages/what-is-biodiversity |publisher=World Wildlife Fund |access-date=2023-10-15}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Smith&quot;&gt;{{cite book |author=Smith, R. |title=Environmental Issues and Solutions |year=2022 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198811234}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SDG&quot;&gt;{{cite web |title=Sustainable Development Goals |url=https://sdgs.un.org/goals |publisher=United Nations |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Crutzen&quot;&gt;{{cite book |author=Crutzen, P. J. |title=Geology of Mankind: The Anthropocene |year=2002 |publisher=Nature |volume=415 |pages=23}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = ပွဳပွူသဘာဝ
| title      = ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ သိပ္ပံဂၠးတိ
| listclass  = hlist
| group1     = တွဵုဒၞာဂၠးတိ (Earth Spheres)
| list1      = 
* [[တွဵုဒၞာကျာ]] (Atmosphere)
* [[တွဵုဒၞာတိ]] (Lithosphere)
* [[တွဵုဒၞာဍာ်]] (Hydrosphere)
* [[တွဵုဒၞာဇဳဝ]] (Biosphere)
| group2     = သၞောတ်ဂေဟ (Ecology)
| list2      = 
* [[သၞောတ်ဂေဟ]]
* [[ဇဳဝစုံလၚ်]]
* [[ဘာယာမ်]]
| group3     = ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်မင်မွဲ
| list3      = 
* [[ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]]
* [[ပွမကၠိခတောန်]]
* [[ပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ]]
}}

[[Category:ပွဳပွူသဘာဝ]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]
[[Category:ဂၠးတိ]]
[[Category:သၞောတ်ဂေဟ]]</text>
      <sha1>5go7e1l5k4s1ziun6yqwnwkl37tn9la</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>