သကတ်လာန်

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.7</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>သကတ်လာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1761</id>
    <revision>
      <id>55472</id>
      <parentid>54818</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T08:32:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21340" sha1="de0dxyi2jobpjqprbzbek40t1n3hmq6" xml:space="preserve">'''သကတ်တလာန်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Scotland|Scotland]]; ဂေလဳ: ''Alba'') ဂှ် ဒှ် ဍုင်မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု [[ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]] (United Kingdom) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဂှ် နွံလပါ်သၟဝ်ကျာ တကအ် ဂရိတ်ဗြိတိန် (Great Britain) တုဲ ပွဳပွူဍေဟ်ဂှ် နွံကဵု ၜဳမှာသមុဒ္ဒရာ အတ္တလာန်တေတ် ကေုာံ ၜဳသၟဝ်ကျာရ။ လပါ်သၠုင်ကျာဂှ် နွံပယျဵု မဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဍုင်အင်္ဂလာန် ရ။ ဍုင်သကတ်တလာန်ဂှ် ၜိုန်ရ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ယူကေ ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် နွံကဵု ပါလဳမာန်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ပညာ မတၞဟ်ခြာ နူကဵု အင်္ဂလာန် ရ။ ဍုင်ဇၞော်ဂှ် ဒှ် [[w:Edinburgh|အဳဒေန်ဘရာ]] (Edinburgh) တုဲ ဍုင်မဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဍုင်ဂလာသဂိုဝ် (Glasgow) ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | သကတ်တလာန် (Scotland)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 
[[File:Flag of Scotland.svg|140px|အလာံ သကတ်တလာန်]]
[[File:Royal Arms of Scotland.svg|100px|တဆိပ် ဍုင်သကတ်တလာန်]]&lt;br/&gt;
''အလာံ (Flag) | တဆိပ်ကောန်ဂကူ (Royal Arms)''
|-
! ဍုင်ဇၞော်
| [[w:Edinburgh|အဳဒေန်ဘရာ]] (Edinburgh)
|-
! ဍုင်ဇၞော်အိုတ်
| [[w:Glasgow|ဂလာသဂိုဝ်]] (Glasgow)
|-
! အရေဝ်ဘာသာ ရုင်
| အင်္ဂလိက်, သကတ်, ဂေလဳ သကတ် (Scottish Gaelic)
|-
! လၟိဟ်မၞိဟ်
| ၅.၄ ပြကောဋိ (၂၀၂၂ ဆိင်ကပ်)
|-
! တမ်သြန်
| ပံင်သတာလင် (Pound sterling - GBP)
|-
! သၞောတ်အုပ်ဓုပ်
| ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပါလဳမာန် (သၟဝ် ယူကေ)
|-
! ညးအုပ်ဓုပ် ကဆံင်ပထမ
| [[w:First Minister of Scotland|First Minister]] (John Swinney)
|}

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ တမ်မူလယၟု (Introduction and Etymology) ==
ယၟု &quot;သကတ်တလာန်&quot; (Scotland) ဂှ် ကၠုင်နူ မအရေဝ် လပ်တေန် &quot;Scoti&quot; (သကဝ်တဳ) မဒှ် ယၟု ညးလပ်တေန်တအ် မကော်စ ဂကူဂေလဳ (Gaelic) မပဒတဴ ပ္ဍဲကဵု ဒေသဂှ် ပ္ဍဲအခိင် ဗွဝ်ကၠံကိုပ်ကၠာတေအ်ရ။ သကတ်တလာန် ဂှ် ဒှ် ဍုင်မနွံကဵု ယေန်သၞာင် အခိုက်အလိုက် မတၟေင်တၞဟ်ခြာ ဗီုကဵု ဗွိုက်လတက် ကေဝ် (Kilt)၊ တူရိယာ ဘက်ပါက် (Bagpipes) ကေုာံ ဝင်မဇြိုဟ်နက်ရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ် ပံင်ကောံလဝ် ကု အင်္ဂလာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၀၇ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်အမျိုးသားရေး (Nationalism) ကေုာံ လညာတ် သွက်ဂွံ ပါ်တိတ် ဒှ်ဍုင်ဗၠးၜး (Independence) ဂှ် ဂျိုင်တန်တဴဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဏီရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mackie |first=J. D. |year=1991 |title=A History of Scotland |publisher=Penguin Books |isbn=978-0140136494}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် အတိတ် ကေုာံ ပရေင်ပံင်ကောံ (History and the Union) ==
ဝင် သကတ်တလာန် ဂှ် ဒှ် ဝင် မပေင်တဴ နကဵု ပရေင်ဗတိုက်ပၞာန် သွက် ဗၠးၜး ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရ-
* '''ခေတ်ကိုပ်ကၠာ (Early History):''' ပ္ဍဲအခိင် အေန်ပါယာ ရောမ (Roman Empire) လုပ်သီ ဂရိတ်ဗြိတိန်ဂှ်၊ ညးတအ် သီကေတ် သကတ်တလာန် (လပါ်သၟဝ်ကျာ) ဟွံမာန်တုဲ ဒးသိုင်လဝ် ကၟာင် [[w:Hadrian's Wall|Hadrian's Wall]] သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဂကူ Picts တအ်ရ။
* '''ပၞာန် ဗၠးၜး (Wars of Independence):''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၃-၁၄ ဂှ် သကတ်တလာန် ဒးဒုင် ဗတိုက် နကဵု အင်္ဂလာန် ရ။ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပြာကတ် ဗီုကဵု [[w:William Wallace|William Wallace]] (ဝဳလဳယေမ် ဝေါလေသ်) ကေုာံ Robert the Bruce တအ် စဵုဒၞာ ဍုင်တုဲ ကလိဂွံ ဇမၞး ပ္ဍဲ ပၞာန် Bannockburn ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၁၄ ရ။
* '''ပရေင်ပံင်ကောံ (The Union):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၀၃ ဂှ် ဨကရာဇ် သကတ်လာန် James VI ဂွံဒှ် ဨကရာဇ် အင်္ဂလာန် (Union of the Crowns) ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၀၇ ဂှ် ပါလဳမာန် ၜါလပါ် တုပ်စိုတ် ထပက်စၟတ်တဲ [[w:Acts of Union 1707|Acts of Union]] တုဲ ပံင်ကောံ ဒက်ပတန် ဍုင် &quot;ဂရိတ်ဗြိတိန်&quot; (Great Britain) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Devine |first=T. M. |year=1999 |title=The Scottish Nation: 1700–2000 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0141027692}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ပထဝဳဝင် ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
[[File:BenNevis2005.jpg|thumb|250px|ဒဵု Ben Nevis မဒှ် ဒဵုသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ယူကေ]]
ပထဝဳ သကတ်တလာန် ဂှ် နွံကဵု ဒဵုဇၞော်ဇၞော်၊ ၜဳ ကေုာံ တကအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဍုင်ဂှ် ပါ်လဝ် ပိ ဒေသ အဓိကရ-
* '''ဒေသ ဒဵုသၠုင် (Highlands):''' နွံ လပါ်သၟဝ်ကျာတုဲ ဒှ် ဒေသ ဒဵုဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ လစ (Lochs) ဂမၠိုင်ရ။ ဒဵု [[w:Ben Nevis|Ben Nevis]] မဒှ် ဒဵုသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဗြိတိန် လေဝ် နွံ ပ္ဍဲဒေသဏအ်ရ။
* '''ဒေသ ဒဵုသဝ် (Lowlands):''' နွံ လပါ်လဒေါဝ် ကဵု သၠုင်ကျာ။ ဒေသဏအ်ဂှ် ဍုင်ဇၞော် ဗီုကဵု ဂလာသဂိုဝ် ကဵု အဳဒေန်ဘရာ နွံတုဲ မၞိဟ်မံင် ဂၠိုင်အိုတ်ရ။
* '''တကအ်ဂမၠိုင် (Islands):''' သကတ်တလာန် နွံကဵု တကအ် ၇၉၀ ပြင်ရ။ တကအ် မပြာကတ်တအ်ဂှ် Hebrides, Orkney, ကေုာံ Shetland တအ်ရ။

ရာသဳဥတုဂှ် ဒှ် ရာသဳဥတု ၜဳမှာသមុဒ္ဒရာ (Temperate oceanic) တုဲ ဗြဲဂူဂၠိုင်၊ ဂံက် ကေုာံ ကျာထတ် ဗွဲမလောန်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Geography of Scotland |url=https://www.scotland.org/about-scotland/geography |publisher=Scotland.org |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Government and Politics) ==
သကတ်တလာန် ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ယူကေ ကီုလေဝ်၊ စတမ်နူ သၞာံ ၁၉၉၉ တုဲ ကလိဂွံ အခေါင် အုပ်ဓုပ်အပိုင် (Devolution) တုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် '''ပါလဳမာန် သကတ်တလာန်''' (Scottish Parliament) ပ္ဍဲ အဳဒေန်ဘရာ ရ။
* '''ပါလဳမာန်:''' နွံကဵု အမာတ် ၁၂၉ တၠ တုဲ ဖျေဟ်သၞောဝ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ ပရေင်စတုလောက တအ် အလဵုဇကု ဂွံရ။
* '''ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်:''' ဗော် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဗော် ကောန်ဂကူ သကတ် (Scottish National Party - SNP) မဒှ် ဗော် မဂစာန် သွက် ဗၠးၜး (Independence) ရ။ ပါဲနူဂှ် ဗော် Labour ကဵု Conservative တအ်လေဝ် နွံရ။
* '''က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်:''' ညးအုပ်ဓုပ် လပါ်သကတ်တလာန် ဂှ် ကော်စ [[w:First Minister of Scotland|First Minister]] ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=How the Scottish Parliament works |url=https://www.parliament.scot/about/how-parliament-works |publisher=Scottish Parliament |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တင်ပ္တိတ် (Economy and Exports) ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက ပ္ဍဲ သကတ်တလာန်
|-
! ကဏ္ဍ
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
|-
| '''ကၠေင်ဒါတ် ကေုာံ ဓါတ်ဂေတ်''' || ဒေသ ၜဳသၟဝ်ကျာ (North Sea) ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ပတိတ် ကၠေင်ဒါတ် အဓိက သွက် အလုံ ယူကေ မွဲရ။
|-
| '''အရက် ဝဳသကဳ (Whisky)''' || [[w:Scotch whisky|Scotch Whisky]] ဂှ် ဒှ် ကုန်ပစ္စည်း ပ္တိတ် ဍုင်သအာင် မပြာကတ်အိုတ် ကေုာံ ကလိဂွံ သြန်ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
|-
| '''ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Financial Services)''' || ဍုင်အဳဒေန်ဘရာ ဂှ် ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ဘဏ္ဍာ ဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲ ယူကေ (ဆက်နူ လာန်ဒါန်)။
|-
| '''ဒြဟတ် တၟိ (Renewable Energy)''' || သကတ်တလာန် ဂှ် သၠုင်လောန် ပ္ဍဲ လပါ် ပတိတ် ဓါတ်လလဳ နူ ကျာ (Wind power) ကေုာံ လပှ်ၜဳရ။
|}
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သကတ်တလာန် ဂှ် ကြိုက်တန်ဒၟံင် ကဵု ဍုင်သိုက်လှိင်တအ်တုဲ၊ နွံကဵု ပရေင်ကမၠောန် နာနာသာ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Economy of Scotland |url=https://www.gov.scot/policies/economic-growth/ |publisher=Scottish Government |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဘာသာစကား (Demographics and Languages) ==
လၟိဟ်မၞိဟ် သကတ်တလာန် ဂှ် နွံၜိုတ် ၅.၄ ပြကောဋိ ရ။ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မံင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ လဒေါဝ် (Central Belt) မပ္တံကဵု ဍုင် ဂလာသဂိုဝ် ကဵု အဳဒေန်ဘရာ ရ။ 
ပ္ဍဲကဵု ဘာသာစကားမ္ဂး နွံ ၃ ဂကူ အဓိက-
၁။ '''အင်္ဂလိက် (Scottish English):''' မၞိဟ် ၉၉% ဟီုဂးစကာဒၟံင်ရ။ (ဆဂး နွံကဵု ရမ္သာင် Accent သကတ် မတၟေင်ရ)။
၂။ '''အရေဝ် သကတ် (Scots):''' ဒှ် အရေဝ် မကြပ် ကု အင်္ဂလိက်တုဲ မၞိဟ်ၜိုတ် ၃၀% ဟီုမာန်ရ။ (ဥပမာ &quot;Auld Lang Syne&quot;)။
၃။ '''ဂေလဳ သကတ် (Scottish Gaelic):''' ဒှ် အရေဝ် တမ်မူလ ဂကူသကတ်တအ် ဇေတ်ဇေတ်၊ ဆဂး လၟုဟ် မၞိဟ်ဟီုဂး နွံ ဆ ၜိုတ် ၁% (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ တကအ်လပါ်ပလိုတ်) ဟေင်ရ&lt;ref&gt;{{cite report |title=Scotland's Census 2011: Language |publisher=National Records of Scotland |year=2013 |url=https://www.scotlandscensus.gov.uk/}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture and Arts) ==
ယေန်သၞာင် သကတ်တလာန် ဂှ် ပြာကတ် လ္တူ ဂၠးတိ ဗွဲမလောန်ရ။ 
* '''ဗွိုက်လတက်:''' ကေဝ် (Kilt) မဒှ် ဂၠိက်ဂၞိန် သွက် မၞိဟ်တြိင် မတုတ်လဝ် နကဵု ယာတ် ဇာခတှ်ေ (Tartan) ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ ကောန်ဂကူ ရ။ ဇၟာပ် ယာတ် Tartan မ္ဂး စၞောန်ထ္ၜး ကလောကောဒေအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ (Clan) သကတ်တအ်ရ။
* '''စၞစ:''' [[w:Haggis|Haggis]] (ဟာဂိသ်) ဂှ် ဒှ် စၞကောန်ဂကူ မကၠောန်လဝ် နကဵု ကလီု၊ ဂြိုဟ် သဵု မပံင်စပ် ကဵု မသြောအ် ကေုာံ ကပေါတ်မြမောဝ် ရ။
* '''တူရိယာ:''' ဘက်ပါက် (Bagpipes) ဟီုဂှ် ဒှ် တူရိယာ ဗတိုက်ပၞာန် ကေုာံ တူရိယာ အခိုက်အလိုက် မနွံကဵု ရမ္သာင် မဇြိုဟ်နက်ရ။
* '''လိက်ပတ်:''' အစာကဗျ ကောန်ဂကူ [[w:Robert Burns|Robert Burns]] ဂှ် ပြာကတ်လောန်တုဲ၊ အစာချူလိက် ဗီုကဵု Sir Walter Scott ကေုာံ Arthur Conan Doyle (ညးမချူ Sherlock Holmes) တအ် လေဝ် ဒှ် ကောန်သကတ်တလာန် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Devine |first=T. M. |last2=Logue |first2=P. |year=2002 |title=Being Scottish: Personal Reflections on Scottish Identity Today |publisher=Edinburgh University Press |isbn=978-1902930367}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ သိပ္ပံ (Education and Science) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=1gXv79UjQ1E ပရူ သကတ်တလာန် ကေုာံ အဳဒေန်ဘရာ ပ္ဍဲ YouTube]

သကတ်တလာန် ဂှ် နွံကဵု သၞောတ် ပရေင်ပညာ မခိုဟ် ကေုာံ တက္ကသိုလ် မတြေံအိုတ် ပ္ဍဲ ယူကေ ဂမၠိုင်ရ။ တက္ကသိုလ် St Andrews, Glasgow, Aberdeen, ကဵု Edinburgh တအ်ဂှ် ပတန်လဝ် စတမ်နူ ဗွဝ်ကၠံ ၁၅ တေအ်ရ။ (ကွးဘာ သကတ်တအ် တိုန် တက္ကသိုလ် ဟွံဒးကဵု င္ၚုဟ်ဘာ ရ)။
ပ္ဍဲလပါ် သိပ္ပံ ကေုာံ အရာမဂၠာဲဆဵု (Inventions) မ္ဂး ဂကူသကတ်တအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် အရာ အဓိက သွက် ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
* '''Alexander Graham Bell:''' ညးမခၞံဗဒှ် စက်ဖုင် (Telephone)။
* '''Alexander Fleming:''' ညးမဂၠာဲဆဵု ဂဥုဲ Penicillin (ပေန်နဳသဳလေန်) မဒှ် ဂဥုဲစဵုဒၞာ စၟယဲ။
* '''John Logie Baird:''' ညးမခၞံဗဒှ် တဳဗဳ (Television) ကိုပ်ကၠာအိုတ်&lt;ref&gt;{{cite book |last=Herman |first=A. |year=2001 |title=How the Scots Invented the Modern World |publisher=Crown Publishing Group |isbn=978-0609809990}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်ဝေင်ဒြဟတ် (Religion and Sports) ==
* '''ဘာသာ:''' ဘာသာ အဓိက ဂှ် ဒှ် ဘာသာ ခရေတ်ယာန် (Christianity) ရ။ ဘာကျာ် ဍုင် (National Church) ဂှ် ဒှ် [[w:Church of Scotland|Church of Scotland]] မဒှ် ဂိုဏ် Presbyterian ရ။ ပါဲနူဂှ် ဘာသာ ကာတ္တလေတ် (Catholic) လေဝ် နွံဂၠိုင်ရ။
* '''ဝေင်ဒြဟတ်:''' သကတ်တလာန် ဂှ် ဒှ် တမ်မူလ ဂေမ်း [[w:Golf|ဂေါ့ဖ် (Golf)]] ရ။ ဒၞာဲဝေင် St Andrews ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် &quot;သ္ၚိ ဂေါ့ဖ်&quot; ရ။ ပါဲနူဂှ် ဇၟောဝ် ပရေင်ဝေင်ဒြဟတ် မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ကောန်ဗဝ် (Football) ရ။ ဂကောံ မပြိုင်ပကာန် ရေင်သကအ် သၞာံ ဗွဲမလအ် ဗီုကဵု Celtic ကဵု Rangers (မကော်စ Old Firm) တအ်ဂှ် ပြာကတ် လ္တူ ဂၠးတိ ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sports in Scotland |url=https://www.scotland.org/about-scotland/sports |publisher=Scotland.org |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ပါ်တိတ် ဍုင် (Future and Independence Movement) ==
ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ သကတ်တလာန် လၟုဟ်ဂှ် ဒှ် ကိစ္စ ပါ်တိတ် ဒှ် ဍုင်ဗၠးၜး (Scottish Independence) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ ဂှ် ကၠောန်လဝ် ဆန္ဒခံယူပွဲ (Referendum) မွဲဝါတုဲ၊ မၞိဟ် ၅၅% စုတ်မာဲ &quot;ဟွံပါ်တိတ်&quot; (No) တုဲ မၞိဟ် ၄၅% စုတ်မာဲ &quot;ပါ်တိတ်&quot; (Yes) ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ယူကေ တိတ်နူ ယူရဝ် (Brexit) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၆ တုဲ၊ သကတ်တလာန် မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် မိက်ဂွံ တန်တဴ ပ္ဍဲ ယူရဝ် (EU) တုဲ၊ ပရေင်အာတ်မိက် သွက်ဂွံ ကလေင်ကၠောန် ဆန္ဒခံယူပွဲ ဒုတိယအလန် (IndyRef2) ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဇၞော်ကဵု ဇြဟတ် ရ။ အနာဂတ် သကတ်တလာန် ဂှ် သ္ဒးဆက် သ္ၚေဝ်ရံင်အာ ဗီုလဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပြံင်လှာဲရော ဂှ်ရ&lt;ref&gt;{{cite news |title=Scottish independence: A guide to the debate |url=https://www.bbc.com/news/uk-scotland-scotland-politics-50813510 |newspaper=BBC News |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ
|title = ဍုင် ကေုာံ ဒေသဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]] (United Kingdom)
|listclass = hlist
|list1 =
* '''ဍုင် အဓိက (၄) ဍုင်:''' [[အင်္ဂလာန်]] (England)
* [[သကတ်တလာန်]] (Scotland)
* [[ဍုင်ဝေလ]] (Wales)
* [[အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ]] (Northern Ireland)
|list2 =
* '''ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင်:''' [[လာန်ဒါန်]]
* [[အဳဒေန်ဘရာ]]
* [[ကာဒစ်]]
* [[ဗဲလ်ဖာသ်]]
|list3 =
* '''သင်္ကေတဂမၠိုင်:''' [[အလာံ ယူကေ]]
* [[တဆိပ် ဍုင်သကတ်တလာန်]]
}}

[[Category:သကတ်တလာန်]]
[[Category:ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]]
[[Category:ဥရဝ်ပ]]</text>
      <sha1>de0dxyi2jobpjqprbzbek40t1n3hmq6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55473</id>
      <parentid>55472</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T08:33:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21343" sha1="9hhulu98lenpga7d4vd9tg49f7c79tg" xml:space="preserve">'''သကတ်တလာန်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Scotland|Scotland]]; ဂေလဳ: ''Alba'') ဂှ် ဒှ် ဍုင်မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု [[ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]] (United Kingdom) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဂှ် နွံလပါ်သၟဝ်ကျာ တကအ် ဂရိတ်ဗြိတိန် (Great Britain) တုဲ ပွဳပွူဍေဟ်ဂှ် နွံကဵု ၜဳမှာသមុဒ္ဒရာ အတ္တလာန်တေတ် ကေုာံ ၜဳသၟဝ်ကျာရ။ လပါ်သၠုင်ကျာဂှ် နွံပယျဵု မဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဍုင်အင်္ဂလာန် ရ။ ဍုင်သကတ်တလာန်ဂှ် ၜိုန်ရ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ယူကေ ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် နွံကဵု ပါလဳမာန်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ပညာ မတၞဟ်ခြာ နူကဵု အင်္ဂလာန် ရ။ ဍုင်ဇၞော်ဂှ် ဒှ် [[w:Edinburgh|အဳဒေန်ဘရာ]] (Edinburgh) တုဲ ဍုင်မဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဍုင်ဂလာသဂိုဝ် (Glasgow) ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | သကတ်တလာန် (Scotland)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 
[[File:Flag of Scotland.svg|140px|အလာံ သကတ်တလာန်]]
[[File:Royal Arms of Scotland.svg|100px|တဆိပ် ဍုင်သကတ်တလာန်]]&lt;br/&gt;
''အလာံ (Flag) | တဆိပ်ကောန်ဂကူ (Royal Arms)''
|-
! ဍုင်ဇၞော်
| [[w:Edinburgh|အဳဒေန်ဘရာ]] (Edinburgh)
|-
! ဍုင်ဇၞော်အိုတ်
| [[w:Glasgow|ဂလာသဂိုဝ်]] (Glasgow)
|-
! အရေဝ်ဘာသာ ရုင်
| အင်္ဂလိက်, သကတ်, ဂေလဳ သကတ် (Scottish Gaelic)
|-
! လၟိဟ်မၞိဟ်
| ၅.၄ ပြကောဋိ (၂၀၂၂ ဆိင်ကပ်)
|-
! တမ်သြန်
| ပံင်သတာလင် (Pound sterling - GBP)
|-
! သၞောတ်အုပ်ဓုပ်
| ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပါလဳမာန် (သၟဝ် ယူကေ)
|-
! ညးအုပ်ဓုပ် ကဆံင်ပထမ
| [[w:First Minister of Scotland|First Minister]] (John Swinney)
|}

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ တမ်မူလယၟု (Introduction and Etymology) ==
ယၟု &quot;သကတ်တလာန်&quot; (Scotland) ဂှ် ကၠုင်နူ မအရေဝ် လပ်တေန် &quot;Scoti&quot; (သကဝ်တဳ) မဒှ် ယၟု ညးလပ်တေန်တအ် မကော်စ ဂကူဂေလဳ (Gaelic) မပဒတဴ ပ္ဍဲကဵု ဒေသဂှ် ပ္ဍဲအခိင် ဗွဝ်ကၠံကိုပ်ကၠာတေအ်ရ။ သကတ်တလာန် ဂှ် ဒှ် ဍုင်မနွံကဵု ယေန်သၞာင် အခိုက်အလိုက် မတၟေင်တၞဟ်ခြာ ဗီုကဵု ဗွိုက်လတက် ကေဝ် (Kilt)၊ တူရိယာ ဘက်ပါက် (Bagpipes) ကေုာံ ဝင်မဇြိုဟ်နက်ရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ် ပံင်ကောံလဝ် ကု အင်္ဂလာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၀၇ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်အမျိုးသားရေး (Nationalism) ကေုာံ လညာတ် သွက်ဂွံ ပါ်တိတ် ဒှ်ဍုင်ဗၠးၜး (Independence) ဂှ် ဂျိုင်တန်တဴဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဏီရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mackie |first=J. D. |year=1991 |title=A History of Scotland |publisher=Penguin Books |isbn=978-0140136494}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် အတိတ် ကေုာံ ပရေင်ပံင်ကောံ (History and the Union) ==
ဝင် သကတ်တလာန် ဂှ် ဒှ် ဝင် မပေင်တဴ နကဵု ပရေင်ဗတိုက်ပၞာန် သွက် ဗၠးၜး ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရ-
* '''ခေတ်ကိုပ်ကၠာ (Early History):''' ပ္ဍဲအခိင် အေန်ပါယာ ရောမ (Roman Empire) လုပ်သီ ဂရိတ်ဗြိတိန်ဂှ်၊ ညးတအ် သီကေတ် သကတ်တလာန် (လပါ်သၟဝ်ကျာ) ဟွံမာန်တုဲ ဒးသိုင်လဝ် ကၟာင် [[w:Hadrian's Wall|Hadrian's Wall]] သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဂကူ Picts တအ်ရ။
* '''ပၞာန် ဗၠးၜး (Wars of Independence):''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၃-၁၄ ဂှ် သကတ်တလာန် ဒးဒုင် ဗတိုက် နကဵု အင်္ဂလာန် ရ။ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပြာကတ် ဗီုကဵု [[w:William Wallace|William Wallace]] (ဝဳလဳယေမ် ဝေါလေသ်) ကေုာံ Robert the Bruce တအ် စဵုဒၞာ ဍုင်တုဲ ကလိဂွံ ဇမၞး ပ္ဍဲ ပၞာန် Bannockburn ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၁၄ ရ။
* '''ပရေင်ပံင်ကောံ (The Union):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၀၃ ဂှ် ဨကရာဇ် သကတ်လာန် James VI ဂွံဒှ် ဨကရာဇ် အင်္ဂလာန် (Union of the Crowns) ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၀၇ ဂှ် ပါလဳမာန် ၜါလပါ် တုပ်စိုတ် ထပက်စၟတ်တဲ [[w:Acts of Union 1707|Acts of Union]] တုဲ ပံင်ကောံ ဒက်ပတန် ဍုင် &quot;ဂရိတ်ဗြိတိန်&quot; (Great Britain) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Devine |first=T. M. |year=1999 |title=The Scottish Nation: 1700–2000 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0141027692}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ပထဝဳဝင် ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
[[File:BenNevis2005.jpg|thumb|250px|ဒဵု Ben Nevis မဒှ် ဒဵုသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ယူကေ]]
ပထဝဳ သကတ်တလာန် ဂှ် နွံကဵု ဒဵုဇၞော်ဇၞော်၊ ၜဳ ကေုာံ တကအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဍုင်ဂှ် ပါ်လဝ် ပိ ဒေသ အဓိကရ-
* '''ဒေသ ဒဵုသၠုင် (Highlands):''' နွံ လပါ်သၟဝ်ကျာတုဲ ဒှ် ဒေသ ဒဵုဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ လစ (Lochs) ဂမၠိုင်ရ။ ဒဵု [[w:Ben Nevis|Ben Nevis]] မဒှ် ဒဵုသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဗြိတိန် လေဝ် နွံ ပ္ဍဲဒေသဏအ်ရ။
* '''ဒေသ ဒဵုသဝ် (Lowlands):''' နွံ လပါ်လဒေါဝ် ကဵု သၠုင်ကျာ။ ဒေသဏအ်ဂှ် ဍုင်ဇၞော် ဗီုကဵု ဂလာသဂိုဝ် ကဵု အဳဒေန်ဘရာ နွံတုဲ မၞိဟ်မံင် ဂၠိုင်အိုတ်ရ။
* '''တကအ်ဂမၠိုင် (Islands):''' သကတ်တလာန် နွံကဵု တကအ် ၇၉၀ ပြင်ရ။ တကအ် မပြာကတ်တအ်ဂှ် Hebrides, Orkney, ကေုာံ Shetland တအ်ရ။

ရာသဳဥတုဂှ် ဒှ် ရာသဳဥတု ၜဳမှာသមុဒ္ဒရာ (Temperate oceanic) တုဲ ဗြဲဂူဂၠိုင်၊ ဂံက် ကေုာံ ကျာထတ် ဗွဲမလောန်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Geography of Scotland |url=https://www.scotland.org/about-scotland/geography |publisher=Scotland.org |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Government and Politics) ==
သကတ်တလာန် ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ယူကေ ကီုလေဝ်၊ စတမ်နူ သၞာံ ၁၉၉၉ တုဲ ကလိဂွံ အခေါင် အုပ်ဓုပ်အပိုင် (Devolution) တုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် '''ပါလဳမာန် သကတ်တလာန်''' (Scottish Parliament) ပ္ဍဲ အဳဒေန်ဘရာ ရ။
* '''ပါလဳမာန်:''' နွံကဵု အမာတ် ၁၂၉ တၠ တုဲ ဖျေဟ်သၞောဝ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ ပရေင်စတုလောက တအ် အလဵုဇကု ဂွံရ။
* '''ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်:''' ဗော် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဗော် ကောန်ဂကူ သကတ် (Scottish National Party - SNP) မဒှ် ဗော် မဂစာန် သွက် ဗၠးၜး (Independence) ရ။ ပါဲနူဂှ် ဗော် Labour ကဵု Conservative တအ်လေဝ် နွံရ။
* '''က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်:''' ညးအုပ်ဓုပ် လပါ်သကတ်တလာန် ဂှ် ကော်စ [[w:First Minister of Scotland|First Minister]] ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=How the Scottish Parliament works |url=https://www.parliament.scot/about/how-parliament-works |publisher=Scottish Parliament |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တင်ပ္တိတ် (Economy and Exports) ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက ပ္ဍဲ သကတ်တလာန်
|-
! ကဏ္ဍ
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
|-
| '''ကၠေင်ဒါတ် ကေုာံ ဓါတ်ဂေတ်''' || ဒေသ ၜဳသၟဝ်ကျာ (North Sea) ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ပတိတ် ကၠေင်ဒါတ် အဓိက သွက် အလုံ ယူကေ မွဲရ။
|-
| '''အရက် ဝဳသကဳ (Whisky)''' || [[w:Scotch whisky|Scotch Whisky]] ဂှ် ဒှ် ကုန်ပစ္စည်း ပ္တိတ် ဍုင်သအာင် မပြာကတ်အိုတ် ကေုာံ ကလိဂွံ သြန်ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
|-
| '''ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Financial Services)''' || ဍုင်အဳဒေန်ဘရာ ဂှ် ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ဘဏ္ဍာ ဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲ ယူကေ (ဆက်နူ လာန်ဒါန်)။
|-
| '''ဒြဟတ် တၟိ (Renewable Energy)''' || သကတ်တလာန် ဂှ် သၠုင်လောန် ပ္ဍဲ လပါ် ပတိတ် ဓါတ်လလဳ နူ ကျာ (Wind power) ကေုာံ လပှ်ၜဳရ။
|}
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သကတ်တလာန် ဂှ် ကြိုက်တန်ဒၟံင် ကဵု ဍုင်သိုက်လှိင်တအ်တုဲ၊ နွံကဵု ပရေင်ကမၠောန် နာနာသာ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Economy of Scotland |url=https://www.gov.scot/policies/economic-growth/ |publisher=Scottish Government |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဘာသာစကား (Demographics and Languages) ==
လၟိဟ်မၞိဟ် သကတ်တလာန် ဂှ် နွံၜိုတ် ၅.၄ ပြကောဋိ ရ။ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မံင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ လဒေါဝ် (Central Belt) မပ္တံကဵု ဍုင် ဂလာသဂိုဝ် ကဵု အဳဒေန်ဘရာ ရ။ 
ပ္ဍဲကဵု ဘာသာစကားမ္ဂး နွံ ၃ ဂကူ အဓိက-
၁။ '''အင်္ဂလိက် (Scottish English):''' မၞိဟ် ၉၉% ဟီုဂးစကာဒၟံင်ရ။ (ဆဂး နွံကဵု ရမ္သာင် Accent သကတ် မတၟေင်ရ)။
၂။ '''အရေဝ် သကတ် (Scots):''' ဒှ် အရေဝ် မကြပ် ကု အင်္ဂလိက်တုဲ မၞိဟ်ၜိုတ် ၃၀% ဟီုမာန်ရ။ (ဥပမာ &quot;Auld Lang Syne&quot;)။
၃။ '''ဂေလဳ သကတ် (Scottish Gaelic):''' ဒှ် အရေဝ် တမ်မူလ ဂကူသကတ်တအ် ဇေတ်ဇေတ်၊ ဆဂး လၟုဟ် မၞိဟ်ဟီုဂး နွံ ဆ ၜိုတ် ၁% (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ တကအ်လပါ်ပလိုတ်) ဟေင်ရ&lt;ref&gt;{{cite report |title=Scotland's Census 2011: Language |publisher=National Records of Scotland |year=2013 |url=https://www.scotlandscensus.gov.uk/}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture and Arts) ==
ယေန်သၞာင် သကတ်တလာန် ဂှ် ပြာကတ် လ္တူ ဂၠးတိ ဗွဲမလောန်ရ။ 
* '''ဗွိုက်လတက်:''' ကေဝ် (Kilt) မဒှ် ဂၠိက်ဂၞိန် သွက် မၞိဟ်တြိင် မတုတ်လဝ် နကဵု ယာတ် ဇာခတှ်ေ (Tartan) ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ ကောန်ဂကူ ရ။ ဇၟာပ် ယာတ် Tartan မ္ဂး စၞောန်ထ္ၜး ကလောကောဒေအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ (Clan) သကတ်တအ်ရ။
* '''စၞစ:''' [[w:Haggis|Haggis]] (ဟာဂိသ်) ဂှ် ဒှ် စၞကောန်ဂကူ မကၠောန်လဝ် နကဵု ကလီု၊ ဂြိုဟ် သဵု မပံင်စပ် ကဵု မသြောအ် ကေုာံ ကပေါတ်မြမောဝ် ရ။
* '''တူရိယာ:''' ဘက်ပါက် (Bagpipes) ဟီုဂှ် ဒှ် တူရိယာ ဗတိုက်ပၞာန် ကေုာံ တူရိယာ အခိုက်အလိုက် မနွံကဵု ရမ္သာင် မဇြိုဟ်နက်ရ။
* '''လိက်ပတ်:''' အစာကဗျ ကောန်ဂကူ [[w:Robert Burns|Robert Burns]] ဂှ် ပြာကတ်လောန်တုဲ၊ အစာချူလိက် ဗီုကဵု Sir Walter Scott ကေုာံ Arthur Conan Doyle (ညးမချူ Sherlock Holmes) တအ် လေဝ် ဒှ် ကောန်သကတ်တလာန် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Devine |first=T. M. |last2=Logue |first2=P. |year=2002 |title=Being Scottish: Personal Reflections on Scottish Identity Today |publisher=Edinburgh University Press |isbn=978-1902930367}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ သိပ္ပံ (Education and Science) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=1gXv79UjQ1E ပရူ သကတ်တလာန် ကေုာံ အဳဒေန်ဘရာ ပ္ဍဲ YouTube]

သကတ်တလာန် ဂှ် နွံကဵု သၞောတ် ပရေင်ပညာ မခိုဟ် ကေုာံ တက္ကသိုလ် မတြေံအိုတ် ပ္ဍဲ ယူကေ ဂမၠိုင်ရ။ တက္ကသိုလ် St Andrews, Glasgow, Aberdeen, ကဵု Edinburgh တအ်ဂှ် ပတန်လဝ် စတမ်နူ ဗွဝ်ကၠံ ၁၅ တေအ်ရ။ (ကွးဘာ သကတ်တအ် တိုန် တက္ကသိုလ် ဟွံဒးကဵု င္ၚုဟ်ဘာ ရ)။
ပ္ဍဲလပါ် သိပ္ပံ ကေုာံ အရာမဂၠာဲဆဵု (Inventions) မ္ဂး ဂကူသကတ်တအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် အရာ အဓိက သွက် ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
* '''Alexander Graham Bell:''' ညးမခၞံဗဒှ် စက်ဖုင် (Telephone)။
* '''Alexander Fleming:''' ညးမဂၠာဲဆဵု ဂဥုဲ Penicillin (ပေန်နဳသဳလေန်) မဒှ် ဂဥုဲစဵုဒၞာ စၟယဲ။
* '''John Logie Baird:''' ညးမခၞံဗဒှ် တဳဗဳ (Television) ကိုပ်ကၠာအိုတ်&lt;ref&gt;{{cite book |last=Herman |first=A. |year=2001 |title=How the Scots Invented the Modern World |publisher=Crown Publishing Group |isbn=978-0609809990}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်ဝေင်ဒြဟတ် (Religion and Sports) ==
* '''ဘာသာ:''' ဘာသာ အဓိက ဂှ် ဒှ် ဘာသာ ခရေတ်ယာန် (Christianity) ရ။ ဘာကျာ် ဍုင် (National Church) ဂှ် ဒှ် [[w:Church of Scotland|Church of Scotland]] မဒှ် ဂိုဏ် Presbyterian ရ။ ပါဲနူဂှ် ဘာသာ ကာတ္တလေတ် (Catholic) လေဝ် နွံဂၠိုင်ရ။
* '''ဝေင်ဒြဟတ်:''' သကတ်တလာန် ဂှ် ဒှ် တမ်မူလ ဂေမ်း [[w:Golf|ဂေါ့ဖ် (Golf)]] ရ။ ဒၞာဲဝေင် St Andrews ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် &quot;သ္ၚိ ဂေါ့ဖ်&quot; ရ။ ပါဲနူဂှ် ဇၟောဝ် ပရေင်ဝေင်ဒြဟတ် မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ကောန်ဗဝ် (Football) ရ။ ဂကောံ မပြိုင်ပကာန် ရေင်သကအ် သၞာံ ဗွဲမလအ် ဗီုကဵု Celtic ကဵု Rangers (မကော်စ Old Firm) တအ်ဂှ် ပြာကတ် လ္တူ ဂၠးတိ ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sports in Scotland |url=https://www.scotland.org/about-scotland/sports |publisher=Scotland.org |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ပါ်တိတ် ဍုင် (Future and Independence Movement) ==
ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ သကတ်တလာန် လၟုဟ်ဂှ် ဒှ် ကိစ္စ ပါ်တိတ် ဒှ် ဍုင်ဗၠးၜး (Scottish Independence) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ ဂှ် ကၠောန်လဝ် ဆန္ဒခံယူပွဲ (Referendum) မွဲဝါတုဲ၊ မၞိဟ် ၅၅% စုတ်မာဲ &quot;ဟွံပါ်တိတ်&quot; (No) တုဲ မၞိဟ် ၄၅% စုတ်မာဲ &quot;ပါ်တိတ်&quot; (Yes) ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ယူကေ တိတ်နူ ယူရဝ် (Brexit) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၆ တုဲ၊ သကတ်တလာန် မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် မိက်ဂွံ တန်တဴ ပ္ဍဲ ယူရဝ် (EU) တုဲ၊ ပရေင်အာတ်မိက် သွက်ဂွံ ကလေင်ကၠောန် ဆန္ဒခံယူပွဲ ဒုတိယအလန် (IndyRef2) ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဇၞော်ကဵု ဇြဟတ် ရ။ အနာဂတ် သကတ်တလာန် ဂှ် သ္ဒးဆက် သ္ၚေဝ်ရံင်အာ ဗီုလဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပြံင်လှာဲရော ဂှ်ရ&lt;ref&gt;{{cite news |title=Scottish independence: A guide to the debate |url=https://www.bbc.com/news/uk-scotland-scotland-politics-50813510 |newspaper=BBC News |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ
|title = ဍုင် ကေုာံ ဒေသဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]] (United Kingdom)
|listclass = hlist
|list1 =
* '''ဍုင် အဓိက (၄) ဍုင်:''' [[အင်္ဂလာန်]] (England)
* [[သကတ်တလာန်]] (Scotland)
* [[ဍုင်ဝေလ်]] (Wales)
* [[အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ]] (Northern Ireland)
|list2 =
* '''ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင်:''' [[လာန်ဒါန်]]
* [[အဳဒေန်ဘရာ]]
* [[ကာဒစ်]]
* [[ဗဲလ်ဖာသ်]]
|list3 =
* '''သင်္ကေတဂမၠိုင်:''' [[အလာံ ယူကေ]]
* [[တဆိပ် ဍုင်သကတ်တလာန်]]
}}

[[Category:သကတ်တလာန်]]
[[Category:ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]]
[[Category:ဥရဝ်ပ]]</text>
      <sha1>9hhulu98lenpga7d4vd9tg49f7c79tg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55474</id>
      <parentid>55473</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T08:40:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21253" sha1="p4qr8ro3ou4kcnnpw89qhng70yo6fqx" xml:space="preserve">'''သကတ်လာန်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Scotland|Scotland]]; ဂေလဳ: ''Alba'') ဂှ် ဒှ် ဍုင်မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု [[ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]] (United Kingdom) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဂှ် နွံလပါ်သၟဝ်ကျာ တကအ် ဂရိတ်ဗြိတိန် (Great Britain) တုဲ ပွဳပွူဍေဟ်ဂှ် နွံကဵု ၜဳမှာသមុဒ္ဒရာ အတ္တလာန်တေတ် ကေုာံ ၜဳသၟဝ်ကျာရ။ လပါ်သၠုင်ကျာဂှ် နွံပယျဵု မဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဍုင်အင်္ဂလာန် ရ။ ဍုင်သကတ်လာန်ဂှ် ၜိုန်ရ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ယူကေ ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် နွံကဵု ပါလဳမာန်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ပညာ မတၞဟ်ခြာ နူကဵု အင်္ဂလာန် ရ။ ဍုင်ဇၞော်ဂှ် ဒှ် [[w:Edinburgh|အဳဒေန်ဘရာ]] (Edinburgh) တုဲ ဍုင်မဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဍုင်ဂလာသဂိုဝ် (Glasgow) ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | သကတ်လာန် (Scotland)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 
[[File:Flag of Scotland.svg|140px|အလာံ သကတ်လာန်]]
[[File:Royal Arms of Scotland.svg|100px|တဆိပ် ဍုင်သကတ်လာန်]]&lt;br/&gt;
''အလာံ (Flag) | တဆိပ်ကောန်ဂကူ (Royal Arms)''
|-
! ဍုင်ဇၞော်
| [[w:Edinburgh|အဳဒေန်ဘရာ]] (Edinburgh)
|-
! ဍုင်ဇၞော်အိုတ်
| [[w:Glasgow|ဂလာသဂိုဝ်]] (Glasgow)
|-
! အရေဝ်ဘာသာ ရုင်
| အင်္ဂလိက်, သကတ်, ဂေလဳ သကတ် (Scottish Gaelic)
|-
! လၟိဟ်မၞိဟ်
| ၅.၄ ပြကောဋိ (၂၀၂၂ ဆိင်ကပ်)
|-
! တမ်သြန်
| ပံင်သတာလင် (Pound sterling - GBP)
|-
! သၞောတ်အုပ်ဓုပ်
| ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပါလဳမာန် (သၟဝ် ယူကေ)
|-
! ညးအုပ်ဓုပ် ကဆံင်ပထမ
| [[w:First Minister of Scotland|First Minister]] (John Swinney)
|}

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ တမ်မူလယၟု (Introduction and Etymology) ==
ယၟု &quot;သကတ်လာန်&quot; (Scotland) ဂှ် ကၠုင်နူ မအရေဝ် လပ်တေန် &quot;Scoti&quot; (သကဝ်တဳ) မဒှ် ယၟု ညးလပ်တေန်တအ် မကော်စ ဂကူဂေလဳ (Gaelic) မပဒတဴ ပ္ဍဲကဵု ဒေသဂှ် ပ္ဍဲအခိင် ဗွဝ်ကၠံကိုပ်ကၠာတေအ်ရ။ သကတ်လာန် ဂှ် ဒှ် ဍုင်မနွံကဵု ယေန်သၞာင် အခိုက်အလိုက် မတၟေင်တၞဟ်ခြာ ဗီုကဵု ဗွိုက်လတက် ကေဝ် (Kilt)၊ တူရိယာ ဘက်ပါက် (Bagpipes) ကေုာံ ဝင်မဇြိုဟ်နက်ရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ် ပံင်ကောံလဝ် ကု အင်္ဂလာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၀၇ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်အမျိုးသားရေး (Nationalism) ကေုာံ လညာတ် သွက်ဂွံ ပါ်တိတ် ဒှ်ဍုင်ဗၠးၜး (Independence) ဂှ် ဂျိုင်တန်တဴဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဏီရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mackie |first=J. D. |year=1991 |title=A History of Scotland |publisher=Penguin Books |isbn=978-0140136494}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် အတိတ် ကေုာံ ပရေင်ပံင်ကောံ (History and the Union) ==
ဝင် သကတ်လာန် ဂှ် ဒှ် ဝင် မပေင်တဴ နကဵု ပရေင်ဗတိုက်ပၞာန် သွက် ဗၠးၜး ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရ-
* '''ခေတ်ကိုပ်ကၠာ (Early History):''' ပ္ဍဲအခိင် အေန်ပါယာ ရောမ (Roman Empire) လုပ်သီ ဂရိတ်ဗြိတိန်ဂှ်၊ ညးတအ် သီကေတ် သကတ်လာန် (လပါ်သၟဝ်ကျာ) ဟွံမာန်တုဲ ဒးသိုင်လဝ် ကၟာင် [[w:Hadrian's Wall|Hadrian's Wall]] သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဂကူ Picts တအ်ရ။
* '''ပၞာန် ဗၠးၜး (Wars of Independence):''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၃-၁၄ ဂှ် သကတ်လာန် ဒးဒုင် ဗတိုက် နကဵု အင်္ဂလာန် ရ။ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပြာကတ် ဗီုကဵု [[w:William Wallace|William Wallace]] (ဝဳလဳယေမ် ဝေါလေသ်) ကေုာံ Robert the Bruce တအ် စဵုဒၞာ ဍုင်တုဲ ကလိဂွံ ဇမၞး ပ္ဍဲ ပၞာန် Bannockburn ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၁၄ ရ။
* '''ပရေင်ပံင်ကောံ (The Union):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၀၃ ဂှ် ဨကရာဇ် သကတ်လာန် James VI ဂွံဒှ် ဨကရာဇ် အင်္ဂလာန် (Union of the Crowns) ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၀၇ ဂှ် ပါလဳမာန် ၜါလပါ် တုပ်စိုတ် ထပက်စၟတ်တဲ [[w:Acts of Union 1707|Acts of Union]] တုဲ ပံင်ကောံ ဒက်ပတန် ဍုင် &quot;ဂရိတ်ဗြိတိန်&quot; (Great Britain) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Devine |first=T. M. |year=1999 |title=The Scottish Nation: 1700–2000 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0141027692}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ပထဝဳဝင် ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
[[File:BenNevis2005.jpg|thumb|250px|ဒဵု Ben Nevis မဒှ် ဒဵုသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ယူကေ]]
ပထဝဳ သကတ်လာန် ဂှ် နွံကဵု ဒဵုဇၞော်ဇၞော်၊ ၜဳ ကေုာံ တကအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဍုင်ဂှ် ပါ်လဝ် ပိ ဒေသ အဓိကရ-
* '''ဒေသ ဒဵုသၠုင် (Highlands):''' နွံ လပါ်သၟဝ်ကျာတုဲ ဒှ် ဒေသ ဒဵုဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ လစ (Lochs) ဂမၠိုင်ရ။ ဒဵု [[w:Ben Nevis|Ben Nevis]] မဒှ် ဒဵုသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဗြိတိန် လေဝ် နွံ ပ္ဍဲဒေသဏအ်ရ။
* '''ဒေသ ဒဵုသဝ် (Lowlands):''' နွံ လပါ်လဒေါဝ် ကဵု သၠုင်ကျာ။ ဒေသဏအ်ဂှ် ဍုင်ဇၞော် ဗီုကဵု ဂလာသဂိုဝ် ကဵု အဳဒေန်ဘရာ နွံတုဲ မၞိဟ်မံင် ဂၠိုင်အိုတ်ရ။
* '''တကအ်ဂမၠိုင် (Islands):''' သကတ်လာန် နွံကဵု တကအ် ၇၉၀ ပြင်ရ။ တကအ် မပြာကတ်တအ်ဂှ် Hebrides, Orkney, ကေုာံ Shetland တအ်ရ။

ရာသဳဥတုဂှ် ဒှ် ရာသဳဥတု ၜဳမှာသមុဒ္ဒရာ (Temperate oceanic) တုဲ ဗြဲဂူဂၠိုင်၊ ဂံက် ကေုာံ ကျာထတ် ဗွဲမလောန်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Geography of Scotland |url=https://www.scotland.org/about-scotland/geography |publisher=Scotland.org |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Government and Politics) ==
သကတ်လာန် ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ယူကေ ကီုလေဝ်၊ စတမ်နူ သၞာံ ၁၉၉၉ တုဲ ကလိဂွံ အခေါင် အုပ်ဓုပ်အပိုင် (Devolution) တုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် '''ပါလဳမာန် သကတ်လာန်''' (Scottish Parliament) ပ္ဍဲ အဳဒေန်ဘရာ ရ။
* '''ပါလဳမာန်:''' နွံကဵု အမာတ် ၁၂၉ တၠ တုဲ ဖျေဟ်သၞောဝ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ ပရေင်စတုလောက တအ် အလဵုဇကု ဂွံရ။
* '''ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်:''' ဗော် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဗော် ကောန်ဂကူ သကတ် (Scottish National Party - SNP) မဒှ် ဗော် မဂစာန် သွက် ဗၠးၜး (Independence) ရ။ ပါဲနူဂှ် ဗော် Labour ကဵု Conservative တအ်လေဝ် နွံရ။
* '''က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်:''' ညးအုပ်ဓုပ် လပါ်သကတ်လာန် ဂှ် ကော်စ [[w:First Minister of Scotland|First Minister]] ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=How the Scottish Parliament works |url=https://www.parliament.scot/about/how-parliament-works |publisher=Scottish Parliament |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တင်ပ္တိတ် (Economy and Exports) ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက ပ္ဍဲ သကတ်လာန်
|-
! ကဏ္ဍ
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
|-
| '''ကၠေင်ဒါတ် ကေုာံ ဓါတ်ဂေတ်''' || ဒေသ ၜဳသၟဝ်ကျာ (North Sea) ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ပတိတ် ကၠေင်ဒါတ် အဓိက သွက် အလုံ ယူကေ မွဲရ။
|-
| '''အရက် ဝဳသကဳ (Whisky)''' || [[w:Scotch whisky|Scotch Whisky]] ဂှ် ဒှ် ကုန်ပစ္စည်း ပ္တိတ် ဍုင်သအာင် မပြာကတ်အိုတ် ကေုာံ ကလိဂွံ သြန်ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
|-
| '''ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Financial Services)''' || ဍုင်အဳဒေန်ဘရာ ဂှ် ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ဘဏ္ဍာ ဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲ ယူကေ (ဆက်နူ လာန်ဒါန်)။
|-
| '''ဒြဟတ် တၟိ (Renewable Energy)''' || သကတ်လာန် ဂှ် သၠုင်လောန် ပ္ဍဲ လပါ် ပတိတ် ဓါတ်လလဳ နူ ကျာ (Wind power) ကေုာံ လပှ်ၜဳရ။
|}
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သကတ်လာန် ဂှ် ကြိုက်တန်ဒၟံင် ကဵု ဍုင်သိုက်လှိင်တအ်တုဲ၊ နွံကဵု ပရေင်ကမၠောန် နာနာသာ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Economy of Scotland |url=https://www.gov.scot/policies/economic-growth/ |publisher=Scottish Government |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဘာသာစကား (Demographics and Languages) ==
လၟိဟ်မၞိဟ် သကတ်လာန် ဂှ် နွံၜိုတ် ၅.၄ ပြကောဋိ ရ။ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မံင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ လဒေါဝ် (Central Belt) မပ္တံကဵု ဍုင် ဂလာသဂိုဝ် ကဵု အဳဒေန်ဘရာ ရ။ 
ပ္ဍဲကဵု ဘာသာစကားမ္ဂး နွံ ၃ ဂကူ အဓိက-
၁။ '''အင်္ဂလိက် (Scottish English):''' မၞိဟ် ၉၉% ဟီုဂးစကာဒၟံင်ရ။ (ဆဂး နွံကဵု ရမ္သာင် Accent သကတ် မတၟေင်ရ)။
၂။ '''အရေဝ် သကတ် (Scots):''' ဒှ် အရေဝ် မကြပ် ကု အင်္ဂလိက်တုဲ မၞိဟ်ၜိုတ် ၃၀% ဟီုမာန်ရ။ (ဥပမာ &quot;Auld Lang Syne&quot;)။
၃။ '''ဂေလဳ သကတ် (Scottish Gaelic):''' ဒှ် အရေဝ် တမ်မူလ ဂကူသကတ်တအ် ဇေတ်ဇေတ်၊ ဆဂး လၟုဟ် မၞိဟ်ဟီုဂး နွံ ဆ ၜိုတ် ၁% (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ တကအ်လပါ်ပလိုတ်) ဟေင်ရ&lt;ref&gt;{{cite report |title=Scotland's Census 2011: Language |publisher=National Records of Scotland |year=2013 |url=https://www.scotlandscensus.gov.uk/}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture and Arts) ==
ယေန်သၞာင် သကတ်လာန် ဂှ် ပြာကတ် လ္တူ ဂၠးတိ ဗွဲမလောန်ရ။ 
* '''ဗွိုက်လတက်:''' ကေဝ် (Kilt) မဒှ် ဂၠိက်ဂၞိန် သွက် မၞိဟ်တြိင် မတုတ်လဝ် နကဵု ယာတ် ဇာခတှ်ေ (Tartan) ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ ကောန်ဂကူ ရ။ ဇၟာပ် ယာတ် Tartan မ္ဂး စၞောန်ထ္ၜး ကလောကောဒေအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ (Clan) သကတ်တအ်ရ။
* '''စၞစ:''' [[w:Haggis|Haggis]] (ဟာဂိသ်) ဂှ် ဒှ် စၞကောန်ဂကူ မကၠောန်လဝ် နကဵု ကလီု၊ ဂြိုဟ် သဵု မပံင်စပ် ကဵု မသြောအ် ကေုာံ ကပေါတ်မြမောဝ် ရ။
* '''တူရိယာ:''' ဘက်ပါက် (Bagpipes) ဟီုဂှ် ဒှ် တူရိယာ ဗတိုက်ပၞာန် ကေုာံ တူရိယာ အခိုက်အလိုက် မနွံကဵု ရမ္သာင် မဇြိုဟ်နက်ရ။
* '''လိက်ပတ်:''' အစာကဗျ ကောန်ဂကူ [[w:Robert Burns|Robert Burns]] ဂှ် ပြာကတ်လောန်တုဲ၊ အစာချူလိက် ဗီုကဵု Sir Walter Scott ကေုာံ Arthur Conan Doyle (ညးမချူ Sherlock Holmes) တအ် လေဝ် ဒှ် ကောန်သကတ်လာန် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Devine |first=T. M. |last2=Logue |first2=P. |year=2002 |title=Being Scottish: Personal Reflections on Scottish Identity Today |publisher=Edinburgh University Press |isbn=978-1902930367}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ သိပ္ပံ (Education and Science) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=1gXv79UjQ1E ပရူ သကတ်လာန် ကေုာံ အဳဒေန်ဘရာ ပ္ဍဲ YouTube]

သကတ်လာန် ဂှ် နွံကဵု သၞောတ် ပရေင်ပညာ မခိုဟ် ကေုာံ တက္ကသိုလ် မတြေံအိုတ် ပ္ဍဲ ယူကေ ဂမၠိုင်ရ။ တက္ကသိုလ် St Andrews, Glasgow, Aberdeen, ကဵု Edinburgh တအ်ဂှ် ပတန်လဝ် စတမ်နူ ဗွဝ်ကၠံ ၁၅ တေအ်ရ။ (ကွးဘာ သကတ်တအ် တိုန် တက္ကသိုလ် ဟွံဒးကဵု င္ၚုဟ်ဘာ ရ)။
ပ္ဍဲလပါ် သိပ္ပံ ကေုာံ အရာမဂၠာဲဆဵု (Inventions) မ္ဂး ဂကူသကတ်တအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် အရာ အဓိက သွက် ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
* '''Alexander Graham Bell:''' ညးမခၞံဗဒှ် စက်ဖုင် (Telephone)။
* '''Alexander Fleming:''' ညးမဂၠာဲဆဵု ဂဥုဲ Penicillin (ပေန်နဳသဳလေန်) မဒှ် ဂဥုဲစဵုဒၞာ စၟယဲ။
* '''John Logie Baird:''' ညးမခၞံဗဒှ် တဳဗဳ (Television) ကိုပ်ကၠာအိုတ်&lt;ref&gt;{{cite book |last=Herman |first=A. |year=2001 |title=How the Scots Invented the Modern World |publisher=Crown Publishing Group |isbn=978-0609809990}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်ဝေင်ဒြဟတ် (Religion and Sports) ==
* '''ဘာသာ:''' ဘာသာ အဓိက ဂှ် ဒှ် ဘာသာ ခရေတ်ယာန် (Christianity) ရ။ ဘာကျာ် ဍုင် (National Church) ဂှ် ဒှ် [[w:Church of Scotland|Church of Scotland]] မဒှ် ဂိုဏ် Presbyterian ရ။ ပါဲနူဂှ် ဘာသာ ကာတ္တလေတ် (Catholic) လေဝ် နွံဂၠိုင်ရ။
* '''ဝေင်ဒြဟတ်:''' သကတ်လာန် ဂှ် ဒှ် တမ်မူလ ဂေမ်း [[w:Golf|ဂေါ့ဖ် (Golf)]] ရ။ ဒၞာဲဝေင် St Andrews ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် &quot;သ္ၚိ ဂေါ့ဖ်&quot; ရ။ ပါဲနူဂှ် ဇၟောဝ် ပရေင်ဝေင်ဒြဟတ် မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ကောန်ဗဝ် (Football) ရ။ ဂကောံ မပြိုင်ပကာန် ရေင်သကအ် သၞာံ ဗွဲမလအ် ဗီုကဵု Celtic ကဵု Rangers (မကော်စ Old Firm) တအ်ဂှ် ပြာကတ် လ္တူ ဂၠးတိ ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sports in Scotland |url=https://www.scotland.org/about-scotland/sports |publisher=Scotland.org |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ပါ်တိတ် ဍုင် (Future and Independence Movement) ==
ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ သကတ်လာန် လၟုဟ်ဂှ် ဒှ် ကိစ္စ ပါ်တိတ် ဒှ် ဍုင်ဗၠးၜး (Scottish Independence) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ ဂှ် ကၠောန်လဝ် ဆန္ဒခံယူပွဲ (Referendum) မွဲဝါတုဲ၊ မၞိဟ် ၅၅% စုတ်မာဲ &quot;ဟွံပါ်တိတ်&quot; (No) တုဲ မၞိဟ် ၄၅% စုတ်မာဲ &quot;ပါ်တိတ်&quot; (Yes) ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ယူကေ တိတ်နူ ယူရဝ် (Brexit) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၆ တုဲ၊ သကတ်လာန် မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် မိက်ဂွံ တန်တဴ ပ္ဍဲ ယူရဝ် (EU) တုဲ၊ ပရေင်အာတ်မိက် သွက်ဂွံ ကလေင်ကၠောန် ဆန္ဒခံယူပွဲ ဒုတိယအလန် (IndyRef2) ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဇၞော်ကဵု ဇြဟတ် ရ။ အနာဂတ် သကတ်လာန် ဂှ် သ္ဒးဆက် သ္ၚေဝ်ရံင်အာ ဗီုလဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပြံင်လှာဲရော ဂှ်ရ&lt;ref&gt;{{cite news |title=Scottish independence: A guide to the debate |url=https://www.bbc.com/news/uk-scotland-scotland-politics-50813510 |newspaper=BBC News |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ
|title = ဍုင် ကေုာံ ဒေသဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]] (United Kingdom)
|listclass = hlist
|list1 =
* '''ဍုင် အဓိက (၄) ဍုင်:''' [[အင်္ဂလာန်]] (England)
* [[သကတ်လာန်]] (Scotland)
* [[ဍုင်ဝေလ်]] (Wales)
* [[အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ]] (Northern Ireland)
|list2 =
* '''ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင်:''' [[လာန်ဒါန်]]
* [[အဳဒေန်ဘရာ]]
* [[ကာဒစ်]]
* [[ဗဲလ်ဖာသ်]]
|list3 =
* '''သင်္ကေတဂမၠိုင်:''' [[အလာံ ယူကေ]]
* [[တဆိပ် ဍုင်သကတ်လာန်]]
}}

[[Category:သကတ်လာန်]]
[[Category:ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]]
[[Category:ဥရဝ်ပ]]</text>
      <sha1>p4qr8ro3ou4kcnnpw89qhng70yo6fqx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒဳအေန်အေ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10782</id>
    <revision>
      <id>55475</id>
      <parentid>54314</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:29:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12620" sha1="d8xgh5k5mazv4qn512ysdu1ono44kie" xml:space="preserve">{{Short description|မဝ်လဳကျူ မယိုက်ဂၠေင်လဝ် ကိုန်ဂစိုတ် ဓါတ်ဗဳဇ သွက် သတ္တဝါ ကေုာံ လမျီုသီုဖအိုတ်}}
{{Infobox concept
| name = ဒဳအေန်အေ (DNA)
| native_name = Deoxyribonucleic acid
| image = [[File:DNA Structure+Key+Labelled.pn.png|250px|ဗီုပြင် 3D လဒက်ပ္တန် ဒဳအေန်အေ]]
| caption = ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် ဒဳအေန်အေ (DNA) နကဵု ဗီုပြင် တိုင်ကဝိုင် ၜါ (Double helix) ကေုာံ မဆက်စၠောအ်လဝ် နကဵု ဓါတ်ဗေ့သ် ၄ သာ်
| field = [[ဇဳဝဗေဒ]]၊ [[ဇဳဝဓာတုဗေဒ]]၊ ပညာဓါတ်ဗဳဇ (Genetics)
| related_concepts = [[အာရ်အေန်အေ]] (RNA), [[ပရဝ်တေန်]] (Protein), ဓါတ်ဗဳဇ (Gene), ခရဝ်မဝ်ဇြုမ် (Chromosome)
| building_blocks = နျူကလဳအဝ်တိုက် (Nucleotides)
| location = အပ္ဍဲ နျူကလဳယပ် (Nucleus) ကေုာံ မိတဝ်ကောန်ဒရဳယျာ (Mitochondria) ပ္ဍဲ သဲလ်
}}

'''ဒဳအေန်အေ''' ({{lang-en|DNA}}) ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟု ဍိုက်ပေင် '''ဒဳအံက်သဳရဳဗဝ်နျူကလဳအေတ် အေတ်သေတ်''' ({{lang-en|Deoxyribonucleic acid}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဓါတ် မဝ်လဳကျူ ပလဳမာ ဇၞော် မွဲ မယိုက်ဂၠေင် စွံသမ္တီ လဝ် ကိုန်ဂစိုတ် ဓါတ်ဗဳဇ (Genetic instructions) သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်၊ ဂျိုင်တန်တဴ ကေုာံ ဆက်ကောန်ဗြောဝ် ပ္ဍဲကဵု လမျီု သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် ကေုာံ စၟ ဗိုင်းရပ်စ် (Viruses) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ 

ဒဳအေန်အေ ဂှ် တုပ် ညံင်ရဴ &quot;ပြကိုဟ် သ္ၚိအင်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ကိုန်ဂစိုတ် မူလ&quot; မွဲ မနွံ အပ္ဍဲ ဇၟာပ်ပ် [[သဲလ်]] (Cell) ခန္ဓကာယ ပိုဲ ရ။ ဍေံ ရ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ ပိုဲ မပ္တံကဵု အရံင် မတ်၊ အရံင် သော်၊ သမၠုင် ကေုာံ ပရေင် ဒုင်စသိုင် ယဲ လ္ၚဵု တအ် မဒှ် ရ။ ပ္ဍဲ သဲလ် ကောန်မၞိဟ် မွဲမွဲ မ္ဂး ဒဳအေန်အေ တအ် ဏအ် ကဝိုင် ကောံ လဝ် ဗွဲမသော်သြဴ တုဲ ဍေံ က္တဵုဒှ် အာ လဒက်ပ္တန် မၞုံ ယၟု ခရဝ်မဝ်ဇြုမ် (Chromosomes) ရ။

== ၁။ လဒက်ပ္တန် ဓာတုဗေဒ (Chemical Structure) ==
ဒဳအေန်အေ ဝွံ ဍေံ နွံ ကု ဗီုပြင် မတၞဟ်ခြာ မွဲ မကော်စ '''&quot;တိုင်ကဝိုင် ၜါ&quot; (Double helix)''' မတုပ် ညံင်ရဴ ကၞိန် မကဝိုင် လဝ် ကီု ရ။ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဓါတ် သဇိုင် ဍောတ်တ် မကော်စ '''နျူကလဳအဝ်တိုက် (Nucleotides)''' ဂမၠိုင် ရ။

နျူကလဳအဝ်တိုက် ဇၟာပ်ပ် မ ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု အစိတ်အပိုင်း ၃ သာ်-
# '''ဓါတ် သဂြာ (Deoxyribose sugar)'''
# '''ဓါတ် ဖဝ်သဖိတ် (Phosphate group)'''
# '''ဓါတ် ဗေ့သ် (Nitrogenous base)'''

အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဓါတ် ဗေ့သ် ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲ ဒဳအေန်အေ ဂှ် နွံ ကု ဓါတ် ဗေ့သ် ၄ ဂကူ မတွံဂး-
* '''A''' = ဍာ်ဒမၠုက် အေဒဳနိန် (Adenine)
* '''T''' = ဍာ်ဒမၠုက် သာင်မိန် (Thymine)
* '''G''' = ဍာ်ဒမၠုက် ဂွါနိန် (Guanine)
* '''C''' = ဍာ်ဒမၠုက် သာ်တဝ်သိန် (Cytosine)

'''သၞောတ်ဝ် ပွမဆက်စၠောအ် ဗေ့သ် (Base Pairing Rule):''' 
ပ္ဍဲကဵု ကၞိန် ဒဳအေန်အေ ဏအ် မ္ဂး، ဓါတ် A ဂှ် ဍေံ ဒး ဆက် ဗာန် ကု ဓါတ် T လၟိုန် တုဲ (A-T)၊ ဓါတ် G ဂှ် ဍေံ ဒး ဆက် ဗာန် ကု ဓါတ် C လၟိုန် ရ (G-C)။ လၟေင် အက္ခရ် တအ် ဏအ် ဂှ် ရ ဒှ် ကိုန်ဂစိုတ် မစွံ သမ္တီ လဝ် ပရိုင် ဓါတ်ဗဳဇ သတ္တဝါ တအ် ရ။

== ၂။ တာလျိုင် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Functions and Mechanisms) ==
ဒဳအေန်အေ ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် အဓိက ၜါ သာ် ပ္ဍဲ သဲလ်-

=== က။ ပွမကပ်ပဳ ကၠောန်ဗဒှ် (DNA Replication) ===
ကာလ သဲလ် မွဲ မ မိက်ဂွံ ပါ် တၞဟ် က္တဵုဒှ် သဲလ် ၜါ မ (Cell division) မ္ဂး၊ ဒဳအေန်အေ ဂှ် ဍေံ ဒး ကပ်ပဳ ကၠောန် ပတိတ် အလဵု ဇကု ဍေံ ညံင် ဂွံ ဒှ် ၜါ တၞဟ် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။
* ဇုက် ကဝိုင် ဒဳအေန်အေ ဂှ် ဍေံ သှ် လီု အာ (Unzip) နကဵု ဓါတ် အေန်ဇြာင် ရ။
* တုဲမ္ဂး အေန်ဇြာင် DNA Polymerase ဍေံ ဗှ် ကေတ် လၟေင် ဗေ့သ် တြေံ ဂှ် တုဲ ဍေံ ဆက် စုတ် ကဵု ဗေ့သ် တၟိ ဍာံဍာံ (A ကု T, G ကု C) တုဲ က္တဵုဒှ် အာ ဒဳအေန်အေ တၟိ ၜါ တၞဟ် မတုပ် ကဵု ဇုက် တြေံ ကၠံ တၟအ်ကၠံ ရ။

=== ခ။ ပွမပတိတ် ပရဝ်တေန် (Protein Synthesis) ===
ဒဳအေန်အေ ဂှ် ဍေံ နွံ ကု ကိုန်ဂစိုတ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ပတိတ် [[ပရဝ်တေန်]] မဒှ် ဓါတ် အဓိက သွက် ခန္ဓကာယ ရ။
* '''ပွမစၠောအ် လိက် (Transcription):''' ဒဳအေန်အေ ပ္ဍဲ နျူကလဳယပ် ဂှ် ဍေံ စၠောအ် ကပ်ပဳ ကိုန်ဂစိုတ် ဍေံ ကဵု ဇရေင် မဝ်လဳကျူ တၟိ မၞုံ ယၟု '''mRNA (Messenger RNA)''' ရ။
* '''ပွမကၠာဲ ဘာသာ (Translation):''' mRNA ဂှ် တိတ် ကၠုင် နူ နျူကလဳယပ် တုဲ စိုပ် အာ ဇရေင် စက် ရဳဗဝ်ဇြုမ် (Ribosomes) ရ။ စက် ဏအ် ဗှ် ကေတ် ကိုန်ဂစိုတ် mRNA ဂှ် တုဲ ဍေံ ဆက် ပကောံ စုတ် အမဳနဝ် အေတ်သေတ် တုဲ က္တဵုဒှ် အာ ဇုက် ပရဝ်တေန် ရ။

== ၃။ ပွမဂၠာဲဆဵု ကေုာံ ဝင် (Discovery and History) ==
* '''၁၈၆၉:''' တၠပညာ ဓာတုဗေဒ သွိဇြာလာန် Friedrich Miescher ဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် ဒဳအေန်အေ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် နူကဵု ဆဲလ် ဆီ ဗု တုဲ ညး ကော်စ ဍေံ &quot;Nuclein&quot; ရ။
* '''၁၉၅၃:''' တၠပညာ ဇဳဝဗေဒ '''ဂျေမ်း ဝါတ်သန် (James Watson)''' ကေုာံ '''ဖရန်သေတ် ခရေတ် (Francis Crick)''' တအ် ဒှ် မၞိဟ် မဓမံက် ထ္ၜး ကဵု လဒက်ပ္တန် &quot;တိုင်ကဝိုင် ၜါ&quot; (Double helix) ဒဳအေန်အေ ပြာကတ် အိုတ် ရ။ သွက်ဂွံ တီ လဒက်ပ္တန် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ တင်ဂၞင် ပရေင် စၟဳစၟတ် လျး X-ray နူကဵု တၠပညာ မၞုံ ယၟု '''ရဝ်သလိန် ဖရန်ကလိန် (Rosalind Franklin)''' ကေုာံ Maurice Wilkins ရ။
* ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂ ဂှ် Watson, Crick, ကဵု Wilkins တအ် ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဗဴ (Nobel Prize) လပါ် ပညာ ဂဥုဲ ရ (Franklin ချိုတ် အာ ကိုပ်ကၠာ တုဲ ဟွံကလိဂွံ)။

== ၄။ ပရေင်စကာ ကေုာံ သုတေသန (Applications and Research) ==
ပညာ မဆေင်ကဵု ဒဳအေန်အေ ဝွံ ဍေံ ပြံင်လှာဲ ကဵု လဝ် ဂၠးတိ ပိုဲ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ-

* '''ပညာ စၟဳစၟတ် အမှု ရာဇဝတ် (Forensic Science):''' ဟိုတ်နူ ဒဳအေန်အေ မၞိဟ် မွဲ ကု မွဲ ဟွံတုပ် ညးသကအ် တုဲ၊ ရဲ ဗၠာဲတွဳ တအ် စၟဳစၟတ် ဒဳအေန်အေ (DNA profiling) နူကဵု ဆီ၊ သော် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်ပါင် မသှ်ေ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ က္တဵုဒှ် အမှု သွက်ဂွံ တီ ညာတ် မၞိဟ် ဒုဟ် မာန် ရ။ သီု စကာ သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ဓါတ်ဆီ မိမ ကောန် (Paternity test) ကီု ရ။
* '''ပညာ ဂဥုဲ (Medicine):''' စၟဳစၟတ် ဒဳအေန်အေ သွက်ဂွံ တီ လက္ခဏာ ယဲ ဓါတ်ဗဳဇ (Genetic diseases) ကိုပ်ကၠာ၊ ကေုာံ ဖန်ဇန် လွဳလွတ် ယဲ ကေန်သာ အတိုင် အကာဲအရာ ဓါတ်ဗဳဇ ပူဂိုလ် (Personalized medicine) ရ။
* '''ပရေင် ဓါတ်ဗဳဇ နဲပညာ (Genetic Engineering):''' သၟာ သုတေသန တအ် ပလေဝ် ပလေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကုတ် ဆက် ဒဳအေန်အေ (ဥပမာ နကဵု နဲကဲ CRISPR) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် တၞံဆု ဟွံသေင်မ္ဂး သတ္တဝါ မတဝ်စၞေဟ် ယဲ မာန် (GMOs) ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[အာရ်အေန်အေ]] (RNA)
* [[ပရဝ်တေန်]] (Protein)
* [[သဲလ်]] (Cell)
* [[အေန်ဇြာင်]] (Enzyme)
* ခရဝ်မဝ်ဇြုမ် (Chromosome)
* ဓါတ်ဗဳဇ (Gene)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Alberts |first1=Bruce |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Morgan |first4=David |last5=Raff |first5=Martin |last6=Roberts |first6=Keith |last7=Walter |first7=Peter |title=Molecular Biology of the Cell |edition=6th |year=2014 |publisher=Garland Science |isbn=978-0815344322}}
* Watson, J. D., &amp; Crick, F. H. (1953). &quot;Molecular structure of nucleic acids: a structure for deoxyribose nucleic acid&quot;. ''Nature'', 171(4356), 737-738.

{{DEFAULTSORT:DNA}}
[[Category:ဒဳအေန်အေ]]
[[Category:ဇဳဝဓာတုဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ သဲလ်]]
[[Category:ပညာဓါတ်ဗဳဇ]]
[[Category:မဝ်လဳကျူ]]</text>
      <sha1>d8xgh5k5mazv4qn512ysdu1ono44kie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သိပ္ပံ သုတေသန</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11280</id>
    <revision>
      <id>55428</id>
      <parentid>55425</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T13:11:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18005" sha1="ep3a0o2rucyaa7u7u99vtw293qqqvry" xml:space="preserve">'''သိပ္ပံ သုတေသန''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Scientific research|Scientific research]]) ဟီုဂှ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မလ္ၚတ်ဂၠာဲဆဵု တင်ဂရင်ဗတီတၟိ ကေုာံ ပွမကၠိုဟ်ခိုဟ် ပရူပရာ သဘာဝ၊ မၞိဟ်၊ ကေုာံ အရာမကတဵုဒှ်ဒၟံင်ဂမၠိုင် နကဵု နဲကဲ မစှ်ေသၞောတ် (Systematic method) ရ။ ပရေင်သုတေသနဏအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် လ္တူ သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ (Scientific method) တုဲ ပါလုပ် သီုကဵု ပွမစၟဳစၟတ်၊ ပွမခၞံဗဒှ် တင်သမ္မုတိ (Hypothesis)၊ ကေုာံ ပွမစမ်ၜတ်ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ သဘဴဓဝ် သုတေသန သိပ္ပံ၊ ဝင်၊ နဲကဲ၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | သိပ္ပံ သုတေသန (Scientific Research)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:CSIRO ScienceImage 10565 A researcher in the lab.jpg|250px|အစာသုတေသန ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ်]]&lt;br/&gt;''အစာသုတေသနမွဲတၠ ကၠောန်ဒၟံင် ပရေင်စမ်ၜတ် သိပ္ပံ ပ္ဍဲကဵု ဌာန်စမ်ၜတ် (Laboratory)''
|-
! တမ်မူလ
| ပရေင်ချပ်ဗ္စာ ယုတ္တိဗေဒ ကေုာံ ပွမစၟဳစၟတ် သဘာဝ
|-
! အဓိက လၟေင်ကမၠောန်
| [[သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]] (Scientific Method)
|-
! ဂကူ အဓိက
| သုတေသန သဇိုင် (Basic), သုတေသန စကာ (Applied)
|-
! တင်ရန်တၟအ်
| ခၞံဗဒှ် ဗဟုသုတတၟိ, ဖန်ဇန် ပြသၞာ
|-
! ဒၞာဲမကၠောန်
| တက္ကသိုလ်, ဌာန်စမ်ၜတ် အလဵုအသဳ, ကုမ္ပဏဳ ပုဂ္ဂလိက
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
သိပ္ပံ သုတေသန ဂှ် ဒှ် အရာမတွဟ်ကဵု ဒြဟတ် သွက်ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဟွံသေင်ဆ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု အရာတၟိဓဝ်၊ ဍေဟ် သီုကဵု ပရေင်ကလေင်စၟဳစၟတ် တင်ဂရင်ဗတီ တြေံတအ် ညံင်ဂွံ ဒှ် ပရေင်တပ်တး ကေုာံ ဍာံပြရ။ သိပ္ပံ သုတေသနဂှ် နွံကဵု လဒက်ပတန် မချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ ဒုင်သဇိုင် ကု သက်သဳသာဓက (Evidence-based) ရ။ ပရေင်လ္ၚတ်ဏအ်ဂှ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု ကွတ်ပညာတၟိ၊ ဂဥုဲတၟိ၊ ကေုာံ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ဂကောံမၞိဟ် မခိုဟ်တိုန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Creswell |first=J. W. |year=2014 |title=Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches |publisher=SAGE Publications |isbn=978-1452226101}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် သိပ္ပံ သုတေသန ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ်ဂရိတ်တြေံ ဗီုကဵု အာရဳသ်တဝ်တယ် ([[Aristotle]]) တအ်ရ။ ဆဂး ပရေင်သုတေသန မစှ်ေသၞောတ် ဇေတ်တ်ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု အခိင် ပရေင်ကလေင်ဂျိုင် သိပ္ပံ (Scientific Revolution) ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၆ ကေုာံ ၁၇ ရ။ အစာသိပ္ပံ ဗီုကဵု ဖရန်သေတ် ဗေကောန် (Francis Bacon) တအ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် နဲကဲ Inductive reasoning ကေုာံ ဂါလဳလဳယဝ် ([[Galileo Galilei]]) တအ် စကာလဝ် ပရေင်စမ်ၜတ် နကဵု လက်သန်ရ။ ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ကဵု ၂၀ ဂှ် တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင် ကေုာံ ဌာန်သုတေသန အလဵုအသဳတအ် ဒက်ပတန်ကၠုင်တုဲ သုတေသနဂှ် ဒှ်အာ ကမၠောန်ပရဝ်ဖက်ရှေန်နယ် မွဲရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kuhn |first=T. S. |year=1962 |title=The Structure of Scientific Revolutions |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226458083}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲ (Scientific Method and Methodology) ==
သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ (Scientific method) ဂှ် ဒှ် ကြောမ်ဇုတ် သွက် သုတေသန သီုဖအိုတ်ရ။ ဍေဟ် ပါလုပ် - 
၁။ '''ပွမစၟဳစၟတ် (Observation):''' ရံင်ကေတ် ပြသၞာ ဟွံသေင်မ္ဂး အရာမကတဵုဒှ်ဒၟံင်။
၂။ '''ပွမသၟာန် (Questioning):''' ခၞံဗဒှ် သၟာန် သုတေသန (Research question)။
၃။ '''တင်သမ္မုတိ (Hypothesis):''' တင်လညာတ် မထေင်ကေတ်မာန် မဒုင်သဇိုင် ကု သီအဝ်ရဳ။
၄။ '''ပရေင်စမ်ၜတ် (Experiment):''' စမ်ၜတ် တင်သမ္မုတိ နကဵု နဲကဲ မစှ်ေသၞောတ်။
၅။ '''ပွမပါ်ပါဲ (Analysis):''' ပါ်ပါဲ ဒေတာ မကလိဂွံလဝ်။
၆။ '''တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် (Conclusion):''' ပသောင်ထ္ၜး သွဟ် ကေုာံ လလောင်တြး&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Popper |first=K. |year=1959 |title=The Logic of Scientific Discovery |journal=Basic Books |pages=27–30}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ဂကူ သုတေသန ဂမၠိုင် (Types of Research) ==
သုတေသနဂှ် ပါ်လဝ် ဂကူနာနာသာ် နွံရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် ဂကူ သုတေသန အဓိက
|-
! ဂကူ သုတေသန
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ
|-
| '''သုတေသန သဇိုင် (Basic Research)''' || သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဗဟုသုတ ကေုာံ သီအဝ်ရဳ၊ ဟွံရန်တၟအ် သွက်ဂွံ စကာ ပြဟ်ဟ်။ || လ္ၚတ်ရံင် လဒက်ပတန် [[DNA]] ကလာပ်ရုပ်။
|-
| '''သုတေသန စကာ (Applied Research)''' || သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပြသၞာ တပ်တပ် မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲလောက။ || လ္ၚတ် ခၞံဗဒှ် ဂဥုဲစဵုဒၞာ ယဲကိုဗစ်-၁၉။
|-
| '''သုတေသန သင်္ချာစၟတ် (Quantitative)''' || စကာ ကိန်းဂဏန် ကေုာံ နဲကဲ စရင်အင် (Statistics) သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ်။ || ၜတ်ကၞာတ် လၟိဟ်မၞိဟ် မစကာ ဖုန် ပ္ဍဲမွဲကွာန်။
|-
| '''သုတေသန ဍာ်ဒကေဝ် (Qualitative)''' || စကာ ပွမသၟာန်သွဟ် ကေုာံ ပွမစၟဳစၟတ် (Participant observation) သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက်။ || လ္ၚတ် အခိုက်ကၞာ ဘာသာမန် ပ္ဍဲကွာန်ရးတမ်ဒေသဂမၠိုင်။
|}
သုတေသန ဍာ်ဒကေဝ် (Qualitative research) ဂှ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် မဆေင်ကဵု မၞိဟ် (Social Sciences) ကေုာံ ပရေင်အခိုက်အလိုက်မၞိဟ် (Multicultural studies) တအ်မ္ဂး၊ နဲကဲ ဗီုကဵု Embedded case study (နဲကဲ အစာ Yin ကေုာံ Stake) တအ်ဂှ် စကာဂၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Yin |first=R. K. |year=2018 |title=Case Study Research and Applications: Design and Methods |publisher=SAGE Publications |edition=6th |isbn=978-1506336169}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ကဆံင်လဒက်ပတန် သုတေသန (Stages of the Research Process) ==
သုတေသန ခိုဟ်မွဲ ညံင်ဂွံ အံင်ဇၞးဂှ် သ္ဒးတတ်ကၠောအ် ကဆံင် (၆) ကဆံင်ရ။ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဒးရုဲစှ် က္ဍိုပ်လိက်တုဲ သ္ဒးကၠောန် ပရေင်လ္ၚတ် လိက်ကၞပ်တြေံ (Literature Review) ရ။ ကြဴနူဂှ် ဒက်ပတန် လဒက်ပတန် နဲကဲ (Research Design) တုဲ ပကောံ ဒေတာ ရ။ ကာလ ပကောံဒေတာတုဲမ္ဂး ပါ်ပါဲ နကဵု ဆော့ဝဲလ် (ဥပမာ - SPSS ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ လပါ် Qualitative မ္ဂး စကာ [[NVivo]]) ရ။ လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် ချူလိက်ပရေင် (Academic writing) သွက်ဂွံ ပ္တိတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Booth |first=W. C. |last2=Colomb |first2=G. G. |last3=Williams |first3=J. M. |year=2016 |title=The Craft of Research |publisher=University of Chicago Press |edition=4th |isbn=978-0226239736}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ ပရေင်တပ်တး (Ethics and Integrity in Research) ==
ပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် သုတေသန (Research Ethics) ဂှ် ကိစ္စဇၞော်လောန်ရ။ ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)၊ ပွမခၞံဗဒှ် ဒေတာပတောအ် (Data fabrication) တအ်ဂှ် ဒှ် အရာမဒစဵုဒစး ကုဒ္ဂေတ်လၟေတ်ရ။ ယဝ်ရ သုတေသနဂှ် ဆက်စပ် ကု မၞိဟ်မ္ဂး သ္ဒးကလိဂွံ အခေါင် (Informed consent) နူကဵု ညးမပါလုပ်တအ် ကိုပ်ကၠာရ။ တုဲပၠန် သုတေသန သိပ္ပံ ခိုဟ်မွဲဂှ် သ္ဒးမာန် ကလေင်စမ်ၜတ်ဂွံ (Reproducibility) အလန်ဒုတိယ နကဵု ညးတၞဟ်ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=What is Ethics in Research &amp; Why is it Important? |url=https://www.niehs.nih.gov/research/resources/bioethics/whatis |publisher=National Institute of Environmental Health Sciences |access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ လိက်ပရေင် ကေုာံ ပွမပတိတ် ဂျာနေဝ် (Publication and Peer Review) ==
သုတေသန မွဲ ကၠောန်တုဲမ္ဂး၊ တင်ဂၠာဲဆဵုတအ်ဂှ် သ္ဒးလလောင်တြး ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် ပရေင်ပညာ (Academic Journals) ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံပ္တိတ်ဏီဂှ် လိက်ပရေင်ဂှ် သ္ဒးဒးဒုင် စၟဳစၟတ် နူကဵု အစာပညာ တုပ်သၟဟ်ဂမၠိုင် [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)|(Peer review process)]] ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ပရေင် ပ္တိတ်လိက် အခေါင်ဗၠးဝး (Open Access) ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ၊ ညးလဵုမွဲဟွံဟီု လုပ်ဗှ် လိက်သုတေသနတအ် ဗွဲမဗၠးၜး မာန်ကၠုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Harnad |first=S. |year=2008 |title=The Open Access research impact advantage |journal=Current Science |volume=94 |issue=5 |pages=510–514}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပရေင်ထံက်ပင်သြန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Funding and Government Policy) ==
သိပ္ပံ သုတေသန ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒးစကာ သြန်ဗလး ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ သြန်ထံက်ပင်တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠုင်နူကဵု အေဂျေန်သဳ အလဵုအသဳ ဗီုကဵု National Science Foundation (NSF) ဟွံသေင်မ္ဂး National Institutes of Health (NIH) ရ။ တုဲပၠန် ကုမ္ပဏဳ ပုဂ္ဂလိက ဗီုကဵု ဌာန်ဂဥုဲ កေုាံ ကွတ်ပညာတအ်လေဝ် စုတ်သြန် ပ္ဍဲကဵု သုတေသန သွက်ဂွံ ပတိတ် ကပေါတ်တၟိ (R&amp;D) ရ။ ပဝ်လသဳ အလဵုအသဳတအ်ဂှ် စၞောန်ထ္ၜးကဵု လပါ်လဵု ဂွံဇၞော်မောဝ် သုတေသန ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science and Engineering Indicators |url=https://ncses.nsf.gov/indicators |publisher=National Science Board |access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ သုတေသန ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဒဳဂျဳတယ် ကေုာံ AI (Research in the Digital and AI Era) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=3q-yXbZlGkM ပရူ နဲကဲ သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ပ္ဍဲ YouTube]

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး ကွတ်ပညာ တၠပညာနိမိတ် (AI) ကေုာံ ဒေတာဇၞော် (Big Data) တအ် ပြံင်လှာဲထောအ် ဗီုပြင် သုတေသန ရ။ အစာသုတေသနတအ် စကာ မဝ်ဒယ် AI ဗီုကဵု Gemini, Claude, ဟွံသေင်မ္ဂး Copilot သွက်ဂွံ ပါ်ပါဲ ဒေတာ၊ ဂၠာဲ လိက်ကၞပ်၊ ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ် အက္ခရ် ပ္ဍဲ လိက်ပရေင် ပရေင်ပညာ (Academic writing) ရ။ တုဲပၠန် သာပ်ဝဲ ဗီုကဵု OpenRefine ကေုာံ Hugging Face တအ်လေဝ် ရီုဗင် ပ္ဍဲအရာ ပရေင်သုတေသန ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Topol |first=E. J. |year=2019 |title=High-performance medicine: the convergence of human and artificial intelligence |journal=Nature Medicine |volume=25 |issue=1 |pages=44–56 |doi=10.1038/s41591-018-0300-7}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Directions) ==
သုတေသန သိပ္ပံ ဂှ် ဆက်လက် ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် အလုံမွဲ ဂၠးကဝ်ရ။ ပရေင်ပံင်သကအ် အကြာ ဍုင်နာနာ (International collaboration) ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ၊ ပရေင်သဳကၠဳ ပါ်ပရအ် ဒေတာဂှ် လောဲသွာကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး သုတေသန မဆေင်ကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု၊ ပရေင်ယဲတၟိတၟိ၊ ကေုာံ ပရေင်အာကာသ တအ်ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂွံဆက်လက် ဂျိုင်တန်တဴအာ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သိပ္ပံ
|title = [[သိပ္ပံ]] ကေုာံ သုတေသန
|listclass = hlist
|list1 =
* '''ကဏ္ဍ အဓိက:''' [[ရူပဗေဒ]]
* [[ဇဳဝဗေဒ]]
* [[ဓါတုဗေဒ]]
* [[နက္ခတ္တဗေဒ]]
|list2 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် သုတေသန:''' [[သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]]
* [[သမ္မုတိ]]
* [[ပရေင်စမ်ၜတ်]]
* [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
|list3 =
* '''ကိရိယာ ကေုာံ နဲကဲ:''' [[စရင်အင်]]
* [[ဒေတာ]]
* [[AI ပ္ဍဲ သုတေသန]]
}}

[[Category:သိပ္ပံ သုတေသန]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:သုတေသန]]
[[Category:ပညာ]]</text>
      <sha1>ep3a0o2rucyaa7u7u99vtw293qqqvry</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55429</id>
      <parentid>55428</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T13:13:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၈။ ပရေင်ထံက်ပင်သြန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Funding and Government Policy) */</comment>
      <origin>55429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18005" sha1="2kgvy81461nws414c54spotgdr06k7m" xml:space="preserve">'''သိပ္ပံ သုတေသန''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Scientific research|Scientific research]]) ဟီုဂှ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မလ္ၚတ်ဂၠာဲဆဵု တင်ဂရင်ဗတီတၟိ ကေုာံ ပွမကၠိုဟ်ခိုဟ် ပရူပရာ သဘာဝ၊ မၞိဟ်၊ ကေုာံ အရာမကတဵုဒှ်ဒၟံင်ဂမၠိုင် နကဵု နဲကဲ မစှ်ေသၞောတ် (Systematic method) ရ။ ပရေင်သုတေသနဏအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် လ္တူ သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ (Scientific method) တုဲ ပါလုပ် သီုကဵု ပွမစၟဳစၟတ်၊ ပွမခၞံဗဒှ် တင်သမ္မုတိ (Hypothesis)၊ ကေုာံ ပွမစမ်ၜတ်ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ သဘဴဓဝ် သုတေသန သိပ္ပံ၊ ဝင်၊ နဲကဲ၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | သိပ္ပံ သုတေသန (Scientific Research)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:CSIRO ScienceImage 10565 A researcher in the lab.jpg|250px|အစာသုတေသန ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ်]]&lt;br/&gt;''အစာသုတေသနမွဲတၠ ကၠောန်ဒၟံင် ပရေင်စမ်ၜတ် သိပ္ပံ ပ္ဍဲကဵု ဌာန်စမ်ၜတ် (Laboratory)''
|-
! တမ်မူလ
| ပရေင်ချပ်ဗ္စာ ယုတ္တိဗေဒ ကေုာံ ပွမစၟဳစၟတ် သဘာဝ
|-
! အဓိက လၟေင်ကမၠောန်
| [[သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]] (Scientific Method)
|-
! ဂကူ အဓိက
| သုတေသန သဇိုင် (Basic), သုတေသန စကာ (Applied)
|-
! တင်ရန်တၟအ်
| ခၞံဗဒှ် ဗဟုသုတတၟိ, ဖန်ဇန် ပြသၞာ
|-
! ဒၞာဲမကၠောန်
| တက္ကသိုလ်, ဌာန်စမ်ၜတ် အလဵုအသဳ, ကုမ္ပဏဳ ပုဂ္ဂလိက
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
သိပ္ပံ သုတေသန ဂှ် ဒှ် အရာမတွဟ်ကဵု ဒြဟတ် သွက်ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဟွံသေင်ဆ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု အရာတၟိဓဝ်၊ ဍေဟ် သီုကဵု ပရေင်ကလေင်စၟဳစၟတ် တင်ဂရင်ဗတီ တြေံတအ် ညံင်ဂွံ ဒှ် ပရေင်တပ်တး ကေုာံ ဍာံပြရ။ သိပ္ပံ သုတေသနဂှ် နွံကဵု လဒက်ပတန် မချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ ဒုင်သဇိုင် ကု သက်သဳသာဓက (Evidence-based) ရ။ ပရေင်လ္ၚတ်ဏအ်ဂှ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု ကွတ်ပညာတၟိ၊ ဂဥုဲတၟိ၊ ကေုာံ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ဂကောံမၞိဟ် မခိုဟ်တိုန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Creswell |first=J. W. |year=2014 |title=Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches |publisher=SAGE Publications |isbn=978-1452226101}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် သိပ္ပံ သုတေသန ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ်ဂရိတ်တြေံ ဗီုကဵု အာရဳသ်တဝ်တယ် ([[Aristotle]]) တအ်ရ။ ဆဂး ပရေင်သုတေသန မစှ်ေသၞောတ် ဇေတ်တ်ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု အခိင် ပရေင်ကလေင်ဂျိုင် သိပ္ပံ (Scientific Revolution) ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၆ ကေုာံ ၁၇ ရ။ အစာသိပ္ပံ ဗီုကဵု ဖရန်သေတ် ဗေကောန် (Francis Bacon) တအ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် နဲကဲ Inductive reasoning ကေုာံ ဂါလဳလဳယဝ် ([[Galileo Galilei]]) တအ် စကာလဝ် ပရေင်စမ်ၜတ် နကဵု လက်သန်ရ။ ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ကဵု ၂၀ ဂှ် တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင် ကေုာံ ဌာန်သုတေသန အလဵုအသဳတအ် ဒက်ပတန်ကၠုင်တုဲ သုတေသနဂှ် ဒှ်အာ ကမၠောန်ပရဝ်ဖက်ရှေန်နယ် မွဲရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kuhn |first=T. S. |year=1962 |title=The Structure of Scientific Revolutions |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226458083}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲ (Scientific Method and Methodology) ==
သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ (Scientific method) ဂှ် ဒှ် ကြောမ်ဇုတ် သွက် သုတေသန သီုဖအိုတ်ရ။ ဍေဟ် ပါလုပ် - 
၁။ '''ပွမစၟဳစၟတ် (Observation):''' ရံင်ကေတ် ပြသၞာ ဟွံသေင်မ္ဂး အရာမကတဵုဒှ်ဒၟံင်။
၂။ '''ပွမသၟာန် (Questioning):''' ခၞံဗဒှ် သၟာန် သုတေသန (Research question)။
၃။ '''တင်သမ္မုတိ (Hypothesis):''' တင်လညာတ် မထေင်ကေတ်မာန် မဒုင်သဇိုင် ကု သီအဝ်ရဳ။
၄။ '''ပရေင်စမ်ၜတ် (Experiment):''' စမ်ၜတ် တင်သမ္မုတိ နကဵု နဲကဲ မစှ်ေသၞောတ်။
၅။ '''ပွမပါ်ပါဲ (Analysis):''' ပါ်ပါဲ ဒေတာ မကလိဂွံလဝ်။
၆။ '''တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် (Conclusion):''' ပသောင်ထ္ၜး သွဟ် ကေုာံ လလောင်တြး&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Popper |first=K. |year=1959 |title=The Logic of Scientific Discovery |journal=Basic Books |pages=27–30}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ဂကူ သုတေသန ဂမၠိုင် (Types of Research) ==
သုတေသနဂှ် ပါ်လဝ် ဂကူနာနာသာ် နွံရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် ဂကူ သုတေသန အဓိက
|-
! ဂကူ သုတေသန
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ
|-
| '''သုတေသန သဇိုင် (Basic Research)''' || သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဗဟုသုတ ကေုာံ သီအဝ်ရဳ၊ ဟွံရန်တၟအ် သွက်ဂွံ စကာ ပြဟ်ဟ်။ || လ္ၚတ်ရံင် လဒက်ပတန် [[DNA]] ကလာပ်ရုပ်။
|-
| '''သုတေသန စကာ (Applied Research)''' || သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပြသၞာ တပ်တပ် မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲလောက။ || လ္ၚတ် ခၞံဗဒှ် ဂဥုဲစဵုဒၞာ ယဲကိုဗစ်-၁၉။
|-
| '''သုတေသန သင်္ချာစၟတ် (Quantitative)''' || စကာ ကိန်းဂဏန် ကေုာံ နဲကဲ စရင်အင် (Statistics) သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ်။ || ၜတ်ကၞာတ် လၟိဟ်မၞိဟ် မစကာ ဖုန် ပ္ဍဲမွဲကွာန်။
|-
| '''သုတေသန ဍာ်ဒကေဝ် (Qualitative)''' || စကာ ပွမသၟာန်သွဟ် ကေုာံ ပွမစၟဳစၟတ် (Participant observation) သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက်။ || လ္ၚတ် အခိုက်ကၞာ ဘာသာမန် ပ္ဍဲကွာန်ရးတမ်ဒေသဂမၠိုင်။
|}
သုတေသန ဍာ်ဒကေဝ် (Qualitative research) ဂှ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် မဆေင်ကဵု မၞိဟ် (Social Sciences) ကေုာံ ပရေင်အခိုက်အလိုက်မၞိဟ် (Multicultural studies) တအ်မ္ဂး၊ နဲကဲ ဗီုကဵု Embedded case study (နဲကဲ အစာ Yin ကေုာံ Stake) တအ်ဂှ် စကာဂၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Yin |first=R. K. |year=2018 |title=Case Study Research and Applications: Design and Methods |publisher=SAGE Publications |edition=6th |isbn=978-1506336169}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ကဆံင်လဒက်ပတန် သုတေသန (Stages of the Research Process) ==
သုတေသန ခိုဟ်မွဲ ညံင်ဂွံ အံင်ဇၞးဂှ် သ္ဒးတတ်ကၠောအ် ကဆံင် (၆) ကဆံင်ရ။ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဒးရုဲစှ် က္ဍိုပ်လိက်တုဲ သ္ဒးကၠောန် ပရေင်လ္ၚတ် လိက်ကၞပ်တြေံ (Literature Review) ရ။ ကြဴနူဂှ် ဒက်ပတန် လဒက်ပတန် နဲကဲ (Research Design) တုဲ ပကောံ ဒေတာ ရ။ ကာလ ပကောံဒေတာတုဲမ္ဂး ပါ်ပါဲ နကဵု ဆော့ဝဲလ် (ဥပမာ - SPSS ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ လပါ် Qualitative မ္ဂး စကာ [[NVivo]]) ရ။ လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် ချူလိက်ပရေင် (Academic writing) သွက်ဂွံ ပ္တိတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Booth |first=W. C. |last2=Colomb |first2=G. G. |last3=Williams |first3=J. M. |year=2016 |title=The Craft of Research |publisher=University of Chicago Press |edition=4th |isbn=978-0226239736}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ ပရေင်တပ်တး (Ethics and Integrity in Research) ==
ပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် သုတေသန (Research Ethics) ဂှ် ကိစ္စဇၞော်လောန်ရ။ ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)၊ ပွမခၞံဗဒှ် ဒေတာပတောအ် (Data fabrication) တအ်ဂှ် ဒှ် အရာမဒစဵုဒစး ကုဒ္ဂေတ်လၟေတ်ရ။ ယဝ်ရ သုတေသနဂှ် ဆက်စပ် ကု မၞိဟ်မ္ဂး သ္ဒးကလိဂွံ အခေါင် (Informed consent) နူကဵု ညးမပါလုပ်တအ် ကိုပ်ကၠာရ။ တုဲပၠန် သုတေသန သိပ္ပံ ခိုဟ်မွဲဂှ် သ္ဒးမာန် ကလေင်စမ်ၜတ်ဂွံ (Reproducibility) အလန်ဒုတိယ နကဵု ညးတၞဟ်ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=What is Ethics in Research &amp; Why is it Important? |url=https://www.niehs.nih.gov/research/resources/bioethics/whatis |publisher=National Institute of Environmental Health Sciences |access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ လိက်ပရေင် ကေုာံ ပွမပတိတ် ဂျာနေဝ် (Publication and Peer Review) ==
သုတေသန မွဲ ကၠောန်တုဲမ္ဂး၊ တင်ဂၠာဲဆဵုတအ်ဂှ် သ္ဒးလလောင်တြး ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် ပရေင်ပညာ (Academic Journals) ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံပ္တိတ်ဏီဂှ် လိက်ပရေင်ဂှ် သ္ဒးဒးဒုင် စၟဳစၟတ် နူကဵု အစာပညာ တုပ်သၟဟ်ဂမၠိုင် [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)|(Peer review process)]] ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ပရေင် ပ္တိတ်လိက် အခေါင်ဗၠးဝး (Open Access) ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ၊ ညးလဵုမွဲဟွံဟီု လုပ်ဗှ် လိက်သုတေသနတအ် ဗွဲမဗၠးၜး မာန်ကၠုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Harnad |first=S. |year=2008 |title=The Open Access research impact advantage |journal=Current Science |volume=94 |issue=5 |pages=510–514}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပရေင်ထံက်ပင်သြန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Funding and Government Policy) ==
သိပ္ပံ သုတေသန ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒးစကာ သြန်ဗလး ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ သြန်ထံက်ပင်တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠုင်နူကဵု အေဂျေန်သဳ အလဵုအသဳ ဗီုကဵု National Science Foundation (NSF) ဟွံသေင်မ္ဂး National Institutes of Health (NIH) ရ။ တုဲပၠန် ကုမ္ပဏဳ ပုဂ္ဂလိက ဗီုကဵု ဌာန်ဂဥုဲ ကေုာံ ကွတ်ပညာတအ်လေဝ် စုတ်သြန် ပ္ဍဲကဵု သုတေသန သွက်ဂွံ ပတိတ် ကပေါတ်တၟိ (R&amp;D) ရ။ ပဝ်လသဳ အလဵုအသဳတအ်ဂှ် စၞောန်ထ္ၜးကဵု လပါ်လဵု ဂွံဇၞော်မောဝ် သုတေသန ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science and Engineering Indicators |url=https://ncses.nsf.gov/indicators |publisher=National Science Board |access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ သုတေသန ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဒဳဂျဳတယ် ကေုာံ AI (Research in the Digital and AI Era) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=3q-yXbZlGkM ပရူ နဲကဲ သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ပ္ဍဲ YouTube]

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး ကွတ်ပညာ တၠပညာနိမိတ် (AI) ကေုာံ ဒေတာဇၞော် (Big Data) တအ် ပြံင်လှာဲထောအ် ဗီုပြင် သုတေသန ရ။ အစာသုတေသနတအ် စကာ မဝ်ဒယ် AI ဗီုကဵု Gemini, Claude, ဟွံသေင်မ္ဂး Copilot သွက်ဂွံ ပါ်ပါဲ ဒေတာ၊ ဂၠာဲ လိက်ကၞပ်၊ ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ် အက္ခရ် ပ္ဍဲ လိက်ပရေင် ပရေင်ပညာ (Academic writing) ရ။ တုဲပၠန် သာပ်ဝဲ ဗီုကဵု OpenRefine ကေုာံ Hugging Face တအ်လေဝ် ရီုဗင် ပ္ဍဲအရာ ပရေင်သုတေသန ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Topol |first=E. J. |year=2019 |title=High-performance medicine: the convergence of human and artificial intelligence |journal=Nature Medicine |volume=25 |issue=1 |pages=44–56 |doi=10.1038/s41591-018-0300-7}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Directions) ==
သုတေသန သိပ္ပံ ဂှ် ဆက်လက် ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် အလုံမွဲ ဂၠးကဝ်ရ။ ပရေင်ပံင်သကအ် အကြာ ဍုင်နာနာ (International collaboration) ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ၊ ပရေင်သဳကၠဳ ပါ်ပရအ် ဒေတာဂှ် လောဲသွာကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး သုတေသန မဆေင်ကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု၊ ပရေင်ယဲတၟိတၟိ၊ ကေုာံ ပရေင်အာကာသ တအ်ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂွံဆက်လက် ဂျိုင်တန်တဴအာ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သိပ္ပံ
|title = [[သိပ္ပံ]] ကေုာံ သုတေသန
|listclass = hlist
|list1 =
* '''ကဏ္ဍ အဓိက:''' [[ရူပဗေဒ]]
* [[ဇဳဝဗေဒ]]
* [[ဓါတုဗေဒ]]
* [[နက္ခတ္တဗေဒ]]
|list2 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် သုတေသန:''' [[သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]]
* [[သမ္မုတိ]]
* [[ပရေင်စမ်ၜတ်]]
* [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
|list3 =
* '''ကိရိယာ ကေုာံ နဲကဲ:''' [[စရင်အင်]]
* [[ဒေတာ]]
* [[AI ပ္ဍဲ သုတေသန]]
}}

[[Category:သိပ္ပံ သုတေသန]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:သုတေသန]]
[[Category:ပညာ]]</text>
      <sha1>2kgvy81461nws414c54spotgdr06k7m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55430</id>
      <parentid>55429</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T13:17:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၃။ သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲ (Scientific Method and Methodology) */</comment>
      <origin>55430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18011" sha1="a3pwzcacapbrdbtnybbf0ur6cvfc22u" xml:space="preserve">'''သိပ္ပံ သုတေသန''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Scientific research|Scientific research]]) ဟီုဂှ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မလ္ၚတ်ဂၠာဲဆဵု တင်ဂရင်ဗတီတၟိ ကေုာံ ပွမကၠိုဟ်ခိုဟ် ပရူပရာ သဘာဝ၊ မၞိဟ်၊ ကေုာံ အရာမကတဵုဒှ်ဒၟံင်ဂမၠိုင် နကဵု နဲကဲ မစှ်ေသၞောတ် (Systematic method) ရ။ ပရေင်သုတေသနဏအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် လ္တူ သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ (Scientific method) တုဲ ပါလုပ် သီုကဵု ပွမစၟဳစၟတ်၊ ပွမခၞံဗဒှ် တင်သမ္မုတိ (Hypothesis)၊ ကေုာံ ပွမစမ်ၜတ်ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ သဘဴဓဝ် သုတေသန သိပ္ပံ၊ ဝင်၊ နဲကဲ၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | သိပ္ပံ သုတေသန (Scientific Research)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:CSIRO ScienceImage 10565 A researcher in the lab.jpg|250px|အစာသုတေသန ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ်]]&lt;br/&gt;''အစာသုတေသနမွဲတၠ ကၠောန်ဒၟံင် ပရေင်စမ်ၜတ် သိပ္ပံ ပ္ဍဲကဵု ဌာန်စမ်ၜတ် (Laboratory)''
|-
! တမ်မူလ
| ပရေင်ချပ်ဗ္စာ ယုတ္တိဗေဒ ကေုာံ ပွမစၟဳစၟတ် သဘာဝ
|-
! အဓိက လၟေင်ကမၠောန်
| [[သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]] (Scientific Method)
|-
! ဂကူ အဓိက
| သုတေသန သဇိုင် (Basic), သုတေသန စကာ (Applied)
|-
! တင်ရန်တၟအ်
| ခၞံဗဒှ် ဗဟုသုတတၟိ, ဖန်ဇန် ပြသၞာ
|-
! ဒၞာဲမကၠောန်
| တက္ကသိုလ်, ဌာန်စမ်ၜတ် အလဵုအသဳ, ကုမ္ပဏဳ ပုဂ္ဂလိက
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
သိပ္ပံ သုတေသန ဂှ် ဒှ် အရာမတွဟ်ကဵု ဒြဟတ် သွက်ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဟွံသေင်ဆ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု အရာတၟိဓဝ်၊ ဍေဟ် သီုကဵု ပရေင်ကလေင်စၟဳစၟတ် တင်ဂရင်ဗတီ တြေံတအ် ညံင်ဂွံ ဒှ် ပရေင်တပ်တး ကေုာံ ဍာံပြရ။ သိပ္ပံ သုတေသနဂှ် နွံကဵု လဒက်ပတန် မချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ ဒုင်သဇိုင် ကု သက်သဳသာဓက (Evidence-based) ရ။ ပရေင်လ္ၚတ်ဏအ်ဂှ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု ကွတ်ပညာတၟိ၊ ဂဥုဲတၟိ၊ ကေုာံ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ဂကောံမၞိဟ် မခိုဟ်တိုန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Creswell |first=J. W. |year=2014 |title=Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches |publisher=SAGE Publications |isbn=978-1452226101}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် သိပ္ပံ သုတေသန ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ်ဂရိတ်တြေံ ဗီုကဵု အာရဳသ်တဝ်တယ် ([[Aristotle]]) တအ်ရ။ ဆဂး ပရေင်သုတေသန မစှ်ေသၞောတ် ဇေတ်တ်ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု အခိင် ပရေင်ကလေင်ဂျိုင် သိပ္ပံ (Scientific Revolution) ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၆ ကေုာံ ၁၇ ရ။ အစာသိပ္ပံ ဗီုကဵု ဖရန်သေတ် ဗေကောန် (Francis Bacon) တအ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် နဲကဲ Inductive reasoning ကေုာံ ဂါလဳလဳယဝ် ([[Galileo Galilei]]) တအ် စကာလဝ် ပရေင်စမ်ၜတ် နကဵု လက်သန်ရ။ ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ကဵု ၂၀ ဂှ် တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင် ကေုာံ ဌာန်သုတေသန အလဵုအသဳတအ် ဒက်ပတန်ကၠုင်တုဲ သုတေသနဂှ် ဒှ်အာ ကမၠောန်ပရဝ်ဖက်ရှေန်နယ် မွဲရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kuhn |first=T. S. |year=1962 |title=The Structure of Scientific Revolutions |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226458083}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲ (Scientific Method and Methodology) ==
သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ (Scientific method) ဂှ် ဒှ် ကြောမ်ဇုတ် သွက် သုတေသန သီုဖအိုတ်ရ။ ဍေဟ် ပါလုပ် - 

၁။ '''ပွမစၟဳစၟတ် (Observation):''' ရံင်ကေတ် ပြသၞာ ဟွံသေင်မ္ဂး အရာမကတဵုဒှ်ဒၟံင်။

၂။ '''ပွမသၟာန် (Questioning):''' ခၞံဗဒှ် သၟာန် သုတေသန (Research question)။

၃။ '''တင်သမ္မုတိ (Hypothesis):''' တင်လညာတ် မထေင်ကေတ်မာန် မဒုင်သဇိုင် ကု သီအဝ်ရဳ။

၄။ '''ပရေင်စမ်ၜတ် (Experiment):''' စမ်ၜတ် တင်သမ္မုတိ နကဵု နဲကဲ မစှ်ေသၞောတ်။

၅။ '''ပွမပါ်ပါဲ (Analysis):''' ပါ်ပါဲ ဒေတာ မကလိဂွံလဝ်။

၆။ '''တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် (Conclusion):''' ပသောင်ထ္ၜး သွဟ် ကေုာံ လလောင်တြး&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Popper |first=K. |year=1959 |title=The Logic of Scientific Discovery |journal=Basic Books |pages=27–30}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ဂကူ သုတေသန ဂမၠိုင် (Types of Research) ==
သုတေသနဂှ် ပါ်လဝ် ဂကူနာနာသာ် နွံရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် ဂကူ သုတေသန အဓိက
|-
! ဂကူ သုတေသန
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ
|-
| '''သုတေသန သဇိုင် (Basic Research)''' || သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဗဟုသုတ ကေုာံ သီအဝ်ရဳ၊ ဟွံရန်တၟအ် သွက်ဂွံ စကာ ပြဟ်ဟ်။ || လ္ၚတ်ရံင် လဒက်ပတန် [[DNA]] ကလာပ်ရုပ်။
|-
| '''သုတေသန စကာ (Applied Research)''' || သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပြသၞာ တပ်တပ် မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲလောက။ || လ္ၚတ် ခၞံဗဒှ် ဂဥုဲစဵုဒၞာ ယဲကိုဗစ်-၁၉။
|-
| '''သုတေသန သင်္ချာစၟတ် (Quantitative)''' || စကာ ကိန်းဂဏန် ကေုာံ နဲကဲ စရင်အင် (Statistics) သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ်။ || ၜတ်ကၞာတ် လၟိဟ်မၞိဟ် မစကာ ဖုန် ပ္ဍဲမွဲကွာန်။
|-
| '''သုတေသန ဍာ်ဒကေဝ် (Qualitative)''' || စကာ ပွမသၟာန်သွဟ် ကေုာံ ပွမစၟဳစၟတ် (Participant observation) သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက်။ || လ္ၚတ် အခိုက်ကၞာ ဘာသာမန် ပ္ဍဲကွာန်ရးတမ်ဒေသဂမၠိုင်။
|}
သုတေသန ဍာ်ဒကေဝ် (Qualitative research) ဂှ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် မဆေင်ကဵု မၞိဟ် (Social Sciences) ကေုာံ ပရေင်အခိုက်အလိုက်မၞိဟ် (Multicultural studies) တအ်မ္ဂး၊ နဲကဲ ဗီုကဵု Embedded case study (နဲကဲ အစာ Yin ကေုာံ Stake) တအ်ဂှ် စကာဂၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Yin |first=R. K. |year=2018 |title=Case Study Research and Applications: Design and Methods |publisher=SAGE Publications |edition=6th |isbn=978-1506336169}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ကဆံင်လဒက်ပတန် သုတေသန (Stages of the Research Process) ==
သုတေသန ခိုဟ်မွဲ ညံင်ဂွံ အံင်ဇၞးဂှ် သ္ဒးတတ်ကၠောအ် ကဆံင် (၆) ကဆံင်ရ။ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဒးရုဲစှ် က္ဍိုပ်လိက်တုဲ သ္ဒးကၠောန် ပရေင်လ္ၚတ် လိက်ကၞပ်တြေံ (Literature Review) ရ။ ကြဴနူဂှ် ဒက်ပတန် လဒက်ပတန် နဲကဲ (Research Design) တုဲ ပကောံ ဒေတာ ရ။ ကာလ ပကောံဒေတာတုဲမ္ဂး ပါ်ပါဲ နကဵု ဆော့ဝဲလ် (ဥပမာ - SPSS ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ လပါ် Qualitative မ္ဂး စကာ [[NVivo]]) ရ။ လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် ချူလိက်ပရေင် (Academic writing) သွက်ဂွံ ပ္တိတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Booth |first=W. C. |last2=Colomb |first2=G. G. |last3=Williams |first3=J. M. |year=2016 |title=The Craft of Research |publisher=University of Chicago Press |edition=4th |isbn=978-0226239736}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ ပရေင်တပ်တး (Ethics and Integrity in Research) ==
ပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် သုတေသန (Research Ethics) ဂှ် ကိစ္စဇၞော်လောန်ရ။ ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)၊ ပွမခၞံဗဒှ် ဒေတာပတောအ် (Data fabrication) တအ်ဂှ် ဒှ် အရာမဒစဵုဒစး ကုဒ္ဂေတ်လၟေတ်ရ။ ယဝ်ရ သုတေသနဂှ် ဆက်စပ် ကု မၞိဟ်မ္ဂး သ္ဒးကလိဂွံ အခေါင် (Informed consent) နူကဵု ညးမပါလုပ်တအ် ကိုပ်ကၠာရ။ တုဲပၠန် သုတေသန သိပ္ပံ ခိုဟ်မွဲဂှ် သ္ဒးမာန် ကလေင်စမ်ၜတ်ဂွံ (Reproducibility) အလန်ဒုတိယ နကဵု ညးတၞဟ်ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=What is Ethics in Research &amp; Why is it Important? |url=https://www.niehs.nih.gov/research/resources/bioethics/whatis |publisher=National Institute of Environmental Health Sciences |access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ လိက်ပရေင် ကေုာံ ပွမပတိတ် ဂျာနေဝ် (Publication and Peer Review) ==
သုတေသန မွဲ ကၠောန်တုဲမ္ဂး၊ တင်ဂၠာဲဆဵုတအ်ဂှ် သ္ဒးလလောင်တြး ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် ပရေင်ပညာ (Academic Journals) ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံပ္တိတ်ဏီဂှ် လိက်ပရေင်ဂှ် သ္ဒးဒးဒုင် စၟဳစၟတ် နူကဵု အစာပညာ တုပ်သၟဟ်ဂမၠိုင် [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)|(Peer review process)]] ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ပရေင် ပ္တိတ်လိက် အခေါင်ဗၠးဝး (Open Access) ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ၊ ညးလဵုမွဲဟွံဟီု လုပ်ဗှ် လိက်သုတေသနတအ် ဗွဲမဗၠးၜး မာန်ကၠုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Harnad |first=S. |year=2008 |title=The Open Access research impact advantage |journal=Current Science |volume=94 |issue=5 |pages=510–514}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပရေင်ထံက်ပင်သြန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Funding and Government Policy) ==
သိပ္ပံ သုတေသန ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒးစကာ သြန်ဗလး ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ သြန်ထံက်ပင်တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠုင်နူကဵု အေဂျေန်သဳ အလဵုအသဳ ဗီုကဵု National Science Foundation (NSF) ဟွံသေင်မ္ဂး National Institutes of Health (NIH) ရ။ တုဲပၠန် ကုမ္ပဏဳ ပုဂ္ဂလိက ဗီုကဵု ဌာန်ဂဥုဲ ကေုာံ ကွတ်ပညာတအ်လေဝ် စုတ်သြန် ပ္ဍဲကဵု သုတေသန သွက်ဂွံ ပတိတ် ကပေါတ်တၟိ (R&amp;D) ရ။ ပဝ်လသဳ အလဵုအသဳတအ်ဂှ် စၞောန်ထ္ၜးကဵု လပါ်လဵု ဂွံဇၞော်မောဝ် သုတေသန ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Science and Engineering Indicators |url=https://ncses.nsf.gov/indicators |publisher=National Science Board |access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ သုတေသန ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဒဳဂျဳတယ် ကေုာံ AI (Research in the Digital and AI Era) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=3q-yXbZlGkM ပရူ နဲကဲ သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ပ္ဍဲ YouTube]

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး ကွတ်ပညာ တၠပညာနိမိတ် (AI) ကေုာံ ဒေတာဇၞော် (Big Data) တအ် ပြံင်လှာဲထောအ် ဗီုပြင် သုတေသန ရ။ အစာသုတေသနတအ် စကာ မဝ်ဒယ် AI ဗီုကဵု Gemini, Claude, ဟွံသေင်မ္ဂး Copilot သွက်ဂွံ ပါ်ပါဲ ဒေတာ၊ ဂၠာဲ လိက်ကၞပ်၊ ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ် အက္ခရ် ပ္ဍဲ လိက်ပရေင် ပရေင်ပညာ (Academic writing) ရ။ တုဲပၠန် သာပ်ဝဲ ဗီုကဵု OpenRefine ကေုာံ Hugging Face တအ်လေဝ် ရီုဗင် ပ္ဍဲအရာ ပရေင်သုတေသန ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Topol |first=E. J. |year=2019 |title=High-performance medicine: the convergence of human and artificial intelligence |journal=Nature Medicine |volume=25 |issue=1 |pages=44–56 |doi=10.1038/s41591-018-0300-7}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Directions) ==
သုတေသန သိပ္ပံ ဂှ် ဆက်လက် ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် အလုံမွဲ ဂၠးကဝ်ရ။ ပရေင်ပံင်သကအ် အကြာ ဍုင်နာနာ (International collaboration) ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ၊ ပရေင်သဳကၠဳ ပါ်ပရအ် ဒေတာဂှ် လောဲသွာကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး သုတေသန မဆေင်ကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု၊ ပရေင်ယဲတၟိတၟိ၊ ကေုာံ ပရေင်အာကာသ တအ်ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂွံဆက်လက် ဂျိုင်တန်တဴအာ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သိပ္ပံ
|title = [[သိပ္ပံ]] ကေုာံ သုတေသန
|listclass = hlist
|list1 =
* '''ကဏ္ဍ အဓိက:''' [[ရူပဗေဒ]]
* [[ဇဳဝဗေဒ]]
* [[ဓါတုဗေဒ]]
* [[နက္ခတ္တဗေဒ]]
|list2 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် သုတေသန:''' [[သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]]
* [[သမ္မုတိ]]
* [[ပရေင်စမ်ၜတ်]]
* [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
|list3 =
* '''ကိရိယာ ကေုာံ နဲကဲ:''' [[စရင်အင်]]
* [[ဒေတာ]]
* [[AI ပ္ဍဲ သုတေသန]]
}}

[[Category:သိပ္ပံ သုတေသန]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:သုတေသန]]
[[Category:ပညာ]]</text>
      <sha1>a3pwzcacapbrdbtnybbf0ur6cvfc22u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11283</id>
    <revision>
      <id>55431</id>
      <timestamp>2026-06-22T13:30:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ်''' (အင်္ဂလိက်: [[:en:Peer review|Peer review]]) ဟီုဂှ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် ပွမစၟတ်သမ္တီ ကေုာံ စၟဳစၟတ် ဍာ်ဒကေဝ် ကမၠောန်မွဲမွဲ နကဵု မၞိဟ်မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိ...&quot;</comment>
      <origin>55431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20868" sha1="0a3r2geqw06esz5bk4adxcvxx5byuyg" xml:space="preserve">'''ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ်''' (အင်္ဂလိက်: [[:en:Peer review|Peer review]]) ဟီုဂှ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် ပွမစၟတ်သမ္တီ ကေုာံ စၟဳစၟတ် ဍာ်ဒကေဝ် ကမၠောန်မွဲမွဲ နကဵု မၞိဟ်မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူမွဲ မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ အစောမ်စောမ် မတုပ်သၟဟ် ကုညးမခၞံဗဒှ်လဝ် ကမၠောန်ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်သိပ္ပံ မ္ဂး ပရေင်စၟဳစၟတ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ လိက်ပရေင်သုတေသန မွဲမွဲဂှ် နွံကဵု ပရေင်တပ်တး၊ ယုတ္တိ၊ ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ မဍာံပြ ကိုပ်ကၠာ ဟွံပ္တိတ်လလောင်တြး ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် ပရေင်ပညာ ဂမၠိုင်ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ်၊ ဝင်၊ ဂကူနာနာ၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။
{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; |ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer Review)
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |[[ဝှာင်:Peer_review_diagram.png|250x250px|လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ်]]
''လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် ပရေင်ပညာဂမၠိုင်''
|-
!တမ်မူလ
|ပွမစၟဳစၟတ် လိက်ပရေင် ပရေင်ပညာ ကိုပ်ကၠာ ဟွံပ္တိတ်
|-
!အဓိက တင်ရန်တၟအ်
|စၟတ်သမ္တီ ဍာ်ဒကေဝ်၊ ပရေင်တပ်တး၊ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် သုတေသန
|-
!ဂကူ အဓိက
|Single-blind, Double-blind, Open review
|-
!ညးမပါလုပ်
|ညးချူလိက်၊ အယ်ဒဳတာ၊ ညးစၟဳစၟတ် (Reviewers)
|-
!ဒၞာဲမစကာဂၠိုင်
|ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ၊ တက္ကသိုလ်၊ ပရေင်ကမၠောန် အလဵုအသဳ
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review) ဂှ် ဒှ် &quot;ဇုတ်စၞိန်&quot; (Backbone) သွက် ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic publishing) သီုဖအိုတ်ရ။ ကာလ အစာသုတေသနမွဲ ပတိုန် လိက်ပရေင် သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ပ္ဍဲ ဂျာနေဝ်မ္ဂး၊ လိက်ဂှ် ဒးဒုင် ပလံင်ဏာ ဇရေင် အစာတၠပညာ တၞဟ်တအ် (ညးမဒှ် Peer) သွက်ဂွံ ဗှ်စၟဳစၟတ်ရ။ ညးစၟဳစၟတ်တအ်ဂှ် ပါ်ပါဲ လဒက်ပတန် နဲကဲသုတေသန (Methodology)၊ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ်၊ ကေုာံ ပရေင်စှ်ေသၞောတ် တအ်ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဂှ် ရီုဗင်ကဵု ညံင်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ပ္တိတ် လိက်သုတေသန မဟွံမဲကဵု ဍာ်ဒကေဝ်၊ လိက်မကၠတ်ချူလဝ် (Plagiarism) ကေုာံ ဒေတာ မဟွံဍာံပြတအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Spier|first=R.|year=2002|title=The history of the peer-review process|journal=Trends in Biotechnology|volume=20|issue=8|pages=357–358|doi=10.1016/S0167-7799(02)01985-6}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ပရေင်စၟဳစၟတ်ဏအ်ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၁၆၆၅ ကာလ ဂျာနေဝ် [[:en:Philosophical Transactions of the Royal Society|Philosophical Transactions of the Royal Society]] မပ္တိတ် လိက်ပရေင် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဍုင်လာန်ဒါန် ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးမဒှ် အယ်ဒဳတာ Henry Oldenburg ဖန်ဇန်လဝ် ညံင်ဂွံ ကဵု တၠပညာတၞဟ်တအ် ဗှ်စၟဳစၟတ် လိက်တအ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံပ္တိတ်ရ။ ဆဂး ပရေင်စၟဳစၟတ် မစှ်ေသၞောတ် ဇေတ်တ်ဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လပါ်လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဏအ်ရ။ ကြဴနူ ပရေင်ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ တုဲ လိက်သုတေသန တိတ်ဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ ဂျာနေဝ်ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု ''Nature'' ကေုာံ ''Science'' တအ် စကာကၠုင် သၞောတ် Peer review နဒဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မဒးနွံဟေင်ရ&lt;ref&gt;{{cite book|last=Biagioli|first=M.|year=2002|title=From Book Censorship to Academic Peer Review|publisher=Emergences|volume=12|issue=1|pages=11–45}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ဂကူ ပရေင်စၟဳစၟတ်ဂမၠိုင် (Types of Peer Review) ==
ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် ဂှ် ပါ်လဝ် ဂကူနာနာသာ် နွံရ-
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ပတောအ်ၜတ် ဂကူ Peer Review အဓိက
!ဂကူ စၟဳစၟတ်
!ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
!လက္ခဏာ တၟေင်
|-
|'''Single-blind (ကၞက်မတ် မွဲလပါ်)'''
|ညးစၟဳစၟတ်ဂှ် တီ ယၟု ညးချူလိက်၊ ဆဂး ညးချူလိက် ဟွံတီ ယၟု ညးစၟဳစၟတ်။
|ဒှ် နဲကဲ မစကာဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ဂမၠိုင်။
|-
|'''Double-blind (ကၞက်မတ် ၜါလပါ်)'''
|ညးစၟဳစၟတ် လေဝ် ဟွံတီ ယၟု ညးချူ၊ ညးချူ လေဝ် ဟွံတီ ယၟု ညးစၟဳစၟတ်။
|စဵုဒၞာကဵု ပရေင်အဂတိ (Bias) လ္တူ ယၟုဆေဝ်၊ လိင် ကေုာံ ဍုင် မၞိဟ်ချူလိက်။
|-
|'''Open review (စၟဳစၟတ် ဗွဲမပံက်လဒိုဟ်)'''
|ယၟု ညးချူ ကေုာံ ညးစၟဳစၟတ် ၜါလပါ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ပံက်လဒိုဟ်လဝ်ရ။ တင်ပါ်ပါဲတအ် သီု ပ္တိတ်လလောင်တြး မွဲစွံ။
|ထ္ၜးကဵု ပရေင်ယှုက်ယှောအ် ဟွံမဲ (Transparency) ကေုာံ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် မခိုဟ်။
|-
|'''Post-publication (စၟဳစၟတ် ကြဴနူပ္တိတ်တုဲ)'''
|လိက်ဂှ် ပ္တိတ်လလောင်တြး ကိုပ်ကၠာတုဲ၊ တၠပညာတအ် ကၠုင်စၟဳစၟတ် ပါ်ပါဲ ကြဴနူဂှ်။
|စကာဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပလက်ဖံင် တၟိတၟိ ဗီုကဵု F1000Research ရ။
|}

== ၄။ လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်စၟဳစၟတ် (The Peer Review Process) ==
လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်စၟဳစၟတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် အတိုင် လၟေင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ- ၁။ '''ပွမပတိုန်လိက် (Submission):''' ညးချူလိက် ပတိုန် လိက်ပရေင် (Manuscript) ဇရေင် ဂျာနေဝ်။ ၂။ '''ပရေင်စၟဳစၟတ် ကိုပ်ကၠာ (Editorial Triage):''' အယ်ဒဳတာ စၟဳစၟတ်ရံင် ဒဒှ်ရ လိက်ဂှ် ကိတ်ညဳ ကုတင်ရန်တၟအ် ဂျာနေဝ် ဟွံကိတ်ညဳ (Desk reject)။ ၃။ '''ပွမရုဲစှ် ညးစၟဳစၟတ် (Reviewer Selection):''' ယဝ်ရ အယ်ဒဳတာ ဒုင်တဲမ္ဂး၊ ညး ကော်ဘိက် ညးစၟဳစၟတ် (၂-၄) တၠ မနွံ ဍာ်ဒကေဝ် မဆေင်စပ်ရ။ ၄။ '''ပွမပါ်ပါဲ (Reviewing):''' ညးစၟဳစၟတ်တအ် ဗှ်လိက်တုဲ ကဵု တင်သမ္တီ (Comments) ကေုာံ ကဵုကသပ် သွက်ဂွံ ဒုင်တဲ ဟွံသေင်မ္ဂး တးပါဲ။ ၅။ '''တင်သ္ဂုတ်သွာတ် (Decision):''' အယ်ဒဳတာ ကေတ် တင်သ္ဂုတ်သွာတ် လက္ကရဴအိုတ် မပ္တံကဵု (Accept, Revise, ဟွံသေင်မ္ဂး Reject) ရ&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Kelly|first=J.|last2=Sadeghieh|first2=T.|last3=Adeli|first3=K.|year=2014|title=Peer Review in Scientific Publications: Benefits, Critiques, &amp; A Survival Guide|journal=EJIFCC|volume=25|issue=3|pages=227–243|pmid=27683470}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ တာလျိုင် ကေုာံ ပရေင်ယိုက်ဂၠေင် (Roles and Responsibilities) ==
ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန်ဏအ်မ္ဂး ပါလုပ် မၞိဟ် အဓိက ၃ ကဏ္ဍရ-

* '''ညးချူလိက် (Authors):''' သ္ဒးချူ လိက်သုတေသန မဍာံပြ၊ ဟွံမဲ ကုပရေင်ကၠတ်ချူ၊ ကေုာံ သ္ဒးဒုင်တဲ ပလေဝ်ပလေတ် အတိုင် တင်ပါ်ပါဲ ညးစၟဳစၟတ်တအ်ရ။
* '''အယ်ဒဳတာ (Editors):''' ဒှ် မၞိဟ် အဓိက မထိင်ဒဝ် လၟေင်ကမၠောန် သီုဖအိုတ်ရ။ ညးတအ် သ္ဒးရုဲစှ် ညးစၟဳစၟတ် မဟွံမဲ ကုပရေင်အဂတိ တုဲ သ္ဒးဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မတပ်တးရ។
* '''ညးစၟဳစၟတ် (Reviewers):''' သ္ဒးဗှ်လိက် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်၊ ကဵု တင်ပါ်ပါဲ မကဵုဖိုလ် (Constructive feedback)၊ ကေုာံ သ္ဒးမင်မွဲ ဓလုက် (Confidentiality) လိက်ပရေင်ဂှ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web|title=COPI Ethical Guidelines for Peer Reviewers|url=https://publicationethics.org/resources/guidelines-new/cope-ethical-guidelines-peer-reviewers|publisher=Committee on Publication Ethics (COPE)|access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပရေင်ပါ်ပါဲ ကေုာံ ပြသၞာဂမၠိုင် (Criticisms and Challenges) ==
ၜိုန်ရ Peer review ဂှ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာ နွံဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ အဓိက ပြသၞာဂှ် ဒှ် '''ပရေင်အဂတိ (Bias)''' ရ။ ညးစၟဳစၟတ်တအ် မလေပ် ကဵု အမှတ်ခိုဟ် ကုညးချူလိက် မနွံ ယၟုဆေဝ်ဇၞော်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်မကၠုင် နူ တက္ကသိုလ် ယၟုပြာကတ်တအ်ရ။ ပြသၞာ မွဲပၠန်ဂှ် ဒှ် '''အခိင်လအ် (Delay)''' ရ။ လိက်သုတေသန မွဲမွဲ ဂွံပ္တိတ်မာန်ဂှ် ဒးကေတ် အခိင် ဂၠိုင်ကဵု ဂိတု ဟွံသေင်မ္ဂး သၞာံ ရ။ တုဲပၠန် ညးစၟဳစၟတ်တအ်ဂှ် ဟွံကလိဂွံ သြန်တာလျိုင် (Unpaid labor) တုဲ၊ ဍာ်ဒကေဝ် ပရေင်စၟဳစၟတ်ဂှ် စှ်ေအာမာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Smith|first=R.|year=2006|title=Peer review: a flawed process at the heart of science and journals|journal=Journal of the Royal Society of Medicine|volume=99|issue=4|pages=178–182|doi=10.1177/014107680609900414}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ တပ်တး (Ethics and Integrity) ==
ပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ပ္ဍဲကဵု Peer review ဂှ် ကိစ္စဇၞော်လောန်ရ။ ညးစၟဳစၟတ်တအ် သ္ဒးလလောင်တြး ယဝ်ရ ညးတအ် နွံကဵု '''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် သြဇာ (Conflict of Interest)''' ဥပမာ - ညးချူလိက်ဂှ် ဒှ် မိတ်သဟာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမကၠောန်ကမၠောန် မွဲစွံ မ္ဂးရ။ သ္ဒးမင်မွဲ ဓလုက် (Confidentiality) တုဲ ဟွံထေက်ကဵု ကၠတ်စကာ ကသပ်လညာတ် နူကဵု လိက်ပရေင် ကိုပ်ကၠာ ဟွံပ္တိတ်ဂှ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဂကောံဗီုကဵု [[:en:Committee on Publication Ethics|COPE]] တအ် ပတိတ်လဝ် စၞောန်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် သွက် ဂျာနေဝ်တအ် ညံင်ဂွံ ဗက်စရ&lt;ref&gt;{{cite book|last=Resnik|first=D. B.|year=2015|title=The Ethics of Science: An Introduction|publisher=Routledge|isbn=978-0415166981}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ကဏ္ဍမတၞဟ်ခြာဂမၠိုင် (Variations Across Disciplines) ==
ပရေင်စၟဳစၟတ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍပညာ မွဲကဵုမွဲ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။

* '''ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ ကေုာံ ဂဥုဲ (STEM &amp; Medicine):''' ညးတအ် စကာ Single-blind ဟွံသေင်မ္ဂး Open review ဂၠိုင်တုဲ၊ စွံအာရီု လ္တူ ဒေတာ ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ် ဂမၠိုင်ရ။
* '''ပ္ဍဲကဵု မနုဿဗေဒ ကေုာံ ဝိဇ္ဇာ (Humanities):''' ညးတအ် စကာ Double-blind ဂၠိုင်တုဲ၊ လိက်ပရေင်တအ်ဂှ် ဂၠိင်တုဲ ဒးကေတ် အခိင် စၟဳစၟတ် လအ်ရ။
* '''ပ္ဍဲကဵု ကောန်ပျူတာ (Computer Science):''' ညးတအ် ဟွံပ္တိတ် ပ္ဍဲ ဂျာနေဝ် ဂၠိုင်၊ ညးတအ် ပတိုန် ပ္ဍဲကဵု ကောန်ဖရက် (Conferences) တုဲ ပရေင်စၟဳစၟတ်ဂှ် ပြဟ်လောန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Walker|first=R.|last2=Rocha da Silva|first2=P.|year=2015|title=Emerging trends in peer review—a survey|journal=Frontiers in Neuroscience|volume=9|pages=169|doi=10.3389/fnins.2015.00169}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ AI (Modern Innovations and AI) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=r0tLlB3YtS0 ပရူ လၟေင်ကမၠောန် Peer Review ပ္ဍဲ YouTube]

ပ္ဍဲခေတ် ဒဳဂျဳတယ် လၟုဟ်မ္ဂး၊ သၞောတ် Peer review ပြံင်လှာဲကၠုင်ဒၟံင်ရ။ မွဲဂှ် ဒှ် ပရေင်စကာ '''လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprints)''' ဗီုကဵု [[arXiv]] ဟွံသေင်မ္ဂး bioRxiv ရ။ ညးချူလိက်တအ် ပ္တိုန် လိက်ကိုပ်ကၠာ ဟွံဒုင် စၟဳစၟတ်တုဲ ညးလဵုမွဲဟွံဟီု ဗှ် ကေုာံ ကဵု ကသပ်မာန်ရ။ တုဲပၠန် ကွတ်ပညာ '''တၠပညာနိမိတ် (AI)''' ဂှ် လၟုဟ် စကာကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်စၟဳစၟတ်ရ။ AI တအ် ရီုဗင် ဂၠာဲကဵု ညးစၟဳစၟတ် မကိတ်ညဳ၊ စၟတ်ကဵု ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism check) ကေုာံ ပါ်ပါဲကဵု ဒေတာ သာမည တအ်ရ၊ ဆဂး သွက် တင်သ္ဂုတ်သွာတ် အဓိကဂှ် မၞိဟ်ဟေင် ဒးကေတ်ဒၟံင်ဏီရ&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Checco|first=A.|display-authors=etal|year=2021|title=AI-assisted peer review|journal=Humanities and Social Sciences Communications|volume=8|issue=1|pages=1–11|doi=10.1057/s41599-020-00703-8}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future) ==
ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် ဂှ် ၜိုန်ရ နွံကဵု ဍိုန်လျကီုလေဝ်၊ စဵုကဵု လၟုဟ် ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် သၞောတ် မခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဍာ်ဒကေဝ် သိပ္ပံဏီရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး၊ ပရေင်စၟဳစၟတ်ဏအ်ဂှ် ဆက်ဇၞော်မောဝ်အာ နကဵု ဗီုပြင် Open review ဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ၊ ပရေင်ပါ်ပရအ် ဒေတာ (Open data) ကေုာံ ပရေင်ပံင်သကအ် အကြာ AI ကဵု ကောန်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု သၞောတ် ပရေင်ပ္တိတ်လိက်ပညာ မပြဟ် ကေုာံ ဟွံမဲ ကုအဂတိ မာန်ရ။ ဂကောံသုတေသန အလုံဂၠးကဝ်တအ်လေဝ် ဆက်လက် ဂစာန်ဒၟံင် ညံင်ဂွံ ပခိုဟ်ပတိုန် သၞောတ်ဝ်ဏအ် လၟိုန်ကာလရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;
{{Navbox|name=သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန|title=[[သိပ္ပံ သုတေသန]] ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ပ္တိတ်လိက်ပညာ|listclass=hlist|list1=* '''လၟေင်ကမၠောန် သုတေသန:''' [[သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]]
* [[ပရေင်စမ်ၜတ်]]
* [[ဒေတာ]]
* [[စရင်အင်]]|list2=* '''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic Publishing):''' [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
* [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
* [[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]
* [[Open Access]]|list3=* '''ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ:''' [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]]
* [[Conflict of interest]]
* [[Bibcode]]
* [[DOI]]}}</text>
      <sha1>0a3r2geqw06esz5bk4adxcvxx5byuyg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55432</id>
      <parentid>55431</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T13:31:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21134" sha1="5xh38tzkkqqqgth9pskq1ngsgwtg21s" xml:space="preserve">'''ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Peer review|Peer review]]) ဟီုဂှ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် ပွမစၟတ်သမ္တီ ကေုာံ စၟဳစၟတ် ဍာ်ဒကေဝ် ကမၠောန်မွဲမွဲ နကဵု မၞိဟ်မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူမွဲ မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ အစောမ်စောမ် မတုပ်သၟဟ် ကုညးမခၞံဗဒှ်လဝ် ကမၠောန်ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်သိပ္ပံ မ္ဂး ပရေင်စၟဳစၟတ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ လိက်ပရေင်သုတေသန မွဲမွဲဂှ် နွံကဵု ပရေင်တပ်တး၊ ယုတ္တိ၊ ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ မဍာံပြ ကိုပ်ကၠာ ဟွံပ္တိတ်လလောင်တြး ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် ပရေင်ပညာ ဂမၠိုင်ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ်၊ ဝင်၊ ဂကူနာနာ၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer Review)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Peer review diagram.png|250px|လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ်]]&lt;br/&gt;''လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် ပရေင်ပညာဂမၠိုင်''
|-
! တမ်မူလ
| ပွမစၟဳစၟတ် လိက်ပရေင် ပရေင်ပညာ ကိုပ်ကၠာ ဟွံပ္တိတ်
|-
! အဓိက တင်ရန်တၟအ်
| စၟတ်သမ္တီ ဍာ်ဒကေဝ်၊ ပရေင်တပ်တး၊ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် သုတေသန
|-
! ဂကူ အဓိက
| Single-blind, Double-blind, Open review
|-
! ညးမပါလုပ်
| ညးချူလိက်၊ အယ်ဒဳတာ၊ ညးစၟဳစၟတ် (Reviewers)
|-
! ဒၞာဲမစကာဂၠိုင်
| ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ၊ တက္ကသိုလ်၊ ပရေင်ကမၠောန် အလဵုအသဳ
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review) ဂှ် ဒှ် &quot;ဇုတ်စၞိန်&quot; (Backbone) သွက် ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic publishing) သီုဖအိုတ်ရ။ ကာလ အစာသုတေသနမွဲ ပတိုန် လိက်ပရေင် သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ပ္ဍဲ ဂျာနေဝ်မ္ဂး၊ လိက်ဂှ် ဒးဒုင် ပလံင်ဏာ ဇရေင် အစာတၠပညာ တၞဟ်တအ် (ညးမဒှ် Peer) သွက်ဂွံ ဗှ်စၟဳစၟတ်ရ။ ညးစၟဳစၟတ်တအ်ဂှ် ပါ်ပါဲ လဒက်ပတန် နဲကဲသုတေသန (Methodology)၊ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ်၊ ကေုာံ ပရေင်စှ်ေသၞောတ် တအ်ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဂှ် ရီုဗင်ကဵု ညံင်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ပ္တိတ် လိက်သုတေသန မဟွံမဲကဵု ဍာ်ဒကေဝ်၊ လိက်မကၠတ်ချူလဝ် (Plagiarism) ကေုာံ ဒေတာ မဟွံဍာံပြတအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Spier |first=R. |year=2002 |title=The history of the peer-review process |journal=Trends in Biotechnology |volume=20 |issue=8 |pages=357–358 |doi=10.1016/S0167-7799(02)01985-6}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ပရေင်စၟဳစၟတ်ဏအ်ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၁၆၆၅ ကာလ ဂျာနေဝ် [[w:Philosophical Transactions of the Royal Society|Philosophical Transactions of the Royal Society]] မပ္တိတ် လိက်ပရေင် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဍုင်လာန်ဒါန် ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးမဒှ် အယ်ဒဳတာ Henry Oldenburg ဖန်ဇန်လဝ် ညံင်ဂွံ ကဵု တၠပညာတၞဟ်တအ် ဗှ်စၟဳစၟတ် လိက်တအ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံပ္တိတ်ရ။ ဆဂး ပရေင်စၟဳစၟတ် မစှ်ေသၞောတ် ဇေတ်တ်ဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လပါ်လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဏအ်ရ။ ကြဴနူ ပရေင်ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ တုဲ လိက်သုတေသန တိတ်ဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ ဂျာနေဝ်ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု ''Nature'' ကေုာံ ''Science'' တအ် စကာကၠုင် သၞောတ် Peer review နဒဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မဒးနွံဟေင်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Biagioli |first=M. |year=2002 |title=From Book Censorship to Academic Peer Review |publisher=Emergences |volume=12 |issue=1 |pages=11–45}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ဂကူ ပရေင်စၟဳစၟတ်ဂမၠိုင် (Types of Peer Review) ==
ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် ဂှ် ပါ်လဝ် ဂကူနာနာသာ် နွံရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် ဂကူ Peer Review အဓိက
|-
! ဂကူ စၟဳစၟတ်
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
! လက္ခဏာ တၟေင်
|-
| '''Single-blind (ကၞက်မတ် မွဲလပါ်)''' || ညးစၟဳစၟတ်ဂှ် တီ ယၟု ညးချူလိက်၊ ဆဂး ညးချူလိက် ဟွံတီ ယၟု ညးစၟဳစၟတ်။ || ဒှ် နဲကဲ မစကာဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ဂမၠိုင်။
|-
| '''Double-blind (ကၞက်မတ် ၜါလပါ်)''' || ညးစၟဳစၟတ် လေဝ် ဟွံတီ ယၟု ညးချူ၊ ညးချူ လေဝ် ဟွံတီ ယၟု ညးစၟဳစၟတ်။ || စဵုဒၞာကဵု ပရေင်အဂတိ (Bias) လ္တူ ယၟုဆေဝ်၊ လိင် ကေုာံ ဍုင် မၞိဟ်ချူလိက်။
|-
| '''Open review (စၟဳစၟတ် ဗွဲမပံက်လဒိုဟ်)''' || ယၟု ညးချူ ကေုာံ ညးစၟဳစၟတ် ၜါလပါ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ပံက်လဒိုဟ်လဝ်ရ။ တင်ပါ်ပါဲတအ် သီု ပ္တိတ်လလောင်တြး မွဲစွံ။ || ထ္ၜးကဵု ပရေင်ယှုက်ယှောအ် ဟွံမဲ (Transparency) ကေုာံ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် မခိုဟ်။
|-
| '''Post-publication (စၟဳစၟတ် ကြဴနူပ္တိတ်တုဲ)''' || လိက်ဂှ် ပ္တိတ်လလောင်တြး ကိုပ်ကၠာတုဲ၊ တၠပညာတအ် ကၠုင်စၟဳစၟတ် ပါ်ပါဲ ကြဴနူဂှ်။ || စကာဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပလက်ဖံင် တၟိတၟိ ဗီုကဵု F1000Research ရ။
|}

== ၄။ လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်စၟဳစၟတ် (The Peer Review Process) ==
လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်စၟဳစၟတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် အတိုင် လၟေင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-
၁။ '''ပွမပတိုန်လိက် (Submission):''' ညးချူလိက် ပတိုန် လိက်ပရေင် (Manuscript) ဇရေင် ဂျာနေဝ်။
၂။ '''ပရေင်စၟဳစၟတ် ကိုပ်ကၠာ (Editorial Triage):''' အယ်ဒဳတာ စၟဳစၟတ်ရံင် ဒဒှ်ရ လိက်ဂှ် ကိတ်ညဳ ကုတင်ရန်တၟအ် ဂျာနေဝ် ဟွံကိတ်ညဳ (Desk reject)။
၃။ '''ပွမရုဲစှ် ညးစၟဳစၟတ် (Reviewer Selection):''' ယဝ်ရ အယ်ဒဳတာ ဒုင်တဲမ္ဂး၊ ညး ကော်ဘိက် ညးစၟဳစၟတ် (၂-၄) တၠ မနွံ ဍာ်ဒကေဝ် မဆေင်စပ်ရ။
၄။ '''ပွမပါ်ပါဲ (Reviewing):''' ညးစၟဳစၟတ်တအ် ဗှ်လိက်တုဲ ကဵု တင်သမ္တီ (Comments) ကေုာံ ကဵုကသပ် သွက်ဂွံ ဒုင်တဲ ဟွံသေင်မ္ဂး တးပါဲ။
၅။ '''တင်သ္ဂုတ်သွာတ် (Decision):''' အယ်ဒဳတာ ကေတ် တင်သ္ဂုတ်သွာတ် လက္ကရဴအိုတ် မပ္တံကဵု (Accept, Revise, ဟွံသေင်မ္ဂး Reject) ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kelly |first=J. |last2=Sadeghieh |first2=T. |last3=Adeli |first3=K. |year=2014 |title=Peer Review in Scientific Publications: Benefits, Critiques, &amp; A Survival Guide |journal=EJIFCC |volume=25 |issue=3 |pages=227–243 |pmid=27683470}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ တာလျိုင် ကေုာံ ပရေင်ယိုက်ဂၠေင် (Roles and Responsibilities) ==
ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန်ဏအ်မ္ဂး ပါလုပ် မၞိဟ် အဓိက ၃ ကဏ္ဍရ-
* '''ညးချူလိက် (Authors):''' သ္ဒးချူ လိက်သုတေသန မဍာံပြ၊ ဟွံမဲ ကုပရေင်ကၠတ်ချူ၊ ကေုာံ သ္ဒးဒုင်တဲ ပလေဝ်ပလေတ် အတိုင် တင်ပါ်ပါဲ ညးစၟဳစၟတ်တအ်ရ။
* '''အယ်ဒဳတာ (Editors):''' ဒှ် မၞိဟ် အဓိက မထိင်ဒဝ် လၟေင်ကမၠောန် သီုဖအိုတ်ရ။ ညးတအ် သ္ဒးရုဲစှ် ညးစၟဳစၟတ် မဟွံမဲ ကုပရေင်အဂတိ တုဲ သ္ဒးဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မတပ်တးရ។
* '''ညးစၟဳစၟတ် (Reviewers):''' သ္ဒးဗှ်လိက် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်၊ ကဵု တင်ပါ်ပါဲ မကဵုဖိုလ် (Constructive feedback)၊ ကေုာံ သ္ဒးမင်မွဲ ဓလုက် (Confidentiality) လိက်ပရေင်ဂှ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=COPI Ethical Guidelines for Peer Reviewers |url=https://publicationethics.org/resources/guidelines-new/cope-ethical-guidelines-peer-reviewers |publisher=Committee on Publication Ethics (COPE) |access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပရေင်ပါ်ပါဲ ကေုာံ ပြသၞာဂမၠိုင် (Criticisms and Challenges) ==
ၜိုန်ရ Peer review ဂှ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာ နွံဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ အဓိက ပြသၞာဂှ် ဒှ် '''ပရေင်အဂတိ (Bias)''' ရ။ ညးစၟဳစၟတ်တအ် မလေပ် ကဵု အမှတ်ခိုဟ် ကုညးချူလိက် မနွံ ယၟုဆေဝ်ဇၞော်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်မကၠုင် နူ တက္ကသိုလ် ယၟုပြာကတ်တအ်ရ။ ပြသၞာ မွဲပၠန်ဂှ် ဒှ် '''အခိင်လအ် (Delay)''' ရ။ လိက်သုတေသန မွဲမွဲ ဂွံပ္တိတ်မာန်ဂှ် ဒးကေတ် အခိင် ဂၠိုင်ကဵု ဂိတု ဟွံသေင်မ္ဂး သၞာံ ရ။ တုဲပၠန် ညးစၟဳစၟတ်တအ်ဂှ် ဟွံကလိဂွံ သြန်တာလျိုင် (Unpaid labor) တုဲ၊ ဍာ်ဒကေဝ် ပရေင်စၟဳစၟတ်ဂှ် စှ်ေအာမာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Smith |first=R. |year=2006 |title=Peer review: a flawed process at the heart of science and journals |journal=Journal of the Royal Society of Medicine |volume=99 |issue=4 |pages=178–182 |doi=10.1177/014107680609900414}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ တပ်တး (Ethics and Integrity) ==
ပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ပ္ဍဲကဵု Peer review ဂှ် ကိစ္စဇၞော်လောန်ရ။ ညးစၟဳစၟတ်တအ် သ္ဒးလလောင်တြး ယဝ်ရ ညးတအ် နွံကဵု '''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် သြဇာ (Conflict of Interest)''' ဥပမာ - ညးချူလိက်ဂှ် ဒှ် မိတ်သဟာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမကၠောန်ကမၠောန် မွဲစွံ မ္ဂးရ။ သ္ဒးမင်မွဲ ဓလုက် (Confidentiality) တုဲ ဟွံထေက်ကဵု ကၠတ်စကာ ကသပ်လညာတ် နူကဵု လိက်ပရေင် ကိုပ်ကၠာ ဟွံပ္တိတ်ဂှ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဂကောံဗီုကဵု [[w:Committee on Publication Ethics|COPE]] တအ် ပတိတ်လဝ် စၞောန်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် သွက် ဂျာနေဝ်တအ် ညံင်ဂွံ ဗက်စရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Resnik |first=D. B. |year=2015 |title=The Ethics of Science: An Introduction |publisher=Routledge |isbn=978-0415166981}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ကဏ္ဍမတၞဟ်ခြာဂမၠိုင် (Variations Across Disciplines) ==
ပရေင်စၟဳစၟတ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍပညာ မွဲကဵုမွဲ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။
* '''ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ ကေုာံ ဂဥုဲ (STEM &amp; Medicine):''' ညးတအ် စကာ Single-blind ဟွံသေင်မ္ဂး Open review ဂၠိုင်တုဲ၊ စွံအာရီု လ္တူ ဒေတာ ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ် ဂမၠိုင်ရ။
* '''ပ္ဍဲကဵု မနုဿဗေဒ ကေုာံ ဝိဇ္ဇာ (Humanities):''' ညးတအ် စကာ Double-blind ဂၠိုင်တုဲ၊ လိက်ပရေင်တအ်ဂှ် ဂၠိင်တုဲ ဒးကေတ် အခိင် စၟဳစၟတ် လအ်ရ။
* '''ပ္ဍဲကဵု ကောန်ပျူတာ (Computer Science):''' ညးတအ် ဟွံပ္တိတ် ပ္ဍဲ ဂျာနေဝ် ဂၠိုင်၊ ညးတအ် ပတိုန် ပ္ဍဲကဵု ကောန်ဖရက် (Conferences) တုဲ ပရေင်စၟဳစၟတ်ဂှ် ပြဟ်လောန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Walker |first=R. |last2=Rocha da Silva |first2=P. |year=2015 |title=Emerging trends in peer review—a survey |journal=Frontiers in Neuroscience |volume=9 |pages=169 |doi=10.3389/fnins.2015.00169}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ AI (Modern Innovations and AI) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=r0tLlB3YtS0 ပရူ လၟေင်ကမၠောန် Peer Review ပ္ဍဲ YouTube]

ပ္ဍဲခေတ် ဒဳဂျဳတယ် လၟုဟ်မ္ဂး၊ သၞောတ် Peer review ပြံင်လှာဲကၠုင်ဒၟံင်ရ။ မွဲဂှ် ဒှ် ပရေင်စကာ '''လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprints)''' ဗီုကဵု [[arXiv]] ဟွံသေင်မ္ဂး bioRxiv ရ။ ညးချူလိက်တအ် ပ္တိုန် လိက်ကိုပ်ကၠာ ဟွံဒုင် စၟဳစၟတ်တုဲ ညးလဵုမွဲဟွံဟီု ဗှ် ကေုာံ ကဵု ကသပ်မာန်ရ။
တုဲပၠန် ကွတ်ပညာ '''တၠပညာနိမိတ် (AI)''' ဂှ် လၟုဟ် စကာကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်စၟဳစၟတ်ရ။ AI တအ် ရီုဗင် ဂၠာဲကဵု ညးစၟဳစၟတ် မကိတ်ညဳ၊ စၟတ်ကဵု ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism check) ကေုာံ ပါ်ပါဲကဵု ဒေတာ သာမည တအ်ရ၊ ဆဂး သွက် တင်သ္ဂုတ်သွာတ် အဓိကဂှ် မၞိဟ်ဟေင် ဒးကေတ်ဒၟံင်ဏီရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Checco |first=A. |display-authors=etal |year=2021 |title=AI-assisted peer review |journal=Humanities and Social Sciences Communications |volume=8 |issue=1 |pages=1–11 |doi=10.1057/s41599-020-00703-8}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future) ==
ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် ဂှ် ၜိုန်ရ နွံကဵု ဍိုန်လျကီုလေဝ်၊ စဵုကဵု လၟုဟ် ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် သၞောတ် မခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဍာ်ဒကေဝ် သိပ္ပံဏီရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး၊ ပရေင်စၟဳစၟတ်ဏအ်ဂှ် ဆက်ဇၞော်မောဝ်အာ နကဵု ဗီုပြင် Open review ဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ၊ ပရေင်ပါ်ပရအ် ဒေတာ (Open data) ကေုာံ ပရေင်ပံင်သကအ် အကြာ AI ကဵု ကောန်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု သၞောတ် ပရေင်ပ္တိတ်လိက်ပညာ မပြဟ် ကေုာံ ဟွံမဲ ကုအဂတိ မာန်ရ။ ဂကောံသုတေသန အလုံဂၠးကဝ်တအ်လေဝ် ဆက်လက် ဂစာန်ဒၟံင် ညံင်ဂွံ ပခိုဟ်ပတိုန် သၞောတ်ဝ်ဏအ် လၟိုန်ကာလရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|title = [[သိပ္ပံ သုတေသန]] ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ပ္တိတ်လိက်ပညာ
|listclass = hlist
|list1 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် သုတေသန:''' [[သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]]
* [[ပရေင်စမ်ၜတ်]]
* [[ဒေတာ]]
* [[စရင်အင်]]
|list2 =
* '''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic Publishing):''' [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
* [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
* [[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]
* [[Open Access]]
|list3 =
* '''ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ:''' [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]]
* [[Conflict of interest]]
* [[Bibcode]]
* [[DOI]]
}}

[[Category:သိပ္ပံ သုတေသန]]
[[Category:ပညာ]]
[[Category:ဂျာနေဝ် ပညာ]]
[[Category:သုတေသန]]</text>
      <sha1>5xh38tzkkqqqgth9pskq1ngsgwtg21s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11284</id>
    <revision>
      <id>55433</id>
      <timestamp>2026-06-22T23:39:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Preprint|Preprint]]) ဟီုဂှ် ဒှ် မူကြမ်း လိက်ပရေင်သုတေသန ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ပရေင်သိပ္ပံ မွဲ မပ္တိတ်လလောင်တြးလဝ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဒးဒုင် စၟ...&quot;</comment>
      <origin>55433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19397" sha1="o16qbi0eduwvxjnbkhef656m89q9f92" xml:space="preserve">'''လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Preprint|Preprint]]) ဟီုဂှ် ဒှ် မူကြမ်း လိက်ပရေင်သုတေသန ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ပရေင်သိပ္ပံ မွဲ မပ္တိတ်လလောင်တြးလဝ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဒးဒုင် စၟဳစၟတ် နကဵု လၟေင်ကမၠောန် [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]] ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် ပရေင်ပညာ တအ်ရ။ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ်တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ပတိုန်စွံလဝ် ပ္ဍဲကဵု သာဗါ (Servers) မပံက်လဒိုဟ်လဝ် ဗွဲမဗၠးၜးတုဲ၊ ညးလဵုမွဲဟွံဟီု လုပ်ဗှ်၊ လ္ၚတ် ကေုာံ ကဵု ကသပ်လညာတ် မာန်ရ။ ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ဗီုဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဒှ်ကၠုင် အရာကိစ္စဇၞော်မွဲ သွက်ဂွံ ပါ်ပရအ် တင်ဂၠာဲဆဵု သိပ္ပံ ပြဟ်ပြဟ် သက္ကုလဇုဲလဇရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Open Access logo and letters.svg|150px|သင်္ကေတ အခေါင်ဗၠးဝး (Open Access)]]&lt;br/&gt;''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ်ဂှ် ဒှ် ဂၠံင်တရဴ အဓိက သွက် ပရေင်ပညာ အခေါင်ဗၠးဝး (Open Access) မွဲရ။''
|-
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
| မူကြမ်း လိက်သုတေသန မဟွံဒုင်လဝ် စၟဳစၟတ် (Peer review) ဏီ။
|-
! တင်ရန်တၟအ် အဓိက
| ပါ်ပရအ် တင်ဂၠာဲဆဵု ပြဟ်ပြဟ်၊ ကလိဂွံ ကသပ်လညာတ် နူညးတၞဟ်။
|-
! ဒၞာဲမစွံပတန်
| သာဗါ ပလက်ဖံင် (ဥပမာ - arXiv, bioRxiv, medRxiv)
|-
! င္ၚုဟ်မး
| ဗွဲမဂၠိုင် မသက္ကုင္ၚုဟ်တန် (Free of charge) သွက် ညးချူ ကေုာံ ညးဗှ်။
|-
! ပရေင်စၟဳစၟတ်
| နွံဆ ပရေင်စၟဳစၟတ် သဇိုင် (Basic screening) ညိညဟေင်။
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ အခိုက်တြေံမ္ဂး၊ လိက်သုတေသနမွဲ ညံင်ဂွံ တိတ်မာန်ဂှ် ဒးတတ်ကၠောအ် လၟေင် Peer review တုဲ ဒးကေတ် အခိင် ဂၠိုင်ကဵု ဂိတု ဟွံသေင်မ္ဂး သၞာံရ။ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint) ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ပြသၞာ အခိင်လဇုဲလဇဏအ်ရ။ ညးချူလိက်တအ် ပတိုန် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် ဇရေင် သာဗါ (Preprint server) တုဲ ပ္ဍဲအခိင်တုပ်ပ်ဂှ်ဟေင် ညးတအ် ပတိုန် လိက်ဂှ် ဇရေင် ဂျာနေဝ် သွက်ဂွံ ဒုင် စၟဳစၟတ်ကီုရ။ ဏအ်ဂှ် ဖန်ကဵု ညံင် တင်ဂၠာဲဆဵု သိပ္ပံတအ် ဂွံစိုပ် ညးဍုင်ကွာန် ပြဟ်ပြဟ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Berg |first=J. M. |display-authors=etal |year=2016 |title=Preprints for the life sciences |journal=Science |volume=352 |issue=6288 |pages=899–901 |doi=10.1126/science.aaf9133}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၁၉၆၀ တအ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ Information Exchange Groups (IEGs) မစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု National Institutes of Health (NIH) ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ဏအ် ဟွံအံင်ဇၞးလဝ်ရ။ အပြံင်အလှာဲ အဓိက ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၁ ကာလ အစာရူပဗေဒ Paul Ginsparg ခၞံဗဒှ် [[w:arXiv|arXiv]] မဒှ် သာဗါ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် သွက် ရူပဗေဒ ကေုာံ သင်္ချာ ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၃ ဂှ် [[w:bioRxiv|bioRxiv]] မဒှ် သာဗါ သွက် ဇဳဝဗေဒ တိတ်ကၠုင်တုဲ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် [[w:medRxiv|medRxiv]] သွက် ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် မံက်ဂကတ်ကၠုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Cobb |first=M. |year=2017 |title=The prehistory of biology preprints: A forgotten experiment from the 1960s |journal=PLOS Biology |volume=15 |issue=11 |pages=e2003995 |doi=10.1371/journal.pbio.2003995}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ လဒက်ပတန် (Process and Structure) ==
လၟေင်ကမၠောန် ပတိုန် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် ဂှ် လောဲသွာလောန်ရ-
၁။ '''ပွမချူ ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ်:''' အစာသုတေသနတအ် ချူ လိက်ပရေင် ညံင်ရဴ မပတိုန် ဂျာနေဝ်ကီုရ။
၂။ '''ပွမပတိုန် (Upload):''' ပတိုန် လိက်ဂှ် ဇရေင် သာဗါ မကိတ်ညဳ ကုဘာသာရပ်ဇကု။
၃။ '''ပရေင်စၟဳစၟတ် သဇိုင် (Screening):''' ကမ္မတဳ သာဗါတအ် စၟဳစၟတ်ရံင် ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism) ကေုာံ အန္တရာယ် သာမညတအ်ရ (ဏအ်ဂှ် Peer review ဟွံသေင်)။
၄။ '''ပွမပ္တိတ် (Posting):''' အပ္ဍဲ ၂၄-၄၈ နာဍဳ၊ လိက်ဂှ် တိတ်ကၠုင်တုဲ ကလိဂွံ မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ [[DOI]] ရ။
၅။ '''ပွမကလေင်စၟဳစၟတ် (Versioning):''' ညးချူလိက်တအ် ကလေင်ပလေဝ် (Update) လိက်ဍေဟ်တအ် ကြဴနူ ကလိဂွံ ကသပ်လညာတ်တုဲ မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Sever |first=R. |display-authors=etal |year=2019 |title=bioRxiv: the preprint server for biology |journal=bioRxiv |doi=10.1101/833400}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ တၞဟ်ခြာ ကု ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Differences from Peer Review) ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် ကဵု ဂျာနေဝ် ပရေင်ပညာ
|-
! လက္ခဏာ
! လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)
! ဂျာနေဝ် မဒုင်လဝ် Peer Review
|-
| '''အခိင် (Time)''' || ပြဟ်လောန် (အပ္ဍဲ မွဲၜါတ္ၚဲ မာန်) || လအ် (ဂိတု ကဵု သၞာံ ဒးကေတ်)
|-
| '''ပရေင်စၟဳစၟတ် (Review)''' || စၟဳစၟတ် သဇိုင် ညိညဟေင် (No formal peer review) || စၟဳစၟတ် ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ် နကဵု တၠပညာ
|-
| '''င္ၚုဟ်မး (Cost)''' || မသက္ကုင္ၚုဟ်တန် သွက်ညးချူ ကဵု ညးဗှ် || ညးဗှ် ဒးရာန် (Subscription) ဟွံသေင်မ္ဂး ညးချူ ဒးကဵုသြန် (APC)
|-
| '''အခေါင်ဗၠးဝး (Access)''' || ပံက်လဒိုဟ် အလုံအိုတ်သီု (100% Open Access) || ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ (Open Access ကဵု Paywall)
|-
| '''ယုံကြည်မှု (Trust)''' || ဒးစွံ သတိ (ဟွံဒုင်လဝ် စၟဳစၟတ်ဏီ) || ပတှ်ေစမာန် ဂၠိုင် (ဒုင်လဝ် စၟဳစၟတ်တုဲ)
|}

== ၅။ ဖိုလ်ခိုဟ် ကေုာံ အကျိုးဂုဏ်ဂမၠိုင် (Benefits and Advantages) ==
ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ်ဂှ် ကဵုဖိုလ် ခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
* '''ပရေင်ပြဟ် (Speed):''' တင်ဂၠာဲဆဵုတၟိတအ် စိုပ်ညးလောက ပြဟ်ပြဟ်။
* '''ပွမစၟတ်သမ္တီ အခေါင် (Establishing Priority):''' ညးချူလိက်တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် အခေါင် &quot;အဲ ဂၠာဲဆဵုလဝ် ကိုပ်ကၠာ&quot; နကဵု လိက်ဏအ်မာန် (ဟွံဒးဖေက် ညးတၞဟ် ဂၠာဲဆဵု ကၠာ အခိင်ဒးမင် ဂျာနေဝ်)။
* '''ကလိဂွံ ကသပ်လညာတ် (Early Feedback):''' ညးတၞဟ် ဗှ်တုဲ ကဵုကသပ်မာန်တုဲ၊ ပလေဝ်ပလေတ် လိက် ညံင်ဂွံခိုဟ်တိုန် ကိုပ်ကၠာ ဟွံပတိုန် ဂျာနေဝ် မာန်ရ။
* '''အခေါင်ဗၠးဝး (Visibility):''' မၞိဟ်ဗှ်ဂၠိုင်တုဲ ပရေင်နိဿဲ (Citations) လေဝ် သၠုင်တိုန်မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Fraser |first=N. |display-authors=etal |year=2020 |title=The evolving role of preprints in the dissemination of COVID-19 research and their impact on the science communication landscape |journal=PLOS Biology |volume=19 |issue=4 |pages=e3000959 |doi=10.1371/journal.pbio.3000959}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပြသၞာ ကေုာံ အရာမဒးသတိဂမၠိုင် (Challenges and Concerns) ==
ၜိုန်ရ ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာလေဝ် နွံဒၟံင်ကီုရ။ အဓိက ပြသၞာဂှ် ဒှ် '''ပရေင်ဟွံမဲ ဍာ်ဒကေဝ် (Lack of Quality Control)''' ရ။ ဟိုတ်နူ ဟွံဒုင်လဝ် စၟဳစၟတ်တုဲ၊ လိက်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် နွံကဵု ဒေတာ မဟွံဍာံပြ မာန်ရ။ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲအခိင် ယဲကိုဗစ်-၁၉ (COVID-19) မ္ဂး၊ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် မဆေင်ကဵု ဂဥုဲလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ပရိုင် (Media) တအ် ကေတ်တုဲ လလောင်တြး ဗၠေတ်ဗၠေတ်တုဲ ဒှ်အန္တရာယ် ကုညးဍုင်ကွာန် မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kwon |first=D. |year=2020 |title=How swamped preprint servers are blocking bad coronavirus research |journal=Nature |volume=581 |issue=7807 |pages=130–131 |doi=10.1038/d41586-020-01394-6}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ပလက်ဖံင် အဓိကဂမၠိုင် (Major Preprint Platforms) ==
ပလက်ဖံင် သာဗါ မပ္တိတ် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် အဓိကတအ်ဂှ် -
* '''arXiv:''' မွဲမပြာကတ်အိုတ် ကေုာံ တြေံအိုတ်၊ စွံအာရီု လ္တူ ရူပဗေဒ၊ သင်္ချာ ကေုာံ ကောန်ပျူတာ သိပ္ပံ။
* '''bioRxiv:''' သွက် ဇဳဝဗေဒ (Biology)။
* '''medRxiv:''' သွက် ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Medicine)။
* '''SSRN / SocArXiv:''' သွက် ဘာသာရပ် မဆေင်ကဵု မၞိဟ် (Social Sciences)။
* '''ChemRxiv:''' သွက် ဓါတုဗေဒ (Chemistry)&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Penfold |first=N. |last2=Polka |first2=J. |year=2020 |title=Technical and social issues influencing the adoption of preprints in the life sciences |journal=PLOS Genetics |volume=16 |issue=4 |pages=e1008565 |doi=10.1371/journal.pgen.1008565}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ကဏ္ဍမတၞဟ်ခြာ အလိုက်ဘာသာရပ် (Disciplinary Differences) ==
ပရေင်ဒုင်တဲ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ်မွဲကဵုမွဲ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု လောက ရူပဗေဒ ကေုာံ သင်္ချာ မ္ဂး ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဒှ် အခိုက်အလိုက် ဓမ္မတာ မွဲရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု လောက ဂဥုဲ (Medical sciences) မ္ဂး ညးတအ် ဒးစွံသတိ ဗွဲမလောန်ရ၊ မုဟိုတ်ရောဟီုမ္ဂး တင်ဂၠာဲဆဵု မဟွံဒုင်လဝ် စၟဳစၟတ်တအ်ဂှ် ယဝ်ရ စကာ ပ္ဍဲအရာ လွဳယဲမ္ဂး အန္တရာယ် နွံမာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=O'Shea |first=J. |last2=Bhakta |first2=S. |year=2020 |title=Preprints in Medicine: Are they safe? |journal=The Lancet |volume=396 |issue=10255 |pages=876 |doi=10.1016/S0140-6736(20)31804-0}}&lt;/ref&gt;။ လၟုဟ်မ္ဂး ဘာသာရပ် မဆေင်ကဵု မၞိဟ် (Social Sciences) တအ်လေဝ် စဒုင်တဲကၠုင်ဒၟံင်ရ။

== ၉။ ပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ မူဝါဒ (Ethics and Policies) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=FjI1E2qN-t8 ပရူ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် ကေုာံ အခေါင်ဗၠးဝး ပ္ဍဲ YouTube]

သာဗါ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် တအ် နွံကဵု သၞောဝ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် မချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ညးချူလိက်တအ် သ္ဒးပစၟတ်သမ္တီ (Declare) ဒဒှ်ရ ဒေတာဍေဟ်တအ်ဂှ် ဍာံပြ၊ ဟွံမဲ ကုပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် သြဇာ (Conflict of Interest) ကေုာံ ဂွံလဝ် အခေါင် နူ ကမ္မတဳ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Ethics Committee) သွက် သုတေသန မဆေင်ကဵု မၞိဟ် ရ။ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် မွဲမွဲ ယဝ်ရ ထေင်ကေတ် ဒှ်အန္တရာယ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗၠေတ်ယောင်ဒၟံင်မ္ဂး၊ ညးချူ ဟွံသေင်မ္ဂး သာဗါတအ် နွံအခေါင် နုက်ပတိတ် (Withdraw) ဍေဟ် မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=COPE discussion document on Preprints |url=https://publicationethics.org/resources/discussion-documents/preprints |publisher=Committee on Publication Ethics |access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အနာဂတ် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Future of Preprints) ==
ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး၊ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprints) ကဵု ဂျာနေဝ် ပရေင်ပညာ တအ်ဂှ် ဒှ်အာ သၞောတ် မပံင်စပ် (Integrated system) မွဲ မာန်ရ။ ဥပမာ လၟုဟ်မ္ဂး နွံကဵု &quot;Overlay journals&quot; မဒှ် ဂျာနေဝ် မဟွံပ္တိတ် လိက်တၟိ ဆဂး ကလေင်ကေတ် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် နူ arXiv တုဲ သ္ပကဵု Peer review ကေုာံ ကဵု စၟတ်သမ္တီ ဍာ်ဒကေဝ်ရ။ တုဲပၠန် နကဵု အရီုအဗင် AI တအ်ဂှ် ပရေင်စၟဳစၟတ် သဇိုင် လ္တူ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ်တအ် ပြဟ်တိုန် ကေုာံ ချိုတ်ပၠိုတ်တိုန် မာန်တုဲ ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာဂှ် ယှုက်ယှောအ်ဟွံမဲ (Transparent) ကေုာံ ပံက်လဒိုဟ် ဂၠိုင်တိုန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kaiser |first=J. |year=2017 |title=The preprint dilemma |journal=Science |volume=357 |issue=6358 |pages=1344–1349 |doi=10.1126/science.357.6358.1344}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|title = [[သိပ္ပံ သုတေသန]] ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ပ္တိတ်လိက်ပညာ
|listclass = hlist
|list1 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် သုတေသန:''' [[သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]]
* [[ပရေင်စမ်ၜတ်]]
* [[ဒေတာ]]
* [[စရင်အင်]]
|list2 =
* '''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic Publishing):''' [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
* [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
* [[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]
* [[Open Access]]
|list3 =
* '''ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ:''' [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]]
* [[Conflict of interest]]
* [[Bibcode]]
* [[DOI]]
}}

[[Category:သိပ္ပံ သုတေသန]]
[[Category:ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ]]
[[Category:ပညာ]]
[[Category:သုတေသန]]</text>
      <sha1>o16qbi0eduwvxjnbkhef656m89q9f92</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55434</id>
      <parentid>55433</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:54:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၃။ လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ လဒက်ပတန် (Process and Structure) */</comment>
      <origin>55434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19402" sha1="eia7ve3lxdz3r5559zp17ausciksdzn" xml:space="preserve">'''လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Preprint|Preprint]]) ဟီုဂှ် ဒှ် မူကြမ်း လိက်ပရေင်သုတေသန ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ပရေင်သိပ္ပံ မွဲ မပ္တိတ်လလောင်တြးလဝ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဒးဒုင် စၟဳစၟတ် နကဵု လၟေင်ကမၠောန် [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]] ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် ပရေင်ပညာ တအ်ရ။ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ်တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ပတိုန်စွံလဝ် ပ္ဍဲကဵု သာဗါ (Servers) မပံက်လဒိုဟ်လဝ် ဗွဲမဗၠးၜးတုဲ၊ ညးလဵုမွဲဟွံဟီု လုပ်ဗှ်၊ လ္ၚတ် ကေုာံ ကဵု ကသပ်လညာတ် မာန်ရ။ ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ဗီုဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဒှ်ကၠုင် အရာကိစ္စဇၞော်မွဲ သွက်ဂွံ ပါ်ပရအ် တင်ဂၠာဲဆဵု သိပ္ပံ ပြဟ်ပြဟ် သက္ကုလဇုဲလဇရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Open Access logo and letters.svg|150px|သင်္ကေတ အခေါင်ဗၠးဝး (Open Access)]]&lt;br/&gt;''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ်ဂှ် ဒှ် ဂၠံင်တရဴ အဓိက သွက် ပရေင်ပညာ အခေါင်ဗၠးဝး (Open Access) မွဲရ။''
|-
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
| မူကြမ်း လိက်သုတေသန မဟွံဒုင်လဝ် စၟဳစၟတ် (Peer review) ဏီ။
|-
! တင်ရန်တၟအ် အဓိက
| ပါ်ပရအ် တင်ဂၠာဲဆဵု ပြဟ်ပြဟ်၊ ကလိဂွံ ကသပ်လညာတ် နူညးတၞဟ်။
|-
! ဒၞာဲမစွံပတန်
| သာဗါ ပလက်ဖံင် (ဥပမာ - arXiv, bioRxiv, medRxiv)
|-
! င္ၚုဟ်မး
| ဗွဲမဂၠိုင် မသက္ကုင္ၚုဟ်တန် (Free of charge) သွက် ညးချူ ကေုာံ ညးဗှ်။
|-
! ပရေင်စၟဳစၟတ်
| နွံဆ ပရေင်စၟဳစၟတ် သဇိုင် (Basic screening) ညိညဟေင်။
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ အခိုက်တြေံမ္ဂး၊ လိက်သုတေသနမွဲ ညံင်ဂွံ တိတ်မာန်ဂှ် ဒးတတ်ကၠောအ် လၟေင် Peer review တုဲ ဒးကေတ် အခိင် ဂၠိုင်ကဵု ဂိတု ဟွံသေင်မ္ဂး သၞာံရ။ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint) ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ပြသၞာ အခိင်လဇုဲလဇဏအ်ရ။ ညးချူလိက်တအ် ပတိုန် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် ဇရေင် သာဗါ (Preprint server) တုဲ ပ္ဍဲအခိင်တုပ်ပ်ဂှ်ဟေင် ညးတအ် ပတိုန် လိက်ဂှ် ဇရေင် ဂျာနေဝ် သွက်ဂွံ ဒုင် စၟဳစၟတ်ကီုရ။ ဏအ်ဂှ် ဖန်ကဵု ညံင် တင်ဂၠာဲဆဵု သိပ္ပံတအ် ဂွံစိုပ် ညးဍုင်ကွာန် ပြဟ်ပြဟ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Berg |first=J. M. |display-authors=etal |year=2016 |title=Preprints for the life sciences |journal=Science |volume=352 |issue=6288 |pages=899–901 |doi=10.1126/science.aaf9133}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၁၉၆၀ တအ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ Information Exchange Groups (IEGs) မစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု National Institutes of Health (NIH) ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ဏအ် ဟွံအံင်ဇၞးလဝ်ရ။ အပြံင်အလှာဲ အဓိက ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၁ ကာလ အစာရူပဗေဒ Paul Ginsparg ခၞံဗဒှ် [[w:arXiv|arXiv]] မဒှ် သာဗါ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် သွက် ရူပဗေဒ ကေုာံ သင်္ချာ ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၃ ဂှ် [[w:bioRxiv|bioRxiv]] မဒှ် သာဗါ သွက် ဇဳဝဗေဒ တိတ်ကၠုင်တုဲ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် [[w:medRxiv|medRxiv]] သွက် ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် မံက်ဂကတ်ကၠုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Cobb |first=M. |year=2017 |title=The prehistory of biology preprints: A forgotten experiment from the 1960s |journal=PLOS Biology |volume=15 |issue=11 |pages=e2003995 |doi=10.1371/journal.pbio.2003995}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ လဒက်ပတန် (Process and Structure) ==
လၟေင်ကမၠောန် ပတိုန် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် ဂှ် လောဲသွာလောန်ရ-

၁။ '''ပွမချူ ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ်:''' အစာသုတေသနတအ် ချူ လိက်ပရေင် ညံင်ရဴ မပတိုန် ဂျာနေဝ်ကီုရ။

၂။ '''ပွမပတိုန် (Upload):''' ပတိုန် လိက်ဂှ် ဇရေင် သာဗါ မကိတ်ညဳ ကုဘာသာရပ်ဇကု။

၃။ '''ပရေင်စၟဳစၟတ် သဇိုင် (Screening):''' ကမ္မတဳ သာဗါတအ် စၟဳစၟတ်ရံင် ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism) ကေုာံ အန္တရာယ် သာမညတအ်ရ (ဏအ်ဂှ် Peer review ဟွံသေင်)။

၄။ '''ပွမပ္တိတ် (Posting):''' အပ္ဍဲ ၂၄-၄၈ နာဍဳ၊ လိက်ဂှ် တိတ်ကၠုင်တုဲ ကလိဂွံ မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ [[DOI]] ရ။

၅။ '''ပွမကလေင်စၟဳစၟတ် (Versioning):''' ညးချူလိက်တအ် ကလေင်ပလေဝ် (Update) လိက်ဍေဟ်တအ် ကြဴနူ ကလိဂွံ ကသပ်လညာတ်တုဲ မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Sever |first=R. |display-authors=etal |year=2019 |title=bioRxiv: the preprint server for biology |journal=bioRxiv |doi=10.1101/833400}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ တၞဟ်ခြာ ကု ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Differences from Peer Review) ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် ကဵု ဂျာနေဝ် ပရေင်ပညာ
|-
! လက္ခဏာ
! လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)
! ဂျာနေဝ် မဒုင်လဝ် Peer Review
|-
| '''အခိင် (Time)''' || ပြဟ်လောန် (အပ္ဍဲ မွဲၜါတ္ၚဲ မာန်) || လအ် (ဂိတု ကဵု သၞာံ ဒးကေတ်)
|-
| '''ပရေင်စၟဳစၟတ် (Review)''' || စၟဳစၟတ် သဇိုင် ညိညဟေင် (No formal peer review) || စၟဳစၟတ် ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ် နကဵု တၠပညာ
|-
| '''င္ၚုဟ်မး (Cost)''' || မသက္ကုင္ၚုဟ်တန် သွက်ညးချူ ကဵု ညးဗှ် || ညးဗှ် ဒးရာန် (Subscription) ဟွံသေင်မ္ဂး ညးချူ ဒးကဵုသြန် (APC)
|-
| '''အခေါင်ဗၠးဝး (Access)''' || ပံက်လဒိုဟ် အလုံအိုတ်သီု (100% Open Access) || ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ (Open Access ကဵု Paywall)
|-
| '''ယုံကြည်မှု (Trust)''' || ဒးစွံ သတိ (ဟွံဒုင်လဝ် စၟဳစၟတ်ဏီ) || ပတှ်ေစမာန် ဂၠိုင် (ဒုင်လဝ် စၟဳစၟတ်တုဲ)
|}

== ၅။ ဖိုလ်ခိုဟ် ကေုာံ အကျိုးဂုဏ်ဂမၠိုင် (Benefits and Advantages) ==
ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ်ဂှ် ကဵုဖိုလ် ခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
* '''ပရေင်ပြဟ် (Speed):''' တင်ဂၠာဲဆဵုတၟိတအ် စိုပ်ညးလောက ပြဟ်ပြဟ်။
* '''ပွမစၟတ်သမ္တီ အခေါင် (Establishing Priority):''' ညးချူလိက်တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် အခေါင် &quot;အဲ ဂၠာဲဆဵုလဝ် ကိုပ်ကၠာ&quot; နကဵု လိက်ဏအ်မာန် (ဟွံဒးဖေက် ညးတၞဟ် ဂၠာဲဆဵု ကၠာ အခိင်ဒးမင် ဂျာနေဝ်)။
* '''ကလိဂွံ ကသပ်လညာတ် (Early Feedback):''' ညးတၞဟ် ဗှ်တုဲ ကဵုကသပ်မာန်တုဲ၊ ပလေဝ်ပလေတ် လိက် ညံင်ဂွံခိုဟ်တိုန် ကိုပ်ကၠာ ဟွံပတိုန် ဂျာနေဝ် မာန်ရ။
* '''အခေါင်ဗၠးဝး (Visibility):''' မၞိဟ်ဗှ်ဂၠိုင်တုဲ ပရေင်နိဿဲ (Citations) လေဝ် သၠုင်တိုန်မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Fraser |first=N. |display-authors=etal |year=2020 |title=The evolving role of preprints in the dissemination of COVID-19 research and their impact on the science communication landscape |journal=PLOS Biology |volume=19 |issue=4 |pages=e3000959 |doi=10.1371/journal.pbio.3000959}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပြသၞာ ကေုာံ အရာမဒးသတိဂမၠိုင် (Challenges and Concerns) ==
ၜိုန်ရ ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာလေဝ် နွံဒၟံင်ကီုရ။ အဓိက ပြသၞာဂှ် ဒှ် '''ပရေင်ဟွံမဲ ဍာ်ဒကေဝ် (Lack of Quality Control)''' ရ။ ဟိုတ်နူ ဟွံဒုင်လဝ် စၟဳစၟတ်တုဲ၊ လိက်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် နွံကဵု ဒေတာ မဟွံဍာံပြ မာန်ရ။ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲအခိင် ယဲကိုဗစ်-၁၉ (COVID-19) မ္ဂး၊ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် မဆေင်ကဵု ဂဥုဲလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ပရိုင် (Media) တအ် ကေတ်တုဲ လလောင်တြး ဗၠေတ်ဗၠေတ်တုဲ ဒှ်အန္တရာယ် ကုညးဍုင်ကွာန် မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kwon |first=D. |year=2020 |title=How swamped preprint servers are blocking bad coronavirus research |journal=Nature |volume=581 |issue=7807 |pages=130–131 |doi=10.1038/d41586-020-01394-6}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ပလက်ဖံင် အဓိကဂမၠိုင် (Major Preprint Platforms) ==
ပလက်ဖံင် သာဗါ မပ္တိတ် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် အဓိကတအ်ဂှ် -
* '''arXiv:''' မွဲမပြာကတ်အိုတ် ကေုာံ တြေံအိုတ်၊ စွံအာရီု လ္တူ ရူပဗေဒ၊ သင်္ချာ ကေုာံ ကောန်ပျူတာ သိပ္ပံ။
* '''bioRxiv:''' သွက် ဇဳဝဗေဒ (Biology)။
* '''medRxiv:''' သွက် ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Medicine)။
* '''SSRN / SocArXiv:''' သွက် ဘာသာရပ် မဆေင်ကဵု မၞိဟ် (Social Sciences)။
* '''ChemRxiv:''' သွက် ဓါတုဗေဒ (Chemistry)&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Penfold |first=N. |last2=Polka |first2=J. |year=2020 |title=Technical and social issues influencing the adoption of preprints in the life sciences |journal=PLOS Genetics |volume=16 |issue=4 |pages=e1008565 |doi=10.1371/journal.pgen.1008565}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ကဏ္ဍမတၞဟ်ခြာ အလိုက်ဘာသာရပ် (Disciplinary Differences) ==
ပရေင်ဒုင်တဲ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ်မွဲကဵုမွဲ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု လောက ရူပဗေဒ ကေုာံ သင်္ချာ မ္ဂး ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဒှ် အခိုက်အလိုက် ဓမ္မတာ မွဲရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု လောက ဂဥုဲ (Medical sciences) မ္ဂး ညးတအ် ဒးစွံသတိ ဗွဲမလောန်ရ၊ မုဟိုတ်ရောဟီုမ္ဂး တင်ဂၠာဲဆဵု မဟွံဒုင်လဝ် စၟဳစၟတ်တအ်ဂှ် ယဝ်ရ စကာ ပ္ဍဲအရာ လွဳယဲမ္ဂး အန္တရာယ် နွံမာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=O'Shea |first=J. |last2=Bhakta |first2=S. |year=2020 |title=Preprints in Medicine: Are they safe? |journal=The Lancet |volume=396 |issue=10255 |pages=876 |doi=10.1016/S0140-6736(20)31804-0}}&lt;/ref&gt;။ လၟုဟ်မ္ဂး ဘာသာရပ် မဆေင်ကဵု မၞိဟ် (Social Sciences) တအ်လေဝ် စဒုင်တဲကၠုင်ဒၟံင်ရ။

== ၉။ ပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ မူဝါဒ (Ethics and Policies) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=FjI1E2qN-t8 ပရူ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် ကေုာံ အခေါင်ဗၠးဝး ပ္ဍဲ YouTube]

သာဗါ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် တအ် နွံကဵု သၞောဝ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် မချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ညးချူလိက်တအ် သ္ဒးပစၟတ်သမ္တီ (Declare) ဒဒှ်ရ ဒေတာဍေဟ်တအ်ဂှ် ဍာံပြ၊ ဟွံမဲ ကုပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် သြဇာ (Conflict of Interest) ကေုာံ ဂွံလဝ် အခေါင် နူ ကမ္မတဳ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Ethics Committee) သွက် သုတေသန မဆေင်ကဵု မၞိဟ် ရ။ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် မွဲမွဲ ယဝ်ရ ထေင်ကေတ် ဒှ်အန္တရာယ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗၠေတ်ယောင်ဒၟံင်မ္ဂး၊ ညးချူ ဟွံသေင်မ္ဂး သာဗါတအ် နွံအခေါင် နုက်ပတိတ် (Withdraw) ဍေဟ် မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=COPE discussion document on Preprints |url=https://publicationethics.org/resources/discussion-documents/preprints |publisher=Committee on Publication Ethics |access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အနာဂတ် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Future of Preprints) ==
ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး၊ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprints) ကဵု ဂျာနေဝ် ပရေင်ပညာ တအ်ဂှ် ဒှ်အာ သၞောတ် မပံင်စပ် (Integrated system) မွဲ မာန်ရ။ ဥပမာ လၟုဟ်မ္ဂး နွံကဵု &quot;Overlay journals&quot; မဒှ် ဂျာနေဝ် မဟွံပ္တိတ် လိက်တၟိ ဆဂး ကလေင်ကေတ် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် နူ arXiv တုဲ သ္ပကဵု Peer review ကေုာံ ကဵု စၟတ်သမ္တီ ဍာ်ဒကေဝ်ရ။ တုဲပၠန် နကဵု အရီုအဗင် AI တအ်ဂှ် ပရေင်စၟဳစၟတ် သဇိုင် လ္တူ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ်တအ် ပြဟ်တိုန် ကေုာံ ချိုတ်ပၠိုတ်တိုန် မာန်တုဲ ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာဂှ် ယှုက်ယှောအ်ဟွံမဲ (Transparent) ကေုာံ ပံက်လဒိုဟ် ဂၠိုင်တိုန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kaiser |first=J. |year=2017 |title=The preprint dilemma |journal=Science |volume=357 |issue=6358 |pages=1344–1349 |doi=10.1126/science.357.6358.1344}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|title = [[သိပ္ပံ သုတေသန]] ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ပ္တိတ်လိက်ပညာ
|listclass = hlist
|list1 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် သုတေသန:''' [[သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]]
* [[ပရေင်စမ်ၜတ်]]
* [[ဒေတာ]]
* [[စရင်အင်]]
|list2 =
* '''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic Publishing):''' [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
* [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
* [[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]
* [[Open Access]]
|list3 =
* '''ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ:''' [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]]
* [[Conflict of interest]]
* [[Bibcode]]
* [[DOI]]
}}

[[Category:သိပ္ပံ သုတေသန]]
[[Category:ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ]]
[[Category:ပညာ]]
[[Category:သုတေသန]]</text>
      <sha1>eia7ve3lxdz3r5559zp17ausciksdzn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>DOI</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11285</id>
    <revision>
      <id>55435</id>
      <timestamp>2026-06-22T23:57:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''DOI''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''Digital Object Identifier''' (သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ အရာဒဳဂျဳတယ်) ဟီုဂှ် ဒှ် မဂၞန် ကေုာံ မအက္ခရ် မစကာ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ အရာမွဲမွဲ ပ္ဍဲကဵု ကွန်ရက် အေန်တာနေတ် ဗွဲ...&quot;</comment>
      <origin>55435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20308" sha1="gwyswhrt7f78zsy2whcykj9yp0obrmj" xml:space="preserve">'''DOI''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''Digital Object Identifier''' (သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ အရာဒဳဂျဳတယ်) ဟီုဂှ် ဒှ် မဂၞန် ကေုာံ မအက္ခရ် မစကာ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ အရာမွဲမွဲ ပ္ဍဲကဵု ကွန်ရက် အေန်တာနေတ် ဗွဲမတန်ကြန်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဗွဲတၟေင် စကာလဝ် သွက် လိက်ပရေင် ပရေင်ပညာ (Academic articles)၊ လိက်ဂျာနေဝ်၊ ဒေတာ (Datasets)၊ ကေုာံ လိက်အုပ်ဂမၠိုင်ရ။ DOI ဂှ် တုပ်ညံင်ရဴ မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ ကောန်ဍုင် (ID card) သွက် လိက်သုတေသနတအ်ကီုရ။ ၜိုန်ရ ဒၞာဲဒတန် လိက်ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ (ဥပမာ - URL ပြံင်အာ) ကီုလေဝ်၊ သင်္ကေတ DOI ဂှ် ဟွံပြံင်လှာဲတုဲ ဂၠာဲဆဵု လိက်ဂှ် လၟိုန်ကာလ မာန်ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ လဒက်ပတန် DOI၊ ဝင်၊ ပရေင်စကာ ကေုာံ အကျိုးဂုဏ် ဍေဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။
{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; |DOI (Digital Object Identifier)
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |[[ဝှာင်:DOI_logo.svg|200x200px|သင်္ကေတ DOI]]
''သင်္ကေတ တဆိပ် (Logo) ဓမ္မတာ သွက် DOI''
|-
!ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
|သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ အရာဒဳဂျဳတယ် ဗွဲမတန်ကြန် (Persistent identifier)
|-
!ညးခၞံဗဒှ် / အုပ်ဓုပ်
|[[:en:International DOI Foundation|International DOI Foundation (IDF)]]
|-
!စတမ် ကၠောန်ဗဒှ်
|သၞာံ ၂၀၀၀ (2000)
|-
!စၟတ်သမ္တီ စံညိင်
|ISO 26324 (သၞာံ ၂၀၁၂)
|-
!လဒက်ပတန်
|`10.NNNN/suffix` (ဥပမာ: 10.1000/182)
|-
!အေဂျေန်သဳ အဓိက
|Crossref, DataCite, mEDRA
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် အေန်တာနေတ် မ္ဂး၊ လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ပ္တိုန်စွံလဝ် လ္တူ ဝေပ်သာက် (Websites) ဂမၠိုင်ရ။ ဓမ္မတာမ္ဂး ပိုယ် ဂၠာဲဆဵု အရာတအ်ဏအ် နကဵု URL (Uniform Resource Locator) မာန်ရ။ ဆဂး URL တအ်ဂှ် မလေပ် ပြံင်လှာဲအာ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠေအ်လီုအာ (Link rot) ဍေဟ် နွံရ။ သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ပြသၞာဏအ်တုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် '''DOI (Digital Object Identifier)''' ရ။ DOI ဂှ် နွံကဵု သၞောတ် ပွမပသောင်လဒက်ပတန် (Resolution system) မချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ ဍေဟ် ဆက်စၞောန်ဏာကဵု ဒၞာဲ ဝေပ်သာက် တၟိ လၟိုန်ကာလရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်သုတေသန မ္ဂး လိက်သုတေသန မွဲမွဲ ညံင်ဂွံ တန်ကြန် ကေုာံ နိဿဲ ဂွံလောဲသွာဂှ် DOI ဂှ် ဒှ်အရာ မဒးနွံဟေင်ရ&lt;ref&gt;{{cite web|title=Key Facts on Digital Object Identifier System|url=https://www.doi.org/factsheets/DOIKeyFacts.html|publisher=International DOI Foundation|access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် DOI ဂှ် စတမ်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၇ နူကဵု ဂကောံ ပရေင်ပ္တိတ်လိက် အမေရိကာန် (Association of American Publishers - AAP) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် အခေါင်ပိုင်ပြဳ (Copyright) ကေုာံ အရာဒဳဂျဳတယ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၈ ဂှ် ဒက်ပတန် ဂကောံ မသက္ကုပရဲ မနွံယၟု '''International DOI Foundation (IDF)''' သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် သၞောတ်ဏအ်ရ။ စတမ်နူ သၞာံ ၂၀၀၀ တေအ် DOI မဂၞန် ကိုပ်ကၠာအိုတ်တအ်ဂှ် စတမ် ပ္တိတ်လလောင်တြးလဝ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂ ဂှ် ဂကောံ ISO (International Organization for Standardization) တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် DOI နဒဒှ် စံညိင် ဂၠးကဝ် သၟဝ် '''ISO 26324''' ရ&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Paskin|first=N.|year=2010|title=Digital Object Identifier (DOI) System|journal=Encyclopedia of Library and Information Sciences|volume=3|pages=1586–1592|doi=10.1081/E-ELIS3-120044418}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဗီုပြင် Syntax (Structure and Syntax) ==
DOI မွဲမ္ဂး ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သ္ကုတ် အဓိက ၜါသ္ကုတ်ရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု လိက်စၞောန် ` / ` (Forward slash) ရ။

* '''က္ဍိုပ် (Prefix):''' စတမ် နကဵု မဂၞန် `10.` လၟိုန်တုဲ၊ ဆက်စပ်ကဵု မဂၞန် ညးမစၟတ်သမ္တီ (Registrant code) ရ။ ဥပမာ `10.1038` မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် က္ဍိုပ် သွက် ဂျာနေဝ် Nature ရ။
* '''ကၞောတ် (Suffix):''' ဒှ် မဂၞန် ဟွံသေင်မ္ဂး မအက္ခရ် မရုဲစှ်လဝ် နကဵု ညးမပ္တိတ်လိက် (Publisher) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လိက်ပရေင်ဂှ်ရ။ ဍေဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် ညံင်ဟွံဂွံ တုပ်ရေင်သကအ် အပ္ဍဲကဵု က္ဍိုပ်ဂှ်ရ။

'''ဥပမာ ဗီုပြင် DOI:''' `10.1000/182` (၁၀.၁၀၀၀ ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်၊ ပြီးလျှင် ၁၈၂ ဂှ် ဒှ် ကၞောတ် ရ)။ ပ္ဍဲ အေန်တာနေတ် မ္ဂး ဍေဟ်တအ် စကာ နဒဒှ် URL ဗီုဏအ်ရ `https://doi.org/10.1000/182`&lt;ref&gt;{{cite web|title=DOI Handbook - Numbering|url=https://www.doi.org/doi_handbook/2_Numbering.html|publisher=International DOI Foundation|access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ လဒက်ပတန် နဲကဲ - သၞောတ် ဟာန်ဒယ် (Technical Infrastructure - Handle System) ==
DOI ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် လ္တူ နဲကဲ သၞောတ် ဟာန်ဒယ် ('''Handle System''') မခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵု CNRI (Corporation for National Research Initiatives) ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် သၞောတ် မပသောင်လဒက်ပတန် (Resolution system) မွဲရ။ ကာလ မၞိဟ်မွဲ ကလိတ် (Click) လ္တူ `https://doi.org/...` မ္ဂး၊ ၁။ ပွမအာတ်မိက်ဂှ် စိုပ်အာ ဇရေင် သာဗါ (Server) သၞောတ် ဟာန်ဒယ် အလုံဂၠးကဝ်။ ၂။ သာဗါဂှ် ဂၠာဲရံင် မဂၞန် DOI ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဒေတာဗိသ် (Database)။ ၃။ ဍေဟ် ကလေင်စၞောန်ဏာ (Redirect) ကဵု URL တၟိအိုတ် မဆက်စပ် ကု DOI ဂှ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ ဝေပ်သာက် ဂျာနေဝ် ပြံင်လှာဲအာ URL ကီုလေဝ်၊ ညးမပ္တိတ်လိက်တအ် ဆကလေင်ပလေဝ်စုတ် URL တၟိ ပ္ဍဲ ဒေတာဗိသ် DOI ဂှ်မ္ဂး တုဲရ&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Sun|first=S.|last2=Lannom|first2=L.|last3=Boesch|first3=B.|year=2003|title=Handle System Overview|journal=RFC 3650|doi=10.17487/RFC3650}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ အေဂျေန်သဳ မစၟတ်သမ္တီဂမၠိုင် (Registration Agencies) ==
IDF ဂှ် ကဵုလဝ် အခေါင် ကု အေဂျေန်သဳ (Registration Agencies - RA) ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် DOI တအ်ရ။ အေဂျေန်သဳ အဓိကတအ်ဂှ် -
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ပတောအ်ၜတ် အေဂျေန်သဳ DOI အဓိကဂမၠိုင်
!ယၟု အေဂျေန်သဳ
!တင်ရန်တၟအ် အဓိက ကေုာံ ပရေင်စကာ
|-
|'''[[:en:Crossref|Crossref]]'''
|ဒှ် အေဂျေန်သဳ ဇၞော်အိုတ်၊ ဗွဲတၟေင် သွက် လိက်ပရေင် ပရေင်ပညာ (Academic articles) ကေုာံ ဂျာနေဝ်ဂမၠိုင်။
|-
|'''[[:en:DataCite|DataCite]]'''
|စွံအာရီု သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒေတာ (Datasets)၊ ဆော့ဝဲလ်၊ ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ သုတေသနဂမၠိုင်။
|-
|'''mEDRA'''
|အေဂျေန်သဳ ဥရဝ်ပ (Multilingual European DOI Registration Agency) သွက် ပရေင်ပ္တိတ်လိက် နာနာသာ်။
|-
|'''OPOCE'''
|ရုင်ပရေင်ပ္တိတ်လိက် သွက် ဂကောံအုပ်ဓုပ် ဥရဝ်ပ (European Union)။
|-
|'''EIDR'''
|သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ အရာမဆေင်ကဵု ရုပ်ဒမျိုင် ကေုာံ ဗဳဒဳယဝ် (Entertainment Identifier Registry)။
|}

== ၆။ ပရေင်စကာ ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် (Applications and Use Cases) ==
DOI ဂှ် လၟုဟ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ နာနာသာ်ရ-

* '''လိက်ဂျာနေဝ် ပရေင်ပညာ:''' ဒှ် ဒၞာဲမစကာဂၠိုင်အိုတ်ရ။ လိက်ပရေင် သုတေသန (Peer-reviewed articles) သီုဖအိုတ် ကြပ်ဒှ် နွံကဵု DOI ရ။
* '''ဒေတာ သုတေသန (Research Data):''' အစာသုတေသနတအ် ပတိုန် ဒေတာတအ် ပ္ဍဲကဵု Repository ဗီုကဵု Zenodo ဟွံသေင်မ္ဂး Figshare တုဲ ကလိဂွံ DOI ရ (ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ဂွံ Cite ဂွံလောဲ)။
* '''လိက်အုပ် (Books):''' လိက်အုပ် ပရေင်ပညာ တအ်လေဝ် သီုကဵု မဂၞန် ISBN ဂှ် စကာ DOI သွက် အခန် (Chapters) မွဲမွဲကီုရ။
* '''ဒေါကူမေန် အလဵုအသဳ:''' လိက်စၟတ်သမ္တီ အလဵုအသဳ ကေုာံ တင်သ္ဂုတ်သွာတ် ဂမၠိုင် လေဝ် စကာကၠုင်ဒၟံင်ရ&lt;ref&gt;{{cite web|title=DataCite: What we do|url=https://datacite.org/what-we-do.html|publisher=DataCite|access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ အကျိုးဂုဏ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပ္တိတ်လိက်ပညာ (Benefits in Academic Publishing) ==
သွက် အစာသုတေသန ကေုာံ တက္ကသိုလ်တအ်မ္ဂး၊ DOI ဂှ် နွံကဵု အကျိုးဂုဏ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ- ၁။ '''ဟွံကၠေအ်လီု (Persistence):''' လိက်ဂှ် ဟွံကၠေအ်အာ လၟိုန်ကာလ။ ၂။ '''ပွမနိဿဲ လောဲသွာ (Reliable Citation):''' ကာလချူ လိက်နိဿဲ (References) မ္ဂး၊ စုတ်လဝ် DOI ဂှ် ရီုဗင်ကဵု ညးဗှ် ညံင်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု လိက်တမ်မူလ လောဲလောဲရ။ ၃။ '''ၜတ်ကၞာတ် အကျိုးသက်ရောက်မှု (Tracking Impact):''' သၞောတ်ဗီုကဵု Crossref ကေုာံ Altmetric တအ် စကာ DOI သွက်ဂွံ တွက်ရံင် ဒဒှ်ရ လိက်ဂှ် မၞိဟ် စကာလဝ် မူစိဝါ၊ မၞိဟ်နိဿဲလဝ် (Citations) မူစိဝါ ဂှ် တွက်ဂွံ ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Bilder|first=G.|year=2006|title=In it for the long haul: The Digital Object Identifier (DOI)|journal=Learned Publishing|volume=19|issue=2|pages=141–144|doi=10.1087/095315106776386981}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပွမပတောအ်ၜတ် ကု သင်္ကေတ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with other Identifiers) ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ပတောအ်ၜတ် DOI ကဵု သင်္ကေတ တၞဟ်ဂမၠိုင်
!သင်္ကေတ
!လက္ခဏာ အဓိက
!တၞဟ်ခြာ ကု DOI ဗီုလဵုရော?
|-
|'''URL''' (Uniform Resource Locator)
|စၞောန်ထ္ၜး ဒၞာဲဒတန် (Location) ပ္ဍဲ ဝေပ်သာက်။
|URL ပြံင်လှာဲမာန် (Link rot)၊ ဆဂး DOI ဂှ် တန်ကြန် လၟိုန်။
|-
|'''[[:en:ISBN|ISBN]]''' (International Standard Book Number)
|စၟတ်သမ္တီ လိက်အုပ် မွဲအုပ်။
|ISBN ဂှ် သွက် လိက်အုပ် ပရိုင်ဓမ္မတာ (Physical/Ebook)၊ DOI ဂှ် ဗွဲတၟေင် သွက် အရာဒဳဂျဳတယ် အလုံအိုတ်သီု ကေုာံ နွံကဵု သၞောတ် Resolution။
|-
|'''[[Bibcode]]'''
|သင်္ကေတ သွက် နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ။
|Bibcode ဂှ် စကာ ဆ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် နက္ခတ် ကဵု ရူပဗေဒ ဟေင် (ဥပမာ NASA ADS)။ DOI ဂှ် သွက် ဘာသာရပ် သီုဖအိုတ်။
|-
|'''[[:en:ORCID|ORCID]]''' (Open Researcher and Contributor ID)
|စၟတ်သမ္တီ အစာသုတေသန (မၞိဟ်)။
|ORCID ဂှ် သွက် မၞိဟ် (Author)။ DOI ဂှ် သွက် လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် (Object)။
|}

== ၉။ ပွမပံင်စပ် ကု သၞောတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Integration with other Systems) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=1XbJbN2YkZg ပရူ ဗီုလဵု DOI ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲ YouTube]

DOI ဂှ် ပံင်စပ်လဝ် ကု သၞောတ် နာနာသာ် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လၟုဟ်ရ-

* '''ORCID (အံရ်သစ်):''' ကာလ အစာသုတေသနမွဲ ပ္တိတ် လိက်မနွံကဵု DOI မ္ဂး၊ စရင်လိက်ဂှ် လုပ်အာ ပ္ဍဲကဵု Profile ORCID ညးတအ် အလဵုအလဵုရ။
* '''Reference Managers:''' သော့ဝဲလ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် လိက်နိဿဲ ဗီုကဵု Zotero, Mendeley, ကေုာံ EndNote တအ်ဂှ် ဆစုတ်ကဵု မဂၞန် DOI ဓဝ်မ္ဂး ဍေဟ် ဇြောတ်ကေတ် ယၟုလိက်၊ ယၟုအစာ ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ သီုဖအိုတ် မာန်ရ။
* '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia):''' ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ချူလိက် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ လေဝ် စကာလဝ် DOI နဒဒှ် တင်နိဿဲ အဓိကတုဲ ယဝ်စုတ် `doi=` ပ္ဍဲ citation မ္ဂး ဍေဟ် ဆက်စၞောန်ကဵု လိက်ဂှ် လောဲလောဲရ&lt;ref&gt;{{cite web|title=How DOIs are used|url=https://www.crossref.org/education/content-registration/how-dois-are-used/|publisher=Crossref|access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Trends) ==
စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ် မဂၞန် DOI ဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် ပြကိုဋ် ကဵု ပြကိုဋ် တုဲ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် &quot;သၞောတ်ဝ် သဇိုင်&quot; မွဲ သွက် လောက အေန်တာနေတ် ပရေင်ပညာ ရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး DOI ဂှ် ဆက်ဇၞော်မောဝ်အာ နကဵု လညာတ် '''FAIR Data''' (Findable, Accessible, Interoperable, Reusable) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ညံင် ကောန်ပျူတာ ကေုာံ AI တအ် ဂွံဗှ် ကေုာံ ပါ်ပါဲ လိက်သုတေသနတအ် ဗွဲမလောဲသွာရ (Machine-readable metadata)။ တုဲပၠန် သၞောတ် Semantic Web (ဝေပ် မနွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ဆက်စပ်) လေဝ် စကာ DOI နဒဒှ် ကြောမ်ဇုတ် သွက်ဂွံ ဆက်စပ် ဒေတာ အလုံဂၠးကဝ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Wilkinson|first=M. D.|display-authors=etal|year=2016|title=The FAIR Guiding Principles for scientific data management and stewardship|journal=Scientific Data|volume=3|pages=160018|doi=10.1038/sdata.2016.18}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;
{{Navbox|name=သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန|title=[[သိပ္ပံ သုတေသန]] ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ပ္တိတ်လိက်ပညာ|listclass=hlist|list1=* '''လၟေင်ကမၠောန် သုတေသန:''' [[သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]]
* [[ပရေင်စမ်ၜတ်]]
* [[ဒေတာ]]
* [[စရင်အင်]]|list2=* '''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic Publishing):''' [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
* [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
* [[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]
* [[Open Access]]|list3=* '''ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ:''' [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]]
* [[Conflict of interest]]
* [[Bibcode]]
* [[DOI]]}}</text>
      <sha1>gwyswhrt7f78zsy2whcykj9yp0obrmj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55436</id>
      <parentid>55435</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:57:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20613" sha1="693roywl97q5nd5owq9i1n339xgih31" xml:space="preserve">'''DOI''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''Digital Object Identifier''' (သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ အရာဒဳဂျဳတယ်) ဟီုဂှ် ဒှ် မဂၞန် ကေုာံ မအက္ခရ် မစကာ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ အရာမွဲမွဲ ပ္ဍဲကဵု ကွန်ရက် အေန်တာနေတ် ဗွဲမတန်ကြန်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဗွဲတၟေင် စကာလဝ် သွက် လိက်ပရေင် ပရေင်ပညာ (Academic articles)၊ လိက်ဂျာနေဝ်၊ ဒေတာ (Datasets)၊ ကေုာံ လိက်အုပ်ဂမၠိုင်ရ။ DOI ဂှ် တုပ်ညံင်ရဴ မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ ကောန်ဍုင် (ID card) သွက် လိက်သုတေသနတအ်ကီုရ။ ၜိုန်ရ ဒၞာဲဒတန် လိက်ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ (ဥပမာ - URL ပြံင်အာ) ကီုလေဝ်၊ သင်္ကေတ DOI ဂှ် ဟွံပြံင်လှာဲတုဲ ဂၠာဲဆဵု လိက်ဂှ် လၟိုန်ကာလ မာန်ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ လဒက်ပတန် DOI၊ ဝင်၊ ပရေင်စကာ ကေုာံ အကျိုးဂုဏ် ဍေဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | DOI (Digital Object Identifier)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:DOI logo.svg|200px|သင်္ကေတ DOI]]&lt;br/&gt;''သင်္ကေတ တဆိပ် (Logo) ဓမ္မတာ သွက် DOI''
|-
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
| သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ အရာဒဳဂျဳတယ် ဗွဲမတန်ကြန် (Persistent identifier)
|-
! ညးခၞံဗဒှ် / အုပ်ဓုပ်
| [[w:International DOI Foundation|International DOI Foundation (IDF)]]
|-
! စတမ် ကၠောန်ဗဒှ်
| သၞာံ ၂၀၀၀ (2000)
|-
! စၟတ်သမ္တီ စံညိင်
| ISO 26324 (သၞာံ ၂၀၁၂)
|-
! လဒက်ပတန်
| `10.NNNN/suffix` (ဥပမာ: 10.1000/182)
|-
! အေဂျေန်သဳ အဓိက
| Crossref, DataCite, mEDRA
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် အေန်တာနေတ် မ္ဂး၊ လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ပ္တိုန်စွံလဝ် လ္တူ ဝေပ်သာက် (Websites) ဂမၠိုင်ရ။ ဓမ္မတာမ္ဂး ပိုယ် ဂၠာဲဆဵု အရာတအ်ဏအ် နကဵု URL (Uniform Resource Locator) မာန်ရ။ ဆဂး URL တအ်ဂှ် မလေပ် ပြံင်လှာဲအာ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠေအ်လီုအာ (Link rot) ဍေဟ် နွံရ။ သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ပြသၞာဏအ်တုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် '''DOI (Digital Object Identifier)''' ရ။ DOI ဂှ် နွံကဵု သၞောတ် ပွမပသောင်လဒက်ပတန် (Resolution system) မချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ ဍေဟ် ဆက်စၞောန်ဏာကဵု ဒၞာဲ ဝေပ်သာက် တၟိ လၟိုန်ကာလရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်သုတေသန မ္ဂး လိက်သုတေသန မွဲမွဲ ညံင်ဂွံ တန်ကြန် ကေုာံ နိဿဲ ဂွံလောဲသွာဂှ် DOI ဂှ် ဒှ်အရာ မဒးနွံဟေင်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Key Facts on Digital Object Identifier System |url=https://www.doi.org/factsheets/DOIKeyFacts.html |publisher=International DOI Foundation |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် DOI ဂှ် စတမ်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၇ နူကဵု ဂကောံ ပရေင်ပ္တိတ်လိက် အမေရိကာန် (Association of American Publishers - AAP) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် အခေါင်ပိုင်ပြဳ (Copyright) ကေုာံ အရာဒဳဂျဳတယ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၈ ဂှ် ဒက်ပတန် ဂကောံ မသက္ကုပရဲ မနွံယၟု '''International DOI Foundation (IDF)''' သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် သၞောတ်ဏအ်ရ။ စတမ်နူ သၞာံ ၂၀၀၀ တေအ် DOI မဂၞန် ကိုပ်ကၠာအိုတ်တအ်ဂှ် စတမ် ပ္တိတ်လလောင်တြးလဝ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂ ဂှ် ဂကောံ ISO (International Organization for Standardization) တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် DOI နဒဒှ် စံညိင် ဂၠးကဝ် သၟဝ် '''ISO 26324''' ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Paskin |first=N. |year=2010 |title=Digital Object Identifier (DOI) System |journal=Encyclopedia of Library and Information Sciences |volume=3 |pages=1586–1592 |doi=10.1081/E-ELIS3-120044418}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဗီုပြင် Syntax (Structure and Syntax) ==
DOI မွဲမ္ဂး ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သ္ကုတ် အဓိက ၜါသ္ကုတ်ရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု လိက်စၞောန် ` / ` (Forward slash) ရ။
* '''က္ဍိုပ် (Prefix):''' စတမ် နကဵု မဂၞန် `10.` လၟိုန်တုဲ၊ ဆက်စပ်ကဵု မဂၞန် ညးမစၟတ်သမ္တီ (Registrant code) ရ။ ဥပမာ `10.1038` မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် က္ဍိုပ် သွက် ဂျာနေဝ် Nature ရ။
* '''ကၞောတ် (Suffix):''' ဒှ် မဂၞန် ဟွံသေင်မ္ဂး မအက္ခရ် မရုဲစှ်လဝ် နကဵု ညးမပ္တိတ်လိက် (Publisher) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လိက်ပရေင်ဂှ်ရ။ ဍေဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် ညံင်ဟွံဂွံ တုပ်ရေင်သကအ် အပ္ဍဲကဵု က္ဍိုပ်ဂှ်ရ။

'''ဥပမာ ဗီုပြင် DOI:''' 
`10.1000/182`
(၁၀.၁၀၀၀ ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်၊ ပြီးလျှင် ၁၈၂ ဂှ် ဒှ် ကၞောတ် ရ)။ ပ္ဍဲ အေန်တာနေတ် မ္ဂး ဍေဟ်တအ် စကာ နဒဒှ် URL ဗီုဏအ်ရ `https://doi.org/10.1000/182`&lt;ref&gt;{{cite web |title=DOI Handbook - Numbering |url=https://www.doi.org/doi_handbook/2_Numbering.html |publisher=International DOI Foundation |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ လဒက်ပတန် နဲကဲ - သၞောတ် ဟာန်ဒယ် (Technical Infrastructure - Handle System) ==
DOI ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် လ္တူ နဲကဲ သၞောတ် ဟာန်ဒယ် ('''Handle System''') မခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵု CNRI (Corporation for National Research Initiatives) ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် သၞောတ် မပသောင်လဒက်ပတန် (Resolution system) မွဲရ။ 
ကာလ မၞိဟ်မွဲ ကလိတ် (Click) လ္တူ `https://doi.org/...` မ္ဂး၊
၁။ ပွမအာတ်မိက်ဂှ် စိုပ်အာ ဇရေင် သာဗါ (Server) သၞောတ် ဟာန်ဒယ် အလုံဂၠးကဝ်။
၂။ သာဗါဂှ် ဂၠာဲရံင် မဂၞန် DOI ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဒေတာဗိသ် (Database)။
၃။ ဍေဟ် ကလေင်စၞောန်ဏာ (Redirect) ကဵု URL တၟိအိုတ် မဆက်စပ် ကု DOI ဂှ်ရ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ ဝေပ်သာက် ဂျာနေဝ် ပြံင်လှာဲအာ URL ကီုလေဝ်၊ ညးမပ္တိတ်လိက်တအ် ဆကလေင်ပလေဝ်စုတ် URL တၟိ ပ္ဍဲ ဒေတာဗိသ် DOI ဂှ်မ္ဂး တုဲရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Sun |first=S. |last2=Lannom |first2=L. |last3=Boesch |first3=B. |year=2003 |title=Handle System Overview |journal=RFC 3650 |doi=10.17487/RFC3650}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ အေဂျေန်သဳ မစၟတ်သမ္တီဂမၠိုင် (Registration Agencies) ==
IDF ဂှ် ကဵုလဝ် အခေါင် ကု အေဂျေန်သဳ (Registration Agencies - RA) ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် DOI တအ်ရ။ အေဂျေန်သဳ အဓိကတအ်ဂှ် -
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် အေဂျေန်သဳ DOI အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ယၟု အေဂျေန်သဳ
! တင်ရန်တၟအ် အဓိက ကေုာံ ပရေင်စကာ
|-
| '''[[w:Crossref|Crossref]]''' || ဒှ် အေဂျေန်သဳ ဇၞော်အိုတ်၊ ဗွဲတၟေင် သွက် လိက်ပရေင် ပရေင်ပညာ (Academic articles) ကေုာံ ဂျာနေဝ်ဂမၠိုင်။
|-
| '''[[w:DataCite|DataCite]]''' || စွံအာရီု သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒေတာ (Datasets)၊ ဆော့ဝဲလ်၊ ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ သုတေသနဂမၠိုင်။
|-
| '''mEDRA''' || အေဂျေန်သဳ ဥရဝ်ပ (Multilingual European DOI Registration Agency) သွက် ပရေင်ပ္တိတ်လိက် နာနာသာ်။
|-
| '''OPOCE''' || ရုင်ပရေင်ပ္တိတ်လိက် သွက် ဂကောံအုပ်ဓုပ် ဥရဝ်ပ (European Union)။
|-
| '''EIDR''' || သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ အရာမဆေင်ကဵု ရုပ်ဒမျိုင် ကေုာံ ဗဳဒဳယဝ် (Entertainment Identifier Registry)။
|}

== ၆။ ပရေင်စကာ ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် (Applications and Use Cases) ==
DOI ဂှ် လၟုဟ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ နာနာသာ်ရ-
* '''လိက်ဂျာနေဝ် ပရေင်ပညာ:''' ဒှ် ဒၞာဲမစကာဂၠိုင်အိုတ်ရ။ လိက်ပရေင် သုတေသန (Peer-reviewed articles) သီုဖအိုတ် ကြပ်ဒှ် နွံကဵု DOI ရ။
* '''ဒေတာ သုတေသန (Research Data):''' အစာသုတေသနတအ် ပတိုန် ဒေတာတအ် ပ္ဍဲကဵု Repository ဗီုကဵု Zenodo ဟွံသေင်မ္ဂး Figshare တုဲ ကလိဂွံ DOI ရ (ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ဂွံ Cite ဂွံလောဲ)။
* '''လိက်အုပ် (Books):''' လိက်အုပ် ပရေင်ပညာ တအ်လေဝ် သီုကဵု မဂၞန် ISBN ဂှ် စကာ DOI သွက် အခန် (Chapters) မွဲမွဲကီုရ။
* '''ဒေါကူမေန် အလဵုအသဳ:''' လိက်စၟတ်သမ္တီ အလဵုအသဳ ကေုာံ တင်သ္ဂုတ်သွာတ် ဂမၠိုင် လေဝ် စကာကၠုင်ဒၟံင်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=DataCite: What we do |url=https://datacite.org/what-we-do.html |publisher=DataCite |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ အကျိုးဂုဏ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပ္တိတ်လိက်ပညာ (Benefits in Academic Publishing) ==
သွက် အစာသုတေသန ကေုာံ တက္ကသိုလ်တအ်မ္ဂး၊ DOI ဂှ် နွံကဵု အကျိုးဂုဏ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
၁။ '''ဟွံကၠေအ်လီု (Persistence):''' လိက်ဂှ် ဟွံကၠေအ်အာ လၟိုန်ကာလ။
၂။ '''ပွမနိဿဲ လောဲသွာ (Reliable Citation):''' ကာလချူ လိက်နိဿဲ (References) မ္ဂး၊ စုတ်လဝ် DOI ဂှ် ရီုဗင်ကဵု ညးဗှ် ညံင်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု လိက်တမ်မူလ လောဲလောဲရ။
၃။ '''ၜတ်ကၞာတ် အကျိုးသက်ရောက်မှု (Tracking Impact):''' သၞောတ်ဗီုကဵု Crossref ကေုာံ Altmetric တအ် စကာ DOI သွက်ဂွံ တွက်ရံင် ဒဒှ်ရ လိက်ဂှ် မၞိဟ် စကာလဝ် မူစိဝါ၊ မၞိဟ်နိဿဲလဝ် (Citations) မူစိဝါ ဂှ် တွက်ဂွံ ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bilder |first=G. |year=2006 |title=In it for the long haul: The Digital Object Identifier (DOI) |journal=Learned Publishing |volume=19 |issue=2 |pages=141–144 |doi=10.1087/095315106776386981}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပွမပတောအ်ၜတ် ကု သင်္ကေတ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with other Identifiers) ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် DOI ကဵု သင်္ကေတ တၞဟ်ဂမၠိုင်
|-
! သင်္ကေတ
! လက္ခဏာ အဓိက
! တၞဟ်ခြာ ကု DOI ဗီုလဵုရော?
|-
| '''URL''' (Uniform Resource Locator) || စၞောန်ထ္ၜး ဒၞာဲဒတန် (Location) ပ္ဍဲ ဝေပ်သာက်။ || URL ပြံင်လှာဲမာန် (Link rot)၊ ဆဂး DOI ဂှ် တန်ကြန် လၟိုန်။
|-
| '''[[w:ISBN|ISBN]]''' (International Standard Book Number) || စၟတ်သမ္တီ လိက်အုပ် မွဲအုပ်။ || ISBN ဂှ် သွက် လိက်အုပ် ပရိုင်ဓမ္မတာ (Physical/Ebook)၊ DOI ဂှ် ဗွဲတၟေင် သွက် အရာဒဳဂျဳတယ် အလုံအိုတ်သီု ကေုာံ နွံကဵု သၞောတ် Resolution။
|-
| '''[[Bibcode]]''' || သင်္ကေတ သွက် နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ။ || Bibcode ဂှ် စကာ ဆ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် နက္ခတ် ကဵု ရူပဗေဒ ဟေင် (ဥပမာ NASA ADS)။ DOI ဂှ် သွက် ဘာသာရပ် သီုဖအိုတ်။
|-
| '''[[w:ORCID|ORCID]]''' (Open Researcher and Contributor ID) || စၟတ်သမ္တီ အစာသုတေသန (မၞိဟ်)။ || ORCID ဂှ် သွက် မၞိဟ် (Author)။ DOI ဂှ် သွက် လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် (Object)။
|}

== ၉။ ပွမပံင်စပ် ကု သၞောတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Integration with other Systems) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=1XbJbN2YkZg ပရူ ဗီုလဵု DOI ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲ YouTube]

DOI ဂှ် ပံင်စပ်လဝ် ကု သၞောတ် နာနာသာ် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လၟုဟ်ရ-
* '''ORCID (အံရ်သစ်):''' ကာလ အစာသုတေသနမွဲ ပ္တိတ် လိက်မနွံကဵု DOI မ္ဂး၊ စရင်လိက်ဂှ် လုပ်အာ ပ္ဍဲကဵု Profile ORCID ညးတအ် အလဵုအလဵုရ။
* '''Reference Managers:''' သော့ဝဲလ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် လိက်နိဿဲ ဗီုကဵု Zotero, Mendeley, ကေုာံ EndNote တအ်ဂှ် ဆစုတ်ကဵု မဂၞန် DOI ဓဝ်မ္ဂး ဍေဟ် ဇြောတ်ကေတ် ယၟုလိက်၊ ယၟုအစာ ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ သီုဖအိုတ် မာန်ရ။
* '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia):''' ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ချူလိက် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ လေဝ် စကာလဝ် DOI နဒဒှ် တင်နိဿဲ အဓိကတုဲ ယဝ်စုတ် `doi=` ပ္ဍဲ citation မ္ဂး ဍေဟ် ဆက်စၞောန်ကဵု လိက်ဂှ် လောဲလောဲရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=How DOIs are used |url=https://www.crossref.org/education/content-registration/how-dois-are-used/ |publisher=Crossref |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Trends) ==
စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ် မဂၞန် DOI ဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် ပြကိုဋ် ကဵု ပြကိုဋ် တုဲ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် &quot;သၞောတ်ဝ် သဇိုင်&quot; မွဲ သွက် လောက အေန်တာနေတ် ပရေင်ပညာ ရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး DOI ဂှ် ဆက်ဇၞော်မောဝ်အာ နကဵု လညာတ် '''FAIR Data''' (Findable, Accessible, Interoperable, Reusable) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ညံင် ကောန်ပျူတာ ကေုာံ AI တအ် ဂွံဗှ် ကေုာံ ပါ်ပါဲ လိက်သုတေသနတအ် ဗွဲမလောဲသွာရ (Machine-readable metadata)။ တုဲပၠန် သၞောတ် Semantic Web (ဝေပ် မနွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ဆက်စပ်) လေဝ် စကာ DOI နဒဒှ် ကြောမ်ဇုတ် သွက်ဂွံ ဆက်စပ် ဒေတာ အလုံဂၠးကဝ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Wilkinson |first=M. D. |display-authors=etal |year=2016 |title=The FAIR Guiding Principles for scientific data management and stewardship |journal=Scientific Data |volume=3 |pages=160018 |doi=10.1038/sdata.2016.18}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|title = [[သိပ္ပံ သုတေသန]] ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ပ္တိတ်လိက်ပညာ
|listclass = hlist
|list1 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် သုတေသန:''' [[သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]]
* [[ပရေင်စမ်ၜတ်]]
* [[ဒေတာ]]
* [[စရင်အင်]]
|list2 =
* '''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic Publishing):''' [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
* [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
* [[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]
* [[Open Access]]
|list3 =
* '''ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ:''' [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]]
* [[Conflict of interest]]
* [[Bibcode]]
* [[DOI]]
}}

[[Category:သိပ္ပံ သုတေသန]]
[[Category:ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ]]
[[Category:ပညာ]]
[[Category:အေန်တာနေတ်]]</text>
      <sha1>693roywl97q5nd5owq9i1n339xgih31</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55437</id>
      <parentid>55436</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T00:11:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20592" sha1="rsmpacg6g2s2yobk4xazi81vomsfurf" xml:space="preserve">'''DOI''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''Digital Object Identifier''' (သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ အရာဒဳဂျဳတယ်) ဟီုဂှ် ဒှ် မဂၞန် ကေုာံ မအက္ခရ် မစကာ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ အရာမွဲမွဲ ပ္ဍဲကဵု ကွန်ရက် အေန်တာနေတ် ဗွဲမတန်ကြန်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဗွဲတၟေင် စကာလဝ် သွက် လိက်ပရေင် ပရေင်ပညာ (Academic articles)၊ လိက်ဂျာနေဝ်၊ ဒေတာ (Datasets)၊ ကေုာံ လိက်အုပ်ဂမၠိုင်ရ။ DOI ဂှ် တုပ်ညံင်ရဴ မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ ကောန်ဍုင် (ID card) သွက် လိက်သုတေသနတအ်ကီုရ။ ၜိုန်ရ ဒၞာဲဒတန် လိက်ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ (ဥပမာ - URL ပြံင်အာ) ကီုလေဝ်၊ သင်္ကေတ DOI ဂှ် ဟွံပြံင်လှာဲတုဲ ဂၠာဲဆဵု လိက်ဂှ် လၟိုန်ကာလ မာန်ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ လဒက်ပတန် DOI၊ ဝင်၊ ပရေင်စကာ ကေုာံ ဂုဏ်ဖိုလ် ဍေဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | DOI (Digital Object Identifier)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:DOI logo.svg|200px|သင်္ကေတ DOI]]&lt;br/&gt;''သင်္ကေတ တဆိပ် (Logo) ဓမ္မတာ သွက် DOI''
|-
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
| သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ အရာဒဳဂျဳတယ် ဗွဲမတန်ကြန် (Persistent identifier)
|-
! ညးခၞံဗဒှ် / အုပ်ဓုပ်
| [[w:International DOI Foundation|International DOI Foundation (IDF)]]
|-
! စတမ် ကၠောန်ဗဒှ်
| သၞာံ ၂၀၀၀ (2000)
|-
! စၟတ်သမ္တီ စံညိင်
| ISO 26324 (သၞာံ ၂၀၁၂)
|-
! လဒက်ပတန်
| `10.NNNN/suffix` (ဥပမာ: 10.1000/182)
|-
! အေဂျေန်သဳ အဓိက
| Crossref, DataCite, mEDRA
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် အေန်တာနေတ် မ္ဂး၊ လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ပ္တိုန်စွံလဝ် လ္တူ ဝေပ်သာက် (Websites) ဂမၠိုင်ရ။ ဓမ္မတာမ္ဂး ပိုယ် ဂၠာဲဆဵု အရာတအ်ဏအ် နကဵု URL (Uniform Resource Locator) မာန်ရ။ ဆဂး URL တအ်ဂှ် မလေပ် ပြံင်လှာဲအာ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠေအ်လီုအာ (Link rot) ဍေဟ် နွံရ။ သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ပြသၞာဏအ်တုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် '''DOI (Digital Object Identifier)''' ရ။ DOI ဂှ် နွံကဵု သၞောတ် ပွမပသောင်လဒက်ပတန် (Resolution system) မချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ ဍေဟ် ဆက်စၞောန်ဏာကဵု ဒၞာဲ ဝေပ်သာက် တၟိ လၟိုန်ကာလရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်သုတေသန မ္ဂး လိက်သုတေသန မွဲမွဲ ညံင်ဂွံ တန်ကြန် ကေုာံ နိဿဲ ဂွံလောဲသွာဂှ် DOI ဂှ် ဒှ်အရာ မဒးနွံဟေင်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Key Facts on Digital Object Identifier System |url=https://www.doi.org/factsheets/DOIKeyFacts.html |publisher=International DOI Foundation |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် DOI ဂှ် စတမ်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၇ နူကဵု ဂကောံ ပရေင်ပ္တိတ်လိက် အမေရိကာန် (Association of American Publishers - AAP) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် အခေါင်ပိုင်ပြဳ (Copyright) ကေုာံ အရာဒဳဂျဳတယ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၈ ဂှ် ဒက်ပတန် ဂကောံ မသက္ကုပရဲ မနွံယၟု '''International DOI Foundation (IDF)''' သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် သၞောတ်ဏအ်ရ။ စတမ်နူ သၞာံ ၂၀၀၀ တေအ် DOI မဂၞန် ကိုပ်ကၠာအိုတ်တအ်ဂှ် စတမ် ပ္တိတ်လလောင်တြးလဝ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂ ဂှ် ဂကောံ ISO (International Organization for Standardization) တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် DOI နဒဒှ် စံညိင် ဂၠးကဝ် သၟဝ် '''ISO 26324''' ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Paskin |first=N. |year=2010 |title=Digital Object Identifier (DOI) System |journal=Encyclopedia of Library and Information Sciences |volume=3 |pages=1586–1592 |doi=10.1081/E-ELIS3-120044418}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဗီုပြင် Syntax (Structure and Syntax) ==
DOI မွဲမ္ဂး ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သ္ကုတ် အဓိက ၜါသ္ကုတ်ရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု လိက်စၞောန် ` / ` (Forward slash) ရ။
* '''က္ဍိုပ် (Prefix):''' စတမ် နကဵု မဂၞန် `10.` လၟိုန်တုဲ၊ ဆက်စပ်ကဵု မဂၞန် ညးမစၟတ်သမ္တီ (Registrant code) ရ။ ဥပမာ `10.1038` မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် က္ဍိုပ် သွက် ဂျာနေဝ် Nature ရ။
* '''ကၞောတ် (Suffix):''' ဒှ် မဂၞန် ဟွံသေင်မ္ဂး မအက္ခရ် မရုဲစှ်လဝ် နကဵု ညးမပ္တိတ်လိက် (Publisher) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လိက်ပရေင်ဂှ်ရ။ ဍေဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် ညံင်ဟွံဂွံ တုပ်ရေင်သကအ် အပ္ဍဲကဵု က္ဍိုပ်ဂှ်ရ။

'''ဥပမာ ဗီုပြင် DOI:''' 
`10.1000/182`
(၁၀.၁၀၀၀ ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်၊ တုဲမ္ဂး ၁၈၂ ဂှ် ဒှ် ကၞောတ် ရ)။ ပ္ဍဲ အေန်တာနေတ် မ္ဂး ဍေဟ်တအ် စကာ နဒဒှ် URL ဗီုဏအ်ရ `https://doi.org/10.1000/182`&lt;ref&gt;{{cite web |title=DOI Handbook - Numbering |url=https://www.doi.org/doi_handbook/2_Numbering.html |publisher=International DOI Foundation |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ လဒက်ပတန် နဲကဲ - သၞောတ် ဟာန်ဒယ် (Technical Infrastructure - Handle System) ==
DOI ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် လ္တူ နဲကဲ သၞောတ် ဟာန်ဒယ် ('''Handle System''') မခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵု CNRI (Corporation for National Research Initiatives) ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် သၞောတ် မပသောင်လဒက်ပတန် (Resolution system) မွဲရ။ 
ကာလ မၞိဟ်မွဲ ကလိတ် (Click) လ္တူ `https://doi.org/...` မ္ဂး၊
၁။ ပွမအာတ်မိက်ဂှ် စိုပ်အာ ဇရေင် သာဗါ (Server) သၞောတ် ဟာန်ဒယ် အလုံဂၠးကဝ်။
၂။ သာဗါဂှ် ဂၠာဲရံင် မဂၞန် DOI ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဒေတာဗိသ် (Database)။
၃။ ဍေဟ် ကလေင်စၞောန်ဏာ (Redirect) ကဵု URL တၟိအိုတ် မဆက်စပ် ကု DOI ဂှ်ရ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ ဝေပ်သာက် ဂျာနေဝ် ပြံင်လှာဲအာ URL ကီုလေဝ်၊ ညးမပ္တိတ်လိက်တအ် ဆကလေင်ပလေဝ်စုတ် URL တၟိ ပ္ဍဲ ဒေတာဗိသ် DOI ဂှ်မ္ဂး တုဲရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Sun |first=S. |last2=Lannom |first2=L. |last3=Boesch |first3=B. |year=2003 |title=Handle System Overview |journal=RFC 3650 |doi=10.17487/RFC3650}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ အေဂျေန်သဳ မစၟတ်သမ္တီဂမၠိုင် (Registration Agencies) ==
IDF ဂှ် ကဵုလဝ် အခေါင် ကု အေဂျေန်သဳ (Registration Agencies - RA) ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် DOI တအ်ရ။ အေဂျေန်သဳ အဓိကတအ်ဂှ် -
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် အေဂျေန်သဳ DOI အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ယၟု အေဂျေန်သဳ
! တင်ရန်တၟအ် အဓိက ကေုာံ ပရေင်စကာ
|-
| '''[[w:Crossref|Crossref]]''' || ဒှ် အေဂျေန်သဳ ဇၞော်အိုတ်၊ ဗွဲတၟေင် သွက် လိက်ပရေင် ပရေင်ပညာ (Academic articles) ကေုာံ ဂျာနေဝ်ဂမၠိုင်။
|-
| '''[[w:DataCite|DataCite]]''' || စွံအာရီု သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒေတာ (Datasets)၊ ဆော့ဝဲလ်၊ ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ သုတေသနဂမၠိုင်။
|-
| '''mEDRA''' || အေဂျေန်သဳ ဥရဝ်ပ (Multilingual European DOI Registration Agency) သွက် ပရေင်ပ္တိတ်လိက် နာနာသာ်။
|-
| '''OPOCE''' || ရုင်ပရေင်ပ္တိတ်လိက် သွက် ဂကောံအုပ်ဓုပ် ဥရဝ်ပ (European Union)။
|-
| '''EIDR''' || သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ အရာမဆေင်ကဵု ရုပ်ဒမျိုင် ကေုာံ ဗဳဒဳယဝ် (Entertainment Identifier Registry)။
|}

== ၆။ ပရေင်စကာ ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် (Applications and Use Cases) ==
DOI ဂှ် လၟုဟ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ နာနာသာ်ရ-
* '''လိက်ဂျာနေဝ် ပရေင်ပညာ:''' ဒှ် ဒၞာဲမစကာဂၠိုင်အိုတ်ရ။ လိက်ပရေင် သုတေသန (Peer-reviewed articles) သီုဖအိုတ် ကြပ်ဒှ် နွံကဵု DOI ရ။
* '''ဒေတာ သုတေသန (Research Data):''' အစာသုတေသနတအ် ပတိုန် ဒေတာတအ် ပ္ဍဲကဵု Repository ဗီုကဵု Zenodo ဟွံသေင်မ္ဂး Figshare တုဲ ကလိဂွံ DOI ရ (ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ဂွံ Cite ဂွံလောဲ)။
* '''လိက်အုပ် (Books):''' လိက်အုပ် ပရေင်ပညာ တအ်လေဝ် သီုကဵု မဂၞန် ISBN ဂှ် စကာ DOI သွက် အခန် (Chapters) မွဲမွဲကီုရ။
* '''ဒေါကူမေန် အလဵုအသဳ:''' လိက်စၟတ်သမ္တီ အလဵုအသဳ ကေုာံ တင်သ္ဂုတ်သွာတ် ဂမၠိုင် လေဝ် စကာကၠုင်ဒၟံင်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=DataCite: What we do |url=https://datacite.org/what-we-do.html |publisher=DataCite |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ဂုဏ်ဖိုလ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပ္တိတ်လိက်ပညာ (Benefits in Academic Publishing) ==
သွက် အစာသုတေသန ကေုာံ တက္ကသိုလ်တအ်မ္ဂး၊ DOI ဂှ် နွံကဵု ဂုဏ်ဖိုလ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
၁။ '''ဟွံကၠေအ်လီု (Persistence):''' လိက်ဂှ် ဟွံကၠေအ်အာ လၟိုန်ကာလ။
၂။ '''ပွမနိဿဲ လောဲသွာ (Reliable Citation):''' ကာလချူ လိက်နိဿဲ (References) မ္ဂး၊ စုတ်လဝ် DOI ဂှ် ရီုဗင်ကဵု ညးဗှ် ညံင်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု လိက်တမ်မူလ လောဲလောဲရ။
၃။ '''ၜတ်ကၞာတ် အကျိုးသက်ရောက်မှု (Tracking Impact):''' သၞောတ်ဗီုကဵု Crossref ကေုာံ Altmetric တအ် စကာ DOI သွက်ဂွံ တွက်ရံင် ဒဒှ်ရ လိက်ဂှ် မၞိဟ် စကာလဝ် မူစိဝါ၊ မၞိဟ်နိဿဲလဝ် (Citations) မူစိဝါ ဂှ် တွက်ဂွံ ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bilder |first=G. |year=2006 |title=In it for the long haul: The Digital Object Identifier (DOI) |journal=Learned Publishing |volume=19 |issue=2 |pages=141–144 |doi=10.1087/095315106776386981}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပွမပတောအ်ၜတ် ကု သင်္ကေတ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with other Identifiers) ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် DOI ကဵု သင်္ကေတ တၞဟ်ဂမၠိုင်
|-
! သင်္ကေတ
! လက္ခဏာ အဓိက
! တၞဟ်ခြာ ကု DOI ဗီုလဵုရော?
|-
| '''URL''' (Uniform Resource Locator) || စၞောန်ထ္ၜး ဒၞာဲဒတန် (Location) ပ္ဍဲ ဝေပ်သာက်။ || URL ပြံင်လှာဲမာန် (Link rot)၊ ဆဂး DOI ဂှ် တန်ကြန် လၟိုန်။
|-
| '''[[w:ISBN|ISBN]]''' (International Standard Book Number) || စၟတ်သမ္တီ လိက်အုပ် မွဲအုပ်။ || ISBN ဂှ် သွက် လိက်အုပ် ပရိုင်ဓမ္မတာ (Physical/Ebook)၊ DOI ဂှ် ဗွဲတၟေင် သွက် အရာဒဳဂျဳတယ် အလုံအိုတ်သီု ကေုာံ နွံကဵု သၞောတ် Resolution။
|-
| '''[[Bibcode]]''' || သင်္ကေတ သွက် နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ။ || Bibcode ဂှ် စကာ ဆ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် နက္ခတ် ကဵု ရူပဗေဒ ဟေင် (ဥပမာ NASA ADS)။ DOI ဂှ် သွက် ဘာသာရပ် သီုဖအိုတ်။
|-
| '''[[w:ORCID|ORCID]]''' (Open Researcher and Contributor ID) || စၟတ်သမ္တီ အစာသုတေသန (မၞိဟ်)။ || ORCID ဂှ် သွက် မၞိဟ် (Author)။ DOI ဂှ် သွက် လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် (Object)။
|}

== ၉။ ပွမပံင်စပ် ကု သၞောတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Integration with other Systems) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=1XbJbN2YkZg ပရူ ဗီုလဵု DOI ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲ YouTube]

DOI ဂှ် ပံင်စပ်လဝ် ကု သၞောတ် နာနာသာ် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လၟုဟ်ရ-
* '''ORCID (အံရ်သစ်):''' ကာလ အစာသုတေသနမွဲ ပ္တိတ် လိက်မနွံကဵု DOI မ္ဂး၊ စရင်လိက်ဂှ် လုပ်အာ ပ္ဍဲကဵု Profile ORCID ညးတအ် အလဵုအလဵုရ။
* '''Reference Managers:''' သာပ်ဝဲ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် လိက်နိဿဲ ဗီုကဵု Zotero, Mendeley, ကေုာံ EndNote တအ်ဂှ် ဆစုတ်ကဵု မဂၞန် DOI ဓဝ်မ္ဂး ဍေဟ် ဇြောတ်ကေတ် ယၟုလိက်၊ ယၟုအစာ ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ သီုဖအိုတ် မာန်ရ။
* '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia):''' ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ချူလိက် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ လေဝ် စကာလဝ် DOI နဒဒှ် တင်နိဿဲ အဓိကတုဲ ယဝ်စုတ် `doi=` ပ္ဍဲ citation မ္ဂး ဍေဟ် ဆက်စၞောန်ကဵု လိက်ဂှ် လောဲလောဲရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=How DOIs are used |url=https://www.crossref.org/education/content-registration/how-dois-are-used/ |publisher=Crossref |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Trends) ==
စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ် မဂၞန် DOI ဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် ပြကိုဋ် ကဵု ပြကိုဋ် တုဲ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် &quot;သၞောတ်ဝ် သဇိုင်&quot; မွဲ သွက် လောက အေန်တာနေတ် ပရေင်ပညာ ရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး DOI ဂှ် ဆက်ဇၞော်မောဝ်အာ နကဵု လညာတ် '''FAIR Data''' (Findable, Accessible, Interoperable, Reusable) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ညံင် ကောန်ပျူတာ ကေုာံ AI တအ် ဂွံဗှ် ကေုာံ ပါ်ပါဲ လိက်သုတေသနတအ် ဗွဲမလောဲသွာရ (Machine-readable metadata)။ တုဲပၠန် သၞောတ် Semantic Web (ဝေပ် မနွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ဆက်စပ်) လေဝ် စကာ DOI နဒဒှ် ကြောမ်ဇုတ် သွက်ဂွံ ဆက်စပ် ဒေတာ အလုံဂၠးကဝ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Wilkinson |first=M. D. |display-authors=etal |year=2016 |title=The FAIR Guiding Principles for scientific data management and stewardship |journal=Scientific Data |volume=3 |pages=160018 |doi=10.1038/sdata.2016.18}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|title = [[သိပ္ပံ သုတေသန]] ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ပ္တိတ်လိက်ပညာ
|listclass = hlist
|list1 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် သုတေသန:''' [[သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]]
* [[ပရေင်စမ်ၜတ်]]
* [[ဒေတာ]]
* [[စရင်အင်]]
|list2 =
* '''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic Publishing):''' [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
* [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
* [[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]
* [[Open Access]]
|list3 =
* '''ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ:''' [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]]
* [[Conflict of interest]]
* [[Bibcode]]
* [[DOI]]
}}

[[Category:သိပ္ပံ သုတေသန]]
[[Category:ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ]]
[[Category:ပညာ]]
[[Category:အေန်တာနေတ်]]</text>
      <sha1>rsmpacg6g2s2yobk4xazi81vomsfurf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11286</id>
    <revision>
      <id>55438</id>
      <timestamp>2026-06-23T02:45:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပရေင်ကၠတ်ချူ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Plagiarism|Plagiarism]]) ဟီုဂှ် ဒှ် ပွမကေတ်စကာ လိက်ပတ်၊ ကသပ်လညာတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် ညးတၞဟ်တအ်တုဲ ပတိုန်ထ္ၜး နဒဒှ် ကမၠောန် သွက်ဇကုအလဵုဇက...&quot;</comment>
      <origin>55438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20447" sha1="dt3xz7p698l0sn5rc4qsy4ictegnqw1" xml:space="preserve">'''ပရေင်ကၠတ်ချူ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Plagiarism|Plagiarism]]) ဟီုဂှ် ဒှ် ပွမကေတ်စကာ လိက်ပတ်၊ ကသပ်လညာတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် ညးတၞဟ်တအ်တုဲ ပတိုန်ထ္ၜး နဒဒှ် ကမၠောန် သွက်ဇကုအလဵုဇကု သက္ကုပွမကဵု စၟတ်သမ္တီ (Attribution) ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမနိဿဲ (Citation) မဍာံပြရ။ ပရေင်ကၠတ်ချူဂှ် ပ္ဍဲကဵု လောကပရေင်ပညာ၊ ပရိုင် ကေုာံ အနုသုခုမ မ္ဂး စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ပွမလီလာန် ပလီုဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Ethical offense) မွဲရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ်ဂှ် တုပ်ဒၟံင် ကု ပွမကလိလောန် ဒုဟ် အခေါင်ပိုင်ပြဳ (Copyright infringement) ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ကၠတ်ချူဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ဒ္ဂေတ်လၟေတ်တုဲ ဒုဟ်အခေါင်ပိုင်ပြဳဂှ် ဒှ် ပြသၞာ သၞောဝ်ဥပဒေ ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ ဝင်၊ ဂကူနာနာ၊ ပြသၞာ ပ္ဍဲပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ နဲကဲ စဵုဒၞာ ပရေင်ကၠတ်ချူ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Plagiarism concept.jpg|250px|သင်္ကေတ ပရေင်ကၠတ်ချူ]]&lt;br/&gt;''ပွမကၠတ်ကေတ် ကသပ်လညာတ် ညးတၞဟ်တုဲ ပတိုန်ထ္ၜး နဒဒှ် ဇကုပိုင်''
|-
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
| ပွမစကာ ကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ် ညးတၞဟ် သက္ကုပွမကဵု စၟတ်သမ္တီ
|-
! ဂကူ အဓိကဂမၠိုင်
| Direct (ကၠတ်တပ်တပ်), Mosaic (ပံင်စပ်), Self-plagiarism (ကၠတ်ဇကုဇကု)
|-
! ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု
| ပွမလီလာန် ပရေင်ပညာ (Academic dishonesty)
|-
! နဲကဲ စၟတ်
| ဆော့ဝဲလ် (Turnitin, iThenticate, Copyscape)
|-
! နဲကဲ စဵုဒၞာ
| ပွမနိဿဲ (Citation)၊ ပွမကလေင်ချူ (Paraphrasing)
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပရေင်ကၠတ်ချူ ဂှ် ဒှ် အရာမပလီုပလာ် ပရေင်တပ်တး (Integrity) မၞိဟ်မွဲရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာတက္ကသိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာန်သုတေသနတအ်မ္ဂး၊ ယဝ်ရ ညးမွဲမွဲ ကၠတ်ချူလဝ် လိက်ညးတၞဟ်တုဲ ပတိုန်ထ္ၜး နဒဒှ် လိက်ဇကုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဂှ် တုပ်ညံင်ရဴ ပွမကၠတ် ဒြပ်ရတ်ညးတၞဟ် ကီုရ။ ပရေင်ကၠတ်ချူဂှ် ဟွံသေင်ဆ ပွမကဝ်ပဳ ကေတ် (Copy-paste) လိက်ညးတၞဟ်ဓဝ်၊ သီုကဵု ပွမကၠတ် ကသပ်လညာတ် (Ideas)၊ ဒေတာ သုတေသန၊ တြိဂံက်၊ ကေုာံ ဗီုရုပ်တအ်ကီုရ။ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ပရေင်ပညာ (Academic ethics) စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဇၟာပ်ဇၟာပ် တင်ဂရင်ဗတီ မကေတ်နူ ညးတၞဟ်ဂှ် သ္ဒးစၞောန်ထ္ၜးကဵု တမ်မူလ (Source) မဍာံပြ လၟိုန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Pecorari |first=D. |year=2013 |title=Teaching to Avoid Plagiarism: How to Promote Good Source Use |publisher=Open University Press |isbn=978-0335245949}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ယၟု (History and Etymology) ==
မအရေဝ် အင်္ဂလိက် &quot;Plagiarism&quot; ဂှ် ကၠုင်နူ လိက်လပ်တေန် &quot;plagiarius&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမကၠတ်မၞိဟ်&quot; (Kidnapper) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ ပထမ တေအ်၊ အစာကဗျ ရောမ မနွံယၟု [[w:Martial|Martial]] (မာရှယ်) ညးစကာလဝ် မအရေဝ်ဏအ် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက်ဂွံ စောဒက အစာကဗျ တၞဟ်မွဲ ဒဒှ်ရ ကၠတ်ဗှ်လဝ် ကဗျညးရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ်ဂှ် ပွမကေတ် လိက်ညးတၞဟ်တုဲ ကလေင်ချူဂှ် ဟွံစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဒုဟ်ဇၞော်ဇၞော်ဏီရ။ ဆဂး ပ္ဍဲဗွဝ်ကၠံ ၁၈ ကြဴနူ စက်ပ္ဍဵုဗီုလိက် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ သၞောဝ်အခေါင်ပိုင်ပြဳ လိက်ပတ် (Copyright laws) ဗီုကဵု Statute of Anne ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ပရေင်ကၠတ်ချူဂှ် ဒှ်ကၠုင် ပြသၞာ မဒးဒုင်စၟတ်သမ္တီ နကဵု ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Garfield |first=E. |year=1980 |title=From Citation Amnesia to Bibliographic Plagiarism |journal=Current Contents |volume=23 |pages=5–9}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ဂကူ ပရေင်ကၠတ်ချူနာနာ (Types of Plagiarism) ==
ပရေင်ကၠတ်ချူ ဂှ် နွံကဵု ဗီုပြင် နာနာသာ် မပ္တံကဵု -

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် ဂကူ ပရေင်ကၠတ်ချူ
|-
! ဂကူ 
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ
|-
| '''Direct Plagiarism''' (ကၠတ် တပ်တပ်) || ပွမကေတ် လိက်ညးတၞဟ် မွဲပိုဒ် ပေင်င် သက္ကုပွမပလေဝ်မွဲသာ်တုဲ ဟွံစုတ် တင်နိဿဲ။ || ကဝ်ပဳကေတ် လိက် နူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ တုဲ ပတိုန် Assignment။
|-
| '''Mosaic / Patchwriting''' (ကၠတ် ပံင်စပ်) || ပွမကေတ် ကသပ် နူဒၞာဲနာနာတုဲ ပလေဝ်စုတ် မအရေဝ် ညိညဓဝ် (Synonyms) တုဲ ဟွံကဵု တင်နိဿဲ။ || ပံင်စပ် လိက် နူ ဝေပ်သာက် ၃ ခု တုဲ ချူ နဒဒှ် လိက်ဇကု။
|-
| '''Self-Plagiarism''' (ကၠတ် ဇကုဇကု) || ပွမကလေင်စကာ လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် ဇကုမပ္တိတ်လဝ်တုဲတုဲတအ် နဒဒှ် အရာတၟိ။ || ပတိုန် လိက်သုတေသန မွဲပိုဒ်ဓဝ် ပ္ဍဲ ဂျာနေဝ် ၜါဒၞာဲ။
|-
| '''Accidental Plagiarism''' (ကၠတ် ဟွံတီစိုတ်) || ပွမဟွံစုတ် တင်နိဿဲ (Citation) ဗွဲမဍာံပြ ဟိုတ်နူ ဟွံကၠိုဟ် နဲကဲ နိဿဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝိုတ်အာ။ || ဝိုတ်စုတ် ဍံက် (Quotation marks) ကာလ ကေတ် လိက်ညးတၞဟ် တပ်တပ်။
|}

== ၄။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ ကေုာံ သုတေသန (In Academia and Research) ==
ပ္ဍဲကဵု ဘာတက္ကသိုလ် ကေုာံ ဌာန်သုတေသနတအ်မ္ဂး၊ ပရေင်ကၠတ်ချူဂှ် ဒှ် ဒုဟ် မဇၞော်လောန်ရ။ ယဝ်ရ ကွးဘာမွဲ ကၠတ်ချူလဝ် လိက် သွက် Assignment မ္ဂး ဒးဒုင် ကဵု အမှတ် သုည (Failing grade) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒုင် နုက်ပတိတ် နူဘာ (Expulsion) မာန်ရ។ သွက် အစာသုတေသန (Researchers) တအ်မ္ဂး ယဝ်ရ ကၠတ်ချူလဝ် ဒေတာ ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ညးတၞဟ်တုဲ ပ္တိတ် ပ္ဍဲဂျာနေဝ်မ္ဂး၊ လိက်ဂှ် ဒးဒုင် နုက်ပတိတ် (Retraction) တုဲ ပရေင်ပတှ်ေစ ညးလောကတအ်ဂှ် လီုလာ်အာ လၟိုန်ကာလရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neville |first=C. |year=2010 |title=The Complete Guide to Referencing and Avoiding Plagiarism |publisher=Open University Press |edition=2nd |isbn=978-0335241033}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပ္ဍဲကဵု ပရိုင် ကေုာံ မဳဒဳယာ (In Journalism and Media) ==
လောက ပရိုင် (Journalism) ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု ပရေင်ပတှ်ေစ (Trust) ညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ။ ယဝ်ရ အစာပရိုင်မွဲ ကၠတ်ချူလဝ် ပရိုင် နူကဵု ဌာန်ပရိုင် တၞဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပရိုင်ပတောအ်မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပလီုပလာ် ယၟုဆေဝ် ဌာန်ပရိုင်ဂှ်ရ။ ဥပမာ မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ပရူ Jayson Blair (ဂျေသောန် ဗလဴ) မဒှ် အစာပရိုင် New York Times မဒးဒုင် နုက်ပတိတ် နူကမၠောန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ ဟိုတ်နူ ညး ကၠတ်ချူ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ်လဝ် ပရိုင် ပတောအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite news |last=Barry |first=D. |year=2003 |title=Correcting the Record; Times Reporter Who Resigned Leaves Long Trail of Deception |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2003/05/11/us/correcting-the-record-times-reporter-who-resigned-leaves-long-trail-of-deception.html |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပ္ဍဲကဵု အနုသုခုမ ကေုာံ လိက်ပတ် (In Arts and Literature) ==
ပရေင်ကၠတ်ချူ ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လပါ် အနုသုခုမ ဗီုကဵု ဒွက်၊ လိက်ဝတ္ထု၊ ကေုာံ ပါန်ခဳ တအ်ကီုရ။ ပ္ဍဲ လောကဒွက် (Music) မ္ဂး ပြသၞာ သီကေတ် အခိုက်ဒွက် ညးတၞဟ် (Plagiarism in music) ဂှ် ကတဵုဒှ်ဒၟံင် လၟိုန်ရ။ ဥပမာ ပွမကေတ် ရမ္သာင် ဟွံသေင်မ္ဂး အခိုက်ဒွက် ကိုပ်ကၠာ (Sampling) သက္ကု အခေါင်ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကၠတ်ချူရ။ ဆဂး ပ္ဍဲအနုသုခုမမ္ဂး ပွမ &quot;ကေတ် လညာတ်&quot; (Inspiration) ကဵု ပွမ &quot;ကၠတ်&quot; (Plagiarism) ဂှ် ပါ်ပါဲ သမ္တီဝါတ်ကွေဟ်ရ။

== ၇။ ပရေင်ကၠတ်ချူ ကဵု အခေါင်ပိုင်ပြဳ (Plagiarism vs. Copyright Infringement) ==
မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် ထေင်ကေတ် ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism) ကဵု ဒုဟ်အခေါင်ပိုင်ပြဳ (Copyright Infringement) ဂှ် တုပ်ပ်ရ။ ဆဂး တၞဟ်ခြာဒၟံင်ရ-
* '''ပရေင်ကၠတ်ချူ:''' ဒှ် ပြသၞာ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Ethical issue)။ ပွမဟွံကဵု ယၟု တမ်မူလ။ ၜိုန်ရ လိက်ဂှ် လောန်အာ အခိင်အခေါင်ပိုင်ပြဳ (Public domain) ကီုလေဝ်၊ ယဝ် ကေတ်တုဲ ဟွံကဵု တင်နိဿဲမ္ဂး ဒှ် ပရေင်ကၠတ်ချူ ရ။
* '''အခေါင်ပိုင်ပြဳ:''' ဒှ် ပြသၞာ သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal issue)။ ပွမစကာ ကမၠောန် မနွံကဵု အခေါင်ပိုင်ပြဳ သက္ကု အခေါင် ဟွံသေင်မ္ဂး သက္ကု ပွမကဵု သြန်။ ၜိုန်ရ ကဵုလဝ် တင်နိဿဲ ကီုလေဝ်၊ ယဝ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင်မ္ဂး ဒှ် ဒုဟ်အခေါင်ပိုင်ပြဳ မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Plagiarism vs. Copyright Infringement |url=https://www.plagiarism.org/article/plagiarism-vs-copyright-infringement |publisher=Plagiarism.org |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ နဲကဲ စၟတ် ကေုာံ ဆော့ဝဲလ် (Detection and Software) ==
သွက်ဂွံ စၟတ် ကေုာံ စဵုဒၞာ ပရေင်ကၠတ်ချူဂှ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် စကာကၠုင် ဆော့ဝဲလ် စၟတ် ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism detection software) တအ်ရ။ ဆော့ဝဲလ် မပြာကတ်အိုတ်တအ်ဂှ် ဒှ် '''Turnitin''', '''iThenticate''', ကေုာံ '''Copyscape''' တအ်ရ။ ဆော့ဝဲလ်တအ်ဏအ် ဍေဟ်တအ် ပတောအ်ၜတ် လိက်မပတိုန်လဝ်ဂှ် ကု လိက်ပရေင် မနွံ လ္တူ အေန်တာနေတ်၊ လိက်ဂျာနေဝ် ကေုာံ လိက်ကွးဘာတၞဟ်တအ်တုဲ၊ ဍေဟ် ပတိတ်ကဵု တင်စၟတ် လၟိဟ်တၟေင် (Similarity index) ရ။ ဆဂး ဆော့ဝဲလ်တအ်ဏအ်ဂှ် ဍေဟ် စၟတ်ကဵု ဆ လိက်မတုပ် (Text matching) ဟေင်တုဲ၊ လိက်မကလေင်ချူလဝ် ခိုဟ်ဟ် (Paraphrased) တအ်ဂှ် ဍေဟ် ရပ် ဟွံဂွံကီုရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Weber-Wulff |first=D. |year=2014 |title=False Feathers: A Perspective on Academic Plagiarism |publisher=Springer |isbn=978-3642399602}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပြသၞာ ပ္ဍဲခေတ် အေန်တာနေတ် ကေုာံ AI (Challenges in Internet and AI Era) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=F1eK_2V1E9k ပရူ ပရေင်ကၠတ်ချူ ပ္ဍဲခေတ် AI ပ္ဍဲ YouTube]

ခေတ် အေန်တာနေတ် ဂှ် ဖန်ကဵု ညံင် ပွမကဝ်ပဳ ကေုာံ ကၠတ်ချူ လိက်တအ် ဂွံလောဲသွာ ကွေဟ်ကွေဟ်ရ။ ဗွဲတၟေင် ပွမကေတ် လိက် နူကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကေုာံ ဘလံက် (Blogs) တအ်ရ။ တုဲပၠန် လၟုဟ်မ္ဂး ပြသၞာ တၟိ မွဲဂှ် ဒှ် '''AI Plagiarism''' ရ။ ကွးဘာတအ် စကာ AI ဗီုကဵု ChatGPT, Claude, တအ် သွက်ဂွံ ချူ လိက် Assignment တအ်ရ။ AI တအ်ဂှ် ဍေဟ် ခၞံဗဒှ် လိက်တၟိ (Generated text) တုဲ ဆော့ဝဲလ် Turnitin တြေံတအ် စၟတ် ဟွံညာတ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဌာန်ပရေင်ပညာတအ် ဒးဖန်ဗဒှ်ကၠုင် ဆော့ဝဲလ် စၟတ် AI (AI Detectors) ကေုာံ သၞောတ်ဝ် တၟိတၟိ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပြသၞာဏအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Cotton |first=D. R. |display-authors=etal |year=2023 |title=Chatting and cheating: Ensuring academic integrity in the era of ChatGPT |journal=Innovations in Education and Teaching International |doi=10.1080/14703297.2023.2190148}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ နဲကဲ စဵုဒၞာ ကေုာံ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Prevention and Ethics) ==
နဲကဲ ခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ ပရေင်ကၠတ်ချူ ဂှ် ဒှ် ပွမလ္ၚတ် နဲကဲ နိဿဲ (Citation) ကေုာံ ပွမကလေင်ချူ (Paraphrasing) မဍာံပြ ရ-
၁။ '''ပွမစကာ ဍံက် (Quotations):''' ယဝ်ရ မိက်ဂွံ ကေတ် လိက်ညးတၞဟ် တပ်တပ်မ္ဂး၊ သ္ဒးစုတ် ပ္ဍဲအကြာ ဍံက် (&quot;...&quot;) တုဲ ဒးကဵု တင်နိဿဲရ။
၂။ '''ပွမကလေင်ချူ (Paraphrasing):''' ဗှ် လိက်ညးတၞဟ် ညံင်ဂွံကၠိုဟ်တုဲ ကလေင်ချူ နကဵု မအရေဝ် ဇကုအလဵုဇကု။ တုဲမ္ဂး ဒးစုတ် တင်နိဿဲကီုရ။
၃။ '''နဲကဲ နိဿဲ (Citation Styles):''' လ္ၚတ်လဝ် နဲကဲ နိဿဲ မပ္တံကဵု APA, MLA, ဟွံသေင်မ္ဂး Chicago style တအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်။
၄။ '''ပရေင်ပညာ ဒ္ဂေတ်လၟေတ်:''' ဘာတက္ကသိုလ်တအ် သ္ဒးဗတောန်ကဵု ကွးဘာတအ် ပရူ ကိစ္စဇၞော် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ပရေင်ပညာ (Academic Integrity) နူစ ဍောတ်တ်တေအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Avoiding Plagiarism |url=https://owl.purdue.edu/owl/avoiding_plagiarism/index.html |publisher=Purdue Online Writing Lab (OWL) |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|title = ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ
|listclass = hlist
|list1 =
* '''ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ ပြသၞာ:''' [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]]
* [[Academic integrity]]
* [[Conflict of interest]]
* [[Copyright infringement]]
|list2 =
* '''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic Publishing):''' [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
* [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
* [[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]
|list3 =
* '''သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ:''' [[DOI]]
* [[Bibcode]]
* [[ISBN]]
}}

[[Category:ပရေင်ကၠတ်ချူ]]
[[Category:ဒ္ဂေတ်လၟေတ်]]
[[Category:ပရေင်ပညာ]]
[[Category:သုတေသန]]</text>
      <sha1>dt3xz7p698l0sn5rc4qsy4ictegnqw1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55439</id>
      <parentid>55438</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T02:47:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၁၀။ နဲကဲ စဵုဒၞာ ကေုာံ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Prevention and Ethics) */</comment>
      <origin>55439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20451" sha1="0atat6pfmw9j8so5ilov1yv6nzsrbm8" xml:space="preserve">'''ပရေင်ကၠတ်ချူ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Plagiarism|Plagiarism]]) ဟီုဂှ် ဒှ် ပွမကေတ်စကာ လိက်ပတ်၊ ကသပ်လညာတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် ညးတၞဟ်တအ်တုဲ ပတိုန်ထ္ၜး နဒဒှ် ကမၠောန် သွက်ဇကုအလဵုဇကု သက္ကုပွမကဵု စၟတ်သမ္တီ (Attribution) ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမနိဿဲ (Citation) မဍာံပြရ။ ပရေင်ကၠတ်ချူဂှ် ပ္ဍဲကဵု လောကပရေင်ပညာ၊ ပရိုင် ကေုာံ အနုသုခုမ မ္ဂး စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ပွမလီလာန် ပလီုဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Ethical offense) မွဲရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ်ဂှ် တုပ်ဒၟံင် ကု ပွမကလိလောန် ဒုဟ် အခေါင်ပိုင်ပြဳ (Copyright infringement) ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ကၠတ်ချူဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ဒ္ဂေတ်လၟေတ်တုဲ ဒုဟ်အခေါင်ပိုင်ပြဳဂှ် ဒှ် ပြသၞာ သၞောဝ်ဥပဒေ ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ ဝင်၊ ဂကူနာနာ၊ ပြသၞာ ပ္ဍဲပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ နဲကဲ စဵုဒၞာ ပရေင်ကၠတ်ချူ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Plagiarism concept.jpg|250px|သင်္ကေတ ပရေင်ကၠတ်ချူ]]&lt;br/&gt;''ပွမကၠတ်ကေတ် ကသပ်လညာတ် ညးတၞဟ်တုဲ ပတိုန်ထ္ၜး နဒဒှ် ဇကုပိုင်''
|-
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
| ပွမစကာ ကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ် ညးတၞဟ် သက္ကုပွမကဵု စၟတ်သမ္တီ
|-
! ဂကူ အဓိကဂမၠိုင်
| Direct (ကၠတ်တပ်တပ်), Mosaic (ပံင်စပ်), Self-plagiarism (ကၠတ်ဇကုဇကု)
|-
! ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု
| ပွမလီလာန် ပရေင်ပညာ (Academic dishonesty)
|-
! နဲကဲ စၟတ်
| ဆော့ဝဲလ် (Turnitin, iThenticate, Copyscape)
|-
! နဲကဲ စဵုဒၞာ
| ပွမနိဿဲ (Citation)၊ ပွမကလေင်ချူ (Paraphrasing)
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပရေင်ကၠတ်ချူ ဂှ် ဒှ် အရာမပလီုပလာ် ပရေင်တပ်တး (Integrity) မၞိဟ်မွဲရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာတက္ကသိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာန်သုတေသနတအ်မ္ဂး၊ ယဝ်ရ ညးမွဲမွဲ ကၠတ်ချူလဝ် လိက်ညးတၞဟ်တုဲ ပတိုန်ထ္ၜး နဒဒှ် လိက်ဇကုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဂှ် တုပ်ညံင်ရဴ ပွမကၠတ် ဒြပ်ရတ်ညးတၞဟ် ကီုရ။ ပရေင်ကၠတ်ချူဂှ် ဟွံသေင်ဆ ပွမကဝ်ပဳ ကေတ် (Copy-paste) လိက်ညးတၞဟ်ဓဝ်၊ သီုကဵု ပွမကၠတ် ကသပ်လညာတ် (Ideas)၊ ဒေတာ သုတေသန၊ တြိဂံက်၊ ကေုာံ ဗီုရုပ်တအ်ကီုရ။ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ပရေင်ပညာ (Academic ethics) စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဇၟာပ်ဇၟာပ် တင်ဂရင်ဗတီ မကေတ်နူ ညးတၞဟ်ဂှ် သ္ဒးစၞောန်ထ္ၜးကဵု တမ်မူလ (Source) မဍာံပြ လၟိုန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Pecorari |first=D. |year=2013 |title=Teaching to Avoid Plagiarism: How to Promote Good Source Use |publisher=Open University Press |isbn=978-0335245949}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ယၟု (History and Etymology) ==
မအရေဝ် အင်္ဂလိက် &quot;Plagiarism&quot; ဂှ် ကၠုင်နူ လိက်လပ်တေန် &quot;plagiarius&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမကၠတ်မၞိဟ်&quot; (Kidnapper) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ ပထမ တေအ်၊ အစာကဗျ ရောမ မနွံယၟု [[w:Martial|Martial]] (မာရှယ်) ညးစကာလဝ် မအရေဝ်ဏအ် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက်ဂွံ စောဒက အစာကဗျ တၞဟ်မွဲ ဒဒှ်ရ ကၠတ်ဗှ်လဝ် ကဗျညးရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ်ဂှ် ပွမကေတ် လိက်ညးတၞဟ်တုဲ ကလေင်ချူဂှ် ဟွံစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဒုဟ်ဇၞော်ဇၞော်ဏီရ။ ဆဂး ပ္ဍဲဗွဝ်ကၠံ ၁၈ ကြဴနူ စက်ပ္ဍဵုဗီုလိက် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ သၞောဝ်အခေါင်ပိုင်ပြဳ လိက်ပတ် (Copyright laws) ဗီုကဵု Statute of Anne ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ပရေင်ကၠတ်ချူဂှ် ဒှ်ကၠုင် ပြသၞာ မဒးဒုင်စၟတ်သမ္တီ နကဵု ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Garfield |first=E. |year=1980 |title=From Citation Amnesia to Bibliographic Plagiarism |journal=Current Contents |volume=23 |pages=5–9}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ဂကူ ပရေင်ကၠတ်ချူနာနာ (Types of Plagiarism) ==
ပရေင်ကၠတ်ချူ ဂှ် နွံကဵု ဗီုပြင် နာနာသာ် မပ္တံကဵု -

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် ဂကူ ပရေင်ကၠတ်ချူ
|-
! ဂကူ 
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ
|-
| '''Direct Plagiarism''' (ကၠတ် တပ်တပ်) || ပွမကေတ် လိက်ညးတၞဟ် မွဲပိုဒ် ပေင်င် သက္ကုပွမပလေဝ်မွဲသာ်တုဲ ဟွံစုတ် တင်နိဿဲ။ || ကဝ်ပဳကေတ် လိက် နူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ တုဲ ပတိုန် Assignment။
|-
| '''Mosaic / Patchwriting''' (ကၠတ် ပံင်စပ်) || ပွမကေတ် ကသပ် နူဒၞာဲနာနာတုဲ ပလေဝ်စုတ် မအရေဝ် ညိညဓဝ် (Synonyms) တုဲ ဟွံကဵု တင်နိဿဲ။ || ပံင်စပ် လိက် နူ ဝေပ်သာက် ၃ ခု တုဲ ချူ နဒဒှ် လိက်ဇကု။
|-
| '''Self-Plagiarism''' (ကၠတ် ဇကုဇကု) || ပွမကလေင်စကာ လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် ဇကုမပ္တိတ်လဝ်တုဲတုဲတအ် နဒဒှ် အရာတၟိ။ || ပတိုန် လိက်သုတေသန မွဲပိုဒ်ဓဝ် ပ္ဍဲ ဂျာနေဝ် ၜါဒၞာဲ။
|-
| '''Accidental Plagiarism''' (ကၠတ် ဟွံတီစိုတ်) || ပွမဟွံစုတ် တင်နိဿဲ (Citation) ဗွဲမဍာံပြ ဟိုတ်နူ ဟွံကၠိုဟ် နဲကဲ နိဿဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝိုတ်အာ။ || ဝိုတ်စုတ် ဍံက် (Quotation marks) ကာလ ကေတ် လိက်ညးတၞဟ် တပ်တပ်။
|}

== ၄။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ ကေုာံ သုတေသန (In Academia and Research) ==
ပ္ဍဲကဵု ဘာတက္ကသိုလ် ကေုာံ ဌာန်သုတေသနတအ်မ္ဂး၊ ပရေင်ကၠတ်ချူဂှ် ဒှ် ဒုဟ် မဇၞော်လောန်ရ။ ယဝ်ရ ကွးဘာမွဲ ကၠတ်ချူလဝ် လိက် သွက် Assignment မ္ဂး ဒးဒုင် ကဵု အမှတ် သုည (Failing grade) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒုင် နုက်ပတိတ် နူဘာ (Expulsion) မာန်ရ។ သွက် အစာသုတေသန (Researchers) တအ်မ္ဂး ယဝ်ရ ကၠတ်ချူလဝ် ဒေတာ ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ညးတၞဟ်တုဲ ပ္တိတ် ပ္ဍဲဂျာနေဝ်မ္ဂး၊ လိက်ဂှ် ဒးဒုင် နုက်ပတိတ် (Retraction) တုဲ ပရေင်ပတှ်ေစ ညးလောကတအ်ဂှ် လီုလာ်အာ လၟိုန်ကာလရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neville |first=C. |year=2010 |title=The Complete Guide to Referencing and Avoiding Plagiarism |publisher=Open University Press |edition=2nd |isbn=978-0335241033}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပ္ဍဲကဵု ပရိုင် ကေုာံ မဳဒဳယာ (In Journalism and Media) ==
လောက ပရိုင် (Journalism) ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု ပရေင်ပတှ်ေစ (Trust) ညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ။ ယဝ်ရ အစာပရိုင်မွဲ ကၠတ်ချူလဝ် ပရိုင် နူကဵု ဌာန်ပရိုင် တၞဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပရိုင်ပတောအ်မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပလီုပလာ် ယၟုဆေဝ် ဌာန်ပရိုင်ဂှ်ရ။ ဥပမာ မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ပရူ Jayson Blair (ဂျေသောန် ဗလဴ) မဒှ် အစာပရိုင် New York Times မဒးဒုင် နုက်ပတိတ် နူကမၠောန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ ဟိုတ်နူ ညး ကၠတ်ချူ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ်လဝ် ပရိုင် ပတောအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite news |last=Barry |first=D. |year=2003 |title=Correcting the Record; Times Reporter Who Resigned Leaves Long Trail of Deception |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2003/05/11/us/correcting-the-record-times-reporter-who-resigned-leaves-long-trail-of-deception.html |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပ္ဍဲကဵု အနုသုခုမ ကေုာံ လိက်ပတ် (In Arts and Literature) ==
ပရေင်ကၠတ်ချူ ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လပါ် အနုသုခုမ ဗီုကဵု ဒွက်၊ လိက်ဝတ္ထု၊ ကေုာံ ပါန်ခဳ တအ်ကီုရ။ ပ္ဍဲ လောကဒွက် (Music) မ္ဂး ပြသၞာ သီကေတ် အခိုက်ဒွက် ညးတၞဟ် (Plagiarism in music) ဂှ် ကတဵုဒှ်ဒၟံင် လၟိုန်ရ။ ဥပမာ ပွမကေတ် ရမ္သာင် ဟွံသေင်မ္ဂး အခိုက်ဒွက် ကိုပ်ကၠာ (Sampling) သက္ကု အခေါင်ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကၠတ်ချူရ။ ဆဂး ပ္ဍဲအနုသုခုမမ္ဂး ပွမ &quot;ကေတ် လညာတ်&quot; (Inspiration) ကဵု ပွမ &quot;ကၠတ်&quot; (Plagiarism) ဂှ် ပါ်ပါဲ သမ္တီဝါတ်ကွေဟ်ရ။

== ၇။ ပရေင်ကၠတ်ချူ ကဵု အခေါင်ပိုင်ပြဳ (Plagiarism vs. Copyright Infringement) ==
မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် ထေင်ကေတ် ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism) ကဵု ဒုဟ်အခေါင်ပိုင်ပြဳ (Copyright Infringement) ဂှ် တုပ်ပ်ရ။ ဆဂး တၞဟ်ခြာဒၟံင်ရ-
* '''ပရေင်ကၠတ်ချူ:''' ဒှ် ပြသၞာ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Ethical issue)။ ပွမဟွံကဵု ယၟု တမ်မူလ။ ၜိုန်ရ လိက်ဂှ် လောန်အာ အခိင်အခေါင်ပိုင်ပြဳ (Public domain) ကီုလေဝ်၊ ယဝ် ကေတ်တုဲ ဟွံကဵု တင်နိဿဲမ္ဂး ဒှ် ပရေင်ကၠတ်ချူ ရ။
* '''အခေါင်ပိုင်ပြဳ:''' ဒှ် ပြသၞာ သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal issue)။ ပွမစကာ ကမၠောန် မနွံကဵု အခေါင်ပိုင်ပြဳ သက္ကု အခေါင် ဟွံသေင်မ္ဂး သက္ကု ပွမကဵု သြန်။ ၜိုန်ရ ကဵုလဝ် တင်နိဿဲ ကီုလေဝ်၊ ယဝ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင်မ္ဂး ဒှ် ဒုဟ်အခေါင်ပိုင်ပြဳ မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Plagiarism vs. Copyright Infringement |url=https://www.plagiarism.org/article/plagiarism-vs-copyright-infringement |publisher=Plagiarism.org |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ နဲကဲ စၟတ် ကေုာံ ဆော့ဝဲလ် (Detection and Software) ==
သွက်ဂွံ စၟတ် ကေုာံ စဵုဒၞာ ပရေင်ကၠတ်ချူဂှ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် စကာကၠုင် ဆော့ဝဲလ် စၟတ် ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism detection software) တအ်ရ။ ဆော့ဝဲလ် မပြာကတ်အိုတ်တအ်ဂှ် ဒှ် '''Turnitin''', '''iThenticate''', ကေုာံ '''Copyscape''' တအ်ရ။ ဆော့ဝဲလ်တအ်ဏအ် ဍေဟ်တအ် ပတောအ်ၜတ် လိက်မပတိုန်လဝ်ဂှ် ကု လိက်ပရေင် မနွံ လ္တူ အေန်တာနေတ်၊ လိက်ဂျာနေဝ် ကေုာံ လိက်ကွးဘာတၞဟ်တအ်တုဲ၊ ဍေဟ် ပတိတ်ကဵု တင်စၟတ် လၟိဟ်တၟေင် (Similarity index) ရ။ ဆဂး ဆော့ဝဲလ်တအ်ဏအ်ဂှ် ဍေဟ် စၟတ်ကဵု ဆ လိက်မတုပ် (Text matching) ဟေင်တုဲ၊ လိက်မကလေင်ချူလဝ် ခိုဟ်ဟ် (Paraphrased) တအ်ဂှ် ဍေဟ် ရပ် ဟွံဂွံကီုရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Weber-Wulff |first=D. |year=2014 |title=False Feathers: A Perspective on Academic Plagiarism |publisher=Springer |isbn=978-3642399602}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပြသၞာ ပ္ဍဲခေတ် အေန်တာနေတ် ကေုာံ AI (Challenges in Internet and AI Era) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=F1eK_2V1E9k ပရူ ပရေင်ကၠတ်ချူ ပ္ဍဲခေတ် AI ပ္ဍဲ YouTube]

ခေတ် အေန်တာနေတ် ဂှ် ဖန်ကဵု ညံင် ပွမကဝ်ပဳ ကေုာံ ကၠတ်ချူ လိက်တအ် ဂွံလောဲသွာ ကွေဟ်ကွေဟ်ရ။ ဗွဲတၟေင် ပွမကေတ် လိက် နူကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကေုာံ ဘလံက် (Blogs) တအ်ရ။ တုဲပၠန် လၟုဟ်မ္ဂး ပြသၞာ တၟိ မွဲဂှ် ဒှ် '''AI Plagiarism''' ရ။ ကွးဘာတအ် စကာ AI ဗီုကဵု ChatGPT, Claude, တအ် သွက်ဂွံ ချူ လိက် Assignment တအ်ရ။ AI တအ်ဂှ် ဍေဟ် ခၞံဗဒှ် လိက်တၟိ (Generated text) တုဲ ဆော့ဝဲလ် Turnitin တြေံတအ် စၟတ် ဟွံညာတ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဌာန်ပရေင်ပညာတအ် ဒးဖန်ဗဒှ်ကၠုင် ဆော့ဝဲလ် စၟတ် AI (AI Detectors) ကေုာံ သၞောတ်ဝ် တၟိတၟိ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပြသၞာဏအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Cotton |first=D. R. |display-authors=etal |year=2023 |title=Chatting and cheating: Ensuring academic integrity in the era of ChatGPT |journal=Innovations in Education and Teaching International |doi=10.1080/14703297.2023.2190148}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ နဲကဲ စဵုဒၞာ ကေုာံ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Prevention and Ethics) ==
နဲကဲ ခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ ပရေင်ကၠတ်ချူ ဂှ် ဒှ် ပွမလ္ၚတ် နဲကဲ နိဿဲ (Citation) ကေုာံ ပွမကလေင်ချူ (Paraphrasing) မဍာံပြ ရ-

၁။ '''ပွမစကာ ဍံက် (Quotations):''' ယဝ်ရ မိက်ဂွံ ကေတ် လိက်ညးတၞဟ် တပ်တပ်မ္ဂး၊ သ္ဒးစုတ် ပ္ဍဲအကြာ ဍံက် (&quot;...&quot;) တုဲ ဒးကဵု တင်နိဿဲရ။

၂။ '''ပွမကလေင်ချူ (Paraphrasing):''' ဗှ် လိက်ညးတၞဟ် ညံင်ဂွံကၠိုဟ်တုဲ ကလေင်ချူ နကဵု မအရေဝ် ဇကုအလဵုဇကု။ တုဲမ္ဂး ဒးစုတ် တင်နိဿဲကီုရ။

၃။ '''နဲကဲ နိဿဲ (Citation Styles):''' လ္ၚတ်လဝ် နဲကဲ နိဿဲ မပ္တံကဵု APA, MLA, ဟွံသေင်မ္ဂး Chicago style တအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်။

၄။ '''ပရေင်ပညာ ဒ္ဂေတ်လၟေတ်:''' ဘာတက္ကသိုလ်တအ် သ္ဒးဗတောန်ကဵု ကွးဘာတအ် ပရူ ကိစ္စဇၞော် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ပရေင်ပညာ (Academic Integrity) နူစ ဍောတ်တ်တေအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Avoiding Plagiarism |url=https://owl.purdue.edu/owl/avoiding_plagiarism/index.html |publisher=Purdue Online Writing Lab (OWL) |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|title = ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ
|listclass = hlist
|list1 =
* '''ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ ပြသၞာ:''' [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]]
* [[Academic integrity]]
* [[Conflict of interest]]
* [[Copyright infringement]]
|list2 =
* '''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic Publishing):''' [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
* [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
* [[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]
|list3 =
* '''သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ:''' [[DOI]]
* [[Bibcode]]
* [[ISBN]]
}}

[[Category:ပရေင်ကၠတ်ချူ]]
[[Category:ဒ္ဂေတ်လၟေတ်]]
[[Category:ပရေင်ပညာ]]
[[Category:သုတေသန]]</text>
      <sha1>0atat6pfmw9j8so5ilov1yv6nzsrbm8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55440</id>
      <parentid>55439</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T02:59:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20403" sha1="p5u61mxlj6aarn6jqq3apm7dg7mjue9" xml:space="preserve">'''ပရေင်ကၠတ်ချူ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Plagiarism|Plagiarism]]) ဟီုဂှ် ဒှ် ပွမကေတ်စကာ လိက်ပတ်၊ ကသပ်လညာတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် ညးတၞဟ်တအ်တုဲ ပတိုန်ထ္ၜး နဒဒှ် ကမၠောန် သွက်ဇကုအလဵုဇကု သက္ကုပွမကဵု စၟတ်သမ္တီ (Attribution) ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမနိဿဲ (Citation) မဍာံပြရ။ ပရေင်ကၠတ်ချူဂှ် ပ္ဍဲကဵု လောကပရေင်ပညာ၊ ပရိုင် ကေုာံ အနုသုခုမ မ္ဂး စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ပွမလီလာန် ပလီုဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Ethical offense) မွဲရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ်ဂှ် တုပ်ဒၟံင် ကု ပွမကလိလောန် ဒုဟ် အခေါင်ပိုင်ပြဳ (Copyright infringement) ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ကၠတ်ချူဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ဒ္ဂေတ်လၟေတ်တုဲ ဒုဟ်အခေါင်ပိုင်ပြဳဂှ် ဒှ် ပြသၞာ သၞောဝ်ဥပဒေ ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ ဝင်၊ ဂကူနာနာ၊ ပြသၞာ ပ္ဍဲပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ နဲကဲ စဵုဒၞာ ပရေင်ကၠတ်ချူ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Plagiarism concept.jpg|250px|သင်္ကေတ ပရေင်ကၠတ်ချူ]]&lt;br/&gt;''ပွမကၠတ်ကေတ် ကသပ်လညာတ် ညးတၞဟ်တုဲ ပတိုန်ထ္ၜး နဒဒှ် ဇကုပိုင်''
|-
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
| ပွမစကာ ကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ် ညးတၞဟ် သက္ကုပွမကဵု စၟတ်သမ္တီ
|-
! ဂကူ အဓိကဂမၠိုင်
| Direct (ကၠတ်တပ်တပ်), Mosaic (ပံင်စပ်), Self-plagiarism (ကၠတ်ဇကုဇကု)
|-
! ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု
| ပွမလီလာန် ပရေင်ပညာ (Academic dishonesty)
|-
! နဲကဲ စၟတ်
| သာပ်ဝဲ (Turnitin, iThenticate, Copyscape)
|-
! နဲကဲ စဵုဒၞာ
| ပွမနိဿဲ (Citation)၊ ပွမကလေင်ချူ (Paraphrasing)
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပရေင်ကၠတ်ချူ ဂှ် ဒှ် အရာမပလီုပလာ် ပရေင်တပ်တး (Integrity) မၞိဟ်မွဲရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာတက္ကသိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာန်သုတေသနတအ်မ္ဂး၊ ယဝ်ရ ညးမွဲမွဲ ကၠတ်ချူလဝ် လိက်ညးတၞဟ်တုဲ ပတိုန်ထ္ၜး နဒဒှ် လိက်ဇကုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဂှ် တုပ်ညံင်ရဴ ပွမကၠတ် ဒြပ်ရတ်ညးတၞဟ် ကီုရ။ ပရေင်ကၠတ်ချူဂှ် ဟွံသေင်ဆ ပွမကဝ်ပဳ ကေတ် (Copy-paste) လိက်ညးတၞဟ်ဓဝ်၊ သီုကဵု ပွမကၠတ် ကသပ်လညာတ် (Ideas)၊ ဒေတာ သုတေသန၊ တြိဂံက်၊ ကေုာံ ဗီုရုပ်တအ်ကီုရ။ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ပရေင်ပညာ (Academic ethics) စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဇၟာပ်ဇၟာပ် တင်ဂရင်ဗတီ မကေတ်နူ ညးတၞဟ်ဂှ် သ္ဒးစၞောန်ထ္ၜးကဵု တမ်မူလ (Source) မဍာံပြ လၟိုန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Pecorari |first=D. |year=2013 |title=Teaching to Avoid Plagiarism: How to Promote Good Source Use |publisher=Open University Press |isbn=978-0335245949}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ယၟု (History and Etymology) ==
မအရေဝ် အင်္ဂလိက် &quot;Plagiarism&quot; ဂှ် ကၠုင်နူ လိက်လပ်တေန် &quot;plagiarius&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမကၠတ်မၞိဟ်&quot; (Kidnapper) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ ပထမ တေအ်၊ အစာကဗျ ရောမ မနွံယၟု [[w:Martial|Martial]] (မာရှယ်) ညးစကာလဝ် မအရေဝ်ဏအ် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက်ဂွံ စောဒက အစာကဗျ တၞဟ်မွဲ ဒဒှ်ရ ကၠတ်ဗှ်လဝ် ကဗျညးရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ်ဂှ် ပွမကေတ် လိက်ညးတၞဟ်တုဲ ကလေင်ချူဂှ် ဟွံစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဒုဟ်ဇၞော်ဇၞော်ဏီရ။ ဆဂး ပ္ဍဲဗွဝ်ကၠံ ၁၈ ကြဴနူ စက်ပ္ဍဵုဗီုလိက် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ သၞောဝ်အခေါင်ပိုင်ပြဳ လိက်ပတ် (Copyright laws) ဗီုကဵု Statute of Anne ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ပရေင်ကၠတ်ချူဂှ် ဒှ်ကၠုင် ပြသၞာ မဒးဒုင်စၟတ်သမ္တီ နကဵု ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Garfield |first=E. |year=1980 |title=From Citation Amnesia to Bibliographic Plagiarism |journal=Current Contents |volume=23 |pages=5–9}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ဂကူ ပရေင်ကၠတ်ချူနာနာ (Types of Plagiarism) ==
ပရေင်ကၠတ်ချူ ဂှ် နွံကဵု ဗီုပြင် နာနာသာ် မပ္တံကဵု -

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် ဂကူ ပရေင်ကၠတ်ချူ
|-
! ဂကူ 
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ
|-
| '''Direct Plagiarism''' (ကၠတ် တပ်တပ်) || ပွမကေတ် လိက်ညးတၞဟ် မွဲပိုဒ် ပေင်င် သက္ကုပွမပလေဝ်မွဲသာ်တုဲ ဟွံစုတ် တင်နိဿဲ။ || ကဝ်ပဳကေတ် လိက် နူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ တုဲ ပတိုန် Assignment။
|-
| '''Mosaic / Patchwriting''' (ကၠတ် ပံင်စပ်) || ပွမကေတ် ကသပ် နူဒၞာဲနာနာတုဲ ပလေဝ်စုတ် မအရေဝ် ညိညဓဝ် (Synonyms) တုဲ ဟွံကဵု တင်နိဿဲ။ || ပံင်စပ် လိက် နူ ဝေပ်သာက် ၃ ခု တုဲ ချူ နဒဒှ် လိက်ဇကု။
|-
| '''Self-Plagiarism''' (ကၠတ် ဇကုဇကု) || ပွမကလေင်စကာ လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် ဇကုမပ္တိတ်လဝ်တုဲတုဲတအ် နဒဒှ် အရာတၟိ။ || ပတိုန် လိက်သုတေသန မွဲပိုဒ်ဓဝ် ပ္ဍဲ ဂျာနေဝ် ၜါဒၞာဲ။
|-
| '''Accidental Plagiarism''' (ကၠတ် ဟွံတီစိုတ်) || ပွမဟွံစုတ် တင်နိဿဲ (Citation) ဗွဲမဍာံပြ ဟိုတ်နူ ဟွံကၠိုဟ် နဲကဲ နိဿဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝိုတ်အာ။ || ဝိုတ်စုတ် ဍံက် (Quotation marks) ကာလ ကေတ် လိက်ညးတၞဟ် တပ်တပ်။
|}

== ၄။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ ကေုာံ သုတေသန (In Academia and Research) ==
ပ္ဍဲကဵု ဘာတက္ကသိုလ် ကေုာံ ဌာန်သုတေသနတအ်မ္ဂး၊ ပရေင်ကၠတ်ချူဂှ် ဒှ် ဒုဟ် မဇၞော်လောန်ရ။ ယဝ်ရ ကွးဘာမွဲ ကၠတ်ချူလဝ် လိက် သွက် Assignment မ္ဂး ဒးဒုင် ကဵု အမှတ် သုည (Failing grade) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒုင် နုက်ပတိတ် နူဘာ (Expulsion) မာန်ရ។ သွက် အစာသုတေသန (Researchers) တအ်မ္ဂး ယဝ်ရ ကၠတ်ချူလဝ် ဒေတာ ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ညးတၞဟ်တုဲ ပ္တိတ် ပ္ဍဲဂျာနေဝ်မ္ဂး၊ လိက်ဂှ် ဒးဒုင် နုက်ပတိတ် (Retraction) တုဲ ပရေင်ပတှ်ေစ ညးလောကတအ်ဂှ် လီုလာ်အာ လၟိုန်ကာလရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neville |first=C. |year=2010 |title=The Complete Guide to Referencing and Avoiding Plagiarism |publisher=Open University Press |edition=2nd |isbn=978-0335241033}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပ္ဍဲကဵု ပရိုင် ကေုာံ မဳဒဳယာ (In Journalism and Media) ==
လောက ပရိုင် (Journalism) ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု ပရေင်ပတှ်ေစ (Trust) ညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ။ ယဝ်ရ အစာပရိုင်မွဲ ကၠတ်ချူလဝ် ပရိုင် နူကဵု ဌာန်ပရိုင် တၞဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပရိုင်ပတောအ်မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပလီုပလာ် ယၟုဆေဝ် ဌာန်ပရိုင်ဂှ်ရ။ ဥပမာ မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ပရူ Jayson Blair (ဂျေသောန် ဗလဴ) မဒှ် အစာပရိုင် New York Times မဒးဒုင် နုက်ပတိတ် နူကမၠောန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ ဟိုတ်နူ ညး ကၠတ်ချူ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ်လဝ် ပရိုင် ပတောအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite news |last=Barry |first=D. |year=2003 |title=Correcting the Record; Times Reporter Who Resigned Leaves Long Trail of Deception |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2003/05/11/us/correcting-the-record-times-reporter-who-resigned-leaves-long-trail-of-deception.html |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပ္ဍဲကဵု အနုသုခုမ ကေုာံ လိက်ပတ် (In Arts and Literature) ==
ပရေင်ကၠတ်ချူ ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လပါ် အနုသုခုမ ဗီုကဵု ဒွက်၊ လိက်ဝတ္ထု၊ ကေုာံ ပါန်ခဳ တအ်ကီုရ။ ပ္ဍဲ လောကဒွက် (Music) မ္ဂး ပြသၞာ သီကေတ် အခိုက်ဒွက် ညးတၞဟ် (Plagiarism in music) ဂှ် ကတဵုဒှ်ဒၟံင် လၟိုန်ရ။ ဥပမာ ပွမကေတ် ရမ္သာင် ဟွံသေင်မ္ဂး အခိုက်ဒွက် ကိုပ်ကၠာ (Sampling) သက္ကု အခေါင်ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကၠတ်ချူရ။ ဆဂး ပ္ဍဲအနုသုခုမမ္ဂး ပွမ &quot;ကေတ် လညာတ်&quot; (Inspiration) ကဵု ပွမ &quot;ကၠတ်&quot; (Plagiarism) ဂှ် ပါ်ပါဲ သမ္တီဝါတ်ကွေဟ်ရ။

== ၇။ ပရေင်ကၠတ်ချူ ကဵု အခေါင်ပိုင်ပြဳ (Plagiarism vs. Copyright Infringement) ==
မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် ထေင်ကေတ် ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism) ကဵု ဒုဟ်အခေါင်ပိုင်ပြဳ (Copyright Infringement) ဂှ် တုပ်ပ်ရ။ ဆဂး တၞဟ်ခြာဒၟံင်ရ-
* '''ပရေင်ကၠတ်ချူ:''' ဒှ် ပြသၞာ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Ethical issue)။ ပွမဟွံကဵု ယၟု တမ်မူလ။ ၜိုန်ရ လိက်ဂှ် လောန်အာ အခိင်အခေါင်ပိုင်ပြဳ (Public domain) ကီုလေဝ်၊ ယဝ် ကေတ်တုဲ ဟွံကဵု တင်နိဿဲမ္ဂး ဒှ် ပရေင်ကၠတ်ချူ ရ။
* '''အခေါင်ပိုင်ပြဳ:''' ဒှ် ပြသၞာ သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal issue)။ ပွမစကာ ကမၠောန် မနွံကဵု အခေါင်ပိုင်ပြဳ သက္ကု အခေါင် ဟွံသေင်မ္ဂး သက္ကု ပွမကဵု သြန်။ ၜိုန်ရ ကဵုလဝ် တင်နိဿဲ ကီုလေဝ်၊ ယဝ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင်မ္ဂး ဒှ် ဒုဟ်အခေါင်ပိုင်ပြဳ မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Plagiarism vs. Copyright Infringement |url=https://www.plagiarism.org/article/plagiarism-vs-copyright-infringement |publisher=Plagiarism.org |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ နဲကဲ စၟတ် ကေုာံ သာပ်ဝဲ (Detection and Software) ==
သွက်ဂွံ စၟတ် ကေုာံ စဵုဒၞာ ပရေင်ကၠတ်ချူဂှ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် စကာကၠုင် သာပ်ဝဲ စၟတ် ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism detection software) တအ်ရ။ သာပ်ဝဲ မပြာကတ်အိုတ်တအ်ဂှ် ဒှ် '''Turnitin''', '''iThenticate''', ကေုာံ '''Copyscape''' တအ်ရ။ သာပ်ဝဲတအ်ဏအ် ဍေဟ်တအ် ပတောအ်ၜတ် လိက်မပတိုန်လဝ်ဂှ် ကု လိက်ပရေင် မနွံ လ္တူ အေန်တာနေတ်၊ လိက်ဂျာနေဝ် ကေုာံ လိက်ကွးဘာတၞဟ်တအ်တုဲ၊ ဍေဟ် ပတိတ်ကဵု တင်စၟတ် လၟိဟ်တၟေင် (Similarity index) ရ။ ဆဂး သာပ်ဝဲတအ်ဏအ်ဂှ် ဍေဟ် စၟတ်ကဵု ဆ လိက်မတုပ် (Text matching) ဟေင်တုဲ၊ လိက်မကလေင်ချူလဝ် ခိုဟ်ဟ် (Paraphrased) တအ်ဂှ် ဍေဟ် ရပ် ဟွံဂွံကီုရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Weber-Wulff |first=D. |year=2014 |title=False Feathers: A Perspective on Academic Plagiarism |publisher=Springer |isbn=978-3642399602}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပြသၞာ ပ္ဍဲခေတ် အေန်တာနေတ် ကေုာံ AI (Challenges in Internet and AI Era) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=F1eK_2V1E9k ပရူ ပရေင်ကၠတ်ချူ ပ္ဍဲခေတ် AI ပ္ဍဲ YouTube]

ခေတ် အေန်တာနေတ် ဂှ် ဖန်ကဵု ညံင် ပွမကဝ်ပဳ ကေုာံ ကၠတ်ချူ လိက်တအ် ဂွံလောဲသွာ ကွေဟ်ကွေဟ်ရ။ ဗွဲတၟေင် ပွမကေတ် လိက် နူကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကေုာံ ဘလံက် (Blogs) တအ်ရ။ တုဲပၠန် လၟုဟ်မ္ဂး ပြသၞာ တၟိ မွဲဂှ် ဒှ် '''AI Plagiarism''' ရ။ ကွးဘာတအ် စကာ AI ဗီုကဵု ChatGPT, Claude, တအ် သွက်ဂွံ ချူ လိက် Assignment တအ်ရ။ AI တအ်ဂှ် ဍေဟ် ခၞံဗဒှ် လိက်တၟိ (Generated text) တုဲ သာပ်ဝဲ Turnitin တြေံတအ် စၟတ် ဟွံညာတ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဌာန်ပရေင်ပညာတအ် ဒးဖန်ဗဒှ်ကၠုင် သာပ်ဝဲ စၟတ် AI (AI Detectors) ကေုာံ သၞောတ်ဝ် တၟိတၟိ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပြသၞာဏအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Cotton |first=D. R. |display-authors=etal |year=2023 |title=Chatting and cheating: Ensuring academic integrity in the era of ChatGPT |journal=Innovations in Education and Teaching International |doi=10.1080/14703297.2023.2190148}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ နဲကဲ စဵုဒၞာ ကေုာံ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Prevention and Ethics) ==
နဲကဲ ခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ ပရေင်ကၠတ်ချူ ဂှ် ဒှ် ပွမလ္ၚတ် နဲကဲ နိဿဲ (Citation) ကေုာံ ပွမကလေင်ချူ (Paraphrasing) မဍာံပြ ရ-

၁။ '''ပွမစကာ ဍံက် (Quotations):''' ယဝ်ရ မိက်ဂွံ ကေတ် လိက်ညးတၞဟ် တပ်တပ်မ္ဂး၊ သ္ဒးစုတ် ပ္ဍဲအကြာ ဍံက် (&quot;...&quot;) တုဲ ဒးကဵု တင်နိဿဲရ။

၂။ '''ပွမကလေင်ချူ (Paraphrasing):''' ဗှ် လိက်ညးတၞဟ် ညံင်ဂွံကၠိုဟ်တုဲ ကလေင်ချူ နကဵု မအရေဝ် ဇကုအလဵုဇကု။ တုဲမ္ဂး ဒးစုတ် တင်နိဿဲကီုရ။

၃။ '''နဲကဲ နိဿဲ (Citation Styles):''' လ္ၚတ်လဝ် နဲကဲ နိဿဲ မပ္တံကဵု APA, MLA, ဟွံသေင်မ္ဂး Chicago style တအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်။

၄။ '''ပရေင်ပညာ ဒ္ဂေတ်လၟေတ်:''' ဘာတက္ကသိုလ်တအ် သ္ဒးဗတောန်ကဵု ကွးဘာတအ် ပရူ ကိစ္စဇၞော် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ပရေင်ပညာ (Academic Integrity) နူစ ဍောတ်တ်တေအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Avoiding Plagiarism |url=https://owl.purdue.edu/owl/avoiding_plagiarism/index.html |publisher=Purdue Online Writing Lab (OWL) |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|title = ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ
|listclass = hlist
|list1 =
* '''ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ ပြသၞာ:''' [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]]
* [[Academic integrity]]
* [[Conflict of interest]]
* [[Copyright infringement]]
|list2 =
* '''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic Publishing):''' [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
* [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
* [[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]
|list3 =
* '''သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ:''' [[DOI]]
* [[Bibcode]]
* [[ISBN]]
}}

[[Category:ပရေင်ကၠတ်ချူ]]
[[Category:ဒ္ဂေတ်လၟေတ်]]
[[Category:ပရေင်ပညာ]]
[[Category:သုတေသန]]</text>
      <sha1>p5u61mxlj6aarn6jqq3apm7dg7mjue9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ISBN</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11287</id>
    <revision>
      <id>55441</id>
      <timestamp>2026-06-23T03:04:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ISBN''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''International Standard Book Number''' (ဂၞန်စၟတ်သမ္တီ လိက်အုပ် အလုံဂၠးကဝ်) ဟီုဂှ် ဒှ် မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ ဗွဲမတန်ကြန် မစကာ သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ လိက်အုပ်ဂမ...&quot;</comment>
      <origin>55441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20569" sha1="8wi8vuzqrdm2mdxbpo3m4ljgnos4uca" xml:space="preserve">'''ISBN''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''International Standard Book Number''' (ဂၞန်စၟတ်သမ္တီ လိက်အုပ် အလုံဂၠးကဝ်) ဟီုဂှ် ဒှ် မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ ဗွဲမတန်ကြန် မစကာ သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ လိက်အုပ်ဂမၠိုင် ဗွဲမလောဲသွာ ပ္ဍဲကဵု လောကပရေင်ပ္တိတ်လိက် ကေုာံ တိုက်ဗှ်လိက် အလုံဂၠးကဝ်ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် လိက်အုပ် မပ္တိတ်လလောင်တြးလဝ် နကဵု ဗီုပြင် မတၞဟ်ခြာ (ဥပမာ - လိက်အုပ်ခိုင်င် (Hardcover)၊ လိက်အုပ်ဓမ္မတာ (Paperback)၊ ကေုာံ လိက်အဳဘုတ် (E-book)) တအ်ဂှ် နွံကဵု မဂၞန် ISBN မတၞဟ်ခြာလဝ် ရေင်သကအ်ရ။ သၞောတ် ISBN ဏအ်ဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နူကဵု သၞာံ ၁၉၇၀ တုဲ လၟုဟ်မ္ဂး ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု မဂၞန် (၁၃) မ ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ နဲကဲတွက်၊ ကေုာံ ပရေင်စကာ ISBN ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ISBN (International Standard Book Number)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:EAN-13-ISBN-13.svg|250px|ဗါကုဒ် ISBN-13]]&lt;br/&gt;''ဗီုပြင် ဗါကုဒ် (Barcode) သွက် ဂၞန် ISBN-13''
|-
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
| မဂၞန်စၟတ်သမ္တီ သွက် လိက်အုပ် အလုံဂၠးကဝ်
|-
! စၟတ်သမ္တီ စံညိင်
| ISO 2108
|-
! ညးခၞံဗဒှ် ကိုပ်ကၠာ
| Gordon Foster (သၞာံ ၁၉၆၅ - SBN)
|-
! သၞာံ မစပ္တိတ်
| ၁၉၇၀ (ISBN-10)
|-
! ပြံင်လှာဲ စကာ ISBN-13
| ၁ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၇
|-
! ဂကောံအုပ်ဓုပ် အဓိက
| [[w:International ISBN Agency|International ISBN Agency]]
|-
! လဒက်ပတန်
| ၅ သ္ကုတ် (Prefix, Group, Registrant, Publication, Check digit)
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပ္ဍဲကဵု လောက ပရေင်သွံရာန် လိက်အုပ် ကေုာံ တိုက်ဗှ်လိက် (Libraries) တအ်မ္ဂး၊ လိက်အုပ် မဂၠိုင်ကဵု ပြကိုဋ်တအ်ဂှ် ညံင်ဟွံဂွံ ထုဲကြာန် ရေင်သကအ်ဂှ် ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော်လောန်ရ。 ယဝ်ရ ဂၠာဲဆ လိက်က္ဍိုပ် (Title) ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟုအစာချူလိက် (Author) ဓဝ်မ္ဂး တုပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် နွံမာန်ရ။ သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ပြသၞာဏအ်တုဲ ဂကောံစံညိင် ဂၠးကဝ် (ISO) တအ် ခုတ်ဗဒှ်လဝ် '''ISBN''' ရ။ ISBN မွဲမ္ဂး ဍေဟ် စၞောန်ထ္ၜးကဵု လိက်အုပ်မွဲအုပ်၊ ညးမပ္တိတ်လိက်မွဲတၠ၊ ကေုာံ ဒေသ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာမအရေဝ် မွဲ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် တုပ်ညံင်ရဴ မဂၞန် မှတ်ပုံတင် သွက် လိက်အုပ်တအ် ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=What is an ISBN? |url=https://www.isbn-international.org/content/what-isbn |publisher=International ISBN Agency |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ဂၞန်စၟတ်သမ္တီ လိက်အုပ်ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၁၉၆၅ ကာလ ပါမောက္ခ အင်္ဂလာန် ဂေါဒေန် ဖေါသတာ (Gordon Foster) မခၞံဗဒှ် သၞောတ် SBN (Standard Book Numbering) မနွံ ၉-မ သွက် ကမ္မဏဳသွံလိက် WHSmith ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Foster |first=G. |year=1966 |title=Standard Numbering in the Book Trade |journal=The Bookseller |pages=2024–2026}}&lt;/ref&gt;။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၀ ဂှ် ဂကောံ ISO (International Organization for Standardization) တအ် ထပ်ဗပေင်စုတ် မဂၞန် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဍုင်တုဲ ပ္တိတ်လလောင်တြး နဒဒှ် '''ISBN-10''' (ဂၞန် ၁၀-မ) သၟဝ် စံညိင် ISO 2108 ရ။ လက္ကရဴဏအ် ဟိုတ်နူ လိက်အုပ် ပ္တိတ်ဂၠိုင်ကၠုင်လောန်တုဲ မဂၞန် ၁၀-မ ဂှ် ဟွံရုံဂပ်တုဲ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁ ဇာန်နဝါရဳ သၞာံ ၂၀၀၇ ဂှ် ပြံင်လှာဲစကာကၠုင် သၞောတ် '''ISBN-13''' မနွံ ဂၞန် ၁၃-မ စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bradley |first=P. |year=2008 |title=The Advanced Internet Searcher's Handbook |publisher=Facet Publishing |isbn=978-1856046022}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လဒက်ပတန် ဂၞန် ISBN-13 (Structure of an ISBN-13) ==
လၟုဟ်မ္ဂး ဂၞန် ISBN သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု မဂၞန် ၁၃ မ တုဲ ပါ်လဝ် ၅ သ္ကုတ် နကဵု ဍံက် (Hyphen) ရ။ ဥပမာ - `978-3-16-148410-0` မ္ဂး-
၁။ '''က္ဍိုပ် (Prefix Element):''' မဂၞန် ၃ မ။ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် စကာ `978` ဟွံသေင်မ္ဂး `979` ရ (ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် စၟတ်သမ္တီ သွက် လိက်အုပ် ပ္ဍဲ သၞောတ် EAN)။
၂။ '''ဂကောံစၟတ်သမ္တီ (Registration Group Element):''' စၞောန်ထ္ၜးကဵု ဍုင်၊ ဒေသ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာမအရေဝ်။ ဥပမာ `0` ကဵု `1` ဂှ် သွက် ဘာသာအင်္ဂလိက်၊ `3` ဂှ် သွက် ဘာသာဂျာမာန်။
၃။ '''ညးမပ္တိတ်လိက် (Registrant Element):''' မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ သွက် တိုက်ပ္တိတ်လိက် (Publisher) မွဲမွဲ။ ယဝ်ရ တိုက်ပ္တိတ်လိက်ဂှ် ဇၞော်မ္ဂး မဂၞန်ဏအ် ဂၠေအ်ရ။
၄။ '''မဂၞန် လိက်အုပ် (Publication Element):''' စၟတ်သမ္တီ သွက် လိက်က္ဍိုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗီုပြင် မပ္တိတ် (ဥပမာ Hardcover, PDF) ရ။
၅။ '''ဂၞန်စၟတ် (Check Digit):''' မဂၞန် လက္ကရဴအိုတ် မွဲမ သွက်ဂွံ စၟတ်ရံင် ဒဒှ်ရ ဂၞန် မဂၠိုင်ကဵု မ ကိုပ်ကၠာတအ်ဂှ် ဍာံ/ဟွံဍာံ (တွက်လဝ် နကဵု သင်္ချာ) ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Anatomy of a 13-digit ISBN |url=https://www.isbn-international.org/content/anatomy-13-digit-isbn |publisher=International ISBN Agency |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ သၞောတ် ဂၞန် ၁၀-မ ကဵု ၁၃-မ (10-digit vs 13-digit Systems) ==
ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၂၀၀၇ ဂှ် စကာကၠုင် ISBN-10 ရ။ ဍေဟ်တအ် ဟွံမဲ ကဵု က္ဍိုပ် `978` တုဲ ပါ်လဝ် ၄ သ္ကုတ်ဟေင်ရ။
* '''ISBN-10:''' `0-306-40615-2`
* '''ISBN-13:''' `978-0-306-40615-7`
သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ နူ ၁၀ မ ကဵု ၁၃ မ ဂှ် လောဲသွာလောန်ရ။ ဆထပ်စုတ် `978` ပ္ဍဲဂတတုဲ ကလေင်တွက် ဂၞန်စၟတ် (Check digit) လက္ကရဴအိုတ်ဂှ်မ္ဂး ကလိဂွံ ISBN-13 မာန်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ISBN-10 တအ်ဂှ် ဟွံပ္တိတ်ယျကီုလေဝ်၊ လိက်တြေံတအ်ဂှ် ဆက်စကာဒၟံင် ၜါဗီု သီုဖအိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rosen |first=J. |year=2005 |title=The ISBN-13 transition |journal=Publishers Weekly |volume=252 |issue=15 |pages=24–26}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ နဲကဲ တွက် ဂၞန်စၟတ် (Calculation of the Check Digit) ==
ဂၞန်စၟတ် (Check digit) ဂှ် ဒှ် နဲကဲ သင်္ချာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ဗၠေတ်ယောင် ကာလ တက်စုတ် မဂၞန် ပ္ဍဲကောန်ပျူတာရ။
* '''သွက် ISBN-10 (Modulo 11):''' တွက်လဝ် နကဵု သၞောတ် Modulo 11 ရ။ ဂၞန်စၟတ်ဂှ် ဒှ်မာန် နူ 0 စဵုကဵု 9 ကေုာံ `X` (X ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် 10 ပ္ဍဲ လပ်တေန်) ရ။
* '''သွက် ISBN-13 (Modulo 10):''' တွက်လဝ် နကဵု သၞောတ် Modulo 10 ရ။ ဂၞန် မွဲမ ကဵု မွဲမ တအ်ဂှ် ပံင်စုတ်လဝ် နကဵု ပရေင်ပၟဝ် 1 ကဵု 3 ပြံက်ပြေက် ရေင်သကအ်ရ။ ဥပမာ - ဂၞန်ပထမ x 1 + ဂၞန်ဒုတိယ x 3 + ဂၞန်တတိယ x 1 ... စဵုကဵု အိုတ်တုဲ တွက်ရံင် နကဵု Modulo 10 မ္ဂး ကလိဂွံ ဂၞန်စၟတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=ISBN Check Digit Calculator |url=https://www.isbn.org/ISBN_check_digit_calculator |publisher=Bowker |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပရေင်ပ္တိတ် ကေုာံ ဂကောံအုပ်ဓုပ် (Issuance and Administration) ==
ISBN တအ်ဂှ် အုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု '''International ISBN Agency''' မနွံ ဒတန် ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် (London) ရ။ ဆဂး ညးတအ် ဟွံပ္တိတ်ကဵု ညးချူလိက် ဟွံသေင်မ္ဂး တိုက်ပ္တိတ်လိက် တအ် တိုက်ရိုက်ရ။ ညးတအ် ကဵုလဝ် အခေါင် ကု အေဂျေန်သဳ ဆေင်စပ်ကဵု ဍုင် (National ISBN Agencies) မနွံ ၜိုတ် ၁၅၀ ဍုင် ပြင်င်ရ။
ဥပမာ - ပ္ဍဲ အမေရိကာန် မ္ဂး ဂကောံ Bowker ဒှ်ညးပ္တိတ်ကဵုရ။ ပ္ဍဲဍုင်မြန်မာမ္ဂး ရုင်စာပေဗိမာန် (Sarpay Beikman) မနွံသၟဝ် ဌာနဝန်ဇၞော် ပရေင်လလောင်ပရိုင် တအ် ဒှ်ညးအုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပ္တိတ်ကဵု ISBN သွက် လိက်အုပ် မပ္တိတ် ပ္ဍဲဍုင်မြန်မာ သီုဖအိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gillespie |first=T. |year=2021 |title=Publishing and the Book Trade |publisher=Routledge |isbn=978-0367468164}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ လွပ် ကေုာံ အကျိုးဂုဏ်ဂမၠိုင် (Applications and Benefits) ==
ISBN ဂှ် နွံကဵု အကျိုးဂုဏ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု လောကနာနာ-
* '''သွက် ပရေင်သွံရာန်:''' ကာလ သွံရာန် လိက် ပ္ဍဲကဵု ဘာကုတ် (Barcode scanner) မ္ဂး လောဲသွာလောန်ရ။
* '''သွက် တိုက်ဗှ်လိက် (Libraries):''' သွက်ဂွံ စုတ်စရင် (Cataloging) လိက်အုပ် ကေုာံ ဂၠာဲလိက် ပ္ဍဲ စရင် MARC 21 လောဲသွာ။
* '''သွက် ညးချူလိက် ကဵု တိုက်ပ္တိတ်လိက်:''' လိက်အုပ်ဇကု ဂွံစိုပ် အလုံဂၠးကဝ်တုဲ ပ္ဍဲ Amazon ကေုာံ Goodreads တအ်လေဝ် ဂၠာဲဆဵု လောဲသွာရ။
* '''ပရေင်နိဿဲ:''' ကာလ ချူ လိက်သုတေသနမ္ဂး နိဿဲကဵု ISBN ဂှ် ကဵု ညးဗှ်တအ် ဂၠာဲဆဵု လိက်အုပ် ဇေတ်တ်မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kasdorf |first=W. |year=2003 |title=The Columbia Guide to Digital Publishing |publisher=Columbia University Press |pages=440–445 |isbn=978-0231124997}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပွမပတောအ်ၜတ် ကု သင်္ကေတ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with other Identifiers) ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် ISBN ကု သင်္ကေတ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပ္တိတ်လိက် တၞဟ်ဂမၠိုင်
|-
! သင်္ကေတ
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
! လွပ် အဓိက ကေုာံ အရာမစၟတ်သမ္တီ
|-
| '''ISBN''' || International Standard Book Number || သွက် လိက်အုပ် (Books, Monograph) မပ္တိတ် မွဲဝါဓဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၞပ်မွဲမွဲ။
|-
| '''[[w:ISSN|ISSN]]''' || International Standard Serial Number || သွက် လိက်ဂျာနေဝ် ကေုာံ မဂ္ဂဇြေန် (Serials) မပ္တိတ်ဒၟံင် လၟိုန်ကာလ (ဥပမာ မွဲဂိတု မွဲဝါ)။
|-
| '''[[DOI]]''' || Digital Object Identifier || သွက် လိက်ပရေင် ပရေင်ပညာ (Academic articles)၊ အရာဒဳဂျဳတယ်၊ ကေုာံ ဒေတာ။
|-
| '''[[Bibcode]]''' || Astrophysics Data System Code || သွက် လိက်သုတေသန ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ။
|-
| '''ISMN''' || International Standard Music Number || သွက် ဒွက် ကေုာံ လိက်အခိုက်ဒွက် (Printed music)။
|}

== ၉။ ပြသၞာ ကေုာံ အရာမဒးသတိဂမၠိုင် (Challenges and Limitations) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=R9j0D_Qk2u0 ပရူ ဗီုလဵု ဂၞန် ISBN ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲ YouTube]

ၜိုန်ရ ISBN ဂှ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာလ္ၚဵု နွံဒၟံင်ကီုရ။ 
၁။ '''င္ၚုဟ်မး:''' ပ္ဍဲကဵု ဍုင်လ္ၚဵုတအ်မ္ဂး သွက်ဂွံ အာတ် ISBN မွဲမဂှ် ဒးကဵု သြန် င္ၚုဟ်က္ဍင်ရ (ဥပမာ ပ္ဍဲ အမေရိကာန် မ္ဂး မွဲမ ၜိုတ် $125)။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အခက်အခုဲ သွက် ညးမပ္တိတ်လိက် နကဵုအလဵုဇကု (Self-publishers) တအ်ရ။ 
၂။ '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင်:''' လိက်အုပ် မွဲအုပ်ဓဝ် ယဝ်ရ ပ္တိတ် နကဵု PDF မွဲဗီု၊ EPUB မွဲဗီု၊ ကေုာံ လိက်အုပ်ဓမ္မတာ မွဲဗီုမ္ဂး သ္ဒးအာတ် ISBN ၃ မ တၞဟ်ခြာရ။ ဏအ်ဂှ် ဖန်ကဵု ညံင်ဂွံ ယှုက်ယှောအ် မာန်ရ။
၃။ '''ဟွံမဲကဵု ဒၞာဲဒတန် (No location data):''' ဍေဟ် ဟွံတုပ် ကဵု DOI တုဲ ဍေဟ် ဟွံစၞောန်ထ္ၜးကဵု ဒၞာဲ URL ပ္ဍဲ အေန်တာနေတ် မချိုတ်ပၠိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Squires |first=C. |year=2007 |title=Marketing Literature: The Making of Contemporary Writing in Britain |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1403994011}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future) ==
ISBN ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် ကြောမ်ဇုတ် သွက် လောကပရေင်ပ္တိတ်လိက် လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ တုဲ၊ စဵုကဵု ခေတ် ဒဳဂျဳတယ် လၟုဟ်လေဝ် ဍေဟ် ဆက်လက် ကိစ္စဇၞော်ဒၟံင်ဏီရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး ယဝ်ရ လိက်အဳဘုတ် (E-books) ကေုာံ လိက်ရမ္သာင် (Audiobooks) တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဂၠိုင်တိုန်မ္ဂး သၞောတ် ISBN ဏအ် လေဝ် သ္ဒးဇၞော်မောဝ် ပလေဝ်ပလေတ် ဗီုပြင် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ပရေင်လွပ် ဒဳဂျဳတယ် ဂမၠိုင်ရ။ ဆဂး အလုံမွဲ ဂၠးကဝ် ဒုင်တဲလဝ်တုဲတုဲတုဲ ISBN ဂှ် ဆက်တန်တဴအာ နဒဒှ် မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ လိက်အုပ် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် လၟိုန်ကာလရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Future of the ISBN |url=https://www.iso.org/news/2014/10/Ref1893.html |publisher=International Organization for Standardization (ISO) |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|title = ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ပရေင်ပညာ၊ စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ
|listclass = hlist
|list1 =
* '''သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီဂမၠိုင် (Identifiers):''' [[ISBN]]
* [[DOI]]
* [[Bibcode]]
* [[w:ISSN|ISSN]]
* [[w:ORCID|ORCID]]
|list2 =
* '''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic Publishing):''' [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
* [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
* [[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]
* [[w:Open access|Open Access]]
|list3 =
* '''ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ ပြသၞာ:''' [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]]
* [[w:Academic integrity|Academic integrity]]
* [[w:Conflict of interest|Conflict of interest]]
}}

[[Category:ISBN]]
[[Category:သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ]]
[[Category:ပရေင်ပ္တိတ် လိက်]]
[[Category:လိက်အုပ်]]</text>
      <sha1>8wi8vuzqrdm2mdxbpo3m4ljgnos4uca</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55442</id>
      <parentid>55441</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T03:04:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၉။ ပြသၞာ ကေုာံ အရာမဒးသတိဂမၠိုင် (Challenges and Limitations) */</comment>
      <origin>55442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20572" sha1="i38j2fc0s6p3g9itzg761tv0ih0aehq" xml:space="preserve">'''ISBN''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''International Standard Book Number''' (ဂၞန်စၟတ်သမ္တီ လိက်အုပ် အလုံဂၠးကဝ်) ဟီုဂှ် ဒှ် မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ ဗွဲမတန်ကြန် မစကာ သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ လိက်အုပ်ဂမၠိုင် ဗွဲမလောဲသွာ ပ္ဍဲကဵု လောကပရေင်ပ္တိတ်လိက် ကေုာံ တိုက်ဗှ်လိက် အလုံဂၠးကဝ်ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် လိက်အုပ် မပ္တိတ်လလောင်တြးလဝ် နကဵု ဗီုပြင် မတၞဟ်ခြာ (ဥပမာ - လိက်အုပ်ခိုင်င် (Hardcover)၊ လိက်အုပ်ဓမ္မတာ (Paperback)၊ ကေုာံ လိက်အဳဘုတ် (E-book)) တအ်ဂှ် နွံကဵု မဂၞန် ISBN မတၞဟ်ခြာလဝ် ရေင်သကအ်ရ။ သၞောတ် ISBN ဏအ်ဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နူကဵု သၞာံ ၁၉၇၀ တုဲ လၟုဟ်မ္ဂး ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု မဂၞန် (၁၃) မ ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ နဲကဲတွက်၊ ကေုာံ ပရေင်စကာ ISBN ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ISBN (International Standard Book Number)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:EAN-13-ISBN-13.svg|250px|ဗါကုဒ် ISBN-13]]&lt;br/&gt;''ဗီုပြင် ဗါကုဒ် (Barcode) သွက် ဂၞန် ISBN-13''
|-
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
| မဂၞန်စၟတ်သမ္တီ သွက် လိက်အုပ် အလုံဂၠးကဝ်
|-
! စၟတ်သမ္တီ စံညိင်
| ISO 2108
|-
! ညးခၞံဗဒှ် ကိုပ်ကၠာ
| Gordon Foster (သၞာံ ၁၉၆၅ - SBN)
|-
! သၞာံ မစပ္တိတ်
| ၁၉၇၀ (ISBN-10)
|-
! ပြံင်လှာဲ စကာ ISBN-13
| ၁ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၇
|-
! ဂကောံအုပ်ဓုပ် အဓိက
| [[w:International ISBN Agency|International ISBN Agency]]
|-
! လဒက်ပတန်
| ၅ သ္ကုတ် (Prefix, Group, Registrant, Publication, Check digit)
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပ္ဍဲကဵု လောက ပရေင်သွံရာန် လိက်အုပ် ကေုာံ တိုက်ဗှ်လိက် (Libraries) တအ်မ္ဂး၊ လိက်အုပ် မဂၠိုင်ကဵု ပြကိုဋ်တအ်ဂှ် ညံင်ဟွံဂွံ ထုဲကြာန် ရေင်သကအ်ဂှ် ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော်လောန်ရ。 ယဝ်ရ ဂၠာဲဆ လိက်က္ဍိုပ် (Title) ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟုအစာချူလိက် (Author) ဓဝ်မ္ဂး တုပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် နွံမာန်ရ။ သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ပြသၞာဏအ်တုဲ ဂကောံစံညိင် ဂၠးကဝ် (ISO) တအ် ခုတ်ဗဒှ်လဝ် '''ISBN''' ရ။ ISBN မွဲမ္ဂး ဍေဟ် စၞောန်ထ္ၜးကဵု လိက်အုပ်မွဲအုပ်၊ ညးမပ္တိတ်လိက်မွဲတၠ၊ ကေုာံ ဒေသ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာမအရေဝ် မွဲ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် တုပ်ညံင်ရဴ မဂၞန် မှတ်ပုံတင် သွက် လိက်အုပ်တအ် ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=What is an ISBN? |url=https://www.isbn-international.org/content/what-isbn |publisher=International ISBN Agency |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ဂၞန်စၟတ်သမ္တီ လိက်အုပ်ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၁၉၆၅ ကာလ ပါမောက္ခ အင်္ဂလာန် ဂေါဒေန် ဖေါသတာ (Gordon Foster) မခၞံဗဒှ် သၞောတ် SBN (Standard Book Numbering) မနွံ ၉-မ သွက် ကမ္မဏဳသွံလိက် WHSmith ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Foster |first=G. |year=1966 |title=Standard Numbering in the Book Trade |journal=The Bookseller |pages=2024–2026}}&lt;/ref&gt;။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၀ ဂှ် ဂကောံ ISO (International Organization for Standardization) တအ် ထပ်ဗပေင်စုတ် မဂၞန် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဍုင်တုဲ ပ္တိတ်လလောင်တြး နဒဒှ် '''ISBN-10''' (ဂၞန် ၁၀-မ) သၟဝ် စံညိင် ISO 2108 ရ။ လက္ကရဴဏအ် ဟိုတ်နူ လိက်အုပ် ပ္တိတ်ဂၠိုင်ကၠုင်လောန်တုဲ မဂၞန် ၁၀-မ ဂှ် ဟွံရုံဂပ်တုဲ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁ ဇာန်နဝါရဳ သၞာံ ၂၀၀၇ ဂှ် ပြံင်လှာဲစကာကၠုင် သၞောတ် '''ISBN-13''' မနွံ ဂၞန် ၁၃-မ စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bradley |first=P. |year=2008 |title=The Advanced Internet Searcher's Handbook |publisher=Facet Publishing |isbn=978-1856046022}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လဒက်ပတန် ဂၞန် ISBN-13 (Structure of an ISBN-13) ==
လၟုဟ်မ္ဂး ဂၞန် ISBN သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု မဂၞန် ၁၃ မ တုဲ ပါ်လဝ် ၅ သ္ကုတ် နကဵု ဍံက် (Hyphen) ရ။ ဥပမာ - `978-3-16-148410-0` မ္ဂး-
၁။ '''က္ဍိုပ် (Prefix Element):''' မဂၞန် ၃ မ။ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် စကာ `978` ဟွံသေင်မ္ဂး `979` ရ (ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် စၟတ်သမ္တီ သွက် လိက်အုပ် ပ္ဍဲ သၞောတ် EAN)။
၂။ '''ဂကောံစၟတ်သမ္တီ (Registration Group Element):''' စၞောန်ထ္ၜးကဵု ဍုင်၊ ဒေသ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာမအရေဝ်။ ဥပမာ `0` ကဵု `1` ဂှ် သွက် ဘာသာအင်္ဂလိက်၊ `3` ဂှ် သွက် ဘာသာဂျာမာန်။
၃။ '''ညးမပ္တိတ်လိက် (Registrant Element):''' မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ သွက် တိုက်ပ္တိတ်လိက် (Publisher) မွဲမွဲ။ ယဝ်ရ တိုက်ပ္တိတ်လိက်ဂှ် ဇၞော်မ္ဂး မဂၞန်ဏအ် ဂၠေအ်ရ။
၄။ '''မဂၞန် လိက်အုပ် (Publication Element):''' စၟတ်သမ္တီ သွက် လိက်က္ဍိုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗီုပြင် မပ္တိတ် (ဥပမာ Hardcover, PDF) ရ။
၅။ '''ဂၞန်စၟတ် (Check Digit):''' မဂၞန် လက္ကရဴအိုတ် မွဲမ သွက်ဂွံ စၟတ်ရံင် ဒဒှ်ရ ဂၞန် မဂၠိုင်ကဵု မ ကိုပ်ကၠာတအ်ဂှ် ဍာံ/ဟွံဍာံ (တွက်လဝ် နကဵု သင်္ချာ) ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Anatomy of a 13-digit ISBN |url=https://www.isbn-international.org/content/anatomy-13-digit-isbn |publisher=International ISBN Agency |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ သၞောတ် ဂၞန် ၁၀-မ ကဵု ၁၃-မ (10-digit vs 13-digit Systems) ==
ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၂၀၀၇ ဂှ် စကာကၠုင် ISBN-10 ရ။ ဍေဟ်တအ် ဟွံမဲ ကဵု က္ဍိုပ် `978` တုဲ ပါ်လဝ် ၄ သ္ကုတ်ဟေင်ရ။
* '''ISBN-10:''' `0-306-40615-2`
* '''ISBN-13:''' `978-0-306-40615-7`
သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ နူ ၁၀ မ ကဵု ၁၃ မ ဂှ် လောဲသွာလောန်ရ။ ဆထပ်စုတ် `978` ပ္ဍဲဂတတုဲ ကလေင်တွက် ဂၞန်စၟတ် (Check digit) လက္ကရဴအိုတ်ဂှ်မ္ဂး ကလိဂွံ ISBN-13 မာန်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ISBN-10 တအ်ဂှ် ဟွံပ္တိတ်ယျကီုလေဝ်၊ လိက်တြေံတအ်ဂှ် ဆက်စကာဒၟံင် ၜါဗီု သီုဖအိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rosen |first=J. |year=2005 |title=The ISBN-13 transition |journal=Publishers Weekly |volume=252 |issue=15 |pages=24–26}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ နဲကဲ တွက် ဂၞန်စၟတ် (Calculation of the Check Digit) ==
ဂၞန်စၟတ် (Check digit) ဂှ် ဒှ် နဲကဲ သင်္ချာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ဗၠေတ်ယောင် ကာလ တက်စုတ် မဂၞန် ပ္ဍဲကောန်ပျူတာရ။
* '''သွက် ISBN-10 (Modulo 11):''' တွက်လဝ် နကဵု သၞောတ် Modulo 11 ရ။ ဂၞန်စၟတ်ဂှ် ဒှ်မာန် နူ 0 စဵုကဵု 9 ကေုာံ `X` (X ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် 10 ပ္ဍဲ လပ်တေန်) ရ။
* '''သွက် ISBN-13 (Modulo 10):''' တွက်လဝ် နကဵု သၞောတ် Modulo 10 ရ။ ဂၞန် မွဲမ ကဵု မွဲမ တအ်ဂှ် ပံင်စုတ်လဝ် နကဵု ပရေင်ပၟဝ် 1 ကဵု 3 ပြံက်ပြေက် ရေင်သကအ်ရ။ ဥပမာ - ဂၞန်ပထမ x 1 + ဂၞန်ဒုတိယ x 3 + ဂၞန်တတိယ x 1 ... စဵုကဵု အိုတ်တုဲ တွက်ရံင် နကဵု Modulo 10 မ္ဂး ကလိဂွံ ဂၞန်စၟတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=ISBN Check Digit Calculator |url=https://www.isbn.org/ISBN_check_digit_calculator |publisher=Bowker |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပရေင်ပ္တိတ် ကေုာံ ဂကောံအုပ်ဓုပ် (Issuance and Administration) ==
ISBN တအ်ဂှ် အုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု '''International ISBN Agency''' မနွံ ဒတန် ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် (London) ရ။ ဆဂး ညးတအ် ဟွံပ္တိတ်ကဵု ညးချူလိက် ဟွံသေင်မ္ဂး တိုက်ပ္တိတ်လိက် တအ် တိုက်ရိုက်ရ။ ညးတအ် ကဵုလဝ် အခေါင် ကု အေဂျေန်သဳ ဆေင်စပ်ကဵု ဍုင် (National ISBN Agencies) မနွံ ၜိုတ် ၁၅၀ ဍုင် ပြင်င်ရ။
ဥပမာ - ပ္ဍဲ အမေရိကာန် မ္ဂး ဂကောံ Bowker ဒှ်ညးပ္တိတ်ကဵုရ။ ပ္ဍဲဍုင်မြန်မာမ္ဂး ရုင်စာပေဗိမာန် (Sarpay Beikman) မနွံသၟဝ် ဌာနဝန်ဇၞော် ပရေင်လလောင်ပရိုင် တအ် ဒှ်ညးအုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပ္တိတ်ကဵု ISBN သွက် လိက်အုပ် မပ္တိတ် ပ္ဍဲဍုင်မြန်မာ သီုဖအိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gillespie |first=T. |year=2021 |title=Publishing and the Book Trade |publisher=Routledge |isbn=978-0367468164}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ လွပ် ကေုာံ အကျိုးဂုဏ်ဂမၠိုင် (Applications and Benefits) ==
ISBN ဂှ် နွံကဵု အကျိုးဂုဏ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု လောကနာနာ-
* '''သွက် ပရေင်သွံရာန်:''' ကာလ သွံရာန် လိက် ပ္ဍဲကဵု ဘာကုတ် (Barcode scanner) မ္ဂး လောဲသွာလောန်ရ။
* '''သွက် တိုက်ဗှ်လိက် (Libraries):''' သွက်ဂွံ စုတ်စရင် (Cataloging) လိက်အုပ် ကေုာံ ဂၠာဲလိက် ပ္ဍဲ စရင် MARC 21 လောဲသွာ။
* '''သွက် ညးချူလိက် ကဵု တိုက်ပ္တိတ်လိက်:''' လိက်အုပ်ဇကု ဂွံစိုပ် အလုံဂၠးကဝ်တုဲ ပ္ဍဲ Amazon ကေုာံ Goodreads တအ်လေဝ် ဂၠာဲဆဵု လောဲသွာရ။
* '''ပရေင်နိဿဲ:''' ကာလ ချူ လိက်သုတေသနမ္ဂး နိဿဲကဵု ISBN ဂှ် ကဵု ညးဗှ်တအ် ဂၠာဲဆဵု လိက်အုပ် ဇေတ်တ်မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kasdorf |first=W. |year=2003 |title=The Columbia Guide to Digital Publishing |publisher=Columbia University Press |pages=440–445 |isbn=978-0231124997}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပွမပတောအ်ၜတ် ကု သင်္ကေတ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with other Identifiers) ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် ISBN ကု သင်္ကေတ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပ္တိတ်လိက် တၞဟ်ဂမၠိုင်
|-
! သင်္ကေတ
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
! လွပ် အဓိက ကေုာံ အရာမစၟတ်သမ္တီ
|-
| '''ISBN''' || International Standard Book Number || သွက် လိက်အုပ် (Books, Monograph) မပ္တိတ် မွဲဝါဓဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၞပ်မွဲမွဲ။
|-
| '''[[w:ISSN|ISSN]]''' || International Standard Serial Number || သွက် လိက်ဂျာနေဝ် ကေုာံ မဂ္ဂဇြေန် (Serials) မပ္တိတ်ဒၟံင် လၟိုန်ကာလ (ဥပမာ မွဲဂိတု မွဲဝါ)။
|-
| '''[[DOI]]''' || Digital Object Identifier || သွက် လိက်ပရေင် ပရေင်ပညာ (Academic articles)၊ အရာဒဳဂျဳတယ်၊ ကေုာံ ဒေတာ။
|-
| '''[[Bibcode]]''' || Astrophysics Data System Code || သွက် လိက်သုတေသန ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ။
|-
| '''ISMN''' || International Standard Music Number || သွက် ဒွက် ကေုာံ လိက်အခိုက်ဒွက် (Printed music)။
|}

== ၉။ ပြသၞာ ကေုာံ အရာမဒးသတိဂမၠိုင် (Challenges and Limitations) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=R9j0D_Qk2u0 ပရူ ဗီုလဵု ဂၞန် ISBN ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲ YouTube]

ၜိုန်ရ ISBN ဂှ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာလ္ၚဵု နွံဒၟံင်ကီုရ။ 

၁။ '''င္ၚုဟ်မး:''' ပ္ဍဲကဵု ဍုင်လ္ၚဵုတအ်မ္ဂး သွက်ဂွံ အာတ် ISBN မွဲမဂှ် ဒးကဵု သြန် င္ၚုဟ်က္ဍင်ရ (ဥပမာ ပ္ဍဲ အမေရိကာန် မ္ဂး မွဲမ ၜိုတ် $125)။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အခက်အခုဲ သွက် ညးမပ္တိတ်လိက် နကဵုအလဵုဇကု (Self-publishers) တအ်ရ။ 

၂။ '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင်:''' လိက်အုပ် မွဲအုပ်ဓဝ် ယဝ်ရ ပ္တိတ် နကဵု PDF မွဲဗီု၊ EPUB မွဲဗီု၊ ကေုာံ လိက်အုပ်ဓမ္မတာ မွဲဗီုမ္ဂး သ္ဒးအာတ် ISBN ၃ မ တၞဟ်ခြာရ။ ဏအ်ဂှ် ဖန်ကဵု ညံင်ဂွံ ယှုက်ယှောအ် မာန်ရ။

၃။ '''ဟွံမဲကဵု ဒၞာဲဒတန် (No location data):''' ဍေဟ် ဟွံတုပ် ကဵု DOI တုဲ ဍေဟ် ဟွံစၞောန်ထ္ၜးကဵု ဒၞာဲ URL ပ္ဍဲ အေန်တာနေတ် မချိုတ်ပၠိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Squires |first=C. |year=2007 |title=Marketing Literature: The Making of Contemporary Writing in Britain |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1403994011}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future) ==
ISBN ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် ကြောမ်ဇုတ် သွက် လောကပရေင်ပ္တိတ်လိက် လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ တုဲ၊ စဵုကဵု ခေတ် ဒဳဂျဳတယ် လၟုဟ်လေဝ် ဍေဟ် ဆက်လက် ကိစ္စဇၞော်ဒၟံင်ဏီရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး ယဝ်ရ လိက်အဳဘုတ် (E-books) ကေုာံ လိက်ရမ္သာင် (Audiobooks) တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဂၠိုင်တိုန်မ္ဂး သၞောတ် ISBN ဏအ် လေဝ် သ္ဒးဇၞော်မောဝ် ပလေဝ်ပလေတ် ဗီုပြင် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ပရေင်လွပ် ဒဳဂျဳတယ် ဂမၠိုင်ရ။ ဆဂး အလုံမွဲ ဂၠးကဝ် ဒုင်တဲလဝ်တုဲတုဲတုဲ ISBN ဂှ် ဆက်တန်တဴအာ နဒဒှ် မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ လိက်အုပ် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် လၟိုန်ကာလရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Future of the ISBN |url=https://www.iso.org/news/2014/10/Ref1893.html |publisher=International Organization for Standardization (ISO) |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|title = ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ပရေင်ပညာ၊ စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ
|listclass = hlist
|list1 =
* '''သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီဂမၠိုင် (Identifiers):''' [[ISBN]]
* [[DOI]]
* [[Bibcode]]
* [[w:ISSN|ISSN]]
* [[w:ORCID|ORCID]]
|list2 =
* '''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic Publishing):''' [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
* [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
* [[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]
* [[w:Open access|Open Access]]
|list3 =
* '''ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ ပြသၞာ:''' [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]]
* [[w:Academic integrity|Academic integrity]]
* [[w:Conflict of interest|Conflict of interest]]
}}

[[Category:ISBN]]
[[Category:သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ]]
[[Category:ပရေင်ပ္တိတ် လိက်]]
[[Category:လိက်အုပ်]]</text>
      <sha1>i38j2fc0s6p3g9itzg761tv0ih0aehq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55443</id>
      <parentid>55442</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T03:07:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၃။ လဒက်ပတန် ဂၞန် ISBN-13 (Structure of an ISBN-13) */</comment>
      <origin>55443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20577" sha1="dumnjvirndkwlw7666btu01di4dh3ub" xml:space="preserve">'''ISBN''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''International Standard Book Number''' (ဂၞန်စၟတ်သမ္တီ လိက်အုပ် အလုံဂၠးကဝ်) ဟီုဂှ် ဒှ် မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ ဗွဲမတန်ကြန် မစကာ သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ လိက်အုပ်ဂမၠိုင် ဗွဲမလောဲသွာ ပ္ဍဲကဵု လောကပရေင်ပ္တိတ်လိက် ကေုာံ တိုက်ဗှ်လိက် အလုံဂၠးကဝ်ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် လိက်အုပ် မပ္တိတ်လလောင်တြးလဝ် နကဵု ဗီုပြင် မတၞဟ်ခြာ (ဥပမာ - လိက်အုပ်ခိုင်င် (Hardcover)၊ လိက်အုပ်ဓမ္မတာ (Paperback)၊ ကေုာံ လိက်အဳဘုတ် (E-book)) တအ်ဂှ် နွံကဵု မဂၞန် ISBN မတၞဟ်ခြာလဝ် ရေင်သကအ်ရ။ သၞောတ် ISBN ဏအ်ဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နူကဵု သၞာံ ၁၉၇၀ တုဲ လၟုဟ်မ္ဂး ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု မဂၞန် (၁၃) မ ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ နဲကဲတွက်၊ ကေုာံ ပရေင်စကာ ISBN ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ISBN (International Standard Book Number)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:EAN-13-ISBN-13.svg|250px|ဗါကုဒ် ISBN-13]]&lt;br/&gt;''ဗီုပြင် ဗါကုဒ် (Barcode) သွက် ဂၞန် ISBN-13''
|-
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
| မဂၞန်စၟတ်သမ္တီ သွက် လိက်အုပ် အလုံဂၠးကဝ်
|-
! စၟတ်သမ္တီ စံညိင်
| ISO 2108
|-
! ညးခၞံဗဒှ် ကိုပ်ကၠာ
| Gordon Foster (သၞာံ ၁၉၆၅ - SBN)
|-
! သၞာံ မစပ္တိတ်
| ၁၉၇၀ (ISBN-10)
|-
! ပြံင်လှာဲ စကာ ISBN-13
| ၁ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၇
|-
! ဂကောံအုပ်ဓုပ် အဓိက
| [[w:International ISBN Agency|International ISBN Agency]]
|-
! လဒက်ပတန်
| ၅ သ္ကုတ် (Prefix, Group, Registrant, Publication, Check digit)
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပ္ဍဲကဵု လောက ပရေင်သွံရာန် လိက်အုပ် ကေုာံ တိုက်ဗှ်လိက် (Libraries) တအ်မ္ဂး၊ လိက်အုပ် မဂၠိုင်ကဵု ပြကိုဋ်တအ်ဂှ် ညံင်ဟွံဂွံ ထုဲကြာန် ရေင်သကအ်ဂှ် ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော်လောန်ရ。 ယဝ်ရ ဂၠာဲဆ လိက်က္ဍိုပ် (Title) ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟုအစာချူလိက် (Author) ဓဝ်မ္ဂး တုပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် နွံမာန်ရ။ သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ပြသၞာဏအ်တုဲ ဂကောံစံညိင် ဂၠးကဝ် (ISO) တအ် ခုတ်ဗဒှ်လဝ် '''ISBN''' ရ။ ISBN မွဲမ္ဂး ဍေဟ် စၞောန်ထ္ၜးကဵု လိက်အုပ်မွဲအုပ်၊ ညးမပ္တိတ်လိက်မွဲတၠ၊ ကေုာံ ဒေသ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာမအရေဝ် မွဲ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် တုပ်ညံင်ရဴ မဂၞန် မှတ်ပုံတင် သွက် လိက်အုပ်တအ် ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=What is an ISBN? |url=https://www.isbn-international.org/content/what-isbn |publisher=International ISBN Agency |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ဂၞန်စၟတ်သမ္တီ လိက်အုပ်ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၁၉၆၅ ကာလ ပါမောက္ခ အင်္ဂလာန် ဂေါဒေန် ဖေါသတာ (Gordon Foster) မခၞံဗဒှ် သၞောတ် SBN (Standard Book Numbering) မနွံ ၉-မ သွက် ကမ္မဏဳသွံလိက် WHSmith ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Foster |first=G. |year=1966 |title=Standard Numbering in the Book Trade |journal=The Bookseller |pages=2024–2026}}&lt;/ref&gt;။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၀ ဂှ် ဂကောံ ISO (International Organization for Standardization) တအ် ထပ်ဗပေင်စုတ် မဂၞန် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဍုင်တုဲ ပ္တိတ်လလောင်တြး နဒဒှ် '''ISBN-10''' (ဂၞန် ၁၀-မ) သၟဝ် စံညိင် ISO 2108 ရ။ လက္ကရဴဏအ် ဟိုတ်နူ လိက်အုပ် ပ္တိတ်ဂၠိုင်ကၠုင်လောန်တုဲ မဂၞန် ၁၀-မ ဂှ် ဟွံရုံဂပ်တုဲ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁ ဇာန်နဝါရဳ သၞာံ ၂၀၀၇ ဂှ် ပြံင်လှာဲစကာကၠုင် သၞောတ် '''ISBN-13''' မနွံ ဂၞန် ၁၃-မ စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bradley |first=P. |year=2008 |title=The Advanced Internet Searcher's Handbook |publisher=Facet Publishing |isbn=978-1856046022}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လဒက်ပတန် ဂၞန် ISBN-13 (Structure of an ISBN-13) ==
လၟုဟ်မ္ဂး ဂၞန် ISBN သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု မဂၞန် ၁၃ မ တုဲ ပါ်လဝ် ၅ သ္ကုတ် နကဵု ဍံက် (Hyphen) ရ။ ဥပမာ - `978-3-16-148410-0` မ္ဂး-

၁။ '''က္ဍိုပ် (Prefix Element):''' မဂၞန် ၃ မ။ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် စကာ `978` ဟွံသေင်မ္ဂး `979` ရ (ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် စၟတ်သမ္တီ သွက် လိက်အုပ် ပ္ဍဲ သၞောတ် EAN)။

၂။ '''ဂကောံစၟတ်သမ္တီ (Registration Group Element):''' စၞောန်ထ္ၜးကဵု ဍုင်၊ ဒေသ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာမအရေဝ်။ ဥပမာ `0` ကဵု `1` ဂှ် သွက် ဘာသာအင်္ဂလိက်၊ `3` ဂှ် သွက် ဘာသာဂျာမာန်။

၃။ '''ညးမပ္တိတ်လိက် (Registrant Element):''' မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ သွက် တိုက်ပ္တိတ်လိက် (Publisher) မွဲမွဲ။ ယဝ်ရ တိုက်ပ္တိတ်လိက်ဂှ် ဇၞော်မ္ဂး မဂၞန်ဏအ် ဂၠေအ်ရ။

၄။ '''မဂၞန် လိက်အုပ် (Publication Element):''' စၟတ်သမ္တီ သွက် လိက်က္ဍိုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗီုပြင် မပ္တိတ် (ဥပမာ Hardcover, PDF) ရ။

၅။ '''ဂၞန်စၟတ် (Check Digit):''' မဂၞန် လက္ကရဴအိုတ် မွဲမ သွက်ဂွံ စၟတ်ရံင် ဒဒှ်ရ ဂၞန် မဂၠိုင်ကဵု မ ကိုပ်ကၠာတအ်ဂှ် ဍာံ/ဟွံဍာံ (တွက်လဝ် နကဵု သင်္ချာ) ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Anatomy of a 13-digit ISBN |url=https://www.isbn-international.org/content/anatomy-13-digit-isbn |publisher=International ISBN Agency |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ သၞောတ် ဂၞန် ၁၀-မ ကဵု ၁၃-မ (10-digit vs 13-digit Systems) ==
ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၂၀၀၇ ဂှ် စကာကၠုင် ISBN-10 ရ။ ဍေဟ်တအ် ဟွံမဲ ကဵု က္ဍိုပ် `978` တုဲ ပါ်လဝ် ၄ သ္ကုတ်ဟေင်ရ။
* '''ISBN-10:''' `0-306-40615-2`
* '''ISBN-13:''' `978-0-306-40615-7`
သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ နူ ၁၀ မ ကဵု ၁၃ မ ဂှ် လောဲသွာလောန်ရ။ ဆထပ်စုတ် `978` ပ္ဍဲဂတတုဲ ကလေင်တွက် ဂၞန်စၟတ် (Check digit) လက္ကရဴအိုတ်ဂှ်မ္ဂး ကလိဂွံ ISBN-13 မာန်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ISBN-10 တအ်ဂှ် ဟွံပ္တိတ်ယျကီုလေဝ်၊ လိက်တြေံတအ်ဂှ် ဆက်စကာဒၟံင် ၜါဗီု သီုဖအိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rosen |first=J. |year=2005 |title=The ISBN-13 transition |journal=Publishers Weekly |volume=252 |issue=15 |pages=24–26}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ နဲကဲ တွက် ဂၞန်စၟတ် (Calculation of the Check Digit) ==
ဂၞန်စၟတ် (Check digit) ဂှ် ဒှ် နဲကဲ သင်္ချာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ဗၠေတ်ယောင် ကာလ တက်စုတ် မဂၞန် ပ္ဍဲကောန်ပျူတာရ။
* '''သွက် ISBN-10 (Modulo 11):''' တွက်လဝ် နကဵု သၞောတ် Modulo 11 ရ။ ဂၞန်စၟတ်ဂှ် ဒှ်မာန် နူ 0 စဵုကဵု 9 ကေုာံ `X` (X ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် 10 ပ္ဍဲ လပ်တေန်) ရ။
* '''သွက် ISBN-13 (Modulo 10):''' တွက်လဝ် နကဵု သၞောတ် Modulo 10 ရ။ ဂၞန် မွဲမ ကဵု မွဲမ တအ်ဂှ် ပံင်စုတ်လဝ် နကဵု ပရေင်ပၟဝ် 1 ကဵု 3 ပြံက်ပြေက် ရေင်သကအ်ရ။ ဥပမာ - ဂၞန်ပထမ x 1 + ဂၞန်ဒုတိယ x 3 + ဂၞန်တတိယ x 1 ... စဵုကဵု အိုတ်တုဲ တွက်ရံင် နကဵု Modulo 10 မ္ဂး ကလိဂွံ ဂၞန်စၟတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=ISBN Check Digit Calculator |url=https://www.isbn.org/ISBN_check_digit_calculator |publisher=Bowker |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပရေင်ပ္တိတ် ကေုာံ ဂကောံအုပ်ဓုပ် (Issuance and Administration) ==
ISBN တအ်ဂှ် အုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု '''International ISBN Agency''' မနွံ ဒတန် ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် (London) ရ။ ဆဂး ညးတအ် ဟွံပ္တိတ်ကဵု ညးချူလိက် ဟွံသေင်မ္ဂး တိုက်ပ္တိတ်လိက် တအ် တိုက်ရိုက်ရ။ ညးတအ် ကဵုလဝ် အခေါင် ကု အေဂျေန်သဳ ဆေင်စပ်ကဵု ဍုင် (National ISBN Agencies) မနွံ ၜိုတ် ၁၅၀ ဍုင် ပြင်င်ရ။
ဥပမာ - ပ္ဍဲ အမေရိကာန် မ္ဂး ဂကောံ Bowker ဒှ်ညးပ္တိတ်ကဵုရ။ ပ္ဍဲဍုင်မြန်မာမ္ဂး ရုင်စာပေဗိမာန် (Sarpay Beikman) မနွံသၟဝ် ဌာနဝန်ဇၞော် ပရေင်လလောင်ပရိုင် တအ် ဒှ်ညးအုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပ္တိတ်ကဵု ISBN သွက် လိက်အုပ် မပ္တိတ် ပ္ဍဲဍုင်မြန်မာ သီုဖအိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gillespie |first=T. |year=2021 |title=Publishing and the Book Trade |publisher=Routledge |isbn=978-0367468164}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ လွပ် ကေုာံ အကျိုးဂုဏ်ဂမၠိုင် (Applications and Benefits) ==
ISBN ဂှ် နွံကဵု အကျိုးဂုဏ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု လောကနာနာ-
* '''သွက် ပရေင်သွံရာန်:''' ကာလ သွံရာန် လိက် ပ္ဍဲကဵု ဘာကုတ် (Barcode scanner) မ္ဂး လောဲသွာလောန်ရ။
* '''သွက် တိုက်ဗှ်လိက် (Libraries):''' သွက်ဂွံ စုတ်စရင် (Cataloging) လိက်အုပ် ကေုာံ ဂၠာဲလိက် ပ္ဍဲ စရင် MARC 21 လောဲသွာ။
* '''သွက် ညးချူလိက် ကဵု တိုက်ပ္တိတ်လိက်:''' လိက်အုပ်ဇကု ဂွံစိုပ် အလုံဂၠးကဝ်တုဲ ပ္ဍဲ Amazon ကေုာံ Goodreads တအ်လေဝ် ဂၠာဲဆဵု လောဲသွာရ။
* '''ပရေင်နိဿဲ:''' ကာလ ချူ လိက်သုတေသနမ္ဂး နိဿဲကဵု ISBN ဂှ် ကဵု ညးဗှ်တအ် ဂၠာဲဆဵု လိက်အုပ် ဇေတ်တ်မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kasdorf |first=W. |year=2003 |title=The Columbia Guide to Digital Publishing |publisher=Columbia University Press |pages=440–445 |isbn=978-0231124997}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပွမပတောအ်ၜတ် ကု သင်္ကေတ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with other Identifiers) ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် ISBN ကု သင်္ကေတ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပ္တိတ်လိက် တၞဟ်ဂမၠိုင်
|-
! သင်္ကေတ
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
! လွပ် အဓိက ကေုာံ အရာမစၟတ်သမ္တီ
|-
| '''ISBN''' || International Standard Book Number || သွက် လိက်အုပ် (Books, Monograph) မပ္တိတ် မွဲဝါဓဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၞပ်မွဲမွဲ။
|-
| '''[[w:ISSN|ISSN]]''' || International Standard Serial Number || သွက် လိက်ဂျာနေဝ် ကေုာံ မဂ္ဂဇြေန် (Serials) မပ္တိတ်ဒၟံင် လၟိုန်ကာလ (ဥပမာ မွဲဂိတု မွဲဝါ)။
|-
| '''[[DOI]]''' || Digital Object Identifier || သွက် လိက်ပရေင် ပရေင်ပညာ (Academic articles)၊ အရာဒဳဂျဳတယ်၊ ကေုာံ ဒေတာ။
|-
| '''[[Bibcode]]''' || Astrophysics Data System Code || သွက် လိက်သုတေသန ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ။
|-
| '''ISMN''' || International Standard Music Number || သွက် ဒွက် ကေုာံ လိက်အခိုက်ဒွက် (Printed music)။
|}

== ၉။ ပြသၞာ ကေုာံ အရာမဒးသတိဂမၠိုင် (Challenges and Limitations) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=R9j0D_Qk2u0 ပရူ ဗီုလဵု ဂၞန် ISBN ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲ YouTube]

ၜိုန်ရ ISBN ဂှ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာလ္ၚဵု နွံဒၟံင်ကီုရ။ 

၁။ '''င္ၚုဟ်မး:''' ပ္ဍဲကဵု ဍုင်လ္ၚဵုတအ်မ္ဂး သွက်ဂွံ အာတ် ISBN မွဲမဂှ် ဒးကဵု သြန် င္ၚုဟ်က္ဍင်ရ (ဥပမာ ပ္ဍဲ အမေရိကာန် မ္ဂး မွဲမ ၜိုတ် $125)။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အခက်အခုဲ သွက် ညးမပ္တိတ်လိက် နကဵုအလဵုဇကု (Self-publishers) တအ်ရ။ 

၂။ '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင်:''' လိက်အုပ် မွဲအုပ်ဓဝ် ယဝ်ရ ပ္တိတ် နကဵု PDF မွဲဗီု၊ EPUB မွဲဗီု၊ ကေုာံ လိက်အုပ်ဓမ္မတာ မွဲဗီုမ္ဂး သ္ဒးအာတ် ISBN ၃ မ တၞဟ်ခြာရ။ ဏအ်ဂှ် ဖန်ကဵု ညံင်ဂွံ ယှုက်ယှောအ် မာန်ရ။

၃။ '''ဟွံမဲကဵု ဒၞာဲဒတန် (No location data):''' ဍေဟ် ဟွံတုပ် ကဵု DOI တုဲ ဍေဟ် ဟွံစၞောန်ထ္ၜးကဵု ဒၞာဲ URL ပ္ဍဲ အေန်တာနေတ် မချိုတ်ပၠိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Squires |first=C. |year=2007 |title=Marketing Literature: The Making of Contemporary Writing in Britain |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1403994011}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future) ==
ISBN ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် ကြောမ်ဇုတ် သွက် လောကပရေင်ပ္တိတ်လိက် လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ တုဲ၊ စဵုကဵု ခေတ် ဒဳဂျဳတယ် လၟုဟ်လေဝ် ဍေဟ် ဆက်လက် ကိစ္စဇၞော်ဒၟံင်ဏီရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး ယဝ်ရ လိက်အဳဘုတ် (E-books) ကေုာံ လိက်ရမ္သာင် (Audiobooks) တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဂၠိုင်တိုန်မ္ဂး သၞောတ် ISBN ဏအ် လေဝ် သ္ဒးဇၞော်မောဝ် ပလေဝ်ပလေတ် ဗီုပြင် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ပရေင်လွပ် ဒဳဂျဳတယ် ဂမၠိုင်ရ။ ဆဂး အလုံမွဲ ဂၠးကဝ် ဒုင်တဲလဝ်တုဲတုဲတုဲ ISBN ဂှ် ဆက်တန်တဴအာ နဒဒှ် မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ လိက်အုပ် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် လၟိုန်ကာလရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Future of the ISBN |url=https://www.iso.org/news/2014/10/Ref1893.html |publisher=International Organization for Standardization (ISO) |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|title = ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ပရေင်ပညာ၊ စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ
|listclass = hlist
|list1 =
* '''သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီဂမၠိုင် (Identifiers):''' [[ISBN]]
* [[DOI]]
* [[Bibcode]]
* [[w:ISSN|ISSN]]
* [[w:ORCID|ORCID]]
|list2 =
* '''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic Publishing):''' [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
* [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
* [[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]
* [[w:Open access|Open Access]]
|list3 =
* '''ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ ပြသၞာ:''' [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]]
* [[w:Academic integrity|Academic integrity]]
* [[w:Conflict of interest|Conflict of interest]]
}}

[[Category:ISBN]]
[[Category:သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ]]
[[Category:ပရေင်ပ္တိတ် လိက်]]
[[Category:လိက်အုပ်]]</text>
      <sha1>dumnjvirndkwlw7666btu01di4dh3ub</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11288</id>
    <revision>
      <id>55444</id>
      <timestamp>2026-06-23T03:10:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ''' (အင်္ဂလိက်: [[:en:Scientific journal|Scientific journal]]) ဟီုဂှ် ဒှ် လိက်ဂျာနေဝ် မပ္တိတ်လလောင်တြးဒၟံင် လၟိုန်အခိင် သွက်ဂွံ ဗၟံက်ထ္ၜး ကေုာံ ပါ်ပရအ် တင်ဂၠာဲဆဵု တၟိတၟ...&quot;</comment>
      <origin>55444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19242" sha1="hsq2tk80jufxfdmexj70xpzl27844fz" xml:space="preserve">'''ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ''' (အင်္ဂလိက်: [[:en:Scientific journal|Scientific journal]]) ဟီုဂှ် ဒှ် လိက်ဂျာနေဝ် မပ္တိတ်လလောင်တြးဒၟံင် လၟိုန်အခိင် သွက်ဂွံ ဗၟံက်ထ္ၜး ကေုာံ ပါ်ပရအ် တင်ဂၠာဲဆဵု တၟိတၟိ ပ္ဍဲကဵု လောက သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန ဂမၠိုင်ရ။ ဂျာနေဝ် သိပ္ပံတအ်ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲအဓိက သွက် အစာသုတေသနတအ် ဂွံပ္တိုန်ထ္ၜး ကမၠောန်ဍေဟ်တအ် ဇရေင် ဂကောံတၠပညာ ဂၠးကဝ်ရ။ ညံင်ဂွံ ပါ်ခြာ ကု မဂ္ဂဇြေန် ဓမ္မတာတအ်မာန်ဂှ်၊ လိက်ပရေင် မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် သိပ္ပံတအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် သ္ဒးတတ်ကၠောအ် လၟေင်ကမၠောန် [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]] သွက်ဂွံ သ္ပဒတန် ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ ပရေင်တပ်တး ကိုပ်ကၠာ ဟွံပ္တိတ်ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးကဵု ပရူ ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ဂကူနာနာ ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲကဵု လောက ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။
{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; |ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ (Scientific Journal)
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |[[ဝှာင်:Philosophical_Transactions_Volume_1_frontispiece.jpg|274x274px|Philosophical Transactions]]
''မုက်လိက် ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက် ဂျာနေဝ် Philosophical Transactions မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၆၅''
|-
!တမ်မူလ
|သၞာံ ၁၆၆၅ (ပြင်သေတ် ကဵု အင်္ဂလာန်)
|-
!အဓိက တင်ရန်တၟအ်
|ပွမပ္တိတ်လလောင်တြး တင်ဂၠာဲဆဵု သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|-
!လၟေင်ကမၠောန် အဓိက
|[[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
|-
!လဒက်ပတန် လိက်
|သၞောတ် IMRAD (Intro, Methods, Results, Discussion)
|-
!စံညိင် ၜတ်ကၞာတ်
|ဇြဟတ် ဓရောတ် (Impact Factor - IF)
|-
!သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ
|[[:en:ISSN|ISSN]] သွက် ဂျာနေဝ်, [[DOI]] သွက် လိက်ပရေင်
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် [[သိပ္ပံ သုတေသန]] မ္ဂး၊ သုတေသနမွဲ ကၠောန်တုဲဒှ်အာကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဟွံလလောင်တြး ပ္တိတ် ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ မ္ဂး ကမၠောန်ဂှ် ဟွံဍိုက်ပေင်ဏီရ။ ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ဂှ် ဒှ် &quot;စၟတ်တမ်ဝင်&quot; (Archive) သွက် ကွတ်ပညာ ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ အစာသုတေသနတအ် ဗှ် ဂျာနေဝ် သွက်ဂွံ တီ ဇမၞော်မောဝ် တၟိအိုတ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တင်နိဿဲ သွက် သုတေသန ဍေဟ်တအ်ရ။ ဂျာနေဝ်တအ်ဏအ်ဂှ် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပ္တိတ် နူကဵု ဂကောံတၠပညာ (Academic societies)၊ တက္ကသိုလ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ ပ္တိတ်လိက် ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု Elsevier, Springer Nature ကေုာံ Wiley တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book|last=Meadows|first=A. J.|year=1998|title=Communicating Research|publisher=Academic Press|isbn=978-0124874152}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ဂှ် စတမ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၆၆၅ ပ္ဍဲဍုင်ဥရဝ်ပ ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတုဇာန်နဝါရဳ သၞာံ ၁၆၆၅ ဂှ် ဂျာနေဝ် ပြင်သေတ် မနွံယၟု ''[[:en:Journal des sçavans|Journal des sçavans]]'' တိတ်ကၠုင် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဂိတုမာတ် ဂှ် ဂျာနေဝ် အင်္ဂလာန် ''[[:en:Philosophical Transactions of the Royal Society|Philosophical Transactions of the Royal Society]]'' မအုပ်ဓုပ် နကဵု Henry Oldenburg တိတ်ကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ် လိက်တအ်ဂှ် ဒှ်ဆ ပရေင်ချူလလောင်တြး ဓမ္မတာရ၊ ဆဂး ပ္ဍဲ လပါ်လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဏအ်ဂှ် သၞောတ် Peer review ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ဂျာနေဝ်တအ်ဂှ် ဒှ်ကၠုင် ဌာန်စၟတ်သမ္တီ ဍာ်ဒကေဝ် သိပ္ပံ မစှ်ေသၞောတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Kronick|first=D. A.|year=1976|title=A History of Scientific &amp; Technical Periodicals: The Origins and Development of the Scientific and Technical Press, 1665-1790|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0810808447}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်စၟဳစၟတ် (Peer Review Mechanism) ==
အရာ မပါ်ခြာလဝ် ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ကဵု မဂ္ဂဇြေန် ဓမ္မတာဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]] ရ။ ကာလ အစာသုတေသန ပတိုန် လိက်ပရေင်မွဲမ္ဂး- ၁။ '''အယ်ဒဳတာ (Editor):''' စၟဳစၟတ် ကိုပ်ကၠာ ယဝ်ကိတ်ညဳ ကု ဂျာနေဝ်။ ၂။ '''ညးစၟဳစၟတ် (Reviewers):''' အစာတၠပညာ ၂-၃ တၠ (မနွံ လညာတ်တုပ်သၟဟ်) ဗှ်တုဲ ပါ်ပါဲ လဒက်ပတန်၊ ဒေတာ၊ ကေုာံ ယုတ္တိဗေဒ လိက်ဂှ်။ ၃။ '''တင်သ္ဂုတ်သွာတ် (Decision):''' ဒုင်တဲ (Accept)၊ ပလေဝ် (Revise)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တးပါဲ (Reject) ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဂှ် စဵုဒၞာကဵု ညံင် လိက်သုတေသန မဟွံမဲ ဍာ်ဒကေဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး မလီလာန်လဝ်တအ် ဟွံဂွံ တိတ်အာ ဇရေင် ညးဍုင်ကွာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Weller|first=A. C.|year=2001|title=Editorial Peer Review: Its Strengths and Weaknesses|publisher=Information Today, Inc.|isbn=978-1573871006}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ လဒက်ပတန် လိက်ပရေင် (Structure of an Article) ==
လိက်ပရေင် သုတေသန ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သၞောတ် '''IMRAD''' ရ-

* '''I - Introduction (နိဒါန်):''' ပြသၞာ မုရော? မုဟိုတ် သုတေသနဏအ် ဒးကၠောန်ရော?
* '''M - Methods (နဲကဲ):''' ဗီုလဵု ကၠောန်လဝ် ပရေင်စမ်ၜတ်ရော? (ညံင်ညးတၞဟ် ဂွံကလေင်ကၠောန် ဗက်မာန်)။
* '''R - Results (သွဟ်):''' မု ညာတ်ဆဵုလဝ်ရော? (စကာ သ္ၚိအင် ကေုာံ ဂရပ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဒေတာ)။
* '''A - And'''
* '''D - Discussion (ပရေင်သဳကၠဳ):''' သွဟ်တအ်ဂှ် မု အဓိပ္ပါယ် နွံရော? ဗီုလဵု ဆက်စပ် ကု လိက်တြေံတအ်ရော?

ပါဲနူဂှ် သီု ပါလုပ် လိက်ခမၞောန် (Abstract) ကေုာံ စရင်နိဿဲ (References) သီုဖအိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Sollaci|first=L. B.|last2=Pereira|first2=M. G.|year=2004|title=The introduction, methods, results, and discussion (IMRAD) structure: a fifty-year survey|journal=Journal of the Medical Library Association|volume=92|issue=3|pages=364–367|pmid=15243643}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ စံညိင် ၜတ်ကၞာတ် (Metrics and Impact Factor) ==
သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဒဒှ်ရ ဂျာနေဝ် မွဲ ခိုဟ် ဟွံခိုဟ်ဂှ် ညးတအ် စကာ စံညိင် နာနာသာ်ရ။

* '''Impact Factor (IF):''' မတွက်ပ္တိတ် နူကဵု Clarivate Analytics ရ။ ဍေဟ် တွက်ကေတ် လၟိဟ် လိက်မဒးဒုင် နိဿဲ (Citations) ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ်ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် ကု လၟိဟ် လိက်မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံၜါ မတုဲကၠုင်ရ။ ဂျာနေဝ် IF သၠုင်မ္ဂး ဍာ်ဒကေဝ် သၠုင်ရ။
* '''h-index:''' စံညိင် မၜတ်ကၞာတ် သီု လၟိဟ်လိက် ကေုာံ လၟိဟ် မနိဿဲ ညးမွဲတၠ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂျာနေဝ်မွဲ။
* '''SCImago Journal Rank (SJR):''' ၜတ်ကၞာတ် နူကဵု ဒေတာဗိသ် Scopus တုဲ ရံင်ကဵု ပရေင်အာသဇိုင် (Prestige) ဂျာနေဝ် မနိဿဲလဝ်တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Garfield|first=E.|year=2006|title=The history and meaning of the journal impact factor|journal=JAMA|volume=295|issue=1|pages=90–93|doi=10.1001/jama.295.1.90}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ဂကူ ဂျာနေဝ်နာနာ (Types of Journals) ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ပတောအ်ၜတ် ဂကူ ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ
!ဂကူ ဂျာနေဝ်
!ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
!ဥပမာ ဂျာနေဝ်
|-
|'''Multidisciplinary (နာနာဘာသာရပ်)'''
|လိက်ပရေင် နူကဵု ဘာသာရပ် သိပ္ပံ နာနာ ပါလုပ်ရ။
|''Nature'', ''Science'', ''PNAS''
|-
|'''Specialized (ဘာသာရပ် သီးသန့်)'''
|စွံအာရီု လ္တူ ဘာသာရပ် ဍောတ်တ် မွဲဟေင်။
|''The Lancet'' (ဂဥုဲ), ''Astrophysical Journal'' (နက္ခတ်)
|-
|'''Mega-journals (ဂျာနေဝ် ဇၞော်)'''
|ဒုင်တဲ လိက်သီုဖအိုတ် ယဝ်ရ နဲကဲစမ်ၜတ် ဍာံပြ (ဟွံရံင် ပရေင်တၟေင်)။
|''[[:en:PLOS One|PLOS One]]'', ''Scientific Reports''
|-
|'''Review Journals (ဂျာနေဝ် ကလေင်သရောပ်)'''
|ဟွံပ္တိတ် သုတေသန တၟိ၊ ဆဂး သရောပ်ကဵု လိက်ပရေင်တြေံ ဗွဲမဂၠိုင်။
|''Annual Reviews'', ''Cochrane Database''
|}

== ၇။ ပရေင်ပ္တိတ် အခေါင်ဗၠးဝး (Open Access Publishing) ==
အခိုက်တြေံမ္ဂး ဂျာနေဝ်တအ်ဂှ် ညးဗှ်လိက် (ဟွံသေင်မ္ဂး တက္ကသိုလ်) တအ် ဒးကဵုသြန် (Subscription/Paywall) သွက်ဂွံ ဗှ် လိက်သုတေသနရ။ ဆဂး လၟုဟ်မ္ဂး ပရေင်ချဳဒရိုင် '''Open Access (OA)''' ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ OA မ္ဂး လိက်သုတေသန သီုဖအိုတ်ဂှ် ညးလဵုမွဲဟွံဟီု ဗှ် ကေုာံ ဒံင်လုက် ဗွဲမဗၠးၜး မာန်ရ။ သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ပ္ဍဲ OA မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် ညးချူလိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာန်သြန်ထံက်ပင်တအ် သ္ဒးကဵု သြန် မကော်စ Article Processing Charge (APC) ဇရေင် ညးမပ္တိတ်ဂျာနေဝ် ရ&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Suber|first=P.|year=2012|title=Open Access|publisher=MIT Press|isbn=978-0262517638}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပြသၞာ ကေုာံ ဂျာနေဝ် ပလီုပလာ် (Challenges and Predatory Journals) ==
ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲခေတ် Open Access ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကတဵုဒှ် '''Predatory journals (ဂျာနေဝ် ပလီုပလာ်)''' ရ။ ဂျာနေဝ် တအ်ဏအ်ဂှ် ညးတအ် ဟွံစွံအာရီု လ္တူ ဍာ်ဒကေဝ် Peer review ရ၊ ညးတအ် မိက်ဂွံ ကလိဂွံ သြန် APC နူကဵု ညးချူလိက် ဟေင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ လိက်သုတေသန မဟွံမဲ ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ လိက်ပတောအ်တအ် တိတ်ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ တုဲပၠန် ပြသၞာမွဲပၠန်ဂှ် ဒှ် &quot;Reproducibility crisis&quot; (ပရေင်စမ်ၜတ် မကလေင်ကၠောန် ဟွံဂွံ) ပ္ဍဲကဵု လိက်မပ္တိတ်လဝ်တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Beall|first=J.|year=2012|title=Predatory publishers are corrupting open access|journal=Nature|volume=489|issue=7415|pages=179|doi=10.1038/489179a}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ကိရိယာ ကေုာံ သၞောတ်စၟတ်သမ္တီ (Tools and Identifiers) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=3q-yXbZlGkM ပရူ ဗီုလဵု ဂၠာဲ လိက် ဂျာနေဝ် ပ္ဍဲ YouTube]

လောက ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ခေတ်လၟုဟ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် လ္တူ သၞောတ် ဒဳဂျဳတယ် အလုံအိုတ်သီုရ-

* '''[[DOI]] (Digital Object Identifier):''' သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ သွက် လိက်ပရေင် မွဲမွဲ ညံင်ဟွံဂွံ ကၠေအ်လီု လ္တူ အေန်တာနေတ်။
* '''ISSN (International Standard Serial Number):''' မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ သွက် ဂျာနေဝ်။
* '''ORCID:''' သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ သွက် အစာသုတေသန တၠဂုဏ် (Author ID)။
* '''Databases:''' ဒေတာဗိသ် ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု Web of Science, Scopus, ကေုာံ PubMed တအ်ဂှ် ပကောံကဵု စရင် လိက်ပရေင် နူကဵု ဂျာနေဝ် နာနာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု လောဲသွာရ&lt;ref&gt;{{cite web|title=About DOI|url=https://www.doi.org/|publisher=International DOI Foundation|access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အနာဂတ် ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ (Future of Scientific Journals) ==
ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ တအ် ပြံင်လှာဲအာ ဂၠိုင်မာန်ရ။ ပရေင်စကာ '''[[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]''' တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ၊ တင်ဂၠာဲဆဵုတအ်ဂှ် တိတ်စိုပ် ညးဍုင်ကွာန် ပြဟ်နူ ဂျာနေဝ် မာန်ရ။ တုဲပၠန် ကွတ်ပညာ တၠပညာနိမိတ် (AI) ဂှ်လေဝ် ပါလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် Peer review ကေုာံ ပွမစၟတ်သမ္တီ [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]] ရ။ ဂျာနေဝ် လ္ၚဵုတအ်ဂှ် လၟုဟ် စကာကၠုင် &quot;Interactive articles&quot; မကဵုအခေါင် ညးဗှ်လိက်တအ် ပံက်ရံင် ဒေတာ ကေုာံ ဂရပ် ဗွဲမချဳဒရိုင် ပ္ဍဲကဵု လိက်ဂှ် လောဲလောဲမာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Priem|first=J.|year=2013|title=Scholarship: Beyond the paper|journal=Nature|volume=495|issue=7442|pages=437–440|doi=10.1038/495437a}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;
{{Navbox|name=သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန|title=[[သိပ္ပံ သုတေသန]] ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ပ္တိတ်လိက်ပညာ|listclass=hlist|list1=* '''လၟေင်ကမၠောန် သုတေသန:''' [[သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]]
* [[ပရေင်စမ်ၜတ်]]
* [[ဒေတာ]]
* [[စရင်အင်]]|list2=* '''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic Publishing):''' [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
* [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
* [[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]
* [[Open Access]]|list3=* '''ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ:''' [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]]
* [[Conflict of interest]]
* [[Bibcode]]
* [[DOI]]}}</text>
      <sha1>hsq2tk80jufxfdmexj70xpzl27844fz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55445</id>
      <parentid>55444</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T03:11:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19551" sha1="8khs9q8v2o1snum9xzjufdw8qv0xwhy" xml:space="preserve">'''ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Scientific journal|Scientific journal]]) ဟီုဂှ် ဒှ် လိက်ဂျာနေဝ် မပ္တိတ်လလောင်တြးဒၟံင် လၟိုန်အခိင် သွက်ဂွံ ဗၟံက်ထ္ၜး ကေုာံ ပါ်ပရအ် တင်ဂၠာဲဆဵု တၟိတၟိ ပ္ဍဲကဵု လောက သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန ဂမၠိုင်ရ။ ဂျာနေဝ် သိပ္ပံတအ်ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲအဓိက သွက် အစာသုတေသနတအ် ဂွံပ္တိုန်ထ္ၜး ကမၠောန်ဍေဟ်တအ် ဇရေင် ဂကောံတၠပညာ ဂၠးကဝ်ရ။ ညံင်ဂွံ ပါ်ခြာ ကု မဂ္ဂဇြေန် ဓမ္မတာတအ်မာန်ဂှ်၊ လိက်ပရေင် မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် သိပ္ပံတအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် သ္ဒးတတ်ကၠောအ် လၟေင်ကမၠောန် [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]] သွက်ဂွံ သ္ပဒတန် ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ ပရေင်တပ်တး ကိုပ်ကၠာ ဟွံပ္တိတ်ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးကဵု ပရူ ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ဂကူနာနာ ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲကဵု လောက ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ (Scientific Journal)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Philosophical_Transactions_Volume_1_frontispiece.jpg|200px|Philosophical Transactions]]&lt;br/&gt;''မုက်လိက် ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက် ဂျာနေဝ် Philosophical Transactions မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၆၅''
|-
! တမ်မူလ
| သၞာံ ၁၆၆၅ (ပြင်သေတ် ကဵု အင်္ဂလာန်)
|-
! အဓိက တင်ရန်တၟအ်
| ပွမပ္တိတ်လလောင်တြး တင်ဂၠာဲဆဵု သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|-
! လၟေင်ကမၠောန် အဓိက
| [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
|-
! လဒက်ပတန် လိက်
| သၞောတ် IMRAD (Intro, Methods, Results, Discussion)
|-
! စံညိင် ၜတ်ကၞာတ်
| ဇြဟတ် ဓရောတ် (Impact Factor - IF)
|-
! သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ
| [[w:ISSN|ISSN]] သွက် ဂျာနေဝ်, [[DOI]] သွက် လိက်ပရေင်
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် [[သိပ္ပံ သုတေသန]] မ္ဂး၊ သုတေသနမွဲ ကၠောန်တုဲဒှ်အာကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဟွံလလောင်တြး ပ္တိတ် ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ မ္ဂး ကမၠောန်ဂှ် ဟွံဍိုက်ပေင်ဏီရ။ ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ဂှ် ဒှ် &quot;စၟတ်တမ်ဝင်&quot; (Archive) သွက် ကွတ်ပညာ ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ အစာသုတေသနတအ် ဗှ် ဂျာနေဝ် သွက်ဂွံ တီ ဇမၞော်မောဝ် တၟိအိုတ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တင်နိဿဲ သွက် သုတေသန ဍေဟ်တအ်ရ။ ဂျာနေဝ်တအ်ဏအ်ဂှ် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပ္တိတ် နူကဵု ဂကောံတၠပညာ (Academic societies)၊ တက္ကသိုလ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ ပ္တိတ်လိက် ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု Elsevier, Springer Nature ကေုာံ Wiley တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Meadows |first=A. J. |year=1998 |title=Communicating Research |publisher=Academic Press |isbn=978-0124874152}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ဂှ် စတမ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၆၆၅ ပ္ဍဲဍုင်ဥရဝ်ပ ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတုဇာန်နဝါရဳ သၞာံ ၁၆၆၅ ဂှ် ဂျာနေဝ် ပြင်သေတ် မနွံယၟု ''[[w:Journal des sçavans|Journal des sçavans]]'' တိတ်ကၠုင် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဂိတုမာတ် ဂှ် ဂျာနေဝ် အင်္ဂလာန် ''[[w:Philosophical Transactions of the Royal Society|Philosophical Transactions of the Royal Society]]'' မအုပ်ဓုပ် နကဵု Henry Oldenburg တိတ်ကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ် လိက်တအ်ဂှ် ဒှ်ဆ ပရေင်ချူလလောင်တြး ဓမ္မတာရ၊ ဆဂး ပ္ဍဲ လပါ်လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဏအ်ဂှ် သၞောတ် Peer review ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ဂျာနေဝ်တအ်ဂှ် ဒှ်ကၠုင် ဌာန်စၟတ်သမ္တီ ဍာ်ဒကေဝ် သိပ္ပံ မစှ်ေသၞောတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kronick |first=D. A. |year=1976 |title=A History of Scientific &amp; Technical Periodicals: The Origins and Development of the Scientific and Technical Press, 1665-1790 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0810808447}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်စၟဳစၟတ် (Peer Review Mechanism) ==
အရာ မပါ်ခြာလဝ် ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ကဵု မဂ္ဂဇြေန် ဓမ္မတာဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]] ရ။ ကာလ အစာသုတေသန ပတိုန် လိက်ပရေင်မွဲမ္ဂး-
၁။ '''အယ်ဒဳတာ (Editor):''' စၟဳစၟတ် ကိုပ်ကၠာ ယဝ်ကိတ်ညဳ ကု ဂျာနေဝ်။
၂။ '''ညးစၟဳစၟတ် (Reviewers):''' အစာတၠပညာ ၂-၃ တၠ (မနွံ လညာတ်တုပ်သၟဟ်) ဗှ်တုဲ ပါ်ပါဲ လဒက်ပတန်၊ ဒေတာ၊ ကေုာံ ယုတ္တိဗေဒ လိက်ဂှ်။
၃။ '''တင်သ္ဂုတ်သွာတ် (Decision):''' ဒုင်တဲ (Accept)၊ ပလေဝ် (Revise)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တးပါဲ (Reject) ရ။
သၞောတ်ဏအ်ဂှ် စဵုဒၞာကဵု ညံင် လိက်သုတေသန မဟွံမဲ ဍာ်ဒကေဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး မလီလာန်လဝ်တအ် ဟွံဂွံ တိတ်အာ ဇရေင် ညးဍုင်ကွာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Weller |first=A. C. |year=2001 |title=Editorial Peer Review: Its Strengths and Weaknesses |publisher=Information Today, Inc. |isbn=978-1573871006}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ လဒက်ပတန် လိက်ပရေင် (Structure of an Article) ==
လိက်ပရေင် သုတေသန ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သၞောတ် '''IMRAD''' ရ-
* '''I - Introduction (နိဒါန်):''' ပြသၞာ မုရော? မုဟိုတ် သုတေသနဏအ် ဒးကၠောန်ရော?
* '''M - Methods (နဲကဲ):''' ဗီုလဵု ကၠောန်လဝ် ပရေင်စမ်ၜတ်ရော? (ညံင်ညးတၞဟ် ဂွံကလေင်ကၠောန် ဗက်မာန်)။
* '''R - Results (သွဟ်):''' မု ညာတ်ဆဵုလဝ်ရော? (စကာ သ္ၚိအင် ကေုာံ ဂရပ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဒေတာ)။
* '''A - And'''
* '''D - Discussion (ပရေင်သဳကၠဳ):''' သွဟ်တအ်ဂှ် မု အဓိပ္ပါယ် နွံရော? ဗီုလဵု ဆက်စပ် ကု လိက်တြေံတအ်ရော?
ပါဲနူဂှ် သီု ပါလုပ် လိက်ခမၞောန် (Abstract) ကေုာံ စရင်နိဿဲ (References) သီုဖအိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Sollaci |first=L. B. |last2=Pereira |first2=M. G. |year=2004 |title=The introduction, methods, results, and discussion (IMRAD) structure: a fifty-year survey |journal=Journal of the Medical Library Association |volume=92 |issue=3 |pages=364–367 |pmid=15243643}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ စံညိင် ၜတ်ကၞာတ် (Metrics and Impact Factor) ==
သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဒဒှ်ရ ဂျာနေဝ် မွဲ ခိုဟ် ဟွံခိုဟ်ဂှ် ညးတအ် စကာ စံညိင် နာနာသာ်ရ။ 
* '''Impact Factor (IF):''' မတွက်ပ္တိတ် နူကဵု Clarivate Analytics ရ။ ဍေဟ် တွက်ကေတ် လၟိဟ် လိက်မဒးဒုင် နိဿဲ (Citations) ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ်ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် ကု လၟိဟ် လိက်မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံၜါ မတုဲကၠုင်ရ။ ဂျာနေဝ် IF သၠုင်မ္ဂး ဍာ်ဒကေဝ် သၠုင်ရ။
* '''h-index:''' စံညိင် မၜတ်ကၞာတ် သီု လၟိဟ်လိက် ကေုာံ လၟိဟ် မနိဿဲ ညးမွဲတၠ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂျာနေဝ်မွဲ။
* '''SCImago Journal Rank (SJR):''' ၜတ်ကၞာတ် နူကဵု ဒေတာဗိသ် Scopus တုဲ ရံင်ကဵု ပရေင်အာသဇိုင် (Prestige) ဂျာနေဝ် မနိဿဲလဝ်တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Garfield |first=E. |year=2006 |title=The history and meaning of the journal impact factor |journal=JAMA |volume=295 |issue=1 |pages=90–93 |doi=10.1001/jama.295.1.90}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ဂကူ ဂျာနေဝ်နာနာ (Types of Journals) ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် ဂကူ ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ
|-
! ဂကူ ဂျာနေဝ်
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ ဂျာနေဝ်
|-
| '''Multidisciplinary (နာနာဘာသာရပ်)''' || လိက်ပရေင် နူကဵု ဘာသာရပ် သိပ္ပံ နာနာ ပါလုပ်ရ။ || ''Nature'', ''Science'', ''PNAS''
|-
| '''Specialized (ဘာသာရပ် သီးသန့်)''' || စွံအာရီု လ္တူ ဘာသာရပ် ဍောတ်တ် မွဲဟေင်။ || ''The Lancet'' (ဂဥုဲ), ''Astrophysical Journal'' (နက္ခတ်)
|-
| '''Mega-journals (ဂျာနေဝ် ဇၞော်)''' || ဒုင်တဲ လိက်သီုဖအိုတ် ယဝ်ရ နဲကဲစမ်ၜတ် ဍာံပြ (ဟွံရံင် ပရေင်တၟေင်)။ || ''[[w:PLOS One|PLOS One]]'', ''Scientific Reports''
|-
| '''Review Journals (ဂျာနေဝ် ကလေင်သရောပ်)''' || ဟွံပ္တိတ် သုတေသန တၟိ၊ ဆဂး သရောပ်ကဵု လိက်ပရေင်တြေံ ဗွဲမဂၠိုင်။ || ''Annual Reviews'', ''Cochrane Database''
|}

== ၇။ ပရေင်ပ္တိတ် အခေါင်ဗၠးဝး (Open Access Publishing) ==
အခိုက်တြေံမ္ဂး ဂျာနေဝ်တအ်ဂှ် ညးဗှ်လိက် (ဟွံသေင်မ္ဂး တက္ကသိုလ်) တအ် ဒးကဵုသြန် (Subscription/Paywall) သွက်ဂွံ ဗှ် လိက်သုတေသနရ။ ဆဂး လၟုဟ်မ္ဂး ပရေင်ချဳဒရိုင် '''Open Access (OA)''' ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ OA မ္ဂး လိက်သုတေသန သီုဖအိုတ်ဂှ် ညးလဵုမွဲဟွံဟီု ဗှ် ကေုာံ ဒံင်လုက် ဗွဲမဗၠးၜး မာန်ရ။ သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ပ္ဍဲ OA မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် ညးချူလိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာန်သြန်ထံက်ပင်တအ် သ္ဒးကဵု သြန် မကော်စ Article Processing Charge (APC) ဇရေင် ညးမပ္တိတ်ဂျာနေဝ် ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Suber |first=P. |year=2012 |title=Open Access |publisher=MIT Press |isbn=978-0262517638}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပြသၞာ ကေုာံ ဂျာနေဝ် ပလီုပလာ် (Challenges and Predatory Journals) ==
ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲခေတ် Open Access ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကတဵုဒှ် '''Predatory journals (ဂျာနေဝ် ပလီုပလာ်)''' ရ။ ဂျာနေဝ် တအ်ဏအ်ဂှ် ညးတအ် ဟွံစွံအာရီု လ္တူ ဍာ်ဒကေဝ် Peer review ရ၊ ညးတအ် မိက်ဂွံ ကလိဂွံ သြန် APC နူကဵု ညးချူလိက် ဟေင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ လိက်သုတေသန မဟွံမဲ ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ လိက်ပတောအ်တအ် တိတ်ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ တုဲပၠန် ပြသၞာမွဲပၠန်ဂှ် ဒှ် &quot;Reproducibility crisis&quot; (ပရေင်စမ်ၜတ် မကလေင်ကၠောန် ဟွံဂွံ) ပ္ဍဲကဵု လိက်မပ္တိတ်လဝ်တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Beall |first=J. |year=2012 |title=Predatory publishers are corrupting open access |journal=Nature |volume=489 |issue=7415 |pages=179 |doi=10.1038/489179a}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ကိရိယာ ကေုာံ သၞောတ်စၟတ်သမ္တီ (Tools and Identifiers) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=3q-yXbZlGkM ပရူ ဗီုလဵု ဂၠာဲ လိက် ဂျာနေဝ် ပ္ဍဲ YouTube]

လောက ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ခေတ်လၟုဟ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် လ္တူ သၞောတ် ဒဳဂျဳတယ် အလုံအိုတ်သီုရ-
* '''[[DOI]] (Digital Object Identifier):''' သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ သွက် လိက်ပရေင် မွဲမွဲ ညံင်ဟွံဂွံ ကၠေအ်လီု လ္တူ အေန်တာနေတ်။
* '''ISSN (International Standard Serial Number):''' မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ သွက် ဂျာနေဝ်။
* '''ORCID:''' သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ သွက် အစာသုတေသန တၠဂုဏ် (Author ID)။
* '''Databases:''' ဒေတာဗိသ် ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု Web of Science, Scopus, ကေုာံ PubMed တအ်ဂှ် ပကောံကဵု စရင် လိက်ပရေင် နူကဵု ဂျာနေဝ် နာနာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု လောဲသွာရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=About DOI |url=https://www.doi.org/ |publisher=International DOI Foundation |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အနာဂတ် ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ (Future of Scientific Journals) ==
ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ တအ် ပြံင်လှာဲအာ ဂၠိုင်မာန်ရ။ ပရေင်စကာ '''[[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]''' တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ၊ တင်ဂၠာဲဆဵုတအ်ဂှ် တိတ်စိုပ် ညးဍုင်ကွာန် ပြဟ်နူ ဂျာနေဝ် မာန်ရ။ တုဲပၠန် ကွတ်ပညာ တၠပညာနိမိတ် (AI) ဂှ်လေဝ် ပါလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် Peer review ကေုာံ ပွမစၟတ်သမ္တီ [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]] ရ။ ဂျာနေဝ် လ္ၚဵုတအ်ဂှ် လၟုဟ် စကာကၠုင် &quot;Interactive articles&quot; မကဵုအခေါင် ညးဗှ်လိက်တအ် ပံက်ရံင် ဒေတာ ကေုာံ ဂရပ် ဗွဲမချဳဒရိုင် ပ္ဍဲကဵု လိက်ဂှ် လောဲလောဲမာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Priem |first=J. |year=2013 |title=Scholarship: Beyond the paper |journal=Nature |volume=495 |issue=7442 |pages=437–440 |doi=10.1038/495437a}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|title = [[သိပ္ပံ သုတေသန]] ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ပ္တိတ်လိက်ပညာ
|listclass = hlist
|list1 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် သုတေသန:''' [[သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]]
* [[ပရေင်စမ်ၜတ်]]
* [[ဒေတာ]]
* [[စရင်အင်]]
|list2 =
* '''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic Publishing):''' [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
* [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
* [[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]
* [[Open Access]]
|list3 =
* '''ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ:''' [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]]
* [[Conflict of interest]]
* [[Bibcode]]
* [[DOI]]
}}

[[Category:ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
[[Category:ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ]]
[[Category:သိပ္ပံ သုတေသန]]
[[Category:စာပေ]]</text>
      <sha1>8khs9q8v2o1snum9xzjufdw8qv0xwhy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55446</id>
      <parentid>55445</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T03:13:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၃။ လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်စၟဳစၟတ် (Peer Review Mechanism) */</comment>
      <origin>55446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19552" sha1="ijgguhzni0gth91295fpn4sq4hsr49k" xml:space="preserve">'''ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Scientific journal|Scientific journal]]) ဟီုဂှ် ဒှ် လိက်ဂျာနေဝ် မပ္တိတ်လလောင်တြးဒၟံင် လၟိုန်အခိင် သွက်ဂွံ ဗၟံက်ထ္ၜး ကေုာံ ပါ်ပရအ် တင်ဂၠာဲဆဵု တၟိတၟိ ပ္ဍဲကဵု လောက သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန ဂမၠိုင်ရ။ ဂျာနေဝ် သိပ္ပံတအ်ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲအဓိက သွက် အစာသုတေသနတအ် ဂွံပ္တိုန်ထ္ၜး ကမၠောန်ဍေဟ်တအ် ဇရေင် ဂကောံတၠပညာ ဂၠးကဝ်ရ။ ညံင်ဂွံ ပါ်ခြာ ကု မဂ္ဂဇြေန် ဓမ္မတာတအ်မာန်ဂှ်၊ လိက်ပရေင် မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် သိပ္ပံတအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် သ္ဒးတတ်ကၠောအ် လၟေင်ကမၠောန် [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]] သွက်ဂွံ သ္ပဒတန် ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ ပရေင်တပ်တး ကိုပ်ကၠာ ဟွံပ္တိတ်ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးကဵု ပရူ ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ဂကူနာနာ ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲကဵု လောက ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ (Scientific Journal)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Philosophical_Transactions_Volume_1_frontispiece.jpg|200px|Philosophical Transactions]]&lt;br/&gt;''မုက်လိက် ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက် ဂျာနေဝ် Philosophical Transactions မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၆၅''
|-
! တမ်မူလ
| သၞာံ ၁၆၆၅ (ပြင်သေတ် ကဵု အင်္ဂလာန်)
|-
! အဓိက တင်ရန်တၟအ်
| ပွမပ္တိတ်လလောင်တြး တင်ဂၠာဲဆဵု သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|-
! လၟေင်ကမၠောန် အဓိက
| [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
|-
! လဒက်ပတန် လိက်
| သၞောတ် IMRAD (Intro, Methods, Results, Discussion)
|-
! စံညိင် ၜတ်ကၞာတ်
| ဇြဟတ် ဓရောတ် (Impact Factor - IF)
|-
! သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ
| [[w:ISSN|ISSN]] သွက် ဂျာနေဝ်, [[DOI]] သွက် လိက်ပရေင်
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် [[သိပ္ပံ သုတေသန]] မ္ဂး၊ သုတေသနမွဲ ကၠောန်တုဲဒှ်အာကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဟွံလလောင်တြး ပ္တိတ် ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ မ္ဂး ကမၠောန်ဂှ် ဟွံဍိုက်ပေင်ဏီရ။ ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ဂှ် ဒှ် &quot;စၟတ်တမ်ဝင်&quot; (Archive) သွက် ကွတ်ပညာ ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ အစာသုတေသနတအ် ဗှ် ဂျာနေဝ် သွက်ဂွံ တီ ဇမၞော်မောဝ် တၟိအိုတ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တင်နိဿဲ သွက် သုတေသန ဍေဟ်တအ်ရ။ ဂျာနေဝ်တအ်ဏအ်ဂှ် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပ္တိတ် နူကဵု ဂကောံတၠပညာ (Academic societies)၊ တက္ကသိုလ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ ပ္တိတ်လိက် ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု Elsevier, Springer Nature ကေုာံ Wiley တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Meadows |first=A. J. |year=1998 |title=Communicating Research |publisher=Academic Press |isbn=978-0124874152}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ဂှ် စတမ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၆၆၅ ပ္ဍဲဍုင်ဥရဝ်ပ ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတုဇာန်နဝါရဳ သၞာံ ၁၆၆၅ ဂှ် ဂျာနေဝ် ပြင်သေတ် မနွံယၟု ''[[w:Journal des sçavans|Journal des sçavans]]'' တိတ်ကၠုင် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဂိတုမာတ် ဂှ် ဂျာနေဝ် အင်္ဂလာန် ''[[w:Philosophical Transactions of the Royal Society|Philosophical Transactions of the Royal Society]]'' မအုပ်ဓုပ် နကဵု Henry Oldenburg တိတ်ကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ် လိက်တအ်ဂှ် ဒှ်ဆ ပရေင်ချူလလောင်တြး ဓမ္မတာရ၊ ဆဂး ပ္ဍဲ လပါ်လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဏအ်ဂှ် သၞောတ် Peer review ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ဂျာနေဝ်တအ်ဂှ် ဒှ်ကၠုင် ဌာန်စၟတ်သမ္တီ ဍာ်ဒကေဝ် သိပ္ပံ မစှ်ေသၞောတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kronick |first=D. A. |year=1976 |title=A History of Scientific &amp; Technical Periodicals: The Origins and Development of the Scientific and Technical Press, 1665-1790 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0810808447}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်စၟဳစၟတ် (Peer Review Mechanism) ==
အရာ မပါ်ခြာလဝ် ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ကဵု မဂ္ဂဇြေန် ဓမ္မတာဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]] ရ။ ကာလ အစာသုတေသန ပတိုန် လိက်ပရေင်မွဲမ္ဂး-

၁။ ညးဒါန် '''(Editor):''' စၟဳစၟတ် ကိုပ်ကၠာ ယဝ်ကိတ်ညဳ ကု ဂျာနေဝ်။

၂။ '''ညးစၟဳစၟတ် (Reviewers):''' အစာတၠပညာ ၂-၃ တၠ (မနွံ လညာတ်တုပ်သၟဟ်) ဗှ်တုဲ ပါ်ပါဲ လဒက်ပတန်၊ ဒေတာ၊ ကေုာံ ယုတ္တိဗေဒ လိက်ဂှ်။

၃။ '''တင်သ္ဂုတ်သွာတ် (Decision):''' ဒုင်တဲ (Accept)၊ ပလေဝ် (Revise)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တးပါဲ (Reject) ရ။

သၞောတ်ဏအ်ဂှ် စဵုဒၞာကဵု ညံင် လိက်သုတေသန မဟွံမဲ ဍာ်ဒကေဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး မလီလာန်လဝ်တအ် ဟွံဂွံ တိတ်အာ ဇရေင် ညးဍုင်ကွာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Weller |first=A. C. |year=2001 |title=Editorial Peer Review: Its Strengths and Weaknesses |publisher=Information Today, Inc. |isbn=978-1573871006}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ လဒက်ပတန် လိက်ပရေင် (Structure of an Article) ==
လိက်ပရေင် သုတေသန ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သၞောတ် '''IMRAD''' ရ-
* '''I - Introduction (နိဒါန်):''' ပြသၞာ မုရော? မုဟိုတ် သုတေသနဏအ် ဒးကၠောန်ရော?
* '''M - Methods (နဲကဲ):''' ဗီုလဵု ကၠောန်လဝ် ပရေင်စမ်ၜတ်ရော? (ညံင်ညးတၞဟ် ဂွံကလေင်ကၠောန် ဗက်မာန်)။
* '''R - Results (သွဟ်):''' မု ညာတ်ဆဵုလဝ်ရော? (စကာ သ္ၚိအင် ကေုာံ ဂရပ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဒေတာ)။
* '''A - And'''
* '''D - Discussion (ပရေင်သဳကၠဳ):''' သွဟ်တအ်ဂှ် မု အဓိပ္ပါယ် နွံရော? ဗီုလဵု ဆက်စပ် ကု လိက်တြေံတအ်ရော?
ပါဲနူဂှ် သီု ပါလုပ် လိက်ခမၞောန် (Abstract) ကေုာံ စရင်နိဿဲ (References) သီုဖအိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Sollaci |first=L. B. |last2=Pereira |first2=M. G. |year=2004 |title=The introduction, methods, results, and discussion (IMRAD) structure: a fifty-year survey |journal=Journal of the Medical Library Association |volume=92 |issue=3 |pages=364–367 |pmid=15243643}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ စံညိင် ၜတ်ကၞာတ် (Metrics and Impact Factor) ==
သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဒဒှ်ရ ဂျာနေဝ် မွဲ ခိုဟ် ဟွံခိုဟ်ဂှ် ညးတအ် စကာ စံညိင် နာနာသာ်ရ။ 
* '''Impact Factor (IF):''' မတွက်ပ္တိတ် နူကဵု Clarivate Analytics ရ။ ဍေဟ် တွက်ကေတ် လၟိဟ် လိက်မဒးဒုင် နိဿဲ (Citations) ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ်ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် ကု လၟိဟ် လိက်မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံၜါ မတုဲကၠုင်ရ။ ဂျာနေဝ် IF သၠုင်မ္ဂး ဍာ်ဒကေဝ် သၠုင်ရ။
* '''h-index:''' စံညိင် မၜတ်ကၞာတ် သီု လၟိဟ်လိက် ကေုာံ လၟိဟ် မနိဿဲ ညးမွဲတၠ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂျာနေဝ်မွဲ။
* '''SCImago Journal Rank (SJR):''' ၜတ်ကၞာတ် နူကဵု ဒေတာဗိသ် Scopus တုဲ ရံင်ကဵု ပရေင်အာသဇိုင် (Prestige) ဂျာနေဝ် မနိဿဲလဝ်တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Garfield |first=E. |year=2006 |title=The history and meaning of the journal impact factor |journal=JAMA |volume=295 |issue=1 |pages=90–93 |doi=10.1001/jama.295.1.90}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ဂကူ ဂျာနေဝ်နာနာ (Types of Journals) ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် ဂကူ ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ
|-
! ဂကူ ဂျာနေဝ်
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ ဂျာနေဝ်
|-
| '''Multidisciplinary (နာနာဘာသာရပ်)''' || လိက်ပရေင် နူကဵု ဘာသာရပ် သိပ္ပံ နာနာ ပါလုပ်ရ။ || ''Nature'', ''Science'', ''PNAS''
|-
| '''Specialized (ဘာသာရပ် သီးသန့်)''' || စွံအာရီု လ္တူ ဘာသာရပ် ဍောတ်တ် မွဲဟေင်။ || ''The Lancet'' (ဂဥုဲ), ''Astrophysical Journal'' (နက္ခတ်)
|-
| '''Mega-journals (ဂျာနေဝ် ဇၞော်)''' || ဒုင်တဲ လိက်သီုဖအိုတ် ယဝ်ရ နဲကဲစမ်ၜတ် ဍာံပြ (ဟွံရံင် ပရေင်တၟေင်)။ || ''[[w:PLOS One|PLOS One]]'', ''Scientific Reports''
|-
| '''Review Journals (ဂျာနေဝ် ကလေင်သရောပ်)''' || ဟွံပ္တိတ် သုတေသန တၟိ၊ ဆဂး သရောပ်ကဵု လိက်ပရေင်တြေံ ဗွဲမဂၠိုင်။ || ''Annual Reviews'', ''Cochrane Database''
|}

== ၇။ ပရေင်ပ္တိတ် အခေါင်ဗၠးဝး (Open Access Publishing) ==
အခိုက်တြေံမ္ဂး ဂျာနေဝ်တအ်ဂှ် ညးဗှ်လိက် (ဟွံသေင်မ္ဂး တက္ကသိုလ်) တအ် ဒးကဵုသြန် (Subscription/Paywall) သွက်ဂွံ ဗှ် လိက်သုတေသနရ။ ဆဂး လၟုဟ်မ္ဂး ပရေင်ချဳဒရိုင် '''Open Access (OA)''' ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ OA မ္ဂး လိက်သုတေသန သီုဖအိုတ်ဂှ် ညးလဵုမွဲဟွံဟီု ဗှ် ကေုာံ ဒံင်လုက် ဗွဲမဗၠးၜး မာန်ရ။ သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ပ္ဍဲ OA မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် ညးချူလိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာန်သြန်ထံက်ပင်တအ် သ္ဒးကဵု သြန် မကော်စ Article Processing Charge (APC) ဇရေင် ညးမပ္တိတ်ဂျာနေဝ် ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Suber |first=P. |year=2012 |title=Open Access |publisher=MIT Press |isbn=978-0262517638}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပြသၞာ ကေုာံ ဂျာနေဝ် ပလီုပလာ် (Challenges and Predatory Journals) ==
ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲခေတ် Open Access ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကတဵုဒှ် '''Predatory journals (ဂျာနေဝ် ပလီုပလာ်)''' ရ။ ဂျာနေဝ် တအ်ဏအ်ဂှ် ညးတအ် ဟွံစွံအာရီု လ္တူ ဍာ်ဒကေဝ် Peer review ရ၊ ညးတအ် မိက်ဂွံ ကလိဂွံ သြန် APC နူကဵု ညးချူလိက် ဟေင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ လိက်သုတေသန မဟွံမဲ ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ လိက်ပတောအ်တအ် တိတ်ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ တုဲပၠန် ပြသၞာမွဲပၠန်ဂှ် ဒှ် &quot;Reproducibility crisis&quot; (ပရေင်စမ်ၜတ် မကလေင်ကၠောန် ဟွံဂွံ) ပ္ဍဲကဵု လိက်မပ္တိတ်လဝ်တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Beall |first=J. |year=2012 |title=Predatory publishers are corrupting open access |journal=Nature |volume=489 |issue=7415 |pages=179 |doi=10.1038/489179a}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ကိရိယာ ကေုာံ သၞောတ်စၟတ်သမ္တီ (Tools and Identifiers) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=3q-yXbZlGkM ပရူ ဗီုလဵု ဂၠာဲ လိက် ဂျာနေဝ် ပ္ဍဲ YouTube]

လောက ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ခေတ်လၟုဟ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် လ္တူ သၞောတ် ဒဳဂျဳတယ် အလုံအိုတ်သီုရ-
* '''[[DOI]] (Digital Object Identifier):''' သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ သွက် လိက်ပရေင် မွဲမွဲ ညံင်ဟွံဂွံ ကၠေအ်လီု လ္တူ အေန်တာနေတ်။
* '''ISSN (International Standard Serial Number):''' မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ သွက် ဂျာနေဝ်။
* '''ORCID:''' သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ သွက် အစာသုတေသန တၠဂုဏ် (Author ID)။
* '''Databases:''' ဒေတာဗိသ် ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု Web of Science, Scopus, ကေုာံ PubMed တအ်ဂှ် ပကောံကဵု စရင် လိက်ပရေင် နူကဵု ဂျာနေဝ် နာနာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု လောဲသွာရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=About DOI |url=https://www.doi.org/ |publisher=International DOI Foundation |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အနာဂတ် ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ (Future of Scientific Journals) ==
ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ တအ် ပြံင်လှာဲအာ ဂၠိုင်မာန်ရ။ ပရေင်စကာ '''[[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]''' တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ၊ တင်ဂၠာဲဆဵုတအ်ဂှ် တိတ်စိုပ် ညးဍုင်ကွာန် ပြဟ်နူ ဂျာနေဝ် မာန်ရ။ တုဲပၠန် ကွတ်ပညာ တၠပညာနိမိတ် (AI) ဂှ်လေဝ် ပါလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် Peer review ကေုာံ ပွမစၟတ်သမ္တီ [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]] ရ။ ဂျာနေဝ် လ္ၚဵုတအ်ဂှ် လၟုဟ် စကာကၠုင် &quot;Interactive articles&quot; မကဵုအခေါင် ညးဗှ်လိက်တအ် ပံက်ရံင် ဒေတာ ကေုာံ ဂရပ် ဗွဲမချဳဒရိုင် ပ္ဍဲကဵု လိက်ဂှ် လောဲလောဲမာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Priem |first=J. |year=2013 |title=Scholarship: Beyond the paper |journal=Nature |volume=495 |issue=7442 |pages=437–440 |doi=10.1038/495437a}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|title = [[သိပ္ပံ သုတေသန]] ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ပ္တိတ်လိက်ပညာ
|listclass = hlist
|list1 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် သုတေသန:''' [[သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]]
* [[ပရေင်စမ်ၜတ်]]
* [[ဒေတာ]]
* [[စရင်အင်]]
|list2 =
* '''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic Publishing):''' [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
* [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
* [[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]
* [[Open Access]]
|list3 =
* '''ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ:''' [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]]
* [[Conflict of interest]]
* [[Bibcode]]
* [[DOI]]
}}

[[Category:ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
[[Category:ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ]]
[[Category:သိပ္ပံ သုတေသန]]
[[Category:စာပေ]]</text>
      <sha1>ijgguhzni0gth91295fpn4sq4hsr49k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55447</id>
      <parentid>55446</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T03:51:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19552" sha1="3ezue0pqxeug84rj1928bl0f0x2hfn8" xml:space="preserve">'''ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Scientific journal|Scientific journal]]) ဟီုဂှ် ဒှ် လိက်ဂျာနေဝ် မပ္တိတ်လလောင်တြးဒၟံင် လၟိုန်အခိင် သွက်ဂွံ ဗၟံက်ထ္ၜး ကေုာံ ပါ်ပရအ် တင်ဂၠာဲဆဵု တၟိတၟိ ပ္ဍဲကဵု လောက သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန ဂမၠိုင်ရ။ ဂျာနေဝ် သိပ္ပံတအ်ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲအဓိက သွက် အစာသုတေသနတအ် ဂွံပ္တိုန်ထ္ၜး ကမၠောန်ဍေဟ်တအ် ဇရေင် ဂကောံတၠပညာ ဂၠးကဝ်ရ။ ညံင်ဂွံ ပါ်ခြာ ကု မဂ္ဂဇြေန် ဓမ္မတာတအ်မာန်ဂှ်၊ လိက်ပရေင် မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် သိပ္ပံတအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် သ္ဒးတတ်ကၠောအ် လၟေင်ကမၠောန် [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]] သွက်ဂွံ သ္ပဒတန် ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ ပရေင်တပ်တး ကိုပ်ကၠာ ဟွံပ္တိတ်ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးကဵု ပရူ ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ဂကူနာနာ ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲကဵု လောက ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ (Scientific Journal)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Philosophical_Transactions_Volume_1_frontispiece.jpg|200px|Philosophical Transactions]]&lt;br/&gt;''မုက်လိက် ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက် ဂျာနေဝ် Philosophical Transactions မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၆၅''
|-
! တမ်မူလ
| သၞာံ ၁၆၆၅ (ပြင်သေတ် ကဵု အင်္ဂလာန်)
|-
! အဓိက တင်ရန်တၟအ်
| ပွမပ္တိတ်လလောင်တြး တင်ဂၠာဲဆဵု သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|-
! လၟေင်ကမၠောန် အဓိက
| [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
|-
! လဒက်ပတန် လိက်
| သၞောတ် IMRAD (Intro, Methods, Results, Discussion)
|-
! စံညိင် ၜတ်ကၞာတ်
| ဇြဟတ် ဓရောတ် (Impact Factor - IF)
|-
! သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ
| [[w:ISSN|ISSN]] သွက် ဂျာနေဝ်, [[DOI]] သွက် လိက်ပရေင်
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် [[သိပ္ပံ သုတေသန]] မ္ဂး၊ သုတေသနမွဲ ကၠောန်တုဲဒှ်အာကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဟွံလလောင်တြး ပ္တိတ် ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ မ္ဂး ကမၠောန်ဂှ် ဟွံဍိုက်ပေင်ဏီရ။ ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ဂှ် ဒှ် &quot;စၟတ်တမ်ဝင်&quot; (Archive) သွက် ကွတ်ပညာ ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ အစာသုတေသနတအ် ဗှ် ဂျာနေဝ် သွက်ဂွံ တီ ဇမၞော်မောဝ် တၟိအိုတ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တင်နိဿဲ သွက် သုတေသန ဍေဟ်တအ်ရ။ ဂျာနေဝ်တအ်ဏအ်ဂှ် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပ္တိတ် နူကဵု ဂကောံတၠပညာ (Academic societies)၊ တက္ကသိုလ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ ပ္တိတ်လိက် ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု Elsevier, Springer Nature ကေုာံ Wiley တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Meadows |first=A. J. |year=1998 |title=Communicating Research |publisher=Academic Press |isbn=978-0124874152}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ဂှ် စတမ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၆၆၅ ပ္ဍဲဍုင်ဥရဝ်ပ ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတုဇာန်နဝါရဳ သၞာံ ၁၆၆၅ ဂှ် ဂျာနေဝ် ပြင်သေတ် မနွံယၟု ''[[w:Journal des sçavans|Journal des sçavans]]'' တိတ်ကၠုင် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဂိတုမာတ် ဂှ် ဂျာနေဝ် အင်္ဂလာန် ''[[w:Philosophical Transactions of the Royal Society|Philosophical Transactions of the Royal Society]]'' မအုပ်ဓုပ် နကဵု Henry Oldenburg တိတ်ကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ် လိက်တအ်ဂှ် ဒှ်ဆ ပရေင်ချူလလောင်တြး ဓမ္မတာရ၊ ဆဂး ပ္ဍဲ လပါ်လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဏအ်ဂှ် သၞောတ် Peer review ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ဂျာနေဝ်တအ်ဂှ် ဒှ်ကၠုင် ဌာန်စၟတ်သမ္တီ ဍာ်ဒကေဝ် သိပ္ပံ မစှ်ေသၞောတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kronick |first=D. A. |year=1976 |title=A History of Scientific &amp; Technical Periodicals: The Origins and Development of the Scientific and Technical Press, 1665-1790 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0810808447}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်စၟဳစၟတ် (Peer Review Mechanism) ==
အရာ မပါ်ခြာလဝ် ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ကဵု မဂ္ဂဇြေန် ဓမ္မတာဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]] ရ။ ကာလ အစာသုတေသန ပတိုန် လိက်ပရေင်မွဲမ္ဂး-

၁။ ညးဒါန် '''(Editor):''' စၟဳစၟတ် ကိုပ်ကၠာ ယဝ်ကိတ်ညဳ ကု ဂျာနေဝ်။

၂။ '''ညးစၟဳစၟတ် (Reviewers):''' အစာတၠပညာ ၂-၃ တၠ (မနွံ လညာတ်တုပ်သၟဟ်) ဗှ်တုဲ ပါ်ပါဲ လဒက်ပတန်၊ ဒေတာ၊ ကေုာံ ယုတ္တိဗေဒ လိက်ဂှ်။

၃။ '''တင်သ္ဂုတ်သွာတ် (Decision):''' ဒုင်တဲ (Accept)၊ ပလေဝ် (Revise)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တးပါဲ (Reject) ရ။

သၞောတ်ဏအ်ဂှ် စဵုဒၞာကဵု ညံင် လိက်သုတေသန မဟွံမဲ ဍာ်ဒကေဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး မလီလာန်လဝ်တအ် ဟွံဂွံ တိတ်အာ ဇရေင် ညးဍုင်ကွာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Weller |first=A. C. |year=2001 |title=Editorial Peer Review: Its Strengths and Weaknesses |publisher=Information Today, Inc. |isbn=978-1573871006}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ လဒက်ပတန် လိက်ပရေင် (Structure of an Article) ==
လိက်ပရေင် သုတေသန ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သၞောတ် '''IMRAD''' ရ-
* '''I - Introduction (နိဒါန်):''' ပြသၞာ မုရော? မုဟိုတ် သုတေသနဏအ် ဒးကၠောန်ရော?
* '''M - Methods (နဲကဲ):''' ဗီုလဵု ကၠောန်လဝ် ပရေင်စမ်ၜတ်ရော? (ညံင်ညးတၞဟ် ဂွံကလေင်ကၠောန် ဗက်မာန်)။
* '''R - Results (သွဟ်):''' မု ညာတ်ဆဵုလဝ်ရော? (စကာ သ္ၚိအင် ကေုာံ ဂရပ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဒေတာ)။
* '''A - And'''
* '''D - Discussion (ပရေင်သဳကၠဳ):''' သွဟ်တအ်ဂှ် မု အဓိပ္ပါယ် နွံရော? ဗီုလဵု ဆက်စပ် ကု လိက်တြေံတအ်ရော?
ပါဲနူဂှ် သီု ပါလုပ် လိက်ခမၞောန် (Abstract) ကေုာံ စရင်နိဿဲ (References) သီုဖအိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Sollaci |first=L. B. |last2=Pereira |first2=M. G. |year=2004 |title=The introduction, methods, results, and discussion (IMRAD) structure: a fifty-year survey |journal=Journal of the Medical Library Association |volume=92 |issue=3 |pages=364–367 |pmid=15243643}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ စံညိင် ၜတ်ကၞာတ် (Metrics and Impact Factor) ==
သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဒဒှ်ရ ဂျာနေဝ် မွဲ ခိုဟ် ဟွံခိုဟ်ဂှ် ညးတအ် စကာ စံညိင် နာနာသာ်ရ။ 
* '''Impact Factor (IF):''' မတွက်ပ္တိတ် နူကဵု Clarivate Analytics ရ။ ဍေဟ် တွက်ကေတ် လၟိဟ် လိက်မဒးဒုင် နိဿဲ (Citations) ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ်ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် ကု လၟိဟ် လိက်မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံၜါ မတုဲကၠုင်ရ။ ဂျာနေဝ် IF သၠုင်မ္ဂး ဍာ်ဒကေဝ် သၠုင်ရ။
* '''h-index:''' စံညိင် မၜတ်ကၞာတ် သီု လၟိဟ်လိက် ကေုာံ လၟိဟ် မနိဿဲ ညးမွဲတၠ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂျာနေဝ်မွဲ။
* '''SCImago Journal Rank (SJR):''' ၜတ်ကၞာတ် နူကဵု ဒေတာဗိသ် Scopus တုဲ ရံင်ကဵု ပရေင်အာသဇိုင် (Prestige) ဂျာနေဝ် မနိဿဲလဝ်တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Garfield |first=E. |year=2006 |title=The history and meaning of the journal impact factor |journal=JAMA |volume=295 |issue=1 |pages=90–93 |doi=10.1001/jama.295.1.90}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ဂကူ ဂျာနေဝ်နာနာ (Types of Journals) ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် ဂကူ ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ
|-
! ဂကူ ဂျာနေဝ်
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ ဂျာနေဝ်
|-
| '''Multidisciplinary (နာနာဘာသာရပ်)''' || လိက်ပရေင် နူကဵု ဘာသာရပ် သိပ္ပံ နာနာ ပါလုပ်ရ။ || ''Nature'', ''Science'', ''PNAS''
|-
| '''Specialized (ဘာသာရပ် တၞဟ်ခြာ)''' || စွံအာရီု လ္တူ ဘာသာရပ် ဍောတ်တ် မွဲဟေင်။ || ''The Lancet'' (ဂဥုဲ), ''Astrophysical Journal'' (နက္ခတ်)
|-
| '''Mega-journals (ဂျာနေဝ် ဇၞော်)''' || ဒုင်တဲ လိက်သီုဖအိုတ် ယဝ်ရ နဲကဲစမ်ၜတ် ဍာံပြ (ဟွံရံင် ပရေင်တၟေင်)။ || ''[[w:PLOS One|PLOS One]]'', ''Scientific Reports''
|-
| '''Review Journals (ဂျာနေဝ် ကလေင်သရောပ်)''' || ဟွံပ္တိတ် သုတေသန တၟိ၊ ဆဂး သရောပ်ကဵု လိက်ပရေင်တြေံ ဗွဲမဂၠိုင်။ || ''Annual Reviews'', ''Cochrane Database''
|}

== ၇။ ပရေင်ပ္တိတ် အခေါင်ဗၠးဝး (Open Access Publishing) ==
အခိုက်တြေံမ္ဂး ဂျာနေဝ်တအ်ဂှ် ညးဗှ်လိက် (ဟွံသေင်မ္ဂး တက္ကသိုလ်) တအ် ဒးကဵုသြန် (Subscription/Paywall) သွက်ဂွံ ဗှ် လိက်သုတေသနရ။ ဆဂး လၟုဟ်မ္ဂး ပရေင်ချဳဒရိုင် '''Open Access (OA)''' ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ OA မ္ဂး လိက်သုတေသန သီုဖအိုတ်ဂှ် ညးလဵုမွဲဟွံဟီု ဗှ် ကေုာံ ဒံင်လုက် ဗွဲမဗၠးၜး မာန်ရ။ သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ပ္ဍဲ OA မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် ညးချူလိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာန်သြန်ထံက်ပင်တအ် သ္ဒးကဵု သြန် မကော်စ Article Processing Charge (APC) ဇရေင် ညးမပ္တိတ်ဂျာနေဝ် ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Suber |first=P. |year=2012 |title=Open Access |publisher=MIT Press |isbn=978-0262517638}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပြသၞာ ကေုာံ ဂျာနေဝ် ပလီုပလာ် (Challenges and Predatory Journals) ==
ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲခေတ် Open Access ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကတဵုဒှ် '''Predatory journals (ဂျာနေဝ် ပလီုပလာ်)''' ရ။ ဂျာနေဝ် တအ်ဏအ်ဂှ် ညးတအ် ဟွံစွံအာရီု လ္တူ ဍာ်ဒကေဝ် Peer review ရ၊ ညးတအ် မိက်ဂွံ ကလိဂွံ သြန် APC နူကဵု ညးချူလိက် ဟေင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ လိက်သုတေသန မဟွံမဲ ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ လိက်ပတောအ်တအ် တိတ်ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ တုဲပၠန် ပြသၞာမွဲပၠန်ဂှ် ဒှ် &quot;Reproducibility crisis&quot; (ပရေင်စမ်ၜတ် မကလေင်ကၠောန် ဟွံဂွံ) ပ္ဍဲကဵု လိက်မပ္တိတ်လဝ်တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Beall |first=J. |year=2012 |title=Predatory publishers are corrupting open access |journal=Nature |volume=489 |issue=7415 |pages=179 |doi=10.1038/489179a}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ကိရိယာ ကေုာံ သၞောတ်စၟတ်သမ္တီ (Tools and Identifiers) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=3q-yXbZlGkM ပရူ ဗီုလဵု ဂၠာဲ လိက် ဂျာနေဝ် ပ္ဍဲ YouTube]

လောက ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ခေတ်လၟုဟ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် လ္တူ သၞောတ် ဒဳဂျဳတယ် အလုံအိုတ်သီုရ-
* '''[[DOI]] (Digital Object Identifier):''' သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ သွက် လိက်ပရေင် မွဲမွဲ ညံင်ဟွံဂွံ ကၠေအ်လီု လ္တူ အေန်တာနေတ်။
* '''ISSN (International Standard Serial Number):''' မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ သွက် ဂျာနေဝ်။
* '''ORCID:''' သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ သွက် အစာသုတေသန တၠဂုဏ် (Author ID)။
* '''Databases:''' ဒေတာဗိသ် ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု Web of Science, Scopus, ကေုာံ PubMed တအ်ဂှ် ပကောံကဵု စရင် လိက်ပရေင် နူကဵု ဂျာနေဝ် နာနာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု လောဲသွာရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=About DOI |url=https://www.doi.org/ |publisher=International DOI Foundation |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အနာဂတ် ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ (Future of Scientific Journals) ==
ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ တအ် ပြံင်လှာဲအာ ဂၠိုင်မာန်ရ။ ပရေင်စကာ '''[[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]''' တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ၊ တင်ဂၠာဲဆဵုတအ်ဂှ် တိတ်စိုပ် ညးဍုင်ကွာန် ပြဟ်နူ ဂျာနေဝ် မာန်ရ။ တုဲပၠန် ကွတ်ပညာ တၠပညာနိမိတ် (AI) ဂှ်လေဝ် ပါလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် Peer review ကေုာံ ပွမစၟတ်သမ္တီ [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]] ရ။ ဂျာနေဝ် လ္ၚဵုတအ်ဂှ် လၟုဟ် စကာကၠုင် &quot;Interactive articles&quot; မကဵုအခေါင် ညးဗှ်လိက်တအ် ပံက်ရံင် ဒေတာ ကေုာံ ဂရပ် ဗွဲမချဳဒရိုင် ပ္ဍဲကဵု လိက်ဂှ် လောဲလောဲမာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Priem |first=J. |year=2013 |title=Scholarship: Beyond the paper |journal=Nature |volume=495 |issue=7442 |pages=437–440 |doi=10.1038/495437a}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|title = [[သိပ္ပံ သုတေသန]] ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ပ္တိတ်လိက်ပညာ
|listclass = hlist
|list1 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် သုတေသန:''' [[သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]]
* [[ပရေင်စမ်ၜတ်]]
* [[ဒေတာ]]
* [[စရင်အင်]]
|list2 =
* '''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic Publishing):''' [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
* [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
* [[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]
* [[Open Access]]
|list3 =
* '''ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ:''' [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]]
* [[Conflict of interest]]
* [[Bibcode]]
* [[DOI]]
}}

[[Category:ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
[[Category:ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ]]
[[Category:သိပ္ပံ သုတေသန]]
[[Category:စာပေ]]</text>
      <sha1>3ezue0pqxeug84rj1928bl0f0x2hfn8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55448</id>
      <parentid>55447</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T03:52:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19588" sha1="1g851gnxnai08psu36f3oftjr1tiowq" xml:space="preserve">'''ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Scientific journal|Scientific journal]]) ဟီုဂှ် ဒှ် လိက်ဂျာနေဝ် မပ္တိတ်လလောင်တြးဒၟံင် လၟိုန်အခိင် သွက်ဂွံ ဗၟံက်ထ္ၜး ကေုာံ ပါ်ပရအ် တင်ဂၠာဲဆဵု တၟိတၟိ ပ္ဍဲကဵု လောက သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန ဂမၠိုင်ရ။ ဂျာနေဝ် သိပ္ပံတအ်ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲအဓိက သွက် အစာသုတေသနတအ် ဂွံပ္တိုန်ထ္ၜး ကမၠောန်ဍေဟ်တအ် ဇရေင် ဂကောံတၠပညာ ဂၠးကဝ်ရ။ ညံင်ဂွံ ပါ်ခြာ ကု မဂ္ဂဇြေန် ဓမ္မတာတအ်မာန်ဂှ်၊ လိက်ပရေင် မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် သိပ္ပံတအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် သ္ဒးတတ်ကၠောအ် လၟေင်ကမၠောန် [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]] သွက်ဂွံ သ္ပဒတန် ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ ပရေင်တပ်တး ကိုပ်ကၠာ ဟွံပ္တိတ်ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးကဵု ပရူ ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ဂကူနာနာ ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲကဵု လောက ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ (Scientific Journal)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Philosophical_Transactions_Volume_1_frontispiece.jpg|200px|Philosophical Transactions]]&lt;br/&gt;''မုက်လိက် ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက် ဂျာနေဝ် Philosophical Transactions မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၆၅''
|-
! တမ်မူလ
| သၞာံ ၁၆၆၅ (ပြင်သေတ် ကဵု အင်္ဂလာန်)
|-
! အဓိက တင်ရန်တၟအ်
| ပွမပ္တိတ်လလောင်တြး တင်ဂၠာဲဆဵု သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|-
! လၟေင်ကမၠောန် အဓိက
| [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
|-
! လဒက်ပတန် လိက်
| သၞောတ် IMRAD (Intro, Methods, Results, Discussion)
|-
! စံညိင် ၜတ်ကၞာတ်
| ဇြဟတ် ဓရောတ် (Impact Factor - IF)
|-
! သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ
| [[w:ISSN|ISSN]] သွက် ဂျာနေဝ်, [[DOI]] သွက် လိက်ပရေင်
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် [[သိပ္ပံ သုတေသန]] မ္ဂး၊ သုတေသနမွဲ ကၠောန်တုဲဒှ်အာကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဟွံလလောင်တြး ပ္တိတ် ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ မ္ဂး ကမၠောန်ဂှ် ဟွံဍိုက်ပေင်ဏီရ။ ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ဂှ် ဒှ် &quot;စၟတ်တမ်ဝင်&quot; (Archive) သွက် ကွတ်ပညာ ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ အစာသုတေသနတအ် ဗှ် ဂျာနေဝ် သွက်ဂွံ တီ ဇမၞော်မောဝ် တၟိအိုတ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တင်နိဿဲ သွက် သုတေသန ဍေဟ်တအ်ရ။ ဂျာနေဝ်တအ်ဏအ်ဂှ် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပ္တိတ် နူကဵု ဂကောံတၠပညာ (Academic societies)၊ တက္ကသိုလ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ ပ္တိတ်လိက် ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု Elsevier, Springer Nature ကေုာံ Wiley တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Meadows |first=A. J. |year=1998 |title=Communicating Research |publisher=Academic Press |isbn=978-0124874152}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ဂှ် စတမ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၆၆၅ ပ္ဍဲဍုင်ဥရဝ်ပ ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတုဇာန်နဝါရဳ သၞာံ ၁၆၆၅ ဂှ် ဂျာနေဝ် ပြင်သေတ် မနွံယၟု ''[[w:Journal des sçavans|Journal des sçavans]]'' တိတ်ကၠုင် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဂိတုမာတ် ဂှ် ဂျာနေဝ် အင်္ဂလာန် ''[[w:Philosophical Transactions of the Royal Society|Philosophical Transactions of the Royal Society]]'' မအုပ်ဓုပ် နကဵု Henry Oldenburg တိတ်ကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ် လိက်တအ်ဂှ် ဒှ်ဆ ပရေင်ချူလလောင်တြး ဓမ္မတာရ၊ ဆဂး ပ္ဍဲ လပါ်လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဏအ်ဂှ် သၞောတ် Peer review ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ဂျာနေဝ်တအ်ဂှ် ဒှ်ကၠုင် ဌာန်စၟတ်သမ္တီ ဍာ်ဒကေဝ် သိပ္ပံ မစှ်ေသၞောတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kronick |first=D. A. |year=1976 |title=A History of Scientific &amp; Technical Periodicals: The Origins and Development of the Scientific and Technical Press, 1665-1790 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0810808447}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်စၟဳစၟတ် (Peer Review Mechanism) ==
အရာ မပါ်ခြာလဝ် ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ကဵု မဂ္ဂဇြေန် ဓမ္မတာဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]] ရ။ ကာလ အစာသုတေသန ပတိုန် လိက်ပရေင်မွဲမ္ဂး-

၁။ ညးဒါန် '''(Editor):''' စၟဳစၟတ် ကိုပ်ကၠာ ယဝ်ကိတ်ညဳ ကု ဂျာနေဝ်။

၂။ '''ညးစၟဳစၟတ် (Reviewers):''' အစာတၠပညာ ၂-၃ တၠ (မနွံ လညာတ်တုပ်သၟဟ်) ဗှ်တုဲ ပါ်ပါဲ လဒက်ပတန်၊ ဒေတာ၊ ကေုာံ ယုတ္တိဗေဒ လိက်ဂှ်။

၃။ '''တင်သ္ဂုတ်သွာတ် (Decision):''' ဒုင်တဲ (Accept)၊ ပလေဝ် (Revise)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တးပါဲ (Reject) ရ။

သၞောတ်ဏအ်ဂှ် စဵုဒၞာကဵု ညံင် လိက်သုတေသန မဟွံမဲ ဍာ်ဒကေဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး မလီလာန်လဝ်တအ် ဟွံဂွံ တိတ်အာ ဇရေင် ညးဍုင်ကွာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Weller |first=A. C. |year=2001 |title=Editorial Peer Review: Its Strengths and Weaknesses |publisher=Information Today, Inc. |isbn=978-1573871006}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ လဒက်ပတန် လိက်ပရေင် (Structure of an Article) ==
လိက်ပရေင် သုတေသန ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သၞောတ် '''IMRAD''' ရ-
* '''I - Introduction (နိဒါန်):''' ပြသၞာ မုရော? မုဟိုတ် သုတေသနဏအ် ဒးကၠောန်ရော?
* '''M - Methods (နဲကဲ):''' ဗီုလဵု ကၠောန်လဝ် ပရေင်စမ်ၜတ်ရော? (ညံင်ညးတၞဟ် ဂွံကလေင်ကၠောန် ဗက်မာန်)။
* '''R - Results (သွဟ်):''' မု ညာတ်ဆဵုလဝ်ရော? (စကာ သ္ၚိအင် ကေုာံ ဂရပ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဒေတာ)။
* '''A - And'''
* '''D - Discussion (ပရေင်သဳကၠဳ):''' သွဟ်တအ်ဂှ် မု အဓိပ္ပါယ် နွံရော? ဗီုလဵု ဆက်စပ် ကု လိက်တြေံတအ်ရော?
ပါဲနူဂှ် သီု ပါလုပ် လိက်ခမၞောန် (Abstract) ကေုာံ စရင်နိဿဲ (References) သီုဖအိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Sollaci |first=L. B. |last2=Pereira |first2=M. G. |year=2004 |title=The introduction, methods, results, and discussion (IMRAD) structure: a fifty-year survey |journal=Journal of the Medical Library Association |volume=92 |issue=3 |pages=364–367 |pmid=15243643}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ စံညိင် ၜတ်ကၞာတ် (Metrics and Impact Factor) ==
သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဒဒှ်ရ ဂျာနေဝ် မွဲ ခိုဟ် ဟွံခိုဟ်ဂှ် ညးတအ် စကာ စံညိင် နာနာသာ်ရ။ 
* '''Impact Factor (IF):''' မတွက်ပ္တိတ် နူကဵု Clarivate Analytics ရ။ ဍေဟ် တွက်ကေတ် လၟိဟ် လိက်မဒးဒုင် နိဿဲ (Citations) ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ်ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် ကု လၟိဟ် လိက်မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံၜါ မတုဲကၠုင်ရ။ ဂျာနေဝ် IF သၠုင်မ္ဂး ဍာ်ဒကေဝ် သၠုင်ရ။
* '''h-index:''' စံညိင် မၜတ်ကၞာတ် သီု လၟိဟ်လိက် ကေုာံ လၟိဟ် မနိဿဲ ညးမွဲတၠ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂျာနေဝ်မွဲ။
* '''SCImago Journal Rank (SJR):''' ၜတ်ကၞာတ် နူကဵု ဒေတာဗိသ် Scopus တုဲ ရံင်ကဵု ပရေင်အာသဇိုင် (Prestige) ဂျာနေဝ် မနိဿဲလဝ်တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Garfield |first=E. |year=2006 |title=The history and meaning of the journal impact factor |journal=JAMA |volume=295 |issue=1 |pages=90–93 |doi=10.1001/jama.295.1.90}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ဂကူ ဂျာနေဝ်နာနာ (Types of Journals) ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် ဂကူ ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ
|-
! ဂကူ ဂျာနေဝ်
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ ဂျာနေဝ်
|-
| '''Multidisciplinary (နာနာဘာသာရပ်စပ်)''' || လိက်ပရေင် နူကဵု ဘာသာရပ်စပ် သိပ္ပံ နာနာ ပါလုပ်ရ။ || ''Nature'', ''Science'', ''PNAS''
|-
| '''Specialized (ဘာသာရပ်စပ် တၞဟ်ခြာ)''' || စွံအာရီု လ္တူ ဘာသာရပ်စပ် ဍောတ်တ် မွဲဟေင်။ || ''The Lancet'' (ဂဥုဲ), ''Astrophysical Journal'' (နက္ခတ်)
|-
| '''Mega-journals (ဂျာနေဝ် ဇၞော်)''' || ဒုင်တဲ လိက်သီုဖအိုတ် ယဝ်ရ နဲကဲစမ်ၜတ် ဍာံပြ (ဟွံရံင် ပရေင်တၟေင်)။ || ''[[w:PLOS One|PLOS One]]'', ''Scientific Reports''
|-
| '''Review Journals (ဂျာနေဝ် ကလေင်သရောပ်)''' || ဟွံပ္တိတ် သုတေသန တၟိ၊ ဆဂး သရောပ်ကဵု လိက်ပရေင်တြေံ ဗွဲမဂၠိုင်။ || ''Annual Reviews'', ''Cochrane Database''
|}

== ၇။ ပရေင်ပ္တိတ် အခေါင်ဗၠးဝး (Open Access Publishing) ==
အခိုက်တြေံမ္ဂး ဂျာနေဝ်တအ်ဂှ် ညးဗှ်လိက် (ဟွံသေင်မ္ဂး တက္ကသိုလ်) တအ် ဒးကဵုသြန် (Subscription/Paywall) သွက်ဂွံ ဗှ် လိက်သုတေသနရ။ ဆဂး လၟုဟ်မ္ဂး ပရေင်ချဳဒရိုင် '''Open Access (OA)''' ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ OA မ္ဂး လိက်သုတေသန သီုဖအိုတ်ဂှ် ညးလဵုမွဲဟွံဟီု ဗှ် ကေုာံ ဒံင်လုက် ဗွဲမဗၠးၜး မာန်ရ။ သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ပ္ဍဲ OA မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် ညးချူလိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာန်သြန်ထံက်ပင်တအ် သ္ဒးကဵု သြန် မကော်စ Article Processing Charge (APC) ဇရေင် ညးမပ္တိတ်ဂျာနေဝ် ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Suber |first=P. |year=2012 |title=Open Access |publisher=MIT Press |isbn=978-0262517638}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပြသၞာ ကေုာံ ဂျာနေဝ် ပလီုပလာ် (Challenges and Predatory Journals) ==
ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲခေတ် Open Access ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကတဵုဒှ် '''Predatory journals (ဂျာနေဝ် ပလီုပလာ်)''' ရ။ ဂျာနေဝ် တအ်ဏအ်ဂှ် ညးတအ် ဟွံစွံအာရီု လ္တူ ဍာ်ဒကေဝ် Peer review ရ၊ ညးတအ် မိက်ဂွံ ကလိဂွံ သြန် APC နူကဵု ညးချူလိက် ဟေင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ လိက်သုတေသန မဟွံမဲ ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ လိက်ပတောအ်တအ် တိတ်ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ တုဲပၠန် ပြသၞာမွဲပၠန်ဂှ် ဒှ် &quot;Reproducibility crisis&quot; (ပရေင်စမ်ၜတ် မကလေင်ကၠောန် ဟွံဂွံ) ပ္ဍဲကဵု လိက်မပ္တိတ်လဝ်တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Beall |first=J. |year=2012 |title=Predatory publishers are corrupting open access |journal=Nature |volume=489 |issue=7415 |pages=179 |doi=10.1038/489179a}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ကိရိယာ ကေုာံ သၞောတ်စၟတ်သမ္တီ (Tools and Identifiers) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=3q-yXbZlGkM ပရူ ဗီုလဵု ဂၠာဲ လိက် ဂျာနေဝ် ပ္ဍဲ YouTube]

လောက ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ခေတ်လၟုဟ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် လ္တူ သၞောတ် ဒဳဂျဳတယ် အလုံအိုတ်သီုရ-
* '''[[DOI]] (Digital Object Identifier):''' သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ သွက် လိက်ပရေင် မွဲမွဲ ညံင်ဟွံဂွံ ကၠေအ်လီု လ္တူ အေန်တာနေတ်။
* '''ISSN (International Standard Serial Number):''' မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ သွက် ဂျာနေဝ်။
* '''ORCID:''' သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ သွက် အစာသုတေသန တၠဂုဏ် (Author ID)။
* '''Databases:''' ဒေတာဗိသ် ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု Web of Science, Scopus, ကေုာံ PubMed တအ်ဂှ် ပကောံကဵု စရင် လိက်ပရေင် နူကဵု ဂျာနေဝ် နာနာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု လောဲသွာရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=About DOI |url=https://www.doi.org/ |publisher=International DOI Foundation |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အနာဂတ် ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ (Future of Scientific Journals) ==
ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ တအ် ပြံင်လှာဲအာ ဂၠိုင်မာန်ရ။ ပရေင်စကာ '''[[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]''' တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ၊ တင်ဂၠာဲဆဵုတအ်ဂှ် တိတ်စိုပ် ညးဍုင်ကွာန် ပြဟ်နူ ဂျာနေဝ် မာန်ရ။ တုဲပၠန် ကွတ်ပညာ တၠပညာနိမိတ် (AI) ဂှ်လေဝ် ပါလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် Peer review ကေုာံ ပွမစၟတ်သမ္တီ [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]] ရ။ ဂျာနေဝ် လ္ၚဵုတအ်ဂှ် လၟုဟ် စကာကၠုင် &quot;Interactive articles&quot; မကဵုအခေါင် ညးဗှ်လိက်တအ် ပံက်ရံင် ဒေတာ ကေုာံ ဂရပ် ဗွဲမချဳဒရိုင် ပ္ဍဲကဵု လိက်ဂှ် လောဲလောဲမာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Priem |first=J. |year=2013 |title=Scholarship: Beyond the paper |journal=Nature |volume=495 |issue=7442 |pages=437–440 |doi=10.1038/495437a}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|title = [[သိပ္ပံ သုတေသန]] ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ပ္တိတ်လိက်ပညာ
|listclass = hlist
|list1 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် သုတေသန:''' [[သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]]
* [[ပရေင်စမ်ၜတ်]]
* [[ဒေတာ]]
* [[စရင်အင်]]
|list2 =
* '''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic Publishing):''' [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
* [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
* [[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]
* [[Open Access]]
|list3 =
* '''ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ:''' [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]]
* [[Conflict of interest]]
* [[Bibcode]]
* [[DOI]]
}}

[[Category:ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
[[Category:ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ]]
[[Category:သိပ္ပံ သုတေသန]]
[[Category:စာပေ]]</text>
      <sha1>1g851gnxnai08psu36f3oftjr1tiowq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55449</id>
      <parentid>55448</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T03:52:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19597" sha1="axlo4a8lncxg2l05cvr41b2p7hwxcsc" xml:space="preserve">'''ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Scientific journal|Scientific journal]]) ဟီုဂှ် ဒှ် လိက်ဂျာနေဝ် မပ္တိတ်လလောင်တြးဒၟံင် လၟိုန်အခိင် သွက်ဂွံ ဗၟံက်ထ္ၜး ကေုာံ ပါ်ပရအ် တင်ဂၠာဲဆဵု တၟိတၟိ ပ္ဍဲကဵု လောက သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန ဂမၠိုင်ရ။ ဂျာနေဝ် သိပ္ပံတအ်ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲအဓိက သွက် အစာသုတေသနတအ် ဂွံပ္တိုန်ထ္ၜး ကမၠောန်ဍေဟ်တအ် ဇရေင် ဂကောံတၠပညာ ဂၠးကဝ်ရ။ ညံင်ဂွံ ပါ်ခြာ ကု မဂ္ဂဇြေန် ဓမ္မတာတအ်မာန်ဂှ်၊ လိက်ပရေင် မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် သိပ္ပံတအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် သ္ဒးတတ်ကၠောအ် လၟေင်ကမၠောန် [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]] သွက်ဂွံ သ္ပဒတန် ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ ပရေင်တပ်တး ကိုပ်ကၠာ ဟွံပ္တိတ်ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးကဵု ပရူ ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ဂကူနာနာ ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲကဵု လောက ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ (Scientific Journal)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Philosophical_Transactions_Volume_1_frontispiece.jpg|200px|Philosophical Transactions]]&lt;br/&gt;''မုက်လိက် ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက် ဂျာနေဝ် Philosophical Transactions မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၆၅''
|-
! တမ်မူလ
| သၞာံ ၁၆၆၅ (ပြင်သေတ် ကဵု အင်္ဂလာန်)
|-
! အဓိက တင်ရန်တၟအ်
| ပွမပ္တိတ်လလောင်တြး တင်ဂၠာဲဆဵု သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|-
! လၟေင်ကမၠောန် အဓိက
| [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
|-
! လဒက်ပတန် လိက်
| သၞောတ် IMRAD (Intro, Methods, Results, Discussion)
|-
! စံညိင် ၜတ်ကၞာတ်
| ဇြဟတ် ဓရောတ် (Impact Factor - IF)
|-
! သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ
| [[w:ISSN|ISSN]] သွက် ဂျာနေဝ်, [[DOI]] သွက် လိက်ပရေင်
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် [[သိပ္ပံ သုတေသန]] မ္ဂး၊ သုတေသနမွဲ ကၠောန်တုဲဒှ်အာကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဟွံလလောင်တြး ပ္တိတ် ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ မ္ဂး ကမၠောန်ဂှ် ဟွံဍိုက်ပေင်ဏီရ။ ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ဂှ် ဒှ် &quot;စၟတ်တမ်ဝင်&quot; (Archive) သွက် ကွတ်ပညာ ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ အစာသုတေသနတအ် ဗှ် ဂျာနေဝ် သွက်ဂွံ တီ ဇမၞော်မောဝ် တၟိအိုတ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တင်နိဿဲ သွက် သုတေသန ဍေဟ်တအ်ရ။ ဂျာနေဝ်တအ်ဏအ်ဂှ် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပ္တိတ် နူကဵု ဂကောံတၠပညာ (Academic societies)၊ တက္ကသိုလ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ ပ္တိတ်လိက် ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု Elsevier, Springer Nature ကေုာံ Wiley တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Meadows |first=A. J. |year=1998 |title=Communicating Research |publisher=Academic Press |isbn=978-0124874152}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ဂှ် စတမ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၆၆၅ ပ္ဍဲဍုင်ဥရဝ်ပ ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတုဇာန်နဝါရဳ သၞာံ ၁၆၆၅ ဂှ် ဂျာနေဝ် ပြင်သေတ် မနွံယၟု ''[[w:Journal des sçavans|Journal des sçavans]]'' တိတ်ကၠုင် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဂိတုမာတ် ဂှ် ဂျာနေဝ် အင်္ဂလာန် ''[[w:Philosophical Transactions of the Royal Society|Philosophical Transactions of the Royal Society]]'' မအုပ်ဓုပ် နကဵု Henry Oldenburg တိတ်ကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ် လိက်တအ်ဂှ် ဒှ်ဆ ပရေင်ချူလလောင်တြး ဓမ္မတာရ၊ ဆဂး ပ္ဍဲ လပါ်လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဏအ်ဂှ် သၞောတ် Peer review ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ဂျာနေဝ်တအ်ဂှ် ဒှ်ကၠုင် ဌာန်စၟတ်သမ္တီ ဍာ်ဒကေဝ် သိပ္ပံ မစှ်ေသၞောတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kronick |first=D. A. |year=1976 |title=A History of Scientific &amp; Technical Periodicals: The Origins and Development of the Scientific and Technical Press, 1665-1790 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0810808447}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်စၟဳစၟတ် (Peer Review Mechanism) ==
အရာ မပါ်ခြာလဝ် ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ကဵု မဂ္ဂဇြေန် ဓမ္မတာဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]] ရ။ ကာလ အစာသုတေသန ပတိုန် လိက်ပရေင်မွဲမ္ဂး-

၁။ ညးဒါန် '''(Editor):''' စၟဳစၟတ် ကိုပ်ကၠာ ယဝ်ကိတ်ညဳ ကု ဂျာနေဝ်။

၂။ '''ညးစၟဳစၟတ် (Reviewers):''' အစာတၠပညာ ၂-၃ တၠ (မနွံ လညာတ်တုပ်သၟဟ်) ဗှ်တုဲ ပါ်ပါဲ လဒက်ပတန်၊ ဒေတာ၊ ကေုာံ ယုတ္တိဗေဒ လိက်ဂှ်။

၃။ '''တင်သ္ဂုတ်သွာတ် (Decision):''' ဒုင်တဲ (Accept)၊ ပလေဝ် (Revise)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တးပါဲ (Reject) ရ။

သၞောတ်ဏအ်ဂှ် စဵုဒၞာကဵု ညံင် လိက်သုတေသန မဟွံမဲ ဍာ်ဒကေဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး မလီလာန်လဝ်တအ် ဟွံဂွံ တိတ်အာ ဇရေင် ညးဍုင်ကွာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Weller |first=A. C. |year=2001 |title=Editorial Peer Review: Its Strengths and Weaknesses |publisher=Information Today, Inc. |isbn=978-1573871006}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ လဒက်ပတန် လိက်ပရေင် (Structure of an Article) ==
လိက်ပရေင် သုတေသန ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သၞောတ် '''IMRAD''' ရ-
* '''I - Introduction (နိဒါန်):''' ပြသၞာ မုရော? မုဟိုတ် သုတေသနဏအ် ဒးကၠောန်ရော?
* '''M - Methods (နဲကဲ):''' ဗီုလဵု ကၠောန်လဝ် ပရေင်စမ်ၜတ်ရော? (ညံင်ညးတၞဟ် ဂွံကလေင်ကၠောန် ဗက်မာန်)။
* '''R - Results (သွဟ်):''' မု ညာတ်ဆဵုလဝ်ရော? (စကာ သ္ၚိအင် ကေုာံ ဂရပ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဒေတာ)။
* '''A - And'''
* '''D - Discussion (ပရေင်သဳကၠဳ):''' သွဟ်တအ်ဂှ် မု အဓိပ္ပါယ် နွံရော? ဗီုလဵု ဆက်စပ် ကု လိက်တြေံတအ်ရော?
ပါဲနူဂှ် သီု ပါလုပ် လိက်ခမၞောန် (Abstract) ကေုာံ စရင်နိဿဲ (References) သီုဖအိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Sollaci |first=L. B. |last2=Pereira |first2=M. G. |year=2004 |title=The introduction, methods, results, and discussion (IMRAD) structure: a fifty-year survey |journal=Journal of the Medical Library Association |volume=92 |issue=3 |pages=364–367 |pmid=15243643}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ စံညိင် ၜတ်ကၞာတ် (Metrics and Impact Factor) ==
သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဒဒှ်ရ ဂျာနေဝ် မွဲ ခိုဟ် ဟွံခိုဟ်ဂှ် ညးတအ် စကာ စံညိင် နာနာသာ်ရ။ 
* '''Impact Factor (IF):''' မတွက်ပ္တိတ် နူကဵု Clarivate Analytics ရ။ ဍေဟ် တွက်ကေတ် လၟိဟ် လိက်မဒးဒုင် နိဿဲ (Citations) ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ်ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် ကု လၟိဟ် လိက်မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံၜါ မတုဲကၠုင်ရ။ ဂျာနေဝ် IF သၠုင်မ္ဂး ဍာ်ဒကေဝ် သၠုင်ရ။
* '''h-index:''' စံညိင် မၜတ်ကၞာတ် သီု လၟိဟ်လိက် ကေုာံ လၟိဟ် မနိဿဲ ညးမွဲတၠ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂျာနေဝ်မွဲ။
* '''SCImago Journal Rank (SJR):''' ၜတ်ကၞာတ် နူကဵု ဒေတာဗိသ် Scopus တုဲ ရံင်ကဵု ပရေင်အာသဇိုင် (Prestige) ဂျာနေဝ် မနိဿဲလဝ်တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Garfield |first=E. |year=2006 |title=The history and meaning of the journal impact factor |journal=JAMA |volume=295 |issue=1 |pages=90–93 |doi=10.1001/jama.295.1.90}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ဂကူ ဂျာနေဝ်နာနာ (Types of Journals) ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် ဂကူ ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ
|-
! ဂကူ ဂျာနေဝ်
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ ဂျာနေဝ်
|-
| '''Multidisciplinary (နာနာဘာသာရပ်စပ်)''' || လိက်ပရေင် နူကဵု ဘာသာရပ်စပ် သိပ္ပံ နာနာ ပါလုပ်ရ။ || ''Nature'', ''Science'', ''PNAS''
|-
| '''Specialized (ဘာသာရပ်စပ် တၞဟ်ခြာ)''' || စွံအာရီု လ္တူ ဘာသာရပ်စပ် ဍောတ်တ် မွဲဟေင်။ || ''The Lancet'' (ဂဥုဲ), ''Astrophysical Journal'' (နက္ခတ်)
|-
| '''Mega-journals (ဂျာနေဝ် ဇၞော်)''' || ဒုင်တဲ လိက်သီုဖအိုတ် ယဝ်ရ နဲကဲစမ်ၜတ် ဍာံပြ (ဟွံရံင် ပရေင်တၟေင်)။ || ''[[w:PLOS One|PLOS One]]'', ''Scientific Reports''
|-
| '''Review Journals (ဂျာနေဝ် ကလေင်သရောပ်)''' || ဟွံပ္တိတ် သုတေသန တၟိ၊ ဆဂး သရောပ်ကဵု လိက်ပရေင်တြေံ ဗွဲမဂၠိုင်။ || ''Annual Reviews'', ''Cochrane Database''
|}

== ၇။ ပရေင်ပ္တိတ် အခေါင်ဗၠးဝး (Open Access Publishing) ==
အခိုက်တြေံမ္ဂး ဂျာနေဝ်တအ်ဂှ် ညးဗှ်လိက် (ဟွံသေင်မ္ဂး တက္ကသိုလ်) တအ် ဒးကဵုသြန် (Subscription/Paywall) သွက်ဂွံ ဗှ် လိက်သုတေသနရ။ ဆဂး လၟုဟ်မ္ဂး ပရေင်ချဳဒရိုင် '''Open Access (OA)''' ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ OA မ္ဂး လိက်သုတေသန သီုဖအိုတ်ဂှ် ညးလဵုမွဲဟွံဟီု ဗှ် ကေုာံ ဒံင်လုက် ဗွဲမဗၠးၜး မာန်ရ။ သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ပ္ဍဲ OA မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် ညးချူလိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာန်သြန်ထံက်ပင်တအ် သ္ဒးကဵု သြန် မကော်စ Article Processing Charge (APC) ဇရေင် ညးမပ္တိတ်ဂျာနေဝ် ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Suber |first=P. |year=2012 |title=Open Access |publisher=MIT Press |isbn=978-0262517638}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပြသၞာ ကေုာံ ဂျာနေဝ် ပလီုပလာ် (Challenges and Predatory Journals) ==
ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲခေတ် Open Access ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကတဵုဒှ် '''Predatory journals (ဂျာနေဝ် ပလီုပလာ်)''' ရ။ ဂျာနေဝ် တအ်ဏအ်ဂှ် ညးတအ် ဟွံစွံအာရီု လ္တူ ဍာ်ဒကေဝ် Peer review ရ၊ ညးတအ် မိက်ဂွံ ကလိဂွံ သြန် APC နူကဵု ညးချူလိက် ဟေင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ လိက်သုတေသန မဟွံမဲ ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ လိက်ပတောအ်တအ် တိတ်ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ တုဲပၠန် ပြသၞာမွဲပၠန်ဂှ် ဒှ် &quot;Reproducibility crisis&quot; (ပရေင်စမ်ၜတ် မကလေင်ကၠောန် ဟွံဂွံ) ပ္ဍဲကဵု လိက်မပ္တိတ်လဝ်တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Beall |first=J. |year=2012 |title=Predatory publishers are corrupting open access |journal=Nature |volume=489 |issue=7415 |pages=179 |doi=10.1038/489179a}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ကိရိယာ ကေုာံ သၞောတ်စၟတ်သမ္တီ (Tools and Identifiers) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=3q-yXbZlGkM ပရူ ဗီုလဵု ဂၠာဲ လိက် ဂျာနေဝ် ပ္ဍဲ YouTube]

လောက ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ခေတ်လၟုဟ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် လ္တူ သၞောတ် ဒဳဂျဳတယ် အလုံအိုတ်သီုရ-
* '''[[DOI]] (Digital Object Identifier):''' သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ သွက် လိက်ပရေင် မွဲမွဲ ညံင်ဟွံဂွံ ကၠေအ်လီု လ္တူ အေန်တာနေတ်။
* '''ISSN (International Standard Serial Number):''' မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ သွက် ဂျာနေဝ်။
* '''ORCID:''' သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ သွက် အစာသုတေသန တၠဂုဏ် (Author ID)။
* '''Databases:''' ဒေတာဗိသ် ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု Web of Science, Scopus, ကေုာံ PubMed တအ်ဂှ် ပကောံကဵု စရင် လိက်ပရေင် နူကဵု ဂျာနေဝ် နာနာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု လောဲသွာရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=About DOI |url=https://www.doi.org/ |publisher=International DOI Foundation |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အနာဂတ် ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ (Future of Scientific Journals) ==
ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ တအ် ပြံင်လှာဲအာ ဂၠိုင်မာန်ရ။ ပရေင်စကာ '''[[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]''' တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ၊ တင်ဂၠာဲဆဵုတအ်ဂှ် တိတ်စိုပ် ညးဍုင်ကွာန် ပြဟ်နူ ဂျာနေဝ် မာန်ရ။ တုဲပၠန် ကွတ်ပညာ တၠပညာနိမိတ် (AI) ဂှ်လေဝ် ပါလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် Peer review ကေုာံ ပွမစၟတ်သမ္တီ [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]] ရ။ ဂျာနေဝ် လ္ၚဵုတအ်ဂှ် လၟုဟ် စကာကၠုင် &quot;Interactive articles&quot; မကဵုအခေါင် ညးဗှ်လိက်တအ် ပံက်ရံင် ဒေတာ ကေုာံ ဂရပ် ဗွဲမချဳဒရိုင် ပ္ဍဲကဵု လိက်ဂှ် လောဲလောဲမာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Priem |first=J. |year=2013 |title=Scholarship: Beyond the paper |journal=Nature |volume=495 |issue=7442 |pages=437–440 |doi=10.1038/495437a}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|title = [[သိပ္ပံ သုတေသန]] ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ပ္တိတ်လိက်ပညာ
|listclass = hlist
|list1 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် သုတေသန:''' [[သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]]
* [[ပရေင်စမ်ၜတ်]]
* [[ဒေတာ]]
* [[စရင်အင်]]
|list2 =
* '''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic Publishing):''' [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
* [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
* [[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]
* [[Open Access]]
|list3 =
* '''ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ:''' [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]]
* [[Conflict of interest]]
* [[Bibcode]]
* [[DOI]]
}}

[[Category:ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
[[Category:ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ]]
[[Category:သိပ္ပံ သုတေသန]]
[[Category:လိက်ပတ်]]</text>
      <sha1>axlo4a8lncxg2l05cvr41b2p7hwxcsc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>11289</id>
    <revision>
      <id>55450</id>
      <timestamp>2026-06-23T03:54:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံစုတ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ မဆေင်စပ်ကဵု ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ (Scientific journals)၊ ပရေင်ပ္တ...&quot;</comment>
      <origin>55450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="720" sha1="i96diup6yvk4pbsxp9tojc7nbguis9y" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံစုတ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ မဆေင်စပ်ကဵု ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ (Scientific journals)၊ ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic publishing) ကေုာံ လိက်ဂျာနေဝ် သုတေသန ဂမၠိုင် သီုဖအိုတ်ရ။

[[Category:ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ]]
[[Category:သိပ္ပံ သုတေသန]]</text>
      <sha1>i96diup6yvk4pbsxp9tojc7nbguis9y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>11290</id>
    <revision>
      <id>55451</id>
      <timestamp>2026-06-23T03:55:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံစုတ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ မဆေင်စပ်ကဵု ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic publishin...&quot;</comment>
      <origin>55451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="710" sha1="8vhgpapoihurtyike5k3u3bv3cfw9f0" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံစုတ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ မဆေင်စပ်ကဵု ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic publishing)၊ လၟေင်ကမၠောန် ပ္တိတ်လိက်ဂျာနေဝ်၊ ကေုာံ လိက်ပရေင်သုတေသနဂမၠိုင် သီုဖအိုတ်ရ။

[[Category:ပညာ]]
[[Category:သိပ္ပံ သုတေသန]]</text>
      <sha1>8vhgpapoihurtyike5k3u3bv3cfw9f0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11291</id>
    <revision>
      <id>55452</id>
      <timestamp>2026-06-23T04:04:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Academic publishing|Academic publishing]]) ဟီုဂှ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မကၠောန်ပ္တိတ် လလောင်တြးကဵု လိက်သုတေသန၊ ဂျာနေဝ် ပရေင်ပညာ၊ ပြကိုဟ်၊ ကေုာံ လိက်...&quot;</comment>
      <origin>55452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19150" sha1="1oz0n83jfkmcxtxk9ar8vff0fn209k3" xml:space="preserve">'''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Academic publishing|Academic publishing]]) ဟီုဂှ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မကၠောန်ပ္တိတ် လလောင်တြးကဵု လိက်သုတေသန၊ ဂျာနေဝ် ပရေင်ပညာ၊ ပြကိုဟ်၊ ကေုာံ လိက်အုပ် သိပ္ပံ ဂမၠိုင် ညံင်ဂွံ စိုပ်အာ ဇရေင် ဂကောံတၠပညာ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ။ လၟေင်ကမၠောန်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဇုတ်စၞိန် အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[သိပ္ပံ သုတေသန]] ရ။ မုဟိုတ်ရောဟီုမ္ဂး သုတေသနမွဲ ကၠောန်တုဲကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဟွံပ္တိတ် လလောင်တြး လ္တူစင် ဂျာနေဝ်မ္ဂး သုတေသနဂှ် ဟွံဍိုက်ပေင်ဏီရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် ပရူ ဝင်၊ လၟေင်ကမၠောန်၊ သၞောတ် Open Access ကေုာံ ပြသၞာဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic Publishing)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Peer review diagram.png|250px|လၟေင်ကမၠောန် ပ္တိတ်လိက်]]&lt;br/&gt;''လၟေင်ကမၠောန် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ မဒးတတ်ကၠောအ် သၞောတ် Peer Review''
|-
! တမ်မူလ
| သၞာံ ၁၆၆၅ (ဥရဝ်ပ)
|-
! အဓိက တင်ရန်တၟအ်
| ပွမစၟတ်သမ္တီ ကေုာံ လလောင်တြး တင်ဂၠာဲဆဵု သုတေသန
|-
! ဂကူ လိက် အဓိက
| [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]၊ လိက်အုပ် ပညာ၊ လိက်ကောန်ဖရက်
|-
! ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်အိုတ်ဂမၠိုင်
| Elsevier, Springer Nature, Wiley, Taylor &amp; Francis
|-
! လၟေင်ကမၠောန် အဓိက
| [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
|-
! စံညိင် ၜတ်ကၞာတ်
| Impact Factor, h-index, [[Altmetrics]]
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ ဂှ် ဒှ် တြင် အဓိက သွက်ဂွံ ပါ်ပရအ် ဗဟုသုတ တၟိတၟိ လ္တူဂၠးတိဏအ်ရ။ အစာသုတေသန၊ ကွးဘာ ပါရဂူ (Ph.D. students)၊ ကေုာံ တၠပညာတအ်ဂှ် ကၠောန်သုတေသနတုဲမ္ဂး၊ တင်ဂၠာဲဆဵု ဍေဟ်တအ်ဂှ် ညံင်ဂွံ တပ်တး ကေုာံ နွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်မာန် သ္ဒးပ္တိတ် ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်အုပ် ပရေင်ပညာ ရ။ ပရေင်ဏအ်ဂှ် နွံကဵု လၟေင်ကမၠောန် မတឹងဂြတ်တုဲ ဒးကေတ် အခိင် ဗွဲမလအ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်ဇၞော်မွဲ မနွံကဵု င္ၚုဟ်မး ဘဳလဳယာန် ဒဝ်လာ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Thompson |first=J. B. |year=2005 |title=Books in the Digital Age: The Transformation of Academic and Higher Education Publishing in Britain and the United States |publisher=Polity Press |isbn=978-0745634784}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ ဂှ် စတမ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ ပ္ဍဲအခိင် ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဗီုကဵု ''Philosophical Transactions of the Royal Society'' ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲဍုင်လာန်ဒါန် ရ။ ကိုပ်ကၠာတေအ် လိက်တအ်ဂှ် ပ္တိတ် နကဵု ဂကောံတၠပညာ (Learned societies) တအ် သွက်ဂွံ ပါ်ပရအ် လညာတ် ဇကုကဵုဇကု သၟးရ။ ဆဂး ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ တုဲ သြန်ထံက်ပင် သုတေသန ဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ၊ ကုမ္ပဏဳ ပုဂ္ဂလိက ဇၞော်ဇၞော်တအ် လုပ်ကၠောန်ကၠုင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဏအ်တုဲ၊ ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ ဂှ် ဒှ်အာ ကမၠောန် ပရဝ်ဖက်ရှေန်နယ် ဇၞော်မွဲရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Fyfe |first=A. |display-authors=etal |year=2017 |title=Untangling Academic Publishing: A history of the relationship between commercial interests, academic prestige and the circulation of research |journal=Zenodo |doi=10.5281/zenodo.546100}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်ပ္တိတ်လိက် (The Publishing Process) ==
လၟေင်ကမၠောန် ပ္တိတ် လိက်သုတေသနမွဲဂှ် ဒးတတ်ကၠောအ် ကဆံင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
၁။ '''ချူလိက် (Writing):''' ညးချူလိက် ပြင်ဆင် လိက်မူကြမ်း (Manuscript)။
၂။ '''ပတိုန်လိက် (Submission):''' ပတိုန် ဇရေင် ဂျာနေဝ် မကိတ်ညဳ။
၃။ '''အယ်ဒဳတာ စၟဳစၟတ် (Editorial Screening):''' အယ်ဒဳတာ ရံင် ဒဒှ်ရ လိက်ဂှ် ကိတ်ညဳ ကု ဂျာနေဝ် ဟွံကိတ်ညဳ။
၄။ '''Peer Review:''' ပလံင်ဏာ ဇရေင် ညးစၟဳစၟတ် (Reviewers) ၂-၃ တၠ။
၅။ '''ကလေင်ပလေဝ် (Revision):''' ညးချူလိက် ပလေဝ်ပလေတ် အတိုင် တင်ပါ်ပါဲ။
၆။ '''ဒုင်တဲ ကေုာံ ပ္တိတ် (Acceptance &amp; Publication):''' လိက်ဂှ် စိုပ်အာ ကဆံင် ဖျေဟ်ဒၞာဲ (Typesetting)၊ စၟတ်သမ္တီ [[DOI]] တုဲ ပ္တိတ်လလောင်တြးရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Albert |first=T. |year=2007 |title=Winning the Publications Game: The Smart Way to Write Your Paper and Get It Published |publisher=Radcliffe Publishing |isbn=978-1846192210}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (The Peer Review System) ==
ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် ([[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)|Peer review]]) ဂှ် ဒှ် ကောန်သော် အဓိက သွက် ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ ရ။ သၞောတ်ဏအ် ရီုဗင်ကဵု ညံင်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ဒေတာ ကေုာံ လဒက်ပတန် သုတေသနဂှ် တပ်တး ဍာံပြ ရ။ 
* '''Single-blind:''' ညးစၟဳစၟတ် တီ ယၟု ညးချူ (ဆဂး ညးချူ ဟွံတီ)။
* '''Double-blind:''' သီုၜါလပါ် ဟွံတီ ယၟု ရေင်သကအ် (စဵုဒၞာ ပရေင်အဂတိ)။
* '''Open review:''' ယၟု သီုၜါလပါ် ပံက်လဒိုဟ်လဝ်ရ။

== ၅။ ပရေင်ပ္တိတ် အခေါင်ဗၠးဝး (Open Access Publishing) ==
အခိုက်တြေံမ္ဂး ညးဗှ်လိက်တအ် သ္ဒးကဵု သြန် သွက်ဂွံ ဗှ် လိက်ဂျာနေဝ် (Paywall) ရ။ ဆဂး လၟုဟ်မ္ဂး ပရေင် '''Open Access (OA)''' ဂှ် ပြာကတ်ကၠုင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် ဂကူ Open Access (OA) ဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ OA
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
! ညးလဵု ဒးကဵုသြန်ရော?
|-
| '''Gold OA''' || လိက်ဂှ် ပ္တိတ် ပ္ဍဲ ဂျာနေဝ် တုဲ ပံက်လဒိုဟ်လဝ် ဗွဲမဗၠးၜး လၟိုန်။ || ညးချူလိက် (ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာ) ဒးကဵု သြန် APC (Article Processing Charge)။
|-
| '''Green OA''' || ညးချူလိက် ကေတ် မူကြမ်း (Post-print) တုဲ ပတိုန်စွံ ပ္ဍဲကဵု ဝေပ်သာက် တက္ကသိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး Repository ဗၠးၜး။ || ဟွံဒးကဵုသြန် (ဆဂး ဒးမင် အခိင် Embargo ကၠာ)။
|-
| '''Diamond/Platinum OA''' || လိက်ဂှ် ပံက်လဒိုဟ်လဝ် ဗွဲမဗၠးၜးတုဲ၊ သီု ဟွံဒးကဵုသြန် APC ။ || ဂကောံတၠပညာ ဟွံသေင်မ္ဂး တက္ကသိုလ် ထံက်ပင်လဝ် သြန်။
|}
&lt;ref&gt;{{cite book |last=Suber |first=P. |year=2012 |title=Open Access |publisher=MIT Press |isbn=978-0262517638}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ မဝ်ဒယ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကုမ္ပဏဳ ပ္တိတ်လိက် (Business Models and Publishers) ==
ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ ဂှ် နွံကဵု မဝ်ဒယ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မတၟေင်လောန်ရ။ အလဵုအသဳ ထံက်ပင်သြန် သွက် သုတေသန၊ အစာသုတေသနတအ် ချူလိက် ကေုာံ စၟဳစၟတ်ကဵု သက္ကုသြန်တာလျိုင်၊ ဆဂး ကုမ္ပဏဳ ပ္တိတ်လိက်တအ် ကေတ် အခေါင်ပိုင်ပြဳတုဲ ကလေင်သွံ ကု တက္ကသိုလ်တအ် နကဵု င္ၚုဟ်မး မသၠုင်လောန်ရ။ &quot;Big 5&quot; (Elsevier, Springer Nature, Wiley, Taylor &amp; Francis, ကေုာံ Sage) တအ်ဂှ် ထိင်ဒဝ်လဝ် အလုံမွဲ ဗွိုက်ဖျာတုဲ နွံကဵု ပရဲ (Profit margins) သၠုင်နူကဵု ကုမ္ပဏဳ Google ကဵု Apple ဏီရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Larivière |first=V. |display-authors=etal |year=2015 |title=The Oligopoly of Academic Publishers in the Digital Era |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=6 |pages=e0127502 |doi=10.1371/journal.pone.0127502}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ပြသၞာ ကေုာံ ဂျာနေဝ် ပလီုပလာ် (Challenges and Predatory Publishing) ==
ပြသၞာ အဓိက ပ္ဍဲကဵု လောကဏအ်ဂှ် -
* '''[[w:Publish or perish|Publish or perish]]:''' ဒးပ္တိတ်လိက် ဂၠိုင်ဂၠိုင် ဟေင် ဂွံတိုန် ကဆံင် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍာ်ဒကေဝ် လိက် စှ်ေကၠုင်ရ။
* '''[[w:Predatory publishing|Predatory Journals]]:''' ဂျာနေဝ် ပလီုပလာ် တအ်ဂှ် ညးတအ် ဟွံကၠောန် Peer review ဇေတ်ဇေတ်၊ ညးတအ် မိက်ဂွံ ကလိဂွံ သြန် APC နူကဵု ညးချူလိက် ဟေင်ရ။
* '''Reproducibility Crisis:''' လိက်သုတေသန ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကလေင်စမ်ၜတ် ဗက် မ္ဂး သွဟ် ဟွံတုပ် ကတဵုဒှ်ဒၟံင်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Beall |first=J. |year=2012 |title=Predatory publishers are corrupting open access |journal=Nature |volume=489 |issue=7415 |pages=179 |doi=10.1038/489179a}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ အခေါင်ပိုင်ပြဳ ကေုာံ လာင်ဇြေန် (Copyright and Licensing) ==
ပ္ဍဲအခိုက်တြေံမ္ဂး ညးချူလိက်တအ် သ္ဒးထပက်စၟတ်တဲ ပအပ်ပြာပ် အခေါင်ပိုင်ပြဳ (Copyright transfer agreement) ဇရေင် ကုမ္ပဏဳ ပ္တိတ်လိက် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ ညးချူလိက် အလဵုဇကုလေဝ် ကလေင်စကာ လိက်ဇကု ပ္ဍဲ ဝေပ်သာက်တၞဟ် ဟွံဂွံ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲခေတ် Open Access လၟုဟ်မ္ဂး၊ ညးတအ် စကာ လာင်ဇြေန် '''Creative Commons (CC)''' ဗီုကဵု CC-BY ရ။ ဏအ်ဂှ် ကဵုအခေါင် ကုညးချူလိက် မင်မွဲလဝ် အခေါင်ပိုင်ပြဳတုဲ ညးလဵုမွဲဟွံဟီု ကလေင်စကာ ကေုာံ ပါ်ပရအ် လိက်ဂှ် မာန်ရ (ယဝ်ရ ကဵု တင်နိဿဲ မဍာံပြမ္ဂး)&lt;ref&gt;{{cite web |title=About The Licenses |url=https://creativecommons.org/licenses/ |publisher=Creative Commons |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ စံညိင် ၜတ်ကၞာတ် ကေုာံ ဒေတာ (Metrics and Bibliometrics) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=L5rVH1KGBCY ပရူ Impact Factor ကေုာံ စံညိင် ၜတ်ကၞာတ် ပ္ဍဲ YouTube]

သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ အကျိုးသက်ရောက်မှု လိက်ပရေင်တအ်ဂှ် စကာ နဲကဲ Bibliometrics ရ-
* '''Impact Factor (IF):''' ၜတ်ကၞာတ် လၟိဟ် မၞိဟ်နိဿဲလဝ် ဂျာနေဝ် မွဲမွဲ။
* '''h-index:''' ၜတ်ကၞာတ် ဍာ်ဒကေဝ် အစာသုတေသန မွဲတၠ (ဥပမာ h-index 10 မ္ဂး၊ လိက်ညး ၁၀ ပိုဒ်ဂှ် ဒးဒုင် နိဿဲလဝ် အောန်အိုတ် ၁၀ ဝါ)။
* '''Altmetrics:''' စံညိင် တၟိ မၜတ်ကၞာတ် လၟိဟ် မၞိဟ်ပါ်ပရအ် ပ္ဍဲ Social media, ပရိုင် ကေုာံ မၞိဟ်ဒံင်လုက်လဝ် လိက်ဂှ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Priem |first=J. |display-authors=etal |year=2010 |title=Altmetrics: A manifesto |url=http://altmetrics.org/manifesto/ |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Future and Transformations) ==
အနာဂတ် ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ ဂှ် ပြံင်လှာဲဒၟံင် ဗွဲမမောတ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ပရေင်စကာ '''[[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]''' ဗီုကဵု arXiv ဟွံသေင်မ္ဂး bioRxiv ဂှ် ကတဵုဒှ် အခိုက်အလိုက် ဓမ္မတာ မွဲရ။ တုဲပၠန် ကွတ်ပညာ တၠပညာနိမိတ် (AI) လေဝ် ရီုဗင်ကၠုင် ပ္ဍဲအရာ ပွမချူလိက်၊ စၟဳစၟတ် လိက် ကေုာံ ဂၠာဲ စၟတ်သမ္တီ ဒေတာပတောအ် တအ်ရ။ သၞောတ်ဝ် '''Open Science''' မအာတ်မိက် ညံင်ဂွံ ပါ်ပရအ် ဒေတာ (Open data) ကေုာံ ကိုဒ် (Open code) သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ်ကၠုင် ဂၠံင်တရဴ အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပညာ မဟွံမဲ ကုအဂတိ ကေုာံ ယှုက်ယှောအ်ဟွံမဲ ပ္ဍဲကဵု လောက သိပ္ပံ ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Tennant |first=J. P. |display-authors=etal |year=2016 |title=The academic, economic and societal impacts of Open Access: an evidence-based review |journal=F1000Research |volume=5 |pages=632 |doi=10.12688/f1000research.8460.3}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|title = [[သိပ္ပံ သုတေသန]] ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ပ္တိတ်လိက်ပညာ
|listclass = hlist
|list1 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် သုတေသန:''' [[သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]]
* [[ပရေင်စမ်ၜတ်]]
* [[ဒေတာ]]
* [[စရင်အင်]]
|list2 =
* '''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ:''' [[ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ]]
* [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
* [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
* [[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]
* [[Open Access]]
|list3 =
* '''ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ:''' [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]]
* [[Conflict of interest]]
* [[Bibcode]]
* [[DOI]]
}}

[[Category:ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ]]
[[Category:သိပ္ပံ သုတေသန]]
[[Category:ပညာ]]
[[Category:ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>1oz0n83jfkmcxtxk9ar8vff0fn209k3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကမ္မတဳ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11292</id>
    <revision>
      <id>55453</id>
      <timestamp>2026-06-23T05:06:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ကမ္မတဳ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:International Olympic Committee|International Olympic Committee]], ဗွဲခမၞောန် '''IOC'''; ပြင်သေတ်: ''Comité international olympique'', CIO) ဟီုဂှ် ဒှ် ဂကောံအုပ်ဓုပ် ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ပ...&quot;</comment>
      <origin>55453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22299" sha1="51lcdravmfyttpsaqkk761ulbsl78ji" xml:space="preserve">'''ကမ္မတဳ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:International Olympic Committee|International Olympic Committee]], ဗွဲခမၞောန် '''IOC'''; ပြင်သေတ်: ''Comité international olympique'', CIO) ဟီုဂှ် ဒှ် ဂကောံအုပ်ဓုပ် ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ပရေင်ကစား ဂၠးကဝ် မသက္ကုအလဵုအသဳမွဲရ။ ဂကောံဏအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၈၉၄ နကဵု အစာပရေင်ပညာ ပြင်သေတ် ပဳယေရ် ဒဳ ကူဗာတေန် (Pierre de Coubertin) ကေုာံ အစာချူလိက် ဂရိတ် ဒေမေတြဳယပ် ဗဳကေလာသ် (Demetrios Vikelas) ရ။ ရုင်ဗဟဵု အဓိက IOC ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင်လဝ်ဇာန် (Lausanne)၊ ရးနိဂီု သွိဇြာလာန် ရ။ IOC ဂှ် ဒှ် အေဂျေန်သဳ အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ်၊ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ရုဲစှ် ဍုင်မဒုင်တဲ ကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင်ကစား အဝ်လေမ်ပေတ် ကညင် (Summer Olympic Games)၊ ပွဲပြိုင်ကစား အဝ်လေမ်ပေတ် မသကုတ် (Winter Olympic Games)၊ ကေုာံ ပွဲပြိုင်ကစား အဝ်လေမ်ပေတ် သၟတ် (Youth Olympic Games) ဂမၠိုင်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ကမ္မတဳ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ်&lt;br&gt;(International Olympic Committee)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Olympic rings without rims.svg|250px|သင်္ကေတ အဝ်လေမ်ပေတ်]]&lt;br/&gt;''သင်္ကေတ စက်သ္ဂေဟ် မသုန် မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် တွဵုရးဇၞော် မသုန်''
|-
! ယၟု ဂကောံ ဗွဲခမၞောန်
| IOC / CIO
|-
! တင်ရန်တၟအ် (Motto)
| ''Citius, Altius, Fortius – Communiter''&lt;br&gt;(ပြဟ်နူဂှ်၊ သၠုင်နူဂှ်၊ ထတ်နူဂှ် - မွဲစွံ)
|-
! ခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ
| ၂၃ ဂျောန် ၁၈၉၄ (1894-06-23)
|-
! ဒၞာဲ ရုင်ဗဟဵု
| ဍုင် [[w:Lausanne|လဝ်ဇာန်]] (Lausanne), [[သွိဇြာလာန်]]
|-
! မၞိဟ်ခၞံဗဒှ်
| [[ပဳယေရ် ဒဳ ကူဗာတေန်]] ကေုာံ ဒေမေတြဳယပ် ဗဳကေလာသ်
|-
! ဥက္ကဋ္ဌ (President)
| [[w:Thomas Bach|တဝ်မတ်သ် ဗာတ်ချ်]] (Thomas Bach)
|-
! နဲကဲ စၟတ်သမ္တီ
| ဂကောံ မသက္ကုပရဲ (Non-profit organization)
|-
! ဝေပ်သာက် အဓိက
| [https://olympics.com/ioc olympics.com/ioc]
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ကမ္မတဳ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ် (IOC) ဂှ် ဒှ် ဂကောံမအုပ်ဓုပ် သၞောတ်ဝ် အဝ်လေမ်ပေတ် (Olympic Movement) အလုံမွဲဂၠးတိရ။ သဘဴဓဝ် အဓိက အဝ်လေမ်ပေတ် ဂှ် ညံင်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ညဳသၟဟ် ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲကဵု အကြာ ကောန်မၞိဟ်တအ် နကဵု ပရေင်ကစား ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ပန်သၞာံ မွဲဝါ၊ ဂကောံဏအ် ဖန်ဇန် ကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင်ကစား ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မကော်စ ပွဲပြိုင်ကစား အဝ်လေမ်ပေတ် ရ။ IOC ဂှ် ဟွံကေတ် ပရေင်ထံက်ပင် သြန် နူကဵု အလဵုအသဳ ဍုင်လဵုမွဲတုဲ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍေဟ်တအ်ဂှ် ကၠုင်နူ ပရေင်သွံ အခေါင်ဗလးရုပ် (Broadcasting rights) ကေုာံ ပရေင်ထံက်ပင် စပန်သာ (Sponsorship) ဂမၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=About the International Olympic Committee |url=https://olympics.com/ioc/about |publisher=International Olympic Committee |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ခၞံဗဒှ် (History and Foundation) ==
ဝင် အဝ်လေမ်ပေတ် ခေတ်တၟိ ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု အစာပရေင်ပညာ ပြင်သေတ် ဗာရွန် ပဳယေရ် ဒဳ ကူဗာတေန် ရ။ ညး မိက်ဂွံ ကလေင်ကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင်ကစား အဝ်လေမ်ပေတ် ခေတ်တြေံ (မကေင်ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဂရိတ်) ဂှ် နကဵု ဗီုပြင် ဂၠးကဝ်ရ။ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၃ ဂျောန် ၁၈၉၄ ဂှ် ကူဗာတေန် ကော်ဘိက် ကောန်ဖရက် ဂၠးကဝ် (International Athletic Congress) ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် သောရ်ဗောန် (Sorbonne University) ဍုင်ပါရဳတုဲ၊ ခၞံဗဒှ် ကမ္မတဳ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ် ရ။ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဥက္ကဋ္ဌ ဂှ် ဒှ် ဒေမေတြဳယပ် ဗဳကေလာသ် မဒှ် ကောန်ဍုင်ဂရိတ် တုဲ၊ ပွဲပြိုင်ကစား အဝ်လေမ်ပေတ် ခေတ်တၟိ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဍုင် [[အေသင်]] (Athens) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၆ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacAloon |first=J. J. |year=1981 |title=This Great Symbol: Pierre de Coubertin and the Origins of the Modern Olympic Games |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226500003}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် (Structure and Governance) ==
[[File:Olympic House - Lausanne.jpg|thumb|right|ရုင်ဗဟဵု IOC (Olympic House) ပ္ဍဲ ဍုင်လဝ်ဇာန်]]
လဒက်ပတန် အုပ်ဓုပ် IOC ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ၃ ကဏ္ဍ အဓိက ရ-
၁။ '''ကမ္မတဳ ကောံဓရီု (The Session):''' ဒှ် ဂကောံ မနွံကဵု အဝဵု သၠုင်အိုတ်ရ။ ဍေဟ်တအ် ကောံဓရီု ဇၟာပ်သၞာံတုဲ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် အဓိက မပ္တံကဵု ရုဲစှ် ဍုင်မကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင် ကေုာံ ရုဲစှ် ကောန်ဂကောံတၟိ ဂမၠိုင်ရ။ လၟိဟ် ကောန်ဂကောံ Session ဂှ် နွံၜိုတ် ၁၁၅ တၠရ။
၂။ '''ကမ္မတဳ အုပ်ဓုပ် (Executive Board):''' ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဥက္ကဋ္ဌ ၁ တၠ၊ ဒု-ဥက္ကဋ္ဌ ၄ တၠ၊ ကေုာံ ကောန်ဂကောံ ၁၀ တၠရ။ ကမ္မတဳဏအ်ဂှ် တာလျိုင် ဇၞော်အိုတ် သွက် ကမၠောန် ဇၟာပ်တ္ၚဲ ကေုာံ ပရေင်စဳမံင် အလုံအိုတ်သီုရ။
၃။ '''ဥက္ကဋ္ဌ (The President):''' ရုဲစှ်လဝ် နကဵု Session ရ။ အာယုက် ဥက္ကဋ္ဌ ဂှ် ၈ သၞာံတုဲ၊ ကလေင်ရုဲစှ် ၄ သၞာံ မွဲဝါ မာန်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဥက္ကဋ္ဌ IOC ဂှ် ဒှ် တဝ်မတ်သ် ဗာတ်ချ် (Thomas Bach) နူ ဍုင်ဂျာမနဳ ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Olympic Charter |url=https://olympics.com/ioc/olympic-charter |publisher=International Olympic Committee |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ စရင် ဥက္ကဋ္ဌ IOC အဓိကဂမၠိုင် 
|-
! ယၟု
! ဍုင်
! အခိင် တာလျိုင်
|-
| [[ဒေမေတြဳယပ် ဗဳကေလာသ်]] || {{flag|Greece}} || ၁၈၉၄ - ၁၈၉၆
|-
| [[ပဳယေရ် ဒဳ ကူဗာတေန်]] || {{flag|France}} || ၁၈၉၆ - ၁၉၂၅
|-
| [[w:Juan Antonio Samaranch|ဟိုအာန် အာန်တဝ်နဳယဝ် သာမာရန်ချ်]] || {{flag|Spain}} || ၁၉၈၀ - ၂၀၀၁
|-
| [[w:Jacques Rogge|ဂျာတ် ရံက်ဂေ]] || {{flag|Belgium}} || ၂၀၀၁ - ၂၀၁၃
|-
| '''[[w:Thomas Bach|တဝ်မတ်သ် ဗာတ်ချ်]]''' || {{flag|Germany}} || ၂၀၁၃ - လၟုဟ်
|}

== ၄။ တာလျိုင် ကေုာံ ကမၠောန်အဓိကဂမၠိုင် (Roles and Main Activities) ==
တာလျိုင် အဓိက IOC ဂှ် -
* '''ရုဲစှ် ဍုင်မဒုင်တဲ (Host City Selection):''' IOC ကောံဓရီုတုဲ ရုဲစှ် ဍုင်လဵု မဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင်ကစား အဝ်လေမ်ပေတ် အနာဂတ် (ဗွဲဓမ္မတာ ၇-၁၁ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ ဟွံစိုပ် အခိင်)။
* '''စၟတ်သမ္တီ အခေါင် ကေုာံ ပရေင်ကစား (Sports Programme):''' ကစားလဵု ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ပွဲပြိုင်၊ ကစားလဵု ဂွံနုက်ပတိတ် ဂှ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်ရ။ ဥပမာ - ကစား Skateboarding ကေုာံ Surfing ဂှ် စၟတ်သမ္တီ စုတ်လဝ် ပ္ဍဲ Tokyo 2020 ရ။
* '''စဵုဒၞာ အခေါင်ပိုင်ပြဳ (IP Protection):''' သင်္ကေတ စက်သ္ဂေဟ် ၅ မ ကေုာံ မအရေဝ် &quot;Olympic&quot; ဂှ် IOC ပိုင်ပြဳလဝ်တုဲ စဵုဒၞာလဝ် သၞောဝ်ဥပဒေရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chappelet |first=J.-L. |last2=Kübler-Mabbott |first2=B. |year=2008 |title=The International Olympic Committee and the Olympic System: The Governance of World Sport |publisher=Routledge |isbn=978-0415431676}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြန်ဗွဝ် (Economics and Funding) ==
IOC ဂှ် ဒှ် ဂကောံ မနွံကဵု သြန်ဗွဝ် ဇၞော်မောဝ်လောန်ရ။ လၟိဟ်သြန် မလုပ်ကၠုင် သီုဖအိုတ်ဂှ် ပါ်ပရအ်ကဵု (Redistribute) သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကစား ဂၠးကဝ် ၜိုတ် ၉၀% ရ။ တမ်ရိုဟ် သြန်လုပ် အဓိကဂှ် -
၁။ '''အခေါင်ဗလးရုပ် (Broadcasting Rights):''' ၜိုတ် ၇၃% သြန်လုပ် IOC ဂှ် ကၠုင်နူ သွံ အခေါင် ဗလးရုပ် ဇရေင် ဌာန်ပရိုင် တဳဗဳ ဂမၠိုင် (ဥပမာ - NBC ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ကဵုလဝ် သြန် ဘဳလဳယာန် ဒဝ်လာ သွက် အခေါင်ဗလး)။
၂။ '''ပရေင်ထံက်ပင် (TOP Programme):''' ၜိုတ် ၁၈% ဂှ် ကၠုင်နူ ဂကောံကမ္မဏဳ မထံက်ပင် အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ် (The Olympic Partner - TOP) မပ္တံကဵု Coca-Cola, Visa, Toyota, Samsung, ကေုာံ Panasonic တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=IOC Funding and Financial Strategy |url=https://olympics.com/ioc/funding |publisher=International Olympic Committee |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပရေင်ဒစဵုဒစး ဂဥုဲတက်ဇြဟတ် (Anti-Doping Efforts) ==
ပြသၞာ ဂဥုဲတက်ဇြဟတ် (Doping) ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲလောက ကစားရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၉ ဂှ် IOC ပံင်တဲ ကု အလဵုအသဳဂမၠိုင်တုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် ဂကောံ အေဂျေန်သဳ ဒစဵုဒစး ဂဥုဲတက်ဇြဟတ် ဂၠးကဝ် ([[w:World Anti-Doping Agency|World Anti-Doping Agency - WADA]]) ရ။ ပြသၞာ မဇၞော်အိုတ် မွဲဂှ် ဒှ် ကိစ္စ အလဵုအသဳ ရုရှာ တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲအရာ ကဵု ဂဥုဲတက်ဇြဟတ် ကု ကောန်ကစားဍေဟ်တအ် ပ္ဍဲ ပွဲပြိုင် Sochi 2014 ရ။ ဟိုတ်နူဏအ်တုဲ IOC သ္ဂုတ်သွာတ် ထရိုဟ်ပတိတ် ဂကောံအဝ်လေမ်ပေတ် ရုရှာ (ROC) နူကဵု ပွဲပြိုင်ဗွဲမဂၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hanstad |first=D. V. |display-authors=etal |year=2008 |title=Anti-doping in sport: The Norwegian perspective |journal=Sport in Society |volume=11 |issue=6 |pages=734–749 |doi=10.1080/17430430802283999}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲဂမၠိုင် (Controversies and Criticisms) ==
ၜိုန်ရ IOC နွံကဵု ယၟုဆေဝ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ဒးဒုင် ပါ်ပါဲလဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ကီုရ -
* '''ပရေင်အဂတိ (Corruption):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၈ ဂှ် ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ပွမရုဲစှ် ဍုင် ဆောတ်လေက်သဳတဳ (Salt Lake City) သွက် ပွဲပြိုင် ၂၀၀၂ ရ။ ကောန်ဂကောံ IOC လ္ၚဵုတအ် ဒုင်ကေတ်လဝ် လာပ်ဗဇဴ သြန် ကေုာံ တၟာဲတဲ ဂမၠိုင်ရ။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လောန်ကာဲ (Commercialization):''' မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် ပါ်ပါဲ ဒဒှ်ရ အဝ်လေမ်ပေတ် ခေတ်လၟုဟ်ဂှ် စွံအာရီု လ္တူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြန် ဂၠိုင်နူ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကစား ဇေတ်ဇေတ် ရ။
* '''အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human Rights):''' IOC ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ လ္တူ မကဵု အခေါင် ဍုင်မဟွံမဲ ကဵု အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဗီုကဵု ကြုက် (Beijing 2008 &amp; 2022) ညံင်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Boykoff |first=J. |year=2016 |title=Power Games: A Political History of the Olympics |publisher=Verso |isbn=978-1784780722}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် အဂျေန်ဒါ ၂၀၂၀ (Olympic Agenda 2020 and Reforms) ==
ဟိုတ်နူ ပြသၞာ သြန်ကုန်ကျစရိတ် ဇၞော်လောန်တုဲ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံမိက် ဒုင်တဲ ကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင် အဝ်လေမ်ပေတ် ရ။ သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ပြသၞာဏအ် ဥက္ကဋ္ဌ တဝ်မတ်သ် ဗာတ်ချ် ပတိတ်လဝ် လိက်ကသပ် '''Olympic Agenda 2020''' (ကေုာံ 2020+5) ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် -
၁။ ဖအောန်ဖျေဟ် သြန်ကုန်ကျစရိတ် ကာလ မအာတ်မိက် ဒုင်တဲ (Bidding process)။
၂။ ဖန်ဗဒှ် ညံင်ဂွံ စကာ အဆောက်အအုံ တြေံ ဟွံသေင်မ္ဂး အဆောက်အအုံ ယှာဲ (Temporary venues) ညံင်ဂွံ ဂၠိုင်တိုန် သွက် ပရေင်တန်ကြန် (Sustainability)။
၃။ ကဵုအခေါင် ဍုင်ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေသ ၜါ ပံင်တဲ ကၠောန်ဗဒှ် မွဲစွံ မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Olympic Agenda 2020 |url=https://olympics.com/ioc/olympic-agenda-2020 |publisher=International Olympic Committee |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပွဲပြိုင်ကစား မကၠောန်ဗဒှ် နကဵု IOC ဂမၠိုင် (Games Organized by IOC) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=uK1J3q9-28c ပရူ ဝင် အဝ်လေမ်ပေတ် ပ္ဍဲ YouTube]

IOC ကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင် အဓိက ၃ သာ်ရ-
* '''အဝ်လေမ်ပေတ် ကညင် (Summer Olympics):''' ပြိုင်ပွဲ ဇၞော်အိုတ် မကၠောန် ဇၟာပ် ၄ သၞာံ မွဲဝါ။ (ဥပမာ - Paris 2024, Los Angeles 2028)
* '''အဝ်လေမ်ပေတ် မသကုတ် (Winter Olympics):''' ပြိုင်ပွဲ မဆေင်ကဵု ဍာ်ကလောအ် ကေုာံ မသကုတ်။ စကၠောန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၄။ (ဥပမာ - Milano Cortina 2026)
* '''အဝ်လေမ်ပေတ် သၟတ် (Youth Olympics):''' ပြိုင်ပွဲ သွက် ကောန်ကစား အာယုက် အကြာ ၁၄ - ၁၈ သၞာံ။ စကၠောန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ ပ္ဍဲ ဍုင်သိင်္ဃပူရ်။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Outlook) ==
ကမ္မတဳ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ် (IOC) ဂှ် ၜိုန်ရ ဒးဒုင် ဇီုကပိုက် ကု ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အဂတိ နာနာသာ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဆက်လက် တန်တဴဒၟံင် နဒဒှ် ဂကောံ မစၟတ်သမ္တီလဝ် ပရေင်ကစား ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏီရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး IOC ဂှ် သ္ဒးစွံအာရီု လ္တူ ပြသၞာ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ (Climate change) သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင် မသကုတ် တအ် ကေုာံ သ္ဒးဆက်လက် ပလေဝ်ပလေတ် သၞောတ်ဝ် ညံင်ဂွံ ယှုက်ယှောအ်ဟွံမဲ (Transparent) တုဲ ဂွံကလိဂွံ ပရေင်ပတှ်ေစ နူကဵု ကောန်လိုက်တအ် ဂၠိုင်တိုန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Horne |first=J. |year=2007 |title=The Four 'Cs' of Sports Mega-Events: Capitalism, Connections, Citizenship and Contradictions |journal=Sociological Review |volume=55 |issue=2 |pages=81–96 |doi=10.1111/j.1467-954X.2007.00688.x}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ်
|title = [[ပွဲပြိုင်ကစား အဝ်လေမ်ပေတ်]] ကေုာံ ဂကောံအုပ်ဓုပ်
|listclass = hlist
|list1 =
* '''ဂကောံ အုပ်ဓုပ်:''' [[ကမ္မတဳ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ်]]
* [[NOC (National Olympic Committee)]]
* [[WADA]]
|list2 =
* '''ပွဲပြိုင်ဂမၠိုင်:''' [[အဝ်လေမ်ပေတ် ကညင်]]
* [[အဝ်လေမ်ပေတ် မသကုတ်]]
* [[အဝ်လေမ်ပေတ် သၟတ်]]
* [[ပွဲပြိုင် ပါရာလံမ်ပိစ်]]
|list3 =
* '''ဝင် ကေုာံ သင်္ကေတ:''' [[ပဳယေရ် ဒဳ ကူဗာတေန်]]
* [[သင်္ကေတ အဝ်လေမ်ပေတ်]]
* [[ပၞာင်ဓုပ် အဝ်လေမ်ပေတ်]]
}}

[[Category:ကမ္မတဳ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ဂကောံ ပရေင်ကစား ဂၠးကဝ်]]
[[Category:အဝ်လေမ်ပေတ်]]
[[Category:သွိဇြာလာန်]]</text>
      <sha1>51lcdravmfyttpsaqkk761ulbsl78ji</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55454</id>
      <parentid>55453</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:07:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် (Structure and Governance) */</comment>
      <origin>55454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22307" sha1="73mje56de44437b35l1cw91o73z63h4" xml:space="preserve">'''ကမ္မတဳ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:International Olympic Committee|International Olympic Committee]], ဗွဲခမၞောန် '''IOC'''; ပြင်သေတ်: ''Comité international olympique'', CIO) ဟီုဂှ် ဒှ် ဂကောံအုပ်ဓုပ် ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ပရေင်ကစား ဂၠးကဝ် မသက္ကုအလဵုအသဳမွဲရ။ ဂကောံဏအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၈၉၄ နကဵု အစာပရေင်ပညာ ပြင်သေတ် ပဳယေရ် ဒဳ ကူဗာတေန် (Pierre de Coubertin) ကေုာံ အစာချူလိက် ဂရိတ် ဒေမေတြဳယပ် ဗဳကေလာသ် (Demetrios Vikelas) ရ။ ရုင်ဗဟဵု အဓိက IOC ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင်လဝ်ဇာန် (Lausanne)၊ ရးနိဂီု သွိဇြာလာန် ရ။ IOC ဂှ် ဒှ် အေဂျေန်သဳ အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ်၊ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ရုဲစှ် ဍုင်မဒုင်တဲ ကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင်ကစား အဝ်လေမ်ပေတ် ကညင် (Summer Olympic Games)၊ ပွဲပြိုင်ကစား အဝ်လေမ်ပေတ် မသကုတ် (Winter Olympic Games)၊ ကေုာံ ပွဲပြိုင်ကစား အဝ်လေမ်ပေတ် သၟတ် (Youth Olympic Games) ဂမၠိုင်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ကမ္မတဳ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ်&lt;br&gt;(International Olympic Committee)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Olympic rings without rims.svg|250px|သင်္ကေတ အဝ်လေမ်ပေတ်]]&lt;br/&gt;''သင်္ကေတ စက်သ္ဂေဟ် မသုန် မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် တွဵုရးဇၞော် မသုန်''
|-
! ယၟု ဂကောံ ဗွဲခမၞောန်
| IOC / CIO
|-
! တင်ရန်တၟအ် (Motto)
| ''Citius, Altius, Fortius – Communiter''&lt;br&gt;(ပြဟ်နူဂှ်၊ သၠုင်နူဂှ်၊ ထတ်နူဂှ် - မွဲစွံ)
|-
! ခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ
| ၂၃ ဂျောန် ၁၈၉၄ (1894-06-23)
|-
! ဒၞာဲ ရုင်ဗဟဵု
| ဍုင် [[w:Lausanne|လဝ်ဇာန်]] (Lausanne), [[သွိဇြာလာန်]]
|-
! မၞိဟ်ခၞံဗဒှ်
| [[ပဳယေရ် ဒဳ ကူဗာတေန်]] ကေုာံ ဒေမေတြဳယပ် ဗဳကေလာသ်
|-
! ဥက္ကဋ္ဌ (President)
| [[w:Thomas Bach|တဝ်မတ်သ် ဗာတ်ချ်]] (Thomas Bach)
|-
! နဲကဲ စၟတ်သမ္တီ
| ဂကောံ မသက္ကုပရဲ (Non-profit organization)
|-
! ဝေပ်သာက် အဓိက
| [https://olympics.com/ioc olympics.com/ioc]
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ကမ္မတဳ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ် (IOC) ဂှ် ဒှ် ဂကောံမအုပ်ဓုပ် သၞောတ်ဝ် အဝ်လေမ်ပေတ် (Olympic Movement) အလုံမွဲဂၠးတိရ။ သဘဴဓဝ် အဓိက အဝ်လေမ်ပေတ် ဂှ် ညံင်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ညဳသၟဟ် ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲကဵု အကြာ ကောန်မၞိဟ်တအ် နကဵု ပရေင်ကစား ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ပန်သၞာံ မွဲဝါ၊ ဂကောံဏအ် ဖန်ဇန် ကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင်ကစား ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မကော်စ ပွဲပြိုင်ကစား အဝ်လေမ်ပေတ် ရ။ IOC ဂှ် ဟွံကေတ် ပရေင်ထံက်ပင် သြန် နူကဵု အလဵုအသဳ ဍုင်လဵုမွဲတုဲ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍေဟ်တအ်ဂှ် ကၠုင်နူ ပရေင်သွံ အခေါင်ဗလးရုပ် (Broadcasting rights) ကေုာံ ပရေင်ထံက်ပင် စပန်သာ (Sponsorship) ဂမၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=About the International Olympic Committee |url=https://olympics.com/ioc/about |publisher=International Olympic Committee |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ခၞံဗဒှ် (History and Foundation) ==
ဝင် အဝ်လေမ်ပေတ် ခေတ်တၟိ ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု အစာပရေင်ပညာ ပြင်သေတ် ဗာရွန် ပဳယေရ် ဒဳ ကူဗာတေန် ရ။ ညး မိက်ဂွံ ကလေင်ကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင်ကစား အဝ်လေမ်ပေတ် ခေတ်တြေံ (မကေင်ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဂရိတ်) ဂှ် နကဵု ဗီုပြင် ဂၠးကဝ်ရ။ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၃ ဂျောန် ၁၈၉၄ ဂှ် ကူဗာတေန် ကော်ဘိက် ကောန်ဖရက် ဂၠးကဝ် (International Athletic Congress) ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် သောရ်ဗောန် (Sorbonne University) ဍုင်ပါရဳတုဲ၊ ခၞံဗဒှ် ကမ္မတဳ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ် ရ။ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဥက္ကဋ္ဌ ဂှ် ဒှ် ဒေမေတြဳယပ် ဗဳကေလာသ် မဒှ် ကောန်ဍုင်ဂရိတ် တုဲ၊ ပွဲပြိုင်ကစား အဝ်လေမ်ပေတ် ခေတ်တၟိ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဍုင် [[အေသင်]] (Athens) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၆ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacAloon |first=J. J. |year=1981 |title=This Great Symbol: Pierre de Coubertin and the Origins of the Modern Olympic Games |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226500003}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် (Structure and Governance) ==
[[File:Olympic House - Lausanne.jpg|thumb|right|ရုင်ဗဟဵု IOC (Olympic House) ပ္ဍဲ ဍုင်လဝ်ဇာန်]]
လဒက်ပတန် အုပ်ဓုပ် IOC ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ၃ ကဏ္ဍ အဓိက ရ-

၁။ '''ကမ္မတဳ ကောံဓရီု (The Session):''' ဒှ် ဂကောံ မနွံကဵု အဝဵု သၠုင်အိုတ်ရ။ ဍေဟ်တအ် ကောံဓရီု ဇၟာပ်သၞာံတုဲ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် အဓိက မပ္တံကဵု ရုဲစှ် ဍုင်မကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင် ကေုာံ ရုဲစှ် ကောန်ဂကောံတၟိ ဂမၠိုင်ရ။ လၟိဟ် ကောန်ဂကောံ Session ဂှ် နွံၜိုတ် ၁၁၅ တၠရ။

၂။ '''ကမ္မတဳ အုပ်ဓုပ် (Executive Board):''' ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဥက္ကဋ္ဌ ၁ တၠ၊ ဒု-ဥက္ကဋ္ဌ ၄ တၠ၊ ကေုာံ ကောန်ဂကောံ ၁၀ တၠရ။ ကမ္မတဳဏအ်ဂှ် တာလျိုင် ဇၞော်အိုတ် သွက် ကမၠောန် ဇၟာပ်တ္ၚဲ ကေုာံ ပရေင်စဳမံင် အလုံအိုတ်သီုရ။

၃။ '''ဥက္ကဋ္ဌ (The President):''' ရုဲစှ်လဝ် နကဵု Session ရ။ အာယုက် ဥက္ကဋ္ဌ ဂှ် ၈ သၞာံတုဲ၊ ကလေင်ရုဲစှ် ၄ သၞာံ မွဲဝါ မာန်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဥက္ကဋ္ဌ IOC ဂှ် ဒှ် တဝ်မတ်သ် ဗာတ်ချ် (Thomas Bach) နူ ဍုင်ဂျာမနဳ ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Olympic Charter |url=https://olympics.com/ioc/olympic-charter |publisher=International Olympic Committee |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ စရင် ဥက္ကဋ္ဌ IOC အဓိကဂမၠိုင် 
|-
! ယၟု
! ဍုင်
! အခိင် တာလျိုင်
|-
| [[ဒေမေတြဳယပ် ဗဳကေလာသ်]] || {{flag|Greece}} || ၁၈၉၄ - ၁၈၉၆
|-
| [[ပဳယေရ် ဒဳ ကူဗာတေန်]] || {{flag|France}} || ၁၈၉၆ - ၁၉၂၅
|-
| [[w:Juan Antonio Samaranch|ဟိုအာန် အာန်တဝ်နဳယဝ် သာမာရန်ချ်]] || {{flag|Spain}} || ၁၉၈၀ - ၂၀၀၁
|-
| [[w:Jacques Rogge|ဂျာတ် ရံက်ဂေ]] || {{flag|Belgium}} || ၂၀၀၁ - ၂၀၁၃
|-
| '''[[w:Thomas Bach|တဝ်မတ်သ် ဗာတ်ချ်]]''' || {{flag|Germany}} || ၂၀၁၃ - လၟုဟ်
|}

== ၄။ တာလျိုင် ကေုာံ ကမၠောန်အဓိကဂမၠိုင် (Roles and Main Activities) ==
တာလျိုင် အဓိက IOC ဂှ် -
* '''ရုဲစှ် ဍုင်မဒုင်တဲ (Host City Selection):''' IOC ကောံဓရီုတုဲ ရုဲစှ် ဍုင်လဵု မဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင်ကစား အဝ်လေမ်ပေတ် အနာဂတ် (ဗွဲဓမ္မတာ ၇-၁၁ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ ဟွံစိုပ် အခိင်)။
* '''စၟတ်သမ္တီ အခေါင် ကေုာံ ပရေင်ကစား (Sports Programme):''' ကစားလဵု ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ပွဲပြိုင်၊ ကစားလဵု ဂွံနုက်ပတိတ် ဂှ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်ရ။ ဥပမာ - ကစား Skateboarding ကေုာံ Surfing ဂှ် စၟတ်သမ္တီ စုတ်လဝ် ပ္ဍဲ Tokyo 2020 ရ။
* '''စဵုဒၞာ အခေါင်ပိုင်ပြဳ (IP Protection):''' သင်္ကေတ စက်သ္ဂေဟ် ၅ မ ကေုာံ မအရေဝ် &quot;Olympic&quot; ဂှ် IOC ပိုင်ပြဳလဝ်တုဲ စဵုဒၞာလဝ် သၞောဝ်ဥပဒေရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chappelet |first=J.-L. |last2=Kübler-Mabbott |first2=B. |year=2008 |title=The International Olympic Committee and the Olympic System: The Governance of World Sport |publisher=Routledge |isbn=978-0415431676}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြန်ဗွဝ် (Economics and Funding) ==
IOC ဂှ် ဒှ် ဂကောံ မနွံကဵု သြန်ဗွဝ် ဇၞော်မောဝ်လောန်ရ။ လၟိဟ်သြန် မလုပ်ကၠုင် သီုဖအိုတ်ဂှ် ပါ်ပရအ်ကဵု (Redistribute) သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကစား ဂၠးကဝ် ၜိုတ် ၉၀% ရ။ တမ်ရိုဟ် သြန်လုပ် အဓိကဂှ် -

၁။ '''အခေါင်ဗလးရုပ် (Broadcasting Rights):''' ၜိုတ် ၇၃% သြန်လုပ် IOC ဂှ် ကၠုင်နူ သွံ အခေါင် ဗလးရုပ် ဇရေင် ဌာန်ပရိုင် တဳဗဳ ဂမၠိုင် (ဥပမာ - NBC ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ကဵုလဝ် သြန် ဘဳလဳယာန် ဒဝ်လာ သွက် အခေါင်ဗလး)။

၂။ '''ပရေင်ထံက်ပင် (TOP Programme):''' ၜိုတ် ၁၈% ဂှ် ကၠုင်နူ ဂကောံကမ္မဏဳ မထံက်ပင် အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ် (The Olympic Partner - TOP) မပ္တံကဵု Coca-Cola, Visa, Toyota, Samsung, ကေုာံ Panasonic တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=IOC Funding and Financial Strategy |url=https://olympics.com/ioc/funding |publisher=International Olympic Committee |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပရေင်ဒစဵုဒစး ဂဥုဲတက်ဇြဟတ် (Anti-Doping Efforts) ==
ပြသၞာ ဂဥုဲတက်ဇြဟတ် (Doping) ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲလောက ကစားရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၉ ဂှ် IOC ပံင်တဲ ကု အလဵုအသဳဂမၠိုင်တုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် ဂကောံ အေဂျေန်သဳ ဒစဵုဒစး ဂဥုဲတက်ဇြဟတ် ဂၠးကဝ် ([[w:World Anti-Doping Agency|World Anti-Doping Agency - WADA]]) ရ။ ပြသၞာ မဇၞော်အိုတ် မွဲဂှ် ဒှ် ကိစ္စ အလဵုအသဳ ရုရှာ တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲအရာ ကဵု ဂဥုဲတက်ဇြဟတ် ကု ကောန်ကစားဍေဟ်တအ် ပ္ဍဲ ပွဲပြိုင် Sochi 2014 ရ။ ဟိုတ်နူဏအ်တုဲ IOC သ္ဂုတ်သွာတ် ထရိုဟ်ပတိတ် ဂကောံအဝ်လေမ်ပေတ် ရုရှာ (ROC) နူကဵု ပွဲပြိုင်ဗွဲမဂၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hanstad |first=D. V. |display-authors=etal |year=2008 |title=Anti-doping in sport: The Norwegian perspective |journal=Sport in Society |volume=11 |issue=6 |pages=734–749 |doi=10.1080/17430430802283999}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲဂမၠိုင် (Controversies and Criticisms) ==
ၜိုန်ရ IOC နွံကဵု ယၟုဆေဝ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ဒးဒုင် ပါ်ပါဲလဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ကီုရ -
* '''ပရေင်အဂတိ (Corruption):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၈ ဂှ် ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ပွမရုဲစှ် ဍုင် ဆောတ်လေက်သဳတဳ (Salt Lake City) သွက် ပွဲပြိုင် ၂၀၀၂ ရ။ ကောန်ဂကောံ IOC လ္ၚဵုတအ် ဒုင်ကေတ်လဝ် လာပ်ဗဇဴ သြန် ကေုာံ တၟာဲတဲ ဂမၠိုင်ရ။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လောန်ကာဲ (Commercialization):''' မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် ပါ်ပါဲ ဒဒှ်ရ အဝ်လေမ်ပေတ် ခေတ်လၟုဟ်ဂှ် စွံအာရီု လ္တူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြန် ဂၠိုင်နူ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကစား ဇေတ်ဇေတ် ရ။
* '''အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human Rights):''' IOC ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ လ္တူ မကဵု အခေါင် ဍုင်မဟွံမဲ ကဵု အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဗီုကဵု ကြုက် (Beijing 2008 &amp; 2022) ညံင်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Boykoff |first=J. |year=2016 |title=Power Games: A Political History of the Olympics |publisher=Verso |isbn=978-1784780722}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် အဂျေန်ဒါ ၂၀၂၀ (Olympic Agenda 2020 and Reforms) ==
ဟိုတ်နူ ပြသၞာ သြန်ကုန်ကျစရိတ် ဇၞော်လောန်တုဲ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံမိက် ဒုင်တဲ ကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင် အဝ်လေမ်ပေတ် ရ။ သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ပြသၞာဏအ် ဥက္ကဋ္ဌ တဝ်မတ်သ် ဗာတ်ချ် ပတိတ်လဝ် လိက်ကသပ် '''Olympic Agenda 2020''' (ကေုာံ 2020+5) ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် -

၁။ ဖအောန်ဖျေဟ် သြန်ကုန်ကျစရိတ် ကာလ မအာတ်မိက် ဒုင်တဲ (Bidding process)။

၂။ ဖန်ဗဒှ် ညံင်ဂွံ စကာ အဆောက်အအုံ တြေံ ဟွံသေင်မ္ဂး အဆောက်အအုံ ယှာဲ (Temporary venues) ညံင်ဂွံ ဂၠိုင်တိုန် သွက် ပရေင်တန်ကြန် (Sustainability)။

၃။ ကဵုအခေါင် ဍုင်ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေသ ၜါ ပံင်တဲ ကၠောန်ဗဒှ် မွဲစွံ မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Olympic Agenda 2020 |url=https://olympics.com/ioc/olympic-agenda-2020 |publisher=International Olympic Committee |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပွဲပြိုင်ကစား မကၠောန်ဗဒှ် နကဵု IOC ဂမၠိုင် (Games Organized by IOC) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=uK1J3q9-28c ပရူ ဝင် အဝ်လေမ်ပေတ် ပ္ဍဲ YouTube]

IOC ကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင် အဓိက ၃ သာ်ရ-
* '''အဝ်လေမ်ပေတ် ကညင် (Summer Olympics):''' ပြိုင်ပွဲ ဇၞော်အိုတ် မကၠောန် ဇၟာပ် ၄ သၞာံ မွဲဝါ။ (ဥပမာ - Paris 2024, Los Angeles 2028)
* '''အဝ်လေမ်ပေတ် မသကုတ် (Winter Olympics):''' ပြိုင်ပွဲ မဆေင်ကဵု ဍာ်ကလောအ် ကေုာံ မသကုတ်။ စကၠောန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၄။ (ဥပမာ - Milano Cortina 2026)
* '''အဝ်လေမ်ပေတ် သၟတ် (Youth Olympics):''' ပြိုင်ပွဲ သွက် ကောန်ကစား အာယုက် အကြာ ၁၄ - ၁၈ သၞာံ။ စကၠောန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ ပ္ဍဲ ဍုင်သိင်္ဃပူရ်။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Outlook) ==
ကမ္မတဳ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ် (IOC) ဂှ် ၜိုန်ရ ဒးဒုင် ဇီုကပိုက် ကု ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အဂတိ နာနာသာ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဆက်လက် တန်တဴဒၟံင် နဒဒှ် ဂကောံ မစၟတ်သမ္တီလဝ် ပရေင်ကစား ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏီရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး IOC ဂှ် သ္ဒးစွံအာရီု လ္တူ ပြသၞာ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ (Climate change) သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင် မသကုတ် တအ် ကေုာံ သ္ဒးဆက်လက် ပလေဝ်ပလေတ် သၞောတ်ဝ် ညံင်ဂွံ ယှုက်ယှောအ်ဟွံမဲ (Transparent) တုဲ ဂွံကလိဂွံ ပရေင်ပတှ်ေစ နူကဵု ကောန်လိုက်တအ် ဂၠိုင်တိုန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Horne |first=J. |year=2007 |title=The Four 'Cs' of Sports Mega-Events: Capitalism, Connections, Citizenship and Contradictions |journal=Sociological Review |volume=55 |issue=2 |pages=81–96 |doi=10.1111/j.1467-954X.2007.00688.x}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ်
|title = [[ပွဲပြိုင်ကစား အဝ်လေမ်ပေတ်]] ကေုာံ ဂကောံအုပ်ဓုပ်
|listclass = hlist
|list1 =
* '''ဂကောံ အုပ်ဓုပ်:''' [[ကမ္မတဳ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ်]]
* [[NOC (National Olympic Committee)]]
* [[WADA]]
|list2 =
* '''ပွဲပြိုင်ဂမၠိုင်:''' [[အဝ်လေမ်ပေတ် ကညင်]]
* [[အဝ်လေမ်ပေတ် မသကုတ်]]
* [[အဝ်လေမ်ပေတ် သၟတ်]]
* [[ပွဲပြိုင် ပါရာလံမ်ပိစ်]]
|list3 =
* '''ဝင် ကေုာံ သင်္ကေတ:''' [[ပဳယေရ် ဒဳ ကူဗာတေန်]]
* [[သင်္ကေတ အဝ်လေမ်ပေတ်]]
* [[ပၞာင်ဓုပ် အဝ်လေမ်ပေတ်]]
}}

[[Category:ကမ္မတဳ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ဂကောံ ပရေင်ကစား ဂၠးကဝ်]]
[[Category:အဝ်လေမ်ပေတ်]]
[[Category:သွိဇြာလာန်]]</text>
      <sha1>73mje56de44437b35l1cw91o73z63h4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55455</id>
      <parentid>55454</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:08:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ခၞံဗဒှ် (History and Foundation) */</comment>
      <origin>55455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22310" sha1="q54cm8zt8ub44azqtwocfskejkecc03" xml:space="preserve">'''ကမ္မတဳ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:International Olympic Committee|International Olympic Committee]], ဗွဲခမၞောန် '''IOC'''; ပြင်သေတ်: ''Comité international olympique'', CIO) ဟီုဂှ် ဒှ် ဂကောံအုပ်ဓုပ် ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ပရေင်ကစား ဂၠးကဝ် မသက္ကုအလဵုအသဳမွဲရ။ ဂကောံဏအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၈၉၄ နကဵု အစာပရေင်ပညာ ပြင်သေတ် ပဳယေရ် ဒဳ ကူဗာတေန် (Pierre de Coubertin) ကေုာံ အစာချူလိက် ဂရိတ် ဒေမေတြဳယပ် ဗဳကေလာသ် (Demetrios Vikelas) ရ။ ရုင်ဗဟဵု အဓိက IOC ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင်လဝ်ဇာန် (Lausanne)၊ ရးနိဂီု သွိဇြာလာန် ရ။ IOC ဂှ် ဒှ် အေဂျေန်သဳ အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ်၊ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ရုဲစှ် ဍုင်မဒုင်တဲ ကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင်ကစား အဝ်လေမ်ပေတ် ကညင် (Summer Olympic Games)၊ ပွဲပြိုင်ကစား အဝ်လေမ်ပေတ် မသကုတ် (Winter Olympic Games)၊ ကေုာံ ပွဲပြိုင်ကစား အဝ်လေမ်ပေတ် သၟတ် (Youth Olympic Games) ဂမၠိုင်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ကမ္မတဳ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ်&lt;br&gt;(International Olympic Committee)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Olympic rings without rims.svg|250px|သင်္ကေတ အဝ်လေမ်ပေတ်]]&lt;br/&gt;''သင်္ကေတ စက်သ္ဂေဟ် မသုန် မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် တွဵုရးဇၞော် မသုန်''
|-
! ယၟု ဂကောံ ဗွဲခမၞောန်
| IOC / CIO
|-
! တင်ရန်တၟအ် (Motto)
| ''Citius, Altius, Fortius – Communiter''&lt;br&gt;(ပြဟ်နူဂှ်၊ သၠုင်နူဂှ်၊ ထတ်နူဂှ် - မွဲစွံ)
|-
! ခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ
| ၂၃ ဂျောန် ၁၈၉၄ (1894-06-23)
|-
! ဒၞာဲ ရုင်ဗဟဵု
| ဍုင် [[w:Lausanne|လဝ်ဇာန်]] (Lausanne), [[သွိဇြာလာန်]]
|-
! မၞိဟ်ခၞံဗဒှ်
| [[ပဳယေရ် ဒဳ ကူဗာတေန်]] ကေုာံ ဒေမေတြဳယပ် ဗဳကေလာသ်
|-
! ဥက္ကဋ္ဌ (President)
| [[w:Thomas Bach|တဝ်မတ်သ် ဗာတ်ချ်]] (Thomas Bach)
|-
! နဲကဲ စၟတ်သမ္တီ
| ဂကောံ မသက္ကုပရဲ (Non-profit organization)
|-
! ဝေပ်သာက် အဓိက
| [https://olympics.com/ioc olympics.com/ioc]
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ကမ္မတဳ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ် (IOC) ဂှ် ဒှ် ဂကောံမအုပ်ဓုပ် သၞောတ်ဝ် အဝ်လေမ်ပေတ် (Olympic Movement) အလုံမွဲဂၠးတိရ။ သဘဴဓဝ် အဓိက အဝ်လေမ်ပေတ် ဂှ် ညံင်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ညဳသၟဟ် ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲကဵု အကြာ ကောန်မၞိဟ်တအ် နကဵု ပရေင်ကစား ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ပန်သၞာံ မွဲဝါ၊ ဂကောံဏအ် ဖန်ဇန် ကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင်ကစား ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မကော်စ ပွဲပြိုင်ကစား အဝ်လေမ်ပေတ် ရ။ IOC ဂှ် ဟွံကေတ် ပရေင်ထံက်ပင် သြန် နူကဵု အလဵုအသဳ ဍုင်လဵုမွဲတုဲ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍေဟ်တအ်ဂှ် ကၠုင်နူ ပရေင်သွံ အခေါင်ဗလးရုပ် (Broadcasting rights) ကေုာံ ပရေင်ထံက်ပင် စပန်သာ (Sponsorship) ဂမၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=About the International Olympic Committee |url=https://olympics.com/ioc/about |publisher=International Olympic Committee |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ခၞံဗဒှ် (History and Foundation) ==
ဝင် အဝ်လေမ်ပေတ် ခေတ်တၟိ ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု အစာပရေင်ပညာ ပြင်သေတ် ဗာရွန် ပဳယေရ် ဒဳ ကူဗာတေန် ရ။ ညး မိက်ဂွံ ကလေင်ကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင်ကစား အဝ်လေမ်ပေတ် ခေတ်တြေံ (မကေင်ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဂရိတ်) ဂှ် နကဵု ဗီုပြင် ဂၠးကဝ်ရ။ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၃ ဂျောန် ၁၈၉၄ ဂှ် ကူဗာတေန် ကော်ဘိက် ကောန်ဖရက် ဂၠးကဝ် (International Athletic Congress) ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် သောရ်ဗောန် (Sorbonne University) ဍုင်ပါရဳတုဲ၊ ခၞံဗဒှ် ကမ္မတဳ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ် ရ။ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဥက္ကဋ္ဌ ဂှ် ဒှ် ဒေမေတြဳယပ် ဗဳကေလာသ် မဒှ် ကောန်ဍုင်ဂရိတ် တုဲ၊ ပွဲပြိုင်ကစား အဝ်လေမ်ပေတ် ခေတ်တၟိ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဍုင် [[အေတေန်]] (Athens) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၆ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacAloon |first=J. J. |year=1981 |title=This Great Symbol: Pierre de Coubertin and the Origins of the Modern Olympic Games |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226500003}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် (Structure and Governance) ==
[[File:Olympic House - Lausanne.jpg|thumb|right|ရုင်ဗဟဵု IOC (Olympic House) ပ္ဍဲ ဍုင်လဝ်ဇာန်]]
လဒက်ပတန် အုပ်ဓုပ် IOC ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ၃ ကဏ္ဍ အဓိက ရ-

၁။ '''ကမ္မတဳ ကောံဓရီု (The Session):''' ဒှ် ဂကောံ မနွံကဵု အဝဵု သၠုင်အိုတ်ရ။ ဍေဟ်တအ် ကောံဓရီု ဇၟာပ်သၞာံတုဲ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် အဓိက မပ္တံကဵု ရုဲစှ် ဍုင်မကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင် ကေုာံ ရုဲစှ် ကောန်ဂကောံတၟိ ဂမၠိုင်ရ။ လၟိဟ် ကောန်ဂကောံ Session ဂှ် နွံၜိုတ် ၁၁၅ တၠရ။

၂။ '''ကမ္မတဳ အုပ်ဓုပ် (Executive Board):''' ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဥက္ကဋ္ဌ ၁ တၠ၊ ဒု-ဥက္ကဋ္ဌ ၄ တၠ၊ ကေုာံ ကောန်ဂကောံ ၁၀ တၠရ။ ကမ္မတဳဏအ်ဂှ် တာလျိုင် ဇၞော်အိုတ် သွက် ကမၠောန် ဇၟာပ်တ္ၚဲ ကေုာံ ပရေင်စဳမံင် အလုံအိုတ်သီုရ။

၃။ '''ဥက္ကဋ္ဌ (The President):''' ရုဲစှ်လဝ် နကဵု Session ရ။ အာယုက် ဥက္ကဋ္ဌ ဂှ် ၈ သၞာံတုဲ၊ ကလေင်ရုဲစှ် ၄ သၞာံ မွဲဝါ မာန်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဥက္ကဋ္ဌ IOC ဂှ် ဒှ် တဝ်မတ်သ် ဗာတ်ချ် (Thomas Bach) နူ ဍုင်ဂျာမနဳ ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Olympic Charter |url=https://olympics.com/ioc/olympic-charter |publisher=International Olympic Committee |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ စရင် ဥက္ကဋ္ဌ IOC အဓိကဂမၠိုင် 
|-
! ယၟု
! ဍုင်
! အခိင် တာလျိုင်
|-
| [[ဒေမေတြဳယပ် ဗဳကေလာသ်]] || {{flag|Greece}} || ၁၈၉၄ - ၁၈၉၆
|-
| [[ပဳယေရ် ဒဳ ကူဗာတေန်]] || {{flag|France}} || ၁၈၉၆ - ၁၉၂၅
|-
| [[w:Juan Antonio Samaranch|ဟိုအာန် အာန်တဝ်နဳယဝ် သာမာရန်ချ်]] || {{flag|Spain}} || ၁၉၈၀ - ၂၀၀၁
|-
| [[w:Jacques Rogge|ဂျာတ် ရံက်ဂေ]] || {{flag|Belgium}} || ၂၀၀၁ - ၂၀၁၃
|-
| '''[[w:Thomas Bach|တဝ်မတ်သ် ဗာတ်ချ်]]''' || {{flag|Germany}} || ၂၀၁၃ - လၟုဟ်
|}

== ၄။ တာလျိုင် ကေုာံ ကမၠောန်အဓိကဂမၠိုင် (Roles and Main Activities) ==
တာလျိုင် အဓိက IOC ဂှ် -
* '''ရုဲစှ် ဍုင်မဒုင်တဲ (Host City Selection):''' IOC ကောံဓရီုတုဲ ရုဲစှ် ဍုင်လဵု မဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင်ကစား အဝ်လေမ်ပေတ် အနာဂတ် (ဗွဲဓမ္မတာ ၇-၁၁ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ ဟွံစိုပ် အခိင်)။
* '''စၟတ်သမ္တီ အခေါင် ကေုာံ ပရေင်ကစား (Sports Programme):''' ကစားလဵု ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ပွဲပြိုင်၊ ကစားလဵု ဂွံနုက်ပတိတ် ဂှ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်ရ။ ဥပမာ - ကစား Skateboarding ကေုာံ Surfing ဂှ် စၟတ်သမ္တီ စုတ်လဝ် ပ္ဍဲ Tokyo 2020 ရ။
* '''စဵုဒၞာ အခေါင်ပိုင်ပြဳ (IP Protection):''' သင်္ကေတ စက်သ္ဂေဟ် ၅ မ ကေုာံ မအရေဝ် &quot;Olympic&quot; ဂှ် IOC ပိုင်ပြဳလဝ်တုဲ စဵုဒၞာလဝ် သၞောဝ်ဥပဒေရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chappelet |first=J.-L. |last2=Kübler-Mabbott |first2=B. |year=2008 |title=The International Olympic Committee and the Olympic System: The Governance of World Sport |publisher=Routledge |isbn=978-0415431676}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြန်ဗွဝ် (Economics and Funding) ==
IOC ဂှ် ဒှ် ဂကောံ မနွံကဵု သြန်ဗွဝ် ဇၞော်မောဝ်လောန်ရ။ လၟိဟ်သြန် မလုပ်ကၠုင် သီုဖအိုတ်ဂှ် ပါ်ပရအ်ကဵု (Redistribute) သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကစား ဂၠးကဝ် ၜိုတ် ၉၀% ရ။ တမ်ရိုဟ် သြန်လုပ် အဓိကဂှ် -

၁။ '''အခေါင်ဗလးရုပ် (Broadcasting Rights):''' ၜိုတ် ၇၃% သြန်လုပ် IOC ဂှ် ကၠုင်နူ သွံ အခေါင် ဗလးရုပ် ဇရေင် ဌာန်ပရိုင် တဳဗဳ ဂမၠိုင် (ဥပမာ - NBC ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ကဵုလဝ် သြန် ဘဳလဳယာန် ဒဝ်လာ သွက် အခေါင်ဗလး)။

၂။ '''ပရေင်ထံက်ပင် (TOP Programme):''' ၜိုတ် ၁၈% ဂှ် ကၠုင်နူ ဂကောံကမ္မဏဳ မထံက်ပင် အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ် (The Olympic Partner - TOP) မပ္တံကဵု Coca-Cola, Visa, Toyota, Samsung, ကေုာံ Panasonic တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=IOC Funding and Financial Strategy |url=https://olympics.com/ioc/funding |publisher=International Olympic Committee |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပရေင်ဒစဵုဒစး ဂဥုဲတက်ဇြဟတ် (Anti-Doping Efforts) ==
ပြသၞာ ဂဥုဲတက်ဇြဟတ် (Doping) ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲလောက ကစားရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၉ ဂှ် IOC ပံင်တဲ ကု အလဵုအသဳဂမၠိုင်တုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် ဂကောံ အေဂျေန်သဳ ဒစဵုဒစး ဂဥုဲတက်ဇြဟတ် ဂၠးကဝ် ([[w:World Anti-Doping Agency|World Anti-Doping Agency - WADA]]) ရ။ ပြသၞာ မဇၞော်အိုတ် မွဲဂှ် ဒှ် ကိစ္စ အလဵုအသဳ ရုရှာ တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲအရာ ကဵု ဂဥုဲတက်ဇြဟတ် ကု ကောန်ကစားဍေဟ်တအ် ပ္ဍဲ ပွဲပြိုင် Sochi 2014 ရ။ ဟိုတ်နူဏအ်တုဲ IOC သ္ဂုတ်သွာတ် ထရိုဟ်ပတိတ် ဂကောံအဝ်လေမ်ပေတ် ရုရှာ (ROC) နူကဵု ပွဲပြိုင်ဗွဲမဂၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hanstad |first=D. V. |display-authors=etal |year=2008 |title=Anti-doping in sport: The Norwegian perspective |journal=Sport in Society |volume=11 |issue=6 |pages=734–749 |doi=10.1080/17430430802283999}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲဂမၠိုင် (Controversies and Criticisms) ==
ၜိုန်ရ IOC နွံကဵု ယၟုဆေဝ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ဒးဒုင် ပါ်ပါဲလဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ကီုရ -
* '''ပရေင်အဂတိ (Corruption):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၈ ဂှ် ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ပွမရုဲစှ် ဍုင် ဆောတ်လေက်သဳတဳ (Salt Lake City) သွက် ပွဲပြိုင် ၂၀၀၂ ရ။ ကောန်ဂကောံ IOC လ္ၚဵုတအ် ဒုင်ကေတ်လဝ် လာပ်ဗဇဴ သြန် ကေုာံ တၟာဲတဲ ဂမၠိုင်ရ။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လောန်ကာဲ (Commercialization):''' မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် ပါ်ပါဲ ဒဒှ်ရ အဝ်လေမ်ပေတ် ခေတ်လၟုဟ်ဂှ် စွံအာရီု လ္တူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြန် ဂၠိုင်နူ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကစား ဇေတ်ဇေတ် ရ။
* '''အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human Rights):''' IOC ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ လ္တူ မကဵု အခေါင် ဍုင်မဟွံမဲ ကဵု အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဗီုကဵု ကြုက် (Beijing 2008 &amp; 2022) ညံင်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Boykoff |first=J. |year=2016 |title=Power Games: A Political History of the Olympics |publisher=Verso |isbn=978-1784780722}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် အဂျေန်ဒါ ၂၀၂၀ (Olympic Agenda 2020 and Reforms) ==
ဟိုတ်နူ ပြသၞာ သြန်ကုန်ကျစရိတ် ဇၞော်လောန်တုဲ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံမိက် ဒုင်တဲ ကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင် အဝ်လေမ်ပေတ် ရ။ သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ပြသၞာဏအ် ဥက္ကဋ္ဌ တဝ်မတ်သ် ဗာတ်ချ် ပတိတ်လဝ် လိက်ကသပ် '''Olympic Agenda 2020''' (ကေုာံ 2020+5) ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် -

၁။ ဖအောန်ဖျေဟ် သြန်ကုန်ကျစရိတ် ကာလ မအာတ်မိက် ဒုင်တဲ (Bidding process)။

၂။ ဖန်ဗဒှ် ညံင်ဂွံ စကာ အဆောက်အအုံ တြေံ ဟွံသေင်မ္ဂး အဆောက်အအုံ ယှာဲ (Temporary venues) ညံင်ဂွံ ဂၠိုင်တိုန် သွက် ပရေင်တန်ကြန် (Sustainability)။

၃။ ကဵုအခေါင် ဍုင်ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေသ ၜါ ပံင်တဲ ကၠောန်ဗဒှ် မွဲစွံ မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Olympic Agenda 2020 |url=https://olympics.com/ioc/olympic-agenda-2020 |publisher=International Olympic Committee |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပွဲပြိုင်ကစား မကၠောန်ဗဒှ် နကဵု IOC ဂမၠိုင် (Games Organized by IOC) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=uK1J3q9-28c ပရူ ဝင် အဝ်လေမ်ပေတ် ပ္ဍဲ YouTube]

IOC ကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင် အဓိက ၃ သာ်ရ-
* '''အဝ်လေမ်ပေတ် ကညင် (Summer Olympics):''' ပြိုင်ပွဲ ဇၞော်အိုတ် မကၠောန် ဇၟာပ် ၄ သၞာံ မွဲဝါ။ (ဥပမာ - Paris 2024, Los Angeles 2028)
* '''အဝ်လေမ်ပေတ် မသကုတ် (Winter Olympics):''' ပြိုင်ပွဲ မဆေင်ကဵု ဍာ်ကလောအ် ကေုာံ မသကုတ်။ စကၠောန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၄။ (ဥပမာ - Milano Cortina 2026)
* '''အဝ်လေမ်ပေတ် သၟတ် (Youth Olympics):''' ပြိုင်ပွဲ သွက် ကောန်ကစား အာယုက် အကြာ ၁၄ - ၁၈ သၞာံ။ စကၠောန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ ပ္ဍဲ ဍုင်သိင်္ဃပူရ်။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Outlook) ==
ကမ္မတဳ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ် (IOC) ဂှ် ၜိုန်ရ ဒးဒုင် ဇီုကပိုက် ကု ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အဂတိ နာနာသာ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဆက်လက် တန်တဴဒၟံင် နဒဒှ် ဂကောံ မစၟတ်သမ္တီလဝ် ပရေင်ကစား ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏီရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး IOC ဂှ် သ္ဒးစွံအာရီု လ္တူ ပြသၞာ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ (Climate change) သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင် မသကုတ် တအ် ကေုာံ သ္ဒးဆက်လက် ပလေဝ်ပလေတ် သၞောတ်ဝ် ညံင်ဂွံ ယှုက်ယှောအ်ဟွံမဲ (Transparent) တုဲ ဂွံကလိဂွံ ပရေင်ပတှ်ေစ နူကဵု ကောန်လိုက်တအ် ဂၠိုင်တိုန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Horne |first=J. |year=2007 |title=The Four 'Cs' of Sports Mega-Events: Capitalism, Connections, Citizenship and Contradictions |journal=Sociological Review |volume=55 |issue=2 |pages=81–96 |doi=10.1111/j.1467-954X.2007.00688.x}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ်
|title = [[ပွဲပြိုင်ကစား အဝ်လေမ်ပေတ်]] ကေုာံ ဂကောံအုပ်ဓုပ်
|listclass = hlist
|list1 =
* '''ဂကောံ အုပ်ဓုပ်:''' [[ကမ္မတဳ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ်]]
* [[NOC (National Olympic Committee)]]
* [[WADA]]
|list2 =
* '''ပွဲပြိုင်ဂမၠိုင်:''' [[အဝ်လေမ်ပေတ် ကညင်]]
* [[အဝ်လေမ်ပေတ် မသကုတ်]]
* [[အဝ်လေမ်ပေတ် သၟတ်]]
* [[ပွဲပြိုင် ပါရာလံမ်ပိစ်]]
|list3 =
* '''ဝင် ကေုာံ သင်္ကေတ:''' [[ပဳယေရ် ဒဳ ကူဗာတေန်]]
* [[သင်္ကေတ အဝ်လေမ်ပေတ်]]
* [[ပၞာင်ဓုပ် အဝ်လေမ်ပေတ်]]
}}

[[Category:ကမ္မတဳ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ဂကောံ ပရေင်ကစား ဂၠးကဝ်]]
[[Category:အဝ်လေမ်ပေတ်]]
[[Category:သွိဇြာလာန်]]</text>
      <sha1>q54cm8zt8ub44azqtwocfskejkecc03</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55456</id>
      <parentid>55455</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:09:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22379" sha1="71smivz12dyszx20vf8mdsv6jlanbns" xml:space="preserve">'''ကမ္မတဳ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:International Olympic Committee|International Olympic Committee]], ဗွဲခမၞောန် '''IOC'''; ပြင်သေတ်: ''Comité international olympique'', CIO) ဟီုဂှ် ဒှ် ဂကောံအုပ်ဓုပ် ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ပရေင်လဝေင် ဂၠးကဝ် မသက္ကုအလဵုအသဳမွဲရ။ ဂကောံဏအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၈၉၄ နကဵု အစာပရေင်ပညာ ပြင်သေတ် ပဳယေရ် ဒဳ ကူဗာတေန် (Pierre de Coubertin) ကေုာံ အစာချူလိက် ဂရိတ် ဒေမေတြဳယပ် ဗဳကေလာသ် (Demetrios Vikelas) ရ။ ရုင်ဗဟဵု အဓိက IOC ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင်လဝ်ဇာန် (Lausanne)၊ ရးနိဂီု သွိဇြာလာန် ရ။ IOC ဂှ် ဒှ် အေဂျေန်သဳ အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ်၊ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ရုဲစှ် ဍုင်မဒုင်တဲ ကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင်လဝေင် အဝ်လေမ်ပေတ် ကညင် (Summer Olympic Games)၊ ပွဲပြိုင်လဝေင် အဝ်လေမ်ပေတ် မသကုတ် (Winter Olympic Games)၊ ကေုာံ ပွဲပြိုင်လဝေင် အဝ်လေမ်ပေတ် သၟတ် (Youth Olympic Games) ဂမၠိုင်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ကမ္မတဳ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ်&lt;br&gt;(International Olympic Committee)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Olympic rings without rims.svg|250px|သင်္ကေတ အဝ်လေမ်ပေတ်]]&lt;br/&gt;''သင်္ကေတ စက်သ္ဂေဟ် မသုန် မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် တွဵုရးဇၞော် မသုန်''
|-
! ယၟု ဂကောံ ဗွဲခမၞောန်
| IOC / CIO
|-
! တင်ရန်တၟအ် (Motto)
| ''Citius, Altius, Fortius – Communiter''&lt;br&gt;(ပြဟ်နူဂှ်၊ သၠုင်နူဂှ်၊ ထတ်နူဂှ် - မွဲစွံ)
|-
! ခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ
| ၂၃ ဂျောန် ၁၈၉၄ (1894-06-23)
|-
! ဒၞာဲ ရုင်ဗဟဵု
| ဍုင် [[w:Lausanne|လဝ်ဇာန်]] (Lausanne), [[သွိဇြာလာန်]]
|-
! မၞိဟ်ခၞံဗဒှ်
| [[ပဳယေရ် ဒဳ ကူဗာတေန်]] ကေုာံ ဒေမေတြဳယပ် ဗဳကေလာသ်
|-
! ဥက္ကဋ္ဌ (President)
| [[w:Thomas Bach|တဝ်မတ်သ် ဗာတ်ချ်]] (Thomas Bach)
|-
! နဲကဲ စၟတ်သမ္တီ
| ဂကောံ မသက္ကုပရဲ (Non-profit organization)
|-
! ဝေပ်သာက် အဓိက
| [https://olympics.com/ioc olympics.com/ioc]
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ကမ္မတဳ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ် (IOC) ဂှ် ဒှ် ဂကောံမအုပ်ဓုပ် သၞောတ်ဝ် အဝ်လေမ်ပေတ် (Olympic Movement) အလုံမွဲဂၠးတိရ။ သဘဴဓဝ် အဓိက အဝ်လေမ်ပေတ် ဂှ် ညံင်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ညဳသၟဟ် ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲကဵု အကြာ ကောန်မၞိဟ်တအ် နကဵု ပရေင်လဝေင် ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ပန်သၞာံ မွဲဝါ၊ ဂကောံဏအ် ဖန်ဇန် ကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင်လဝေင် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မကော်စ ပွဲပြိုင်လဝေင် အဝ်လေမ်ပေတ် ရ။ IOC ဂှ် ဟွံကေတ် ပရေင်ထံက်ပင် သြန် နူကဵု အလဵုအသဳ ဍုင်လဵုမွဲတုဲ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍေဟ်တအ်ဂှ် ကၠုင်နူ ပရေင်သွံ အခေါင်ဗလးရုပ် (Broadcasting rights) ကေုာံ ပရေင်ထံက်ပင် စပန်သာ (Sponsorship) ဂမၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=About the International Olympic Committee |url=https://olympics.com/ioc/about |publisher=International Olympic Committee |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ခၞံဗဒှ် (History and Foundation) ==
ဝင် အဝ်လေမ်ပေတ် ခေတ်တၟိ ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု အစာပရေင်ပညာ ပြင်သေတ် ဗာရွန် ပဳယေရ် ဒဳ ကူဗာတေန် ရ။ ညး မိက်ဂွံ ကလေင်ကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင်လဝေင် အဝ်လေမ်ပေတ် ခေတ်တြေံ (မကေင်ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဂရိတ်) ဂှ် နကဵု ဗီုပြင် ဂၠးကဝ်ရ။ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၃ ဂျောန် ၁၈၉၄ ဂှ် ကူဗာတေန် ကော်ဘိက် ကောန်ဖရက် ဂၠးကဝ် (International Athletic Congress) ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် သောရ်ဗောန် (Sorbonne University) ဍုင်ပါရဳတုဲ၊ ခၞံဗဒှ် ကမ္မတဳ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ် ရ။ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဥက္ကဋ္ဌ ဂှ် ဒှ် ဒေမေတြဳယပ် ဗဳကေလာသ် မဒှ် ကောန်ဍုင်ဂရိတ် တုဲ၊ ပွဲပြိုင်လဝေင် အဝ်လေမ်ပေတ် ခေတ်တၟိ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဍုင် [[အေတေန်]] (Athens) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၆ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacAloon |first=J. J. |year=1981 |title=This Great Symbol: Pierre de Coubertin and the Origins of the Modern Olympic Games |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226500003}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် (Structure and Governance) ==
[[File:Olympic House - Lausanne.jpg|thumb|right|ရုင်ဗဟဵု IOC (Olympic House) ပ္ဍဲ ဍုင်လဝ်ဇာန်]]
လဒက်ပတန် အုပ်ဓုပ် IOC ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ၃ ကဏ္ဍ အဓိက ရ-

၁။ '''ကမ္မတဳ ကောံဓရီု (The Session):''' ဒှ် ဂကောံ မနွံကဵု အဝဵု သၠုင်အိုတ်ရ။ ဍေဟ်တအ် ကောံဓရီု ဇၟာပ်သၞာံတုဲ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် အဓိက မပ္တံကဵု ရုဲစှ် ဍုင်မကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင် ကေုာံ ရုဲစှ် ကောန်ဂကောံတၟိ ဂမၠိုင်ရ။ လၟိဟ် ကောန်ဂကောံ Session ဂှ် နွံၜိုတ် ၁၁၅ တၠရ။

၂။ '''ကမ္မတဳ အုပ်ဓုပ် (Executive Board):''' ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဥက္ကဋ္ဌ ၁ တၠ၊ ဒု-ဥက္ကဋ္ဌ ၄ တၠ၊ ကေုာံ ကောန်ဂကောံ ၁၀ တၠရ။ ကမ္မတဳဏအ်ဂှ် တာလျိုင် ဇၞော်အိုတ် သွက် ကမၠောန် ဇၟာပ်တ္ၚဲ ကေုာံ ပရေင်စဳမံင် အလုံအိုတ်သီုရ။

၃။ '''ဥက္ကဋ္ဌ (The President):''' ရုဲစှ်လဝ် နကဵု Session ရ။ အာယုက် ဥက္ကဋ္ဌ ဂှ် ၈ သၞာံတုဲ၊ ကလေင်ရုဲစှ် ၄ သၞာံ မွဲဝါ မာန်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဥက္ကဋ္ဌ IOC ဂှ် ဒှ် တဝ်မတ်သ် ဗာတ်ချ် (Thomas Bach) နူ ဍုင်ဂျာမနဳ ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Olympic Charter |url=https://olympics.com/ioc/olympic-charter |publisher=International Olympic Committee |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ စရင် ဥက္ကဋ္ဌ IOC အဓိကဂမၠိုင် 
|-
! ယၟု
! ဍုင်
! အခိင် တာလျိုင်
|-
| [[ဒေမေတြဳယပ် ဗဳကေလာသ်]] || {{flag|Greece}} || ၁၈၉၄ - ၁၈၉၆
|-
| [[ပဳယေရ် ဒဳ ကူဗာတေန်]] || {{flag|France}} || ၁၈၉၆ - ၁၉၂၅
|-
| [[w:Juan Antonio Samaranch|ဟိုအာန် အာန်တဝ်နဳယဝ် သာမာရန်ချ်]] || {{flag|Spain}} || ၁၉၈၀ - ၂၀၀၁
|-
| [[w:Jacques Rogge|ဂျာတ် ရံက်ဂေ]] || {{flag|Belgium}} || ၂၀၀၁ - ၂၀၁၃
|-
| '''[[w:Thomas Bach|တဝ်မတ်သ် ဗာတ်ချ်]]''' || {{flag|Germany}} || ၂၀၁၃ - လၟုဟ်
|}

== ၄။ တာလျိုင် ကေုာံ ကမၠောန်အဓိကဂမၠိုင် (Roles and Main Activities) ==
တာလျိုင် အဓိက IOC ဂှ် -
* '''ရုဲစှ် ဍုင်မဒုင်တဲ (Host City Selection):''' IOC ကောံဓရီုတုဲ ရုဲစှ် ဍုင်လဵု မဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင်လဝေင် အဝ်လေမ်ပေတ် အနာဂတ် (ဗွဲဓမ္မတာ ၇-၁၁ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ ဟွံစိုပ် အခိင်)။
* '''စၟတ်သမ္တီ အခေါင် ကေုာံ ပရေင်လဝေင် (Sports Programme):''' လဝေင်လဵု ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ပွဲပြိုင်၊ လဝေင်လဵု ဂွံနုက်ပတိတ် ဂှ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်ရ။ ဥပမာ - လဝေင် Skateboarding ကေုာံ Surfing ဂှ် စၟတ်သမ္တီ စုတ်လဝ် ပ္ဍဲ Tokyo 2020 ရ။
* '''စဵုဒၞာ အခေါင်ပိုင်ပြဳ (IP Protection):''' သင်္ကေတ စက်သ္ဂေဟ် ၅ မ ကေုာံ မအရေဝ် &quot;Olympic&quot; ဂှ် IOC ပိုင်ပြဳလဝ်တုဲ စဵုဒၞာလဝ် သၞောဝ်ဥပဒေရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chappelet |first=J.-L. |last2=Kübler-Mabbott |first2=B. |year=2008 |title=The International Olympic Committee and the Olympic System: The Governance of World Sport |publisher=Routledge |isbn=978-0415431676}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြန်ဗွဝ် (Economics and Funding) ==
IOC ဂှ် ဒှ် ဂကောံ မနွံကဵု သြန်ဗွဝ် ဇၞော်မောဝ်လောန်ရ။ လၟိဟ်သြန် မလုပ်ကၠုင် သီုဖအိုတ်ဂှ် ပါ်ပရအ်ကဵု (Redistribute) သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် လဝေင် ဂၠးကဝ် ၜိုတ် ၉၀% ရ။ တမ်ရိုဟ် သြန်လုပ် အဓိကဂှ် -

၁။ '''အခေါင်ဗလးရုပ် (Broadcasting Rights):''' ၜိုတ် ၇၃% သြန်လုပ် IOC ဂှ် ကၠုင်နူ သွံ အခေါင် ဗလးရုပ် ဇရေင် ဌာန်ပရိုင် တဳဗဳ ဂမၠိုင် (ဥပမာ - NBC ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ကဵုလဝ် သြန် ဘဳလဳယာန် ဒဝ်လာ သွက် အခေါင်ဗလး)။

၂။ '''ပရေင်ထံက်ပင် (TOP Programme):''' ၜိုတ် ၁၈% ဂှ် ကၠုင်နူ ဂကောံကမ္မဏဳ မထံက်ပင် အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ် (The Olympic Partner - TOP) မပ္တံကဵု Coca-Cola, Visa, Toyota, Samsung, ကေုာံ Panasonic တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=IOC Funding and Financial Strategy |url=https://olympics.com/ioc/funding |publisher=International Olympic Committee |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပရေင်ဒစဵုဒစး ဂဥုဲတက်ဇြဟတ် (Anti-Doping Efforts) ==
ပြသၞာ ဂဥုဲတက်ဇြဟတ် (Doping) ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲလောက လဝေင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၉ ဂှ် IOC ပံင်တဲ ကု အလဵုအသဳဂမၠိုင်တုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် ဂကောံ အေဂျေန်သဳ ဒစဵုဒစး ဂဥုဲတက်ဇြဟတ် ဂၠးကဝ် ([[w:World Anti-Doping Agency|World Anti-Doping Agency - WADA]]) ရ။ ပြသၞာ မဇၞော်အိုတ် မွဲဂှ် ဒှ် ကိစ္စ အလဵုအသဳ ရုရှာ တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲအရာ ကဵု ဂဥုဲတက်ဇြဟတ် ကု ကောန်လဝေင်ဍေဟ်တအ် ပ္ဍဲ ပွဲပြိုင် Sochi 2014 ရ။ ဟိုတ်နူဏအ်တုဲ IOC သ္ဂုတ်သွာတ် ထရိုဟ်ပတိတ် ဂကောံအဝ်လေမ်ပေတ် ရုရှာ (ROC) နူကဵု ပွဲပြိုင်ဗွဲမဂၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hanstad |first=D. V. |display-authors=etal |year=2008 |title=Anti-doping in sport: The Norwegian perspective |journal=Sport in Society |volume=11 |issue=6 |pages=734–749 |doi=10.1080/17430430802283999}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲဂမၠိုင် (Controversies and Criticisms) ==
ၜိုန်ရ IOC နွံကဵု ယၟုဆေဝ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ဒးဒုင် ပါ်ပါဲလဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ကီုရ -
* '''ပရေင်အဂတိ (Corruption):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၈ ဂှ် ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ပွမရုဲစှ် ဍုင် ဆောတ်လေက်သဳတဳ (Salt Lake City) သွက် ပွဲပြိုင် ၂၀၀၂ ရ။ ကောန်ဂကောံ IOC လ္ၚဵုတအ် ဒုင်ကေတ်လဝ် လာပ်ဗဇဴ သြန် ကေုာံ တၟာဲတဲ ဂမၠိုင်ရ။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လောန်ကာဲ (Commercialization):''' မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် ပါ်ပါဲ ဒဒှ်ရ အဝ်လေမ်ပေတ် ခေတ်လၟုဟ်ဂှ် စွံအာရီု လ္တူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြန် ဂၠိုင်နူ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် လဝေင် ဇေတ်ဇေတ် ရ။
* '''အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human Rights):''' IOC ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ လ္တူ မကဵု အခေါင် ဍုင်မဟွံမဲ ကဵု အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဗီုကဵု ကြုက် (Beijing 2008 &amp; 2022) ညံင်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Boykoff |first=J. |year=2016 |title=Power Games: A Political History of the Olympics |publisher=Verso |isbn=978-1784780722}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် အဂျေန်ဒါ ၂၀၂၀ (Olympic Agenda 2020 and Reforms) ==
ဟိုတ်နူ ပြသၞာ သြန်ကုန်ကျစရိတ် ဇၞော်လောန်တုဲ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံမိက် ဒုင်တဲ ကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင် အဝ်လေမ်ပေတ် ရ။ သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ပြသၞာဏအ် ဥက္ကဋ္ဌ တဝ်မတ်သ် ဗာတ်ချ် ပတိတ်လဝ် လိက်ကသပ် '''Olympic Agenda 2020''' (ကေုာံ 2020+5) ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် -

၁။ ဖအောန်ဖျေဟ် သြန်ကုန်ကျစရိတ် ကာလ မအာတ်မိက် ဒုင်တဲ (Bidding process)။

၂။ ဖန်ဗဒှ် ညံင်ဂွံ စကာ အဆောက်အအုံ တြေံ ဟွံသေင်မ္ဂး အဆောက်အအုံ ယှာဲ (Temporary venues) ညံင်ဂွံ ဂၠိုင်တိုန် သွက် ပရေင်တန်ကြန် (Sustainability)။

၃။ ကဵုအခေါင် ဍုင်ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေသ ၜါ ပံင်တဲ ကၠောန်ဗဒှ် မွဲစွံ မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Olympic Agenda 2020 |url=https://olympics.com/ioc/olympic-agenda-2020 |publisher=International Olympic Committee |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပွဲပြိုင်လဝေင် မကၠောန်ဗဒှ် နကဵု IOC ဂမၠိုင် (Games Organized by IOC) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=uK1J3q9-28c ပရူ ဝင် အဝ်လေမ်ပေတ် ပ္ဍဲ YouTube]

IOC ကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင် အဓိက ၃ သာ်ရ-
* '''အဝ်လေမ်ပေတ် ကညင် (Summer Olympics):''' ပြိုင်ပွဲ ဇၞော်အိုတ် မကၠောန် ဇၟာပ် ၄ သၞာံ မွဲဝါ။ (ဥပမာ - Paris 2024, Los Angeles 2028)
* '''အဝ်လေမ်ပေတ် မသကုတ် (Winter Olympics):''' ပြိုင်ပွဲ မဆေင်ကဵု ဍာ်ကလောအ် ကေုာံ မသကုတ်။ စကၠောန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၄။ (ဥပမာ - Milano Cortina 2026)
* '''အဝ်လေမ်ပေတ် သၟတ် (Youth Olympics):''' ပြိုင်ပွဲ သွက် ကောန်လဝေင် အာယုက် အကြာ ၁၄ - ၁၈ သၞာံ။ စကၠောန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ ပ္ဍဲ ဍုင်သိင်္ဃပူရ်။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Outlook) ==
ကမ္မတဳ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ် (IOC) ဂှ် ၜိုန်ရ ဒးဒုင် ဇီုကပိုက် ကု ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အဂတိ နာနာသာ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဆက်လက် တန်တဴဒၟံင် နဒဒှ် ဂကောံ မစၟတ်သမ္တီလဝ် ပရေင်လဝေင် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏီရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး IOC ဂှ် သ္ဒးစွံအာရီု လ္တူ ပြသၞာ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ (Climate change) သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် ပွဲပြိုင် မသကုတ် တအ် ကေုာံ သ္ဒးဆက်လက် ပလေဝ်ပလေတ် သၞောတ်ဝ် ညံင်ဂွံ ယှုက်ယှောအ်ဟွံမဲ (Transparent) တုဲ ဂွံကလိဂွံ ပရေင်ပတှ်ေစ နူကဵု ကောန်လိုက်တအ် ဂၠိုင်တိုန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Horne |first=J. |year=2007 |title=The Four 'Cs' of Sports Mega-Events: Capitalism, Connections, Citizenship and Contradictions |journal=Sociological Review |volume=55 |issue=2 |pages=81–96 |doi=10.1111/j.1467-954X.2007.00688.x}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ်
|title = [[ပွဲပြိုင်လဝေင် အဝ်လေမ်ပေတ်]] ကေုာံ ဂကောံအုပ်ဓုပ်
|listclass = hlist
|list1 =
* '''ဂကောံ အုပ်ဓုပ်:''' [[ကမ္မတဳ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ်]]
* [[NOC (National Olympic Committee)]]
* [[WADA]]
|list2 =
* '''ပွဲပြိုင်ဂမၠိုင်:''' [[အဝ်လေမ်ပေတ် ကညင်]]
* [[အဝ်လေမ်ပေတ် မသကုတ်]]
* [[အဝ်လေမ်ပေတ် သၟတ်]]
* [[ပွဲပြိုင် ပါရာလံမ်ပိစ်]]
|list3 =
* '''ဝင် ကေုာံ သင်္ကေတ:''' [[ပဳယေရ် ဒဳ ကူဗာတေန်]]
* [[သင်္ကေတ အဝ်လေမ်ပေတ်]]
* [[ပၞာင်ဓုပ် အဝ်လေမ်ပေတ်]]
}}

[[Category:ကမ္မတဳ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ဂကောံ ပရေင်လဝေင် ဂၠးကဝ်]]
[[Category:အဝ်လေမ်ပေတ်]]
[[Category:သွိဇြာလာန်]]</text>
      <sha1>71smivz12dyszx20vf8mdsv6jlanbns</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သွိဇြာလာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11293</id>
    <revision>
      <id>55457</id>
      <timestamp>2026-06-23T05:12:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သွိဇြာလာန်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Switzerland|Switzerland]]) နကဵု ယၟုအလုံအလောက် '''ကွန်ဖေတ်ဒရေရှေန် သွိသ်''' (Swiss Confederation) ဂှ် ဒှ် ဍုင်မနွံ ပ္ဍဲကဵု လဒေါဝ်၊ ပလိုတ်၊ ကေုာံ သၠုင်ကျာ ဥရဝ်ပ ရ။...&quot;</comment>
      <origin>55457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25728" sha1="hmxyka00apu80qnn7as1xd1omrpjwep" xml:space="preserve">'''သွိဇြာလာန်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Switzerland|Switzerland]]) နကဵု ယၟုအလုံအလောက် '''ကွန်ဖေတ်ဒရေရှေန် သွိသ်''' (Swiss Confederation) ဂှ် ဒှ် ဍုင်မနွံ ပ္ဍဲကဵု လဒေါဝ်၊ ပလိုတ်၊ ကေုာံ သၠုင်ကျာ ဥရဝ်ပ ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် ဍုင်မနွံ သၞောတ်ဖက်ဒရယ် ဖြပဗလစ် (Federal republic) မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ခရိုင် (Cantons) ၂၆ ခရိုင်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဒိုဟ်သၠုင်ကျာဂှ် ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကု [[အဳတလဳ]]၊ ဒိုဟ်ပလိုတ်ဂှ် ဆက်ကဵု [[ပြင်သေတ်]]၊ ဒိုဟ်သၟဝ်ကျာဂှ် ဆက်ကဵု [[ဂျာမနဳ]]၊ ကေုာံ ဒိုဟ်ဗၟံက်ဂှ် ဆက်ကဵု [[အဝ်သတြဳယျာ]] ကေုာံ [[w:Liechtenstein|လစ်တန်စတိုင် (Liechtenstein)]] တအ်ရ။ သွိဇြာလာန် ဂှ် ပထဝဳ နွံကဵု ဒဵုအာလ်ပ် (Alps)၊ ကရောင်ဒဵု ဂျူရာ (Jura) ကေုာံ ကုန်းပြင်မြင့် လဒေါဝ်တအ်ရ။ ဍုင်ဇၞော်ဂှ် ဒှ် ဘာန် (Bern) တုဲ ဍုင်မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ မနွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိကဂှ် ဒှ် ဇူးရစ် (Zürich) ကေုာံ ဂျနဳဗာ (Geneva) ရ။

{| class=&quot;infobox geography vcard&quot; style=&quot;width: 22em; font-size: 88%; text-align: left;&quot;
|+ style=&quot;font-size: 1.25em; font-weight: bold;&quot; | ကွန်ဖေတ်ဒရေရှေန် သွိသ် &lt;br&gt; Swiss Confederation
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | 
{| style=&quot;width:100%; text-align:center; background:none;&quot;
|-
| [[File:Flag of Switzerland (Pantone).svg|120px|border|အလာံ ဍုင်သွိဇြာလာန်]]&lt;br/&gt;[[အလာံ]]
| [[File:Coat of arms of Switzerland.svg|80px|Coat of arms of Switzerland]]&lt;br/&gt;[[တဆိပ်ဍုင်]]
|}
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | '''တွဟ်ဍုင်:''' ''Unus pro omnibus, omnes pro uno''&lt;br/&gt;(&quot;မွဲ သွက် သီုဖအိုတ်၊ သီုဖအိုတ် သွက် မွဲ&quot;)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | [[File:Europe-Switzerland.svg|250px|ဒၞာဲဍုင် သွိဇြာလာန် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]]
|-
! ဍုင်ဇၞော်
| [[ဘာန် (Bern)]]
|-
! ဍုင်ဇၞော်အိုတ်
| [[ဇူးရစ် (Zürich)]]
|-
! ဘာသာစကား ရုင်
| ဂျာမာန်, ပြင်သေတ်, အဳတလဳ, ရဝ်မာန်ယှ်
|-
! အလဵုအသဳ
| ဒဳမဝ်ကရေသဳ တိုက်ရိုက် သၞောတ်ဖက်ဒရယ်
|-
! လၟိဟ်မၞိဟ် (၂၀၂၃)
| ၈,၉၀၂,၃၀၈ တၠ
|-
! GDP (Nominal)
| $၉၀၅ ဘဳလဳယာန် (မရနုက်ကဵု ၂၀)
|-
! သြန်
| သွိသ် ဖရန့် (Swiss franc, CHF)
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
သွိဇြာလာန် ဂှ် ပြာကတ်ဒၟံင် နကဵု ပရေင်မံင်လဒေါဝ် (Armed neutrality) စတမ်နူ ဗွဝ်ကၠံ ၁၆ တေအ်ရ။ ဍုင်ဏအ်ဂှ် ဟွံကေင် ပါလုပ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ပထမ ကေုာံ ဒုတိယ ကီုရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင်မံင်လဒေါဝ်ဏအ်တုဲ၊ ဍုင်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲသဇိုင် သွက် ဂကောံ အလုံဂၠးကဝ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဂကောံမဟာမိတ် ခရုက်ဗကေတ် ([[w:International Committee of the Red Cross|Red Cross]]) ကေုာံ ရုင်အဓိက ကုလသမဂ္ဂ (UN) ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ ရ။ ၜိုန်ရ နွံ ပ္ဍဲလဒေါဝ် ဥရဝ်ပ ကီုလေဝ်၊ သွိဇြာလာန် ဂှ် ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု သမဂ္ဂဥရဝ်ပ (EU) ရ၊ ဆဂး ပါလုပ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဇုံရှေန်ဂေန် (Schengen Area) ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဥရဝ်ပ ဗွဲမဂၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Church |first=C. H. |year=2004 |title=The Politics and Government of Switzerland |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0333692776}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ တမ်မူလ ယၟု (Etymology) ==
ယၟု အင်္ဂလိက် ''Switzerland'' ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ယၟု ဍုင် &quot;Schwyz&quot; မဒှ် ခရိုင် မပံင်ကောံ ဒက်ပတန်လဝ် ဂကောံသဟဖက် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၉၁ ရ။ မအရေဝ်ဏအ် ဗွဲကြဴ ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် ''Schweizer'' (သဝိဇြာ) မစၞောန်ထ္ၜး ကောန်ဍုင် သီုဖအိုတ်ရ။ နကဵု ဘာသာ လပ်တေန်မ္ဂး ဍုင်ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ ''Confoederatio Helvetica'' (CH) ရ။ ယၟုဏအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု ဂကူ ဟဲလ်ဗဳတဳ (Helvetii) မဒှ် ဂကူသေလ်တစ် (Celtic) မမံင်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာလ်ပ် ကိုပ်ကၠာ ခေတ်ရောမ တေအ်ရ။ စဵုကဵုလၟုဟ် သင်္ကေတ ဍုင် ပ္ဍဲကဵု ဒိုမိန်အေန်တာနေတ် (.ch) ကေုာံ ပ္ဍဲ စၟတ်ကာတအ်ဂှ် စကာဒၟံင် `CH` ဏီရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Room |first=A. |year=2003 |title=Placenames of the World |publisher=McFarland &amp; Company |isbn=978-0786418145}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ဝင် (History) ==
ဝင် ဍုင်သွိဇြာလာန် ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ ခရိုင်ဂမၠိုင်ရ။
* '''ဂကောံသဟဖက် တြေံ (Old Swiss Confederacy):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၉၁ ဂှ် ခရိုင် ပိခရိုင် (Uri, Schwyz, ကေုာံ Unterwalden) ထပက်လဝ် စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် (Federal Charter of 1291) သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ စဵုဒၞာ ရေင်သကအ် နူကဵု အေန်ပါယာ ရောမ မသ္အးဇ္ၚး (Holy Roman Empire) ရ။
* '''ခေတ် ပြံင်လှာဲဘာသာ (Reformation):''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၆ ဂှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် (Protestant Reformation) ကတဵုဒှ်လဝ် ဗွဲတၟေင် နူကဵု Zwingli ကဵု Calvin ပ္ဍဲ ဇူးရစ် ကဵု ဂျနဳဗာ တုဲ ဍုင်ဂှ် ဒးဒုင်ပါ်အာ လပါ် ကာသဝ်လေတ် ကဵု ပရဝ်တေတ်သတာန် ရ။
* '''ခေတ် နပိုလီယန် (Napoleonic Era):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၈ ဂှ် ပၞာန် ပြင်သေတ် လုပ်သီကေတ်တုဲ ဒက်ပတန်လဝ် Helvetic Republic ရ။ ဆဂး ကြဴနူ နပိုလီယန် ကျအာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၅ မ္ဂး၊ သွိဇြာလာန် ကလေင်ကလိဂွံ အခေါင်ဗၠးၜး ကေုာံ ပရေင်မံင်လဒေါဝ် (Neutrality) နူကဵု ကောန်ဂရေတ် ဗဳယေန်နာ (Congress of Vienna) ရ။
* '''သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် သၞာံ ၁၈၄၈ (1848 Constitution):''' ကြဴနူ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် (Sonderbund War) မွဲလစုတ်တုဲ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၄၈ ဂှ် ညးတအ် ခၞံဗဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် တၟိတုဲ ဒက်ပတန် ဍုင်ဖက်ဒရယ် (Federal state) မတန်ကြန် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Fahrni |first=D. |year=2003 |title=An Outline History of Switzerland: From the Origins to the Present Day |publisher=Pro Helvetia |isbn=978-3908102617}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
[[File:Matterhorn from Domhütte - 2.jpg|thumb|250px|ဒဵု [[w:Matterhorn|မာတ်တာဟံင် (Matterhorn)]] မဒှ် သင်္ကေတ ပထဝဳ သွိဇြာလာန်]]
သွိဇြာလာန် ဂှ် နွံကဵု အလုံဇမၞော် ၄၁,၂၈၅ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ ပါ်လဝ် ပထဝဳ အဓိက ပိ ဒၞာဲ-
၁။ '''ဒဵု အာလ်ပ် (Swiss Alps):''' နွံ လပါ်သၠုင်ကျာတုဲ ဍိုက်ကေတ် ၆၀% သွက် အလုံဍုင်ရ။ ဒဵုမသၠုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဒဵု Monte Rosa (၄,၆၃၄ မဳတာ) တုဲ ဒဵု မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် Matterhorn ရ။
၂။ '''ကုန်းပြင်မြင့် သွိသ် (Swiss Plateau):''' နွံ လဒေါဝ်ဍုင်တုဲ ဍိုက်ကေတ် ၃၀% ရ။ ဒၞာဲဏအ်ဂှ် မၞိဟ်မံင်ဂၠိုင်အိုတ် ကေုာံ နွံကဵု ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ရုင်စက်ဂမၠိုင်ရ။ ဍာ်ကၟာဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု Lake Geneva ကေုာံ Lake Constance တအ် နွံ ပ္ဍဲဒေသဏအ်ရ။
၃။ '''ဒဵု ဂျူရာ (Jura Mountains):''' နွံ လပါ် သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ် ကေုာံ ဍိုက်ကေတ် ၁၀% ရ။

ရာသဳဥတု ပ္ဍဲ သွိဇြာလာန် ဂှ် ဒှ် ရာသဳ ဥတု မဍိုန်ညေန် (Temperate) ကီုလေဝ်၊ ပြံင်လှာဲ ဗွဲမဇၞော် အလိုက် ဒၞာဲသမၠုင်ဒဵု ရ။ လပါ်သၠုင်ကျာ တကအ်ဒဵုတအ်ဂှ် ဂံက်တုဲ မံက်နွံလၟိုန်ကာလရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Geography of Switzerland |url=https://www.eda.admin.ch/aboutswitzerland/en/home/umwelt/geografie/geografie---fakten-und-zahlen.html |publisher=Federal Department of Foreign Affairs |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Government and Politics) ==
သွိဇြာလာန် ဂှ် နွံကဵု သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ မတၟေင်လောန် မကော်စ '''ဒဳမဝ်ကရေသဳ တိုက်ရိုက် (Direct democracy)''' ရ။ ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် နွံ အခေါင် စောဒက ကေုာံ ပတိုန်လညာတ် လ္တူ သၞောဝ်ဥပဒေ နကဵု ပွမမာဲ ဆန္ဒညးဍုင်ကွာန် (Referendums) ရ။

* '''ကံင်သဳ ဖက်ဒရယ် (Federal Council):''' ဒှ် ဂကောံ အုပ်ဓုပ် အလဵုအသဳ ဇၞော်အိုတ်တုဲ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ညးစၞး ၇ တၠ ရ။ သမ္မတ ဍုင် (President of the Confederation) ဂှ် ရုဲစှ် နူကဵု ၇ တၠ ဏအ်တုဲ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် မွဲသၞာံ ရေင်သကအ်ရ။
* '''ပါလဳမာန် (Federal Assembly):''' နွံ ၜါ ကဏ္ဍ - ကံင်သဳ ကောန်ဂကူ (National Council) နွံ ၂၀၀ တၠ ကေုာံ ကံင်သဳ ခရိုင် (Council of States) နွံ ၄၆ တၠ ရ။
* '''ခရိုင် (Cantons):''' သွိဇြာလာန် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ၂၆ [[w:Cantons of Switzerland|ခရိုင် (Cantons)]] ရ။ ခရိုင် မွဲကဵုမွဲ နွံကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်၊ ပါလဳမာန်၊ ကေုာံ ရုင်ဗစာ အလဵုဇကု ညံင်ရဴ ဍုင်သၟတ် မွဲကီုရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kriesi |first=H. |year=2005 |title=Direct Democratic Choice: The Swiss Experience |publisher=Lexington Books |isbn=978-0739110433}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သွိဇြာလာန် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်သၠုင်အိုတ်၊ မတန်ကြန်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိဏအ် မွဲရ။ ၜိုန်ရ ဟွံမဲကဵု သယံဇာတ သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ သွိဇြာလာန် ကလိဂွံ အောင်ဇၞး နကဵု ပရေင်ပညာ၊ ကွတ်ပညာ ကေုာံ ဝန်ဆောင်မှု မသၠုင်ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%;&quot;
|+ သ္ၚိအင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သွိဇြာလာန် (စရင် ၂၀၂၃)
|-
! စံညိင် (Indicator) !! လၟိဟ် (Value) !! ကဆံင် ဂၠးကဝ် (Global Rank)
|-
| GDP (Nominal) || $၉၀၅ ဘဳလဳယာန် || မရနုက်ကဵု ၂၀
|-
| GDP per capita || $၁၀၂,၈၆၅ || မရနုက်ကဵု ၂ (ကြဴနူ လပ်ဇြိမ်ဗံက်)
|-
| င္ၚုဟ် သြန်ဖရန့် (CHF) || 1 CHF ≈ 1.12 USD || -
|-
| ညးဟွံမဲ ကမၠောန် (Unemployment) || ၂.၀% || -
|}

'''ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုင်:'''
* '''ဘဏ် ကေုာံ ပရေင်သြန်:''' ဍုင် ဇူးရစ် ကဵု ဂျနဳဗာ ဂှ် ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်သြန် ဂၠးကဝ်ရ။ ဘဏ် ဗီုကဵု UBS တအ် ပြာကတ်ရ။
* '''ဂဥုဲ (Pharmaceuticals):''' ကုမ္ပဏဳ ဗီုကဵု Novartis ကဵု Roche တအ် ဒှ် ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ လောကဂဥုဲ ရ။
* '''နာဍဳ:''' သွိဇြာလာန် ပြာကတ်လောန် ပ္ဍဲအရာ ပတိတ် နာဍဳ မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် သၠုင် (Luxury watches) ဗီုကဵု Rolex, Patek Philippe, ကေုာံ Swatch တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Switzerland - Economy |url=https://www.oecd.org/economy/switzerland-economic-snapshot/ |publisher=OECD |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဘာသာစကား (Demographics and Languages) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=q6bY2hXmD1s ပရူ ဘာသာစကား ပ္ဍဲ သွိဇြာလာန် ပ္ဍဲ YouTube]

သွိဇြာလာန် နွံ လၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၈.၉ ပြကောဋိ ရ။ အရာမတၟေင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ပရေင်နာနာသာ် လပါ် ဘာသာစကား ရ။ ဍုင်ဏအ် နွံကဵု ဘာသာစကား ကောန်ဂကူ ပန် (၄) ဂကူ-
၁။ '''ဂျာမာန် (German):''' (၆၂%) - စကာဂၠိုင် ပ္ဍဲ လပါ် ဗၟံက်၊ သၟဝ်ကျာ ကေုာံ လဒေါဝ်။ ညးတအ် စကာ အခိုက်အရေဝ် သွိသ် ဂျာမာန် (Swiss German) ရ။
၂။ '''ပြင်သေတ် (French):''' (၂၃%) - စကာ ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် (ဒေသ Romandy)။
၃။ '''အဳတလဳ (Italian):''' (၈%) - စကာ ပ္ဍဲ လပါ် သၠုင်ကျာ (ခရိုင် Ticino)။
၄။ '''ရဝ်မာန်ယှ် ([[w:Romansh language|Romansh]]):''' (၀.၅%) - ဘာသာစကား ရဝ်မာန် မစကာ ပ္ဍဲ ခရိုင် Graubünden ဟေင်ရ။

ပ္ဍဲ လပါ် ဘာသာ (Religion) မ္ဂး၊ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် ကာသဝ်လေတ် (Roman Catholic) ၜိုတ် ၃၄% တုဲ ပရဝ်တေတ်သတာန် (Protestant) ၂၂% ရ။ မၞိဟ် မဟွံယုံကြည် ဘာသာ (Irreligious) နွံ ၜိုတ် ၃၁% ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Languages of Switzerland |url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/en/home/statistics/population/languages-religions/languages.html |publisher=Swiss Federal Statistical Office |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ယေန်သၞာင် (Culture) ==
ယေန်သၞာင် သွိဇြာလာန် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပံင်စပ် အကြာ ယေန်သၞာင် အိမ်နီးချင်းဂမၠိုင် (ဂျာမာန်၊ ပြင်သေတ်၊ အဳတလဳ) ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဒဵုအာလ်ပ် (Alpine culture) ရ။ 
* '''အနုသုခုမ ကေုာံ စၞစ:''' သွိဇြာလာန် ပြာကတ် ပ္ဍဲ လပါ် ဍာ်တှ် ကေုာံ ဆံက်ကလက် (Swiss chocolate) ဗီုကဵု Lindt ကဵု Toblerone ရ။ စၞစ မပြာကတ်တအ်ဂှ် ဒှ် ဖောန်ဒူ (Fondue) ကဵု ရာက်ကလေတ် (Raclette) মစကာ ချဳသ် (Cheese) ရ။
* '''ပရေင်ဝေင်ဒြဟတ်:''' ပရေင်ဝေင်ဒြဟတ် မဆေင်ကဵု ဍာ်ကလောအ် ဗီုကဵု နှင်းလျှောစီး (Skiing) တအ်ဂှ် ဒှ် အရာ မၞိဟ်ဒးစိုတ် အိုတ်ရ။ တုဲပၠန် ဂၠံင်တရဴ တရဴတိုက် (Hiking) လေဝ် ပြာကတ်ရ။
* '''သိပ္ပံ ကေုာံ ပညာ:''' သွိဇြာလာန် ကလိဂွံလဝ် လာပ် နဝ်ဗဴ (Nobel Prize) ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ အစာသိပ္ပံ မပြာကတ် ဗီုကဵု [[w:Albert Einstein|အာလ်ဗတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein)]] လေဝ် ဇၞော်မောဝ်လဝ် သီအဝ်ရဳ ညး ပ္ဍဲအခိင် မံင် ပ္ဍဲ ဘာန် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Steinberg |first=J. |year=2015 |title=Why Switzerland? |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1107106093}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပရေင်ဆက်စပ် ဍုင်သၟာင် ကေုာံ ပၞာန် (Foreign Relations and Military) ==
သွိဇြာလာန် ဂှ် မင်မွဲလဝ် ပဝ်လသဳ ပရေင်မံင်လဒေါဝ် (Neutrality) ဗွဲမတឹងဂြတ် စတမ်နူ သၞာံ ၁၅၁၅ တေအ်ရ။ ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံမဟာမိတ် ပၞာန်လဵုမွဲလေဝ် (ဥပမာ NATO) ရ။ သွိဇြာလာန် လုပ်လဝ် ကုလသမဂ္ဂ (UN) လက္ကရဴအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၂ ဟေင်ရ၊ ၜိုန်ရ ရုင် UN အဓိက နွံ ပ္ဍဲ ဂျနဳဗာ ကီုလေဝ်ရ။
ပၞာန် သွိဇြာလာန် (Swiss Armed Forces) ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သၞောတ် ကောန်ဍုင်ကွာန် ဒးလုပ်ပၞာန် (Conscription) ရ။ ကောန်တြုဟ် သီုဖအိုတ် မာန်အာယုက်မ္ဂး သ္ဒးလုပ် ကၠောန်တာလျိုင် ပၞာန်ရ။ ကြဴနူ တုဲတာလျိုင်မ္ဂး ကောန်ပၞာန်တအ် သ္ဒးဂိုင်သိပ်လဝ် လွဟ် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဇကု သွက် အခိင်အရေးပေါ် ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Haltiner |first=K. W. |year=1998 |title=The Swiss Armed Forces and the changing security environment |journal=Armed Forces &amp; Society |volume=25 |issue=1 |pages=35–52}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ သဇိုင်လဒက်ပတန် ကေုာံ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Infrastructure and Transport) ==
သွိဇြာလာန် ဂှ် နွံကဵု သၞောတ် ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် မခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိဏအ် ရ။ 
* '''ကွဳစက် (Railways):''' သၞောတ် ကွဳစက် ဖက်ဒရယ် (SBB/CFF/FFS) ဂှ် စကာ ကွဳစက် မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်သၠုင် ကေုာံ အခိင်စှ်ေသၞောတ်အိုတ် ရ။ ဥမင် ကွဳစက် Gotthard Base Tunnel မနွံ ၅၇ ကဳလဝ်မဳတာ ဂှ် ဒှ် ဥမင် ကွဳစက် မဂၠိင်အိုတ် ကေုာံ ဇြိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။
* '''ဂၠံင်ကာ (Roads):''' သၞောတ် ဂၠံင် ဇၞော် (Autobahn) တအ် ဆက်စပ်လဝ် အလုံမွဲ ဍုင်ရ။
* '''စွမ်းအင် (Energy):''' စွမ်းအင် လျှပ်စစ် ပ္ဍဲ သွိဇြာလာန် ဂှ် ကၠုင်နူ ဍာ် (Hydroelectric) ၜိုတ် ၆၀% တုဲ၊ နူကဵု နျူကလဳယျာ (Nuclear) ၜိုတ် ၃၀% ရ။ ဍုင်ဏအ် ဖျေဟ်လဝ် သ္ဂုတ်သွာတ် ညံင်ဂွံ ဖအိုတ်ကၠေအ် ရုင်စက် နျူကလဳယျာ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mobility and Transport |url=https://www.eda.admin.ch/aboutswitzerland/en/home/infrastruktur/verkehr/verkehr---fakten-und-zahlen.html |publisher=Federal Department of Foreign Affairs |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ဥရဝ်ပ
|title = ဍုင် မနွံ ပ္ဍဲကဵု [[ဥရဝ်ပ]]
|listclass = hlist
|list1 =
* [[အယ်လ်ဗေးနီးယား]]
* [[အင်ဒိုရာ]]
* [[အဝ်သတြဳယျာ]]
* [[ဘယ်လာရုစ်]]
* [[ဘယ်လ်ဂျီယမ်]]
* [[ဘော့စနီးယားနှင့် ဟာဇီဂိုဗီးနား]]
* [[ဘူလ်ဂေးရီးယား]]
* [[ခရိုအေးရှား]]
* [[ဆိုက်ပရပ်စ်]]
* [[ချက်သမ္မတနိုင်ငံ]]
* [[ဒိန်းမတ်]]
* [[အက်စတိုးနီးယား]]
* [[ဖင်လန်]]
* [[ပြင်သေတ်]]
* [[ဂျာမနဳ]]
* [[ဂရိ]]
* [[ဟန်ဂေရီ]]
* [[အိုက်စလန်]]
* [[အိုင်ယာလန်]]
* [[အဳတလဳ]]
* [[ကာဇက်စတန်]]
* [[လတ်ဗီးယား]]
* [[လစ်တန်စတိုင်]]
* [[လစ်သူယေးနီးယား]]
* [[လပ်ဇြိမ်ဗံက်]]
* [[မော်လတာ]]
* [[မော်လ်ဒိုဗာ]]
* [[မိုနာကို]]
* [[မွန်တီနီဂရိုး]]
* [[နယ်သာလန်]]
* [[မက်ဆီဒိုးနီးယား မြောက်ပိုင်း]]
* [[နော်ဝေ]]
* [[ပိုလန်]]
* [[ပေါ်တူဂီ]]
* [[ရိုမေးနီးယား]]
* [[ရုရှ]]
* [[ဆန်မာရီနို]]
* [[ဆားဘီးယား]]
* [[ဆလိုဗေးနီးယား]]
* [[စပိန်]]
* [[ဆွီဒင်]]
* [[သွိဇြာလာန်]]
* [[တူရကီ]]
* [[ယူကရိန်း]]
* [[ကေအန်]]
* [[ဗာတီကန်]]
}}

[[Category:သွိဇြာလာန်]]
[[Category:ဍုင် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]]</text>
      <sha1>hmxyka00apu80qnn7as1xd1omrpjwep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11294</id>
    <revision>
      <id>55458</id>
      <timestamp>2026-06-23T05:19:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Scientific method|Scientific method]]) ဟီုဂှ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မဒုင်သဇိုင် ကု သက်သဳသာဓက (Empirical method) သွက်ဂွံ လ္ၚတ်ဂၠာဲဆဵု ဗဟုသုတ ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ ပရူသဘာ...&quot;</comment>
      <origin>55458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19090" sha1="abhmqoa67w3cji5kxy8nnaed5zoqfho" xml:space="preserve">'''သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Scientific method|Scientific method]]) ဟီုဂှ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မဒုင်သဇိုင် ကု သက်သဳသာဓက (Empirical method) သွက်ဂွံ လ္ၚတ်ဂၠာဲဆဵု ဗဟုသုတ ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ ပရူသဘာဝလောကတအ်ရ။ သၞောတ်ဝ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ကြောမ်ဇုတ် အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သိပ္ပံ စတမ်နူ ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ တေအ်ရ။ လၟေင်ကမၠောန်ဏအ်မ္ဂး ပါလုပ် ပွမစၟဳစၟတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်၊ ပွမဖျေဟ် တင်သမ္မုတိ (Hypothesis) မဒုင်သဇိုင် ကုအရာမညာတ်ဆဵုလဝ်၊ ပွမစမ်ၜတ် တင်သမ္မုတိဂှ် နကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် (Experiment) ကေုာံ ပွမပါ်ပါဲ သွဟ်တအ် နကဵု လညာတ် ယုတ္တိဗေဒရ။ 

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ (Scientific Method)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:The Scientific Method.svg|250px|လၟေင်ကမၠောန် သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]]&lt;br/&gt;''လၟေင်ကမၠောန် ခမၞောန် သွက် သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ မစတမ် နူ ပွမစၟဳစၟတ် စဵုကဵု တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ်''
|-
! တမ်မူလ
| ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ (ပရေင်ကလေင်ဂျိုင် သိပ္ပံ)
|-
! ညးမခၞံဗဒှ် အဓိက
| [[w:Ibn al-Haytham|Ibn al-Haytham]], [[w:Francis Bacon|Francis Bacon]], [[w:Galileo Galilei|Galileo Galilei]]
|-
! အဓိက တင်ရန်တၟအ်
| ပွမဂၠာဲ သွဟ် မဍာံပြ မဒုင်သဇိုင် ကု သက်သဳ
|-
! လၟေင်ကမၠောန် သဇိုင်
| စၟဳစၟတ် ➔ သၟာန် ➔ တင်သမ္မုတိ ➔ စမ်ၜတ် ➔ ပါ်ပါဲ ➔ သွဟ်
|-
! လက်သန် တၟေင်
| တပ်တး၊ ကလေင်စမ်ၜတ်မာန် (Reproducible)၊ တးပါဲမာန် (Falsifiable)
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ဂှ် ဟွံသေင်ဆ နဲကဲမွဲဓဝ်၊ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် လညာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ပွမချပ်ဗ္စာ မဒုင်သဇိုင် ကု အရာမညာတ်ဆဵုမာန် (Empiricism) ကေုာံ လညာတ်ယုတ္တိ (Rationalism) ရ။ ကာလ ကောန်မၞိဟ်တအ် ညာတ်ဆဵု ပြသၞာ ဟွံသေင်မ္ဂး အရာသဘာဝ မွဲမွဲမ္ဂး ညးတအ် ဟွံဒုင်ကေတ် နကဵု ပရေင်ပတှ်ေ ဓမ္မတာရ၊ ညးတအ် ဒးစမ်ၜတ် ညံင်ဂွံ ဂွံ သက်သဳ မခိုင်ကၠိုက်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၞောတ်ဝ်ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် [[သိပ္ပံ သုတေသန]] တအ် ဂွံဒှ် အရာမနွံကဵု အစာံညိင် (Standard) သၠုင် ကေုာံ ပတှ်ေစမာန် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gauch |first=H. G. |year=2003 |title=Scientific Method in Practice |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521017084}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ဂှ် နွံကၠုင် သၞာံ ဗွဲမလအ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ် ဂရိတ်တြေံ [[w:Aristotle|အာရဳသ်တဝ်တယ်]] (Aristotle) စကာလဝ် နဲကဲ Deductive reasoning ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲခေတ်ထဝ် အေဿလာမ် တၠပညာ [[w:Ibn al-Haytham|Ibn al-Haytham]] စကာလဝ် ပရေင်စမ်ၜတ် နကဵု လက်သန် သွက်ဂွံ သ္ပဒတန် သီအဝ်ရဳ လပါ်မတ် (Optics) ရ။ ဆဂး သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ ဇေတ်တ်ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင် ပရေင်ကလေင်ဂျိုင် သိပ္ပံ (Scientific Revolution) ရ။ အစာသိပ္ပံ Francis Bacon ကေုာံ René Descartes တအ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် နဲကဲ ပါ်ပါဲ ကေုာံ ယုတ္တိဗေဒတုဲ၊ Galileo Galilei ကဵု [[w:Isaac Newton|Isaac Newton]] တအ် ပံင်စပ်ကဵု သင်္ချာ ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ် သဘာဝ တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kuhn |first=T. S. |year=1962 |title=The Structure of Scientific Revolutions |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226458083}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လၟေင်ကမၠောန် သဇိုင် (Basic Steps of the Scientific Method) ==
သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ကဆံင် လၟေင်လၟေင် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ -
# '''ပွမစၟဳစၟတ် (Observation):''' ညာတ်ဆဵု အရာမွဲမွဲ ပ္ဍဲသဘာဝ။
# '''ပွမသၟာန် (Question):''' ခၞံဗဒှ် သၟာန် (ဥပမာ - မုဟိုတ် ဍေဟ် ကတဵုဒှ်ရော?)။
# '''တင်သမ္မုတိ (Hypothesis):''' ကဵု သွဟ် မထေင်ကေတ်မာန် မဒုင်သဇိုင် ကု သီအဝ်ရဳ မနွံဒၟံင်တအ်။
# '''ပရေင်စမ်ၜတ် (Experiment):''' ခၞံဗဒှ် နဲကဲ သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် တင်သမ္မုတိဂှ်ရ။
# '''ပွမပါ်ပါဲ (Analysis):''' ပကောံ ဒေတာ ကေုာံ ပါ်ပါဲ ရံင် သွဟ်တအ်။
# '''တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် (Conclusion):''' ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ တင်သမ္မုတိဂှ် ဍာံ ဟွံဍာံ တုဲ လလောင်တြး&lt;ref&gt;{{cite book |last=Beveridge |first=W. I. B. |year=1957 |title=The Art of Scientific Investigation |publisher=Vintage Books |isbn=978-0394701294}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ တင်သမ္မုတိ ကေုာံ ပွမစမ်ၜတ် (Hypothesis and Testing) ==
တင်သမ္မုတိ (Hypothesis) မွဲ ညံင်ဂွံ ဍိုက်ပေင် ကု လက်သန် သိပ္ပံ မ္ဂး ဍေဟ် သ္ဒးဒှ် အရာ မစမ်ၜတ်မာန် (Testable) ကေုာံ တးပါဲမာန် (Falsifiable) ရ။ တၠပညာ ဒဿနိက [[w:Karl Popper|Karl Popper]] ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ သိပ္ပံ မဍာံပြဂှ် သ္ဒးနွံကဵု လိင်စၞောန် မဟီုမာန် ဒဒှ်ရ &quot;ယဝ်ရ အရာဏအ် ကတဵုဒှ်မ္ဂး၊ သီအဝ်ရဳဏအ် ဗၠေတ်ရ&quot; ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု စရင်အင် (Statistics) မ္ဂး ညးတအ် စကာ '''Null Hypothesis ($H_0$)''' မဒှ် တင်သမ္မုတိ မဟီု ဒဒှ်ရ အရာၜါ ဟွံဆက်စပ် ရေင်သကအ်၊ တုဲ ဂစာန် လ္ၚတ် သက်သဳ သွက်ဂွံ တးပါဲ $H_0$ ဂှ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Popper |first=K. |year=1959 |title=The Logic of Scientific Discovery |publisher=Routledge |isbn=978-0415278447}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ဒေတာ ကေုာံ ပွမပါ်ပါဲ (Data and Analysis) ==
ကြဴနူ ကၠောန် ပရေင်စမ်ၜတ်တုဲ ဒေတာ တအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ဒေတာတအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ဂကူ သင်္ချာစၟတ် (Quantitative) ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် (Qualitative) ရ။ သွက်ဂွံ ပါ်ပါဲ ဒေတာ သင်္ချာ မ္ဂး ညးတအ် စကာ သၞောတ် စရင်အင် (Statistical analysis) ရ။ ဥပမာ သွက်ဂွံ ကလေင်ပလေဝ် တင်ထေင်ကေတ် (Probability) တင်သမ္မုတိ မွဲ နကဵု သက်သဳတၟိ မ္ဂး ညးတအ် စကာ သီအဝ်ရဳ Bayes' theorem မနွံ လဒက်ပတန် နကဵု သင်္ချာ -

$P(H|E) = \frac{P(E|H) \cdot P(H)}{P(E)}$

ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် $H$ ဂှ် ဒှ် တင်သမ္မုတိ တုဲ $E$ ဂှ် ဒှ် သက်သဳ (Evidence) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jaynes |first=E. T. |year=2003 |title=Probability Theory: The Logic of Science |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521592710}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ သီအဝ်ရဳ ကေုာံ သၞောဝ် (Theories and Laws) ==
မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ထေင်ဗၠေတ်ဒၟံင် ပရူ အဓိပ္ပါယ် သီအဝ်ရဳ (Theory) ကေုာံ သၞောဝ် (Law) ရ။ 
* '''သၞောဝ် သိပ္ပံ (Scientific Law):''' ဒှ် တင်ဗၟံက်ထ္ၜး (Description) ဒဒှ်ရ သဘာဝ လောကဏအ် ဗီုလဵု ကၠောန်ကမၠောန်ရော ရ။ (ဥပမာ - သၞောဝ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် Newton's Law of Gravity) ဍေဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် နွံကဵု လဒက်ပတန် သင်္ချာရ။
* '''သီအဝ်ရဳ သိပ္ပံ (Scientific Theory):''' ဒှ် တင်ပသောင်ထ္ၜး (Explanation) မုဟိုတ် အရာတအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ရော ဂှ်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု သက်သဳ ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ တၠပညာတအ် ဒုင်လဝ်တဲရ။ (ဥပမာ - သီအဝ်ရဳ ပြံင်လှာဲဇၞော်မောဝ် Theory of Evolution)။

== ၇။ ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ပွမကလေင်စမ် (Peer Review and Reproducibility) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=SMGRe824kak ပရူ သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ပ္ဍဲ YouTube]

သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ဂှ် ဟွံတုဲအာ ဆ ပ္ဍဲကဵု ဌာန်စမ်ၜတ် မွဲဓဝ်ရ။ တင်ဂၠာဲဆဵုတအ်ဂှ် သ္ဒးပတိုန်ထ္ၜး ပ္ဍဲကဵု [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]] တုဲ သ္ဒးတတ်ကၠောအ် သၞောတ် [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]] ရ။ ပါဲနူဂှ်ပၠန် လက်သန် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် မွဲဂှ် ဒှ် '''Reproducibility''' (ပွမကလေင်စမ်ၜတ် ဂွံ) ရ။ ယဝ်ရ အစာသုတေသန မွဲ ကၠောန်ဂွံ သွဟ် မွဲတုဲ၊ အစာသုတေသန တၞဟ်မွဲ ကလေင်စမ်ၜတ် အတိုင် နဲကဲဂှ် ဆဂး ကလိဂွံ သွဟ် ဟွံတုပ်မ္ဂး သုတေသန ကိုပ်ကၠာဂှ် ဒးဒုင် သံသယ ဇၞော်ဇၞော်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Ioannidis |first=J. P. A. |year=2005 |title=Why Most Published Research Findings Are False |journal=PLOS Medicine |volume=2 |issue=8 |pages=e124 |doi=10.1371/journal.pmed.0020124}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ဂကူ နဲကဲ စမ်ၜတ် ကေုာံ ချပ်ဗ္စာဂမၠိုင် (Types of Scientific Reasoning) ==
သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ မ္ဂး ပါလုပ် ကု ပရေင်ချပ်ဗ္စာ (Reasoning) ၃ ဂကူ အဓိကရ-
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဂကူ ပရေင်ချပ်ဗ္စာ ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ
|-
! ဂကူ 
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ
|-
| '''Deductive Reasoning''' (နူ ဇၞော် အာ ဍောတ်) || စတမ် နူကဵု သၞောတ်ဝ် သာမည တုဲ ဆက်စၞောန်အာ ဇရေင် သွဟ် မချိုတ်ပၠိုတ်။ || မၞိဟ်သီုဖအိုတ် ဒးချိုတ်ရ။ သဵုကရေးတေတ် (Socrates) ဂှ် ဒှ် မၞိဟ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သဵုကရေးတေတ် လေဝ် ဒးချိုတ်ရ။
|-
| '''Inductive Reasoning''' (နူ ဍောတ် အာ ဇၞော်) || ပကောံ သက်သဳ ဍောတ်တ် နာနာတုဲ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် နဒဒှ် သၞောဝ် သာမည မွဲ။ || ခဍာ် အဲမညာတ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ် အသာ်လမ္စံက်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ခဍာ် အလုံလောက သီုဖအိုတ်ဂှ် လမ္စံက်ရ။
|-
| '''Abductive Reasoning''' (လညာတ် ပသောင်) || စတမ် နူကဵု သက်သဳ ဟွံပေင်က္ဍိုက်တုဲ ဂၠာဲ သွဟ် မဒှ်မာန်အိုတ် မွဲ။ || တ္ၚဲယး ညာတ် ဂၠံင်ဍာ်စိုတ်ဒၟံင်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဗတံတေအ် ဗြဲဂူလဝ် ဒှ်မာန်ရ။
|}

== ၉။ ကဏ္ဍမတၞဟ်ခြာ အလိုက်ဘာသာရပ် (Differences Across Disciplines) ==
သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ်မွဲကဵုမွဲ စကာ ဗီုပြင် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ သဘာဝ (Natural Sciences) ဗီုကဵု ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ မ္ဂး ညးတအ် ထိင်ဒဝ် ပရေင်စမ်ၜတ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ဂွံလောဲသွာရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ မဆေင်ကဵု မၞိဟ် (Social Sciences) ဗီုကဵု စိတ္တဗေဒ၊ မနုဿဗေဒ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တအ်မ္ဂး၊ ညးတအ် ထိင်ဒဝ် အခိုက်အလိုက် မၞိဟ် ဝါတ်လောန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဘာသာရပ်တအ်ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် စကာ နဲကဲ စၟဳစၟတ် (Observational studies)၊ သုတေသန ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ မဝ်ဒယ် စရင်အင် ဂၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Babbie |first=E. R. |year=2015 |title=The Practice of Social Research |publisher=Cengage Learning |edition=14th |isbn=978-1305104945}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Trends) ==
သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ဂှ် ဒှ် ကိရိယာ မခိုဟ်အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂွံလ္ၚတ် သဘာဝလောကဏအ် ရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ် ဟွံစုံလင် ကေုာံ နွံကဵု ပရေင်ယောင်ယာ (ဟိုတ်နူ ပရေင်အဂတိ မၞိဟ်) မာန်ကီုလေဝ်၊ သၞောတ်ဏအ်ဂှ် နွံကဵု အစောမ် မကလေင်ပလေဝ်ဇကုအလဵုဇကု (Self-correcting) ရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး နကဵု အရီုအဗင် တၠပညာနိမိတ် (AI) ကေုာံ ဒေတာဇၞော် (Big Data) တအ်ဂှ် လၟေင်ကမၠောန် သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ဂှ် ဆက်လက် ဇၞော်မောဝ်တုဲ ပြဟ်တိုန်၊ ချိုတ်ပၠိုတ်တိုန် မာန်ဒၟံင် လၟိုန်ကာလရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hey |first=T. |last2=Tansley |first2=S. |last3=Tolle |first3=K. |year=2009 |title=The Fourth Paradigm: Data-Intensive Scientific Discovery |publisher=Microsoft Research |isbn=978-0982544204}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|title = [[သိပ္ပံ သုတေသန]] ကေုာံ ဒဿနိက သိပ္ပံ
|listclass = hlist
|list1 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် သဇိုင်:''' [[သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]]
* [[တင်သမ္မုတိ]]
* [[ပရေင်စမ်ၜတ်]]
* [[ဒေတာ]]
|list2 =
* '''ဒဿနိက ကေုာံ လညာတ်:''' [[Empiricism]]
* [[Rationalism]]
* [[Falsifiability]]
* [[သီအဝ်ရဳ သိပ္ပံ]]
|list3 =
* '''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic Publishing):''' [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
* [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
* [[ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ]]
* [[DOI]]
}}

[[Category:သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]]
[[Category:သိပ္ပံ သုတေသန]]
[[Category:ဒဿနိက သိပ္ပံ]]
[[Category:ပညာ]]</text>
      <sha1>abhmqoa67w3cji5kxy8nnaed5zoqfho</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55459</id>
      <parentid>55458</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:21:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19090" sha1="d5bvsf3o0xig8aynswes03r6wyc5rmg" xml:space="preserve">'''သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Scientific method|Scientific method]]) ဟီုဂှ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မဒုင်သဇိုင် ကု သက်သဳသာဓက (Empirical method) သွက်ဂွံ လ္ၚတ်ဂၠာဲဆဵု ဗဟုသုတ ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ ပရူသဘာဝလောကတအ်ရ။ သၞောတ်ဝ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ကြောမ်ဇုတ် အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သိပ္ပံ စတမ်နူ ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ တေအ်ရ။ လၟေင်ကမၠောန်ဏအ်မ္ဂး ပါလုပ် ပွမစၟဳစၟတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်၊ ပွမဖျေဟ် တင်သမ္မုတိ (Hypothesis) မဒုင်သဇိုင် ကုအရာမညာတ်ဆဵုလဝ်၊ ပွမစမ်ၜတ် တင်သမ္မုတိဂှ် နကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် (Experiment) ကေုာံ ပွမပါ်ပါဲ သွဟ်တအ် နကဵု လညာတ် ယုတ္တိဗေဒရ။ 

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ (Scientific Method)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:The Scientific Method.svg|250px|လၟေင်ကမၠောန် သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]]&lt;br/&gt;''လၟေင်ကမၠောန် ခမၞောန် သွက် သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ မစတမ် နူ ပွမစၟဳစၟတ် စဵုကဵု တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ်''
|-
! တမ်မူလ
| ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ (ပရေင်ကလေင်ဂျိုင် သိပ္ပံ)
|-
! ညးမခၞံဗဒှ် အဓိက
| [[w:Ibn al-Haytham|Ibn al-Haytham]], [[w:Francis Bacon|Francis Bacon]], [[w:Galileo Galilei|Galileo Galilei]]
|-
! အဓိက တင်ရန်တၟအ်
| ပွမဂၠာဲ သွဟ် မဍာံပြ မဒုင်သဇိုင် ကု သက်သဳ
|-
! လၟေင်ကမၠောန် သဇိုင်
| စၟဳစၟတ် ➔ သၟာန် ➔ တင်သမ္မုတိ ➔ စမ်ၜတ် ➔ ပါ်ပါဲ ➔ သွဟ်
|-
! လက်သန် တၟေင်
| တပ်တး၊ ကလေင်စမ်ၜတ်မာန် (Reproducible)၊ တးပါဲမာန် (Falsifiable)
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ဂှ် ဟွံသေင်ဆ နဲကဲမွဲဓဝ်၊ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် လညာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ပွမချပ်ဗ္စာ မဒုင်သဇိုင် ကု အရာမညာတ်ဆဵုမာန် (Empiricism) ကေုာံ လညာတ်ယုတ္တိ (Rationalism) ရ။ ကာလ ကောန်မၞိဟ်တအ် ညာတ်ဆဵု ပြသၞာ ဟွံသေင်မ္ဂး အရာသဘာဝ မွဲမွဲမ္ဂး ညးတအ် ဟွံဒုင်ကေတ် နကဵု ပရေင်ပတှ်ေ ဓမ္မတာရ၊ ညးတအ် ဒးစမ်ၜတ် ညံင်ဂွံ ဂွံ သက်သဳ မခိုင်ကၠိုက်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၞောတ်ဝ်ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် [[သိပ္ပံ သုတေသန]] တအ် ဂွံဒှ် အရာမနွံကဵု အစာံညိင် (Standard) သၠုင် ကေုာံ ပတှ်ေစမာန် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gauch |first=H. G. |year=2003 |title=Scientific Method in Practice |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521017084}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ဂှ် နွံကၠုင် သၞာံ ဗွဲမလအ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ် ဂရိတ်တြေံ [[w:Aristotle|အာရဳသ်တဝ်တယ်]] (Aristotle) စကာလဝ် နဲကဲ Deductive reasoning ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲခေတ်ထဝ် အေဿလာမ် တၠပညာ [[w:Ibn al-Haytham|Ibn al-Haytham]] စကာလဝ် ပရေင်စမ်ၜတ် နကဵု လက်သန် သွက်ဂွံ သ္ပဒတန် သဳအဝ်ရဳ လပါ်မတ် (Optics) ရ။ ဆဂး သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ ဇေတ်တ်ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင် ပရေင်ကလေင်ဂျိုင် သိပ္ပံ (Scientific Revolution) ရ။ အစာသိပ္ပံ Francis Bacon ကေုာံ René Descartes တအ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် နဲကဲ ပါ်ပါဲ ကေုာံ ယုတ္တိဗေဒတုဲ၊ Galileo Galilei ကဵု [[w:Isaac Newton|Isaac Newton]] တအ် ပံင်စပ်ကဵု သင်္ချာ ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ် သဘာဝ တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kuhn |first=T. S. |year=1962 |title=The Structure of Scientific Revolutions |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226458083}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လၟေင်ကမၠောန် သဇိုင် (Basic Steps of the Scientific Method) ==
သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ကဆံင် လၟေင်လၟေင် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ -
# '''ပွမစၟဳစၟတ် (Observation):''' ညာတ်ဆဵု အရာမွဲမွဲ ပ္ဍဲသဘာဝ။
# '''ပွမသၟာန် (Question):''' ခၞံဗဒှ် သၟာန် (ဥပမာ - မုဟိုတ် ဍေဟ် ကတဵုဒှ်ရော?)။
# '''တင်သမ္မုတိ (Hypothesis):''' ကဵု သွဟ် မထေင်ကေတ်မာန် မဒုင်သဇိုင် ကု သဳအဝ်ရဳ မနွံဒၟံင်တအ်။
# '''ပရေင်စမ်ၜတ် (Experiment):''' ခၞံဗဒှ် နဲကဲ သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် တင်သမ္မုတိဂှ်ရ။
# '''ပွမပါ်ပါဲ (Analysis):''' ပကောံ ဒေတာ ကေုာံ ပါ်ပါဲ ရံင် သွဟ်တအ်။
# '''တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် (Conclusion):''' ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ တင်သမ္မုတိဂှ် ဍာံ ဟွံဍာံ တုဲ လလောင်တြး&lt;ref&gt;{{cite book |last=Beveridge |first=W. I. B. |year=1957 |title=The Art of Scientific Investigation |publisher=Vintage Books |isbn=978-0394701294}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ တင်သမ္မုတိ ကေုာံ ပွမစမ်ၜတ် (Hypothesis and Testing) ==
တင်သမ္မုတိ (Hypothesis) မွဲ ညံင်ဂွံ ဍိုက်ပေင် ကု လက်သန် သိပ္ပံ မ္ဂး ဍေဟ် သ္ဒးဒှ် အရာ မစမ်ၜတ်မာန် (Testable) ကေုာံ တးပါဲမာန် (Falsifiable) ရ။ တၠပညာ ဒဿနိက [[w:Karl Popper|Karl Popper]] ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ သိပ္ပံ မဍာံပြဂှ် သ္ဒးနွံကဵု လိင်စၞောန် မဟီုမာန် ဒဒှ်ရ &quot;ယဝ်ရ အရာဏအ် ကတဵုဒှ်မ္ဂး၊ သဳအဝ်ရဳဏအ် ဗၠေတ်ရ&quot; ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု စရင်အင် (Statistics) မ္ဂး ညးတအ် စကာ '''Null Hypothesis ($H_0$)''' မဒှ် တင်သမ္မုတိ မဟီု ဒဒှ်ရ အရာၜါ ဟွံဆက်စပ် ရေင်သကအ်၊ တုဲ ဂစာန် လ္ၚတ် သက်သဳ သွက်ဂွံ တးပါဲ $H_0$ ဂှ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Popper |first=K. |year=1959 |title=The Logic of Scientific Discovery |publisher=Routledge |isbn=978-0415278447}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ဒေတာ ကေုာံ ပွမပါ်ပါဲ (Data and Analysis) ==
ကြဴနူ ကၠောန် ပရေင်စမ်ၜတ်တုဲ ဒေတာ တအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ဒေတာတအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ဂကူ သင်္ချာစၟတ် (Quantitative) ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် (Qualitative) ရ။ သွက်ဂွံ ပါ်ပါဲ ဒေတာ သင်္ချာ မ္ဂး ညးတအ် စကာ သၞောတ် စရင်အင် (Statistical analysis) ရ။ ဥပမာ သွက်ဂွံ ကလေင်ပလေဝ် တင်ထေင်ကေတ် (Probability) တင်သမ္မုတိ မွဲ နကဵု သက်သဳတၟိ မ္ဂး ညးတအ် စကာ သဳအဝ်ရဳ Bayes' theorem မနွံ လဒက်ပတန် နကဵု သင်္ချာ -

$P(H|E) = \frac{P(E|H) \cdot P(H)}{P(E)}$

ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် $H$ ဂှ် ဒှ် တင်သမ္မုတိ တုဲ $E$ ဂှ် ဒှ် သက်သဳ (Evidence) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jaynes |first=E. T. |year=2003 |title=Probability Theory: The Logic of Science |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521592710}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ သဳအဝ်ရဳ ကေုာံ သၞောဝ် (Theories and Laws) ==
မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ထေင်ဗၠေတ်ဒၟံင် ပရူ အဓိပ္ပါယ် သဳအဝ်ရဳ (Theory) ကေုာံ သၞောဝ် (Law) ရ။ 
* '''သၞောဝ် သိပ္ပံ (Scientific Law):''' ဒှ် တင်ဗၟံက်ထ္ၜး (Description) ဒဒှ်ရ သဘာဝ လောကဏအ် ဗီုလဵု ကၠောန်ကမၠောန်ရော ရ။ (ဥပမာ - သၞောဝ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် Newton's Law of Gravity) ဍေဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် နွံကဵု လဒက်ပတန် သင်္ချာရ။
* '''သဳအဝ်ရဳ သိပ္ပံ (Scientific Theory):''' ဒှ် တင်ပသောင်ထ္ၜး (Explanation) မုဟိုတ် အရာတအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ရော ဂှ်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု သက်သဳ ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ တၠပညာတအ် ဒုင်လဝ်တဲရ။ (ဥပမာ - သဳအဝ်ရဳ ပြံင်လှာဲဇၞော်မောဝ် Theory of Evolution)။

== ၇။ ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ပွမကလေင်စမ် (Peer Review and Reproducibility) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=SMGRe824kak ပရူ သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ပ္ဍဲ YouTube]

သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ဂှ် ဟွံတုဲအာ ဆ ပ္ဍဲကဵု ဌာန်စမ်ၜတ် မွဲဓဝ်ရ။ တင်ဂၠာဲဆဵုတအ်ဂှ် သ္ဒးပတိုန်ထ္ၜး ပ္ဍဲကဵု [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]] တုဲ သ္ဒးတတ်ကၠောအ် သၞောတ် [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]] ရ။ ပါဲနူဂှ်ပၠန် လက်သန် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် မွဲဂှ် ဒှ် '''Reproducibility''' (ပွမကလေင်စမ်ၜတ် ဂွံ) ရ။ ယဝ်ရ အစာသုတေသန မွဲ ကၠောန်ဂွံ သွဟ် မွဲတုဲ၊ အစာသုတေသန တၞဟ်မွဲ ကလေင်စမ်ၜတ် အတိုင် နဲကဲဂှ် ဆဂး ကလိဂွံ သွဟ် ဟွံတုပ်မ္ဂး သုတေသန ကိုပ်ကၠာဂှ် ဒးဒုင် သံသယ ဇၞော်ဇၞော်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Ioannidis |first=J. P. A. |year=2005 |title=Why Most Published Research Findings Are False |journal=PLOS Medicine |volume=2 |issue=8 |pages=e124 |doi=10.1371/journal.pmed.0020124}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ဂကူ နဲကဲ စမ်ၜတ် ကေုာံ ချပ်ဗ္စာဂမၠိုင် (Types of Scientific Reasoning) ==
သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ မ္ဂး ပါလုပ် ကု ပရေင်ချပ်ဗ္စာ (Reasoning) ၃ ဂကူ အဓိကရ-
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဂကူ ပရေင်ချပ်ဗ္စာ ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ
|-
! ဂကူ 
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ
|-
| '''Deductive Reasoning''' (နူ ဇၞော် အာ ဍောတ်) || စတမ် နူကဵု သၞောတ်ဝ် သာမည တုဲ ဆက်စၞောန်အာ ဇရေင် သွဟ် မချိုတ်ပၠိုတ်။ || မၞိဟ်သီုဖအိုတ် ဒးချိုတ်ရ။ သဵုကရေးတေတ် (Socrates) ဂှ် ဒှ် မၞိဟ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သဵုကရေးတေတ် လေဝ် ဒးချိုတ်ရ။
|-
| '''Inductive Reasoning''' (နူ ဍောတ် အာ ဇၞော်) || ပကောံ သက်သဳ ဍောတ်တ် နာနာတုဲ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် နဒဒှ် သၞောဝ် သာမည မွဲ။ || ခဍာ် အဲမညာတ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ် အသာ်လမ္စံက်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ခဍာ် အလုံလောက သီုဖအိုတ်ဂှ် လမ္စံက်ရ။
|-
| '''Abductive Reasoning''' (လညာတ် ပသောင်) || စတမ် နူကဵု သက်သဳ ဟွံပေင်က္ဍိုက်တုဲ ဂၠာဲ သွဟ် မဒှ်မာန်အိုတ် မွဲ။ || တ္ၚဲယး ညာတ် ဂၠံင်ဍာ်စိုတ်ဒၟံင်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဗတံတေအ် ဗြဲဂူလဝ် ဒှ်မာန်ရ။
|}

== ၉။ ကဏ္ဍမတၞဟ်ခြာ အလိုက်ဘာသာရပ် (Differences Across Disciplines) ==
သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ်မွဲကဵုမွဲ စကာ ဗီုပြင် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ သဘာဝ (Natural Sciences) ဗီုကဵု ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ မ္ဂး ညးတအ် ထိင်ဒဝ် ပရေင်စမ်ၜတ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ဂွံလောဲသွာရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ မဆေင်ကဵု မၞိဟ် (Social Sciences) ဗီုကဵု စိတ္တဗေဒ၊ မနုဿဗေဒ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တအ်မ္ဂး၊ ညးတအ် ထိင်ဒဝ် အခိုက်အလိုက် မၞိဟ် ဝါတ်လောန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဘာသာရပ်တအ်ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် စကာ နဲကဲ စၟဳစၟတ် (Observational studies)၊ သုတေသန ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ မဝ်ဒယ် စရင်အင် ဂၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Babbie |first=E. R. |year=2015 |title=The Practice of Social Research |publisher=Cengage Learning |edition=14th |isbn=978-1305104945}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Trends) ==
သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ဂှ် ဒှ် ကိရိယာ မခိုဟ်အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂွံလ္ၚတ် သဘာဝလောကဏအ် ရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ် ဟွံစုံလင် ကေုာံ နွံကဵု ပရေင်ယောင်ယာ (ဟိုတ်နူ ပရေင်အဂတိ မၞိဟ်) မာန်ကီုလေဝ်၊ သၞောတ်ဏအ်ဂှ် နွံကဵု အစောမ် မကလေင်ပလေဝ်ဇကုအလဵုဇကု (Self-correcting) ရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး နကဵု အရီုအဗင် တၠပညာနိမိတ် (AI) ကေုာံ ဒေတာဇၞော် (Big Data) တအ်ဂှ် လၟေင်ကမၠောန် သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ဂှ် ဆက်လက် ဇၞော်မောဝ်တုဲ ပြဟ်တိုန်၊ ချိုတ်ပၠိုတ်တိုန် မာန်ဒၟံင် လၟိုန်ကာလရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hey |first=T. |last2=Tansley |first2=S. |last3=Tolle |first3=K. |year=2009 |title=The Fourth Paradigm: Data-Intensive Scientific Discovery |publisher=Microsoft Research |isbn=978-0982544204}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|title = [[သိပ္ပံ သုတေသန]] ကေုာံ ဒဿနိက သိပ္ပံ
|listclass = hlist
|list1 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် သဇိုင်:''' [[သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]]
* [[တင်သမ္မုတိ]]
* [[ပရေင်စမ်ၜတ်]]
* [[ဒေတာ]]
|list2 =
* '''ဒဿနိက ကေုာံ လညာတ်:''' [[Empiricism]]
* [[Rationalism]]
* [[Falsifiability]]
* [[သဳအဝ်ရဳ သိပ္ပံ]]
|list3 =
* '''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic Publishing):''' [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
* [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
* [[ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ]]
* [[DOI]]
}}

[[Category:သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]]
[[Category:သိပ္ပံ သုတေသန]]
[[Category:ဒဿနိက သိပ္ပံ]]
[[Category:ပညာ]]</text>
      <sha1>d5bvsf3o0xig8aynswes03r6wyc5rmg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11295</id>
    <revision>
      <id>55460</id>
      <timestamp>2026-06-23T07:39:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:United Kingdom|United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland]])၊ ဗွဲခမၞောန် ကော်စ '''ယူကေ''' (UK) ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဗြိတိန်''' (Britain) ဂှ် ဒှ် ကၟ...&quot;</comment>
      <origin>55460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23995" sha1="t0a6glhwah6hzqa42iuhxza8ukciwj1" xml:space="preserve">'''ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:United Kingdom|United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland]])၊ ဗွဲခမၞောန် ကော်စ '''ယူကေ''' (UK) ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဗြိတိန်''' (Britain) ဂှ် ဒှ် ကၟိန်ဍုင်မွဲ မနွံ ပ္ဍဲကဵု ဇိုင်ပြင်ၜဳ ယူရဝ်ပ သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ် ရ။ ကၟိန်ဍုင်ဏအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍုင်ပန်ဍုင် အဓိကရ၊ ဍေဟ်တအ်ဂှ် အင်္ဂလာန် (England)၊ သကတ်တလာန် (Scotland)၊ ဝေလ (Wales) ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (Northern Ireland) တအ်ရ။ ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဍုင်မနွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဇၞော်မောဝ်၊ ဝင်မဇၞော်မောဝ်၊ ကေုာံ သြဇာပရေင်ဍုင်ကွာန် အလုံဂၠးကဝ် မွဲရ။ 

{| class=&quot;infobox geography vcard&quot; style=&quot;width:22em; text-align:left; font-size:90%;&quot;
|+ style=&quot;font-size:125%; font-weight:bold;&quot; | ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ &lt;br&gt; United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |
{| style=&quot;width:100%; text-align:center; background:transparent;&quot;
| style=&quot;width:50%;&quot; | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|120px|အလာံ ယူကေ]]&lt;br&gt;[[အလာံ ယူကေ|အလာံ]]
| style=&quot;width:50%;&quot; | [[File:Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg|90px|တဆိပ်ကြာ ယူကေ]]&lt;br&gt;[[တဆိပ်ကြာ ယူကေ|တဆိပ်ကြာ]]
|}
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | '''က္ဍိုပ်လိက်:''' &quot;Dieu et mon droit&quot;&lt;br&gt; (ပြင်သေတ်: ကျာ်သြနယ် ကေုာံ အခေါင်အဲ)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | '''ဒွက်ကောန်ဂကူ:''' &quot;[[God Save the King]]&quot;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Location UK EU Europe.png|250px|ဒၞာဲဒတန် ယူကေ]]
|-
! ဍုင်ဇၞော်
| [[လာန်ဒါန်]] (London)
|-
! ဍုင်ဇၞော်အိုတ်
| လာန်ဒါန်
|-
! အရေဝ်ဘာသာ အလဵုအသဳ
| [[ဘာသာအင်္ဂလိက်]]
|-
! ဂကူဂမၠိုင်
| ၈၄.၃% ဗု (White), ၉.၃% အာရှ, ၄.၀% လမ္စံက်
|-
! သၞောတ်အလဵုအသဳ
| ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ သၞောတ်ဨကရာဇ် (Constitutional monarchy)
|-
! ဨကရာဇ်
| [[ဆာလ် တတိယ]] (Charles III)
|-
! သကိုပ်ဝန်ဇၞော်
| [[ကီးယား စတားမား]] (Keir Starmer)
|-
! ဇမၞော် သမၠဲတိ
| ၂၄၃,၆၁၀ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ
|-
! လၟိဟ်မၞိဟ် (၂၀၂၃ သ္ၚေဝ်)
| ၆၈ မဳလဳယာန် 
|-
! သြန်
| ပံင်သတာလင် (Pound sterling, GBP, £)
|-
! လေပ်လျိုင် အခိင်
| GMT (UTC+0)
|}

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ဝင်တမ်မူလ (Introduction and Etymology) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland&quot; ဂှ် စတမ်စကာကၠုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၇ ကြဴနူ အာဲယျာလာန် သၠုင်ကျာ ပါ်တိတ်အာ နူကဵု ကၟိန်ဍုင်ရ။ မအရေဝ် &quot;Great Britain&quot; ဂှ် ဒှ် ယၟု တကအ်ဇၞော်အိုတ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု အင်္ဂလာန်၊ သကတ်တလာန် ကေုာံ ဝေလ ရ။ မအရေဝ် &quot;Britain&quot; ဂှ် ကၠုင်နူ လိက်လပ်တေန် &quot;Britannia&quot; မဒှ် ယၟု ရောမတအ် မကော်စ ဒေသဏအ် ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံပထမ တေအ်ရ။ ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဍုင်မနွံကဵု ဒြဟတ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မရနုက်ကဵု ၆ ပ္ဍဲဂၠးတိတုဲ၊ ဒှ် ကောန်ဂကောံ ဍုင်မနွံကဵု အခေါင်ဝဳတဝ် ပ္ဍဲ [[ကုလသမဂ္ဂ]] ကံင်သဳဂီုကၠီု (UN Security Council) ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kearney |first=H. |year=1989 |title=The British Isles: A History of Four Nations |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521336620}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် (History) ==
ဝင် ကၟိန်ဍုင်ဏအ်ဂှ် ဍိုက်ပေင်ဒၟံင် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ၊ ပရေင်ပံင်ကောံ ကေုာံ ပရေင်သီကေတ် အဝဵု ဂၠးတိ ရ-
* '''ခေတ်ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ရောမ (Prehistoric and Roman Britain):''' ညးမမံင်တန်တဴ ကိုပ်ကၠာအိုတ်တအ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် အရာတၟေင် ဗီုကဵု [[Stonehenge]] ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၄၃ အေဒဳ ဂှ် အင်ပါယာ ရောမ (Roman Empire) လုပ်သီကေတ်တုဲ အုပ်ဓုပ်လဝ် စဵုကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၅ ရ။
* '''ပရေင်ပံင်ကောံ (Acts of Union):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၀၇ ဂှ် အင်္ဂလာန် ကဵု သကတ်တလာန် ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပတန် &quot;ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဂရိတ်ဗြိတိန်&quot; ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၁ ဂှ် အာဲယျာလာန် ပါလုပ်ကၠုင်ပၠန်ရ။
* '''အင်ပါယာ ဗြိတိန် (British Empire):''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ကဵု ၂၀ လပါ်စ ဂှ်၊ အင်ပါယာ ဗြိတိန် ဂှ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဝင်ကောန်မၞိဟ်တုဲ အုပ်ဓုပ်လဝ် ဇမၞော်သမၠဲတိ အလုံဂၠးကဝ် (မတွဟ်ဂး &quot;အင်ပါယာ တ္ၚဲဟွံတီပၠိုတ်&quot;) ရ။
* '''ခေတ်လၟုဟ် ကေုာံ Brexit:''' ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ တုဲ အင်ပါယာ လီုလာ်အာတုဲ ဍုင်ကဝ်လဝ်နဳ ဗွဲမဂၠိုင် ကလိဂွံ ဍုင်သၠးပွးရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၆ ဂှ် ယူကေ သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ တိတ် နူကဵု ဂကောံဥရဝ်ပ (EU) တုဲ၊ လၟေင်ကမၠောန် [[Brexit]] ဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၀ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schama |first=S. |year=2000 |title=A History of Britain: At the Edge of the World, 3500 BC - 1603 AD |publisher=BBC Books |isbn=978-0563487142}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
ယူကေ ဂှ် နွံ လ္တူ တကအ် ဂရိတ်ဗြိတိန်၊ လပါ်သၟဝ်ကျာ-ဗၟံက် တကအ် အာဲယျာလာန်၊ ကေုာံ တကအ်ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ လဒက်ပတန် ဍုင်ပန်ဍုင် (The Four Nations)
|-
! ယၟု ဍုင်
! ဍုင်ဇၞော်
! လၟိဟ်မၞိဟ် (ၜိုတ်)
! လက္ခဏာ ပထဝဳ အဓိက
|-
| '''အင်္ဂလာန် (England)''' || [[လာန်ဒါန်]] || ၅၆ မဳလဳယာန် || တိဗလး၊ ဒဵုဍောတ်တ် (Pennines) ကေုာံ ၜဳ (Thames)။
|-
| '''သကတ်တလာန် (Scotland)''' || အေဒင်ဗရာ || ၅.၄ မဳလဳယာန် || ဒဵုသၠုင် (Highlands)၊ ကၟာ (Lochs) ဗီုကဵု Loch Ness။
|-
| '''ဝေလ (Wales)''' || ကာဒစ် || ၃.၁ မဳလဳယာန် || ဒဵုချီုချီု (Snowdonia) ကေုာံ ဇိုင်ပြင်ၜဳ မဇမၠိင်။
|-
| '''အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ''' || ဗဲဖာတ် || ၁.၉ မဳလဳယာန် || ကၟာဇၞော်အိုတ် Lough Neagh ကေုာံ ဒၞာဲပထဝဳ Giant's Causeway။
|}

'''ရာသဳဥတု:''' ယူကေ ဂှ် နွံကဵု ရာသဳဥတု ၜိုဟ်သြိုဟ် (Temperate maritime climate) ရ။ ဟိုတ်နူ ဇၟောဝ်ဍာ် ဂဝ်သထရိမ် (Gulf Stream) တုဲ ဥတု ဂံက် ဂှ် ဟွံဂံက်လောန်၊ ဥတု ကညင် လေဝ် ဟွံကတဴလောန်ရ။ ဗြဲဂူဒၟံင် အလုံမွဲသၞာံရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=UK Climate Averages |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-climate-averages |publisher=Met Office |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government) ==
ယူကေ ဂှ် ဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောတ် အလဵုအသဳ ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ သၞောတ်ဨကရာဇ် မနွံသၞောဝ်ဥပဒေ (Constitutional monarchy) ရ။
* '''ဨကရာဇ်:''' ဨကရာဇ် လက်ဟိန် (လၟုဟ် ဨကရာဇ် ဆာလ် တတိယ) ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် ကီုလေဝ်၊ အဝဵုအုပ်ဓုပ် ဇေတ်တ်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ပါလဳမာန် ကေုာံ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Prime Minister) ရ။
* '''ပါလဳမာန် (Parliament):''' ပါလဳမာန် ယူကေ ဂှ် နွံကဵု စၠတ်ထဝ် ၜါရ - စၠတ်ထဝ် သၟဝ် မကော်စ '''House of Commons''' (မရုဲစှ် နကဵု မာဲ) ကေုာံ စၠတ်ထဝ် လ္တူ မကော်စ '''House of Lords''' (မရုဲစှ် နကဵု ကဆံင် ဟွံသေင်မ္ဂး အာဲကၟာဲ) ရ။
* '''အလဵုအသဳ ပါ်ပရအ် (Devolution):''' စတမ်နူ သၞာံ ၁၉၉၉ တုဲ သကတ်တလာန်၊ ဝေလ၊ ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ တအ်ဂှ် နွံကဵု ပါလဳမာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ အလဵုဇကု ဍေဟ်တအ် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ကိစ္စ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင်ပညာ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Norton |first=P. |year=2020 |title=Governing Britain: Parliament, Ministers and Our Ambiguous Constitution |publisher=Manchester University Press |isbn=978-1526145451}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မနွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် တန်ကြန်မွဲရ။ 
* '''ကဏ္ဍ အဓိက:''' ကဏ္ဍ ဝန်ဆောင်မှု (Services sector) ဗွဲတၟေင် ကဏ္ဍ ဘဏ္ဍာရေး (Financial services) ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ရ။ ပါဲနူဂှ်ပၠန် ကဏ္ဍ ကၠောန်ပ္တိတ် (Manufacturing) မပ္တံကဵု ကွတ်စက်၊ က္ၜင်ကျာ ကေုာံ ဂဥုဲ (Pharmaceuticals) တအ်လေဝ် ကိစ္စဇၞော်ရ။
* '''သြန် ကေုာံ ဘာဏ်:''' သြန် ပံင်သတာလင် (£) ဂှ် ဒှ် သြန်တြေံအိုတ် မဆက်စကာဒၟံင် စဵုကဵု လၟုဟ်ရ။ ဘာဏ် အင်္ဂလာန် (Bank of England) ဂှ် ဒှ် ဘာဏ် အဓိက (Central bank) ရ။
* '''Brexit အကျိုးသက်ရောက်မှု:''' ကြဴနူ တိတ်နူ EU တုဲ၊ ယူကေ ဂှ် ဒးထပက် စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ဗၞိက် တၟိ ကု ဍုင်နာနာတုဲ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂှ် ဒးဆောမ်ဒုင် ပရေင်တၞဟ်ခြာ ကေုာံ ပြသၞာ ထပ်ဂလိုင်ကၠုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October |publisher=International Monetary Fund |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူဂမၠိုင် (Demographics and Ethnicities) ==
လၟိဟ်မၞိဟ် ယူကေ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၆၈ မဳလဳယာန် ရ။
* '''ပရေင်ဂၠိုင်ဂကူ (Multiculturalism):''' ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဍုင်မနွံကဵု ဂကူနာနာ (Multicultural society) မွဲရ။ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု လာန်ဒါန် ကေုာံ ဘာမေန်ဟမ် (Birmingham) မ္ဂး ဂကူ မကၠုင်နူ ဍုင် အိန္ဒိယ၊ ပါကစ္စတာန်၊ ကာရဳဗဳယေန် ကေုာံ အာဖရိက တအ် နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''ဘာသာ (Religion):''' ဘာသာ အဓိက ဂှ် ဒှ် ဘာသာ ခရေတ်ယာန် (Church of England) ကီုလေဝ်၊ လၟိဟ် မၞိဟ် ဟွံလျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာ (Non-religious) ဂှ် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင်တိုန်ဒၟံင်ရ။ ပါဲနူဂှ် ဘာသာ အေဿလာမ်၊ ဟိန္ဒူ၊ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ်လေဝ် နွံကီုရ။
* '''အရေဝ်ဘာသာ:''' ဘာသာအင်္ဂလိက် ဂှ် ဒှ် အရေဝ် အဓိက ရ။ ဆဂး ဘာသာဒေသ ဗီုကဵု ဘာသာ ဝေလ (Welsh) ကေုာံ သကတ်တစ် ဂေလစ် (Scottish Gaelic) တအ်လေဝ် ဂွံဒုင် စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ မင်မွဲလဝ်ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=2021 Census: Ethnic group, national identity, language, and religion |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity |publisher=Office for National Statistics |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ သိပ္ပံ (Education and Science) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=Fq2CjcGzIuc ပရူ တက္ကသိုလ် အံက်သဖို့ ကေုာံ ကိန်းဘရစ်ချ် ပ္ဍဲ YouTube]

ယူကေ ဂှ် နွံကဵု သၞောတ် ပရေင်ပညာ ကေုာံ သုတေသန မပြာကတ် အလုံဂၠးကဝ်ရ။
* '''တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင်:''' တက္ကသိုလ် [[w:University of Oxford|အံက်သဖို့]] (Oxford) ကေုာံ တက္ကသိုလ် [[w:University of Cambridge|ကိန်းဘရစ်ချ်]] (Cambridge) ဂှ် ဒှ် တက္ကသိုလ် တြေံအိုတ် ကေုာံ ခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။ ပါဲနူဂှ်ပၠန် Imperial College London ကဵု UCL တအ်လေဝ် နွံ ပ္ဍဲစရင် ကဆံင်သၠုင် ဂၠးကဝ် လၟိုန်ရ။
* '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သိပ္ပံ:''' ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲမတမ်မူလ ဂၠာဲဆဵု သိပ္ပံ အဓိက ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဥပမာ - [[w:Isaac Newton|Isaac Newton]] (သၞောဝ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက်)၊ [[w:Charles Darwin|Charles Darwin]] (သီအဝ်ရဳ ပြံင်လှာဲ)၊ ကေုာံ Alexander Fleming (ဂၠာဲဆဵု Penicillin) တအ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဍုင် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပ္ဍဲ လပါ် AI, ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ သုတေသန အာကာသ ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=May |first=R. M. |year=1997 |title=The Scientific Wealth of Nations |journal=Science |volume=275 |issue=5301 |pages=793–796 |doi=10.1126/science.275.5301.793}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture and Arts) ==
ယေန်သၞာင် ယူကေ ဂှ် နွံကဵု သြဇာ လ္တူ ဂၠးတိ ဗွဲမဇၞော်ရ။
* '''လိက်ပတ်:''' အစာချူလိက် ဗီုကဵု [[w:William Shakespeare|ဝဳလဳယမ် သျှိတ်သပီးယား]] (William Shakespeare) ဂှ် ဒှ် အစာကဗျ မပြာကတ်အိုတ်ရ။ အစာချူလိက် ခေတ်တၟိ ဗီုကဵု J.K. Rowling (Harry Potter) တအ်လေဝ် အံင်ဇၞးလဝ် ဗွဲမလောန်ရ။
* '''ဒွက် ကေုာံ ရမ္သာင်:''' ယူကေ ဂှ် ပ္တိတ်လဝ် ဂကောံဒွက် မပြာကတ် ဗီုကဵု The Beatles, Rolling Stones, Queen, ကေုာံ Adele တအ်ရ။
* '''ပရေင်ဝေင်ဒြဟတ်:''' ပရေင်ဝေင် ဘဝ်လုံး (Football), ရပ်ဘဳ (Rugby), တင်းနစ် (Tennis), ကေုာံ ခရစ်ကတ် (Cricket) တအ်ဂှ် စတမ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ယူကေ ရ။ ပရဳမဳယာလဳ (Premier League) ဂှ် ဒှ် ပရိုင် ပရေင်ဝေင် ဘဝ်လုံး မၞိဟ်ရံင် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။
* '''မဳဒဳယာ:''' ဌာန်ပရိုင် BBC (British Broadcasting Corporation) ဂှ် ဒှ် ဌာန်ပရိုင် အလဵုအသဳ တြေံအိုတ် ကေုာံ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Marwick |first=A. |year=1991 |title=Culture in Britain Since 1945 |publisher=Blackwell |isbn=978-0631172421}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပရေင်ဆက်ဆောံ ဂၠးကဝ် (Foreign Relations and Military) ==
ယူကေ ဂှ် နွံကဵု ဒြဟတ်သြဇာ ပရေင်ဆက်ဆောံဍုင်သ္အာင် (Soft power) ဗွဲမဇၞော်ရ။
* '''ဂကောံဂၠးကဝ်:''' ယူကေ ဂှ် ဒှ် ကောန်ဂကောံ သ္ပဒတန် ပ္ဍဲ ကုလသမဂ္ဂ (UN)၊ နေတဝ် (NATO)၊ G7၊ G20 ကေုာံ ဂကောံဍုင် ဓနသဟာယ (Commonwealth of Nations) ရ။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ:''' ဒြဟတ်ပၞာန် ယူကေ (British Armed Forces) ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ်ပၞာန် မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ နွံကဵု လွဟ်နျူကလဳယျာ (Nuclear weapons) ရ။
* '''ဆက်ဆောံ ကု EU:''' ကြဴနူ Brexit တုဲ ယူကေ ကဵု EU တအ်ဂှ် ဆက်လက် ပံင်ကောံ ပ္ဍဲကဵု လပါ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂီုကၠီု နကဵု လိက်ကသုက် တၟိရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=UK Foreign Policy and International Relations |url=https://www.gov.uk/government/topics/foreign-affairs |publisher=GOV.UK |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Outlook) ==
ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ဂှ် ဒှ် ဍုင်မနွံကဵု ဝင်မဇြိုဟ်နက် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ မလောဲသွာမွဲရ။ ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ်မ္ဂး ယူကေ ဂှ် သ္ဒးဖန်ဇန် ညံင်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လက္ကရဴ Brexit၊ သ္ဒးလွဳလွတ် ညံင်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ညဳသၟဟ် အကြာ ဍုင်ပန်ဍုင် (ဗွဲတၟေင် ပရေင်အာတ်မိက် သၠးပွး နူ သကတ်တလာန်)၊ ကေုာံ သ္ဒးစွံအာရီု လ္တူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change) နကဵု တင်ရန်တၟအ် Net Zero ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၅၀ ရ။ ဆဂး နကဵု ဒြဟတ် ပရေင်ပညာ၊ သိပ္ပံ၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင်ဍေဟ်တအ်ဂှ် ယူကေ ဂှ် ဆက်လက် တန်တဴအာ နဒဒှ် ဍုင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် လၟိုန်ကာလရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်
|title = [[ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်]] (United Kingdom)
|listclass = hlist
|list1 =
* '''ဍုင်ပါလုပ်:''' [[အင်္ဂလာန်]]
* [[သကတ်တလာန်]]
* [[ဝေလ]]
* [[အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ]]
|list2 =
* '''ပရေင်ဍုင်ကွာန်:''' [[ပါလဳမာန် ဗြိတိန်]]
* [[သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ယူကေ]]
* [[သၞောတ်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်]]
|list3 =
* '''ပထဝဳ ကေုာံ ဒၞာဲ:''' [[လာန်ဒါန်]]
* [[အေဒင်ဗရာ]]
* [[ၜဳထဲမ်]]
* [[တကအ် ဗြိတိန်]]
}}

[[Category:ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်]]
[[Category:ဍုင် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]]
[[Category:ကၟိန်ဍုင်]]</text>
      <sha1>t0a6glhwah6hzqa42iuhxza8ukciwj1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55467</id>
      <parentid>55460</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T08:12:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24013" sha1="e19ptyu7j9scieihwp1sismko95a2iu" xml:space="preserve">'''ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:United Kingdom|United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland]])၊ ဗွဲခမၞောန် ကော်စ '''ယူကေ''' (UK) ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဗြိတိန်''' (Britain) ဂှ် ဒှ် ကၟိန်ဍုင်မွဲ မနွံ ပ္ဍဲကဵု ဇိုင်ပြင်ၜဳ ယူရဝ်ပ သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ် ရ။ ကၟိန်ဍုင်ဏအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍုင်ပန်ဍုင် အဓိကရ၊ ဍေဟ်တအ်ဂှ် အင်္ဂလာန် (England)၊ သကတ်တလာန် (Scotland)၊ ဝေလ် (Wales) ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (Northern Ireland) တအ်ရ။ ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဍုင်မနွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဇၞော်မောဝ်၊ ဝင်မဇၞော်မောဝ်၊ ကေုာံ သြဇာပရေင်ဍုင်ကွာန် အလုံဂၠးကဝ် မွဲရ။ 

{| class=&quot;infobox geography vcard&quot; style=&quot;width:22em; text-align:left; font-size:90%;&quot;
|+ style=&quot;font-size:125%; font-weight:bold;&quot; | ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ &lt;br&gt; United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |
{| style=&quot;width:100%; text-align:center; background:transparent;&quot;
| style=&quot;width:50%;&quot; | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|120px|အလာံ ယူကေ]]&lt;br&gt;[[အလာံ ယူကေ|အလာံ]]
| style=&quot;width:50%;&quot; | [[File:Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg|90px|တဆိပ်ကြာ ယူကေ]]&lt;br&gt;[[တဆိပ်ကြာ ယူကေ|တဆိပ်ကြာ]]
|}
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | '''က္ဍိုပ်လိက်:''' &quot;Dieu et mon droit&quot;&lt;br&gt; (ပြင်သေတ်: ကျာ်သြနယ် ကေုာံ အခေါင်အဲ)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | '''ဒွက်ကောန်ဂကူ:''' &quot;[[God Save the King]]&quot;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Location UK EU Europe.png|250px|ဒၞာဲဒတန် ယူကေ]]
|-
! ဍုင်ဇၞော်
| [[လာန်ဒါန်]] (London)
|-
! ဍုင်ဇၞော်အိုတ်
| လာန်ဒါန်
|-
! အရေဝ်ဘာသာ အလဵုအသဳ
| [[ဘာသာအင်္ဂလိက်]]
|-
! ဂကူဂမၠိုင်
| ၈၄.၃% ဗု (White), ၉.၃% အာရှ, ၄.၀% လမ္စံက်
|-
! သၞောတ်အလဵုအသဳ
| ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ သၞောတ်ဨကရာဇ် (Constitutional monarchy)
|-
! ဨကရာဇ်
| [[ဆာလ် တတိယ]] (Charles III)
|-
! သကိုပ်ဝန်ဇၞော်
| [[ကီးယား စတားမား]] (Keir Starmer)
|-
! ဇမၞော် သမၠဲတိ
| ၂၄၃,၆၁၀ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ
|-
! လၟိဟ်မၞိဟ် (၂၀၂၃ သ္ၚေဝ်)
| ၆၈ မဳလဳယာန် 
|-
! သြန်
| ပံင်သတာလင် (Pound sterling, GBP, £)
|-
! လေပ်လျိုင် အခိင်
| GMT (UTC+0)
|}

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ဝင်တမ်မူလ (Introduction and Etymology) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland&quot; ဂှ် စတမ်စကာကၠုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၇ ကြဴနူ အာဲယျာလာန် သၠုင်ကျာ ပါ်တိတ်အာ နူကဵု ကၟိန်ဍုင်ရ။ မအရေဝ် &quot;Great Britain&quot; ဂှ် ဒှ် ယၟု တကအ်ဇၞော်အိုတ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု အင်္ဂလာန်၊ သကတ်တလာန် ကေုာံ ဝေလ် ရ။ မအရေဝ် &quot;Britain&quot; ဂှ် ကၠုင်နူ လိက်လပ်တေန် &quot;Britannia&quot; မဒှ် ယၟု ရောမတအ် မကော်စ ဒေသဏအ် ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံပထမ တေအ်ရ။ ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဍုင်မနွံကဵု ဒြဟတ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မရနုက်ကဵု ၆ ပ္ဍဲဂၠးတိတုဲ၊ ဒှ် ကောန်ဂကောံ ဍုင်မနွံကဵု အခေါင်ဝဳတဝ် ပ္ဍဲ [[ကုလသမဂ္ဂ]] ကံင်သဳဂီုကၠီု (UN Security Council) ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kearney |first=H. |year=1989 |title=The British Isles: A History of Four Nations |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521336620}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် (History) ==
ဝင် ကၟိန်ဍုင်ဏအ်ဂှ် ဍိုက်ပေင်ဒၟံင် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ၊ ပရေင်ပံင်ကောံ ကေုာံ ပရေင်သီကေတ် အဝဵု ဂၠးတိ ရ-
* '''ခေတ်ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ရောမ (Prehistoric and Roman Britain):''' ညးမမံင်တန်တဴ ကိုပ်ကၠာအိုတ်တအ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် အရာတၟေင် ဗီုကဵု [[Stonehenge]] ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၄၃ အေဒဳ ဂှ် အင်ပါယာ ရောမ (Roman Empire) လုပ်သီကေတ်တုဲ အုပ်ဓုပ်လဝ် စဵုကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၅ ရ။
* '''ပရေင်ပံင်ကောံ (Acts of Union):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၀၇ ဂှ် အင်္ဂလာန် ကဵု သကတ်တလာန် ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပတန် &quot;ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဂရိတ်ဗြိတိန်&quot; ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၁ ဂှ် အာဲယျာလာန် ပါလုပ်ကၠုင်ပၠန်ရ။
* '''အင်ပါယာ ဗြိတိန် (British Empire):''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ကဵု ၂၀ လပါ်စ ဂှ်၊ အင်ပါယာ ဗြိတိန် ဂှ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဝင်ကောန်မၞိဟ်တုဲ အုပ်ဓုပ်လဝ် ဇမၞော်သမၠဲတိ အလုံဂၠးကဝ် (မတွဟ်ဂး &quot;အင်ပါယာ တ္ၚဲဟွံတီပၠိုတ်&quot;) ရ။
* '''ခေတ်လၟုဟ် ကေုာံ Brexit:''' ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ တုဲ အင်ပါယာ လီုလာ်အာတုဲ ဍုင်ကဝ်လဝ်နဳ ဗွဲမဂၠိုင် ကလိဂွံ ဍုင်သၠးပွးရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၆ ဂှ် ယူကေ သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ တိတ် နူကဵု ဂကောံဥရဝ်ပ (EU) တုဲ၊ လၟေင်ကမၠောန် [[Brexit]] ဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၀ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schama |first=S. |year=2000 |title=A History of Britain: At the Edge of the World, 3500 BC - 1603 AD |publisher=BBC Books |isbn=978-0563487142}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
ယူကေ ဂှ် နွံ လ္တူ တကအ် ဂရိတ်ဗြိတိန်၊ လပါ်သၟဝ်ကျာ-ဗၟံက် တကအ် အာဲယျာလာန်၊ ကေုာံ တကအ်ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ လဒက်ပတန် ဍုင်ပန်ဍုင် (The Four Nations)
|-
! ယၟု ဍုင်
! ဍုင်ဇၞော်
! လၟိဟ်မၞိဟ် (ၜိုတ်)
! လက္ခဏာ ပထဝဳ အဓိက
|-
| '''အင်္ဂလာန် (England)''' || [[လာန်ဒါန်]] || ၅၆ မဳလဳယာန် || တိဗလး၊ ဒဵုဍောတ်တ် (Pennines) ကေုာံ ၜဳ (Thames)။
|-
| '''သကတ်တလာန် (Scotland)''' || အေဒင်ဗရာ || ၅.၄ မဳလဳယာန် || ဒဵုသၠုင် (Highlands)၊ ကၟာ (Lochs) ဗီုကဵု Loch Ness။
|-
| '''ဝေလ် (Wales)''' || ကာဒစ် || ၃.၁ မဳလဳယာန် || ဒဵုချီုချီု (Snowdonia) ကေုာံ ဇိုင်ပြင်ၜဳ မဇမၠိင်။
|-
| '''အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ''' || ဗဲဖာတ် || ၁.၉ မဳလဳယာန် || ကၟာဇၞော်အိုတ် Lough Neagh ကေုာံ ဒၞာဲပထဝဳ Giant's Causeway။
|}

'''ရာသဳဥတု:''' ယူကေ ဂှ် နွံကဵု ရာသဳဥတု ၜိုဟ်သြိုဟ် (Temperate maritime climate) ရ။ ဟိုတ်နူ ဇၟောဝ်ဍာ် ဂဝ်သထရိမ် (Gulf Stream) တုဲ ဥတု ဂံက် ဂှ် ဟွံဂံက်လောန်၊ ဥတု ကညင် လေဝ် ဟွံကတဴလောန်ရ။ ဗြဲဂူဒၟံင် အလုံမွဲသၞာံရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=UK Climate Averages |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-climate-averages |publisher=Met Office |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government) ==
ယူကေ ဂှ် ဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောတ် အလဵုအသဳ ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ သၞောတ်ဨကရာဇ် မနွံသၞောဝ်ဥပဒေ (Constitutional monarchy) ရ။
* '''ဨကရာဇ်:''' ဨကရာဇ် လက်ဟိန် (လၟုဟ် ဨကရာဇ် ဆာလ် တတိယ) ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် ကီုလေဝ်၊ အဝဵုအုပ်ဓုပ် ဇေတ်တ်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ပါလဳမာန် ကေုာံ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Prime Minister) ရ။
* '''ပါလဳမာန် (Parliament):''' ပါလဳမာန် ယူကေ ဂှ် နွံကဵု စၠတ်ထဝ် ၜါရ - စၠတ်ထဝ် သၟဝ် မကော်စ '''House of Commons''' (မရုဲစှ် နကဵု မာဲ) ကေုာံ စၠတ်ထဝ် လ္တူ မကော်စ '''House of Lords''' (မရုဲစှ် နကဵု ကဆံင် ဟွံသေင်မ္ဂး အာဲကၟာဲ) ရ။
* '''အလဵုအသဳ ပါ်ပရအ် (Devolution):''' စတမ်နူ သၞာံ ၁၉၉၉ တုဲ သကတ်တလာန်၊ ဝေလ်၊ ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ တအ်ဂှ် နွံကဵု ပါလဳမာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ အလဵုဇကု ဍေဟ်တအ် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ကိစ္စ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင်ပညာ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Norton |first=P. |year=2020 |title=Governing Britain: Parliament, Ministers and Our Ambiguous Constitution |publisher=Manchester University Press |isbn=978-1526145451}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မနွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် တန်ကြန်မွဲရ။ 
* '''ကဏ္ဍ အဓိက:''' ကဏ္ဍ ဝန်ဆောင်မှု (Services sector) ဗွဲတၟေင် ကဏ္ဍ ဘဏ္ဍာရေး (Financial services) ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ရ။ ပါဲနူဂှ်ပၠန် ကဏ္ဍ ကၠောန်ပ္တိတ် (Manufacturing) မပ္တံကဵု ကွတ်စက်၊ က္ၜင်ကျာ ကေုာံ ဂဥုဲ (Pharmaceuticals) တအ်လေဝ် ကိစ္စဇၞော်ရ။
* '''သြန် ကေုာံ ဘာဏ်:''' သြန် ပံင်သတာလင် (£) ဂှ် ဒှ် သြန်တြေံအိုတ် မဆက်စကာဒၟံင် စဵုကဵု လၟုဟ်ရ။ ဘာဏ် အင်္ဂလာန် (Bank of England) ဂှ် ဒှ် ဘာဏ် အဓိက (Central bank) ရ။
* '''Brexit အကျိုးသက်ရောက်မှု:''' ကြဴနူ တိတ်နူ EU တုဲ၊ ယူကေ ဂှ် ဒးထပက် စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ဗၞိက် တၟိ ကု ဍုင်နာနာတုဲ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂှ် ဒးဆောမ်ဒုင် ပရေင်တၞဟ်ခြာ ကေုာံ ပြသၞာ ထပ်ဂလိုင်ကၠုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October |publisher=International Monetary Fund |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူဂမၠိုင် (Demographics and Ethnicities) ==
လၟိဟ်မၞိဟ် ယူကေ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၆၈ မဳလဳယာန် ရ။
* '''ပရေင်ဂၠိုင်ဂကူ (Multiculturalism):''' ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဍုင်မနွံကဵု ဂကူနာနာ (Multicultural society) မွဲရ။ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု လာန်ဒါန် ကေုာံ ဘာမေန်ဟမ် (Birmingham) မ္ဂး ဂကူ မကၠုင်နူ ဍုင် အိန္ဒိယ၊ ပါကစ္စတာန်၊ ကာရဳဗဳယေန် ကေုာံ အာဖရိက တအ် နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''ဘာသာ (Religion):''' ဘာသာ အဓိက ဂှ် ဒှ် ဘာသာ ခရေတ်ယာန် (Church of England) ကီုလေဝ်၊ လၟိဟ် မၞိဟ် ဟွံလျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာ (Non-religious) ဂှ် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင်တိုန်ဒၟံင်ရ။ ပါဲနူဂှ် ဘာသာ အေဿလာမ်၊ ဟိန္ဒူ၊ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ်လေဝ် နွံကီုရ။
* '''အရေဝ်ဘာသာ:''' ဘာသာအင်္ဂလိက် ဂှ် ဒှ် အရေဝ် အဓိက ရ။ ဆဂး ဘာသာဒေသ ဗီုကဵု ဘာသာ ဝေလ် (Welsh) ကေုာံ သကတ်တစ် ဂေလစ် (Scottish Gaelic) တအ်လေဝ် ဂွံဒုင် စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ မင်မွဲလဝ်ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=2021 Census: Ethnic group, national identity, language, and religion |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity |publisher=Office for National Statistics |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ သိပ္ပံ (Education and Science) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=Fq2CjcGzIuc ပရူ တက္ကသိုလ် အံက်သဖို့ ကေုာံ ကိန်းဘရစ်ချ် ပ္ဍဲ YouTube]

ယူကေ ဂှ် နွံကဵု သၞောတ် ပရေင်ပညာ ကေုာံ သုတေသန မပြာကတ် အလုံဂၠးကဝ်ရ။
* '''တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင်:''' တက္ကသိုလ် [[w:University of Oxford|အံက်သဖို့]] (Oxford) ကေုာံ တက္ကသိုလ် [[w:University of Cambridge|ကိန်းဘရစ်ချ်]] (Cambridge) ဂှ် ဒှ် တက္ကသိုလ် တြေံအိုတ် ကေုာံ ခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။ ပါဲနူဂှ်ပၠန် Imperial College London ကဵု UCL တအ်လေဝ် နွံ ပ္ဍဲစရင် ကဆံင်သၠုင် ဂၠးကဝ် လၟိုန်ရ။
* '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သိပ္ပံ:''' ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲမတမ်မူလ ဂၠာဲဆဵု သိပ္ပံ အဓိက ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဥပမာ - [[w:Isaac Newton|Isaac Newton]] (သၞောဝ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက်)၊ [[w:Charles Darwin|Charles Darwin]] (သီအဝ်ရဳ ပြံင်လှာဲ)၊ ကေုာံ Alexander Fleming (ဂၠာဲဆဵု Penicillin) တအ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဍုင် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပ္ဍဲ လပါ် AI, ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ သုတေသန အာကာသ ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=May |first=R. M. |year=1997 |title=The Scientific Wealth of Nations |journal=Science |volume=275 |issue=5301 |pages=793–796 |doi=10.1126/science.275.5301.793}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture and Arts) ==
ယေန်သၞာင် ယူကေ ဂှ် နွံကဵု သြဇာ လ္တူ ဂၠးတိ ဗွဲမဇၞော်ရ။
* '''လိက်ပတ်:''' အစာချူလိက် ဗီုကဵု [[w:William Shakespeare|ဝဳလဳယမ် သျှိတ်သပီးယား]] (William Shakespeare) ဂှ် ဒှ် အစာကဗျ မပြာကတ်အိုတ်ရ။ အစာချူလိက် ခေတ်တၟိ ဗီုကဵု J.K. Rowling (Harry Potter) တအ်လေဝ် အံင်ဇၞးလဝ် ဗွဲမလောန်ရ။
* '''ဒွက် ကေုာံ ရမ္သာင်:''' ယူကေ ဂှ် ပ္တိတ်လဝ် ဂကောံဒွက် မပြာကတ် ဗီုကဵု The Beatles, Rolling Stones, Queen, ကေုာံ Adele တအ်ရ။
* '''ပရေင်ဝေင်ဒြဟတ်:''' ပရေင်ဝေင် ဘဝ်လုံး (Football), ရပ်ဘဳ (Rugby), တင်းနစ် (Tennis), ကေုာံ ခရစ်ကတ် (Cricket) တအ်ဂှ် စတမ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ယူကေ ရ။ ပရဳမဳယာလဳ (Premier League) ဂှ် ဒှ် ပရိုင် ပရေင်ဝေင် ဘဝ်လုံး မၞိဟ်ရံင် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။
* '''မဳဒဳယာ:''' ဌာန်ပရိုင် BBC (British Broadcasting Corporation) ဂှ် ဒှ် ဌာန်ပရိုင် အလဵုအသဳ တြေံအိုတ် ကေုာံ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Marwick |first=A. |year=1991 |title=Culture in Britain Since 1945 |publisher=Blackwell |isbn=978-0631172421}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပရေင်ဆက်ဆောံ ဂၠးကဝ် (Foreign Relations and Military) ==
ယူကေ ဂှ် နွံကဵု ဒြဟတ်သြဇာ ပရေင်ဆက်ဆောံဍုင်သ္အာင် (Soft power) ဗွဲမဇၞော်ရ။
* '''ဂကောံဂၠးကဝ်:''' ယူကေ ဂှ် ဒှ် ကောန်ဂကောံ သ္ပဒတန် ပ္ဍဲ ကုလသမဂ္ဂ (UN)၊ နေတဝ် (NATO)၊ G7၊ G20 ကေုာံ ဂကောံဍုင် ဓနသဟာယ (Commonwealth of Nations) ရ။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ:''' ဒြဟတ်ပၞာန် ယူကေ (British Armed Forces) ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ်ပၞာန် မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ နွံကဵု လွဟ်နျူကလဳယျာ (Nuclear weapons) ရ။
* '''ဆက်ဆောံ ကု EU:''' ကြဴနူ Brexit တုဲ ယူကေ ကဵု EU တအ်ဂှ် ဆက်လက် ပံင်ကောံ ပ္ဍဲကဵု လပါ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂီုကၠီု နကဵု လိက်ကသုက် တၟိရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=UK Foreign Policy and International Relations |url=https://www.gov.uk/government/topics/foreign-affairs |publisher=GOV.UK |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Outlook) ==
ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ဂှ် ဒှ် ဍုင်မနွံကဵု ဝင်မဇြိုဟ်နက် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ မလောဲသွာမွဲရ။ ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ်မ္ဂး ယူကေ ဂှ် သ္ဒးဖန်ဇန် ညံင်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လက္ကရဴ Brexit၊ သ္ဒးလွဳလွတ် ညံင်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ညဳသၟဟ် အကြာ ဍုင်ပန်ဍုင် (ဗွဲတၟေင် ပရေင်အာတ်မိက် သၠးပွး နူ သကတ်တလာန်)၊ ကေုာံ သ္ဒးစွံအာရီု လ္တူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change) နကဵု တင်ရန်တၟအ် Net Zero ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၅၀ ရ။ ဆဂး နကဵု ဒြဟတ် ပရေင်ပညာ၊ သိပ္ပံ၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင်ဍေဟ်တအ်ဂှ် ယူကေ ဂှ် ဆက်လက် တန်တဴအာ နဒဒှ် ဍုင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် လၟိုန်ကာလရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်
|title = [[ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်]] (United Kingdom)
|listclass = hlist
|list1 =
* '''ဍုင်ပါလုပ်:''' [[အင်္ဂလာန်]]
* [[သကတ်တလာန်]]
* [[ဝေလ်]]
* [[အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ]]
|list2 =
* '''ပရေင်ဍုင်ကွာန်:''' [[ပါလဳမာန် ဗြိတိန်]]
* [[သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ယူကေ]]
* [[သၞောတ်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်]]
|list3 =
* '''ပထဝဳ ကေုာံ ဒၞာဲ:''' [[လာန်ဒါန်]]
* [[အေဒင်ဗရာ]]
* [[ၜဳထဲမ်]]
* [[တကအ် ဗြိတိန်]]
}}

[[Category:ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်]]
[[Category:ဍုင် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]]
[[Category:ကၟိန်ဍုင်]]</text>
      <sha1>e19ptyu7j9scieihwp1sismko95a2iu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အလာံ ယူကေ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11296</id>
    <revision>
      <id>55461</id>
      <timestamp>2026-06-23T07:42:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''အလာံ ယူကေ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''အလာံ ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Flag of the United Kingdom|Flag of the United Kingdom]]) ဂှ် နကဵု ယၟုဓမ္မတာမ္ဂး မၞိဟ်တအ် ကော်စ '''ယူနဳယောန် ဂျေက်''' (Union Jack) ဟွံသေင်...&quot;</comment>
      <origin>55461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21669" sha1="32m3rmuyvg0kxcjzrh18ctbjr01mhcs" xml:space="preserve">'''အလာံ ယူကေ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''အလာံ ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Flag of the United Kingdom|Flag of the United Kingdom]]) ဂှ် နကဵု ယၟုဓမ္မတာမ္ဂး မၞိဟ်တအ် ကော်စ '''ယူနဳယောန် ဂျေက်''' (Union Jack) ဟွံသေင်မ္ဂး '''ယူနဳယောန် ဖလာက်''' (Union Flag) ရ။ အလာံဏအ်ဂှ် ဒှ် အလာံကောန်ဂကူ သွက် ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ (United Kingdom) တုဲ သီုဒှ် အလာံ မစကာ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ကေုာံ ဒေသ မနွံ သၟဝ်သြဇာ ဗြိတိန် ဂမၠိုင်ရ။ အလာံလၟုဟ်ဏအ်ဂှ် စပ္တိတ်စကာလဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၁ ကြဴနူ ဍုင်အာဲယျာလာန် ကဵု ဂရိတ်ဗြိတိန် ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပတန် ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ ရ။ လဒက်ပတန် အလာံဏအ်ဂှ် ဒှ်ပွမပံင်စပ်လဝ် သင်္ကေတ တိုင်မဒင် သေန်ဂျံက် (အင်္ဂလာန်)၊ သေန်အာန်ဒရူး (သကတ်လာန်)၊ ကေုာံ သေန်ပက်ထရိတ် (အာဲယျာလာန်) တအ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | အလာံ ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ (Union Jack)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|300px|အလာံ ယူကေ (ယူနဳယောန် ဂျေက်)]]&lt;br/&gt;''အလာံ ယူကေ မစကာလၟုဟ်''
|-
! ယၟု ဓမ္မတာ
| ယူနဳယောန် ဂျေက် (Union Jack), ယူနဳယောန် ဖလာက် (Union Flag)
|-
! စကာ နဒဒှ်
| အလာံကောန်ဂကူ
|-
! ဗၞတ်ဗ္ၜတ် အချိုးအစား
| ၁:၂ (ဓမ္မတာ) ဟွံသေင်မ္ဂး ၃:၅ (ပ္ဍဲ ပၞာန်)
|-
! စတမ် စၟတ်သမ္တီ
| ၁ ဇာန်နဝါရဳ ၁၈၀၁ (1 January 1801)
|-
! လဒက်ပတန်
| တိုင်မဒင် ဗကေတ် ကေုာံ သ္ကေဲ ဗု လ္တူ သဇိုင် အသာ်သွာ၊ ပံင်စပ်လဝ် ကဵု တိုင်မဒင်စၠောအ် (Saltire) အသာ်ဗု ကေုာံ ဗကေတ်။
|-
! ညးခၞံဗဒှ်
| ကံင်သဳ ဍုင်ဨကရာဇ် (Privy Council) (မူလ ၁၆၀၆)
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
အလာံ ယူကေ ဂှ် ဒှ် အလာံ မပြာကတ်အိုတ် ကေုာံ မၞိဟ်တီဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိဏအ်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် စၞောန်ထ္ၜးဒၟံင် ပရေင်ပံင်ကောံ ဍုင်အဓိက ပိ ဍုင် သၟဝ် ဨကရာဇ်မွဲ မတွဟ်ဂး အင်္ဂလာန် (England)၊ သကတ်လာန် (Scotland) ကေုာံ အာဲယျာလာန် (Ireland) (လၟုဟ် အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ) ရ။ ယၟု &quot;Union Jack&quot; ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်စကာ အလာံဏအ် ပ္ဍဲကဵု ဂၠုင် ကေုာံ က္ၜင်ပၞာန် (Jack staff) ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ တေအ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး အလာံဏအ်ဂှ် စကာဒၟံင် နဒဒှ် သင်္ကေတ အလုံကောန်ဂကူ ပ္ဍဲကဵု ရုင်အလဵုအသဳ၊ သဘင်နာနာ ကေုာံ ပရေင်ကာဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Union Jack |url=https://www.royal.uk/union-jack |publisher=The Royal Family |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အလာံ ယူကေ ဂှ် နွံကဵု ဝင် မလအ်လဂၠိုင်ကဵု ဗွဝ်ကၠံရ။ 
* '''မူကိုပ်ကၠာ (၁၆၀၆):''' ကာလ ဨကရာဇ် ဂျိမ်း (King James VI and I) မပံင်ကောံ ဨကရာဇ် အင်္ဂလာန် ကဵု သကတ်လာန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၀၃ ဂှ်၊ ညးအာတ်မိက် ညံင်ဂွံ ခၞံဗဒှ် အလာံတၟိ မွဲရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၀၆ ဂှ် ပံင်စပ် တိုင်မဒင် သေန်ဂျံက် (အင်္ဂလာန်) ကဵု သေန်အာန်ဒရူး (သကတ်လာန်) တုဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ယူနဳယောန် ဂျေက် မူကိုပ်ကၠာရ။
* '''မူလၟုဟ် (၁၈၀၁):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၁၊ သၞောဝ် ပံင်ကောံ (Act of Union) အာဲယျာလာန် ကဵု ဂရိတ်ဗြိတိန် ကတဵုဒှ်တုဲ၊ တိုင်မဒင် သေန်ပက်ထရိတ် (အာဲယျာလာန်) အသာ်ဗကေတ် မထပ်စၠောအ်ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲကဵု အလာံတြေံဂှ်တုဲ၊ ဒှ်ကၠုင် ဗီုပြင် အလာံလၟုဟ်ဏအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Perrin |first=W. G. |year=1922 |title=British Flags: Their Early History and Their Development at Sea |publisher=Cambridge University Press |pages=71–74}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ အချိုးအစား (Design and Proportions) ==
အလာံ ယူကေ ဂှ် နွံကဵု လဒက်ပတန် ဗီုပြင် ဂျီဩမေတြဳ (Geometry) မချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ 
* '''အချိုးအစား (Ratios):''' အချိုးအစား အလာံ ဓမ္မတာ မစကာ ပ္ဍဲ ဍုင်ယူကေ ကေုာံ သၟိင်တၠတအ်ဂှ် ဒှ် '''၁:၂''' (1:2) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပၞာန် (British Army) ကေုာံ ဍုင်သၟဝ်သြဇာလ္ၚဵုတအ်မ္ဂး စကာ အချိုးအစား '''၃:၅''' (3:5) ရ။
* '''အသာ်ဂမၠိုင် (Colours):''' အသာ် အဓိက ပိ ဂှ် ဒှ် အသာ်ဗကေတ်၊ အသာ်ဗု၊ ကေုာံ အသာ်သွာ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ ဂၞန်စၟတ် အသာ် (Colour Specifications) သွက် အလာံ ယူကေ
|-
! အသာ် (Colour)
! Pantone
! HEX Code
! RGB
! CMYK
|-
| style=&quot;background-color:#012169; color:white;&quot;| '''သွာ ယူနဳယောန် (Union Blue)''' || 280 C || &lt;code&gt;#012169&lt;/code&gt; || 1, 33, 105 || 100, 85, 5, 22
|-
| style=&quot;background-color:#C8102E; color:white;&quot;| '''ဗကေတ် ယူနဳယောန် (Union Red)''' || 186 C || &lt;code&gt;#C8102E&lt;/code&gt; || 200, 16, 46 || 0, 100, 80, 5
|-
| style=&quot;background-color:#FFFFFF; color:black;&quot;| '''ဗု (White)''' || Safe || &lt;code&gt;#FFFFFF&lt;/code&gt; || 255, 255, 255 || 0, 0, 0, 0
|}
&lt;ref&gt;{{cite web |title=Union Flag design |url=https://www.flaginstitute.org/wp/uk-flags/the-union-jack-or-the-union-flag/ |publisher=Flag Institute |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ သင်္ကေတ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Symbolism and Component Flags) ==
အလာံ ယူကေ ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု အလာံ တၠရသိ (Patron Saints) ပိ တၠရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပွမပံင်စပ် အလာံ ယူကေ
|-
! ဗီုရုပ်
! ဍုင် (Country)
! တၠရသိ (Saint)
! အဓိပ္ပါယ် လဒက်ပတန် (Description)
|-
| [[File:Flag of England.svg|100px|အလာံ အင်္ဂလာန်]] || '''[[အင်္ဂလာန်]]''' (England) || သေန်ဂျံက် (St George) || တိုင်မဒင် အသာ်ဗကေတ် လ္တူ သဇိုင် အသာ်ဗု။
|-
| [[File:Flag of Scotland.svg|100px|အလာံ သကတ်လာန်]] || '''[[သကတ်လာန်]]''' (Scotland) || သေန်အာန်ဒရူး (St Andrew) || တိုင်မဒင်စၠောအ် (Saltire) အသာ်ဗု လ္တူ သဇိုင် အသာ်သွာ။
|-
| [[File:Flag of Ireland (Saint Patrick's Saltire).svg|100px|အလာံ အာဲယျာလာန်]] || '''[[အာဲယျာလာန်]]''' (Ireland) || သေန်ပက်ထရိတ် (St Patrick) || တိုင်မဒင်စၠောအ် အသာ်ဗကေတ် လ္တူ သဇိုင် အသာ်ဗု။
|}

ကာလ ပံင်စပ် အလာံ သေန်အာန်ဒရူး ကဵု သေန်ပက်ထရိတ် မ္ဂး၊ ညံင်ဟွံဂွံ ဍဵုပ္ဍိုက် လ္တူ ရေင်သကအ်တုဲ၊ တိုင်ဗကေတ် ကဵု တိုင်ဗု တအ်ဂှ် ညးတအ် ဖန်လဝ် ညံင်ဂွံ ပါ်တဝက် (Counterchanged) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Groom |first=N. |year=2006 |title=The Union Jack: The Story of the British Flag |publisher=Atlantic Books |isbn=978-1843543367}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ အလာံ ဍုင်ဝေလ ကေုာံ ပြသၞာ (Wales and the Union Flag) ==
ညးဗွဲမဂၠိုင် မလေပ်သၟာန် ဒဒှ်ရ မုဟိုတ် '''[[w:Wales|ဍုင်ဝေလ]] (Wales)''' ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် အလာံ ယူကေ ရော။ ဍုင်ဝေလ ဂှ် နွံကဵု သင်္ကေတ နဂါးဗကေတ် (Red Dragon) ပြာကတ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲအခိင် ဨကရာဇ် ဂျိမ်း ပံင်ကောံ အလာံ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၀၆ ဂှ်၊ ဍုင်ဝေလ ဂှ် ဒးဒုင် သီကေတ်လဝ် နကဵု ဍုင်အင်္ဂလာန် ကိုပ်ကၠာတေအ် (Laws in Wales Acts 1535 and 1542) တုဲ ဒှ်ဒၟံင် နဒဒှ် ဒေသသၟဝ် အင်္ဂလာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သင်္ကေတ သေန်ဂျံက် ဂှ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် သွက် သီု ဍုင်ဝေလ တုဲတုဲရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ညးဍုင်ဝေလ လ္ၚဵုတအ် အာတ်မိက် ညံင်ဂွံ ထပ်စုတ် သင်္ကေတ ဍုင်ဝေလ ပ္ဍဲ ယူနဳယောန် ဂျေက် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ဏအ် ဟွံကတဵုဒှ် ဏီရ&lt;ref&gt;{{cite news |title=Why is Wales not on the Union Jack? |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-19817757 |newspaper=BBC News |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ဗီုပြင်စကာ ကေုာံ သၞောဝ် (Usage and Protocols) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=yHgCQOWsXwE ပရူ ဝင် အလာံ ယူကေ ပ္ဍဲ YouTube]

အလာံ ယူကေ ဂှ် နွံကဵု သၞောတ်ဝ် ပရေင်စကာ (Flag protocol) မချိုတ်ပၠိုတ်ရ-
* '''လပါ်လ္တူ ကဵု သၟဝ်:''' အလာံဏအ်ဂှ် ရံင်အာမ္ဂး တုပ်ဒၟံင် ၄ လပါ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် နွံကဵု လပါ်လ္တူ ကဵု သၟဝ် ရ။ ကာလ ပတိုန် အလာံမ္ဂး၊ ပ္ဍဲကဵု ဒကေတ် လပါ်တိုင် (Hoist side) လပါ်လ္တူဂှ် တိုင်အသာ်ဗု (သေန်အာန်ဒရူး) ဂှ် သ္ဒးဇၞော်နူ ကဵု တိုင်အသာ်ဗကေတ် (သေန်ပက်ထရိတ်) ရ။ 
* '''အလာံ ဂတး (Upside down):''' ယဝ်ရ ပတိုန် အလာံ ဗၠေတ်လပါ် (ဂတး) မ္ဂး၊ ဍေဟ်ဂှ် စၞောန်ထ္ၜး သင်္ကေတ ဒဒှ်ရ ဒးဒုင် အန္တရာယ် ကေုာံ အာတ်မိက် အရီုအဗင် (Distress signal) ရ။
* '''အလာံ တဝ်ကဝက် (Half-mast):''' ပ္ဍဲအခိင် ဨကရာဇ် ဟွံသေင်မ္ဂး က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဍုင် စုတိမ္ဂး၊ သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ပရေင်စံင်တူတုဲ အလာံဂှ် ဖျေဟ်စွံ တဝ်ကဝက် ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Flying flags in the United Kingdom |url=https://www.gov.uk/guidance/designated-days-for-union-flag-flying |publisher=UK Government |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ကဆံင် သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal Status) ==
အရာမတၟေင်မွဲ သွက် ယူနဳယောန် ဂျေက် ဂှ် ဒှ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ်ဂှ် ဟွံမဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ မစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် &quot;အလာံ ကောန်ဂကူ ယူကေ&quot; (National Flag) နကဵု ပါလဳမာန် ဍုင်ယူကေ ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ကတဵုဒှ် အလာံကောန်ဂကူ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်စကာ အခိုက်အလိုက် (Custom and practice) မလအ်လလောန် ဟေင်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲဍုင် ကနေဒါ (Canada) မ္ဂး အလာံ ယူနဳယောန် ဂျေက် ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု ပါလဳမာန် ဒဒှ်ရ အလာံ မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဨကရာဇ် ဗြိတိန် (Royal Union Flag) ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Royal Union Flag |url=https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/flags-canada-historical/royal-union-flag.html |publisher=Government of Canada |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ အလာံ မဆက်စပ်ဂမၠိုင် (Related Flags and Ensigns) ==
ဟိုတ်နူကဵု အေန်ပါယာ ဗြိတိန် (British Empire) ဇၞော်မောဝ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု အတိတ်တေအ်တုဲ၊ ယူနဳယောန် ဂျေက် ဂှ် ပါလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု အလာံ ဍုင်နာနာ ကေုာံ အလာံက္ၜင် (Ensigns) ဂမၠိုင်ရ-
* '''အလာံ က္ၜင်ပၞာန် (White Ensign):''' စကာ ပ္ဍဲကဵု က္ၜင်ပၞာန် ယူကေ (Royal Navy)။
* '''အလာံ က္ၜင်ကမၠောန် (Red Ensign):''' စကာ ပ္ဍဲကဵု က္ၜင်ပုဂ္ဂလိက ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။
* '''အလာံ အလဵုအသဳ (Blue Ensign):''' စကာ ပ္ဍဲကဵု က္ၜင် အလဵုအသဳ။
* '''အလာံ ဍုင်တၞဟ်ဂမၠိုင်:''' ဍုင်ဗီုကဵု [[ဩသတြေးလျ]] (Australia)၊ [[နယူးဇီလန်]] (New Zealand)၊ [[တူဗားလူ]] (Tuvalu)၊ ကေုာံ [[ဖီဂျီ]] (Fiji) တအ်ဂှ် သီုစဵုကဵု လၟုဟ် ယူနဳယောန် ဂျေက် ပါလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု က္ဍိုင်အလာံ ညးတအ် ဏီရ။ တုဲပၠန် အလာံ ရးဟာဝါအဳ (Hawaii) ပ္ဍဲ အမေရိကာန် လေဝ် စကာလဝ် ယူနဳယောန် ဂျေက် ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Foley |first=C. |year=1995 |title=The Australian Flag: Colonial Relic or Contemporary Icon? |publisher=Federation Press |isbn=978-1862871885}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အနုသုခုမ (Use in Culture and Fashion) ==
ပါဲနူကဵု သင်္ကေတ ပရေင်ဍုင်ကွာန်တုဲ၊ ယူနဳယောန် ဂျေက် ဂှ် ဒှ်ကၠုင် သင်္ကေတ ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် အနုသုခုမ ကေုာံ ဗွိုက်လတက် (Fashion) ဂၠးကဝ်ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၀ တအ် (Swinging London) တေအ်၊ အလာံဏအ်ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ ဂကောံသၟတ် (Mod subculture) တအ်ရ။ ဂကောံဒွက် ဗီုကဵု The Who ကဵု The Sex Pistols တအ် စကာ အလာံဏအ် ပ္ဍဲကဵု ကွတ်ပါန်ခဳ ညးတအ်ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲကဵု က္ဍိုင်ဗွိုက်လတက် Spice Girls ညးမဒှ် Geri Halliwell လတက်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၇ ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ယူနဳယောန် ဂျေက် ဂှ် စကာဒၟံင် နဒဒှ် တဆိပ် ကုန်ပစ္စည်း (Brand) မစၞောန်ထ္ၜး &quot;Made in Britain&quot; ရ&lt;ref&gt;{{cite news |title=How the Union Jack became a fashion icon |url=https://www.theguardian.com/fashion/2012/jun/01/how-union-jack-fashion-icon |newspaper=The Guardian |date=2012-06-01 |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် (Conclusion) ==
အလာံ ယူကေ (Union Jack) ဂှ် ဟွံသေင်ဆ အလာံ ကောန်ဂကူ မွဲဓဝ်၊ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် သက်သဳ ဝင် ပရေင်ပံင်ကောံ ဍုင်အင်္ဂလာန်၊ သကတ်လာန်၊ ကေုာံ အာဲယျာလာန် တအ်ရ။ ၜိုန်ရ နွံကဵု ပရေင်ပြသၞာ မဆေင်ကဵု ဍုင်ဝေလ ကေုာံ ဝင် အေန်ပါယာ ဗြိတိန် ပ္ဍဲခေတ်ကဝ်လဝ်နဳ ကီုလေဝ်၊ အလာံဏအ်ဂှ် ဆက်လက် တန်တဴဒၟံင် နဒဒှ် သင်္ကေတ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိဏအ် ရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး ယဝ်ရ ဍုင်သကတ်လာန် ဟွံသေင်မ္ဂး အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ တအ် ပါ်တိတ်အာ နူကဵု ယူကေ (Independence) မ္ဂး၊ လဒက်ပတန် အလာံဏအ်လေဝ် ပြံင်လှာဲအာ မာန်ဒၟံင်ရောင်ဂှ် တၠပညာတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် နွံရ&lt;ref&gt;{{cite news |title=What would happen to the Union Flag if Scotland became independent? |url=https://www.bbc.com/news/magazine-25205017 |newspaper=BBC News Magazine |date=2013-12-04 |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သင်္ကေတ ကောန်ဂကူ ယူကေ
|title = သင်္ကေတ ကောန်ဂကူ ပ္ဍဲ ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ (United Kingdom)
|listclass = hlist
|list1 =
* '''အလာံဂမၠိုင်:''' [[အလာံ ယူကေ]] (Union Jack)
* [[အလာံ အင်္ဂလာန်]]
* [[အလာံ သကတ်လာန်]]
* [[အလာံ ဍုင်ဝေလ]]
* [[အလာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ]]
|list2 =
* '''သင်္ကေတ တၠရသိ (Patrons):''' [[သေန်ဂျံက်]] (St George)
* [[သေန်အာန်ဒရူး]] (St Andrew)
* [[သေန်ပက်ထရိတ်]] (St Patrick)
* [[သေန်ဒေဗေတ်]] (St David)
|list3 =
* '''ဒွက် ကောန်ဂကူ:''' [[God Save the King]]
}}

[[Category:အလာံ ယူကေ]]
[[Category:အလာံ ကောန်ဂကူ]]
[[Category:ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]]
[[Category:သင်္ကေတ ကောန်ဂကူ]]</text>
      <sha1>32m3rmuyvg0kxcjzrh18ctbjr01mhcs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝေလ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11298</id>
    <revision>
      <id>55463</id>
      <timestamp>2026-06-23T07:57:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဝေလ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Wales|Wales]]; ဘာသာဝေလ: Cymru [ˈkəm.rɨ] (ကမ်ရဳ)) ဂှ် ဒှ် ဍုင်မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု [[ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]] (United Kingdom) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲလပါ်ဗမံက်မ္ဂး ပယျဵုဆက်ဒၟံင် က...&quot;</comment>
      <origin>55463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21128" sha1="4ujzbmpi2uzkbhiifi716bgtwcdvoo8" xml:space="preserve">'''ဝေလ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Wales|Wales]]; ဘာသာဝေလ: Cymru [ˈkəm.rɨ] (ကမ်ရဳ)) ဂှ် ဒှ် ဍုင်မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု [[ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]] (United Kingdom) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲလပါ်ဗမံက်မ္ဂး ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကု [[အင်္ဂလာန်]] (England)၊ လပါ်သၟဝ်ကျာ ကေုာံ ပလိုတ်မ္ဂး ခြာဒၟံင် ၜဳအာဲယျာလာန် (Irish Sea) ကေုာံ လပါ်သၠုင်ကျာမ္ဂး နွံကဵု ပြင်ၜဳ ဗရဳသတဝ် (Bristol Channel) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ် ဍုင်ဝေလ နွံ ၃.၁ ပြကောဋိကိုဋ် တုဲ ဇမၞော်သမၠဲတိ နွံ ၂၀,၇၇၉ စတုရံကဳလဝ်မဳတာ (၈,၀၂၃ စတုရံတိုင်) ရ။ ဍုင်ဝေလဂှ် နွံကဵု ဇိုင်ၜဳ မဂၠိင်လောန်တုဲ ဒေသတိဍာ် ဍေဟ်ဂှ် လပါ်ဂၠိုင် ဒှ် ဒေသဒဵု မပ္တံကဵု ဒဵု သၞဝ်ဒဝ်နဳယျာ (Snowdonia) ရ။ မြုင်ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ဍုင်ဇၞော်ဂှ် ဒှ် ဍုင် [[ကာဒိဖ်]] (Cardiff) ရ။ ဍုင်ဝေလဂှ် နွံကဵု အခိုက်ကၞာ၊ ဝင်၊ ကေုာံ ဘာသာစကား အလဵုဇကု မတၞဟ်ခြာ နူကဵု ဍုင်တၞဟ် ပ္ဍဲကဵု ဗြိတိန် ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ဝေလ (Wales / Cymru)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Flag of Wales.svg|150px|အလာံ ဝေလ]]&lt;br/&gt;''[[အလာံ ဍုင်ဝေလ]]''
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Wales in the UK and Europe.svg|250px|ဒၞာဲဍုင်ဝေလ]]&lt;br/&gt;''ဒၞာဲဍုင်ဝေလ ပ္ဍဲ ယူကေ ကေုာံ ဥရဝ်ပ''
|-
! ဍုင်ဇၞော်
| [[ကာဒိဖ်]] (Cardiff)
|-
! ဘာသာစကား ရုင်
| ဘာသာအင်္ဂလိက်၊ ဘာသာဝေလ (Welsh)
|-
! ဂကူ
| ဝေလ (Welsh)
|-
! သၟိင်တၠ (Monarch)
| [[w:Charles III|ချားလ် တတိယ]] (Charles III)
|-
! ဝန်ဇၞော် (First Minister)
| ဗံင် ၈က်တေန် (Vaughan Gething)
|-
! ပါလဳမာန်
| ပါလဳမာန် ဝေလ (Senedd)
|-
! ဇမၞော်သမၠဲ
| ၂၀,၇၇၉ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ (၂၁ ဍုင်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဥရဝ်ပ)
|-
! လၟိဟ်မၞိဟ် (၂၀၂၁)
| ၃,၁၀၇,၅၀၀ &lt;ref&gt;{{cite web |title=Population and household estimates, Wales: Census 2021 |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/populationandhouseholdestimateswales/census2021 |publisher=Office for National Statistics |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;
|-
! သြန်စကာ
| ပံင်သတာလင် (Pound sterling - GBP)
|}

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ နိရုတ္တိ (Introduction and Etymology) ==
ယၟု အင်္ဂလိက် &quot;Wales&quot; (ဝေလ) ကေုာံ ယၟု &quot;Welsh&quot; တအ်ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု မအရေဝ် ပရဝ်တဝ်-ဂျာမာန် (Proto-Germanic word) ''Walhaz'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ကောန်ဍုင်သအာင်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ညးမဟီုအရေဝ် ရဝ်မာန်-သေလ်တေတ် (Romanized Celt)&quot; ရ။ ကောန်ဂကူ အင်္ဂလဝ်-သေက်သန် တအ် စကာ မအရေဝ်ဏအ် သွက်ဂွံ ကော် ကောန်ဒေသ ဗြိတိန် တြေံတအ်ရ။ ဆဂး ကောန်ဂကူ ဝေလ တအ် အလဵုဇကုဂှ် ညးတအ် ကော် ဍုင်ညးတအ် &quot;Cymru&quot; (ကမ်ရဳ) တုဲ၊ ကော် ဂကူညးတအ် &quot;Cymry&quot; ရ။ မအရေဝ်ဏအ်ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူ မအရေဝ် ဗရဳထောန်နစ် (Brythonic word) ''combrogi'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မိတ်သဟာဲ ကောန်ဍုင်တုပ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ညးမမံင် ပ္ဍဲတိဍာ်တုပ်&quot; ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Davies |first=J. |year=1994 |title=A History of Wales |publisher=Penguin Books |isbn=978-0140145816 |page=69}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် (History) ==
ဝင် ဍုင်ဝေလ ဂှ် နွံကၠုင် နူကဵု ခေတ်တၟအ်တေအ်ရ။ ကောန်ဂကူ သေလ်တေတ် (Celts) တအ် ပြံင်လုပ်မံင်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်ပသဲရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၄၃ ကြဴခရေတ်၊ အေန်ပါယာ ရဝ်မ (Roman Empire) တအ် လုပ်သီကေတ် ဗြိတိန် တုဲ၊ ဝေလ လေဝ် ဒးဒုင် ပကင်ရင် သၟဝ် ရဝ်မ လုကဴ ပွိုင် ၃၀၀ သၞာံ ပြင်ရ။ 
ကြဴနူ ရဝ်မ တအ် ဆုတ်တိတ်အာတုဲ၊ ဍုင်ဝေလ ဂှ် ပါ်အာ ဍုင်ဨကရာဇ် ဍောတ်တ် နာနာ ဗီုကဵု Gwynedd ကဵု Powys ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၈၂ ဂှ် ဨကရာဇ် အင်္ဂလာန် အေတ်ဒဝပ် ပထမ (Edward I) လုပ်သီကေတ် ဍုင်ဝေလ အလုံမွဲတုဲ၊ ကောန်သၟိင် အင်္ဂလာန် တအ်ဂှ် ကလိဂွံ ကဆံင်ယၟု &quot;Prince of Wales&quot; စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။ သၞောဝ် ပံင်ကောံ (Laws in Wales Acts 1535–1542) မကၠောန်ဗဒှ် နကဵု ဨကရာဇ် ဟေန်ရဳ အဋ္ဌမ (Henry VIII) မဒှ် ကောန်ဇာတ် ဂကူဝေလဂှ်၊ ဖန်ကဵု ညံင် ဝေလ ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ အင်္ဂလာန် ပေင်င်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Wales |url=https://www.bbc.co.uk/wales/history/ |publisher=BBC |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ဥတု (Geography and Climate) ==
ဍုင်ဝေလ ဂှ် နွံကဵု ဇိုင်ၜဳ မဂၠိင် ၂,၇၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၁,၇၀၀ တိုင်) ရ။ လပါ်ဒေသ ဒဵု ကေုာံ တိသၠုင်တအ်ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန်တုဲ၊ ဒဵု မသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝေလ ကေုာံ အင်္ဂလာန် ဂှ် ဒှ် ဒဵု '''သၞဝ်ဒန် (Snowdon / Yr Wyddfa)''' မနွံ သမၠုင် ၁,၀၈၅ မဳတာ (၃,၅၆၀ ပေ) ရ။ ဍုင်ဝေလ နွံကဵု ဂြိုပ်ကောန်ဂကူ (National Parks) အဓိက ပိ ဒၞာဲ - 
* သၞဝ်ဒဝ်နဳယျာ (Snowdonia)
* ဗရဳကောန် ဗဳကောန် (Brecon Beacons / Bannau Brycheiniog)
* ပြင်ၜဳ ပေမ်ဗရုတ်ရှာဲ (Pembrokeshire Coast)

ဥတု ဝေလ ဂှ် ဒှ် ဥတု ၜဳသမုဒ္ဒရာ (Maritime climate) တုဲ ဗြဲဂူဂၠိုင်၊ မုဟ်ကျာ ၜိုတ်ဒၟံင် အလုံမွဲသၞာံရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Geography of Wales |url=https://www.wales.com/about/geography |publisher=Welsh Government |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government) ==
ဍုင်ဝေလ ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ (UK) တုဲ ညးတအ် ပတိုန်စၞး ပ္ဍဲကဵု ပါလဳမာန် ယူကေ ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၇၊ ညးဍုင်ကွာန် ဝေလ တအ် သ္ပ သဘင်ဆန္ဒ (Referendum) သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ပါလဳမာန် အလဵုအသဳ ဇကုရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ညးတအ် နွံကဵု '''ပါလဳမာန် ဝေလ''' မကော်စ '''Senedd Cymru''' မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင် ကာဒိဖ် ရ။ 
Senedd ဂှ် နွံကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သၞောဝ်ဥပဒေ မဆေင်ကဵု ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်စလောအ်ကွိင်ကွိုက်၊ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ တအ်ရ။ ဆဂး အဝဵု မဆေင်ကဵု ကာဍုင်သအာင် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် တအ်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် ဖိုဟ်ရ။ အလဵုအသဳ ဝေလ (Welsh Government) ဂှ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဝန်ဇၞော် (First Minister) ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=How the Senedd works |url=https://senedd.wales/how-we-work/ |publisher=Senedd Cymru |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
ပ္ဍဲအခိင် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ကေုာံ ၂၀ တေအ်၊ ဍုင်ဝေလ ဂှ် ဒှ် ဒေသ မတိတ် ချးတၟအ် (Coal) ကေုာံ ပသဲ (Iron) ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။ ဒေသ လပါ်သၠုင်ကျာ (South Wales Valleys) ဂှ် ဒှ် ဒတန် ရုင်စက် ဇၞော်မောဝ်အိုတ်ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ တုဲ ကမၠောန် ခါဲချးတၟအ်တအ်ဂှ် အိုတ်အာတုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဝေလ ပြံင်လှာဲကၠုင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ကဏ္ဍ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဝေလ လၟုဟ်
|-
! ကဏ္ဍ 
! ပရေင်ချဳဒရိုင် အဓိက
! ဇမၞော်မောဝ် လၟုဟ်
|-
| '''ကဏ္ဍ သေဝါ (Services)''' || ပရေင်သြန်၊ ရုင်အလဵုအသဳ၊ တက္ကသိုလ်၊ ပရေင်ထတ်ယုက်။ || ဒှ် ကဏ္ဍ ဇၞော်အိုတ် မပါလုပ် ၜိုတ် ၇၅% ဂျဳဒဳပဳ။
|-
| '''ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် (Manufacturing)''' || ကွတ်စက်၊ လျပ်စစ်၊ ပရေင်ကၠောန် က္ၜင်ကျာ ကေုာံ ကွဳစက်။ || နွံဒၟံင် ၜိုတ် ၁၅%၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဒေသ သၠုင်ကျာ ကေုာံ သၟဝ်ကျာ။
|-
| '''ပရေင်တဵုလွဳ (Agriculture)''' || လွဳ သဵု၊ ဂၠဴ၊ ကေုာံ တဵုလွဳ သြောအ်။ || လၟိဟ်မၞိဟ် စကာ အောန်ကီုလေဝ်၊ သွက် ရးမံင်ဂှ် ကိစ္စဇၞော်လောန်။
|-
| '''ပရေင်ကဝါ် (Tourism)''' || ပြင်ၜဳ၊ ဍုင်ကျာ် သဘာဝ၊ ဂြိုပ်ကောန်ဂကူ၊ ကေုာံ နန်တြေံဂမၠိုင်။ || သြန်လုပ် လၟေင်သၞာံ ဂၠိုင်မံင် ဗွဲမလောန်။
|}
&lt;ref&gt;{{cite web |title=Welsh economy |url=https://gov.wales/statistics-and-research/welsh-economy-in-numbers |publisher=Welsh Government |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Education and Healthcare) ==
သၞောတ်ဝ် ပရေင်ထတ်ယုက် ယူကေ မကော်စ NHS (National Health Service) ဂှ် ညးမခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ် ဒှ် ကောန်ဂကူ ဝေလ မနွံယၟု '''Aneurin Bevan''' (အာနဳယျုရေန် ဗဳဗာန်) ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး သၞောတ်ဝ် NHS Wales ဂှ် ဒှ် အလဵုအသဳ ဝေလ တအ် အုပ်ဓုပ်လဝ်ရ။ 
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာမ္ဂး၊ ကွးဘာ အလုံဍုင်ဝေလ သီုဖအိုတ် သ္ဒးဗတောန် ဘာသာဝေလ စဵုကဵု အာယုက် ၁၆ သၞာံရ။ တက္ကသိုလ် မပြာကတ်တအ်ဂှ် ဒှ် တက္ကသိုလ် ကာဒိဖ် (Cardiff University)၊ တက္ကသိုလ် သွောန်သဳ (Swansea University) ကေုာံ တက္ကသိုလ် အာဗါရေတ်သဝိတ် (Aberystwyth University) တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=NHS Wales History |url=https://www.wales.nhs.uk/nhswalesaboutus/history |publisher=NHS Wales |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ မၞိဟ် ကေုာံ ဘာသာစကား (Demographics and Language) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=F1eK_2V1E9k ပရူ ဍုင်ဝေလ ကေုာံ အရေဝ်ဝေလ ပ္ဍဲ YouTube]

ဍုင်ဝေလ နွံ လၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၃.၁ ပြကောဋိကိုဋ် တုဲ ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ လပါ်သၠုင်ကျာ ညောန်ကဵု ကာဒိဖ် ရ။ 
အရာမပြာကတ်အိုတ် သွက် ဂကူဝေလ ဂှ် ဒှ် '''ဘာသာဝေလ (Welsh language)''' ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် ဘာသာစကား သေလ်တေတ် (Celtic language) မွဲတုဲ၊ နွံ မၞိဟ်မဟီုအရေဝ်ဏအ် ၜိုတ် ၅၃၈,၀၀၀ တၠ (ၜိုတ် ၁၇.၈% ညးဍုင်ကွာန်) ရ။ အလဵုအသဳ ဝေလ ဖျေဟ်လဝ် တင်ရန်တၟအ် ညံင် လၟိဟ် ညးမဟီု ဘာသာဝေလ ဂွံစိုပ် ၁ ပြကောဋိကိုဋ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၅၀ ရ။ ဇၟာပ် စၟတ်သမ္တီ ဂၠံင် ကေုာံ ရုင်အလဵုအသဳ သီုဖအိုတ်ဂှ် စကာလဝ် သီု ဘာသာအင်္ဂလိက် ကေုာံ ဝေလ (Bilingual) ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Welsh language data from the Annual Population Survey |url=https://gov.wales/welsh-language-data-annual-population-survey |publisher=Welsh Government |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ယေန်သၞာင် (Culture and Arts) ==
ဍုင်ဝေလ ဂှ် မၞိဟ်တအ် သမ္တီလဝ် နဒဒှ် '''&quot;တိဍာ် ဒွက်&quot; (Land of Song)''' ရ။ ကောန်ဂကူ ဝေလ တအ် နွံကဵု အခိုက်ကၞာ ဒယှ်ေဒွက် ဂကောံ (Male voice choirs) မပြာကတ်ရ။ 
* '''Eisteddfod (အာဲသတေဒ်ဖောတ်):''' ဂှ် ဒှ် သဘင် ပရေင်ယေန်သၞာင် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ၊ မကၠောန်ဗဒှ် လၟေင်သၞာံ သွက်ဂွံ ပြိုင်ပကာန် ဒွက်၊ လိက်ကဗျ၊ ကေုာံ လှ်ေ အခိုက်ကၞာ နကဵု ဘာသာဝေလ သၟးရ။
* '''ဒဏ္ဍာရဳ:''' ပရူ သၟိင်အာသာ (King Arthur) ကေုာံ လိက်ဝင် Mabinogion တအ်ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ဒဏ္ဍာရဳ ဝေလ ရ။ 
* '''သင်္ကေတ:''' သင်္ကေတ ကောန်ဂကူဂှ် ဒှ် နဂါးဗကေတ် (Red Dragon / Y Ddraig Goch) မနွံ ပ္ဍဲ လ္တူ အလာံ ကေုာံ ပ္ကဴ Leek ကဵု Daffodil တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Culture and traditions |url=https://www.wales.com/about/culture |publisher=Wales.com |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ကွတ်ပညာ ကေုာံ ဇမၞော်မောဝ် (Science and Innovation) ==
ၜိုန်ရ ဍုင်ဝေလ ဂှ် ဍောတ်ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ တၟေင်တၟေင် နွံရ။ အစာသိပ္ပံ ဝေလ ဗီုကဵု William Grove (ညးမခၞံဗဒှ် Fuel cell ကိုပ်ကၠာအိုတ်) ကေုာံ Alfred Russel Wallace (ညးမခၞံဗဒှ် သီအဝ်ရဳ ပြံင်လှာဲဇၞော်မောဝ် တုပ်ကဵု Charles Darwin) တအ် ပြာကတ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဍုင်ဝေလ ဂှ် စွံအာရီု လ္တူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒြဟတ် မဟွံအိုတ်သက္ကန် (Renewable energy) ဗီုကဵု ဒြဟတ်ကျာ ကေုာံ ဒြဟတ်လပှ်ဍာ် ရ&lt;ref&gt;{{cite news |title=Wales' contribution to science |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-20150916 |newspaper=BBC News |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ ပရေင်ဝေင်ပြိုင် (Sports) ==
ပရေင်ဝေင်ပြိုင် မပြာကတ်အိုတ် ကေုာံ မဒှ် သင်္ကေတ ကောန်ဂကူ ပ္ဍဲ ဍုင်ဝေလ ဂှ် ဒှ် '''ရက်ဗဳ (Rugby Union)''' ရ။ ဂကောံရက်ဗဳ ကောန်ဂကူ ဝေလ ဂှ် ကလိဂွံလဝ် ပရေင်အံင်ဇၞး ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ပြိုင်ပကာန် Six Nations ရ။ ကလာပ် ဝေင်ပြိုင် ဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒှ် Millennium Stadium (လၟုဟ် Principality Stadium) မနွံ ပ္ဍဲ ကာဒိဖ် ရ။ 
ပါဲနူဂှ်တုဲ ပရေင်ဝေင်ပြိုင် ဇိုင် (Football) လေဝ် ပြာကတ်ကၠုင်တုဲ၊ ကွးဝေင် ဗီုကဵု Gareth Bale (ဂါရတ် ဗေလ်) ကေုာံ Ryan Giggs (ရုင်ယျာန် ဂေက်) တအ်ဂှ် ဒှ် ကွးဝေင် ဂၠးကဝ် ဒယှ်တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sport in Wales |url=https://www.wru.wales/ |publisher=Welsh Rugby Union |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ
|title = ဍုင် ကေုာံ ဒေသ ပ္ဍဲ [[ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]] (United Kingdom)
|listclass = hlist
|list1 =
* '''ဍုင်အဓိက (Countries):''' [[အင်္ဂလာန်]] (England)
* [[သကတ်လာန်]] (Scotland)
* [[ဝေလ]] (Wales)
* [[အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ]] (Northern Ireland)
|list2 =
* '''ဍုင်ဇၞော်:''' [[လာန်ဒါန်]]
* [[အေဒင်ဗာရာ]]
* [[ကာဒိဖ်]]
* [[ဗေလ်ဖာတ်]]
|list3 =
* '''သင်္ကေတ:''' [[အလာံ ယူကေ]]
* [[Senedd Cymru]]
* [[ဘာသာဝေလ]]
}}

[[Category:ဝေလ]]
[[Category:ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]]
[[Category:ဍုင် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]]
[[Category:ဒေသ သေလ်တေတ်]]</text>
      <sha1>4ujzbmpi2uzkbhiifi716bgtwcdvoo8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55464</id>
      <parentid>55463</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T08:11:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21296" sha1="h98yh6kkxq0dbhet31hubqz3s7xcopm" xml:space="preserve">'''ဝေလ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Wales|Wales]]; ဘာသာဝေလ်: Cymru [ˈkəm.rɨ] (ကမ်ရဳ)) ဂှ် ဒှ် ဍုင်မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု [[ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]] (United Kingdom) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲလပါ်ဗမံက်မ္ဂး ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကု [[အင်္ဂလာန်]] (England)၊ လပါ်သၟဝ်ကျာ ကေုာံ ပလိုတ်မ္ဂး ခြာဒၟံင် ၜဳအာဲယျာလာန် (Irish Sea) ကေုာံ လပါ်သၠုင်ကျာမ္ဂး နွံကဵု ပြင်ၜဳ ဗရဳသတဝ် (Bristol Channel) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ် ဍုင်ဝေလ် နွံ ၃.၁ ပြကောဋိကိုဋ် တုဲ ဇမၞော်သမၠဲတိ နွံ ၂၀,၇၇၉ စတုရံကဳလဝ်မဳတာ (၈,၀၂၃ စတုရံတိုင်) ရ။ ဍုင်ဝေလ်ဂှ် နွံကဵု ဇိုင်ၜဳ မဂၠိင်လောန်တုဲ ဒေသတိဍာ် ဍေဟ်ဂှ် လပါ်ဂၠိုင် ဒှ် ဒေသဒဵု မပ္တံကဵု ဒဵု သၞဝ်ဒဝ်နဳယျာ (Snowdonia) ရ။ မြုင်ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ဍုင်ဇၞော်ဂှ် ဒှ် ဍုင် [[ကာဒိဖ်]] (Cardiff) ရ။ ဍုင်ဝေလ်ဂှ် နွံကဵု အခိုက်ကၞာ၊ ဝင်၊ ကေုာံ ဘာသာစကား အလဵုဇကု မတၞဟ်ခြာ နူကဵု ဍုင်တၞဟ် ပ္ဍဲကဵု ဗြိတိန် ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ဝေလ် (Wales / Cymru)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Flag of Wales.svg|150px|အလာံ ဝေလ်]]&lt;br/&gt;''[[အလာံ ဍုင်ဝေလ်]]''
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Wales in the UK and Europe.svg|250px|ဒၞာဲဍုင်ဝေလ်]]&lt;br/&gt;''ဒၞာဲဍုင်ဝေလ် ပ္ဍဲ ယူကေ ကေုာံ ဥရဝ်ပ''
|-
! ဍုင်ဇၞော်
| [[ကာဒိဖ်]] (Cardiff)
|-
! ဘာသာစကား ရုင်
| ဘာသာအင်္ဂလိက်၊ ဘာသာဝေလ် (Welsh)
|-
! ဂကူ
| ဝေလ် (Welsh)
|-
! သၟိင်တၠ (Monarch)
| [[w:Charles III|ချားလ် တတိယ]] (Charles III)
|-
! ဝန်ဇၞော် (First Minister)
| ဗံင် ၈က်တေန် (Vaughan Gething)
|-
! ပါလဳမာန်
| ပါလဳမာန် ဝေလ် (Senedd)
|-
! ဇမၞော်သမၠဲ
| ၂၀,၇၇၉ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ (၂၁ ဍုင်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဥရဝ်ပ)
|-
! လၟိဟ်မၞိဟ် (၂၀၂၁)
| ၃,၁၀၇,၅၀၀ &lt;ref&gt;{{cite web |title=Population and household estimates, Wales: Census 2021 |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/populationandhouseholdestimateswales/census2021 |publisher=Office for National Statistics |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;
|-
! သြန်စကာ
| ပံင်သတာလင် (Pound sterling - GBP)
|}

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ နိရုတ္တိ (Introduction and Etymology) ==
ယၟု အင်္ဂလိက် &quot;Wales&quot; (ဝေလ်) ကေုာံ ယၟု &quot;Welsh&quot; တအ်ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု မအရေဝ် ပရဝ်တဝ်-ဂျာမာန် (Proto-Germanic word) ''Walhaz'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ကောန်ဍုင်သအာင်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ညးမဟီုအရေဝ် ရဝ်မာန်-သေလ်တေတ် (Romanized Celt)&quot; ရ။ ကောန်ဂကူ အင်္ဂလဝ်-သေက်သန် တအ် စကာ မအရေဝ်ဏအ် သွက်ဂွံ ကော် ကောန်ဒေသ ဗြိတိန် တြေံတအ်ရ။ ဆဂး ကောန်ဂကူ ဝေလ် တအ် အလဵုဇကုဂှ် ညးတအ် ကော် ဍုင်ညးတအ် &quot;Cymru&quot; (ကမ်ရဳ) တုဲ၊ ကော် ဂကူညးတအ် &quot;Cymry&quot; ရ။ မအရေဝ်ဏအ်ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူ မအရေဝ် ဗရဳထောန်နစ် (Brythonic word) ''combrogi'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မိတ်သဟာဲ ကောန်ဍုင်တုပ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ညးမမံင် ပ္ဍဲတိဍာ်တုပ်&quot; ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Davies |first=J. |year=1994 |title=A History of Wales |publisher=Penguin Books |isbn=978-0140145816 |page=69}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် (History) ==
ဝင် ဍုင်ဝေလ် ဂှ် နွံကၠုင် နူကဵု ခေတ်တၟအ်တေအ်ရ။ ကောန်ဂကူ သေလ်တေတ် (Celts) တအ် ပြံင်လုပ်မံင်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်ပသဲရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၄၃ ကြဴခရေတ်၊ အေန်ပါယာ ရဝ်မ (Roman Empire) တအ် လုပ်သီကေတ် ဗြိတိန် တုဲ၊ ဝေလ် လေဝ် ဒးဒုင် ပကင်ရင် သၟဝ် ရဝ်မ လုကဴ ပွိုင် ၃၀၀ သၞာံ ပြင်ရ။ 
ကြဴနူ ရဝ်မ တအ် ဆုတ်တိတ်အာတုဲ၊ ဍုင်ဝေလ် ဂှ် ပါ်အာ ဍုင်ဨကရာဇ် ဍောတ်တ် နာနာ ဗီုကဵု Gwynedd ကဵု Powys ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၈၂ ဂှ် ဨကရာဇ် အင်္ဂလာန် အေတ်ဒဝပ် ပထမ (Edward I) လုပ်သီကေတ် ဍုင်ဝေလ် အလုံမွဲတုဲ၊ ကောန်သၟိင် အင်္ဂလာန် တအ်ဂှ် ကလိဂွံ ကဆံင်ယၟု &quot;Prince of Wales&quot; စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။ သၞောဝ် ပံင်ကောံ (Laws in Wales Acts 1535–1542) မကၠောန်ဗဒှ် နကဵု ဨကရာဇ် ဟေန်ရဳ အဋ္ဌမ (Henry VIII) မဒှ် ကောန်ဇာတ် ဂကူဝေလ်ဂှ်၊ ဖန်ကဵု ညံင် ဝေလ် ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ အင်္ဂလာန် ပေင်င်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Wales |url=https://www.bbc.co.uk/wales/history/ |publisher=BBC |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ဥတု (Geography and Climate) ==
ဍုင်ဝေလ် ဂှ် နွံကဵု ဇိုင်ၜဳ မဂၠိင် ၂,၇၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၁,၇၀၀ တိုင်) ရ။ လပါ်ဒေသ ဒဵု ကေုာံ တိသၠုင်တအ်ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန်တုဲ၊ ဒဵု မသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝေလ် ကေုာံ အင်္ဂလာန် ဂှ် ဒှ် ဒဵု '''သၞဝ်ဒန် (Snowdon / Yr Wyddfa)''' မနွံ သမၠုင် ၁,၀၈၅ မဳတာ (၃,၅၆၀ ပေ) ရ။ ဍုင်ဝေလ် နွံကဵု ဂြိုပ်ကောန်ဂကူ (National Parks) အဓိက ပိ ဒၞာဲ - 
* သၞဝ်ဒဝ်နဳယျာ (Snowdonia)
* ဗရဳကောန် ဗဳကောန် (Brecon Beacons / Bannau Brycheiniog)
* ပြင်ၜဳ ပေမ်ဗရုတ်ရှာဲ (Pembrokeshire Coast)

ဥတု ဝေလ် ဂှ် ဒှ် ဥတု ၜဳသမုဒ္ဒရာ (Maritime climate) တုဲ ဗြဲဂူဂၠိုင်၊ မုဟ်ကျာ ၜိုတ်ဒၟံင် အလုံမွဲသၞာံရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Geography of Wales |url=https://www.wales.com/about/geography |publisher=Welsh Government |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government) ==
ဍုင်ဝေလ် ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ (UK) တုဲ ညးတအ် ပတိုန်စၞး ပ္ဍဲကဵု ပါလဳမာန် ယူကေ ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၇၊ ညးဍုင်ကွာန် ဝေလ် တအ် သ္ပ သဘင်ဆန္ဒ (Referendum) သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ပါလဳမာန် အလဵုအသဳ ဇကုရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ညးတအ် နွံကဵု '''ပါလဳမာန် ဝေလ်''' မကော်စ '''Senedd Cymru''' မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင် ကာဒိဖ် ရ။ 
Senedd ဂှ် နွံကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သၞောဝ်ဥပဒေ မဆေင်ကဵု ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်စလောအ်ကွိင်ကွိုက်၊ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ တအ်ရ။ ဆဂး အဝဵု မဆေင်ကဵု ကာဍုင်သအာင် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် တအ်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် ဖိုဟ်ရ။ အလဵုအသဳ ဝေလ် (Welsh Government) ဂှ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဝန်ဇၞော် (First Minister) ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=How the Senedd works |url=https://senedd.wales/how-we-work/ |publisher=Senedd Cymru |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
ပ္ဍဲအခိင် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ကေုာံ ၂၀ တေအ်၊ ဍုင်ဝေလ် ဂှ် ဒှ် ဒေသ မတိတ် ချးတၟအ် (Coal) ကေုာံ ပသဲ (Iron) ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။ ဒေသ လပါ်သၠုင်ကျာ (South Wales Valleys) ဂှ် ဒှ် ဒတန် ရုင်စက် ဇၞော်မောဝ်အိုတ်ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ တုဲ ကမၠောန် ခါဲချးတၟအ်တအ်ဂှ် အိုတ်အာတုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဝေလ် ပြံင်လှာဲကၠုင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ကဏ္ဍ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဝေလ် လၟုဟ်
|-
! ကဏ္ဍ 
! ပရေင်ချဳဒရိုင် အဓိက
! ဇမၞော်မောဝ် လၟုဟ်
|-
| '''ကဏ္ဍ သေဝါ (Services)''' || ပရေင်သြန်၊ ရုင်အလဵုအသဳ၊ တက္ကသိုလ်၊ ပရေင်ထတ်ယုက်။ || ဒှ် ကဏ္ဍ ဇၞော်အိုတ် မပါလုပ် ၜိုတ် ၇၅% ဂျဳဒဳပဳ။
|-
| '''ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် (Manufacturing)''' || ကွတ်စက်၊ လျပ်စစ်၊ ပရေင်ကၠောန် က္ၜင်ကျာ ကေုာံ ကွဳစက်။ || နွံဒၟံင် ၜိုတ် ၁၅%၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဒေသ သၠုင်ကျာ ကေုာံ သၟဝ်ကျာ။
|-
| '''ပရေင်တဵုလွဳ (Agriculture)''' || လွဳ သဵု၊ ဂၠဴ၊ ကေုာံ တဵုလွဳ သြောအ်။ || လၟိဟ်မၞိဟ် စကာ အောန်ကီုလေဝ်၊ သွက် ရးမံင်ဂှ် ကိစ္စဇၞော်လောန်။
|-
| '''ပရေင်ကဝါ် (Tourism)''' || ပြင်ၜဳ၊ ဍုင်ကျာ် သဘာဝ၊ ဂြိုပ်ကောန်ဂကူ၊ ကေုာံ နန်တြေံဂမၠိုင်။ || သြန်လုပ် လၟေင်သၞာံ ဂၠိုင်မံင် ဗွဲမလောန်။
|}
&lt;ref&gt;{{cite web |title=Welsh economy |url=https://gov.wales/statistics-and-research/welsh-economy-in-numbers |publisher=Welsh Government |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Education and Healthcare) ==
သၞောတ်ဝ် ပရေင်ထတ်ယုက် ယူကေ မကော်စ NHS (National Health Service) ဂှ် ညးမခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ် ဒှ် ကောန်ဂကူ ဝေလ် မနွံယၟု '''Aneurin Bevan''' (အာနဳယျုရေန် ဗဳဗာန်) ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး သၞောတ်ဝ် NHS Wales ဂှ် ဒှ် အလဵုအသဳ ဝေလ် တအ် အုပ်ဓုပ်လဝ်ရ။ 
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာမ္ဂး၊ ကွးဘာ အလုံဍုင်ဝေလ် သီုဖအိုတ် သ္ဒးဗတောန် ဘာသာဝေလ် စဵုကဵု အာယုက် ၁၆ သၞာံရ။ တက္ကသိုလ် မပြာကတ်တအ်ဂှ် ဒှ် တက္ကသိုလ် ကာဒိဖ် (Cardiff University)၊ တက္ကသိုလ် သွောန်သဳ (Swansea University) ကေုာံ တက္ကသိုလ် အာဗါရေတ်သဝိတ် (Aberystwyth University) တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=NHS Wales History |url=https://www.wales.nhs.uk/nhswalesaboutus/history |publisher=NHS Wales |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ မၞိဟ် ကေုာံ ဘာသာစကား (Demographics and Language) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=F1eK_2V1E9k ပရူ ဍုင်ဝေလ် ကေုာံ အရေဝ်ဝေလ် ပ္ဍဲ YouTube]

ဍုင်ဝေလ် နွံ လၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၃.၁ ပြကောဋိကိုဋ် တုဲ ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ လပါ်သၠုင်ကျာ ညောန်ကဵု ကာဒိဖ် ရ။ 
အရာမပြာကတ်အိုတ် သွက် ဂကူဝေလ် ဂှ် ဒှ် '''ဘာသာဝေလ် (Welsh language)''' ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် ဘာသာစကား သေလ်တေတ် (Celtic language) မွဲတုဲ၊ နွံ မၞိဟ်မဟီုအရေဝ်ဏအ် ၜိုတ် ၅၃၈,၀၀၀ တၠ (ၜိုတ် ၁၇.၈% ညးဍုင်ကွာန်) ရ။ အလဵုအသဳ ဝေလ် ဖျေဟ်လဝ် တင်ရန်တၟအ် ညံင် လၟိဟ် ညးမဟီု ဘာသာဝေလ် ဂွံစိုပ် ၁ ပြကောဋိကိုဋ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၅၀ ရ။ ဇၟာပ် စၟတ်သမ္တီ ဂၠံင် ကေုာံ ရုင်အလဵုအသဳ သီုဖအိုတ်ဂှ် စကာလဝ် သီု ဘာသာအင်္ဂလိက် ကေုာံ ဝေလ် (Bilingual) ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Welsh language data from the Annual Population Survey |url=https://gov.wales/welsh-language-data-annual-population-survey |publisher=Welsh Government |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ယေန်သၞာင် (Culture and Arts) ==
ဍုင်ဝေလ် ဂှ် မၞိဟ်တအ် သမ္တီလဝ် နဒဒှ် '''&quot;တိဍာ် ဒွက်&quot; (Land of Song)''' ရ။ ကောန်ဂကူ ဝေလ် တအ် နွံကဵု အခိုက်ကၞာ ဒယှ်ေဒွက် ဂကောံ (Male voice choirs) မပြာကတ်ရ။ 
* '''Eisteddfod (အာဲသတေဒ်ဖောတ်):''' ဂှ် ဒှ် သဘင် ပရေင်ယေန်သၞာင် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ၊ မကၠောန်ဗဒှ် လၟေင်သၞာံ သွက်ဂွံ ပြိုင်ပကာန် ဒွက်၊ လိက်ကဗျ၊ ကေုာံ လှ်ေ အခိုက်ကၞာ နကဵု ဘာသာဝေလ် သၟးရ။
* '''ဒဏ္ဍာရဳ:''' ပရူ သၟိင်အာသာ (King Arthur) ကေုာံ လိက်ဝင် Mabinogion တအ်ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ဒဏ္ဍာရဳ ဝေလ် ရ။ 
* '''သင်္ကေတ:''' သင်္ကေတ ကောန်ဂကူဂှ် ဒှ် နဂါးဗကေတ် (Red Dragon / Y Ddraig Goch) မနွံ ပ္ဍဲ လ္တူ အလာံ ကေုာံ ပ္ကဴ Leek ကဵု Daffodil တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Culture and traditions |url=https://www.wales.com/about/culture |publisher=Wales.com |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ကွတ်ပညာ ကေုာံ ဇမၞော်မောဝ် (Science and Innovation) ==
ၜိုန်ရ ဍုင်ဝေလ် ဂှ် ဍောတ်ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ တၟေင်တၟေင် နွံရ။ အစာသိပ္ပံ ဝေလ် ဗီုကဵု William Grove (ညးမခၞံဗဒှ် Fuel cell ကိုပ်ကၠာအိုတ်) ကေုာံ Alfred Russel Wallace (ညးမခၞံဗဒှ် သီအဝ်ရဳ ပြံင်လှာဲဇၞော်မောဝ် တုပ်ကဵု Charles Darwin) တအ် ပြာကတ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဍုင်ဝေလ် ဂှ် စွံအာရီု လ္တူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒြဟတ် မဟွံအိုတ်သက္ကန် (Renewable energy) ဗီုကဵု ဒြဟတ်ကျာ ကေုာံ ဒြဟတ်လပှ်ဍာ် ရ&lt;ref&gt;{{cite news |title=Wales' contribution to science |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-20150916 |newspaper=BBC News |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ ပရေင်ဝေင်ပြိုင် (Sports) ==
ပရေင်ဝေင်ပြိုင် မပြာကတ်အိုတ် ကေုာံ မဒှ် သင်္ကေတ ကောန်ဂကူ ပ္ဍဲ ဍုင်ဝေလ် ဂှ် ဒှ် '''ရက်ဗဳ (Rugby Union)''' ရ။ ဂကောံရက်ဗဳ ကောန်ဂကူ ဝေလ် ဂှ် ကလိဂွံလဝ် ပရေင်အံင်ဇၞး ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ပြိုင်ပကာန် Six Nations ရ။ ကလာပ် ဝေင်ပြိုင် ဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒှ် Millennium Stadium (လၟုဟ် Principality Stadium) မနွံ ပ္ဍဲ ကာဒိဖ် ရ။ 
ပါဲနူဂှ်တုဲ ပရေင်ဝေင်ပြိုင် ဇိုင် (Football) လေဝ် ပြာကတ်ကၠုင်တုဲ၊ ကွးဝေင် ဗီုကဵု Gareth Bale (ဂါရတ် ဗေလ်) ကေုာံ Ryan Giggs (ရုင်ယျာန် ဂေက်) တအ်ဂှ် ဒှ် ကွးဝေင် ဂၠးကဝ် ဒယှ်တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sport in Wales |url=https://www.wru.wales/ |publisher=Welsh Rugby Union |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ
|title = ဍုင် ကေုာံ ဒေသ ပ္ဍဲ [[ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]] (United Kingdom)
|listclass = hlist
|list1 =
* '''ဍုင်အဓိက (Countries):''' [[အင်္ဂလာန်]] (England)
* [[သကတ်လာန်]] (Scotland)
* [[ဝေလ်]] (Wales)
* [[အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ]] (Northern Ireland)
|list2 =
* '''ဍုင်ဇၞော်:''' [[လာန်ဒါန်]]
* [[အေဒင်ဗာရာ]]
* [[ကာဒိဖ်]]
* [[ဗေလ်ဖာတ်]]
|list3 =
* '''သင်္ကေတ:''' [[အလာံ ယူကေ]]
* [[Senedd Cymru]]
* [[ဘာသာဝေလ်]]
}}

[[Category:ဝေလ်]]
[[Category:ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]]
[[Category:ဍုင် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]]
[[Category:ဒေသ သေလ်တေတ်]]</text>
      <sha1>h98yh6kkxq0dbhet31hubqz3s7xcopm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55465</id>
      <parentid>55464</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T08:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ဝေလ]] ဇရေင် [[ဝေလ်]]: typo</comment>
      <origin>55464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21296" sha1="h98yh6kkxq0dbhet31hubqz3s7xcopm" xml:space="preserve">'''ဝေလ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Wales|Wales]]; ဘာသာဝေလ်: Cymru [ˈkəm.rɨ] (ကမ်ရဳ)) ဂှ် ဒှ် ဍုင်မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု [[ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]] (United Kingdom) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲလပါ်ဗမံက်မ္ဂး ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကု [[အင်္ဂလာန်]] (England)၊ လပါ်သၟဝ်ကျာ ကေုာံ ပလိုတ်မ္ဂး ခြာဒၟံင် ၜဳအာဲယျာလာန် (Irish Sea) ကေုာံ လပါ်သၠုင်ကျာမ္ဂး နွံကဵု ပြင်ၜဳ ဗရဳသတဝ် (Bristol Channel) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ် ဍုင်ဝေလ် နွံ ၃.၁ ပြကောဋိကိုဋ် တုဲ ဇမၞော်သမၠဲတိ နွံ ၂၀,၇၇၉ စတုရံကဳလဝ်မဳတာ (၈,၀၂၃ စတုရံတိုင်) ရ။ ဍုင်ဝေလ်ဂှ် နွံကဵု ဇိုင်ၜဳ မဂၠိင်လောန်တုဲ ဒေသတိဍာ် ဍေဟ်ဂှ် လပါ်ဂၠိုင် ဒှ် ဒေသဒဵု မပ္တံကဵု ဒဵု သၞဝ်ဒဝ်နဳယျာ (Snowdonia) ရ။ မြုင်ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ဍုင်ဇၞော်ဂှ် ဒှ် ဍုင် [[ကာဒိဖ်]] (Cardiff) ရ။ ဍုင်ဝေလ်ဂှ် နွံကဵု အခိုက်ကၞာ၊ ဝင်၊ ကေုာံ ဘာသာစကား အလဵုဇကု မတၞဟ်ခြာ နူကဵု ဍုင်တၞဟ် ပ္ဍဲကဵု ဗြိတိန် ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ဝေလ် (Wales / Cymru)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Flag of Wales.svg|150px|အလာံ ဝေလ်]]&lt;br/&gt;''[[အလာံ ဍုင်ဝေလ်]]''
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Wales in the UK and Europe.svg|250px|ဒၞာဲဍုင်ဝေလ်]]&lt;br/&gt;''ဒၞာဲဍုင်ဝေလ် ပ္ဍဲ ယူကေ ကေုာံ ဥရဝ်ပ''
|-
! ဍုင်ဇၞော်
| [[ကာဒိဖ်]] (Cardiff)
|-
! ဘာသာစကား ရုင်
| ဘာသာအင်္ဂလိက်၊ ဘာသာဝေလ် (Welsh)
|-
! ဂကူ
| ဝေလ် (Welsh)
|-
! သၟိင်တၠ (Monarch)
| [[w:Charles III|ချားလ် တတိယ]] (Charles III)
|-
! ဝန်ဇၞော် (First Minister)
| ဗံင် ၈က်တေန် (Vaughan Gething)
|-
! ပါလဳမာန်
| ပါလဳမာန် ဝေလ် (Senedd)
|-
! ဇမၞော်သမၠဲ
| ၂၀,၇၇၉ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ (၂၁ ဍုင်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဥရဝ်ပ)
|-
! လၟိဟ်မၞိဟ် (၂၀၂၁)
| ၃,၁၀၇,၅၀၀ &lt;ref&gt;{{cite web |title=Population and household estimates, Wales: Census 2021 |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/populationandhouseholdestimateswales/census2021 |publisher=Office for National Statistics |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;
|-
! သြန်စကာ
| ပံင်သတာလင် (Pound sterling - GBP)
|}

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ နိရုတ္တိ (Introduction and Etymology) ==
ယၟု အင်္ဂလိက် &quot;Wales&quot; (ဝေလ်) ကေုာံ ယၟု &quot;Welsh&quot; တအ်ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု မအရေဝ် ပရဝ်တဝ်-ဂျာမာန် (Proto-Germanic word) ''Walhaz'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ကောန်ဍုင်သအာင်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ညးမဟီုအရေဝ် ရဝ်မာန်-သေလ်တေတ် (Romanized Celt)&quot; ရ။ ကောန်ဂကူ အင်္ဂလဝ်-သေက်သန် တအ် စကာ မအရေဝ်ဏအ် သွက်ဂွံ ကော် ကောန်ဒေသ ဗြိတိန် တြေံတအ်ရ။ ဆဂး ကောန်ဂကူ ဝေလ် တအ် အလဵုဇကုဂှ် ညးတအ် ကော် ဍုင်ညးတအ် &quot;Cymru&quot; (ကမ်ရဳ) တုဲ၊ ကော် ဂကူညးတအ် &quot;Cymry&quot; ရ။ မအရေဝ်ဏအ်ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူ မအရေဝ် ဗရဳထောန်နစ် (Brythonic word) ''combrogi'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မိတ်သဟာဲ ကောန်ဍုင်တုပ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ညးမမံင် ပ္ဍဲတိဍာ်တုပ်&quot; ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Davies |first=J. |year=1994 |title=A History of Wales |publisher=Penguin Books |isbn=978-0140145816 |page=69}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် (History) ==
ဝင် ဍုင်ဝေလ် ဂှ် နွံကၠုင် နူကဵု ခေတ်တၟအ်တေအ်ရ။ ကောန်ဂကူ သေလ်တေတ် (Celts) တအ် ပြံင်လုပ်မံင်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်ပသဲရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၄၃ ကြဴခရေတ်၊ အေန်ပါယာ ရဝ်မ (Roman Empire) တအ် လုပ်သီကေတ် ဗြိတိန် တုဲ၊ ဝေလ် လေဝ် ဒးဒုင် ပကင်ရင် သၟဝ် ရဝ်မ လုကဴ ပွိုင် ၃၀၀ သၞာံ ပြင်ရ။ 
ကြဴနူ ရဝ်မ တအ် ဆုတ်တိတ်အာတုဲ၊ ဍုင်ဝေလ် ဂှ် ပါ်အာ ဍုင်ဨကရာဇ် ဍောတ်တ် နာနာ ဗီုကဵု Gwynedd ကဵု Powys ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၈၂ ဂှ် ဨကရာဇ် အင်္ဂလာန် အေတ်ဒဝပ် ပထမ (Edward I) လုပ်သီကေတ် ဍုင်ဝေလ် အလုံမွဲတုဲ၊ ကောန်သၟိင် အင်္ဂလာန် တအ်ဂှ် ကလိဂွံ ကဆံင်ယၟု &quot;Prince of Wales&quot; စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။ သၞောဝ် ပံင်ကောံ (Laws in Wales Acts 1535–1542) မကၠောန်ဗဒှ် နကဵု ဨကရာဇ် ဟေန်ရဳ အဋ္ဌမ (Henry VIII) မဒှ် ကောန်ဇာတ် ဂကူဝေလ်ဂှ်၊ ဖန်ကဵု ညံင် ဝေလ် ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ အင်္ဂလာန် ပေင်င်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Wales |url=https://www.bbc.co.uk/wales/history/ |publisher=BBC |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ဥတု (Geography and Climate) ==
ဍုင်ဝေလ် ဂှ် နွံကဵု ဇိုင်ၜဳ မဂၠိင် ၂,၇၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၁,၇၀၀ တိုင်) ရ။ လပါ်ဒေသ ဒဵု ကေုာံ တိသၠုင်တအ်ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန်တုဲ၊ ဒဵု မသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝေလ် ကေုာံ အင်္ဂလာန် ဂှ် ဒှ် ဒဵု '''သၞဝ်ဒန် (Snowdon / Yr Wyddfa)''' မနွံ သမၠုင် ၁,၀၈၅ မဳတာ (၃,၅၆၀ ပေ) ရ။ ဍုင်ဝေလ် နွံကဵု ဂြိုပ်ကောန်ဂကူ (National Parks) အဓိက ပိ ဒၞာဲ - 
* သၞဝ်ဒဝ်နဳယျာ (Snowdonia)
* ဗရဳကောန် ဗဳကောန် (Brecon Beacons / Bannau Brycheiniog)
* ပြင်ၜဳ ပေမ်ဗရုတ်ရှာဲ (Pembrokeshire Coast)

ဥတု ဝေလ် ဂှ် ဒှ် ဥတု ၜဳသမုဒ္ဒရာ (Maritime climate) တုဲ ဗြဲဂူဂၠိုင်၊ မုဟ်ကျာ ၜိုတ်ဒၟံင် အလုံမွဲသၞာံရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Geography of Wales |url=https://www.wales.com/about/geography |publisher=Welsh Government |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government) ==
ဍုင်ဝေလ် ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ (UK) တုဲ ညးတအ် ပတိုန်စၞး ပ္ဍဲကဵု ပါလဳမာန် ယူကေ ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၇၊ ညးဍုင်ကွာန် ဝေလ် တအ် သ္ပ သဘင်ဆန္ဒ (Referendum) သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ပါလဳမာန် အလဵုအသဳ ဇကုရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ညးတအ် နွံကဵု '''ပါလဳမာန် ဝေလ်''' မကော်စ '''Senedd Cymru''' မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင် ကာဒိဖ် ရ။ 
Senedd ဂှ် နွံကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သၞောဝ်ဥပဒေ မဆေင်ကဵု ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်စလောအ်ကွိင်ကွိုက်၊ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ တအ်ရ။ ဆဂး အဝဵု မဆေင်ကဵု ကာဍုင်သအာင် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် တအ်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် ဖိုဟ်ရ။ အလဵုအသဳ ဝေလ် (Welsh Government) ဂှ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဝန်ဇၞော် (First Minister) ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=How the Senedd works |url=https://senedd.wales/how-we-work/ |publisher=Senedd Cymru |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
ပ္ဍဲအခိင် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ကေုာံ ၂၀ တေအ်၊ ဍုင်ဝေလ် ဂှ် ဒှ် ဒေသ မတိတ် ချးတၟအ် (Coal) ကေုာံ ပသဲ (Iron) ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။ ဒေသ လပါ်သၠုင်ကျာ (South Wales Valleys) ဂှ် ဒှ် ဒတန် ရုင်စက် ဇၞော်မောဝ်အိုတ်ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ တုဲ ကမၠောန် ခါဲချးတၟအ်တအ်ဂှ် အိုတ်အာတုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဝေလ် ပြံင်လှာဲကၠုင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ကဏ္ဍ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဝေလ် လၟုဟ်
|-
! ကဏ္ဍ 
! ပရေင်ချဳဒရိုင် အဓိက
! ဇမၞော်မောဝ် လၟုဟ်
|-
| '''ကဏ္ဍ သေဝါ (Services)''' || ပရေင်သြန်၊ ရုင်အလဵုအသဳ၊ တက္ကသိုလ်၊ ပရေင်ထတ်ယုက်။ || ဒှ် ကဏ္ဍ ဇၞော်အိုတ် မပါလုပ် ၜိုတ် ၇၅% ဂျဳဒဳပဳ။
|-
| '''ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် (Manufacturing)''' || ကွတ်စက်၊ လျပ်စစ်၊ ပရေင်ကၠောန် က္ၜင်ကျာ ကေုာံ ကွဳစက်။ || နွံဒၟံင် ၜိုတ် ၁၅%၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဒေသ သၠုင်ကျာ ကေုာံ သၟဝ်ကျာ။
|-
| '''ပရေင်တဵုလွဳ (Agriculture)''' || လွဳ သဵု၊ ဂၠဴ၊ ကေုာံ တဵုလွဳ သြောအ်။ || လၟိဟ်မၞိဟ် စကာ အောန်ကီုလေဝ်၊ သွက် ရးမံင်ဂှ် ကိစ္စဇၞော်လောန်။
|-
| '''ပရေင်ကဝါ် (Tourism)''' || ပြင်ၜဳ၊ ဍုင်ကျာ် သဘာဝ၊ ဂြိုပ်ကောန်ဂကူ၊ ကေုာံ နန်တြေံဂမၠိုင်။ || သြန်လုပ် လၟေင်သၞာံ ဂၠိုင်မံင် ဗွဲမလောန်။
|}
&lt;ref&gt;{{cite web |title=Welsh economy |url=https://gov.wales/statistics-and-research/welsh-economy-in-numbers |publisher=Welsh Government |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Education and Healthcare) ==
သၞောတ်ဝ် ပရေင်ထတ်ယုက် ယူကေ မကော်စ NHS (National Health Service) ဂှ် ညးမခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ် ဒှ် ကောန်ဂကူ ဝေလ် မနွံယၟု '''Aneurin Bevan''' (အာနဳယျုရေန် ဗဳဗာန်) ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး သၞောတ်ဝ် NHS Wales ဂှ် ဒှ် အလဵုအသဳ ဝေလ် တအ် အုပ်ဓုပ်လဝ်ရ။ 
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာမ္ဂး၊ ကွးဘာ အလုံဍုင်ဝေလ် သီုဖအိုတ် သ္ဒးဗတောန် ဘာသာဝေလ် စဵုကဵု အာယုက် ၁၆ သၞာံရ။ တက္ကသိုလ် မပြာကတ်တအ်ဂှ် ဒှ် တက္ကသိုလ် ကာဒိဖ် (Cardiff University)၊ တက္ကသိုလ် သွောန်သဳ (Swansea University) ကေုာံ တက္ကသိုလ် အာဗါရေတ်သဝိတ် (Aberystwyth University) တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=NHS Wales History |url=https://www.wales.nhs.uk/nhswalesaboutus/history |publisher=NHS Wales |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ မၞိဟ် ကေုာံ ဘာသာစကား (Demographics and Language) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=F1eK_2V1E9k ပရူ ဍုင်ဝေလ် ကေုာံ အရေဝ်ဝေလ် ပ္ဍဲ YouTube]

ဍုင်ဝေလ် နွံ လၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၃.၁ ပြကောဋိကိုဋ် တုဲ ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ လပါ်သၠုင်ကျာ ညောန်ကဵု ကာဒိဖ် ရ။ 
အရာမပြာကတ်အိုတ် သွက် ဂကူဝေလ် ဂှ် ဒှ် '''ဘာသာဝေလ် (Welsh language)''' ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် ဘာသာစကား သေလ်တေတ် (Celtic language) မွဲတုဲ၊ နွံ မၞိဟ်မဟီုအရေဝ်ဏအ် ၜိုတ် ၅၃၈,၀၀၀ တၠ (ၜိုတ် ၁၇.၈% ညးဍုင်ကွာန်) ရ။ အလဵုအသဳ ဝေလ် ဖျေဟ်လဝ် တင်ရန်တၟအ် ညံင် လၟိဟ် ညးမဟီု ဘာသာဝေလ် ဂွံစိုပ် ၁ ပြကောဋိကိုဋ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၅၀ ရ။ ဇၟာပ် စၟတ်သမ္တီ ဂၠံင် ကေုာံ ရုင်အလဵုအသဳ သီုဖအိုတ်ဂှ် စကာလဝ် သီု ဘာသာအင်္ဂလိက် ကေုာံ ဝေလ် (Bilingual) ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Welsh language data from the Annual Population Survey |url=https://gov.wales/welsh-language-data-annual-population-survey |publisher=Welsh Government |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ယေန်သၞာင် (Culture and Arts) ==
ဍုင်ဝေလ် ဂှ် မၞိဟ်တအ် သမ္တီလဝ် နဒဒှ် '''&quot;တိဍာ် ဒွက်&quot; (Land of Song)''' ရ။ ကောန်ဂကူ ဝေလ် တအ် နွံကဵု အခိုက်ကၞာ ဒယှ်ေဒွက် ဂကောံ (Male voice choirs) မပြာကတ်ရ။ 
* '''Eisteddfod (အာဲသတေဒ်ဖောတ်):''' ဂှ် ဒှ် သဘင် ပရေင်ယေန်သၞာင် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ၊ မကၠောန်ဗဒှ် လၟေင်သၞာံ သွက်ဂွံ ပြိုင်ပကာန် ဒွက်၊ လိက်ကဗျ၊ ကေုာံ လှ်ေ အခိုက်ကၞာ နကဵု ဘာသာဝေလ် သၟးရ။
* '''ဒဏ္ဍာရဳ:''' ပရူ သၟိင်အာသာ (King Arthur) ကေုာံ လိက်ဝင် Mabinogion တအ်ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ဒဏ္ဍာရဳ ဝေလ် ရ။ 
* '''သင်္ကေတ:''' သင်္ကေတ ကောန်ဂကူဂှ် ဒှ် နဂါးဗကေတ် (Red Dragon / Y Ddraig Goch) မနွံ ပ္ဍဲ လ္တူ အလာံ ကေုာံ ပ္ကဴ Leek ကဵု Daffodil တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Culture and traditions |url=https://www.wales.com/about/culture |publisher=Wales.com |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ကွတ်ပညာ ကေုာံ ဇမၞော်မောဝ် (Science and Innovation) ==
ၜိုန်ရ ဍုင်ဝေလ် ဂှ် ဍောတ်ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ တၟေင်တၟေင် နွံရ။ အစာသိပ္ပံ ဝေလ် ဗီုကဵု William Grove (ညးမခၞံဗဒှ် Fuel cell ကိုပ်ကၠာအိုတ်) ကေုာံ Alfred Russel Wallace (ညးမခၞံဗဒှ် သီအဝ်ရဳ ပြံင်လှာဲဇၞော်မောဝ် တုပ်ကဵု Charles Darwin) တအ် ပြာကတ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဍုင်ဝေလ် ဂှ် စွံအာရီု လ္တူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒြဟတ် မဟွံအိုတ်သက္ကန် (Renewable energy) ဗီုကဵု ဒြဟတ်ကျာ ကေုာံ ဒြဟတ်လပှ်ဍာ် ရ&lt;ref&gt;{{cite news |title=Wales' contribution to science |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-20150916 |newspaper=BBC News |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ ပရေင်ဝေင်ပြိုင် (Sports) ==
ပရေင်ဝေင်ပြိုင် မပြာကတ်အိုတ် ကေုာံ မဒှ် သင်္ကေတ ကောန်ဂကူ ပ္ဍဲ ဍုင်ဝေလ် ဂှ် ဒှ် '''ရက်ဗဳ (Rugby Union)''' ရ။ ဂကောံရက်ဗဳ ကောန်ဂကူ ဝေလ် ဂှ် ကလိဂွံလဝ် ပရေင်အံင်ဇၞး ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ပြိုင်ပကာန် Six Nations ရ။ ကလာပ် ဝေင်ပြိုင် ဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒှ် Millennium Stadium (လၟုဟ် Principality Stadium) မနွံ ပ္ဍဲ ကာဒိဖ် ရ။ 
ပါဲနူဂှ်တုဲ ပရေင်ဝေင်ပြိုင် ဇိုင် (Football) လေဝ် ပြာကတ်ကၠုင်တုဲ၊ ကွးဝေင် ဗီုကဵု Gareth Bale (ဂါရတ် ဗေလ်) ကေုာံ Ryan Giggs (ရုင်ယျာန် ဂေက်) တအ်ဂှ် ဒှ် ကွးဝေင် ဂၠးကဝ် ဒယှ်တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sport in Wales |url=https://www.wru.wales/ |publisher=Welsh Rugby Union |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ
|title = ဍုင် ကေုာံ ဒေသ ပ္ဍဲ [[ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]] (United Kingdom)
|listclass = hlist
|list1 =
* '''ဍုင်အဓိက (Countries):''' [[အင်္ဂလာန်]] (England)
* [[သကတ်လာန်]] (Scotland)
* [[ဝေလ်]] (Wales)
* [[အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ]] (Northern Ireland)
|list2 =
* '''ဍုင်ဇၞော်:''' [[လာန်ဒါန်]]
* [[အေဒင်ဗာရာ]]
* [[ကာဒိဖ်]]
* [[ဗေလ်ဖာတ်]]
|list3 =
* '''သင်္ကေတ:''' [[အလာံ ယူကေ]]
* [[Senedd Cymru]]
* [[ဘာသာဝေလ်]]
}}

[[Category:ဝေလ်]]
[[Category:ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]]
[[Category:ဍုင် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]]
[[Category:ဒေသ သေလ်တေတ်]]</text>
      <sha1>h98yh6kkxq0dbhet31hubqz3s7xcopm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝေလ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11299</id>
    <redirect title="ဝေလ်" />
    <revision>
      <id>55466</id>
      <timestamp>2026-06-23T08:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ဝေလ]] ဇရေင် [[ဝေလ်]]: typo</comment>
      <origin>55466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="asculadn767fmlp44fbdnboix2lpsj6" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ဝေလ်]]</text>
      <sha1>asculadn767fmlp44fbdnboix2lpsj6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11300</id>
    <revision>
      <id>55468</id>
      <timestamp>2026-06-23T08:16:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Northern Ireland|Northern Ireland]]; ဘာသာအာဲရဳသ်: Tuaisceart Éireann; ဘာသာအာလ်သတာသကတ်: Norlin Airlann) ဂှ် ဒှ် ဍုင် (ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေသ / ရး) မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဨကရာဇ...&quot;</comment>
      <origin>55468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23196" sha1="rfyxc748vm3xlwsuoy1zep9cbp1k4g0" xml:space="preserve">'''အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Northern Ireland|Northern Ireland]]; ဘာသာအာဲရဳသ်: Tuaisceart Éireann; ဘာသာအာလ်သတာသကတ်: Norlin Airlann) ဂှ် ဒှ် ဍုင် (ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေသ / ရး) မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု [[ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]] (United Kingdom) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဂှ် နွံလပါ် သၟဝ်ကျာ-ဗမံက် ပ္ဍဲကဵု တကအ် အာဲယျာလာန် (Island of Ireland) တုဲ ပ္ဍဲလပါ်သၠုင်ကျာ ကေုာံ ပလိုတ်ဂှ် ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကု [[သမ္မတ ဍုင်အာဲယျာလာန်]] (Republic of Ireland) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ် အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ နွံ ၁.၉ ပြကောဋိကိုဋ် တုဲ ဍေဟ်ဂှ် ပါလုပ် ၜိုတ် ၃% ရက္ခိုင် ညးဍုင်ကွာန် အလုံ ယူကေ သီုဖအိုတ်ရ။ ဍုင်ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ မြုင်ဇၞော်ဂှ် ဒှ် ဍုင် [[ဗေလ်ဖာတ်]] (Belfast) ရ။ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၁ ကြဴနူကဵု ပရေင်ပါ်ကရေက် ဍုင်အာဲယျာလာန် (Partition of Ireland) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဂှ် နွံကဵု ဝင် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဘာသာ မဇြိုဟ်နက်တုဲ လၟုဟ်မ္ဂး ညးတအ် အုပ်ဓုပ်ဒၟံင် နကဵု သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပါ်ပရအ် အဝဵု (Power-sharing) အကြာ ဂကောံနာနာရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (Northern Ireland)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Northern Ireland in the United Kingdom (+BO).svg|250px|ဒၞာဲအာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ]]&lt;br/&gt;''ဒၞာဲအာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ပ္ဍဲ ယူကေ ကေုာံ ဥရဝ်ပ''
|-
! ဍုင်ဇၞော်
| [[ဗေလ်ဖာတ်]] (Belfast)
|-
! ဘာသာစကား ရုင်
| ဘာသာအင်္ဂလိက်၊ ဘာသာအာဲရဳသ် (Irish)၊ အာလ်သတာ သကတ် (Ulster Scots)
|-
! ဂကူ / စၟတ်သမ္တီ
| ဗြိတိန်၊ အာဲရဳသ်၊ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ
|-
! သၟိင်တၠ (Monarch)
| [[w:Charles III|ချားလ် တတိယ]] (Charles III)
|-
! ဝန်ဇၞော်
| မဳရှဲ အဝ်နဳလ် (Michelle O'Neill)
|-
! ဒု-ဝန်ဇၞော်
| အေမ္မာ လိတ်တေလ်-ပေင်ဂေလဳ (Emma Little-Pengelly)
|-
! ပါလဳမာန်
| အသေမ်ဗလဳ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (Northern Ireland Assembly)
|-
! ဇမၞော်သမၠဲ
| ၁၄,၁၃၀ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ (၅,၄၅၆ စတုရံတိုင်)
|-
! လၟိဟ်မၞိဟ် (၂၀၂၁)
| ၁,၉၀၃,၁၀၀ &lt;ref&gt;{{cite web |title=Census 2021 main statistics for Northern Ireland |url=https://www.nisra.gov.uk/statistics/census/2021-census |publisher=Northern Ireland Statistics and Research Agency |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;
|-
! သြန်စကာ
| ပံင်သတာလင် (Pound sterling - GBP)
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် ဒှ် ဒေသ မနွံကဵု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Identity) ကေုာံ ဝင် မသၠုက်နှဴလောန်ရ။ ညးဍုင်ကွာန်လ္ၚဵု မဒှ် ကောန်ဂကူ ပရဝ်တေတ်သတာန် (Protestants) ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စၟတ်သမ္တီ ဇကု နဒဒှ် &quot;ဗြိတိန်&quot; (British) တုဲ မိက်ဂွံ ဆက်ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ ရ (ညးတအ်ဂှ် Unionists ဂး)။ ညးလ္ၚဵု မဒှ် ကောန်ဂကူ ကာတ္တလေတ် (Catholics) ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စၟတ်သမ္တီ ဇကု နဒဒှ် &quot;အာဲရဳသ်&quot; (Irish) တုဲ မိက်ဂွံ ပံင်ကောံ ကု သမ္မတ ဍုင်အာဲယျာလာန် ရ (ညးတအ်ဂှ် Nationalists ဂး)။ ဟိုတ်နူ လညာတ် တၞဟ်ခြာဏအ်တုဲ၊ ဍုင်ဏအ် သ္ဒးတတ်ကၠောအ်လဝ် ခေတ်ပရေင်ကလိုက်ကမဵု မဇၞော်ကဵုဒြဟတ် မကော်စ &quot;The Troubles&quot; လုကဴ ပွိုင် ၃၀ သၞာံ ပြင်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=McKittrick |first=D. |last2=McVea |first2=D. |year=2001 |title=Making Sense of the Troubles |publisher=Penguin Books |isbn=978-0141003054}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် (History) ==
ဝင် အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် စတမ် ပြာကတ်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၁ ကာလ အလဵုအသဳ ဗြိတိန် ခၞံဗဒှ် သၞောဝ် &quot;Government of Ireland Act 1920&quot; ရ။ သၞောဝ်ဏအ် ပါ်ကရေက်ထောအ် တကအ် အာဲယျာလာန် ၜါကရေက်ရ- အာဲယျာလာန်သၠုင်ကျာ (မကလိဂွံ ဍုင်ဗၠးၜး ဗွဲကြဴ) ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (မဆက်တန်တဴ သၟဝ် ယူကေ)။ 

* '''The Troubles (၁၉၆၀ တအ် - ၁၉၉၈):''' ပ္ဍဲကၞောတ် သၞာံ ၁၉၆၀ တအ်ဂှ် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် လွပ်လွဟ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် အကြာ ဂကောံ Unionists ကဵု Nationalists ရ။ ဒပ်ပၞာန် ယူကေ၊ ဂကောံသပုန် ဗီုကဵု IRA (Irish Republican Army) ကေုာံ ဂကောံသပုန် လပါ် Unionist တအ် ပွန်ပန် ရေင်သကအ်တုဲ မၞိဟ် ၃,၅၀၀ ပြင် ဒးချိုတ်အာရ။
* '''Good Friday Agreement (၁၉၉၈):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၈ ဂိတုဨပြဳ ဂှ် ညးတအ် ထပက်စၟတ်တဲ တင်လတုပ်စိုတ် သိုက် သောကြာ (Good Friday Agreement) တုဲ ပရေင်ပွန်ပန်တအ်ဂှ် အိုတ်အာတုဲ၊ ဒက်ပတန်ကၠုင် အလဵုအသဳ ပါ်ပရအ်အဝဵု ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Coogan |first=T. P. |year=2002 |title=The Troubles: Ireland's Ordeal 1966-1996 and the Search for Peace |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0312294182}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ဥတု (Geography and Climate) ==
အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် နွံကဵု ဇမၞော်သမၠဲ ၁၄,၁၃၀ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာရ။ လဒေါဝ် ဍုင်ဂှ် နွံ ကၟာဍာ် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ယူကေ မကော်စ '''ကၟာဍာ် နေတ် (Lough Neagh)''' မနွံ ဇမၞော် ၃၉၁ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာရ။ 
ဒၞာဲသဘာဝ မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် '''Giant's Causeway''' (ဂၠံင် ကလော်ဇၞော်) မနွံ ပ္ဍဲကဵု ဇိုင်ၜဳ သၟဝ်ကျာရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် တၟအ်တိုင် (Basalt columns) ၜိုတ် ၄၀,၀၀၀ တိုင် မကတဵုဒှ်လဝ် ဟိုတ်နူ ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ် ပ္ဍဲခေတ်တမၠာတေအ်တုဲ၊ ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးကဝ် မွဲရ။ 
ဥတုဂှ် ဒှ် ဥတု ၜဳသမုဒ္ဒရာ (Temperate maritime climate) တုဲ ၜိုတ်မံင် အလုံသၞာံ၊ ဗြဲဂူဂၠိုင်တုဲ မတ်ဗြဲ ဂၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Giant's Causeway |url=https://whc.unesco.org/en/list/369/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government) ==
အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် ဒှ် ဒေသ မကလိဂွံ အဝဵုအုပ်ဓုပ်ဇကုအလဵုဇကု (Devolution) ပ္ဍဲ ယူကေ ရ။ ပါလဳမာန် ဒေသဂှ် ကော်စ '''အသေမ်ဗလဳ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (Northern Ireland Assembly)''' မနွံ ပ္ဍဲ ရုင် စတဝ်မောန် (Stormont) ဍုင်ဗေလ်ဖာတ် ရ။
* '''Power-sharing (သၞောတ် ပါ်ပရအ် အဝဵု):''' သၞောတ်အလဵုအသဳဏအ်ဂှ် တၟေင်လောန်ရ။ ညံင်ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂွံတန်တဴမာန်၊ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် လပါ် Unionist ဇၞော်အိုတ် (ဥပမာ DUP) ကေုာံ ဗော် လပါ် Nationalist ဇၞော်အိုတ် (ဥပမာ Sinn Féin) သ္ဒးအုပ်ဓုပ် ဍုင် ပံင်ကောံရေင်သကအ် ဍာံဍာံရ။ ယဝ်ရ ဗော်မွဲ ပါ်တိတ်အာမ္ဂး၊ အလဵုအသဳဂှ် လီုလာ်အာတုဲ ဒးကလေင်ရုဲမာဲ တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး လာန်ဒါန် ဒးကလေင်အုပ်ဓုပ် (Direct rule) ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Northern Ireland Assembly - How it works |url=https://www.niassembly.gov.uk/about-the-assembly/how-the-assembly-works/ |publisher=Northern Ireland Assembly |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
ပ္ဍဲအခိင် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ကေုာံ လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ တေအ်၊ ဗေလ်ဖာတ် ဂှ် ဒှ် ဒတန် ရုင်စက် မဇၞော်မောဝ်အိုတ် ပ္ဍဲ ယူကေ ရ။ ရုင်ကၠောန်က္ၜင် Harland and Wolff မဒှ် ဒၞာဲမကၠောန်လဝ် က္ၜင် တာဲတေန်နေတ် (RMS Titanic) ဂှ် ပြာကတ်လောန်ရ။ ပါဲနူဂှ် ပရေင်ကၠောန် တောမ်ဇုက် ကေုာံ လိက်ချာ (Linen) တအ်လေဝ် ဇၞော်မောဝ်လဝ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ကဏ္ဍ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ လၟုဟ်
|-
! ကဏ္ဍ 
! ပရေင်ချဳဒရိုင် အဓိက
! ဇမၞော်မောဝ် လၟုဟ်
|-
| '''ကဏ္ဍ သေဝါ (Services)''' || ပရေင်သြန်၊ အိုင်ထဳ (IT)၊ ရုင်အလဵုအသဳ။ || ဒှ် ကဏ္ဍ ဇၞော်အိုတ် ပါလုပ် ၜိုတ် ၇၀% သြန်လုပ်ဍုင်။
|-
| '''ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် (Manufacturing)''' || ကွတ်စက် အာကာသ (Aerospace) ဗီုကဵု Bombardier/Spirit AeroSystems၊ ကေုာံ စက်ယန်။ || သီုကၠောန်ပတိတ်ဒၟံင်ဖိုဟ် ဆဂး လၟိဟ် ကောန်ကမၠောန် အောန်စှ်ေ။
|-
| '''ပရေင်တဵုလွဳ (Agriculture)''' || လွဳ သဵု၊ ဂၠဴ၊ မပတိတ် ကွာတ်၊ ကေုာံ တဵုလွဳ အာလူး။ || ဒေသမ္ၚးဍုင်တအ်ဂှ် တဵုလွဳ ဂၠိုင်လောန်ရ။
|-
| '''ပရေင်ကဝါ် (Tourism)''' || ပြင်ၜဳ သၟဝ်ကျာ၊ တိုက်ထ္ၜး Titanic Belfast၊ ကေုာံ ဒၞာဲရိုက်လဝ် ရုပ်ဒမျိုင် Game of Thrones။ || ပရေင်ကဝါ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဗွဲမလောန် ကြဴနူ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကတဵုဒှ်။
|}
&lt;ref&gt;{{cite web |title=Economic Overview of Northern Ireland |url=https://www.economy-ni.gov.uk/ |publisher=Department for the Economy NI |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ မၞိဟ် ကေုာံ မံင်စံင် (Demographics) ==
လၟိဟ်မၞိဟ် အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ၁.၉ ပြကောဋိကိုဋ် ရ။ ဍုင်ဗေလ်ဖာတ် (Belfast) ဂှ် နွံ လၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၃၄၀,၀၀၀ တုဲ ယဝ်ရ ပံင်သီု ကွာန်ပွဳပွူမ္ဂး နွံ ၜိုတ် ၆၇၀,၀၀၀ ပြင်ရ။ ဒုတိယ ဍုင်ဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဍုင် [[w:Derry|ဒေရဳ]] (Derry / Londonderry) ရ။ အာယုက် မၞိဟ်လဒေါဝ် (Median age) ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၃၉ သၞာံ တုဲ၊ ဒှ် ဒေသ မၞိဟ်သၟတ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ယူကေ မွဲရ။ ပရေင်ပညာဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် ခိုဟ်မံင်တုဲ Queen's University Belfast ကေုာံ Ulster University တအ်ဂှ် ဒှ် တက္ကသိုလ် မပြာကတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Demographics of Northern Ireland |url=https://www.nisra.gov.uk/ |publisher=NISRA |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Religion and Identity) ==
ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ကောန်ဂကူ ပ္ဍဲ ဍုင်ဏအ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော်လောန်ရ။ 
* '''ဘာသာ:''' အတိုင် စရင် လၟိဟ်မၞိဟ် ၂၀၂၁ မ္ဂး၊ အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဝင် ဍုင်၊ လၟိဟ် ညးမလျိုင်ပတှ်ေ '''ကာတ္တလေတ် (Catholic - ၄၂.၃%)''' ဂှ် ဂၠိုင်နူကဵု '''ပရဝ်တေတ်သတာန် (Protestant - ၃၇.၃%)''' ရ။ မၞိဟ် မဟွံလျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာမွဲမွဲလေဝ် နွံ ၁၇.၄% ရ။
* '''ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (National Identity):''' မၞိဟ်တအ် စၟတ်သမ္တီ ဇကု ဗွဲမနာနာ-
  * ဗြိတိန် (British): ၃၁.၈%
  * အာဲရဳသ် (Irish): ၂၉.၁%
  * အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (Northern Irish): ၁၉.၈% (မၞိဟ် မစၟတ်သမ္တီ ၜါလပါ်လေဝ် နွံရ)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Northern Ireland census: Catholics outnumber Protestants for first time |url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-62985392 |newspaper=BBC News |date=2022-09-22 |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ဘာသာစကားဂမၠိုင် (Languages) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=Jm_jQ60wXwQ ပရူ ဘာသာစကား ကေုာံ အခိုက်အရေဝ် အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ပ္ဍဲ YouTube]

ဘာသာစကား မစကာ ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် '''ဘာသာအင်္ဂလိက်''' ရ။ ဆဂး ရမ္သာင်ဟီု (Accent) ညးတအ်ဂှ် ဒှ် ရမ္သာင် သကတ်-အာဲရဳသ် (Hiberno-English) တုဲ တၞဟ်ခြာ နူ အင်္ဂလာန် ရ။ 
ပါဲနူဂှ် ဘာသာစကား ရေက်သလိုင် (Minority languages) ၜါ နွံရ-
* '''ဘာသာအာဲရဳသ် (Irish / Gaeilge):''' ဘာသာစကား သေလ်တေတ် တြေံ မွဲ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဂကောံ Nationalist တအ် စွံအာရီု ကလေင်ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် တုဲ နွံ မၞိဟ် ၜိုတ် ၁၂% ညာတ် ကေုာံ ဟီု ဂွံ ညိညရ။
* '''အာလ်သတာ သကတ် (Ulster Scots / Ullans):''' ဘာသာစကား မတုပ် ကု သကတ်လာန်၊ မဟီုစ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ မၞိဟ် ပရဝ်တေတ်သတာန် တအ် ပြံင်လုပ်မံင်လဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ တေအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Languages in Northern Ireland |url=https://www.nidirect.gov.uk/articles/languages-northern-ireland |publisher=NI Direct |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ယေန်သၞာင် (Culture and Arts) ==
အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် ကလိဂွံလဝ် ပရေင်အံင်ဇၞး ပ္ဍဲကဵု လောက ယေန်သၞာင် ကေုာံ အနုသုခုမ ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
* '''လိက်ပတ်:''' အစာကဗျ Seamus Heaney ဂှ် ကလိဂွံလဝ် လာပ် နဝ်ဗဴ (Nobel Prize) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၅ ရ။ အစာချူလိက် C. S. Lewis (ညးမချူ ဒဏ္ဍာရဳ Narnia) ဂှ်လေဝ် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဗေလ်ဖာတ် ရ။
* '''ဒွက် ကေုာံ ဂဳတ:''' သၟာဒွက် ဒယှ် ဗီုကဵု Van Morrison ကေုာံ ဂကောံဒွက် Snow Patrol တအ်ဂှ် ပြာကတ်လောန်ရ။
* '''ရုပ်ဒမျိုင် (Film &amp; TV):''' ပ္ဍဲ သၞာံလက္ကရဴဏအ်၊ ဍုင်ဏအ် ဒှ်ကၠုင် ဒၞာဲ ရိုက်ရုပ်ဒမျိုင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ်ရ။ ဇာတ်လမ်းဒယှ် '''Game of Thrones''' ဂှ် ရိုက်လဝ် ပ္ဍဲ သတူဒဳယဝ် ဗေလ်ဖာတ် ကေုာံ ဒၞာဲသဘာဝ နာနာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Game of Thrones Filming Locations |url=https://discovernorthernireland.com/things-to-do/attractions/game-of-thrones/ |publisher=Discover Northern Ireland |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ ပရေင်ဝေင်ပြိုင် (Sports) ==
ပရေင်ဝေင်ပြိုင် ပ္ဍဲ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် တၟေင်လောန် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဍုင်ရ။ 
* '''ဝေင်ပြိုင် မပါ်လဝ် ဍုင်:''' ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဝေင်ပြိုင် ဇိုင် (Association football) ကေုာံ သဘင်ပြိုင်ပကာန် ဓနသဟာယ (Commonwealth Games) မ္ဂး အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဒက်လဝ် ဂကောံ ကောန်ဂကူ ညးကဵုညး ရ။
* '''ဝေင်ပြိုင် မပံင်လဝ် အလုံတကအ် (All-Ireland):''' ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဝေင်ပြိုင် ရက်ဗဳ (Rugby Union)၊ ဟံက်ကဳ (Hockey) ကေုာံ ကစားနည်း ဂေးလစ် (Gaelic games ဗီုကဵု Gaelic football ကဵု Hurling) မ္ဂး ညးတအ် ပံင်ကောံ ကု သမ္မတ ဍုင်အာဲယျာလာန် တုဲ ပြိုင်ပကာန် နဒဒှ် မွဲဂကောံ ဓဝ် အလုံ တကအ် အာဲယျာလာန် (Ireland team) ရ။ ကွးဝေင် ဂေါက် (Golf) ဒယှ် ဗီုကဵု Rory McIlroy လေဝ် ဒှ် ကောန်ဍုင်ဏအ် ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sport and Identity in Northern Ireland |url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/z3xvcj6/revision/1 |newspaper=BBC Bitesize |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ
|title = ဍုင် ကေုာံ ဒေသ ပ္ဍဲ [[ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]] (United Kingdom)
|listclass = hlist
|list1 =
* '''ဍုင်အဓိက (Countries):''' [[အင်္ဂလာန်]] (England)
* [[သကတ်လာန်]] (Scotland)
* [[ဝေလ်]] (Wales)
* [[အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ]] (Northern Ireland)
|list2 =
* '''ဍုင်ဇၞော်:''' [[လာန်ဒါန်]]
* [[အေဒင်ဗာရာ]]
* [[ကာဒိဖ်]]
* [[ဗေလ်ဖာတ်]]
|list3 =
* '''ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်:''' [[The Troubles]]
* [[Good Friday Agreement]]
* [[Sinn Féin]]
* [[DUP]]
}}

[[Category:အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ]]
[[Category:ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]]
[[Category:ဍုင် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]]</text>
      <sha1>rfyxc748vm3xlwsuoy1zep9cbp1k4g0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55469</id>
      <parentid>55468</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T08:24:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23217" sha1="sjb1srhmcsrs85xi4yl7b7cf07uszrv" xml:space="preserve">'''အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Northern Ireland|Northern Ireland]]; ဘာသာအာဲရဳသ်: Tuaisceart Éireann; ဘာသာအာလ်သတာသကတ်: Norlin Airlann) ဂှ် ဒှ် ဍုင် (ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေသ / ရး) မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု [[ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]] (United Kingdom) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဂှ် နွံလပါ် သၟဝ်ကျာ-ဗမံက် ပ္ဍဲကဵု တကအ် အာဲယျာလာန် (Island of Ireland) တုဲ ပ္ဍဲလပါ်သၠုင်ကျာ ကေုာံ ပလိုတ်ဂှ် ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကု [[သမ္မတ ဍုင်အာဲယျာလာန်]] (Republic of Ireland) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ် အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ နွံ ၁.၉ ပြကောဋိကိုဋ် တုဲ ဍေဟ်ဂှ် ပါလုပ် ၜိုတ် ၃% ရက္ခိုင် ညးဍုင်ကွာန် အလုံ ယူကေ သီုဖအိုတ်ရ။ ဍုင်ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ မြုင်ဇၞော်ဂှ် ဒှ် ဍုင် [[ဗေလ်ဖာတ်]] (Belfast) ရ။ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၁ ကြဴနူကဵု ပရေင်ပါ်ကရေက် ဍုင်အာဲယျာလာန် (Partition of Ireland) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဂှ် နွံကဵု ဝင် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဘာသာ မဇြိုဟ်နက်တုဲ လၟုဟ်မ္ဂး ညးတအ် အုပ်ဓုပ်ဒၟံင် နကဵု သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပါ်ပရအ် အဝဵု (Power-sharing) အကြာ ဂကောံနာနာရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (Northern Ireland)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Northern Ireland in the United Kingdom (+BO).svg|250px|ဒၞာဲအာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ]]&lt;br/&gt;''ဒၞာဲအာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ပ္ဍဲ ယူကေ ကေုာံ ဥရဝ်ပ''
|-
! ဍုင်ဇၞော်
| [[ဗေလ်ဖာတ်]] (Belfast)
|-
! အရေဝ်ဘာသာ ရုင်
| ဘာသာအင်္ဂလိက်၊ ဘာသာအာဲရဳသ် (Irish)၊ အာလ်သတာ သကတ် (Ulster Scots)
|-
! ဂကူ / စၟတ်သမ္တီ
| ဗြိတိန်၊ အာဲရဳသ်၊ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ
|-
! သၟိင်တၠ (Monarch)
| [[w:Charles III|ချားလ် တတိယ]] (Charles III)
|-
! ဝန်ဇၞော်
| မဳရှဲ အဝ်နဳလ် (Michelle O'Neill)
|-
! ဒု-ဝန်ဇၞော်
| အေမ္မာ လိတ်တေလ်-ပေင်ဂေလဳ (Emma Little-Pengelly)
|-
! ပါလဳမာန်
| အသေမ်ဗလဳ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (Northern Ireland Assembly)
|-
! ဇမၞော်သမၠဲ
| ၁၄,၁၃၀ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ (၅,၄၅၆ စတုရံတိုင်)
|-
! လၟိဟ်မၞိဟ် (၂၀၂၁)
| ၁,၉၀၃,၁၀၀ &lt;ref&gt;{{cite web |title=Census 2021 main statistics for Northern Ireland |url=https://www.nisra.gov.uk/statistics/census/2021-census |publisher=Northern Ireland Statistics and Research Agency |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;
|-
! သြန်စကာ
| ပံင်သတာလင် (Pound sterling - GBP)
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် ဒှ် ဒေသ မနွံကဵု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Identity) ကေုာံ ဝင် မသၠုက်နှဴလောန်ရ။ ညးဍုင်ကွာန်လ္ၚဵု မဒှ် ကောန်ဂကူ ပရဝ်တေတ်သတာန် (Protestants) ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စၟတ်သမ္တီ ဇကု နဒဒှ် &quot;ဗြိတိန်&quot; (British) တုဲ မိက်ဂွံ ဆက်ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ ရ (ညးတအ်ဂှ် Unionists ဂး)။ ညးလ္ၚဵု မဒှ် ကောန်ဂကူ ကာတ္တလေတ် (Catholics) ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စၟတ်သမ္တီ ဇကု နဒဒှ် &quot;အာဲရဳသ်&quot; (Irish) တုဲ မိက်ဂွံ ပံင်ကောံ ကု သမ္မတ ဍုင်အာဲယျာလာန် ရ (ညးတအ်ဂှ် Nationalists ဂး)။ ဟိုတ်နူ လညာတ် တၞဟ်ခြာဏအ်တုဲ၊ ဍုင်ဏအ် သ္ဒးတတ်ကၠောအ်လဝ် ခေတ်ပရေင်ကလိုက်ကမဵု မဇၞော်ကဵုဒြဟတ် မကော်စ &quot;The Troubles&quot; လုကဴ ပွိုင် ၃၀ သၞာံ ပြင်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=McKittrick |first=D. |last2=McVea |first2=D. |year=2001 |title=Making Sense of the Troubles |publisher=Penguin Books |isbn=978-0141003054}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် (History) ==
ဝင် အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် စတမ် ပြာကတ်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၁ ကာလ အလဵုအသဳ ဗြိတိန် ခၞံဗဒှ် သၞောဝ် &quot;Government of Ireland Act 1920&quot; ရ။ သၞောဝ်ဏအ် ပါ်ကရေက်ထောအ် တကအ် အာဲယျာလာန် ၜါကရေက်ရ- အာဲယျာလာန်သၠုင်ကျာ (မကလိဂွံ ဍုင်ဗၠးၜး ဗွဲကြဴ) ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (မဆက်တန်တဴ သၟဝ် ယူကေ)။ 

* '''The Troubles (၁၉၆၀ တအ် - ၁၉၉၈):''' ပ္ဍဲကၞောတ် သၞာံ ၁၉၆၀ တအ်ဂှ် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် လွပ်လွဟ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် အကြာ ဂကောံ Unionists ကဵု Nationalists ရ။ ဒပ်ပၞာန် ယူကေ၊ ဂကောံသပုန် ဗီုကဵု IRA (Irish Republican Army) ကေုာံ ဂကောံသပုန် လပါ် Unionist တအ် ပွန်ပန် ရေင်သကအ်တုဲ မၞိဟ် ၃,၅၀၀ ပြင် ဒးချိုတ်အာရ။
* '''Good Friday Agreement (၁၉၉၈):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၈ ဂိတုဨပြဳ ဂှ် ညးတအ် ထပက်စၟတ်တဲ တင်လတုပ်စိုတ် သိုက် သောကြာ (Good Friday Agreement) တုဲ ပရေင်ပွန်ပန်တအ်ဂှ် အိုတ်အာတုဲ၊ ဒက်ပတန်ကၠုင် အလဵုအသဳ ပါ်ပရအ်အဝဵု ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Coogan |first=T. P. |year=2002 |title=The Troubles: Ireland's Ordeal 1966-1996 and the Search for Peace |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0312294182}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ဥတု (Geography and Climate) ==
အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် နွံကဵု ဇမၞော်သမၠဲ ၁၄,၁၃၀ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာရ။ လဒေါဝ် ဍုင်ဂှ် နွံ ကၟာဍာ် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ယူကေ မကော်စ '''ကၟာဍာ် နေတ် (Lough Neagh)''' မနွံ ဇမၞော် ၃၉၁ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာရ။ 
ဒၞာဲသဘာဝ မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် '''Giant's Causeway''' (ဂၠံင် ကလော်ဇၞော်) မနွံ ပ္ဍဲကဵု ဇိုင်ၜဳ သၟဝ်ကျာရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် တၟအ်တိုင် (Basalt columns) ၜိုတ် ၄၀,၀၀၀ တိုင် မကတဵုဒှ်လဝ် ဟိုတ်နူ ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ် ပ္ဍဲခေတ်တမၠာတေအ်တုဲ၊ ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးကဝ် မွဲရ။ 
ဥတုဂှ် ဒှ် ဥတု ၜဳသမုဒ္ဒရာ (Temperate maritime climate) တုဲ ၜိုတ်မံင် အလုံသၞာံ၊ ဗြဲဂူဂၠိုင်တုဲ မတ်ဗြဲ ဂၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Giant's Causeway |url=https://whc.unesco.org/en/list/369/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government) ==
အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် ဒှ် ဒေသ မကလိဂွံ အဝဵုအုပ်ဓုပ်ဇကုအလဵုဇကု (Devolution) ပ္ဍဲ ယူကေ ရ။ ပါလဳမာန် ဒေသဂှ် ကော်စ '''အသေမ်ဗလဳ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (Northern Ireland Assembly)''' မနွံ ပ္ဍဲ ရုင် စတဝ်မောန် (Stormont) ဍုင်ဗေလ်ဖာတ် ရ။
* '''Power-sharing (သၞောတ် ပါ်ပရအ် အဝဵု):''' သၞောတ်အလဵုအသဳဏအ်ဂှ် တၟေင်လောန်ရ။ ညံင်ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂွံတန်တဴမာန်၊ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် လပါ် Unionist ဇၞော်အိုတ် (ဥပမာ DUP) ကေုာံ ဗော် လပါ် Nationalist ဇၞော်အိုတ် (ဥပမာ Sinn Féin) သ္ဒးအုပ်ဓုပ် ဍုင် ပံင်ကောံရေင်သကအ် ဍာံဍာံရ။ ယဝ်ရ ဗော်မွဲ ပါ်တိတ်အာမ္ဂး၊ အလဵုအသဳဂှ် လီုလာ်အာတုဲ ဒးကလေင်ရုဲမာဲ တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး လာန်ဒါန် ဒးကလေင်အုပ်ဓုပ် (Direct rule) ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Northern Ireland Assembly - How it works |url=https://www.niassembly.gov.uk/about-the-assembly/how-the-assembly-works/ |publisher=Northern Ireland Assembly |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
ပ္ဍဲအခိင် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ကေုာံ လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ တေအ်၊ ဗေလ်ဖာတ် ဂှ် ဒှ် ဒတန် ရုင်စက် မဇၞော်မောဝ်အိုတ် ပ္ဍဲ ယူကေ ရ။ ရုင်ကၠောန်က္ၜင် Harland and Wolff မဒှ် ဒၞာဲမကၠောန်လဝ် က္ၜင် တာဲတေန်နေတ် (RMS Titanic) ဂှ် ပြာကတ်လောန်ရ။ ပါဲနူဂှ် ပရေင်ကၠောန် တောမ်ဇုက် ကေုာံ လိက်ချာ (Linen) တအ်လေဝ် ဇၞော်မောဝ်လဝ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ကဏ္ဍ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ လၟုဟ်
|-
! ကဏ္ဍ 
! ပရေင်ချဳဒရိုင် အဓိက
! ဇမၞော်မောဝ် လၟုဟ်
|-
| '''ကဏ္ဍ သေဝါ (Services)''' || ပရေင်သြန်၊ အိုင်ထဳ (IT)၊ ရုင်အလဵုအသဳ။ || ဒှ် ကဏ္ဍ ဇၞော်အိုတ် ပါလုပ် ၜိုတ် ၇၀% သြန်လုပ်ဍုင်။
|-
| '''ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် (Manufacturing)''' || ကွတ်စက် အာကာသ (Aerospace) ဗီုကဵု Bombardier/Spirit AeroSystems၊ ကေုာံ စက်ယန်။ || သီုကၠောန်ပတိတ်ဒၟံင်ဖိုဟ် ဆဂး လၟိဟ် ကောန်ကမၠောန် အောန်စှ်ေ။
|-
| '''ပရေင်တဵုလွဳ (Agriculture)''' || လွဳ သဵု၊ ဂၠဴ၊ မပတိတ် ကွာတ်၊ ကေုာံ တဵုလွဳ အာလူး။ || ဒေသမ္ၚးဍုင်တအ်ဂှ် တဵုလွဳ ဂၠိုင်လောန်ရ။
|-
| '''ပရေင်ကဝါ် (Tourism)''' || ပြင်ၜဳ သၟဝ်ကျာ၊ တိုက်ထ္ၜး Titanic Belfast၊ ကေုာံ ဒၞာဲရိုက်လဝ် ရုပ်ဒမျိုင် Game of Thrones။ || ပရေင်ကဝါ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဗွဲမလောန် ကြဴနူ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကတဵုဒှ်။
|}
&lt;ref&gt;{{cite web |title=Economic Overview of Northern Ireland |url=https://www.economy-ni.gov.uk/ |publisher=Department for the Economy NI |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ မၞိဟ် ကေုာံ မံင်စံင် (Demographics) ==
လၟိဟ်မၞိဟ် အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ၁.၉ ပြကောဋိကိုဋ် ရ။ ဍုင်ဗေလ်ဖာတ် (Belfast) ဂှ် နွံ လၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၃၄၀,၀၀၀ တုဲ ယဝ်ရ ပံင်သီု ကွာန်ပွဳပွူမ္ဂး နွံ ၜိုတ် ၆၇၀,၀၀၀ ပြင်ရ။ ဒုတိယ ဍုင်ဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဍုင် [[w:Derry|ဒေရဳ]] (Derry / Londonderry) ရ။ အာယုက် မၞိဟ်လဒေါဝ် (Median age) ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၃၉ သၞာံ တုဲ၊ ဒှ် ဒေသ မၞိဟ်သၟတ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ယူကေ မွဲရ။ ပရေင်ပညာဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် ခိုဟ်မံင်တုဲ Queen's University Belfast ကေုာံ Ulster University တအ်ဂှ် ဒှ် တက္ကသိုလ် မပြာကတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Demographics of Northern Ireland |url=https://www.nisra.gov.uk/ |publisher=NISRA |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Religion and Identity) ==
ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ကောန်ဂကူ ပ္ဍဲ ဍုင်ဏအ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော်လောန်ရ။ 
* '''ဘာသာ:''' အတိုင် စရင် လၟိဟ်မၞိဟ် ၂၀၂၁ မ္ဂး၊ အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဝင် ဍုင်၊ လၟိဟ် ညးမလျိုင်ပတှ်ေ '''ကာတ္တလေတ် (Catholic - ၄၂.၃%)''' ဂှ် ဂၠိုင်နူကဵု '''ပရဝ်တေတ်သတာန် (Protestant - ၃၇.၃%)''' ရ။ မၞိဟ် မဟွံလျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာမွဲမွဲလေဝ် နွံ ၁၇.၄% ရ။
* '''ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (National Identity):''' မၞိဟ်တအ် စၟတ်သမ္တီ ဇကု ဗွဲမနာနာ-
  * ဗြိတိန် (British): ၃၁.၈%
  * အာဲရဳသ် (Irish): ၂၉.၁%
  * အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (Northern Irish): ၁၉.၈% (မၞိဟ် မစၟတ်သမ္တီ ၜါလပါ်လေဝ် နွံရ)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Northern Ireland census: Catholics outnumber Protestants for first time |url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-62985392 |newspaper=BBC News |date=2022-09-22 |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ အရေဝ်ဘာသာဂမၠိုင် (Languages) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=Jm_jQ60wXwQ ပရူ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ အခိုက်အရေဝ် အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ပ္ဍဲ YouTube]

အရေဝ်ဘာသာ မစကာ ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် '''ဘာသာအင်္ဂလိက်''' ရ။ ဆဂး ရမ္သာင်ဟီု (Accent) ညးတအ်ဂှ် ဒှ် ရမ္သာင် သကတ်-အာဲရဳသ် (Hiberno-English) တုဲ တၞဟ်ခြာ နူ အင်္ဂလာန် ရ။ 
ပါဲနူဂှ် အရေဝ်ဘာသာ ရေက်သလိုင် (Minority languages) ၜါ နွံရ-
* '''ဘာသာအာဲရဳသ် (Irish / Gaeilge):''' အရေဝ်ဘာသာ သေလ်တေတ် တြေံ မွဲ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဂကောံ Nationalist တအ် စွံအာရီု ကလေင်ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် တုဲ နွံ မၞိဟ် ၜိုတ် ၁၂% ညာတ် ကေုာံ ဟီု ဂွံ ညိညရ။
* '''အာလ်သတာ သကတ် (Ulster Scots / Ullans):''' အရေဝ်ဘာသာ မတုပ် ကု သကတ်လာန်၊ မဟီုစ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ မၞိဟ် ပရဝ်တေတ်သတာန် တအ် ပြံင်လုပ်မံင်လဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ တေအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Languages in Northern Ireland |url=https://www.nidirect.gov.uk/articles/languages-northern-ireland |publisher=NI Direct |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ယေန်သၞာင် (Culture and Arts) ==
အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် ကလိဂွံလဝ် ပရေင်အံင်ဇၞး ပ္ဍဲကဵု လောက ယေန်သၞာင် ကေုာံ အနုသုခုမ ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
* '''လိက်ပတ်:''' အစာကဗျ Seamus Heaney ဂှ် ကလိဂွံလဝ် လာပ် နဝ်ဗဴ (Nobel Prize) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၅ ရ။ အစာချူလိက် C. S. Lewis (ညးမချူ ဒဏ္ဍာရဳ Narnia) ဂှ်လေဝ် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဗေလ်ဖာတ် ရ။
* '''ဒွက် ကေုာံ ဂဳတ:''' သၟာဒွက် ဒယှ် ဗီုကဵု Van Morrison ကေုာံ ဂကောံဒွက် Snow Patrol တအ်ဂှ် ပြာကတ်လောန်ရ။
* '''ရုပ်ဒမျိုင် (Film &amp; TV):''' ပ္ဍဲ သၞာံလက္ကရဴဏအ်၊ ဍုင်ဏအ် ဒှ်ကၠုင် ဒၞာဲ ရိုက်ရုပ်ဒမျိုင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ်ရ။ ဇာတ်လမ်းဒယှ် '''Game of Thrones''' ဂှ် ရိုက်လဝ် ပ္ဍဲ သတူဒဳယဝ် ဗေလ်ဖာတ် ကေုာံ ဒၞာဲသဘာဝ နာနာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Game of Thrones Filming Locations |url=https://discovernorthernireland.com/things-to-do/attractions/game-of-thrones/ |publisher=Discover Northern Ireland |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ ပရေင်ဝေင်ပြိုင် (Sports) ==
ပရေင်ဝေင်ပြိုင် ပ္ဍဲ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် တၟေင်လောန် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဍုင်ရ။ 
* '''ဝေင်ပြိုင် မပါ်လဝ် ဍုင်:''' ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဝေင်ပြိုင် ဇိုင် (Association football) ကေုာံ သဘင်ပြိုင်ပကာန် ဓနသဟာယ (Commonwealth Games) မ္ဂး အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဒက်လဝ် ဂကောံ ကောန်ဂကူ ညးကဵုညး ရ။
* '''ဝေင်ပြိုင် မပံင်လဝ် အလုံတကအ် (All-Ireland):''' ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဝေင်ပြိုင် ရက်ဗဳ (Rugby Union)၊ ဟံက်ကဳ (Hockey) ကေုာံ ကစားနည်း ဂေးလစ် (Gaelic games ဗီုကဵု Gaelic football ကဵု Hurling) မ္ဂး ညးတအ် ပံင်ကောံ ကု သမ္မတ ဍုင်အာဲယျာလာန် တုဲ ပြိုင်ပကာန် နဒဒှ် မွဲဂကောံ ဓဝ် အလုံ တကအ် အာဲယျာလာန် (Ireland team) ရ။ ကွးဝေင် ဂေါက် (Golf) ဒယှ် ဗီုကဵု Rory McIlroy လေဝ် ဒှ် ကောန်ဍုင်ဏအ် ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sport and Identity in Northern Ireland |url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/z3xvcj6/revision/1 |newspaper=BBC Bitesize |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ
|title = ဍုင် ကေုာံ ဒေသ ပ္ဍဲ [[ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]] (United Kingdom)
|listclass = hlist
|list1 =
* '''ဍုင်အဓိက (Countries):''' [[အင်္ဂလာန်]] (England)
* [[သကတ်လာန်]] (Scotland)
* [[ဝေလ်]] (Wales)
* [[အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ]] (Northern Ireland)
|list2 =
* '''ဍုင်ဇၞော်:''' [[လာန်ဒါန်]]
* [[အေဒင်ဗာရာ]]
* [[ကာဒိဖ်]]
* [[ဗေလ်ဖာတ်]]
|list3 =
* '''ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်:''' [[The Troubles]]
* [[Good Friday Agreement]]
* [[Sinn Féin]]
* [[DUP]]
}}

[[Category:အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ]]
[[Category:ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]]
[[Category:ဍုင် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]]</text>
      <sha1>sjb1srhmcsrs85xi4yl7b7cf07uszrv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55470</id>
      <parentid>55469</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T08:24:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23214" sha1="3a8igidwoujjh41msqe4wbu0p4d38ck" xml:space="preserve">'''အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Northern Ireland|Northern Ireland]]; ဘာသာအာဲရဳသ်: Tuaisceart Éireann; ဘာသာအာလ်သတာသကတ်: Norlin Airlann) ဂှ် ဒှ် ဍုင် (ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေသ / ရး) မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု [[ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]] (United Kingdom) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဂှ် နွံလပါ် သၟဝ်ကျာ-ဗမံက် ပ္ဍဲကဵု တကအ် အာဲယျာလာန် (Island of Ireland) တုဲ ပ္ဍဲလပါ်သၠုင်ကျာ ကေုာံ ပလိုတ်ဂှ် ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကု [[သမ္မတ ဍုင်အာဲယျာလာန်]] (Republic of Ireland) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ် အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ နွံ ၁.၉ ပြကောဋိကိုဋ် တုဲ ဍေဟ်ဂှ် ပါလုပ် ၜိုတ် ၃% ရက္ခိုင် ညးဍုင်ကွာန် အလုံ ယူကေ သီုဖအိုတ်ရ။ ဍုင်ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ မြုင်ဇၞော်ဂှ် ဒှ် ဍုင် [[ဗေလ်ဖာတ်]] (Belfast) ရ။ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၁ ကြဴနူကဵု ပရေင်ပါ်ကရေက် ဍုင်အာဲယျာလာန် (Partition of Ireland) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဂှ် နွံကဵု ဝင် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဘာသာ မဇြိုဟ်နက်တုဲ လၟုဟ်မ္ဂး ညးတအ် အုပ်ဓုပ်ဒၟံင် နကဵု သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပါ်ပရအ် အဝဵု (Power-sharing) အကြာ ဂကောံနာနာရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (Northern Ireland)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Northern Ireland in the United Kingdom (+BO).svg|250px|ဒၞာဲအာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ]]&lt;br/&gt;''ဒၞာဲအာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ပ္ဍဲ ယူကေ ကေုာံ ဥရဝ်ပ''
|-
! ဍုင်ဇၞော်
| [[ဗေလ်ဖာတ်]] (Belfast)
|-
! အရေဝ်ဘာသာ ရုင်
| ဘာသာအင်္ဂလိက်၊ ဘာသာအာဲရဳသ် (Irish)၊ အာလ်သတာ သကတ် (Ulster Scots)
|-
! ဂကူ / စၟတ်သမ္တီ
| ဗြိတိန်၊ အာဲရဳသ်၊ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ
|-
! သၟိင်တၠ (Monarch)
| [[w:Charles III|ချာလ် တတိယ]] (Charles III)
|-
! ဝန်ဇၞော်
| မဳရှဲ အဝ်နဳလ် (Michelle O'Neill)
|-
! ဒု-ဝန်ဇၞော်
| အေမ္မာ လိတ်တေလ်-ပေင်ဂေလဳ (Emma Little-Pengelly)
|-
! ပါလဳမာန်
| အသေမ်ဗလဳ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (Northern Ireland Assembly)
|-
! ဇမၞော်သမၠဲ
| ၁၄,၁၃၀ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ (၅,၄၅၆ စတုရံတိုင်)
|-
! လၟိဟ်မၞိဟ် (၂၀၂၁)
| ၁,၉၀၃,၁၀၀ &lt;ref&gt;{{cite web |title=Census 2021 main statistics for Northern Ireland |url=https://www.nisra.gov.uk/statistics/census/2021-census |publisher=Northern Ireland Statistics and Research Agency |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;
|-
! သြန်စကာ
| ပံင်သတာလင် (Pound sterling - GBP)
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် ဒှ် ဒေသ မနွံကဵု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Identity) ကေုာံ ဝင် မသၠုက်နှဴလောန်ရ။ ညးဍုင်ကွာန်လ္ၚဵု မဒှ် ကောန်ဂကူ ပရဝ်တေတ်သတာန် (Protestants) ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စၟတ်သမ္တီ ဇကု နဒဒှ် &quot;ဗြိတိန်&quot; (British) တုဲ မိက်ဂွံ ဆက်ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ ရ (ညးတအ်ဂှ် Unionists ဂး)။ ညးလ္ၚဵု မဒှ် ကောန်ဂကူ ကာတ္တလေတ် (Catholics) ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စၟတ်သမ္တီ ဇကု နဒဒှ် &quot;အာဲရဳသ်&quot; (Irish) တုဲ မိက်ဂွံ ပံင်ကောံ ကု သမ္မတ ဍုင်အာဲယျာလာန် ရ (ညးတအ်ဂှ် Nationalists ဂး)။ ဟိုတ်နူ လညာတ် တၞဟ်ခြာဏအ်တုဲ၊ ဍုင်ဏအ် သ္ဒးတတ်ကၠောအ်လဝ် ခေတ်ပရေင်ကလိုက်ကမဵု မဇၞော်ကဵုဒြဟတ် မကော်စ &quot;The Troubles&quot; လုကဴ ပွိုင် ၃၀ သၞာံ ပြင်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=McKittrick |first=D. |last2=McVea |first2=D. |year=2001 |title=Making Sense of the Troubles |publisher=Penguin Books |isbn=978-0141003054}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် (History) ==
ဝင် အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် စတမ် ပြာကတ်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၁ ကာလ အလဵုအသဳ ဗြိတိန် ခၞံဗဒှ် သၞောဝ် &quot;Government of Ireland Act 1920&quot; ရ။ သၞောဝ်ဏအ် ပါ်ကရေက်ထောအ် တကအ် အာဲယျာလာန် ၜါကရေက်ရ- အာဲယျာလာန်သၠုင်ကျာ (မကလိဂွံ ဍုင်ဗၠးၜး ဗွဲကြဴ) ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (မဆက်တန်တဴ သၟဝ် ယူကေ)။ 

* '''The Troubles (၁၉၆၀ တအ် - ၁၉၉၈):''' ပ္ဍဲကၞောတ် သၞာံ ၁၉၆၀ တအ်ဂှ် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် လွပ်လွဟ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် အကြာ ဂကောံ Unionists ကဵု Nationalists ရ။ ဒပ်ပၞာန် ယူကေ၊ ဂကောံသပုန် ဗီုကဵု IRA (Irish Republican Army) ကေုာံ ဂကောံသပုန် လပါ် Unionist တအ် ပွန်ပန် ရေင်သကအ်တုဲ မၞိဟ် ၃,၅၀၀ ပြင် ဒးချိုတ်အာရ။
* '''Good Friday Agreement (၁၉၉၈):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၈ ဂိတုဨပြဳ ဂှ် ညးတအ် ထပက်စၟတ်တဲ တင်လတုပ်စိုတ် သိုက် သောကြာ (Good Friday Agreement) တုဲ ပရေင်ပွန်ပန်တအ်ဂှ် အိုတ်အာတုဲ၊ ဒက်ပတန်ကၠုင် အလဵုအသဳ ပါ်ပရအ်အဝဵု ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Coogan |first=T. P. |year=2002 |title=The Troubles: Ireland's Ordeal 1966-1996 and the Search for Peace |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0312294182}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ဥတု (Geography and Climate) ==
အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် နွံကဵု ဇမၞော်သမၠဲ ၁၄,၁၃၀ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာရ။ လဒေါဝ် ဍုင်ဂှ် နွံ ကၟာဍာ် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ယူကေ မကော်စ '''ကၟာဍာ် နေတ် (Lough Neagh)''' မနွံ ဇမၞော် ၃၉၁ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာရ။ 
ဒၞာဲသဘာဝ မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် '''Giant's Causeway''' (ဂၠံင် ကလော်ဇၞော်) မနွံ ပ္ဍဲကဵု ဇိုင်ၜဳ သၟဝ်ကျာရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် တၟအ်တိုင် (Basalt columns) ၜိုတ် ၄၀,၀၀၀ တိုင် မကတဵုဒှ်လဝ် ဟိုတ်နူ ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ် ပ္ဍဲခေတ်တမၠာတေအ်တုဲ၊ ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးကဝ် မွဲရ။ 
ဥတုဂှ် ဒှ် ဥတု ၜဳသမုဒ္ဒရာ (Temperate maritime climate) တုဲ ၜိုတ်မံင် အလုံသၞာံ၊ ဗြဲဂူဂၠိုင်တုဲ မတ်ဗြဲ ဂၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Giant's Causeway |url=https://whc.unesco.org/en/list/369/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government) ==
အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် ဒှ် ဒေသ မကလိဂွံ အဝဵုအုပ်ဓုပ်ဇကုအလဵုဇကု (Devolution) ပ္ဍဲ ယူကေ ရ။ ပါလဳမာန် ဒေသဂှ် ကော်စ '''အသေမ်ဗလဳ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (Northern Ireland Assembly)''' မနွံ ပ္ဍဲ ရုင် စတဝ်မောန် (Stormont) ဍုင်ဗေလ်ဖာတ် ရ။
* '''Power-sharing (သၞောတ် ပါ်ပရအ် အဝဵု):''' သၞောတ်အလဵုအသဳဏအ်ဂှ် တၟေင်လောန်ရ။ ညံင်ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂွံတန်တဴမာန်၊ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် လပါ် Unionist ဇၞော်အိုတ် (ဥပမာ DUP) ကေုာံ ဗော် လပါ် Nationalist ဇၞော်အိုတ် (ဥပမာ Sinn Féin) သ္ဒးအုပ်ဓုပ် ဍုင် ပံင်ကောံရေင်သကအ် ဍာံဍာံရ။ ယဝ်ရ ဗော်မွဲ ပါ်တိတ်အာမ္ဂး၊ အလဵုအသဳဂှ် လီုလာ်အာတုဲ ဒးကလေင်ရုဲမာဲ တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး လာန်ဒါန် ဒးကလေင်အုပ်ဓုပ် (Direct rule) ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Northern Ireland Assembly - How it works |url=https://www.niassembly.gov.uk/about-the-assembly/how-the-assembly-works/ |publisher=Northern Ireland Assembly |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
ပ္ဍဲအခိင် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ကေုာံ လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ တေအ်၊ ဗေလ်ဖာတ် ဂှ် ဒှ် ဒတန် ရုင်စက် မဇၞော်မောဝ်အိုတ် ပ္ဍဲ ယူကေ ရ။ ရုင်ကၠောန်က္ၜင် Harland and Wolff မဒှ် ဒၞာဲမကၠောန်လဝ် က္ၜင် တာဲတေန်နေတ် (RMS Titanic) ဂှ် ပြာကတ်လောန်ရ။ ပါဲနူဂှ် ပရေင်ကၠောန် တောမ်ဇုက် ကေုာံ လိက်ချာ (Linen) တအ်လေဝ် ဇၞော်မောဝ်လဝ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ကဏ္ဍ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ လၟုဟ်
|-
! ကဏ္ဍ 
! ပရေင်ချဳဒရိုင် အဓိက
! ဇမၞော်မောဝ် လၟုဟ်
|-
| '''ကဏ္ဍ သေဝါ (Services)''' || ပရေင်သြန်၊ အိုင်ထဳ (IT)၊ ရုင်အလဵုအသဳ။ || ဒှ် ကဏ္ဍ ဇၞော်အိုတ် ပါလုပ် ၜိုတ် ၇၀% သြန်လုပ်ဍုင်။
|-
| '''ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် (Manufacturing)''' || ကွတ်စက် အာကာသ (Aerospace) ဗီုကဵု Bombardier/Spirit AeroSystems၊ ကေုာံ စက်ယန်။ || သီုကၠောန်ပတိတ်ဒၟံင်ဖိုဟ် ဆဂး လၟိဟ် ကောန်ကမၠောန် အောန်စှ်ေ။
|-
| '''ပရေင်တဵုလွဳ (Agriculture)''' || လွဳ သဵု၊ ဂၠဴ၊ မပတိတ် ကွာတ်၊ ကေုာံ တဵုလွဳ အာလူး။ || ဒေသမ္ၚးဍုင်တအ်ဂှ် တဵုလွဳ ဂၠိုင်လောန်ရ။
|-
| '''ပရေင်ကဝါ် (Tourism)''' || ပြင်ၜဳ သၟဝ်ကျာ၊ တိုက်ထ္ၜး Titanic Belfast၊ ကေုာံ ဒၞာဲရိုက်လဝ် ရုပ်ဒမျိုင် Game of Thrones။ || ပရေင်ကဝါ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဗွဲမလောန် ကြဴနူ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကတဵုဒှ်။
|}
&lt;ref&gt;{{cite web |title=Economic Overview of Northern Ireland |url=https://www.economy-ni.gov.uk/ |publisher=Department for the Economy NI |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ မၞိဟ် ကေုာံ မံင်စံင် (Demographics) ==
လၟိဟ်မၞိဟ် အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ၁.၉ ပြကောဋိကိုဋ် ရ။ ဍုင်ဗေလ်ဖာတ် (Belfast) ဂှ် နွံ လၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၃၄၀,၀၀၀ တုဲ ယဝ်ရ ပံင်သီု ကွာန်ပွဳပွူမ္ဂး နွံ ၜိုတ် ၆၇၀,၀၀၀ ပြင်ရ။ ဒုတိယ ဍုင်ဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဍုင် [[w:Derry|ဒေရဳ]] (Derry / Londonderry) ရ။ အာယုက် မၞိဟ်လဒေါဝ် (Median age) ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၃၉ သၞာံ တုဲ၊ ဒှ် ဒေသ မၞိဟ်သၟတ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ယူကေ မွဲရ။ ပရေင်ပညာဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် ခိုဟ်မံင်တုဲ Queen's University Belfast ကေုာံ Ulster University တအ်ဂှ် ဒှ် တက္ကသိုလ် မပြာကတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Demographics of Northern Ireland |url=https://www.nisra.gov.uk/ |publisher=NISRA |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Religion and Identity) ==
ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ကောန်ဂကူ ပ္ဍဲ ဍုင်ဏအ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော်လောန်ရ။ 
* '''ဘာသာ:''' အတိုင် စရင် လၟိဟ်မၞိဟ် ၂၀၂၁ မ္ဂး၊ အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဝင် ဍုင်၊ လၟိဟ် ညးမလျိုင်ပတှ်ေ '''ကာတ္တလေတ် (Catholic - ၄၂.၃%)''' ဂှ် ဂၠိုင်နူကဵု '''ပရဝ်တေတ်သတာန် (Protestant - ၃၇.၃%)''' ရ။ မၞိဟ် မဟွံလျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာမွဲမွဲလေဝ် နွံ ၁၇.၄% ရ။
* '''ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (National Identity):''' မၞိဟ်တအ် စၟတ်သမ္တီ ဇကု ဗွဲမနာနာ-
  * ဗြိတိန် (British): ၃၁.၈%
  * အာဲရဳသ် (Irish): ၂၉.၁%
  * အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (Northern Irish): ၁၉.၈% (မၞိဟ် မစၟတ်သမ္တီ ၜါလပါ်လေဝ် နွံရ)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Northern Ireland census: Catholics outnumber Protestants for first time |url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-62985392 |newspaper=BBC News |date=2022-09-22 |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ အရေဝ်ဘာသာဂမၠိုင် (Languages) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=Jm_jQ60wXwQ ပရူ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ အခိုက်အရေဝ် အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ပ္ဍဲ YouTube]

အရေဝ်ဘာသာ မစကာ ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် '''ဘာသာအင်္ဂလိက်''' ရ။ ဆဂး ရမ္သာင်ဟီု (Accent) ညးတအ်ဂှ် ဒှ် ရမ္သာင် သကတ်-အာဲရဳသ် (Hiberno-English) တုဲ တၞဟ်ခြာ နူ အင်္ဂလာန် ရ။ 
ပါဲနူဂှ် အရေဝ်ဘာသာ ရေက်သလိုင် (Minority languages) ၜါ နွံရ-
* '''ဘာသာအာဲရဳသ် (Irish / Gaeilge):''' အရေဝ်ဘာသာ သေလ်တေတ် တြေံ မွဲ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဂကောံ Nationalist တအ် စွံအာရီု ကလေင်ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် တုဲ နွံ မၞိဟ် ၜိုတ် ၁၂% ညာတ် ကေုာံ ဟီု ဂွံ ညိညရ။
* '''အာလ်သတာ သကတ် (Ulster Scots / Ullans):''' အရေဝ်ဘာသာ မတုပ် ကု သကတ်လာန်၊ မဟီုစ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ မၞိဟ် ပရဝ်တေတ်သတာန် တအ် ပြံင်လုပ်မံင်လဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ တေအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Languages in Northern Ireland |url=https://www.nidirect.gov.uk/articles/languages-northern-ireland |publisher=NI Direct |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ယေန်သၞာင် (Culture and Arts) ==
အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် ကလိဂွံလဝ် ပရေင်အံင်ဇၞး ပ္ဍဲကဵု လောက ယေန်သၞာင် ကေုာံ အနုသုခုမ ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
* '''လိက်ပတ်:''' အစာကဗျ Seamus Heaney ဂှ် ကလိဂွံလဝ် လာပ် နဝ်ဗဴ (Nobel Prize) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၅ ရ။ အစာချူလိက် C. S. Lewis (ညးမချူ ဒဏ္ဍာရဳ Narnia) ဂှ်လေဝ် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဗေလ်ဖာတ် ရ။
* '''ဒွက် ကေုာံ ဂဳတ:''' သၟာဒွက် ဒယှ် ဗီုကဵု Van Morrison ကေုာံ ဂကောံဒွက် Snow Patrol တအ်ဂှ် ပြာကတ်လောန်ရ။
* '''ရုပ်ဒမျိုင် (Film &amp; TV):''' ပ္ဍဲ သၞာံလက္ကရဴဏအ်၊ ဍုင်ဏအ် ဒှ်ကၠုင် ဒၞာဲ ရိုက်ရုပ်ဒမျိုင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ်ရ။ ဇာတ်လမ်းဒယှ် '''Game of Thrones''' ဂှ် ရိုက်လဝ် ပ္ဍဲ သတူဒဳယဝ် ဗေလ်ဖာတ် ကေုာံ ဒၞာဲသဘာဝ နာနာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Game of Thrones Filming Locations |url=https://discovernorthernireland.com/things-to-do/attractions/game-of-thrones/ |publisher=Discover Northern Ireland |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ ပရေင်ဝေင်ပြိုင် (Sports) ==
ပရေင်ဝေင်ပြိုင် ပ္ဍဲ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် တၟေင်လောန် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဍုင်ရ။ 
* '''ဝေင်ပြိုင် မပါ်လဝ် ဍုင်:''' ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဝေင်ပြိုင် ဇိုင် (Association football) ကေုာံ သဘင်ပြိုင်ပကာန် ဓနသဟာယ (Commonwealth Games) မ္ဂး အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဒက်လဝ် ဂကောံ ကောန်ဂကူ ညးကဵုညး ရ။
* '''ဝေင်ပြိုင် မပံင်လဝ် အလုံတကအ် (All-Ireland):''' ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဝေင်ပြိုင် ရက်ဗဳ (Rugby Union)၊ ဟံက်ကဳ (Hockey) ကေုာံ ကစားနည်း ဂေးလစ် (Gaelic games ဗီုကဵု Gaelic football ကဵု Hurling) မ္ဂး ညးတအ် ပံင်ကောံ ကု သမ္မတ ဍုင်အာဲယျာလာန် တုဲ ပြိုင်ပကာန် နဒဒှ် မွဲဂကောံ ဓဝ် အလုံ တကအ် အာဲယျာလာန် (Ireland team) ရ။ ကွးဝေင် ဂေါက် (Golf) ဒယှ် ဗီုကဵု Rory McIlroy လေဝ် ဒှ် ကောန်ဍုင်ဏအ် ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sport and Identity in Northern Ireland |url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/z3xvcj6/revision/1 |newspaper=BBC Bitesize |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ
|title = ဍုင် ကေုာံ ဒေသ ပ္ဍဲ [[ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]] (United Kingdom)
|listclass = hlist
|list1 =
* '''ဍုင်အဓိက (Countries):''' [[အင်္ဂလာန်]] (England)
* [[သကတ်လာန်]] (Scotland)
* [[ဝေလ်]] (Wales)
* [[အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ]] (Northern Ireland)
|list2 =
* '''ဍုင်ဇၞော်:''' [[လာန်ဒါန်]]
* [[အေဒင်ဗာရာ]]
* [[ကာဒိဖ်]]
* [[ဗေလ်ဖာတ်]]
|list3 =
* '''ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်:''' [[The Troubles]]
* [[Good Friday Agreement]]
* [[Sinn Féin]]
* [[DUP]]
}}

[[Category:အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ]]
[[Category:ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]]
[[Category:ဍုင် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]]</text>
      <sha1>3a8igidwoujjh41msqe4wbu0p4d38ck</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11301</id>
    <revision>
      <id>55471</id>
      <timestamp>2026-06-23T08:29:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ''' ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ယၟုပေင်င် '''ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ ဂရိတ်ဗြိတိန် ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:United Kingdom|United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland]]) ဂှ် မ...&quot;</comment>
      <origin>55471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24012" sha1="5y4hs49kpbo0imqg4wqb5eu2ahmk9o9" xml:space="preserve">'''ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ''' ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ယၟုပေင်င် '''ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ ဂရိတ်ဗြိတိန် ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:United Kingdom|United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland]]) ဂှ် မၞိဟ်တအ် ကော်စ ဗွဲခမၞောန် '''ယူကေ''' (UK) ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဗြိတိန်''' (Britain) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဍုင်အာစောံ (Sovereign state) မနွံ ပ္ဍဲ လပါ်သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ် ဥရဝ်ပတုဲ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍုင်ပန်ဍုင် မတွဟ်ဂး [[အင်္ဂလာန်]] (England)၊ [[သကတ်လာန်]] (Scotland)၊ [[ဝေလ်]] (Wales) ကေုာံ [[အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ]] (Northern Ireland) ရ။ ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မနွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အဝဵုသြဇာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိမွဲတုဲ၊ ဒှ် ကောန်ဂကောံ တမ်မူလ ပ္ဍဲကဵု ကုလသမဂ္ဂ (UN)၊ ကောန်ဂကောံ လၟိုန် ကံင်သဳဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ (UNSC)၊ ဂျဳ-၇ (G7)၊ ဂျဳ-၂၀ (G20) ကေုာံ နေတဝ် (NATO) ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ&lt;br/&gt;(United Kingdom)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 
{| style=&quot;width:100%; text-align:center; background:none;&quot;
|-
| [[File:Flag of the United Kingdom.svg|150px|အလာံ ယူကေ]]&lt;br/&gt;''[[အလာံ ယူကေ|အလာံ]]''
| [[File:Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg|110px|တဆိပ် ဍုင် ယူကေ]]&lt;br/&gt;''[[တဆိပ် ယူကေ|တဆိပ် ဍုင်]]''
|}
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | '''က္ဍိုပ်လိက်:''' &quot;''Dieu et mon droit''&quot; (ကျာ်ထာဝရ ကေုာံ အခေါင်အဲ)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Europe-UK (orthographic projection).svg|250px|ဒၞာဲဍုင် ယူကေ]]&lt;br/&gt;''ဒၞာဲဍုင် ယူကေ ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ''
|-
! ဍုင်ဇၞော်
| [[လာန်ဒါန်]] (London)
|-
! အရေဝ်ဘာသာ ရုင်
| [[ဘာသာအင်္ဂလိက်]]
|-
! ဂကူ / စၟတ်သမ္တီ
| ဗြိတိန် (British)
|-
! သၞောတ် အလဵုအသဳ
| သၞောတ်ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ သၟိင်ဨကရာဇ်
|-
! သၟိင်တၠ (Monarch)
| [[w:Charles III|ချားလ် တတိယ]] (Charles III)
|-
! ဝန်ဇၞော် (PM)
| ကာရ် သတာမာ (Keir Starmer)
|-
! ပါလဳမာန်
| ပါလဳမာန် ယူကေ (Parliament of the United Kingdom)
|-
! ဇမၞော်သမၠဲ
| ၂၄၄,၃၇၆ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ (၉၄,၃၅၄ စတုရံတိုင်)
|-
! လၟိဟ်မၞိဟ် (၂၀၂၂)
| ၆၇,၅၉၆,၂၈၁ &lt;ref&gt;{{cite web |title=UK Population estimate 2022 |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates |publisher=Office for National Statistics |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;
|-
! သြန်စကာ
| ပံင်သတာလင် (Pound sterling - GBP)
|-
! လေပ်တိုင် ဍုင် (ccTLD)
| .uk
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ ဟီုဂှ် ဒှ် ဍုင် မပံင်ကောံလဝ် ဒေသ မနွံကဵု ဝင် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ တၞဟ်ခြာ ပန် ဍုင်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တကအ် ဂရိတ်ဗြိတိန် (Great Britain) ကေုာံ လပါ်သၟဝ်ကျာ-ဗမံက် ဍုင်အာဲယျာလာန် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ကေုာံ ၂၀ တေအ်၊ ဍုင်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဍုင်အေန်ပါယာ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဝင် ကောန်မၞိဟ်တအ် (British Empire) မအုပ်ဓုပ်လဝ် တိဍာ် ၜိုတ် မွဲပန်ဂအုံ လ္တူဂၠးတိဏအ်ရ။ လၟုဟ် ၜိုန်ရ အေန်ပါယာ လီုလာ်အာကီုလေဝ်၊ ဍုင်ယူကေ ဂှ် ဆက်လက် တန်တဴဒၟံင် နဒဒှ် ဍုင် မနွံကဵု အဝဵုသြဇာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ်ဏီရ။ ဍုင်ဇၞော် လာန်ဒါန် ဂှ် ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်သြန် ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဥရဝ်ပ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Black |first=J. |year=2004 |title=A New History of England |publisher=Sutton Publishing |isbn=978-0750928405}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် (History) ==
ဝင် ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဝင် ပရေင်ပံင်ကောံ (Acts of Union) မကတဵုဒှ်လဝ် လုကဴ ဗွဝ်ကၠံ ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
* '''၁၇၀၇ (ဂရိတ် ဗြိတိန်):''' ဍုင်အင်္ဂလာန် (သီု ဍုင်ဝေလ် မပါလုပ်ဒၟံင်တုဲတုဲ) ကေုာံ ဍုင်သကတ်လာန် တအ် ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပတန် ဍုင်ဨကရာဇ် ဂရိတ်ဗြိတိန် (Kingdom of Great Britain)။
* '''၁၈၀၁ (ယူကေ):''' ဍုင်အာဲယျာလာန် ပံင်ကောံ လုပ်ကၠုင်တုဲ ဒက်ပတန် &quot;United Kingdom of Great Britain and Ireland&quot;။
* '''၁၉၂၂ (အာဲယျာလာန် ပါ်တိတ်):''' ကြဴနူ ပၞာန် ဗၠးၜး အာဲယျာလာန် တုဲ၊ သမ္မတ ဍုင်အာဲယျာလာန် ဂှ် ပါ်တိတ်အာတုဲ၊ ဒေသ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ တအ်ဟေင် သှ်ေၜက်တုဲ ပံင်ကောံလဝ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

ပ္ဍဲကဵု ပၞာန်ဂၠးတိ ပထမ ကေုာံ ဒုတိယ ဂှ် ယူကေ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမဟာမိတ် (Allies) တုဲ ဇၞးပၞာန် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် လီုလာ်အာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ဍုင်ယူကေ တိတ် နူကဵု ဂကောံဥရဝ်ပ (EU) နကဵု ပရေင်အစီအစောန် မကော်စ &quot;Brexit&quot; (ဗရေက်သေတ်) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kearney |first=H. |year=2006 |title=The British Isles: A History of Four Nations |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521846004}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ဥတု (Geography and Climate) ==
ဍုင်ယူကေ နွံကဵု ဇမၞော်သမၠဲ ၂၄၄,၃၇၆ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် တကအ် ဇၞော် မခြာဒၟံင် ကဵု ဥရဝ်ပ နကဵု ပြင်ၜဳ အင်္ဂလိက် (English Channel) ကေုာံ ၜဳသၟဝ်ကျာ (North Sea) ရ။ 
* '''အင်္ဂလာန်:''' တိဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် တိဗလး ကေုာံ ဒဵုသဝ်သဝ်။ ၜဳတေမ်း (River Thames) ဂှ် ပြာကတ်။
* '''သကတ်လာန်:''' လပါ်သၟဝ်ကျာ ဒှ် ဒေသဒဵုသၠုင် (Highlands)။ ဒဵု ဗေန် နဳဗိသ် (Ben Nevis) မနွံ သမၠုင် ၁,၃၄၅ မဳတာ ဂှ် ဒှ် ဒဵု သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ယူကေ။
* '''ဝေလ်:''' တိဍာ် လပါ်ဂၠိုင် ဒှ် ဒေသဒဵု၊ ဗွဲတၟေင် ဒဵု သၞဝ်ဒဝ်နဳယျာ။
* '''အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ:''' နွံကဵု ကၟာဍာ် နေတ် (Lough Neagh) မဒှ် ကၟာဍာ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ယူကေ။

ဥတု ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဥတု ၜဳသမုဒ္ဒရာ (Temperate maritime climate) တုဲ၊ ဗြဲဂူဂၠိုင်၊ မုဟ်ကျာ ၜိုတ်ဒၟံင် အလုံမွဲသၞာံ ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Geography of the UK |url=https://www.metoffice.gov.uk/weather/learn-about/weather/uk-climate |publisher=Met Office |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government) ==
ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မအုပ်ဓုပ် နကဵု သၞောတ် ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ သၟိင်ဨကရာဇ် (Constitutional monarchy) ရ။
* '''သၟိင်တၠ (Monarch):''' သၟိင်ဨကရာဇ် လၟုဟ်ဂှ် ဒှ် ဨကရာဇ် ချားလ် တတိယ။ ညးဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဍုင် မနွံကဵု အဝဵု သင်္ကေတ သၟးရ (Ceremonial head of state)။
* '''ပါလဳမာန် ယူကေ (UK Parliament):''' နွံ ပ္ဍဲကဵု လာန်ဒါန် (Westminster) တုဲ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု စၠတ်ထဝ် သၟဝ် (House of Commons) ကေုာံ စၠတ်ထဝ် လ္တူ (House of Lords) ရ။ ဝန်ဇၞော် (Prime Minister) ဂှ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် အလဵုအသဳ ရ။

'''ပရေင်ပါ်ပရအ် အဝဵု (Devolution):''' 
စတမ်နူ သၞာံ ၁၉၉၉ ဂှ် သကတ်လာန်၊ ဝေလ် ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ တအ် နွံကဵု ပါလဳမာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ ဒေသ အလဵုဇကု သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင်စလောအ်ကွိင်ကွိုက် ဇကုရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=How the UK Parliament works |url=https://www.parliament.uk/about/how/ |publisher=UK Parliament |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
ဍုင်ယူကေ ဂှ် နွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု (၆) ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ရ။ လဒက်ပတန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ သေဝါ (Services sector) မပါလုပ် ၜိုတ် ၈၂% ဂျဳဒဳပဳ (GDP) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ကဏ္ဍ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက ပ္ဍဲ ယူကေ
|-
! ကဏ္ဍ 
! ပရေင်ချဳဒရိုင် အဓိက
! ဒတန် အဓိက
|-
| '''ပရေင်သြန် ကေုာံ ဗာန် (Financial Services)''' || ဗာန်၊ အာမခံ၊ ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် သြန်။ (လာန်ဒါန် ဂှ် ဒှ် ဗဟဵု သြန် ဂၠးကဝ်)။ || လာန်ဒါန်၊ အေဒင်ဗာရာ၊ လိဒ် (Leeds)
|-
| '''ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် (Manufacturing)''' || ကွဳစက်၊ က္ၜင်ကျာ (Aerospace)၊ ဂဥုဲ (Pharmaceuticals)။ || မေန်ချက်သတာ (Manchester)၊ မေဒ်လာန် (Midlands)
|-
| '''ပရေင်အိုင်ထဳ ကေုာံ နဲကဲ (Tech &amp; IT)''' || ကွတ်ပညာ တၠပညာနိမိတ် (AI)၊ ဂိမ်း (Gaming)၊ Fintech။ || လာန်ဒါန်၊ ကေမ်ဗရိတ် (Cambridge)
|-
| '''ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ သယံဇာတ''' || ခါဲ ဍာ်ကၠေင်၊ ဂေတ်၊ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ မစကာ ကွတ်ပညာသၠုင်။ || ၜဳသၟဝ်ကျာ၊ သကတ်လာန်၊ ဝေလ်
|}
&lt;ref&gt;{{cite book |last=Crafts |first=N. |year=2018 |title=Forging Ahead, Falling Behind and Fighting Back: British Economic Growth from the Industrial Revolution to the Financial Crisis |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1108428385}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ မၞိဟ် ကေုာံ မံင်စံင် (Demographics) ==
အတိုင် စရင် ၂၀၂၂ မ္ဂး၊ လၟိဟ်မၞိဟ် အလုံ ယူကေ ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၆၇.၅ ပြကောဋိကိုဋ် ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် (၈၄%) ဂှ် မံင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်အင်္ဂလာန် ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ ပရေင်ပါ်ပရအ် လၟိဟ်မၞိဟ် အလုံ ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ (၂၀၂၁/၂၀၂၂)
|-
! ဍုင် (Country)
! လၟိဟ်မၞိဟ်
! တင်က္ဍိုပ်ကၠံ (%)
! ဍုင်ဇၞော်အိုတ်
|-
| '''အင်္ဂလာန် (England)''' || ၅၇,၃၀၀,၀၀၀ || ၈၄.၃% || လာန်ဒါန် (London)
|-
| '''သကတ်လာန် (Scotland)''' || ၅,၄၈၀,၀၀၀ || ၈.၁% || ဂလာတ်သဂဝ် (Glasgow)
|-
| '''ဝေလ် (Wales)''' || ၃,၁၀၀,၀၀၀ || ၄.၆% || ကာဒိဖ် (Cardiff)
|-
| '''အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (N. Ireland)''' || ၁,၉၀၀,၀၀၀ || ၂.၈% || ဗေလ်ဖာတ် (Belfast)
|}

ဟိုတ်နူ ဝင် အေန်ပါယာ ဗြိတိန် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လုပ်မံင် (Immigration) တုဲ ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မနွံကဵု ဂကူ ကေုာံ အခိုက်ကၞာ နာနာ (Multicultural society) မွဲရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of the UK |url=https://www.ons.gov.uk/ |publisher=ONS |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ဘာသာ (Languages and Religion) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=Fj-E_I8L1y4 ပရူ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ရမ္သာင်ဟီု ပ္ဍဲ ယူကေ (YouTube)]

* '''အရေဝ်ဘာသာ:''' [[ဘာသာအင်္ဂလိက်]] (English) ဂှ် ဒှ် အရေဝ်ဘာသာ အဓိက မၞိဟ်ဟီုဂၠိုင်အိုတ် (၉၈%) ရ။ ဆဂး ယူကေ ဂှ် သီုနွံကဵု အရေဝ်ဘာသာ ရေက်သလိုင် သေလ်တေတ် (Celtic languages) မတွဟ်ဂး '''ဘာသာဝေလ် (Welsh)'''၊ ဘာသာအာဲရဳသ် (Irish)၊ ကေုာံ ဘာသာဂေလစ် သကတ်လာန် (Scottish Gaelic) ရ။ ဘာသာဝေလ် ဂှ် နွံကဵု ကဆံင်သၞောဝ်ဥပဒေ မတုပ် ကု အင်္ဂလိက် ပ္ဍဲ ဍုင်ဝေလ် ရ။
* '''ဘာသာ (Religion):''' ကိုပ်ကၠာတေအ် ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဍုင် ခရေတ်ယာန် (ဗွဲတၟေင် Church of England ကေုာံ Church of Scotland) ရ။ ဆဂး လၟုဟ်မ္ဂး လၟိဟ် ညးမဟွံလျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာမွဲမွဲ (Irreligion) ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဗွဲမလောန် တုဲ၊ ဘာသာ အေဿလာမ်၊ ဟိန္ဒူ၊ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ်လေဝ် နွံကၠုင် ဒြဟတ် ဗွဲမဇၞော်ရ&lt;ref&gt;{{cite news |title=Census 2021: Less than half of England and Wales population are Christian |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-63792408 |newspaper=BBC News |date=2022-11-29 |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Education and Healthcare) ==
ဍုင်ယူကေ ဂှ် နွံကဵု လက်သန် ကေုာံ အစာံညိင် ပရေင်ပညာ မသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ။ တက္ကသိုလ် ဗီုကဵု တက္ကသိုလ် အံက်သဖို့ (University of Oxford)၊ တက္ကသိုလ် ကေမ်ဗရိတ် (University of Cambridge)၊ အေန်ပဳရဳယျယ် ကဝ်လေက် လာန်ဒါန် (Imperial College London) ကေုာံ UCL တအ်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု စရင် တက္ကသိုလ် ခိုဟ်အိုတ် စှ် လ္တူဂၠးတိ လၟိုန်ရ။
ပရေင်ထတ်ယုက် ဂှ် အလဵုအသဳ ထံက်ပင်လဝ် နကဵု သၞောတ်ဝ် '''NHS (National Health Service)''' တုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ကလိဂွံ ပရေင်လွဳလွတ် သက္ကုင္ၚုဟ်တန် ပ္ဍဲကဵု ရုံဂဥုဲ အလဵုအသဳရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=World University Rankings 2025 |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings |publisher=Times Higher Education |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ယေန်သၞာင် (Culture, Literature and Media) ==
ယေန်သၞာင် ယူကေ ဂှ် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ကဵုလဝ် သြဇာ လ္တူ ဂၠးတိ ဗွဲမဇၞော်ရ။
* '''လိက်ပတ်:''' အစာချူလိက် ဗီုကဵု ဝဳလဳယျာမ် ရှိတ်သပီးယား (William Shakespeare)၊ ချားလ် ဒစ်ကင်း (Charles Dickens)၊ ဂျေ အာ အာ တဝ်ကိန် (J. R. R. Tolkien) ကေုာံ ဂျေ ကေ ရဝ်လင် (J. K. Rowling - ညးမချူ Harry Potter) တအ်ဂှ် ပြာကတ် လုံဂၠးကဝ်ရ။
* '''ဂဳတ:''' ဂကောံဒွက် ဗီုကဵု The Beatles, Queen, The Rolling Stones ကေုာံ သၟာဒွက် ဗီုကဵု Adele, Ed Sheeran တအ်ဂှ် ဂွံလဝ် လာပ် ဂၠးကဝ် မဂၠိုင်ကဵုအလန်ရ။
* '''ရုပ်ဒမျိုင် (Cinema &amp; TV):''' ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲမကၠောန်ပတိတ် ဇာတ်လမ်းဒယှ် ဗီုကဵု James Bond 007 ကေုာံ Doctor Who ရ။ ဌာနပရိုင် BBC ဂှ် ဒှ် ဌာနပရိုင် တြေံအိုတ် ကေုာံ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Higgins |first=M. |year=2010 |title=The Cambridge Companion to Modern British Culture |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521683463}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ ပရေင်ဝေင်ပြိုင် (Sports) ==
ပရေင်ဝေင်ပြိုင် မပြာကတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဝေင်ပြိုင်ဇိုင် (Football)၊ ရက်ဗဳ (Rugby)၊ ခရစ်ကက် (Cricket)၊ တင်းနစ် (Tennis) ကေုာံ ဂေါက် (Golf) တအ်ဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် အစာံ ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ယူကေ ရ။
* '''ဝေင်ပြိုင်ဇိုင်:''' လိဂ် အင်္ဂလာန် မကော်စ '''Premier League (ပရဳမဳယျာ လိဂ်)''' ဂှ် ဒှ် လိဂ် ဝေင်ပြိုင်ဇိုင် မၞိဟ်ဗဵုဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ။
* '''ပြိုင်ပကာန် ဒယှ်ဂမၠိုင်:''' သဘင်ပြိုင် တင်းနစ် ဝင်္ဘယ်ဒန် (Wimbledon Championships)၊ သဘင်ပြိုင် ချေဟ် (Royal Ascot) ကေုာံ သဘင်ပြိုင် ကွဳစက် ဖော်မြူလာ-၁ (British Grand Prix) တအ်ဂှ် ညးလောကတအ် စွံအာရီု ဗွဲမလောန်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of British Sports |url=https://www.historic-uk.com/CultureUK/British-Sports/ |publisher=Historic UK |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ
|title = [[ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]] (United Kingdom)
|listclass = hlist
|list1 =
* '''ဍုင်အဓိက (Countries):''' [[အင်္ဂလာန်]]
* [[သကတ်လာန်]]
* [[ဝေလ်]]
* [[အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ]]
|list2 =
* '''ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ မြုင်:''' [[လာန်ဒါန်]]
* [[အေဒင်ဗာရာ]]
* [[ကာဒိဖ်]]
* [[ဗေလ်ဖာတ်]]
* [[မေန်ချက်သတာ]]
* [[ဗာမေန်ဟာမ်]]
|list3 =
* '''သင်္ကေတ ကောန်ဂကူ:''' [[အလာံ ယူကေ]]
* [[တဆိပ် ယူကေ]]
* [[God Save the King]]
* [[ချားလ် တတိယ]]
|list4 =
* '''ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်:''' [[ပါလဳမာန် ယူကေ]]
* [[ပံင်သတာလင်]]
* [[Brexit]]
* [[National Health Service]]
}}

[[Category:ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]]
[[Category:ဍုင် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]]
[[Category:ဂျဳ-၇]]
[[Category:နေတဝ်]]</text>
      <sha1>5y4hs49kpbo0imqg4wqb5eu2ahmk9o9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဒဳအေန်အေ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>11302</id>
    <revision>
      <id>55476</id>
      <timestamp>2026-06-23T11:31:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဒဳအေန်အေ]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံစုတ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ မဆေင်စပ်ကဵု ဒဳအေန်အေ (DNA - Deoxyribonucleic acid)၊ သဘဴဓဝ် ဗဳဇ (Genetics) ကေ...&quot;</comment>
      <origin>55476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="613" sha1="skvkxsbmmklxxv5kflmawn2fxq80z2b" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဒဳအေန်အေ]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံစုတ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ မဆေင်စပ်ကဵု ဒဳအေန်အေ (DNA - Deoxyribonucleic acid)၊ သဘဴဓဝ် ဗဳဇ (Genetics) ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ (Molecular biology) ဂမၠိုင် သီုဖအိုတ်ရ။

[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ဗဳဇဗေဒ]]</text>
      <sha1>skvkxsbmmklxxv5kflmawn2fxq80z2b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဗဳဇဗေဒ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>11303</id>
    <revision>
      <id>55477</id>
      <timestamp>2026-06-23T11:33:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဗဳဇဗေဒ]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံစုတ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ မဆေင်စပ်ကဵု ဗဳဇဗေဒ (Genetics)၊ သၞောတ်ဝ် အာဲကၟာဲဗဳဇ (Heredity)၊ ဂျိ...&quot;</comment>
      <origin>55477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="670" sha1="pr9fqvnirrl7z6w30oz93be4nwi1iqs" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဗဳဇဗေဒ]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံစုတ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ မဆေင်စပ်ကဵု ဗဳဇဗေဒ (Genetics)၊ သၞောတ်ဝ် အာဲကၟာဲဗဳဇ (Heredity)၊ ဂျိန် (Genes) ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ဇဳဝဗေဒ မဆေင်ကဵု ဗဳဇ ဂမၠိုင် သီုဖအိုတ်ရ။

[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]</text>
      <sha1>pr9fqvnirrl7z6w30oz93be4nwi1iqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗဳဇဗေဒ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11304</id>
    <revision>
      <id>55478</id>
      <timestamp>2026-06-23T11:37:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဗဳဇဗေဒ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Genetics|Genetics]]) ဟီုဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍဘာသာရပ် [[ဇဳဝဗေဒ]] မလ္ၚတ်ပရူ ဂျိန် (Genes)၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ (Genetic variation) ကေုာံ အာဲကၟာဲဗဳဇ (Heredity) ပ္ဍဲကဵု သတ်မဂျိုင်တဴလမျ...&quot;</comment>
      <origin>55478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22192" sha1="nqj0aem4tllx3rpvoxb4vopaky7zgak" xml:space="preserve">'''ဗဳဇဗေဒ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Genetics|Genetics]]) ဟီုဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍဘာသာရပ် [[ဇဳဝဗေဒ]] မလ္ၚတ်ပရူ ဂျိန် (Genes)၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ (Genetic variation) ကေုာံ အာဲကၟာဲဗဳဇ (Heredity) ပ္ဍဲကဵု သတ်မဂျိုင်တဴလမျီုတအ်ရ။ ဘာသာရပ်ဏအ်ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု လက်သန် သဘာဝ နူကဵု မိမတအ် စၠောအ်ကဵု ကောန်ဇာတ် နကဵု လၟေင်ကမၠောန် ဇဳဝမဝ်လဳကျူ ရ။ ၜိုန်ရ ကောန်မၞိဟ်တအ် လ္ၚတ်ကၠုင် ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ပွမရုဲစှ် မဗဳဇ (Selective breeding) သၞာံ မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ ကီုလေဝ်၊ သၞောတ်ဝ် ဗဳဇဗေဒ ခေတ်တၟိဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်လ္ၚတ် အစာခရေတ်ယာန် [[w:Gregor Mendel|ဂရဳဂဝ် မေန်ဒေဝ်]] (Gregor Mendel) ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ တေအ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဗဳဇဗေဒ ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ အဓိက သွက် ပရေင်ဂဥုဲ၊ ပရေင်တဵုလွဳ၊ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ဇဳဝဗေဒ ဇၞော်မောဝ် အလုံသီုဖအိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ဗဳဇဗေဒ (Genetics)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:DNA Structure+Key+Labelled.pn No Text.svg|250px|လဒက်ပတန် ဒဳအေန်အေ]]&lt;br/&gt;''လဒက်ပတန် ဒဳအေန်အေ (DNA) မဒှ် မဝ်လဳကျူ အဓိက သွက် ဗဳဇ''
|-
! ကဏ္ဍ ဘာသာရပ်
| [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
|-
! မလ္ၚတ် အဓိက
| ဂျိန် (Genes)၊ အာဲကၟာဲဗဳဇ (Heredity)၊ [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA)
|-
! အစာ မခၞံဗဒှ် ကိုပ်ကၠာ
| [[w:Gregor Mendel|ဂရဳဂဝ် မေန်ဒေဝ်]] (Gregor Mendel) (၁၈၆၆)
|-
! ညးမဂၠာဲဆဵု လဒက်ပတန် DNA
| James Watson, Francis Crick, Rosalind Franklin (၁၉၅၃)
|-
! ကဏ္ဍ ပါ်ကရေက်ဂမၠိုင်
| ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ၊ ဗဳဇဗေဒ လၟိဟ်မၞိဟ်၊ ဥပဗဳဇဗေဒ (Epigenetics)
|-
! ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ
| သၞောတ်ဝ် ပလေဝ် ဗဳဇ (CRISPR-Cas9)၊ Genome sequencing
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ဗဳဇဗေဒ ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု တင်ဂရင်ဗတီ (Information) တအ် မဂိုင်သိပ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု သေလ် (Cells) သတ်ဂျိုင်လမျီုတအ် တုဲ၊ ဗီုလဵု တင်ဂရင်ဗတီတအ်ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် လက်သန် ရုပ်သာ် ကေုာံ အစောံသတ္တိ (Phenotypes) ရောဂှ်ရ။ ဇုတ်စၞိန် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ဗဳဇဗေဒ ဂှ် ဒှ် '''ဂျိန် (Gene)''' ရ။ ဂျိန် ဟီုဂှ် ဒှ် ကရေက် ဒဳအေန်အေ (DNA) မွဲဒကုတ် မနွံကဵု တင်စၞောန် သွက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် ပရဝ်တေန် (Protein) ဟွံသေင်မ္ဂး အာရ်အေန်အေ (RNA) ရ။ ပရဝ်တေန် တအ်ဏအ်ရ ဒှ် အရာ မကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲကဵု သေလ်တအ် သီုဖအိုတ်ရ။ ဇၟာပ် သတ်ဂျိုင်လမျီု ဗီုကဵု မၞိဟ်၊ တိရစ္ဆာန်၊ တၞံဆု ကေုာံ ဗေက်တဳရဳယျာ တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် စကာ သၞောတ်ဝ် ဗဳဇ (Genetic code) မတုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Griffiths |first=A. J. F. |display-authors=etal |year=2015 |title=Introduction to Genetic Analysis |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-1464109485 |edition=11th}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ဗဳဇဗေဒ ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် မေန်ဒေဝ် (Mendelian inheritance) ရ။ 
* '''ခေတ် မေန်ဒေဝ် (၁၈၆၆):''' အစာ ဂရဳဂဝ် မေန်ဒေဝ် စမ်ၜတ် လ္ၚတ်ရံင် တၞံၜဲ (Pea plants) တုဲ ဂၠာဲဆဵုကေတ် သၞောဝ် အာဲကၟာဲဗဳဇ အဓိက မတွဟ်ဂး သၞောဝ် ပွမပါ်တိတ် (Law of Segregation) ကေုာံ သၞောဝ် ပွမပံင်စပ် ဗွဲမဗၠးၜး (Law of Independent Assortment) ရ။
* '''ခေတ် မဝ်လဳကျူ (၁၉၅၃):''' အစာသိပ္ပံ Watson ကဵု Crick (နကဵု အရီုအဗင် ပရေင်စမ်ၜတ် X-ray နူ Rosalind Franklin) တအ် ဂၠာဲဆဵု လဒက်ပတန် DNA မနွံ ဗီုပြင် ကဝိုင်ၜါထပ် (Double helix) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဇဳဝဗေဒ ရ။
* '''ခေတ် ဂျဳနုမ် (၂၀၀၃):''' ပရေင်ကမၠောန် ဂၠာဲ စရင်ဗဳဇ ကောန်မၞိဟ် (Human Genome Project) အာစိုပ်ဒတုဲတုဲ ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂွံတီကေတ် လဒက်ပတန် ဂျိန် မၞိဟ် ၜိုတ် ၂၀,၀၀၀ ပြင် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mukherjee |first=S. |year=2016 |title=The Gene: An Intimate History |publisher=Scribner |isbn=978-1476733500}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လဒက်ပတန် ဍာ်ဒကေဝ် မဝ်လဳကျူ: ဒဳအေန်အေ ကေုာံ အာရ်အေန်အေ (DNA and RNA) ==
ဒဳအေန်အေ ([[ဒဳအေန်အေ|DNA - Deoxyribonucleic acid]]) ဂှ် ဒှ် မဝ်လဳကျူ မဂိုင်သိပ် တင်ဂရင်ဗတီ ဗဳဇ ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍောတ်တ် မကော်စ ညူကလဳအဝ်တိုက် (Nucleotides) ပန် ဂကူ ရ-
* ဏေဒဳနိန် (Adenine - A)
* တာင်မိန် (Thymine - T)
* သာ်တဝ်သေန် (Cytosine - C)
* ဂွါနေန် (Guanine - G)

ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် ကဝိုင်ၜါထပ်ဂှ် A ဂှ် ဆက် ကု T လၟိုန်၊ တုဲ C ဂှ် ဆက် ကု G လၟိုန် (Base pairing) ရ。 အာရ်အေန်အေ (RNA - Ribonucleic acid) ဂှ် ဒှ် ကလုတ် မယိုက်ကေတ် တင်စၞောန် နူ DNA တုဲ ပြာပ်အာ ဇရေင် ရဳဘဝ်ဇုမ် (Ribosomes) သွက်ဂွံ ကၠောန် ပရဝ်တေန် ရ။ လၟေင်ကမၠောန် DNA ပြံင်အာ RNA တုဲ ပြံင်အာ ပရဝ်တေန် ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ '''Central Dogma''' ဗဳဇဗေဒ ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Crick |first=F. |year=1970 |title=Central Dogma of Molecular Biology |journal=Nature |volume=227 |issue=5258 |pages=561–563 |doi=10.1038/227561a0}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ အာဲကၟာဲဗဳဇ မေန်ဒေဝ် (Mendelian Inheritance) ==
အာဲကၟာဲဗဳဇ မေန်ဒေဝ် ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္ၚတ် ဗီုလဵု လက်သန် (Traits) တအ် စၠောအ်ကဵု ကောန်ဇာတ် နူကဵု ဂျိန် ရ။ ဇၟာပ် လက်သန်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဗဳဇမွဲဆော (Alleles) မွဲ နူ မိ ကေုာံ မွဲ နူ မ ရ။
* '''ဗဳဇ မပြာကတ် (Dominant allele):''' ယဝ်ရ နွံမ္ဂး ဍေဟ် ဓလီုလဝ် ဗဳဇတၞဟ်တုဲ ပြာကတ်တိတ်ကၠုင် (စၞောန် နကဵု အက္ခရ် ဇၞော် ဥပမာ - A)။
* '''ဗဳဇ မပၞုက် (Recessive allele):''' ဍေဟ် ဂွံပြာကတ်ဂှ် သ္ဒးနွံ ဗဳဇဏအ် ၜါ မတုပ် (စၞောန် နကဵု အက္ခရ် ဍောတ် ဥပမာ - a)။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ ပုံစံ စရင် Punnett Square သွက် ဂျိန် မွဲ (Monohybrid Cross)
|-
! !! '''A''' (နူ မ) !! '''a''' (နူ မ)
|-
! '''A''' (နူ မိ)
| AA (ပြာကတ်) || Aa (ပြာကတ်)
|-
! '''a''' (နူ မိ)
| Aa (ပြာကတ်) || aa (ပၞုက်)
|}
* သွဟ် လၟိဟ် (Genotype ratio): 1 AA : 2 Aa : 1 aa
* သွဟ် ရုပ်သာ် (Phenotype ratio): 3 (ပြာကတ်) : 1 (ပၞုက်) &lt;ref&gt;{{cite book |last=Klug |first=W. S. |display-authors=etal |year=2019 |title=Concepts of Genetics |publisher=Pearson |isbn=978-0134604718 |edition=12th}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ကရဝ်မဝ်ဇုမ် ကေုာံ ဗဳဇ (Chromosomes and Genes) ==
DNA တအ်ဂှ် ကဝိုင်ပကောံလဝ် ဗွဲမသတီုတုဲ ဒက်ပတန်လဝ် '''ကရဝ်မဝ်ဇုမ် (Chromosomes)''' ပ္ဍဲကဵု လဒေါဝ်သေလ် (Nucleus) ရ။ 
* ပ္ဍဲကဵု ကောန်မၞိဟ် ဓမ္မတာ မ္ဂး နွံ ကရဝ်မဝ်ဇုမ် ၂၃ ဆော (သီုဖအိုတ် ၄၆ တၞုင်) ရ။ 
* ၂၂ ဆော ဂှ် ဒှ် ကရဝ်မဝ်ဇုမ် ဓမ္မတာ (Autosomes) တုဲ၊ မွဲ ဆော ဂှ် ဒှ် ကရဝ်မဝ်ဇုမ် လိင် (Sex chromosomes) ရ။
* မၞိဟ်ဗြဴ တအ် နွံကဵု လိင် ကရဝ်မဝ်ဇုမ် '''XX''' တုဲ၊ မၞိဟ်တြုဟ် တအ် နွံကဵု '''XY''' ရ။ 
ယဝ်ရ လၟိဟ် ကရဝ်မဝ်ဇုမ် ဗၠေတ်အာ (ဥပမာ ကရဝ်မဝ်ဇုမ် မရနုက်ကဵု ၂၁ နွံ ပိ တၞုင်) မ္ဂး ဍေဟ် ကတဵုဗဒှ် ယဲ Down syndrome ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chromosomes Fact Sheet |url=https://www.genome.gov/about-genomics/fact-sheets/Chromosomes-Fact-Sheet |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ (Genetic Mutation) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=efstlgoynlk ပရူ DNA ကေုာံ Mutation ပ္ဍဲ YouTube]

ပွမပြံင်လှာဲ ဗဳဇ (Mutation) ဟီုဂှ် ဒှ် ပွမပြံင်လှာဲ ဗၠေတ်ယောင်ယာ ပ္ဍဲကဵု လၟေင် ညူကလဳအဝ်တိုက် ဒဳအေန်အေ ရ။ ပရေင်ဏအ် ကတဵုဒှ်မာန် ဟိုတ်နူ ဓါတ်ယောင်ယာ အခိင် ကော်ပဳ DNA ဟွံသေင်မ္ဂး ဟိုတ်နူ အန္တရာယ် မ္ၚး (Mutagens) ဗီုကဵု ဓါတ်လလဳ (Radiation) ကေုာံ ဓါတုဗေဒ တအ်ရ။
* '''Point mutation:''' ညူကလဳအဝ်တိုက် မွဲ ပြံင်လှာဲအာ (ဥပမာ - A ပြံင်အာ G)။ ယဲ သေလ်ဆီခဍမ် (Sickle cell anemia) ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ Point mutation မွဲဓဝ်ရ။
* '''Frameshift mutation:''' ညူကလဳအဝ်တိုက် ထပ်လုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠေအ်အာတုဲ၊ လၟေင် အလုံမွဲ ဂျိန် လီုလာ်အာရ။
ၜိုန်ရ Mutation တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ပကဵု အန္တရာယ် ကီုလေဝ်၊ Mutation လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဒှ် ဇုတ်စၞိန် သွက် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇၞော်မောဝ် သဘာဝ (Evolution) မဖန်ကဵု ညံင် သတ်တအ် ဂွံလွဳစ ဥတုတၟိ မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Loewe |first=L. |last2=Hill |first2=W. G. |year=2010 |title=The population genetics of mutations: good, bad and indifferent |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B |volume=365 |issue=1544 |pages=1153–1167 |doi=10.1098/rstb.2009.0317}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ဗဳဇဗေဒ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် (Population Genetics) ==
ဗဳဇဗေဒ လၟိဟ်မၞိဟ် (Population Genetics) ဂှ် လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု လၟိဟ် ဗဳဇ (Allele frequencies) ပြံင်လှာဲအာ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ သတ်ဂျိုင်လမျီုမွဲရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သင်္ချာ သွက် သီအဝ်ရဳ ဒါဝင် (Darwinian evolution) ရ။ တင်အဓိက ပန် သာ် မပကဵု ညံင် ဗဳဇ ဂွံပြံင်လှာဲဂှ် -
# '''Mutation:''' ပွမကတဵုဒှ် ဗဳဇတၟိ။
# '''Natural Selection:''' ပွမရုဲစှ် သဘာဝ (သတ် မကိတ်ညဳအိုတ် ဂျိုင်)။
# '''Genetic Drift:''' ပွမပြံင်လှာဲ ဗဳဇ နကဵု ကံကုသိုလ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံသတ် ဍောတ်တ်။
# '''Gene Flow:''' ပွမပြံင်လုပ်တိတ် ဗဳဇ အကြာ ဂကောံသတ် ၜါ။

သၞောဝ် '''Hardy-Weinberg equilibrium''' ဂှ် ဒှ် မဝ်ဒယ် သဇိုင် မစၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု တင်ပန်သာ် လ္တူဏအ်မ္ဂး၊ လၟိဟ် ဗဳဇ ပ္ဍဲ ဂကောံမွဲဂှ် တန်ကြန်ဒၟံင် လၟိုန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hartl |first=D. L. |last2=Clark |first2=A. G. |year=2007 |title=Principles of Population Genetics |publisher=Sinauer Associates |isbn=978-0878933082 |edition=4th}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ အဳပဳဂျေနေတစ် / ဥပဗဳဇဗေဒ (Epigenetics) ==
အဳပဳဂျေနေတစ် (Epigenetics) ဟီုဂှ် ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် ဗီုလဵု ဂျိန် တအ် ပံက် ကေုာံ ကၟာတ် (Gene expression) သက္ကု ပွမပြံင်လှာဲ လၟေင် DNA ဇေတ်ဇေတ် ရ။ ၜိုန်ရ သေလ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် နွံကဵု DNA တုပ်ကီုလေဝ်၊ မုဟိုတ် သေလ် မတ် ကဵု သေလ် ဖျုန် တၞဟ်ခြာဒၟံင်ရော? ဂှ် ဒှ် ဟိုတ်နူ သၞောတ် Epigenetics ဏအ်ရ။
နဲကဲ အဓိက ဂှ် ဒှ် '''DNA methylation''' (ပွမထပ်စုတ် မဝ်လဳကျူ မဳသဳလ် လ္တူ DNA သွက်ဂွံ ကၟာတ်ထောအ် ဂျိန်) ကေုာံ '''Histone modification''' ရ。 အရာမတၟေင်ဂှ် ပရေင်မံင်စံင် ဘဝ ဗီုကဵု စၞစ၊ ဓါတ်ဂျိ ကေုာံ ဓဝိင် (Stress) တအ်ဂှ် ပြံင်လှာဲကဵု သၞောတ် Epigenetics ဏအ်မာန်တုဲ သီုစၠောအ်ကဵု ကောန်ဇာတ် မာန်ဏီရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bird |first=A. |year=2007 |title=Perceptions of epigenetics |journal=Nature |volume=447 |issue=7143 |pages=396–398 |doi=10.1038/nature05913}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ ဗဳဇ ကေုာံ CRISPR (Genetic Engineering) ==
ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ ဗဳဇ (Genetic Engineering) ဟီုဂှ် ဒှ် ပွမစကာ ကွတ်ပညာ သွက်ဂွံ ပလေဝ်၊ ထပ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကုတ် ပ္တိတ် ဂျိန် ပ္ဍဲကဵု သတ်ဂျိုင်လမျီုမွဲရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် သတ် မပလေဝ်လဝ် ဗဳဇ (GMOs - Genetically Modified Organisms) ရ။
လၟုဟ်မ္ဂး ကွတ်ပညာ မပြာကတ် ကေုာံ စောံသတ္တိ သၠုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် '''CRISPR-Cas9''' ရ။ ဍေဟ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု က်ကရေက် (Scissors) ဇဳဝဗေဒ မွဲတုဲ၊ အစာသိပ္ပံတအ် စကာဍေဟ် သွက်ဂွံ ကုတ် ဒကုတ် DNA မချိုတ်ပၠိုတ်မွဲတုဲ ကလေင်ပလေဝ်စုတ် လၟေင်တၟိ မာန်ရ။ ကွတ်ပညာဏအ် ကလိဂွံလဝ် လာပ်နဝ်ဗဴ ဓါတုဗေဒ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Doudna |first=J. A. |last2=Charpentier |first2=E. |year=2014 |title=The new frontier of genome engineering with CRISPR-Cas9 |journal=Science |volume=346 |issue=6213 |pages=1258096 |doi=10.1126/science.1258096}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ ပရေင်ဂဥုဲ ကေုာံ အနာဂတ် ဗဳဇဗေဒ (Medical Genetics and Future) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လၟုဟ် ဗဳဇဗေဒ ဂှ် ပြံင်လှာဲကဵု ပရေင်လွဳလွတ် ယဲ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ 
* '''ပရေင်ဂဥုဲ မရံင်ကဵု ပုဂ္ဂိုလ် (Personalized Medicine):''' နကဵု ပွမစၟဳစၟတ် DNA ညးယဲမွဲတုဲ၊ အစာဂဥုဲတအ် ကဵု ဂဥုဲ မကိတ်ညဳအိုတ် ကု လဒက်ပတန် ဗဳဇ ညးယဲဂှ် မာန်ရ။
* '''ပရေင်လွဳ ယဲဗဳဇ (Gene Therapy):''' ယဲ မဆေင်ကဵု ဗဳဇ ဗီုကဵု ယဲ သေလ်ဆီခဍမ် ကေုာံ ယဲ ပီု ဟွံကၠောန်ကမၠောန် (Cystic fibrosis) တအ်ဂှ် နကဵု ပွမထပ်စုတ် ဂျိန် မဍိုက်ပေင် ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓကာယဂှ် လွဳလွတ်ကၠုင် မာန်ရ။
ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ကွတ်ပညာတအ်ဏအ် နွံကဵု ပြသၞာ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Ethics) ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု &quot;Designer babies&quot; (ပွမရုဲစှ် ကောန်ဇာတ် အတိုင်စိုတ်) တအ်တုဲ၊ ညးလောကတအ် ဒးဖျေဟ် သၞောဝ်ဥပဒေ မချိုတ်ပၠိုတ် သွက် အနာဂတ် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Collins |first=F. S. |year=2010 |title=The Language of Life: DNA and the Revolution in Personalized Medicine |publisher=Harper |isbn=978-0061733178}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ဇဳဝဗေဒ
|title = [[ဇဳဝဗေဒ]] ကေုာံ ဗဳဇဗေဒ
|listclass = hlist
|list1 =
* '''သဇိုင် ဗဳဇဗေဒ:''' [[ဗဳဇဗေဒ]]
* [[ဒဳအေန်အေ]]
* [[ဂျိန်]]
* [[ကရဝ်မဝ်ဇုမ်]]
|list2 =
* '''လၟေင်ကမၠောန်:''' [[အာရ်အေန်အေ]]
* [[ပရဝ်တေန်]]
* [[Mutation|ပွမပြံင်လှာဲဗဳဇ]]
* [[အာဲကၟာဲဗဳဇ]]
|list3 =
* '''ကဏ္ဍ အဓိက:''' [[ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ]]
* [[ဥပဗဳဇဗေဒ]]
* [[Genetic Engineering|အေန်ဂျေန်နဳယာ ဗဳဇ]]
* [[CRISPR]]
|list4 =
* '''ပရေင်လ္ၚတ် သဘာဝ:''' [[သီအဝ်ရဳ ပြံင်လှာဲဇၞော်မောဝ်]]
* [[ဂရဳဂဝ် မေန်ဒေဝ်]]
* [[Natural selection|ပွမရုဲစှ် သဘာဝ]]
}}

[[Category:ဗဳဇဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ]]</text>
      <sha1>nqj0aem4tllx3rpvoxb4vopaky7zgak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>11305</id>
    <revision>
      <id>55479</id>
      <timestamp>2026-06-23T11:39:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံစုတ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ မဆေင်စပ်ကဵု ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ (Molecular biology)၊ လဒက်ပတ...&quot;</comment>
      <origin>55479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="785" sha1="74w1nnlwojo7nm9plm3pkj1j4h5iuy3" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံစုတ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ မဆေင်စပ်ကဵု ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ (Molecular biology)၊ လဒက်ပတန် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် မဝ်လဳကျူ ပ္ဍဲကဵု သေလ်တအ်၊ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ဇဳဝဓါတု ဂမၠိုင် သီုဖအိုတ်ရ။

[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ဗဳဇဗေဒ]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]</text>
      <sha1>74w1nnlwojo7nm9plm3pkj1j4h5iuy3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11306</id>
    <revision>
      <id>55480</id>
      <timestamp>2026-06-23T11:41:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Molecular biology|Molecular biology]]) ဟီုဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍဘာသာရပ် [[ဇဳဝဗေဒ]] မလ္ၚတ်ပရူ လဒက်ပတန် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် မဝ်လဳကျူဂမၠိုင် မနွံ ပ္ဍဲကဵု သေလ် (Cells) တ...&quot;</comment>
      <origin>55480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19401" sha1="ionvmw9gt4wjxjuonqficsjz7dutw8l" xml:space="preserve">'''ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Molecular biology|Molecular biology]]) ဟီုဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍဘာသာရပ် [[ဇဳဝဗေဒ]] မလ္ၚတ်ပရူ လဒက်ပတန် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် မဝ်လဳကျူဂမၠိုင် မနွံ ပ္ဍဲကဵု သေလ် (Cells) တအ်ရ။ ဘာသာရပ်ဏအ်ဂှ် စွံအာရီု အဓိက လ္တူ ပရေင်ဆက်စပ် ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရိုင် အကြာ မဝ်လဳကျူ ဇၞော်ဇၞော်ဂမၠိုင် မတွဟ်ဂး [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA)၊ [[အာရ်အေန်အေ]] (RNA) ကေုာံ [[ပရဝ်တေန်]] (Proteins) တအ်ရ။ တုဲပၠန် ဗီုလဵု မဝ်လဳကျူ တအ်ဏအ် ထိင်ဒဝ် ပရေင်ဂျိုင်လမျီု ကေုာံ ဗီုလဵု တင်ဂရင်ဗတီ ဗဳဇ (Genetic information) တအ် ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် ပရဝ်တေန် ရောဂှ်လေဝ် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဒၟံင်ရ။ ဘာသာရပ်ဏအ်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ကု ဘာသာရပ် [[ဇဳဝဓါတု]] (Biochemistry) ကေုာံ [[ဗဳဇဗေဒ]] (Genetics) ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ (Molecular biology)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Central Dogma of Molecular Biochemistry with Enzymes.jpg|300px|သၞောတ်ဝ် အဓိက ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ]]&lt;br/&gt;''လၟေင်ကမၠောန် သၞောတ်ဝ် အဓိက (Central Dogma) မစၞောန်ထ္ၜး DNA ပြံင်အာ RNA တုဲ ပြံင်အာ ပရဝ်တေန်''
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
|-
! မလ္ၚတ် အဓိက
| မဝ်လဳကျူ ဇဳဝ (Macromolecules), DNA, RNA, Proteins
|-
! ယၟု မခၞံဗဒှ် ကိုပ်ကၠာ
| ဝါရေန် ဝဳဗာ (Warren Weaver) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၈
|-
! သီအဝ်ရဳ အဓိက
| သၞောတ်ဝ် အဓိက (Central Dogma)
|-
! နဲကဲ စမ်ၜတ် အဓိက
| PCR, Gel electrophoresis, Western blot, Microarray
|-
! ဘာသာရပ် ဆက်စပ်
| [[ဇဳဝဓါတု]], [[ဗဳဇဗေဒ]], [[ဇဳဝရူပဗေဒ]]
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ ဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် မလ္ၚတ် &quot;ရုပ်ဝတ္ထု&quot; မဒက်ပတန်လဝ် လမျီုရ။ ပ္ဍဲကဵု သတ်ဂျိုင်လမျီု သီုဖအိုတ်မ္ဂး တင်ဂရင်ဗတီ (Information) သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ခန္ဓကာယ ကေုာံ ကၠောန်ကမၠောန်ဂှ် စွံလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒဳအေန်အေ (DNA) ရ။ ဆဂး DNA မွဲဓဝ်ဂှ် ကၠောန်ကမၠောန် ဟွံမာန်ရ။ DNA ဂှ် ဒးကူးချူ (Transcribe) ဇရေင် အာရ်အေန်အေ (RNA) တုဲ၊ RNA ဂှ် ပြံင်လှာဲ (Translate) အာ နဒဒှ် ပရဝ်တေန် (Protein) ရ။ ပရဝ်တေန် တအ်ဏအ်ရ ဒှ် ညးမကၠောန်ကမၠောန် ဇေတ်ဇေတ် ပ္ဍဲကဵု သေလ်တအ် သီုဖအိုတ်ရ။ ပရေင်လ္ၚတ် လၟေင်ကမၠောန်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဇုတ်စၞိန် အဓိက သွက် ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Alberts |first=B. |display-authors=etal |year=2014 |title=Molecular Biology of the Cell |publisher=Garland Science |isbn=978-0815344322 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
မအရေဝ် &quot;Molecular biology&quot; ဂှ် စကာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် နကဵု ဝါရေန် ဝဳဗာ (Warren Weaver) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၈ မဒှ် ဒါရိုက်တာ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဖံင်ဒေရှေန် ရံက်ကဳဖေလာ (Rockefeller Foundation) ရ။ ညး မိက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ပရေင်လ္ၚတ် ဇဳဝဗေဒ နကဵု လညာတ် ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ ရ။
* '''၁၉၄၄:''' Oswald Avery ကေုာံ ကောန်ဂကောံတအ် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ DNA ဂှ် ဒှ် မဝ်လဳကျူ မယိုက်ဂၠေင်လဝ် ဗဳဇ (Genetic material) ရ။
* '''၁၉၅၃:''' James Watson ကဵု Francis Crick တအ် (နကဵု အရီုအဗင် ဒေတာ X-ray นူ Rosalind Franklin) ဂၠာဲဆဵု လဒက်ပတန် DNA ကဝိုင်ၜါထပ် (Double helix) ရ။
* '''၁၉၅၈:''' Francis Crick ဖျေဟ် သီအဝ်ရဳ &quot;Central Dogma&quot; မစၞောန်ထ္ၜး လၟေင် တင်ဂရင်ဗတီ ဇဳဝဗေဒ ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Cobb |first=M. |year=2006 |title=Who discovered messenger RNA? |journal=Current Biology |volume=16 |issue=14 |pages=R536–R538 |doi=10.1016/j.cub.2006.07.008}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ သၞောတ်ဝ် အဓိက (Central Dogma of Molecular Biology) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=gG7uCskUOrA ပရူ Central Dogma ပ္ဍဲ YouTube]

သၞောတ်ဝ် အဓိက ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေသနာ အဓိက (Central Dogma) ဂှ် ဒှ် သဘဴဓဝ် မစၞောန်ထ္ၜး ဗီုလဵု တင်ဂရင်ဗတီ ဒြေပ်အာ ပ္ဍဲကဵု သေလ် မွဲရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အဓိက ပိ သာ် -
# '''ပွမကော်ပဳ (Replication):''' DNA ဂှ် ကလေင်ကၠောန်ပတိတ် ကော်ပဳ ဇကုအလဵုဇကု ညံင်ဂွံ ဂွံ DNA တၟိ။ ဏအ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော် သွက် သေလ် ဂွံပါ်တရး (Cell division)။
# '''ပွမကူးချူ (Transcription):''' တင်ဂရင်ဗတီ နူကဵု DNA ဂှ် ကူးချူကေတ် နဒဒှ် Messenger RNA (mRNA)။
# '''ပွမပြံင်လှာဲ (Translation):''' mRNA ဂှ် အာစိုပ် ဇရေင် ရဳဘဝ်ဇုမ် (Ribosome) တုဲ ပြံင်လှာဲ ဗှ်ကေတ် နဒဒှ် လၟေင် အမဳနဝ် အက်သေတ် (Amino acids) သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ပရဝ်တေန် ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Crick |first=F. |year=1970 |title=Central Dogma of Molecular Biology |journal=Nature |volume=227 |issue=5258 |pages=561–563 |doi=10.1038/227561a0}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ကမၠောန် ဒဳအေန်အေ (DNA Structure and Function) ==
ဒဳအေန်အေ (Deoxyribonucleic acid) ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ညူကလဳအဝ်တိုက် (Nucleotides) မနွံ ဓါတ်သဇိုင် ၄ ဂကူ - A (Adenine), T (Thymine), C (Cytosine), ကေုာံ G (Guanine) ရ။ လဒက်ပတန် ဍေဟ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ကၞိန် မဝိုင်ဒၟံင် (Twisted ladder) ရ။ တိုင်ၜါလပါ်ဂှ် ဒက်လဝ် နကဵု သဂြာ ကဵု ဖေါသဖိတ် တုဲ လဒေါဝ်ဂှ် ဆက်လဝ် နကဵု ဓါတ်သဇိုင်တအ်ရ (A ဆက် ကု T၊ C ဆက် ကု G)။ လၟေင် ဓါတ်သဇိုင်တအ်ဏအ် (ဥပမာ ATCGGT...) ဂှ် ဒှ် မလိက် မချူလဝ် တင်စၞောန် သွက် သတ်ဂျိုင်လမျီုတအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Watson |first=J. D. |display-authors=etal |year=2013 |title=Molecular Biology of the Gene |publisher=Pearson |isbn=978-0321762436 |edition=7th}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ အာရ်အေန်အေ ကေုာံ ပွမကူးချူ (RNA and Transcription) ==
အာရ်အေန်အေ (Ribonucleic acid) ဂှ် နွံ လဒက်ပတန် မွဲတၞုင် (Single-stranded) တုဲ၊ စၞး T ဂှ် ဍေဟ် စကာ U (Uracil) ရ။ ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် Transcription မ္ဂး၊ အေန်ဇာင် (Enzyme) မနွံယၟု '''RNA polymerase''' ဂှ် ပံက်ထောအ် DNA ကဝိုင်ဂှ်တုဲ ကူးချူကေတ် RNA တၟိ မွဲတၞုင် ရ။ RNA အဓိက နွံ ၃ ဂကူ-
* '''mRNA (Messenger RNA):''' ညးမယိုက် တင်စၞောန် နူ DNA။
* '''tRNA (Transfer RNA):''' ညးမယိုက်ကေတ် အမဳနဝ် အက်သေတ် ဇရေင် ရဳဘဝ်ဇုမ်။
* '''rRNA (Ribosomal RNA):''' ညးမဒက်ပတန် ရဳဘဝ်ဇုမ် တအ်ရ။

== ၆။ ပရဝ်တေန် ကေုာံ ပွမပြံင်လှာဲ (Proteins and Translation) ==
ပရဝ်တေန် ဂှ် ဒှ် စက်ယန် (Machines) သေလ်တအ်ရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လၟေင် '''အမဳနဝ် အက်သေတ် (Amino acids)''' ၜိုတ် ၂၀ ဂကူရ။ ပ္ဍဲ လၟေင်ကမၠောန် Translation မ္ဂး၊ ရဳဘဝ်ဇုမ် (Ribosome) ဂှ် ဗှ် mRNA နကဵု က္ဍိုပ် ၃ မ (Codon) ရ။ ဥပမာ - AUG ဂှ် ကော်ကေတ် အမဳနဝ် အက်သေတ် Methionine ရ။ ကာလ ဆက်အာ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး ကလိဂွံ ဇုက် ပဝ်လဳပေပ်တိုက် (Polypeptide chain) မွဲတုဲ၊ ဇုက်ဂှ် ကလေင်ခေါက် (Fold) အာ နကဵု ဗီုပြင် ၃-ဒဳ (3D structure) သွက်ဂွံ ဒှ် ပရဝ်တေန် မကၠောန်ကမၠောန် မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Berg |first=J. M. |last2=Tymoczko |first2=J. L. |last3=Stryer |first3=L. |year=2002 |title=Protein Structure and Function |journal=Biochemistry |edition=5th |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21177/}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ နဲကဲ စမ်ၜတ် မဝ်လဳကျူဂမၠိုင် (Molecular Techniques) ==
အစာဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ တအ် စကာ နဲကဲ စမ်ၜတ် တၟေင်တၟေင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် မဝ်လဳကျူတအ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် နဲကဲ စမ်ၜတ် အဓိက ဂမၠိုင်
|-
! နဲကဲ (Technique)
! တင်ရန်တၟအ် (Purpose)
! ဗီုလဵု ကၠောန်ကမၠောန် (Mechanism)
|-
| '''[[w:Polymerase chain reaction|PCR]]''' (Polymerase Chain Reaction) || ပွမပွား (Amplify) DNA ညံင်ဂွံဂၠိုင်။ || စကာ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ အေန်ဇာင် သွက်ဂွံ ကော်ပဳ DNA မွဲဒကုတ် ညံင်ဂွံဒှ် ပြကောဋိကိုဋ်။
|-
| '''Gel Electrophoresis''' || ပါ်ခြာ DNA/RNA/Protein အလိုက် ဇမၞော်။ || စကာ ဓါတ်လလဳ သွက်ဂွံ ဓဇက် မဝ်လဳကျူ လပါ် ဂျေလ် (Gel)။ မဝ်လဳကျူ ဍောတ်မ္ဂး အာပြဟ်။
|-
| '''Southern Blot''' || ဂၠာဲ DNA မချိုတ်ပၠိုတ် မွဲဒကုတ်။ || ပြံင် DNA နူ Gel အာ လ္တူ စက္ခော တုဲ စကာ Probe သွက်ဂွံ ဂၠာဲ။ (Northern Blot = RNA, Western Blot = Protein).
|-
| '''CRISPR-Cas9''' || ပွမပလေဝ် ဗဳဇ (Gene Editing)။ || စကာ အေန်ဇာင် Cas9 သွက်ဂွံ ကုတ် ကေုာံ ပလေဝ် လၟေင် DNA ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်။
|}
&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sambrook |first=J. |last2=Russell |first2=D. W. |year=2001 |title=Molecular Cloning: A Laboratory Manual |publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press |isbn=978-0879695774 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဇဳဝဓါတု ကေုာံ ဗဳဇဗေဒ (Intersections with Other Fields) ==
ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ ဂှ် နွံ လဒေါဝ် အကြာ ဇဳဝဓါတု (Biochemistry) ကေုာံ ဗဳဇဗေဒ (Genetics) ရ။
* '''ဗဳဇဗေဒ:''' လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု လက်သန် (Traits) စၠောအ် နူ မိမ အာ ကောန်ဇာတ်။ 
* '''ဇဳဝဓါတု:''' လ္ၚတ်ရံင် ဓါတုဗေဒ မဝ်လဳကျူ (ဥပမာ ဗီုလဵု အေန်ဇာင် ကၠောန်ကမၠောန်)။
* '''ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ:''' ပံင်စပ် သီုၜါလပါ်တုဲ လ္ၚတ်ရံင် &quot;ဗီုလဵု ဂျိန် (Genes) ထိင်ဒဝ် ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် ပရဝ်တေန် ပ္ဍဲကဆံင် မဝ်လဳကျူ&quot; ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Morange |first=M. |year=1998 |title=A History of Molecular Biology |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674398559}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ယဲ ကေုာံ ပရေင်ဂဥုဲ (Medical Applications) ==
တင်ဂၠာဲဆဵု ပ္ဍဲ ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ ဂှ် ပြံင်လှာဲကဵု လောက ပရေင်ဂဥုဲ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ 
* '''ယဲကေန်သာ (Cancer):''' ညးတအ် ကၠိုဟ်ကၠုင် ဒဒှ်ရ ကေန်သာ ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဂျိန် လီုလာ် (Mutations) ပ္ဍဲသေလ်တအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂဥုဲခေတ်တၟိ ဗီုကဵု Targeted therapy တအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။
* '''ပရေင်လွဳ ယဲဗဳဇ (Gene Therapy):''' ယဲ မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဗဳဇလီု ဗီုကဵု Sickle cell anemia တအ်ဂှ်၊ လၟုဟ် နကဵု ကွတ်ပညာ CRISPR ညးတအ် ပလေဝ်ကဵု DNA ညးယဲ လ္တူ ဌာန်စမ်ၜတ် မာန်ကၠုင်ရ။
* '''ဂဥုဲစဵုဒၞာ (Vaccines):''' ဂဥုဲစဵုဒၞာ COVID-19 မကၠောန်လဝ် နကဵု mRNA (ဗီုကဵု Pfizer ကဵု Moderna) ဂှ် ဒှ် သွဟ် အံင်ဇၞး ဇၞော်အိုတ် မွဲ သွက် ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Sahin |first=U. |last2=Karikó |first2=K. |last3=Türeci |first3=Ö. |year=2014 |title=mRNA-based therapeutics — developing a new class of drugs |journal=Nature Reviews Drug Discovery |volume=13 |issue=10 |pages=759–780 |doi=10.1038/nrd4278}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ တၠပညာနိမိတ် (Future and Artificial Intelligence) ==
အနာဂတ် ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု တၠပညာနိမိတ် (AI) ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။ အရာ မဝါတ်ဂါတ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပွမတွက်ရံင် ဗီုပြင် ၃-ဒဳ (3D folding) ပရဝ်တေန် နူကဵု လၟေင် အမဳနဝ် အက်သေတ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် AI နူကဵု DeepMind မနွံယၟု '''AlphaFold''' ဂှ် သှ်ကဵု ပြသၞာဏအ် မာန်အာ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ပရေင်ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ပရေင်ခၞံဗဒှ် ဂဥုဲတၟိတၟိ (Drug discovery) ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ရောဂါ တအ် ဂွံ ပြဟ်တိုန် ပြကောဋိကိုဋ် ဆ ရ။ ပါဲနူဂှ် Synthetic biology (ဇဳဝဗေဒ ပံင်စပ်) မဒှ် ပွမခၞံဗဒှ် သေလ်တၟိ မဟွံကေင်နွံ ပ္ဍဲ သဘာဝ တအ်လေဝ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ဒၟံင်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Jumper |first=J. |display-authors=etal |year=2021 |title=Highly accurate protein structure prediction with AlphaFold |journal=Nature |volume=596 |issue=7873 |pages=583–589 |doi=10.1038/s41586-021-03819-2}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ဇဳဝဗေဒ
|title = [[ဇဳဝဗေဒ]] ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ
|listclass = hlist
|list1 =
* '''မဝ်လဳကျူ ဇဳဝ:''' [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA)
* [[အာရ်အေန်အေ]] (RNA)
* [[ပရဝ်တေန်]]
* [[အမဳနဝ် အက်သေတ်]]
|list2 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် အဓိက:''' [[Central Dogma]]
* [[Transcription (Biology)|ပွမကူးချူ (Transcription)]]
* [[Translation (Biology)|ပွမပြံင်လှာဲ (Translation)]]
* [[DNA replication]]
|list3 =
* '''နဲကဲ စမ်ၜတ်:''' [[Polymerase chain reaction|PCR]]
* [[Gel electrophoresis]]
* [[CRISPR]]
* [[Southern blot]]
|list4 =
* '''ဘာသာရပ် ဆက်စပ်:''' [[ဗဳဇဗေဒ]]
* [[ဇဳဝဓါတု]]
* [[ဇဳဝရူပဗေဒ]]
* [[Bioinformatics]]
}}

[[Category:ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ဗဳဇဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဓါတု]]</text>
      <sha1>ionvmw9gt4wjxjuonqficsjz7dutw8l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဇဳဝဓါတု</title>
    <ns>14</ns>
    <id>11307</id>
    <revision>
      <id>55481</id>
      <timestamp>2026-06-23T11:44:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဇဳဝဓါတု]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံစုတ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ မဆေင်စပ်ကဵု ဇဳဝဓါတု (Biochemistry)၊ လၟေင်ကမၠောန် ဓါတုဗေဒ ပ္ဍ...&quot;</comment>
      <origin>55481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="662" sha1="rlyzivtfkvtedpud1snat5mamv1fb7r" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဇဳဝဓါတု]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံစုတ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ မဆေင်စပ်ကဵု ဇဳဝဓါတု (Biochemistry)၊ လၟေင်ကမၠောန် ဓါတုဗေဒ ပ္ဍဲကဵု သတ်ဂျိုင်လမျီုတအ်၊ ကေုာံ မဝ်လဳကျူ ဇဳဝ ဂမၠိုင် သီုဖအိုတ်ရ။

[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ဓါတုဗေဒ]]</text>
      <sha1>rlyzivtfkvtedpud1snat5mamv1fb7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဇဳဝဓါတု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11308</id>
    <revision>
      <id>55482</id>
      <timestamp>2026-06-23T11:46:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဇဳဝဓါတု''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဓါတုဇဳဝဗေဒ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Biochemistry|Biochemistry]]) ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍဘာသာရပ် သိပ္ပံ မလ္ၚတ် ပရူ လၟေင်ကမၠောန် ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ဓါတ်ဂမၠိုင် မနွံ ပ္ဍဲကဵု သတ်မ...&quot;</comment>
      <origin>55482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20821" sha1="72euir44orv8whedw9dt6mbdyzpcgb7" xml:space="preserve">'''ဇဳဝဓါတု''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဓါတုဇဳဝဗေဒ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Biochemistry|Biochemistry]]) ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍဘာသာရပ် သိပ္ပံ မလ္ၚတ် ပရူ လၟေင်ကမၠောန် ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ဓါတ်ဂမၠိုင် မနွံ ပ္ဍဲကဵု သတ်မဂျိုင်တဴလမျီုတအ်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် မပံင်စပ်လဝ် အကြာ [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) ကေုာံ [[ဓါတုဗေဒ]] (Chemistry) တုဲ စွံအာရီု လ္တူ ကဆံင် မဝ်လဳကျူ ကေုာံ သေလ် (Cells) တအ်ရ။ ဇဳဝဓါတု ဂှ် ပါ်ကရေက်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ပိ သာ် မတွဟ်ဂး လဒက်ပတန် ဇဳဝဗေဒ (Structural biology)၊ ပရေင်လ္ၚတ် အေန်ဇာင် (Enzymology) ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇဳဝ (Metabolism) ရ。 ပ္ဍဲကဵု ကၞောတ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ် ဘာသာရပ်ဏအ် ကလိဂွံ ပရေင်အံင်ဇၞး ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ပ္ဍဲအရာ မပသောင်ထ္ၜး ဗီုလဵု လမျီုတအ် ကၠောန်ကမၠောန်ရ။ ဇဳဝဓါတု ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ကု ပရေင်တဵုလွဳ၊ ပရေင်ဂဥုဲ ကေုာံ စၞစအာဟာရ တအ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ဇဳဝဓါတု (Biochemistry)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Hexokinase fold.png|250px|လဒက်ပတန် အေန်ဇာင်]]&lt;br/&gt;''လဒက်ပတန် မဝ်လဳကျူ အေန်ဇာင် Hexokinase မဒှ် ပရဝ်တေန် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇဳဝ''
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[ဇဳဝဗေဒ]] ကေုာံ [[ဓါတုဗေဒ]]
|-
! မလ္ၚတ် အဓိက
| လၟေင်ကမၠောန် ဓါတု ပ္ဍဲ သတ်ဂျိုင်လမျီု
|-
! မဝ်လဳကျူ ဇဳဝ (Macromolecules)
| ပရဝ်တေန်၊ လဳပိတ်၊ ကာဗိုဟိုက်ဒရိတ်၊ ညူကလဳအေတ် အက်သေတ်
|-
! တၠပညာ ဇၞော်အိုတ်ဂမၠိုင်
| Carl Neuberg, Eduard Buchner, Frederick Sanger
|-
! ကဏ္ဍ ပါ်ကရေက်ဂမၠိုင်
| Enzymology, Metabolism, Structural biology
|-
! ဘာသာရပ် ဆက်စပ်
| [[ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ]]၊ ဗဳဇဗေဒ၊ စၞစအာဟာရ
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ဇဳဝဓါတု ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် လမျီု ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိဏအ်ရ။ သတ်ဂျိုင်လမျီု သီုဖအိုတ် မပ္တံကဵု ဗေက်တဳရဳယျာ၊ တၞံဆု၊ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ကောန်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဓါတ်ဓမ္မတာ မတွဟ်ဂး ကာဗောန် (Carbon)၊ ဟိုက်ဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen)၊ အံက်သဳဂျေန် (Oxygen)၊ နေတ်ထရဝ်ဂျေန် (Nitrogen) ကေုာံ ဖေါသဖောရတ် (Phosphorus) တအ်ရ။ ဆဂး ကာလ ဓါတ်တအ်ဏအ် ပံင်စပ်အာ နကဵု လဒက်ပတန် မဝ်လဳကျူ ဇၞော်ဇၞော်မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် ကလိဂွံ စောံသတ္တိ မကော်စ &quot;လမျီု&quot; ရ။ ဇဳဝဓါတု လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု မဝ်လဳကျူတအ်ဏအ် ပံင်စပ်၊ ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် ကၠောန်ပတိတ် ဒြဟတ်၊ ကေုာံ ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် ထိင်ဒဝ် ပရေင်ထတ်ယုက် ခန္ဓကာယ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nelson |first=D. L. |last2=Cox |first2=M. M. |year=2017 |title=Lehninger Principles of Biochemistry |publisher=W.H. Freeman |isbn=978-1464126116 |edition=7th}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ဇဳဝဓါတု ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ရ။ 
* '''၁၈၃၃:''' အစာသိပ္ပံ ပြင်သေတ် [[w:Anselme Payen|Anselme Payen]] ဂၠာဲဆဵုကေတ် အေန်ဇာင် (Enzyme) ကိုပ်ကၠာအိုတ် မနွံယၟု &quot;Diastase&quot; ရ။
* '''၁၈၉၇:''' Eduard Buchner စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ပရေင်ကေဝ် (Fermentation) ဂှ် ကတဵုဒှ်မာန် သက္ကု သေလ် တိုပ် (Yeast cells) မဂျိုင်ဒၟံင်တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် ဓါတုဗေဒ သၟးရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ဘာသာရပ် ဇဳဝဓါတု ဂွံ ပြာကတ်ကၠုင်ရ။
* '''၁၉၅၃:''' James Watson ကဵု Francis Crick တအ် ဂၠာဲဆဵု လဒက်ပတန် DNA တုဲ ဇဳဝဓါတု ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ တအ် ပံင်စပ်အာ ရေင်သကအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Fruton |first=J. S. |year=1999 |title=Proteins, Enzymes, Genes: The Interplay of Chemistry and Biology |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300076080}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ မဝ်လဳကျူ ဇဳဝ အဓိကဂမၠိုင် (Major Biomacromolecules) ==
သေလ်တအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု မဝ်လဳကျူ ဇၞော်ဇၞော် (Macromolecules) ပန် ဂကူ အဓိက ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဂကူ မဝ်လဳကျူ ဇဳဝ အဓိက ပန် သာ်
|-
! ဂကူ မဝ်လဳကျူ (Molecule)
! မဝ်နဝ်မာ (Monomer - အလုံဍောတ်အိုတ်)
! တာလျိုင် အဓိက ပ္ဍဲ သေလ်
! ဥပမာ
|-
| '''ကာဗိုဟိုက်ဒရိတ် (Carbohydrates)''' || သဂြာဍောတ် (Monosaccharides) || ကဵု ဒြဟတ် (Energy)၊ လဒက်ပတန် သေလ်။ || ဂလူကိုသ် (Glucose), သတာတ် (Starch)
|-
| '''လဳပိတ် (Lipids / Fats)''' || Fatty acids ကဵု Glycerol || ဂိုင်သိပ် ဒြဟတ်၊ ဒက်ပတန် ကၞပ်သေလ် (Cell membrane)။ || ကၠေင် (Fats), ကဝ်လေတ်သတဝ် (Cholesterol)
|-
| '''ပရဝ်တေန် (Proteins)''' || အမဳနဝ် အက်သေတ် (Amino acids) || ကၠောန်ကမၠောန် သီုဖအိုတ်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ ကာတာလစ် (Catalysis)။ || အေန်ဇာင်၊ ဟဝ်မောန် (Hormones)
|-
| '''ညူကလဳအေတ် အက်သေတ် (Nucleic Acids)''' || ညူကလဳအဝ်တိုက် (Nucleotides) || ဂိုင်သိပ် ကေုာံ စၠောအ် တင်ဂရင်ဗတီ ဗဳဇ။ || ဒဳအေန်အေ (DNA), အာရ်အေန်အေ (RNA)
|}
&lt;ref&gt;{{cite book |last=Berg |first=J. M. |last2=Tymoczko |first2=J. L. |last3=Gatto |first3=G. J. |last4=Stryer |first4=L. |year=2015 |title=Biochemistry |publisher=W.H. Freeman |isbn=978-1464126109 |edition=8th}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရဝ်တေန် ကေုာံ အမဳနဝ် အက်သေတ် (Proteins and Amino Acids) ==
ပရဝ်တေန် ဂှ် ဒှ် &quot;စက်ယန်&quot; မကၠောန်ကမၠောန် အဓိက ပ္ဍဲကဵု သတ်ဂျိုင်လမျီုတအ်ရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လၟေင် '''အမဳနဝ် အက်သေတ် (Amino acids)''' ၜိုတ် ၂၀ ဂကူ မဆက်လဝ် နကဵု ဓါတ်ဆက် ပေပ်တိုက် (Peptide bonds) ရ။
ပရဝ်တေန် မွဲ ညံင်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် မာန်ဂှ် ဍေဟ် သ္ဒးခေါက် (Fold) လဒက်ပတန် ၃-ဒဳ (3D) မချိုတ်ပၠိုတ် မွဲရ။ လဒက်ပတန် ပရဝ်တေန် နွံ ၄ ကဆံင် -
# '''Primary:''' လၟေင် အမဳနဝ် အက်သေတ် ဓမ္မတာ။
# '''Secondary:''' ပွမခေါက် ဗီုပြင် အာလ်ဖာ-ကဝိုင် (Alpha-helix) ဟွံသေင်မ္ဂး ဗဳတာ-ဗလး (Beta-sheet)။
# '''Tertiary:''' ဗီုပြင် ၃-ဒဳ အလုံမွဲ မဝ်လဳကျူ။
# '''Quaternary:''' ပွမပံင်စပ် ပရဝ်တေန် ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် Hemoglobin ပ္ဍဲ ဆီ) ရ။

== ၅။ အေန်ဇာင် ကေုာံ ပရေင်ကၠောန်ကမၠောန် (Enzymes and Catalysis) ==
အေန်ဇာင် (Enzymes) ဂှ် ဒှ် ပရဝ်တေန် တၟေင် မနွံကဵု တာလျိုင် ဇဳဝကာတာလစ် (Biocatalysts) ရ။ သက္ကု အေန်ဇာင်မ္ဂး၊ လၟေင်ကမၠောန် ဓါတုဗေဒ ပ္ဍဲကဵု သေလ်ပိုယ်တအ်ဂှ် အာဇိုင်လဇုဲလောန်တုဲ လမျီု တန်တဴ ဟွံမာန်ရ။ အေန်ဇာင် တအ်ဂှ် ဖျေဟ်ကဵု ဒြဟတ်စတမ် (Activation energy) တုဲ ပကဵု ညံင် ပရေင်ဓါတု (Chemical reactions) ဂွံကတဵုဒှ် ပြဟ်တိုန် ပြကောဋိကိုဋ် ဆ ရ။ 
အေန်ဇာင် ဇၟာပ်မဂှ် နွံကဵု ဒၞာဲကၠောန်ကမၠောန် (Active site) မကိတ်ညဳ ကု ဓါတ်တမ် (Substrate) ဍေဟ်ဟေင်ရ။ (သီအဝ်ရဳ ကောန်သေဝ် ကဵု ကသျှ် - Lock and Key model)&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Koshland |first=D. E. |year=1958 |title=Application of a Theory of Enzyme Specificity to Protein Synthesis |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=44 |issue=2 |pages=98–104 |doi=10.1073/pnas.44.2.98}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ဇဳဝဒြဟတ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲဇဳဝ (Bioenergetics and Metabolism) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=00jbG_cfGuQ ပရူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇဳဝ (Metabolism) ပ္ဍဲ YouTube]

ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇဳဝ (Metabolism) ဟီုဂှ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် ဓါတုဗေဒ သီုဖအိုတ် မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု သေလ်တအ်ရ။ ဍေဟ် ပါ်လဝ် ၜါ ကဏ္ဍ-
* '''Catabolism (ပွမပလီု):''' ပါ်လီု မဝ်လဳကျူ ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒြဟတ်။ (ဥပမာ - ပွမစၞေဟ် စၞစ)။
* '''Anabolism (ပွမဒက်ပတန်):''' စကာ ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် မဝ်လဳကျူ တၟိ။

ဒြဟတ် အဓိက ပ္ဍဲကဵု သေလ်ဂှ် ဂိုင်သိပ်လဝ် နကဵု မဝ်လဳကျူ '''ATP''' (Adenosine triphosphate) ရ။ လၟေင်ကမၠောန် မကၠောန်ပတိတ် ATP အဓိကဂှ် ဒှ် Glycolysis ကေုာံ Citric acid cycle (Krebs cycle) မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု မိုက္ထဝ်ကောန်ဒရဳယျာ (Mitochondria) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Voet |first=D. |last2=Voet |first2=J. G. |year=2010 |title=Biochemistry |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0470570951 |edition=4th}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ဒဳအေန်အေ ကေုာံ အာရ်အေန်အေ (DNA and RNA) ==
ၜိုန်ရ DNA ကဵု RNA ဂှ် လ္ၚတ် ပ္ဍဲကဵု ဗဳဇဗေဒ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ဇဳဝဓါတု မ္ဂး လ္ၚတ်ရံင် လဒက်ပတန် ဓါတု ဍေဟ်တအ်ရ။ DNA ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သဂြာ Deoxyribose၊ RNA ဂှ် နကဵု သဂြာ Ribose ရ။ လၟေင် ဓါတ်သဇိုင် A, T, C, G တအ်ဂှ် ဒက်လဝ် ဓါတ်ဆက် ဟိုက်ဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen bonds) မခိုင်ကၠိုက်ရ။ လၟေင်ကမၠောန် မကော်ပဳ DNA ကေုာံ မကူးချူ RNA တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒးစကာ အေန်ဇာင် ဇဳဝဓါတု ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု DNA polymerase ကေုာံ Helicase တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Watson |first=J. D. |display-authors=etal |year=2013 |title=Molecular Biology of the Gene |publisher=Pearson |isbn=978-0321762436 |edition=7th}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ဓါတ်သတ္တု ကေုာံ ဗဳတာမေန် (Vitamins and Minerals in Biochemistry) ==
ဗဳတာမေန် (Vitamins) ကေုာံ ဓါတ်သတ္တု (Minerals) တအ်ဂှ် ၜိုန်ရ ခန္ဓကာယ နွံပၟိက် ညိည ကီုလေဝ် ဍေဟ်တအ် ကိစ္စဇၞော်လောန် သွက် လမျီုရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠောန်ကမၠောန် နဒဒှ် '''Coenzymes''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''Cofactors''' သွက် အေန်ဇာင် ဂမၠိုင်ရ။ 
* '''ဗဳတာမေန် C:''' နွံပၟိက် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ကဝ်လာဂျေန် (Collagen) ပ္ဍဲ စၞာံ ကေုာံ ဇုတ်။
* '''ဓါတ်သတ္တု ပသဲ (Iron):''' ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေင် အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ ဆီ။
* '''ဓါတ် ကယ်သဳယျာမ် (Calcium):''' ကိစ္စဇၞော် သွက် ဒြဟတ်ဇုတ် ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရိုင် ကတိုင်ဖျုန် (Muscle contraction)&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bender |first=D. A. |year=2003 |title=Nutritional Biochemistry of the Vitamins |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521803885}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ နဲကဲ စမ်ၜတ် ကေုာံ ကိရိယာဂမၠိုင် (Techniques and Instruments) ==
အစာဇဳဝဓါတုတအ် စကာ ကိရိယာ ကေုာံ နဲကဲ စမ်ၜတ် မသၠုင်အိုတ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် မဝ်လဳကျူတအ်ရ။
* '''Chromatography:''' နဲကဲ သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ ပရဝ်တေန် ဟွံသေင်မ္ဂး မဝ်လဳကျူ တၞဟ်ခြာဂမၠိုင် အလိုက် ဇမၞော် ကေုာံ ဓါတ်လလဳ ဍေဟ်တအ်။
* '''X-ray Crystallography:''' နဲကဲ သွက်ဂွံ ရံင် ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ၃-ဒဳ (3D) မဝ်လဳကျူ ဇၞော်ဇၞော်။ နဲကဲဏအ် စကာလဝ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု လဒက်ပတန် DNA ရ။
* '''Mass Spectrometry:''' သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် လျိုင် မဝ်လဳကျူ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ဂကူ ပရဝ်တေန် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်။
* '''Spectrophotometry:''' ၜတ်ကၞာတ် ဗၞတ် ဓါတ်လျး မစုပ်ကေတ် နကဵု ဓါတ်မွဲမွဲ သွက်ဂွံ တီ လၟိဟ် ဓါတ်ဂှ်&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hofmann |first=A. |last2=Clokie |first2=S. |year=2018 |title=Wilson and Walker's Principles and Techniques of Biochemistry and Molecular Biology |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1316614761 |edition=8th}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်ဆက်စပ် ကု ပရေင်ဂဥုဲ ကေုာံ အနာဂတ် (Medical Applications and Future) ==
ဇဳဝဓါတု ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ဂဥုဲ ခေတ်တၟိ ရ။ ဇၟာပ် ယဲ (Diseases) သီုဖအိုတ်ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ယောင်ယာ ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် ဇဳဝဓါတု ရ။ ဥပမာ - ယဲ ဏမ်ဍာတ် (Diabetes) ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဟဝ်မောန် Insulin (မဒှ် ပရဝ်တေန် မွဲ) ဟွံကၠောန်ကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး အောန်အာရ။ ပရေင်ခၞံဗဒှ် ဂဥုဲ (Drug discovery) ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ် ပွမခၞံဗဒှ် မဝ်လဳကျူ မကၟာတ်လဒဵု (Inhibitors) အေန်ဇာင် မကဵုအန္တရာယ် တအ်ရ။
ပ္ဍဲ အနာဂတ်မ္ဂး နကဵု အရီုအဗင် တၠပညာနိမိတ် (AI) ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ ပံင်စပ် (Synthetic biology) ဂှ် အစာဇဳဝဓါတု တအ် မာန်ကၠုင် ပရေင်ခၞံဗဒှ် အေန်ဇာင် တၟိတၟိ သွက်ဂွံ လွဳယဲ၊ ပလီုပလာ် ပလာသတစ်၊ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ဒြဟတ်သဘာဝ တၟိ တအ်မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kamerlin |first=S. C. L. |display-authors=etal |year=2013 |title=The future of biochemistry |journal=The FEBS Journal |volume=280 |issue=22 |pages=5902–5905 |doi=10.1111/febs.12558}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ
|title = [[ဇဳဝဗေဒ]]၊ [[ဓါတုဗေဒ]] ကေုာံ ဇဳဝဓါတု
|listclass = hlist
|list1 =
* '''မဝ်လဳကျူ ဇဳဝ:''' [[ကာဗိုဟိုက်ဒရိတ်]]
* [[လဳပိတ်]]
* [[ပရဝ်တေန်]]
* [[ဒဳအေန်အေ]]
|list2 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် အဓိက:''' [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇဳဝ (Metabolism)]]
* [[အေန်ဇာင်]]
* [[Glycolysis]]
* [[Citric acid cycle]]
|list3 =
* '''နဲကဲ စမ်ၜတ်:''' [[Chromatography]]
* [[Mass spectrometry]]
* [[X-ray crystallography]]
* [[Spectrophotometry]]
|list4 =
* '''ဘာသာရပ် ဆက်စပ်:''' [[ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ]]
* [[ဗဳဇဗေဒ]]
* [[စၞစအာဟာရ]]
* [[ဇဳဝရူပဗေဒ]]
}}

[[Category:ဇဳဝဓါတု]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ဓါတုဗေဒ]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]</text>
      <sha1>72euir44orv8whedw9dt6mbdyzpcgb7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55483</id>
      <parentid>55482</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:49:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20866" sha1="kz73wblunzapvewlv2b4firwr5ssc5q" xml:space="preserve">'''ဇဳဝဓါတု''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဓါတုဇဳဝဗေဒ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Biochemistry|Biochemistry]]) ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍဘာသာရပ် သိပ္ပံ မလ္ၚတ် ပရူ လၟေင်ကမၠောန် ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ဓါတ်ဂမၠိုင် မနွံ ပ္ဍဲကဵု သတ်မဂျိုင်တဴလမျီုတအ်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် မပံင်စပ်လဝ် အကြာ [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) ကေုာံ [[ဓါတုဗေဒ]] (Chemistry) တုဲ စွံအာရီု လ္တူ ကဆံင် မဝ်လဳကျူ ကေုာံ သေလ် (Cells) တအ်ရ။ ဇဳဝဓါတု ဂှ် ပါ်ကရေက်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ပိ သာ် မတွဟ်ဂး လဒက်ပတန် ဇဳဝဗေဒ (Structural biology)၊ ပရေင်လ္ၚတ် အေန်ဇြာင် (Enzymology) ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇဳဝ (Metabolism) ရ。 ပ္ဍဲကဵု ကၞောတ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ် ဘာသာရပ်ဏအ် ကလိဂွံ ပရေင်အံင်ဇၞး ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ပ္ဍဲအရာ မပသောင်ထ္ၜး ဗီုလဵု လမျီုတအ် ကၠောန်ကမၠောန်ရ။ ဇဳဝဓါတု ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ကု ပရေင်တဵုလွဳ၊ ပရေင်ဂဥုဲ ကေုာံ စၞစအာဟာရ တအ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ဇဳဝဓါတု (Biochemistry)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Hexokinase fold.png|250px|လဒက်ပတန် အေန်ဇြာင်]]&lt;br/&gt;''လဒက်ပတန် မဝ်လဳကျူ အေန်ဇြာင် Hexokinase မဒှ် ပရဝ်တေန် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇဳဝ''
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[ဇဳဝဗေဒ]] ကေုာံ [[ဓါတုဗေဒ]]
|-
! မလ္ၚတ် အဓိက
| လၟေင်ကမၠောန် ဓါတု ပ္ဍဲ သတ်ဂျိုင်လမျီု
|-
! မဝ်လဳကျူ ဇဳဝ (Macromolecules)
| ပရဝ်တေန်၊ လဳပိတ်၊ ကာဗိုဟိုက်ဒရိတ်၊ ညူကလဳအေတ် အက်သေတ်
|-
! တၠပညာ ဇၞော်အိုတ်ဂမၠိုင်
| Carl Neuberg, Eduard Buchner, Frederick Sanger
|-
! ကဏ္ဍ ပါ်ကရေက်ဂမၠိုင်
| Enzymology, Metabolism, Structural biology
|-
! ဘာသာရပ် ဆက်စပ်
| [[ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ]]၊ ဗဳဇဗေဒ၊ စၞစအာဟာရ
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ဇဳဝဓါတု ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် လမျီု ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိဏအ်ရ။ သတ်ဂျိုင်လမျီု သီုဖအိုတ် မပ္တံကဵု ဗေက်တဳရဳယျာ၊ တၞံဆု၊ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ကောန်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဓါတ်ဓမ္မတာ မတွဟ်ဂး ကာဗောန် (Carbon)၊ ဟိုက်ဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen)၊ အံက်သဳဂျေန် (Oxygen)၊ နေတ်ထရဝ်ဂျေန် (Nitrogen) ကေုာံ ဖေါသဖောရတ် (Phosphorus) တအ်ရ။ ဆဂး ကာလ ဓါတ်တအ်ဏအ် ပံင်စပ်အာ နကဵု လဒက်ပတန် မဝ်လဳကျူ ဇၞော်ဇၞော်မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် ကလိဂွံ စောံသတ္တိ မကော်စ &quot;လမျီု&quot; ရ။ ဇဳဝဓါတု လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု မဝ်လဳကျူတအ်ဏအ် ပံင်စပ်၊ ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် ကၠောန်ပတိတ် ဒြဟတ်၊ ကေုာံ ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် ထိင်ဒဝ် ပရေင်ထတ်ယုက် ခန္ဓကာယ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nelson |first=D. L. |last2=Cox |first2=M. M. |year=2017 |title=Lehninger Principles of Biochemistry |publisher=W.H. Freeman |isbn=978-1464126116 |edition=7th}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ဇဳဝဓါတု ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ရ။ 
* '''၁၈၃၃:''' အစာသိပ္ပံ ပြင်သေတ် [[w:Anselme Payen|Anselme Payen]] ဂၠာဲဆဵုကေတ် အေန်ဇြာင် (Enzyme) ကိုပ်ကၠာအိုတ် မနွံယၟု &quot;Diastase&quot; ရ။
* '''၁၈၉၇:''' Eduard Buchner စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ပရေင်ကေဝ် (Fermentation) ဂှ် ကတဵုဒှ်မာန် သက္ကု သေလ် တိုပ် (Yeast cells) မဂျိုင်ဒၟံင်တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် ဓါတုဗေဒ သၟးရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ဘာသာရပ် ဇဳဝဓါတု ဂွံ ပြာကတ်ကၠုင်ရ။
* '''၁၉၅၃:''' James Watson ကဵု Francis Crick တအ် ဂၠာဲဆဵု လဒက်ပတန် DNA တုဲ ဇဳဝဓါတု ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ တအ် ပံင်စပ်အာ ရေင်သကအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Fruton |first=J. S. |year=1999 |title=Proteins, Enzymes, Genes: The Interplay of Chemistry and Biology |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300076080}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ မဝ်လဳကျူ ဇဳဝ အဓိကဂမၠိုင် (Major Biomacromolecules) ==
သေလ်တအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု မဝ်လဳကျူ ဇၞော်ဇၞော် (Macromolecules) ပန် ဂကူ အဓိက ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဂကူ မဝ်လဳကျူ ဇဳဝ အဓိက ပန် သာ်
|-
! ဂကူ မဝ်လဳကျူ (Molecule)
! မဝ်နဝ်မာ (Monomer - အလုံဍောတ်အိုတ်)
! တာလျိုင် အဓိက ပ္ဍဲ သေလ်
! ဥပမာ
|-
| '''ကာဗိုဟိုက်ဒရိတ် (Carbohydrates)''' || သဂြာဍောတ် (Monosaccharides) || ကဵု ဒြဟတ် (Energy)၊ လဒက်ပတန် သေလ်။ || ဂလူကိုသ် (Glucose), သတာတ် (Starch)
|-
| '''လဳပိတ် (Lipids / Fats)''' || Fatty acids ကဵု Glycerol || ဂိုင်သိပ် ဒြဟတ်၊ ဒက်ပတန် ကၞပ်သေလ် (Cell membrane)။ || ကၠေင် (Fats), ကဝ်လေတ်သတဝ် (Cholesterol)
|-
| '''ပရဝ်တေန် (Proteins)''' || အမဳနဝ် အက်သေတ် (Amino acids) || ကၠောန်ကမၠောန် သီုဖအိုတ်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ ကာတာလစ် (Catalysis)။ || အေန်ဇြာင်၊ ဟဝ်မောန် (Hormones)
|-
| '''ညူကလဳအေတ် အက်သေတ် (Nucleic Acids)''' || ညူကလဳအဝ်တိုက် (Nucleotides) || ဂိုင်သိပ် ကေုာံ စၠောအ် တင်ဂရင်ဗတီ ဗဳဇ။ || ဒဳအေန်အေ (DNA), အာရ်အေန်အေ (RNA)
|}
&lt;ref&gt;{{cite book |last=Berg |first=J. M. |last2=Tymoczko |first2=J. L. |last3=Gatto |first3=G. J. |last4=Stryer |first4=L. |year=2015 |title=Biochemistry |publisher=W.H. Freeman |isbn=978-1464126109 |edition=8th}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရဝ်တေန် ကေုာံ အမဳနဝ် အက်သေတ် (Proteins and Amino Acids) ==
ပရဝ်တေန် ဂှ် ဒှ် &quot;စက်ယန်&quot; မကၠောန်ကမၠောန် အဓိက ပ္ဍဲကဵု သတ်ဂျိုင်လမျီုတအ်ရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လၟေင် '''အမဳနဝ် အက်သေတ် (Amino acids)''' ၜိုတ် ၂၀ ဂကူ မဆက်လဝ် နကဵု ဓါတ်ဆက် ပေပ်တိုက် (Peptide bonds) ရ။
ပရဝ်တေန် မွဲ ညံင်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် မာန်ဂှ် ဍေဟ် သ္ဒးခေါက် (Fold) လဒက်ပတန် ၃-ဒဳ (3D) မချိုတ်ပၠိုတ် မွဲရ။ လဒက်ပတန် ပရဝ်တေန် နွံ ၄ ကဆံင် -
# '''Primary:''' လၟေင် အမဳနဝ် အက်သေတ် ဓမ္မတာ။
# '''Secondary:''' ပွမခေါက် ဗီုပြင် အာလ်ဖာ-ကဝိုင် (Alpha-helix) ဟွံသေင်မ္ဂး ဗဳတာ-ဗလး (Beta-sheet)။
# '''Tertiary:''' ဗီုပြင် ၃-ဒဳ အလုံမွဲ မဝ်လဳကျူ။
# '''Quaternary:''' ပွမပံင်စပ် ပရဝ်တေန် ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် Hemoglobin ပ္ဍဲ ဆီ) ရ။

== ၅။ အေန်ဇြာင် ကေုာံ ပရေင်ကၠောန်ကမၠောန် (Enzymes and Catalysis) ==
အေန်ဇြာင် (Enzymes) ဂှ် ဒှ် ပရဝ်တေန် တၟေင် မနွံကဵု တာလျိုင် ဇဳဝကာတာလစ် (Biocatalysts) ရ။ သက္ကု အေန်ဇြာင်မ္ဂး၊ လၟေင်ကမၠောန် ဓါတုဗေဒ ပ္ဍဲကဵု သေလ်ပိုယ်တအ်ဂှ် အာဇိုင်လဇုဲလောန်တုဲ လမျီု တန်တဴ ဟွံမာန်ရ။ အေန်ဇြာင် တအ်ဂှ် ဖျေဟ်ကဵု ဒြဟတ်စတမ် (Activation energy) တုဲ ပကဵု ညံင် ပရေင်ဓါတု (Chemical reactions) ဂွံကတဵုဒှ် ပြဟ်တိုန် ပြကောဋိကိုဋ် ဆ ရ။ 
အေန်ဇြာင် ဇၟာပ်မဂှ် နွံကဵု ဒၞာဲကၠောန်ကမၠောန် (Active site) မကိတ်ညဳ ကု ဓါတ်တမ် (Substrate) ဍေဟ်ဟေင်ရ။ (သီအဝ်ရဳ ကောန်သေဝ် ကဵု ကသျှ် - Lock and Key model)&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Koshland |first=D. E. |year=1958 |title=Application of a Theory of Enzyme Specificity to Protein Synthesis |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=44 |issue=2 |pages=98–104 |doi=10.1073/pnas.44.2.98}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ဇဳဝဒြဟတ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲဇဳဝ (Bioenergetics and Metabolism) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=00jbG_cfGuQ ပရူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇဳဝ (Metabolism) ပ္ဍဲ YouTube]

ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇဳဝ (Metabolism) ဟီုဂှ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် ဓါတုဗေဒ သီုဖအိုတ် မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု သေလ်တအ်ရ။ ဍေဟ် ပါ်လဝ် ၜါ ကဏ္ဍ-
* '''Catabolism (ပွမပလီု):''' ပါ်လီု မဝ်လဳကျူ ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒြဟတ်။ (ဥပမာ - ပွမစၞေဟ် စၞစ)။
* '''Anabolism (ပွမဒက်ပတန်):''' စကာ ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် မဝ်လဳကျူ တၟိ။

ဒြဟတ် အဓိက ပ္ဍဲကဵု သေလ်ဂှ် ဂိုင်သိပ်လဝ် နကဵု မဝ်လဳကျူ '''ATP''' (Adenosine triphosphate) ရ။ လၟေင်ကမၠောန် မကၠောန်ပတိတ် ATP အဓိကဂှ် ဒှ် Glycolysis ကေုာံ Citric acid cycle (Krebs cycle) မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု မိုက္ထဝ်ကောန်ဒရဳယျာ (Mitochondria) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Voet |first=D. |last2=Voet |first2=J. G. |year=2010 |title=Biochemistry |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0470570951 |edition=4th}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ဒဳအေန်အေ ကေုာံ အာရ်အေန်အေ (DNA and RNA) ==
ၜိုန်ရ DNA ကဵု RNA ဂှ် လ္ၚတ် ပ္ဍဲကဵု ဗဳဇဗေဒ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ဇဳဝဓါတု မ္ဂး လ္ၚတ်ရံင် လဒက်ပတန် ဓါတု ဍေဟ်တအ်ရ။ DNA ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သဂြာ Deoxyribose၊ RNA ဂှ် နကဵု သဂြာ Ribose ရ။ လၟေင် ဓါတ်သဇိုင် A, T, C, G တအ်ဂှ် ဒက်လဝ် ဓါတ်ဆက် ဟိုက်ဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen bonds) မခိုင်ကၠိုက်ရ။ လၟေင်ကမၠောန် မကော်ပဳ DNA ကေုာံ မကူးချူ RNA တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒးစကာ အေန်ဇြာင် ဇဳဝဓါတု ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု DNA polymerase ကေုာံ Helicase တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Watson |first=J. D. |display-authors=etal |year=2013 |title=Molecular Biology of the Gene |publisher=Pearson |isbn=978-0321762436 |edition=7th}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ဓါတ်သတ္တု ကေုာံ ဗဳတာမေန် (Vitamins and Minerals in Biochemistry) ==
ဗဳတာမေန် (Vitamins) ကေုာံ ဓါတ်သတ္တု (Minerals) တအ်ဂှ် ၜိုန်ရ ခန္ဓကာယ နွံပၟိက် ညိည ကီုလေဝ် ဍေဟ်တအ် ကိစ္စဇၞော်လောန် သွက် လမျီုရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠောန်ကမၠောန် နဒဒှ် '''Coenzymes''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''Cofactors''' သွက် အေန်ဇြာင် ဂမၠိုင်ရ။ 
* '''ဗဳတာမေန် C:''' နွံပၟိက် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ကဝ်လာဂျေန် (Collagen) ပ္ဍဲ စၞာံ ကေုာံ ဇုတ်။
* '''ဓါတ်သတ္တု ပသဲ (Iron):''' ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေင် အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ ဆီ။
* '''ဓါတ် ကယ်သဳယျာမ် (Calcium):''' ကိစ္စဇၞော် သွက် ဒြဟတ်ဇုတ် ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရိုင် ကတိုင်ဖျုန် (Muscle contraction)&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bender |first=D. A. |year=2003 |title=Nutritional Biochemistry of the Vitamins |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521803885}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ နဲကဲ စမ်ၜတ် ကေုာံ ကိရိယာဂမၠိုင် (Techniques and Instruments) ==
အစာဇဳဝဓါတုတအ် စကာ ကိရိယာ ကေုာံ နဲကဲ စမ်ၜတ် မသၠုင်အိုတ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် မဝ်လဳကျူတအ်ရ။
* '''Chromatography:''' နဲကဲ သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ ပရဝ်တေန် ဟွံသေင်မ္ဂး မဝ်လဳကျူ တၞဟ်ခြာဂမၠိုင် အလိုက် ဇမၞော် ကေုာံ ဓါတ်လလဳ ဍေဟ်တအ်။
* '''X-ray Crystallography:''' နဲကဲ သွက်ဂွံ ရံင် ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ၃-ဒဳ (3D) မဝ်လဳကျူ ဇၞော်ဇၞော်။ နဲကဲဏအ် စကာလဝ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု လဒက်ပတန် DNA ရ။
* '''Mass Spectrometry:''' သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် လျိုင် မဝ်လဳကျူ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ဂကူ ပရဝ်တေန် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်။
* '''Spectrophotometry:''' ၜတ်ကၞာတ် ဗၞတ် ဓါတ်လျး မစုပ်ကေတ် နကဵု ဓါတ်မွဲမွဲ သွက်ဂွံ တီ လၟိဟ် ဓါတ်ဂှ်&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hofmann |first=A. |last2=Clokie |first2=S. |year=2018 |title=Wilson and Walker's Principles and Techniques of Biochemistry and Molecular Biology |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1316614761 |edition=8th}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်ဆက်စပ် ကု ပရေင်ဂဥုဲ ကေုာံ အနာဂတ် (Medical Applications and Future) ==
ဇဳဝဓါတု ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ဂဥုဲ ခေတ်တၟိ ရ။ ဇၟာပ် ယဲ (Diseases) သီုဖအိုတ်ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ယောင်ယာ ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် ဇဳဝဓါတု ရ။ ဥပမာ - ယဲ ဏမ်ဍာတ် (Diabetes) ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဟဝ်မောန် Insulin (မဒှ် ပရဝ်တေန် မွဲ) ဟွံကၠောန်ကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး အောန်အာရ။ ပရေင်ခၞံဗဒှ် ဂဥုဲ (Drug discovery) ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ် ပွမခၞံဗဒှ် မဝ်လဳကျူ မကၟာတ်လဒဵု (Inhibitors) အေန်ဇြာင် မကဵုအန္တရာယ် တအ်ရ။
ပ္ဍဲ အနာဂတ်မ္ဂး နကဵု အရီုအဗင် တၠပညာနိမိတ် (AI) ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ ပံင်စပ် (Synthetic biology) ဂှ် အစာဇဳဝဓါတု တအ် မာန်ကၠုင် ပရေင်ခၞံဗဒှ် အေန်ဇြာင် တၟိတၟိ သွက်ဂွံ လွဳယဲ၊ ပလီုပလာ် ပလာသတစ်၊ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ဒြဟတ်သဘာဝ တၟိ တအ်မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kamerlin |first=S. C. L. |display-authors=etal |year=2013 |title=The future of biochemistry |journal=The FEBS Journal |volume=280 |issue=22 |pages=5902–5905 |doi=10.1111/febs.12558}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ
|title = [[ဇဳဝဗေဒ]]၊ [[ဓါတုဗေဒ]] ကေုာံ ဇဳဝဓါတု
|listclass = hlist
|list1 =
* '''မဝ်လဳကျူ ဇဳဝ:''' [[ကာဗိုဟိုက်ဒရိတ်]]
* [[လဳပိတ်]]
* [[ပရဝ်တေန်]]
* [[ဒဳအေန်အေ]]
|list2 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် အဓိက:''' [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇဳဝ (Metabolism)]]
* [[အေန်ဇြာင်]]
* [[Glycolysis]]
* [[Citric acid cycle]]
|list3 =
* '''နဲကဲ စမ်ၜတ်:''' [[Chromatography]]
* [[Mass spectrometry]]
* [[X-ray crystallography]]
* [[Spectrophotometry]]
|list4 =
* '''ဘာသာရပ် ဆက်စပ်:''' [[ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ]]
* [[ဗဳဇဗေဒ]]
* [[စၞစအာဟာရ]]
* [[ဇဳဝရူပဗေဒ]]
}}

[[Category:ဇဳဝဓါတု]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ဓါတုဗေဒ]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]</text>
      <sha1>kz73wblunzapvewlv2b4firwr5ssc5q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:အေန်ဇြာင်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>11309</id>
    <revision>
      <id>55484</id>
      <timestamp>2026-06-23T11:51:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[အေန်ဇာင်]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံစုတ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ မဆေင်စပ်ကဵု အေန်ဇြာင် ဟွံသေင်မ္ဂး အေန်ဇာင် (Enzymes)၊ လၟ...&quot;</comment>
      <origin>55484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="761" sha1="17jw681cofqi516mlvmytvx9gj9pw8h" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[အေန်ဇာင်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံစုတ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ မဆေင်စပ်ကဵု အေန်ဇြာင် ဟွံသေင်မ္ဂး အေန်ဇာင် (Enzymes)၊ လၟေင်ကမၠောန် ဇဳဝကာတာလစ် (Biocatalysts)၊ ဂကူ အေန်ဇြာင် ကေုာံ ပရေင်ကၠောန်ကမၠောန် ဇဳဝဓါတု ဂမၠိုင် သီုဖအိုတ်ရ။

[[Category:ဇဳဝဓါတု]]
[[Category:ပရဝ်တေန်]]</text>
      <sha1>17jw681cofqi516mlvmytvx9gj9pw8h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55485</id>
      <parentid>55484</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:51:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="764" sha1="brq9fukxeq1vs6dfqbkq91toykubdgi" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[အေန်ဇြာင်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံစုတ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ မဆေင်စပ်ကဵု အေန်ဇြာင် ဟွံသေင်မ္ဂး အေန်ဇာင် (Enzymes)၊ လၟေင်ကမၠောန် ဇဳဝကာတာလစ် (Biocatalysts)၊ ဂကူ အေန်ဇြာင် ကေုာံ ပရေင်ကၠောန်ကမၠောန် ဇဳဝဓါတု ဂမၠိုင် သီုဖအိုတ်ရ။

[[Category:ဇဳဝဓါတု]]
[[Category:ပရဝ်တေန်]]</text>
      <sha1>brq9fukxeq1vs6dfqbkq91toykubdgi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55486</id>
      <parentid>55485</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:52:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="767" sha1="0j712wm7qi3qrhtp3m3ecjutr80izpv" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[အေန်ဇြာင်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံစုတ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ မဆေင်စပ်ကဵု အေန်ဇြာင် ဟွံသေင်မ္ဂး အေန်ဇာင် (Enzymes)၊ လၟေင်ကမၠောန် ဇဳဝကာတာလေစ် (Biocatalysts)၊ ဂကူ အေန်ဇြာင် ကေုာံ ပရေင်ကၠောန်ကမၠောန် ဇဳဝဓါတု ဂမၠိုင် သီုဖအိုတ်ရ။

[[Category:ဇဳဝဓါတု]]
[[Category:ပရဝ်တေန်]]</text>
      <sha1>0j712wm7qi3qrhtp3m3ecjutr80izpv</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>