ထာမ်ပလိက်:Country data Peru

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.7</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Country data Peru</title>
    <ns>10</ns>
    <id>1394</id>
    <revision>
      <id>55487</id>
      <parentid>55232</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T12:18:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>28</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Flag_of_Peru_(state).svg with [[File:War_flag_of_Peru.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · This is not the State flag, this is the war flag [ht</comment>
      <origin>55487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1058" sha1="nyyvd2htn1lwooyop0ta08or3jf9hj4" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Peru
| flag alias = Flag of Peru.svg
| flag alias-1825 = Flag of Peru (1825–1950).svg
| flag alias-state = War flag of Peru.svg
| flag alias-army = Flag of the Peruvian Army.svg
| flag alias-naval = War flag of Peru.svg
| flag alias-air force = Flag of the Peruvian Air Force.svg
| flag alias-military=State flag of Peru.svg
| link alias-military=Peruvian Armed Forces
| flag alias-marines = Flag of the Peruvian Navy.svg
| flag alias-navy = Flag of the Peruvian Navy.svg
| link alias-army = Peruvian Army
| link alias-air force = Peruvian Air Force
| link alias-naval = Peruvian Navy
| link alias-marines = Peruvian Naval Infantry
| link alias-navy = Peruvian Navy
| flag alias-football = War flag of Peru.svg
| flag alias-beach soccer = War flag of Peru.svg
| flag alias-futsal = War flag of Peru.svg
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| altvar = {{{altvar|}}}
| altlink = {{{altlink|}}}
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var1 = 1825
| var2 = state
| redir1 = PER
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>nyyvd2htn1lwooyop0ta08or3jf9hj4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>စရင်ဍုင် မနွံကဵု အဝဵုစၟိန်ပြမာန်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6001</id>
    <revision>
      <id>55522</id>
      <parentid>55108</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T09:10:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Htawmonzel</username>
        <id>25</id>
      </contributor>
      <origin>55522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="184062" sha1="po99situ8brysoamig1cubuge6iq1m8" xml:space="preserve">[[File:Palais des Nations unies, à Genève.jpg|alt=A long row of flags|thumb|upright=1.2|အလာံဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ အလာံဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ ဟွံသေင်၊ ဆဂး ဂွံလဝ် အခေါင်လ္ၚတ် ပ္ဍဲဂတမုက် သ္ၚိစၠတ်ဍုင်ဂမၠိုင် (Palace of Nations) ပ္ဍဲဂျာနေဝါ (Geneva)၊ သွိတ်ဇြာလာန်။]]

စရင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ဒှ်စရင် ရးနိဂီု (ဝါ) ဍုင် မနွံ  ကဵုအဝဵုစၟိန်ပြမာန် ပ္ဍဲအလုံဂၠးတိ ကေုာံ ကဆံင် မဂွံဒုင် စၟတ်သမ္တီ အဝဵုစၟိန်ပြမာန်ညးတအ်။ 

သီုဖအိုတ် နွံရးနိဂီု (ဝါ) ဍုင် ၂၀၆။ ပၞောဝ်တအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုသၞောတ်ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂတုဲ ပါ်ပိကဏ္ဍဂွံမာန်ရ။ ၁၉၃ မဂွံဒှ် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ၊&lt;ref name=&quot;unms&quot;&gt;{{cite web|title=United Nations Member States|url=https://www.un.org/en/members/index.shtml|publisher=United Nations|author=Press Release ORG/1469|access-date=November 3, 2019|date=3 July 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230101646/http://www.un.org/en/members/index.shtml|archive-date=30 December 2013|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ၂ မဂွံအခေါင်လမ္ၚတ် ပ္ဍဲ အသာမ်ဗလဳနာနာ ကုလသမဂ္ဂ၊ ၁၁ မဒှ်ဂကူဍုင်တၞဟ်ခြာ။

== တင်မဒးပေင် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုမွဲ ==
သၞောဝ်ဥပဒေဂၠးကဝ် မဆေင်ကဵု ပ္ဍဲအရာမဂွံစၟတ်သမ္တီ ဍုင်မနွံကဵု အခေါင်စၟိန်ပြမာန်ဂှ် ထ္ၜုတ်ခၞံလဝ် ပ္ဍဲကောံဓရီုဇၞော်မောန်တေဝိဒေအဝ် (Montevideo Convention) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၃ ဂှ်ရ။ ကောံဓရီုဇၞော်ဂှ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် ဍုင်မွဲဂှ် နဒဒှ် ညံင်ရဴထ္ၜောမ်ကဠင် သၞောဝ်ဂၠးကဝ်မွဲရ။ ယဝ်ရ ဍုင်ဂှ် ဍိုက်ပေင်တဴ ကုဍာ်ဒကေဝ် မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်မ္ဂး ညးစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ရးနိဂီု (ဝါ) ဍုင်မနွံကဵု အခေါင်စၟိန်ပြမာန် မွဲရ။
(က) ဒဒှ် မနွံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ်ထာဝရ၊&lt;br&gt;
(ခ) ဒဒှ် မနွံကဵု စၟတ်သမ္တီပယျဵုတိဍာ်၊&lt;br&gt;
(ဂ) ဒဒှ် မနွံကဵု အလဵုအသဳ&lt;br&gt;
(ဃ) ဒဒှ်မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် သွက်ဂွံ ဆက်ဆောံ ကုရးနိဂီုတၞဟ်သအာင်၊&lt;br&gt;
လုကဴ စဵုကဵု မဟွံဒးဒုင် အုပ်ဓလီုထောအ် နကဵုဍုင်တၞဟ်သအာင် နကဵုဒြဟတ်ပၞာန်ကီု ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ဒြဟတ်ဂတိလိက်ကသုက်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Hersch Lauterpacht|title=Recognition in International Law|url=https://books.google.com/books?id=EWgEv1Qq2TwC&amp;pg=PA419|year=2012|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=419|isbn=9781107609433}}&lt;/ref&gt;

စပ်ကဵု တင်မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် သွက်ဂွံဆက်ဆောံ ကုရးနိဂီုတၞဟ်သအာင်ဂှ် စုတ်ပ္ဍဲတင်မသ္ဒးနွံဟေင် သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုမွဲဂှ် ကေင်နွံကၠုင်လဝ်ရ။ နကဵုလညာတ်မ္ဂး တင်ဏအ်ဂှ် ဟွံမဲပၟိက်ရ။ ကၞောတ်တဲ တေသြရဳမဒက်ပ္တန် ရးနိဂီုမွဲဂှ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် ဍုင်မွဲ တုပ်သၟဟ် ညံင်ရဴပူဂိုလ်မွဲ မနွံအပ္ဍဲ သၞောဝ်ဂၠးကဝ်၊ ယဝ်ရ ဍုင်တၞဟ်တအ် စၟတ်သမ္တီ ဍုင်ဂှ် ဒှ်ဍုင်မနွံကဵု အခေါင်စၟိန်ပြမာန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု စရင်ဍုင်ဏအ်ဂှ် ဍုင်နကဵုအလဵုဇကုညးတအ် လလောင်တြးလဝ် ဍုင်သၠးပွးတုဲပၠန် အောန်အိုတ် ဍုင်မဒှ်ကောန်ဂကောံကုလသမဂ္ဂမွဲ ပလဝ်ဒတန် အခေါင်စၟိန်ပြမာန်ညးတအ်ရ။ 

ဒုင်သဇိုင် ကုတင်ဗွဲလတူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲစရင်ဝွံ သီုဖအိုတ် နွံ ၂၀၆ ဍုင် -&lt;ref&gt;The following bullets are grouped according to the availability of sources for the two criteria ((a) and/or (b)). This arrangement is not intended to reflect the relative importance of the two theories. Additional details are discussed in the state's individual entries.&lt;/ref&gt;{{efn|name=&quot;micros&quot;|The [[Sovereign Military Order of Malta]] is not included, as despite being a sovereign entity it lacks territory and does not claim statehood. Entities considered to be [[micronation]]s are not included. It is often up to debate whether a micronation truly controls its claimed territory. Also omitted from this list are all [[uncontacted peoples]], either who live in [[stateless society|societies that cannot be defined as states]] or whose statuses as such are not definitively known.}}
* ၂၀၃ ဍုင် ဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ အောန်အိုတ် နကဵု ဍုင်ကောန်ဂကောံကုလသမဂ္ဂ။
* ၂ ဍုင် ကိတ်ညဳ ကုတေသြရဳလလောင်တြးဗၠးၜး တုဲပၠန် ဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ ဆဍုင် သက္ကု-ကောန်ဂကောံကုလသမဂ္ဂ ဟေင်။
* ၁ ဍုင် ကိတ်ညဳ ကုတေသြရဳလလောင်တြးဗၠးၜး ဆဂး ဍုင်ညးတၞဟ်လဵုလေဝ် ဟွံပစၟတ်သမ္တီလဝ်။ 

ပ္ဍဲကဵု ဇရာဗွဲသၟဝ်ဝွံ ပ္ဍဲကဝ်လာမ်လပါ်တဲပုင်ဂှ် နွံကဵု ဗိန္ဒုဂမၠိုင် မလဴထ္ၜး အကာဲအရာဍုင်ဂှ် ကေုာံ ဍုင်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ရးမနွံကဵု အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင်တအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲစရင်ဂှ် နွံကဵု

* ဍုင် မနွံကဵု ပရေင်ဆက်ဆောမ် ကုဍုင်သအာင်တၞဟ်
* ၂ ဒေသ မအုပ်ဓလီုလဝ် နကဵု ပါကိသတာန် မဒှ်ဒေသ ဍုင်မနွံကဵု အခေါင်စၟိန်ပြမာန်လေဝ် ဟွံသေင်၊ ဍုင်မနွံ သၟဝ်ဍုင်ညးတၞဟ်လေဝ် ဟွံသေင်၊ တုဲပၠန် နွံဒၟံင် အပ္ဍဲဍုင်ညးတၞဟ်မွဲလေဝ် ဟွံသေင် မဒှ်ဒေသ (ဝါ) ဍုင် အဇြေတ် ကဿမဳယျာ (Azad Kashmir) ကဵု ဂိလ်ဂိတ်-ဗလ်တိသတာန် (Gilgit-Baltistan)
* ဒေသမနွံ အပ္ဍဲရးနိဂီုတၞဟ်။ 
* ဍုင်လစှ်ေ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုတင်လတုပ်စိုတ် သၞောဝ်ဂၠးကဝ်။

== စရင် ရးနိဂီုဂမၠိုင် ==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;background:white; text-align:left;&quot;
|-
! style=&quot;width:325pt;&quot;| ယၟုဓမ္မတာ ကေုာံ ယၟုပ္ဍဲသၞောဝ် နကဵု ဘာသာမန်
! style=&quot;width:325pt;&quot;| ယၟုဓမ္မတာ ကေုာံ ယၟုပ္ဍဲသၞောဝ် နကဵု ဘာသာအင်္ဂလိက်
! style=&quot;width:150pt;&quot;| ကောန်ဂကောံ ပ္ဍဲသၞောတ်ကုလသမဂ္ဂ {{efn|This column indicates whether or not a state is a member of the [[United Nations]].&lt;ref name=&quot;unms&quot;/&gt; It also indicates which non-member states participate in the [[United Nations System]] through membership in the [[International Atomic Energy Agency]] or one of the [[List of specialized agencies of the United Nations|specialized agencies of the United Nations]]. All United Nations members belong to at least one specialized agency and are parties to the statute of the [[International Court of Justice]].}}
! style=&quot;width:150pt;&quot;| အဝဵုစၟိန်ပြမာန် မနွံကဵု တးပါဲ {{efn|This column indicates whether or not a state is the subject of a major sovereignty dispute. Only states whose entire sovereignty is disputed by another state are listed.}}
! class=&quot;unsortable&quot;| တင်ဂၞင် မဆေင်စပ် ကုကဆံင် မဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ အဝဵုစၟိန်ပြမာန် {{efn|Information is included on:
* The extent to which a state's sovereignty is recognised internationally. More information can be found at [[List of states with limited recognition]],
* Membership in the [[European Union]],{{efn|name=&quot;EU&quot;}} where applicable,
* Any [[Dependent territory#Summary by country|dependencies]], if applicable, which are generally not part of the territory of the sovereign state,
* [[Federation|federal structure]] of the state, where applicable. More information can be found at [[Federated state]],
* Any [[List of autonomous areas by country|autonomous areas]] inside the territory of the sovereign state,
* Any situations where one person is the Head of State of more than one state,
* Any [[Government in exile|governments in exile]] recognised by at least one state.}}
|- style=&quot;background:Darkgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A AAA&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A AAA&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A AAA&lt;/span&gt;
|
|- style=&quot;background:Lightgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;↓ [[Member states of the United Nations|ဍုင် ကောန်ဂကူ ကုလသမဂ္ဂ]] and [[United Nations General Assembly observers#Present non-member observers|ဍုင်မဂွံအခေါင်တိုန်စိုပ်လ္ၚတ် အသေမ်ဗလဳကုလသမဂ္ဂ]] ↓
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A AAA&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;
|
|-
&lt;!--This is not Abkhazia's entry, but just a link to the &quot;non-UN members&quot; part below. The &quot;UN member state&quot; text keeps this link in place when sorting; it is not visible.--&gt;
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''အာဗ်ခေဇြဳယျာ (Abkhazia) → [[#Abkhazia|ရံင် စရင် အာဗ်ခေဇြဳယျာ]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အဖဃာန္နိသတာန်]] - ရးနိဂီု သၟိင်အေဿလာမ်မေတ် အဖဃာန္နိသတာန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Afghanistan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Afghanistan}}''' - Islamic Emirate of Afghanistan&lt;!--Please leave this alone, consensus is WP:NPOV requires the name of the country here to simply be Afghanistan, without a flag. The situation is explained in the further information column.--&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}အလဵုအသဳ မသိမ်ကေတ်လဝ်အဝဵု ({{flag|Afghanistan|name= အလဵုအသဳ အေဿလာမ္မေတ် အဖဂါန္နိသတာန် (Islamic Emirate of Afghanistan)}}) ဂှ် ဟွံက္လိဂွံ စၟတ်သမ္တီ နူကဵု ဍုင်တၞဟ်မွဲမွဲဏီရ။ နကဵု ကုလသမဂ္ဂဂှ် ဆက်တုဲ စၟတ်သမ္တီလဝ် အလဵုအသဳ သမ္မတ အေဿလာမ္မေတ် အဖဃာန္နိသတာန် ({{flag|Islamic Republic of Afghanistan}}) နဒဒှ် အလဵုအသဳ အဖဂါန္နိသတာန် ဖိုဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;akhund2&quot;&gt;{{Cite news|date=7 September 2021|title=Taliban announce new government for Afghanistan|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UN_Seats_Denied&quot;&gt;{{Cite news|date=1 December 2021|title=U.N. Seats Denied, for Now, to Afghanistan's Taliban and Myanmar's Junta|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/world/americas/united-nations-taliban-myanmar.html}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အာလ်ဗနဳယျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အာလ်ဗနဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Albania&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Albania}}'''&amp;nbsp;– Republic of Albania
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အာလ်ဂျေရဳယျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဒဳမဝ်ကရေတ္တေတ် ညးဍုင်ကွာန် အာလ်ဂျေရဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Algeria&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Algeria}}'''&amp;nbsp;– People's Democratic Republic of Algeria
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အာန္ဒောရ်ရာ]]''' - ရးနိဂီုဥပ္ပရာဇာ အာန္ဒောရ်ရာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Andorra&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Andorra}}'''&amp;nbsp;– Principality of Andorra
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}အာန္ဒောရ်ရာ ဂှ် ဒှ်ဍုင်ဥပ္ပရာဇာ မပံင်တောဲ ဥပဓိဍုင် ကုသမ္မတပြင်သေတ်၊ တုဲပၠန် သၟိင်သင် ကာတ္တလေတ်ရဝ်မ။&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/992562.stm#leaders |title=Andorra country profile |work=BBC News |access-date=8 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215064605/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/992562.stm#leaders |archive-date=15 February 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အင်္ဂေါလာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အင်္ဂေါလာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Angola&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Angola}}'''&amp;nbsp;– Republic of Angola
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အာန္တိဂူ ကဵု ဗါဗူဒါ|အာန္တိဂူ ကု ဗါဗူဒါ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Antigua and Barbuda&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Antigua and Barbuda}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Antigua and Barbuda is a [[Commonwealth realm]]{{efn|name=&quot;realm&quot;|Commonwealth realm refers to any member state of the [[Commonwealth of Nations]] whose head of state is King [[Charles III]]. Each realm is separate, independent, and a sovereign state; see [[Commonwealth realm#Relationship of the realms|Relationship of the realms]].}} with one autonomous region, [[Barbuda]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;|For more information on divisions with a high degree of autonomy, see [[List of autonomous areas by country]].&lt;ref&gt;{{cite web
 |author       = Government of Antigua and Barbuda
 |title        = Chapter 44: The Barbuda Local Government Act
 |work         = Laws of Antigua and Barbuda
 |url          = http://www.laws.gov.ag/acts/chapters/cap-44.pdf
 |access-date  = 10 November 2010
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20110706071022/http://www.laws.gov.ag/acts/chapters/cap-44.pdf
 |archive-date = 6 July 2011
 |url-status   = dead
 |df           = dmy-all
 |accessdate   = 10 November 2022
 |archivedate  = 6 July 2011
 |archiveurl   = https://web.archive.org/web/20110706071022/http://www.laws.gov.ag/acts/chapters/cap-44.pdf
}}&lt;/ref&gt;}}
|-
| '''[[အာဂျေန္တဳနာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အာဂျေန္တဳနာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Argentina&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Argentina}}'''&amp;nbsp;– Argentine Republic{{efn|The Argentine Constitution (Art. 35) recognises the following denominations for Argentina: &quot;United Provinces of the Río de la Plata&quot;, &quot;Argentine Republic&quot; and &quot;Argentine Confederation&quot;; furthermore, it establishes the usage of &quot;Argentine Nation&quot; for purposes of legislation.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} အာဂျေန္တဳနာဂှ် ဒှ်ကၟိန်ဍုင်ဖေဒ္ဒရာတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ရး ၂၃ ကဵု ၁ ဍုင်မအုပ်ဓုပ်အပိုင်။{{efn|name=&quot;ArgentineAntarctica&quot;|Argentina's [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic territory of ''[[Argentine Antarctica]]'' (''Antártida Argentina'') is one of five constituent [[Departments of Argentina|departments]] of the province [[Tierra del Fuego Province, Argentina|Tierra del Fuego]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.patagonia-argentina.com/en/tierradelfuego/|title=Tierra del Fuego and Antarctica|website=Patagonia-Argentina|access-date=September 12, 2020}}&lt;/ref&gt;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အာမေနဳယျာ]]''' - ဍုင်သမ္မတ အမေနဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Armenia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Armenia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Armenia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| style=&quot;background:#fcc;&quot;|ဟွံဂွံဒုင်သမ္တီ နကဵု ပါကိသတာန်
{{extent}}အာမေနဳယျာဂှ် ဟွံဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ နကဵုပါကိသတာန် ဟိုတ်နူကဵု ပြသၞာကောန်ဂကူ [[#Artsakh|Artsakh]]။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.foreignaffairscommittee.org/includes/content_files/Report%2021%20-%20Visit%20to%20Azerbaijan.pdf|title=Pakistan Worldview, Report 21, Visit to Azerbaijan|publisher=Senate of Pakistan Foreign Relations Committee|date=2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219074354/http://foreignaffairscommittee.org/includes/content_files/Report%2021%20-%20Visit%20to%20Azerbaijan.pdf|archive-date=19 February 2009|accessdate=10 November 2022|archivedate=19 February 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090219074354/http://www.foreignaffairscommittee.org/includes/content_files/Report%2021%20-%20Visit%20to%20Azerbaijan.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.today.az/news/politics/30102.html Nilufer Bakhtiyar: &quot;For Azerbaijan Pakistan does not recognise Armenia as a country&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813064453/http://www.today.az/news/politics/30102.html |date=13 August 2011 }} 13 September 2006 [14:03] – Today.Az&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.az/articles/armenia/86325|title=Pakistan the only country not recognizing Armenia – envoy|publisher=News.Az|date=5 February 2014|access-date=17 February 2014|quote=We are the only country not recognizing Armenia as a state.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223095734/http://news.az/articles/armenia/86325|archive-date=23 February 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Artsakh → [[#Artsakh|See Artsakh listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သြသ္တြာလဳယျာ]]''' - ဓနသဟာယ သြသ္တြာလဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Australia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Australia}}'''&amp;nbsp;– Commonwealth of Australia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}သြသ္တြာလဳယျာ ဂှ် ဒှ်ရးဓနသဟာယ ကေုာံ သၞောတ်ဖေဒ္ဒရာ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ရးဂမၠိုင် ကေုာံ ဒေသဂမၠိုင်ရ။ သီုဖအိုတ် နွံ တြဴ ရး၊ ပိ ဒေသအပ္ဍဲဍုင် ကေုာံ တြဴ ဒေသမ္ၚးဍုင် ကေုာံ မွဲ ကမြေက်အာန္တာတိစ် ဒေသမ္ၚးဍုင်။ ဒေသမ္ၚးဍုင် သြသ္တြာလဳယျာ ဂှ် -

* တကအ်အသမောရ် ကဵု ခါတဳယျာ ({{noflag|Ashmore and Cartier Islands}})
* တကအ်ခရေတ်သမာတ် ({{flag|Christmas Island}})
* တကအ်ကဝ်ကဝ် ({{flag|Cocos (Keeling) Islands}})
* ဒေသတကအ်ၜဳကဝ်ရာ ({{noflag|Coral Sea Islands Territory}})
* တကအ်ဟာဒ် ကဵု တကအ်မက်ဒဝ်နေလ် ({{noflag|Heard Island and McDonald Islands}})
* တကအ်နဝ်သွောက် ({{flag|Norfolk Island}}
* ဒေသအာန္တာတိစ် သြသ္တြာလဳယျာ ''{{noflag|Australian Antarctic Territory}}''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သြသ္တြဳယျာ]]''' - ဍုင်သမ္မတ သြသ္တြဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Austria&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Austria}}'''&amp;nbsp;– Republic of Austria
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ကောန်ဂကောံသမဂ္ဂဥရောပ၊{{efn|The member states of the [[European Union]] have transferred part of their sovereignty in the form of legislative, executive, and judicial powers to the institutions of the EU, which is an example of [[supranational union]]. The EU has 27 member states.&lt;ref&gt;[http://europa.eu/abc/european_countries/eu_members/index_en.htm Europa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518074450/http://europa.eu/abc/european_countries/eu_members/index_en.htm |date=18 May 2011 }}, retrieved 28 February 2011&lt;/ref&gt;|name=&quot;EU&quot;}} အဝ်သတြဳယျာဂှ် ဒှ်ဍုင်သၞောတ်ဖေဒ္ဒရာ မနွံကဵု ဒစိတ်ရး။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အာဇြာဗါဲဂျာန်]]''' - ဍုင်သမ္မတ အာဇြာဗါဲဂျာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Azerbaijan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Azerbaijan}}'''&amp;nbsp;– Republic of Azerbaijan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}အာဇြာဗါဲဂျာန် နွံကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင် မွဲ - နခ်ချိဝါန် (Nakhchivan) {{efn|name=&quot;autonomous&quot;}} ရးအာသေခ် (Artsakh) ဒက်ပ္တန်ပတိုန်လဝ် ပ္ဍဲကရေက်လပါ်နေရတိ မွဲ။ 
|-
| '''[[ဗဟမာသ်]]''' - ဓနသဟာယ ဗဟမာသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bahamas&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bahamas|name=Bahamas, The}}'''&amp;nbsp;– Commonwealth of The Bahamas&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bahamas, The {{!}} The Commonwealth|url=http://thecommonwealth.org/our-member-countries/bahamas|website=thecommonwealth.org|date=15 August 2013|access-date=12 March 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180309082734/http://www.thecommonwealth.org/our-member-countries/bahamas|archive-date=9 March 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ဗဟမာသ်ဂှ် ဒှ်ရးဓနသဟာယမွဲရ။{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|-
| '''[[ဗါရုင်]]''' - ဍုင်ဨကရာဇ် ဗါရုင်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bahrain&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bahrain}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Bahrain
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗင်္ဂလာဒေသ်]]''' - ဍုင်သမ္မတညးဍုင်ကွာန် ဗင်္ဂလာဒေသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bangladesh&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bangladesh}}'''&amp;nbsp;– People's Republic of Bangladesh
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗါဗေဒေါသ်]]''' 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Barbados&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Barbados}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗေလရုသ်]]''' - ဍုင်သမ္မတ ဗေလရုသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Belarus&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Belarus}}'''&amp;nbsp;– Republic of Belarus
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ကြဴနူ သဘင်မာဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ်တုဲ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံစၟတ်သမ္တီ Alexander Lukashenko နဒဒှ် သမ္မတ။ ဍုင်လိတ္ထိုယ်နဳယျာ စၟတ်သမ္တီ Sviatlana Tsikhanouskaya နဒဒှ် အလဵုအသဳဍုင်ဗေလရုသ်။&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Lithuania |author1-link=Ministry of Foreign Affairs (Lithuania) |title=Lithuanian Foreign Ministry's statement on the situation in Belarus |url=https://www.mfa.lt/default/en/news/lithuanian-foreign-ministrys-statement-on-the-situation-in-belarus |access-date=14 March 2022 |date=23 September 2020 }}{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗေလ်ဂျဳယာမ်]]''' - ဍုင်ဨကရာဇ် ဗေလ်ဂျဳယာမ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Belgium&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Belgium}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Belgium
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံ အဳယူ။{{efn|name=&quot;EU&quot;}} ဗေလ်ဂျဳယာမ်ဂှ် ဒှ်ဍုင်ဖေဒ္ဒရာ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဂကောံဂကူအရေဝ်ပိဘာသာ ကေုာံ ဒေသပိ။ 
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗေလိဇ်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Belize&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Belize}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Belize is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗေနိန်]]''' - ဍုင်သမ္မတ ဗေနိန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Benin&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Benin}}'''&amp;nbsp;– Republic of Benin
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဘူတာန်]]''' - ဍုင်ဨကရာဇ် ဘူတာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bhutan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bhutan}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Bhutan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗဝ်လိဝဳယျာ]]''' - ဍုင်ဗဟုနဂရ ဗဝ်လိဝဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bolivia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bolivia}}'''&amp;nbsp;– Plurinational State of Bolivia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗဝ်သနဳယျာ ကဵု ဟေရ်ဇြေဂဝ်ဝဳနာ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bosnia and Herzegovina&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bosnia and Herzegovina}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ဗဝ်သနဳယျာ ကဵု ဟေရ်ဇြေဂဝ်ဝဳနာဂှ် နွံကဵု သၞောဝ်ဍုင်ၜါ Bosnia and Herzegovina has two constituent ''entities'':

* ဍုင်ဖေဒ္ဒရာ ဗဝ်သနဳယျာ ကဵု ဟေရ်ဇြေဂဝ်ဝဳနာ {{noflag|[[Federation of Bosnia and Herzegovina]]}}
* ဍုင်သမ္မတ သာဗဳယျာ {{flag|Republika Srpska}}

ကေုာံ ခရိုင်ဗြိတ်ချ်ကဝ် (Brčko District) မဒှ်ခရိုင် မနွံကဵု အဝဵုပကင်ရင်အပိုင်။&lt;ref name=&quot;Stjepanović2015&quot;&gt;{{cite journal |title=Dual Substate Citizenship as Institutional Innovation: The Case of Bosnia's Brčko District |journal=Nationalism and Ethnic Politics |date=2015 |pages=382–383 |first=Dejan |last=Stjepanović |volume=21 |issue=4 |doi=10.1080/13537113.2015.1095043 |s2cid=146578107 |issn=1353-7113 |eissn=1557-2986 |oclc=5927465455 }}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗောတ်သွာနာ]]''' - ဍုင်သမ္မတ ဗောတ်သွာနာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Botswana&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Botswana}}'''&amp;nbsp;– Republic of Botswana
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗြာဇြိလ်]]'''] - ဍုင်သမ္မတဖေဒ္ဒရာ ဗြာဇြိလ် 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Brazil&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Brazil}}'''&amp;nbsp;– Federative Republic of Brazil
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ဗြာဇြိလ်ဂှ် ဒှ်ဍုင်သၞောတ်ဖေဒ္ဒရာ မနွံကဵု တွဵုရး ၂၆ ကေုာံ ခရိုင်ဖေဒ္ဒရာမွဲ။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗြူနာယ်]]''' - ဗြူနာယ် ဒရုဿလာမ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Brunei&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Brunei}}'''&amp;nbsp;– Brunei Darussalam
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗူလ်ဂါရိယျာ]]''' - ဍုင်သမ္မတ ဗူလ်ဂါရိယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bulgaria&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bulgaria}}'''&amp;nbsp;– Republic of Bulgaria
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗူကဳဏး သွာသဝ်]]''' 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Burkina Faso&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Burkina Faso}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Burma → [[#Myanmar|See Myanmar listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗူရုန်ဒဳ|ဗူရုန္ဒဳ]]''' - ဍုင်သမ္မတ ဗူရန်ဒဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Burundi&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Burundi}}'''&amp;nbsp;– Republic of Burundi
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကမ္ဗောဒဳယျာ]]''' - ဍုင်ဨကရာဇ် ကမ္ဗောဒဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Cambodia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Cambodia}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Cambodia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ခမေရောန်]]''' - ဍုင်သမ္မတ ခမေရောန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Cameroon&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Cameroon}}'''&amp;nbsp;– Republic of Cameroon
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ခနဒါ]]''' - 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Canada&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Canada}}'''{{efn|The legal name for Canada is the sole word; an officially sanctioned, though disused, name is Dominion of Canada (which includes its legal title); see: [[Name of Canada]], [[Dominion]].}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ခနဒါ ဂှ် ဒှ်ဍုင်ဂကောံဓနသဟာယ{{efn|name=&quot;realm&quot;}} တုဲပၠန် ဒှ်ဍုင် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုသၞောတ်ဖေဒ္ဒရာ မနွံကဵု စှ်ရး ကေုာံ ပိဒေသ။ 
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ခေပ်ဝေရ်ဒါ]]''' - ဍုင်သမ္မတ ခေပ်ဝေရ်ဒါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Cape Verde&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Cape Verde}}'''&amp;nbsp;– Republic of Cabo Verde{{efn|The government of Cape Verde declared &quot;Cabo Verde&quot; to be the official English name of the country in 2013.&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://news.nationalgeographic.com/news/2013/12/131212-maps-cabo-verde-cartography-science-cape-verde-africa/|title=Cape Verde Gets New Name: 5 Things to Know About How Maps Change|author=Tanya Basu|magazine=[[National Geographic]]|date=14 December 2013|access-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181020000546/https://news.nationalgeographic.com/news/2013/12/131212-maps-cabo-verde-cartography-science-cape-verde-africa/|archive-date=20 October 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဍုင်သမ္မတ လဒေါဝ်အဖရိက]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Central African Republic&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Central African Republic}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ချာဒ်]]''' - ဍုင်သမ္မတ ချာဒ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Chad&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Chad}}'''&amp;nbsp;– Republic of Chad
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ချဳလေ]]''' - ဍုင်သမ္မတ ချဳလေ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Chile&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Chile}}'''&amp;nbsp;– Republic of Chile
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ချဳလေ နွံကဵု ဒေသတၟေင်မွဲ မကော်ဂး တကအ်အိဿ္တာ [[Easter Island]]။{{efn|name=&quot;ChileanAntarctic&quot;|Chile's [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic territory of the ''[[Chilean Antarctic Territory|Chilean Antarctic]]'' (''Antártica Chilena'') is a [[Communes of Chile|commune]] of the [[Antártica Chilena Province]] of the [[Magallanes Region]].}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကြုက်]]''' ဍုင်သမ္မတညးဍုင်ကွာန် ကြုက်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;China&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|China}}'''&amp;nbsp;– People's Republic of China{{efn|name=&quot;ChinaTaiwan&quot;|The [[China|People's Republic of China]] (PRC) is commonly referred to as &quot;China&quot;, while the [[Taiwan|Republic of China]] (ROC) is commonly referred to as &quot;Taiwan&quot;. The ROC is also occasionally known diplomatically as [[Chinese Taipei]], or by another [[Abbreviation of Republic of China|alternative name]].}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံစၟတ်သမ္တီ၊ စၞးဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ ဍုင်သမ္မတကြုက်
[[Foreign relations of China#International recognition of the People's Republic of China|Partially unrecognised]]. {{claimedby|ROC}}
{{extent}}ဍုင်ကြုက်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင် မသုန် မတွဟ်ဂး ဂွာန်သဳ (Guangxi)၊ အေန်နာမောန်ဂဝ်လဳယျာ (Inner Mongolia)၊ နေင်ရှ (Ningxia)၊ တိဗေတ် (Tibet)၊ ကေုာံ ရှေန်ဂျင် (Xinjiang)။{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}} ပါဲနူဂှ်တုဲ ဒေသမနွံကဵု အဝဵုစၟိန်ပြမာန်တၟေင် ၜါ 

* ဟံင်ကံင် {{flag|Hong Kong}}
* မခဴ {{flag|Macao}}

ထာဲဝါန် ဂှ် နကဵုဍုင်ကြုင် ၜိုန်ရ ဟီု မဒှ်တကအ် သၟဝ်ဇကုကီုလေဝ်၊ အဝဵုသြဇာကြုက် ဟွံလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲထာဲဝါန်။{{efn|name=&quot;TAI2&quot;|In 1949, the Republic of China government led by the [[Kuomintang]] (KMT) lost the [[Chinese Civil War]] to the [[Chinese Communist Party]] (CCP) and set up a provisional capital in [[Taipei]]. The CCP established the PRC. As such, the [[political status of Taiwan|political status of the ROC and legal status of Taiwan]] (alongside the [[Free area of the Republic of China|territories]] under ROC jurisdiction) are in dispute. In 1971, the United Nations gave the [[China and the United Nations|China seat]] to the PRC. In the view of the United Nations, no member of the organisation withdrew as a consequence of this but the ROC representatives declared that they were withdrawing. Most states recognise the PRC to be the [[One-China policy|sole legitimate representative]] of all China, and the UN classifies Taiwan as &quot;[[Taiwan Province, People's Republic of China|Taiwan, Province of China]]&quot;. The ROC has de facto relations with most sovereign states. A significant political movement within Taiwan advocates [[Taiwan independence movement|Taiwan independence]].}}

ဍုင်မဒှ်ကောန်ဂကောံကုလသမဂ္ဂ ၁၄ ဍုင် သီုကဵု ဍုင်ဝါတိခေန် (Vatican City) ဂှ် ဟွံစၟတ်သမ္တီ ဍုင်ကြုက်၊ စၞး ဍုင်သမ္မတညးဍုင်ကွာန်ကြုက်ဂှ် ညးတအ် ပစၟတ်သမ္တီ ဍုင်သမ္မကြုက် (ထာဲဝါန်)။ {{efn|See also [[Dates of establishment of diplomatic relations with the People's Republic of China]] and [[Foreign relations of China]].}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''China, Republic of → [[#Taiwan|See Taiwan listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ခဝ်လောမ္ဗဳယျာ]]''' - ဍုင်သမ္မတ ခဝ်လောမ္ဗဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Colombia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Colombia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Colombia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ခဝ်မဝ်ရောသ်]]''' - ဍုင်ပံင်ကောံ ခဝ်မဝ်ရောသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Comoros&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Comoros}}'''&amp;nbsp;– Union of the Comoros
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ခဝ်မဝ်ရောသ်ဂှ် ဒှ်ဍုင်သၞောတ်ဖေဒ္ဒရာ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု တကအ် ပိတကအ်။{{efn|name=&quot;federal&quot;|More information on more or less [[federation|federal]] structures can be found at a [[List of federations]].&lt;ref&gt;Constitution of Comoros, Art. 1.&lt;/ref&gt;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ခေါန်ဂေါ]]''' - ဍုင်သမ္မတဒဳမဝ်ကရေတ်တေတ် ခေါန်ဂေါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Congo, Democratic Republic of the&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Democratic Republic of the Congo|name=Congo, Democratic Republic of the}}'''{{efn|Also known as Congo-Kinshasa. Formerly referred to as [[Zaire]], its official name from 1971 to 1997.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
| '''[[ခေါန်ဂေါ]]''' - ဍုင်သမ္မတ ခေါန်ဂေါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Congo, Republic of the&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Republic of the Congo|name=Congo, Republic of the}}'''{{efn|Also known as Congo-Brazzaville.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Cook Islands → [[#Cook Islands|See Cook Islands listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ခေါဿ္တာရဳခါ]]''' - ဍုင်သမ္မတ ခေါဿ္တာရဳခါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Costa Rica&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Costa Rica}}'''&amp;nbsp;– Republic of Costa Rica
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Côte d'Ivoire → [[#Ivory Coast|See Ivory Coast listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ခြဝ်အေရှာ]]''' – ဍုင်သမ္မတ ခြဝ်အေရှာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Croatia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Croatia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Croatia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဂျူဗါ]]''' – ဍုင်သမ္မတ ဂျူဗါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Cuba&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Cuba}}'''&amp;nbsp;– Republic of Cuba
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သဳပြုသ်]]''' - ဍုင်သမ္မတ သဳပြုသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Cyprus&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Cyprus}}'''&amp;nbsp;– Republic of Cyprus
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |ဟွံဂွံ ဒုင်စၟတ်သမ္တီ နကဵုတူရကဳ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2010/OPINION/07/07/kakouris.cyprus/|publisher=CNN|title=Cyprus is not at peace with Turkey|author=Andreas S. Kakouris|date=9 July 2010|access-date=17 May 2014|quote=Turkey stands alone in violation of the will of the international community. It is the only country to recognize the &quot;TRNC&quot; and is the only country that does not recognize the Republic of Cyprus and its government.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518074323/http://www.cnn.com/2010/OPINION/07/07/kakouris.cyprus/|archive-date=18 May 2014|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- and [[#Northern Cyprus|Northern Cyprus]]{{cn|date=17 May 2014}} --&gt;
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}} တကအ်ကရေက်လပါ်သၟဝ်ကျာဂှ် ဒှ်ဍုင်ဒဳဖက်တဝ်သဳပြုသ် (the de facto state of [[#Northern Cyprus|Northern Cyprus]])။
သဳပြုသ်ဂှ် ဟွံဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ ကုတူရကဳ၊ ဟိုတ်နူကဵု တူရကဳ စၟတ်သမ္တီ သဳပြုသ်သၟဝ်ကျာ။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|ချေခ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Czech Republic&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Czech Republic}}'''{{efn|An official short name in English has been adopted by the Czech government, &quot;''Czechia''&quot;. This variant remains uncommon, but has been adopted by several companies and organisations including the United Nations. See [[Name of the Czech Republic]].}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Democratic People's Republic of Korea → [[#Korea North|See Korea, North listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Democratic Republic of the Congo → [[#Congo, Democratic Republic of the|See Congo, Democratic Republic of the listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဒေန်မက်]]''' - ဍုင်ဨကရာဇ် ဒေန်မက်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Denmark&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Denmark}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Denmark
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}} ဍုင်ဨကရာဇ် ဒေန်မက်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင် ၂  
* တကအ်သွဴအဝ် {{flag|Faroe Islands}}
* ဂရိန်လာန် {{flag|Greenland}}
ဍုင်ဨကရာဇ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဥပဒေသဇိုင် ပိဍုင် မတွဟ်ဂး ဒေသဂြိုဟ်ဒေသ ဒေန်မက်၊ တကအ်သွဴအဝ် ကေုာံ ဂရိန်လာန်။{{efn|The designation &quot;Denmark&quot; can refer either to metropolitan Denmark or to the entire Danish Realm (for example in international organizations).}} ဍုင်ဨကရာဇ် ဒေန်မက် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ်ဍုင်ကောန်ဂကောံအဳယူ၊ ဆဂး သၞောဝ်အဳယူ (ပ္ဍဲကိစ္စတၟေင် လ္ၚဵု)တအ်ဂှ် ဟွံဆက်စပ် ကုတကအ်သွဴအဝ် ကေုာံ ဂရိန်လာန်။ မိက်ဂွံတီလှဲလှဲလးလးမ္ဂး လုပ်ဗှ်ကေတ် ပ္ဍဲမုက်လိက် [[Greenland and the European Union]]၊ ကေုာံ [[Faroe Islands and the European Union]] ညိ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stm.dk/_p_12710.html |title=Home Rule Act of the Faroe Islands : No. 137 of March 23, 1948 |website=Statsministeriat |location=Copenhagen |access-date=20 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910005827/http://www.stm.dk/_p_12710.html |archive-date=10 September 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stm.dk/_p_12712.html |title=The Greenland Home Rule Act : Act No. 577 of 29 November 1978 |website=Statsministeriat |location=Copenhagen |access-date=20 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140214060548/http://www.stm.dk/_p_12712.html |archive-date=14 February 2014 }}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဂျဳဗဝ်တဳ]]''' - ဍုင်သမ္မတ ဂျဳဗဝ်တဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Djibouti&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Djibouti}}'''&amp;nbsp;– Republic of Djibouti
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဒဝ်မိနိခါ]]''' - ဍုင်ဓနသဟာယ ဒဝ်မိနိခါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Dominica&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Dominica}}'''&amp;nbsp;– Commonwealth of Dominica
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဍုင်သမ္မတ ဒဝ်မိနိခါန်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Dominican Republic&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Dominican Republic}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[တဳမောရ်ဗၟံက်]]''' - ဍုင်သမ္မတ ဒဳမဝ်ကရေတ် တဳမောရ်-လာဿတေ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;East Timor&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|East Timor}}'''&amp;nbsp;– Democratic Republic of Timor-Leste{{efn|The government of East Timor uses &quot;Timor-Leste&quot; as the official English name of the country.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အက်ကွာဒေါရ်]]''' – ဍုင်သမ္မတ အက်ကွာဒေါရ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Ecuador&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Ecuador}}'''&amp;nbsp;– Republic of Ecuador
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အဳဂျိပ်]]''' - ဍုင်သမ္မတအာရာပ် အဳဂျိပ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Egypt&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Egypt}}'''&amp;nbsp;– Arab Republic of Egypt
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သလွာဒေါရ်]]''' - ဍုင်သမ္မတ သလွာဒေါရ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;El Salvador&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|El Salvador}}'''&amp;nbsp;– Republic of El Salvador
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အက်ကွာတဝ်ရဳယျလ် ဂိနဳ]]''' - ဍုင်သမ္မတ အက်ကွာတဝ်ရဳယျလ် ဂိနဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Equatorial Guinea&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Equatorial Guinea}}'''&amp;nbsp;– Republic of Equatorial Guinea
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အဳရိတြဳယျာ]]''' – ဍုင် အဳရိတြဳယျာ 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Eritrea&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Eritrea}}'''&amp;nbsp;– State of Eritrea
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အေဿတဝ်နဳယျာ]]''' – ဍုင်သမ္မတ အေဿတဝ်နဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Estonia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Estonia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Estonia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အေဿွတဳနဳ]]''' - ဍုင်ဨကရာဇ် အေဿွတဳနဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Eswatini&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Eswatini}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Eswatini{{efn|Formerly referred to as the Kingdom of Swaziland, its official name until 2018.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အဳထဳအဝ်ပဳယျာ]]''' - ဍုင်သမ္မတ ဖေဒ္ဒရာ ဒဳမဝ်ကရေသဳ အဳထဳအဝ်ပဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Ethiopia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Ethiopia}}'''&amp;nbsp;– Federal Democratic Republic of Ethiopia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}အဳထဳအဝ်ပဳယျာဂှ် ဒှ်ဍုင်သၞောတ်ဖေဒ္ဒရာ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ထပှ်ဒေသ ကေုာံ နာဂရၜါ။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သွဳဇဳ]]''' - ဍုင်သမ္မတ သွဳဇဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Fiji&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Fiji}}'''&amp;nbsp;– Republic of Fiji
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} သွဳဇဳဂှ် နွံကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင်မွဲ၊ ရဝ်တူမာ (Rotuma)။{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}&lt;ref&gt;{{Cite book
 | title = Laws of Fiji
 | place = Suva, Fiji
 | publisher = Government of Fiji
 | year = 1927
 | edition = 1978
 | chapter = Rotuma Act
 | chapter-url = http://www.itc.gov.fj/lawnet/fiji_act/cap122.html
 | access-date = 10 July 2010
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100621140255/http://www.itc.gov.fj/lawnet/fiji_act/cap122.html |archive-date=21 June 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |author       = Government of Fiji, Office of the Prime Minister
 |title        = Chapter 122: Rotuma Act
 |work         = Laws of Fiji
 |publisher    = [[University of the South Pacific]]
 |year         = 1978
 |url          = http://www.paclii.org/fj/legis/consol_act/ra103/
 |access-date  = 10 November 2010
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20110301163146/http://www.paclii.org/fj/legis/consol_act/ra103/
 |archive-date = 1 March 2011
 |url-status   = live
 |df           = dmy-all
 |accessdate   = 10 November 2022
 |archivedate  = 1 March 2011
 |archiveurl   = https://web.archive.org/web/20110301163146/http://www.paclii.org/fj/legis/consol_act/ra103/
}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သွိန်လာန်]]''' - ဍုင်သမ္မတ သွိန်လာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Finland&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Finland}}'''&amp;nbsp;– Republic of Finland
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}

* အောအ်လာန် {{flag|Åland}} ဂှ် ဒှ်ဒေသပကင်ရင်အပိုင် မမံင်လဒေါဝ် ကေုာံ မသက္ကုဒပ်ပၞာန် ဍုင်သွိန်လာန်။{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}{{efn|[[Åland]] was demilitarised by the [[Treaty of Paris (1856)|Treaty of Paris]] in 1856, which was later affirmed by the [[League of Nations]] in 1921, and in a somewhat different context reaffirmed in the treaty on Finland's admission to the European Union in 1995.}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပြင်သေတ်]]''' - ဍုင်သမ္မတ ပြင်သေတ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;France&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|France}}'''&amp;nbsp;– French Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}} ပြင်သေတ်ဂှ် နွံကဵု ဒေသဇမ္ၚောဲ မသုန် - [[French Guiana]], [[Guadeloupe]], [[Martinique]], [[Mayotte]], ကေုာံ [[Réunion]]။ တုဲပၠန် ဒေသဇမ္ၚောဲ ဗွဲသၟဝ်ဝွံလေဝ် တၞီလုပ်လၟိဟ် ပြင်သေတ်ကီုရ။

* {{noflag|[[Clipperton Island]]}}
* {{flag|French Polynesia}}
* {{flag|New Caledonia}}
* {{noflag|[[Saint Barthélemy]]}}
* {{noflag|[[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]]}}
* {{noflag|[[Saint Pierre and Miquelon]]}}
* {{noflag|[[Wallis and Futuna]]}}
* {{flag|French Southern and Antarctic Lands}}{{efn|name=&quot;Adélie&quot;|France's [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic territory of ''[[Adélie Land]]'' (''Terre Adélie'') is one of five constituent districts of the French Southern and Antarctic Lands.}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဂဗောန်]]''' – ဍုင်သမ္မတ ဂဗောန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Gabon&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Gabon}}'''&amp;nbsp;– Gabonese Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|[[ဂါမ္ဗဳယျာ]] – ဍုင်သမ္မတ ဂါမ္ဗဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Gambia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Gambia|name=Gambia, The}}'''&amp;nbsp;– Republic of The Gambia&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Gambia profile|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13376517|website=BBC News|access-date=12 March 2018|date=14 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311064543/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13376517|archive-date=11 March 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဂျရ်ဂျဳယျာ]]''' - 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Georgia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Georgia (country)|name=Georgia}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ဂျရ်ဂျဳယျာဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဍုင်သမ္မတပကင်ရင်အပိုင် ၜါ၊ [[Adjara]] ကဵု [[Government of the Autonomous Republic of Abkhazia|Abkhazia]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}} ပ္ဍဲ [[#Abkhazia|Abkhazia]] ကဵု [[#South Ossetia|South Ossetia]]ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ဍုင်ဒဳသွက်တဝ် ''de facto''။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဂျာမနဳ]]''' – ဍုင်သမ္မတဖေဒ္ဒရာ ဂျာမနဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Germany&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Germany}}'''&amp;nbsp;– Federal Republic of Germany
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံ အဳယူ။{{efn|name=&quot;EU&quot;}} ဂျာမနဳဂှ် ဒှ်ဍုင်ဖေဒ္ဒရာ မနွံကဵု ၁၆ တွဵုရး။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဂါနာ]]''' – ဍုင်သမ္မတ ဂါနာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Ghana&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Ghana}}'''&amp;nbsp;– Republic of Ghana
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဂရိတ်]]''' ဍုင်သမ္မတ ဂရိတ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Greece&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Greece}}'''&amp;nbsp;– Hellenic Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံ အဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}} ဂရိန်ဂှ် နွံကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင်မွဲ- [[Mount Athos]]။&lt;ref&gt;Constitution of Greece, Art. 105.&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဂြေန္နာဒါ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Grenada&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Grenada}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ဂြေန္နာဒါဂှ် ဒှ်ဍုင်ဂကောံရးဓနသဟာယ{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဂွာတေမာလာ]]'''- ဍုင်သမ္မတ ဂွာတေမာလာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Guatemala&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Guatemala}}'''&amp;nbsp;– Republic of Guatemala
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဂိနဳ]]''' - ဍုင်သမ္မတ ဂိနဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Guinea&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Guinea}}'''&amp;nbsp;– Republic of Guinea{{efn|Also known as Guinea-Conakry.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဂိနဳ-ဗိဿဴ]]''' - ဍုင်သမ္မတ ဂိနဳ-ဗိဿဴ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Guinea-Bissau&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Guinea-Bissau}}'''&amp;nbsp;– Republic of Guinea-Bissau
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဂါဲယျာဏာ]]'''- ဍုင်သမ္မတပံင်ကောံ ဂါဲယျာဏာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Guyana&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Guyana}}'''&amp;nbsp;– Co-operative Republic of Guyana
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဟာဲတဳ]]''' – ဍုင်သမ္မတ ဟာဲတဳ 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Haiti&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Haiti}}'''&amp;nbsp;– Republic of Haiti
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Holland → [[#Netherlands|See the Netherlands listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Holy See → [[#Vatican City|See Vatican City listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဟောန်ဂျာရာသ်]]'''- ဍုင်သမ္မတ ဟောန်ဂျာရာသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Honduras&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Honduras}}'''&amp;nbsp;– Republic of Honduras
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဟင်္ဂေရဳ]]''' 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Hungary&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Hungary}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}ကောန်ဂကောံ အဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အာက်သလာန်]]''' - ဍုင်သမ္မတ အာက်သလာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Iceland&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Iceland}}'''{{efn|name=&quot;Republic&quot;|While sometimes referred to as the &quot;Republic of Iceland&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/281235/Iceland|title=Iceland - Culture, History, &amp; People|access-date=2 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718220132/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/281235/Iceland|archive-date=18 July 2011|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/ungegn/docs/26th-gegn-docs/WP/WP54_UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%202011.pdf |title=Working Paper No. 54 : UNGEGN list of country names (Prepared by the United Nations Group of Experts on Geographical Names) |location=Vienna |date=May 2011 |access-date=2 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811023432/https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/ungegn/docs/26th-gegn-docs/WP/WP54_UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%202011.pdf |archive-date=11 August 2011 |url-status=live |df=dmy-all |website=unstats.un.org }}&lt;/ref&gt; and sometimes its counterpart ''Lýðveldið Ísland'' in Icelandic, the official name of the country is simply &quot;Iceland&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=54970|title=Hvert er formlegt heiti landsins okkar?|access-date=2 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722022935/http://visindavefur.is/svar.php?id=54970|archive-date=22 July 2011|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; One example of the former is the name of the [[Constitution of Iceland]], which in Icelandic is ''Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands'' and literally means &quot;the Constitution of the republic of Iceland&quot;. However, note that in this usage &quot;republic&quot; is not capitalised.}} – Republic of Iceland
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အိန္ဒိယ]]''' - ဍုင်သမ္မတ အိန္ဒိယ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;India&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|India}}'''&amp;nbsp;– Republic of India
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}အိန္ဒိယဂှ် ဒှ်ဍုင်ဖေဒ္ဒရာ မနွံကဵု ၂၈ တွဵုရး ကေုာံ ၈ ဒေသကၟိန်ဍုင်။ 
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အိန္ဒောနေသဳယျာ|အိန္ဒောနေရှာ]]''' – ဍုင်သမ္မတ အိန္ဒောနေသဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Indonesia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Indonesia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Indonesia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}အိန္ဒောနေသဳယျာ နွံကဵု ၈ ရးပကင်ရင်အပိုင် [[အာဆေ]], [[ဂျာကာတာ]], [[ပါပဴလဒေါဝ်]], [[ပါပဴကုန်သမၠုင်]], [[ပါပဴ]], [[ပါပဴသၟဝ်ကျာ]], [[ပါပဴပလိုတ်]], ကေုာံ [[ယောဂျာကာတာ]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အဳရာန်]]''' - ဍုင်သမ္မတအေဿလာမ္မေတ် အဳရာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Iran&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Iran}}'''&amp;nbsp;– Islamic Republic of Iran
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အဳရက်]]''' – ဍုင်သမ္မတအဳရက်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Iraq&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Iraq}}'''&amp;nbsp;– Republic of Iraq
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}အဳရက် ဒှ်ဍုင်ဖေဒ္ဒရာ{{efn|name=&quot;federal&quot;}}&lt;ref&gt;[http://portal.unesco.org/ci/en/files/20704/11332732681iraqi_constitution_en.pdf/iraqi_constitution_en.pdf Iraqi constitution] {{webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20160518175432/http://portal.unesco.org/ci/en/files/20704/11332732681iraqi_constitution_en.pdf/iraqi_constitution_en.pdf |date=18 May 2016 }}&lt;/ref&gt; မနွံကဵု ၁၉ အလဵုအသဳဒေသ၊ ၄ အပ္ဍဲကဵု ၁၉ ဂှ် ဒှ်ဒေသပကင်ရင်အပိုင် ကူဒေဿတာန်{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အာဲရေလာန်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Ireland&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Ireland}}'''{{efn|&quot;Ireland&quot; is the official name of the country in English. &quot;Republic of Ireland&quot; (the official ''description'' in English) and &quot;Éire&quot; (the official name in Irish) have sometimes been used unofficially to distinguish the state from the larger [[Ireland|island of Ireland]], however, this is officially deprecated.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Journal of British Studies |volume=46 |pages=72–90 |number=1 |date=January 2007 |publisher=Cambridge University Press on behalf of The North American Conference on British Studies |doi=10.1086/508399 |jstor=10.1086/508399 |title=The Irish Free State/Éire/Republic of Ireland/Ireland: &quot;A Country by Any Other Name&quot;? |last=Daly |first=Mary E. |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; See [[names of the Irish state]].}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကူ အဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အေဿရေလ်]]''' - ဍုင်အေဿရေလ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Israel&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Israel}}'''&amp;nbsp;– State of Israel
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |[[International recognition of Israel|ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံစၟတ်သမ္တီ]]
{{extent}}အေဿရေလ် ဂ္စာန်ဓလီုဒၟံင် ဒေသပကင်ရင် ပါလေဿတာင်။ ပါလေဿတာင် ကရေက်ဍုင်ဂျေရုသလေန် လပါ်ဗၟံက်ဂှ် အေဿရေလ် လုပ်သီကေတ်လဝ်၊&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/basic10_eng.htm|title=Basic Law: Jerusalem, Capital of Israel|website=www.knesset.gov.il|access-date=7 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140905144734/http://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/basic10_eng.htm|archive-date=5 September 2014|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; an act not recognised by the international community.&lt;ref name=dis&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html |title=Disputes: International |publisher=CIA World Factbook |access-date=8 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514215411/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html |archive-date=14 May 2011 |url-status=dead |df=dmy-all |accessdate=10 November 2022 |archivedate=14 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514215411/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html }}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲဒေသ သြင်လပါ်ပလိုတ် မကော်ဂး West Bank ဂှ် အေဿရေလ် ထိင်ဂွံ ၜိုတ်ဒးရး၊ ဒေသဂါဇာ Gaza Strip ဂှ် ၜိုန်ရ ပၞာန်တုဲဒှ်အာ ဟီုကီုလေဝ် အဝဵုအေဿရေလ် ဟွံအိုတ်အာ နူဒေသဂှ်ဏီရ။&lt;ref&gt;{{cite web
 |last         = Bell
 |first        = Abraham
 |title        = International Law and Gaza: The Assault on Israel's Right to Self-Defense
 |work         = Jerusalem Issue Brief, Vol. 7, No. 29
 |publisher    = Jerusalem Center for Public Affairs
 |date         = 28 January 2008
 |url          = http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm
 |access-date  = 16 July 2010
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm
 |archive-date = 21 June 2010
 |url-status   = live
 |df           = dmy-all
 |accessdate   = 10 November 2022
 |archivedate  = 21 June 2010
 |archiveurl   = https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 | last = Salih
 | first = Zak M.
 | title = Panelists Disagree Over Gaza's Occupation Status
 | publisher = [[University of Virginia School of Law]]
 | date = 17 November 2005
 | url = http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm
 | access-date = 16 July 2010
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm
 | archive-date = 3 March 2016
 | url-status = dead
 | df = dmy-all
 | accessdate = 10 November 2022
 | archivedate = 3 March 2016
 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title        = Israel: 'Disengagement' Will Not End Gaza Occupation
 |publisher    = Human Rights Watch
 |date         = 29 October 2004
 |url          = https://www.hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm
 |access-date   = 16 July 2010
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20081101210931/http://hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm
 |archive-date = 1 November 2008
 |url-status   = live
 |df           = dmy-all
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=occ&gt;{{cite journal|url=https://books.google.com/books?id=hYiIWVlpFzEC&amp;pg=PA429|page=429|first=Andrew|last=Sanger|title=The Contemporary Law of Blockade and the Gaza Freedom Flotilla|journal=Yearbook of International Humanitarian Law 2010|volume=13|editor=M.N. Schmitt |editor2=Louise Arimatsu |editor3=Tim McCormack|publisher=Springer Science &amp; Business Media|date=2011|isbn=978-90-6704-811-8|quote=It is this direct external control over Gaza and indirect control over life within Gaza that has led the United Nations, the UN General Assembly, the UN Fact Finding Mission to Gaza, International human rights organisations, US Government websites, the UK Foreign and Commonwealth Office and a significant number of legal commentators, to reject the argument that Gaza is no longer occupied.|doi=10.1007/978-90-6704-811-8_14|series=Yearbook of International Humanitarian Law}}&lt;br /&gt;* {{cite book|title=International Law and the Classification of Conflicts|editor=Elizabeth Wilmshurst|first=Iain|last=Scobbie|author-link=Iain Scobbie|publisher=Oxford University Press|date=2012|isbn=978-0-19-965775-9|page=295|url=https://books.google.com/books?id=GM90Xp03uuEC&amp;pg=PA295|quote=Even after the accession to power of Hamas, Israel's claim that it no longer occupies Gaza has not been accepted by UN bodies, most States, nor the majority of academic commentators because of its exclusive control of its border with Gaza and crossing points including the effective control it exerted over the Rafah crossing until at least May 2011, its control of Gaza's maritime zones and airspace which constitute what Aronson terms the 'security envelope' around Gaza, as well as its ability to intervene forcibly at will in Gaza.}}&lt;br /&gt;* {{cite book|title=Prefiguring Peace: Israeli-Palestinian Peacebuilding Partnerships|first=Michelle|last= Gawerc|publisher=Lexington Books|date=2012|isbn=9780739166109|page=44|url=https://books.google.com/books?id=Hka8FZ4UdWUC&amp;pg=PA44|quote= In other words, while Israel maintained that its occupation of Gaza ended with its unilateral disengagement Palestinians – as well as many human right organizations and international bodies – argued that Gaza was by all intents and purposes still occupied.}}&lt;/ref&gt; 
Israel is not recognised as a state by [[International recognition of Israel|28 UN members]] and the [[#SADR|Sahrawi Arab Democratic Republic]]. The [[Palestine Liberation Organization]], recognised by a majority of ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs as the representative of the Palestinian people, [[Israel–Palestine Liberation Organization letters of recognition|recognised Israel in 1993]]. 
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အဳတလဳ]]''' - ဍုင်သမ္မတ အဳတလဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Italy&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Italy}}'''&amp;nbsp;– Italian Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံ အဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}} အဳတလဳဂှ် နွံကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင် ၅ [[Aosta Valley]], [[Friuli-Venezia Giulia]], [[Sardinia]], [[Sicily]] ကေုာံ [[Trentino-Alto Adige/Südtirol]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အဳဝဝ်ရဳ ကောတ်]]''' - ဍုင်သမ္မတ ကဝ်တေအဳဝဝ်ရဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Ivory Coast&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Ivory Coast}}'''&amp;nbsp;– Republic of Côte d'Ivoire{{efn|The government of Ivory Coast uses &quot;Côte d'Ivoire&quot; as the official English name of the country.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဇမိကာ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Jamaica&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Jamaica}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Jamaica is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဇပါန်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Japan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Japan}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဇောရ်ဒါန်]]''' - ရးနိဂီုဨကရာဇ် ဂျောရ်ဒါန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Jordan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Jordan}}'''&amp;nbsp;– Hashemite Kingdom of Jordan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကဇြေခ်သတာန်]]''' - ဍုင်သမ္မတ ကဇြေခ်သတာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Kazakhstan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kazakhstan}}'''&amp;nbsp;– Republic of Kazakhstan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကေန်ညာ]]''' -ဍုင်သမ္မတ ကေန်ညာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Kenya&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kenya}}'''&amp;nbsp;– Republic of Kenya
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ခဳရဳဗတဳ]]''' - ဍုင်သမ္မတ ခဳရဳဗတဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Kiribati&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kiribati}}'''&amp;nbsp;– Republic of Kiribati
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကဝ်ရေယျာ သၟဝ်ကျာ]]''' - ဍုင်သမ္မတကဝ်ရေယျာ ဒဳမဝ်ကရေသဳညးဍုင်ကွာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Korea North&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|North Korea|name=Korea, North}}'''&amp;nbsp;– Democratic People's Republic of Korea
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|SKOREA}}
{{extent}} ကဝ်ရေယျာ သၟဝ်ကျာဂှ် ဟွံဂွံစၟတ်သမ္တီ ဍုင်ကောန်ဂကောံကုလသမဂ္ဂ ပိ ပြင်သေတ်၊ ဂျပေန်၊ ကေုာံ ကဝ်ရေယျာသၟဝ်ကျာ။&lt;ref&gt;{{cite web
 |url          = http://www.ioc.u-tokyo.ac.jp/~worldjpn/documents/texts/docs/19650622.T1E.html
 |title        = Treaty on Basic Relations between Japan and the Republic of Korea
 |access-date   = 27 October 2008
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20090313123054/http://www.ioc.u-tokyo.ac.jp/~worldjpn/documents/texts/docs/19650622.T1E.html
 |archive-date = 13 March 2009
 |url-status   = live
 |df           = dmy-all
}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကဝ်ရေယျာ သၠုင်ကျာ]]''' - ဍုင်သမ္မတ ကဝ်ရေယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Korea South&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|South Korea|name=Korea, South}}'''&amp;nbsp;– Republic of Korea
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|NKOREA}}
{{extent}}ကဝ်ရေယျာ သၠုင်ကျာ နွံကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင်မွဲ တကအ်ဇေဇူ (Jeju Island)။{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}&lt;ref&gt;{{cite web|author=Keun Min|title=Greetings|publisher=Jeju Special Self-Governing Province|url=http://english.jeju.go.kr/contents/index.php?mid=02|access-date=10 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502123553/http://english.jeju.go.kr/contents/index.php?mid=02|archive-date=2 May 2013|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
ကဝ်ရေယျာ သၠုင်ကျာဂှ် ဟွံဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ နူကဵု ကဝ်ရဳယျာသၟဝ်ကျာ၊ ကဝ်ရေယျာသၟဝ်ကျာ ဟီု ဍုင်ဂှ် နွံသၟဝ်ပကင်ရင်အလဵုအသဳကဝ်ရဳယျာ
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကဝ်သဝ်ဗဝ်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Kosovo → [[#Kosovo|See Kosovo listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကူဝိတ်]]''' -ဍုင်ကူဝိတ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Kuwait&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kuwait}}'''&amp;nbsp;– State of Kuwait
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ခိရ်ဂိဇ်သတာန်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Kyrgyzstan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kyrgyzstan}}'''&amp;nbsp;– Kyrgyz Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[လဴ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Laos&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Laos}}'''&amp;nbsp;– Lao People's Democratic Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[လာတ်ဝဳယျာ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Latvia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Latvia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Latvia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[လေဗနောန်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Lebanon&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Lebanon}}'''&amp;nbsp;– Lebanese Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[လေသ္သူထူ]]''' - ဍုင်ဨကရာဇ် လေသ္သူထူ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Lesotho&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Lesotho}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Lesotho
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[လိဗေရဳယျာ]]''' - ဍုင်သမ္မတလိဗေရဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Liberia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Liberia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Liberia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[လဳဗျာ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Libya&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Libya}}'''&amp;nbsp;– State of Libya
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[လေတ္တေန်သတာင်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Liechtenstein&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Liechtenstein}}'''&amp;nbsp;– Principality of Liechtenstein
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[လိတ္တူဝေနဳယျာ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Lithuania&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Lithuania}}'''&amp;nbsp;– Republic of Lithuania
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[လုဇြေမ်ဗရ်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Luxembourg&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Luxembourg}}'''&amp;nbsp;– Grand Duchy of Luxembourg
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Macedonia → [[#North Macedonia|See North Macedonia listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မဒါဂါသကာ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Madagascar&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Madagascar}}'''&amp;nbsp;– Republic of Madagascar
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မလဝဳ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Malawi&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Malawi}}'''&amp;nbsp;– Republic of Malawi
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မလေရှာ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Malaysia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Malaysia}}'''&amp;nbsp;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Malaysia is a [[federation]] of [[States and federal territories of Malaysia|13 states and three federal territories]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မလ်ဒိဝ်သ်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Maldives&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Maldives}}'''&amp;nbsp;– Republic of Maldives
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မာလဳ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Mali&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Mali}}'''&amp;nbsp;– Republic of Mali
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မာလ်တာ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Malta&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Malta}}'''&amp;nbsp;– Republic of Malta
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[တကအ် မာရှလ်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Marshall Islands&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Marshall Islands}}'''&amp;nbsp;– Republic of the Marshall Islands
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Under [[Compact of Free Association]] with the [[#United States|United States]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မဝ်ရိတေနိယျာ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Mauritania&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Mauritania}}'''&amp;nbsp;– Islamic Republic of Mauritania
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မဝ်ရိရှေသ်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Mauritius&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Mauritius}}'''&amp;nbsp;– Republic of Mauritius
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}မဝ်ရိရှေသ် နွံကဵု တကအ် ပကင်ရင်အပိုင်မွဲ မနွံယၟု Rodrigues{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မေက်သဳကဝ်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Mexico&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Mexico}}'''&amp;nbsp;– United Mexican States
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}မေက်သဳကဝ်ဂှ် ဒှ်ဍုင်သၞောဝ်ဖေဝ်ဒရေဝ် မနွံကဵု တွဵုရး ၃၁ ကေုာံ ဍုင်မအုပ်ဓုပ်အပိုင် မွဲ။ ဒေသမအုပ်ဓုပ်အပိုင် Rebel Zapatista ဂှ် နွံကဵုအဝဵု ဇကုအပိုင်ရ။ 
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မိခြဝ်နေသဳယျာ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Micronesia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Federated States of Micronesia|name=Micronesia, Federated States of}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} မပံင်တောဲ ကုကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံအမေရိကာန်။ ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဖေဝ်ဒရေဝ် မိခြဝ်နေသဳယျာဂှ် ဒှ်ဍုင် သၞောတ်ဖေဝ်ဒရေဝ်တုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ရးပန်ရ။
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မောလ်ဒဝ်ဝါ]]''' - ဍုင်သမ္မတမောလ်ဒဝ်ဝါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Moldova&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Moldova}}'''&amp;nbsp;– Republic of Moldova
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} မောလ်ဒဝ်ဝါဂှ် နွံကဵု ဒေသမအုပ်ဓုပ်အပိုင် ဂဂေဇြဳယျာ (Gagauzia) ကေုာံ the Dniester။ ဍုင်ဗေန်ဒါ (တိက်ဟဳန) ဂှ် ဒှ်မပကင်ရင်အပိုင် နကဵု တြာန်သနဳသတြဳယျာ (Transnistria)။
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မဝ်နကဝ်]]''' - ဍုင်သၟိင်တၠမဝ်နကဝ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Monaco&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Monaco}}'''&amp;nbsp;– Principality of Monaco
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မောန်ဂေါလဳယျာ|မောန္ဂောလဳယျာ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Mongolia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Mongolia}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မောန္တေနေဂြော]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Montenegro&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Montenegro}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မဝ်ရောက်ကဝ်|မဝ်ရောက္ကဝ်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Morocco&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Morocco}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Morocco
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Part of the Moroccan-claimed [[Western Sahara]] is controlled by the partially recognised [[#SADR|Sahrawi Arab Democratic Republic]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မဝ်ဇြာမ်ဗိခ်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Mozambique&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Mozambique}}'''&amp;nbsp;– Republic of Mozambique
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗၟာ၊ ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံ|ဗၟာ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Myanmar&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Myanmar}}'''&amp;nbsp;– Republic of the Union of Myanmar{{efn|The country's official name of Myanmar, adopted in 1989, has been mixed and controversial, with the former name Burma still being used in many cases. See [[Names of Myanmar]].}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}[[Wa State]] is a de facto autonomous state within Myanmar. The United Nations has not recognized the {{lang|la|de facto}} ruling government of Myanmar, the [[State Administration Council]].&lt;ref name=&quot;UN_Seats_Denied&quot; /&gt; &lt;!--France has only begun the process of recognizing the NUG by passing a bill in the Senate--&gt;
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Nagorno-Karabakh → [[#Artsakh|See Artsakh listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[နမိဗဳယျာ]]''' - ဍုင်သမ္မတ နမိဗဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Namibia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Namibia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Namibia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[နာဥူရူ]]''' - ဍုင်သမ္မတနာဥူရူ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Nauru&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Nauru}}'''&amp;nbsp;– Republic of Nauru
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[နဳပဝ်]]''' - ဍုင်ဖေဒ္ဒရေဝ်ဒဳမဝ်ကရေတ်တေတ် နဳပဝ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Nepal&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Nepal}}'''&amp;nbsp;– Federal Democratic Republic of Nepal
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Nepal is a [[federation]] composed of [[Provinces of Nepal|7 provinces]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[နေတာလာန်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Netherlands&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kingdom of the Netherlands|name=Netherlands}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of the Netherlands
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}} The [[Kingdom of the Netherlands]] includes four areas with substantial autonomy:

* {{flag|Aruba}}
* {{flag|Curaçao}}
* {{flag|Netherlands}}
* {{flag|Sint Maarten}}

Metropolitan Netherlands, Aruba, Curaçao and Sint Maarten form the four constituent countries of the Kingdom. Three overseas parts of the Netherlands ([[Bonaire]], [[Saba (island)|Saba]] and [[Sint Eustatius]]) are [[Caribbean Netherlands|special municipalities]] of metropolitan Netherlands.{{efn|The designation &quot;Netherlands&quot; can refer either to metropolitan [[Netherlands]] or to the entire [[Kingdom of the Netherlands|Kingdom]] (e.g. in international organizations).}} The Kingdom of the Netherlands as a whole is a member of the EU, but EU law only wholly applies to parts within Europe.
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[နျူဇြဳလာန်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;New Zealand&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|New Zealand}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}New Zealand is a [[Commonwealth realm]],{{efn|name=&quot;realm&quot;}} and has one dependent territory and one [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic dependent territory:

* {{flag|Tokelau}}
* ''{{noflag|[[Ross Dependency]]}}''

The [[New Zealand Government]] acts for the entire [[Realm of New Zealand]] in all international contexts, which has responsibilities for (but no rights of control over) two freely [[associated state]]s:

* {{flag|Cook Islands}}
* {{flag|Niue}}

The Cook Islands and Niue have diplomatic relations with {{Numrel|CK|alt2= |}} and {{Numrel|Niue|alt2= |}} UN members respectively.&lt;ref&gt;{{cite web
 |author       = Federal Foreign Office of Germany
 |title        = Beziehungen zu Deutschland
 |publisher    = Government of Germany
 |date         = November 2009
 |url          = http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Cookinseln/Bilateral.html
 |access-date   = 16 July 2010
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20100723070259/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Cookinseln/Bilateral.html
 |archive-date = 23 July 2010
 |url-status   = live
 |df           = dmy-all
}} For more information, see [[Foreign relations of the Cook Islands]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |author=Republic of Nauru Permanent Mission to the United Nations
 |title=Foreign Affairs
 |publisher=United Nations
 |url=http://www.un.int/nauru/foreignaffairs.html
 |access-date=16 July 2010
 |url-status=dead
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141004083335/http://www.un.int/nauru/foreignaffairs.html
 |archive-date=4 October 2014
}}&lt;/ref&gt; They have full treaty-making capacity in the UN,&lt;ref name=&quot;untreaty1&quot;&gt;{{cite web |url=http://untreaty.un.org/cod/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf |title=Article 102, Repertory of Practice of United Nations Organs, Supplement No. 8, Volume VI (1989–1994) |website=untreaty.un.org |access-date=15 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403031600/http://untreaty.un.org/cod/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf |archive-date=3 April 2012 |df=mdy-all |accessdate=10 November 2022 |archivedate=23 July 2004 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040723045746/http://untreaty.un.org/cod/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf }}&lt;/ref&gt; and are members of some [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[နိကရာဂိဝး]]''' - ဍုင်သမ္မတ နိကရာဂိဝး
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Nicaragua&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Nicaragua}}'''&amp;nbsp;– Republic of Nicaragua
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Nicaragua contains two autonomous regions, [[Región Autónoma del Atlántico Sur|Atlántico Sur]] and [[Región Autónoma del Atlántico Norte|Atlántico Norte]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[နိဂျာ]]''' - ဍုင်သမ္မတ နိဂျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Niger&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Niger}}'''&amp;nbsp;– Republic of the Niger
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[နိဂျေရိယျာ]]''' - ဍုင်သမ္မတဖေဒ္ဒရာ နိဂျေရိယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Nigeria&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Nigeria}}'''&amp;nbsp;– Federal Republic of Nigeria
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Nigeria is a [[federation]] of [[States of Nigeria|36 states and one federal territory]].
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Niue → [[#Niue|See Niue listing]]''
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''North Korea → [[#Korea North|See Korea, North listing]]''
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;North Macedonia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|North Macedonia}}'''&amp;nbsp;– Republic of North Macedonia{{efn|Formerly known constitutionally as the &quot;Republic of Macedonia&quot; from 1991 to 2019 and under the international designation of &quot;the former Yugoslav Republic of Macedonia&quot; (FYROM) from 1993 to 2019 due to the [[Macedonia naming dispute]] with [[Greece]]. Following the [[Prespa agreement]] going into effect in February 2019, the country was renamed &quot;North Macedonia&quot;.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Northern Cyprus → [[#Northern Cyprus|See Northern Cyprus listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[နဝ်ဝေ]]''' - ဍုင်ဨကရာဇ် နဝ်ဝေ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Norway&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Norway}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Norway
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Norway has two [[Unincorporated area|unincorporated areas]] in Europe:

* {{noflag|[[Svalbard]]}} is an integral part of Norway, but has a special status due to the [[Svalbard Treaty]].
* {{noflag|[[Jan Mayen]]}} is an uninhabited island that is an integral part of Norway, although unincorporated.

Norway has one [[Dependencies of Norway|dependent territory]] and two [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic dependent territories in the [[Southern Hemisphere]]:

* {{noflag|[[Bouvet Island]]}}
* ''{{noflag|[[Peter I Island]]}}''
* ''{{noflag|[[Queen Maud Land]]}}''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အဝ်မာန်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Oman&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Oman}}'''&amp;nbsp;– Sultanate of Oman
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပါကိသတာန်]]''' - ဍုင်သမ္မတအိဿလာမ် ပါကိသတာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Pakistan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Pakistan}}'''&amp;nbsp;– Islamic Republic of Pakistan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Pakistan is a [[federation]] of [[Subdivisions of Pakistan|four provinces and one capital territory]]. Pakistan exercises control over certain portions of [[Kashmir]], but has not officially annexed any of it,&lt;ref&gt;Constitution of Pakistan, Art. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news
 |author       = Aslam, Tasnim
 |title        = Pakistan Does Not Claim Kashmir As An Integral Part...
 |url          = http://www.outlookindia.com/article.aspx?233374
 |newspaper    = Outlook India
 |publisher    = The Outlook Group
 |date         = 11 December 2006
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20111213213928/http://www.outlookindia.com/article.aspx?233374
 |archive-date = 13 December 2011
 |url-status   = live
 |df           = dmy-all
 |access-date  = 27 February 2011
}}&lt;/ref&gt; instead regarding it as a disputed territory.&lt;ref&gt;{{Cite book
 | last = Williams
 | first = Kristen P.
 | title = Despite nationalist conflicts: theory and practice of maintaining world peace
 | publisher = Greenwood Publishing Group
 | year = 2001
 | pages = 154–155
 | url = https://books.google.com/books?id=OYmurpH3ahsC
 | isbn = 978-0-275-96934-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book
 | last = Pruthi
 | first = R.K.
 | title = An Encyclopaedic Survey Of Global Terrorism In 21St Century
 | publisher = Anmol Publications Pvt. Ltd.
 | year = 2001
 | pages = 120–121
 | url = https://books.google.com/books?id=C3yDkKDbZ3YC
 | isbn = 978-81-261-1091-9}}&lt;/ref&gt; The portions that it controls are divided into two territories, administered separately from Pakistan proper:

* {{flag|Azad Kashmir}}
* {{flag|Gilgit-Baltistan}}

Azad Kashmir describes itself as a &quot;self-governing state under Pakistani control&quot;, while Gilgit-Baltistan is described in its governance order as a group of &quot;areas&quot; with self-government.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://home.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=72&amp;catid=14 |title=Azad Kashmir Day |access-date=2014-07-28 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812174212/http://home.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=72&amp;catid=14 |archive-date=12 August 2014 |df=dmy-all |accessdate=2022-11-10 |archivedate=2014-08-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140812174212/http://home.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=72&amp;catid=14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gbtribune.files.wordpress.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://gbtribune.files.wordpress.com/2012/09/self-governance-order-2009.pdf |title=To Be Published In The Next Issue Of The |access-date=28 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905063539/http://gbtribune.files.wordpress.com/2012/09/self-governance-order-2009.pdf |archive-date=5 September 2014 |url-status=live |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AJ&amp;KHistory&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ajk.gov.pk/history.php|title=AJ&amp;K History|access-date=6 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180106174235/http://www.ajk.gov.pk/history.php|archive-date=6 January 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; These territories are not usually regarded as sovereign, as they do not fulfil the criteria set out by the declarative theory of statehood (for example, their current laws do not allow them to engage independently in relations with other states). Several state functions of these territories (such as foreign affairs and defence) are performed by Pakistan.&lt;ref name=&quot;gbtribune.files.wordpress.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=z-aRAwAAQBAJ&amp;q=azad+kashmir+gilgit+baltistan&amp;pg=PA1100|title=Political Handbook of the World 2014|access-date=5 October 2014|isbn=9781483333281|last1=Lansford|first1=Tom|date=2014-04-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ajkassembly.gok.pk/AJK_Interim_Constitution_Act_1974.pdf# |title=The Azad Jammu And Kashmir Interim Constitution Act, 1974 |format=PDF |access-date=28 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013171853/http://www.ajkassembly.gok.pk/AJK_Interim_Constitution_Act_1974.pdf |archive-date=13 October 2013 |url-status=dead |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပဠဴ]]''' - ဍုင်သမ္မတ ပဠဴ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Palau&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Palau}}'''&amp;nbsp;– Republic of Palau
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Under [[Compact of Free Association]] with the [[#United States|United States]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပါလေဿတာင်]]''' - ဍုင်ပါလေဿတာင်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Palestine&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Palestine}}'''&amp;nbsp;– State of Palestine
| style=&quot;background:#ddf;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; [[United Nations General Assembly observers#Present non-member observers|UN General Assembly observer state]]; member of two [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]]&lt;!-- {{cn|date=April 2021}} -- it appears that the convention on this page is to keep details and citations to the last column, which is where the details and citations for this claim can be found --&gt;
| style=&quot;background:#fcc;&quot; | [[International recognition of the State of Palestine|Partially unrecognised]].
{{extent}}The State of Palestine, declared in 1988, is not recognised as a state by Israel but has received diplomatic recognition from {{Numrec|Palestine}} states.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Palestine Liberation Organization|title=Road For Palestinian Statehood: Recognition and Admission|url=http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=5|publisher=Negotiations Affairs Department|access-date=28 July 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110818214013/http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=5|archive-date=18 August 2011|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; The proclaimed state has no agreed territorial borders, or effective control over much of the territory that it proclaimed.&lt;ref&gt;See the following on statehood criteria:
* {{cite web|author=Mendes, Errol|title=Statehood and Palestine for the purposes of Article 12 (3) of the ICC Statute|url=http://uclalawforum.com/media/background/gaza/2010-03-30_Mendes-Memo.pdf|pages=28, 33|date=30 March 2010|access-date=17 April 2011|postscript=:|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831190057/http://uclalawforum.com/media/background/gaza/2010-03-30_Mendes-Memo.pdf|archive-date=31 August 2011|url-status=live|df=dmy-all}} &quot;...the Palestinian State also meets the traditional criteria under the Montevideo Convention...&quot;; &quot;...the fact that a majority of states have recognised Palestine as a State should easily fulfil the requisite state practice&quot;.
* {{cite journal|author=McKinney, Kathryn M.|title=The Legal Effects of the Israeli-PLO Declaration ofPrinciples: Steps Toward Statehood for Palestine|url=http://lawpublications.seattleu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1438&amp;context=sulr&amp;sei-redir=1#search=%22palestine+%22constitutive+theory%22+statehood%22|journal=Seattle University Law Review|volume=18|issue=93|year=1994|page=97|publisher=Seattle University|access-date=17 April 2011|postscript=:|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722063030/http://lawpublications.seattleu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1438&amp;context=sulr&amp;sei-redir=1#search=%22palestine+%22constitutive+theory%22+statehood%22|archive-date=22 July 2011|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722063030/http://lawpublications.seattleu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1438&amp;context=sulr&amp;sei-redir=1#search=%22palestine+%22constitutive+theory%22+statehood%22 |date=22 July 2011 }} &quot;It is possible, however, to argue for Palestinian statehood based on the constitutive theory&quot;.
* {{cite journal|author=McDonald, Avril|title=Operation Cast Lead: Drawing the Battle Lines of the Legal Dispute|url=https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&amp;crawlid=1&amp;doctype=cite&amp;docid=16+Hum.+Rts.+Br.+25&amp;srctype=smi&amp;srcid=3B15&amp;key=74ccae52ba220673512e7784449388f0|journal=Human Rights Brief|volume=25|date=Spring 2009|publisher=Washington College of Law, Center for Human Rights and Humanitarian Law|access-date=17 April 2011|postscript=:|archive-url=https://web.archive.org/web/20120329201731/https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&amp;crawlid=1&amp;doctype=cite&amp;docid=16+Hum.+Rts.+Br.+25&amp;srctype=smi&amp;srcid=3B15&amp;key=74ccae52ba220673512e7784449388f0|archive-date=29 March 2012|url-status=live|df=dmy-all}} &quot;Whether one applies the criteria of statehood set out in the Montevideo Convention or the more widely accepted constitutive theory of statehood, Palestine might be considered a state.&quot;&lt;/ref&gt; The [[Palestinian National Authority]] is an interim administrative body formed as a result of the [[Oslo Accords]] that exercises limited autonomous jurisdiction within the [[Palestinian territories]]. In foreign relations, Palestine is represented by the [[Palestine Liberation Organization]].&lt;ref name=&quot;unnms&quot;/&gt; The State of Palestine is a member state of UNESCO,&lt;ref&gt;{{cite web|author=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|title=Arab States: Palestine|url=http://www.unesco.org/new/en/unesco/worldwide/arab-states/palestine/|publisher=United Nations|access-date=3 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104131813/http://www.unesco.org/new/en/unesco/worldwide/arab-states/palestine/|archive-date=4 January 2012|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; UNIDO and other international organizations.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Palestinians: Background and U.S. Relations|url=https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL34074.pdf|pages=40–41|date=18 March 2021|accessdate=10 November 2022|archivedate=13 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210513163558/https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL34074.pdf}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပဏမာ]]''' - ဍုင်သမ္မတပဏမာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Panama&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Panama}}'''&amp;nbsp;– Republic of Panama
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပါပွာ နျူဂေနဳ]]''' - ဍုင်သၠးပွး ပါပွာ နျူဂေနဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Papua New Guinea&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Papua New Guinea}}'''&amp;nbsp;– Independent State of Papua New Guinea
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Papua New Guinea is a [[Commonwealth realm]]{{efn|name=&quot;realm&quot;}} with one autonomous region, [[Autonomous Region of Bougainville|Bougainville]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပါရဂွာဲ]]''' - ဍုင်သမ္မတ ပါရဂွာဲ - ဍုင်သမ္မတ ပါရဂွာဲ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Paraguay&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Paraguay}}'''&amp;nbsp;– Republic of Paraguay
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပေရူ]]''' - ဍုင်သမ္မတ ပေရူ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Peru&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Peru}}'''&amp;nbsp;– Republic of Peru
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဖိလိပ္ပိန်]]''' - ဍုင်သမ္မတ ဖိလိပ္ပိန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Philippines&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Philippines}}'''&amp;nbsp;– Republic of the Philippines
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}The Philippines contains one autonomous region, [[Bangsamoro]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပဝ်လာန်]]''' - ဍုင်သမ္မတ ပဝ်လာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Poland&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Poland}}'''&amp;nbsp;– Republic of Poland
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပဝ်တူဂြဳ]]''' - ဍုင်သမ္မတ ပဝ်တူဂြဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Portugal&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Portugal}}'''&amp;nbsp;– Portuguese Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}} Portugal contains two autonomous regions, [[Azores|the Azores]] and [[Madeira]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Pridnestrovie → [[#Transnistria|See Transnistria listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကွာတာ]]''' - ဍုင်ကွာတာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Qatar&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Qatar}}'''&amp;nbsp;– State of Qatar
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Republic of Korea → [[#Korea South|See Korea, South listing]]''
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Republic of the Congo → [[#Congo, Republic of the|See Congo, Republic of the listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ရဝ်မာန္နဳယျာ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Romania&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Romania}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ရုရှာ]]''' - ကၟိန်ဍုင်ဖေဒ္ဒရေဝ် ရုရှာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Russia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Russia}}'''&amp;nbsp;– Russian Federation
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Russia is a [[federation]] of 83&amp;nbsp; internationally recognised [[federal subjects of Russia|federal subjects]] (republics, oblasts, krais, autonomous okrugs, federal cities, and an autonomous oblast). Several of the federal subjects are ethnic republics.{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ရွာန်ဒါ]]''' - ဍုင်သမ္မတ ရွာန်ဒါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Rwanda&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Rwanda}}'''&amp;nbsp;– Republic of Rwanda
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Sahrawi Arab Democratic Republic → [[#SADR|See Sahrawi Arab Democratic Republic listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သင်ခိတ် ကဵု နေဝိသ်]]''' - ဍုင်ဖေဒ္ဒရေဝ် သင်ခြိသ္သတဝ်ဖါ ကဵု နေဝိသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Saint Kitts and Nevis&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Saint Kitts and Nevis}}'''&amp;nbsp;– Federation of Saint Christopher and Nevis
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Saint Kitts and Nevis is a [[Commonwealth realm]]{{efn|name=&quot;realm&quot;}} and is a [[federation]]{{efn|name=&quot;federal&quot;}} of two islands, [[St. Kitts]] and [[Nevis]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သင်လူသဳယျာ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Saint Lucia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Saint Lucia}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Saint Lucia is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သင်ဝိန်သေန် ကဵု ဂြေန်နဒိန်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Saint Vincent and the Grenadines&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Saint Vincent and the Grenadines}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Saint Vincent and the Grenadines is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သမဝ်ဝး]]''' - ဍုင်ဗၠးၜး သမဝ်ဝး
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Samoa&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Samoa}}'''&amp;nbsp;– Independent State of Samoa
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သင်မာရိနဝ်]]''' - ဍုင်သမ္မတ သင်မာရိနဝ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;San Marino&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|San Marino}}'''&amp;nbsp;– Republic of San Marino
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သဴတဝ်မေ ကဵု ပြိန်သဳပေ]]''' - ဍုင်သမ္မတဒဳမဝ်ကရေတ်တေတ် သဴတဝ်မေ ကဵု ပြိန်သဳပေ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;São Tomé and Príncipe&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|São Tomé and Príncipe}}'''&amp;nbsp;– Democratic Republic of São Tomé and Príncipe
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}São Tomé and Príncipe contains one autonomous province, [[Príncipe]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သဴဒဳ အရေဗဳယျာ]]''' - ဍုင်ဨကရာဇ် သဴဒဳ အရေဗဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Saudi Arabia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Saudi Arabia}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Saudi Arabia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
&lt;!--Sealand is not a sovereign state according to the definition in the introduction of this article and should not be included--&gt;
&lt;!--Scotland is not a sovereign state according to the definition in the introduction of this article and should not be included--&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သေန္နေဂလ်]]''' - ဍုင်သမ္မတ သေန္နေဂလ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Senegal&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Senegal}}'''&amp;nbsp;– Republic of Senegal
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သေရ်ဗဳယျာ]]''' - ဍုင်သမ္မတ သေရ်ဗဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Serbia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Serbia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Serbia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Serbia contains two autonomous regions, [[Vojvodina]] and [[Kosovo and Metohija]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}} The latter is under the de facto control of [[#Kosovo|Kosovo]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သေရှေလ်]]''' - ဍုင်သမ္မတ သေရှေလ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Seychelles&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Seychelles}}'''&amp;nbsp;– Republic of Seychelles
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သဳရာလေယောန်]]''' - ဍုင်သမ္မတ သဳရာလေယောန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Sierra Leone&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Sierra Leone}}'''&amp;nbsp;– Republic of Sierra Leone
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သိင်္ဂပူရ်]]''' - ဍုင်သမ္မတ သိင်္ဂပူရ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Singapore&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Singapore}}'''&amp;nbsp;– Republic of Singapore
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သၠဝ်ဝါကဳယျာ]]''' - ဍုင်သမ္မတ သၠဝ်ဝက်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Slovakia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Slovakia}}'''&amp;nbsp;– Slovak Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သၠဝ်ဝေနဳယျာ]]''' - ဍုင်သမ္မတ သၠဝ်ဝေနဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Slovenia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Slovenia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Slovenia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[တကအ်သဝ်လဝ်မောန်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Solomon Islands&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Solomon Islands}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Solomon Islands is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သဝ်မာလဳယျာ]]''' - ဍုင်သမ္မတဖေဒ္ဒရာ သဝ်မာလဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Somalia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Somalia}}'''&amp;nbsp;– Federal Republic of Somalia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Somalia is a federation of [[states and regions of Somalia|six states]]. Two, [[Puntland]] and [[Galmudug]], have self-declared autonomy, while one, [[#Somaliland|Somaliland]], is de facto independent.
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Somaliland → [[#Somaliland|See Somaliland listing]]''
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;South Africa&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|South Africa}}'''&amp;nbsp;– Republic of South Africa
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''South Korea → [[#Korea South|See Korea, South listing]]''
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''South Ossetia → [[#South Ossetia|See South Ossetia listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သုဒါန်သၠုင်ကျာ]]''' - ဍုင်သမ္မတ သုဒါန်သၠုင်ကျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;South Sudan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|South Sudan}}'''&amp;nbsp;– Republic of South Sudan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}South Sudan is a [[federation]] of [[States of South Sudan|10 states and three administrative areas]].

* The [[Abyei|Abyei Area]] is a zone with &quot;special administrative status&quot; established by the [[Comprehensive Peace Agreement]] in 2005. It is ''de jure'' a condominium of South Sudan and Sudan, but de facto administered by two competing administrations and the United Nations.&lt;ref name=UNISFA2017&gt;{{cite web|url=https://unisfa.unmissions.org/statement-unisfa-recent-spate-attacks-abyei|title=Statement from UNISFA on the recent spate of attacks in Abyei|website=UNmissions.org|date=18 October 2017|access-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180213022254/https://unisfa.unmissions.org/statement-unisfa-recent-spate-attacks-abyei|archive-date=13 February 2018|url-status=live|df=dmy-all|accessdate=10 November 2022|archivedate=13 February 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180213022254/https://unisfa.unmissions.org/statement-unisfa-recent-spate-attacks-abyei}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=AbyeiName&gt;{{cite web|url=http://www.gurtong.net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/articleId/17103/Abyei-Administration-Area-Changes-Name.aspx|title=Abyei Administration Area Changes Name|website=Gurtong.net|date=29 July 2015|access-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180213022037/http://www.gurtong.net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/articleId/17103/Abyei-Administration-Area-Changes-Name.aspx|archive-date=13 February 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သပိန်]]''' - ဍုင်ဨကရာဇ် သပိန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Spain&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Spain}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Spain
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}} Spain is divided into [[Autonomous communities of Spain|17 autonomous communities and two special autonomous cities]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}{{efn|name=&quot;Plazas&quot;|Spain holds several small overseas territories scattered along the Mediterranean coast bordering [[Morocco]], known as the [[plazas de soberanía]].}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သဳရိလင်္ကာ]]''' - ဍုင်သမ္မတသဵုရှေလ္လေတ်ဒဳမဝ်ကရေတ်တေတ် သဳရိလင်္ကာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Sri Lanka&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Sri Lanka}}'''&amp;nbsp;– Democratic Socialist Republic of Sri Lanka{{efn|Formerly known as [[Dominion of Ceylon|Ceylon]] until 1972.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သုဒါန်]]''' - ဍုင်သမ္မတ သုဒါန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Sudan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Sudan}}'''&amp;nbsp;– Republic of the Sudan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Sudan is a [[federation]] of [[States of Sudan|18 states]].

* The [[Abyei|Abyei Area]] is a zone with &quot;special administrative status&quot; established by the [[Comprehensive Peace Agreement]] in 2005. It is ''de jure'' a condominium of South Sudan and Sudan, but de facto administered by two competing administrations and the United Nations.&lt;ref name=UNISFA2017/&gt;&lt;ref name=AbyeiName/&gt;
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Sudan, South → [[#South Sudan|See South Sudan listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သုရိနာမ်]]''' - ဍုင်သမ္မတ သုရိနာမ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Suriname&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Suriname}}'''&amp;nbsp;– Republic of Suriname
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Swaziland → [[#Eswatini|See Eswatini listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သဝေဒ္ဒန်|သွေဒ္ဒေန်]]''' - ဍုင်ဨကရာဇ် သွေဒ္ဒေန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Sweden&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Sweden}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Sweden
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သွိတ်သာလာန်]]''' - ဍုင်ကောန်ဖေဒါရိတ်ရှေန် သွိတ်သလာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Switzerland&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Switzerland}}'''&amp;nbsp;– Swiss Confederation
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Switzerland is a [[federation]] of [[Cantons of Switzerland|26 cantons]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သဳရိယျာ]]''' - ဍုင်သမ္မတ အာရာပ်သဳရိယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Syria&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Syria}}'''&amp;nbsp;– Syrian Arab Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}The [[National Coalition for Syrian Revolutionary and Opposition Forces|Syrian National Coalition]], which is [[International recognition of the Syrian National Coalition|recognised]] as the legitimate representative of the Syrian people by 20 UN members, has established an [[Syrian Interim Government|interim government]] to rule rebel controlled territory during the [[Syrian civil war]].
Syria has one self-declared autonomous region: [[Autonomous Administration of North and East Syria|Rojava]].
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Taiwan (Republic of China) → [[#Taiwan|See Taiwan listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[တာဇိကိသတာန်]]''' - ဍုင်သမ္မတ တာဇိကိသတာန် 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Tajikistan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Tajikistan}}'''&amp;nbsp;– Republic of Tajikistan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Tajikistan contains one autonomous region, [[Gorno-Badakhshan Autonomous Province]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[တာန်သာနဳယျာ]]''' - ဍုင်သမ္မတပံင်ကောံ တာန်သာနဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Tanzania&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Tanzania}}'''&amp;nbsp;– United Republic of Tanzania
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Tanzania contains one autonomous region, [[Zanzibar]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သေံ]]''' - ဍုင်ဨကရာဇ် သေံ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Thailand&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Thailand}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Thailand
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''The Bahamas → [[#Bahamas|See Bahamas, The listing]]''
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''The Gambia → [[#Gambia|See Gambia, The listing]]''
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Timor-Leste → [[#East Timor|See East Timor listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[တဝ်ဂေါ]]''' - ဍုင်သမ္မတ တဝ်ဂေါလေသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Togo&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Togo}}'''&amp;nbsp;– Togolese Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[တံင်ဂါ]]''' - ဍုင်ဨကရာဇ် တံင်ဂါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Tonga&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Tonga}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Tonga
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Transnistria → [[#Transnistria|See Transnistria listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[တြိနိဒါဒ် ကဵု တဝ်ဗဂေါ]]''' - ဍုင်သမ္မတ တြိနိဒါဒ် ကဵု တဝ်ဗဂေါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Trinidad and Tobago&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Trinidad and Tobago}}'''&amp;nbsp;– Republic of Trinidad and Tobago
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Trinidad and Tobago contains one autonomous region, [[Tobago]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[တူနဳသဳယျာ]]''' - ဍုင်သမ္မတ တူနဳသဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Tunisia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Tunisia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Tunisia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[တူရကဳ]]''' - ဍုင်သမ္မတ တူရကဳယေ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Turkey&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Turkey}}'''&amp;nbsp;– Republic of Türkiye{{efn|The government of Turkey uses &quot;Türkiye&quot; as the official English name of the country.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ထက်မေန္နဳသတာန်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Turkmenistan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Turkmenistan}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[တူဝလူ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Tuvalu&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Tuvalu}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Tuvalu is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ယူဂါန္ဒာ|ဥူဂါန္ဒာ]]''' - ဍုင်သမ္မတ ယူဂါန္ဒာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Uganda&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Uganda}}'''&amp;nbsp;– Republic of Uganda
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ယူကြိန်|ဥူကြိန်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Ukraine&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Ukraine}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Ukraine contains one autonomous region, the [[Autonomous Republic of Crimea]],{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}} which is under the control of [[#Russia|Russia]]. Five other areas of Ukraine are under full or partial Russian control, including [[Donetsk Oblast|Donetsk]], [[Kherson Oblast|Kherson]], [[Luhansk Oblast|Luhansk]], [[Sevastopol]], and [[Zaporizhzhia Oblast|Zaporizhzhia]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အဳမိရာသ်]]''' - ဍုင်ပံင်ကောံအာရာပ် အဳမိရာသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;United Arab Emirates&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|United Arab Emirates}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}The United Arab Emirates is a [[federation]] of [[Emirates of the United Arab Emirates|seven emirates]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဍုင်ပံင်ကောံဨကရာဇ် (ယူကေ)|သဟရာဇ်ဗြိတိန်]]''' - ဍုင်ပံင်ကောံဨကရာဇ် ဂရိတ်ဗြိတိန် ကဵု အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;United Kingdom&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|United Kingdom}}'''&amp;nbsp;– United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}The United Kingdom is a [[Commonwealth realm]]{{efn|name=&quot;realm&quot;||group=}} consisting of [[countries of the United Kingdom|four constituent countries]]; [[England]], [[Northern Ireland]], [[Scotland]], and [[Wales]]. The United Kingdom has the following 13 [[British Overseas Territories|overseas territories]] and one [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic dependent territory:

* {{noflag|[[Akrotiri and Dhekelia]]}}
* {{flag|Anguilla}}
* {{flag|Bermuda}}
* {{flag|British Indian Ocean Territory}}
* {{flag|British Virgin Islands}}
* {{flag|Cayman Islands}}
* {{flag|Falkland Islands}}
* {{flag|Gibraltar}}
* {{flag|Montserrat}}
* {{flag|Pitcairn Islands}}
* {{noflag|[[Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]]}}
* {{flag|South Georgia and the South Sandwich Islands}}
* {{flag|Turks and Caicos Islands}}
* ''{{flag|British Antarctic Territory}}''

The [[The Crown|British monarch]] also has direct sovereignty over three self-governing [[Crown Dependencies]]:

* {{flag|Bailiwick of Guernsey|name=Guernsey}}
* {{flag|Isle of Man}}
* {{flag|Jersey}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံ (အမေရိကာန်)]]''' - ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံအမေရိကာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;United States&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|United States}}'''&amp;nbsp;– United States of America
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}The United States is a [[federation]] of [[Political divisions of the United States#States and their subdivisions|50 states]], one [[Washington, D.C.|federal district]], and one [[Palmyra Atoll|incorporated territory]]. Additionally, the [[Federal government of the United States]] has sovereignty over 13 [[unincorporated territories]]. Of these territories, the following five are inhabited possessions:

* {{flag|American Samoa}}
* {{flag|Guam}}
* {{flag|Northern Mariana Islands}}
* {{flag|Puerto Rico}}
* {{flag|U.S. Virgin Islands}}

It also has sovereignty over several uninhabited territories:

* [[Baker Island]]
* [[Howland Island]]
* [[Jarvis Island]]
* [[Johnston Atoll]]
* [[Kingman Reef]]
* [[Midway Atoll]]
* [[Navassa Island]]
* [[Wake Island]]

It also disputes sovereignty over the following two territories:

* ''[[Bajo Nuevo Bank]]''
* ''[[Serranilla Bank]]''

Three sovereign states have become [[associated state]]s of the United States under the [[Compact of Free Association]]:

* {{flag|Marshall Islands}} – Republic of the Marshall Islands
* {{flag|Federated States of Micronesia|name=Micronesia}} – Federated States of Micronesia
* {{flag|Palau}} – Republic of Palau
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ယူရုကွာဲ]]''' - ဍုင်သမ္မတ ယူရုကွာဲ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Uruguay&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Uruguay}}'''&amp;nbsp;– Oriental Republic of Uruguay
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဥဇဗေက္ကိသတာန်]]''' - ဍုင်သမ္မတ ဥဇဗေက္ကိသတာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Uzbekistan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Uzbekistan}}'''&amp;nbsp;– Republic of Uzbekistan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Uzbekistan contains one autonomous region, [[Karakalpakstan]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဝါနုအာတူ]]''' - ဍုင်သမ္မတ ဝါနုအာတူ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Vanuatu&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Vanuatu}}'''&amp;nbsp;– Republic of Vanuatu
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဝါတိကာန်]]''' - နာဂရပူရ် ဝါတိကာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Vatican City&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Vatican City}}'''&amp;nbsp;– Vatican City State
| style=&quot;background:#ddf;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; [[United Nations General Assembly observers#Present non-member observers|UN General Assembly observer state]] under the designation of &quot;[[Holy See]]&quot;; member of three [[list of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Administered by the [[Holy See]], a sovereign entity with diplomatic relations to {{Numrec|Holy See|N=3||states}}. This figure consists of {{Numrec|Holy See|link=N}} ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs, the Cook Islands, the Republic of China (Taiwan), and the State of Palestine.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.vatican.va/roman_curia/secretariat_state/documents/rc_seg-st_20010123_holy-see-relations_en.html|title=Bilateral relations of the Holy See|publisher=Holy See website|access-date=5 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140709142833/https://www.vatican.va/roman_curia/secretariat_state/documents/rc_seg-st_20010123_holy-see-relations_en.html|archive-date=9 July 2014|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; In addition, the European Union and the Sovereign Military Order of Malta maintain diplomatic relations with the Holy See. The Holy See is a member of three [[list of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]] ([[International Telecommunication Union|ITU]], [[Universal Postal Union|UPU]], and [[World Intellectual Property Organization|WIPO]]) and the [[International Atomic Energy Agency|IAEA]], as well as being a permanent observer of the UN (in the category of &quot;Non-member State&quot;)&lt;ref name=&quot;unnms&quot;&gt;{{cite web|title=Non-member States and Entities |url=https://www.un.org/en/members/nonmembers.shtml |publisher=United Nations |access-date=30 August 2010 |date=29 February 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509204646/http://www.un.org/en/members/nonmembers.shtml |archive-date=9 May 2009 }}&lt;/ref&gt; and [[Foreign relations of the Holy See#Participation in international organizations|multiple other UN System organizations]]. The Vatican City is governed by officials appointed by the [[Pope]], who is the Bishop of the Diocese of Rome and ''[[ex officio member|ex officio]]'' sovereign of Vatican City.
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဝေနေဇြူလာ]]''' - ဍုင်သမ္မတ ဗဝ်လဳဝါရဳယာန် ဝေနေဇြူလာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Venezuela&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Venezuela}}'''&amp;nbsp;– Bolivarian Republic of Venezuela
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Venezuela is a [[federation]] of [[States of Venezuela|23 states]], [[Administrative divisions of Venezuela|one capital district, and federal dependencies]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဝဳယေတ်နာမ်]]''' - ဍုင်သမ္မတသဵုရှေလ္လေတ် ဝဳယေတ်နာမ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Vietnam&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Vietnam}}'''&amp;nbsp;– Socialist Republic of Vietnam
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Western Sahara → [[#SADR|See Sahrawi Arab Democratic Republic listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ယေမေန်]]''' - ဍုင်သမ္မတ ယေမေန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Yemen&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Yemen}}'''&amp;nbsp;– Republic of Yemen
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဇြာမ္ဗဳယျာ]]''' - ဍုင်သမ္မတ ဇြာမ္ဗဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Zambia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Zambia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Zambia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဇြိမ္ဗာဗွေ]]''' - ဍုင်သမ္မတ ဇြိမ္ဗာဗွေ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Zimbabwe&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Zimbabwe}}'''&amp;nbsp;– Republic of Zimbabwe
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|- style=&quot;background:Lightgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;↑ [[Member states of the United Nations|ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs]] and [[United Nations General Assembly observers#Present non-member observers|General Assembly observer states]] ↑
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A ZZZ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;
|
|- style=&quot;background:Darkgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;AB&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;B&lt;/span&gt;
|
|- style=&quot;background:Lightgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;↓ Other states ↓
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D AAA&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;
|{{Anchor|Other states}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အာဗ်ခါဇြဳယျာ]]''' - ဍုင်သမ္မတ အာဗ်ခါဇြဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Abkhazia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Abkhazia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Abkhazia
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|GEORGIA}}
{{extent}}[[International recognition of Abkhazia and South Ossetia|Recognised by]] Russia, Nauru, Nicaragua, Syria, Venezuela, Artsakh, South Ossetia and Transnistria.&lt;ref name=ASOTREC&gt;{{cite web|url=http://www.newsru.com/russia/17nov2006/aup.html|date=17 November 2006|access-date=5 June 2011|script-title=ru:Абхазия, Южная Осетия и Приднестровье признали независимость друг друга и призвали всех к этому же|publisher=newsru.com|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20090416050525/http://www.newsru.com/russia/17nov2006/aup.html|archive-date=16 April 2009|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Claimed in whole by [[#Georgia|Georgia]] as the [[Government of the Autonomous Republic of Abkhazia|Autonomous Republic of Abkhazia]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အာတ်သး]]''' - ဍုင်သမ္မတ အာတ်သး
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Artsakh&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Republic of Artsakh|name=Artsakh}}'''&amp;nbsp;– Republic of Artsakh{{efn|Formerly known as the Nagorno-Karabakh Republic, its official name from 1991 to 2017}}
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|AZERBAIJAN}}
{{extent}}A de facto independent state,&lt;ref name=montevideo/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Krüger, Heiko|title=The Nagorno-Karabakh Conflict: A Legal Analysis|url=https://books.google.com/books?id=7JDCQu-Us8sC&amp;pg=PA55|page=55|publisher=Springer|year=2010|isbn=978-3-642-11787-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|author=Nikoghosyan, Hovhannes|title=Kosovo ruling implications for Armenia and Azerbaijan|url=http://www.huliq.com/1/803-kosovo-ruling-implications-armenia-and-azerbaijan|newspaper=HULIQ.com|publisher=Hareyan Publishing, LLC|date=August 2010|access-date=17 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111123044441/http://www.huliq.com/1/803-kosovo-ruling-implications-armenia-and-azerbaijan|archive-date=23 November 2011|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; [[Foreign relations of Artsakh|recognised only by]] [[Abkhazia]],&lt;ref name=&quot;NKRrecognition&quot;&gt;[http://ararat-online.ru/news/984-2025-vice-spiker-parlamenta-abxazii-vybory-v-nkr-sootvetstvuyut-vsem-mezhdunarodnym-standartam.html Вице-спикер парламента Абхазии: Выборы в НКР соответствуют всем международным стандартам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811164310/http://ararat-online.ru/news/984-2025-vice-spiker-parlamenta-abxazii-vybory-v-nkr-sootvetstvuyut-vsem-mezhdunarodnym-standartam.html |date=11 August 2011 }}: &quot;Абхазия, Южная Осетия, НКР и Приднестровье уже давно признали независимость друг друга и очень тесно сотрудничают между собой&quot;, – сказал вице-спикер парламента Абхазии. ... &quot;...Абхазия признала независимость Нагорно-Карабахской Республики...&quot; – сказал он.&quot;&lt;/ref&gt; [[South Ossetia]]&lt;ref name=&quot;NKRrecognition&quot;/&gt; and [[Transnistria]].&lt;ref name=&quot;NKRrecognition&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;transgovt&quot;&gt;{{cite web |url=http://pridnestrovie.net/foreignpolicy_full.html |title=In detail: The foreign policy of Pridnestrovie |publisher=Pridnestrovie |date=26 May 2010 |access-date=29 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511144044/http://pridnestrovie.net/foreignpolicy_full.html |archive-date=11 May 2008 |accessdate=10 November 2022 |archivedate=11 May 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080511144044/http://pridnestrovie.net/foreignpolicy_full.html }}&lt;/ref&gt; Claimed in whole by [[#Azerbaijan|Azerbaijan]].&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/3658938.stm Regions and territories: Nagorno-Karabakh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070823113424/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/3658938.stm |date=23 August 2007 }} (17 January 2006). BBC News. Retrieved 17 January 2006.&lt;/ref&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[တကအ်ခေါက်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Cook Islands&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Cook Islands}}'''
| style=&quot;background:#e2efda;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; Member of eight [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(See [[Political status of the Cook Islands and Niue|political status]])&lt;/small&gt;
{{extent}}A state in [[associated state|free association]] with [[#New Zealand|New Zealand]], {{Numrel|CK|alt2=the Cook Islands maintains |diplomatic relations with|other states|O=Y}}. The Cook Islands is a member of [[list of specialized agencies of the United Nations|multiple UN agencies]] with full treaty making capacity.&lt;ref name=&quot;untreaty1&quot;/&gt; It shares a [[Monarchy of New Zealand|head of state]] with New Zealand as well as having [[New Zealand nationality law|shared citizenship]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကဝ်သဝ်ဗဝ်]]''' - ဍုင်သမ္မတ ကဝ်သဝ်ဗဝ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Kosovo&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kosovo}}'''&amp;nbsp;– Republic of Kosovo
| style=&quot;background:#e2efda;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; Member of two [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]]
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|SERBIA}}
{{extent}}Pursuant to [[United Nations Security Council Resolution 1244]], Kosovo was placed under the administration of the [[United Nations Interim Administration Mission in Kosovo]] in 1999.&lt;ref&gt;{{cite web|title=United Nations Interim Administration Mission in Kosovo|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/unmik/|website=UN|access-date=8 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141225015010/http://www.un.org/en/peacekeeping/missions/unmik/|archive-date=25 December 2014|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Kosovo [[2008 Kosovo declaration of independence|declared independence in 2008]], and it has {{Numrec|Kosovo|received diplomatic recognition from|ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs}} and the [[Republic of China]], while 18 states have recognized Kosovo only to later withdraw their recognition.&lt;ref&gt;[http://www.mfa.gov.rs/sr/index.php/pres-servis/saopstenja/22340--18-k-sl03032020?lang=lat ''&quot;Sijera Leone je 18. država koja je povukla priznanje tzv. Kosova&quot;'' − http://www.mfa.gov.rs/]&lt;/ref&gt; Serbia continues to maintain its sovereignty claim over Kosovo. Other ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs and non ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs continue to recognise Serbian sovereignty or have taken no position on the question. Kosovo is a member of the [[International Monetary Fund]] and the [[World Bank Group]]. The Republic of Kosovo has de facto control over most of the territory, with limited control in [[North Kosovo]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[နဳဝေ]]''' 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Niue&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Niue}}'''
| style=&quot;background:#e2efda;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; Member of five [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(See [[Political status of the Cook Islands and Niue|political status]])&lt;/small&gt;
{{extent}}A state in [[associated state|free association]] with [[#New Zealand|New Zealand]], {{Numrel|Niue|alt2=Niue maintains |diplomatic relations with|other states|O=Y}}. Niue is a member of [[list of specialized agencies of the United Nations|multiple UN agencies]] with full treaty making capacity.&lt;ref name=&quot;untreaty1&quot;/&gt; It shares a [[Monarchy of New Zealand|head of state]] with New Zealand as well as having [[New Zealand nationality law|shared citizenship]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သဳပြုသ်သၟဝ်ကျာ]]''' - ဍုင်သမ္မတတူရကဳ သဳပြုသ်သၟဝ်ကျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Northern Cyprus&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Northern Cyprus}}'''&amp;nbsp;– Turkish Republic of Northern Cyprus
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|CYPRUS}}
{{extent}} [[Foreign relations of Northern Cyprus|Recognised only by]] [[#Turkey|Turkey]]. Under the name &quot;Turkish Cypriot State&quot;, it is an observer state of the [[Organisation of Islamic Cooperation]] and the [[Economic Cooperation Organization]]. Northern Cyprus is claimed in whole by the [[#Cyprus|Republic of Cyprus]].&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/ The World Factbook|Cyprus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109202203/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/ |date=2021-01-09 }}  (10 January 2006). Central Intelligence Agency. Retrieved 17 January 2006.&lt;/ref&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သးရဝဳ]]''' 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;SADR&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Sahrawi Arab Democratic Republic}}'''
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|MOROCCO}}
{{extent}}Recognised at some stage by {{Numrec|Sahrawi Arab Democratic Republic||ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs}}, {{Numrec|Sahrawi Arab Democratic Republic|W=Y|link=N}} of which have since withdrawn or frozen their recognition. It is a founding member of the [[African Union]] and the Asian–African Strategic Partnership formed at the 2005 [[Asian–African Conference]]. The territories under its control, the so-called [[Free Zone (region)|Free Zone]], are claimed in whole by [[#Morocco|Morocco]] as part of its [[Southern Provinces]]. In turn, the Sahrawi Arab Democratic Republic claims the part of [[Western Sahara]] to the west of the [[Moroccan Western Sahara Wall|Moroccan Wall]] controlled by Morocco. Its government resides in exile in [[Tindouf]], [[#Algeria|Algeria]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သဝ်မာလဳလာန်]]''' - ဍုင်သမ္မတ သဝ်မာလဳလာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Somaliland&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Somaliland}}'''&amp;nbsp;– Republic of Somaliland
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|SOMALIA}}
{{extent}}A de facto independent state,&lt;ref name=montevideo&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4PwmeRG9QsUC|last1=Ker-Lindsay|first1=James|title=The Foreign Policy of Counter Secession: Preventing the Recognition of Contested States|page=53|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2012|quote=In addition to the four cases of contested statehood described above, there are three other territories that have unilaterally declared independence and are generally regarded as having met the Montevideo criteria for statehood but have not been recognized by any states: Transnistria, Nagorny Karabakh, and Somaliland.|access-date=24 September 2013|df=dmy-all|archive-url=https://web.archive.org/web/20131009041217/http://books.google.com/books?id=4PwmeRG9QsUC|archive-date=9 October 2013|url-status=live|isbn=9780199698394}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=FailureofStates&gt;{{cite journal|url=http://minnjil.org/wp-content/uploads/2010/04/kreuterweb-pdf.pdf|last1=Kreuter|first1=Aaron|title=Self-Determination, Sovereignty, and the Failure of States: Somaliland and the Case for Justified Secession|journal=[[Minnesota Journal of International Law]]|volume=19:2|pages=380–381|publisher=[[University of Minnesota Law School]]|year=2010|quote=Considering each of these factors, Somaliland has a colorable argument that it meets the theoretical requirements of statehood. ... On these bases, Somaliland appears to have a strong claim to statehood.|access-date=24 September 2013|df=dmy-all|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927082111/http://minnjil.org/wp-content/uploads/2010/04/kreuterweb-pdf.pdf|archive-date=27 September 2013|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927082111/http://minnjil.org/wp-content/uploads/2010/04/kreuterweb-pdf.pdf |date=27 September 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=AfricaReport&gt;{{cite journal|url=http://www.operationspaix.net/IMG/pdf/ICG_Somaliland_AU_Leadership_2006-05-23_.pdf|author=International Crisis Group|title=Somaliland: Time for African Union leadership|journal=[[The Africa Report]]|issue=110|pages=10–13|publisher=[[Jeune Afrique|Groupe Jeune Afrique]]|date=23 May 2006|access-date=19 April 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720022321/http://www.operationspaix.net/IMG/pdf/ICG_Somaliland_AU_Leadership_2006-05-23_.pdf|archive-date=20 July 2011|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720022321/http://www.operationspaix.net/IMG/pdf/ICG_Somaliland_AU_Leadership_2006-05-23_.pdf |date=20 July 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=PolSomaliland&gt;{{cite journal|url=http://www.somalilandtimes.net/sl/2009/403/P200.pdf|last1=Mesfin|first1=Berouk|title=The political development of Somaliland and its conflict with Puntland|journal=ISS Paper|issue=200|page=8|publisher=[[Institute for Security Studies]]|date=September 2009|access-date=19 April 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111123043040/http://www.somalilandtimes.net/sl/2009/403/P200.pdf|archive-date=23 November 2011|df=dmy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=StrangeCase&gt;{{cite journal|url=http://yalejournal.org/wp-content/uploads/2011/01/083206arieff.pdf|last1=Arieff|first1=Alexis|title=De Facto Statehood? The Strange Case of Somaliland|journal=[[Yale Journal of International Affairs]]|issue=Spring/Summer 2008|pages=1–79|publisher=International Affairs Council at Yale|access-date=17 April 2011|df=dmy-all|archive-url=https://web.archive.org/web/20111213214545/http://yalejournal.org/wp-content/uploads/2011/01/083206arieff.pdf|archive-date=13 December 2011|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213214545/http://yalejournal.org/wp-content/uploads/2011/01/083206arieff.pdf |date=13 December 2011 }}&lt;/ref&gt; [[Foreign relations of Somaliland|not diplomatically recognised by]] any other state, claimed in whole by the [[#Somalia|Federal Republic of Somalia]].&lt;ref name=&quot;Somalilandprofile&quot;&gt;{{cite web|title=Somaliland profile|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14115069|website=[[BBC News]]|date=14 December 2017|access-date=27 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170423054426/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14115069|archive-date=23 April 2017|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သြသ္သေတဳယျာသၠုင်ကျာ]]''' - ဍုင်သမ္မတ သြသ္သေတဳယျာသၠုင်ကျာ ဍုင်အလာန္နဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;South Ossetia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|South Ossetia}}'''&amp;nbsp;– Republic of South Ossetia–the State of Alania
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|GEORGIA}}
{{extent}}A de facto independent state,&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Jansen, Dinah|title=The Conflict between Self-Determination and Territorial Integrity: the South Ossetian Paradigm|url=https://es.scribd.com/document/31659924/The-Conflict-between-Self-Determination-and-Territorial-Integrity-The-South-Ossetian-Paradigm|journal=Geopolitics Vs. Global Governance: Reinterpreting International Security|pages=222–242|year=2009|publisher=Centre for Foreign Policy Studies, University of Dalhousie|isbn=978-1-896440-61-3|access-date=14 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180819063355/https://es.scribd.com/document/31659924/The-Conflict-between-Self-Determination-and-Territorial-Integrity-The-South-Ossetian-Paradigm|archive-date=19 August 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; [[International recognition of Abkhazia and South Ossetia|recognised by]] Russia, Nicaragua, Nauru, Syria, Venezuela, Abkhazia, Artsakh, and Transnistria. Claimed in whole by [[#Georgia|Georgia]] as the [[Provisional Administration of South Ossetia]].&lt;ref name=&quot;cnnAbSO&quot;&gt;{{Cite news|title=Russia condemned for recognizing rebel regions|url=http://www.cnn.com/2008/WORLD/europe/08/26/russia.vote.georgia/index.html|newspaper=CNN.com|publisher=Cable News Network|date=26 August 2008|access-date=26 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080829045537/http://www.cnn.com/2008/WORLD/europe/08/26/russia.vote.georgia/index.html|archive-date=29 August 2008|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ထာဲဝါန်]]''' 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Taiwan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Republic of China|name=Taiwan}}'''&amp;nbsp;– Republic of China{{efn|name=&quot;ChinaTaiwan&quot;}}
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership, former membership until 1971
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |[[Foreign relations of Taiwan|Partially unrecognised]]. {{claimedby|PRC}}
{{extent}}A state competing (nominally) for recognition with the [[China|People's Republic of China]] (PRC) as the government of China since 1949. The Republic of China (ROC) controls the island of [[geography of Taiwan|Taiwan]], [[Penghu]], [[Kinmen]], the [[Matsu Islands]], and [[Pratas Island]], as well as [[Taiping Island]] and [[Zhongzhou Reef]] of the [[Spratly Islands]], and has not renounced claims over its annexed territories on the [[Mainland China|mainland]].&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Ma refers to China as ROC territory in magazine interview |work=[[Taipei Times]] |date=8 October 2008 |url=http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2008/10/08/2003425320 |access-date=13 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603213128/http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2008/10/08/2003425320 |archive-date=3 June 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; The ROC is recognised by {{Numrec|Republic of China|asof=E|alt=ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs and the Holy See as of}}, none of which recognise the PRC. Additionally, one UN member ([[Bhutan]]) has [[Foreign relations of Taiwan#Relations with neither the ROC nor the PRC|refrained from recognising]] either the ROC or the PRC.

In addition to these relations, the ROC also maintains unofficial relations&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ey.gov.tw/state/News_Content3.aspx?n=A88B8E342A02AD0A&amp;s=F1B6AD3B065E43D8|script-title=zh:中華民國國情介紹|date=22 March 2017|website=2.16.886.101.20003}}&lt;/ref&gt; with 58 ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs, one [[list of states with limited recognition|self-declared state]] ([[Somaliland]]), three territories ([[Guam]], [[Hong Kong]], and [[Macau]]), and the [[European Union]] via its [[Taipei Economic and Cultural Representative Office|representative offices and consulates]] under the [[One China]] principle. Taiwan has the 31st-largest diplomatic network in the world with 110 offices.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=van der Wees |first1=Gerrit |title=Is Taiwan's International Space Expanding or Contracting? |url=https://thediplomat.com/2021/12/is-taiwans-international-space-expanding-or-contracting/ |website=thediplomat.com |publisher=The Diplomat |access-date=16 December 2021}}&lt;/ref&gt;

The territory of the ROC is claimed in whole by the PRC.{{efn|name=&quot;TAI2&quot;}} The ROC [[Foreign relations of Taiwan#Relations with international organizations|participates in international organizations]] under a variety of pseudonyms, most commonly &quot;[[Chinese Taipei]]&quot; and in the [[World Trade Organization|WTO]] it has full membership under the designation of &quot;Separate Customs Territory of Taiwan, Penghu, Kinmen and Matsu&quot;. The ROC was a founding member of the UN and enjoyed membership from 1945 to 1971, with veto power in the [[United Nations Security Council|UN Security Council]]. See [[China and the United Nations]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[တြာန်နိသ္တြဳယျာ]]''' 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Transnistria&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Transnistria}}'''&amp;nbsp;– Pridnestrovian Moldavian Republic
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|MOLDOVA}}
{{extent}}A de facto independent state,&lt;ref name=montevideo/&gt; [[Foreign relations of Transnistria|recognised only by]] Abkhazia, Artsakh and South Ossetia.&lt;ref name=ASOTREC /&gt; Claimed in whole by [[#Moldova|Moldova]].&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-18286268 Regions and territories: Trans-Dniester]&lt;/ref&gt;
|
|- style=&quot;background:Lightgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;↑ Other states ↑
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D ZZZ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;
|
|- style=&quot;background:Darkgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ&lt;/span&gt;
|
|}
{{col-begin|width=760px}}
{{col-2}}
'''&quot;Membership within the UN System&quot; column legend'''
{{legend|white|ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ}}
{{legend|#ddf|UN General Assembly observer state}}
{{legend|#e2efda|Member state of a UN Specialized Agency}}
{{legend|lemonchiffon|No membership}}
{{col-2}}
'''&quot;Sovereignty dispute&quot; column legend''' 
{{legend|white|Undisputed sovereignty}}
{{legend|#fcc|Disputed sovereignty}}
{{col-end}}

== ဆက်ဗှ် ==
{{div col}}
* [[Armorial of sovereign states]]
* [[Gallery of sovereign state flags]]
* [[ISO 3166-1]]
* [[List of adjectival and demonymic forms for countries and nations]]
* [[List of administrative divisions by country]]
* [[Associated state|List of associated states]]
* [[Condominium (international law)|List of condominiums]]
* [[List of countries and dependencies and their capitals in native languages]]
* [[List of countries and dependencies by area]]
* [[List of countries and dependencies by population]]
* [[List of countries by United Nations geoscheme]]
* [[List of country-name etymologies]]
* [[Dependent territory|List of dependent territories]]
* [[List of international rankings]]
* [[List of ISO 3166 country codes]]
* [[List of micronations]]
* [[List of national capitals]]
* [[List of rebel groups that control territory]]
* [[List of states with limited recognition]]
* [[List of territorial disputes]]
* [[List of territories governed by the United Nations]]
* [[Lists of political entities by century]]
* [[Lists of state leaders by century]]
* [[Member states of the United Nations]]
* [[Sovereign state]]
** [[List of former sovereign states]]
** [[List of sovereign states and dependent territories by continent]]
** [[List of sovereign states by date of formation]]
* [[Template:Clickable world map]]
* [[Terra nullius]]
* [[United Nations list of non-self-governing territories]]
{{div col end}}

== တင်စၟတ် ==
{{notelist|30em}}

== နိဿဲ ==
{{reflist|30em}}

== ပြကိုဟ် ==
* {{cite book |title=The World: A Third World Guide: 1995/96 |editor1-last=Bissio |editor1-first=Roberto Remo |publisher=Instituto del Tercer Mundo |year=1995 |location=Montevideo |isbn=978-0-85598-291-1 |oclc=476299738}}
* {{cite web |title=Countries or areas, codes and abbreviations|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49alpha.htm|publisher=Statistics Division, United Nations|date=1 April 2010}}
* {{cite web |last=Davis|first=Tim|title=World Countries and States List |url=http://www.timdavis.com.au/data/|work=TimDavis.com.au|date=19 February 2009}}
* {{cite web |title=Geographic Names|url=https://www.un.org/Depts/Cartographic/english/geoinfo/geoname.pdf|publisher=Department of Public Information, Cartographic Section, United Nations|date=7 September 2000}}
* {{cite web |title=ISO 3166-1 Country names and code elements|url=http://www.iso.org/iso/country_codes/iso_3166_code_lists/country_names_and_code_elements.htm|publisher=International Organization for Standardization|year=2010}}
* {{cite web |title=List of countries, territories and currencies|url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm|publisher=Publications Office of the European Union|date=4 May 2010}}
* {{cite web|title=The World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070607060922/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html|url-status=dead|archive-date=7 June 2007|publisher=Central Intelligence Agency|location=United States|year=2010|accessdate=10 November 2022|archivedate=7 November 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171107142508/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=NYszJtC66FAC&amp;q=%22official%20name%22%20palestine&amp;pg=PA161 |page=161 |title=Middle East Review 2003/04: The Economic and Business Report |author=World of Information (Firm), and International Chamber of Commerce |edition=27th |location=London |publisher=Kogan Page |year=2003 |isbn=978-0-7494-4066-4 |oclc=51992589}}
* {{cite web |url=https://peakbagger.com/PBGeog/countries.aspx|title=The Countries of the World|website=PeakBagger.com|last1=Slayden|first1=Greg|access-date=24 July 2020|df=dmy-all}}

{{Earth}}
{{Lists of sovereign states and dependent territories by continent}}
{{Lists of political entities by century}}
{{States with limited recognition}}
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>po99situ8brysoamig1cubuge6iq1m8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55523</id>
      <parentid>55522</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T09:11:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Htawmonzel</username>
        <id>25</id>
      </contributor>
      <origin>55523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="188094" sha1="bmogwced34sgw6ikh415evuiys4lkka" xml:space="preserve">[[File:Palais des Nations unies, à Genève.jpg|alt=A long row of flags|thumb|upright=1.2|အလာံရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ အလာံရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ ဟွံသေင်၊ ဆဂး ဂွံလဝ် အခေါင်လ္ၚတ် ပ္ဍဲဂတမုက် သ္ၚိစၠတ်ရးနိဂီုဂမၠိုင် (Palace of Nations) ပ္ဍဲဂျာနေဝါ (Geneva)၊ သွိတ်ဇြာလာန်။]]

စရင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ဒှ်စရင် ရးနိဂီု (ဝါ) ရးနိဂီု မနွံ  ကဵုအဝဵုစၟိန်ပြမာန် ပ္ဍဲအလုံဂၠးတိ ကေုာံ ကဆံင် မဂွံဒုင် စၟတ်သမ္တီ အဝဵုစၟိန်ပြမာန်ညးတအ်။ 

သီုဖအိုတ် နွံရးနိဂီု (ဝါ) ရးနိဂီု ၂၀၆။ ပၞောဝ်တအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုသၞောတ်ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂတုဲ ပါ်ပိကဏ္ဍဂွံမာန်ရ။ ၁၉၃ မဂွံဒှ် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ၊&lt;ref name=&quot;unms&quot;&gt;{{cite web|title=United Nations Member States|url=https://www.un.org/en/members/index.shtml|publisher=United Nations|author=Press Release ORG/1469|access-date=November 3, 2019|date=3 July 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230101646/http://www.un.org/en/members/index.shtml|archive-date=30 December 2013|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ၂ မဂွံအခေါင်လမ္ၚတ် ပ္ဍဲ အသာမ်ဗလဳနာနာ ကုလသမဂ္ဂ၊ ၁၁ မဒှ်ဂကူရးနိဂီုတၞဟ်ခြာ။

== တင်မဒးပေင် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုမွဲ ==
သၞောဝ်ဥပဒေဂၠးကဝ် မဆေင်ကဵု ပ္ဍဲအရာမဂွံစၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုမနွံကဵု အခေါင်စၟိန်ပြမာန်ဂှ် ထ္ၜုတ်ခၞံလဝ် ပ္ဍဲကောံဓရီုဇၞော်မောန်တေဝိဒေအဝ် (Montevideo Convention) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၃ ဂှ်ရ။ ကောံဓရီုဇၞော်ဂှ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် ရးနိဂီုမွဲဂှ် နဒဒှ် ညံင်ရဴထ္ၜောမ်ကဠင် သၞောဝ်ဂၠးကဝ်မွဲရ။ ယဝ်ရ ရးနိဂီုဂှ် ဍိုက်ပေင်တဴ ကုဍာ်ဒကေဝ် မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်မ္ဂး ညးစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ရးနိဂီု (ဝါ) ရးနိဂီုမနွံကဵု အခေါင်စၟိန်ပြမာန် မွဲရ။
(က) ဒဒှ် မနွံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ်ထာဝရ၊&lt;br&gt;
(ခ) ဒဒှ် မနွံကဵု စၟတ်သမ္တီပယျဵုတိဍာ်၊&lt;br&gt;
(ဂ) ဒဒှ် မနွံကဵု အလဵုအသဳ&lt;br&gt;
(ဃ) ဒဒှ်မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် သွက်ဂွံ ဆက်ဆောံ ကုရးနိဂီုတၞဟ်သအာင်၊&lt;br&gt;
လုကဴ စဵုကဵု မဟွံဒးဒုင် အုပ်ဓလီုထောအ် နကဵုရးနိဂီုတၞဟ်သအာင် နကဵုဒြဟတ်ပၞာန်ကီု ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ဒြဟတ်ဂတိလိက်ကသုက်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Hersch Lauterpacht|title=Recognition in International Law|url=https://books.google.com/books?id=EWgEv1Qq2TwC&amp;pg=PA419|year=2012|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=419|isbn=9781107609433}}&lt;/ref&gt;

စပ်ကဵု တင်မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် သွက်ဂွံဆက်ဆောံ ကုရးနိဂီုတၞဟ်သအာင်ဂှ် စုတ်ပ္ဍဲတင်မသ္ဒးနွံဟေင် သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုမွဲဂှ် ကေင်နွံကၠုင်လဝ်ရ။ နကဵုလညာတ်မ္ဂး တင်ဏအ်ဂှ် ဟွံမဲပၟိက်ရ။ ကၞောတ်တဲ တေသြရဳမဒက်ပ္တန် ရးနိဂီုမွဲဂှ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် ရးနိဂီုမွဲ တုပ်သၟဟ် ညံင်ရဴပူဂိုလ်မွဲ မနွံအပ္ဍဲ သၞောဝ်ဂၠးကဝ်၊ ယဝ်ရ ရးနိဂီုတၞဟ်တအ် စၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုမနွံကဵု အခေါင်စၟိန်ပြမာန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု စရင်ရးနိဂီုဏအ်ဂှ် ရးနိဂီုနကဵုအလဵုဇကုညးတအ် လလောင်တြးလဝ် ရးနိဂီုသၠးပွးတုဲပၠန် အောန်အိုတ် ရးနိဂီုမဒှ်ကောန်ဂကောံကုလသမဂ္ဂမွဲ ပလဝ်ဒတန် အခေါင်စၟိန်ပြမာန်ညးတအ်ရ။ 

ဒုင်သဇိုင် ကုတင်ဗွဲလတူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲစရင်ဝွံ သီုဖအိုတ် နွံ ၂၀၆ ရးနိဂီု -&lt;ref&gt;The following bullets are grouped according to the availability of sources for the two criteria ((a) and/or (b)). This arrangement is not intended to reflect the relative importance of the two theories. Additional details are discussed in the state's individual entries.&lt;/ref&gt;{{efn|name=&quot;micros&quot;|The [[Sovereign Military Order of Malta]] is not included, as despite being a sovereign entity it lacks territory and does not claim statehood. Entities considered to be [[micronation]]s are not included. It is often up to debate whether a micronation truly controls its claimed territory. Also omitted from this list are all [[uncontacted peoples]], either who live in [[stateless society|societies that cannot be defined as states]] or whose statuses as such are not definitively known.}}
* ၂၀၃ ရးနိဂီု ဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ အောန်အိုတ် နကဵု ရးနိဂီုကောန်ဂကောံကုလသမဂ္ဂ။
* ၂ ရးနိဂီု ကိတ်ညဳ ကုတေသြရဳလလောင်တြးဗၠးၜး တုဲပၠန် ဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ ဆရးနိဂီု သက္ကု-ကောန်ဂကောံကုလသမဂ္ဂ ဟေင်။
* ၁ ရးနိဂီု ကိတ်ညဳ ကုတေသြရဳလလောင်တြးဗၠးၜး ဆဂး ရးနိဂီုညးတၞဟ်လဵုလေဝ် ဟွံပစၟတ်သမ္တီလဝ်။ 

ပ္ဍဲကဵု ဇရာဗွဲသၟဝ်ဝွံ ပ္ဍဲကဝ်လာမ်လပါ်တဲပုင်ဂှ် နွံကဵု ဗိန္ဒုဂမၠိုင် မလဴထ္ၜး အကာဲအရာရးနိဂီုဂှ် ကေုာံ ရးနိဂီုဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ရးမနွံကဵု အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင်တအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲစရင်ဂှ် နွံကဵု

* ရးနိဂီု မနွံကဵု ပရေင်ဆက်ဆောမ် ကုရးနိဂီုသအာင်တၞဟ်
* ၂ ဒေသ မအုပ်ဓလီုလဝ် နကဵု ပါကိသတာန် မဒှ်ဒေသ ရးနိဂီုမနွံကဵု အခေါင်စၟိန်ပြမာန်လေဝ် ဟွံသေင်၊ ရးနိဂီုမနွံ သၟဝ်ရးနိဂီုညးတၞဟ်လေဝ် ဟွံသေင်၊ တုဲပၠန် နွံဒၟံင် အပ္ဍဲရးနိဂီုညးတၞဟ်မွဲလေဝ် ဟွံသေင် မဒှ်ဒေသ (ဝါ) ရးနိဂီု အဇြေတ် ကဿမဳယျာ (Azad Kashmir) ကဵု ဂိလ်ဂိတ်-ဗလ်တိသတာန် (Gilgit-Baltistan)
* ဒေသမနွံ အပ္ဍဲရးနိဂီုတၞဟ်။ 
* ရးနိဂီုလစှ်ေ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုတင်လတုပ်စိုတ် သၞောဝ်ဂၠးကဝ်။

== စရင် ရးနိဂီုဂမၠိုင် ==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;background:white; text-align:left;&quot;
|-
! style=&quot;width:325pt;&quot;| ယၟုဓမ္မတာ ကေုာံ ယၟုပ္ဍဲသၞောဝ် နကဵု ဘာသာမန်
! style=&quot;width:325pt;&quot;| ယၟုဓမ္မတာ ကေုာံ ယၟုပ္ဍဲသၞောဝ် နကဵု ဘာသာအင်္ဂလိက်
! style=&quot;width:150pt;&quot;| ကောန်ဂကောံ ပ္ဍဲသၞောတ်ကုလသမဂ္ဂ {{efn|This column indicates whether or not a state is a member of the [[United Nations]].&lt;ref name=&quot;unms&quot;/&gt; It also indicates which non-member states participate in the [[United Nations System]] through membership in the [[International Atomic Energy Agency]] or one of the [[List of specialized agencies of the United Nations|specialized agencies of the United Nations]]. All United Nations members belong to at least one specialized agency and are parties to the statute of the [[International Court of Justice]].}}
! style=&quot;width:150pt;&quot;| အဝဵုစၟိန်ပြမာန် မနွံကဵု တးပါဲ {{efn|This column indicates whether or not a state is the subject of a major sovereignty dispute. Only states whose entire sovereignty is disputed by another state are listed.}}
! class=&quot;unsortable&quot;| တင်ဂၞင် မဆေင်စပ် ကုကဆံင် မဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ အဝဵုစၟိန်ပြမာန် {{efn|Information is included on:
* The extent to which a state's sovereignty is recognised internationally. More information can be found at [[List of states with limited recognition]],
* Membership in the [[European Union]],{{efn|name=&quot;EU&quot;}} where applicable,
* Any [[Dependent territory#Summary by country|dependencies]], if applicable, which are generally not part of the territory of the sovereign state,
* [[Federation|federal structure]] of the state, where applicable. More information can be found at [[Federated state]],
* Any [[List of autonomous areas by country|autonomous areas]] inside the territory of the sovereign state,
* Any situations where one person is the Head of State of more than one state,
* Any [[Government in exile|governments in exile]] recognised by at least one state.}}
|- style=&quot;background:Darkgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A AAA&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A AAA&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A AAA&lt;/span&gt;
|
|- style=&quot;background:Lightgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;↓ [[Member states of the United Nations|ရးနိဂီု ကောန်ဂကူ ကုလသမဂ္ဂ]] and [[United Nations General Assembly observers#Present non-member observers|ရးနိဂီုမဂွံအခေါင်တိုန်စိုပ်လ္ၚတ် အသေမ်ဗလဳကုလသမဂ္ဂ]] ↓
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A AAA&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;
|
|-
&lt;!--This is not Abkhazia's entry, but just a link to the &quot;non-UN members&quot; part below. The &quot;UN member state&quot; text keeps this link in place when sorting; it is not visible.--&gt;
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''အာဗ်ခေဇြဳယျာ (Abkhazia) → [[#Abkhazia|ရံင် စရင် အာဗ်ခေဇြဳယျာ]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အဖဃာန္နိသတာန်]] - ရးနိဂီု သၟိင်အေဿလာမ်မေတ် အဖဃာန္နိသတာန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Afghanistan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Afghanistan}}''' - Islamic Emirate of Afghanistan&lt;!--Please leave this alone, consensus is WP:NPOV requires the name of the country here to simply be Afghanistan, without a flag. The situation is explained in the further information column.--&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}အလဵုအသဳ မသိမ်ကေတ်လဝ်အဝဵု ({{flag|Afghanistan|name= အလဵုအသဳ အေဿလာမ္မေတ် အဖဂါန္နိသတာန် (Islamic Emirate of Afghanistan)}}) ဂှ် ဟွံက္လိဂွံ စၟတ်သမ္တီ နူကဵု ရးနိဂီုတၞဟ်မွဲမွဲဏီရ။ နကဵု ကုလသမဂ္ဂဂှ် ဆက်တုဲ စၟတ်သမ္တီလဝ် အလဵုအသဳ သမ္မတ အေဿလာမ္မေတ် အဖဃာန္နိသတာန် ({{flag|Islamic Republic of Afghanistan}}) နဒဒှ် အလဵုအသဳ အဖဂါန္နိသတာန် ဖိုဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;akhund2&quot;&gt;{{Cite news|date=7 September 2021|title=Taliban announce new government for Afghanistan|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UN_Seats_Denied&quot;&gt;{{Cite news|date=1 December 2021|title=U.N. Seats Denied, for Now, to Afghanistan's Taliban and Myanmar's Junta|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/world/americas/united-nations-taliban-myanmar.html}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အာလ်ဗနဳယျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အာလ်ဗနဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Albania&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Albania}}'''&amp;nbsp;– Republic of Albania
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အာလ်ဂျေရဳယျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဒဳမဝ်ကရေတ္တေတ် ညးရးနိဂီုကွာန် အာလ်ဂျေရဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Algeria&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Algeria}}'''&amp;nbsp;– People's Democratic Republic of Algeria
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အာန္ဒောရ်ရာ]]''' - ရးနိဂီုဥပ္ပရာဇာ အာန္ဒောရ်ရာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Andorra&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Andorra}}'''&amp;nbsp;– Principality of Andorra
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}အာန္ဒောရ်ရာ ဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုဥပ္ပရာဇာ မပံင်တောဲ ဥပဓိရးနိဂီု ကုသမ္မတပြင်သေတ်၊ တုဲပၠန် သၟိင်သင် ကာတ္တလေတ်ရဝ်မ။&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/992562.stm#leaders |title=Andorra country profile |work=BBC News |access-date=8 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215064605/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/992562.stm#leaders |archive-date=15 February 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အင်္ဂေါလာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အင်္ဂေါလာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Angola&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Angola}}'''&amp;nbsp;– Republic of Angola
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အာန္တိဂူ ကဵု ဗါဗူဒါ|အာန္တိဂူ ကု ဗါဗူဒါ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Antigua and Barbuda&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Antigua and Barbuda}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Antigua and Barbuda is a [[Commonwealth realm]]{{efn|name=&quot;realm&quot;|Commonwealth realm refers to any member state of the [[Commonwealth of Nations]] whose head of state is King [[Charles III]]. Each realm is separate, independent, and a sovereign state; see [[Commonwealth realm#Relationship of the realms|Relationship of the realms]].}} with one autonomous region, [[Barbuda]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;|For more information on divisions with a high degree of autonomy, see [[List of autonomous areas by country]].&lt;ref&gt;{{cite web
 |author       = Government of Antigua and Barbuda
 |title        = Chapter 44: The Barbuda Local Government Act
 |work         = Laws of Antigua and Barbuda
 |url          = http://www.laws.gov.ag/acts/chapters/cap-44.pdf
 |access-date  = 10 November 2010
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20110706071022/http://www.laws.gov.ag/acts/chapters/cap-44.pdf
 |archive-date = 6 July 2011
 |url-status   = dead
 |df           = dmy-all
 |accessdate   = 10 November 2022
 |archivedate  = 6 July 2011
 |archiveurl   = https://web.archive.org/web/20110706071022/http://www.laws.gov.ag/acts/chapters/cap-44.pdf
}}&lt;/ref&gt;}}
|-
| '''[[အာဂျေန္တဳနာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အာဂျေန္တဳနာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Argentina&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Argentina}}'''&amp;nbsp;– Argentine Republic{{efn|The Argentine Constitution (Art. 35) recognises the following denominations for Argentina: &quot;United Provinces of the Río de la Plata&quot;, &quot;Argentine Republic&quot; and &quot;Argentine Confederation&quot;; furthermore, it establishes the usage of &quot;Argentine Nation&quot; for purposes of legislation.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} အာဂျေန္တဳနာဂှ် ဒှ်ကၟိန်ရးနိဂီုဖေဒ္ဒရာတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ရး ၂၃ ကဵု ၁ ရးနိဂီုမအုပ်ဓုပ်အပိုင်။{{efn|name=&quot;ArgentineAntarctica&quot;|Argentina's [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic territory of ''[[Argentine Antarctica]]'' (''Antártida Argentina'') is one of five constituent [[Departments of Argentina|departments]] of the province [[Tierra del Fuego Province, Argentina|Tierra del Fuego]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.patagonia-argentina.com/en/tierradelfuego/|title=Tierra del Fuego and Antarctica|website=Patagonia-Argentina|access-date=September 12, 2020}}&lt;/ref&gt;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အာမေနဳယျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အမေနဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Armenia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Armenia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Armenia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| style=&quot;background:#fcc;&quot;|ဟွံဂွံဒုင်သမ္တီ နကဵု ပါကိသတာန်
{{extent}}အာမေနဳယျာဂှ် ဟွံဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ နကဵုပါကိသတာန် ဟိုတ်နူကဵု ပြသၞာကောန်ဂကူ [[#Artsakh|Artsakh]]။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.foreignaffairscommittee.org/includes/content_files/Report%2021%20-%20Visit%20to%20Azerbaijan.pdf|title=Pakistan Worldview, Report 21, Visit to Azerbaijan|publisher=Senate of Pakistan Foreign Relations Committee|date=2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219074354/http://foreignaffairscommittee.org/includes/content_files/Report%2021%20-%20Visit%20to%20Azerbaijan.pdf|archive-date=19 February 2009|accessdate=10 November 2022|archivedate=19 February 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090219074354/http://www.foreignaffairscommittee.org/includes/content_files/Report%2021%20-%20Visit%20to%20Azerbaijan.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.today.az/news/politics/30102.html Nilufer Bakhtiyar: &quot;For Azerbaijan Pakistan does not recognise Armenia as a country&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813064453/http://www.today.az/news/politics/30102.html |date=13 August 2011 }} 13 September 2006 [14:03] – Today.Az&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.az/articles/armenia/86325|title=Pakistan the only country not recognizing Armenia – envoy|publisher=News.Az|date=5 February 2014|access-date=17 February 2014|quote=We are the only country not recognizing Armenia as a state.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223095734/http://news.az/articles/armenia/86325|archive-date=23 February 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Artsakh → [[#Artsakh|See Artsakh listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သြသ္တြာလဳယျာ]]''' - ဓနသဟာယ သြသ္တြာလဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Australia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Australia}}'''&amp;nbsp;– Commonwealth of Australia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}သြသ္တြာလဳယျာ ဂှ် ဒှ်ရးဓနသဟာယ ကေုာံ သၞောတ်ဖေဒ္ဒရာ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ရးဂမၠိုင် ကေုာံ ဒေသဂမၠိုင်ရ။ သီုဖအိုတ် နွံ တြဴ ရး၊ ပိ ဒေသအပ္ဍဲရးနိဂီု ကေုာံ တြဴ ဒေသမ္ၚးရးနိဂီု ကေုာံ မွဲ ကမြေက်အာန္တာတိစ် ဒေသမ္ၚးရးနိဂီု။ ဒေသမ္ၚးရးနိဂီု သြသ္တြာလဳယျာ ဂှ် -

* တကအ်အသမောရ် ကဵု ခါတဳယျာ ({{noflag|Ashmore and Cartier Islands}})
* တကအ်ခရေတ်သမာတ် ({{flag|Christmas Island}})
* တကအ်ကဝ်ကဝ် ({{flag|Cocos (Keeling) Islands}})
* ဒေသတကအ်ၜဳကဝ်ရာ ({{noflag|Coral Sea Islands Territory}})
* တကအ်ဟာဒ် ကဵု တကအ်မက်ဒဝ်နေလ် ({{noflag|Heard Island and McDonald Islands}})
* တကအ်နဝ်သွောက် ({{flag|Norfolk Island}}
* ဒေသအာန္တာတိစ် သြသ္တြာလဳယျာ ''{{noflag|Australian Antarctic Territory}}''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သြသ္တြဳယျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သြသ္တြဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Austria&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Austria}}'''&amp;nbsp;– Republic of Austria
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ကောန်ဂကောံသမဂ္ဂဥရောပ၊{{efn|The member states of the [[European Union]] have transferred part of their sovereignty in the form of legislative, executive, and judicial powers to the institutions of the EU, which is an example of [[supranational union]]. The EU has 27 member states.&lt;ref&gt;[http://europa.eu/abc/european_countries/eu_members/index_en.htm Europa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518074450/http://europa.eu/abc/european_countries/eu_members/index_en.htm |date=18 May 2011 }}, retrieved 28 February 2011&lt;/ref&gt;|name=&quot;EU&quot;}} အဝ်သတြဳယျာဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုသၞောတ်ဖေဒ္ဒရာ မနွံကဵု ဒစိတ်ရး။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အာဇြာဗါဲဂျာန်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အာဇြာဗါဲဂျာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Azerbaijan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Azerbaijan}}'''&amp;nbsp;– Republic of Azerbaijan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}အာဇြာဗါဲဂျာန် နွံကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင် မွဲ - နခ်ချိဝါန် (Nakhchivan) {{efn|name=&quot;autonomous&quot;}} ရးအာသေခ် (Artsakh) ဒက်ပ္တန်ပတိုန်လဝ် ပ္ဍဲကရေက်လပါ်နေရတိ မွဲ။ 
|-
| '''[[ဗဟမာသ်]]''' - ဓနသဟာယ ဗဟမာသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bahamas&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bahamas|name=Bahamas, The}}'''&amp;nbsp;– Commonwealth of The Bahamas&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bahamas, The {{!}} The Commonwealth|url=http://thecommonwealth.org/our-member-countries/bahamas|website=thecommonwealth.org|date=15 August 2013|access-date=12 March 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180309082734/http://www.thecommonwealth.org/our-member-countries/bahamas|archive-date=9 March 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ဗဟမာသ်ဂှ် ဒှ်ရးဓနသဟာယမွဲရ။{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|-
| '''[[ဗါရုင်]]''' - ရးနိဂီုဨကရာဇ် ဗါရုင်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bahrain&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bahrain}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Bahrain
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗင်္ဂလာဒေသ်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတညးရးနိဂီုကွာန် ဗင်္ဂလာဒေသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bangladesh&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bangladesh}}'''&amp;nbsp;– People's Republic of Bangladesh
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗါဗေဒေါသ်]]''' 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Barbados&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Barbados}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗေလရုသ်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဗေလရုသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Belarus&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Belarus}}'''&amp;nbsp;– Republic of Belarus
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ကြဴနူ သဘင်မာဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ်တုဲ ရးနိဂီုဗွဲမဂၠိုင် ဟွံစၟတ်သမ္တီ Alexander Lukashenko နဒဒှ် သမ္မတ။ ရးနိဂီုလိတ္ထိုယ်နဳယျာ စၟတ်သမ္တီ Sviatlana Tsikhanouskaya နဒဒှ် အလဵုအသဳရးနိဂီုဗေလရုသ်။&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Lithuania |author1-link=Ministry of Foreign Affairs (Lithuania) |title=Lithuanian Foreign Ministry's statement on the situation in Belarus |url=https://www.mfa.lt/default/en/news/lithuanian-foreign-ministrys-statement-on-the-situation-in-belarus |access-date=14 March 2022 |date=23 September 2020 }}{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗေလ်ဂျဳယာမ်]]''' - ရးနိဂီုဨကရာဇ် ဗေလ်ဂျဳယာမ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Belgium&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Belgium}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Belgium
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံ အဳယူ။{{efn|name=&quot;EU&quot;}} ဗေလ်ဂျဳယာမ်ဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုဖေဒ္ဒရာ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဂကောံဂကူအရေဝ်ပိဘာသာ ကေုာံ ဒေသပိ။ 
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗေလိဇ်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Belize&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Belize}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Belize is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗေနိန်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဗေနိန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Benin&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Benin}}'''&amp;nbsp;– Republic of Benin
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဘူတာန်]]''' - ရးနိဂီုဨကရာဇ် ဘူတာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bhutan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bhutan}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Bhutan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗဝ်လိဝဳယျာ]]''' - ရးနိဂီုဗဟုနဂရ ဗဝ်လိဝဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bolivia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bolivia}}'''&amp;nbsp;– Plurinational State of Bolivia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗဝ်သနဳယျာ ကဵု ဟေရ်ဇြေဂဝ်ဝဳနာ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bosnia and Herzegovina&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bosnia and Herzegovina}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ဗဝ်သနဳယျာ ကဵု ဟေရ်ဇြေဂဝ်ဝဳနာဂှ် နွံကဵု သၞောဝ်ရးနိဂီုၜါ Bosnia and Herzegovina has two constituent ''entities'':

* ရးနိဂီုဖေဒ္ဒရာ ဗဝ်သနဳယျာ ကဵု ဟေရ်ဇြေဂဝ်ဝဳနာ {{noflag|[[Federation of Bosnia and Herzegovina]]}}
* ရးနိဂီုသမ္မတ သာဗဳယျာ {{flag|Republika Srpska}}

ကေုာံ ခရိုင်ဗြိတ်ချ်ကဝ် (Brčko District) မဒှ်ခရိုင် မနွံကဵု အဝဵုပကင်ရင်အပိုင်။&lt;ref name=&quot;Stjepanović2015&quot;&gt;{{cite journal |title=Dual Substate Citizenship as Institutional Innovation: The Case of Bosnia's Brčko District |journal=Nationalism and Ethnic Politics |date=2015 |pages=382–383 |first=Dejan |last=Stjepanović |volume=21 |issue=4 |doi=10.1080/13537113.2015.1095043 |s2cid=146578107 |issn=1353-7113 |eissn=1557-2986 |oclc=5927465455 }}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗောတ်သွာနာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဗောတ်သွာနာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Botswana&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Botswana}}'''&amp;nbsp;– Republic of Botswana
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗြာဇြိလ်]]'''] - ရးနိဂီုသမ္မတဖေဒ္ဒရာ ဗြာဇြိလ် 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Brazil&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Brazil}}'''&amp;nbsp;– Federative Republic of Brazil
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ဗြာဇြိလ်ဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုသၞောတ်ဖေဒ္ဒရာ မနွံကဵု တွဵုရး ၂၆ ကေုာံ ခရိုင်ဖေဒ္ဒရာမွဲ။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗြူနာယ်]]''' - ဗြူနာယ် ဒရုဿလာမ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Brunei&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Brunei}}'''&amp;nbsp;– Brunei Darussalam
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗူလ်ဂါရိယျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဗူလ်ဂါရိယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bulgaria&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bulgaria}}'''&amp;nbsp;– Republic of Bulgaria
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗူကဳဏး သွာသဝ်]]''' 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Burkina Faso&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Burkina Faso}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Burma → [[#Myanmar|See Myanmar listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗူရုန်ဒဳ|ဗူရုန္ဒဳ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဗူရန်ဒဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Burundi&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Burundi}}'''&amp;nbsp;– Republic of Burundi
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကမ္ဗောဒဳယျာ]]''' - ရးနိဂီုဨကရာဇ် ကမ္ဗောဒဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Cambodia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Cambodia}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Cambodia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ခမေရောန်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ခမေရောန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Cameroon&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Cameroon}}'''&amp;nbsp;– Republic of Cameroon
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ခနဒါ]]''' - 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Canada&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Canada}}'''{{efn|The legal name for Canada is the sole word; an officially sanctioned, though disused, name is Dominion of Canada (which includes its legal title); see: [[Name of Canada]], [[Dominion]].}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ခနဒါ ဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုဂကောံဓနသဟာယ{{efn|name=&quot;realm&quot;}} တုဲပၠန် ဒှ်ရးနိဂီု မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုသၞောတ်ဖေဒ္ဒရာ မနွံကဵု စှ်ရး ကေုာံ ပိဒေသ။ 
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ခေပ်ဝေရ်ဒါ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ခေပ်ဝေရ်ဒါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Cape Verde&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Cape Verde}}'''&amp;nbsp;– Republic of Cabo Verde{{efn|The government of Cape Verde declared &quot;Cabo Verde&quot; to be the official English name of the country in 2013.&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://news.nationalgeographic.com/news/2013/12/131212-maps-cabo-verde-cartography-science-cape-verde-africa/|title=Cape Verde Gets New Name: 5 Things to Know About How Maps Change|author=Tanya Basu|magazine=[[National Geographic]]|date=14 December 2013|access-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181020000546/https://news.nationalgeographic.com/news/2013/12/131212-maps-cabo-verde-cartography-science-cape-verde-africa/|archive-date=20 October 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ရးနိဂီုသမ္မတ လဒေါဝ်အဖရိက]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Central African Republic&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Central African Republic}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ချာဒ်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ချာဒ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Chad&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Chad}}'''&amp;nbsp;– Republic of Chad
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ချဳလေ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ချဳလေ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Chile&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Chile}}'''&amp;nbsp;– Republic of Chile
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ချဳလေ နွံကဵု ဒေသတၟေင်မွဲ မကော်ဂး တကအ်အိဿ္တာ [[Easter Island]]။{{efn|name=&quot;ChileanAntarctic&quot;|Chile's [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic territory of the ''[[Chilean Antarctic Territory|Chilean Antarctic]]'' (''Antártica Chilena'') is a [[Communes of Chile|commune]] of the [[Antártica Chilena Province]] of the [[Magallanes Region]].}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကြုက်]]''' ရးနိဂီုသမ္မတညးရးနိဂီုကွာန် ကြုက်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;China&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|China}}'''&amp;nbsp;– People's Republic of China{{efn|name=&quot;ChinaTaiwan&quot;|The [[China|People's Republic of China]] (PRC) is commonly referred to as &quot;China&quot;, while the [[Taiwan|Republic of China]] (ROC) is commonly referred to as &quot;Taiwan&quot;. The ROC is also occasionally known diplomatically as [[Chinese Taipei]], or by another [[Abbreviation of Republic of China|alternative name]].}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |ရးနိဂီုဗွဲမဂၠိုင် ဟွံစၟတ်သမ္တီ၊ စၞးဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုသမ္မတကြုက်
[[Foreign relations of China#International recognition of the People's Republic of China|Partially unrecognised]]. {{claimedby|ROC}}
{{extent}}ရးနိဂီုကြုက်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင် မသုန် မတွဟ်ဂး ဂွာန်သဳ (Guangxi)၊ အေန်နာမောန်ဂဝ်လဳယျာ (Inner Mongolia)၊ နေင်ရှ (Ningxia)၊ တိဗေတ် (Tibet)၊ ကေုာံ ရှေန်ဂျင် (Xinjiang)။{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}} ပါဲနူဂှ်တုဲ ဒေသမနွံကဵု အဝဵုစၟိန်ပြမာန်တၟေင် ၜါ 

* ဟံင်ကံင် {{flag|Hong Kong}}
* မခဴ {{flag|Macao}}

ထာဲဝါန် ဂှ် နကဵုရးနိဂီုကြုင် ၜိုန်ရ ဟီု မဒှ်တကအ် သၟဝ်ဇကုကီုလေဝ်၊ အဝဵုသြဇာကြုက် ဟွံလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲထာဲဝါန်။{{efn|name=&quot;TAI2&quot;|In 1949, the Republic of China government led by the [[Kuomintang]] (KMT) lost the [[Chinese Civil War]] to the [[Chinese Communist Party]] (CCP) and set up a provisional capital in [[Taipei]]. The CCP established the PRC. As such, the [[political status of Taiwan|political status of the ROC and legal status of Taiwan]] (alongside the [[Free area of the Republic of China|territories]] under ROC jurisdiction) are in dispute. In 1971, the United Nations gave the [[China and the United Nations|China seat]] to the PRC. In the view of the United Nations, no member of the organisation withdrew as a consequence of this but the ROC representatives declared that they were withdrawing. Most states recognise the PRC to be the [[One-China policy|sole legitimate representative]] of all China, and the UN classifies Taiwan as &quot;[[Taiwan Province, People's Republic of China|Taiwan, Province of China]]&quot;. The ROC has de facto relations with most sovereign states. A significant political movement within Taiwan advocates [[Taiwan independence movement|Taiwan independence]].}}

ရးနိဂီုမဒှ်ကောန်ဂကောံကုလသမဂ္ဂ ၁၄ ရးနိဂီု သီုကဵု ရးနိဂီုဝါတိခေန် (Vatican City) ဂှ် ဟွံစၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုကြုက်၊ စၞး ရးနိဂီုသမ္မတညးရးနိဂီုကွာန်ကြုက်ဂှ် ညးတအ် ပစၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုသမ္မကြုက် (ထာဲဝါန်)။ {{efn|See also [[Dates of establishment of diplomatic relations with the People's Republic of China]] and [[Foreign relations of China]].}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''China, Republic of → [[#Taiwan|See Taiwan listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ခဝ်လောမ္ဗဳယျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ခဝ်လောမ္ဗဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Colombia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Colombia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Colombia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ခဝ်မဝ်ရောသ်]]''' - ရးနိဂီုပံင်ကောံ ခဝ်မဝ်ရောသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Comoros&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Comoros}}'''&amp;nbsp;– Union of the Comoros
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ခဝ်မဝ်ရောသ်ဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုသၞောတ်ဖေဒ္ဒရာ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု တကအ် ပိတကအ်။{{efn|name=&quot;federal&quot;|More information on more or less [[federation|federal]] structures can be found at a [[List of federations]].&lt;ref&gt;Constitution of Comoros, Art. 1.&lt;/ref&gt;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ခေါန်ဂေါ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတဒဳမဝ်ကရေတ်တေတ် ခေါန်ဂေါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Congo, Democratic Republic of the&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Democratic Republic of the Congo|name=Congo, Democratic Republic of the}}'''{{efn|Also known as Congo-Kinshasa. Formerly referred to as [[Zaire]], its official name from 1971 to 1997.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
| '''[[ခေါန်ဂေါ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ခေါန်ဂေါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Congo, Republic of the&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Republic of the Congo|name=Congo, Republic of the}}'''{{efn|Also known as Congo-Brazzaville.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Cook Islands → [[#Cook Islands|See Cook Islands listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ခေါဿ္တာရဳခါ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ခေါဿ္တာရဳခါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Costa Rica&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Costa Rica}}'''&amp;nbsp;– Republic of Costa Rica
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Côte d'Ivoire → [[#Ivory Coast|See Ivory Coast listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ခြဝ်အေရှာ]]''' – ရးနိဂီုသမ္မတ ခြဝ်အေရှာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Croatia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Croatia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Croatia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဂျူဗါ]]''' – ရးနိဂီုသမ္မတ ဂျူဗါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Cuba&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Cuba}}'''&amp;nbsp;– Republic of Cuba
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သဳပြုသ်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သဳပြုသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Cyprus&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Cyprus}}'''&amp;nbsp;– Republic of Cyprus
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |ဟွံဂွံ ဒုင်စၟတ်သမ္တီ နကဵုတူရကဳ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2010/OPINION/07/07/kakouris.cyprus/|publisher=CNN|title=Cyprus is not at peace with Turkey|author=Andreas S. Kakouris|date=9 July 2010|access-date=17 May 2014|quote=Turkey stands alone in violation of the will of the international community. It is the only country to recognize the &quot;TRNC&quot; and is the only country that does not recognize the Republic of Cyprus and its government.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518074323/http://www.cnn.com/2010/OPINION/07/07/kakouris.cyprus/|archive-date=18 May 2014|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- and [[#Northern Cyprus|Northern Cyprus]]{{cn|date=17 May 2014}} --&gt;
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}} တကအ်ကရေက်လပါ်သၟဝ်ကျာဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုဒဳဖက်တဝ်သဳပြုသ် (the de facto state of [[#Northern Cyprus|Northern Cyprus]])။
သဳပြုသ်ဂှ် ဟွံဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ ကုတူရကဳ၊ ဟိုတ်နူကဵု တူရကဳ စၟတ်သမ္တီ သဳပြုသ်သၟဝ်ကျာ။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|ချေခ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Czech Republic&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Czech Republic}}'''{{efn|An official short name in English has been adopted by the Czech government, &quot;''Czechia''&quot;. This variant remains uncommon, but has been adopted by several companies and organisations including the United Nations. See [[Name of the Czech Republic]].}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Democratic People's Republic of Korea → [[#Korea North|See Korea, North listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Democratic Republic of the Congo → [[#Congo, Democratic Republic of the|See Congo, Democratic Republic of the listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဒေန်မက်]]''' - ရးနိဂီုဨကရာဇ် ဒေန်မက်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Denmark&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Denmark}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Denmark
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}} ရးနိဂီုဨကရာဇ် ဒေန်မက်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင် ၂  
* တကအ်သွဴအဝ် {{flag|Faroe Islands}}
* ဂရိန်လာန် {{flag|Greenland}}
ရးနိဂီုဨကရာဇ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဥပဒေသဇိုင် ပိရးနိဂီု မတွဟ်ဂး ဒေသဂြိုဟ်ဒေသ ဒေန်မက်၊ တကအ်သွဴအဝ် ကေုာံ ဂရိန်လာန်။{{efn|The designation &quot;Denmark&quot; can refer either to metropolitan Denmark or to the entire Danish Realm (for example in international organizations).}} ရးနိဂီုဨကရာဇ် ဒေန်မက် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုကောန်ဂကောံအဳယူ၊ ဆဂး သၞောဝ်အဳယူ (ပ္ဍဲကိစ္စတၟေင် လ္ၚဵု)တအ်ဂှ် ဟွံဆက်စပ် ကုတကအ်သွဴအဝ် ကေုာံ ဂရိန်လာန်။ မိက်ဂွံတီလှဲလှဲလးလးမ္ဂး လုပ်ဗှ်ကေတ် ပ္ဍဲမုက်လိက် [[Greenland and the European Union]]၊ ကေုာံ [[Faroe Islands and the European Union]] ညိ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stm.dk/_p_12710.html |title=Home Rule Act of the Faroe Islands : No. 137 of March 23, 1948 |website=Statsministeriat |location=Copenhagen |access-date=20 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910005827/http://www.stm.dk/_p_12710.html |archive-date=10 September 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stm.dk/_p_12712.html |title=The Greenland Home Rule Act : Act No. 577 of 29 November 1978 |website=Statsministeriat |location=Copenhagen |access-date=20 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140214060548/http://www.stm.dk/_p_12712.html |archive-date=14 February 2014 }}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဂျဳဗဝ်တဳ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဂျဳဗဝ်တဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Djibouti&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Djibouti}}'''&amp;nbsp;– Republic of Djibouti
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဒဝ်မိနိခါ]]''' - ရးနိဂီုဓနသဟာယ ဒဝ်မိနိခါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Dominica&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Dominica}}'''&amp;nbsp;– Commonwealth of Dominica
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ရးနိဂီုသမ္မတ ဒဝ်မိနိခါန်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Dominican Republic&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Dominican Republic}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[တဳမောရ်ဗၟံက်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဒဳမဝ်ကရေတ် တဳမောရ်-လာဿတေ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;East Timor&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|East Timor}}'''&amp;nbsp;– Democratic Republic of Timor-Leste{{efn|The government of East Timor uses &quot;Timor-Leste&quot; as the official English name of the country.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အက်ကွာဒေါရ်]]''' – ရးနိဂီုသမ္မတ အက်ကွာဒေါရ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Ecuador&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Ecuador}}'''&amp;nbsp;– Republic of Ecuador
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အဳဂျိပ်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတအာရာပ် အဳဂျိပ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Egypt&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Egypt}}'''&amp;nbsp;– Arab Republic of Egypt
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သလွာဒေါရ်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သလွာဒေါရ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;El Salvador&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|El Salvador}}'''&amp;nbsp;– Republic of El Salvador
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အက်ကွာတဝ်ရဳယျလ် ဂိနဳ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အက်ကွာတဝ်ရဳယျလ် ဂိနဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Equatorial Guinea&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Equatorial Guinea}}'''&amp;nbsp;– Republic of Equatorial Guinea
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အဳရိတြဳယျာ]]''' – ရးနိဂီု အဳရိတြဳယျာ 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Eritrea&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Eritrea}}'''&amp;nbsp;– State of Eritrea
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အေဿတဝ်နဳယျာ]]''' – ရးနိဂီုသမ္မတ အေဿတဝ်နဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Estonia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Estonia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Estonia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အေဿွတဳနဳ]]''' - ရးနိဂီုဨကရာဇ် အေဿွတဳနဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Eswatini&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Eswatini}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Eswatini{{efn|Formerly referred to as the Kingdom of Swaziland, its official name until 2018.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အဳထဳအဝ်ပဳယျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဖေဒ္ဒရာ ဒဳမဝ်ကရေသဳ အဳထဳအဝ်ပဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Ethiopia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Ethiopia}}'''&amp;nbsp;– Federal Democratic Republic of Ethiopia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}အဳထဳအဝ်ပဳယျာဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုသၞောတ်ဖေဒ္ဒရာ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ထပှ်ဒေသ ကေုာံ နာဂရၜါ။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သွဳဇဳ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သွဳဇဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Fiji&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Fiji}}'''&amp;nbsp;– Republic of Fiji
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} သွဳဇဳဂှ် နွံကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင်မွဲ၊ ရဝ်တူမာ (Rotuma)။{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}&lt;ref&gt;{{Cite book
 | title = Laws of Fiji
 | place = Suva, Fiji
 | publisher = Government of Fiji
 | year = 1927
 | edition = 1978
 | chapter = Rotuma Act
 | chapter-url = http://www.itc.gov.fj/lawnet/fiji_act/cap122.html
 | access-date = 10 July 2010
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100621140255/http://www.itc.gov.fj/lawnet/fiji_act/cap122.html |archive-date=21 June 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |author       = Government of Fiji, Office of the Prime Minister
 |title        = Chapter 122: Rotuma Act
 |work         = Laws of Fiji
 |publisher    = [[University of the South Pacific]]
 |year         = 1978
 |url          = http://www.paclii.org/fj/legis/consol_act/ra103/
 |access-date  = 10 November 2010
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20110301163146/http://www.paclii.org/fj/legis/consol_act/ra103/
 |archive-date = 1 March 2011
 |url-status   = live
 |df           = dmy-all
 |accessdate   = 10 November 2022
 |archivedate  = 1 March 2011
 |archiveurl   = https://web.archive.org/web/20110301163146/http://www.paclii.org/fj/legis/consol_act/ra103/
}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သွိန်လာန်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သွိန်လာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Finland&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Finland}}'''&amp;nbsp;– Republic of Finland
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}

* အောအ်လာန် {{flag|Åland}} ဂှ် ဒှ်ဒေသပကင်ရင်အပိုင် မမံင်လဒေါဝ် ကေုာံ မသက္ကုဒပ်ပၞာန် ရးနိဂီုသွိန်လာန်။{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}{{efn|[[Åland]] was demilitarised by the [[Treaty of Paris (1856)|Treaty of Paris]] in 1856, which was later affirmed by the [[League of Nations]] in 1921, and in a somewhat different context reaffirmed in the treaty on Finland's admission to the European Union in 1995.}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပြင်သေတ်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ပြင်သေတ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;France&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|France}}'''&amp;nbsp;– French Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}} ပြင်သေတ်ဂှ် နွံကဵု ဒေသဇမ္ၚောဲ မသုန် - [[French Guiana]], [[Guadeloupe]], [[Martinique]], [[Mayotte]], ကေုာံ [[Réunion]]။ တုဲပၠန် ဒေသဇမ္ၚောဲ ဗွဲသၟဝ်ဝွံလေဝ် တၞီလုပ်လၟိဟ် ပြင်သေတ်ကီုရ။

* {{noflag|[[Clipperton Island]]}}
* {{flag|French Polynesia}}
* {{flag|New Caledonia}}
* {{noflag|[[Saint Barthélemy]]}}
* {{noflag|[[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]]}}
* {{noflag|[[Saint Pierre and Miquelon]]}}
* {{noflag|[[Wallis and Futuna]]}}
* {{flag|French Southern and Antarctic Lands}}{{efn|name=&quot;Adélie&quot;|France's [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic territory of ''[[Adélie Land]]'' (''Terre Adélie'') is one of five constituent districts of the French Southern and Antarctic Lands.}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဂဗောန်]]''' – ရးနိဂီုသမ္မတ ဂဗောန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Gabon&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Gabon}}'''&amp;nbsp;– Gabonese Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|[[ဂါမ္ဗဳယျာ]] – ရးနိဂီုသမ္မတ ဂါမ္ဗဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Gambia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Gambia|name=Gambia, The}}'''&amp;nbsp;– Republic of The Gambia&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Gambia profile|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13376517|website=BBC News|access-date=12 March 2018|date=14 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311064543/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13376517|archive-date=11 March 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဂျရ်ဂျဳယျာ]]''' - 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Georgia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Georgia (country)|name=Georgia}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ဂျရ်ဂျဳယျာဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ရးနိဂီုသမ္မတပကင်ရင်အပိုင် ၜါ၊ [[Adjara]] ကဵု [[Government of the Autonomous Republic of Abkhazia|Abkhazia]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}} ပ္ဍဲ [[#Abkhazia|Abkhazia]] ကဵု [[#South Ossetia|South Ossetia]]ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ရးနိဂီုဒဳသွက်တဝ် ''de facto''။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဂျာမနဳ]]''' – ရးနိဂီုသမ္မတဖေဒ္ဒရာ ဂျာမနဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Germany&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Germany}}'''&amp;nbsp;– Federal Republic of Germany
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံ အဳယူ။{{efn|name=&quot;EU&quot;}} ဂျာမနဳဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုဖေဒ္ဒရာ မနွံကဵု ၁၆ တွဵုရး။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဂါနာ]]''' – ရးနိဂီုသမ္မတ ဂါနာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Ghana&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Ghana}}'''&amp;nbsp;– Republic of Ghana
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဂရိတ်]]''' ရးနိဂီုသမ္မတ ဂရိတ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Greece&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Greece}}'''&amp;nbsp;– Hellenic Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံ အဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}} ဂရိန်ဂှ် နွံကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင်မွဲ- [[Mount Athos]]။&lt;ref&gt;Constitution of Greece, Art. 105.&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဂြေန္နာဒါ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Grenada&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Grenada}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ဂြေန္နာဒါဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုဂကောံရးဓနသဟာယ{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဂွာတေမာလာ]]'''- ရးနိဂီုသမ္မတ ဂွာတေမာလာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Guatemala&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Guatemala}}'''&amp;nbsp;– Republic of Guatemala
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဂိနဳ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဂိနဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Guinea&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Guinea}}'''&amp;nbsp;– Republic of Guinea{{efn|Also known as Guinea-Conakry.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဂိနဳ-ဗိဿဴ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဂိနဳ-ဗိဿဴ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Guinea-Bissau&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Guinea-Bissau}}'''&amp;nbsp;– Republic of Guinea-Bissau
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဂါဲယျာဏာ]]'''- ရးနိဂီုသမ္မတပံင်ကောံ ဂါဲယျာဏာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Guyana&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Guyana}}'''&amp;nbsp;– Co-operative Republic of Guyana
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဟာဲတဳ]]''' – ရးနိဂီုသမ္မတ ဟာဲတဳ 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Haiti&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Haiti}}'''&amp;nbsp;– Republic of Haiti
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Holland → [[#Netherlands|See the Netherlands listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Holy See → [[#Vatican City|See Vatican City listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဟောန်ဂျာရာသ်]]'''- ရးနိဂီုသမ္မတ ဟောန်ဂျာရာသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Honduras&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Honduras}}'''&amp;nbsp;– Republic of Honduras
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဟင်္ဂေရဳ]]''' 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Hungary&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Hungary}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}ကောန်ဂကောံ အဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အာက်သလာန်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အာက်သလာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Iceland&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Iceland}}'''{{efn|name=&quot;Republic&quot;|While sometimes referred to as the &quot;Republic of Iceland&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/281235/Iceland|title=Iceland - Culture, History, &amp; People|access-date=2 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718220132/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/281235/Iceland|archive-date=18 July 2011|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/ungegn/docs/26th-gegn-docs/WP/WP54_UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%202011.pdf |title=Working Paper No. 54 : UNGEGN list of country names (Prepared by the United Nations Group of Experts on Geographical Names) |location=Vienna |date=May 2011 |access-date=2 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811023432/https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/ungegn/docs/26th-gegn-docs/WP/WP54_UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%202011.pdf |archive-date=11 August 2011 |url-status=live |df=dmy-all |website=unstats.un.org }}&lt;/ref&gt; and sometimes its counterpart ''Lýðveldið Ísland'' in Icelandic, the official name of the country is simply &quot;Iceland&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=54970|title=Hvert er formlegt heiti landsins okkar?|access-date=2 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722022935/http://visindavefur.is/svar.php?id=54970|archive-date=22 July 2011|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; One example of the former is the name of the [[Constitution of Iceland]], which in Icelandic is ''Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands'' and literally means &quot;the Constitution of the republic of Iceland&quot;. However, note that in this usage &quot;republic&quot; is not capitalised.}} – Republic of Iceland
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အိန္ဒိယ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အိန္ဒိယ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;India&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|India}}'''&amp;nbsp;– Republic of India
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}အိန္ဒိယဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုဖေဒ္ဒရာ မနွံကဵု ၂၈ တွဵုရး ကေုာံ ၈ ဒေသကၟိန်ရးနိဂီု။ 
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အိန္ဒောနေသဳယျာ|အိန္ဒောနေရှာ]]''' – ရးနိဂီုသမ္မတ အိန္ဒောနေသဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Indonesia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Indonesia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Indonesia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}အိန္ဒောနေသဳယျာ နွံကဵု ၈ ရးပကင်ရင်အပိုင် [[အာဆေ]], [[ဂျာကာတာ]], [[ပါပဴလဒေါဝ်]], [[ပါပဴကုန်သမၠုင်]], [[ပါပဴ]], [[ပါပဴသၟဝ်ကျာ]], [[ပါပဴပလိုတ်]], ကေုာံ [[ယောဂျာကာတာ]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အဳရာန်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတအေဿလာမ္မေတ် အဳရာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Iran&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Iran}}'''&amp;nbsp;– Islamic Republic of Iran
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အဳရက်]]''' – ရးနိဂီုသမ္မတအဳရက်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Iraq&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Iraq}}'''&amp;nbsp;– Republic of Iraq
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}အဳရက် ဒှ်ရးနိဂီုဖေဒ္ဒရာ{{efn|name=&quot;federal&quot;}}&lt;ref&gt;[http://portal.unesco.org/ci/en/files/20704/11332732681iraqi_constitution_en.pdf/iraqi_constitution_en.pdf Iraqi constitution] {{webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20160518175432/http://portal.unesco.org/ci/en/files/20704/11332732681iraqi_constitution_en.pdf/iraqi_constitution_en.pdf |date=18 May 2016 }}&lt;/ref&gt; မနွံကဵု ၁၉ အလဵုအသဳဒေသ၊ ၄ အပ္ဍဲကဵု ၁၉ ဂှ် ဒှ်ဒေသပကင်ရင်အပိုင် ကူဒေဿတာန်{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အာဲရေလာန်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Ireland&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Ireland}}'''{{efn|&quot;Ireland&quot; is the official name of the country in English. &quot;Republic of Ireland&quot; (the official ''description'' in English) and &quot;Éire&quot; (the official name in Irish) have sometimes been used unofficially to distinguish the state from the larger [[Ireland|island of Ireland]], however, this is officially deprecated.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Journal of British Studies |volume=46 |pages=72–90 |number=1 |date=January 2007 |publisher=Cambridge University Press on behalf of The North American Conference on British Studies |doi=10.1086/508399 |jstor=10.1086/508399 |title=The Irish Free State/Éire/Republic of Ireland/Ireland: &quot;A Country by Any Other Name&quot;? |last=Daly |first=Mary E. |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; See [[names of the Irish state]].}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကူ အဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အေဿရေလ်]]''' - ရးနိဂီုအေဿရေလ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Israel&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Israel}}'''&amp;nbsp;– State of Israel
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |[[International recognition of Israel|ရးနိဂီုဗွဲမဂၠိုင် ဟွံစၟတ်သမ္တီ]]
{{extent}}အေဿရေလ် ဂ္စာန်ဓလီုဒၟံင် ဒေသပကင်ရင် ပါလေဿတာင်။ ပါလေဿတာင် ကရေက်ရးနိဂီုဂျေရုသလေန် လပါ်ဗၟံက်ဂှ် အေဿရေလ် လုပ်သီကေတ်လဝ်၊&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/basic10_eng.htm|title=Basic Law: Jerusalem, Capital of Israel|website=www.knesset.gov.il|access-date=7 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140905144734/http://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/basic10_eng.htm|archive-date=5 September 2014|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; an act not recognised by the international community.&lt;ref name=dis&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html |title=Disputes: International |publisher=CIA World Factbook |access-date=8 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514215411/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html |archive-date=14 May 2011 |url-status=dead |df=dmy-all |accessdate=10 November 2022 |archivedate=14 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514215411/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html }}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲဒေသ သြင်လပါ်ပလိုတ် မကော်ဂး West Bank ဂှ် အေဿရေလ် ထိင်ဂွံ ၜိုတ်ဒးရး၊ ဒေသဂါဇာ Gaza Strip ဂှ် ၜိုန်ရ ပၞာန်တုဲဒှ်အာ ဟီုကီုလေဝ် အဝဵုအေဿရေလ် ဟွံအိုတ်အာ နူဒေသဂှ်ဏီရ။&lt;ref&gt;{{cite web
 |last         = Bell
 |first        = Abraham
 |title        = International Law and Gaza: The Assault on Israel's Right to Self-Defense
 |work         = Jerusalem Issue Brief, Vol. 7, No. 29
 |publisher    = Jerusalem Center for Public Affairs
 |date         = 28 January 2008
 |url          = http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm
 |access-date  = 16 July 2010
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm
 |archive-date = 21 June 2010
 |url-status   = live
 |df           = dmy-all
 |accessdate   = 10 November 2022
 |archivedate  = 21 June 2010
 |archiveurl   = https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 | last = Salih
 | first = Zak M.
 | title = Panelists Disagree Over Gaza's Occupation Status
 | publisher = [[University of Virginia School of Law]]
 | date = 17 November 2005
 | url = http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm
 | access-date = 16 July 2010
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm
 | archive-date = 3 March 2016
 | url-status = dead
 | df = dmy-all
 | accessdate = 10 November 2022
 | archivedate = 3 March 2016
 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title        = Israel: 'Disengagement' Will Not End Gaza Occupation
 |publisher    = Human Rights Watch
 |date         = 29 October 2004
 |url          = https://www.hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm
 |access-date   = 16 July 2010
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20081101210931/http://hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm
 |archive-date = 1 November 2008
 |url-status   = live
 |df           = dmy-all
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=occ&gt;{{cite journal|url=https://books.google.com/books?id=hYiIWVlpFzEC&amp;pg=PA429|page=429|first=Andrew|last=Sanger|title=The Contemporary Law of Blockade and the Gaza Freedom Flotilla|journal=Yearbook of International Humanitarian Law 2010|volume=13|editor=M.N. Schmitt |editor2=Louise Arimatsu |editor3=Tim McCormack|publisher=Springer Science &amp; Business Media|date=2011|isbn=978-90-6704-811-8|quote=It is this direct external control over Gaza and indirect control over life within Gaza that has led the United Nations, the UN General Assembly, the UN Fact Finding Mission to Gaza, International human rights organisations, US Government websites, the UK Foreign and Commonwealth Office and a significant number of legal commentators, to reject the argument that Gaza is no longer occupied.|doi=10.1007/978-90-6704-811-8_14|series=Yearbook of International Humanitarian Law}}&lt;br /&gt;* {{cite book|title=International Law and the Classification of Conflicts|editor=Elizabeth Wilmshurst|first=Iain|last=Scobbie|author-link=Iain Scobbie|publisher=Oxford University Press|date=2012|isbn=978-0-19-965775-9|page=295|url=https://books.google.com/books?id=GM90Xp03uuEC&amp;pg=PA295|quote=Even after the accession to power of Hamas, Israel's claim that it no longer occupies Gaza has not been accepted by UN bodies, most States, nor the majority of academic commentators because of its exclusive control of its border with Gaza and crossing points including the effective control it exerted over the Rafah crossing until at least May 2011, its control of Gaza's maritime zones and airspace which constitute what Aronson terms the 'security envelope' around Gaza, as well as its ability to intervene forcibly at will in Gaza.}}&lt;br /&gt;* {{cite book|title=Prefiguring Peace: Israeli-Palestinian Peacebuilding Partnerships|first=Michelle|last= Gawerc|publisher=Lexington Books|date=2012|isbn=9780739166109|page=44|url=https://books.google.com/books?id=Hka8FZ4UdWUC&amp;pg=PA44|quote= In other words, while Israel maintained that its occupation of Gaza ended with its unilateral disengagement Palestinians – as well as many human right organizations and international bodies – argued that Gaza was by all intents and purposes still occupied.}}&lt;/ref&gt; 
Israel is not recognised as a state by [[International recognition of Israel|28 UN members]] and the [[#SADR|Sahrawi Arab Democratic Republic]]. The [[Palestine Liberation Organization]], recognised by a majority of ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs as the representative of the Palestinian people, [[Israel–Palestine Liberation Organization letters of recognition|recognised Israel in 1993]]. 
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အဳတလဳ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အဳတလဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Italy&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Italy}}'''&amp;nbsp;– Italian Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံ အဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}} အဳတလဳဂှ် နွံကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင် ၅ [[Aosta Valley]], [[Friuli-Venezia Giulia]], [[Sardinia]], [[Sicily]] ကေုာံ [[Trentino-Alto Adige/Südtirol]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အဳဝဝ်ရဳ ကောတ်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ကဝ်တေအဳဝဝ်ရဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Ivory Coast&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Ivory Coast}}'''&amp;nbsp;– Republic of Côte d'Ivoire{{efn|The government of Ivory Coast uses &quot;Côte d'Ivoire&quot; as the official English name of the country.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဇမိကာ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Jamaica&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Jamaica}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Jamaica is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဇပါန်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Japan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Japan}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဇောရ်ဒါန်]]''' - ရးနိဂီုဨကရာဇ် ဂျောရ်ဒါန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Jordan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Jordan}}'''&amp;nbsp;– Hashemite Kingdom of Jordan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကဇြေခ်သတာန်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ကဇြေခ်သတာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Kazakhstan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kazakhstan}}'''&amp;nbsp;– Republic of Kazakhstan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကေန်ညာ]]''' -ရးနိဂီုသမ္မတ ကေန်ညာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Kenya&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kenya}}'''&amp;nbsp;– Republic of Kenya
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ခဳရဳဗတဳ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ခဳရဳဗတဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Kiribati&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kiribati}}'''&amp;nbsp;– Republic of Kiribati
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကဝ်ရေယျာ သၟဝ်ကျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတကဝ်ရေယျာ ဒဳမဝ်ကရေသဳညးရးနိဂီုကွာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Korea North&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|North Korea|name=Korea, North}}'''&amp;nbsp;– Democratic People's Republic of Korea
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|SKOREA}}
{{extent}} ကဝ်ရေယျာ သၟဝ်ကျာဂှ် ဟွံဂွံစၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုကောန်ဂကောံကုလသမဂ္ဂ ပိ ပြင်သေတ်၊ ဂျပေန်၊ ကေုာံ ကဝ်ရေယျာသၟဝ်ကျာ။&lt;ref&gt;{{cite web
 |url          = http://www.ioc.u-tokyo.ac.jp/~worldjpn/documents/texts/docs/19650622.T1E.html
 |title        = Treaty on Basic Relations between Japan and the Republic of Korea
 |access-date   = 27 October 2008
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20090313123054/http://www.ioc.u-tokyo.ac.jp/~worldjpn/documents/texts/docs/19650622.T1E.html
 |archive-date = 13 March 2009
 |url-status   = live
 |df           = dmy-all
}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကဝ်ရေယျာ သၠုင်ကျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ကဝ်ရေယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Korea South&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|South Korea|name=Korea, South}}'''&amp;nbsp;– Republic of Korea
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|NKOREA}}
{{extent}}ကဝ်ရေယျာ သၠုင်ကျာ နွံကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင်မွဲ တကအ်ဇေဇူ (Jeju Island)။{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}&lt;ref&gt;{{cite web|author=Keun Min|title=Greetings|publisher=Jeju Special Self-Governing Province|url=http://english.jeju.go.kr/contents/index.php?mid=02|access-date=10 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502123553/http://english.jeju.go.kr/contents/index.php?mid=02|archive-date=2 May 2013|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
ကဝ်ရေယျာ သၠုင်ကျာဂှ် ဟွံဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ နူကဵု ကဝ်ရဳယျာသၟဝ်ကျာ၊ ကဝ်ရေယျာသၟဝ်ကျာ ဟီု ရးနိဂီုဂှ် နွံသၟဝ်ပကင်ရင်အလဵုအသဳကဝ်ရဳယျာ
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကဝ်သဝ်ဗဝ်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Kosovo → [[#Kosovo|See Kosovo listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကူဝိတ်]]''' -ရးနိဂီုကူဝိတ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Kuwait&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kuwait}}'''&amp;nbsp;– State of Kuwait
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ခိရ်ဂိဇ်သတာန်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Kyrgyzstan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kyrgyzstan}}'''&amp;nbsp;– Kyrgyz Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[လဴ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Laos&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Laos}}'''&amp;nbsp;– Lao People's Democratic Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[လာတ်ဝဳယျာ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Latvia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Latvia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Latvia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[လေဗနောန်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Lebanon&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Lebanon}}'''&amp;nbsp;– Lebanese Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[လေသ္သူထူ]]''' - ရးနိဂီုဨကရာဇ် လေသ္သူထူ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Lesotho&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Lesotho}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Lesotho
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[လိဗေရဳယျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတလိဗေရဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Liberia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Liberia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Liberia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[လဳဗျာ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Libya&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Libya}}'''&amp;nbsp;– State of Libya
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[လေတ္တေန်သတာင်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Liechtenstein&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Liechtenstein}}'''&amp;nbsp;– Principality of Liechtenstein
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[လိတ္တူဝေနဳယျာ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Lithuania&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Lithuania}}'''&amp;nbsp;– Republic of Lithuania
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[လုဇြေမ်ဗရ်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Luxembourg&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Luxembourg}}'''&amp;nbsp;– Grand Duchy of Luxembourg
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Macedonia → [[#North Macedonia|See North Macedonia listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မဒါဂါသကာ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Madagascar&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Madagascar}}'''&amp;nbsp;– Republic of Madagascar
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မလဝဳ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Malawi&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Malawi}}'''&amp;nbsp;– Republic of Malawi
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မလေရှာ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Malaysia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Malaysia}}'''&amp;nbsp;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Malaysia is a [[federation]] of [[States and federal territories of Malaysia|13 states and three federal territories]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မလ်ဒိဝ်သ်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Maldives&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Maldives}}'''&amp;nbsp;– Republic of Maldives
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မာလဳ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Mali&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Mali}}'''&amp;nbsp;– Republic of Mali
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မာလ်တာ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Malta&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Malta}}'''&amp;nbsp;– Republic of Malta
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[တကအ် မာရှလ်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Marshall Islands&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Marshall Islands}}'''&amp;nbsp;– Republic of the Marshall Islands
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Under [[Compact of Free Association]] with the [[#United States|United States]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မဝ်ရိတေနိယျာ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Mauritania&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Mauritania}}'''&amp;nbsp;– Islamic Republic of Mauritania
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မဝ်ရိရှေသ်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Mauritius&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Mauritius}}'''&amp;nbsp;– Republic of Mauritius
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}မဝ်ရိရှေသ် နွံကဵု တကအ် ပကင်ရင်အပိုင်မွဲ မနွံယၟု Rodrigues{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မေက်သဳကဝ်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Mexico&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Mexico}}'''&amp;nbsp;– United Mexican States
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}မေက်သဳကဝ်ဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုသၞောဝ်ဖေဝ်ဒရေဝ် မနွံကဵု တွဵုရး ၃၁ ကေုာံ ရးနိဂီုမအုပ်ဓုပ်အပိုင် မွဲ။ ဒေသမအုပ်ဓုပ်အပိုင် Rebel Zapatista ဂှ် နွံကဵုအဝဵု ဇကုအပိုင်ရ။ 
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မိခြဝ်နေသဳယျာ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Micronesia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Federated States of Micronesia|name=Micronesia, Federated States of}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} မပံင်တောဲ ကုကၟိန်ရးနိဂီုပံင်ကောံအမေရိကာန်။ ကၟိန်ရးနိဂီုပံင်ကောံဖေဝ်ဒရေဝ် မိခြဝ်နေသဳယျာဂှ် ဒှ်ရးနိဂီု သၞောတ်ဖေဝ်ဒရေဝ်တုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ရးပန်ရ။
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မောလ်ဒဝ်ဝါ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတမောလ်ဒဝ်ဝါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Moldova&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Moldova}}'''&amp;nbsp;– Republic of Moldova
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} မောလ်ဒဝ်ဝါဂှ် နွံကဵု ဒေသမအုပ်ဓုပ်အပိုင် ဂဂေဇြဳယျာ (Gagauzia) ကေုာံ the Dniester။ ရးနိဂီုဗေန်ဒါ (တိက်ဟဳန) ဂှ် ဒှ်မပကင်ရင်အပိုင် နကဵု တြာန်သနဳသတြဳယျာ (Transnistria)။
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မဝ်နကဝ်]]''' - ရးနိဂီုသၟိင်တၠမဝ်နကဝ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Monaco&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Monaco}}'''&amp;nbsp;– Principality of Monaco
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မောန်ဂေါလဳယျာ|မောန္ဂောလဳယျာ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Mongolia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Mongolia}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မောန္တေနေဂြော]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Montenegro&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Montenegro}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မဝ်ရောက်ကဝ်|မဝ်ရောက္ကဝ်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Morocco&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Morocco}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Morocco
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Part of the Moroccan-claimed [[Western Sahara]] is controlled by the partially recognised [[#SADR|Sahrawi Arab Democratic Republic]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မဝ်ဇြာမ်ဗိခ်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Mozambique&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Mozambique}}'''&amp;nbsp;– Republic of Mozambique
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗၟာ၊ ကၟိန်ရးနိဂီုပံင်ကောံ|ဗၟာ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Myanmar&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Myanmar}}'''&amp;nbsp;– Republic of the Union of Myanmar{{efn|The country's official name of Myanmar, adopted in 1989, has been mixed and controversial, with the former name Burma still being used in many cases. See [[Names of Myanmar]].}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}[[Wa State]] is a de facto autonomous state within Myanmar. The United Nations has not recognized the {{lang|la|de facto}} ruling government of Myanmar, the [[State Administration Council]].&lt;ref name=&quot;UN_Seats_Denied&quot; /&gt; &lt;!--France has only begun the process of recognizing the NUG by passing a bill in the Senate--&gt;
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Nagorno-Karabakh → [[#Artsakh|See Artsakh listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[နမိဗဳယျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ နမိဗဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Namibia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Namibia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Namibia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[နာဥူရူ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတနာဥူရူ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Nauru&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Nauru}}'''&amp;nbsp;– Republic of Nauru
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[နဳပဝ်]]''' - ရးနိဂီုဖေဒ္ဒရေဝ်ဒဳမဝ်ကရေတ်တေတ် နဳပဝ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Nepal&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Nepal}}'''&amp;nbsp;– Federal Democratic Republic of Nepal
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Nepal is a [[federation]] composed of [[Provinces of Nepal|7 provinces]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[နေတာလာန်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Netherlands&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kingdom of the Netherlands|name=Netherlands}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of the Netherlands
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}} The [[Kingdom of the Netherlands]] includes four areas with substantial autonomy:

* {{flag|Aruba}}
* {{flag|Curaçao}}
* {{flag|Netherlands}}
* {{flag|Sint Maarten}}

Metropolitan Netherlands, Aruba, Curaçao and Sint Maarten form the four constituent countries of the Kingdom. Three overseas parts of the Netherlands ([[Bonaire]], [[Saba (island)|Saba]] and [[Sint Eustatius]]) are [[Caribbean Netherlands|special municipalities]] of metropolitan Netherlands.{{efn|The designation &quot;Netherlands&quot; can refer either to metropolitan [[Netherlands]] or to the entire [[Kingdom of the Netherlands|Kingdom]] (e.g. in international organizations).}} The Kingdom of the Netherlands as a whole is a member of the EU, but EU law only wholly applies to parts within Europe.
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[နျူဇြဳလာန်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;New Zealand&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|New Zealand}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}New Zealand is a [[Commonwealth realm]],{{efn|name=&quot;realm&quot;}} and has one dependent territory and one [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic dependent territory:

* {{flag|Tokelau}}
* ''{{noflag|[[Ross Dependency]]}}''

The [[New Zealand Government]] acts for the entire [[Realm of New Zealand]] in all international contexts, which has responsibilities for (but no rights of control over) two freely [[associated state]]s:

* {{flag|Cook Islands}}
* {{flag|Niue}}

The Cook Islands and Niue have diplomatic relations with {{Numrel|CK|alt2= |}} and {{Numrel|Niue|alt2= |}} UN members respectively.&lt;ref&gt;{{cite web
 |author       = Federal Foreign Office of Germany
 |title        = Beziehungen zu Deutschland
 |publisher    = Government of Germany
 |date         = November 2009
 |url          = http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Cookinseln/Bilateral.html
 |access-date   = 16 July 2010
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20100723070259/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Cookinseln/Bilateral.html
 |archive-date = 23 July 2010
 |url-status   = live
 |df           = dmy-all
}} For more information, see [[Foreign relations of the Cook Islands]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |author=Republic of Nauru Permanent Mission to the United Nations
 |title=Foreign Affairs
 |publisher=United Nations
 |url=http://www.un.int/nauru/foreignaffairs.html
 |access-date=16 July 2010
 |url-status=dead
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141004083335/http://www.un.int/nauru/foreignaffairs.html
 |archive-date=4 October 2014
}}&lt;/ref&gt; They have full treaty-making capacity in the UN,&lt;ref name=&quot;untreaty1&quot;&gt;{{cite web |url=http://untreaty.un.org/cod/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf |title=Article 102, Repertory of Practice of United Nations Organs, Supplement No. 8, Volume VI (1989–1994) |website=untreaty.un.org |access-date=15 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403031600/http://untreaty.un.org/cod/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf |archive-date=3 April 2012 |df=mdy-all |accessdate=10 November 2022 |archivedate=23 July 2004 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040723045746/http://untreaty.un.org/cod/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf }}&lt;/ref&gt; and are members of some [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[နိကရာဂိဝး]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ နိကရာဂိဝး
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Nicaragua&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Nicaragua}}'''&amp;nbsp;– Republic of Nicaragua
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Nicaragua contains two autonomous regions, [[Región Autónoma del Atlántico Sur|Atlántico Sur]] and [[Región Autónoma del Atlántico Norte|Atlántico Norte]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[နိဂျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ နိဂျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Niger&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Niger}}'''&amp;nbsp;– Republic of the Niger
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[နိဂျေရိယျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတဖေဒ္ဒရာ နိဂျေရိယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Nigeria&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Nigeria}}'''&amp;nbsp;– Federal Republic of Nigeria
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Nigeria is a [[federation]] of [[States of Nigeria|36 states and one federal territory]].
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Niue → [[#Niue|See Niue listing]]''
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''North Korea → [[#Korea North|See Korea, North listing]]''
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;North Macedonia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|North Macedonia}}'''&amp;nbsp;– Republic of North Macedonia{{efn|Formerly known constitutionally as the &quot;Republic of Macedonia&quot; from 1991 to 2019 and under the international designation of &quot;the former Yugoslav Republic of Macedonia&quot; (FYROM) from 1993 to 2019 due to the [[Macedonia naming dispute]] with [[Greece]]. Following the [[Prespa agreement]] going into effect in February 2019, the country was renamed &quot;North Macedonia&quot;.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Northern Cyprus → [[#Northern Cyprus|See Northern Cyprus listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[နဝ်ဝေ]]''' - ရးနိဂီုဨကရာဇ် နဝ်ဝေ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Norway&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Norway}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Norway
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Norway has two [[Unincorporated area|unincorporated areas]] in Europe:

* {{noflag|[[Svalbard]]}} is an integral part of Norway, but has a special status due to the [[Svalbard Treaty]].
* {{noflag|[[Jan Mayen]]}} is an uninhabited island that is an integral part of Norway, although unincorporated.

Norway has one [[Dependencies of Norway|dependent territory]] and two [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic dependent territories in the [[Southern Hemisphere]]:

* {{noflag|[[Bouvet Island]]}}
* ''{{noflag|[[Peter I Island]]}}''
* ''{{noflag|[[Queen Maud Land]]}}''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အဝ်မာန်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Oman&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Oman}}'''&amp;nbsp;– Sultanate of Oman
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပါကိသတာန်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတအိဿလာမ် ပါကိသတာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Pakistan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Pakistan}}'''&amp;nbsp;– Islamic Republic of Pakistan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Pakistan is a [[federation]] of [[Subdivisions of Pakistan|four provinces and one capital territory]]. Pakistan exercises control over certain portions of [[Kashmir]], but has not officially annexed any of it,&lt;ref&gt;Constitution of Pakistan, Art. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news
 |author       = Aslam, Tasnim
 |title        = Pakistan Does Not Claim Kashmir As An Integral Part...
 |url          = http://www.outlookindia.com/article.aspx?233374
 |newspaper    = Outlook India
 |publisher    = The Outlook Group
 |date         = 11 December 2006
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20111213213928/http://www.outlookindia.com/article.aspx?233374
 |archive-date = 13 December 2011
 |url-status   = live
 |df           = dmy-all
 |access-date  = 27 February 2011
}}&lt;/ref&gt; instead regarding it as a disputed territory.&lt;ref&gt;{{Cite book
 | last = Williams
 | first = Kristen P.
 | title = Despite nationalist conflicts: theory and practice of maintaining world peace
 | publisher = Greenwood Publishing Group
 | year = 2001
 | pages = 154–155
 | url = https://books.google.com/books?id=OYmurpH3ahsC
 | isbn = 978-0-275-96934-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book
 | last = Pruthi
 | first = R.K.
 | title = An Encyclopaedic Survey Of Global Terrorism In 21St Century
 | publisher = Anmol Publications Pvt. Ltd.
 | year = 2001
 | pages = 120–121
 | url = https://books.google.com/books?id=C3yDkKDbZ3YC
 | isbn = 978-81-261-1091-9}}&lt;/ref&gt; The portions that it controls are divided into two territories, administered separately from Pakistan proper:

* {{flag|Azad Kashmir}}
* {{flag|Gilgit-Baltistan}}

Azad Kashmir describes itself as a &quot;self-governing state under Pakistani control&quot;, while Gilgit-Baltistan is described in its governance order as a group of &quot;areas&quot; with self-government.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://home.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=72&amp;catid=14 |title=Azad Kashmir Day |access-date=2014-07-28 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812174212/http://home.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=72&amp;catid=14 |archive-date=12 August 2014 |df=dmy-all |accessdate=2022-11-10 |archivedate=2014-08-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140812174212/http://home.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=72&amp;catid=14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gbtribune.files.wordpress.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://gbtribune.files.wordpress.com/2012/09/self-governance-order-2009.pdf |title=To Be Published In The Next Issue Of The |access-date=28 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905063539/http://gbtribune.files.wordpress.com/2012/09/self-governance-order-2009.pdf |archive-date=5 September 2014 |url-status=live |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AJ&amp;KHistory&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ajk.gov.pk/history.php|title=AJ&amp;K History|access-date=6 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180106174235/http://www.ajk.gov.pk/history.php|archive-date=6 January 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; These territories are not usually regarded as sovereign, as they do not fulfil the criteria set out by the declarative theory of statehood (for example, their current laws do not allow them to engage independently in relations with other states). Several state functions of these territories (such as foreign affairs and defence) are performed by Pakistan.&lt;ref name=&quot;gbtribune.files.wordpress.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=z-aRAwAAQBAJ&amp;q=azad+kashmir+gilgit+baltistan&amp;pg=PA1100|title=Political Handbook of the World 2014|access-date=5 October 2014|isbn=9781483333281|last1=Lansford|first1=Tom|date=2014-04-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ajkassembly.gok.pk/AJK_Interim_Constitution_Act_1974.pdf# |title=The Azad Jammu And Kashmir Interim Constitution Act, 1974 |format=PDF |access-date=28 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013171853/http://www.ajkassembly.gok.pk/AJK_Interim_Constitution_Act_1974.pdf |archive-date=13 October 2013 |url-status=dead |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပဠဴ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ပဠဴ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Palau&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Palau}}'''&amp;nbsp;– Republic of Palau
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Under [[Compact of Free Association]] with the [[#United States|United States]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပါလေဿတာင်]]''' - ရးနိဂီုပါလေဿတာင်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Palestine&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Palestine}}'''&amp;nbsp;– State of Palestine
| style=&quot;background:#ddf;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; [[United Nations General Assembly observers#Present non-member observers|UN General Assembly observer state]]; member of two [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]]&lt;!-- {{cn|date=April 2021}} -- it appears that the convention on this page is to keep details and citations to the last column, which is where the details and citations for this claim can be found --&gt;
| style=&quot;background:#fcc;&quot; | [[International recognition of the State of Palestine|Partially unrecognised]].
{{extent}}The State of Palestine, declared in 1988, is not recognised as a state by Israel but has received diplomatic recognition from {{Numrec|Palestine}} states.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Palestine Liberation Organization|title=Road For Palestinian Statehood: Recognition and Admission|url=http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=5|publisher=Negotiations Affairs Department|access-date=28 July 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110818214013/http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=5|archive-date=18 August 2011|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; The proclaimed state has no agreed territorial borders, or effective control over much of the territory that it proclaimed.&lt;ref&gt;See the following on statehood criteria:
* {{cite web|author=Mendes, Errol|title=Statehood and Palestine for the purposes of Article 12 (3) of the ICC Statute|url=http://uclalawforum.com/media/background/gaza/2010-03-30_Mendes-Memo.pdf|pages=28, 33|date=30 March 2010|access-date=17 April 2011|postscript=:|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831190057/http://uclalawforum.com/media/background/gaza/2010-03-30_Mendes-Memo.pdf|archive-date=31 August 2011|url-status=live|df=dmy-all}} &quot;...the Palestinian State also meets the traditional criteria under the Montevideo Convention...&quot;; &quot;...the fact that a majority of states have recognised Palestine as a State should easily fulfil the requisite state practice&quot;.
* {{cite journal|author=McKinney, Kathryn M.|title=The Legal Effects of the Israeli-PLO Declaration ofPrinciples: Steps Toward Statehood for Palestine|url=http://lawpublications.seattleu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1438&amp;context=sulr&amp;sei-redir=1#search=%22palestine+%22constitutive+theory%22+statehood%22|journal=Seattle University Law Review|volume=18|issue=93|year=1994|page=97|publisher=Seattle University|access-date=17 April 2011|postscript=:|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722063030/http://lawpublications.seattleu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1438&amp;context=sulr&amp;sei-redir=1#search=%22palestine+%22constitutive+theory%22+statehood%22|archive-date=22 July 2011|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722063030/http://lawpublications.seattleu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1438&amp;context=sulr&amp;sei-redir=1#search=%22palestine+%22constitutive+theory%22+statehood%22 |date=22 July 2011 }} &quot;It is possible, however, to argue for Palestinian statehood based on the constitutive theory&quot;.
* {{cite journal|author=McDonald, Avril|title=Operation Cast Lead: Drawing the Battle Lines of the Legal Dispute|url=https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&amp;crawlid=1&amp;doctype=cite&amp;docid=16+Hum.+Rts.+Br.+25&amp;srctype=smi&amp;srcid=3B15&amp;key=74ccae52ba220673512e7784449388f0|journal=Human Rights Brief|volume=25|date=Spring 2009|publisher=Washington College of Law, Center for Human Rights and Humanitarian Law|access-date=17 April 2011|postscript=:|archive-url=https://web.archive.org/web/20120329201731/https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&amp;crawlid=1&amp;doctype=cite&amp;docid=16+Hum.+Rts.+Br.+25&amp;srctype=smi&amp;srcid=3B15&amp;key=74ccae52ba220673512e7784449388f0|archive-date=29 March 2012|url-status=live|df=dmy-all}} &quot;Whether one applies the criteria of statehood set out in the Montevideo Convention or the more widely accepted constitutive theory of statehood, Palestine might be considered a state.&quot;&lt;/ref&gt; The [[Palestinian National Authority]] is an interim administrative body formed as a result of the [[Oslo Accords]] that exercises limited autonomous jurisdiction within the [[Palestinian territories]]. In foreign relations, Palestine is represented by the [[Palestine Liberation Organization]].&lt;ref name=&quot;unnms&quot;/&gt; The State of Palestine is a member state of UNESCO,&lt;ref&gt;{{cite web|author=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|title=Arab States: Palestine|url=http://www.unesco.org/new/en/unesco/worldwide/arab-states/palestine/|publisher=United Nations|access-date=3 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104131813/http://www.unesco.org/new/en/unesco/worldwide/arab-states/palestine/|archive-date=4 January 2012|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; UNIDO and other international organizations.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Palestinians: Background and U.S. Relations|url=https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL34074.pdf|pages=40–41|date=18 March 2021|accessdate=10 November 2022|archivedate=13 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210513163558/https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL34074.pdf}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပဏမာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတပဏမာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Panama&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Panama}}'''&amp;nbsp;– Republic of Panama
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပါပွာ နျူဂေနဳ]]''' - ရးနိဂီုသၠးပွး ပါပွာ နျူဂေနဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Papua New Guinea&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Papua New Guinea}}'''&amp;nbsp;– Independent State of Papua New Guinea
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Papua New Guinea is a [[Commonwealth realm]]{{efn|name=&quot;realm&quot;}} with one autonomous region, [[Autonomous Region of Bougainville|Bougainville]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပါရဂွာဲ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ပါရဂွာဲ - ရးနိဂီုသမ္မတ ပါရဂွာဲ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Paraguay&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Paraguay}}'''&amp;nbsp;– Republic of Paraguay
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပေရူ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ပေရူ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Peru&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Peru}}'''&amp;nbsp;– Republic of Peru
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဖိလိပ္ပိန်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဖိလိပ္ပိန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Philippines&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Philippines}}'''&amp;nbsp;– Republic of the Philippines
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}The Philippines contains one autonomous region, [[Bangsamoro]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပဝ်လာန်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ပဝ်လာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Poland&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Poland}}'''&amp;nbsp;– Republic of Poland
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပဝ်တူဂြဳ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ပဝ်တူဂြဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Portugal&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Portugal}}'''&amp;nbsp;– Portuguese Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}} Portugal contains two autonomous regions, [[Azores|the Azores]] and [[Madeira]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Pridnestrovie → [[#Transnistria|See Transnistria listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကွာတာ]]''' - ရးနိဂီုကွာတာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Qatar&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Qatar}}'''&amp;nbsp;– State of Qatar
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Republic of Korea → [[#Korea South|See Korea, South listing]]''
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Republic of the Congo → [[#Congo, Republic of the|See Congo, Republic of the listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ရဝ်မာန္နဳယျာ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Romania&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Romania}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ရုရှာ]]''' - ကၟိန်ရးနိဂီုဖေဒ္ဒရေဝ် ရုရှာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Russia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Russia}}'''&amp;nbsp;– Russian Federation
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Russia is a [[federation]] of 83&amp;nbsp; internationally recognised [[federal subjects of Russia|federal subjects]] (republics, oblasts, krais, autonomous okrugs, federal cities, and an autonomous oblast). Several of the federal subjects are ethnic republics.{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ရွာန်ဒါ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ရွာန်ဒါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Rwanda&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Rwanda}}'''&amp;nbsp;– Republic of Rwanda
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Sahrawi Arab Democratic Republic → [[#SADR|See Sahrawi Arab Democratic Republic listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သင်ခိတ် ကဵု နေဝိသ်]]''' - ရးနိဂီုဖေဒ္ဒရေဝ် သင်ခြိသ္သတဝ်ဖါ ကဵု နေဝိသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Saint Kitts and Nevis&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Saint Kitts and Nevis}}'''&amp;nbsp;– Federation of Saint Christopher and Nevis
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Saint Kitts and Nevis is a [[Commonwealth realm]]{{efn|name=&quot;realm&quot;}} and is a [[federation]]{{efn|name=&quot;federal&quot;}} of two islands, [[St. Kitts]] and [[Nevis]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သင်လူသဳယျာ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Saint Lucia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Saint Lucia}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Saint Lucia is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သင်ဝိန်သေန် ကဵု ဂြေန်နဒိန်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Saint Vincent and the Grenadines&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Saint Vincent and the Grenadines}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Saint Vincent and the Grenadines is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သမဝ်ဝး]]''' - ရးနိဂီုဗၠးၜး သမဝ်ဝး
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Samoa&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Samoa}}'''&amp;nbsp;– Independent State of Samoa
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သင်မာရိနဝ်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သင်မာရိနဝ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;San Marino&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|San Marino}}'''&amp;nbsp;– Republic of San Marino
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သဴတဝ်မေ ကဵု ပြိန်သဳပေ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတဒဳမဝ်ကရေတ်တေတ် သဴတဝ်မေ ကဵု ပြိန်သဳပေ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;São Tomé and Príncipe&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|São Tomé and Príncipe}}'''&amp;nbsp;– Democratic Republic of São Tomé and Príncipe
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}São Tomé and Príncipe contains one autonomous province, [[Príncipe]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သဴဒဳ အရေဗဳယျာ]]''' - ရးနိဂီုဨကရာဇ် သဴဒဳ အရေဗဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Saudi Arabia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Saudi Arabia}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Saudi Arabia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
&lt;!--Sealand is not a sovereign state according to the definition in the introduction of this article and should not be included--&gt;
&lt;!--Scotland is not a sovereign state according to the definition in the introduction of this article and should not be included--&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သေန္နေဂလ်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သေန္နေဂလ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Senegal&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Senegal}}'''&amp;nbsp;– Republic of Senegal
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သေရ်ဗဳယျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သေရ်ဗဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Serbia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Serbia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Serbia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Serbia contains two autonomous regions, [[Vojvodina]] and [[Kosovo and Metohija]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}} The latter is under the de facto control of [[#Kosovo|Kosovo]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သေရှေလ်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သေရှေလ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Seychelles&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Seychelles}}'''&amp;nbsp;– Republic of Seychelles
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သဳရာလေယောန်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သဳရာလေယောန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Sierra Leone&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Sierra Leone}}'''&amp;nbsp;– Republic of Sierra Leone
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သိင်္ဂပူရ်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သိင်္ဂပူရ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Singapore&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Singapore}}'''&amp;nbsp;– Republic of Singapore
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သၠဝ်ဝါကဳယျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သၠဝ်ဝက်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Slovakia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Slovakia}}'''&amp;nbsp;– Slovak Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သၠဝ်ဝေနဳယျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သၠဝ်ဝေနဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Slovenia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Slovenia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Slovenia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[တကအ်သဝ်လဝ်မောန်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Solomon Islands&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Solomon Islands}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Solomon Islands is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သဝ်မာလဳယျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတဖေဒ္ဒရာ သဝ်မာလဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Somalia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Somalia}}'''&amp;nbsp;– Federal Republic of Somalia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Somalia is a federation of [[states and regions of Somalia|six states]]. Two, [[Puntland]] and [[Galmudug]], have self-declared autonomy, while one, [[#Somaliland|Somaliland]], is de facto independent.
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Somaliland → [[#Somaliland|See Somaliland listing]]''
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;South Africa&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|South Africa}}'''&amp;nbsp;– Republic of South Africa
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''South Korea → [[#Korea South|See Korea, South listing]]''
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''South Ossetia → [[#South Ossetia|See South Ossetia listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သုဒါန်သၠုင်ကျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သုဒါန်သၠုင်ကျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;South Sudan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|South Sudan}}'''&amp;nbsp;– Republic of South Sudan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}South Sudan is a [[federation]] of [[States of South Sudan|10 states and three administrative areas]].

* The [[Abyei|Abyei Area]] is a zone with &quot;special administrative status&quot; established by the [[Comprehensive Peace Agreement]] in 2005. It is ''de jure'' a condominium of South Sudan and Sudan, but de facto administered by two competing administrations and the United Nations.&lt;ref name=UNISFA2017&gt;{{cite web|url=https://unisfa.unmissions.org/statement-unisfa-recent-spate-attacks-abyei|title=Statement from UNISFA on the recent spate of attacks in Abyei|website=UNmissions.org|date=18 October 2017|access-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180213022254/https://unisfa.unmissions.org/statement-unisfa-recent-spate-attacks-abyei|archive-date=13 February 2018|url-status=live|df=dmy-all|accessdate=10 November 2022|archivedate=13 February 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180213022254/https://unisfa.unmissions.org/statement-unisfa-recent-spate-attacks-abyei}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=AbyeiName&gt;{{cite web|url=http://www.gurtong.net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/articleId/17103/Abyei-Administration-Area-Changes-Name.aspx|title=Abyei Administration Area Changes Name|website=Gurtong.net|date=29 July 2015|access-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180213022037/http://www.gurtong.net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/articleId/17103/Abyei-Administration-Area-Changes-Name.aspx|archive-date=13 February 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သပိန်]]''' - ရးနိဂီုဨကရာဇ် သပိန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Spain&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Spain}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Spain
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}} Spain is divided into [[Autonomous communities of Spain|17 autonomous communities and two special autonomous cities]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}{{efn|name=&quot;Plazas&quot;|Spain holds several small overseas territories scattered along the Mediterranean coast bordering [[Morocco]], known as the [[plazas de soberanía]].}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သဳရိလင်္ကာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတသဵုရှေလ္လေတ်ဒဳမဝ်ကရေတ်တေတ် သဳရိလင်္ကာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Sri Lanka&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Sri Lanka}}'''&amp;nbsp;– Democratic Socialist Republic of Sri Lanka{{efn|Formerly known as [[Dominion of Ceylon|Ceylon]] until 1972.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သုဒါန်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သုဒါန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Sudan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Sudan}}'''&amp;nbsp;– Republic of the Sudan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Sudan is a [[federation]] of [[States of Sudan|18 states]].

* The [[Abyei|Abyei Area]] is a zone with &quot;special administrative status&quot; established by the [[Comprehensive Peace Agreement]] in 2005. It is ''de jure'' a condominium of South Sudan and Sudan, but de facto administered by two competing administrations and the United Nations.&lt;ref name=UNISFA2017/&gt;&lt;ref name=AbyeiName/&gt;
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Sudan, South → [[#South Sudan|See South Sudan listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သုရိနာမ်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သုရိနာမ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Suriname&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Suriname}}'''&amp;nbsp;– Republic of Suriname
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Swaziland → [[#Eswatini|See Eswatini listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သဝေဒ္ဒန်|သွေဒ္ဒေန်]]''' - ရးနိဂီုဨကရာဇ် သွေဒ္ဒေန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Sweden&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Sweden}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Sweden
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သွိတ်သာလာန်]]''' - ရးနိဂီုကောန်ဖေဒါရိတ်ရှေန် သွိတ်သလာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Switzerland&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Switzerland}}'''&amp;nbsp;– Swiss Confederation
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Switzerland is a [[federation]] of [[Cantons of Switzerland|26 cantons]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သဳရိယျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အာရာပ်သဳရိယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Syria&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Syria}}'''&amp;nbsp;– Syrian Arab Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}The [[National Coalition for Syrian Revolutionary and Opposition Forces|Syrian National Coalition]], which is [[International recognition of the Syrian National Coalition|recognised]] as the legitimate representative of the Syrian people by 20 UN members, has established an [[Syrian Interim Government|interim government]] to rule rebel controlled territory during the [[Syrian civil war]].
Syria has one self-declared autonomous region: [[Autonomous Administration of North and East Syria|Rojava]].
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Taiwan (Republic of China) → [[#Taiwan|See Taiwan listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[တာဇိကိသတာန်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ တာဇိကိသတာန် 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Tajikistan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Tajikistan}}'''&amp;nbsp;– Republic of Tajikistan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Tajikistan contains one autonomous region, [[Gorno-Badakhshan Autonomous Province]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[တာန်သာနဳယျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတပံင်ကောံ တာန်သာနဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Tanzania&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Tanzania}}'''&amp;nbsp;– United Republic of Tanzania
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Tanzania contains one autonomous region, [[Zanzibar]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သေံ]]''' - ရးနိဂီုဨကရာဇ် သေံ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Thailand&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Thailand}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Thailand
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''The Bahamas → [[#Bahamas|See Bahamas, The listing]]''
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''The Gambia → [[#Gambia|See Gambia, The listing]]''
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Timor-Leste → [[#East Timor|See East Timor listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[တဝ်ဂေါ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ တဝ်ဂေါလေသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Togo&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Togo}}'''&amp;nbsp;– Togolese Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[တံင်ဂါ]]''' - ရးနိဂီုဨကရာဇ် တံင်ဂါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Tonga&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Tonga}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Tonga
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Transnistria → [[#Transnistria|See Transnistria listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[တြိနိဒါဒ် ကဵု တဝ်ဗဂေါ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ တြိနိဒါဒ် ကဵု တဝ်ဗဂေါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Trinidad and Tobago&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Trinidad and Tobago}}'''&amp;nbsp;– Republic of Trinidad and Tobago
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Trinidad and Tobago contains one autonomous region, [[Tobago]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[တူနဳသဳယျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ တူနဳသဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Tunisia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Tunisia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Tunisia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[တူရကဳ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ တူရကဳယေ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Turkey&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Turkey}}'''&amp;nbsp;– Republic of Türkiye{{efn|The government of Turkey uses &quot;Türkiye&quot; as the official English name of the country.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ထက်မေန္နဳသတာန်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Turkmenistan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Turkmenistan}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[တူဝလူ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Tuvalu&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Tuvalu}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Tuvalu is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ယူဂါန္ဒာ|ဥူဂါန္ဒာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ယူဂါန္ဒာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Uganda&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Uganda}}'''&amp;nbsp;– Republic of Uganda
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ယူကြိန်|ဥူကြိန်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Ukraine&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Ukraine}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Ukraine contains one autonomous region, the [[Autonomous Republic of Crimea]],{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}} which is under the control of [[#Russia|Russia]]. Five other areas of Ukraine are under full or partial Russian control, including [[Donetsk Oblast|Donetsk]], [[Kherson Oblast|Kherson]], [[Luhansk Oblast|Luhansk]], [[Sevastopol]], and [[Zaporizhzhia Oblast|Zaporizhzhia]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အဳမိရာသ်]]''' - ရးနိဂီုပံင်ကောံအာရာပ် အဳမိရာသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;United Arab Emirates&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|United Arab Emirates}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}The United Arab Emirates is a [[federation]] of [[Emirates of the United Arab Emirates|seven emirates]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ရးနိဂီုပံင်ကောံဨကရာဇ် (ယူကေ)|သဟရာဇ်ဗြိတိန်]]''' - ရးနိဂီုပံင်ကောံဨကရာဇ် ဂရိတ်ဗြိတိန် ကဵု အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;United Kingdom&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|United Kingdom}}'''&amp;nbsp;– United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}The United Kingdom is a [[Commonwealth realm]]{{efn|name=&quot;realm&quot;||group=}} consisting of [[countries of the United Kingdom|four constituent countries]]; [[England]], [[Northern Ireland]], [[Scotland]], and [[Wales]]. The United Kingdom has the following 13 [[British Overseas Territories|overseas territories]] and one [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic dependent territory:

* {{noflag|[[Akrotiri and Dhekelia]]}}
* {{flag|Anguilla}}
* {{flag|Bermuda}}
* {{flag|British Indian Ocean Territory}}
* {{flag|British Virgin Islands}}
* {{flag|Cayman Islands}}
* {{flag|Falkland Islands}}
* {{flag|Gibraltar}}
* {{flag|Montserrat}}
* {{flag|Pitcairn Islands}}
* {{noflag|[[Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]]}}
* {{flag|South Georgia and the South Sandwich Islands}}
* {{flag|Turks and Caicos Islands}}
* ''{{flag|British Antarctic Territory}}''

The [[The Crown|British monarch]] also has direct sovereignty over three self-governing [[Crown Dependencies]]:

* {{flag|Bailiwick of Guernsey|name=Guernsey}}
* {{flag|Isle of Man}}
* {{flag|Jersey}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကၟိန်ရးနိဂီုပံင်ကောံ (အမေရိကာန်)]]''' - ကၟိန်ရးနိဂီုပံင်ကောံအမေရိကာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;United States&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|United States}}'''&amp;nbsp;– United States of America
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}The United States is a [[federation]] of [[Political divisions of the United States#States and their subdivisions|50 states]], one [[Washington, D.C.|federal district]], and one [[Palmyra Atoll|incorporated territory]]. Additionally, the [[Federal government of the United States]] has sovereignty over 13 [[unincorporated territories]]. Of these territories, the following five are inhabited possessions:

* {{flag|American Samoa}}
* {{flag|Guam}}
* {{flag|Northern Mariana Islands}}
* {{flag|Puerto Rico}}
* {{flag|U.S. Virgin Islands}}

It also has sovereignty over several uninhabited territories:

* [[Baker Island]]
* [[Howland Island]]
* [[Jarvis Island]]
* [[Johnston Atoll]]
* [[Kingman Reef]]
* [[Midway Atoll]]
* [[Navassa Island]]
* [[Wake Island]]

It also disputes sovereignty over the following two territories:

* ''[[Bajo Nuevo Bank]]''
* ''[[Serranilla Bank]]''

Three sovereign states have become [[associated state]]s of the United States under the [[Compact of Free Association]]:

* {{flag|Marshall Islands}} – Republic of the Marshall Islands
* {{flag|Federated States of Micronesia|name=Micronesia}} – Federated States of Micronesia
* {{flag|Palau}} – Republic of Palau
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ယူရုကွာဲ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ယူရုကွာဲ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Uruguay&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Uruguay}}'''&amp;nbsp;– Oriental Republic of Uruguay
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဥဇဗေက္ကိသတာန်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဥဇဗေက္ကိသတာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Uzbekistan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Uzbekistan}}'''&amp;nbsp;– Republic of Uzbekistan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Uzbekistan contains one autonomous region, [[Karakalpakstan]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဝါနုအာတူ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဝါနုအာတူ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Vanuatu&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Vanuatu}}'''&amp;nbsp;– Republic of Vanuatu
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဝါတိကာန်]]''' - နာဂရပူရ် ဝါတိကာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Vatican City&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Vatican City}}'''&amp;nbsp;– Vatican City State
| style=&quot;background:#ddf;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; [[United Nations General Assembly observers#Present non-member observers|UN General Assembly observer state]] under the designation of &quot;[[Holy See]]&quot;; member of three [[list of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Administered by the [[Holy See]], a sovereign entity with diplomatic relations to {{Numrec|Holy See|N=3||states}}. This figure consists of {{Numrec|Holy See|link=N}} ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs, the Cook Islands, the Republic of China (Taiwan), and the State of Palestine.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.vatican.va/roman_curia/secretariat_state/documents/rc_seg-st_20010123_holy-see-relations_en.html|title=Bilateral relations of the Holy See|publisher=Holy See website|access-date=5 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140709142833/https://www.vatican.va/roman_curia/secretariat_state/documents/rc_seg-st_20010123_holy-see-relations_en.html|archive-date=9 July 2014|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; In addition, the European Union and the Sovereign Military Order of Malta maintain diplomatic relations with the Holy See. The Holy See is a member of three [[list of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]] ([[International Telecommunication Union|ITU]], [[Universal Postal Union|UPU]], and [[World Intellectual Property Organization|WIPO]]) and the [[International Atomic Energy Agency|IAEA]], as well as being a permanent observer of the UN (in the category of &quot;Non-member State&quot;)&lt;ref name=&quot;unnms&quot;&gt;{{cite web|title=Non-member States and Entities |url=https://www.un.org/en/members/nonmembers.shtml |publisher=United Nations |access-date=30 August 2010 |date=29 February 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509204646/http://www.un.org/en/members/nonmembers.shtml |archive-date=9 May 2009 }}&lt;/ref&gt; and [[Foreign relations of the Holy See#Participation in international organizations|multiple other UN System organizations]]. The Vatican City is governed by officials appointed by the [[Pope]], who is the Bishop of the Diocese of Rome and ''[[ex officio member|ex officio]]'' sovereign of Vatican City.
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဝေနေဇြူလာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဗဝ်လဳဝါရဳယာန် ဝေနေဇြူလာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Venezuela&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Venezuela}}'''&amp;nbsp;– Bolivarian Republic of Venezuela
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Venezuela is a [[federation]] of [[States of Venezuela|23 states]], [[Administrative divisions of Venezuela|one capital district, and federal dependencies]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဝဳယေတ်နာမ်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတသဵုရှေလ္လေတ် ဝဳယေတ်နာမ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Vietnam&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Vietnam}}'''&amp;nbsp;– Socialist Republic of Vietnam
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Western Sahara → [[#SADR|See Sahrawi Arab Democratic Republic listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ယေမေန်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ယေမေန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Yemen&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Yemen}}'''&amp;nbsp;– Republic of Yemen
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဇြာမ္ဗဳယျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဇြာမ္ဗဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Zambia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Zambia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Zambia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဇြိမ္ဗာဗွေ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဇြိမ္ဗာဗွေ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Zimbabwe&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Zimbabwe}}'''&amp;nbsp;– Republic of Zimbabwe
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|- style=&quot;background:Lightgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;↑ [[Member states of the United Nations|ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs]] and [[United Nations General Assembly observers#Present non-member observers|General Assembly observer states]] ↑
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A ZZZ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;
|
|- style=&quot;background:Darkgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;AB&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;B&lt;/span&gt;
|
|- style=&quot;background:Lightgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;↓ Other states ↓
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D AAA&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;
|{{Anchor|Other states}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အာဗ်ခါဇြဳယျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အာဗ်ခါဇြဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Abkhazia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Abkhazia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Abkhazia
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|GEORGIA}}
{{extent}}[[International recognition of Abkhazia and South Ossetia|Recognised by]] Russia, Nauru, Nicaragua, Syria, Venezuela, Artsakh, South Ossetia and Transnistria.&lt;ref name=ASOTREC&gt;{{cite web|url=http://www.newsru.com/russia/17nov2006/aup.html|date=17 November 2006|access-date=5 June 2011|script-title=ru:Абхазия, Южная Осетия и Приднестровье признали независимость друг друга и призвали всех к этому же|publisher=newsru.com|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20090416050525/http://www.newsru.com/russia/17nov2006/aup.html|archive-date=16 April 2009|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Claimed in whole by [[#Georgia|Georgia]] as the [[Government of the Autonomous Republic of Abkhazia|Autonomous Republic of Abkhazia]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အာတ်သး]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အာတ်သး
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Artsakh&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Republic of Artsakh|name=Artsakh}}'''&amp;nbsp;– Republic of Artsakh{{efn|Formerly known as the Nagorno-Karabakh Republic, its official name from 1991 to 2017}}
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|AZERBAIJAN}}
{{extent}}A de facto independent state,&lt;ref name=montevideo/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Krüger, Heiko|title=The Nagorno-Karabakh Conflict: A Legal Analysis|url=https://books.google.com/books?id=7JDCQu-Us8sC&amp;pg=PA55|page=55|publisher=Springer|year=2010|isbn=978-3-642-11787-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|author=Nikoghosyan, Hovhannes|title=Kosovo ruling implications for Armenia and Azerbaijan|url=http://www.huliq.com/1/803-kosovo-ruling-implications-armenia-and-azerbaijan|newspaper=HULIQ.com|publisher=Hareyan Publishing, LLC|date=August 2010|access-date=17 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111123044441/http://www.huliq.com/1/803-kosovo-ruling-implications-armenia-and-azerbaijan|archive-date=23 November 2011|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; [[Foreign relations of Artsakh|recognised only by]] [[Abkhazia]],&lt;ref name=&quot;NKRrecognition&quot;&gt;[http://ararat-online.ru/news/984-2025-vice-spiker-parlamenta-abxazii-vybory-v-nkr-sootvetstvuyut-vsem-mezhdunarodnym-standartam.html Вице-спикер парламента Абхазии: Выборы в НКР соответствуют всем международным стандартам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811164310/http://ararat-online.ru/news/984-2025-vice-spiker-parlamenta-abxazii-vybory-v-nkr-sootvetstvuyut-vsem-mezhdunarodnym-standartam.html |date=11 August 2011 }}: &quot;Абхазия, Южная Осетия, НКР и Приднестровье уже давно признали независимость друг друга и очень тесно сотрудничают между собой&quot;, – сказал вице-спикер парламента Абхазии. ... &quot;...Абхазия признала независимость Нагорно-Карабахской Республики...&quot; – сказал он.&quot;&lt;/ref&gt; [[South Ossetia]]&lt;ref name=&quot;NKRrecognition&quot;/&gt; and [[Transnistria]].&lt;ref name=&quot;NKRrecognition&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;transgovt&quot;&gt;{{cite web |url=http://pridnestrovie.net/foreignpolicy_full.html |title=In detail: The foreign policy of Pridnestrovie |publisher=Pridnestrovie |date=26 May 2010 |access-date=29 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511144044/http://pridnestrovie.net/foreignpolicy_full.html |archive-date=11 May 2008 |accessdate=10 November 2022 |archivedate=11 May 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080511144044/http://pridnestrovie.net/foreignpolicy_full.html }}&lt;/ref&gt; Claimed in whole by [[#Azerbaijan|Azerbaijan]].&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/3658938.stm Regions and territories: Nagorno-Karabakh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070823113424/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/3658938.stm |date=23 August 2007 }} (17 January 2006). BBC News. Retrieved 17 January 2006.&lt;/ref&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[တကအ်ခေါက်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Cook Islands&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Cook Islands}}'''
| style=&quot;background:#e2efda;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; Member of eight [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(See [[Political status of the Cook Islands and Niue|political status]])&lt;/small&gt;
{{extent}}A state in [[associated state|free association]] with [[#New Zealand|New Zealand]], {{Numrel|CK|alt2=the Cook Islands maintains |diplomatic relations with|other states|O=Y}}. The Cook Islands is a member of [[list of specialized agencies of the United Nations|multiple UN agencies]] with full treaty making capacity.&lt;ref name=&quot;untreaty1&quot;/&gt; It shares a [[Monarchy of New Zealand|head of state]] with New Zealand as well as having [[New Zealand nationality law|shared citizenship]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကဝ်သဝ်ဗဝ်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ကဝ်သဝ်ဗဝ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Kosovo&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kosovo}}'''&amp;nbsp;– Republic of Kosovo
| style=&quot;background:#e2efda;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; Member of two [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]]
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|SERBIA}}
{{extent}}Pursuant to [[United Nations Security Council Resolution 1244]], Kosovo was placed under the administration of the [[United Nations Interim Administration Mission in Kosovo]] in 1999.&lt;ref&gt;{{cite web|title=United Nations Interim Administration Mission in Kosovo|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/unmik/|website=UN|access-date=8 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141225015010/http://www.un.org/en/peacekeeping/missions/unmik/|archive-date=25 December 2014|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Kosovo [[2008 Kosovo declaration of independence|declared independence in 2008]], and it has {{Numrec|Kosovo|received diplomatic recognition from|ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs}} and the [[Republic of China]], while 18 states have recognized Kosovo only to later withdraw their recognition.&lt;ref&gt;[http://www.mfa.gov.rs/sr/index.php/pres-servis/saopstenja/22340--18-k-sl03032020?lang=lat ''&quot;Sijera Leone je 18. država koja je povukla priznanje tzv. Kosova&quot;'' − http://www.mfa.gov.rs/]&lt;/ref&gt; Serbia continues to maintain its sovereignty claim over Kosovo. Other ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs and non ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs continue to recognise Serbian sovereignty or have taken no position on the question. Kosovo is a member of the [[International Monetary Fund]] and the [[World Bank Group]]. The Republic of Kosovo has de facto control over most of the territory, with limited control in [[North Kosovo]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[နဳဝေ]]''' 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Niue&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Niue}}'''
| style=&quot;background:#e2efda;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; Member of five [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(See [[Political status of the Cook Islands and Niue|political status]])&lt;/small&gt;
{{extent}}A state in [[associated state|free association]] with [[#New Zealand|New Zealand]], {{Numrel|Niue|alt2=Niue maintains |diplomatic relations with|other states|O=Y}}. Niue is a member of [[list of specialized agencies of the United Nations|multiple UN agencies]] with full treaty making capacity.&lt;ref name=&quot;untreaty1&quot;/&gt; It shares a [[Monarchy of New Zealand|head of state]] with New Zealand as well as having [[New Zealand nationality law|shared citizenship]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သဳပြုသ်သၟဝ်ကျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတတူရကဳ သဳပြုသ်သၟဝ်ကျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Northern Cyprus&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Northern Cyprus}}'''&amp;nbsp;– Turkish Republic of Northern Cyprus
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|CYPRUS}}
{{extent}} [[Foreign relations of Northern Cyprus|Recognised only by]] [[#Turkey|Turkey]]. Under the name &quot;Turkish Cypriot State&quot;, it is an observer state of the [[Organisation of Islamic Cooperation]] and the [[Economic Cooperation Organization]]. Northern Cyprus is claimed in whole by the [[#Cyprus|Republic of Cyprus]].&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/ The World Factbook|Cyprus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109202203/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/ |date=2021-01-09 }}  (10 January 2006). Central Intelligence Agency. Retrieved 17 January 2006.&lt;/ref&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သးရဝဳ]]''' 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;SADR&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Sahrawi Arab Democratic Republic}}'''
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|MOROCCO}}
{{extent}}Recognised at some stage by {{Numrec|Sahrawi Arab Democratic Republic||ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs}}, {{Numrec|Sahrawi Arab Democratic Republic|W=Y|link=N}} of which have since withdrawn or frozen their recognition. It is a founding member of the [[African Union]] and the Asian–African Strategic Partnership formed at the 2005 [[Asian–African Conference]]. The territories under its control, the so-called [[Free Zone (region)|Free Zone]], are claimed in whole by [[#Morocco|Morocco]] as part of its [[Southern Provinces]]. In turn, the Sahrawi Arab Democratic Republic claims the part of [[Western Sahara]] to the west of the [[Moroccan Western Sahara Wall|Moroccan Wall]] controlled by Morocco. Its government resides in exile in [[Tindouf]], [[#Algeria|Algeria]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သဝ်မာလဳလာန်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သဝ်မာလဳလာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Somaliland&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Somaliland}}'''&amp;nbsp;– Republic of Somaliland
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|SOMALIA}}
{{extent}}A de facto independent state,&lt;ref name=montevideo&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4PwmeRG9QsUC|last1=Ker-Lindsay|first1=James|title=The Foreign Policy of Counter Secession: Preventing the Recognition of Contested States|page=53|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2012|quote=In addition to the four cases of contested statehood described above, there are three other territories that have unilaterally declared independence and are generally regarded as having met the Montevideo criteria for statehood but have not been recognized by any states: Transnistria, Nagorny Karabakh, and Somaliland.|access-date=24 September 2013|df=dmy-all|archive-url=https://web.archive.org/web/20131009041217/http://books.google.com/books?id=4PwmeRG9QsUC|archive-date=9 October 2013|url-status=live|isbn=9780199698394}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=FailureofStates&gt;{{cite journal|url=http://minnjil.org/wp-content/uploads/2010/04/kreuterweb-pdf.pdf|last1=Kreuter|first1=Aaron|title=Self-Determination, Sovereignty, and the Failure of States: Somaliland and the Case for Justified Secession|journal=[[Minnesota Journal of International Law]]|volume=19:2|pages=380–381|publisher=[[University of Minnesota Law School]]|year=2010|quote=Considering each of these factors, Somaliland has a colorable argument that it meets the theoretical requirements of statehood. ... On these bases, Somaliland appears to have a strong claim to statehood.|access-date=24 September 2013|df=dmy-all|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927082111/http://minnjil.org/wp-content/uploads/2010/04/kreuterweb-pdf.pdf|archive-date=27 September 2013|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927082111/http://minnjil.org/wp-content/uploads/2010/04/kreuterweb-pdf.pdf |date=27 September 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=AfricaReport&gt;{{cite journal|url=http://www.operationspaix.net/IMG/pdf/ICG_Somaliland_AU_Leadership_2006-05-23_.pdf|author=International Crisis Group|title=Somaliland: Time for African Union leadership|journal=[[The Africa Report]]|issue=110|pages=10–13|publisher=[[Jeune Afrique|Groupe Jeune Afrique]]|date=23 May 2006|access-date=19 April 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720022321/http://www.operationspaix.net/IMG/pdf/ICG_Somaliland_AU_Leadership_2006-05-23_.pdf|archive-date=20 July 2011|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720022321/http://www.operationspaix.net/IMG/pdf/ICG_Somaliland_AU_Leadership_2006-05-23_.pdf |date=20 July 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=PolSomaliland&gt;{{cite journal|url=http://www.somalilandtimes.net/sl/2009/403/P200.pdf|last1=Mesfin|first1=Berouk|title=The political development of Somaliland and its conflict with Puntland|journal=ISS Paper|issue=200|page=8|publisher=[[Institute for Security Studies]]|date=September 2009|access-date=19 April 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111123043040/http://www.somalilandtimes.net/sl/2009/403/P200.pdf|archive-date=23 November 2011|df=dmy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=StrangeCase&gt;{{cite journal|url=http://yalejournal.org/wp-content/uploads/2011/01/083206arieff.pdf|last1=Arieff|first1=Alexis|title=De Facto Statehood? The Strange Case of Somaliland|journal=[[Yale Journal of International Affairs]]|issue=Spring/Summer 2008|pages=1–79|publisher=International Affairs Council at Yale|access-date=17 April 2011|df=dmy-all|archive-url=https://web.archive.org/web/20111213214545/http://yalejournal.org/wp-content/uploads/2011/01/083206arieff.pdf|archive-date=13 December 2011|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213214545/http://yalejournal.org/wp-content/uploads/2011/01/083206arieff.pdf |date=13 December 2011 }}&lt;/ref&gt; [[Foreign relations of Somaliland|not diplomatically recognised by]] any other state, claimed in whole by the [[#Somalia|Federal Republic of Somalia]].&lt;ref name=&quot;Somalilandprofile&quot;&gt;{{cite web|title=Somaliland profile|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14115069|website=[[BBC News]]|date=14 December 2017|access-date=27 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170423054426/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14115069|archive-date=23 April 2017|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သြသ္သေတဳယျာသၠုင်ကျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သြသ္သေတဳယျာသၠုင်ကျာ ရးနိဂီုအလာန္နဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;South Ossetia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|South Ossetia}}'''&amp;nbsp;– Republic of South Ossetia–the State of Alania
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|GEORGIA}}
{{extent}}A de facto independent state,&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Jansen, Dinah|title=The Conflict between Self-Determination and Territorial Integrity: the South Ossetian Paradigm|url=https://es.scribd.com/document/31659924/The-Conflict-between-Self-Determination-and-Territorial-Integrity-The-South-Ossetian-Paradigm|journal=Geopolitics Vs. Global Governance: Reinterpreting International Security|pages=222–242|year=2009|publisher=Centre for Foreign Policy Studies, University of Dalhousie|isbn=978-1-896440-61-3|access-date=14 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180819063355/https://es.scribd.com/document/31659924/The-Conflict-between-Self-Determination-and-Territorial-Integrity-The-South-Ossetian-Paradigm|archive-date=19 August 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; [[International recognition of Abkhazia and South Ossetia|recognised by]] Russia, Nicaragua, Nauru, Syria, Venezuela, Abkhazia, Artsakh, and Transnistria. Claimed in whole by [[#Georgia|Georgia]] as the [[Provisional Administration of South Ossetia]].&lt;ref name=&quot;cnnAbSO&quot;&gt;{{Cite news|title=Russia condemned for recognizing rebel regions|url=http://www.cnn.com/2008/WORLD/europe/08/26/russia.vote.georgia/index.html|newspaper=CNN.com|publisher=Cable News Network|date=26 August 2008|access-date=26 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080829045537/http://www.cnn.com/2008/WORLD/europe/08/26/russia.vote.georgia/index.html|archive-date=29 August 2008|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ထာဲဝါန်]]''' 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Taiwan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Republic of China|name=Taiwan}}'''&amp;nbsp;– Republic of China{{efn|name=&quot;ChinaTaiwan&quot;}}
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership, former membership until 1971
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |[[Foreign relations of Taiwan|Partially unrecognised]]. {{claimedby|PRC}}
{{extent}}A state competing (nominally) for recognition with the [[China|People's Republic of China]] (PRC) as the government of China since 1949. The Republic of China (ROC) controls the island of [[geography of Taiwan|Taiwan]], [[Penghu]], [[Kinmen]], the [[Matsu Islands]], and [[Pratas Island]], as well as [[Taiping Island]] and [[Zhongzhou Reef]] of the [[Spratly Islands]], and has not renounced claims over its annexed territories on the [[Mainland China|mainland]].&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Ma refers to China as ROC territory in magazine interview |work=[[Taipei Times]] |date=8 October 2008 |url=http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2008/10/08/2003425320 |access-date=13 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603213128/http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2008/10/08/2003425320 |archive-date=3 June 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; The ROC is recognised by {{Numrec|Republic of China|asof=E|alt=ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs and the Holy See as of}}, none of which recognise the PRC. Additionally, one UN member ([[Bhutan]]) has [[Foreign relations of Taiwan#Relations with neither the ROC nor the PRC|refrained from recognising]] either the ROC or the PRC.

In addition to these relations, the ROC also maintains unofficial relations&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ey.gov.tw/state/News_Content3.aspx?n=A88B8E342A02AD0A&amp;s=F1B6AD3B065E43D8|script-title=zh:中華民國國情介紹|date=22 March 2017|website=2.16.886.101.20003}}&lt;/ref&gt; with 58 ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs, one [[list of states with limited recognition|self-declared state]] ([[Somaliland]]), three territories ([[Guam]], [[Hong Kong]], and [[Macau]]), and the [[European Union]] via its [[Taipei Economic and Cultural Representative Office|representative offices and consulates]] under the [[One China]] principle. Taiwan has the 31st-largest diplomatic network in the world with 110 offices.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=van der Wees |first1=Gerrit |title=Is Taiwan's International Space Expanding or Contracting? |url=https://thediplomat.com/2021/12/is-taiwans-international-space-expanding-or-contracting/ |website=thediplomat.com |publisher=The Diplomat |access-date=16 December 2021}}&lt;/ref&gt;

The territory of the ROC is claimed in whole by the PRC.{{efn|name=&quot;TAI2&quot;}} The ROC [[Foreign relations of Taiwan#Relations with international organizations|participates in international organizations]] under a variety of pseudonyms, most commonly &quot;[[Chinese Taipei]]&quot; and in the [[World Trade Organization|WTO]] it has full membership under the designation of &quot;Separate Customs Territory of Taiwan, Penghu, Kinmen and Matsu&quot;. The ROC was a founding member of the UN and enjoyed membership from 1945 to 1971, with veto power in the [[United Nations Security Council|UN Security Council]]. See [[China and the United Nations]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[တြာန်နိသ္တြဳယျာ]]''' 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Transnistria&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Transnistria}}'''&amp;nbsp;– Pridnestrovian Moldavian Republic
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|MOLDOVA}}
{{extent}}A de facto independent state,&lt;ref name=montevideo/&gt; [[Foreign relations of Transnistria|recognised only by]] Abkhazia, Artsakh and South Ossetia.&lt;ref name=ASOTREC /&gt; Claimed in whole by [[#Moldova|Moldova]].&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-18286268 Regions and territories: Trans-Dniester]&lt;/ref&gt;
|
|- style=&quot;background:Lightgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;↑ Other states ↑
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D ZZZ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;
|
|- style=&quot;background:Darkgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ&lt;/span&gt;
|
|}
{{col-begin|width=760px}}
{{col-2}}
'''&quot;Membership within the UN System&quot; column legend'''
{{legend|white|ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ}}
{{legend|#ddf|UN General Assembly observer state}}
{{legend|#e2efda|Member state of a UN Specialized Agency}}
{{legend|lemonchiffon|No membership}}
{{col-2}}
'''&quot;Sovereignty dispute&quot; column legend''' 
{{legend|white|Undisputed sovereignty}}
{{legend|#fcc|Disputed sovereignty}}
{{col-end}}

== ဆက်ဗှ် ==
{{div col}}
* [[Armorial of sovereign states]]
* [[Gallery of sovereign state flags]]
* [[ISO 3166-1]]
* [[List of adjectival and demonymic forms for countries and nations]]
* [[List of administrative divisions by country]]
* [[Associated state|List of associated states]]
* [[Condominium (international law)|List of condominiums]]
* [[List of countries and dependencies and their capitals in native languages]]
* [[List of countries and dependencies by area]]
* [[List of countries and dependencies by population]]
* [[List of countries by United Nations geoscheme]]
* [[List of country-name etymologies]]
* [[Dependent territory|List of dependent territories]]
* [[List of international rankings]]
* [[List of ISO 3166 country codes]]
* [[List of micronations]]
* [[List of national capitals]]
* [[List of rebel groups that control territory]]
* [[List of states with limited recognition]]
* [[List of territorial disputes]]
* [[List of territories governed by the United Nations]]
* [[Lists of political entities by century]]
* [[Lists of state leaders by century]]
* [[Member states of the United Nations]]
* [[Sovereign state]]
** [[List of former sovereign states]]
** [[List of sovereign states and dependent territories by continent]]
** [[List of sovereign states by date of formation]]
* [[Template:Clickable world map]]
* [[Terra nullius]]
* [[United Nations list of non-self-governing territories]]
{{div col end}}

== တင်စၟတ် ==
{{notelist|30em}}

== နိဿဲ ==
{{reflist|30em}}

== ပြကိုဟ် ==
* {{cite book |title=The World: A Third World Guide: 1995/96 |editor1-last=Bissio |editor1-first=Roberto Remo |publisher=Instituto del Tercer Mundo |year=1995 |location=Montevideo |isbn=978-0-85598-291-1 |oclc=476299738}}
* {{cite web |title=Countries or areas, codes and abbreviations|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49alpha.htm|publisher=Statistics Division, United Nations|date=1 April 2010}}
* {{cite web |last=Davis|first=Tim|title=World Countries and States List |url=http://www.timdavis.com.au/data/|work=TimDavis.com.au|date=19 February 2009}}
* {{cite web |title=Geographic Names|url=https://www.un.org/Depts/Cartographic/english/geoinfo/geoname.pdf|publisher=Department of Public Information, Cartographic Section, United Nations|date=7 September 2000}}
* {{cite web |title=ISO 3166-1 Country names and code elements|url=http://www.iso.org/iso/country_codes/iso_3166_code_lists/country_names_and_code_elements.htm|publisher=International Organization for Standardization|year=2010}}
* {{cite web |title=List of countries, territories and currencies|url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm|publisher=Publications Office of the European Union|date=4 May 2010}}
* {{cite web|title=The World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070607060922/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html|url-status=dead|archive-date=7 June 2007|publisher=Central Intelligence Agency|location=United States|year=2010|accessdate=10 November 2022|archivedate=7 November 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171107142508/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=NYszJtC66FAC&amp;q=%22official%20name%22%20palestine&amp;pg=PA161 |page=161 |title=Middle East Review 2003/04: The Economic and Business Report |author=World of Information (Firm), and International Chamber of Commerce |edition=27th |location=London |publisher=Kogan Page |year=2003 |isbn=978-0-7494-4066-4 |oclc=51992589}}
* {{cite web |url=https://peakbagger.com/PBGeog/countries.aspx|title=The Countries of the World|website=PeakBagger.com|last1=Slayden|first1=Greg|access-date=24 July 2020|df=dmy-all}}

{{Earth}}
{{Lists of sovereign states and dependent territories by continent}}
{{Lists of political entities by century}}
{{States with limited recognition}}
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>bmogwced34sgw6ikh415evuiys4lkka</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55524</id>
      <parentid>55523</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T10:09:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Htawmonzel</username>
        <id>25</id>
      </contributor>
      <origin>55524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="188516" sha1="ggb1bae9ipjpuk5btzm6bv6zowg2k5a" xml:space="preserve">[[File:Palais des Nations unies, à Genève.jpg|alt=A long row of flags|thumb|upright=1.2|အလာံရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ အလာံရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ ဟွံသေင်၊ ဆဂး ဂွံလဝ် အခေါင်လ္ၚတ် ပ္ဍဲဂတမုက် သ္ၚိစၠတ်ရးနိဂီုဂမၠိုင် (Palace of Nations) ပ္ဍဲဂျာနေဝါ (Geneva)၊ သွိတ်ဇြာလာန်။]]

စရင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ဒှ်စရင် ရးနိဂီု (ဝါ) ရးနိဂီု မနွံ  ကဵုအဝဵုစၟိန်ပြမာန် ပ္ဍဲအလုံဂၠးတိ ကေုာံ ကဆံင် မဂွံဒုင် စၟတ်သမ္တီ အဝဵုစၟိန်ပြမာန်ညးတအ်။ 

သီုဖအိုတ် နွံရးနိဂီု (ဝါ) ရးနိဂီု ၂၀၆။ ပၞောဝ်တအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုသၞောတ်ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂတုဲ ပါ်ပိကဏ္ဍဂွံမာန်ရ။ ၁၉၃ မဂွံဒှ် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ၊&lt;ref name=&quot;unms&quot;&gt;{{cite web|title=United Nations Member States|url=https://www.un.org/en/members/index.shtml|publisher=United Nations|author=Press Release ORG/1469|access-date=November 3, 2019|date=3 July 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230101646/http://www.un.org/en/members/index.shtml|archive-date=30 December 2013|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ၂ မဂွံအခေါင်လမ္ၚတ် ပ္ဍဲ အသာမ်ဗလဳနာနာ ကုလသမဂ္ဂ၊ ၁၁ မဒှ်ဂကူရးနိဂီုတၞဟ်ခြာ။

== တင်မဒးပေင် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုမွဲ ==
သၞောဝ်ဥပဒေဂၠးကဝ် မဆေင်ကဵု ပ္ဍဲအရာမဂွံစၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုမနွံကဵု အခေါင်စၟိန်ပြမာန်ဂှ် ထ္ၜုတ်ခၞံလဝ် ပ္ဍဲကောံဓရီုဇၞော်မောန်တေဝိဒေအဝ် (Montevideo Convention) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၃ ဂှ်ရ။ ကောံဓရီုဇၞော်ဂှ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် ရးနိဂီုမွဲဂှ် နဒဒှ် ညံင်ရဴထ္ၜောမ်ကဠင် သၞောဝ်ဂၠးကဝ်မွဲရ။ ယဝ်ရ ရးနိဂီုဂှ် ဍိုက်ပေင်တဴ ကုဍာ်ဒကေဝ် မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်မ္ဂး ညးစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ရးနိဂီု (ဝါ) ရးနိဂီုမနွံကဵု အခေါင်စၟိန်ပြမာန် မွဲရ။
(က) ဒဒှ် မနွံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ်ထာဝရ၊&lt;br&gt;
(ခ) ဒဒှ် မနွံကဵု စၟတ်သမ္တီပယျဵုတိဍာ်၊&lt;br&gt;
(ဂ) ဒဒှ် မနွံကဵု အလဵုအသဳ&lt;br&gt;
(ဃ) ဒဒှ်မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် သွက်ဂွံ ဆက်ဆောံ ကုရးနိဂီုတၞဟ်သအာင်၊&lt;br&gt;
လုကဴ စဵုကဵု မဟွံဒးဒုင် အုပ်ဓလီုထောအ် နကဵုရးနိဂီုတၞဟ်သအာင် နကဵုဒြဟတ်ပၞာန်ကီု ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ဒြဟတ်ဂတိလိက်ကသုက်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Hersch Lauterpacht|title=Recognition in International Law|url=https://books.google.com/books?id=EWgEv1Qq2TwC&amp;pg=PA419|year=2012|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=419|isbn=9781107609433}}&lt;/ref&gt;

စပ်ကဵု တင်မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် သွက်ဂွံဆက်ဆောံ ကုရးနိဂီုတၞဟ်သအာင်ဂှ် စုတ်ပ္ဍဲတင်မသ္ဒးနွံဟေင် သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုမွဲဂှ် ကေင်နွံကၠုင်လဝ်ရ။ နကဵုလညာတ်မ္ဂး တင်ဏအ်ဂှ် ဟွံမဲပၟိက်ရ။ ကၞောတ်တဲ တေသြရဳမဒက်ပ္တန် ရးနိဂီုမွဲဂှ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် ရးနိဂီုမွဲ တုပ်သၟဟ် ညံင်ရဴပူဂိုလ်မွဲ မနွံအပ္ဍဲ သၞောဝ်ဂၠးကဝ်၊ ယဝ်ရ ရးနိဂီုတၞဟ်တအ် စၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုမနွံကဵု အခေါင်စၟိန်ပြမာန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု စရင်ရးနိဂီုဏအ်ဂှ် ရးနိဂီုနကဵုအလဵုဇကုညးတအ် လလောင်တြးလဝ် ရးနိဂီုသၠးပွးတုဲပၠန် အောန်အိုတ် ရးနိဂီုမဒှ်ကောန်ဂကောံကုလသမဂ္ဂမွဲ ပလဝ်ဒတန် အခေါင်စၟိန်ပြမာန်ညးတအ်ရ။ 

ဒုင်သဇိုင် ကုတင်ဗွဲလတူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲစရင်ဝွံ သီုဖအိုတ် နွံ ၂၀၆ ရးနိဂီု -&lt;ref&gt;The following bullets are grouped according to the availability of sources for the two criteria ((a) and/or (b)). This arrangement is not intended to reflect the relative importance of the two theories. Additional details are discussed in the state's individual entries.&lt;/ref&gt;{{efn|name=&quot;micros&quot;|The [[Sovereign Military Order of Malta]] is not included, as despite being a sovereign entity it lacks territory and does not claim statehood. Entities considered to be [[micronation]]s are not included. It is often up to debate whether a micronation truly controls its claimed territory. Also omitted from this list are all [[uncontacted peoples]], either who live in [[stateless society|societies that cannot be defined as states]] or whose statuses as such are not definitively known.}}
* ၂၀၃ ရးနိဂီု ဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ အောန်အိုတ် နကဵု ရးနိဂီုကောန်ဂကောံကုလသမဂ္ဂ။
* ၂ ရးနိဂီု ကိတ်ညဳ ကုတေသြရဳလလောင်တြးဗၠးၜး တုဲပၠန် ဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ ဆရးနိဂီု သက္ကု-ကောန်ဂကောံကုလသမဂ္ဂ ဟေင်။
* ၁ ရးနိဂီု ကိတ်ညဳ ကုတေသြရဳလလောင်တြးဗၠးၜး ဆဂး ရးနိဂီုညးတၞဟ်လဵုလေဝ် ဟွံပစၟတ်သမ္တီလဝ်။ 

ပ္ဍဲကဵု ဇရာဗွဲသၟဝ်ဝွံ ပ္ဍဲကဝ်လာမ်လပါ်တဲပုင်ဂှ် နွံကဵု ဗိန္ဒုဂမၠိုင် မလဴထ္ၜး အကာဲအရာရးနိဂီုဂှ် ကေုာံ ရးနိဂီုဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ရးမနွံကဵု အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင်တအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲစရင်ဂှ် နွံကဵု

* ရးနိဂီု မနွံကဵု ပရေင်ဆက်ဆောမ် ကုရးနိဂီုသအာင်တၞဟ်
* ၂ ဒေသ မအုပ်ဓလီုလဝ် နကဵု ပါကိသတာန် မဒှ်ဒေသ ရးနိဂီုမနွံကဵု အခေါင်စၟိန်ပြမာန်လေဝ် ဟွံသေင်၊ ရးနိဂီုမနွံ သၟဝ်ရးနိဂီုညးတၞဟ်လေဝ် ဟွံသေင်၊ တုဲပၠန် နွံဒၟံင် အပ္ဍဲရးနိဂီုညးတၞဟ်မွဲလေဝ် ဟွံသေင် မဒှ်ဒေသ (ဝါ) ရးနိဂီု အဇြေတ် ကဿမဳယျာ (Azad Kashmir) ကဵု ဂိလ်ဂိတ်-ဗလ်တိသတာန် (Gilgit-Baltistan)
* ဒေသမနွံ အပ္ဍဲရးနိဂီုတၞဟ်။ 
* ရးနိဂီုလစှ်ေ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုတင်လတုပ်စိုတ် သၞောဝ်ဂၠးကဝ်။

== စရင် ရးနိဂီုဂမၠိုင် ==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;background:white; text-align:left;&quot;
|-
! style=&quot;width:325pt;&quot;| ယၟုဓမ္မတာ ကေုာံ ယၟုပ္ဍဲသၞောဝ် နကဵု ဘာသာမန်
! style=&quot;width:325pt;&quot;| ယၟုဓမ္မတာ ကေုာံ ယၟုပ္ဍဲသၞောဝ် နကဵု ဘာသာအင်္ဂလိက်
! style=&quot;width:150pt;&quot;| ကောန်ဂကောံ ပ္ဍဲသၞောတ်ကုလသမဂ္ဂ {{efn|This column indicates whether or not a state is a member of the [[United Nations]].&lt;ref name=&quot;unms&quot;/&gt; It also indicates which non-member states participate in the [[United Nations System]] through membership in the [[International Atomic Energy Agency]] or one of the [[List of specialized agencies of the United Nations|specialized agencies of the United Nations]]. All United Nations members belong to at least one specialized agency and are parties to the statute of the [[International Court of Justice]].}}
! style=&quot;width:150pt;&quot;| အဝဵုစၟိန်ပြမာန် မနွံကဵု တးပါဲ {{efn|This column indicates whether or not a state is the subject of a major sovereignty dispute. Only states whose entire sovereignty is disputed by another state are listed.}}
! class=&quot;unsortable&quot;| တင်ဂၞင် မဆေင်စပ် ကုကဆံင် မဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ အဝဵုစၟိန်ပြမာန် {{efn|Information is included on:
* The extent to which a state's sovereignty is recognised internationally. More information can be found at [[List of states with limited recognition]],
* Membership in the [[European Union]],{{efn|name=&quot;EU&quot;}} where applicable,
* Any [[Dependent territory#Summary by country|dependencies]], if applicable, which are generally not part of the territory of the sovereign state,
* [[Federation|federal structure]] of the state, where applicable. More information can be found at [[Federated state]],
* Any [[List of autonomous areas by country|autonomous areas]] inside the territory of the sovereign state,
* Any situations where one person is the Head of State of more than one state,
* Any [[Government in exile|governments in exile]] recognised by at least one state.}}
|- style=&quot;background:Darkgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A AAA&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A AAA&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A AAA&lt;/span&gt;
|
|- style=&quot;background:Lightgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;↓ [[Member states of the United Nations|ရးနိဂီု ကောန်ဂကူ ကုလသမဂ္ဂ]] and [[United Nations General Assembly observers#Present non-member observers|ရးနိဂီုမဂွံအခေါင်တိုန်စိုပ်လ္ၚတ် အသေမ်ဗလဳကုလသမဂ္ဂ]] ↓
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A AAA&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;
|
|-
&lt;!--This is not Abkhazia's entry, but just a link to the &quot;non-UN members&quot; part below. The &quot;UN member state&quot; text keeps this link in place when sorting; it is not visible.--&gt;
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''အာဗ်ခေဇြဳယျာ (Abkhazia) → [[#Abkhazia|ရံင် စရင် အာဗ်ခေဇြဳယျာ]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အဖဃာန္နိသတာန် - ရးနိဂီု သၟိင်အေဿလာမ်မေတ် အဖဃာန္နိသတာန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Afghanistan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Afghanistan}}''' - Islamic Emirate of Afghanistan&lt;!--Please leave this alone, consensus is WP:NPOV requires the name of the country here to simply be Afghanistan, without a flag. The situation is explained in the further information column.--&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}အလဵုအသဳ မသိမ်ကေတ်လဝ်အဝဵု ({{flag|Afghanistan|name= အလဵုအသဳ အေဿလာမ္မေတ် အဖဂါန္နိသတာန် (Islamic Emirate of Afghanistan)}}) ဂှ် ဟွံက္လိဂွံ စၟတ်သမ္တီ နူကဵု ရးနိဂီုတၞဟ်မွဲမွဲဏီရ။ နကဵု ကုလသမဂ္ဂဂှ် ဆက်တုဲ စၟတ်သမ္တီလဝ် အလဵုအသဳ သမ္မတ အေဿလာမ္မေတ် အဖဃာန္နိသတာန် ({{flag|Islamic Republic of Afghanistan}}) နဒဒှ် အလဵုအသဳ အဖဂါန္နိသတာန် ဖိုဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;akhund2&quot;&gt;{{Cite news|date=7 September 2021|title=Taliban announce new government for Afghanistan|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UN_Seats_Denied&quot;&gt;{{Cite news|date=1 December 2021|title=U.N. Seats Denied, for Now, to Afghanistan's Taliban and Myanmar's Junta|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/world/americas/united-nations-taliban-myanmar.html}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အာလ်ဗနဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အာလ်ဗနဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Albania&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Albania}}'''&amp;nbsp;– Republic of Albania
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အာလ်ဂျေရဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဒဳမဝ်ကရေတ္တေတ် ညးရးဍုင်ကွာန် အာလ်ဂျေရဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Algeria&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Algeria}}'''&amp;nbsp;– People's Democratic Republic of Algeria
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အာန္ဒောရ်ရာ''' - ရးနိဂီုဥပ္ပရာဇာ အာန္ဒောရ်ရာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Andorra&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Andorra}}'''&amp;nbsp;– Principality of Andorra
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}အာန္ဒောရ်ရာ ဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုဥပ္ပရာဇာ မပံင်တောဲ ဥပဓိရးနိဂီု ကုသမ္မတပြင်သေတ်၊ တုဲပၠန် သၟိင်သင် ကာတ္တလေတ်ရဝ်မ။&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/992562.stm#leaders |title=Andorra country profile |work=BBC News |access-date=8 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215064605/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/992562.stm#leaders |archive-date=15 February 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အင်္ဂေါလာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အင်္ဂေါလာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Angola&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Angola}}'''&amp;nbsp;– Republic of Angola
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အာန္တိဂူ ကု ဗါဗူဒါ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Antigua and Barbuda&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Antigua and Barbuda}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Antigua and Barbuda is a [[Commonwealth realm]]{{efn|name=&quot;realm&quot;|Commonwealth realm refers to any member state of the [[Commonwealth of Nations]] whose head of state is King [[Charles III]]. Each realm is separate, independent, and a sovereign state; see [[Commonwealth realm#Relationship of the realms|Relationship of the realms]].}} with one autonomous region, [[Barbuda]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;|For more information on divisions with a high degree of autonomy, see [[List of autonomous areas by country]].&lt;ref&gt;{{cite web
 |author       = Government of Antigua and Barbuda
 |title        = Chapter 44: The Barbuda Local Government Act
 |work         = Laws of Antigua and Barbuda
 |url          = http://www.laws.gov.ag/acts/chapters/cap-44.pdf
 |access-date  = 10 November 2010
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20110706071022/http://www.laws.gov.ag/acts/chapters/cap-44.pdf
 |archive-date = 6 July 2011
 |url-status   = dead
 |df           = dmy-all
 |accessdate   = 10 November 2022
 |archivedate  = 6 July 2011
 |archiveurl   = https://web.archive.org/web/20110706071022/http://www.laws.gov.ag/acts/chapters/cap-44.pdf
}}&lt;/ref&gt;}}
|-
| '''အာဂျေန္တဳနာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အာဂျေန္တဳနာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Argentina&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Argentina}}'''&amp;nbsp;– Argentine Republic{{efn|The Argentine Constitution (Art. 35) recognises the following denominations for Argentina: &quot;United Provinces of the Río de la Plata&quot;, &quot;Argentine Republic&quot; and &quot;Argentine Confederation&quot;; furthermore, it establishes the usage of &quot;Argentine Nation&quot; for purposes of legislation.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} အာဂျေန္တဳနာဂှ် ဒှ်ကၟိန်ရးနိဂီုဖေဒ္ဒရာတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ရး ၂၃ ကဵု ၁ ရးနိဂီုမအုပ်ဓုပ်အပိုင်။{{efn|name=&quot;ArgentineAntarctica&quot;|Argentina's [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic territory of ''[[Argentine Antarctica]]'' (''Antártida Argentina'') is one of five constituent [[Departments of Argentina|departments]] of the province [[Tierra del Fuego Province, Argentina|Tierra del Fuego]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.patagonia-argentina.com/en/tierradelfuego/|title=Tierra del Fuego and Antarctica|website=Patagonia-Argentina|access-date=September 12, 2020}}&lt;/ref&gt;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အာမေနဳယျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အမေနဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Armenia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Armenia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Armenia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| style=&quot;background:#fcc;&quot;|ဟွံဂွံဒုင်သမ္တီ နကဵု ပါကိသတာန်
{{extent}}အာမေနဳယျာဂှ် ဟွံဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ နကဵုပါကိသတာန် ဟိုတ်နူကဵု ပြသၞာကောန်ဂကူ [[#Artsakh|Artsakh]]။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.foreignaffairscommittee.org/includes/content_files/Report%2021%20-%20Visit%20to%20Azerbaijan.pdf|title=Pakistan Worldview, Report 21, Visit to Azerbaijan|publisher=Senate of Pakistan Foreign Relations Committee|date=2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219074354/http://foreignaffairscommittee.org/includes/content_files/Report%2021%20-%20Visit%20to%20Azerbaijan.pdf|archive-date=19 February 2009|accessdate=10 November 2022|archivedate=19 February 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090219074354/http://www.foreignaffairscommittee.org/includes/content_files/Report%2021%20-%20Visit%20to%20Azerbaijan.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.today.az/news/politics/30102.html Nilufer Bakhtiyar: &quot;For Azerbaijan Pakistan does not recognise Armenia as a country&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813064453/http://www.today.az/news/politics/30102.html |date=13 August 2011 }} 13 September 2006 [14:03] – Today.Az&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.az/articles/armenia/86325|title=Pakistan the only country not recognizing Armenia – envoy|publisher=News.Az|date=5 February 2014|access-date=17 February 2014|quote=We are the only country not recognizing Armenia as a state.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223095734/http://news.az/articles/armenia/86325|archive-date=23 February 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Artsakh → [[#Artsakh|See Artsakh listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သြသ္တြာလဳယျာ''' - ဓနသဟာယ သြသ္တြာလဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Australia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Australia}}'''&amp;nbsp;– Commonwealth of Australia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}သြသ္တြာလဳယျာ ဂှ် ဒှ်ရးဓနသဟာယ ကေုာံ သၞောတ်ဖေဒ္ဒရာ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ရးဂမၠိုင် ကေုာံ ဒေသဂမၠိုင်ရ။ သီုဖအိုတ် နွံ တြဴ ရး၊ ပိ ဒေသအပ္ဍဲရးနိဂီု ကေုာံ တြဴ ဒေသမ္ၚးရးနိဂီု ကေုာံ မွဲ ကမြေက်အာန္တာတိစ် ဒေသမ္ၚးရးနိဂီု။ ဒေသမ္ၚးရးနိဂီု သြသ္တြာလဳယျာ ဂှ် -

* တကအ်အသမောရ် ကဵု ခါတဳယျာ ({{noflag|Ashmore and Cartier Islands}})
* တကအ်ခရေတ်သမာတ် ({{flag|Christmas Island}})
* တကအ်ကဝ်ကဝ် ({{flag|Cocos (Keeling) Islands}})
* ဒေသတကအ်ၜဳကဝ်ရာ ({{noflag|Coral Sea Islands Territory}})
* တကအ်ဟာဒ် ကဵု တကအ်မက်ဒဝ်နေလ် ({{noflag|Heard Island and McDonald Islands}})
* တကအ်နဝ်သွောက် ({{flag|Norfolk Island}}
* ဒေသအာန္တာတိစ် သြသ္တြာလဳယျာ ''{{noflag|Australian Antarctic Territory}}''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သြသ္တြဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သြသ္တြဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Austria&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Austria}}'''&amp;nbsp;– Republic of Austria
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ကောန်ဂကောံသမဂ္ဂဥရောပ၊{{efn|The member states of the [[European Union]] have transferred part of their sovereignty in the form of legislative, executive, and judicial powers to the institutions of the EU, which is an example of [[supranational union]]. The EU has 27 member states.&lt;ref&gt;[http://europa.eu/abc/european_countries/eu_members/index_en.htm Europa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518074450/http://europa.eu/abc/european_countries/eu_members/index_en.htm |date=18 May 2011 }}, retrieved 28 February 2011&lt;/ref&gt;|name=&quot;EU&quot;}} အဝ်သတြဳယျာဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုသၞောတ်ဖေဒ္ဒရာ မနွံကဵု ဒစိတ်ရး။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အာဇြာဗါဲဂျာန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အာဇြာဗါဲဂျာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Azerbaijan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Azerbaijan}}'''&amp;nbsp;– Republic of Azerbaijan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}အာဇြာဗါဲဂျာန် နွံကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင် မွဲ - နခ်ချိဝါန် (Nakhchivan) {{efn|name=&quot;autonomous&quot;}} ရးအာသေခ် (Artsakh) ဒက်ပ္တန်ပတိုန်လဝ် ပ္ဍဲကရေက်လပါ်နေရတိ မွဲ။ 
|-
| '''ဗဟမာသ်''' - ဓနသဟာယ ဗဟမာသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bahamas&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bahamas|name=Bahamas, The}}'''&amp;nbsp;– Commonwealth of The Bahamas&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bahamas, The {{!}} The Commonwealth|url=http://thecommonwealth.org/our-member-countries/bahamas|website=thecommonwealth.org|date=15 August 2013|access-date=12 March 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180309082734/http://www.thecommonwealth.org/our-member-countries/bahamas|archive-date=9 March 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ဗဟမာသ်ဂှ် ဒှ်ရးဓနသဟာယမွဲရ။{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|-
| '''ဗါရုင်''' - ရးနိဂီုမရာဇ် ဗါရုင်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bahrain&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bahrain}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Bahrain
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗင်္ဂလာဒေသ်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ညးဍုင်ကွာန် ဗင်္ဂလာဒေသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bangladesh&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bangladesh}}'''&amp;nbsp;– People's Republic of Bangladesh
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗါဗေဒေါသ်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Barbados&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Barbados}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗေလရုသ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဗေလရုသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Belarus&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Belarus}}'''&amp;nbsp;– Republic of Belarus
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ကြဴနူ သဘင်မာဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ်တုဲ ရးနိဂီုဗွဲမဂၠိုင် ဟွံစၟတ်သမ္တီ Alexander Lukashenko နဒဒှ် သမ္မတ။ ရးနိဂီုလိတ္ထိုယ်နဳယျာ စၟတ်သမ္တီ Sviatlana Tsikhanouskaya နဒဒှ် အလဵုအသဳရးနိဂီုဗေလရုသ်။&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Lithuania |author1-link=Ministry of Foreign Affairs (Lithuania) |title=Lithuanian Foreign Ministry's statement on the situation in Belarus |url=https://www.mfa.lt/default/en/news/lithuanian-foreign-ministrys-statement-on-the-situation-in-belarus |access-date=14 March 2022 |date=23 September 2020 }}{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗေလ်ဂျဳယာမ်''' - ရးနိဂီုမရာဇ် ဗေလ်ဂျဳယာမ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Belgium&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Belgium}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Belgium
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံ အဳယူ။{{efn|name=&quot;EU&quot;}} ဗေလ်ဂျဳယာမ်ဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုဖေဒ္ဒရာ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဂကောံဂကူအရေဝ်ပိဘာသာ ကေုာံ ဒေသပိ။ 
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗေလိဇ်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Belize&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Belize}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Belize is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗေနိန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဗေနိန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Benin&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Benin}}'''&amp;nbsp;– Republic of Benin
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဘူတာန်''' - ရးနိဂီုမရာဇ် ဘူတာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bhutan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bhutan}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Bhutan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗဝ်လိဝဳယျာ''' - ရးနိဂီုဗဟုနဂရ ဗဝ်လိဝဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bolivia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bolivia}}'''&amp;nbsp;– Plurinational State of Bolivia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗဝ်သနဳယျာ ကု ဟေရ်ဇြေဂဝ်ဝဳနာ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bosnia and Herzegovina&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bosnia and Herzegovina}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ဗဝ်သနဳယျာ ကဵု ဟေရ်ဇြေဂဝ်ဝဳနာဂှ် နွံကဵု သၞောဝ်ရးနိဂီုၜါ Bosnia and Herzegovina has two constituent ''entities'':

* ရးနိဂီုဖေဒ္ဒရာ ဗဝ်သနဳယျာ ကဵု ဟေရ်ဇြေဂဝ်ဝဳနာ {{noflag|[[Federation of Bosnia and Herzegovina]]}}
* ရးနိဂီုသမ္မတ သာဗဳယျာ {{flag|Republika Srpska}}

ကေုာံ ခရိုင်ဗြိတ်ချ်ကဝ် (Brčko District) မဒှ်ခရိုင် မနွံကဵု အဝဵုပကင်ရင်အပိုင်။&lt;ref name=&quot;Stjepanović2015&quot;&gt;{{cite journal |title=Dual Substate Citizenship as Institutional Innovation: The Case of Bosnia's Brčko District |journal=Nationalism and Ethnic Politics |date=2015 |pages=382–383 |first=Dejan |last=Stjepanović |volume=21 |issue=4 |doi=10.1080/13537113.2015.1095043 |s2cid=146578107 |issn=1353-7113 |eissn=1557-2986 |oclc=5927465455 }}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗောတ်သွာနာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဗောတ်သွာနာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Botswana&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Botswana}}'''&amp;nbsp;– Republic of Botswana
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗြာဇြိလ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတဖေဒ္ဒရာ ဗြာဇြိလ် 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Brazil&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Brazil}}'''&amp;nbsp;– Federative Republic of Brazil
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ဗြာဇြိလ်ဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုသၞောတ်ဖေဒ္ဒရာ မနွံကဵု တွဵုရး ၂၆ ကေုာံ ခရိုင်ဖေဒ္ဒရာမွဲ။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗြူနာယ်''' - ဗြူနာယ် ဒရုဿလာမ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Brunei&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Brunei}}'''&amp;nbsp;– Brunei Darussalam
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗူလ်ဂါရိယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဗူလ်ဂါရိယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bulgaria&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bulgaria}}'''&amp;nbsp;– Republic of Bulgaria
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗူကဳဏး သွာသဝ်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Burkina Faso&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Burkina Faso}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Burma → [[#Myanmar|See Myanmar listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗူရုန္ဒဳ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဗူရန်ဒဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Burundi&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Burundi}}'''&amp;nbsp;– Republic of Burundi
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကမ္ဗောဒဳယျာ]]''' - ရးနိဂီုမရာဇ် ကမ္ဗောဒဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Cambodia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Cambodia}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Cambodia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ခမေရောန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ခမေရောန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Cameroon&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Cameroon}}'''&amp;nbsp;– Republic of Cameroon
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ခနဒါ''' - 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Canada&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Canada}}'''{{efn|The legal name for Canada is the sole word; an officially sanctioned, though disused, name is Dominion of Canada (which includes its legal title); see: [[Name of Canada]], [[Dominion]].}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ခနဒါ ဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုဂကောံဓနသဟာယ{{efn|name=&quot;realm&quot;}} တုဲပၠန် ဒှ်ရးနိဂီု မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုသၞောတ်ဖေဒ္ဒရာ မနွံကဵု စှ်ရး ကေုာံ ပိဒေသ။ 
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ခေပ်ဝေရ်ဒါ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ခေပ်ဝေရ်ဒါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Cape Verde&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Cape Verde}}'''&amp;nbsp;– Republic of Cabo Verde{{efn|The government of Cape Verde declared &quot;Cabo Verde&quot; to be the official English name of the country in 2013.&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://news.nationalgeographic.com/news/2013/12/131212-maps-cabo-verde-cartography-science-cape-verde-africa/|title=Cape Verde Gets New Name: 5 Things to Know About How Maps Change|author=Tanya Basu|magazine=[[National Geographic]]|date=14 December 2013|access-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181020000546/https://news.nationalgeographic.com/news/2013/12/131212-maps-cabo-verde-cartography-science-cape-verde-africa/|archive-date=20 October 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ရးနိဂီုသမ္မတ လဒေါဝ်အဖရိက'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Central African Republic&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Central African Republic}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ချာဒ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ချာဒ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Chad&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Chad}}'''&amp;nbsp;– Republic of Chad
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ချဳလေ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ချဳလေ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Chile&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Chile}}'''&amp;nbsp;– Republic of Chile
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ချဳလေ နွံကဵု ဒေသတၟေင်မွဲ မကော်ဂး တကအ်အိဿ္တာ [[Easter Island]]။{{efn|name=&quot;ChileanAntarctic&quot;|Chile's [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic territory of the ''[[Chilean Antarctic Territory|Chilean Antarctic]]'' (''Antártica Chilena'') is a [[Communes of Chile|commune]] of the [[Antártica Chilena Province]] of the [[Magallanes Region]].}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကြုက်]]''' ရးနိဂီုသမ္မတညးဍုင်ကွာန် ကြုက်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;China&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|China}}'''&amp;nbsp;– People's Republic of China{{efn|name=&quot;ChinaTaiwan&quot;|The [[China|People's Republic of China]] (PRC) is commonly referred to as &quot;China&quot;, while the [[Taiwan|Republic of China]] (ROC) is commonly referred to as &quot;Taiwan&quot;. The ROC is also occasionally known diplomatically as [[Chinese Taipei]], or by another [[Abbreviation of Republic of China|alternative name]].}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |ရးနိဂီုဗွဲမဂၠိုင် ဟွံစၟတ်သမ္တီ၊ စၞးဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုသမ္မတကြုက်
[[Foreign relations of China#International recognition of the People's Republic of China|Partially unrecognised]]. {{claimedby|ROC}}
{{extent}}ရးနိဂီုကြုက်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင် မသုန် မတွဟ်ဂး ဂွာန်သဳ (Guangxi)၊ အေန်နာမောန်ဂဝ်လဳယျာ (Inner Mongolia)၊ နေင်ရှ (Ningxia)၊ တိဗေတ် (Tibet)၊ ကေုာံ ရှေန်ဂျင် (Xinjiang)။{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}} ပါဲနူဂှ်တုဲ ဒေသမနွံကဵု အဝဵုစၟိန်ပြမာန်တၟေင် ၜါ 

* ဟံင်ကံင် {{flag|Hong Kong}}
* မခဴ {{flag|Macao}}

ထာဲဝါန် ဂှ် နကဵုရးနိဂီုကြုင် ၜိုန်ရ ဟီု မဒှ်တကအ် သၟဝ်ဇကုကီုလေဝ်၊ အဝဵုသြဇာကြုက် ဟွံလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲထာဲဝါန်။{{efn|name=&quot;TAI2&quot;|In 1949, the Republic of China government led by the [[Kuomintang]] (KMT) lost the [[Chinese Civil War]] to the [[Chinese Communist Party]] (CCP) and set up a provisional capital in [[Taipei]]. The CCP established the PRC. As such, the [[political status of Taiwan|political status of the ROC and legal status of Taiwan]] (alongside the [[Free area of the Republic of China|territories]] under ROC jurisdiction) are in dispute. In 1971, the United Nations gave the [[China and the United Nations|China seat]] to the PRC. In the view of the United Nations, no member of the organisation withdrew as a consequence of this but the ROC representatives declared that they were withdrawing. Most states recognise the PRC to be the [[One-China policy|sole legitimate representative]] of all China, and the UN classifies Taiwan as &quot;[[Taiwan Province, People's Republic of China|Taiwan, Province of China]]&quot;. The ROC has de facto relations with most sovereign states. A significant political movement within Taiwan advocates [[Taiwan independence movement|Taiwan independence]].}}

ရးနိဂီုမဒှ်ကောန်ဂကောံကုလသမဂ္ဂ ၁၄ ရးနိဂီု သီုကဵု ရးနိဂီုဝါတိခေန် (Vatican City) ဂှ် ဟွံစၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုကြုက်၊ စၞး ရးနိဂီုသမ္မတညးရးနိဂီုကွာန်ကြုက်ဂှ် ညးတအ် ပစၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုသမ္မကြုက် (ထာဲဝါန်)။ {{efn|See also [[Dates of establishment of diplomatic relations with the People's Republic of China]] and [[Foreign relations of China]].}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''China, Republic of → [[#Taiwan|See Taiwan listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ခဝ်လောမ္ဗဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ခဝ်လောမ္ဗဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Colombia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Colombia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Colombia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ခဝ်မဝ်ရောသ်''' - သဟရး ခဝ်မဝ်ရောသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Comoros&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Comoros}}'''&amp;nbsp;– Union of the Comoros
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ခဝ်မဝ်ရောသ်ဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုသၞောတ်ဖေဒ္ဒရာ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု တကအ် ပိတကအ်။{{efn|name=&quot;federal&quot;|More information on more or less [[federation|federal]] structures can be found at a [[List of federations]].&lt;ref&gt;Constitution of Comoros, Art. 1.&lt;/ref&gt;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ခေါန်ဂေါ''' - ရးနိဂီုသမ္မတဒဳမဝ်ကရေတ်တေတ် ခေါန်ဂေါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Congo, Democratic Republic of the&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Democratic Republic of the Congo|name=Congo, Democratic Republic of the}}'''{{efn|Also known as Congo-Kinshasa. Formerly referred to as [[Zaire]], its official name from 1971 to 1997.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
| '''ခေါန်ဂေါ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ခေါန်ဂေါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Congo, Republic of the&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Republic of the Congo|name=Congo, Republic of the}}'''{{efn|Also known as Congo-Brazzaville.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Cook Islands → [[#Cook Islands|See Cook Islands listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ခေါဿ္တာရဳခါ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ခေါဿ္တာရဳခါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Costa Rica&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Costa Rica}}'''&amp;nbsp;– Republic of Costa Rica
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Côte d'Ivoire → [[#Ivory Coast|See Ivory Coast listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ခြဝ်အေရှာ''' – ရးနိဂီုသမ္မတ ခြဝ်အေရှာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Croatia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Croatia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Croatia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂျူဗါ''' – ရးနိဂီုသမ္မတ ဂျူဗါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Cuba&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Cuba}}'''&amp;nbsp;– Republic of Cuba
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သဳပြုသ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သဳပြုသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Cyprus&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Cyprus}}'''&amp;nbsp;– Republic of Cyprus
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |ဟွံဂွံ ဒုင်စၟတ်သမ္တီ နကဵုတူရကဳ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2010/OPINION/07/07/kakouris.cyprus/|publisher=CNN|title=Cyprus is not at peace with Turkey|author=Andreas S. Kakouris|date=9 July 2010|access-date=17 May 2014|quote=Turkey stands alone in violation of the will of the international community. It is the only country to recognize the &quot;TRNC&quot; and is the only country that does not recognize the Republic of Cyprus and its government.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518074323/http://www.cnn.com/2010/OPINION/07/07/kakouris.cyprus/|archive-date=18 May 2014|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- and [[#Northern Cyprus|Northern Cyprus]]{{cn|date=17 May 2014}} --&gt;
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}} တကအ်ကရေက်လပါ်သၟဝ်ကျာဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုဒဳဖက်တဝ်သဳပြုသ် (the de facto state of [[#Northern Cyprus|Northern Cyprus]])။
သဳပြုသ်ဂှ် ဟွံဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ ကုတူရကဳ၊ ဟိုတ်နူကဵု တူရကဳ စၟတ်သမ္တီ သဳပြုသ်သၟဝ်ကျာ။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ချေခ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတချေခ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Czech Republic&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Czech Republic}}'''{{efn|An official short name in English has been adopted by the Czech government, &quot;''Czechia''&quot;. This variant remains uncommon, but has been adopted by several companies and organisations including the United Nations. See [[Name of the Czech Republic]].}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Democratic People's Republic of Korea → [[#Korea North|See Korea, North listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Democratic Republic of the Congo → [[#Congo, Democratic Republic of the|See Congo, Democratic Republic of the listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဒေန်မက်]]''' - ရးနိဂီု မရာဇ် ဒေန်မက်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Denmark&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Denmark}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Denmark
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}} ရးနိဂီုဨကရာဇ် ဒေန်မက်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင် ၂  
* တကအ်သွဴအဝ် {{flag|Faroe Islands}}
* ဂရိန်လာန် {{flag|Greenland}}
ရးနိဂီုဨကရာဇ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဥပဒေသဇိုင် ပိရးနိဂီု မတွဟ်ဂး ဒေသဂြိုဟ်ဒေသ ဒေန်မက်၊ တကအ်သွဴအဝ် ကေုာံ ဂရိန်လာန်။{{efn|The designation &quot;Denmark&quot; can refer either to metropolitan Denmark or to the entire Danish Realm (for example in international organizations).}} ရးနိဂီုဨကရာဇ် ဒေန်မက် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုကောန်ဂကောံအဳယူ၊ ဆဂး သၞောဝ်အဳယူ (ပ္ဍဲကိစ္စတၟေင် လ္ၚဵု)တအ်ဂှ် ဟွံဆက်စပ် ကုတကအ်သွဴအဝ် ကေုာံ ဂရိန်လာန်။ မိက်ဂွံတီလှဲလှဲလးလးမ္ဂး လုပ်ဗှ်ကေတ် ပ္ဍဲမုက်လိက် [[Greenland and the European Union]]၊ ကေုာံ [[Faroe Islands and the European Union]] ညိ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stm.dk/_p_12710.html |title=Home Rule Act of the Faroe Islands : No. 137 of March 23, 1948 |website=Statsministeriat |location=Copenhagen |access-date=20 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910005827/http://www.stm.dk/_p_12710.html |archive-date=10 September 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stm.dk/_p_12712.html |title=The Greenland Home Rule Act : Act No. 577 of 29 November 1978 |website=Statsministeriat |location=Copenhagen |access-date=20 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140214060548/http://www.stm.dk/_p_12712.html |archive-date=14 February 2014 }}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂျဳဗဝ်တဳ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဂျဳဗဝ်တဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Djibouti&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Djibouti}}'''&amp;nbsp;– Republic of Djibouti
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဒဝ်မိနိခါ''' - ရးနိဂီုဓနသဟာယ ဒဝ်မိနိခါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Dominica&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Dominica}}'''&amp;nbsp;– Commonwealth of Dominica
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ရးနိဂီုသမ္မတ ဒဝ်မိနိခါန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Dominican Republic&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Dominican Republic}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တဳမောရ်ဗမံက်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဒဳမဝ်ကရေတ် တဳမောရ်-လာဿတေ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;East Timor&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|East Timor}}'''&amp;nbsp;– Democratic Republic of Timor-Leste{{efn|The government of East Timor uses &quot;Timor-Leste&quot; as the official English name of the country.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အက်ကွာဒေါရ်''' – ရးနိဂီုသမ္မတ အက်ကွာဒေါရ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Ecuador&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Ecuador}}'''&amp;nbsp;– Republic of Ecuador
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အဳဂျိပ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတအာရာပ် အဳဂျိပ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Egypt&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Egypt}}'''&amp;nbsp;– Arab Republic of Egypt
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သလွာဒေါရ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သလွာဒေါရ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;El Salvador&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|El Salvador}}'''&amp;nbsp;– Republic of El Salvador
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အက်ကွာတဝ်ရဳယျလ် ဂိနဳ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အက်ကွာတဝ်ရဳယျလ် ဂိနဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Equatorial Guinea&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Equatorial Guinea}}'''&amp;nbsp;– Republic of Equatorial Guinea
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အဳရိတြဳယျာ''' – ရးနိဂီု အဳရိတြဳယျာ 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Eritrea&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Eritrea}}'''&amp;nbsp;– State of Eritrea
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အေဿတဝ်နဳယျာ''' – ရးနိဂီုသမ္မတ အေဿတဝ်နဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Estonia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Estonia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Estonia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အေဿွတဳနဳ''' - ရးနိဂီုမရာဇ် အေဿွတဳနဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Eswatini&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Eswatini}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Eswatini{{efn|Formerly referred to as the Kingdom of Swaziland, its official name until 2018.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အဳထဳအဝ်ပဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဖေဒ္ဒရာ ဒဳမဝ်ကရေသဳ အဳထဳအဝ်ပဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Ethiopia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Ethiopia}}'''&amp;nbsp;– Federal Democratic Republic of Ethiopia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}အဳထဳအဝ်ပဳယျာဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုသၞောတ်ဖေဒ္ဒရာ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ထပှ်ဒေသ ကေုာံ နာဂရၜါ။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သွဳဇဳ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သွဳဇဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Fiji&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Fiji}}'''&amp;nbsp;– Republic of Fiji
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} သွဳဇဳဂှ် နွံကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင်မွဲ၊ ရဝ်တူမာ (Rotuma)။{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}&lt;ref&gt;{{Cite book
 | title = Laws of Fiji
 | place = Suva, Fiji
 | publisher = Government of Fiji
 | year = 1927
 | edition = 1978
 | chapter = Rotuma Act
 | chapter-url = http://www.itc.gov.fj/lawnet/fiji_act/cap122.html
 | access-date = 10 July 2010
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100621140255/http://www.itc.gov.fj/lawnet/fiji_act/cap122.html |archive-date=21 June 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |author       = Government of Fiji, Office of the Prime Minister
 |title        = Chapter 122: Rotuma Act
 |work         = Laws of Fiji
 |publisher    = [[University of the South Pacific]]
 |year         = 1978
 |url          = http://www.paclii.org/fj/legis/consol_act/ra103/
 |access-date  = 10 November 2010
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20110301163146/http://www.paclii.org/fj/legis/consol_act/ra103/
 |archive-date = 1 March 2011
 |url-status   = live
 |df           = dmy-all
 |accessdate   = 10 November 2022
 |archivedate  = 1 March 2011
 |archiveurl   = https://web.archive.org/web/20110301163146/http://www.paclii.org/fj/legis/consol_act/ra103/
}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သွိန်လာန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သွိန်လာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Finland&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Finland}}'''&amp;nbsp;– Republic of Finland
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}

* အောအ်လာန် {{flag|Åland}} ဂှ် ဒှ်ဒေသပကင်ရင်အပိုင် မမံင်လဒေါဝ် ကေုာံ မသက္ကုဒပ်ပၞာန် ရးနိဂီုသွိန်လာန်။{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}{{efn|[[Åland]] was demilitarised by the [[Treaty of Paris (1856)|Treaty of Paris]] in 1856, which was later affirmed by the [[League of Nations]] in 1921, and in a somewhat different context reaffirmed in the treaty on Finland's admission to the European Union in 1995.}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပြင်သေတ်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ပြင်သေတ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;France&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|France}}'''&amp;nbsp;– French Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}} ပြင်သေတ်ဂှ် နွံကဵု ဒေသဇမ္ၚောဲ မသုန် - [[French Guiana]], [[Guadeloupe]], [[Martinique]], [[Mayotte]], ကေုာံ [[Réunion]]။ တုဲပၠန် ဒေသဇမ္ၚောဲ ဗွဲသၟဝ်ဝွံလေဝ် တၞီလုပ်လၟိဟ် ပြင်သေတ်ကီုရ။

* {{noflag|[[Clipperton Island]]}}
* {{flag|French Polynesia}}
* {{flag|New Caledonia}}
* {{noflag|[[Saint Barthélemy]]}}
* {{noflag|[[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]]}}
* {{noflag|[[Saint Pierre and Miquelon]]}}
* {{noflag|[[Wallis and Futuna]]}}
* {{flag|French Southern and Antarctic Lands}}{{efn|name=&quot;Adélie&quot;|France's [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic territory of ''[[Adélie Land]]'' (''Terre Adélie'') is one of five constituent districts of the French Southern and Antarctic Lands.}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂဗောန်''' – ရးနိဂီုသမ္မတ ဂဗောန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Gabon&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Gabon}}'''&amp;nbsp;– Gabonese Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|[[ဂါမ္ဗဳယျာ]] – ရးနိဂီုသမ္မတ ဂါမ္ဗဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Gambia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Gambia|name=Gambia, The}}'''&amp;nbsp;– Republic of The Gambia&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Gambia profile|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13376517|website=BBC News|access-date=12 March 2018|date=14 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311064543/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13376517|archive-date=11 March 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂျရ်ဂျဳယျာ''' - 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Georgia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Georgia (country)|name=Georgia}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ဂျရ်ဂျဳယျာဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ရးနိဂီုသမ္မတပကင်ရင်အပိုင် ၜါ၊ [[Adjara]] ကဵု [[Government of the Autonomous Republic of Abkhazia|Abkhazia]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}} ပ္ဍဲ [[#Abkhazia|Abkhazia]] ကဵု [[#South Ossetia|South Ossetia]]ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ရးနိဂီုဒဳသွက်တဝ် ''de facto''။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဂျာမနဳ]]''' – ရးနိဂီုသမ္မတဖေဒ္ဒရာ ဂျာမနဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Germany&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Germany}}'''&amp;nbsp;– Federal Republic of Germany
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံ အဳယူ။{{efn|name=&quot;EU&quot;}} ဂျာမနဳဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုဖေဒ္ဒရာ မနွံကဵု ၁၆ တွဵုရး။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂါနာ''' – ရးနိဂီုသမ္မတ ဂါနာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Ghana&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Ghana}}'''&amp;nbsp;– Republic of Ghana
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂရိတ်''' ရးနိဂီုသမ္မတ ဂရိတ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Greece&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Greece}}'''&amp;nbsp;– Hellenic Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံ အဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}} ဂရိန်ဂှ် နွံကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင်မွဲ- [[Mount Athos]]။&lt;ref&gt;Constitution of Greece, Art. 105.&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂြေန္နာဒါ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Grenada&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Grenada}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ဂြေန္နာဒါဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုဂကောံရးဓနသဟာယ{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂွာတေမာလာ'''- ရးနိဂီုသမ္မတ ဂွာတေမာလာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Guatemala&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Guatemala}}'''&amp;nbsp;– Republic of Guatemala
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂိနဳ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဂိနဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Guinea&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Guinea}}'''&amp;nbsp;– Republic of Guinea{{efn|Also known as Guinea-Conakry.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂိနဳ-ဗိဿဴ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဂိနဳ-ဗိဿဴ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Guinea-Bissau&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Guinea-Bissau}}'''&amp;nbsp;– Republic of Guinea-Bissau
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂါဲယျာဏာ'''- ရးနိဂီုသမ္မတပံင်ကောံ ဂါဲယျာဏာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Guyana&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Guyana}}'''&amp;nbsp;– Co-operative Republic of Guyana
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဟာဲတဳ''' – ရးနိဂီုသမ္မတ ဟာဲတဳ 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Haiti&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Haiti}}'''&amp;nbsp;– Republic of Haiti
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Holland → [[#Netherlands|See the Netherlands listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Holy See → [[#Vatican City|See Vatican City listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဟောန်ဂျာရာသ်'''- ရးနိဂီုသမ္မတ ဟောန်ဂျာရာသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Honduras&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Honduras}}'''&amp;nbsp;– Republic of Honduras
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဟင်္ဂေရဳ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Hungary&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Hungary}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}ကောန်ဂကောံ အဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အာက်သလာန်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အာက်သလာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Iceland&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Iceland}}'''{{efn|name=&quot;Republic&quot;|While sometimes referred to as the &quot;Republic of Iceland&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/281235/Iceland|title=Iceland - Culture, History, &amp; People|access-date=2 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718220132/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/281235/Iceland|archive-date=18 July 2011|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/ungegn/docs/26th-gegn-docs/WP/WP54_UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%202011.pdf |title=Working Paper No. 54 : UNGEGN list of country names (Prepared by the United Nations Group of Experts on Geographical Names) |location=Vienna |date=May 2011 |access-date=2 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811023432/https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/ungegn/docs/26th-gegn-docs/WP/WP54_UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%202011.pdf |archive-date=11 August 2011 |url-status=live |df=dmy-all |website=unstats.un.org }}&lt;/ref&gt; and sometimes its counterpart ''Lýðveldið Ísland'' in Icelandic, the official name of the country is simply &quot;Iceland&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=54970|title=Hvert er formlegt heiti landsins okkar?|access-date=2 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722022935/http://visindavefur.is/svar.php?id=54970|archive-date=22 July 2011|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; One example of the former is the name of the [[Constitution of Iceland]], which in Icelandic is ''Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands'' and literally means &quot;the Constitution of the republic of Iceland&quot;. However, note that in this usage &quot;republic&quot; is not capitalised.}} – Republic of Iceland
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အိန္ဒိယ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အိန္ဒိယ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;India&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|India}}'''&amp;nbsp;– Republic of India
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}အိန္ဒိယဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုဖေဒ္ဒရာ မနွံကဵု ၂၈ တွဵုရး ကေုာံ ၈ ဒေသကၟိန်ရးနိဂီု။ 
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အိန္ဒောနေရှာ''' – ရးနိဂီုသမ္မတ အိန္ဒောနေသဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Indonesia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Indonesia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Indonesia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}အိန္ဒောနေသဳယျာ နွံကဵု ၈ ရးပကင်ရင်အပိုင် [[အာဆေ]], [[ဂျာကာတာ]], [[ပါပဴလဒေါဝ်]], [[ပါပဴကုန်သမၠုင်]], [[ပါပဴ]], [[ပါပဴသၟဝ်ကျာ]], [[ပါပဴပလိုတ်]], ကေုာံ [[ယောဂျာကာတာ]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အဳရာန်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတအေဿလာမ္မေတ် အဳရာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Iran&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Iran}}'''&amp;nbsp;– Islamic Republic of Iran
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အဳရက်]]''' – ရးနိဂီုသမ္မတအဳရက်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Iraq&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Iraq}}'''&amp;nbsp;– Republic of Iraq
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}အဳရက် ဒှ်ရးနိဂီုဖေဒ္ဒရာ{{efn|name=&quot;federal&quot;}}&lt;ref&gt;[http://portal.unesco.org/ci/en/files/20704/11332732681iraqi_constitution_en.pdf/iraqi_constitution_en.pdf Iraqi constitution] {{webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20160518175432/http://portal.unesco.org/ci/en/files/20704/11332732681iraqi_constitution_en.pdf/iraqi_constitution_en.pdf |date=18 May 2016 }}&lt;/ref&gt; မနွံကဵု ၁၉ အလဵုအသဳဒေသ၊ ၄ အပ္ဍဲကဵု ၁၉ ဂှ် ဒှ်ဒေသပကင်ရင်အပိုင် ကူဒေဿတာန်{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အာဲရေလာန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Ireland&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Ireland}}'''{{efn|&quot;Ireland&quot; is the official name of the country in English. &quot;Republic of Ireland&quot; (the official ''description'' in English) and &quot;Éire&quot; (the official name in Irish) have sometimes been used unofficially to distinguish the state from the larger [[Ireland|island of Ireland]], however, this is officially deprecated.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Journal of British Studies |volume=46 |pages=72–90 |number=1 |date=January 2007 |publisher=Cambridge University Press on behalf of The North American Conference on British Studies |doi=10.1086/508399 |jstor=10.1086/508399 |title=The Irish Free State/Éire/Republic of Ireland/Ireland: &quot;A Country by Any Other Name&quot;? |last=Daly |first=Mary E. |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; See [[names of the Irish state]].}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကူ အဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အေဿရေလ်]]''' - ရးနိဂီုအေဿရေလ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Israel&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Israel}}'''&amp;nbsp;– State of Israel
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |[[International recognition of Israel|ရးနိဂီုဗွဲမဂၠိုင် ဟွံစၟတ်သမ္တီ]]
{{extent}}အေဿရေလ် ဂ္စာန်ဓလီုဒၟံင် ဒေသပကင်ရင် ပါလေဿတာင်။ ပါလေဿတာင် ကရေက်ရးနိဂီုဂျေရုသလေန် လပါ်ဗၟံက်ဂှ် အေဿရေလ် လုပ်သီကေတ်လဝ်၊&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/basic10_eng.htm|title=Basic Law: Jerusalem, Capital of Israel|website=www.knesset.gov.il|access-date=7 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140905144734/http://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/basic10_eng.htm|archive-date=5 September 2014|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; an act not recognised by the international community.&lt;ref name=dis&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html |title=Disputes: International |publisher=CIA World Factbook |access-date=8 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514215411/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html |archive-date=14 May 2011 |url-status=dead |df=dmy-all |accessdate=10 November 2022 |archivedate=14 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514215411/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html }}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲဒေသ သြင်လပါ်ပလိုတ် မကော်ဂး West Bank ဂှ် အေဿရေလ် ထိင်ဂွံ ၜိုတ်ဒးရး၊ ဒေသဂါဇာ Gaza Strip ဂှ် ၜိုန်ရ ပၞာန်တုဲဒှ်အာ ဟီုကီုလေဝ် အဝဵုအေဿရေလ် ဟွံအိုတ်အာ နူဒေသဂှ်ဏီရ။&lt;ref&gt;{{cite web
 |last         = Bell
 |first        = Abraham
 |title        = International Law and Gaza: The Assault on Israel's Right to Self-Defense
 |work         = Jerusalem Issue Brief, Vol. 7, No. 29
 |publisher    = Jerusalem Center for Public Affairs
 |date         = 28 January 2008
 |url          = http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm
 |access-date  = 16 July 2010
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm
 |archive-date = 21 June 2010
 |url-status   = live
 |df           = dmy-all
 |accessdate   = 10 November 2022
 |archivedate  = 21 June 2010
 |archiveurl   = https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 | last = Salih
 | first = Zak M.
 | title = Panelists Disagree Over Gaza's Occupation Status
 | publisher = [[University of Virginia School of Law]]
 | date = 17 November 2005
 | url = http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm
 | access-date = 16 July 2010
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm
 | archive-date = 3 March 2016
 | url-status = dead
 | df = dmy-all
 | accessdate = 10 November 2022
 | archivedate = 3 March 2016
 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title        = Israel: 'Disengagement' Will Not End Gaza Occupation
 |publisher    = Human Rights Watch
 |date         = 29 October 2004
 |url          = https://www.hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm
 |access-date   = 16 July 2010
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20081101210931/http://hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm
 |archive-date = 1 November 2008
 |url-status   = live
 |df           = dmy-all
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=occ&gt;{{cite journal|url=https://books.google.com/books?id=hYiIWVlpFzEC&amp;pg=PA429|page=429|first=Andrew|last=Sanger|title=The Contemporary Law of Blockade and the Gaza Freedom Flotilla|journal=Yearbook of International Humanitarian Law 2010|volume=13|editor=M.N. Schmitt |editor2=Louise Arimatsu |editor3=Tim McCormack|publisher=Springer Science &amp; Business Media|date=2011|isbn=978-90-6704-811-8|quote=It is this direct external control over Gaza and indirect control over life within Gaza that has led the United Nations, the UN General Assembly, the UN Fact Finding Mission to Gaza, International human rights organisations, US Government websites, the UK Foreign and Commonwealth Office and a significant number of legal commentators, to reject the argument that Gaza is no longer occupied.|doi=10.1007/978-90-6704-811-8_14|series=Yearbook of International Humanitarian Law}}&lt;br /&gt;* {{cite book|title=International Law and the Classification of Conflicts|editor=Elizabeth Wilmshurst|first=Iain|last=Scobbie|author-link=Iain Scobbie|publisher=Oxford University Press|date=2012|isbn=978-0-19-965775-9|page=295|url=https://books.google.com/books?id=GM90Xp03uuEC&amp;pg=PA295|quote=Even after the accession to power of Hamas, Israel's claim that it no longer occupies Gaza has not been accepted by UN bodies, most States, nor the majority of academic commentators because of its exclusive control of its border with Gaza and crossing points including the effective control it exerted over the Rafah crossing until at least May 2011, its control of Gaza's maritime zones and airspace which constitute what Aronson terms the 'security envelope' around Gaza, as well as its ability to intervene forcibly at will in Gaza.}}&lt;br /&gt;* {{cite book|title=Prefiguring Peace: Israeli-Palestinian Peacebuilding Partnerships|first=Michelle|last= Gawerc|publisher=Lexington Books|date=2012|isbn=9780739166109|page=44|url=https://books.google.com/books?id=Hka8FZ4UdWUC&amp;pg=PA44|quote= In other words, while Israel maintained that its occupation of Gaza ended with its unilateral disengagement Palestinians – as well as many human right organizations and international bodies – argued that Gaza was by all intents and purposes still occupied.}}&lt;/ref&gt; 
Israel is not recognised as a state by [[International recognition of Israel|28 UN members]] and the [[#SADR|Sahrawi Arab Democratic Republic]]. The [[Palestine Liberation Organization]], recognised by a majority of ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs as the representative of the Palestinian people, [[Israel–Palestine Liberation Organization letters of recognition|recognised Israel in 1993]]. 
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အဳတလဳ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အဳတလဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Italy&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Italy}}'''&amp;nbsp;– Italian Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံ အဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}} အဳတလဳဂှ် နွံကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင် ၅ [[Aosta Valley]], [[Friuli-Venezia Giulia]], [[Sardinia]], [[Sicily]] ကေုာံ [[Trentino-Alto Adige/Südtirol]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အဳဝဝ်ရဳ ကောတ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ကဝ်တေအဳဝဝ်ရဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Ivory Coast&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Ivory Coast}}'''&amp;nbsp;– Republic of Côte d'Ivoire{{efn|The government of Ivory Coast uses &quot;Côte d'Ivoire&quot; as the official English name of the country.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဇမိကာ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Jamaica&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Jamaica}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Jamaica is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဇပါန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Japan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Japan}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဇောရ်ဒါန်''' - ရးနိဂီုမရာဇ် ဂျောရ်ဒါန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Jordan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Jordan}}'''&amp;nbsp;– Hashemite Kingdom of Jordan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ကဇြေခ်သတာန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ကဇြေခ်သတာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Kazakhstan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kazakhstan}}'''&amp;nbsp;– Republic of Kazakhstan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကေန်ညာ]]''' -ရးနိဂီုသမ္မတ ကေန်ညာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Kenya&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kenya}}'''&amp;nbsp;– Republic of Kenya
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ခဳရဳဗတဳ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ခဳရဳဗတဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Kiribati&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kiribati}}'''&amp;nbsp;– Republic of Kiribati
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ကဝ်ရေယျာ သၟဝ်ကျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဒဳမဝ်ကရေတ္တေတ် ညးဍုင်ကွာန် ကဝ်ရေယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Korea North&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|North Korea|name=Korea, North}}'''&amp;nbsp;– Democratic People's Republic of Korea
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|SKOREA}}
{{extent}} ကဝ်ရေယျာ သၟဝ်ကျာဂှ် ဟွံဂွံစၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုကောန်ဂကောံကုလသမဂ္ဂ ပိ ပြင်သေတ်၊ ဂျပေန်၊ ကေုာံ ကဝ်ရေယျာသၟဝ်ကျာ။&lt;ref&gt;{{cite web
 |url          = http://www.ioc.u-tokyo.ac.jp/~worldjpn/documents/texts/docs/19650622.T1E.html
 |title        = Treaty on Basic Relations between Japan and the Republic of Korea
 |access-date   = 27 October 2008
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20090313123054/http://www.ioc.u-tokyo.ac.jp/~worldjpn/documents/texts/docs/19650622.T1E.html
 |archive-date = 13 March 2009
 |url-status   = live
 |df           = dmy-all
}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ကဝ်ရေယျာ သၠုင်ကျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ကဝ်ရေယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Korea South&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|South Korea|name=Korea, South}}'''&amp;nbsp;– Republic of Korea
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|NKOREA}}
{{extent}}ကဝ်ရေယျာ သၠုင်ကျာ နွံကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင်မွဲ တကအ်ဇေဇူ (Jeju Island)။{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}&lt;ref&gt;{{cite web|author=Keun Min|title=Greetings|publisher=Jeju Special Self-Governing Province|url=http://english.jeju.go.kr/contents/index.php?mid=02|access-date=10 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502123553/http://english.jeju.go.kr/contents/index.php?mid=02|archive-date=2 May 2013|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
ကဝ်ရေယျာ သၠုင်ကျာဂှ် ဟွံဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ နူကဵု ကဝ်ရဳယျာသၟဝ်ကျာ၊ ကဝ်ရေယျာသၟဝ်ကျာ ဟီု ရးနိဂီုဂှ် နွံသၟဝ်ပကင်ရင်အလဵုအသဳကဝ်ရဳယျာ
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကဝ်သဝ်ဗဝ်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Kosovo → [[#Kosovo|See Kosovo listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကူဝိတ်]]''' -ရးနိဂီုကူဝိတ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Kuwait&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kuwait}}'''&amp;nbsp;– State of Kuwait
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ခိရ်ဂိဇ်သတာန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Kyrgyzstan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kyrgyzstan}}'''&amp;nbsp;– Kyrgyz Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[လဴ]] - ရးနိဂီုဒဳမဝ်ကရေတ္တေတ် ညးဍုင်ကွာန် လဴ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Laos&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Laos}}'''&amp;nbsp;– Lao People's Democratic Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''လာတ်ဝဳယျာ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Latvia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Latvia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Latvia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''လေဗနောန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Lebanon&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Lebanon}}'''&amp;nbsp;– Lebanese Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''လေသ္သူထူ''' - ရးနိဂီုမရာဇ် လေသ္သူထူ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Lesotho&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Lesotho}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Lesotho
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''လိဗေရဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတလိဗေရဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Liberia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Liberia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Liberia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[လဳဗျာ]]''' - ရးနိဂီုလဳဗျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Libya&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Libya}}'''&amp;nbsp;– State of Libya
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''လေတ္တေန်သတာင်''' - ရးနိဂီုသၟိင် လေတ္တေန်သတာင်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Liechtenstein&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Liechtenstein}}'''&amp;nbsp;– Principality of Liechtenstein
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''လိတ္တူဝေနဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ လိတ္တူဝေနဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Lithuania&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Lithuania}}'''&amp;nbsp;– Republic of Lithuania
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''လုဇြေမ်ဗရ် -''' ရးနိဂီုသၟိင်လုဇြေမ်ဗရ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Luxembourg&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Luxembourg}}'''&amp;nbsp;– Grand Duchy of Luxembourg
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Macedonia → [[#North Macedonia|See North Macedonia listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မဒါဂါသကာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ မဒါဂါသကာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Madagascar&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Madagascar}}'''&amp;nbsp;– Republic of Madagascar
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မလဝဳ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ မလဝဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Malawi&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Malawi}}'''&amp;nbsp;– Republic of Malawi
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မလေရှာ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Malaysia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Malaysia}}'''&amp;nbsp;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Malaysia is a [[federation]] of [[States and federal territories of Malaysia|13 states and three federal territories]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မလ်ဒိဝ်သ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ မလ်ဒိဝ်သ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Maldives&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Maldives}}'''&amp;nbsp;– Republic of Maldives
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မာလဳ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ မာလဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Mali&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Mali}}'''&amp;nbsp;– Republic of Mali
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မာလ်တာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ မာလ်တာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Malta&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Malta}}'''&amp;nbsp;– Republic of Malta
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တကအ် မာရှလ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ တကအ်မာရှလ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Marshall Islands&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Marshall Islands}}'''&amp;nbsp;– Republic of the Marshall Islands
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Under [[Compact of Free Association]] with the [[#United States|United States]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မဝ်ရိတေနိယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အေဿလာမ္မေတ် မဝ်ရိတေနိယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Mauritania&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Mauritania}}'''&amp;nbsp;– Islamic Republic of Mauritania
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မဝ်ရိရှေသ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ မဝ်ရိရှေသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Mauritius&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Mauritius}}'''&amp;nbsp;– Republic of Mauritius
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}မဝ်ရိရှေသ် နွံကဵု တကအ် ပကင်ရင်အပိုင်မွဲ မနွံယၟု Rodrigues{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မေက်သဳကဝ်''' - သဟရးမေက်သဳကဝ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Mexico&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Mexico}}'''&amp;nbsp;– United Mexican States
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}မေက်သဳကဝ်ဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုသၞောဝ်ဖေဝ်ဒရေဝ် မနွံကဵု တွဵုရး ၃၁ ကေုာံ ရးနိဂီုမအုပ်ဓုပ်အပိုင် မွဲ။ ဒေသမအုပ်ဓုပ်အပိုင် Rebel Zapatista ဂှ် နွံကဵုအဝဵု ဇကုအပိုင်ရ။ 
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မိခြဝ်နေသဳယျာ''' - ရးနိဂီုဖေဒ္ဒရာ မိခြဝ်နေသဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Micronesia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Federated States of Micronesia|name=Micronesia, Federated States of}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} မပံင်တောဲ ကုကၟိန်ရးနိဂီုပံင်ကောံအမေရိကာန်။ ကၟိန်ရးနိဂီုပံင်ကောံဖေဝ်ဒရေဝ် မိခြဝ်နေသဳယျာဂှ် ဒှ်ရးနိဂီု သၞောတ်ဖေဝ်ဒရေဝ်တုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ရးပန်ရ။
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မောလ်ဒဝ်ဝါ''' - ရးနိဂီုသမ္မတမောလ်ဒဝ်ဝါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Moldova&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Moldova}}'''&amp;nbsp;– Republic of Moldova
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} မောလ်ဒဝ်ဝါဂှ် နွံကဵု ဒေသမအုပ်ဓုပ်အပိုင် ဂဂေဇြဳယျာ (Gagauzia) ကေုာံ the Dniester။ ရးနိဂီုဗေန်ဒါ (တိက်ဟဳန) ဂှ် ဒှ်မပကင်ရင်အပိုင် နကဵု တြာန်သနဳသတြဳယျာ (Transnistria)။
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မဝ်နကဝ်''' - ရးနိဂီုသၟိင် မဝ်နကဝ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Monaco&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Monaco}}'''&amp;nbsp;– Principality of Monaco
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မောန္ဂောလဳယျာ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Mongolia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Mongolia}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မောန္တေနေဂြော'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Montenegro&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Montenegro}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မဝ်ရောက္ကဝ်''' - ရးနိဂီုမရာဇ် မဝ်ရောက္ကဝ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Morocco&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Morocco}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Morocco
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Part of the Moroccan-claimed [[Western Sahara]] is controlled by the partially recognised [[#SADR|Sahrawi Arab Democratic Republic]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မဝ်ဇြာမ်ဗိခ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ မဝ်ဇြာမ်ဗိခ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Mozambique&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Mozambique}}'''&amp;nbsp;– Republic of Mozambique
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗၟာ''' - သဟရးသမ္မတဗၟာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Myanmar&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Myanmar}}'''&amp;nbsp;– Republic of the Union of Myanmar{{efn|The country's official name of Myanmar, adopted in 1989, has been mixed and controversial, with the former name Burma still being used in many cases. See [[Names of Myanmar]].}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}[[Wa State]] is a de facto autonomous state within Myanmar. The United Nations has not recognized the {{lang|la|de facto}} ruling government of Myanmar, the [[State Administration Council]].&lt;ref name=&quot;UN_Seats_Denied&quot; /&gt; &lt;!--France has only begun the process of recognizing the NUG by passing a bill in the Senate--&gt;
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Nagorno-Karabakh → [[#Artsakh|See Artsakh listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''နမိဗဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ နမိဗဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Namibia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Namibia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Namibia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''နာဥူရူ''' - ရးနိဂီုသမ္မတနာဥူရူ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Nauru&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Nauru}}'''&amp;nbsp;– Republic of Nauru
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[နဳပဝ်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဖေဒ္ဒရာ ဒဳမဝ်ကရေတ်တေတ် နဳပဝ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Nepal&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Nepal}}'''&amp;nbsp;– Federal Democratic Republic of Nepal
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Nepal is a [[federation]] composed of [[Provinces of Nepal|7 provinces]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''နေတာလာန်''' - ရးနိဂီုမရာဇ် နေတာလာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Netherlands&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kingdom of the Netherlands|name=Netherlands}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of the Netherlands
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}} The [[Kingdom of the Netherlands]] includes four areas with substantial autonomy:

* {{flag|Aruba}}
* {{flag|Curaçao}}
* {{flag|Netherlands}}
* {{flag|Sint Maarten}}

Metropolitan Netherlands, Aruba, Curaçao and Sint Maarten form the four constituent countries of the Kingdom. Three overseas parts of the Netherlands ([[Bonaire]], [[Saba (island)|Saba]] and [[Sint Eustatius]]) are [[Caribbean Netherlands|special municipalities]] of metropolitan Netherlands.{{efn|The designation &quot;Netherlands&quot; can refer either to metropolitan [[Netherlands]] or to the entire [[Kingdom of the Netherlands|Kingdom]] (e.g. in international organizations).}} The Kingdom of the Netherlands as a whole is a member of the EU, but EU law only wholly applies to parts within Europe.
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''နျူဇြဳလာန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;New Zealand&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|New Zealand}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}New Zealand is a [[Commonwealth realm]],{{efn|name=&quot;realm&quot;}} and has one dependent territory and one [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic dependent territory:

* {{flag|Tokelau}}
* ''{{noflag|[[Ross Dependency]]}}''

The [[New Zealand Government]] acts for the entire [[Realm of New Zealand]] in all international contexts, which has responsibilities for (but no rights of control over) two freely [[associated state]]s:

* {{flag|Cook Islands}}
* {{flag|Niue}}

The Cook Islands and Niue have diplomatic relations with {{Numrel|CK|alt2= |}} and {{Numrel|Niue|alt2= |}} UN members respectively.&lt;ref&gt;{{cite web
 |author       = Federal Foreign Office of Germany
 |title        = Beziehungen zu Deutschland
 |publisher    = Government of Germany
 |date         = November 2009
 |url          = http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Cookinseln/Bilateral.html
 |access-date   = 16 July 2010
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20100723070259/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Cookinseln/Bilateral.html
 |archive-date = 23 July 2010
 |url-status   = live
 |df           = dmy-all
}} For more information, see [[Foreign relations of the Cook Islands]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |author=Republic of Nauru Permanent Mission to the United Nations
 |title=Foreign Affairs
 |publisher=United Nations
 |url=http://www.un.int/nauru/foreignaffairs.html
 |access-date=16 July 2010
 |url-status=dead
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141004083335/http://www.un.int/nauru/foreignaffairs.html
 |archive-date=4 October 2014
}}&lt;/ref&gt; They have full treaty-making capacity in the UN,&lt;ref name=&quot;untreaty1&quot;&gt;{{cite web |url=http://untreaty.un.org/cod/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf |title=Article 102, Repertory of Practice of United Nations Organs, Supplement No. 8, Volume VI (1989–1994) |website=untreaty.un.org |access-date=15 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403031600/http://untreaty.un.org/cod/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf |archive-date=3 April 2012 |df=mdy-all |accessdate=10 November 2022 |archivedate=23 July 2004 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040723045746/http://untreaty.un.org/cod/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf }}&lt;/ref&gt; and are members of some [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''နိကရာဂိဝး''' - ရးနိဂီုသမ္မတ နိကရာဂိဝး
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Nicaragua&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Nicaragua}}'''&amp;nbsp;– Republic of Nicaragua
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Nicaragua contains two autonomous regions, [[Región Autónoma del Atlántico Sur|Atlántico Sur]] and [[Región Autónoma del Atlántico Norte|Atlántico Norte]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''နိဂျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ နိဂျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Niger&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Niger}}'''&amp;nbsp;– Republic of the Niger
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''နိဂျေရိယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဖေဒ္ဒရာ နိဂျေရိယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Nigeria&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Nigeria}}'''&amp;nbsp;– Federal Republic of Nigeria
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Nigeria is a [[federation]] of [[States of Nigeria|36 states and one federal territory]].
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Niue → [[#Niue|See Niue listing]]''
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''North Korea → [[#Korea North|See Korea, North listing]]''
|-
|'''မာသဳဒေါနဳယျာ သၟဝ်ကျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ မာသဳဒေါနဳယျာ သၟဝ်ကျာ 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;North Macedonia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|North Macedonia}}'''&amp;nbsp;– Republic of North Macedonia{{efn|Formerly known constitutionally as the &quot;Republic of Macedonia&quot; from 1991 to 2019 and under the international designation of &quot;the former Yugoslav Republic of Macedonia&quot; (FYROM) from 1993 to 2019 due to the [[Macedonia naming dispute]] with [[Greece]]. Following the [[Prespa agreement]] going into effect in February 2019, the country was renamed &quot;North Macedonia&quot;.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Northern Cyprus → [[#Northern Cyprus|See Northern Cyprus listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[နဝ်ဝေ]]''' - ရးနိဂီုမရာဇ် နဝ်ဝေ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Norway&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Norway}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Norway
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Norway has two [[Unincorporated area|unincorporated areas]] in Europe:

* {{noflag|[[Svalbard]]}} is an integral part of Norway, but has a special status due to the [[Svalbard Treaty]].
* {{noflag|[[Jan Mayen]]}} is an uninhabited island that is an integral part of Norway, although unincorporated.

Norway has one [[Dependencies of Norway|dependent territory]] and two [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic dependent territories in the [[Southern Hemisphere]]:

* {{noflag|[[Bouvet Island]]}}
* ''{{noflag|[[Peter I Island]]}}''
* ''{{noflag|[[Queen Maud Land]]}}''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အဝ်မာန်''' - ရးနိဂီုသၟိင် အဝ်မာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Oman&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Oman}}'''&amp;nbsp;– Sultanate of Oman
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ပါကိသတာန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အေဿလာမ္မေတ် ပါကိသတာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Pakistan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Pakistan}}'''&amp;nbsp;– Islamic Republic of Pakistan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Pakistan is a [[federation]] of [[Subdivisions of Pakistan|four provinces and one capital territory]]. Pakistan exercises control over certain portions of [[Kashmir]], but has not officially annexed any of it,&lt;ref&gt;Constitution of Pakistan, Art. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news
 |author       = Aslam, Tasnim
 |title        = Pakistan Does Not Claim Kashmir As An Integral Part...
 |url          = http://www.outlookindia.com/article.aspx?233374
 |newspaper    = Outlook India
 |publisher    = The Outlook Group
 |date         = 11 December 2006
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20111213213928/http://www.outlookindia.com/article.aspx?233374
 |archive-date = 13 December 2011
 |url-status   = live
 |df           = dmy-all
 |access-date  = 27 February 2011
}}&lt;/ref&gt; instead regarding it as a disputed territory.&lt;ref&gt;{{Cite book
 | last = Williams
 | first = Kristen P.
 | title = Despite nationalist conflicts: theory and practice of maintaining world peace
 | publisher = Greenwood Publishing Group
 | year = 2001
 | pages = 154–155
 | url = https://books.google.com/books?id=OYmurpH3ahsC
 | isbn = 978-0-275-96934-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book
 | last = Pruthi
 | first = R.K.
 | title = An Encyclopaedic Survey Of Global Terrorism In 21St Century
 | publisher = Anmol Publications Pvt. Ltd.
 | year = 2001
 | pages = 120–121
 | url = https://books.google.com/books?id=C3yDkKDbZ3YC
 | isbn = 978-81-261-1091-9}}&lt;/ref&gt; The portions that it controls are divided into two territories, administered separately from Pakistan proper:

* {{flag|Azad Kashmir}}
* {{flag|Gilgit-Baltistan}}

Azad Kashmir describes itself as a &quot;self-governing state under Pakistani control&quot;, while Gilgit-Baltistan is described in its governance order as a group of &quot;areas&quot; with self-government.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://home.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=72&amp;catid=14 |title=Azad Kashmir Day |access-date=2014-07-28 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812174212/http://home.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=72&amp;catid=14 |archive-date=12 August 2014 |df=dmy-all |accessdate=2022-11-10 |archivedate=2014-08-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140812174212/http://home.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=72&amp;catid=14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gbtribune.files.wordpress.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://gbtribune.files.wordpress.com/2012/09/self-governance-order-2009.pdf |title=To Be Published In The Next Issue Of The |access-date=28 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905063539/http://gbtribune.files.wordpress.com/2012/09/self-governance-order-2009.pdf |archive-date=5 September 2014 |url-status=live |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AJ&amp;KHistory&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ajk.gov.pk/history.php|title=AJ&amp;K History|access-date=6 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180106174235/http://www.ajk.gov.pk/history.php|archive-date=6 January 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; These territories are not usually regarded as sovereign, as they do not fulfil the criteria set out by the declarative theory of statehood (for example, their current laws do not allow them to engage independently in relations with other states). Several state functions of these territories (such as foreign affairs and defence) are performed by Pakistan.&lt;ref name=&quot;gbtribune.files.wordpress.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=z-aRAwAAQBAJ&amp;q=azad+kashmir+gilgit+baltistan&amp;pg=PA1100|title=Political Handbook of the World 2014|access-date=5 October 2014|isbn=9781483333281|last1=Lansford|first1=Tom|date=2014-04-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ajkassembly.gok.pk/AJK_Interim_Constitution_Act_1974.pdf# |title=The Azad Jammu And Kashmir Interim Constitution Act, 1974 |format=PDF |access-date=28 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013171853/http://www.ajkassembly.gok.pk/AJK_Interim_Constitution_Act_1974.pdf |archive-date=13 October 2013 |url-status=dead |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပဠဴ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ပဠဴ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Palau&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Palau}}'''&amp;nbsp;– Republic of Palau
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Under [[Compact of Free Association]] with the [[#United States|United States]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ပါလေဿတာင်''' - ရးနိဂီုပါလေဿတာင်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Palestine&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Palestine}}'''&amp;nbsp;– State of Palestine
| style=&quot;background:#ddf;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; [[United Nations General Assembly observers#Present non-member observers|UN General Assembly observer state]]; member of two [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]]&lt;!-- {{cn|date=April 2021}} -- it appears that the convention on this page is to keep details and citations to the last column, which is where the details and citations for this claim can be found --&gt;
| style=&quot;background:#fcc;&quot; | [[International recognition of the State of Palestine|Partially unrecognised]].
{{extent}}The State of Palestine, declared in 1988, is not recognised as a state by Israel but has received diplomatic recognition from {{Numrec|Palestine}} states.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Palestine Liberation Organization|title=Road For Palestinian Statehood: Recognition and Admission|url=http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=5|publisher=Negotiations Affairs Department|access-date=28 July 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110818214013/http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=5|archive-date=18 August 2011|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; The proclaimed state has no agreed territorial borders, or effective control over much of the territory that it proclaimed.&lt;ref&gt;See the following on statehood criteria:
* {{cite web|author=Mendes, Errol|title=Statehood and Palestine for the purposes of Article 12 (3) of the ICC Statute|url=http://uclalawforum.com/media/background/gaza/2010-03-30_Mendes-Memo.pdf|pages=28, 33|date=30 March 2010|access-date=17 April 2011|postscript=:|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831190057/http://uclalawforum.com/media/background/gaza/2010-03-30_Mendes-Memo.pdf|archive-date=31 August 2011|url-status=live|df=dmy-all}} &quot;...the Palestinian State also meets the traditional criteria under the Montevideo Convention...&quot;; &quot;...the fact that a majority of states have recognised Palestine as a State should easily fulfil the requisite state practice&quot;.
* {{cite journal|author=McKinney, Kathryn M.|title=The Legal Effects of the Israeli-PLO Declaration ofPrinciples: Steps Toward Statehood for Palestine|url=http://lawpublications.seattleu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1438&amp;context=sulr&amp;sei-redir=1#search=%22palestine+%22constitutive+theory%22+statehood%22|journal=Seattle University Law Review|volume=18|issue=93|year=1994|page=97|publisher=Seattle University|access-date=17 April 2011|postscript=:|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722063030/http://lawpublications.seattleu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1438&amp;context=sulr&amp;sei-redir=1#search=%22palestine+%22constitutive+theory%22+statehood%22|archive-date=22 July 2011|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722063030/http://lawpublications.seattleu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1438&amp;context=sulr&amp;sei-redir=1#search=%22palestine+%22constitutive+theory%22+statehood%22 |date=22 July 2011 }} &quot;It is possible, however, to argue for Palestinian statehood based on the constitutive theory&quot;.
* {{cite journal|author=McDonald, Avril|title=Operation Cast Lead: Drawing the Battle Lines of the Legal Dispute|url=https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&amp;crawlid=1&amp;doctype=cite&amp;docid=16+Hum.+Rts.+Br.+25&amp;srctype=smi&amp;srcid=3B15&amp;key=74ccae52ba220673512e7784449388f0|journal=Human Rights Brief|volume=25|date=Spring 2009|publisher=Washington College of Law, Center for Human Rights and Humanitarian Law|access-date=17 April 2011|postscript=:|archive-url=https://web.archive.org/web/20120329201731/https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&amp;crawlid=1&amp;doctype=cite&amp;docid=16+Hum.+Rts.+Br.+25&amp;srctype=smi&amp;srcid=3B15&amp;key=74ccae52ba220673512e7784449388f0|archive-date=29 March 2012|url-status=live|df=dmy-all}} &quot;Whether one applies the criteria of statehood set out in the Montevideo Convention or the more widely accepted constitutive theory of statehood, Palestine might be considered a state.&quot;&lt;/ref&gt; The [[Palestinian National Authority]] is an interim administrative body formed as a result of the [[Oslo Accords]] that exercises limited autonomous jurisdiction within the [[Palestinian territories]]. In foreign relations, Palestine is represented by the [[Palestine Liberation Organization]].&lt;ref name=&quot;unnms&quot;/&gt; The State of Palestine is a member state of UNESCO,&lt;ref&gt;{{cite web|author=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|title=Arab States: Palestine|url=http://www.unesco.org/new/en/unesco/worldwide/arab-states/palestine/|publisher=United Nations|access-date=3 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104131813/http://www.unesco.org/new/en/unesco/worldwide/arab-states/palestine/|archive-date=4 January 2012|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; UNIDO and other international organizations.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Palestinians: Background and U.S. Relations|url=https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL34074.pdf|pages=40–41|date=18 March 2021|accessdate=10 November 2022|archivedate=13 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210513163558/https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL34074.pdf}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ပဏမာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတပဏမာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Panama&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Panama}}'''&amp;nbsp;– Republic of Panama
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ပါပွာ နျူဂေနဳ''' - ရးနိဂီုသၠးပွး ပါပွာ နျူဂေနဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Papua New Guinea&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Papua New Guinea}}'''&amp;nbsp;– Independent State of Papua New Guinea
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Papua New Guinea is a [[Commonwealth realm]]{{efn|name=&quot;realm&quot;}} with one autonomous region, [[Autonomous Region of Bougainville|Bougainville]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ပါရဂွာဲ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ပါရဂွာဲ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Paraguay&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Paraguay}}'''&amp;nbsp;– Republic of Paraguay
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပေရူ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ပေရူ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Peru&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Peru}}'''&amp;nbsp;– Republic of Peru
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဖိလိပ္ပိန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဖိလိပ္ပိန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Philippines&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Philippines}}'''&amp;nbsp;– Republic of the Philippines
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}The Philippines contains one autonomous region, [[Bangsamoro]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပဝ်လာန်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ပဝ်လာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Poland&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Poland}}'''&amp;nbsp;– Republic of Poland
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပဝ်တူဂြဳ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ပဝ်တူဂြဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Portugal&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Portugal}}'''&amp;nbsp;– Portuguese Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}} Portugal contains two autonomous regions, [[Azores|the Azores]] and [[Madeira]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Pridnestrovie → [[#Transnistria|See Transnistria listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ကွာတာ''' - ရးနိဂီုကွာတာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Qatar&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Qatar}}'''&amp;nbsp;– State of Qatar
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Republic of Korea → [[#Korea South|See Korea, South listing]]''
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Republic of the Congo → [[#Congo, Republic of the|See Congo, Republic of the listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ရဝ်မာန္နဳယျာ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Romania&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Romania}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ရုရှာ]]''' - သဟရး ဖေဒ္ဒရာ ရုရှာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Russia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Russia}}'''&amp;nbsp;– Russian Federation
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Russia is a [[federation]] of 83&amp;nbsp; internationally recognised [[federal subjects of Russia|federal subjects]] (republics, oblasts, krais, autonomous okrugs, federal cities, and an autonomous oblast). Several of the federal subjects are ethnic republics.{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ရွာန်ဒါ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ရွာန်ဒါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Rwanda&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Rwanda}}'''&amp;nbsp;– Republic of Rwanda
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Sahrawi Arab Democratic Republic → [[#SADR|See Sahrawi Arab Democratic Republic listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သင်ခိတ် ကု နေဝိသ်''' - သဟရးဖေဒ္ဒရာ သင်ခြိသ္သတဝ်ဖါ ကု နေဝိသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Saint Kitts and Nevis&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Saint Kitts and Nevis}}'''&amp;nbsp;– Federation of Saint Christopher and Nevis
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Saint Kitts and Nevis is a [[Commonwealth realm]]{{efn|name=&quot;realm&quot;}} and is a [[federation]]{{efn|name=&quot;federal&quot;}} of two islands, [[St. Kitts]] and [[Nevis]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သင်လူသဳယျာ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Saint Lucia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Saint Lucia}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Saint Lucia is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သင်ဝိန်သေန် ကု ဂြေန်နဒိန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Saint Vincent and the Grenadines&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Saint Vincent and the Grenadines}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Saint Vincent and the Grenadines is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သမဝ်ဝး''' - ရးနိဂီုဗၠးၜး သမဝ်ဝး
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Samoa&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Samoa}}'''&amp;nbsp;– Independent State of Samoa
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သင်မာရိနဝ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သင်မာရိနဝ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;San Marino&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|San Marino}}'''&amp;nbsp;– Republic of San Marino
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သဴတဝ်မေ ကု ပြိန်သဳပေ''' - ရးနိဂီုသမ္မတဒဳမဝ်ကရေတ္တေတ် သဴတဝ်မေ ကု ပြိန်သဳပေ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;São Tomé and Príncipe&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|São Tomé and Príncipe}}'''&amp;nbsp;– Democratic Republic of São Tomé and Príncipe
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}São Tomé and Príncipe contains one autonomous province, [[Príncipe]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သဴဒဳ အရေဗဳယျာ''' - ရးနိဂီုမရာဇ် သဴဒဳ အရေဗဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Saudi Arabia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Saudi Arabia}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Saudi Arabia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
&lt;!--Sealand is not a sovereign state according to the definition in the introduction of this article and should not be included--&gt;
&lt;!--Scotland is not a sovereign state according to the definition in the introduction of this article and should not be included--&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သေန္နေဂလ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သေန္နေဂလ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Senegal&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Senegal}}'''&amp;nbsp;– Republic of Senegal
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သေရ်ဗဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သေရ်ဗဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Serbia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Serbia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Serbia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Serbia contains two autonomous regions, [[Vojvodina]] and [[Kosovo and Metohija]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}} The latter is under the de facto control of [[#Kosovo|Kosovo]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သေရှေလ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သေရှေလ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Seychelles&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Seychelles}}'''&amp;nbsp;– Republic of Seychelles
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သဳရာလေယောန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သဳရာလေယောန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Sierra Leone&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Sierra Leone}}'''&amp;nbsp;– Republic of Sierra Leone
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သိင်္ဂပူရ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သိင်္ဂပူရ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Singapore&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Singapore}}'''&amp;nbsp;– Republic of Singapore
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သၠဝ်ဝါကဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သၠဝ်ဝက်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Slovakia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Slovakia}}'''&amp;nbsp;– Slovak Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သၠဝ်ဝေနဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သၠဝ်ဝေနဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Slovenia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Slovenia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Slovenia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တကအ်သဝ်လဝ်မောန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Solomon Islands&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Solomon Islands}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Solomon Islands is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သဝ်မာလဳယျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဖေဒ္ဒရာ သဝ်မာလဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Somalia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Somalia}}'''&amp;nbsp;– Federal Republic of Somalia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Somalia is a federation of [[states and regions of Somalia|six states]]. Two, [[Puntland]] and [[Galmudug]], have self-declared autonomy, while one, [[#Somaliland|Somaliland]], is de facto independent.
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Somaliland → [[#Somaliland|See Somaliland listing]]''
|-
|'''အဖရိကသၠုင်ကျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အဖရိကသၠုင်ကျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;South Africa&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|South Africa}}'''&amp;nbsp;– Republic of South Africa
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''South Korea → [[#Korea South|See Korea, South listing]]''
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''South Ossetia → [[#South Ossetia|See South Ossetia listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သုဒါန်သၠုင်ကျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သုဒါန်သၠုင်ကျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;South Sudan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|South Sudan}}'''&amp;nbsp;– Republic of South Sudan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}South Sudan is a [[federation]] of [[States of South Sudan|10 states and three administrative areas]].

* The [[Abyei|Abyei Area]] is a zone with &quot;special administrative status&quot; established by the [[Comprehensive Peace Agreement]] in 2005. It is ''de jure'' a condominium of South Sudan and Sudan, but de facto administered by two competing administrations and the United Nations.&lt;ref name=UNISFA2017&gt;{{cite web|url=https://unisfa.unmissions.org/statement-unisfa-recent-spate-attacks-abyei|title=Statement from UNISFA on the recent spate of attacks in Abyei|website=UNmissions.org|date=18 October 2017|access-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180213022254/https://unisfa.unmissions.org/statement-unisfa-recent-spate-attacks-abyei|archive-date=13 February 2018|url-status=live|df=dmy-all|accessdate=10 November 2022|archivedate=13 February 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180213022254/https://unisfa.unmissions.org/statement-unisfa-recent-spate-attacks-abyei}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=AbyeiName&gt;{{cite web|url=http://www.gurtong.net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/articleId/17103/Abyei-Administration-Area-Changes-Name.aspx|title=Abyei Administration Area Changes Name|website=Gurtong.net|date=29 July 2015|access-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180213022037/http://www.gurtong.net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/articleId/17103/Abyei-Administration-Area-Changes-Name.aspx|archive-date=13 February 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သပိန်]]''' - ရးနိဂီုဨကရာဇ် သပိန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Spain&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Spain}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Spain
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}} Spain is divided into [[Autonomous communities of Spain|17 autonomous communities and two special autonomous cities]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}{{efn|name=&quot;Plazas&quot;|Spain holds several small overseas territories scattered along the Mediterranean coast bordering [[Morocco]], known as the [[plazas de soberanía]].}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သဳရိလင်္ကာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတသဵုရှေလ္လေတ်ဒဳမဝ်ကရေတ္တေတ် သဳရိလင်္ကာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Sri Lanka&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Sri Lanka}}'''&amp;nbsp;– Democratic Socialist Republic of Sri Lanka{{efn|Formerly known as [[Dominion of Ceylon|Ceylon]] until 1972.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သုဒါန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သုဒါန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Sudan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Sudan}}'''&amp;nbsp;– Republic of the Sudan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Sudan is a [[federation]] of [[States of Sudan|18 states]].

* The [[Abyei|Abyei Area]] is a zone with &quot;special administrative status&quot; established by the [[Comprehensive Peace Agreement]] in 2005. It is ''de jure'' a condominium of South Sudan and Sudan, but de facto administered by two competing administrations and the United Nations.&lt;ref name=UNISFA2017/&gt;&lt;ref name=AbyeiName/&gt;
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Sudan, South → [[#South Sudan|See South Sudan listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သုရိနာမ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သုရိနာမ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Suriname&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Suriname}}'''&amp;nbsp;– Republic of Suriname
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Swaziland → [[#Eswatini|See Eswatini listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သွေဒ္ဒေန်''' - ရးနိဂီုမရာဇ် သွေဒ္ဒေန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Sweden&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Sweden}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Sweden
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သွိတ်သာလာန်''' - ရးနိဂီုကောန်ဖေဒါရိတ်ရှေန် သွိတ်သလာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Switzerland&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Switzerland}}'''&amp;nbsp;– Swiss Confederation
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Switzerland is a [[federation]] of [[Cantons of Switzerland|26 cantons]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သဳရိယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အာရာပ်သဳရိယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Syria&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Syria}}'''&amp;nbsp;– Syrian Arab Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}The [[National Coalition for Syrian Revolutionary and Opposition Forces|Syrian National Coalition]], which is [[International recognition of the Syrian National Coalition|recognised]] as the legitimate representative of the Syrian people by 20 UN members, has established an [[Syrian Interim Government|interim government]] to rule rebel controlled territory during the [[Syrian civil war]].
Syria has one self-declared autonomous region: [[Autonomous Administration of North and East Syria|Rojava]].
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Taiwan (Republic of China) → [[#Taiwan|See Taiwan listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တာဇိကိသတာန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ တာဇိကိသတာန် 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Tajikistan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Tajikistan}}'''&amp;nbsp;– Republic of Tajikistan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Tajikistan contains one autonomous region, [[Gorno-Badakhshan Autonomous Province]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တာန်သာနဳယျာ''' - သဟရး တာန်သာနဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Tanzania&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Tanzania}}'''&amp;nbsp;– United Republic of Tanzania
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Tanzania contains one autonomous region, [[Zanzibar]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သေံ]]''' - ရးနိဂီုမရာဇ် သေံ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Thailand&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Thailand}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Thailand
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''The Bahamas → [[#Bahamas|See Bahamas, The listing]]''
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''The Gambia → [[#Gambia|See Gambia, The listing]]''
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Timor-Leste → [[#East Timor|See East Timor listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တဝ်ဂေါ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ တဝ်ဂေါလေသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Togo&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Togo}}'''&amp;nbsp;– Togolese Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တံင်ဂါ''' - ရးနိဂီုမရာဇ် တံင်ဂါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Tonga&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Tonga}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Tonga
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Transnistria → [[#Transnistria|See Transnistria listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တြိနိဒါဒ် ကု တဝ်ဗဂေါ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ တြိနိဒါဒ် ကဵု တဝ်ဗဂေါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Trinidad and Tobago&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Trinidad and Tobago}}'''&amp;nbsp;– Republic of Trinidad and Tobago
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Trinidad and Tobago contains one autonomous region, [[Tobago]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တူနဳသဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ တူနဳသဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Tunisia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Tunisia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Tunisia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[တူရကဳ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ တူရကဳယေ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Turkey&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Turkey}}'''&amp;nbsp;– Republic of Türkiye{{efn|The government of Turkey uses &quot;Türkiye&quot; as the official English name of the country.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ထက်မေန္နဳသတာန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Turkmenistan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Turkmenistan}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တူဝလူ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Tuvalu&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Tuvalu}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Tuvalu is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဥူဂါန္ဒာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ယူဂါန္ဒာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Uganda&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Uganda}}'''&amp;nbsp;– Republic of Uganda
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ယူကြိန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Ukraine&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Ukraine}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Ukraine contains one autonomous region, the [[Autonomous Republic of Crimea]],{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}} which is under the control of [[#Russia|Russia]]. Five other areas of Ukraine are under full or partial Russian control, including [[Donetsk Oblast|Donetsk]], [[Kherson Oblast|Kherson]], [[Luhansk Oblast|Luhansk]], [[Sevastopol]], and [[Zaporizhzhia Oblast|Zaporizhzhia]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အဳမိရာသ်''' - သဟရး အာရာပ် အဳမိရာသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;United Arab Emirates&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|United Arab Emirates}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}The United Arab Emirates is a [[federation]] of [[Emirates of the United Arab Emirates|seven emirates]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သဟရးမရာဇ်''' - သဟရး မရာဇ် ဂရိတ်ဗြိတိန် ကု အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;United Kingdom&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|United Kingdom}}'''&amp;nbsp;– United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}The United Kingdom is a [[Commonwealth realm]]{{efn|name=&quot;realm&quot;||group=}} consisting of [[countries of the United Kingdom|four constituent countries]]; [[England]], [[Northern Ireland]], [[Scotland]], and [[Wales]]. The United Kingdom has the following 13 [[British Overseas Territories|overseas territories]] and one [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic dependent territory:

* {{noflag|[[Akrotiri and Dhekelia]]}}
* {{flag|Anguilla}}
* {{flag|Bermuda}}
* {{flag|British Indian Ocean Territory}}
* {{flag|British Virgin Islands}}
* {{flag|Cayman Islands}}
* {{flag|Falkland Islands}}
* {{flag|Gibraltar}}
* {{flag|Montserrat}}
* {{flag|Pitcairn Islands}}
* {{noflag|[[Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]]}}
* {{flag|South Georgia and the South Sandwich Islands}}
* {{flag|Turks and Caicos Islands}}
* ''{{flag|British Antarctic Territory}}''

The [[The Crown|British monarch]] also has direct sovereignty over three self-governing [[Crown Dependencies]]:

* {{flag|Bailiwick of Guernsey|name=Guernsey}}
* {{flag|Isle of Man}}
* {{flag|Jersey}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သဟရး (အမေရိကာန်)''' - သဟရး အမေရိကာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;United States&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|United States}}'''&amp;nbsp;– United States of America
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}The United States is a [[federation]] of [[Political divisions of the United States#States and their subdivisions|50 states]], one [[Washington, D.C.|federal district]], and one [[Palmyra Atoll|incorporated territory]]. Additionally, the [[Federal government of the United States]] has sovereignty over 13 [[unincorporated territories]]. Of these territories, the following five are inhabited possessions:

* {{flag|American Samoa}}
* {{flag|Guam}}
* {{flag|Northern Mariana Islands}}
* {{flag|Puerto Rico}}
* {{flag|U.S. Virgin Islands}}

It also has sovereignty over several uninhabited territories:

* [[Baker Island]]
* [[Howland Island]]
* [[Jarvis Island]]
* [[Johnston Atoll]]
* [[Kingman Reef]]
* [[Midway Atoll]]
* [[Navassa Island]]
* [[Wake Island]]

It also disputes sovereignty over the following two territories:

* ''[[Bajo Nuevo Bank]]''
* ''[[Serranilla Bank]]''

Three sovereign states have become [[associated state]]s of the United States under the [[Compact of Free Association]]:

* {{flag|Marshall Islands}} – Republic of the Marshall Islands
* {{flag|Federated States of Micronesia|name=Micronesia}} – Federated States of Micronesia
* {{flag|Palau}} – Republic of Palau
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ယူရုကွာဲ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ယူရုကွာဲ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Uruguay&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Uruguay}}'''&amp;nbsp;– Oriental Republic of Uruguay
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဥဇဗေက္ကိသတာန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဥဇဗေက္ကိသတာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Uzbekistan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Uzbekistan}}'''&amp;nbsp;– Republic of Uzbekistan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Uzbekistan contains one autonomous region, [[Karakalpakstan]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဝါနုအာတူ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဝါနုအာတူ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Vanuatu&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Vanuatu}}'''&amp;nbsp;– Republic of Vanuatu
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဝါတိကာန်''' - နာဂရပူရ် ဝါတိကာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Vatican City&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Vatican City}}'''&amp;nbsp;– Vatican City State
| style=&quot;background:#ddf;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; [[United Nations General Assembly observers#Present non-member observers|UN General Assembly observer state]] under the designation of &quot;[[Holy See]]&quot;; member of three [[list of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Administered by the [[Holy See]], a sovereign entity with diplomatic relations to {{Numrec|Holy See|N=3||states}}. This figure consists of {{Numrec|Holy See|link=N}} ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs, the Cook Islands, the Republic of China (Taiwan), and the State of Palestine.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.vatican.va/roman_curia/secretariat_state/documents/rc_seg-st_20010123_holy-see-relations_en.html|title=Bilateral relations of the Holy See|publisher=Holy See website|access-date=5 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140709142833/https://www.vatican.va/roman_curia/secretariat_state/documents/rc_seg-st_20010123_holy-see-relations_en.html|archive-date=9 July 2014|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; In addition, the European Union and the Sovereign Military Order of Malta maintain diplomatic relations with the Holy See. The Holy See is a member of three [[list of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]] ([[International Telecommunication Union|ITU]], [[Universal Postal Union|UPU]], and [[World Intellectual Property Organization|WIPO]]) and the [[International Atomic Energy Agency|IAEA]], as well as being a permanent observer of the UN (in the category of &quot;Non-member State&quot;)&lt;ref name=&quot;unnms&quot;&gt;{{cite web|title=Non-member States and Entities |url=https://www.un.org/en/members/nonmembers.shtml |publisher=United Nations |access-date=30 August 2010 |date=29 February 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509204646/http://www.un.org/en/members/nonmembers.shtml |archive-date=9 May 2009 }}&lt;/ref&gt; and [[Foreign relations of the Holy See#Participation in international organizations|multiple other UN System organizations]]. The Vatican City is governed by officials appointed by the [[Pope]], who is the Bishop of the Diocese of Rome and ''[[ex officio member|ex officio]]'' sovereign of Vatican City.
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဝေနေဇြူလာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဗဝ်လဳဝါရဳယာန် ဝေနေဇြူလာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Venezuela&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Venezuela}}'''&amp;nbsp;– Bolivarian Republic of Venezuela
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Venezuela is a [[federation]] of [[States of Venezuela|23 states]], [[Administrative divisions of Venezuela|one capital district, and federal dependencies]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဝဳယေတ်နာမ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတသဵုရှေလ္လေတ် ဝဳယေတ်နာမ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Vietnam&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Vietnam}}'''&amp;nbsp;– Socialist Republic of Vietnam
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Western Sahara → [[#SADR|See Sahrawi Arab Democratic Republic listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ယေမေန်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ယေမေန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Yemen&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Yemen}}'''&amp;nbsp;– Republic of Yemen
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဇြာမ္ဗဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဇြာမ္ဗဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Zambia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Zambia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Zambia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဇြိမ္ဗာဗွေ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဇြိမ္ဗာဗွေ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Zimbabwe&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Zimbabwe}}'''&amp;nbsp;– Republic of Zimbabwe
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|- style=&quot;background:Lightgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;↑ [[Member states of the United Nations|ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs]] and [[United Nations General Assembly observers#Present non-member observers|General Assembly observer states]] ↑
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A ZZZ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;
|
|- style=&quot;background:Darkgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;AB&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;B&lt;/span&gt;
|
|- style=&quot;background:Lightgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;↓ Other states ↓
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D AAA&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;
|{{Anchor|Other states}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အာဗ်ခါဇြဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အာဗ်ခါဇြဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Abkhazia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Abkhazia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Abkhazia
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|GEORGIA}}
{{extent}}[[International recognition of Abkhazia and South Ossetia|Recognised by]] Russia, Nauru, Nicaragua, Syria, Venezuela, Artsakh, South Ossetia and Transnistria.&lt;ref name=ASOTREC&gt;{{cite web|url=http://www.newsru.com/russia/17nov2006/aup.html|date=17 November 2006|access-date=5 June 2011|script-title=ru:Абхазия, Южная Осетия и Приднестровье признали независимость друг друга и призвали всех к этому же|publisher=newsru.com|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20090416050525/http://www.newsru.com/russia/17nov2006/aup.html|archive-date=16 April 2009|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Claimed in whole by [[#Georgia|Georgia]] as the [[Government of the Autonomous Republic of Abkhazia|Autonomous Republic of Abkhazia]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အာတ်သး''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အာတ်သး
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Artsakh&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Republic of Artsakh|name=Artsakh}}'''&amp;nbsp;– Republic of Artsakh{{efn|Formerly known as the Nagorno-Karabakh Republic, its official name from 1991 to 2017}}
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|AZERBAIJAN}}
{{extent}}A de facto independent state,&lt;ref name=montevideo/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Krüger, Heiko|title=The Nagorno-Karabakh Conflict: A Legal Analysis|url=https://books.google.com/books?id=7JDCQu-Us8sC&amp;pg=PA55|page=55|publisher=Springer|year=2010|isbn=978-3-642-11787-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|author=Nikoghosyan, Hovhannes|title=Kosovo ruling implications for Armenia and Azerbaijan|url=http://www.huliq.com/1/803-kosovo-ruling-implications-armenia-and-azerbaijan|newspaper=HULIQ.com|publisher=Hareyan Publishing, LLC|date=August 2010|access-date=17 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111123044441/http://www.huliq.com/1/803-kosovo-ruling-implications-armenia-and-azerbaijan|archive-date=23 November 2011|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; [[Foreign relations of Artsakh|recognised only by]] [[Abkhazia]],&lt;ref name=&quot;NKRrecognition&quot;&gt;[http://ararat-online.ru/news/984-2025-vice-spiker-parlamenta-abxazii-vybory-v-nkr-sootvetstvuyut-vsem-mezhdunarodnym-standartam.html Вице-спикер парламента Абхазии: Выборы в НКР соответствуют всем международным стандартам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811164310/http://ararat-online.ru/news/984-2025-vice-spiker-parlamenta-abxazii-vybory-v-nkr-sootvetstvuyut-vsem-mezhdunarodnym-standartam.html |date=11 August 2011 }}: &quot;Абхазия, Южная Осетия, НКР и Приднестровье уже давно признали независимость друг друга и очень тесно сотрудничают между собой&quot;, – сказал вице-спикер парламента Абхазии. ... &quot;...Абхазия признала независимость Нагорно-Карабахской Республики...&quot; – сказал он.&quot;&lt;/ref&gt; [[South Ossetia]]&lt;ref name=&quot;NKRrecognition&quot;/&gt; and [[Transnistria]].&lt;ref name=&quot;NKRrecognition&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;transgovt&quot;&gt;{{cite web |url=http://pridnestrovie.net/foreignpolicy_full.html |title=In detail: The foreign policy of Pridnestrovie |publisher=Pridnestrovie |date=26 May 2010 |access-date=29 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511144044/http://pridnestrovie.net/foreignpolicy_full.html |archive-date=11 May 2008 |accessdate=10 November 2022 |archivedate=11 May 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080511144044/http://pridnestrovie.net/foreignpolicy_full.html }}&lt;/ref&gt; Claimed in whole by [[#Azerbaijan|Azerbaijan]].&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/3658938.stm Regions and territories: Nagorno-Karabakh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070823113424/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/3658938.stm |date=23 August 2007 }} (17 January 2006). BBC News. Retrieved 17 January 2006.&lt;/ref&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တကအ်ခေါက်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Cook Islands&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Cook Islands}}'''
| style=&quot;background:#e2efda;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; Member of eight [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(See [[Political status of the Cook Islands and Niue|political status]])&lt;/small&gt;
{{extent}}A state in [[associated state|free association]] with [[#New Zealand|New Zealand]], {{Numrel|CK|alt2=the Cook Islands maintains |diplomatic relations with|other states|O=Y}}. The Cook Islands is a member of [[list of specialized agencies of the United Nations|multiple UN agencies]] with full treaty making capacity.&lt;ref name=&quot;untreaty1&quot;/&gt; It shares a [[Monarchy of New Zealand|head of state]] with New Zealand as well as having [[New Zealand nationality law|shared citizenship]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကဝ်သဝ်ဗဝ်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ကဝ်သဝ်ဗဝ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Kosovo&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kosovo}}'''&amp;nbsp;– Republic of Kosovo
| style=&quot;background:#e2efda;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; Member of two [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]]
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|SERBIA}}
{{extent}}Pursuant to [[United Nations Security Council Resolution 1244]], Kosovo was placed under the administration of the [[United Nations Interim Administration Mission in Kosovo]] in 1999.&lt;ref&gt;{{cite web|title=United Nations Interim Administration Mission in Kosovo|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/unmik/|website=UN|access-date=8 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141225015010/http://www.un.org/en/peacekeeping/missions/unmik/|archive-date=25 December 2014|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Kosovo [[2008 Kosovo declaration of independence|declared independence in 2008]], and it has {{Numrec|Kosovo|received diplomatic recognition from|ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs}} and the [[Republic of China]], while 18 states have recognized Kosovo only to later withdraw their recognition.&lt;ref&gt;[http://www.mfa.gov.rs/sr/index.php/pres-servis/saopstenja/22340--18-k-sl03032020?lang=lat ''&quot;Sijera Leone je 18. država koja je povukla priznanje tzv. Kosova&quot;'' − http://www.mfa.gov.rs/]&lt;/ref&gt; Serbia continues to maintain its sovereignty claim over Kosovo. Other ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs and non ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs continue to recognise Serbian sovereignty or have taken no position on the question. Kosovo is a member of the [[International Monetary Fund]] and the [[World Bank Group]]. The Republic of Kosovo has de facto control over most of the territory, with limited control in [[North Kosovo]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''နဳဝေ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Niue&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Niue}}'''
| style=&quot;background:#e2efda;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; Member of five [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(See [[Political status of the Cook Islands and Niue|political status]])&lt;/small&gt;
{{extent}}A state in [[associated state|free association]] with [[#New Zealand|New Zealand]], {{Numrel|Niue|alt2=Niue maintains |diplomatic relations with|other states|O=Y}}. Niue is a member of [[list of specialized agencies of the United Nations|multiple UN agencies]] with full treaty making capacity.&lt;ref name=&quot;untreaty1&quot;/&gt; It shares a [[Monarchy of New Zealand|head of state]] with New Zealand as well as having [[New Zealand nationality law|shared citizenship]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သဳပြုသ်သၟဝ်ကျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတတူရကဳ သဳပြုသ်သၟဝ်ကျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Northern Cyprus&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Northern Cyprus}}'''&amp;nbsp;– Turkish Republic of Northern Cyprus
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|CYPRUS}}
{{extent}} [[Foreign relations of Northern Cyprus|Recognised only by]] [[#Turkey|Turkey]]. Under the name &quot;Turkish Cypriot State&quot;, it is an observer state of the [[Organisation of Islamic Cooperation]] and the [[Economic Cooperation Organization]]. Northern Cyprus is claimed in whole by the [[#Cyprus|Republic of Cyprus]].&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/ The World Factbook|Cyprus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109202203/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/ |date=2021-01-09 }}  (10 January 2006). Central Intelligence Agency. Retrieved 17 January 2006.&lt;/ref&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ရးနိဂီုသမ္မတ ဒဳမဝ်ကရေတ္တေတ် အာရာပ် သးရဝဳ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;SADR&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Sahrawi Arab Democratic Republic}}'''
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|MOROCCO}}
{{extent}}Recognised at some stage by {{Numrec|Sahrawi Arab Democratic Republic||ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs}}, {{Numrec|Sahrawi Arab Democratic Republic|W=Y|link=N}} of which have since withdrawn or frozen their recognition. It is a founding member of the [[African Union]] and the Asian–African Strategic Partnership formed at the 2005 [[Asian–African Conference]]. The territories under its control, the so-called [[Free Zone (region)|Free Zone]], are claimed in whole by [[#Morocco|Morocco]] as part of its [[Southern Provinces]]. In turn, the Sahrawi Arab Democratic Republic claims the part of [[Western Sahara]] to the west of the [[Moroccan Western Sahara Wall|Moroccan Wall]] controlled by Morocco. Its government resides in exile in [[Tindouf]], [[#Algeria|Algeria]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သဝ်မာလဳလာန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သဝ်မာလဳလာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Somaliland&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Somaliland}}'''&amp;nbsp;– Republic of Somaliland
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|SOMALIA}}
{{extent}}A de facto independent state,&lt;ref name=montevideo&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4PwmeRG9QsUC|last1=Ker-Lindsay|first1=James|title=The Foreign Policy of Counter Secession: Preventing the Recognition of Contested States|page=53|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2012|quote=In addition to the four cases of contested statehood described above, there are three other territories that have unilaterally declared independence and are generally regarded as having met the Montevideo criteria for statehood but have not been recognized by any states: Transnistria, Nagorny Karabakh, and Somaliland.|access-date=24 September 2013|df=dmy-all|archive-url=https://web.archive.org/web/20131009041217/http://books.google.com/books?id=4PwmeRG9QsUC|archive-date=9 October 2013|url-status=live|isbn=9780199698394}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=FailureofStates&gt;{{cite journal|url=http://minnjil.org/wp-content/uploads/2010/04/kreuterweb-pdf.pdf|last1=Kreuter|first1=Aaron|title=Self-Determination, Sovereignty, and the Failure of States: Somaliland and the Case for Justified Secession|journal=[[Minnesota Journal of International Law]]|volume=19:2|pages=380–381|publisher=[[University of Minnesota Law School]]|year=2010|quote=Considering each of these factors, Somaliland has a colorable argument that it meets the theoretical requirements of statehood. ... On these bases, Somaliland appears to have a strong claim to statehood.|access-date=24 September 2013|df=dmy-all|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927082111/http://minnjil.org/wp-content/uploads/2010/04/kreuterweb-pdf.pdf|archive-date=27 September 2013|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927082111/http://minnjil.org/wp-content/uploads/2010/04/kreuterweb-pdf.pdf |date=27 September 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=AfricaReport&gt;{{cite journal|url=http://www.operationspaix.net/IMG/pdf/ICG_Somaliland_AU_Leadership_2006-05-23_.pdf|author=International Crisis Group|title=Somaliland: Time for African Union leadership|journal=[[The Africa Report]]|issue=110|pages=10–13|publisher=[[Jeune Afrique|Groupe Jeune Afrique]]|date=23 May 2006|access-date=19 April 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720022321/http://www.operationspaix.net/IMG/pdf/ICG_Somaliland_AU_Leadership_2006-05-23_.pdf|archive-date=20 July 2011|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720022321/http://www.operationspaix.net/IMG/pdf/ICG_Somaliland_AU_Leadership_2006-05-23_.pdf |date=20 July 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=PolSomaliland&gt;{{cite journal|url=http://www.somalilandtimes.net/sl/2009/403/P200.pdf|last1=Mesfin|first1=Berouk|title=The political development of Somaliland and its conflict with Puntland|journal=ISS Paper|issue=200|page=8|publisher=[[Institute for Security Studies]]|date=September 2009|access-date=19 April 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111123043040/http://www.somalilandtimes.net/sl/2009/403/P200.pdf|archive-date=23 November 2011|df=dmy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=StrangeCase&gt;{{cite journal|url=http://yalejournal.org/wp-content/uploads/2011/01/083206arieff.pdf|last1=Arieff|first1=Alexis|title=De Facto Statehood? The Strange Case of Somaliland|journal=[[Yale Journal of International Affairs]]|issue=Spring/Summer 2008|pages=1–79|publisher=International Affairs Council at Yale|access-date=17 April 2011|df=dmy-all|archive-url=https://web.archive.org/web/20111213214545/http://yalejournal.org/wp-content/uploads/2011/01/083206arieff.pdf|archive-date=13 December 2011|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213214545/http://yalejournal.org/wp-content/uploads/2011/01/083206arieff.pdf |date=13 December 2011 }}&lt;/ref&gt; [[Foreign relations of Somaliland|not diplomatically recognised by]] any other state, claimed in whole by the [[#Somalia|Federal Republic of Somalia]].&lt;ref name=&quot;Somalilandprofile&quot;&gt;{{cite web|title=Somaliland profile|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14115069|website=[[BBC News]]|date=14 December 2017|access-date=27 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170423054426/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14115069|archive-date=23 April 2017|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သြသ္သေတဳယျာသၠုင်ကျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သြသ္သေတဳယျာသၠုင်ကျာ - ရးနိဂီုအလာန္နဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;South Ossetia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|South Ossetia}}'''&amp;nbsp;– Republic of South Ossetia–the State of Alania
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|GEORGIA}}
{{extent}}A de facto independent state,&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Jansen, Dinah|title=The Conflict between Self-Determination and Territorial Integrity: the South Ossetian Paradigm|url=https://es.scribd.com/document/31659924/The-Conflict-between-Self-Determination-and-Territorial-Integrity-The-South-Ossetian-Paradigm|journal=Geopolitics Vs. Global Governance: Reinterpreting International Security|pages=222–242|year=2009|publisher=Centre for Foreign Policy Studies, University of Dalhousie|isbn=978-1-896440-61-3|access-date=14 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180819063355/https://es.scribd.com/document/31659924/The-Conflict-between-Self-Determination-and-Territorial-Integrity-The-South-Ossetian-Paradigm|archive-date=19 August 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; [[International recognition of Abkhazia and South Ossetia|recognised by]] Russia, Nicaragua, Nauru, Syria, Venezuela, Abkhazia, Artsakh, and Transnistria. Claimed in whole by [[#Georgia|Georgia]] as the [[Provisional Administration of South Ossetia]].&lt;ref name=&quot;cnnAbSO&quot;&gt;{{Cite news|title=Russia condemned for recognizing rebel regions|url=http://www.cnn.com/2008/WORLD/europe/08/26/russia.vote.georgia/index.html|newspaper=CNN.com|publisher=Cable News Network|date=26 August 2008|access-date=26 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080829045537/http://www.cnn.com/2008/WORLD/europe/08/26/russia.vote.georgia/index.html|archive-date=29 August 2008|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ထာဲဝါန်''' - ရးသမ္မတကြုက် 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Taiwan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Republic of China|name=Taiwan}}'''&amp;nbsp;– Republic of China{{efn|name=&quot;ChinaTaiwan&quot;}}
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership, former membership until 1971
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |[[Foreign relations of Taiwan|Partially unrecognised]]. {{claimedby|PRC}}
{{extent}}A state competing (nominally) for recognition with the [[China|People's Republic of China]] (PRC) as the government of China since 1949. The Republic of China (ROC) controls the island of [[geography of Taiwan|Taiwan]], [[Penghu]], [[Kinmen]], the [[Matsu Islands]], and [[Pratas Island]], as well as [[Taiping Island]] and [[Zhongzhou Reef]] of the [[Spratly Islands]], and has not renounced claims over its annexed territories on the [[Mainland China|mainland]].&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Ma refers to China as ROC territory in magazine interview |work=[[Taipei Times]] |date=8 October 2008 |url=http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2008/10/08/2003425320 |access-date=13 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603213128/http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2008/10/08/2003425320 |archive-date=3 June 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; The ROC is recognised by {{Numrec|Republic of China|asof=E|alt=ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs and the Holy See as of}}, none of which recognise the PRC. Additionally, one UN member ([[Bhutan]]) has [[Foreign relations of Taiwan#Relations with neither the ROC nor the PRC|refrained from recognising]] either the ROC or the PRC.

In addition to these relations, the ROC also maintains unofficial relations&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ey.gov.tw/state/News_Content3.aspx?n=A88B8E342A02AD0A&amp;s=F1B6AD3B065E43D8|script-title=zh:中華民國國情介紹|date=22 March 2017|website=2.16.886.101.20003}}&lt;/ref&gt; with 58 ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs, one [[list of states with limited recognition|self-declared state]] ([[Somaliland]]), three territories ([[Guam]], [[Hong Kong]], and [[Macau]]), and the [[European Union]] via its [[Taipei Economic and Cultural Representative Office|representative offices and consulates]] under the [[One China]] principle. Taiwan has the 31st-largest diplomatic network in the world with 110 offices.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=van der Wees |first1=Gerrit |title=Is Taiwan's International Space Expanding or Contracting? |url=https://thediplomat.com/2021/12/is-taiwans-international-space-expanding-or-contracting/ |website=thediplomat.com |publisher=The Diplomat |access-date=16 December 2021}}&lt;/ref&gt;

The territory of the ROC is claimed in whole by the PRC.{{efn|name=&quot;TAI2&quot;}} The ROC [[Foreign relations of Taiwan#Relations with international organizations|participates in international organizations]] under a variety of pseudonyms, most commonly &quot;[[Chinese Taipei]]&quot; and in the [[World Trade Organization|WTO]] it has full membership under the designation of &quot;Separate Customs Territory of Taiwan, Penghu, Kinmen and Matsu&quot;. The ROC was a founding member of the UN and enjoyed membership from 1945 to 1971, with veto power in the [[United Nations Security Council|UN Security Council]]. See [[China and the United Nations]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တြာန်နိသ္တြဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သဝ်ဗိယေတ် မောဒဝဳယာန် 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Transnistria&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Transnistria}}'''&amp;nbsp;– Pridnestrovian Moldavian Republic
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|MOLDOVA}}
{{extent}}A de facto independent state,&lt;ref name=montevideo/&gt; [[Foreign relations of Transnistria|recognised only by]] Abkhazia, Artsakh and South Ossetia.&lt;ref name=ASOTREC /&gt; Claimed in whole by [[#Moldova|Moldova]].&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-18286268 Regions and territories: Trans-Dniester]&lt;/ref&gt;
|
|- style=&quot;background:Lightgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;↑ Other states ↑
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D ZZZ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;
|
|- style=&quot;background:Darkgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ&lt;/span&gt;
|
|}
{{col-begin|width=760px}}
{{col-2}}
'''&quot;Membership within the UN System&quot; column legend'''
{{legend|white|ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ}}
{{legend|#ddf|UN General Assembly observer state}}
{{legend|#e2efda|Member state of a UN Specialized Agency}}
{{legend|lemonchiffon|No membership}}
{{col-2}}
'''&quot;Sovereignty dispute&quot; column legend''' 
{{legend|white|Undisputed sovereignty}}
{{legend|#fcc|Disputed sovereignty}}
{{col-end}}

== ဆက်ဗှ် ==
{{div col}}
* [[Armorial of sovereign states]]
* [[Gallery of sovereign state flags]]
* [[ISO 3166-1]]
* [[List of adjectival and demonymic forms for countries and nations]]
* [[List of administrative divisions by country]]
* [[Associated state|List of associated states]]
* [[Condominium (international law)|List of condominiums]]
* [[List of countries and dependencies and their capitals in native languages]]
* [[List of countries and dependencies by area]]
* [[List of countries and dependencies by population]]
* [[List of countries by United Nations geoscheme]]
* [[List of country-name etymologies]]
* [[Dependent territory|List of dependent territories]]
* [[List of international rankings]]
* [[List of ISO 3166 country codes]]
* [[List of micronations]]
* [[List of national capitals]]
* [[List of rebel groups that control territory]]
* [[List of states with limited recognition]]
* [[List of territorial disputes]]
* [[List of territories governed by the United Nations]]
* [[Lists of political entities by century]]
* [[Lists of state leaders by century]]
* [[Member states of the United Nations]]
* [[Sovereign state]]
** [[List of former sovereign states]]
** [[List of sovereign states and dependent territories by continent]]
** [[List of sovereign states by date of formation]]
* [[Template:Clickable world map]]
* [[Terra nullius]]
* [[United Nations list of non-self-governing territories]]
{{div col end}}

== တင်စၟတ် ==
{{notelist|30em}}

== နိဿဲ ==
{{reflist|30em}}

== ပြကိုဟ် ==
* {{cite book |title=The World: A Third World Guide: 1995/96 |editor1-last=Bissio |editor1-first=Roberto Remo |publisher=Instituto del Tercer Mundo |year=1995 |location=Montevideo |isbn=978-0-85598-291-1 |oclc=476299738}}
* {{cite web |title=Countries or areas, codes and abbreviations|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49alpha.htm|publisher=Statistics Division, United Nations|date=1 April 2010}}
* {{cite web |last=Davis|first=Tim|title=World Countries and States List |url=http://www.timdavis.com.au/data/|work=TimDavis.com.au|date=19 February 2009}}
* {{cite web |title=Geographic Names|url=https://www.un.org/Depts/Cartographic/english/geoinfo/geoname.pdf|publisher=Department of Public Information, Cartographic Section, United Nations|date=7 September 2000}}
* {{cite web |title=ISO 3166-1 Country names and code elements|url=http://www.iso.org/iso/country_codes/iso_3166_code_lists/country_names_and_code_elements.htm|publisher=International Organization for Standardization|year=2010}}
* {{cite web |title=List of countries, territories and currencies|url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm|publisher=Publications Office of the European Union|date=4 May 2010}}
* {{cite web|title=The World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070607060922/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html|url-status=dead|archive-date=7 June 2007|publisher=Central Intelligence Agency|location=United States|year=2010|accessdate=10 November 2022|archivedate=7 November 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171107142508/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=NYszJtC66FAC&amp;q=%22official%20name%22%20palestine&amp;pg=PA161 |page=161 |title=Middle East Review 2003/04: The Economic and Business Report |author=World of Information (Firm), and International Chamber of Commerce |edition=27th |location=London |publisher=Kogan Page |year=2003 |isbn=978-0-7494-4066-4 |oclc=51992589}}
* {{cite web |url=https://peakbagger.com/PBGeog/countries.aspx|title=The Countries of the World|website=PeakBagger.com|last1=Slayden|first1=Greg|access-date=24 July 2020|df=dmy-all}}

{{Earth}}
{{Lists of sovereign states and dependent territories by continent}}
{{Lists of political entities by century}}
{{States with limited recognition}}
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>ggb1bae9ipjpuk5btzm6bv6zowg2k5a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:သိပ္ပံ သဘာဝ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>10283</id>
    <revision>
      <id>55493</id>
      <parentid>53258</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T14:28:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5063" sha1="oc60qw9q5k9uv9tv642se04g062gfa4" xml:space="preserve">__NOTOC__
__NOEDITSECTION__
&lt;div style=&quot;text-align:center; margin-top:1em; margin-bottom:1.5em; background: linear-gradient(135deg, #e9f7ef, #abebc6); padding: 35px 20px; border-radius: 12px; border: 2px solid #27ae60; box-shadow: 0 4px 10px rgba(0,0,0,0.1); position: relative; overflow: hidden;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; top: -20px; left: -20px; opacity: 0.1;&quot;&gt;[[File:Science-symbol-2.svg|150px]]&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; bottom: -20px; right: -20px; opacity: 0.1;&quot;&gt;[[File:Tree template.svg|150px]]&lt;/div&gt;
[[File:Science-symbol-2.svg|70px|alt=သိပ္ပံ သဘာဝ]]&lt;br/&gt;
&lt;span style=&quot;font-size:260%; font-weight:bold; color:#145a32; text-shadow: 1px 1px 2px rgba(255,255,255,0.8); letter-spacing: 1px;&quot;&gt;ကဏ္ဍ: သိပ္ပံ သဘာဝ&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;
&lt;span style=&quot;font-size:125%; font-weight:bold; color:#1e8449;&quot;&gt;Category: Natural Sciences&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:15px; font-size:110%; color:#196f3d; padding: 0 10%; line-height: 1.6;&quot;&gt;
'''ကဏ္ဍဝွံ''' ပ္ကောံစွံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ်သၟဝ် မဆေင်ကဵု ပရေင်လ္ၚတ် သဘာဝလောကဓါတ် မပ္တံကဵု ရူပဗေဒ၊ ဓါတုဗေဒ၊ ဇဳဝဗေဒ၊ နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ သိပ္ပံဂၠးတိ အလုံသီုဖအိုတ်ရအဴ။
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

{| style=&quot;width:100%; background:transparent; border-spacing: 15px 0; margin-bottom:1em;&quot;
|-
| style=&quot;width:50%; vertical-align:top;&quot; |

&lt;div style=&quot;border:1px solid #58d68d; border-radius:10px; margin-bottom:20px; background:#ffffff; box-shadow: 0 4px 8px rgba(0,0,0,0.05); transition: 0.3s;&quot;&gt;
&lt;h2 style=&quot;background:#27ae60; border-bottom:1px solid #1e8449; padding:12px 15px; font-size:130%; font-weight:bold; border-radius:9px 9px 0 0; color:#ffffff; margin:0;&quot;&gt;[[File:Folder-open.svg|22px|link=]] ကဏ္ဍလပါ်သၟဝ်ဂမၠိုင် (Subcategories)&lt;/h2&gt;
&lt;div style=&quot;padding:18px; font-size:110%; line-height:1.8;&quot;&gt;
သိပ္ပံ သဘာဝ ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဘာသာရပ် အဓိက အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-
* [[File:Stylised atom with three Bohr model orbits and stylised nucleus.svg|18px]] '''[[:ကဏ္ဍ:ရူပဗေဒ|ရူပဗေဒ]]''' (Physics)
* [[File:Chemistry icon.svg|18px]] '''[[:ကဏ္ဍ:ဓါတုဗေဒ|ဓါတုဗေဒ]]''' (Chemistry)
* [[File:DNA icon.svg|18px]] '''[[:ကဏ္ဍ:ဇဳဝဗေဒ|ဇဳဝဗေဒ]]''' (Biology)
* [[File:Telescope icon.svg|18px]] '''[[:ကဏ္ဍ:နက္ခတ္တဗေဒ|နက္ခတ္တဗေဒ]]''' (Astronomy)
* [[File:Terrestrial globe.svg|18px]] '''[[:ကဏ္ဍ:သိပ္ပံ ဂၠးတိ|သိပ္ပံ ဂၠးတိ]]''' (Earth Sciences)
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

| style=&quot;width:50%; vertical-align:top;&quot; |

&lt;div style=&quot;border:1px solid #f39c12; border-radius:10px; margin-bottom:20px; background:#fef9e7; box-shadow: 0 4px 8px rgba(0,0,0,0.05);&quot;&gt;
&lt;h2 style=&quot;background:#e67e22; border-bottom:1px solid #d35400; padding:12px 15px; font-size:130%; font-weight:bold; border-radius:9px 9px 0 0; color:#ffffff; margin:0;&quot;&gt;[[File:Document-new.svg|22px|link=]] လိက်ပရေင် မထေက်ကဵု ဒးချူ (To-Do List)&lt;/h2&gt;
&lt;div style=&quot;padding:18px; font-size:105%; line-height:1.7;&quot;&gt;
ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်ပိုဲ နွံပၟိက်ဒၟံင် လိက်ပရေင် သဇိုင် လပါ် သိပ္ပံ သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင်ဏီရ။ မၞး ပါလုပ် ရီုဗင် ချူခၞံဗဒှ်မာန်ရ-
* '''[[အဲတမ်]]''' (Atom) - သဇိုင်လဒက်ပ္တန် ဍောတ်အိုတ် သွက် ဒြပ် သီုဖအိုတ်။
* '''[[လဟိုင်လျး]]''' (Speed of light) - လဟိုင် မပြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲစကြဝဠာ။
* '''[[ဒဳအေန်အေ]]''' (DNA) - မဝ်လဳကျူ မသီဂိုင်လဝ် တင်ဂၞင် ဗဳဇ သတ်လမျီုဂမၠိုင်။
* '''[[သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန်]]''' (Newton's laws of motion) - သၞောဝ်သဇိုင် ပ္ဍဲရူပဗေဒ။
* '''[[သၞောတ်တ္ၚဲ]]''' (Solar System) - ဂြိုဟ်ဂမၠိုင် မဂေတ်လန်ဒၟံင် လတူတ္ၚဲ ပိုဲ။
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

|}

&lt;div style=&quot;margin-top: 25px;&quot;&gt;
&lt;h3 style=&quot;border-bottom: 2px solid #27ae60; color: #145a32; padding-bottom: 5px; font-size: 140%;&quot;&gt;လိက်ပရေင် ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ် သီုဖအိုတ်&lt;/h3&gt;
&lt;/div&gt;

{{DEFAULTSORT:သိပ္ပံ သဘာဝ}}
[[Category:Wp/mnw]]
[[ကဏ္ဍ:သိပ္ပံ]]
[[ကဏ္ဍ:သဘာဝ]]</text>
      <sha1>oc60qw9q5k9uv9tv642se04g062gfa4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11123</id>
    <revision>
      <id>55509</id>
      <parentid>55078</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T15:03:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29014" sha1="8vu7tvtvmn9v0k4rzxzolcy8zi9uvxd" xml:space="preserve">{{Infobox physical quantity
| name = သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ (Inertial Frame of Reference)
| image = File:Frame_of_reference.svg
| image_size = 300px
| caption = ဗီုပြင် မစၞောန်ထ္ၜး သၞောတ်ရံင် မွဲ မၞုံကဵု သၞောတ် ကဝ်အဝ်ဒဳနေတ် ကေုာံ ညးမသမ္ၚေဝ်ရံင် (Observer) မအာဒၟံင် နကဵု လဟဵု တန်ကြန်
| label1 = ကဏ္ဍ အဓိက
| data1 = [[ရူပဗေဒ]] (Physics), [[ပညာကသဳ]] (Kinematics)
| label2 = သဇိုင် အဓိက
| data2 = [[သၞောဝ် ပထမ နယူတန်]] (Newton's First Law)
| label3 = လက္ခဏာ အဓိက
| data3 = ဟွံမဲ ကု ဓလိုင် (&lt;math&gt;\mathbf{a} = 0&lt;/math&gt;)
| label4 = ဒြဟတ် ပတောအ်
| data4 = ဟွံမဲ (No fictitious forces)
| label5 = သီအိုရဳ မဆက်စပ်
| data5 = [[ဗေဒဆက်စပ် ဂါလဳလဳယေန်]], [[ဗေဒဆက်စပ် တၟေင်]]
}}

'''သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ''' ({{lang-en|Inertial frame of reference}} ဟွံသေင်မ္ဂး ''Inertial reference frame'') ပ္ဍဲဘာသာ [[ရူပဗေဒ]] (Physics) ဝွံ ဒှ် [[သၞောတ်ရံင်]] (Frame of reference) မွဲ မဟွံမဲ ကု ဓလိုင် (Acceleration) ဟွံသေင်မ္ဂး မဟွံဂေတ်ဒၟံင် (Not rotating) ရ။&lt;ref name=&quot;halliday&quot;&gt;Halliday, D., Resnick, R., &amp; Walker, J. (2013). ''Fundamentals of Physics'' (10th ed.). John Wiley &amp; Sons, pp. 71-75.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ သၞောတ်ရံင် ဏအ် မ္ဂး၊ [[သၞောဝ် ပထမ နယူတန်]] (Newton's first law of motion) ဂှ် ဍာံပြ ဗွဲမဍိုက်ပေင် ရ။ အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဂှ်၊ ယဝ်ရ အရာဝတ္ထုမွဲ ဟွံမဲ ကု [[ဒြဟတ်ဂအုံ]] (Net force) မဇီုကပိုက် လတူဍေံ မ္ဂး၊ ဍေံ တန်ကြန်ဒၟံင် (At rest) ဟွံသေင်မ္ဂး ဍေံ ဆက် အာဒၟံင် လတူ ဂၠံင်တပ် နကဵု [[လဟဵု]] တန်ကြန် (Constant velocity) လၟိုန် ရ။

လညာတ် သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ဝွံ ဒှ် ကောန်တၟအ် အဓိက သွက် ပညာ [[စက်ယန္တရာ ဂန္ထဝင်]] (Classical Mechanics) ကေုာံ သီအိုရဳ [[ဗေဒဆက်စပ် တၟေင်]] (Special Relativity) ရ။ ဇၟာပ် သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ သီုဖအိုတ် ဂှ် တုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် အလုံ ရူပဗေဒ ရ။ အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဂှ်၊ ပရေင်စမ်ၜတ် ရူပဗေဒ လဵု မွဲ လေဝ် တွက် ဂၠာဲ တီ ကေတ် ဟွံမာန် ဒဒှ်ရ သၞောတ်ရံင် ဂှ် &quot;တန်ကြန် ဇေတ်ဇေတ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ချဳဒရာင် ဒၟံင်&quot; ရ (ယဝ်ရ ဍေံ အာဒၟံင် နကဵု လဟဵု တန်ကြန်)။ သၞောတ်ရံင် မၞုံကဵု ဓလိုင် (ဥပမာ- ကွဳစက် မဍဵု ဘရိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး မဝိုင်ဒၟံင် ပြဟ်ပြဟ်) တအ် ဂှ် ဒှ် [[သၞောတ်ရံင် ဟွံဒှ် အဳနာယှာ]] (Non-inertial frames) တုဲ ဍေံတအ် ကတဵုဗဒှ် ကဵု [[ဒြဟတ် ပတောအ်]] (Fictitious forces) ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
[[File:Cartesian-coordinate-system.svg|thumb|300px|သၞောတ် ကဝ်အဝ်ဒဳနေတ် x, y, z မဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒၞာဲဒတန် ပ္ဍဲ သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ]]
သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ဝွံ ဒှ် သၞောတ်ရံင် မဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် သၞောဝ် အဳနာယှာ (Law of Inertia) ရ။&lt;ref name=&quot;taylor&quot;&gt;Taylor, J. R. (2005). ''Classical Mechanics''. University Science Books, pp. 13-17.&lt;/ref&gt; 
* '''အဓိပ္ပါယ် သင်္ချာ:''' ပ္ဍဲ သၞောတ်ရံင် ဏအ် မ္ဂး ယဝ်ရ &lt;math&gt;\sum \mathbf{F} = 0&lt;/math&gt; မ္ဂး ဓလိုင် ဍေံ &lt;math&gt;\mathbf{a} = 0&lt;/math&gt; ရ။ လဟဵု &lt;math&gt;\mathbf{v}&lt;/math&gt; ဂှ် ဒှ် ကိန်းသေ (Constant) ရ။
* '''ဒြဟတ် ပတောအ် ဟွံမဲ:''' ပ္ဍဲ သၞောတ်ရံင် ဏအ်၊ ပရေင် ချဳဒရာင် သီုဖအိုတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ဒြဟတ် ဇေတ်ဇေတ် (Real forces) ညံင်ရဴ ဓရောတ်တိ၊ ပွတ်တိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး လလဳသံလိုက် တအ် ဟေင် ရ။ ဒြဟတ် ပတောအ် (ဥပမာ- ဒြဟတ် ဝိုင်ဗဟဵု Centrifugal force) မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ သၞောတ်ရံင် ဂေတ် ဂှ် ဟွံမဲ ရ။
* '''ပရေင် ဆက်စပ်:''' ယဝ်ရ သၞောတ်ရံင် $S$ မွဲ ဂှ် ဒှ် အဳနာယှာ မ္ဂး၊ ဇၟာပ် သၞောတ်ရံင် တၞဟ် $S'$ မအာဒၟံင် နကဵု လဟဵု တန်ကြန် လတူ ဂၠံင်တပ် မရံင် ကု $S$ လေဝ် ဒှ် သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ကီု ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ လညာတ်တြေံ (History and Classical Concepts) ==
လညာတ် ပရူ သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် ကေုာံ ဒဿန ရူပဗေဒ ခေတ် ကိုပ်ကၠာ ရ။&lt;ref name=&quot;dijksterhuis&quot;&gt;Dijksterhuis, E. J. (1986). ''The Mechanization of the World Picture''. Princeton University Press.&lt;/ref&gt;
* '''က္ၜင် ဂါလဳလဳယဝ် (Galileo's Ship):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၃၂၊ [[ဂါလဳလဳယဝ် ဂါလဳလဳ]] ချူလဝ် လညာတ် မွဲ ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ က္ၜင် မွဲ အာဒၟံင် လတူ ဍာ် ၜိုဟ်ၜိုဟ် နကဵု လဟဵု တန်ကြန် (သက်ကု ဓလိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ဝိုင်) မ္ဂး၊ မၞိဟ် မၞုံ ပ္ဍဲ က္ၜင် ဂှ် ကၠောန် ပရေင်စမ်ၜတ် မပ္တံကဵု ပွမကၠဟ် မကၠာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမစွံ စက်နာဍဳ ကဝါ် (Pendulum) တအ် တွက် ဂၠာဲ တီ ကေတ် ဟွံမာန် ဒဒှ်ရ က္ၜင် ဂှ် ချဳဒၟံင် ဟွံသေင်မ္ဂး တန်ကြန် ဒၟံင် ရ။ လညာတ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် နှိုင်းရ ဂါလဳလဳယေန် ရ။
* '''ဒၞာဲ တန်ကြန် နယူတန် (Newton's Absolute Space):''' [[အာက်သဲ နယူတန်]] ထေင်ကေတ်လဝ် ဒဒှ်ရ နွံ &quot;ဒၞာဲ တန်ကြန်&quot; (Absolute space) မွဲ ပ္ဍဲ စကြဝဠာ တုဲ သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒှ် သၞောတ် မတန်ကြန် ဟွံသေင်မ္ဂး အာဒၟံင် နကဵု လဟဵု တန်ကြန် မရံင် ကု ဒၞာဲ တန်ကြန် ဂှ် ရ။
* '''မက် ကေုာံ အာင်သတာင် (Mach and Einstein):''' အစာ ရူပဗေဒ အာန် မက် (Ernst Mach) ကေုာံ အာလ်ဗာတ် အာင်သတာင် တအ် ဗၟံက်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ &quot;ဒၞာဲ တန်ကြန်&quot; ဂှ် ဟွံမဲ ဇေတ်ဇေတ် ရ။ သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ သီုဖအိုတ် ဂှ် တုပ်သၟဟ် ဇေတ်ဇေတ် ရ။

== ၃။ သၞောဝ် ပထမ နယူတန် ကေုာံ အဳနာယှာ (Newton's First Law and Inertia) ==
[[File:Inertia_example.jpg|thumb|300px|ပွမစၞောန်ထ္ၜး အဳနာယှာ: ကာလ ကွဳစက် ဍဵု ဘရိတ် (နွံ ဓလိုင်) မ္ဂး ဍေံ ဟွံဒှ် သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ရ။ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ကွဳစက် ဂှ် ဒးဒုင် ဓရိုဟ် အာ လပါ် ဂတ။]]
သၞောဝ် ပထမ နယူတန် ဝွံ ဒှ် သၞောဝ် မကဵု အဓိပ္ပါယ် သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ရ။&lt;ref name=&quot;serway&quot;&gt;Serway, R. A., &amp; Jewett, J. W. (2018). ''Physics for Scientists and Engineers'' (10th ed.). Cengage Learning, pp. 110-115.&lt;/ref&gt; 
အဳနာယှာ (Inertia) ဝွံ ဒှ် အစောံ သဘာဝ အရာဝတ္ထု မွဲ မမိက်ဂွံ မင်မဲ အကာဲအရာ ကသဳ ဍေံ ရ (မိက်ဂွံ တန်ကြန် မ္ဂး ဆက် တန်ကြန်၊ မိက်ဂွံ အာ မ္ဂး ဆက် အာ)။ 

ပ္ဍဲ သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ:
* ကာလ ဒြဟတ် &lt;math&gt;\mathbf{F} = 0&lt;/math&gt; မ္ဂး လဟဵု &lt;math&gt;\mathbf{v}&lt;/math&gt; ဂှ် ဟွံပြံင်လှာဲ။
* သၞောဝ် ဒုတိယ နယူတန် &lt;math&gt;\mathbf{F} = m\mathbf{a}&lt;/math&gt; ဂှ် ဍာံပြ ဗွဲမဍိုက်ပေင် တုဲ ကၠောန် ကမၠောန် ဇေတ်ဇေတ် ရ။

== ၄။ တၞဟ်ခြာ ကု သၞောတ်ရံင် ဟွံဒှ် အဳနာယှာ (Differences from Non-inertial Frames) ==
သၞောတ်ရံင် ဟွံဒှ် အဳနာယှာ (Non-inertial frame) ဝွံ ဒှ် သၞောတ်ရံင် မၞုံကဵု ဓလိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး မဂေတ်ဒၟံင် ရ။&lt;ref name=&quot;kleppner&quot;&gt;Kleppner, D., &amp; Kolenkow, R. (2014). ''An Introduction to Mechanics''. Cambridge University Press, pp. 350-365.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပွမပါ်ခြာ အကြာ သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ကေုာံ ဟွံဒှ် အဳနာယှာ
|-
! လက္ခဏာ
! သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ (Inertial)
! သၞောတ်ရံင် ဟွံဒှ် အဳနာယှာ (Non-inertial)
|-
| '''ဓလိုင် (Acceleration)''' || &lt;math&gt;\mathbf{a} = 0&lt;/math&gt; (တန်ကြန် ဟွံသေင်မ္ဂး လဟဵု တန်ကြန်) || &lt;math&gt;\mathbf{a} \neq 0&lt;/math&gt; (နွံ ဓလိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂေတ်ဒၟံင်)
|-
| '''သၞောဝ် နယူတန်''' || ဍာံပြ ဗွဲမဍိုက်ပေင် (&lt;math&gt;F = ma&lt;/math&gt;) || ဟွံဍာံပြ (ဒး စုတ် ဒြဟတ် ပတောအ် သွက်ဂွံ ဍာံပြ)
|-
| '''ဒြဟတ် ပတောအ် (Fictitious Forces)''' || ဟွံမဲ || နွံ (ဥပမာ- Centrifugal force, Coriolis force)
|-
| '''သာဓက''' || ကွဳစက် မအာဒၟံင် ၈၀ km/h ဂၠံင် တပ်တပ် || ကွဳစက် မဍဵု ဘရိတ်၊ စက် မဂေတ်ဒၟံင် (Merry-go-round)
|}
ပ္ဍဲ သၞောတ်ရံင် ဟွံဒှ် အဳနာယှာ မ္ဂး၊ အရာဝတ္ထု တအ် မလေပ် ပြံင်လှာဲ လဟဵု သက်ကု ဒြဟတ် ဇေတ်ဇေတ် မဇီုကပိုက် ရ။ (ဥပမာ- ကာလ ကွဳစက် ဍဵု ဘရိတ် မ္ဂး နာဲ ညံင်ရဴ ဒးဒုင် ဓရိုဟ် အာ လပါ် ဂတ ကီု၊ ဆဂး ညးလဵု မွဲ လေဝ် ဟွံ ဓရိုဟ် လဝ် နာဲ ရ။ အရာ ဏအ် ညးကော်စ ဒြဟတ် ပတောအ် ရ)။

== ၅။ ဗေဒဆက်စပ် ဂါလဳလဳယေန် (Galilean Relativity &amp; Transformations) ==
[[File:Galilean_transformation.png|thumb|300px|ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဂါလဳလဳယေန် (Galilean Transformation) အကြာ သၞောတ်ရံင် $S$ ကေုာံ $S'$ မအာဒၟံင် နကဵု လဟဵု $v$]]
ဗေဒဆက်စပ် ဂါလဳလဳယေန် ဝွံ ဗၟံက်ထ္ၜး ဓဝ်ဆက်စပ် အကြာ သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ၜါ $S$ ကေုာံ $S'$ မအာဒၟံင် နကဵု လဟဵု တန်ကြန် $\mathbf{v}$ ရေင်သကအ် ရ。&lt;ref name=&quot;morin&quot;&gt;Morin, D. (2008). ''Introduction to Classical Mechanics''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဂါလဳလဳယေန် (Galilean Transformation):'''
** ဒၞာဲ (Position): &lt;math&gt;\mathbf{r}' = \mathbf{r} - \mathbf{v}t&lt;/math&gt;
** လဟဵု (Velocity): &lt;math&gt;\mathbf{u}' = \mathbf{u} - \mathbf{v}&lt;/math&gt;
** ဓလိုင် (Acceleration): &lt;math&gt;\mathbf{a}' = \mathbf{a}&lt;/math&gt;
* '''သရုပ်:''' ၜိုန်ရ သၞောတ် ၜါ ဂှ် ညာတ်ကေတ် ဒၞာဲ ကေုာံ လဟဵု တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် ကီုလေဝ်၊ ဍေံတအ် ညာတ်ကေတ် ဓလိုင် တုပ်တုပ် ($a' = a$) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၞောဝ် ဒုတိယ နယူတန် &lt;math&gt;F = ma&lt;/math&gt; ဂှ် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဇၟာပ် သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ သီုဖအိုတ် ရ။ ဓဝ်ဏအ် ဝွံ ညးကော်စ &quot;သၞောဝ် မဟွံပြံင်လှာဲ ဂါလဳလဳယေန်&quot; (Galilean Invariance) ရ။

== ၆။ သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ပ္ဍဲ ဗေဒဆက်စပ် တၟေင် (Inertial Frames in Special Relativity) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၅၊ [[အာလ်ဗာတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein) ဗၟံက်ထ္ၜး သီအိုရဳ ဗေဒဆက်စပ် တၟေင် (Special Relativity) မဒုင်သဇိုင် လတူ တင် သဇိုင် ၜါ သာ် ရ။&lt;ref name=&quot;einstein1905&quot;&gt;Einstein, A. (1905). &quot;Zur Elektrodynamik bewegter Körper&quot;. ''Annalen der Physik''.&lt;/ref&gt;
# '''မူလ နှိုင်းရ (Principle of Relativity):''' သၞောဝ် ရူပဗေဒ သီုဖအိုတ် ဂှ် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဇၟာပ် သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ သီုဖအိုတ် ရ။ (ဂါလဳလဳယဝ် လေဝ် ဟီုလဝ် ကီု)။
# '''လဟဵု လျး တန်ကြန် (Constancy of Speed of Light):''' လဟဵု လျး ပ္ဍဲ လဟာင် (Vacuum, $c$) ဂှ် ဒှ် ကိန်းသေ (Constant) သွက် ဇၟာပ် ညးမသမ္ၚေဝ်ရံင် ပ္ဍဲ သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ သီုဖအိုတ် ရ၊ ၜိုန်ရ ညးတအ် အာဒၟံင် နကဵု လဟဵု ၜိုတ်လဵု လေဝ် ကီု ရ။

ဟိုတ်နူကဵု တင် မရနုက်ကဵု ၜါ ဏအ် တုဲ၊ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဂါလဳလဳယေန် ဂှ် ဟွံဍာံပြ ရ (သွက် လဟဵု ပြဟ်)။ ညးတအ် ဒး စကာ '''ပရေင် ပြံင်လှာဲ လဝ်ရေန်''' (Lorentz Transformation) ရ။ ပ္ဍဲ ဗေဒဆက်စပ် တၟေင် မ္ဂး၊ အခိင် ကေုာံ ဇမၠိင် ဂှ် ဟွံဒှ် အရာ မတန်ကြန် အလုံ စကြဝဠာ ရ (Absolute time and space do not exist)။ ဍေံတအ် ပြံင်လှာဲ အတိုင် သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ မအာဒၟံင် လဟဵု ပြဟ် ဟွံပြဟ် ရ။

== ၇။ သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ပ္ဍဲ ဗေဒဆက်စပ် သာမည (Inertial Frames in General Relativity) ==
ပ္ဍဲ သီအိုရဳ ဗေဒဆက်စပ် သာမည (General Relativity) မ္ဂး လညာတ် သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ ညိ ရ။&lt;ref name=&quot;einstein1916&quot;&gt;Einstein, A. (1916). &quot;Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie&quot;. ''Annalen der Physik''.&lt;/ref&gt;
* '''မူလ တုပ်သၟဟ် (Equivalence Principle):''' အာင်သတာင် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် ဓရောတ်တိ ($g$) ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု သၞောတ်ရံင် မၞုံကဵု ဓလိုင် ($a$) ရ။ 
* '''သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ဒေသ (Local Inertial Frame):''' လတူ ဂၠးတိ ဏအ်၊ ဟိုတ်နူ နွံ ဓရောတ်တိ တုဲ သၞောတ်ရံင် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဇေတ်ဇေတ် မ္ဂး ဟွံဒှ် အဳနာယှာ ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ပိုဲ ဒတုံစှ်ေဒၟံင် သက်ကု လွပ် (Free fall) မ္ဂး ဥပမာ ပ္ဍဲ ဓာတ်လှေကား မပိုတ် စှ်ေ အာ၊ ပ္ဍဲ အခိင် ဂၠေအ်ဂၠေအ် ကေုာံ ဒၞာဲ ဍောတ်ဍောတ် ဂှ်၊ သၞောတ် ဂှ် ဒှ်အာ သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ (ဟွံဒး ဒုင်စသိုင် ဓရောတ်တိ) ရ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ စကြဝဠာ ဇေတ်ဇေတ် ဂှ်၊ သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ အလုံ စကြဝဠာ (Global inertial frame) ဂှ် ဟွံမဲ ရ၊ နွံ ဆ ဒေသ (Local) ဍောတ်ဍောတ် ဟေင် ရ။

== ၈။ သာဓက သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ပ္ဍဲ သဘာဝ (Examples of Inertial Frames in Nature) ==
ၜိုန်ရ သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ဇေတ်ဇေတ် ဂှ် ဒှ် အရာ မဟွံမဲ ပ္ဍဲ သဘာဝ (Idealization) ကီုလေဝ်၊ သွက် ပရေင် တွက် ဂၠာဲ ဓမ္မတာ မ္ဂး ပိုဲ ယူဆ ကေတ် ဂွံ ရ။&lt;ref name=&quot;feynman&quot;&gt;Feynman, R. P., Leighton, R. B., &amp; Sands, M. (1963). ''The Feynman Lectures on Physics''. Addison-Wesley.&lt;/ref&gt;
* '''ဂၠးတိ (Earth):''' ၜိုန်ရ ဂၠးတိ ဂှ် ဂေတ်ဒၟံင် တ္ၚဲ တုဲ ဂေတ်ဒၟံင် လတူ ဝင်ရဝ် ဇကု ကီုလေဝ် (ဓလိုင် နွံ)၊ ဓလိုင် ဍေံ ဍောတ် သၟတ် လောန် တုဲ သွက် ပရေင်စမ်ၜတ် ပ္ဍဲ ဓါတ်ခွဲခန်း ဟွံသေင်မ္ဂး ကွဳစက် မ္ဂး ဂၠးတိ ဂှ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ မွဲ ဂွံ ရ။ (ဆဂး သွက် ကျာ ပၠေဝ် ဇၞော်ဇၞော် မ္ဂး ဂၠးတိ ဂှ် ဟွံဒှ် အဳနာယှာ ရ)။
* '''သၞံင် သ္ၚောဲသ္ၚောဲ (Distant Stars):''' သွက် ပညာ နက္ခတ္တဗေဒ မ္ဂး၊ ညးတအ် စကာ သၞံင် မနွံ သ္ၚောဲ ဗွဲမလောန် တအ် နဒဒှ် သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ (Fixed stars) သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ကသဳ ဂြိုဟ် တအ် ရ။
* '''က္ၜင်အာကာသ ပ္ဍဲ လဟာင် (Spacecraft in Deep Space):''' ယဝ်ရ က္ၜင်အာကာသ မွဲ ပသဗလး စက် (Engines off) တုဲ နွံ သ္ၚောဲ နူကဵု ဂြိုဟ် ကေုာံ သၞံင် သီုဖအိုတ် မ္ဂး၊ ဍေံ ဒှ် သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ခိုဟ်အိုတ် မွဲ ရ။

== ၉။ လွပ် ပ္ဍဲ ပညာ စက်ယန္တရာ ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒ (Applications in Engineering and Astronomy) ==
[[File:Orbital_mechanics.svg|thumb|300px|ပွမစၞောန်ထ္ၜး လွပ် သၞောတ်ရံင် လဒေါဝ် တ္ၚဲ (Heliocentric frame) သွက်ဂွံ တွက် ဂၠာဲ ဂၠံင်တရဴ ဂြိုဟ်တု ကေုာံ ဂြိုဟ် တအ်]]
လညာတ် သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ သီုဖအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;young&quot;&gt;Young, H. D., &amp; Freedman, R. A. (2016). ''University Physics'' (14th ed.). Pearson.&lt;/ref&gt;
* '''ဗိသုကာ လဒက်ပတန် (Structural Engineering):''' ညးတအ် ယူဆ ကေတ် ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ မတန်ကြန် တုဲ တွက် လၟိဟ် ဒြဟတ် ပ္ဍဲ တိုက် ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ဒဒန် ညံင် ဍေံတအ် ဂွံ တန်ကြန် ဒၟံင် (Statics) ရ။
* '''စက်ယန္တရာ အာကာသ (Aerospace):''' သွက်ဂွံ ပလံင် က္ၜင်အာကာသ စိုပ် ဂြိုဟ် အင်္ၚာ ဂှ်၊ သၞောတ်ရံင် ဂၠးတိ (Earth-centered frame) ဂှ် ဟွံခိုဟ် ရ (ဟိုတ်နူ ဂၠးတိ ဂေတ်ဒၟံင် တ္ၚဲ)။ ညးတအ် ဒး စကာ သၞောတ်ရံင် လဒေါဝ် တ္ၚဲ (Heliocentric frame) မဒှ် သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ မခိုဟ် နူ သွက်ဂွံ တွက် ဂၠံင်တရဴ ဍာံဍာံ ရ။
* '''သၞောတ် ဂၠာဲဒၞာဲ (GPS):''' သၞောတ် GPS ဂှ် ဒး စၟတ်သမ္တီ သၞောတ်ရံင် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် သွက် ဂြိုဟ်တု ကေုာံ မၞိဟ် မစကာ လတူ တိ ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ သွဟ် ဒၞာဲ ဍာံပြ ရ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သရုပ် (Conclusion and Summary) ==
သရုပ်မ္ဂး '''သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ''' (Inertial Frame of Reference) ဝွံ ဒှ် သၞောတ်ရံင် မဟွံမဲ ကု ဓလိုင် ကေုာံ ပွမဂေတ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဏအ်၊ သၞောဝ် ပထမ နယူတန် ဂှ် ဍာံပြ ဗွဲမဍိုက်ပေင် တုဲ၊ ပရေင် ချဳဒရာင် သီုဖအိုတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ဒြဟတ် ဇေတ်ဇေတ် သက်က် ဟေင် ရ (ဒြဟတ် ပတောအ် ဟွံမဲ)။

သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ဝွံ ဒှ် တိုင်ခိုင် အဓိက သွက် ပညာ စက်ယန္တရာ ဂန္ထဝင် တုဲ ဆက် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဒှ် သဇိုင် သွက် သီအိုရဳ ဗေဒဆက်စပ် တၟေင် အာလ်ဗာတ် အာင်သတာင် ရ။ ၜိုန်ရ သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ဇေတ်ဇေတ် ဂှ် ဒှ် အရာ မဟွံမဲ ပ္ဍဲ သဘာဝ (ဟိုတ်နူ ဒြဟတ် ဓရောတ်တိ နွံ အလုံ စကြဝဠာ) ကီုလေဝ်၊ သွက် ပရေင် တွက် ဂၠာဲ ဓမ္မတာ ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ကေုာံ ပညာ စက်ယန္တရာ မ္ဂး၊ ဍေံဝွံ ဒှ် လညာတ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ မဟွံမဲ ဟွံတုဲ ရ။

== ဆက်လ္ၚတ် ==
* [[သၞောတ်ရံင်]] (Frame of Reference)
* [[သၞောဝ် ကသဳ နယူတန်]] (Newton's laws of motion)
* [[သၞောတ်ရံင် ဟွံဒှ် အဳနာယှာ]] (Non-inertial Frame)
* [[ဗေဒဆက်စပ် ဂါလဳလဳယေန်]] (Galilean Relativity)
* [[ဗေဒဆက်စပ် တၟေင်]] (Special Relativity)

== တင်နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== လေန် မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=bJBYDDEpeWE YouTube: Frames of Reference (1960 Educational Film)]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Frames_of_reference Wikimedia Commons: Media related to Frames of reference]
* [https://www.khanacademy.org/science/physics/one-dimensional-motion/displacement-velocity-time/v/introduction-to-reference-frames Khan Academy: Introduction to reference frames]

{{Navbox
| name  = ရူပဗေဒ စက်ယန္တရာ
| title = [[ရူပဗေဒ|ရူပဗေဒ (Physics)]]: [[စက်ယန္တရာ ဂန္ထဝင်|စက်ယန္တရာ (Mechanics)]] ကေုာံ [[သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ]]
| listclass = hlist

| group1 = သဇိုင် အဓိက
| list1  =
* [[သၞောတ်ရံင်]] (Frame of Reference)
* [[သၞောဝ် ပထမ နယူတန်]] (First Law / Inertia)
* [[ကသဳ]] (Motion)
* [[ဓလိုင်]] (Acceleration)

| group2 = ဂကူ သၞောတ်ရံင်
| list2  =
* [[သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ]] (Inertial Frame)
* [[သၞောတ်ရံင် ဟွံဒှ် အဳနာယှာ]] (Non-inertial Frame)
* [[သၞောတ်ရံင် ဂေတ်]] (Rotating Frame)

| group3 = ဓါတ် မဆက်စပ်
| list3  =
* [[ဒြဟတ် ပတောအ်]] (Fictitious Force)
* [[ဖဵု ကဝ်ရဳအဝ်လေတ်]] (Coriolis Effect)
* [[ဒြဟတ် ဝိုင်ဗဟဵု]] (Centrifugal Force)

| group4 = ဗေဒဆက်စပ် (Relativity)
| list4  =
* [[ဗေဒဆက်စပ် ဂါလဳလဳယေန်]] (Galilean Relativity)
* [[ဗေဒဆက်စပ် တၟေင်]] (Special Relativity)
* [[ဗေဒဆက်စပ် သာမည]] (General Relativity)
* [[မူလ တုပ်သၟဟ်]] (Equivalence Principle)

| group5 = အစာသိပ္ပံ အဓိက
| list5  =
* [[ဂါလဳလဳယဝ် ဂါလဳလဳ]]
* [[အာက်သဲ နယူတန်]]
* [[အာလ်ဗာတ် အာင်သတာင်]]
}}

[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:စက်ယန္တရာ ဂန္ထဝင်]]
[[Category:ပညာကသဳ]]
[[Category:သဳအိုရဳ ဗေဒဆက်စပ်]]
[[Category:ကသဳ]]</text>
      <sha1>8vu7tvtvmn9v0k4rzxzolcy8zi9uvxd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55510</id>
      <parentid>55509</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T15:04:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29018" sha1="qyp3fiodqh8q414823zjm3tp4amglg5" xml:space="preserve">{{Infobox physical quantity
| name = သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ (Inertial Frame of Reference)
| image = File:Frame_of_reference.svg
| image_size = 300px
| caption = ဗီုပြင် မစၞောန်ထ္ၜး သၞောတ်ရံင် မွဲ မၞုံကဵု သၞောတ် ကဝ်အဝ်ဒဳနေတ် ကေုာံ ညးမသမ္ၚေဝ်ရံင် (Observer) မအာဒၟံင် နကဵု လဟဵု တန်ကြန်
| label1 = ကဏ္ဍ အဓိက
| data1 = [[ရူပဗေဒ]] (Physics), [[ပညာကသဳ]] (Kinematics)
| label2 = သဇိုင် အဓိက
| data2 = [[သၞောဝ် ပထမ နယူတန်]] (Newton's First Law)
| label3 = လက္ခဏာ အဓိက
| data3 = ဟွံမဲ ကု ဓလိုင် (&lt;math&gt;\mathbf{a} = 0&lt;/math&gt;)
| label4 = ဒြဟတ် ပတောအ်
| data4 = ဟွံမဲ (No fictitious forces)
| label5 = သီအိုရဳ မဆက်စပ်
| data5 = [[ဗေဒဆက်စပ် ဂါလဳလဳယေန်]], [[ဗေဒဆက်စပ် တၟေင်]]
}}

'''သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ''' ({{lang-en|Inertial frame of reference}} ဟွံသေင်မ္ဂး ''Inertial reference frame'') ပ္ဍဲဘာသာ [[ရူပဗေဒ]] (Physics) ဝွံ ဒှ် [[သၞောတ်ရံင်]] (Frame of reference) မွဲ မဟွံမဲ ကု ဓလိုင် (Acceleration) ဟွံသေင်မ္ဂး မဟွံဂေတ်ဒၟံင် (Not rotating) ရ။&lt;ref name=&quot;halliday&quot;&gt;Halliday, D., Resnick, R., &amp; Walker, J. (2013). ''Fundamentals of Physics'' (10th ed.). John Wiley &amp; Sons, pp. 71-75.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ သၞောတ်ရံင် ဏအ် မ္ဂး၊ [[သၞောဝ် ပထမ နယူတန်]] (Newton's first law of motion) ဂှ် ဍာံပြ ဗွဲမဍိုက်ပေင် ရ။ အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဂှ်၊ ယဝ်ရ အရာဝတ္ထုမွဲ ဟွံမဲ ကု [[ဒြဟတ်ဂအုံ]] (Net force) မဇီုကပိုက် လတူဍေံ မ္ဂး၊ ဍေံ တန်ကြန်ဒၟံင် (At rest) ဟွံသေင်မ္ဂး ဍေံ ဆက် အာဒၟံင် လတူ ဂၠံင်တပ် နကဵု [[လဟဵု]] တန်ကြန် (Constant velocity) လၟိုန် ရ။

လညာတ် သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ဝွံ ဒှ် ကောန်တၟအ် အဓိက သွက် ပညာ [[စက်ယန္တရာ ဂန္ထဝင်]] (Classical Mechanics) ကေုာံ သီအိုရဳ [[ဗေဒဆက်စပ် တၟေင်]] (Special Relativity) ရ။ ဇၟာပ် သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ သီုဖအိုတ် ဂှ် တုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် အလုံ ရူပဗေဒ ရ။ အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဂှ်၊ ပရေင်စမ်ၜတ် ရူပဗေဒ လဵု မွဲ လေဝ် တွက် ဂၠာဲ တီ ကေတ် ဟွံမာန် ဒဒှ်ရ သၞောတ်ရံင် ဂှ် &quot;တန်ကြန် ဇေတ်ဇေတ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ချဳဒရာင် ဒၟံင်&quot; ရ (ယဝ်ရ ဍေံ အာဒၟံင် နကဵု လဟဵု တန်ကြန်)။ သၞောတ်ရံင် မၞုံကဵု ဓလိုင် (ဥပမာ- ကွဳစက် မဍဵု ဘရိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး မဝိုင်ဒၟံင် ပြဟ်ပြဟ်) တအ် ဂှ် ဒှ် [[သၞောတ်ရံင် ဟွံဒှ် အဳနာယှာ]] (Non-inertial frames) တုဲ ဍေံတအ် ကတဵုဗဒှ် ကဵု [[ဒြဟတ် ပတောအ်]] (Fictitious forces) ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
[[File:Cartesian-coordinate-system.svg|thumb|300px|သၞောတ် ကဝ်အဝ်ဒဳနေတ် x, y, z မဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒၞာဲဒတန် ပ္ဍဲ သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ]]
သၞောတ်ရံင် [[အဳနာယှာ]] ဝွံ ဒှ် သၞောတ်ရံင် မဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် သၞောဝ် အဳနာယှာ (Law of Inertia) ရ။&lt;ref name=&quot;taylor&quot;&gt;Taylor, J. R. (2005). ''Classical Mechanics''. University Science Books, pp. 13-17.&lt;/ref&gt; 
* '''အဓိပ္ပါယ် သင်္ချာ:''' ပ္ဍဲ သၞောတ်ရံင် ဏအ် မ္ဂး ယဝ်ရ &lt;math&gt;\sum \mathbf{F} = 0&lt;/math&gt; မ္ဂး ဓလိုင် ဍေံ &lt;math&gt;\mathbf{a} = 0&lt;/math&gt; ရ။ လဟဵု &lt;math&gt;\mathbf{v}&lt;/math&gt; ဂှ် ဒှ် ကိန်းသေ (Constant) ရ။
* '''ဒြဟတ် ပတောအ် ဟွံမဲ:''' ပ္ဍဲ သၞောတ်ရံင် ဏအ်၊ ပရေင် ချဳဒရာင် သီုဖအိုတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ဒြဟတ် ဇေတ်ဇေတ် (Real forces) ညံင်ရဴ ဓရောတ်တိ၊ ပွတ်တိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး လလဳသံလိုက် တအ် ဟေင် ရ။ ဒြဟတ် ပတောအ် (ဥပမာ- ဒြဟတ် ဝိုင်ဗဟဵု Centrifugal force) မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ သၞောတ်ရံင် ဂေတ် ဂှ် ဟွံမဲ ရ။
* '''ပရေင် ဆက်စပ်:''' ယဝ်ရ သၞောတ်ရံင် $S$ မွဲ ဂှ် ဒှ် အဳနာယှာ မ္ဂး၊ ဇၟာပ် သၞောတ်ရံင် တၞဟ် $S'$ မအာဒၟံင် နကဵု လဟဵု တန်ကြန် လတူ ဂၠံင်တပ် မရံင် ကု $S$ လေဝ် ဒှ် သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ကီု ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ လညာတ်တြေံ (History and Classical Concepts) ==
လညာတ် ပရူ သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် ကေုာံ ဒဿန ရူပဗေဒ ခေတ် ကိုပ်ကၠာ ရ။&lt;ref name=&quot;dijksterhuis&quot;&gt;Dijksterhuis, E. J. (1986). ''The Mechanization of the World Picture''. Princeton University Press.&lt;/ref&gt;
* '''က္ၜင် ဂါလဳလဳယဝ် (Galileo's Ship):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၃၂၊ [[ဂါလဳလဳယဝ် ဂါလဳလဳ]] ချူလဝ် လညာတ် မွဲ ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ က္ၜင် မွဲ အာဒၟံင် လတူ ဍာ် ၜိုဟ်ၜိုဟ် နကဵု လဟဵု တန်ကြန် (သက်ကု ဓလိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ဝိုင်) မ္ဂး၊ မၞိဟ် မၞုံ ပ္ဍဲ က္ၜင် ဂှ် ကၠောန် ပရေင်စမ်ၜတ် မပ္တံကဵု ပွမကၠဟ် မကၠာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမစွံ စက်နာဍဳ ကဝါ် (Pendulum) တအ် တွက် ဂၠာဲ တီ ကေတ် ဟွံမာန် ဒဒှ်ရ က္ၜင် ဂှ် ချဳဒၟံင် ဟွံသေင်မ္ဂး တန်ကြန် ဒၟံင် ရ။ လညာတ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် နှိုင်းရ ဂါလဳလဳယေန် ရ။
* '''ဒၞာဲ တန်ကြန် နယူတန် (Newton's Absolute Space):''' [[အာက်သဲ နယူတန်]] ထေင်ကေတ်လဝ် ဒဒှ်ရ နွံ &quot;ဒၞာဲ တန်ကြန်&quot; (Absolute space) မွဲ ပ္ဍဲ စကြဝဠာ တုဲ သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒှ် သၞောတ် မတန်ကြန် ဟွံသေင်မ္ဂး အာဒၟံင် နကဵု လဟဵု တန်ကြန် မရံင် ကု ဒၞာဲ တန်ကြန် ဂှ် ရ။
* '''မက် ကေုာံ အာင်သတာင် (Mach and Einstein):''' အစာ ရူပဗေဒ အာန် မက် (Ernst Mach) ကေုာံ အာလ်ဗာတ် အာင်သတာင် တအ် ဗၟံက်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ &quot;ဒၞာဲ တန်ကြန်&quot; ဂှ် ဟွံမဲ ဇေတ်ဇေတ် ရ။ သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ သီုဖအိုတ် ဂှ် တုပ်သၟဟ် ဇေတ်ဇေတ် ရ။

== ၃။ သၞောဝ် ပထမ နယူတန် ကေုာံ အဳနာယှာ (Newton's First Law and Inertia) ==
[[File:Inertia_example.jpg|thumb|300px|ပွမစၞောန်ထ္ၜး အဳနာယှာ: ကာလ ကွဳစက် ဍဵု ဘရိတ် (နွံ ဓလိုင်) မ္ဂး ဍေံ ဟွံဒှ် သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ရ။ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ကွဳစက် ဂှ် ဒးဒုင် ဓရိုဟ် အာ လပါ် ဂတ။]]
သၞောဝ် ပထမ နယူတန် ဝွံ ဒှ် သၞောဝ် မကဵု အဓိပ္ပါယ် သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ရ။&lt;ref name=&quot;serway&quot;&gt;Serway, R. A., &amp; Jewett, J. W. (2018). ''Physics for Scientists and Engineers'' (10th ed.). Cengage Learning, pp. 110-115.&lt;/ref&gt; 
အဳနာယှာ (Inertia) ဝွံ ဒှ် အစောံ သဘာဝ အရာဝတ္ထု မွဲ မမိက်ဂွံ မင်မဲ အကာဲအရာ ကသဳ ဍေံ ရ (မိက်ဂွံ တန်ကြန် မ္ဂး ဆက် တန်ကြန်၊ မိက်ဂွံ အာ မ္ဂး ဆက် အာ)။ 

ပ္ဍဲ သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ:
* ကာလ ဒြဟတ် &lt;math&gt;\mathbf{F} = 0&lt;/math&gt; မ္ဂး လဟဵု &lt;math&gt;\mathbf{v}&lt;/math&gt; ဂှ် ဟွံပြံင်လှာဲ။
* သၞောဝ် ဒုတိယ နယူတန် &lt;math&gt;\mathbf{F} = m\mathbf{a}&lt;/math&gt; ဂှ် ဍာံပြ ဗွဲမဍိုက်ပေင် တုဲ ကၠောန် ကမၠောန် ဇေတ်ဇေတ် ရ။

== ၄။ တၞဟ်ခြာ ကု သၞောတ်ရံင် ဟွံဒှ် အဳနာယှာ (Differences from Non-inertial Frames) ==
သၞောတ်ရံင် ဟွံဒှ် အဳနာယှာ (Non-inertial frame) ဝွံ ဒှ် သၞောတ်ရံင် မၞုံကဵု ဓလိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး မဂေတ်ဒၟံင် ရ။&lt;ref name=&quot;kleppner&quot;&gt;Kleppner, D., &amp; Kolenkow, R. (2014). ''An Introduction to Mechanics''. Cambridge University Press, pp. 350-365.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပွမပါ်ခြာ အကြာ သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ကေုာံ ဟွံဒှ် အဳနာယှာ
|-
! လက္ခဏာ
! သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ (Inertial)
! သၞောတ်ရံင် ဟွံဒှ် အဳနာယှာ (Non-inertial)
|-
| '''ဓလိုင် (Acceleration)''' || &lt;math&gt;\mathbf{a} = 0&lt;/math&gt; (တန်ကြန် ဟွံသေင်မ္ဂး လဟဵု တန်ကြန်) || &lt;math&gt;\mathbf{a} \neq 0&lt;/math&gt; (နွံ ဓလိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂေတ်ဒၟံင်)
|-
| '''သၞောဝ် နယူတန်''' || ဍာံပြ ဗွဲမဍိုက်ပေင် (&lt;math&gt;F = ma&lt;/math&gt;) || ဟွံဍာံပြ (ဒး စုတ် ဒြဟတ် ပတောအ် သွက်ဂွံ ဍာံပြ)
|-
| '''ဒြဟတ် ပတောအ် (Fictitious Forces)''' || ဟွံမဲ || နွံ (ဥပမာ- Centrifugal force, Coriolis force)
|-
| '''သာဓက''' || ကွဳစက် မအာဒၟံင် ၈၀ km/h ဂၠံင် တပ်တပ် || ကွဳစက် မဍဵု ဘရိတ်၊ စက် မဂေတ်ဒၟံင် (Merry-go-round)
|}
ပ္ဍဲ သၞောတ်ရံင် ဟွံဒှ် အဳနာယှာ မ္ဂး၊ အရာဝတ္ထု တအ် မလေပ် ပြံင်လှာဲ လဟဵု သက်ကု ဒြဟတ် ဇေတ်ဇေတ် မဇီုကပိုက် ရ။ (ဥပမာ- ကာလ ကွဳစက် ဍဵု ဘရိတ် မ္ဂး နာဲ ညံင်ရဴ ဒးဒုင် ဓရိုဟ် အာ လပါ် ဂတ ကီု၊ ဆဂး ညးလဵု မွဲ လေဝ် ဟွံ ဓရိုဟ် လဝ် နာဲ ရ။ အရာ ဏအ် ညးကော်စ ဒြဟတ် ပတောအ် ရ)။

== ၅။ ဗေဒဆက်စပ် ဂါလဳလဳယေန် (Galilean Relativity &amp; Transformations) ==
[[File:Galilean_transformation.png|thumb|300px|ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဂါလဳလဳယေန် (Galilean Transformation) အကြာ သၞောတ်ရံင် $S$ ကေုာံ $S'$ မအာဒၟံင် နကဵု လဟဵု $v$]]
ဗေဒဆက်စပ် ဂါလဳလဳယေန် ဝွံ ဗၟံက်ထ္ၜး ဓဝ်ဆက်စပ် အကြာ သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ၜါ $S$ ကေုာံ $S'$ မအာဒၟံင် နကဵု လဟဵု တန်ကြန် $\mathbf{v}$ ရေင်သကအ် ရ。&lt;ref name=&quot;morin&quot;&gt;Morin, D. (2008). ''Introduction to Classical Mechanics''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဂါလဳလဳယေန် (Galilean Transformation):'''
** ဒၞာဲ (Position): &lt;math&gt;\mathbf{r}' = \mathbf{r} - \mathbf{v}t&lt;/math&gt;
** လဟဵု (Velocity): &lt;math&gt;\mathbf{u}' = \mathbf{u} - \mathbf{v}&lt;/math&gt;
** ဓလိုင် (Acceleration): &lt;math&gt;\mathbf{a}' = \mathbf{a}&lt;/math&gt;
* '''သရုပ်:''' ၜိုန်ရ သၞောတ် ၜါ ဂှ် ညာတ်ကေတ် ဒၞာဲ ကေုာံ လဟဵု တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် ကီုလေဝ်၊ ဍေံတအ် ညာတ်ကေတ် ဓလိုင် တုပ်တုပ် ($a' = a$) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၞောဝ် ဒုတိယ နယူတန် &lt;math&gt;F = ma&lt;/math&gt; ဂှ် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဇၟာပ် သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ သီုဖအိုတ် ရ။ ဓဝ်ဏအ် ဝွံ ညးကော်စ &quot;သၞောဝ် မဟွံပြံင်လှာဲ ဂါလဳလဳယေန်&quot; (Galilean Invariance) ရ။

== ၆။ သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ပ္ဍဲ ဗေဒဆက်စပ် တၟေင် (Inertial Frames in Special Relativity) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၅၊ [[အာလ်ဗာတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein) ဗၟံက်ထ္ၜး သီအိုရဳ ဗေဒဆက်စပ် တၟေင် (Special Relativity) မဒုင်သဇိုင် လတူ တင် သဇိုင် ၜါ သာ် ရ။&lt;ref name=&quot;einstein1905&quot;&gt;Einstein, A. (1905). &quot;Zur Elektrodynamik bewegter Körper&quot;. ''Annalen der Physik''.&lt;/ref&gt;
# '''မူလ နှိုင်းရ (Principle of Relativity):''' သၞောဝ် ရူပဗေဒ သီုဖအိုတ် ဂှ် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဇၟာပ် သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ သီုဖအိုတ် ရ။ (ဂါလဳလဳယဝ် လေဝ် ဟီုလဝ် ကီု)။
# '''လဟဵု လျး တန်ကြန် (Constancy of Speed of Light):''' လဟဵု လျး ပ္ဍဲ လဟာင် (Vacuum, $c$) ဂှ် ဒှ် ကိန်းသေ (Constant) သွက် ဇၟာပ် ညးမသမ္ၚေဝ်ရံင် ပ္ဍဲ သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ သီုဖအိုတ် ရ၊ ၜိုန်ရ ညးတအ် အာဒၟံင် နကဵု လဟဵု ၜိုတ်လဵု လေဝ် ကီု ရ။

ဟိုတ်နူကဵု တင် မရနုက်ကဵု ၜါ ဏအ် တုဲ၊ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဂါလဳလဳယေန် ဂှ် ဟွံဍာံပြ ရ (သွက် လဟဵု ပြဟ်)။ ညးတအ် ဒး စကာ '''ပရေင် ပြံင်လှာဲ လဝ်ရေန်''' (Lorentz Transformation) ရ။ ပ္ဍဲ ဗေဒဆက်စပ် တၟေင် မ္ဂး၊ အခိင် ကေုာံ ဇမၠိင် ဂှ် ဟွံဒှ် အရာ မတန်ကြန် အလုံ စကြဝဠာ ရ (Absolute time and space do not exist)။ ဍေံတအ် ပြံင်လှာဲ အတိုင် သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ မအာဒၟံင် လဟဵု ပြဟ် ဟွံပြဟ် ရ။

== ၇။ သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ပ္ဍဲ ဗေဒဆက်စပ် သာမည (Inertial Frames in General Relativity) ==
ပ္ဍဲ သီအိုရဳ ဗေဒဆက်စပ် သာမည (General Relativity) မ္ဂး လညာတ် သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ ညိ ရ။&lt;ref name=&quot;einstein1916&quot;&gt;Einstein, A. (1916). &quot;Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie&quot;. ''Annalen der Physik''.&lt;/ref&gt;
* '''မူလ တုပ်သၟဟ် (Equivalence Principle):''' အာင်သတာင် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် ဓရောတ်တိ ($g$) ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု သၞောတ်ရံင် မၞုံကဵု ဓလိုင် ($a$) ရ။ 
* '''သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ဒေသ (Local Inertial Frame):''' လတူ ဂၠးတိ ဏအ်၊ ဟိုတ်နူ နွံ ဓရောတ်တိ တုဲ သၞောတ်ရံင် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဇေတ်ဇေတ် မ္ဂး ဟွံဒှ် အဳနာယှာ ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ပိုဲ ဒတုံစှ်ေဒၟံင် သက်ကု လွပ် (Free fall) မ္ဂး ဥပမာ ပ္ဍဲ ဓာတ်လှေကား မပိုတ် စှ်ေ အာ၊ ပ္ဍဲ အခိင် ဂၠေအ်ဂၠေအ် ကေုာံ ဒၞာဲ ဍောတ်ဍောတ် ဂှ်၊ သၞောတ် ဂှ် ဒှ်အာ သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ (ဟွံဒး ဒုင်စသိုင် ဓရောတ်တိ) ရ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ စကြဝဠာ ဇေတ်ဇေတ် ဂှ်၊ သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ အလုံ စကြဝဠာ (Global inertial frame) ဂှ် ဟွံမဲ ရ၊ နွံ ဆ ဒေသ (Local) ဍောတ်ဍောတ် ဟေင် ရ။

== ၈။ သာဓက သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ပ္ဍဲ သဘာဝ (Examples of Inertial Frames in Nature) ==
ၜိုန်ရ သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ဇေတ်ဇေတ် ဂှ် ဒှ် အရာ မဟွံမဲ ပ္ဍဲ သဘာဝ (Idealization) ကီုလေဝ်၊ သွက် ပရေင် တွက် ဂၠာဲ ဓမ္မတာ မ္ဂး ပိုဲ ယူဆ ကေတ် ဂွံ ရ။&lt;ref name=&quot;feynman&quot;&gt;Feynman, R. P., Leighton, R. B., &amp; Sands, M. (1963). ''The Feynman Lectures on Physics''. Addison-Wesley.&lt;/ref&gt;
* '''ဂၠးတိ (Earth):''' ၜိုန်ရ ဂၠးတိ ဂှ် ဂေတ်ဒၟံင် တ္ၚဲ တုဲ ဂေတ်ဒၟံင် လတူ ဝင်ရဝ် ဇကု ကီုလေဝ် (ဓလိုင် နွံ)၊ ဓလိုင် ဍေံ ဍောတ် သၟတ် လောန် တုဲ သွက် ပရေင်စမ်ၜတ် ပ္ဍဲ ဓါတ်ခွဲခန်း ဟွံသေင်မ္ဂး ကွဳစက် မ္ဂး ဂၠးတိ ဂှ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ မွဲ ဂွံ ရ။ (ဆဂး သွက် ကျာ ပၠေဝ် ဇၞော်ဇၞော် မ္ဂး ဂၠးတိ ဂှ် ဟွံဒှ် အဳနာယှာ ရ)။
* '''သၞံင် သ္ၚောဲသ္ၚောဲ (Distant Stars):''' သွက် ပညာ နက္ခတ္တဗေဒ မ္ဂး၊ ညးတအ် စကာ သၞံင် မနွံ သ္ၚောဲ ဗွဲမလောန် တအ် နဒဒှ် သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ (Fixed stars) သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ကသဳ ဂြိုဟ် တအ် ရ။
* '''က္ၜင်အာကာသ ပ္ဍဲ လဟာင် (Spacecraft in Deep Space):''' ယဝ်ရ က္ၜင်အာကာသ မွဲ ပသဗလး စက် (Engines off) တုဲ နွံ သ္ၚောဲ နူကဵု ဂြိုဟ် ကေုာံ သၞံင် သီုဖအိုတ် မ္ဂး၊ ဍေံ ဒှ် သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ခိုဟ်အိုတ် မွဲ ရ။

== ၉။ လွပ် ပ္ဍဲ ပညာ စက်ယန္တရာ ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒ (Applications in Engineering and Astronomy) ==
[[File:Orbital_mechanics.svg|thumb|300px|ပွမစၞောန်ထ္ၜး လွပ် သၞောတ်ရံင် လဒေါဝ် တ္ၚဲ (Heliocentric frame) သွက်ဂွံ တွက် ဂၠာဲ ဂၠံင်တရဴ ဂြိုဟ်တု ကေုာံ ဂြိုဟ် တအ်]]
လညာတ် သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ သီုဖအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;young&quot;&gt;Young, H. D., &amp; Freedman, R. A. (2016). ''University Physics'' (14th ed.). Pearson.&lt;/ref&gt;
* '''ဗိသုကာ လဒက်ပတန် (Structural Engineering):''' ညးတအ် ယူဆ ကေတ် ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ မတန်ကြန် တုဲ တွက် လၟိဟ် ဒြဟတ် ပ္ဍဲ တိုက် ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ဒဒန် ညံင် ဍေံတအ် ဂွံ တန်ကြန် ဒၟံင် (Statics) ရ။
* '''စက်ယန္တရာ အာကာသ (Aerospace):''' သွက်ဂွံ ပလံင် က္ၜင်အာကာသ စိုပ် ဂြိုဟ် အင်္ၚာ ဂှ်၊ သၞောတ်ရံင် ဂၠးတိ (Earth-centered frame) ဂှ် ဟွံခိုဟ် ရ (ဟိုတ်နူ ဂၠးတိ ဂေတ်ဒၟံင် တ္ၚဲ)။ ညးတအ် ဒး စကာ သၞောတ်ရံင် လဒေါဝ် တ္ၚဲ (Heliocentric frame) မဒှ် သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ မခိုဟ် နူ သွက်ဂွံ တွက် ဂၠံင်တရဴ ဍာံဍာံ ရ။
* '''သၞောတ် ဂၠာဲဒၞာဲ (GPS):''' သၞောတ် GPS ဂှ် ဒး စၟတ်သမ္တီ သၞောတ်ရံင် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် သွက် ဂြိုဟ်တု ကေုာံ မၞိဟ် မစကာ လတူ တိ ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ သွဟ် ဒၞာဲ ဍာံပြ ရ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သရုပ် (Conclusion and Summary) ==
သရုပ်မ္ဂး '''သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ''' (Inertial Frame of Reference) ဝွံ ဒှ် သၞောတ်ရံင် မဟွံမဲ ကု ဓလိုင် ကေုာံ ပွမဂေတ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဏအ်၊ သၞောဝ် ပထမ နယူတန် ဂှ် ဍာံပြ ဗွဲမဍိုက်ပေင် တုဲ၊ ပရေင် ချဳဒရာင် သီုဖအိုတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ဒြဟတ် ဇေတ်ဇေတ် သက်က် ဟေင် ရ (ဒြဟတ် ပတောအ် ဟွံမဲ)။

သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ဝွံ ဒှ် တိုင်ခိုင် အဓိက သွက် ပညာ စက်ယန္တရာ ဂန္ထဝင် တုဲ ဆက် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဒှ် သဇိုင် သွက် သီအိုရဳ ဗေဒဆက်စပ် တၟေင် အာလ်ဗာတ် အာင်သတာင် ရ။ ၜိုန်ရ သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ ဇေတ်ဇေတ် ဂှ် ဒှ် အရာ မဟွံမဲ ပ္ဍဲ သဘာဝ (ဟိုတ်နူ ဒြဟတ် ဓရောတ်တိ နွံ အလုံ စကြဝဠာ) ကီုလေဝ်၊ သွက် ပရေင် တွက် ဂၠာဲ ဓမ္မတာ ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ကေုာံ ပညာ စက်ယန္တရာ မ္ဂး၊ ဍေံဝွံ ဒှ် လညာတ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ မဟွံမဲ ဟွံတုဲ ရ။

== ဆက်လ္ၚတ် ==
* [[သၞောတ်ရံင်]] (Frame of Reference)
* [[သၞောဝ် ကသဳ နယူတန်]] (Newton's laws of motion)
* [[သၞောတ်ရံင် ဟွံဒှ် အဳနာယှာ]] (Non-inertial Frame)
* [[ဗေဒဆက်စပ် ဂါလဳလဳယေန်]] (Galilean Relativity)
* [[ဗေဒဆက်စပ် တၟေင်]] (Special Relativity)

== တင်နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== လေန် မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=bJBYDDEpeWE YouTube: Frames of Reference (1960 Educational Film)]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Frames_of_reference Wikimedia Commons: Media related to Frames of reference]
* [https://www.khanacademy.org/science/physics/one-dimensional-motion/displacement-velocity-time/v/introduction-to-reference-frames Khan Academy: Introduction to reference frames]

{{Navbox
| name  = ရူပဗေဒ စက်ယန္တရာ
| title = [[ရူပဗေဒ|ရူပဗေဒ (Physics)]]: [[စက်ယန္တရာ ဂန္ထဝင်|စက်ယန္တရာ (Mechanics)]] ကေုာံ [[သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ]]
| listclass = hlist

| group1 = သဇိုင် အဓိက
| list1  =
* [[သၞောတ်ရံင်]] (Frame of Reference)
* [[သၞောဝ် ပထမ နယူတန်]] (First Law / Inertia)
* [[ကသဳ]] (Motion)
* [[ဓလိုင်]] (Acceleration)

| group2 = ဂကူ သၞောတ်ရံင်
| list2  =
* [[သၞောတ်ရံင် အဳနာယှာ]] (Inertial Frame)
* [[သၞောတ်ရံင် ဟွံဒှ် အဳနာယှာ]] (Non-inertial Frame)
* [[သၞောတ်ရံင် ဂေတ်]] (Rotating Frame)

| group3 = ဓါတ် မဆက်စပ်
| list3  =
* [[ဒြဟတ် ပတောအ်]] (Fictitious Force)
* [[ဖဵု ကဝ်ရဳအဝ်လေတ်]] (Coriolis Effect)
* [[ဒြဟတ် ဝိုင်ဗဟဵု]] (Centrifugal Force)

| group4 = ဗေဒဆက်စပ် (Relativity)
| list4  =
* [[ဗေဒဆက်စပ် ဂါလဳလဳယေန်]] (Galilean Relativity)
* [[ဗေဒဆက်စပ် တၟေင်]] (Special Relativity)
* [[ဗေဒဆက်စပ် သာမည]] (General Relativity)
* [[မူလ တုပ်သၟဟ်]] (Equivalence Principle)

| group5 = အစာသိပ္ပံ အဓိက
| list5  =
* [[ဂါလဳလဳယဝ် ဂါလဳလဳ]]
* [[အာက်သဲ နယူတန်]]
* [[အာလ်ဗာတ် အာင်သတာင်]]
}}

[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:စက်ယန္တရာ ဂန္ထဝင်]]
[[Category:ပညာကသဳ]]
[[Category:သဳအိုရဳ ဗေဒဆက်စပ်]]
[[Category:ကသဳ]]</text>
      <sha1>qyp3fiodqh8q414823zjm3tp4amglg5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:အေန်ဇြာင်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>11309</id>
    <revision>
      <id>55490</id>
      <parentid>55486</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T14:03:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="771" sha1="iuuk1f73jykwg7bfu3u75sxabilimqh" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[အေန်ဇြာင်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံစုတ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ မဆေင်စပ်ကဵု အေန်ဇြာင် ဟွံသေင်မ္ဂး အေန်ဇာင် (Enzymes)၊ လၟေင်ကမၠောန် [[ဇဳဝကာတာလေစ်]] (Biocatalysts)၊ ဂကူ အေန်ဇြာင် ကေုာံ ပရေင်ကၠောန်ကမၠောန် ဇဳဝဓါတု ဂမၠိုင် သီုဖအိုတ်ရ။

[[Category:ဇဳဝဓါတု]]
[[Category:ပရဝ်တေန်]]</text>
      <sha1>iuuk1f73jykwg7bfu3u75sxabilimqh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဇဳဝကာတာလေစ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11310</id>
    <revision>
      <id>55488</id>
      <timestamp>2026-06-23T13:51:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဇဳဝကာတာလေစ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဇဳဝကာတာလစ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Biocatalysis|Biocatalysis]]) ဟီုဂှ် ဒှ် ပရေင်စကာ သတ္တိ သဘာဝ ဗီုကဵု [[အေန်ဇာင်]] (Enzymes) ဟွံသေင်မ္ဂး သေလ်မဂျိုင်လမျီု (Living cells) သွ...&quot;</comment>
      <origin>55488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23286" sha1="t2ur5wvl6eo6jc99bjibwv5ly71gz6t" xml:space="preserve">'''ဇဳဝကာတာလေစ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဇဳဝကာတာလစ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Biocatalysis|Biocatalysis]]) ဟီုဂှ် ဒှ် ပရေင်စကာ သတ္တိ သဘာဝ ဗီုကဵု [[အေန်ဇာင်]] (Enzymes) ဟွံသေင်မ္ဂး သေလ်မဂျိုင်လမျီု (Living cells) သွက်ဂွံ ပပြဟ်ကဵု လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်ဓါတု (Chemical reactions) ရ။ အရာမစကာ သွက်ဂွံ ပပြဟ်ကဵု ပရေင်ဓါတုဏအ်ဂှ် ညးကော်စ '''ဇဳဝကာတာလေစ် (Biocatalysts)''' ရ။ လၟေင်ကမၠောန်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဇုတ်စၞိန် အဓိက ပ္ဍဲကဵု [[ဇဳဝဓါတု]] ကေုာံ လောက ရုင်စက်ခေတ်တၟိရ။ ၜိုန်ရ ကောန်မၞိဟ်တအ် စကာလဝ် ပရေင်ကေဝ် (Fermentation) နကဵု သေလ် သွက်ဂွံ ကၠောန် အရက် ကေုာံ ကွာင် သၞာံမဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်စကာ အေန်ဇာင် မသ္အးဇ္ၚး (Purified enzymes) ပ္ဍဲကဵု ရုင်စက် ကေုာံ ပရေင်ဂဥုဲဂှ် ကတဵုဒှ် ပြာကတ်ကၠုင် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဏအ်ရ။ ဇဳဝကာတာလေစ် ဂှ် ကဵုဖိုလ်ခိုဟ် လ္တူ ပွဳပွူသဘာဝတုဲ၊ ဒှ် နဲကဲ အဓိက သွက် ပရေင်ဓါတု သ္ၚေက် (Green chemistry) ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ဇဳဝကာတာလေစ် (Biocatalysis)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Enzyme mechanism 1.jpg|250px|လၟေင်ကမၠောန် အေန်ဇာင်]]&lt;br/&gt;''လၟေင်ကမၠောန် အေန်ဇာင် မဒှ် ဇဳဝကာတာလေစ် အဓိက မွဲ မပံင်စပ် ကု ဓါတ်တမ် (Substrate)''
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[ဇဳဝဓါတု]] ကေုာံ ဓါတုဗေဒ ရုင်စက်
|-
! ဇဳဝကာတာလေစ် အဓိက
| [[အေန်ဇာင်]] (Enzymes), သေလ် (Whole cells)
|-
! ညးမစၟတ်သမ္တီ ကိုပ်ကၠာ
| ဧဒဝပ် ဗုချ်နာ (Eduard Buchner) (၁၈၉၇)
|-
! အလုံအစောံ
| ဖျေဟ် ဒြဟတ်စတမ် (Activation energy) တုဲ ပပြဟ် ပရေင်ဓါတု
|-
! ပရေင်စကာ အဓိက
| ဂဥုဲ၊ စၞစ၊ အဳသေန်နဝ် (Biofuels)၊ သဗ္ဗျာခေတ်တၟိ
|-
! သဘဴဓဝ် အဓိက
| ဓါတုသ္ၚေက် (Green Chemistry)
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ကာတာလေစ် (Catalyst) ဟီုဂှ် ဒှ် ဓါတ် မပပြဟ်ကဵု ပရေင်ဓါတု သက္ကု ပွမလီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး အိုတ်အာ ဇကုအလဵုဇကုရ။ ပ္ဍဲကဵု သဘာဝမ္ဂး ပရေင်ဓါတု သီုဖအိုတ် မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓကာယ ပိုယ်တအ်ဂှ် ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ကာတာလေစ် မ္ဂး ဍေဟ်တအ် အာဇိုင်လဇုဲလောန်တုဲ၊ လမျီု တန်တဴ ဟွံမာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သဘာဝ ဖန်ဗဒှ်လဝ် '''ဇဳဝကာတာလေစ်''' မဒှ် ပရဝ်တေန် တၟေင် မကော်စ &quot;အေန်ဇာင်&quot; တအ်ရ။ ဇဳဝကာတာလေစ် တအ်ဏအ် နွံကဵု အစောံသတ္တိ မရုဲစှ် (Specificity) သၠုင်လောန်တုဲ၊ ဍေဟ်တအ် ကၠောန်ကမၠောန်မာန် ဆ ပ္ဍဲကဵု ဓါတ်တမ် (Substrate) မချိုတ်ပၠိုတ်မွဲဓဝ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး အစာသိပ္ပံတအ် ကေတ် နဲကဲ သဘာဝဏအ်တုဲ ကလေင်စကာ ပ္ဍဲကဵု ရုင်စက် သွက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် ဓါတ်နာနာ ဗွဲမလောဲသွာ ကေုာံ အန္တရာယ် အောန် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bommarius |first=A. S. |last2=Riebel |first2=B. R. |year=2004 |title=Biocatalysis: Fundamentals and Applications |publisher=Wiley-VCH |isbn=978-3527303441}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ဇဳဝကာတာလေစ် ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ကၠောန် အရက် ကေုာံ ကွာင် နကဵု သေလ်တိုပ် (Yeast) ပ္ဍဲ ဝင်တမၠာတေအ်ရ။ ဆဂး ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ ဇေတ်ဇေတ်ဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ရ။
* '''၁၈၃၃:''' Anselme Payen ကဵု Jean-François Persoz တအ် ပါ်ခြာ အေန်ဇာင် Diastase နူကဵု မသြောအ်ယဴ မတိုန်ဒၟံင်ရ။
* '''၁၈၉၇:''' Eduard Buchner စၞောန်ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပရေင်ကေဝ် အရက် (Fermentation) ဂှ် ကၠောန်မာန် သက္ကု သေလ်တိုပ် မဂျိုင်လမျီု၊ ဟိုတ်နူ ဓါတ် အေန်ဇာင် မနွံ ပ္ဍဲဍေဟ် သၟးရ။ တင်ဂၠာဲဆဵုဏအ် ကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗဴ ဓါတုဗေဒ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၇ ရ။
* '''၁၉၂၆:''' James B. Sumner စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ အေန်ဇာင် Urease ဂှ် ဒှ် ပရဝ်တေန် သ္အးဇ္ၚး မွဲရ။
ကြဴနူဂှ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ DNA ပ္ဍဲ ကၞောတ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ်တအ် ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် အေန်ဇာင် နကဵု ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ရုင်စက် (Recombinant DNA technology) မာန်ကၠုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Buchner |first=E. |year=1897 |title=Alkoholische Gährung ohne Hefezellen (Alcoholic fermentation without yeast cells) |journal=Berichte der Deutschen Chemischen Gesellschaft |volume=30 |pages=117–124}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ အေန်ဇာင် ကေုာံ ဇဳဝကာတာလေစ် (Enzymes as Biocatalysts) ==
ဇဳဝကာတာလေစ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ် '''အေန်ဇာင်''' (မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ပရဝ်တေန်) ရ။ ဆဂး လ္ၚဵုဂှ် ဒှ် အာရ်အေန်အေ (RNA) မကော်စ '''Ribozymes''' လေဝ် နွံရ။ 
အေန်ဇာင် ဇၟာပ်မဂှ် နွံကဵု ဗီုပြင် ၃-ဒဳ (3D structure) မချိုတ်ပၠိုတ် မွဲတုဲ၊ ပ္ဍဲလ္တူဍေဟ်ဂှ် နွံ ဒၞာဲမွဲ မကော်စ '''ဒၞာဲကၠောန်ကမၠောန် (Active site)''' ရ။ ဒၞာဲဏအ်ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မကိတ်ညဳ ကု ဓါတ်တမ် (Substrate) ဍေဟ် တုပ်သၟဟ် ကု ကောန်သေဝ် ကေုာံ ကသျှ် (Lock and Key) ဟွံသေင်မ္ဂး မပြံင်လှာဲ ကိတ်ညဳ (Induced fit) ရ။ အခိင် ဓါတ်တမ် လုပ်စိုပ် ပ္ဍဲ Active site မ္ဂး၊ အေန်ဇာင်ဂှ် ကလေင်ခေါက် ပြံင်လှာဲ လဒက်ပတန်တုဲ ပလီု ဟွံသေင်မ္ဂး ပံင်စပ်ကဵု ဓါတ်တမ်ဂှ် ညံင်ဂွံ ဒှ်အာ သွဟ်ဓါတ် (Product) ဗွဲမပြဟ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Fersht |first=A. |year=1999 |title=Structure and Mechanism in Protein Science |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-0716732686}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ သဘဴဓဝ် (Mechanisms and Principles) ==
သဘဴဓဝ် အဓိက သွက် ကာတာလေစ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ် ပွမဖျေဟ်ကဵု '''ဒြဟတ်စတမ် (Activation Energy - $E_a$)''' ရ။
ပရေင်ဓါတု မွဲ ညံင်ဂွံ ကတဵုဒှ်ဂှ် မဝ်လဳကျူတအ် သ္ဒးတတ်ကၠောအ် ကဆံင်မွဲ မကော်စ Transition state မနွံကဵု ဒြဟတ် သၠုင်အိုတ်ရ။ သက္ကု အေန်ဇာင်မ္ဂး မဝ်လဳကျူတအ် နွံပၟိက် ဒြဟတ်ဂမ္တဴ ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ တတ်ကၠောအ် ကဆံင်ဏအ်ရ။ ဆဂး အေန်ဇာင် ဂှ် ဍေဟ် ရပ်ထိင်လဝ် ဓါတ်တမ် တုဲ ဖန်ကဵု ညံင် ဒြဟတ်စတမ်ဏအ် ဂွံစှ်ေအာရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ဓါတု ဂှ် ကတဵုဒှ်မာန် ပ္ဍဲကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ (Room temperature) ကေုာံ ပွဳပွူ ဍာ် (Aqueous environment) ဗွဲမလောဲသွာရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pauling |first=L. |year=1946 |title=Molecular Architecture and Biological Reactions |journal=Chemical and Engineering News |volume=24 |issue=10 |pages=1375–1377 |doi=10.1021/cen-v024n013.p1375}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ဂကူ အေန်ဇာင်ဂမၠိုင် (Classes of Enzymes) ==
အေန်ဇာင် တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ဂကူ အတိုင် သၞောတ်ဝ် အေန်ဇာင် အလုံဂၠးကဝ် (Enzyme Commission number - EC) နွံ (၆) ဂကူ အဓိက ရ -

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဂကူ အေန်ဇာင် (EC Classes) အဓိက ၆ သာ်
|-
! ဂကန် (EC Class)
! ယၟု အေန်ဇာင် 
! ပရေင်ဓါတု မကၠောန် (Reaction Type)
! ဥပမာ 
|-
| EC 1 || '''Oxidoreductases''' || ပွမပၠောပ်ပတိတ် အံက်သဳဂျေန် ဟွံသေင်မ္ဂး အေလက်ထရဝ် (Oxidation-reduction)။ || Alcohol dehydrogenase
|-
| EC 2 || '''Transferases''' || ပွမပြံင်စၠောအ် ဂကောံဓါတ် (Functional group) နူ မဝ်လဳကျူ မွဲ အာ မွဲ။ || Hexokinase
|-
| EC 3 || '''Hydrolases''' || ပွမပါ်လီု ဓါတ်ဆက် နကဵု ပွမထပ်စုတ် ဍာ် (Hydrolysis)။ || Amylase (ပါ်လီု သတာတ်)
|-
| EC 4 || '''Lyases''' || ပွမပါ်လီု ဓါတ်ဆက် သက္ကု ဍာ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ထပ်စုတ် ဓါတ်ဆက် ၜါထပ်။ || Decarboxylase
|-
| EC 5 || '''Isomerases''' || ပွမပြံင်လှာဲ လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ မဝ်လဳကျူ မွဲဓဝ် ညံင်ဂွံဒှ် Isomer။ || Isomerase
|-
| EC 6 || '''Ligases''' || ပွမပံင်စပ် မဝ်လဳကျူ ၜါ နကဵု ပွမစကာ ဒြဟတ် ATP။ || DNA ligase
|}
&lt;ref&gt;{{cite web |title=Enzyme Nomenclature |url=https://www.qmul.ac.uk/sbcs/iubmb/enzyme/ |publisher=International Union of Biochemistry and Molecular Biology |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် ကေုာံ စၞစ (Industrial and Food Applications) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=yHgCQOWsXwE ပရူ ပရေင်စကာ အေန်ဇာင် ပ္ဍဲ ရုင်စက် (YouTube)]

ဇဳဝကာတာလေစ် ဂှ် ပြံင်လှာဲကဵု လောက ရုင်စက် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။
* '''ရုင်စက် စၞစ:''' အေန်ဇာင် Amylase ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ပါ်လီု သတာတ် ပ္ဍဲ ပရေင်ကၠောန် ကွာင်၊ တုဲ Rennin (Chymosin) ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်ကၠောန် ဒိန်ခဲ (Cheese) ရ။
* '''သဗ္ဗျာ ကေုာံ ကြာတ်က္ဍိုပ်:''' အေန်ဇာင် Protease ကဵု Lipase တအ်ဂှ် ထပ်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲ ဆပ်ပျာခေတ်တၟိ သွက်ဂွံ ကြာတ် တရိုဟ် ဆီ ကေုာံ ကၠေင် မာန် ပ္ဍဲ ဍာ်ရမတ်ရ။
* '''ဒြဟတ် အဳသေန်နဝ် (Biofuels):''' စကာ Cellulase သွက်ဂွံ ပါ်လီု တၞံဆု ဟွံသေင်မ္ဂး စမၠိက် သွက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် ဍာ်အရက် အဳသေန်နဝ် သွက် စက်ယန် ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Schmid |first=A. |display-authors=etal |year=2001 |title=Industrial biocatalysis today and tomorrow |journal=Nature |volume=409 |issue=6817 |pages=258–268 |doi=10.1038/35051736}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Medical and Pharmaceutical Applications) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ခၞံဗဒှ် ဂဥုဲ (Pharmaceuticals) မ္ဂး၊ ဇဳဝကာတာလေစ် ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် မွဲရ။ ဂဥုဲ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ် မဝ်လဳကျူ မနွံကဵု လပါ်တဲ (Chirality) ရ (တုပ်သၟဟ် ကု တဲပါဲ ကဵု တဲပုင်)။ နဲကဲ ဓါတုဗေဒ ဓမ္မတာ မ္ဂး ကၠောန်ပတိတ် လပါ်တဲ သီုၜါ မွဲစွံ တုဲ လပါ်မွဲဂှ် ကဵု အန္တရာယ် မာန်ရ။ ဆဂး ဇဳဝကာတာလေစ် တအ်ဂှ် နွံကဵု လညာတ် ရုဲစှ် (Enantioselectivity) သၠုင်လောန်တုဲ၊ ကၠောန်ပတိတ် လပါ်တဲ မကဵုဖိုလ် မွဲဓဝ် မာန်ရ။
ဥပမာ - ဂဥုဲ ယဲဏမ်ဍာတ် Sitagliptin (Januvia) ဂှ် ကၠောန်ပတိတ်လဝ် နကဵု ပရေင်စကာ အေန်ဇာင် Transaminase မပလေဝ်လဝ် ဗဳဇ တုဲ၊ ဍေဟ် ဖအောန်ဖျေဟ် ကသုတ် ကေုာံ င္ၚုဟ်မး ဗွဲမလောန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Savile |first=C. K. |display-authors=etal |year=2010 |title=Biocatalytic asymmetric synthesis of chiral amines from ketones applied to sitagliptin manufacture |journal=Science |volume=329 |issue=5989 |pages=305–309 |doi=10.1126/science.1188934}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ဇဳဝဗေဒ ပံင်စပ် ကေုာံ ပရေင်ပလေဝ်ဗဳဇ (Synthetic Biology and Protein Engineering) ==
သဘာဝ ဟွံကၠောန်လဝ် အေန်ဇာင် သွက် ပရေင်ဓါတု သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ရုင်စက် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အစာသိပ္ပံတအ် ဒးဖန်ဗဒှ် အေန်ဇာင် တၟိ နကဵု ကွတ်ပညာ ပလေဝ် ပရဝ်တေန် (Protein Engineering) ရ။
* '''Directed Evolution (ပွမစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ):''' အစာသိပ္ပံ Frances Arnold (ကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗဴ ၂၀၁၈) ခၞံဗဒှ် နဲကဲဏအ်ရ။ နဲကဲဏအ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ (Mutations) မဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီ ပ္ဍဲကဵု ဂျိန် အေန်ဇာင် မွဲ၊ တုဲ ရုဲစှ်ကေတ် အေန်ဇာင် မကၠောန်ကမၠောန် ခိုဟ်အိုတ် သွက် ဓါတ်တမ် တၟိ ဂှ်ရ။
* '''Rational Design:''' စကာ ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ တွက်ရံင် လဒက်ပတန် ၃-ဒဳ တုဲ ပြံင်လှာဲ အမဳနဝ် အက်သေတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သွဟ် မနွံပၟိက် ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Arnold |first=F. H. |year=2018 |title=Directed Evolution: Bringing New Chemistry to Life |journal=Angewandte Chemie International Edition |volume=57 |issue=16 |pages=4143–4148 |doi=10.1002/anie.201708408}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပရေင်ခိုဟ် ကေုာံ ပြသၞာဂမၠိုင် (Advantages and Limitations) ==
ဇဳဝကာတာလေစ် နွံကဵု ပရေင်ခိုဟ် ကေုာံ ပြသၞာ မဒးမင်စၟဳစၟတ် နာနာရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် ဇဳဝကာတာလေစ်
|-
! ပရေင်ခိုဟ် (Advantages)
! ပြသၞာ / တင်ဍိုန်လျ (Limitations)
|-
| '''သဘာဝ ကေုာံ သ္ၚေက်:''' စကာ ဍာ် နဒဒှ် ပွဳပွူ၊ ဟွံနွံပၟိက် ဓါတ်ဂျိ ဓါတု။ || '''ပရေင်လီုလာ် လောဲ:''' အေန်ဇာင် တအ် လီုလာ် လောဲ (Denaturation) ယဝ်ရ ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် ဟွံသေင်မ္ဂး pH ပြံင်လှာဲ။
|-
| '''အစောံ ရုဲစှ် သၠုင် (High Specificity):''' ကၠောန်ပတိတ် ဆ သွဟ်ဓါတ် မနွံပၟိက် မွဲဓဝ်၊ ဟွံမဲ သွဟ် မဟွံနွံပၟိက် (By-products)။ || '''င္ၚုဟ်မး သၠုင်:''' ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် ကေုာံ ပသ္အး အေန်ဇာင် ဂှ် ဒးကေတ် သြန် ဗွဲမဂၠိုင်။
|-
| '''ပွဳပွူ သာမည:''' ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ၊ ဟွံဒး စကာ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဇၞော်ဇၞော် ဗီု ရုင်စက်ဓမ္မတာ။ || '''ဓါတ်တမ် အောန်:''' အေန်ဇာင် သဘာဝ တအ် ကၠောန်ကမၠောန် ဆ ကု ဓါတ်တမ် သဘာဝ သၟး၊ ဓါတ်တမ် ကၠောန်ပတောအ် လ္ၚဵု ဟွံကိတ်ညဳ။
|}

== ၁၀။ အနာဂတ် ဇဳဝကာတာလေစ် (Future Perspectives) ==
အနာဂတ် ဇဳဝကာတာလေစ် ဂှ် နွံကဵု အစောံသတ္တိ ဗွဲမဇၞော်ရ။ တၠပညာနိမိတ် (AI) ဗီုကဵု AlphaFold ဂှ် ရီုဗင်ကဵု ပရေင်တွက်ရံင် လဒက်ပတန် အေန်ဇာင်တအ် လောဲသွာတိုန်တုဲ၊ အစာသိပ္ပံတအ် ခၞံဗဒှ် &quot;Artificial Metalloenzymes&quot; မဒှ် အေန်ဇာင် ကၠောန်ပတောအ် မပံင်စပ်လဝ် ဓါတ်သတ္တု ကေုာံ ပရဝ်တေန် သွက်ဂွံ ကၠောန် ပရေင်ဓါတု မဟွံကေင်နွံ ပ္ဍဲ သဘာဝ တအ် မာန်ကၠုင်ရ။ ပါဲနူဂှ် ဇဳဝကာတာလေစ် ဂှ် ဒှ် ကိရိယာ အဓိက သွက် ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် ပလာသတစ် (Plastic degradation) ဗီုကဵု အေန်ဇာင် PETase မပါ်လီု ခေါက်ဍာ် ပလာသတစ် မာန်ဂှ် ဒှ် တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်အိုတ် သွက် အနာဂတ် ပွဳပွူသဘာဝ ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Tournier |first=V. |display-authors=etal |year=2020 |title=An engineered PET depolymerase to break down and recycle plastic bottles |journal=Nature |volume=580 |issue=7802 |pages=216–219 |doi=10.1038/s41586-020-2149-4}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ဇဳဝဓါတု ကေုာံ ဇဳဝကာတာလေစ်
|title = [[ဇဳဝဓါတု]] ကေုာံ ပရေင်ဇဳဝကာတာလေစ် (Biocatalysis)
|listclass = hlist
|list1 =
* '''သဇိုင် အဓိက:''' [[အေန်ဇာင်]]
* [[ဇဳဝကာတာလေစ်]]
* [[ပရဝ်တေန်]]
* [[ဒြဟတ်စတမ်]]
|list2 =
* '''ဂကူ အေန်ဇာင်ဂမၠိုင်:''' [[Oxidoreductase]]
* [[Transferase]]
* [[Hydrolase]]
* [[Lyase]]
* [[Isomerase]]
* [[Ligase]]
|list3 =
* '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ:''' [[Protein engineering]]
* [[Directed evolution]]
* [[Rational design]]
* [[Fermentation]]
|list4 =
* '''ဘာသာရပ် ဆက်စပ်:''' [[ဓါတုဗေဒ သ္ၚေက်]]
* [[ဇဳဝဗေဒ ပံင်စပ်]]
* [[ဗဳဇဗေဒ]]
* [[ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ]]
}}

[[Category:ဇဳဝဓါတု]]
[[Category:အေန်ဇာင်]]
[[Category:ဓါတုဗေဒ စက်ယန်]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ]]</text>
      <sha1>t2ur5wvl6eo6jc99bjibwv5ly71gz6t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55489</id>
      <parentid>55488</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T13:52:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23400" sha1="703eo5luht74qp4ihye5cfcpz6qe3fd" xml:space="preserve">'''ဇဳဝကာတာလေစ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဇဳဝကာတာလစ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Biocatalysis|Biocatalysis]]) ဟီုဂှ် ဒှ် ပရေင်စကာ သတ္တိ သဘာဝ ဗီုကဵု [[အေန်ဇြာင်]] (Enzymes) ဟွံသေင်မ္ဂး သေလ်မဂျိုင်လမျီု (Living cells) သွက်ဂွံ ပပြဟ်ကဵု လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်ဓါတု (Chemical reactions) ရ။ အရာမစကာ သွက်ဂွံ ပပြဟ်ကဵု ပရေင်ဓါတုဏအ်ဂှ် ညးကော်စ '''ဇဳဝကာတာလေစ် (Biocatalysts)''' ရ။ လၟေင်ကမၠောန်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဇုတ်စၞိန် အဓိက ပ္ဍဲကဵု [[ဇဳဝဓါတု]] ကေုာံ လောက ရုင်စက်ခေတ်တၟိရ။ ၜိုန်ရ ကောန်မၞိဟ်တအ် စကာလဝ် ပရေင်ကေဝ် (Fermentation) နကဵု သေလ် သွက်ဂွံ ကၠောန် အရက် ကေုာံ ကွာင် သၞာံမဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်စကာ အေန်ဇြာင် မသ္အးဇ္ၚး (Purified enzymes) ပ္ဍဲကဵု ရုင်စက် ကေုာံ ပရေင်ဂဥုဲဂှ် ကတဵုဒှ် ပြာကတ်ကၠုင် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဏအ်ရ။ ဇဳဝကာတာလေစ် ဂှ် ကဵုဖိုလ်ခိုဟ် လ္တူ ပွဳပွူသဘာဝတုဲ၊ ဒှ် နဲကဲ အဓိက သွက် ပရေင်ဓါတု သ္ၚေက် (Green chemistry) ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ဇဳဝကာတာလေစ် (Biocatalysis)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Enzyme mechanism 1.jpg|250px|လၟေင်ကမၠောန် အေန်ဇြာင်]]&lt;br/&gt;''လၟေင်ကမၠောန် အေန်ဇြာင် မဒှ် ဇဳဝကာတာလေစ် အဓိက မွဲ မပံင်စပ် ကု ဓါတ်တမ် (Substrate)''
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[ဇဳဝဓါတု]] ကေုာံ ဓါတုဗေဒ ရုင်စက်
|-
! ဇဳဝကာတာလေစ် အဓိက
| [[အေန်ဇြာင်]] (Enzymes), သေလ် (Whole cells)
|-
! ညးမစၟတ်သမ္တီ ကိုပ်ကၠာ
| ဧဒဝပ် ဗုချ်နာ (Eduard Buchner) (၁၈၉၇)
|-
! အလုံအစောံ
| ဖျေဟ် ဒြဟတ်စတမ် (Activation energy) တုဲ ပပြဟ် ပရေင်ဓါတု
|-
! ပရေင်စကာ အဓိက
| ဂဥုဲ၊ စၞစ၊ အဳသေန်နဝ် (Biofuels)၊ သဗ္ဗျာခေတ်တၟိ
|-
! သဘဴဓဝ် အဓိက
| ဓါတုသ္ၚေက် (Green Chemistry)
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ကာတာလေစ် (Catalyst) ဟီုဂှ် ဒှ် ဓါတ် မပပြဟ်ကဵု ပရေင်ဓါတု သက္ကု ပွမလီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး အိုတ်အာ ဇကုအလဵုဇကုရ။ ပ္ဍဲကဵု သဘာဝမ္ဂး ပရေင်ဓါတု သီုဖအိုတ် မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓကာယ ပိုယ်တအ်ဂှ် ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ကာတာလေစ် မ္ဂး ဍေဟ်တအ် အာဇိုင်လဇုဲလောန်တုဲ၊ လမျီု တန်တဴ ဟွံမာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သဘာဝ ဖန်ဗဒှ်လဝ် '''ဇဳဝကာတာလေစ်''' မဒှ် ပရဝ်တေန် တၟေင် မကော်စ &quot;အေန်ဇြာင်&quot; တအ်ရ။ ဇဳဝကာတာလေစ် တအ်ဏအ် နွံကဵု အစောံသတ္တိ မရုဲစှ် (Specificity) သၠုင်လောန်တုဲ၊ ဍေဟ်တအ် ကၠောန်ကမၠောန်မာန် ဆ ပ္ဍဲကဵု ဓါတ်တမ် (Substrate) မချိုတ်ပၠိုတ်မွဲဓဝ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး အစာသိပ္ပံတအ် ကေတ် နဲကဲ သဘာဝဏအ်တုဲ ကလေင်စကာ ပ္ဍဲကဵု ရုင်စက် သွက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် ဓါတ်နာနာ ဗွဲမလောဲသွာ ကေုာံ အန္တရာယ် အောန် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bommarius |first=A. S. |last2=Riebel |first2=B. R. |year=2004 |title=Biocatalysis: Fundamentals and Applications |publisher=Wiley-VCH |isbn=978-3527303441}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ဇဳဝကာတာလေစ် ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ကၠောန် အရက် ကေုာံ ကွာင် နကဵု သေလ်တိုပ် (Yeast) ပ္ဍဲ ဝင်တမၠာတေအ်ရ။ ဆဂး ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ ဇေတ်ဇေတ်ဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ရ။
* '''၁၈၃၃:''' Anselme Payen ကဵု Jean-François Persoz တအ် ပါ်ခြာ အေန်ဇြာင် Diastase နူကဵု မသြောအ်ယဴ မတိုန်ဒၟံင်ရ။
* '''၁၈၉၇:''' Eduard Buchner စၞောန်ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပရေင်ကေဝ် အရက် (Fermentation) ဂှ် ကၠောန်မာန် သက္ကု သေလ်တိုပ် မဂျိုင်လမျီု၊ ဟိုတ်နူ ဓါတ် အေန်ဇြာင် မနွံ ပ္ဍဲဍေဟ် သၟးရ။ တင်ဂၠာဲဆဵုဏအ် ကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗဴ ဓါတုဗေဒ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၇ ရ။
* '''၁၉၂၆:''' James B. Sumner စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ အေန်ဇြာင် Urease ဂှ် ဒှ် ပရဝ်တေန် သ္အးဇ္ၚး မွဲရ။
ကြဴနူဂှ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ DNA ပ္ဍဲ ကၞောတ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ်တအ် ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် အေန်ဇြာင် နကဵု ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ရုင်စက် (Recombinant DNA technology) မာန်ကၠုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Buchner |first=E. |year=1897 |title=Alkoholische Gährung ohne Hefezellen (Alcoholic fermentation without yeast cells) |journal=Berichte der Deutschen Chemischen Gesellschaft |volume=30 |pages=117–124}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ အေန်ဇြာင် ကေုာံ ဇဳဝကာတာလေစ် (Enzymes as Biocatalysts) ==
ဇဳဝကာတာလေစ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ် '''အေန်ဇြာင်''' (မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ပရဝ်တေန်) ရ။ ဆဂး လ္ၚဵုဂှ် ဒှ် အာရ်အေန်အေ (RNA) မကော်စ '''Ribozymes''' လေဝ် နွံရ။ 
အေန်ဇြာင် ဇၟာပ်မဂှ် နွံကဵု ဗီုပြင် ၃-ဒဳ (3D structure) မချိုတ်ပၠိုတ် မွဲတုဲ၊ ပ္ဍဲလ္တူဍေဟ်ဂှ် နွံ ဒၞာဲမွဲ မကော်စ '''ဒၞာဲကၠောန်ကမၠောန် (Active site)''' ရ။ ဒၞာဲဏအ်ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မကိတ်ညဳ ကု ဓါတ်တမ် (Substrate) ဍေဟ် တုပ်သၟဟ် ကု ကောန်သေဝ် ကေုာံ ကသျှ် (Lock and Key) ဟွံသေင်မ္ဂး မပြံင်လှာဲ ကိတ်ညဳ (Induced fit) ရ။ အခိင် ဓါတ်တမ် လုပ်စိုပ် ပ္ဍဲ Active site မ္ဂး၊ အေန်ဇြာင်ဂှ် ကလေင်ခေါက် ပြံင်လှာဲ လဒက်ပတန်တုဲ ပလီု ဟွံသေင်မ္ဂး ပံင်စပ်ကဵု ဓါတ်တမ်ဂှ် ညံင်ဂွံ ဒှ်အာ သွဟ်ဓါတ် (Product) ဗွဲမပြဟ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Fersht |first=A. |year=1999 |title=Structure and Mechanism in Protein Science |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-0716732686}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ သဘဴဓဝ် (Mechanisms and Principles) ==
သဘဴဓဝ် အဓိက သွက် ကာတာလေစ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ် ပွမဖျေဟ်ကဵု '''ဒြဟတ်စတမ် (Activation Energy - $E_a$)''' ရ။
ပရေင်ဓါတု မွဲ ညံင်ဂွံ ကတဵုဒှ်ဂှ် မဝ်လဳကျူတအ် သ္ဒးတတ်ကၠောအ် ကဆံင်မွဲ မကော်စ Transition state မနွံကဵု ဒြဟတ် သၠုင်အိုတ်ရ။ သက္ကု အေန်ဇြာင်မ္ဂး မဝ်လဳကျူတအ် နွံပၟိက် ဒြဟတ်ဂမ္တဴ ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ တတ်ကၠောအ် ကဆံင်ဏအ်ရ။ ဆဂး အေန်ဇြာင် ဂှ် ဍေဟ် ရပ်ထိင်လဝ် ဓါတ်တမ် တုဲ ဖန်ကဵု ညံင် ဒြဟတ်စတမ်ဏအ် ဂွံစှ်ေအာရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ဓါတု ဂှ် ကတဵုဒှ်မာန် ပ္ဍဲကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ (Room temperature) ကေုာံ ပွဳပွူ ဍာ် (Aqueous environment) ဗွဲမလောဲသွာရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pauling |first=L. |year=1946 |title=Molecular Architecture and Biological Reactions |journal=Chemical and Engineering News |volume=24 |issue=10 |pages=1375–1377 |doi=10.1021/cen-v024n013.p1375}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ဂကူ အေန်ဇြာင်ဂမၠိုင် (Classes of Enzymes) ==
အေန်ဇြာင် တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ဂကူ အတိုင် သၞောတ်ဝ် အေန်ဇြာင် အလုံဂၠးကဝ် (Enzyme Commission number - EC) နွံ (၆) ဂကူ အဓိက ရ -

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဂကူ အေန်ဇြာင် (EC Classes) အဓိက ၆ သာ်
|-
! ဂကန် (EC Class)
! ယၟု အေန်ဇြာင် 
! ပရေင်ဓါတု မကၠောန် (Reaction Type)
! ဥပမာ 
|-
| EC 1 || '''Oxidoreductases''' || ပွမပၠောပ်ပတိတ် အံက်သဳဂျေန် ဟွံသေင်မ္ဂး အေလက်ထရဝ် (Oxidation-reduction)။ || Alcohol dehydrogenase
|-
| EC 2 || '''Transferases''' || ပွမပြံင်စၠောအ် ဂကောံဓါတ် (Functional group) နူ မဝ်လဳကျူ မွဲ အာ မွဲ။ || Hexokinase
|-
| EC 3 || '''Hydrolases''' || ပွမပါ်လီု ဓါတ်ဆက် နကဵု ပွမထပ်စုတ် ဍာ် (Hydrolysis)။ || Amylase (ပါ်လီု သတာတ်)
|-
| EC 4 || '''Lyases''' || ပွမပါ်လီု ဓါတ်ဆက် သက္ကု ဍာ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ထပ်စုတ် ဓါတ်ဆက် ၜါထပ်။ || Decarboxylase
|-
| EC 5 || '''Isomerases''' || ပွမပြံင်လှာဲ လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ မဝ်လဳကျူ မွဲဓဝ် ညံင်ဂွံဒှ် Isomer။ || Isomerase
|-
| EC 6 || '''Ligases''' || ပွမပံင်စပ် မဝ်လဳကျူ ၜါ နကဵု ပွမစကာ ဒြဟတ် ATP။ || DNA ligase
|}
&lt;ref&gt;{{cite web |title=Enzyme Nomenclature |url=https://www.qmul.ac.uk/sbcs/iubmb/enzyme/ |publisher=International Union of Biochemistry and Molecular Biology |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် ကေုာံ စၞစ (Industrial and Food Applications) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=yHgCQOWsXwE ပရူ ပရေင်စကာ အေန်ဇြာင် ပ္ဍဲ ရုင်စက် (YouTube)]

ဇဳဝကာတာလေစ် ဂှ် ပြံင်လှာဲကဵု လောက ရုင်စက် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။
* '''ရုင်စက် စၞစ:''' အေန်ဇြာင် Amylase ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ပါ်လီု သတာတ် ပ္ဍဲ ပရေင်ကၠောန် ကွာင်၊ တုဲ Rennin (Chymosin) ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်ကၠောန် ဒိန်ခဲ (Cheese) ရ။
* '''သဗ္ဗျာ ကေုာံ ကြာတ်က္ဍိုပ်:''' အေန်ဇြာင် Protease ကဵု Lipase တအ်ဂှ် ထပ်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲ ဆပ်ပျာခေတ်တၟိ သွက်ဂွံ ကြာတ် တရိုဟ် ဆီ ကေုာံ ကၠေင် မာန် ပ္ဍဲ ဍာ်ရမတ်ရ။
* '''ဒြဟတ် အဳသေန်နဝ် (Biofuels):''' စကာ Cellulase သွက်ဂွံ ပါ်လီု တၞံဆု ဟွံသေင်မ္ဂး စမၠိက် သွက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် ဍာ်အရက် အဳသေန်နဝ် သွက် စက်ယန် ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Schmid |first=A. |display-authors=etal |year=2001 |title=Industrial biocatalysis today and tomorrow |journal=Nature |volume=409 |issue=6817 |pages=258–268 |doi=10.1038/35051736}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Medical and Pharmaceutical Applications) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ခၞံဗဒှ် ဂဥုဲ (Pharmaceuticals) မ္ဂး၊ ဇဳဝကာတာလေစ် ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် မွဲရ။ ဂဥုဲ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ် မဝ်လဳကျူ မနွံကဵု လပါ်တဲ (Chirality) ရ (တုပ်သၟဟ် ကု တဲပါဲ ကဵု တဲပုင်)။ နဲကဲ ဓါတုဗေဒ ဓမ္မတာ မ္ဂး ကၠောန်ပတိတ် လပါ်တဲ သီုၜါ မွဲစွံ တုဲ လပါ်မွဲဂှ် ကဵု အန္တရာယ် မာန်ရ။ ဆဂး ဇဳဝကာတာလေစ် တအ်ဂှ် နွံကဵု လညာတ် ရုဲစှ် (Enantioselectivity) သၠုင်လောန်တုဲ၊ ကၠောန်ပတိတ် လပါ်တဲ မကဵုဖိုလ် မွဲဓဝ် မာန်ရ။
ဥပမာ - ဂဥုဲ ယဲဏမ်ဍာတ် Sitagliptin (Januvia) ဂှ် ကၠောန်ပတိတ်လဝ် နကဵု ပရေင်စကာ အေန်ဇြာင် Transaminase မပလေဝ်လဝ် ဗဳဇ တုဲ၊ ဍေဟ် ဖအောန်ဖျေဟ် ကသုတ် ကေုာံ င္ၚုဟ်မး ဗွဲမလောန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Savile |first=C. K. |display-authors=etal |year=2010 |title=Biocatalytic asymmetric synthesis of chiral amines from ketones applied to sitagliptin manufacture |journal=Science |volume=329 |issue=5989 |pages=305–309 |doi=10.1126/science.1188934}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ဇဳဝဗေဒ ပံင်စပ် ကေုာံ ပရေင်ပလေဝ်ဗဳဇ (Synthetic Biology and Protein Engineering) ==
သဘာဝ ဟွံကၠောန်လဝ် အေန်ဇြာင် သွက် ပရေင်ဓါတု သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ရုင်စက် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အစာသိပ္ပံတအ် ဒးဖန်ဗဒှ် အေန်ဇြာင် တၟိ နကဵု ကွတ်ပညာ ပလေဝ် ပရဝ်တေန် (Protein Engineering) ရ။
* '''Directed Evolution (ပွမစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ):''' အစာသိပ္ပံ Frances Arnold (ကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗဴ ၂၀၁၈) ခၞံဗဒှ် နဲကဲဏအ်ရ။ နဲကဲဏအ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ (Mutations) မဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီ ပ္ဍဲကဵု ဂျိန် အေန်ဇြာင် မွဲ၊ တုဲ ရုဲစှ်ကေတ် အေန်ဇြာင် မကၠောန်ကမၠောန် ခိုဟ်အိုတ် သွက် ဓါတ်တမ် တၟိ ဂှ်ရ။
* '''Rational Design:''' စကာ ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ တွက်ရံင် လဒက်ပတန် ၃-ဒဳ တုဲ ပြံင်လှာဲ အမဳနဝ် အက်သေတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သွဟ် မနွံပၟိက် ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Arnold |first=F. H. |year=2018 |title=Directed Evolution: Bringing New Chemistry to Life |journal=Angewandte Chemie International Edition |volume=57 |issue=16 |pages=4143–4148 |doi=10.1002/anie.201708408}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပရေင်ခိုဟ် ကေုာံ ပြသၞာဂမၠိုင် (Advantages and Limitations) ==
ဇဳဝကာတာလေစ် နွံကဵု ပရေင်ခိုဟ် ကေုာံ ပြသၞာ မဒးမင်စၟဳစၟတ် နာနာရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် ဇဳဝကာတာလေစ်
|-
! ပရေင်ခိုဟ် (Advantages)
! ပြသၞာ / တင်ဍိုန်လျ (Limitations)
|-
| '''သဘာဝ ကေုာံ သ္ၚေက်:''' စကာ ဍာ် နဒဒှ် ပွဳပွူ၊ ဟွံနွံပၟိက် ဓါတ်ဂျိ ဓါတု။ || '''ပရေင်လီုလာ် လောဲ:''' အေန်ဇြာင် တအ် လီုလာ် လောဲ (Denaturation) ယဝ်ရ ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် ဟွံသေင်မ္ဂး pH ပြံင်လှာဲ။
|-
| '''အစောံ ရုဲစှ် သၠုင် (High Specificity):''' ကၠောန်ပတိတ် ဆ သွဟ်ဓါတ် မနွံပၟိက် မွဲဓဝ်၊ ဟွံမဲ သွဟ် မဟွံနွံပၟိက် (By-products)။ || '''င္ၚုဟ်မး သၠုင်:''' ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် ကေုာံ ပသ္အး အေန်ဇြာင် ဂှ် ဒးကေတ် သြန် ဗွဲမဂၠိုင်။
|-
| '''ပွဳပွူ သာမည:''' ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ၊ ဟွံဒး စကာ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဇၞော်ဇၞော် ဗီု ရုင်စက်ဓမ္မတာ။ || '''ဓါတ်တမ် အောန်:''' အေန်ဇြာင် သဘာဝ တအ် ကၠောန်ကမၠောန် ဆ ကု ဓါတ်တမ် သဘာဝ သၟး၊ ဓါတ်တမ် ကၠောန်ပတောအ် လ္ၚဵု ဟွံကိတ်ညဳ။
|}

== ၁၀။ အနာဂတ် ဇဳဝကာတာလေစ် (Future Perspectives) ==
အနာဂတ် ဇဳဝကာတာလေစ် ဂှ် နွံကဵု အစောံသတ္တိ ဗွဲမဇၞော်ရ။ တၠပညာနိမိတ် (AI) ဗီုကဵု AlphaFold ဂှ် ရီုဗင်ကဵု ပရေင်တွက်ရံင် လဒက်ပတန် အေန်ဇြာင်တအ် လောဲသွာတိုန်တုဲ၊ အစာသိပ္ပံတအ် ခၞံဗဒှ် &quot;Artificial Metalloenzymes&quot; မဒှ် အေန်ဇြာင် ကၠောန်ပတောအ် မပံင်စပ်လဝ် ဓါတ်သတ္တု ကေုာံ ပရဝ်တေန် သွက်ဂွံ ကၠောန် ပရေင်ဓါတု မဟွံကေင်နွံ ပ္ဍဲ သဘာဝ တအ် မာန်ကၠုင်ရ။ ပါဲနူဂှ် ဇဳဝကာတာလေစ် ဂှ် ဒှ် ကိရိယာ အဓိက သွက် ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် ပလာသတစ် (Plastic degradation) ဗီုကဵု အေန်ဇြာင် PETase မပါ်လီု ခေါက်ဍာ် ပလာသတစ် မာန်ဂှ် ဒှ် တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်အိုတ် သွက် အနာဂတ် ပွဳပွူသဘာဝ ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Tournier |first=V. |display-authors=etal |year=2020 |title=An engineered PET depolymerase to break down and recycle plastic bottles |journal=Nature |volume=580 |issue=7802 |pages=216–219 |doi=10.1038/s41586-020-2149-4}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ဇဳဝဓါတု ကေုာံ ဇဳဝကာတာလေစ်
|title = [[ဇဳဝဓါတု]] ကေုာံ ပရေင်ဇဳဝကာတာလေစ် (Biocatalysis)
|listclass = hlist
|list1 =
* '''သဇိုင် အဓိက:''' [[အေန်ဇြာင်]]
* [[ဇဳဝကာတာလေစ်]]
* [[ပရဝ်တေန်]]
* [[ဒြဟတ်စတမ်]]
|list2 =
* '''ဂကူ အေန်ဇြာင်ဂမၠိုင်:''' [[Oxidoreductase]]
* [[Transferase]]
* [[Hydrolase]]
* [[Lyase]]
* [[Isomerase]]
* [[Ligase]]
|list3 =
* '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ:''' [[Protein engineering]]
* [[Directed evolution]]
* [[Rational design]]
* [[Fermentation]]
|list4 =
* '''ဘာသာရပ် ဆက်စပ်:''' [[ဓါတုဗေဒ သ္ၚေက်]]
* [[ဇဳဝဗေဒ ပံင်စပ်]]
* [[ဗဳဇဗေဒ]]
* [[ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ]]
}}

[[Category:ဇဳဝဓါတု]]
[[Category:အေန်ဇြာင်]]
[[Category:ဓါတုဗေဒ စက်ယန်]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ]]</text>
      <sha1>703eo5luht74qp4ihye5cfcpz6qe3fd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဇဳဝဗေဒ သဲလ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>11311</id>
    <revision>
      <id>55491</id>
      <timestamp>2026-06-23T14:21:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဇဳဝဗေဒ သဲလ်]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံစုတ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ မဆေင်စပ်ကဵု ဇဳဝဗေဒ သဲလ် (Cell biology)၊ လဒက်ပတန် သဲလ် (Cell struc...&quot;</comment>
      <origin>55491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="779" sha1="hkhnbczkq2trhw0p6m1dpfmhsnqofcn" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဇဳဝဗေဒ သဲလ်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံစုတ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ မဆေင်စပ်ကဵု ဇဳဝဗေဒ သဲလ် (Cell biology)၊ လဒက်ပတန် သဲလ် (Cell structure)၊ လၟေင်ကမၠောန် အပ္ဍဲသဲလ် (Cellular processes) ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် သတ်ဂျိုင်လမျီု ပ္ဍဲကဆံင်သဲလ် ဂမၠိုင် သီုဖအိုတ်ရ။

[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]</text>
      <sha1>hkhnbczkq2trhw0p6m1dpfmhsnqofcn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55492</id>
      <parentid>55491</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T14:23:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="778" sha1="doa3me8x7pq8is9avi6gk2rszoikos4" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဇဳဝဗေဒ သဲလ်]]''' ရ။
ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံစုတ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ မဆေင်စပ်ကဵု ဇဳဝဗေဒ သဲလ် (Cell biology)၊ လဒက်ပတန် သဲလ် (Cell structure)၊ လၟေင်ကမၠောန် အပ္ဍဲသဲလ် (Cellular processes) ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် သတ်ဂျိုင်လမျီု ပ္ဍဲကဆံင်သဲလ် ဂမၠိုင် သီုဖအိုတ်ရ။

[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]</text>
      <sha1>doa3me8x7pq8is9avi6gk2rszoikos4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11312</id>
    <revision>
      <id>55494</id>
      <timestamp>2026-06-23T14:31:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Newton's laws of motion|Newton's laws of motion]]) ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် သဇိုင် ပိ သာ် ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ (Classical mechanics) မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ပ...&quot;</comment>
      <origin>55494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23048" sha1="3ocll6lw3iw6xnl72u9gynb3fgg3nac" xml:space="preserve">'''သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Newton's laws of motion|Newton's laws of motion]]) ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် သဇိုင် ပိ သာ် ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ (Classical mechanics) မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ပရေင်ချဳဒရာင် (Motion) အရာဝတ္ထု မွဲ ကေုာံ ဒြဟတ် (Forces) မသက်ရောက် လ္တူ ဍေဟ်တအ်ရ။ သၞောဝ်တအ်ဏအ်ဂှ် တၠပညာ ရူပဗေဒ កေုာံ သင်္ချာ ယၟုပြာကတ် [[w:Isaac Newton|အာက်သေတ် နယူတာန်]] (Isaac Newton) ခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇ တုဲ ပ္တိတ်လလောင်တြးလဝ် ပ္ဍဲကဵု လိက်အုပ် ညး မနွံယၟု ''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica'' ရ။ သၞောဝ် ပိ သာ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဇုတ်စၞိန် သွက် ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ ပရေင်လ္ၚတ် ဂၠးအာကာသ၊ ကေုာံ ကွတ်စက်ယန် သီုဖအိုတ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန်
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Newtons_laws_of_motion.svg|300px|သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန် ပိ သာ်]]&lt;br/&gt;''ဗီုရုပ် စၞောန်ထ္ၜး သၞောဝ် နယူတာန် ပိ သာ်''
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[ရူပဗေဒ]] (Physics)၊ [[မက်ကေန်နေတ်]] (Mechanics)
|-
! ညးမခၞံဗဒှ်
| [[w:Isaac Newton|သར་ အာက်သေတ် နယူတာန်]] (Sir Isaac Newton)
|-
! လိက်အုပ် တမ်မူလ
| ''[[w:Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|Principia Mathematica]]'' (၁၆၈၇)
|-
! သၞောဝ် ပထမ
| သၞောဝ် အဳနာယှာ (Law of Inertia)
|-
! သၞောဝ် ဒုတိယ
| ဒြဟတ် ကဵု ပရေင်ပြဟ် ($\mathbf{F} = m\mathbf{a}$)
|-
! သၞောဝ် တတိယ
| ပရေင်ကၠောန် ကဵု ပရေင်ကလေင် (Action and Reaction)
|-
! ဘာသာရပ် ဆက်စပ်
| [[သင်္ချာ]]၊ [[အေန်ဂျေန်နဳယာ]]၊ [[ဗေဒင်ဂြိုဟ်]]
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန် ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု အရာဝတ္ထု (Objects) တအ် ချဳဒရာင် ကာလ ဒြဟတ် မွဲမွဲ သက်ရောက် လ္တူ ဍေဟ်တအ်ရ။ ကိုပ်ကၠာ ခေတ် နယူတာန် တေအ်၊ မၞိဟ်တအ် (ဗီုကဵု အာရဳသ်တဝ်တယ်) ထေင်လဝ် ဒဒှ်ရ အရာဝတ္ထု သီုဖအိုတ်ဂှ် ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် ဓရိုဟ်မ္ဂး သ္ဒးဒေါအ်ဇူအာ အလဵုအလဵုဍေဟ်ရ။ ဆဂး နယူတာန် ဂှ် (နကဵု လညာတ် ဂလဳလဳယဝ် ကိုပ်ကၠာ) ပသောင်ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပရေင်ချဳဒရာင် မတန်ကြန်ဒၟံင်ဂှ်လေဝ် ဒှ် သဘာဝ ဓမ္မတာ မွဲကီုရ။ 
သၞောဝ်ဏအ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လဒက်ပတန် သင်္ချာ မချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ ဍေဟ် ကဵု ဖိုလ်ခိုဟ် ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲအရာ မတွက်ရံင် ပရေင်ချဳဒရာင် ဂြိုဟ်တအ် ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရာင် အရာဝတ္ထု ပ္ဍဲ လ္တူ ဂၠးတိဏအ် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Thornton |first=S. T. |last2=Marion |first2=J. B. |year=2004 |title=Classical Dynamics of Particles and Systems |publisher=Brooks/Cole |isbn=978-0534408961 |edition=5th}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
သၞောဝ် နယူတာန် တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်လ္ၚတ် တၠပညာ ကိုပ်ကၠာတအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''ဂလဳလဳယဝ် (Galileo Galilei):''' ပ္ဍဲ လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ ဂှ်၊ ဂလဳလဳယဝ် စမ်ၜတ် လ္ၚတ်ရံင် ပရေင်ချဳဒရာင် ကောန်မတၟအ် လ္တူ ဌာန်တိ ညောန်ညောန်တုဲ ဖျေဟ်လဝ် လညာတ် &quot;အဳနာယှာ&quot; (Inertia) ရ။ ညးဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အရာဝတ္ထုမွဲ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် ပွတ်တိုက် (Friction) မ္ဂး ဍေဟ် ဆက်ချဳဒရာင် အာဒၟံင် လၟိုန်ရ။
* '''ဒေးကာတ် (René Descartes):''' ပသောင်ထ္ၜးလဝ် သၞောဝ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် ရ။
* '''နယူတာန် (Isaac Newton):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇၊ နယူတာန် ပကောံပကေဝ် လညာတ်တအ်ဏအ် သီုဖအိုတ်တုဲ သီုကဵု ထပ်စုတ် သၞောဝ် ဓါတ်ဂတာ် (Law of Universal Gravitation) တုဲ ပ္တိတ်လလောင်တြး ပ္ဍဲ လိက်အုပ် ''Principia'' ရ။ လိက်အုပ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် လိက်အုပ် မပြာကတ် ကေုာံ ကဵု သြဇာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် သိပ္ပံ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cohen |first=I. B. |year=1995 |title=The Principia: Mathematical Principles of Natural Philosophy |publisher=University of California Press |isbn=978-0520088177}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ သၞောဝ် ပထမ နယူတာန်: အဳနာယှာ (First Law: Law of Inertia) ==
'''သၞောဝ် ပထမ''' ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ - &quot;အရာဝတ္ထုမွဲ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ်မ္ၚး (Net external force) မသက်ရောက် လ္တူဍေဟ် မ္ဂး၊ အရာဝတ္ထု မဒေါအ်ဇူဒၟံင်ဂှ် ဆက်ဒေါအ်ဇူဒၟံင်တုဲ၊ အရာဝတ္ထု မချဳဒရာင်ဒၟံင် နကဵု အသိင် မတန်ကြန် (Constant velocity) ဂှ် ဆက်ချဳဒရာင် အာဒၟံင် အတိုင်ဂှ်ရ။&quot;

သၞောဝ်ဏအ်ဂှ် မၞိဟ်တအ် ကော်စ '''သၞောဝ် အဳနာယှာ (Law of Inertia)''' ရ။ အဳနာယှာ ဟီုဂှ် ဒှ် လက်သန် သဘာဝ မဟွံမိက် ပြံင်လှာဲ ပရေင်ချဳဒရာင် ဇကုရ။
* ယဝ်ရ $\sum \mathbf{F} = 0$ မ္ဂး $\frac{d\mathbf{v}}{dt} = 0$ ရ။ 
ဥပမာ - ကာလ ကွဳစက် မွဲ ခရိတ် (Brake) ထောအ် မွဲတဲဓဝ်မ္ဂး၊ မၞိဟ် မနွံ ပ္ဍဲ ကွဳစက်ဂှ် လပါ်ဂတ သ္ဒးဒြေပ်အာ ဟိုတ်နူ အဳနာယှာ ဇကု မဆက်အာဒၟံင် လပါ်ဂတ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဇုက်စဵုဒၞာ (Seatbelt) ဂှ် ကိစ္စဇၞော်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Feynman |first=R. P. |last2=Leighton |first2=R. B. |last3=Sands |first3=M. |year=2011 |title=The Feynman Lectures on Physics, Vol. 1: Mainly Mechanics, Radiation, and Heat |publisher=Basic Books |isbn=978-0465024148}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ သၞောဝ် ဒုတိယ နယူတာန်: ဒြဟတ် ကေုာံ ပရေင်ပြဟ် (Second Law: Force and Acceleration) ==
'''သၞောဝ် ဒုတိယ''' ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် ကေုာံ စကာဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ သင်္ချာရ။ သၞောဝ်ဏအ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ - &quot;ပရေင်ပြဟ် (Acceleration) အရာဝတ္ထုမွဲဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကု ဒြဟတ်မ္ၚး (Net force) မသက်ရောက် လ္တူ ဍေဟ် ဗွဲမတိုက်ရိုက် တုဲ၊ ဒြပ်/လျိုင် (Mass) ဍေဟ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် နကဵု အချိုးဂတး (Inversely proportional) ရ။&quot;

နကဵု ရူပဗေဒ မ္ဂး ဍေဟ် ချူ နကဵု ပုံသေနည်း:
$$ \mathbf{F} = m\mathbf{a} $$
ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် $\mathbf{F}$ ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် (Force - ၜတ်ကၞာတ် နကဵု နယူတာန် N)၊ $m$ ဂှ် ဒှ် လျိုင်/ဒြပ် (Mass - ၜတ်ကၞာတ် နကဵု ကဳလဝ်ဂရာမ် kg) ကေုာံ $\mathbf{a}$ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပြဟ် (Acceleration - ၜတ်ကၞာတ် နကဵု $m/s^2$) ရ။ 
နယူတာန် ကိုပ်ကၠာတေအ် ချူလဝ် သၞောဝ်ဏအ် နကဵု ဒြဟတ်အသိင် (Momentum, $\mathbf{p} = m\mathbf{v}$) မ္ဂး -
$$ \mathbf{F} = \frac{d\mathbf{p}}{dt} $$
ဏအ်ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒြဟတ် ဟီုဂှ် ဒှ် နှုန်း ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ်အသိင် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halliday |first=D. |last2=Resnick |first2=R. |last3=Walker |first3=J. |year=2013 |title=Fundamentals of Physics |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1118230718 |edition=10th}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ သၞောဝ် တတိယ နယူတာန်: ပရေင်ကၠောန် ကဵု ပရေင်ကလေင် (Third Law: Action and Reaction) ==
'''သၞောဝ် တတိယ''' ဂှ် ပြာကတ်လောန်ရ - &quot;ဇၟာပ် ပရေင်ကၠောန် (Action) သီုဖအိုတ်ဂှ် နွံကဵု ပရေင်ကလေင်ကၠောန် (Reaction) မနွံ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် တုပ်သၟဟ် တုဲ လပါ်ဂတး (Opposite direction) လၟိုန်ရ။&quot;

ယဝ်ရ အရာဝတ္ထု A ဓရိုဟ် အရာဝတ္ထု B နကဵု ဒြဟတ် $\mathbf{F}_{AB}$ မ္ဂး၊ အရာဝတ္ထု B လေဝ် ကလေင် ဓရိုဟ် အရာဝတ္ထု A နကဵု ဒြဟတ် $\mathbf{F}_{BA}$ မတုပ်သၟဟ် တုဲ လပါ်ဂတး ရ:
$$ \mathbf{F}_{AB} = -\mathbf{F}_{BA} $$

[https://www.youtube.com/watch?v=kKKM8Y-u7ds ပရူ သၞောဝ် တတိယ နယူတာန် ပ္ဍဲ YouTube]

ဥပမာ -
* ကာလ ၜိင်ဍာ် ပိုယ် ဓရိုဟ် ဍာ် အာ လပါ်လက္ကရဴ (Action)၊ ဍာ် ဂှ် ကလေင် ဓရိုဟ် ပိုယ် ညံင်ဂွံ အာ လပါ်ဂတ (Reaction) ရ။
* ရဝ်ကေတ် (Rocket) မတိုန်အာ အာကာသ ဂှ် ဍေဟ် ပ္တိတ် ကျာဂမ္တဴ လပါ်သၟဝ် တုဲ၊ ကျာဂှ် ကလေင် ဓရိုဟ် ရဝ်ကေတ် ညံင်ဂွံ တိုန်အာ လပါ်လ္တူ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Young |first=H. D. |last2=Freedman |first2=R. A. |year=2019 |title=University Physics with Modern Physics |publisher=Pearson |isbn=978-0135159552 |edition=15th}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ဒြဟတ်အသိင် ကေုာံ ပွမထိင်ဒဝ် (Momentum and Conservation) ==
သၞောဝ် တတိယ နယူတာန် ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ကု သၞောဝ် ပွမထိင်ဒဝ် ဒြဟတ်အသိင် (Conservation of Momentum) ရ。 ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် မ္ၚးမ္ဂး၊ ဒြဟတ်အသိင် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် (System) မွဲဂှ် တန်ကြန်ဒၟံင် လၟိုန်ရ။
ဥပမာ - ကာလ ကွဳစက် ၜါ ဒးတေက် ရေင်သကအ် (Collision) မ္ဂး၊ ဒြဟတ်အသိင် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဒးတေက် ဏီ ကေုာံ ကြဴနူ ဒးတေက်တုဲ ဂှ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ် သီုဖအိုတ် တုပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် ရ။ လညာတ်ဏအ်ဂှ် စကာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်လ္ၚတ် မပ္တံကဵု ပြသၞာ တေက်ဇီု ကေုာံ ပရေင်ခတိုဟ် ဂမၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Goldstein |first=H. |last2=Poole |first2=C. |last3=Safko |first3=J. |year=2001 |title=Classical Mechanics |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0201657029 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ လောကဓမ္မတာ (Applications in Real World) ==
သၞောဝ် နယူတာန် တအ်ဂှ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ်ဒၞာဲ ပ္ဍဲ လောကပိုယ် လၟိုန်တ္ၚဲရ -

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပရေင်စကာ သၞောဝ် နယူတာန် ပ္ဍဲ လောက
|-
! ကဏ္ဍ
! ပရေင်စကာ ကေုာံ ဥပမာ
|-
| '''ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ (Engineering)''' || ပရေင်ဒက်ပတန် တဒါ၊ သ္ၚိ၊ ကေုာံ စက်ယန် ဂမၠိုင် သ္ဒး တွက်ရံင် ဒြဟတ် နကဵု သၞောဝ် ဒုတိယ ($\sum F = 0$ သွက် ဒတန်တန်ကြန် Statics)။
|-
| '''ပရေင်အာကာသ (Space Exploration)''' || တွက်ရံင် ဂၠံင်တရဴ (Orbit) ဂြိုဟ်တုဲ၊ ကေုာံ ဒြဟတ် မဒးစကာ သွက် ရဝ်ကေတ် ဂွံတိုန်အာ အာကာသ။
|-
| '''ပရေင်ဝေင်ပြိုင် (Sports)''' || ကာလ ဓရိုဟ် မကဝ်ဗဝ်၊ တွက်ရံင် အသိင် ကေုာံ ဒြဟတ် မဒးစကာ။ သၞောဝ် တတိယ ဂှ် ပြာကတ် ပ္ဍဲ ဝေင် ဍာ်၊ ဝေင် ဒြေပ်။
|-
| '''ကွတ်ယန် ကွဳစက် (Automotive)''' || ကၠောန်ဗဒှ် ဇုက်စဵုဒၞာ ကေုာံ အိတ်ကျာ (Airbags) ညံင်ဂွံ စဵုဒၞာ အန္တရာယ် နူကဵု သၞောဝ် ပထမ (အဳနာယှာ)။
|}

== ၈။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဓါတ်ဂတာ် ကေုာံ ပရေင်ပွတ်တိုက် (Gravity and Friction) ==
ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိဏအ်မ္ဂး သၞောဝ် နယူတာန် ဂှ် လ္ၚတ်မ္ဂး သ္ဒးစွံသတိ လ္တူ ဒြဟတ် ဓမ္မတာ ၜါ သာ် လၟိုန်ရ -
* '''ဓါတ်ဂတာ် (Gravity - $F_g$):''' ဇၟာပ် အရာဝတ္ထု သီုဖအိုတ် လ္တူ ဂၠးတိဂှ် ဒးဒုင် ဓဇက် လပါ် သၟဝ် နကဵု ဒြဟတ် ဓါတ်ဂတာ် ($W = mg$ ၊ ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် $g \approx 9.8 m/s^2$) ရ။ 
* '''ပရေင်ပွတ်တိုက် (Friction - $f$):''' ကာလ အရာဝတ္ထု ၜါ လုက်စုက် ရေင်သကအ်မ္ဂး၊ ဒြဟတ် ပွတ်တိုက် ကတဵုဒှ်တုဲ၊ ဍေဟ် တးပါဲ (Oppose) ပရေင်ချဳဒရာင် လၟိုန်ရ။ ဥပမာ ဟိုတ်နူ ပရေင်ပွတ်တိုက်တုဲ ကွဳစက် တအ် ဒေါအ်အာ မာန်ရ။ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ပွတ်တိုက်မ္ဂး၊ အတိုင် သၞောဝ် ပထမ၊ ဍေဟ် ဆက်အာဒၟံင် လၟိုန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Tipler |first=P. A. |last2=Mosca |first2=G. |year=2007 |title=Physics for Scientists and Engineers |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-1429201247 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ တင်ဍိုန်လျ ကေုာံ သီအဝ်ရဳ ရဳလေတဳဗဳတဳ (Limitations and Relativity) ==
ၜိုန်ရ သၞောဝ် နယူတာန် ဂှ် ကိတ်ညဳ ကု လောကပိုယ် ဇၟာပ်တ္ၚဲ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု အကာဲအရာ လ္ၚဵုမ္ဂး ဍေဟ် ဍိုန်လျအာ (ဗၠေတ်ယောင်ယာ) ရ -
# '''အသိင် မပြဟ်လောန် (High speeds):''' ကာလ အရာဝတ္ထုမွဲ ချဳဒရာင် နကဵု အသိင် မညောန်ကဵု အသိင်လျး ($c \approx 3 \times 10^8 m/s$) မ္ဂး၊ သၞောဝ် နယူတာန် စကာ ဟွံဂွံရ။ ဒးစကာ '''သီအဝ်ရဳ ရဳလေတဳဗဳတဳ''' (Special Relativity) နူ အာလ်ဘတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein) ရ။
# '''အရာဝတ္ထု ဍောတ်လောန် (Atomic scale):''' ပ္ဍဲကဵု ကဆံင် အက်တမ် (Atoms) ကေုာံ အေလက်ထရွန် တအ်မ္ဂး၊ ပရေင်ချဳဒရာင် ဍေဟ်တအ် ဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ် '''ကွမ်တမ် မက်ကေန်နေတ်''' (Quantum mechanics) တုဲ သၞောဝ် နယူတာန် စကာ ဟွံဂွံ ကီုရ။
ၜိုန်ဂှ်လေဝ် သွက် အရာဝတ္ထု ဓမ္မတာ (Macroscopic) တအ်ဂှ် သၞောဝ် နယူတာန် ဂှ် ချိုတ်ပၠိုတ်ဒၟံင် တုဲတုဲရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Einstein |first=A. |year=1916 |title=Relativity: The Special and the General Theory |publisher=Henry Holt and Company |isbn=978-1512130386}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် ရူပဗေဒ (Conclusion and Future of Physics) ==
သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန် ပိ သာ် ဂှ် ဒှ် ထဝ်မတ် သိပ္ပံ မခၞံဗဒှ်လဝ် ဂၠံင်တရဴ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ်တအ် လုကဴ ပွိုင် ၃၀၀ သၞာံ ပြင်ရ။ စတမ်နူ ပရေင်ဒက်ပတန် စက်ယန် ဓမ္မတာ စဵုကဵုစိုပ် ပရေင်ပလံင် ရဝ်ကေတ် အာ ဂြိုဟ်တၞဟ်တအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု သၞောဝ်တအ်ဏအ် သီုဖအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရူပဗေဒ မ္ဂး ၜိုန်ရ သီအဝ်ရဳ ခေတ်တၟိ ဗီုကဵု ကွမ်တမ် ကေုာံ ရဳလေတဳဗဳတဳ တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ကီုလေဝ်၊ လညာတ် သဇိုင် နယူတာန် တအ်ဂှ် ဆက်လက် တန်တဴဒၟံင် နဒဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ပညာ ရူပဗေဒ ကေုာံ ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ သီုဖအိုတ် လၟိုန်ကာလ ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rovelli |first=C. |year=2015 |title=Aristotle's Physics: A Physicist's Look |journal=Journal of the American Philosophical Association |volume=1 |issue=1 |pages=23–40 |doi=10.1017/apa.2014.11}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ရူပဗေဒ
|title = [[ရူပဗေဒ]] ကေုာံ သၞောဝ် နယူတာန်
|listclass = hlist
|list1 =
* '''သၞောဝ် အဓိက:''' [[သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန်]]
* [[သၞောဝ် ဓါတ်ဂတာ် နယူတာန်]]
* [[အာက်သေတ် နယူတာန်]]
* [[Principia Mathematica]]
|list2 =
* '''ဗၞတ်ဗ္ၜတ် သဇိုင်:''' [[ဒြဟတ် (Force)]]
* [[ဒြပ် (Mass)]]
* [[ပရေင်ပြဟ် (Acceleration)]]
* [[အသိင် (Velocity)]]
* [[အဳနာယှာ (Inertia)]]
|list3 =
* '''လညာတ် ဆက်စပ်:''' [[ဒြဟတ်အသိင် (Momentum)]]
* [[ပရေင်ပွတ်တိုက် (Friction)]]
* [[ဓါတ်ဂတာ် (Gravity)]]
* [[Classical mechanics]]
|list4 =
* '''သီအဝ်ရဳ ခေတ်တၟိ:''' [[သီအဝ်ရဳ ရဳလေတဳဗဳတဳ]]
* [[ကွမ်တမ် မက်ကေန်နေတ်]]
}}

[[Category:သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန်]]
[[Category:ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဒြဟတ်]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]</text>
      <sha1>3ocll6lw3iw6xnl72u9gynb3fgg3nac</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55495</id>
      <parentid>55494</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T14:33:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23048" sha1="m86ypxe2dpwtoa8qs53hiug704e0lui" xml:space="preserve">'''သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Newton's laws of motion|Newton's laws of motion]]) ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် သဇိုင် ပိ သာ် ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ (Classical mechanics) မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ပရေင်ချဳဒရာင် (Motion) အရာဝတ္ထု မွဲ ကေုာံ ဒြဟတ် (Forces) မသက်ရောက် လ္တူ ဍေဟ်တအ်ရ။ သၞောဝ်တအ်ဏအ်ဂှ် တၠပညာ ရူပဗေဒ ကေုာံ သင်္ချာ ယၟုပြာကတ် [[w:Isaac Newton|အာက်သေတ် နယူတာန်]] (Isaac Newton) ခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇ တုဲ ပ္တိတ်လလောင်တြးလဝ် ပ္ဍဲကဵု လိက်အုပ် ညး မနွံယၟု ''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica'' ရ။ သၞောဝ် ပိ သာ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဇုတ်စၞိန် သွက် ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ ပရေင်လ္ၚတ် ဂၠးအာကာသ၊ ကေုာံ ကွတ်စက်ယန် သီုဖအိုတ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန်
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Newtons_laws_of_motion.svg|300px|သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန် ပိ သာ်]]&lt;br/&gt;''ဗီုရုပ် စၞောန်ထ္ၜး သၞောဝ် နယူတာန် ပိ သာ်''
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[ရူပဗေဒ]] (Physics)၊ [[မက်ကေန်နေတ်]] (Mechanics)
|-
! ညးမခၞံဗဒှ်
| [[w:Isaac Newton|သར་ အာက်သေတ် နယူတာန်]] (Sir Isaac Newton)
|-
! လိက်အုပ် တမ်မူလ
| ''[[w:Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|Principia Mathematica]]'' (၁၆၈၇)
|-
! သၞောဝ် ပထမ
| သၞောဝ် အဳနာယှာ (Law of Inertia)
|-
! သၞောဝ် ဒုတိယ
| ဒြဟတ် ကဵု ပရေင်ပြဟ် ($\mathbf{F} = m\mathbf{a}$)
|-
! သၞောဝ် တတိယ
| ပရေင်ကၠောန် ကဵု ပရေင်ကလေင် (Action and Reaction)
|-
! ဘာသာရပ် ဆက်စပ်
| [[သင်္ချာ]]၊ [[အေန်ဂျေန်နဳယာ]]၊ [[ဗေဒင်ဂြိုဟ်]]
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန် ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု အရာဝတ္ထု (Objects) တအ် ချဳဒရာင် ကာလ ဒြဟတ် မွဲမွဲ သက်ရောက် လ္တူ ဍေဟ်တအ်ရ။ ကိုပ်ကၠာ ခေတ် နယူတာန် တေအ်၊ မၞိဟ်တအ် (ဗီုကဵု အာရဳသ်တဝ်တယ်) ထေင်လဝ် ဒဒှ်ရ အရာဝတ္ထု သီုဖအိုတ်ဂှ် ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် ဓရိုဟ်မ္ဂး သ္ဒးဒေါအ်ဇူအာ အလဵုအလဵုဍေဟ်ရ။ ဆဂး နယူတာန် ဂှ် (နကဵု လညာတ် ဂလဳလဳယဝ် ကိုပ်ကၠာ) ပသောင်ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပရေင်ချဳဒရာင် မတန်ကြန်ဒၟံင်ဂှ်လေဝ် ဒှ် သဘာဝ ဓမ္မတာ မွဲကီုရ။ 
သၞောဝ်ဏအ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လဒက်ပတန် သင်္ချာ မချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ ဍေဟ် ကဵု ဖိုလ်ခိုဟ် ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲအရာ မတွက်ရံင် ပရေင်ချဳဒရာင် ဂြိုဟ်တအ် ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရာင် အရာဝတ္ထု ပ္ဍဲ လ္တူ ဂၠးတိဏအ် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Thornton |first=S. T. |last2=Marion |first2=J. B. |year=2004 |title=Classical Dynamics of Particles and Systems |publisher=Brooks/Cole |isbn=978-0534408961 |edition=5th}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
သၞောဝ် နယူတာန် တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်လ္ၚတ် တၠပညာ ကိုပ်ကၠာတအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''ဂလဳလဳယဝ် (Galileo Galilei):''' ပ္ဍဲ လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ ဂှ်၊ ဂလဳလဳယဝ် စမ်ၜတ် လ္ၚတ်ရံင် ပရေင်ချဳဒရာင် ကောန်မတၟအ် လ္တူ ဌာန်တိ ညောန်ညောန်တုဲ ဖျေဟ်လဝ် လညာတ် &quot;အဳနာယှာ&quot; (Inertia) ရ။ ညးဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အရာဝတ္ထုမွဲ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် ပွတ်တိုက် (Friction) မ္ဂး ဍေဟ် ဆက်ချဳဒရာင် အာဒၟံင် လၟိုန်ရ။
* '''ဒေးကာတ် (René Descartes):''' ပသောင်ထ္ၜးလဝ် သၞောဝ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် ရ။
* '''နယူတာန် (Isaac Newton):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇၊ နယူတာန် ပကောံပကေဝ် လညာတ်တအ်ဏအ် သီုဖအိုတ်တုဲ သီုကဵု ထပ်စုတ် သၞောဝ် ဓါတ်ဂတာ် (Law of Universal Gravitation) တုဲ ပ္တိတ်လလောင်တြး ပ္ဍဲ လိက်အုပ် ''Principia'' ရ။ လိက်အုပ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် လိက်အုပ် မပြာကတ် ကေုာံ ကဵု သြဇာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် သိပ္ပံ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cohen |first=I. B. |year=1995 |title=The Principia: Mathematical Principles of Natural Philosophy |publisher=University of California Press |isbn=978-0520088177}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ သၞောဝ် ပထမ နယူတာန်: အဳနာယှာ (First Law: Law of Inertia) ==
'''သၞောဝ် ပထမ''' ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ - &quot;အရာဝတ္ထုမွဲ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ်မ္ၚး (Net external force) မသက်ရောက် လ္တူဍေဟ် မ္ဂး၊ အရာဝတ္ထု မဒေါအ်ဇူဒၟံင်ဂှ် ဆက်ဒေါအ်ဇူဒၟံင်တုဲ၊ အရာဝတ္ထု မချဳဒရာင်ဒၟံင် နကဵု အသိင် မတန်ကြန် (Constant velocity) ဂှ် ဆက်ချဳဒရာင် အာဒၟံင် အတိုင်ဂှ်ရ။&quot;

သၞောဝ်ဏအ်ဂှ် မၞိဟ်တအ် ကော်စ '''သၞောဝ် အဳနာယှာ (Law of Inertia)''' ရ။ အဳနာယှာ ဟီုဂှ် ဒှ် လက်သန် သဘာဝ မဟွံမိက် ပြံင်လှာဲ ပရေင်ချဳဒရာင် ဇကုရ။
* ယဝ်ရ $\sum \mathbf{F} = 0$ မ္ဂး $\frac{d\mathbf{v}}{dt} = 0$ ရ။ 
ဥပမာ - ကာလ ကွဳစက် မွဲ ခရိတ် (Brake) ထောအ် မွဲတဲဓဝ်မ္ဂး၊ မၞိဟ် မနွံ ပ္ဍဲ ကွဳစက်ဂှ် လပါ်ဂတ သ္ဒးဒြေပ်အာ ဟိုတ်နူ အဳနာယှာ ဇကု မဆက်အာဒၟံင် လပါ်ဂတ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဇုက်စဵုဒၞာ (Seatbelt) ဂှ် ကိစ္စဇၞော်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Feynman |first=R. P. |last2=Leighton |first2=R. B. |last3=Sands |first3=M. |year=2011 |title=The Feynman Lectures on Physics, Vol. 1: Mainly Mechanics, Radiation, and Heat |publisher=Basic Books |isbn=978-0465024148}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ သၞောဝ် ဒုတိယ နယူတာန်: ဒြဟတ် ကေုာံ ပရေင်ပြဟ် (Second Law: Force and Acceleration) ==
'''သၞောဝ် ဒုတိယ''' ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် ကေုာံ စကာဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ သင်္ချာရ။ သၞောဝ်ဏအ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ - &quot;ပရေင်ပြဟ် (Acceleration) အရာဝတ္ထုမွဲဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကု ဒြဟတ်မ္ၚး (Net force) မသက်ရောက် လ္တူ ဍေဟ် ဗွဲမတိုက်ရိုက် တုဲ၊ ဒြပ်/လျိုင် (Mass) ဍေဟ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် နကဵု အချိုးဂတး (Inversely proportional) ရ။&quot;

နကဵု ရူပဗေဒ မ္ဂး ဍေဟ် ချူ နကဵု ပုံသေနည်း:
$$ \mathbf{F} = m\mathbf{a} $$
ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် $\mathbf{F}$ ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် (Force - ၜတ်ကၞာတ် နကဵု နယူတာန် N)၊ $m$ ဂှ် ဒှ် လျိုင်/ဒြပ် (Mass - ၜတ်ကၞာတ် နကဵု ကဳလဝ်ဂရာမ် kg) ကေုာံ $\mathbf{a}$ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပြဟ် (Acceleration - ၜတ်ကၞာတ် နကဵု $m/s^2$) ရ။ 
နယူတာန် ကိုပ်ကၠာတေအ် ချူလဝ် သၞောဝ်ဏအ် နကဵု ဒြဟတ်အသိင် (Momentum, $\mathbf{p} = m\mathbf{v}$) မ္ဂး -
$$ \mathbf{F} = \frac{d\mathbf{p}}{dt} $$
ဏအ်ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒြဟတ် ဟီုဂှ် ဒှ် နှုန်း ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ်အသိင် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halliday |first=D. |last2=Resnick |first2=R. |last3=Walker |first3=J. |year=2013 |title=Fundamentals of Physics |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1118230718 |edition=10th}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ သၞောဝ် တတိယ နယူတာန်: ပရေင်ကၠောန် ကဵု ပရေင်ကလေင် (Third Law: Action and Reaction) ==
'''သၞောဝ် တတိယ''' ဂှ် ပြာကတ်လောန်ရ - &quot;ဇၟာပ် ပရေင်ကၠောန် (Action) သီုဖအိုတ်ဂှ် နွံကဵု ပရေင်ကလေင်ကၠောန် (Reaction) မနွံ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် တုပ်သၟဟ် တုဲ လပါ်ဂတး (Opposite direction) လၟိုန်ရ။&quot;

ယဝ်ရ အရာဝတ္ထု A ဓရိုဟ် အရာဝတ္ထု B နကဵု ဒြဟတ် $\mathbf{F}_{AB}$ မ္ဂး၊ အရာဝတ္ထု B လေဝ် ကလေင် ဓရိုဟ် အရာဝတ္ထု A နကဵု ဒြဟတ် $\mathbf{F}_{BA}$ မတုပ်သၟဟ် တုဲ လပါ်ဂတး ရ:
$$ \mathbf{F}_{AB} = -\mathbf{F}_{BA} $$

[https://www.youtube.com/watch?v=kKKM8Y-u7ds ပရူ သၞောဝ် တတိယ နယူတာန် ပ္ဍဲ YouTube]

ဥပမာ -
* ကာလ ၜိင်ဍာ် ပိုယ် ဓရိုဟ် ဍာ် အာ လပါ်လက္ကရဴ (Action)၊ ဍာ် ဂှ် ကလေင် ဓရိုဟ် ပိုယ် ညံင်ဂွံ အာ လပါ်ဂတ (Reaction) ရ။
* ရဝ်ကေတ် (Rocket) မတိုန်အာ အာကာသ ဂှ် ဍေဟ် ပ္တိတ် ကျာဂမ္တဴ လပါ်သၟဝ် တုဲ၊ ကျာဂှ် ကလေင် ဓရိုဟ် ရဝ်ကေတ် ညံင်ဂွံ တိုန်အာ လပါ်လ္တူ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Young |first=H. D. |last2=Freedman |first2=R. A. |year=2019 |title=University Physics with Modern Physics |publisher=Pearson |isbn=978-0135159552 |edition=15th}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ဒြဟတ်အသိင် ကေုာံ ပွမထိင်ဒဝ် (Momentum and Conservation) ==
သၞောဝ် တတိယ နယူတာန် ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ကု သၞောဝ် ပွမထိင်ဒဝ် ဒြဟတ်အသိင် (Conservation of Momentum) ရ。 ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် မ္ၚးမ္ဂး၊ ဒြဟတ်အသိင် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် (System) မွဲဂှ် တန်ကြန်ဒၟံင် လၟိုန်ရ။
ဥပမာ - ကာလ ကွဳစက် ၜါ ဒးတေက် ရေင်သကအ် (Collision) မ္ဂး၊ ဒြဟတ်အသိင် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဒးတေက် ဏီ ကေုာံ ကြဴနူ ဒးတေက်တုဲ ဂှ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ် သီုဖအိုတ် တုပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် ရ။ လညာတ်ဏအ်ဂှ် စကာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်လ္ၚတ် မပ္တံကဵု ပြသၞာ တေက်ဇီု ကေုာံ ပရေင်ခတိုဟ် ဂမၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Goldstein |first=H. |last2=Poole |first2=C. |last3=Safko |first3=J. |year=2001 |title=Classical Mechanics |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0201657029 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ လောကဓမ္မတာ (Applications in Real World) ==
သၞောဝ် နယူတာန် တအ်ဂှ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ်ဒၞာဲ ပ္ဍဲ လောကပိုယ် လၟိုန်တ္ၚဲရ -

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပရေင်စကာ သၞောဝ် နယူတာန် ပ္ဍဲ လောက
|-
! ကဏ္ဍ
! ပရေင်စကာ ကေုာံ ဥပမာ
|-
| '''ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ (Engineering)''' || ပရေင်ဒက်ပတန် တဒါ၊ သ္ၚိ၊ ကေုာံ စက်ယန် ဂမၠိုင် သ္ဒး တွက်ရံင် ဒြဟတ် နကဵု သၞောဝ် ဒုတိယ ($\sum F = 0$ သွက် ဒတန်တန်ကြန် Statics)။
|-
| '''ပရေင်အာကာသ (Space Exploration)''' || တွက်ရံင် ဂၠံင်တရဴ (Orbit) ဂြိုဟ်တုဲ၊ ကေုာံ ဒြဟတ် မဒးစကာ သွက် ရဝ်ကေတ် ဂွံတိုန်အာ အာကာသ။
|-
| '''ပရေင်ဝေင်ပြိုင် (Sports)''' || ကာလ ဓရိုဟ် မကဝ်ဗဝ်၊ တွက်ရံင် အသိင် ကေုာံ ဒြဟတ် မဒးစကာ။ သၞောဝ် တတိယ ဂှ် ပြာကတ် ပ္ဍဲ ဝေင် ဍာ်၊ ဝေင် ဒြေပ်။
|-
| '''ကွတ်ယန် ကွဳစက် (Automotive)''' || ကၠောန်ဗဒှ် ဇုက်စဵုဒၞာ ကေုာံ အိတ်ကျာ (Airbags) ညံင်ဂွံ စဵုဒၞာ အန္တရာယ် နူကဵု သၞောဝ် ပထမ (အဳနာယှာ)။
|}

== ၈။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဓါတ်ဂတာ် ကေုာံ ပရေင်ပွတ်တိုက် (Gravity and Friction) ==
ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိဏအ်မ္ဂး သၞောဝ် နယူတာန် ဂှ် လ္ၚတ်မ္ဂး သ္ဒးစွံသတိ လ္တူ ဒြဟတ် ဓမ္မတာ ၜါ သာ် လၟိုန်ရ -
* '''ဓါတ်ဂတာ် (Gravity - $F_g$):''' ဇၟာပ် အရာဝတ္ထု သီုဖအိုတ် လ္တူ ဂၠးတိဂှ် ဒးဒုင် ဓဇက် လပါ် သၟဝ် နကဵု ဒြဟတ် ဓါတ်ဂတာ် ($W = mg$ ၊ ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် $g \approx 9.8 m/s^2$) ရ။ 
* '''ပရေင်ပွတ်တိုက် (Friction - $f$):''' ကာလ အရာဝတ္ထု ၜါ လုက်စုက် ရေင်သကအ်မ္ဂး၊ ဒြဟတ် ပွတ်တိုက် ကတဵုဒှ်တုဲ၊ ဍေဟ် တးပါဲ (Oppose) ပရေင်ချဳဒရာင် လၟိုန်ရ။ ဥပမာ ဟိုတ်နူ ပရေင်ပွတ်တိုက်တုဲ ကွဳစက် တအ် ဒေါအ်အာ မာန်ရ။ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ပွတ်တိုက်မ္ဂး၊ အတိုင် သၞောဝ် ပထမ၊ ဍေဟ် ဆက်အာဒၟံင် လၟိုန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Tipler |first=P. A. |last2=Mosca |first2=G. |year=2007 |title=Physics for Scientists and Engineers |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-1429201247 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ တင်ဍိုန်လျ ကေုာံ သီအဝ်ရဳ ရဳလေတဳဗဳတဳ (Limitations and Relativity) ==
ၜိုန်ရ သၞောဝ် နယူတာန် ဂှ် ကိတ်ညဳ ကု လောကပိုယ် ဇၟာပ်တ္ၚဲ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု အကာဲအရာ လ္ၚဵုမ္ဂး ဍေဟ် ဍိုန်လျအာ (ဗၠေတ်ယောင်ယာ) ရ -
# '''အသိင် မပြဟ်လောန် (High speeds):''' ကာလ အရာဝတ္ထုမွဲ ချဳဒရာင် နကဵု အသိင် မညောန်ကဵု အသိင်လျး ($c \approx 3 \times 10^8 m/s$) မ္ဂး၊ သၞောဝ် နယူတာန် စကာ ဟွံဂွံရ။ ဒးစကာ '''သီအဝ်ရဳ ရဳလေတဳဗဳတဳ''' (Special Relativity) နူ အာလ်ဘတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein) ရ။
# '''အရာဝတ္ထု ဍောတ်လောန် (Atomic scale):''' ပ္ဍဲကဵု ကဆံင် အက်တမ် (Atoms) ကေုာံ အေလက်ထရွန် တအ်မ္ဂး၊ ပရေင်ချဳဒရာင် ဍေဟ်တအ် ဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ် '''ကွမ်တမ် မက်ကေန်နေတ်''' (Quantum mechanics) တုဲ သၞောဝ် နယူတာန် စကာ ဟွံဂွံ ကီုရ။
ၜိုန်ဂှ်လေဝ် သွက် အရာဝတ္ထု ဓမ္မတာ (Macroscopic) တအ်ဂှ် သၞောဝ် နယူတာန် ဂှ် ချိုတ်ပၠိုတ်ဒၟံင် တုဲတုဲရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Einstein |first=A. |year=1916 |title=Relativity: The Special and the General Theory |publisher=Henry Holt and Company |isbn=978-1512130386}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် ရူပဗေဒ (Conclusion and Future of Physics) ==
သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန် ပိ သာ် ဂှ် ဒှ် ထဝ်မတ် သိပ္ပံ မခၞံဗဒှ်လဝ် ဂၠံင်တရဴ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ်တအ် လုကဴ ပွိုင် ၃၀၀ သၞာံ ပြင်ရ။ စတမ်နူ ပရေင်ဒက်ပတန် စက်ယန် ဓမ္မတာ စဵုကဵုစိုပ် ပရေင်ပလံင် ရဝ်ကေတ် အာ ဂြိုဟ်တၞဟ်တအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု သၞောဝ်တအ်ဏအ် သီုဖအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရူပဗေဒ မ္ဂး ၜိုန်ရ သီအဝ်ရဳ ခေတ်တၟိ ဗီုကဵု ကွမ်တမ် ကေုာံ ရဳလေတဳဗဳတဳ တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ကီုလေဝ်၊ လညာတ် သဇိုင် နယူတာန် တအ်ဂှ် ဆက်လက် တန်တဴဒၟံင် နဒဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ပညာ ရူပဗေဒ ကေုာံ ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ သီုဖအိုတ် လၟိုန်ကာလ ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rovelli |first=C. |year=2015 |title=Aristotle's Physics: A Physicist's Look |journal=Journal of the American Philosophical Association |volume=1 |issue=1 |pages=23–40 |doi=10.1017/apa.2014.11}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ရူပဗေဒ
|title = [[ရူပဗေဒ]] ကေုာံ သၞောဝ် နယူတာန်
|listclass = hlist
|list1 =
* '''သၞောဝ် အဓိက:''' [[သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန်]]
* [[သၞောဝ် ဓါတ်ဂတာ် နယူတာန်]]
* [[အာက်သေတ် နယူတာန်]]
* [[Principia Mathematica]]
|list2 =
* '''ဗၞတ်ဗ္ၜတ် သဇိုင်:''' [[ဒြဟတ် (Force)]]
* [[ဒြပ် (Mass)]]
* [[ပရေင်ပြဟ် (Acceleration)]]
* [[အသိင် (Velocity)]]
* [[အဳနာယှာ (Inertia)]]
|list3 =
* '''လညာတ် ဆက်စပ်:''' [[ဒြဟတ်အသိင် (Momentum)]]
* [[ပရေင်ပွတ်တိုက် (Friction)]]
* [[ဓါတ်ဂတာ် (Gravity)]]
* [[Classical mechanics]]
|list4 =
* '''သီအဝ်ရဳ ခေတ်တၟိ:''' [[သီအဝ်ရဳ ရဳလေတဳဗဳတဳ]]
* [[ကွမ်တမ် မက်ကေန်နေတ်]]
}}

[[Category:သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန်]]
[[Category:ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဒြဟတ်]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]</text>
      <sha1>m86ypxe2dpwtoa8qs53hiug704e0lui</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55496</id>
      <parentid>55495</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T14:34:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23045" sha1="5lea8q8xhjd5o5vd9d9nl826ol6ygzt" xml:space="preserve">'''သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Newton's laws of motion|Newton's laws of motion]]) ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် သဇိုင် ပိ သာ် ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ (Classical mechanics) မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ပရေင်ချဳဒရာင် (Motion) အရာဝတ္ထု မွဲ ကေုာံ ဒြဟတ် (Forces) မသက်ရောက် လ္တူ ဍေဟ်တအ်ရ။ သၞောဝ်တအ်ဏအ်ဂှ် တၠပညာ ရူပဗေဒ ကေုာံ သင်္ချာ ယၟုပြာကတ် [[w:Isaac Newton|အာက်သေတ် နယူတာန်]] (Isaac Newton) ခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇ တုဲ ပ္တိတ်လလောင်တြးလဝ် ပ္ဍဲကဵု လိက်အုပ် ညး မနွံယၟု ''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica'' ရ။ သၞောဝ် ပိ သာ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဇုတ်စၞိန် သွက် ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ ပရေင်လ္ၚတ် ဂၠးအာကာသ၊ ကေုာံ ကွတ်စက်ယန် သီုဖအိုတ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန်
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Newtons_laws_of_motion.svg|300px|သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန် ပိ သာ်]]&lt;br/&gt;''ဗီုရုပ် စၞောန်ထ္ၜး သၞောဝ် နယူတာန် ပိ သာ်''
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[ရူပဗေဒ]] (Physics)၊ [[မက်ကေန်နေတ်]] (Mechanics)
|-
! ညးမခၞံဗဒှ်
| [[w:Isaac Newton|သာ အာက်သေတ် နယူတာန်]] (Sir Isaac Newton)
|-
! လိက်အုပ် တမ်မူလ
| ''[[w:Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|Principia Mathematica]]'' (၁၆၈၇)
|-
! သၞောဝ် ပထမ
| သၞောဝ် အဳနာယှာ (Law of Inertia)
|-
! သၞောဝ် ဒုတိယ
| ဒြဟတ် ကဵု ပရေင်ပြဟ် ($\mathbf{F} = m\mathbf{a}$)
|-
! သၞောဝ် တတိယ
| ပရေင်ကၠောန် ကဵု ပရေင်ကလေင် (Action and Reaction)
|-
! ဘာသာရပ် ဆက်စပ်
| [[သင်္ချာ]]၊ [[အေန်ဂျေန်နဳယာ]]၊ [[ဗေဒင်ဂြိုဟ်]]
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန် ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု အရာဝတ္ထု (Objects) တအ် ချဳဒရာင် ကာလ ဒြဟတ် မွဲမွဲ သက်ရောက် လ္တူ ဍေဟ်တအ်ရ။ ကိုပ်ကၠာ ခေတ် နယူတာန် တေအ်၊ မၞိဟ်တအ် (ဗီုကဵု အာရဳသ်တဝ်တယ်) ထေင်လဝ် ဒဒှ်ရ အရာဝတ္ထု သီုဖအိုတ်ဂှ် ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် ဓရိုဟ်မ္ဂး သ္ဒးဒေါအ်ဇူအာ အလဵုအလဵုဍေဟ်ရ။ ဆဂး နယူတာန် ဂှ် (နကဵု လညာတ် ဂလဳလဳယဝ် ကိုပ်ကၠာ) ပသောင်ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပရေင်ချဳဒရာင် မတန်ကြန်ဒၟံင်ဂှ်လေဝ် ဒှ် သဘာဝ ဓမ္မတာ မွဲကီုရ။ 
သၞောဝ်ဏအ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လဒက်ပတန် သင်္ချာ မချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ ဍေဟ် ကဵု ဖိုလ်ခိုဟ် ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲအရာ မတွက်ရံင် ပရေင်ချဳဒရာင် ဂြိုဟ်တအ် ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရာင် အရာဝတ္ထု ပ္ဍဲ လ္တူ ဂၠးတိဏအ် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Thornton |first=S. T. |last2=Marion |first2=J. B. |year=2004 |title=Classical Dynamics of Particles and Systems |publisher=Brooks/Cole |isbn=978-0534408961 |edition=5th}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
သၞောဝ် နယူတာန် တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်လ္ၚတ် တၠပညာ ကိုပ်ကၠာတအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''ဂလဳလဳယဝ် (Galileo Galilei):''' ပ္ဍဲ လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ ဂှ်၊ ဂလဳလဳယဝ် စမ်ၜတ် လ္ၚတ်ရံင် ပရေင်ချဳဒရာင် ကောန်မတၟအ် လ္တူ ဌာန်တိ ညောန်ညောန်တုဲ ဖျေဟ်လဝ် လညာတ် &quot;အဳနာယှာ&quot; (Inertia) ရ။ ညးဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အရာဝတ္ထုမွဲ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် ပွတ်တိုက် (Friction) မ္ဂး ဍေဟ် ဆက်ချဳဒရာင် အာဒၟံင် လၟိုန်ရ။
* '''ဒေးကာတ် (René Descartes):''' ပသောင်ထ္ၜးလဝ် သၞောဝ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် ရ။
* '''နယူတာန် (Isaac Newton):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇၊ နယူတာန် ပကောံပကေဝ် လညာတ်တအ်ဏအ် သီုဖအိုတ်တုဲ သီုကဵု ထပ်စုတ် သၞောဝ် ဓါတ်ဂတာ် (Law of Universal Gravitation) တုဲ ပ္တိတ်လလောင်တြး ပ္ဍဲ လိက်အုပ် ''Principia'' ရ။ လိက်အုပ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် လိက်အုပ် မပြာကတ် ကေုာံ ကဵု သြဇာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် သိပ္ပံ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cohen |first=I. B. |year=1995 |title=The Principia: Mathematical Principles of Natural Philosophy |publisher=University of California Press |isbn=978-0520088177}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ သၞောဝ် ပထမ နယူတာန်: အဳနာယှာ (First Law: Law of Inertia) ==
'''သၞောဝ် ပထမ''' ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ - &quot;အရာဝတ္ထုမွဲ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ်မ္ၚး (Net external force) မသက်ရောက် လ္တူဍေဟ် မ္ဂး၊ အရာဝတ္ထု မဒေါအ်ဇူဒၟံင်ဂှ် ဆက်ဒေါအ်ဇူဒၟံင်တုဲ၊ အရာဝတ္ထု မချဳဒရာင်ဒၟံင် နကဵု အသိင် မတန်ကြန် (Constant velocity) ဂှ် ဆက်ချဳဒရာင် အာဒၟံင် အတိုင်ဂှ်ရ။&quot;

သၞောဝ်ဏအ်ဂှ် မၞိဟ်တအ် ကော်စ '''သၞောဝ် အဳနာယှာ (Law of Inertia)''' ရ။ အဳနာယှာ ဟီုဂှ် ဒှ် လက်သန် သဘာဝ မဟွံမိက် ပြံင်လှာဲ ပရေင်ချဳဒရာင် ဇကုရ။
* ယဝ်ရ $\sum \mathbf{F} = 0$ မ္ဂး $\frac{d\mathbf{v}}{dt} = 0$ ရ။ 
ဥပမာ - ကာလ ကွဳစက် မွဲ ခရိတ် (Brake) ထောအ် မွဲတဲဓဝ်မ္ဂး၊ မၞိဟ် မနွံ ပ္ဍဲ ကွဳစက်ဂှ် လပါ်ဂတ သ္ဒးဒြေပ်အာ ဟိုတ်နူ အဳနာယှာ ဇကု မဆက်အာဒၟံင် လပါ်ဂတ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဇုက်စဵုဒၞာ (Seatbelt) ဂှ် ကိစ္စဇၞော်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Feynman |first=R. P. |last2=Leighton |first2=R. B. |last3=Sands |first3=M. |year=2011 |title=The Feynman Lectures on Physics, Vol. 1: Mainly Mechanics, Radiation, and Heat |publisher=Basic Books |isbn=978-0465024148}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ သၞောဝ် ဒုတိယ နယူတာန်: ဒြဟတ် ကေုာံ ပရေင်ပြဟ် (Second Law: Force and Acceleration) ==
'''သၞောဝ် ဒုတိယ''' ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် ကေုာံ စကာဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ သင်္ချာရ။ သၞောဝ်ဏအ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ - &quot;ပရေင်ပြဟ် (Acceleration) အရာဝတ္ထုမွဲဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကု ဒြဟတ်မ္ၚး (Net force) မသက်ရောက် လ္တူ ဍေဟ် ဗွဲမတိုက်ရိုက် တုဲ၊ ဒြပ်/လျိုင် (Mass) ဍေဟ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် နကဵု အချိုးဂတး (Inversely proportional) ရ။&quot;

နကဵု ရူပဗေဒ မ္ဂး ဍေဟ် ချူ နကဵု ပုံသေနည်း:
$$ \mathbf{F} = m\mathbf{a} $$
ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် $\mathbf{F}$ ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် (Force - ၜတ်ကၞာတ် နကဵု နယူတာန် N)၊ $m$ ဂှ် ဒှ် လျိုင်/ဒြပ် (Mass - ၜတ်ကၞာတ် နကဵု ကဳလဝ်ဂရာမ် kg) ကေုာံ $\mathbf{a}$ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပြဟ် (Acceleration - ၜတ်ကၞာတ် နကဵု $m/s^2$) ရ။ 
နယူတာန် ကိုပ်ကၠာတေအ် ချူလဝ် သၞောဝ်ဏအ် နကဵု ဒြဟတ်အသိင် (Momentum, $\mathbf{p} = m\mathbf{v}$) မ္ဂး -
$$ \mathbf{F} = \frac{d\mathbf{p}}{dt} $$
ဏအ်ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒြဟတ် ဟီုဂှ် ဒှ် နှုန်း ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ်အသိင် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halliday |first=D. |last2=Resnick |first2=R. |last3=Walker |first3=J. |year=2013 |title=Fundamentals of Physics |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1118230718 |edition=10th}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ သၞောဝ် တတိယ နယူတာန်: ပရေင်ကၠောန် ကဵု ပရေင်ကလေင် (Third Law: Action and Reaction) ==
'''သၞောဝ် တတိယ''' ဂှ် ပြာကတ်လောန်ရ - &quot;ဇၟာပ် ပရေင်ကၠောန် (Action) သီုဖအိုတ်ဂှ် နွံကဵု ပရေင်ကလေင်ကၠောန် (Reaction) မနွံ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် တုပ်သၟဟ် တုဲ လပါ်ဂတး (Opposite direction) လၟိုန်ရ။&quot;

ယဝ်ရ အရာဝတ္ထု A ဓရိုဟ် အရာဝတ္ထု B နကဵု ဒြဟတ် $\mathbf{F}_{AB}$ မ္ဂး၊ အရာဝတ္ထု B လေဝ် ကလေင် ဓရိုဟ် အရာဝတ္ထု A နကဵု ဒြဟတ် $\mathbf{F}_{BA}$ မတုပ်သၟဟ် တုဲ လပါ်ဂတး ရ:
$$ \mathbf{F}_{AB} = -\mathbf{F}_{BA} $$

[https://www.youtube.com/watch?v=kKKM8Y-u7ds ပရူ သၞောဝ် တတိယ နယူတာန် ပ္ဍဲ YouTube]

ဥပမာ -
* ကာလ ၜိင်ဍာ် ပိုယ် ဓရိုဟ် ဍာ် အာ လပါ်လက္ကရဴ (Action)၊ ဍာ် ဂှ် ကလေင် ဓရိုဟ် ပိုယ် ညံင်ဂွံ အာ လပါ်ဂတ (Reaction) ရ။
* ရဝ်ကေတ် (Rocket) မတိုန်အာ အာကာသ ဂှ် ဍေဟ် ပ္တိတ် ကျာဂမ္တဴ လပါ်သၟဝ် တုဲ၊ ကျာဂှ် ကလေင် ဓရိုဟ် ရဝ်ကေတ် ညံင်ဂွံ တိုန်အာ လပါ်လ္တူ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Young |first=H. D. |last2=Freedman |first2=R. A. |year=2019 |title=University Physics with Modern Physics |publisher=Pearson |isbn=978-0135159552 |edition=15th}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ဒြဟတ်အသိင် ကေုာံ ပွမထိင်ဒဝ် (Momentum and Conservation) ==
သၞောဝ် တတိယ နယူတာန် ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ကု သၞောဝ် ပွမထိင်ဒဝ် ဒြဟတ်အသိင် (Conservation of Momentum) ရ。 ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် မ္ၚးမ္ဂး၊ ဒြဟတ်အသိင် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် (System) မွဲဂှ် တန်ကြန်ဒၟံင် လၟိုန်ရ။
ဥပမာ - ကာလ ကွဳစက် ၜါ ဒးတေက် ရေင်သကအ် (Collision) မ္ဂး၊ ဒြဟတ်အသိင် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဒးတေက် ဏီ ကေုာံ ကြဴနူ ဒးတေက်တုဲ ဂှ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ် သီုဖအိုတ် တုပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် ရ။ လညာတ်ဏအ်ဂှ် စကာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်လ္ၚတ် မပ္တံကဵု ပြသၞာ တေက်ဇီု ကေုာံ ပရေင်ခတိုဟ် ဂမၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Goldstein |first=H. |last2=Poole |first2=C. |last3=Safko |first3=J. |year=2001 |title=Classical Mechanics |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0201657029 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ လောကဓမ္မတာ (Applications in Real World) ==
သၞောဝ် နယူတာန် တအ်ဂှ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ်ဒၞာဲ ပ္ဍဲ လောကပိုယ် လၟိုန်တ္ၚဲရ -

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပရေင်စကာ သၞောဝ် နယူတာန် ပ္ဍဲ လောက
|-
! ကဏ္ဍ
! ပရေင်စကာ ကေုာံ ဥပမာ
|-
| '''ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ (Engineering)''' || ပရေင်ဒက်ပတန် တဒါ၊ သ္ၚိ၊ ကေုာံ စက်ယန် ဂမၠိုင် သ္ဒး တွက်ရံင် ဒြဟတ် နကဵု သၞောဝ် ဒုတိယ ($\sum F = 0$ သွက် ဒတန်တန်ကြန် Statics)။
|-
| '''ပရေင်အာကာသ (Space Exploration)''' || တွက်ရံင် ဂၠံင်တရဴ (Orbit) ဂြိုဟ်တုဲ၊ ကေုာံ ဒြဟတ် မဒးစကာ သွက် ရဝ်ကေတ် ဂွံတိုန်အာ အာကာသ။
|-
| '''ပရေင်ဝေင်ပြိုင် (Sports)''' || ကာလ ဓရိုဟ် မကဝ်ဗဝ်၊ တွက်ရံင် အသိင် ကေုာံ ဒြဟတ် မဒးစကာ။ သၞောဝ် တတိယ ဂှ် ပြာကတ် ပ္ဍဲ ဝေင် ဍာ်၊ ဝေင် ဒြေပ်။
|-
| '''ကွတ်ယန် ကွဳစက် (Automotive)''' || ကၠောန်ဗဒှ် ဇုက်စဵုဒၞာ ကေုာံ အိတ်ကျာ (Airbags) ညံင်ဂွံ စဵုဒၞာ အန္တရာယ် နူကဵု သၞောဝ် ပထမ (အဳနာယှာ)။
|}

== ၈။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဓါတ်ဂတာ် ကေုာံ ပရေင်ပွတ်တိုက် (Gravity and Friction) ==
ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိဏအ်မ္ဂး သၞောဝ် နယူတာန် ဂှ် လ္ၚတ်မ္ဂး သ္ဒးစွံသတိ လ္တူ ဒြဟတ် ဓမ္မတာ ၜါ သာ် လၟိုန်ရ -
* '''ဓါတ်ဂတာ် (Gravity - $F_g$):''' ဇၟာပ် အရာဝတ္ထု သီုဖအိုတ် လ္တူ ဂၠးတိဂှ် ဒးဒုင် ဓဇက် လပါ် သၟဝ် နကဵု ဒြဟတ် ဓါတ်ဂတာ် ($W = mg$ ၊ ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် $g \approx 9.8 m/s^2$) ရ။ 
* '''ပရေင်ပွတ်တိုက် (Friction - $f$):''' ကာလ အရာဝတ္ထု ၜါ လုက်စုက် ရေင်သကအ်မ္ဂး၊ ဒြဟတ် ပွတ်တိုက် ကတဵုဒှ်တုဲ၊ ဍေဟ် တးပါဲ (Oppose) ပရေင်ချဳဒရာင် လၟိုန်ရ။ ဥပမာ ဟိုတ်နူ ပရေင်ပွတ်တိုက်တုဲ ကွဳစက် တအ် ဒေါအ်အာ မာန်ရ။ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ပွတ်တိုက်မ္ဂး၊ အတိုင် သၞောဝ် ပထမ၊ ဍေဟ် ဆက်အာဒၟံင် လၟိုန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Tipler |first=P. A. |last2=Mosca |first2=G. |year=2007 |title=Physics for Scientists and Engineers |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-1429201247 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ တင်ဍိုန်လျ ကေုာံ သီအဝ်ရဳ ရဳလေတဳဗဳတဳ (Limitations and Relativity) ==
ၜိုန်ရ သၞောဝ် နယူတာန် ဂှ် ကိတ်ညဳ ကု လောကပိုယ် ဇၟာပ်တ္ၚဲ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု အကာဲအရာ လ္ၚဵုမ္ဂး ဍေဟ် ဍိုန်လျအာ (ဗၠေတ်ယောင်ယာ) ရ -
# '''အသိင် မပြဟ်လောန် (High speeds):''' ကာလ အရာဝတ္ထုမွဲ ချဳဒရာင် နကဵု အသိင် မညောန်ကဵု အသိင်လျး ($c \approx 3 \times 10^8 m/s$) မ္ဂး၊ သၞောဝ် နယူတာန် စကာ ဟွံဂွံရ။ ဒးစကာ '''သီအဝ်ရဳ ရဳလေတဳဗဳတဳ''' (Special Relativity) နူ အာလ်ဘတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein) ရ။
# '''အရာဝတ္ထု ဍောတ်လောန် (Atomic scale):''' ပ္ဍဲကဵု ကဆံင် အက်တမ် (Atoms) ကေုာံ အေလက်ထရွန် တအ်မ္ဂး၊ ပရေင်ချဳဒရာင် ဍေဟ်တအ် ဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ် '''ကွမ်တမ် မက်ကေန်နေတ်''' (Quantum mechanics) တုဲ သၞောဝ် နယူတာန် စကာ ဟွံဂွံ ကီုရ။
ၜိုန်ဂှ်လေဝ် သွက် အရာဝတ္ထု ဓမ္မတာ (Macroscopic) တအ်ဂှ် သၞောဝ် နယူတာန် ဂှ် ချိုတ်ပၠိုတ်ဒၟံင် တုဲတုဲရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Einstein |first=A. |year=1916 |title=Relativity: The Special and the General Theory |publisher=Henry Holt and Company |isbn=978-1512130386}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် ရူပဗေဒ (Conclusion and Future of Physics) ==
သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန် ပိ သာ် ဂှ် ဒှ် ထဝ်မတ် သိပ္ပံ မခၞံဗဒှ်လဝ် ဂၠံင်တရဴ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ်တအ် လုကဴ ပွိုင် ၃၀၀ သၞာံ ပြင်ရ။ စတမ်နူ ပရေင်ဒက်ပတန် စက်ယန် ဓမ္မတာ စဵုကဵုစိုပ် ပရေင်ပလံင် ရဝ်ကေတ် အာ ဂြိုဟ်တၞဟ်တအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု သၞောဝ်တအ်ဏအ် သီုဖအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရူပဗေဒ မ္ဂး ၜိုန်ရ သီအဝ်ရဳ ခေတ်တၟိ ဗီုကဵု ကွမ်တမ် ကေုာံ ရဳလေတဳဗဳတဳ တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ကီုလေဝ်၊ လညာတ် သဇိုင် နယူတာန် တအ်ဂှ် ဆက်လက် တန်တဴဒၟံင် နဒဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ပညာ ရူပဗေဒ ကေုာံ ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ သီုဖအိုတ် လၟိုန်ကာလ ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rovelli |first=C. |year=2015 |title=Aristotle's Physics: A Physicist's Look |journal=Journal of the American Philosophical Association |volume=1 |issue=1 |pages=23–40 |doi=10.1017/apa.2014.11}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ရူပဗေဒ
|title = [[ရူပဗေဒ]] ကေုာံ သၞောဝ် နယူတာန်
|listclass = hlist
|list1 =
* '''သၞောဝ် အဓိက:''' [[သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန်]]
* [[သၞောဝ် ဓါတ်ဂတာ် နယူတာန်]]
* [[အာက်သေတ် နယူတာန်]]
* [[Principia Mathematica]]
|list2 =
* '''ဗၞတ်ဗ္ၜတ် သဇိုင်:''' [[ဒြဟတ် (Force)]]
* [[ဒြပ် (Mass)]]
* [[ပရေင်ပြဟ် (Acceleration)]]
* [[အသိင် (Velocity)]]
* [[အဳနာယှာ (Inertia)]]
|list3 =
* '''လညာတ် ဆက်စပ်:''' [[ဒြဟတ်အသိင် (Momentum)]]
* [[ပရေင်ပွတ်တိုက် (Friction)]]
* [[ဓါတ်ဂတာ် (Gravity)]]
* [[Classical mechanics]]
|list4 =
* '''သီအဝ်ရဳ ခေတ်တၟိ:''' [[သီအဝ်ရဳ ရဳလေတဳဗဳတဳ]]
* [[ကွမ်တမ် မက်ကေန်နေတ်]]
}}

[[Category:သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန်]]
[[Category:ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဒြဟတ်]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]</text>
      <sha1>5lea8q8xhjd5o5vd9d9nl826ol6ygzt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55497</id>
      <parentid>55496</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T14:35:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23045" sha1="5y666man8ul0zar35ru8dqsbmvq6swl" xml:space="preserve">'''သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Newton's laws of motion|Newton's laws of motion]]) ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် သဇိုင် ပိ သာ် ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ (Classical mechanics) မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ပရေင်ချဳဒရာင် (Motion) အရာဝတ္ထု မွဲ ကေုာံ ဒြဟတ် (Forces) မသက်ရောက် လ္တူ ဍေဟ်တအ်ရ။ သၞောဝ်တအ်ဏအ်ဂှ် တၠပညာ ရူပဗေဒ ကေုာံ သင်္ချာ ယၟုပြာကတ် [[w:Isaac Newton|အာက်သေတ် နယူတာန်]] (Isaac Newton) ခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇ တုဲ ပ္တိတ်လလောင်တြးလဝ် ပ္ဍဲကဵု လိက်အုပ် ညး မနွံယၟု ''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica'' ရ။ သၞောဝ် ပိ သာ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဇုတ်စၞိန် သွက် ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ ပရေင်လ္ၚတ် ဂၠးအာကာသ၊ ကေုာံ ကွတ်စက်ယန် သီုဖအိုတ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန်
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Newtons_laws_of_motion.svg|300px|သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန် ပိ သာ်]]&lt;br/&gt;''ဗီုရုပ် စၞောန်ထ္ၜး သၞောဝ် နယူတာန် ပိ သာ်''
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[ရူပဗေဒ]] (Physics)၊ [[မက်ကေန်နေတ်]] (Mechanics)
|-
! ညးမခၞံဗဒှ်
| [[w:Isaac Newton|သာ အာက်သေတ် နယူတာန်]] (Sir Isaac Newton)
|-
! လိက်အုပ် တမ်မူလ
| ''[[w:Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|Principia Mathematica]]'' (၁၆၈၇)
|-
! သၞောဝ် ပထမ
| သၞောဝ် အဳနာယှာ (Law of Inertia)
|-
! သၞောဝ် ဒုတိယ
| ဒြဟတ် ကဵု ပရေင်ပြဟ် ($\mathbf{F} = m\mathbf{a}$)
|-
! သၞောဝ် တတိယ
| ပရေင်ကၠောန် ကဵု ပရေင်ကလေင် (Action and Reaction)
|-
! ဘာသာရပ် ဆက်စပ်
| [[သင်္ချာ]]၊ [[အေန်ဂျေန်နဳယာ]]၊ [[ဗေဒင်ဂြိုဟ်]]
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန် ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု အရာဝတ္ထု (Objects) တအ် ချဳဒရာင် ကာလ ဒြဟတ် မွဲမွဲ သက်ရောက် လ္တူ ဍေဟ်တအ်ရ။ ကိုပ်ကၠာ ခေတ် နယူတာန် တေအ်၊ မၞိဟ်တအ် (ဗီုကဵု အာရဳသ်တဝ်တယ်) ထေင်လဝ် ဒဒှ်ရ အရာဝတ္ထု သီုဖအိုတ်ဂှ် ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် ဓရိုဟ်မ္ဂး သ္ဒးဒေါအ်ဇူအာ အလဵုအလဵုဍေဟ်ရ။ ဆဂး နယူတာန် ဂှ် (နကဵု လညာတ် ဂလဳလဳယဝ် ကိုပ်ကၠာ) ပသောင်ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပရေင်ချဳဒရာင် မတန်ကြန်ဒၟံင်ဂှ်လေဝ် ဒှ် သဘာဝ ဓမ္မတာ မွဲကီုရ။ 
သၞောဝ်ဏအ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လဒက်ပတန် သင်္ချာ မချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ ဍေဟ် ကဵု ဖိုလ်ခိုဟ် ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲအရာ မတွက်ရံင် ပရေင်ချဳဒရာင် ဂြိုဟ်တအ် ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရာင် အရာဝတ္ထု ပ္ဍဲ လ္တူ ဂၠးတိဏအ် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Thornton |first=S. T. |last2=Marion |first2=J. B. |year=2004 |title=Classical Dynamics of Particles and Systems |publisher=Brooks/Cole |isbn=978-0534408961 |edition=5th}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
သၞောဝ် နယူတာန် တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်လ္ၚတ် တၠပညာ ကိုပ်ကၠာတအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''ဂလဳလဳယဝ် (Galileo Galilei):''' ပ္ဍဲ လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ ဂှ်၊ ဂလဳလဳယဝ် စမ်ၜတ် လ္ၚတ်ရံင် ပရေင်ချဳဒရာင် ကောန်မတၟအ် လ္တူ ဌာန်တိ ညောန်ညောန်တုဲ ဖျေဟ်လဝ် လညာတ် &quot;အဳနာယှာ&quot; (Inertia) ရ။ ညးဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အရာဝတ္ထုမွဲ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် ပွတ်တိုက် (Friction) မ္ဂး ဍေဟ် ဆက်ချဳဒရာင် အာဒၟံင် လၟိုန်ရ။
* '''ဒေးကာတ် (René Descartes):''' ပသောင်ထ္ၜးလဝ် သၞောဝ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် ရ။
* '''နယူတာန် (Isaac Newton):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇၊ နယူတာန် ပကောံပကေဝ် လညာတ်တအ်ဏအ် သီုဖအိုတ်တုဲ သီုကဵု ထပ်စုတ် သၞောဝ် ဓါတ်ဂတာ် (Law of Universal Gravitation) တုဲ ပ္တိတ်လလောင်တြး ပ္ဍဲ လိက်အုပ် ''Principia'' ရ။ လိက်အုပ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် လိက်အုပ် မပြာကတ် ကေုာံ ကဵု သြဇာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် သိပ္ပံ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cohen |first=I. B. |year=1995 |title=The Principia: Mathematical Principles of Natural Philosophy |publisher=University of California Press |isbn=978-0520088177}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ သၞောဝ် ပထမ နယူတာန်: အဳနာယှာ (First Law: Law of Inertia) ==
'''သၞောဝ် ပထမ''' ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ - &quot;အရာဝတ္ထုမွဲ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ်မ္ၚး (Net external force) မသက်ရောက် လ္တူဍေဟ် မ္ဂး၊ အရာဝတ္ထု မဒေါအ်ဇူဒၟံင်ဂှ် ဆက်ဒေါအ်ဇူဒၟံင်တုဲ၊ အရာဝတ္ထု မချဳဒရာင်ဒၟံင် နကဵု အသိင် မတန်ကြန် (Constant velocity) ဂှ် ဆက်ချဳဒရာင် အာဒၟံင် အတိုင်ဂှ်ရ။&quot;

သၞောဝ်ဏအ်ဂှ် မၞိဟ်တအ် ကော်စ '''သၞောဝ် အဳနာယှာ (Law of Inertia)''' ရ။ အဳနာယှာ ဟီုဂှ် ဒှ် လက်သန် သဘာဝ မဟွံမိက် ပြံင်လှာဲ ပရေင်ချဳဒရာင် ဇကုရ။
* ယဝ်ရ $\sum \mathbf{F} = 0$ မ္ဂး $\frac{d\mathbf{v}}{dt} = 0$ ရ။ 
ဥပမာ - ကာလ ကွဳစက် မွဲ ခရိတ် (Brake) ထောအ် မွဲတဲဓဝ်မ္ဂး၊ မၞိဟ် မနွံ ပ္ဍဲ ကွဳစက်ဂှ် လပါ်ဂတ သ္ဒးဒြေပ်အာ ဟိုတ်နူ အဳနာယှာ ဇကု မဆက်အာဒၟံင် လပါ်ဂတ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဇုက်စဵုဒၞာ (Seatbelt) ဂှ် ကိစ္စဇၞော်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Feynman |first=R. P. |last2=Leighton |first2=R. B. |last3=Sands |first3=M. |year=2011 |title=The Feynman Lectures on Physics, Vol. 1: Mainly Mechanics, Radiation, and Heat |publisher=Basic Books |isbn=978-0465024148}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ သၞောဝ် ဒုတိယ နယူတာန်: ဒြဟတ် ကေုာံ ပရေင်ပြဟ် (Second Law: Force and Acceleration) ==
'''သၞောဝ် ဒုတိယ''' ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် ကေုာံ စကာဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ သင်္ချာရ။ သၞောဝ်ဏအ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ - &quot;ပရေင်ပြဟ် (Acceleration) အရာဝတ္ထုမွဲဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကု ဒြဟတ်မ္ၚး (Net force) မသက်ရောက် လ္တူ ဍေဟ် ဗွဲမတိုက်ရိုက် တုဲ၊ ဒြပ်/လျိုင် (Mass) ဍေဟ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် နကဵု အချိုးဂတး (Inversely proportional) ရ။&quot;

နကဵု ရူပဗေဒ မ္ဂး ဍေဟ် ချူ နကဵု ပုံသေနည်း:
$$ \mathbf{F} = m\mathbf{a} $$
ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် $\mathbf{F}$ ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် (Force - ၜတ်ကၞာတ် နကဵု နယူတာန် N)၊ $m$ ဂှ် ဒှ် လျိုင်/ဒြပ် (Mass - ၜတ်ကၞာတ် နကဵု ကဳလဝ်ဂရာမ် kg) ကေုာံ $\mathbf{a}$ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပြဟ် (Acceleration - ၜတ်ကၞာတ် နကဵု $m/s^2$) ရ။ 
နယူတာန် ကိုပ်ကၠာတေအ် ချူလဝ် သၞောဝ်ဏအ် နကဵု ဒြဟတ်အသိင် (Momentum, $\mathbf{p} = m\mathbf{v}$) မ္ဂး -
$$ \mathbf{F} = \frac{d\mathbf{p}}{dt} $$
ဏအ်ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒြဟတ် ဟီုဂှ် ဒှ် နှုန်း ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ်အသိင် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halliday |first=D. |last2=Resnick |first2=R. |last3=Walker |first3=J. |year=2013 |title=Fundamentals of Physics |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1118230718 |edition=10th}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ သၞောဝ် တတိယ နယူတာန်: ပရေင်ကၠောန် ကဵု ပရေင်ကလေင် (Third Law: Action and Reaction) ==
'''သၞောဝ် တတိယ''' ဂှ် ပြာကတ်လောန်ရ - &quot;ဇၟာပ် ပရေင်ကၠောန် (Action) သီုဖအိုတ်ဂှ် နွံကဵု ပရေင်ကလေင်ကၠောန် (Reaction) မနွံ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် တုပ်သၟဟ် တုဲ လပါ်ဂတး (Opposite direction) လၟိုန်ရ။&quot;

ယဝ်ရ အရာဝတ္ထု A ဓရိုဟ် အရာဝတ္ထု B နကဵု ဒြဟတ် $\mathbf{F}_{AB}$ မ္ဂး၊ အရာဝတ္ထု B လေဝ် ကလေင် ဓရိုဟ် အရာဝတ္ထု A နကဵု ဒြဟတ် $\mathbf{F}_{BA}$ မတုပ်သၟဟ် တုဲ လပါ်ဂတး ရ:
$$ \mathbf{F}_{AB} = -\mathbf{F}_{BA} $$

[https://www.youtube.com/watch?v=kKKM8Y-u7ds ပရူ သၞောဝ် တတိယ နယူတာန် ပ္ဍဲ YouTube]

ဥပမာ -
* ကာလ ၜိင်ဍာ် ပိုယ် ဓရိုဟ် ဍာ် အာ လပါ်လက္ကရဴ (Action)၊ ဍာ် ဂှ် ကလေင် ဓရိုဟ် ပိုယ် ညံင်ဂွံ အာ လပါ်ဂတ (Reaction) ရ။
* ရဝ်ကေတ် (Rocket) မတိုန်အာ အာကာသ ဂှ် ဍေဟ် ပ္တိတ် ကျာဂမ္တဴ လပါ်သၟဝ် တုဲ၊ ကျာဂှ် ကလေင် ဓရိုဟ် ရဝ်ကေတ် ညံင်ဂွံ တိုန်အာ လပါ်လ္တူ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Young |first=H. D. |last2=Freedman |first2=R. A. |year=2019 |title=University Physics with Modern Physics |publisher=Pearson |isbn=978-0135159552 |edition=15th}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ဒြဟတ်အသိင် ကေုာံ ပွမထိင်ဒဝ် (Momentum and Conservation) ==
သၞောဝ် တတိယ နယူတာန် ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ကု သၞောဝ် ပွမထိင်ဒဝ် ဒြဟတ်အသိင် (Conservation of Momentum) ရ。 ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် မ္ၚးမ္ဂး၊ ဒြဟတ်အသိင် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် (System) မွဲဂှ် တန်ကြန်ဒၟံင် လၟိုန်ရ။
ဥပမာ - ကာလ ကွဳစက် ၜါ ဒးတေက် ရေင်သကအ် (Collision) မ္ဂး၊ ဒြဟတ်အသိင် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဒးတေက် ဏီ ကေုာံ ကြဴနူ ဒးတေက်တုဲ ဂှ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ် သီုဖအိုတ် တုပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် ရ။ လညာတ်ဏအ်ဂှ် စကာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်လ္ၚတ် မပ္တံကဵု ပြသၞာ တေက်ဇီု ကေုာံ ပရေင်ခတိုဟ် ဂမၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Goldstein |first=H. |last2=Poole |first2=C. |last3=Safko |first3=J. |year=2001 |title=Classical Mechanics |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0201657029 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ လောကဓမ္မတာ (Applications in Real World) ==
သၞောဝ် နယူတာန် တအ်ဂှ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ်ဒၞာဲ ပ္ဍဲ လောကပိုယ် လၟိုန်တ္ၚဲရ -

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပရေင်စကာ သၞောဝ် နယူတာန် ပ္ဍဲ လောက
|-
! ကဏ္ဍ
! ပရေင်စကာ ကေုာံ ဥပမာ
|-
| '''ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ (Engineering)''' || ပရေင်ဒက်ပတန် တဒါ၊ သ္ၚိ၊ ကေုာံ စက်ယန် ဂမၠိုင် သ္ဒး တွက်ရံင် ဒြဟတ် နကဵု သၞောဝ် ဒုတိယ ($\sum F = 0$ သွက် ဒတန်တန်ကြန် Statics)။
|-
| '''ပရေင်အာကာသ (Space Exploration)''' || တွက်ရံင် ဂၠံင်တရဴ (Orbit) ဂြိုဟ်တုဲ၊ ကေုာံ ဒြဟတ် မဒးစကာ သွက် ရဝ်ကေတ် ဂွံတိုန်အာ အာကာသ။
|-
| '''ပရေင်ဝေင်ပြိုင် (Sports)''' || ကာလ ဓရိုဟ် မကဝ်ဗဝ်၊ တွက်ရံင် အသိင် ကေုာံ ဒြဟတ် မဒးစကာ။ သၞောဝ် တတိယ ဂှ် ပြာကတ် ပ္ဍဲ ဝေင် ဍာ်၊ ဝေင် ဒြေပ်။
|-
| '''ကွတ်ယန် ကွဳစက် (Automotive)''' || ကၠောန်ဗဒှ် ဇုက်စဵုဒၞာ ကေုာံ အိတ်ကျာ (Airbags) ညံင်ဂွံ စဵုဒၞာ အန္တရာယ် နူကဵု သၞောဝ် ပထမ (အဳနာယှာ)။
|}

== ၈။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဓါတ်ဂတာ် ကေုာံ ပရေင်ပွတ်တိုက် (Gravity and Friction) ==
ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိဏအ်မ္ဂး သၞောဝ် နယူတာန် ဂှ် လ္ၚတ်မ္ဂး သ္ဒးစွံသတိ လ္တူ ဒြဟတ် ဓမ္မတာ ၜါ သာ် လၟိုန်ရ -
* '''ဓါတ်ဂတာ် (Gravity - $F_g$):''' ဇၟာပ် အရာဝတ္ထု သီုဖအိုတ် လ္တူ ဂၠးတိဂှ် ဒးဒုင် ဓဇက် လပါ် သၟဝ် နကဵု ဒြဟတ် ဓါတ်ဂတာ် ($W = mg$ ၊ ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် $g \approx 9.8 m/s^2$) ရ။ 
* '''ပရေင်ပွတ်တိုက် (Friction - $f$):''' ကာလ အရာဝတ္ထု ၜါ လုက်စုက် ရေင်သကအ်မ္ဂး၊ ဒြဟတ် ပွတ်တိုက် ကတဵုဒှ်တုဲ၊ ဍေဟ် တးပါဲ (Oppose) ပရေင်ချဳဒရာင် လၟိုန်ရ။ ဥပမာ ဟိုတ်နူ ပရေင်ပွတ်တိုက်တုဲ ကွဳစက် တအ် ဒေါအ်အာ မာန်ရ။ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ပွတ်တိုက်မ္ဂး၊ အတိုင် သၞောဝ် ပထမ၊ ဍေဟ် ဆက်အာဒၟံင် လၟိုန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Tipler |first=P. A. |last2=Mosca |first2=G. |year=2007 |title=Physics for Scientists and Engineers |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-1429201247 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ တင်ဍိုန်လျ ကေုာံ သဳအဝ်ရဳ ရဳလေတဳဗဳတဳ (Limitations and Relativity) ==
ၜိုန်ရ သၞောဝ် နယူတာန် ဂှ် ကိတ်ညဳ ကု လောကပိုယ် ဇၟာပ်တ္ၚဲ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု အကာဲအရာ လ္ၚဵုမ္ဂး ဍေဟ် ဍိုန်လျအာ (ဗၠေတ်ယောင်ယာ) ရ -
# '''အသိင် မပြဟ်လောန် (High speeds):''' ကာလ အရာဝတ္ထုမွဲ ချဳဒရာင် နကဵု အသိင် မညောန်ကဵု အသိင်လျး ($c \approx 3 \times 10^8 m/s$) မ္ဂး၊ သၞောဝ် နယူတာန် စကာ ဟွံဂွံရ။ ဒးစကာ '''သဳအဝ်ရဳ ရဳလေတဳဗဳတဳ''' (Special Relativity) နူ အာလ်ဘတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein) ရ။
# '''အရာဝတ္ထု ဍောတ်လောန် (Atomic scale):''' ပ္ဍဲကဵု ကဆံင် အက်တမ် (Atoms) ကေုာံ အေလက်ထရွန် တအ်မ္ဂး၊ ပရေင်ချဳဒရာင် ဍေဟ်တအ် ဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ် '''ကွမ်တမ် မက်ကေန်နေတ်''' (Quantum mechanics) တုဲ သၞောဝ် နယူတာန် စကာ ဟွံဂွံ ကီုရ။
ၜိုန်ဂှ်လေဝ် သွက် အရာဝတ္ထု ဓမ္မတာ (Macroscopic) တအ်ဂှ် သၞောဝ် နယူတာန် ဂှ် ချိုတ်ပၠိုတ်ဒၟံင် တုဲတုဲရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Einstein |first=A. |year=1916 |title=Relativity: The Special and the General Theory |publisher=Henry Holt and Company |isbn=978-1512130386}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် ရူပဗေဒ (Conclusion and Future of Physics) ==
သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန် ပိ သာ် ဂှ် ဒှ် ထဝ်မတ် သိပ္ပံ မခၞံဗဒှ်လဝ် ဂၠံင်တရဴ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ်တအ် လုကဴ ပွိုင် ၃၀၀ သၞာံ ပြင်ရ။ စတမ်နူ ပရေင်ဒက်ပတန် စက်ယန် ဓမ္မတာ စဵုကဵုစိုပ် ပရေင်ပလံင် ရဝ်ကေတ် အာ ဂြိုဟ်တၞဟ်တအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု သၞောဝ်တအ်ဏအ် သီုဖအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရူပဗေဒ မ္ဂး ၜိုန်ရ သဳအဝ်ရဳ ခေတ်တၟိ ဗီုကဵု ကွမ်တမ် ကေုာံ ရဳလေတဳဗဳတဳ တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ကီုလေဝ်၊ လညာတ် သဇိုင် နယူတာန် တအ်ဂှ် ဆက်လက် တန်တဴဒၟံင် နဒဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ပညာ ရူပဗေဒ ကေုာံ ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ သီုဖအိုတ် လၟိုန်ကာလ ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rovelli |first=C. |year=2015 |title=Aristotle's Physics: A Physicist's Look |journal=Journal of the American Philosophical Association |volume=1 |issue=1 |pages=23–40 |doi=10.1017/apa.2014.11}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ရူပဗေဒ
|title = [[ရူပဗေဒ]] ကေုာံ သၞောဝ် နယူတာန်
|listclass = hlist
|list1 =
* '''သၞောဝ် အဓိက:''' [[သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန်]]
* [[သၞောဝ် ဓါတ်ဂတာ် နယူတာန်]]
* [[အာက်သေတ် နယူတာန်]]
* [[Principia Mathematica]]
|list2 =
* '''ဗၞတ်ဗ္ၜတ် သဇိုင်:''' [[ဒြဟတ် (Force)]]
* [[ဒြပ် (Mass)]]
* [[ပရေင်ပြဟ် (Acceleration)]]
* [[အသိင် (Velocity)]]
* [[အဳနာယှာ (Inertia)]]
|list3 =
* '''လညာတ် ဆက်စပ်:''' [[ဒြဟတ်အသိင် (Momentum)]]
* [[ပရေင်ပွတ်တိုက် (Friction)]]
* [[ဓါတ်ဂတာ် (Gravity)]]
* [[Classical mechanics]]
|list4 =
* '''သဳအဝ်ရဳ ခေတ်တၟိ:''' [[သဳအဝ်ရဳ ရဳလေတဳဗဳတဳ]]
* [[ကွမ်တမ် မက်ကေန်နေတ်]]
}}

[[Category:သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန်]]
[[Category:ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဒြဟတ်]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]</text>
      <sha1>5y666man8ul0zar35ru8dqsbmvq6swl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55498</id>
      <parentid>55497</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T14:38:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23063" sha1="mgnuu5naab2p9pjklmh20biqltmma3c" xml:space="preserve">'''သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Newton's laws of motion|Newton's laws of motion]]) ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် သဇိုင် ပိ သာ် ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ (Classical mechanics) မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ပရေင်ချဳဒရာင် (Motion) အရာဝတ္ထု မွဲ ကေုာံ ဒြဟတ် (Forces) မသက်ရောက် လ္တူ ဍေဟ်တအ်ရ။ သၞောဝ်တအ်ဏအ်ဂှ် တၠပညာ ရူပဗေဒ ကေုာံ သင်္ချာ ယၟုပြာကတ် [[w:Isaac Newton|အာက်သေတ် နယူတာန်]] (Isaac Newton) ခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇ တုဲ ပ္တိတ်လလောင်တြးလဝ် ပ္ဍဲကဵု လိက်အုပ် ညး မနွံယၟု ''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica'' ရ။ သၞောဝ် ပိ သာ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဇုတ်စၞိန် သွက် ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ ပရေင်လ္ၚတ် ဂၠးအာကာသ၊ ကေုာံ ကွတ်စက်ယန် သီုဖအိုတ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန်
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Newtons_laws_of_motion.svg|300px|သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန် ပိ သာ်]]&lt;br/&gt;''ဗီုရုပ် စၞောန်ထ္ၜး သၞောဝ် နယူတာန် ပိ သာ်''
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[ရူပဗေဒ]] (Physics)၊ [[မက်ကေန်နေတ်]] (Mechanics)
|-
! ညးမခၞံဗဒှ်
| [[w:Isaac Newton|သာ အာက်သေတ် နယူတာန်]] (Sir Isaac Newton)
|-
! လိက်အုပ် တမ်မူလ
| ''[[w:Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|Principia Mathematica]]'' (၁၆၈၇)
|-
! သၞောဝ် ပထမ
| သၞောဝ် အဳနာယှာ (Law of Inertia)
|-
! သၞောဝ် ဒုတိယ
| ဒြဟတ် ကဵု ပရေင်ပြဟ် ($\mathbf{F} = m\mathbf{a}$)
|-
! သၞောဝ် တတိယ
| ပရေင်ကၠောန် ကဵု ပရေင်ကလေင် (Action and Reaction)
|-
! ဘာသာရပ် ဆက်စပ်
| [[သင်္ချာ]]၊ [[အေန်ဂျေန်နဳယာ]]၊ [[ဗေဒင်ဂြိုဟ်]]
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန် ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု အရာဝတ္ထု (Objects) တအ် ချဳဒရာင် ကာလ ဒြဟတ် မွဲမွဲ သက်ရောက် လ္တူ ဍေဟ်တအ်ရ။ ကိုပ်ကၠာ ခေတ် နယူတာန် တေအ်၊ မၞိဟ်တအ် (ဗီုကဵု အာရဳသ်တဝ်တယ်) ထေင်လဝ် ဒဒှ်ရ အရာဝတ္ထု သီုဖအိုတ်ဂှ် ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် ဓရိုဟ်မ္ဂး သ္ဒးဒေါအ်ဇူအာ အလဵုအလဵုဍေဟ်ရ။ ဆဂး နယူတာန် ဂှ် (နကဵု လညာတ် ဂလဳလဳယဝ် ကိုပ်ကၠာ) ပသောင်ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပရေင်ချဳဒရာင် မတန်ကြန်ဒၟံင်ဂှ်လေဝ် ဒှ် သဘာဝ ဓမ္မတာ မွဲကီုရ။ 
သၞောဝ်ဏအ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လဒက်ပတန် သင်္ချာ မချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ ဍေဟ် ကဵု ဖိုလ်ခိုဟ် ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲအရာ မတွက်ရံင် ပရေင်ချဳဒရာင် ဂြိုဟ်တအ် ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရာင် အရာဝတ္ထု ပ္ဍဲ လ္တူ ဂၠးတိဏအ် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Thornton |first=S. T. |last2=Marion |first2=J. B. |year=2004 |title=Classical Dynamics of Particles and Systems |publisher=Brooks/Cole |isbn=978-0534408961 |edition=5th}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
သၞောဝ် နယူတာန် တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်လ္ၚတ် တၠပညာ ကိုပ်ကၠာတအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''ဂလဳလဳယဝ် (Galileo Galilei):''' ပ္ဍဲ လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ ဂှ်၊ ဂလဳလဳယဝ် စမ်ၜတ် လ္ၚတ်ရံင် ပရေင်ချဳဒရာင် ကောန်မတၟအ် လ္တူ ဌာန်တိ ညောန်ညောန်တုဲ ဖျေဟ်လဝ် လညာတ် &quot;အဳနာယှာ&quot; (Inertia) ရ။ ညးဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အရာဝတ္ထုမွဲ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် ပွတ်တိုက် (Friction) မ္ဂး ဍေဟ် ဆက်ချဳဒရာင် အာဒၟံင် လၟိုန်ရ။
* '''ဒေးကာတ် (René Descartes):''' ပသောင်ထ္ၜးလဝ် သၞောဝ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် ရ။
* '''နယူတာန် (Isaac Newton):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇၊ နယူတာန် ပကောံပကေဝ် လညာတ်တအ်ဏအ် သီုဖအိုတ်တုဲ သီုကဵု ထပ်စုတ် သၞောဝ် ဓါတ်ဂတာ် (Law of Universal Gravitation) တုဲ ပ္တိတ်လလောင်တြး ပ္ဍဲ လိက်အုပ် ''Principia'' ရ။ လိက်အုပ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် လိက်အုပ် မပြာကတ် ကေုာံ ကဵု သြဇာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် သိပ္ပံ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cohen |first=I. B. |year=1995 |title=The Principia: Mathematical Principles of Natural Philosophy |publisher=University of California Press |isbn=978-0520088177}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ သၞောဝ် ပထမ နယူတာန်: အဳနာယှာ (First Law: Law of Inertia) ==
'''သၞောဝ် ပထမ''' ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ - &quot;အရာဝတ္ထုမွဲ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ်မ္ၚး (Net external force) မသက်ရောက် လ္တူဍေဟ် မ္ဂး၊ အရာဝတ္ထု မဒေါအ်ဇူဒၟံင်ဂှ် ဆက်ဒေါအ်ဇူဒၟံင်တုဲ၊ အရာဝတ္ထု မချဳဒရာင်ဒၟံင် နကဵု အသိင် မတန်ကြန် (Constant velocity) ဂှ် ဆက်ချဳဒရာင် အာဒၟံင် အတိုင်ဂှ်ရ။&quot;

သၞောဝ်ဏအ်ဂှ် မၞိဟ်တအ် ကော်စ '''သၞောဝ် အဳနာယှာ (Law of Inertia)''' ရ။ အဳနာယှာ ဟီုဂှ် ဒှ် လက်သန် သဘာဝ မဟွံမိက် ပြံင်လှာဲ ပရေင်ချဳဒရာင် ဇကုရ။
* ယဝ်ရ $\sum \mathbf{F} = 0$ မ္ဂး $\frac{d\mathbf{v}}{dt} = 0$ ရ။ 
ဥပမာ - ကာလ ကွဳစက် မွဲ ခရိတ် (Brake) ထောအ် မွဲတဲဓဝ်မ္ဂး၊ မၞိဟ် မနွံ ပ္ဍဲ ကွဳစက်ဂှ် လပါ်ဂတ သ္ဒးဒြေပ်အာ ဟိုတ်နူ အဳနာယှာ ဇကု မဆက်အာဒၟံင် လပါ်ဂတ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဇုက်စဵုဒၞာ (Seatbelt) ဂှ် ကိစ္စဇၞော်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Feynman |first=R. P. |last2=Leighton |first2=R. B. |last3=Sands |first3=M. |year=2011 |title=The Feynman Lectures on Physics, Vol. 1: Mainly Mechanics, Radiation, and Heat |publisher=Basic Books |isbn=978-0465024148}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ သၞောဝ် ဒုတိယ နယူတာန်: ဒြဟတ် ကေုာံ ပရေင်ပြဟ် (Second Law: Force and Acceleration) ==
'''သၞောဝ် ဒုတိယ''' ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် ကေုာံ စကာဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ သင်္ချာရ။ သၞောဝ်ဏအ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ - &quot;ပရေင်ပြဟ် (Acceleration) အရာဝတ္ထုမွဲဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကု ဒြဟတ်မ္ၚး (Net force) မသက်ရောက် လ္တူ ဍေဟ် ဗွဲမတိုက်ရိုက် တုဲ၊ ဒြပ်/လျိုင် (Mass) ဍေဟ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် နကဵု အချိုးဂတး (Inversely proportional) ရ။&quot;

နကဵု ရူပဗေဒ မ္ဂး ဍေဟ် ချူ နကဵု ပုံသေနည်း:
$$ \mathbf{F} = m\mathbf{a} $$
ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် $\mathbf{F}$ ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် (Force - ၜတ်ကၞာတ် နကဵု နယူတာန် N)၊ $m$ ဂှ် ဒှ် လျိုင်/ဒြပ် (Mass - ၜတ်ကၞာတ် နကဵု ကဳလဝ်ဂရာမ် kg) ကေုာံ $\mathbf{a}$ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပြဟ် (Acceleration - ၜတ်ကၞာတ် နကဵု $m/s^2$) ရ။ 
နယူတာန် ကိုပ်ကၠာတေအ် ချူလဝ် သၞောဝ်ဏအ် နကဵု ဒြဟတ်အသိင် (Momentum, $\mathbf{p} = m\mathbf{v}$) မ္ဂး -
$$ \mathbf{F} = \frac{d\mathbf{p}}{dt} $$
ဏအ်ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒြဟတ် ဟီုဂှ် ဒှ် နှုန်း ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ်အသိင် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halliday |first=D. |last2=Resnick |first2=R. |last3=Walker |first3=J. |year=2013 |title=Fundamentals of Physics |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1118230718 |edition=10th}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ သၞောဝ် တတိယ နယူတာန်: ပရေင်ကၠောန် ကဵု ပရေင်ကလေင် (Third Law: Action and Reaction) ==
'''သၞောဝ် တတိယ''' ဂှ် ပြာကတ်လောန်ရ - &quot;ဇၟာပ် ပရေင်ကၠောန် (Action) သီုဖအိုတ်ဂှ် နွံကဵု ပရေင်ကလေင်ကၠောန် (Reaction) မနွံ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် တုပ်သၟဟ် တုဲ လပါ်ဂတး (Opposite direction) လၟိုန်ရ။&quot;

ယဝ်ရ အရာဝတ္ထု A ဓရိုဟ် အရာဝတ္ထု B နကဵု ဒြဟတ် $\mathbf{F}_{AB}$ မ္ဂး၊ အရာဝတ္ထု B လေဝ် ကလေင် ဓရိုဟ် အရာဝတ္ထု A နကဵု ဒြဟတ် $\mathbf{F}_{BA}$ မတုပ်သၟဟ် တုဲ လပါ်ဂတး ရ:
$$ \mathbf{F}_{AB} = -\mathbf{F}_{BA} $$

[https://www.youtube.com/watch?v=kKKM8Y-u7ds ပရူ သၞောဝ် တတိယ နယူတာန် ပ္ဍဲ YouTube]

ဥပမာ -
* ကာလ ၜိင်ဍာ် ပိုယ် ဓရိုဟ် ဍာ် အာ လပါ်လက္ကရဴ (Action)၊ ဍာ် ဂှ် ကလေင် ဓရိုဟ် ပိုယ် ညံင်ဂွံ အာ လပါ်ဂတ (Reaction) ရ။
* ရဝ်ကေတ် (Rocket) မတိုန်အာ အာကာသ ဂှ် ဍေဟ် ပ္တိတ် ကျာဂမ္တဴ လပါ်သၟဝ် တုဲ၊ ကျာဂှ် ကလေင် ဓရိုဟ် ရဝ်ကေတ် ညံင်ဂွံ တိုန်အာ လပါ်လ္တူ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Young |first=H. D. |last2=Freedman |first2=R. A. |year=2019 |title=University Physics with Modern Physics |publisher=Pearson |isbn=978-0135159552 |edition=15th}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ဒြဟတ်အသိင် ကေုာံ ပွမထိင်ဒဝ် (Momentum and Conservation) ==
သၞောဝ် တတိယ နယူတာန် ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ကု သၞောဝ် ပွမထိင်ဒဝ် ဒြဟတ်အသိင် (Conservation of Momentum) ရ。 ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် မ္ၚးမ္ဂး၊ ဒြဟတ်အသိင် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် (System) မွဲဂှ် တန်ကြန်ဒၟံင် လၟိုန်ရ။
ဥပမာ - ကာလ ကွဳစက် ၜါ ဒးတေက် ရေင်သကအ် (Collision) မ္ဂး၊ ဒြဟတ်အသိင် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဒးတေက် ဏီ ကေုာံ ကြဴနူ ဒးတေက်တုဲ ဂှ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ် သီုဖအိုတ် တုပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် ရ။ လညာတ်ဏအ်ဂှ် စကာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်လ္ၚတ် မပ္တံကဵု ပြသၞာ တေက်ဇီု ကေုာံ ပရေင်ခတိုဟ် ဂမၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Goldstein |first=H. |last2=Poole |first2=C. |last3=Safko |first3=J. |year=2001 |title=Classical Mechanics |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0201657029 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ လောကဓမ္မတာ (Applications in Real World) ==
သၞောဝ် နယူတာန် တအ်ဂှ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ်ဒၞာဲ ပ္ဍဲ လောကပိုယ် လၟိုန်တ္ၚဲရ -

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပရေင်စကာ သၞောဝ် နယူတာန် ပ္ဍဲ လောက
|-
! ကဏ္ဍ
! ပရေင်စကာ ကေုာံ ဥပမာ
|-
| '''ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ (Engineering)''' || ပရေင်ဒက်ပတန် တဒါ၊ သ္ၚိ၊ ကေုာံ စက်ယန် ဂမၠိုင် သ္ဒး တွက်ရံင် ဒြဟတ် နကဵု သၞောဝ် ဒုတိယ ($\sum F = 0$ သွက် ဒတန်တန်ကြန် Statics)။
|-
| '''ပရေင်အာကာသ (Space Exploration)''' || တွက်ရံင် ဂၠံင်တရဴ (Orbit) ဂြိုဟ်တုဲ၊ ကေုာံ ဒြဟတ် မဒးစကာ သွက် ရဝ်ကေတ် ဂွံတိုန်အာ အာကာသ။
|-
| '''ပရေင်ဝေင်ပြိုင် (Sports)''' || ကာလ ဓရိုဟ် မကဝ်ဗဝ်၊ တွက်ရံင် အသိင် ကေုာံ ဒြဟတ် မဒးစကာ။ သၞောဝ် တတိယ ဂှ် ပြာကတ် ပ္ဍဲ ဝေင် ဍာ်၊ ဝေင် ဒြေပ်။
|-
| '''ကွတ်ယန် ကွဳစက် (Automotive)''' || ကၠောန်ဗဒှ် ဇုက်စဵုဒၞာ ကေုာံ အိတ်ကျာ (Airbags) ညံင်ဂွံ စဵုဒၞာ အန္တရာယ် နူကဵု သၞောဝ် ပထမ (အဳနာယှာ)။
|}

== ၈။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဓါတ်ဂတာ် ကေုာံ ပရေင်ပွတ်တိုက် (Gravity and Friction) ==
ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိဏအ်မ္ဂး သၞောဝ် နယူတာန် ဂှ် လ္ၚတ်မ္ဂး သ္ဒးစွံသတိ လ္တူ ဒြဟတ် ဓမ္မတာ ၜါ သာ် လၟိုန်ရ -
* '''ဓါတ်ဂတာ် (Gravity - $F_g$):''' ဇၟာပ် အရာဝတ္ထု သီုဖအိုတ် လ္တူ ဂၠးတိဂှ် ဒးဒုင် ဓဇက် လပါ် သၟဝ် နကဵု ဒြဟတ် ဓါတ်ဂတာ် ($W = mg$ ၊ ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် $g \approx 9.8 m/s^2$) ရ။ 
* '''ပရေင်ပွတ်တိုက် (Friction - $f$):''' ကာလ အရာဝတ္ထု ၜါ လုက်စုက် ရေင်သကအ်မ္ဂး၊ ဒြဟတ် ပွတ်တိုက် ကတဵုဒှ်တုဲ၊ ဍေဟ် တးပါဲ (Oppose) ပရေင်ချဳဒရာင် လၟိုန်ရ။ ဥပမာ ဟိုတ်နူ ပရေင်ပွတ်တိုက်တုဲ ကွဳစက် တအ် ဒေါအ်အာ မာန်ရ။ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ပွတ်တိုက်မ္ဂး၊ အတိုင် သၞောဝ် ပထမ၊ ဍေဟ် ဆက်အာဒၟံင် လၟိုန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Tipler |first=P. A. |last2=Mosca |first2=G. |year=2007 |title=Physics for Scientists and Engineers |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-1429201247 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ တင်ဍိုန်လျ ကေုာံ သဳအဝ်ရဳ ရဳလေတဳဗဳတဳ (Limitations and Relativity) ==
ၜိုန်ရ သၞောဝ် နယူတာန် ဂှ် ကိတ်ညဳ ကု လောကပိုယ် ဇၟာပ်တ္ၚဲ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု အကာဲအရာ လ္ၚဵုမ္ဂး ဍေဟ် ဍိုန်လျအာ (ဗၠေတ်ယောင်ယာ) ရ -
# '''အသိင် မပြဟ်လောန် (High speeds):''' ကာလ အရာဝတ္ထုမွဲ ချဳဒရာင် နကဵု အသိင် မညောန်ကဵု အသိင်လျး ($c \approx 3 \times 10^8 m/s$) မ္ဂး၊ သၞောဝ် နယူတာန် စကာ ဟွံဂွံရ။ ဒးစကာ '''သဳအဝ်ရဳ ရဳလေတဳဗဳတဳ''' (Special Relativity) နူ အာလ်ဘတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein) ရ။
# '''အရာဝတ္ထု ဍောတ်လောန် (Atomic scale):''' ပ္ဍဲကဵု ကဆံင် အက်တမ် (Atoms) ကေုာံ အေလက်ထရွန် တအ်မ္ဂး၊ ပရေင်ချဳဒရာင် ဍေဟ်တအ် ဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ် '''ကွာန်တာမ် မက်ကေန်နေတ်''' (Quantum mechanics) တုဲ သၞောဝ် နယူတာန် စကာ ဟွံဂွံ ကီုရ။
ၜိုန်ဂှ်လေဝ် သွက် အရာဝတ္ထု ဓမ္မတာ (Macroscopic) တအ်ဂှ် သၞောဝ် နယူတာန် ဂှ် ချိုတ်ပၠိုတ်ဒၟံင် တုဲတုဲရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Einstein |first=A. |year=1916 |title=Relativity: The Special and the General Theory |publisher=Henry Holt and Company |isbn=978-1512130386}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် ရူပဗေဒ (Conclusion and Future of Physics) ==
သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန် ပိ သာ် ဂှ် ဒှ် ထဝ်မတ် သိပ္ပံ မခၞံဗဒှ်လဝ် ဂၠံင်တရဴ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ်တအ် လုကဴ ပွိုင် ၃၀၀ သၞာံ ပြင်ရ။ စတမ်နူ ပရေင်ဒက်ပတန် စက်ယန် ဓမ္မတာ စဵုကဵုစိုပ် ပရေင်ပလံင် ရဝ်ကေတ် အာ ဂြိုဟ်တၞဟ်တအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု သၞောဝ်တအ်ဏအ် သီုဖအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရူပဗေဒ မ္ဂး ၜိုန်ရ သဳအဝ်ရဳ ခေတ်တၟိ ဗီုကဵု ကွာန်တာမ် ကေုာံ ရဳလေတဳဗဳတဳ တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ကီုလေဝ်၊ လညာတ် သဇိုင် နယူတာန် တအ်ဂှ် ဆက်လက် တန်တဴဒၟံင် နဒဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ပညာ ရူပဗေဒ ကေုာံ ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ သီုဖအိုတ် လၟိုန်ကာလ ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rovelli |first=C. |year=2015 |title=Aristotle's Physics: A Physicist's Look |journal=Journal of the American Philosophical Association |volume=1 |issue=1 |pages=23–40 |doi=10.1017/apa.2014.11}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ရူပဗေဒ
|title = [[ရူပဗေဒ]] ကေုာံ သၞောဝ် နယူတာန်
|listclass = hlist
|list1 =
* '''သၞောဝ် အဓိက:''' [[သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန်]]
* [[သၞောဝ် ဓါတ်ဂတာ် နယူတာန်]]
* [[အာက်သေတ် နယူတာန်]]
* [[Principia Mathematica]]
|list2 =
* '''ဗၞတ်ဗ္ၜတ် သဇိုင်:''' [[ဒြဟတ် (Force)]]
* [[ဒြပ် (Mass)]]
* [[ပရေင်ပြဟ် (Acceleration)]]
* [[အသိင် (Velocity)]]
* [[အဳနာယှာ (Inertia)]]
|list3 =
* '''လညာတ် ဆက်စပ်:''' [[ဒြဟတ်အသိင် (Momentum)]]
* [[ပရေင်ပွတ်တိုက် (Friction)]]
* [[ဓါတ်ဂတာ် (Gravity)]]
* [[Classical mechanics]]
|list4 =
* '''သဳအဝ်ရဳ ခေတ်တၟိ:''' [[သဳအဝ်ရဳ ရဳလေတဳဗဳတဳ]]
* [[ကွာန်တာမ် မက်ကေန်နေတ်]]
}}

[[Category:သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန်]]
[[Category:ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဒြဟတ်]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]</text>
      <sha1>mgnuu5naab2p9pjklmh20biqltmma3c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55499</id>
      <parentid>55498</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T14:39:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23060" sha1="syir5ycue85a3kyitoueriekdg2c40u" xml:space="preserve">'''သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Newton's laws of motion|Newton's laws of motion]]) ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် သဇိုင် ပိ သာ် ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ (Classical mechanics) မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ပရေင်ချဳဒရာင် (Motion) အရာဝတ္ထု မွဲ ကေုာံ ဒြဟတ် (Forces) မသက်ရောက် လ္တူ ဍေဟ်တအ်ရ။ သၞောဝ်တအ်ဏအ်ဂှ် တၠပညာ ရူပဗေဒ ကေုာံ သင်္ချာ ယၟုပြာကတ် [[w:Isaac Newton|အာက်သေတ် နယူတာန်]] (Isaac Newton) ခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇ တုဲ ပ္တိတ်လလောင်တြးလဝ် ပ္ဍဲကဵု လိက်အုပ် ညး မနွံယၟု ''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica'' ရ။ သၞောဝ် ပိ သာ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဇုတ်စၞိန် သွက် ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ ပရေင်လ္ၚတ် ဂၠးအာကာသ၊ ကေုာံ ကွတ်စက်ယန် သီုဖအိုတ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန်
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Newtons_laws_of_motion.svg|300px|သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန် ပိ သာ်]]&lt;br/&gt;''ဗီုရုပ် စၞောန်ထ္ၜး သၞောဝ် နယူတာန် ပိ သာ်''
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[ရူပဗေဒ]] (Physics)၊ [[မက်ကေန်နေတ်]] (Mechanics)
|-
! ညးမခၞံဗဒှ်
| [[w:Isaac Newton|သာ အာက်သေတ် နယူတာန်]] (Sir Isaac Newton)
|-
! လိက်အုပ် တမ်မူလ
| ''[[w:Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|Principia Mathematica]]'' (၁၆၈၇)
|-
! သၞောဝ် ပထမ
| သၞောဝ် အဳနာယှာ (Law of Inertia)
|-
! သၞောဝ် ဒုတိယ
| ဒြဟတ် ကဵု ပရေင်ပြဟ် ($\mathbf{F} = m\mathbf{a}$)
|-
! သၞောဝ် တတိယ
| ပရေင်ကၠောန် ကဵု ပရေင်ကလေင် (Action and Reaction)
|-
! ဘာသာရပ် ဆက်စပ်
| [[သင်္ချာ]]၊ [[အေန်ဂျေန်နဳယာ]]၊ [[ဗေဒင်ဂြိုဟ်]]
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန် ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု အရာဝတ္ထု (Objects) တအ် ချဳဒရာင် ကာလ ဒြဟတ် မွဲမွဲ သက်ရောက် လ္တူ ဍေဟ်တအ်ရ။ ကိုပ်ကၠာ ခေတ် နယူတာန် တေအ်၊ မၞိဟ်တအ် (ဗီုကဵု အာရဳသ်တဝ်တယ်) ထေင်လဝ် ဒဒှ်ရ အရာဝတ္ထု သီုဖအိုတ်ဂှ် ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် ဓရိုဟ်မ္ဂး သ္ဒးဒေါအ်ဇူအာ အလဵုအလဵုဍေဟ်ရ။ ဆဂး နယူတာန် ဂှ် (နကဵု လညာတ် ဂလဳလဳယဝ် ကိုပ်ကၠာ) ပသောင်ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပရေင်ချဳဒရာင် မတန်ကြန်ဒၟံင်ဂှ်လေဝ် ဒှ် သဘာဝ ဓမ္မတာ မွဲကီုရ။ 
သၞောဝ်ဏအ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လဒက်ပတန် သင်္ချာ မချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ ဍေဟ် ကဵု ဖိုလ်ခိုဟ် ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲအရာ မတွက်ရံင် ပရေင်ချဳဒရာင် ဂြိုဟ်တအ် ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရာင် အရာဝတ္ထု ပ္ဍဲ လ္တူ ဂၠးတိဏအ် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Thornton |first=S. T. |last2=Marion |first2=J. B. |year=2004 |title=Classical Dynamics of Particles and Systems |publisher=Brooks/Cole |isbn=978-0534408961 |edition=5th}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
သၞောဝ် နယူတာန် တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်လ္ၚတ် တၠပညာ ကိုပ်ကၠာတအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''ဂလဳလဳယဝ် (Galileo Galilei):''' ပ္ဍဲ လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ ဂှ်၊ ဂလဳလဳယဝ် စမ်ၜတ် လ္ၚတ်ရံင် ပရေင်ချဳဒရာင် ကောန်မတၟအ် လ္တူ ဌာန်တိ ညောန်ညောန်တုဲ ဖျေဟ်လဝ် လညာတ် &quot;အဳနာယှာ&quot; (Inertia) ရ။ ညးဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အရာဝတ္ထုမွဲ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် ပွတ်တိုက် (Friction) မ္ဂး ဍေဟ် ဆက်ချဳဒရာင် အာဒၟံင် လၟိုန်ရ။
* '''ဒေးကာတ် (René Descartes):''' ပသောင်ထ္ၜးလဝ် သၞောဝ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် ရ။
* '''နယူတာန် (Isaac Newton):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇၊ နယူတာန် ပကောံပကေဝ် လညာတ်တအ်ဏအ် သီုဖအိုတ်တုဲ သီုကဵု ထပ်စုတ် သၞောဝ် ဓါတ်ဂတာ် (Law of Universal Gravitation) တုဲ ပ္တိတ်လလောင်တြး ပ္ဍဲ လိက်အုပ် ''Principia'' ရ။ လိက်အုပ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် လိက်အုပ် မပြာကတ် ကေုာံ ကဵု သြဇာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် သိပ္ပံ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cohen |first=I. B. |year=1995 |title=The Principia: Mathematical Principles of Natural Philosophy |publisher=University of California Press |isbn=978-0520088177}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ သၞောဝ် ပထမ နယူတာန်: အဳနာယှာ (First Law: Law of Inertia) ==
'''သၞောဝ် ပထမ''' ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ - &quot;အရာဝတ္ထုမွဲ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ်မ္ၚး (Net external force) မသက်ရောက် လ္တူဍေဟ် မ္ဂး၊ အရာဝတ္ထု မဒေါအ်ဇူဒၟံင်ဂှ် ဆက်ဒေါအ်ဇူဒၟံင်တုဲ၊ အရာဝတ္ထု မချဳဒရာင်ဒၟံင် နကဵု အသိင် မတန်ကြန် (Constant velocity) ဂှ် ဆက်ချဳဒရာင် အာဒၟံင် အတိုင်ဂှ်ရ။&quot;

သၞောဝ်ဏအ်ဂှ် မၞိဟ်တအ် ကော်စ '''သၞောဝ် အဳနာယှာ (Law of Inertia)''' ရ။ အဳနာယှာ ဟီုဂှ် ဒှ် လက်သန် သဘာဝ မဟွံမိက် ပြံင်လှာဲ ပရေင်ချဳဒရာင် ဇကုရ။
* ယဝ်ရ $\sum \mathbf{F} = 0$ မ္ဂး $\frac{d\mathbf{v}}{dt} = 0$ ရ။ 
ဥပမာ - ကာလ ကွဳစက် မွဲ ခရိတ် (Brake) ထောအ် မွဲတဲဓဝ်မ္ဂး၊ မၞိဟ် မနွံ ပ္ဍဲ ကွဳစက်ဂှ် လပါ်ဂတ သ္ဒးဒြေပ်အာ ဟိုတ်နူ အဳနာယှာ ဇကု မဆက်အာဒၟံင် လပါ်ဂတ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဇုက်စဵုဒၞာ (Seatbelt) ဂှ် ကိစ္စဇၞော်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Feynman |first=R. P. |last2=Leighton |first2=R. B. |last3=Sands |first3=M. |year=2011 |title=The Feynman Lectures on Physics, Vol. 1: Mainly Mechanics, Radiation, and Heat |publisher=Basic Books |isbn=978-0465024148}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ သၞောဝ် ဒုတိယ နယူတာန်: ဒြဟတ် ကေုာံ ပရေင်ပြဟ် (Second Law: Force and Acceleration) ==
'''သၞောဝ် ဒုတိယ''' ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် ကေုာံ စကာဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ သင်္ချာရ။ သၞောဝ်ဏအ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ - &quot;ပရေင်ပြဟ် (Acceleration) အရာဝတ္ထုမွဲဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကု ဒြဟတ်မ္ၚး (Net force) မသက်ရောက် လ္တူ ဍေဟ် ဗွဲမတိုက်ရိုက် တုဲ၊ ဒြပ်/လျိုင် (Mass) ဍေဟ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် နကဵု အချိုးဂတး (Inversely proportional) ရ။&quot;

နကဵု ရူပဗေဒ မ္ဂး ဍေဟ် ချူ နကဵု ပုံသေနည်း:
$$ \mathbf{F} = m\mathbf{a} $$
ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် $\mathbf{F}$ ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် (Force - ၜတ်ကၞာတ် နကဵု နယူတာန် N)၊ $m$ ဂှ် ဒှ် လျိုင်/ဒြပ် (Mass - ၜတ်ကၞာတ် နကဵု ကဳလဝ်ဂရာမ် kg) ကေုာံ $\mathbf{a}$ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပြဟ် (Acceleration - ၜတ်ကၞာတ် နကဵု $m/s^2$) ရ။ 
နယူတာန် ကိုပ်ကၠာတေအ် ချူလဝ် သၞောဝ်ဏအ် နကဵု ဒြဟတ်အသိင် (Momentum, $\mathbf{p} = m\mathbf{v}$) မ္ဂး -
$$ \mathbf{F} = \frac{d\mathbf{p}}{dt} $$
ဏအ်ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒြဟတ် ဟီုဂှ် ဒှ် နှေန် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ်အသိင် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halliday |first=D. |last2=Resnick |first2=R. |last3=Walker |first3=J. |year=2013 |title=Fundamentals of Physics |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1118230718 |edition=10th}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ သၞောဝ် တတိယ နယူတာန်: ပရေင်ကၠောန် ကဵု ပရေင်ကလေင် (Third Law: Action and Reaction) ==
'''သၞောဝ် တတိယ''' ဂှ် ပြာကတ်လောန်ရ - &quot;ဇၟာပ် ပရေင်ကၠောန် (Action) သီုဖအိုတ်ဂှ် နွံကဵု ပရေင်ကလေင်ကၠောန် (Reaction) မနွံ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် တုပ်သၟဟ် တုဲ လပါ်ဂတး (Opposite direction) လၟိုန်ရ။&quot;

ယဝ်ရ အရာဝတ္ထု A ဓရိုဟ် အရာဝတ္ထု B နကဵု ဒြဟတ် $\mathbf{F}_{AB}$ မ္ဂး၊ အရာဝတ္ထု B လေဝ် ကလေင် ဓရိုဟ် အရာဝတ္ထု A နကဵု ဒြဟတ် $\mathbf{F}_{BA}$ မတုပ်သၟဟ် တုဲ လပါ်ဂတး ရ:
$$ \mathbf{F}_{AB} = -\mathbf{F}_{BA} $$

[https://www.youtube.com/watch?v=kKKM8Y-u7ds ပရူ သၞောဝ် တတိယ နယူတာန် ပ္ဍဲ YouTube]

ဥပမာ -
* ကာလ ၜိင်ဍာ် ပိုယ် ဓရိုဟ် ဍာ် အာ လပါ်လက္ကရဴ (Action)၊ ဍာ် ဂှ် ကလေင် ဓရိုဟ် ပိုယ် ညံင်ဂွံ အာ လပါ်ဂတ (Reaction) ရ။
* ရဝ်ကေတ် (Rocket) မတိုန်အာ အာကာသ ဂှ် ဍေဟ် ပ္တိတ် ကျာဂမ္တဴ လပါ်သၟဝ် တုဲ၊ ကျာဂှ် ကလေင် ဓရိုဟ် ရဝ်ကေတ် ညံင်ဂွံ တိုန်အာ လပါ်လ္တူ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Young |first=H. D. |last2=Freedman |first2=R. A. |year=2019 |title=University Physics with Modern Physics |publisher=Pearson |isbn=978-0135159552 |edition=15th}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ဒြဟတ်အသိင် ကေုာံ ပွမထိင်ဒဝ် (Momentum and Conservation) ==
သၞောဝ် တတိယ နယူတာန် ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ကု သၞောဝ် ပွမထိင်ဒဝ် ဒြဟတ်အသိင် (Conservation of Momentum) ရ。 ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် မ္ၚးမ္ဂး၊ ဒြဟတ်အသိင် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် (System) မွဲဂှ် တန်ကြန်ဒၟံင် လၟိုန်ရ။
ဥပမာ - ကာလ ကွဳစက် ၜါ ဒးတေက် ရေင်သကအ် (Collision) မ္ဂး၊ ဒြဟတ်အသိင် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဒးတေက် ဏီ ကေုာံ ကြဴနူ ဒးတေက်တုဲ ဂှ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ် သီုဖအိုတ် တုပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် ရ။ လညာတ်ဏအ်ဂှ် စကာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်လ္ၚတ် မပ္တံကဵု ပြသၞာ တေက်ဇီု ကေုာံ ပရေင်ခတိုဟ် ဂမၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Goldstein |first=H. |last2=Poole |first2=C. |last3=Safko |first3=J. |year=2001 |title=Classical Mechanics |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0201657029 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ လောကဓမ္မတာ (Applications in Real World) ==
သၞောဝ် နယူတာန် တအ်ဂှ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ်ဒၞာဲ ပ္ဍဲ လောကပိုယ် လၟိုန်တ္ၚဲရ -

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပရေင်စကာ သၞောဝ် နယူတာန် ပ္ဍဲ လောက
|-
! ကဏ္ဍ
! ပရေင်စကာ ကေုာံ ဥပမာ
|-
| '''ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ (Engineering)''' || ပရေင်ဒက်ပတန် တဒါ၊ သ္ၚိ၊ ကေုာံ စက်ယန် ဂမၠိုင် သ္ဒး တွက်ရံင် ဒြဟတ် နကဵု သၞောဝ် ဒုတိယ ($\sum F = 0$ သွက် ဒတန်တန်ကြန် Statics)။
|-
| '''ပရေင်အာကာသ (Space Exploration)''' || တွက်ရံင် ဂၠံင်တရဴ (Orbit) ဂြိုဟ်တုဲ၊ ကေုာံ ဒြဟတ် မဒးစကာ သွက် ရဝ်ကေတ် ဂွံတိုန်အာ အာကာသ။
|-
| '''ပရေင်ဝေင်ပြိုင် (Sports)''' || ကာလ ဓရိုဟ် မကဝ်ဗဝ်၊ တွက်ရံင် အသိင် ကေုာံ ဒြဟတ် မဒးစကာ။ သၞောဝ် တတိယ ဂှ် ပြာကတ် ပ္ဍဲ ဝေင် ဍာ်၊ ဝေင် ဒြေပ်။
|-
| '''ကွတ်ယန် ကွဳစက် (Automotive)''' || ကၠောန်ဗဒှ် ဇုက်စဵုဒၞာ ကေုာံ အိတ်ကျာ (Airbags) ညံင်ဂွံ စဵုဒၞာ အန္တရာယ် နူကဵု သၞောဝ် ပထမ (အဳနာယှာ)။
|}

== ၈။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဓါတ်ဂတာ် ကေုာံ ပရေင်ပွတ်တိုက် (Gravity and Friction) ==
ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိဏအ်မ္ဂး သၞောဝ် နယူတာန် ဂှ် လ္ၚတ်မ္ဂး သ္ဒးစွံသတိ လ္တူ ဒြဟတ် ဓမ္မတာ ၜါ သာ် လၟိုန်ရ -
* '''ဓါတ်ဂတာ် (Gravity - $F_g$):''' ဇၟာပ် အရာဝတ္ထု သီုဖအိုတ် လ္တူ ဂၠးတိဂှ် ဒးဒုင် ဓဇက် လပါ် သၟဝ် နကဵု ဒြဟတ် ဓါတ်ဂတာ် ($W = mg$ ၊ ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် $g \approx 9.8 m/s^2$) ရ။ 
* '''ပရေင်ပွတ်တိုက် (Friction - $f$):''' ကာလ အရာဝတ္ထု ၜါ လုက်စုက် ရေင်သကအ်မ္ဂး၊ ဒြဟတ် ပွတ်တိုက် ကတဵုဒှ်တုဲ၊ ဍေဟ် တးပါဲ (Oppose) ပရေင်ချဳဒရာင် လၟိုန်ရ။ ဥပမာ ဟိုတ်နူ ပရေင်ပွတ်တိုက်တုဲ ကွဳစက် တအ် ဒေါအ်အာ မာန်ရ။ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ပွတ်တိုက်မ္ဂး၊ အတိုင် သၞောဝ် ပထမ၊ ဍေဟ် ဆက်အာဒၟံင် လၟိုန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Tipler |first=P. A. |last2=Mosca |first2=G. |year=2007 |title=Physics for Scientists and Engineers |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-1429201247 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ တင်ဍိုန်လျ ကေုာံ သဳအဝ်ရဳ ရဳလေတဳဗဳတဳ (Limitations and Relativity) ==
ၜိုန်ရ သၞောဝ် နယူတာန် ဂှ် ကိတ်ညဳ ကု လောကပိုယ် ဇၟာပ်တ္ၚဲ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု အကာဲအရာ လ္ၚဵုမ္ဂး ဍေဟ် ဍိုန်လျအာ (ဗၠေတ်ယောင်ယာ) ရ -
# '''အသိင် မပြဟ်လောန် (High speeds):''' ကာလ အရာဝတ္ထုမွဲ ချဳဒရာင် နကဵု အသိင် မညောန်ကဵု အသိင်လျး ($c \approx 3 \times 10^8 m/s$) မ္ဂး၊ သၞောဝ် နယူတာန် စကာ ဟွံဂွံရ။ ဒးစကာ '''သဳအဝ်ရဳ ရဳလေတဳဗဳတဳ''' (Special Relativity) နူ အာလ်ဘတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein) ရ။
# '''အရာဝတ္ထု ဍောတ်လောန် (Atomic scale):''' ပ္ဍဲကဵု ကဆံင် အက်တမ် (Atoms) ကေုာံ အေလက်ထရွန် တအ်မ္ဂး၊ ပရေင်ချဳဒရာင် ဍေဟ်တအ် ဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ် '''ကွာန်တာမ် မက်ကေန်နေတ်''' (Quantum mechanics) တုဲ သၞောဝ် နယူတာန် စကာ ဟွံဂွံ ကီုရ။
ၜိုန်ဂှ်လေဝ် သွက် အရာဝတ္ထု ဓမ္မတာ (Macroscopic) တအ်ဂှ် သၞောဝ် နယူတာန် ဂှ် ချိုတ်ပၠိုတ်ဒၟံင် တုဲတုဲရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Einstein |first=A. |year=1916 |title=Relativity: The Special and the General Theory |publisher=Henry Holt and Company |isbn=978-1512130386}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် ရူပဗေဒ (Conclusion and Future of Physics) ==
သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန် ပိ သာ် ဂှ် ဒှ် ထဝ်မတ် သိပ္ပံ မခၞံဗဒှ်လဝ် ဂၠံင်တရဴ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ်တအ် လုကဴ ပွိုင် ၃၀၀ သၞာံ ပြင်ရ။ စတမ်နူ ပရေင်ဒက်ပတန် စက်ယန် ဓမ္မတာ စဵုကဵုစိုပ် ပရေင်ပလံင် ရဝ်ကေတ် အာ ဂြိုဟ်တၞဟ်တအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု သၞောဝ်တအ်ဏအ် သီုဖအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရူပဗေဒ မ္ဂး ၜိုန်ရ သဳအဝ်ရဳ ခေတ်တၟိ ဗီုကဵု ကွာန်တာမ် ကေုာံ ရဳလေတဳဗဳတဳ တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ကီုလေဝ်၊ လညာတ် သဇိုင် နယူတာန် တအ်ဂှ် ဆက်လက် တန်တဴဒၟံင် နဒဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ပညာ ရူပဗေဒ ကေုာံ ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ သီုဖအိုတ် လၟိုန်ကာလ ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rovelli |first=C. |year=2015 |title=Aristotle's Physics: A Physicist's Look |journal=Journal of the American Philosophical Association |volume=1 |issue=1 |pages=23–40 |doi=10.1017/apa.2014.11}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ရူပဗေဒ
|title = [[ရူပဗေဒ]] ကေုာံ သၞောဝ် နယူတာန်
|listclass = hlist
|list1 =
* '''သၞောဝ် အဓိက:''' [[သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန်]]
* [[သၞောဝ် ဓါတ်ဂတာ် နယူတာန်]]
* [[အာက်သေတ် နယူတာန်]]
* [[Principia Mathematica]]
|list2 =
* '''ဗၞတ်ဗ္ၜတ် သဇိုင်:''' [[ဒြဟတ် (Force)]]
* [[ဒြပ် (Mass)]]
* [[ပရေင်ပြဟ် (Acceleration)]]
* [[အသိင် (Velocity)]]
* [[အဳနာယှာ (Inertia)]]
|list3 =
* '''လညာတ် ဆက်စပ်:''' [[ဒြဟတ်အသိင် (Momentum)]]
* [[ပရေင်ပွတ်တိုက် (Friction)]]
* [[ဓါတ်ဂတာ် (Gravity)]]
* [[Classical mechanics]]
|list4 =
* '''သဳအဝ်ရဳ ခေတ်တၟိ:''' [[သဳအဝ်ရဳ ရဳလေတဳဗဳတဳ]]
* [[ကွာန်တာမ် မက်ကေန်နေတ်]]
}}

[[Category:သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နယူတာန်]]
[[Category:ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဒြဟတ်]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]</text>
      <sha1>syir5ycue85a3kyitoueriekdg2c40u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မက်ကေန်နေတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11313</id>
    <revision>
      <id>55500</id>
      <timestamp>2026-06-23T14:43:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''မက်ကေန်နေတ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Mechanics|Mechanics]]) ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍဘာသာရပ် အဓိက ပ္ဍဲကဵု [[ရူပဗေဒ]] (Physics) မလ္ၚတ် ပရူ ပရေင်ချဳဒရိုင် (Motion) သတ်ဝတ္ထုဂမၠိုင် ကေုာံ ဒြဟတ်ကြိယာ (Forces) မကတဵုဗ...&quot;</comment>
      <origin>55500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23257" sha1="1b9n3i2y583imgv72o5x48gc5v1dds0" xml:space="preserve">'''မက်ကေန်နေတ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Mechanics|Mechanics]]) ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍဘာသာရပ် အဓိက ပ္ဍဲကဵု [[ရူပဗေဒ]] (Physics) မလ္ၚတ် ပရူ ပရေင်ချဳဒရိုင် (Motion) သတ်ဝတ္ထုဂမၠိုင် ကေုာံ ဒြဟတ်ကြိယာ (Forces) မကတဵုဗဒှ်ကဵု ပရေင်ချဳဒရိုင်တအ်ဂှ်ရ။ ဘာသာရပ်ဏအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု ဒြပ်ဝတ္ထု (Matter) တအ် ချဳဒရိုင်၊ တန်ကြန် ကေုာံ ပြံင်လှာဲအာ ဟိုတ်နူကဵု ဒြဟတ် မ္ၚး မဓလီုပ္ဍိုက်လဝ် လ္တူဍေဟ်တအ်ရ။ မက်ကေန်နေတ် ဂှ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍဇၞော် ၜါ သာ် မတွဟ်ဂး '''မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် (Classical mechanics)''' မလ္ၚတ် သတ်ဝတ္ထု ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ '''မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ် (Quantum mechanics)''' မလ္ၚတ် သတ်ဝတ္ထု ဍောတ်တ် ဗီုကဵု အက်တမ် (Atoms) ကေုာံ သာပ်-အက်တမ် တအ်ရ။ ဘာသာရပ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဇုတ်စၞိန် အဓိက သွက် ကဏ္ဍ အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ နက္ခတ္တဗေဒ၊ ကေုာံ သိပ္ပံ သဘာဝ သီုဖအိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | မက်ကေန်နေတ် (Mechanics)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Newton's cradle animation book 2.gif|250px|Newton's Cradle]]&lt;br/&gt;''Newton's cradle ဂှ် စၞောန်ထ္ၜး သၞောဝ် ပွမမင်မွဲ ဒြဟတ်အသိင် (Conservation of momentum) ပ္ဍဲကဵု မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ်''
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
|-
! မလ္ၚတ် အဓိက
| ပရေင်ချဳဒရိုင် (Motion), ဒြဟတ်ကြိယာ (Force), ဒြပ် (Mass)
|-
! တၠပညာ ဇၞော်အိုတ်ဂမၠိုင်
| [[w:Isaac Newton|အာက်သေတ် နယူတန်]] (Isaac Newton), [[w:Galileo Galilei|ဂါလဳလဳယဝ်]] (Galileo), [[w:Albert Einstein|အာာင်သတာင်]] (Einstein)
|-
! ကဏ္ဍ ပါ်ကရေက် အဓိက
| ကလာတ်သေတ် (Classical), ကွမ်တမ် (Quantum), ရေလေတိဗိသတိစ် (Relativistic)
|-
! သၞောဝ် အဓိက
| သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရိုင် နယူတန် (Newton's laws of motion)
|-
! ဘာသာရပ် ဆက်စပ်
| အေန်ဂျေန်နဳယာ မက်ကေန်နဳကယ်၊ နက္ခတ္တဗေဒ၊ သၚ်္ချာ
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
မက်ကေန်နေတ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ သဘာဝ ရ။ ဇၟာပ်အရာ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါဏအ် - စတမ်နူ ဂြိုဟ် (Planets) မဂေတ်ဒၟံင် တ္ၚဲ စဵုကဵုစိုပ် အေလက်ထရွန် (Electrons) မဂေတ်ဒၟံင် လဒေါဝ်အက်တမ် ဂှ် ဒ္ဂေတ်ဗက်ဒၟံင် သၞောဝ် မက်ကေန်နေတ် သီုဖအိုတ်ရ။ ဘာသာရပ်ဏအ် လ္ၚတ်ရံင် အရာမပ္တံကဵု Kinematics (လ္ၚတ် ပရေင်ချဳဒရိုင် သက္ကု ပွမရံင် ဟိုတ်) ကေုာံ Dynamics (လ္ၚတ် ပရေင်ချဳဒရိုင် ကေုာံ ဒြဟတ် မကတဵုဗဒှ်ဍေဟ်) ရ။ မက်ကေန်နေတ် ဂှ် ရီုဗင်ကဵု ကောန်မၞိဟ်တအ် ညံင်ဂွံ တွက်ရံင် ကေုာံ ခၞံဗဒှ် ကွဳစက်၊ က္ၜင်ကျာ၊ တိုက်သၠုင်သၠုင်၊ ကေုာံ က္ၜင်အာကာသ တအ် မာန်ကၠုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kleppner |first=D. |last2=Kolenkow |first2=R. J. |year=2014 |title=An Introduction to Mechanics |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521198110 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် မက်ကေန်နေတ် ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ်တြေံ (Ancient Greece) တေအ်ရ။
* '''ခေတ် တမၠာ:''' အာရဳသ်တဝ်တယ် (Aristotle) ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ဝတ္ထု ဇြိုင်ဇြိုင်တအ် ဒတုံစှ်ေ ပြဟ်နူ ဝတ္ထု သာသာ တအ်ရ။ လညာတ်ဏအ်ဂှ် တန်တဴကၠုင် လုကဴ ပွိုင် ၂၀၀၀ သၞာံ ပြင်ရ။ အာခဳမဳဒဳသ် (Archimedes) ဂှ် ခၞံဗဒှ် သၞောဝ် ဍာ် (Hydrostatics) ကေုာံ လဒက်ပတန် စက်ယန် လောဲသွာ (Simple machines) ရ။
* '''ခေတ် ကလေင်ဂျိုင် (Renaissance):''' ဂါလဳလဳယဝ် ဂါလဳလဳ (Galileo Galilei) စမ်ၜတ် ကေုာံ တးပါဲ လညာတ် အာရဳသ်တဝ်တယ် တုဲ စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဝတ္ထု သီုဖအိုတ် ဒတုံစှ်ေ နကဵု လၟေင်အသိင် (Acceleration) မတုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ်ရ။
* '''ခေတ် နယူတန် (၁၇ ဗွဝ်ကၠံ):''' အာက်သေတ် နယူတန် (Isaac Newton) ခၞံဗဒှ် သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရိုင် ပိ သာ် ကေုာံ သၞောဝ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် (Universal Gravitation) မဒှ် သဇိုင် သွက် မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် အလုံသီုဖအိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dugas |first=R. |year=1988 |title=A History of Mechanics |publisher=Dover Publications |isbn=978-0486656328}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် (Classical Mechanics) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=kKKM8Y-u7ds ပရူ မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် ပ္ဍဲ YouTube]

မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် (Classical Mechanics) ဟီုဂှ် ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် သတ်ဝတ္ထု မနွံ ဇမၞော် မညာတ်ကေတ် နကဵု မတ်မာန် ကေုာံ မချဳဒရိုင်ဒၟံင် နကဵု လဟဵု (Velocity) မသဝ်နူ လဟဵုလျး (Speed of light) ဗွဲမလောန် ရ။ ဍေဟ် ဒုင်သဇိုင် ကု သၞောဝ် နယူတန် ပိ သာ် -
# '''သၞောဝ် ပထမ (Inertia - အီနားသျှား):''' ဝတ္ထုမွဲ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ်မ္ၚး ကၠုင်ဓလီုမ္ဂး၊ ဍေဟ် ဆက်တန်ကြန်ဒၟံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဆက်ချဳဒရိုင်ဒၟံင် နကဵု လဟဵု မတုပ်လၟိုန်ရ။
# '''သၞောဝ် ဒုတိယ ($F = ma$):''' ဒြဟတ် (Force) ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ပွမပံင်စပ် ဒြပ် (Mass) ကေုာံ လၟေင်အသိင် (Acceleration) ရ။
# '''သၞောဝ် တတိယ (Action and Reaction):''' ဇၟာပ် ဒြဟတ်ကြိယာ (Action) သီုဖအိုတ်ဂှ် နွံကဵု ဒြဟတ်တုံကလေင် (Reaction) မတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ဂတးလပါ် ရ။
ဘာသာရပ်ဏအ် သီုပါလုပ် Lagrangian mechanics ကေုာံ Hamiltonian mechanics မဒှ် လဒက်ပတန် သၚ်္ချာ မသၠုင်တိုန် သွက်ဂွံ သှ် ပြသၞာ မက်ကေန်နေတ် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Goldstein |first=H. |last2=Poole |first2=C. P. |last3=Safko |first3=J. L. |year=2001 |title=Classical Mechanics |publisher=Addison Wesley |isbn=978-0201657029 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ် (Quantum Mechanics) ==
ကာလ ကောန်မၞိဟ်တအ် လ္ၚတ်ရံင် အရာမဍောတ်လောန် ဗီုကဵု အက်တမ် (Atoms) ကေုာံ အေလက်ထရွန် (Electrons) မ္ဂး၊ သၞောဝ် နယူတန် တအ် စကာ ဟွံဂွံ ရ။ ပ္ဍဲကဆံင်ဏအ် မ္ဂး သ္ဒးစကာ မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ် (Quantum Mechanics) ရ။ 
* '''Wave-particle duality (သတ္တိ လပှ် ကေုာံ ဝတ္ထု):''' ဝတ္ထု ဍောတ်တ်တအ်ဂှ် နွံကဵု သတ္တိ သီု ၜါလပါ် (ဒှ် သီု လပှ် သီု ဝတ္ထု) ရ။
* '''Uncertainty principle (သၞောဝ် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ်):''' အစာ ဟာင်သေန်ဘာတ် (Heisenberg) စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ပိုယ် ၜတ်ကၞာတ် ဒၞာဲဒတန် (Position) ကေုာံ အသိင်ဒြဟတ် (Momentum) အရာမွဲ ပ္ဍဲ အခိင်မွဲစွံ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ဟွံမာန်ရ။
မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ ဗီုကဵု ကောန်ပျူတာ၊ ဇမၠိင်လျး (Lasers) ကေုာံ စက် MRI တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Griffiths |first=D. J. |last2=Schroeter |first2=D. F. |year=2018 |title=Introduction to Quantum Mechanics |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1107189638 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ မက်ကေန်နေတ် ရေလေတိဗိသတိစ် (Relativistic Mechanics) ==
ကာလ ဝတ္ထုမွဲမွဲ ချဳဒရိုင် နကဵု လဟဵု မပြဟ်လောန် (ကြပ်စိုပ် လဟဵုလျး) မ္ဂး၊ သၞောဝ် နယူတန် ဓမ္မတာ တအ် ဟွံဍာံပြ ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဏအ် သ္ဒးစကာ သီအဝ်ရဳ ရေလေတိဗိတဳ (Theory of Relativity) အာဗတ် အာာင်သတာင် (Albert Einstein) မခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၅ ရ။
* '''Special Relativity (ရေလေတိဗိတဳ တၟေင်):''' အခိင် (Time) ကေုာံ ဇမၠိင် (Length) ဂှ် ဟွံတန်ကြန်ရ။ ယဝ်ရ ပြဟ်လောန်မ္ဂး အခိင် အာဇိုင်လဇုဲ (Time dilation) တုဲ ဇမၠိင် ဂၠေအ်စှ်ေ (Length contraction) ရ။ လဒက်ပတန် အဓိက ဂှ် ဒှ် $E = mc^2$ မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် ဒြဟတ် ကဵု ဒြပ် ရ။
* '''General Relativity (ရေလေတိဗိတဳ သာမည):''' ပသောင်ထ္ၜး ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် (Gravity) နဒဒှ် ပွမကဝိုင် (Curvature) သေပစ်-အခိင် (Spacetime) ဟိုတ်နူကဵု ဒြပ် ဝတ္ထု ဇၞော်ဇၞော် တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Taylor |first=J. R. |year=2005 |title=Classical Mechanics |publisher=University Science Books |isbn=978-1891389221}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ကြိယာ ကေုာံ သၞောဝ် နယူတန် (Forces and Dynamics) ==
ကြိယာ (Force) ဟီုဂှ် ဒှ် အရာ မပတိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး မဓဇက် မကတဵုဗဒှ်ကဵု ညံင် ဝတ္ထုမွဲ ဂွံပြံင်လှာဲ ပရေင်ချဳဒရိုင် ရ။ ပ္ဍဲ သဘာဝဏအ် ကြိယာ အဓိက (Fundamental forces) နွံ ၄ သာ်-
# '''ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် (Gravitational force):''' ကြိယာ မဓဇက်ရေင်သကအ် အကြာ ဝတ္ထု မနွံကဵု ဒြပ် (ဥပမာ - တ္ၚဲ ကဵု ဂြိုဟ်တိ)။
# '''ကြိယာ လလဳသံလိုက် (Electromagnetic force):''' ကြိယာ အကြာ ဓါတ်လလဳ (Charges) မနွံ ပ္ဍဲ အက်တမ် ကေုာံ မဝ်လဳကျူ။
# '''ကြိယာ နျူကလဳယျာ ထတ် (Strong nuclear force):''' ကြိယာ မဆက်ဗဒင်လဝ် ညူကလဳယပ် (Nucleus) အပ္ဍဲ အက်တမ်။
# '''ကြိယာ နျူကလဳယျာ ဍိုန် (Weak nuclear force):''' ကတဵုဗဒှ်ကဵု ပရေင်လီုလာ် ဓါတ်လလဳ (Radioactive decay)။
ပ္ဍဲကဵု မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် မ္ဂး၊ ပိုယ် လ္ၚတ် ဆ ကြိယာ ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် ကေုာံ ကြိယာ ဗွဲမ္ၚး ဗီုကဵု Friction (ကြိယာ ပွတ်တိုက်)၊ Tension (ကြိယာ ဓဇက်ဇုက်) ကေုာံ Normal force (ကြိယာ ထံက်) တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Feynman |first=R. P. |last2=Leighton |first2=R. B. |last3=Sands |first3=M. |year=1963 |title=The Feynman Lectures on Physics, Vol. 1 |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0201021165}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ဒြဟတ် ကေုာံ ကမၠောန် (Energy and Work) ==
ပ္ဍဲကဵု မက်ကေန်နေတ် မ္ဂး ဒြဟတ် (Energy) ကေုာံ ကမၠောန် (Work) ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။
* '''ကမၠောန် (Work - $W$):''' ဂှ် ကတဵုဒှ် ကာလ ကြိယာ မွဲ ဓလီုပ္ဍိုက် လ္တူ ဝတ္ထုမွဲ တုဲ ဝတ္ထုဂှ် ချဳဒရိုင်အာ ($W = F \times d$) ရ။
* '''ဒြဟတ် အသိင် (Kinetic Energy - $K$):''' ဒြဟတ် မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ချဳဒရိုင် ($K = \frac{1}{2}mv^2$)။
* '''ဒြဟတ် တန်တဴ (Potential Energy - $U$):''' ဒြဟတ် မဂိုင်သိပ်လဝ် ဟိုတ်နူ ဒၞာဲဒတန် ဟွံသေင်မ္ဂး လဒက်ပတန် (ဥပမာ ဝတ္ထု နွံလ္တူ သၠုင်သၠုင်)။
'''သၞောဝ် ပွမမင်မွဲ ဒြဟတ် (Conservation of Energy):''' ဒြဟတ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်န်မွဲဂှ် တန်ကြန်ဒၟံင် လၟိုန်ရ။ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ နူ မွဲဂကူ အာ မွဲဂကူ (ဥပမာ นူ $U$ အာ $K$) မာန် ဆဂး အိုတ်အာ ဟွံမာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Serway |first=R. A. |last2=Jewett |first2=J. W. |year=2018 |title=Physics for Scientists and Engineers |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1337553278 |edition=10th}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ မက်ကေန်နေတ် ဍာ် ကေုာံ ကျာ (Fluid Mechanics) ==
မက်ကေန်နေတ် အရည် ကေုာံ အငွေ့ (Fluid Mechanics) ဂှ် လ္ၚတ်ရံင် ပရေင်ချဳဒရိုင် ကေုာံ ဒြဟတ် ဓလီုပ္ဍိုက် ပ္ဍဲကဵု ဍာ်၊ ကၠေင် ကေုာံ ကျာ တအ်ရ။ ဍေဟ် ပါ်လဝ် ၜါကဏ္ဍ-
* '''Fluid Statics:''' လ္ၚတ် ဍာ် မတန်ကြန်ဒၟံင် (ဥပမာ ဓလီုပ္ဍိုက်ဍာ် Pressure ပ္ဍဲ သမၠုင်ဇြိုဟ်)။
* '''Fluid Dynamics:''' လ္ၚတ် ဍာ် မချဳဒရိုင်ဒၟံင် (ဥပမာ ပရေင်ဇွောဝ်ဍာ် ပ္ဍဲ ပိုက်)။
သဘဴဓဝ် အဓိက မွဲဂှ် ဒှ် '''သဘဴဓဝ် ဘာနူလဳ (Bernoulli's Principle)''' မစၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ကာလ လဟဵု ဍာ်/ကျာ သၠုင်တိုန်မ္ဂး၊ ဓလီုပ္ဍိုက် (Pressure) ဍေဟ် သဝ်စှ်ေရ။ သဘဴဓဝ်ဏအ်ရ ဒှ် ဟိုတ် မပကဵု ညံင် သၞေင်က္ၜင်ကျာ ဂွံ ယိုက်ပတိုန် က္ၜင်ကျာ (Lift) မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=White |first=F. M. |year=2015 |title=Fluid Mechanics |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-0073398273 |edition=8th}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ (Applications in Engineering) ==
မက်ကေန်နေတ် အပလီကေရှေန် (Applied Mechanics) ဂှ် ဒှ် ဇုတ်စၞိန် သွက် အေန်ဂျေန်နဳယာ မက်ကေန်နဳကယ် ကေုာံ သဳဗေလ် တအ်ရ။
* '''Statics:''' လ္ၚတ် ဝတ္ထု မတန်ကြန်ဒၟံင် သွက်ဂွံ တွက်ရံင် ဒြဟတ်ထံက် ပ္ဍဲ တိုက်၊ တိုင်ဒဒန် ကေုာံ လဒက်ပတန်နာနာ ညံင်ဟွံဂွံ ပြိုဟ်လီုလာ်။
* '''Dynamics ကေုာံ Kinematics:''' စကာ သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် စက်ယန်၊ ကွဳစက်၊ မဝ်တာ၊ ကေုာံ စက်ရဝ်ဗတ် (Robotics) ညံင်ဂွံ ချဳဒရိုင် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်။
* '''Material Mechanics (Strength of materials):''' လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု ကပေါတ် (ပသဲ၊ ဆု၊ ပလာသတစ်) တအ် ဒုင်စသိုင် ကာလ ဒးဒုင် ဓလီုပ္ဍိုက် တုဲ ဂၠာဲဆဵု အလုံအစောံ မဒုင်မာန် အိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hibbeler |first=R. C. |year=2015 |title=Engineering Mechanics: Statics &amp; Dynamics |publisher=Pearson |isbn=978-0133915426 |edition=14th}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ်တၟိ (Future and Modern Research) ==
ၜိုန်ရ မက်ကေန်နေတ် ဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် တြေံ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် တၟိတၟိ ဆက်လက် ကတဵုဒှ်ဒၟံင် လၟိုန်ရ။ အရာ မဝါတ်ဂါတ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒ လၟုဟ်ဂှ် ဒှ် ပွမပံင်စပ် မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ် ကဵု ရေလေတိဗိတဳ သာမည ညံင်ဂွံ ဒှ် မွဲ သီအဝ်ရဳ ဓဝ် မကော်စ '''Quantum Gravity (ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် ကွမ်တမ်)''' ရ (ဥပမာ String theory)။
ပါဲနူဂှ် ပ္ဍဲကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာမ္ဂး၊ ပရေင်လ္ၚတ် လ္တူ ကပေါတ် ခေတ်တၟိ ဗီုကဵု နာနဝ် မက်ကေန်နေတ် (Nanomechanics) မလ္ၚတ် စက်ယန် ဍောတ်တ် လ္တူ ကဆံင် မဝ်လဳကျူ၊ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် Biomechanics မပံင်စပ် မက်ကေန်နေတ် ကဵု လဒက်ပတန် ခန္ဓကာယ ဇဳဝဗေဒ (ဥပမာ တဲပသဲ ဟွံသေင်မ္ဂး စက်ယန် ပ္ဍဲ ကတိုင်ဖျုန်) တအ်ဂှ် ပြာကတ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင်ဒၟံင် ဗွဲမလောန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rovelli |first=C. |year=2004 |title=Quantum Gravity |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521837330}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ရူပဗေဒ
|title = [[ရူပဗေဒ]] ကေုာံ မက်ကေန်နေတ်
|listclass = hlist
|list1 =
* '''မက်ကေန်နေတ် သဇိုင်:''' [[မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ်]]
* [[မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ်]]
* [[Relativity|သီအဝ်ရဳ ရေလေတိဗိတဳ]]
|list2 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် အဓိက:''' [[Kinematics]]
* [[Dynamics (physics)|Dynamics]]
* [[Statics]]
* [[Fluid mechanics|မက်ကေန်နေတ် ဍာ်/ကျာ]]
|list3 =
* '''သဘဴဓဝ် အဓိက:''' [[ဒြဟတ်ကြိယာ (Force)]]
* [[ဒြပ် (Mass)]]
* [[ဒြဟတ် (Energy)]]
* [[Momentum|အသိင် (Momentum)]]
|list4 =
* '''တၠပညာ ဂမၠိုင်:''' [[အာက်သေတ် နယူတန်]]
* [[အာာင်သတာင်]]
* [[ဂါလဳလဳယဝ်]]
* [[အာခဳမဳဒဳသ်]]
}}

[[Category:မက်ကေန်နေတ်]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ မက်ကေန်နဳကယ်]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]</text>
      <sha1>1b9n3i2y583imgv72o5x48gc5v1dds0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55501</id>
      <parentid>55500</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T14:46:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23248" sha1="lhu0ozxsd6k32dttyejb9y89g45yudh" xml:space="preserve">'''မက်ကေန်နေတ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Mechanics|Mechanics]]) ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍဘာသာရပ် အဓိက ပ္ဍဲကဵု [[ရူပဗေဒ]] (Physics) မလ္ၚတ် ပရူ ပရေင်ချဳဒရိုင် (Motion) သတ်ဝတ္ထုဂမၠိုင် ကေုာံ ဒြဟတ်ကြိယာ (Forces) မကတဵုဗဒှ်ကဵု ပရေင်ချဳဒရိုင်တအ်ဂှ်ရ။ ဘာသာရပ်ဏအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု ဒြပ်ဝတ္ထု (Matter) တအ် ချဳဒရိုင်၊ တန်ကြန် ကေုာံ ပြံင်လှာဲအာ ဟိုတ်နူကဵု ဒြဟတ် မ္ၚး မဓလီုပ္ဍိုက်လဝ် လ္တူဍေဟ်တအ်ရ။ မက်ကေန်နေတ် ဂှ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍဇၞော် ၜါ သာ် မတွဟ်ဂး '''မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် (Classical mechanics)''' မလ္ၚတ် သတ်ဝတ္ထု ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ '''မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ် (Quantum mechanics)''' မလ္ၚတ် သတ်ဝတ္ထု ဍောတ်တ် ဗီုကဵု အက်တမ် (Atoms) ကေုာံ သာပ်-အက်တမ် တအ်ရ။ ဘာသာရပ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဇုတ်စၞိန် အဓိက သွက် ကဏ္ဍ အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ နက္ခတ္တဗေဒ၊ ကေုာံ သိပ္ပံ သဘာဝ သီုဖအိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | မက်ကေန်နေတ် (Mechanics)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Newton's cradle animation book 2.gif|250px|Newton's Cradle]]&lt;br/&gt;''Newton's cradle ဂှ် စၞောန်ထ္ၜး သၞောဝ် ပွမမင်မွဲ ဒြဟတ်အသိင် (Conservation of momentum) ပ္ဍဲကဵု မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ်''
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
|-
! မလ္ၚတ် အဓိက
| ပရေင်ချဳဒရိုင် (Motion), ဒြဟတ်ကြိယာ (Force), ဒြပ် (Mass)
|-
! တၠပညာ ဇၞော်အိုတ်ဂမၠိုင်
| [[w:Isaac Newton|အာက်သေတ် နယူတန်]] (Isaac Newton), [[w:Galileo Galilei|ဂါလဳလဳယဝ်]] (Galileo), [[w:Albert Einstein|အာာင်သတာင်]] (Einstein)
|-
! ကဏ္ဍ ပါ်ကရေက် အဓိက
| ကလာတ်သေတ် (Classical), ကွမ်တမ် (Quantum), ရေလေတိဗိသတိစ် (Relativistic)
|-
! သၞောဝ် အဓိက
| သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရိုင် နယူတန် (Newton's laws of motion)
|-
! ဘာသာရပ် ဆက်စပ်
| အေန်ဂျေန်နဳယာ မက်ကေန်နဳကယ်၊ နက္ခတ္တဗေဒ၊ သၚ်္ချာ
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
မက်ကေန်နေတ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ သဘာဝ ရ။ ဇၟာပ်အရာ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါဏအ် - စတမ်နူ ဂြိုဟ် (Planets) မဂေတ်ဒၟံင် တ္ၚဲ စဵုကဵုစိုပ် အေလက်ထရွန် (Electrons) မဂေတ်ဒၟံင် လဒေါဝ်အက်တမ် ဂှ် ဒ္ဂေတ်ဗက်ဒၟံင် သၞောဝ် မက်ကေန်နေတ် သီုဖအိုတ်ရ။ ဘာသာရပ်ဏအ် လ္ၚတ်ရံင် အရာမပ္တံကဵု Kinematics (လ္ၚတ် ပရေင်ချဳဒရိုင် သက္ကု ပွမရံင် ဟိုတ်) ကေုာံ Dynamics (လ္ၚတ် ပရေင်ချဳဒရိုင် ကေုာံ ဒြဟတ် မကတဵုဗဒှ်ဍေဟ်) ရ။ မက်ကေန်နေတ် ဂှ် ရီုဗင်ကဵု ကောန်မၞိဟ်တအ် ညံင်ဂွံ တွက်ရံင် ကေုာံ ခၞံဗဒှ် ကွဳစက်၊ က္ၜင်ကျာ၊ တိုက်သၠုင်သၠုင်၊ ကေုာံ က္ၜင်အာကာသ တအ် မာန်ကၠုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kleppner |first=D. |last2=Kolenkow |first2=R. J. |year=2014 |title=An Introduction to Mechanics |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521198110 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် မက်ကေန်နေတ် ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ်တြေံ (Ancient Greece) တေအ်ရ။
* '''ခေတ် တမၠာ:''' အာရဳသ်တဝ်တယ် (Aristotle) ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ဝတ္ထု ဇြိုင်ဇြိုင်တအ် ဒတုံစှ်ေ ပြဟ်နူ ဝတ္ထု သာသာ တအ်ရ။ လညာတ်ဏအ်ဂှ် တန်တဴကၠုင် လုကဴ ပွိုင် ၂၀၀၀ သၞာံ ပြင်ရ။ အာခဳမဳဒဳသ် (Archimedes) ဂှ် ခၞံဗဒှ် သၞောဝ် ဍာ် (Hydrostatics) ကေုာံ လဒက်ပတန် စက်ယန် လောဲသွာ (Simple machines) ရ။
* '''ခေတ် ကလေင်ဂျိုင် (Renaissance):''' ဂါလဳလဳယဝ် ဂါလဳလဳ (Galileo Galilei) စမ်ၜတ် ကေုာံ တးပါဲ လညာတ် အာရဳသ်တဝ်တယ် တုဲ စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဝတ္ထု သီုဖအိုတ် ဒတုံစှ်ေ နကဵု လၟေင်အသိင် (Acceleration) မတုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ်ရ။
* '''ခေတ် နယူတန် (၁၇ ဗွဝ်ကၠံ):''' အာက်သေတ် နယူတန် (Isaac Newton) ခၞံဗဒှ် သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရိုင် ပိ သာ် ကေုာံ သၞောဝ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် (Universal Gravitation) မဒှ် သဇိုင် သွက် မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် အလုံသီုဖအိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dugas |first=R. |year=1988 |title=A History of Mechanics |publisher=Dover Publications |isbn=978-0486656328}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် (Classical Mechanics) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=kKKM8Y-u7ds ပရူ မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် ပ္ဍဲ YouTube]

မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် (Classical Mechanics) ဟီုဂှ် ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် သတ်ဝတ္ထု မနွံ ဇမၞော် မညာတ်ကေတ် နကဵု မတ်မာန် ကေုာံ မချဳဒရိုင်ဒၟံင် နကဵု လဟဵု (Velocity) မသဝ်နူ လဟဵုလျး (Speed of light) ဗွဲမလောန် ရ။ ဍေဟ် ဒုင်သဇိုင် ကု သၞောဝ် နယူတန် ပိ သာ် -
# '''သၞောဝ် ပထမ (Inertia - အဳနဳယှာ):''' ဝတ္ထုမွဲ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ်မ္ၚး ကၠုင်ဓလီုမ္ဂး၊ ဍေဟ် ဆက်တန်ကြန်ဒၟံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဆက်ချဳဒရိုင်ဒၟံင် နကဵု လဟဵု မတုပ်လၟိုန်ရ။
# '''သၞောဝ် ဒုတိယ ($F = ma$):''' ဒြဟတ် (Force) ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ပွမပံင်စပ် ဒြပ် (Mass) ကေုာံ လၟေင်အသိင် (Acceleration) ရ။
# '''သၞောဝ် တတိယ (Action and Reaction):''' ဇၟာပ် ဒြဟတ်ကြိယာ (Action) သီုဖအိုတ်ဂှ် နွံကဵု ဒြဟတ်တုံကလေင် (Reaction) မတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ဂတးလပါ် ရ။
ဘာသာရပ်ဏအ် သီုပါလုပ် Lagrangian mechanics ကေုာံ Hamiltonian mechanics မဒှ် လဒက်ပတန် သၚ်္ချာ မသၠုင်တိုန် သွက်ဂွံ သှ် ပြသၞာ မက်ကေန်နေတ် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Goldstein |first=H. |last2=Poole |first2=C. P. |last3=Safko |first3=J. L. |year=2001 |title=Classical Mechanics |publisher=Addison Wesley |isbn=978-0201657029 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ် (Quantum Mechanics) ==
ကာလ ကောန်မၞိဟ်တအ် လ္ၚတ်ရံင် အရာမဍောတ်လောန် ဗီုကဵု အက်တမ် (Atoms) ကေုာံ အေလက်ထရွန် (Electrons) မ္ဂး၊ သၞောဝ် နယူတန် တအ် စကာ ဟွံဂွံ ရ။ ပ္ဍဲကဆံင်ဏအ် မ္ဂး သ္ဒးစကာ မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ် (Quantum Mechanics) ရ။ 
* '''Wave-particle duality (သတ္တိ လပှ် ကေုာံ ဝတ္ထု):''' ဝတ္ထု ဍောတ်တ်တအ်ဂှ် နွံကဵု သတ္တိ သီု ၜါလပါ် (ဒှ် သီု လပှ် သီု ဝတ္ထု) ရ။
* '''Uncertainty principle (သၞောဝ် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ်):''' အစာ ဟာင်သေန်ဘာတ် (Heisenberg) စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ပိုယ် ၜတ်ကၞာတ် ဒၞာဲဒတန် (Position) ကေုာံ အသိင်ဒြဟတ် (Momentum) အရာမွဲ ပ္ဍဲ အခိင်မွဲစွံ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ဟွံမာန်ရ။
မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ ဗီုကဵု ကောန်ပျူတာ၊ ဇမၠိင်လျး (Lasers) ကေုာံ စက် MRI တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Griffiths |first=D. J. |last2=Schroeter |first2=D. F. |year=2018 |title=Introduction to Quantum Mechanics |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1107189638 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ မက်ကေန်နေတ် ရေလေတိဗိသတိစ် (Relativistic Mechanics) ==
ကာလ ဝတ္ထုမွဲမွဲ ချဳဒရိုင် နကဵု လဟဵု မပြဟ်လောန် (ကြပ်စိုပ် လဟဵုလျး) မ္ဂး၊ သၞောဝ် နယူတန် ဓမ္မတာ တအ် ဟွံဍာံပြ ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဏအ် သ္ဒးစကာ သီအဝ်ရဳ ရေလေတိဗိတဳ (Theory of Relativity) အာဗတ် အာာင်သတာင် (Albert Einstein) မခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၅ ရ။
* '''Special Relativity (ရေလေတိဗိတဳ တၟေင်):''' အခိင် (Time) ကေုာံ ဇမၠိင် (Length) ဂှ် ဟွံတန်ကြန်ရ။ ယဝ်ရ ပြဟ်လောန်မ္ဂး အခိင် အာဇိုင်လဇုဲ (Time dilation) တုဲ ဇမၠိင် ဂၠေအ်စှ်ေ (Length contraction) ရ။ လဒက်ပတန် အဓိက ဂှ် ဒှ် $E = mc^2$ မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် ဒြဟတ် ကဵု ဒြပ် ရ။
* '''General Relativity (ရေလေတိဗိတဳ သာမည):''' ပသောင်ထ္ၜး ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် (Gravity) နဒဒှ် ပွမကဝိုင် (Curvature) သေပစ်-အခိင် (Spacetime) ဟိုတ်နူကဵု ဒြပ် ဝတ္ထု ဇၞော်ဇၞော် တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Taylor |first=J. R. |year=2005 |title=Classical Mechanics |publisher=University Science Books |isbn=978-1891389221}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ကြိယာ ကေုာံ သၞောဝ် နယူတန် (Forces and Dynamics) ==
ကြိယာ (Force) ဟီုဂှ် ဒှ် အရာ မပတိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး မဓဇက် မကတဵုဗဒှ်ကဵု ညံင် ဝတ္ထုမွဲ ဂွံပြံင်လှာဲ ပရေင်ချဳဒရိုင် ရ။ ပ္ဍဲ သဘာဝဏအ် ကြိယာ အဓိက (Fundamental forces) နွံ ၄ သာ်-
# '''ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် (Gravitational force):''' ကြိယာ မဓဇက်ရေင်သကအ် အကြာ ဝတ္ထု မနွံကဵု ဒြပ် (ဥပမာ - တ္ၚဲ ကဵု ဂြိုဟ်တိ)။
# '''ကြိယာ လလဳသံလိုက် (Electromagnetic force):''' ကြိယာ အကြာ ဓါတ်လလဳ (Charges) မနွံ ပ္ဍဲ အက်တမ် ကေုာံ မဝ်လဳကျူ။
# '''ကြိယာ နျူကလဳယျာ ထတ် (Strong nuclear force):''' ကြိယာ မဆက်ဗဒင်လဝ် ညူကလဳယပ် (Nucleus) အပ္ဍဲ အက်တမ်။
# '''ကြိယာ နျူကလဳယျာ ဍိုန် (Weak nuclear force):''' ကတဵုဗဒှ်ကဵု ပရေင်လီုလာ် ဓါတ်လလဳ (Radioactive decay)။
ပ္ဍဲကဵု မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် မ္ဂး၊ ပိုယ် လ္ၚတ် ဆ ကြိယာ ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် ကေုာံ ကြိယာ ဗွဲမ္ၚး ဗီုကဵု Friction (ကြိယာ ပွတ်တိုက်)၊ Tension (ကြိယာ ဓဇက်ဇုက်) ကေုာံ Normal force (ကြိယာ ထံက်) တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Feynman |first=R. P. |last2=Leighton |first2=R. B. |last3=Sands |first3=M. |year=1963 |title=The Feynman Lectures on Physics, Vol. 1 |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0201021165}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ဒြဟတ် ကေုာံ ကမၠောန် (Energy and Work) ==
ပ္ဍဲကဵု မက်ကေန်နေတ် မ္ဂး ဒြဟတ် (Energy) ကေုာံ ကမၠောန် (Work) ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။
* '''ကမၠောန် (Work - $W$):''' ဂှ် ကတဵုဒှ် ကာလ ကြိယာ မွဲ ဓလီုပ္ဍိုက် လ္တူ ဝတ္ထုမွဲ တုဲ ဝတ္ထုဂှ် ချဳဒရိုင်အာ ($W = F \times d$) ရ။
* '''ဒြဟတ် အသိင် (Kinetic Energy - $K$):''' ဒြဟတ် မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ချဳဒရိုင် ($K = \frac{1}{2}mv^2$)။
* '''ဒြဟတ် တန်တဴ (Potential Energy - $U$):''' ဒြဟတ် မဂိုင်သိပ်လဝ် ဟိုတ်နူ ဒၞာဲဒတန် ဟွံသေင်မ္ဂး လဒက်ပတန် (ဥပမာ ဝတ္ထု နွံလ္တူ သၠုင်သၠုင်)။
'''သၞောဝ် ပွမမင်မွဲ ဒြဟတ် (Conservation of Energy):''' ဒြဟတ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်န်မွဲဂှ် တန်ကြန်ဒၟံင် လၟိုန်ရ။ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ နူ မွဲဂကူ အာ မွဲဂကူ (ဥပမာ นူ $U$ အာ $K$) မာန် ဆဂး အိုတ်အာ ဟွံမာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Serway |first=R. A. |last2=Jewett |first2=J. W. |year=2018 |title=Physics for Scientists and Engineers |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1337553278 |edition=10th}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ မက်ကေန်နေတ် ဍာ် ကေုာံ ကျာ (Fluid Mechanics) ==
မက်ကေန်နေတ် အရည် ကေုာံ အငွေ့ (Fluid Mechanics) ဂှ် လ္ၚတ်ရံင် ပရေင်ချဳဒရိုင် ကေုာံ ဒြဟတ် ဓလီုပ္ဍိုက် ပ္ဍဲကဵု ဍာ်၊ ကၠေင် ကေုာံ ကျာ တအ်ရ။ ဍေဟ် ပါ်လဝ် ၜါကဏ္ဍ-
* '''Fluid Statics:''' လ္ၚတ် ဍာ် မတန်ကြန်ဒၟံင် (ဥပမာ ဓလီုပ္ဍိုက်ဍာ် Pressure ပ္ဍဲ သမၠုင်ဇြိုဟ်)။
* '''Fluid Dynamics:''' လ္ၚတ် ဍာ် မချဳဒရိုင်ဒၟံင် (ဥပမာ ပရေင်ဇွောဝ်ဍာ် ပ္ဍဲ ပိုက်)။
သဘဴဓဝ် အဓိက မွဲဂှ် ဒှ် '''သဘဴဓဝ် ဘာနူလဳ (Bernoulli's Principle)''' မစၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ကာလ လဟဵု ဍာ်/ကျာ သၠုင်တိုန်မ္ဂး၊ ဓလီုပ္ဍိုက် (Pressure) ဍေဟ် သဝ်စှ်ေရ။ သဘဴဓဝ်ဏအ်ရ ဒှ် ဟိုတ် မပကဵု ညံင် သၞေင်က္ၜင်ကျာ ဂွံ ယိုက်ပတိုန် က္ၜင်ကျာ (Lift) မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=White |first=F. M. |year=2015 |title=Fluid Mechanics |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-0073398273 |edition=8th}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ (Applications in Engineering) ==
မက်ကေန်နေတ် အပလီကေရှေန် (Applied Mechanics) ဂှ် ဒှ် ဇုတ်စၞိန် သွက် အေန်ဂျေန်နဳယာ မက်ကေန်နဳကယ် ကေုာံ သဳဗေလ် တအ်ရ။
* '''Statics:''' လ္ၚတ် ဝတ္ထု မတန်ကြန်ဒၟံင် သွက်ဂွံ တွက်ရံင် ဒြဟတ်ထံက် ပ္ဍဲ တိုက်၊ တိုင်ဒဒန် ကေုာံ လဒက်ပတန်နာနာ ညံင်ဟွံဂွံ ပြိုဟ်လီုလာ်။
* '''Dynamics ကေုာံ Kinematics:''' စကာ သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် စက်ယန်၊ ကွဳစက်၊ မဝ်တာ၊ ကေုာံ စက်ရဝ်ဗတ် (Robotics) ညံင်ဂွံ ချဳဒရိုင် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်။
* '''Material Mechanics (Strength of materials):''' လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု ကပေါတ် (ပသဲ၊ ဆု၊ ပလာသတစ်) တအ် ဒုင်စသိုင် ကာလ ဒးဒုင် ဓလီုပ္ဍိုက် တုဲ ဂၠာဲဆဵု အလုံအစောံ မဒုင်မာန် အိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hibbeler |first=R. C. |year=2015 |title=Engineering Mechanics: Statics &amp; Dynamics |publisher=Pearson |isbn=978-0133915426 |edition=14th}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ်တၟိ (Future and Modern Research) ==
ၜိုန်ရ မက်ကေန်နေတ် ဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် တြေံ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် တၟိတၟိ ဆက်လက် ကတဵုဒှ်ဒၟံင် လၟိုန်ရ။ အရာ မဝါတ်ဂါတ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒ လၟုဟ်ဂှ် ဒှ် ပွမပံင်စပ် မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ် ကဵု ရေလေတိဗိတဳ သာမည ညံင်ဂွံ ဒှ် မွဲ သီအဝ်ရဳ ဓဝ် မကော်စ '''Quantum Gravity (ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် ကွမ်တမ်)''' ရ (ဥပမာ String theory)။
ပါဲနူဂှ် ပ္ဍဲကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာမ္ဂး၊ ပရေင်လ္ၚတ် လ္တူ ကပေါတ် ခေတ်တၟိ ဗီုကဵု နာနဝ် မက်ကေန်နေတ် (Nanomechanics) မလ္ၚတ် စက်ယန် ဍောတ်တ် လ္တူ ကဆံင် မဝ်လဳကျူ၊ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် Biomechanics မပံင်စပ် မက်ကေန်နေတ် ကဵု လဒက်ပတန် ခန္ဓကာယ ဇဳဝဗေဒ (ဥပမာ တဲပသဲ ဟွံသေင်မ္ဂး စက်ယန် ပ္ဍဲ ကတိုင်ဖျုန်) တအ်ဂှ် ပြာကတ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင်ဒၟံင် ဗွဲမလောန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rovelli |first=C. |year=2004 |title=Quantum Gravity |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521837330}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ရူပဗေဒ
|title = [[ရူပဗေဒ]] ကေုာံ မက်ကေန်နေတ်
|listclass = hlist
|list1 =
* '''မက်ကေန်နေတ် သဇိုင်:''' [[မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ်]]
* [[မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ်]]
* [[Relativity|သီအဝ်ရဳ ရေလေတိဗိတဳ]]
|list2 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် အဓိက:''' [[Kinematics]]
* [[Dynamics (physics)|Dynamics]]
* [[Statics]]
* [[Fluid mechanics|မက်ကေန်နေတ် ဍာ်/ကျာ]]
|list3 =
* '''သဘဴဓဝ် အဓိက:''' [[ဒြဟတ်ကြိယာ (Force)]]
* [[ဒြပ် (Mass)]]
* [[ဒြဟတ် (Energy)]]
* [[Momentum|အသိင် (Momentum)]]
|list4 =
* '''တၠပညာ ဂမၠိုင်:''' [[အာက်သေတ် နယူတန်]]
* [[အာာင်သတာင်]]
* [[ဂါလဳလဳယဝ်]]
* [[အာခဳမဳဒဳသ်]]
}}

[[Category:မက်ကေန်နေတ်]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ မက်ကေန်နဳကယ်]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]</text>
      <sha1>lhu0ozxsd6k32dttyejb9y89g45yudh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55503</id>
      <parentid>55501</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T14:49:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23248" sha1="c8gieab4sviam3k5a8qhc85yv7w8dip" xml:space="preserve">'''မက်ကေန်နေတ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Mechanics|Mechanics]]) ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍဘာသာရပ် အဓိက ပ္ဍဲကဵု [[ရူပဗေဒ]] (Physics) မလ္ၚတ် ပရူ ပရေင်ချဳဒရိုင် (Motion) သတ်ဝတ္ထုဂမၠိုင် ကေုာံ ဒြဟတ်ကြိယာ (Forces) မကတဵုဗဒှ်ကဵု ပရေင်ချဳဒရိုင်တအ်ဂှ်ရ။ ဘာသာရပ်ဏအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု ဒြပ်ဝတ္ထု (Matter) တအ် ချဳဒရိုင်၊ တန်ကြန် ကေုာံ ပြံင်လှာဲအာ ဟိုတ်နူကဵု ဒြဟတ် မ္ၚး မဓလီုပ္ဍိုက်လဝ် လ္တူဍေဟ်တအ်ရ။ မက်ကေန်နေတ် ဂှ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍဇၞော် ၜါ သာ် မတွဟ်ဂး '''မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် (Classical mechanics)''' မလ္ၚတ် သတ်ဝတ္ထု ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ '''မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ် (Quantum mechanics)''' မလ္ၚတ် သတ်ဝတ္ထု ဍောတ်တ် ဗီုကဵု အက်တမ် (Atoms) ကေုာံ သာပ်-အက်တမ် တအ်ရ။ ဘာသာရပ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဇုတ်စၞိန် အဓိက သွက် ကဏ္ဍ အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ နက္ခတ္တဗေဒ၊ ကေုာံ သိပ္ပံ သဘာဝ သီုဖအိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | မက်ကေန်နေတ် (Mechanics)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Newton's cradle animation book 2.gif|250px|Newton's Cradle]]&lt;br/&gt;''Newton's cradle ဂှ် စၞောန်ထ္ၜး သၞောဝ် ပွမမင်မွဲ ဒြဟတ်အသိင် (Conservation of momentum) ပ္ဍဲကဵု မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ်''
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
|-
! မလ္ၚတ် အဓိက
| ပရေင်ချဳဒရိုင် (Motion), ဒြဟတ်ကြိယာ (Force), ဒြပ် (Mass)
|-
! တၠပညာ ဇၞော်အိုတ်ဂမၠိုင်
| [[w:Isaac Newton|အာက်သေတ် နယူတန်]] (Isaac Newton), [[w:Galileo Galilei|ဂါလဳလဳယဝ်]] (Galileo), [[w:Albert Einstein|အာာင်သတာင်]] (Einstein)
|-
! ကဏ္ဍ ပါ်ကရေက် အဓိက
| ကလာတ်သေတ် (Classical), ကွမ်တမ် (Quantum), ရေလေတိဗိသတိစ် (Relativistic)
|-
! သၞောဝ် အဓိက
| သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရိုင် နယူတန် (Newton's laws of motion)
|-
! ဘာသာရပ် ဆက်စပ်
| အေန်ဂျေန်နဳယာ မက်ကေန်နဳကယ်၊ နက္ခတ္တဗေဒ၊ သၚ်္ချာ
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
မက်ကေန်နေတ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ သဘာဝ ရ။ ဇၟာပ်အရာ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါဏအ် - စတမ်နူ ဂြိုဟ် (Planets) မဂေတ်ဒၟံင် တ္ၚဲ စဵုကဵုစိုပ် အေလက်ထရွန် (Electrons) မဂေတ်ဒၟံင် လဒေါဝ်အက်တမ် ဂှ် ဒ္ဂေတ်ဗက်ဒၟံင် သၞောဝ် မက်ကေန်နေတ် သီုဖအိုတ်ရ။ ဘာသာရပ်ဏအ် လ္ၚတ်ရံင် အရာမပ္တံကဵု Kinematics (လ္ၚတ် ပရေင်ချဳဒရိုင် သက္ကု ပွမရံင် ဟိုတ်) ကေုာံ Dynamics (လ္ၚတ် ပရေင်ချဳဒရိုင် ကေုာံ ဒြဟတ် မကတဵုဗဒှ်ဍေဟ်) ရ။ မက်ကေန်နေတ် ဂှ် ရီုဗင်ကဵု ကောန်မၞိဟ်တအ် ညံင်ဂွံ တွက်ရံင် ကေုာံ ခၞံဗဒှ် ကွဳစက်၊ က္ၜင်ကျာ၊ တိုက်သၠုင်သၠုင်၊ ကေုာံ က္ၜင်အာကာသ တအ် မာန်ကၠုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kleppner |first=D. |last2=Kolenkow |first2=R. J. |year=2014 |title=An Introduction to Mechanics |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521198110 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် မက်ကေန်နေတ် ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ်တြေံ (Ancient Greece) တေအ်ရ။
* '''ခေတ် တမၠာ:''' အာရဳသ်တဝ်တယ် (Aristotle) ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ဝတ္ထု ဇြိုင်ဇြိုင်တအ် ဒတုံစှ်ေ ပြဟ်နူ ဝတ္ထု သာသာ တအ်ရ။ လညာတ်ဏအ်ဂှ် တန်တဴကၠုင် လုကဴ ပွိုင် ၂၀၀၀ သၞာံ ပြင်ရ။ အာခဳမဳဒဳသ် (Archimedes) ဂှ် ခၞံဗဒှ် သၞောဝ် ဍာ် (Hydrostatics) ကေုာံ လဒက်ပတန် စက်ယန် လောဲသွာ (Simple machines) ရ။
* '''ခေတ် ကလေင်ဂျိုင် (Renaissance):''' ဂါလဳလဳယဝ် ဂါလဳလဳ (Galileo Galilei) စမ်ၜတ် ကေုာံ တးပါဲ လညာတ် အာရဳသ်တဝ်တယ် တုဲ စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဝတ္ထု သီုဖအိုတ် ဒတုံစှ်ေ နကဵု လၟေင်အသိင် (Acceleration) မတုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ်ရ။
* '''ခေတ် နယူတန် (၁၇ ဗွဝ်ကၠံ):''' အာက်သေတ် နယူတန် (Isaac Newton) ခၞံဗဒှ် သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရိုင် ပိ သာ် ကေုာံ သၞောဝ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် (Universal Gravitation) မဒှ် သဇိုင် သွက် မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် အလုံသီုဖအိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dugas |first=R. |year=1988 |title=A History of Mechanics |publisher=Dover Publications |isbn=978-0486656328}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် (Classical Mechanics) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=kKKM8Y-u7ds ပရူ မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် ပ္ဍဲ YouTube]

မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် (Classical Mechanics) ဟီုဂှ် ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် သတ်ဝတ္ထု မနွံ ဇမၞော် မညာတ်ကေတ် နကဵု မတ်မာန် ကေုာံ မချဳဒရိုင်ဒၟံင် နကဵု လဟဵု (Velocity) မသဝ်နူ လဟဵုလျး (Speed of light) ဗွဲမလောန် ရ။ ဍေဟ် ဒုင်သဇိုင် ကု သၞောဝ် နယူတန် ပိ သာ် -
# '''သၞောဝ် ပထမ (Inertia - အဳနဳယှာ):''' ဝတ္ထုမွဲ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ်မ္ၚး ကၠုင်ဓလီုမ္ဂး၊ ဍေဟ် ဆက်တန်ကြန်ဒၟံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဆက်ချဳဒရိုင်ဒၟံင် နကဵု လဟဵု မတုပ်လၟိုန်ရ။
# '''သၞောဝ် ဒုတိယ ($F = ma$):''' ဒြဟတ် (Force) ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ပွမပံင်စပ် ဒြပ် (Mass) ကေုာံ လၟေင်အသိင် (Acceleration) ရ။
# '''သၞောဝ် တတိယ (Action and Reaction):''' ဇၟာပ် ဒြဟတ်ကြိယာ (Action) သီုဖအိုတ်ဂှ် နွံကဵု ဒြဟတ်တုံကလေင် (Reaction) မတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ဂတးလပါ် ရ။
ဘာသာရပ်ဏအ် သီုပါလုပ် Lagrangian mechanics ကေုာံ Hamiltonian mechanics မဒှ် လဒက်ပတန် သၚ်္ချာ မသၠုင်တိုန် သွက်ဂွံ သှ် ပြသၞာ မက်ကေန်နေတ် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Goldstein |first=H. |last2=Poole |first2=C. P. |last3=Safko |first3=J. L. |year=2001 |title=Classical Mechanics |publisher=Addison Wesley |isbn=978-0201657029 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ် (Quantum Mechanics) ==
ကာလ ကောန်မၞိဟ်တအ် လ္ၚတ်ရံင် အရာမဍောတ်လောန် ဗီုကဵု အက်တမ် (Atoms) ကေုာံ အေလက်ထရွန် (Electrons) မ္ဂး၊ သၞောဝ် နယူတန် တအ် စကာ ဟွံဂွံ ရ။ ပ္ဍဲကဆံင်ဏအ် မ္ဂး သ္ဒးစကာ မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ် (Quantum Mechanics) ရ။ 
* '''Wave-particle duality (သတ္တိ လပှ် ကေုာံ ဝတ္ထု):''' ဝတ္ထု ဍောတ်တ်တအ်ဂှ် နွံကဵု သတ္တိ သီု ၜါလပါ် (ဒှ် သီု လပှ် သီု ဝတ္ထု) ရ။
* '''Uncertainty principle (သၞောဝ် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ်):''' အစာ ဟာင်သေန်ဘာတ် (Heisenberg) စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ပိုယ် ၜတ်ကၞာတ် ဒၞာဲဒတန် (Position) ကေုာံ အသိင်ဒြဟတ် (Momentum) အရာမွဲ ပ္ဍဲ အခိင်မွဲစွံ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ဟွံမာန်ရ။
မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ ဗီုကဵု ကောန်ပျူတာ၊ ဇမၠိင်လျး (Lasers) ကေုာံ စက် MRI တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Griffiths |first=D. J. |last2=Schroeter |first2=D. F. |year=2018 |title=Introduction to Quantum Mechanics |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1107189638 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ မက်ကေန်နေတ် ရေလေတိဗိသတိစ် (Relativistic Mechanics) ==
ကာလ ဝတ္ထုမွဲမွဲ ချဳဒရိုင် နကဵု လဟဵု မပြဟ်လောန် (ကြပ်စိုပ် လဟဵုလျး) မ္ဂး၊ သၞောဝ် နယူတန် ဓမ္မတာ တအ် ဟွံဍာံပြ ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဏအ် သ္ဒးစကာ သဳအဝ်ရဳ ရေလေတိဗိတဳ (Theory of Relativity) အာဗတ် အာာင်သတာင် (Albert Einstein) မခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၅ ရ။
* '''Special Relativity (ရေလေတိဗိတဳ တၟေင်):''' အခိင် (Time) ကေုာံ ဇမၠိင် (Length) ဂှ် ဟွံတန်ကြန်ရ။ ယဝ်ရ ပြဟ်လောန်မ္ဂး အခိင် အာဇိုင်လဇုဲ (Time dilation) တုဲ ဇမၠိင် ဂၠေအ်စှ်ေ (Length contraction) ရ။ လဒက်ပတန် အဓိက ဂှ် ဒှ် $E = mc^2$ မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် ဒြဟတ် ကဵု ဒြပ် ရ။
* '''General Relativity (ရေလေတိဗိတဳ သာမည):''' ပသောင်ထ္ၜး ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် (Gravity) နဒဒှ် ပွမကဝိုင် (Curvature) သေပစ်-အခိင် (Spacetime) ဟိုတ်နူကဵု ဒြပ် ဝတ္ထု ဇၞော်ဇၞော် တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Taylor |first=J. R. |year=2005 |title=Classical Mechanics |publisher=University Science Books |isbn=978-1891389221}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ကြိယာ ကေုာံ သၞောဝ် နယူတန် (Forces and Dynamics) ==
ကြိယာ (Force) ဟီုဂှ် ဒှ် အရာ မပတိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး မဓဇက် မကတဵုဗဒှ်ကဵု ညံင် ဝတ္ထုမွဲ ဂွံပြံင်လှာဲ ပရေင်ချဳဒရိုင် ရ။ ပ္ဍဲ သဘာဝဏအ် ကြိယာ အဓိက (Fundamental forces) နွံ ၄ သာ်-
# '''ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် (Gravitational force):''' ကြိယာ မဓဇက်ရေင်သကအ် အကြာ ဝတ္ထု မနွံကဵု ဒြပ် (ဥပမာ - တ္ၚဲ ကဵု ဂြိုဟ်တိ)။
# '''ကြိယာ လလဳသံလိုက် (Electromagnetic force):''' ကြိယာ အကြာ ဓါတ်လလဳ (Charges) မနွံ ပ္ဍဲ အက်တမ် ကေုာံ မဝ်လဳကျူ။
# '''ကြိယာ နျူကလဳယျာ ထတ် (Strong nuclear force):''' ကြိယာ မဆက်ဗဒင်လဝ် ညူကလဳယပ် (Nucleus) အပ္ဍဲ အက်တမ်။
# '''ကြိယာ နျူကလဳယျာ ဍိုန် (Weak nuclear force):''' ကတဵုဗဒှ်ကဵု ပရေင်လီုလာ် ဓါတ်လလဳ (Radioactive decay)။
ပ္ဍဲကဵု မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် မ္ဂး၊ ပိုယ် လ္ၚတ် ဆ ကြိယာ ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် ကေုာံ ကြိယာ ဗွဲမ္ၚး ဗီုကဵု Friction (ကြိယာ ပွတ်တိုက်)၊ Tension (ကြိယာ ဓဇက်ဇုက်) ကေုာံ Normal force (ကြိယာ ထံက်) တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Feynman |first=R. P. |last2=Leighton |first2=R. B. |last3=Sands |first3=M. |year=1963 |title=The Feynman Lectures on Physics, Vol. 1 |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0201021165}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ဒြဟတ် ကေုာံ ကမၠောန် (Energy and Work) ==
ပ္ဍဲကဵု မက်ကေန်နေတ် မ္ဂး ဒြဟတ် (Energy) ကေုာံ ကမၠောန် (Work) ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။
* '''ကမၠောန် (Work - $W$):''' ဂှ် ကတဵုဒှ် ကာလ ကြိယာ မွဲ ဓလီုပ္ဍိုက် လ္တူ ဝတ္ထုမွဲ တုဲ ဝတ္ထုဂှ် ချဳဒရိုင်အာ ($W = F \times d$) ရ။
* '''ဒြဟတ် အသိင် (Kinetic Energy - $K$):''' ဒြဟတ် မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ချဳဒရိုင် ($K = \frac{1}{2}mv^2$)။
* '''ဒြဟတ် တန်တဴ (Potential Energy - $U$):''' ဒြဟတ် မဂိုင်သိပ်လဝ် ဟိုတ်နူ ဒၞာဲဒတန် ဟွံသေင်မ္ဂး လဒက်ပတန် (ဥပမာ ဝတ္ထု နွံလ္တူ သၠုင်သၠုင်)။
'''သၞောဝ် ပွမမင်မွဲ ဒြဟတ် (Conservation of Energy):''' ဒြဟတ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်န်မွဲဂှ် တန်ကြန်ဒၟံင် လၟိုန်ရ။ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ နူ မွဲဂကူ အာ မွဲဂကူ (ဥပမာ นူ $U$ အာ $K$) မာန် ဆဂး အိုတ်အာ ဟွံမာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Serway |first=R. A. |last2=Jewett |first2=J. W. |year=2018 |title=Physics for Scientists and Engineers |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1337553278 |edition=10th}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ မက်ကေန်နေတ် ဍာ် ကေုာံ ကျာ (Fluid Mechanics) ==
မက်ကေန်နေတ် အရည် ကေုာံ အငွေ့ (Fluid Mechanics) ဂှ် လ္ၚတ်ရံင် ပရေင်ချဳဒရိုင် ကေုာံ ဒြဟတ် ဓလီုပ္ဍိုက် ပ္ဍဲကဵု ဍာ်၊ ကၠေင် ကေုာံ ကျာ တအ်ရ။ ဍေဟ် ပါ်လဝ် ၜါကဏ္ဍ-
* '''Fluid Statics:''' လ္ၚတ် ဍာ် မတန်ကြန်ဒၟံင် (ဥပမာ ဓလီုပ္ဍိုက်ဍာ် Pressure ပ္ဍဲ သမၠုင်ဇြိုဟ်)။
* '''Fluid Dynamics:''' လ္ၚတ် ဍာ် မချဳဒရိုင်ဒၟံင် (ဥပမာ ပရေင်ဇွောဝ်ဍာ် ပ္ဍဲ ပိုက်)။
သဘဴဓဝ် အဓိက မွဲဂှ် ဒှ် '''သဘဴဓဝ် ဘာနူလဳ (Bernoulli's Principle)''' မစၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ကာလ လဟဵု ဍာ်/ကျာ သၠုင်တိုန်မ္ဂး၊ ဓလီုပ္ဍိုက် (Pressure) ဍေဟ် သဝ်စှ်ေရ။ သဘဴဓဝ်ဏအ်ရ ဒှ် ဟိုတ် မပကဵု ညံင် သၞေင်က္ၜင်ကျာ ဂွံ ယိုက်ပတိုန် က္ၜင်ကျာ (Lift) မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=White |first=F. M. |year=2015 |title=Fluid Mechanics |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-0073398273 |edition=8th}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ (Applications in Engineering) ==
မက်ကေန်နေတ် အပလီကေရှေန် (Applied Mechanics) ဂှ် ဒှ် ဇုတ်စၞိန် သွက် အေန်ဂျေန်နဳယာ မက်ကေန်နဳကယ် ကေုာံ သဳဗေလ် တအ်ရ။
* '''Statics:''' လ္ၚတ် ဝတ္ထု မတန်ကြန်ဒၟံင် သွက်ဂွံ တွက်ရံင် ဒြဟတ်ထံက် ပ္ဍဲ တိုက်၊ တိုင်ဒဒန် ကေုာံ လဒက်ပတန်နာနာ ညံင်ဟွံဂွံ ပြိုဟ်လီုလာ်။
* '''Dynamics ကေုာံ Kinematics:''' စကာ သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် စက်ယန်၊ ကွဳစက်၊ မဝ်တာ၊ ကေုာံ စက်ရဝ်ဗတ် (Robotics) ညံင်ဂွံ ချဳဒရိုင် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်။
* '''Material Mechanics (Strength of materials):''' လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု ကပေါတ် (ပသဲ၊ ဆု၊ ပလာသတစ်) တအ် ဒုင်စသိုင် ကာလ ဒးဒုင် ဓလီုပ္ဍိုက် တုဲ ဂၠာဲဆဵု အလုံအစောံ မဒုင်မာန် အိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hibbeler |first=R. C. |year=2015 |title=Engineering Mechanics: Statics &amp; Dynamics |publisher=Pearson |isbn=978-0133915426 |edition=14th}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ်တၟိ (Future and Modern Research) ==
ၜိုန်ရ မက်ကေန်နေတ် ဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် တြေံ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် တၟိတၟိ ဆက်လက် ကတဵုဒှ်ဒၟံင် လၟိုန်ရ။ အရာ မဝါတ်ဂါတ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒ လၟုဟ်ဂှ် ဒှ် ပွမပံင်စပ် မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ် ကဵု ရေလေတိဗိတဳ သာမည ညံင်ဂွံ ဒှ် မွဲ သဳအဝ်ရဳ ဓဝ် မကော်စ '''Quantum Gravity (ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် ကွမ်တမ်)''' ရ (ဥပမာ String theory)။
ပါဲနူဂှ် ပ္ဍဲကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာမ္ဂး၊ ပရေင်လ္ၚတ် လ္တူ ကပေါတ် ခေတ်တၟိ ဗီုကဵု နာနဝ် မက်ကေန်နေတ် (Nanomechanics) မလ္ၚတ် စက်ယန် ဍောတ်တ် လ္တူ ကဆံင် မဝ်လဳကျူ၊ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် Biomechanics မပံင်စပ် မက်ကေန်နေတ် ကဵု လဒက်ပတန် ခန္ဓကာယ ဇဳဝဗေဒ (ဥပမာ တဲပသဲ ဟွံသေင်မ္ဂး စက်ယန် ပ္ဍဲ ကတိုင်ဖျုန်) တအ်ဂှ် ပြာကတ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင်ဒၟံင် ဗွဲမလောန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rovelli |first=C. |year=2004 |title=Quantum Gravity |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521837330}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ရူပဗေဒ
|title = [[ရူပဗေဒ]] ကေုာံ မက်ကေန်နေတ်
|listclass = hlist
|list1 =
* '''မက်ကေန်နေတ် သဇိုင်:''' [[မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ်]]
* [[မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ်]]
* [[Relativity|သဳအဝ်ရဳ ရေလေတိဗိတဳ]]
|list2 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် အဓိက:''' [[Kinematics]]
* [[Dynamics (physics)|Dynamics]]
* [[Statics]]
* [[Fluid mechanics|မက်ကေန်နေတ် ဍာ်/ကျာ]]
|list3 =
* '''သဘဴဓဝ် အဓိက:''' [[ဒြဟတ်ကြိယာ (Force)]]
* [[ဒြပ် (Mass)]]
* [[ဒြဟတ် (Energy)]]
* [[Momentum|အသိင် (Momentum)]]
|list4 =
* '''တၠပညာ ဂမၠိုင်:''' [[အာက်သေတ် နယူတန်]]
* [[အာာင်သတာင်]]
* [[ဂါလဳလဳယဝ်]]
* [[အာခဳမဳဒဳသ်]]
}}

[[Category:မက်ကေန်နေတ်]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ မက်ကေန်နဳကယ်]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]</text>
      <sha1>c8gieab4sviam3k5a8qhc85yv7w8dip</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55504</id>
      <parentid>55503</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T14:51:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23239" sha1="ozg4d7iiqvn34io2oxjrlfixdkbl8zh" xml:space="preserve">'''မက်ကေန်နေတ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Mechanics|Mechanics]]) ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍဘာသာရပ် အဓိက ပ္ဍဲကဵု [[ရူပဗေဒ]] (Physics) မလ္ၚတ် ပရူ ပရေင်ချဳဒရိုင် (Motion) သတ်ဝတ္ထုဂမၠိုင် ကေုာံ ဒြဟတ်ကြိယာ (Forces) မကတဵုဗဒှ်ကဵု ပရေင်ချဳဒရိုင်တအ်ဂှ်ရ။ ဘာသာရပ်ဏအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု ဒြပ်ဝတ္ထု (Matter) တအ် ချဳဒရိုင်၊ တန်ကြန် ကေုာံ ပြံင်လှာဲအာ ဟိုတ်နူကဵု ဒြဟတ် မ္ၚး မဓလီုပ္ဍိုက်လဝ် လ္တူဍေဟ်တအ်ရ။ မက်ကေန်နေတ် ဂှ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍဇၞော် ၜါ သာ် မတွဟ်ဂး '''မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် (Classical mechanics)''' မလ္ၚတ် သတ်ဝတ္ထု ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ '''မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ် (Quantum mechanics)''' မလ္ၚတ် သတ်ဝတ္ထု ဍောတ်တ် ဗီုကဵု အက်တမ် (Atoms) ကေုာံ သာပ်-အက်တမ် တအ်ရ။ ဘာသာရပ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဇုတ်စၞိန် အဓိက သွက် ကဏ္ဍ အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ နက္ခတ္တဗေဒ၊ ကေုာံ သိပ္ပံ သဘာဝ သီုဖအိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | မက်ကေန်နေတ် (Mechanics)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Newton's cradle animation book 2.gif|250px|Newton's Cradle]]&lt;br/&gt;''Newton's cradle ဂှ် စၞောန်ထ္ၜး သၞောဝ် ပွမမင်မွဲ ဒြဟတ်အသိင် (Conservation of momentum) ပ္ဍဲကဵု မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ်''
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
|-
! မလ္ၚတ် အဓိက
| ပရေင်ချဳဒရိုင် (Motion), ဒြဟတ်ကြိယာ (Force), ဒြပ် (Mass)
|-
! တၠပညာ ဇၞော်အိုတ်ဂမၠိုင်
| [[w:Isaac Newton|အာက်သေတ် နယူတန်]] (Isaac Newton), [[w:Galileo Galilei|ဂါလဳလဳယဝ်]] (Galileo), [[w:Albert Einstein|အာင်သတာင်]] (Einstein)
|-
! ကဏ္ဍ ပါ်ကရေက် အဓိက
| ကလာတ်သေတ် (Classical), ကွမ်တမ် (Quantum), ရေလေတိဗိသတိစ် (Relativistic)
|-
! သၞောဝ် အဓိက
| သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရိုင် နယူတန် (Newton's laws of motion)
|-
! ဘာသာရပ် ဆက်စပ်
| အေန်ဂျေန်နဳယာ မက်ကေန်နဳကယ်၊ နက္ခတ္တဗေဒ၊ သၚ်္ချာ
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
မက်ကေန်နေတ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ သဘာဝ ရ။ ဇၟာပ်အရာ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါဏအ် - စတမ်နူ ဂြိုဟ် (Planets) မဂေတ်ဒၟံင် တ္ၚဲ စဵုကဵုစိုပ် အေလက်ထရွန် (Electrons) မဂေတ်ဒၟံင် လဒေါဝ်အက်တမ် ဂှ် ဒ္ဂေတ်ဗက်ဒၟံင် သၞောဝ် မက်ကေန်နေတ် သီုဖအိုတ်ရ။ ဘာသာရပ်ဏအ် လ္ၚတ်ရံင် အရာမပ္တံကဵု Kinematics (လ္ၚတ် ပရေင်ချဳဒရိုင် သက္ကု ပွမရံင် ဟိုတ်) ကေုာံ Dynamics (လ္ၚတ် ပရေင်ချဳဒရိုင် ကေုာံ ဒြဟတ် မကတဵုဗဒှ်ဍေဟ်) ရ။ မက်ကေန်နေတ် ဂှ် ရီုဗင်ကဵု ကောန်မၞိဟ်တအ် ညံင်ဂွံ တွက်ရံင် ကေုာံ ခၞံဗဒှ် ကွဳစက်၊ က္ၜင်ကျာ၊ တိုက်သၠုင်သၠုင်၊ ကေုာံ က္ၜင်အာကာသ တအ် မာန်ကၠုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kleppner |first=D. |last2=Kolenkow |first2=R. J. |year=2014 |title=An Introduction to Mechanics |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521198110 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် မက်ကေန်နေတ် ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ်တြေံ (Ancient Greece) တေအ်ရ။
* '''ခေတ် တမၠာ:''' အာရဳသ်တဝ်တယ် (Aristotle) ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ဝတ္ထု ဇြိုင်ဇြိုင်တအ် ဒတုံစှ်ေ ပြဟ်နူ ဝတ္ထု သာသာ တအ်ရ။ လညာတ်ဏအ်ဂှ် တန်တဴကၠုင် လုကဴ ပွိုင် ၂၀၀၀ သၞာံ ပြင်ရ။ အာခဳမဳဒဳသ် (Archimedes) ဂှ် ခၞံဗဒှ် သၞောဝ် ဍာ် (Hydrostatics) ကေုာံ လဒက်ပတန် စက်ယန် လောဲသွာ (Simple machines) ရ။
* '''ခေတ် ကလေင်ဂျိုင် (Renaissance):''' ဂါလဳလဳယဝ် ဂါလဳလဳ (Galileo Galilei) စမ်ၜတ် ကေုာံ တးပါဲ လညာတ် အာရဳသ်တဝ်တယ် တုဲ စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဝတ္ထု သီုဖအိုတ် ဒတုံစှ်ေ နကဵု လၟေင်အသိင် (Acceleration) မတုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ်ရ။
* '''ခေတ် နယူတန် (၁၇ ဗွဝ်ကၠံ):''' အာက်သေတ် နယူတန် (Isaac Newton) ခၞံဗဒှ် သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရိုင် ပိ သာ် ကေုာံ သၞောဝ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် (Universal Gravitation) မဒှ် သဇိုင် သွက် မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် အလုံသီုဖအိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dugas |first=R. |year=1988 |title=A History of Mechanics |publisher=Dover Publications |isbn=978-0486656328}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် (Classical Mechanics) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=kKKM8Y-u7ds ပရူ မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် ပ္ဍဲ YouTube]

မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် (Classical Mechanics) ဟီုဂှ် ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် သတ်ဝတ္ထု မနွံ ဇမၞော် မညာတ်ကေတ် နကဵု မတ်မာန် ကေုာံ မချဳဒရိုင်ဒၟံင် နကဵု လဟဵု (Velocity) မသဝ်နူ လဟဵုလျး (Speed of light) ဗွဲမလောန် ရ။ ဍေဟ် ဒုင်သဇိုင် ကု သၞောဝ် နယူတန် ပိ သာ် -
# '''သၞောဝ် ပထမ (Inertia - အဳနဳယှာ):''' ဝတ္ထုမွဲ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ်မ္ၚး ကၠုင်ဓလီုမ္ဂး၊ ဍေဟ် ဆက်တန်ကြန်ဒၟံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဆက်ချဳဒရိုင်ဒၟံင် နကဵု လဟဵု မတုပ်လၟိုန်ရ။
# '''သၞောဝ် ဒုတိယ ($F = ma$):''' ဒြဟတ် (Force) ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ပွမပံင်စပ် ဒြပ် (Mass) ကေုာံ လၟေင်အသိင် (Acceleration) ရ။
# '''သၞောဝ် တတိယ (Action and Reaction):''' ဇၟာပ် ဒြဟတ်ကြိယာ (Action) သီုဖအိုတ်ဂှ် နွံကဵု ဒြဟတ်တုံကလေင် (Reaction) မတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ဂတးလပါ် ရ။
ဘာသာရပ်ဏအ် သီုပါလုပ် Lagrangian mechanics ကေုာံ Hamiltonian mechanics မဒှ် လဒက်ပတန် သၚ်္ချာ မသၠုင်တိုန် သွက်ဂွံ သှ် ပြသၞာ မက်ကေန်နေတ် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Goldstein |first=H. |last2=Poole |first2=C. P. |last3=Safko |first3=J. L. |year=2001 |title=Classical Mechanics |publisher=Addison Wesley |isbn=978-0201657029 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ် (Quantum Mechanics) ==
ကာလ ကောန်မၞိဟ်တအ် လ္ၚတ်ရံင် အရာမဍောတ်လောန် ဗီုကဵု အက်တမ် (Atoms) ကေုာံ အေလက်ထရွန် (Electrons) မ္ဂး၊ သၞောဝ် နယူတန် တအ် စကာ ဟွံဂွံ ရ။ ပ္ဍဲကဆံင်ဏအ် မ္ဂး သ္ဒးစကာ မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ် (Quantum Mechanics) ရ။ 
* '''Wave-particle duality (သတ္တိ လပှ် ကေုာံ ဝတ္ထု):''' ဝတ္ထု ဍောတ်တ်တအ်ဂှ် နွံကဵု သတ္တိ သီု ၜါလပါ် (ဒှ် သီု လပှ် သီု ဝတ္ထု) ရ။
* '''Uncertainty principle (သၞောဝ် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ်):''' အစာ ဟာင်သေန်ဘာတ် (Heisenberg) စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ပိုယ် ၜတ်ကၞာတ် ဒၞာဲဒတန် (Position) ကေုာံ အသိင်ဒြဟတ် (Momentum) အရာမွဲ ပ္ဍဲ အခိင်မွဲစွံ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ဟွံမာန်ရ။
မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ ဗီုကဵု ကောန်ပျူတာ၊ ဇမၠိင်လျး (Lasers) ကေုာံ စက် MRI တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Griffiths |first=D. J. |last2=Schroeter |first2=D. F. |year=2018 |title=Introduction to Quantum Mechanics |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1107189638 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ မက်ကေန်နေတ် ရေလေတိဗိသတိစ် (Relativistic Mechanics) ==
ကာလ ဝတ္ထုမွဲမွဲ ချဳဒရိုင် နကဵု လဟဵု မပြဟ်လောန် (ကြပ်စိုပ် လဟဵုလျး) မ္ဂး၊ သၞောဝ် နယူတန် ဓမ္မတာ တအ် ဟွံဍာံပြ ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဏအ် သ္ဒးစကာ သဳအဝ်ရဳ ရေလေတိဗိတဳ (Theory of Relativity) အာဗတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein) မခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၅ ရ။
* '''Special Relativity (ရေလေတိဗိတဳ တၟေင်):''' အခိင် (Time) ကေုာံ ဇမၠိင် (Length) ဂှ် ဟွံတန်ကြန်ရ။ ယဝ်ရ ပြဟ်လောန်မ္ဂး အခိင် အာဇိုင်လဇုဲ (Time dilation) တုဲ ဇမၠိင် ဂၠေအ်စှ်ေ (Length contraction) ရ။ လဒက်ပတန် အဓိက ဂှ် ဒှ် $E = mc^2$ မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် ဒြဟတ် ကဵု ဒြပ် ရ။
* '''General Relativity (ရေလေတိဗိတဳ သာမည):''' ပသောင်ထ္ၜး ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် (Gravity) နဒဒှ် ပွမကဝိုင် (Curvature) သေပစ်-အခိင် (Spacetime) ဟိုတ်နူကဵု ဒြပ် ဝတ္ထု ဇၞော်ဇၞော် တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Taylor |first=J. R. |year=2005 |title=Classical Mechanics |publisher=University Science Books |isbn=978-1891389221}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ကြိယာ ကေုာံ သၞောဝ် နယူတန် (Forces and Dynamics) ==
ကြိယာ (Force) ဟီုဂှ် ဒှ် အရာ မပတိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး မဓဇက် မကတဵုဗဒှ်ကဵု ညံင် ဝတ္ထုမွဲ ဂွံပြံင်လှာဲ ပရေင်ချဳဒရိုင် ရ။ ပ္ဍဲ သဘာဝဏအ် ကြိယာ အဓိက (Fundamental forces) နွံ ၄ သာ်-
# '''ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် (Gravitational force):''' ကြိယာ မဓဇက်ရေင်သကအ် အကြာ ဝတ္ထု မနွံကဵု ဒြပ် (ဥပမာ - တ္ၚဲ ကဵု ဂြိုဟ်တိ)။
# '''ကြိယာ လလဳသံလိုက် (Electromagnetic force):''' ကြိယာ အကြာ ဓါတ်လလဳ (Charges) မနွံ ပ္ဍဲ အက်တမ် ကေုာံ မဝ်လဳကျူ။
# '''ကြိယာ နျူကလဳယျာ ထတ် (Strong nuclear force):''' ကြိယာ မဆက်ဗဒင်လဝ် ညူကလဳယပ် (Nucleus) အပ္ဍဲ အက်တမ်။
# '''ကြိယာ နျူကလဳယျာ ဍိုန် (Weak nuclear force):''' ကတဵုဗဒှ်ကဵု ပရေင်လီုလာ် ဓါတ်လလဳ (Radioactive decay)။
ပ္ဍဲကဵု မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် မ္ဂး၊ ပိုယ် လ္ၚတ် ဆ ကြိယာ ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် ကေုာံ ကြိယာ ဗွဲမ္ၚး ဗီုကဵု Friction (ကြိယာ ပွတ်တိုက်)၊ Tension (ကြိယာ ဓဇက်ဇုက်) ကေုာံ Normal force (ကြိယာ ထံက်) တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Feynman |first=R. P. |last2=Leighton |first2=R. B. |last3=Sands |first3=M. |year=1963 |title=The Feynman Lectures on Physics, Vol. 1 |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0201021165}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ဒြဟတ် ကေုာံ ကမၠောန် (Energy and Work) ==
ပ္ဍဲကဵု မက်ကေန်နေတ် မ္ဂး ဒြဟတ် (Energy) ကေုာံ ကမၠောန် (Work) ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။
* '''ကမၠောန် (Work - $W$):''' ဂှ် ကတဵုဒှ် ကာလ ကြိယာ မွဲ ဓလီုပ္ဍိုက် လ္တူ ဝတ္ထုမွဲ တုဲ ဝတ္ထုဂှ် ချဳဒရိုင်အာ ($W = F \times d$) ရ။
* '''ဒြဟတ် အသိင် (Kinetic Energy - $K$):''' ဒြဟတ် မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ချဳဒရိုင် ($K = \frac{1}{2}mv^2$)။
* '''ဒြဟတ် တန်တဴ (Potential Energy - $U$):''' ဒြဟတ် မဂိုင်သိပ်လဝ် ဟိုတ်နူ ဒၞာဲဒတန် ဟွံသေင်မ္ဂး လဒက်ပတန် (ဥပမာ ဝတ္ထု နွံလ္တူ သၠုင်သၠုင်)။
'''သၞောဝ် ပွမမင်မွဲ ဒြဟတ် (Conservation of Energy):''' ဒြဟတ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်န်မွဲဂှ် တန်ကြန်ဒၟံင် လၟိုန်ရ။ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ နူ မွဲဂကူ အာ မွဲဂကူ (ဥပမာ นူ $U$ အာ $K$) မာန် ဆဂး အိုတ်အာ ဟွံမာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Serway |first=R. A. |last2=Jewett |first2=J. W. |year=2018 |title=Physics for Scientists and Engineers |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1337553278 |edition=10th}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ မက်ကေန်နေတ် ဍာ် ကေုာံ ကျာ (Fluid Mechanics) ==
မက်ကေန်နေတ် အရည် ကေုာံ အငွေ့ (Fluid Mechanics) ဂှ် လ္ၚတ်ရံင် ပရေင်ချဳဒရိုင် ကေုာံ ဒြဟတ် ဓလီုပ္ဍိုက် ပ္ဍဲကဵု ဍာ်၊ ကၠေင် ကေုာံ ကျာ တအ်ရ။ ဍေဟ် ပါ်လဝ် ၜါကဏ္ဍ-
* '''Fluid Statics:''' လ္ၚတ် ဍာ် မတန်ကြန်ဒၟံင် (ဥပမာ ဓလီုပ္ဍိုက်ဍာ် Pressure ပ္ဍဲ သမၠုင်ဇြိုဟ်)။
* '''Fluid Dynamics:''' လ္ၚတ် ဍာ် မချဳဒရိုင်ဒၟံင် (ဥပမာ ပရေင်ဇွောဝ်ဍာ် ပ္ဍဲ ပိုက်)။
သဘဴဓဝ် အဓိက မွဲဂှ် ဒှ် '''သဘဴဓဝ် ဘာနူလဳ (Bernoulli's Principle)''' မစၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ကာလ လဟဵု ဍာ်/ကျာ သၠုင်တိုန်မ္ဂး၊ ဓလီုပ္ဍိုက် (Pressure) ဍေဟ် သဝ်စှ်ေရ။ သဘဴဓဝ်ဏအ်ရ ဒှ် ဟိုတ် မပကဵု ညံင် သၞေင်က္ၜင်ကျာ ဂွံ ယိုက်ပတိုန် က္ၜင်ကျာ (Lift) မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=White |first=F. M. |year=2015 |title=Fluid Mechanics |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-0073398273 |edition=8th}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ (Applications in Engineering) ==
မက်ကေန်နေတ် အပလီကေရှေန် (Applied Mechanics) ဂှ် ဒှ် ဇုတ်စၞိန် သွက် အေန်ဂျေန်နဳယာ မက်ကေန်နဳကယ် ကေုာံ သဳဗေလ် တအ်ရ။
* '''Statics:''' လ္ၚတ် ဝတ္ထု မတန်ကြန်ဒၟံင် သွက်ဂွံ တွက်ရံင် ဒြဟတ်ထံက် ပ္ဍဲ တိုက်၊ တိုင်ဒဒန် ကေုာံ လဒက်ပတန်နာနာ ညံင်ဟွံဂွံ ပြိုဟ်လီုလာ်။
* '''Dynamics ကေုာံ Kinematics:''' စကာ သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် စက်ယန်၊ ကွဳစက်၊ မဝ်တာ၊ ကေုာံ စက်ရဝ်ဗတ် (Robotics) ညံင်ဂွံ ချဳဒရိုင် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်။
* '''Material Mechanics (Strength of materials):''' လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု ကပေါတ် (ပသဲ၊ ဆု၊ ပလာသတစ်) တအ် ဒုင်စသိုင် ကာလ ဒးဒုင် ဓလီုပ္ဍိုက် တုဲ ဂၠာဲဆဵု အလုံအစောံ မဒုင်မာန် အိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hibbeler |first=R. C. |year=2015 |title=Engineering Mechanics: Statics &amp; Dynamics |publisher=Pearson |isbn=978-0133915426 |edition=14th}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ်တၟိ (Future and Modern Research) ==
ၜိုန်ရ မက်ကေန်နေတ် ဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် တြေံ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် တၟိတၟိ ဆက်လက် ကတဵုဒှ်ဒၟံင် လၟိုန်ရ။ အရာ မဝါတ်ဂါတ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒ လၟုဟ်ဂှ် ဒှ် ပွမပံင်စပ် မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ် ကဵု ရေလေတိဗိတဳ သာမည ညံင်ဂွံ ဒှ် မွဲ သဳအဝ်ရဳ ဓဝ် မကော်စ '''Quantum Gravity (ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် ကွမ်တမ်)''' ရ (ဥပမာ String theory)။
ပါဲနူဂှ် ပ္ဍဲကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာမ္ဂး၊ ပရေင်လ္ၚတ် လ္တူ ကပေါတ် ခေတ်တၟိ ဗီုကဵု နာနဝ် မက်ကေန်နေတ် (Nanomechanics) မလ္ၚတ် စက်ယန် ဍောတ်တ် လ္တူ ကဆံင် မဝ်လဳကျူ၊ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် Biomechanics မပံင်စပ် မက်ကေန်နေတ် ကဵု လဒက်ပတန် ခန္ဓကာယ ဇဳဝဗေဒ (ဥပမာ တဲပသဲ ဟွံသေင်မ္ဂး စက်ယန် ပ္ဍဲ ကတိုင်ဖျုန်) တအ်ဂှ် ပြာကတ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင်ဒၟံင် ဗွဲမလောန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rovelli |first=C. |year=2004 |title=Quantum Gravity |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521837330}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ရူပဗေဒ
|title = [[ရူပဗေဒ]] ကေုာံ မက်ကေန်နေတ်
|listclass = hlist
|list1 =
* '''မက်ကေန်နေတ် သဇိုင်:''' [[မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ်]]
* [[မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ်]]
* [[Relativity|သဳအဝ်ရဳ ရေလေတိဗိတဳ]]
|list2 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် အဓိက:''' [[Kinematics]]
* [[Dynamics (physics)|Dynamics]]
* [[Statics]]
* [[Fluid mechanics|မက်ကေန်နေတ် ဍာ်/ကျာ]]
|list3 =
* '''သဘဴဓဝ် အဓိက:''' [[ဒြဟတ်ကြိယာ (Force)]]
* [[ဒြပ် (Mass)]]
* [[ဒြဟတ် (Energy)]]
* [[Momentum|အသိင် (Momentum)]]
|list4 =
* '''တၠပညာ ဂမၠိုင်:''' [[အာက်သေတ် နယူတန်]]
* [[အာင်သတာင်]]
* [[ဂါလဳလဳယဝ်]]
* [[အာခဳမဳဒဳသ်]]
}}

[[Category:မက်ကေန်နေတ်]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ မက်ကေန်နဳကယ်]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]</text>
      <sha1>ozg4d7iiqvn34io2oxjrlfixdkbl8zh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55505</id>
      <parentid>55504</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T14:53:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23246" sha1="stlq0ikumk817ps6mx53qm8v55m7elb" xml:space="preserve">'''မက်ကေန်နေတ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Mechanics|Mechanics]]) ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍဘာသာရပ် အဓိက ပ္ဍဲကဵု [[ရူပဗေဒ]] (Physics) မလ္ၚတ် ပရူ ပရေင်ချဳဒရိုင် (Motion) သတ်ဝတ္ထုဂမၠိုင် ကေုာံ ဒြဟတ်ကြိယာ (Forces) မကတဵုဗဒှ်ကဵု ပရေင်ချဳဒရိုင်တအ်ဂှ်ရ။ ဘာသာရပ်ဏအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု ဒြပ်ဝတ္ထု (Matter) တအ် ချဳဒရိုင်၊ တန်ကြန် ကေုာံ ပြံင်လှာဲအာ ဟိုတ်နူကဵု ဒြဟတ် မ္ၚး မဓလီုပ္ဍိုက်လဝ် လ္တူဍေဟ်တအ်ရ။ မက်ကေန်နေတ် ဂှ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍဇၞော် ၜါ သာ် မတွဟ်ဂး '''မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် (Classical mechanics)''' မလ္ၚတ် သတ်ဝတ္ထု ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ '''မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ် (Quantum mechanics)''' မလ္ၚတ် သတ်ဝတ္ထု ဍောတ်တ် ဗီုကဵု အက်တမ် (Atoms) ကေုာံ သာပ်-အက်တမ် တအ်ရ။ ဘာသာရပ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဇုတ်စၞိန် အဓိက သွက် ကဏ္ဍ အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ နက္ခတ္တဗေဒ၊ ကေုာံ သိပ္ပံ သဘာဝ သီုဖအိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | မက်ကေန်နေတ် (Mechanics)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Newton's cradle animation book 2.gif|250px|Newton's Cradle]]&lt;br/&gt;''Newton's cradle ဂှ် စၞောန်ထ္ၜး သၞောဝ် ပွမမင်မွဲ ဒြဟတ်အသိင် (Conservation of momentum) ပ္ဍဲကဵု မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ်''
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
|-
! မလ္ၚတ် အဓိက
| ပရေင်ချဳဒရိုင် (Motion), ဒြဟတ်ကြိယာ (Force), ဒြပ် (Mass)
|-
! တၠပညာ ဇၞော်အိုတ်ဂမၠိုင်
| [[w:Isaac Newton|အာက်သေတ် နယူတန်]] (Isaac Newton), [[w:Galileo Galilei|ဂါလဳလဳယဝ်]] (Galileo), [[w:Albert Einstein|အာင်သတာင်]] (Einstein)
|-
! ကဏ္ဍ ပါ်ကရေက် အဓိက
| ကလာတ်သေတ် (Classical), ကွမ်တမ် (Quantum), ရေလေတိဗိသတိစ် (Relativistic)
|-
! သၞောဝ် အဓိက
| သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရိုင် နယူတန် (Newton's laws of motion)
|-
! ဘာသာရပ် ဆက်စပ်
| အေန်ဂျေန်နဳယာ မက်ကေန်နဳကယ်၊ နက္ခတ္တဗေဒ၊ သၚ်္ချာ
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
မက်ကေန်နေတ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ သဘာဝ ရ။ ဇၟာပ်အရာ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါဏအ် - စတမ်နူ ဂြိုဟ် (Planets) မဂေတ်ဒၟံင် တ္ၚဲ စဵုကဵုစိုပ် အေလက်ထရွန် (Electrons) မဂေတ်ဒၟံင် လဒေါဝ်အက်တမ် ဂှ် ဒ္ဂေတ်ဗက်ဒၟံင် သၞောဝ် မက်ကေန်နေတ် သီုဖအိုတ်ရ။ ဘာသာရပ်ဏအ် လ္ၚတ်ရံင် အရာမပ္တံကဵု Kinematics (လ္ၚတ် ပရေင်ချဳဒရိုင် သက္ကု ပွမရံင် ဟိုတ်) ကေုာံ Dynamics (လ္ၚတ် ပရေင်ချဳဒရိုင် ကေုာံ ဒြဟတ် မကတဵုဗဒှ်ဍေဟ်) ရ။ မက်ကေန်နေတ် ဂှ် ရီုဗင်ကဵု ကောန်မၞိဟ်တအ် ညံင်ဂွံ တွက်ရံင် ကေုာံ ခၞံဗဒှ် ကွဳစက်၊ က္ၜင်ကျာ၊ တိုက်သၠုင်သၠုင်၊ ကေုာံ က္ၜင်အာကာသ တအ် မာန်ကၠုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kleppner |first=D. |last2=Kolenkow |first2=R. J. |year=2014 |title=An Introduction to Mechanics |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521198110 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် မက်ကေန်နေတ် ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ်တြေံ (Ancient Greece) တေအ်ရ။
* '''ခေတ် တမၠာ:''' အာရဳသ်တဝ်တယ် (Aristotle) ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ဝတ္ထု ဇြိုင်ဇြိုင်တအ် ဒတုံစှ်ေ ပြဟ်နူ ဝတ္ထု သာသာ တအ်ရ။ လညာတ်ဏအ်ဂှ် တန်တဴကၠုင် လုကဴ ပွိုင် ၂၀၀၀ သၞာံ ပြင်ရ။ အာခဳမဳဒဳသ် (Archimedes) ဂှ် ခၞံဗဒှ် သၞောဝ် ဍာ် (Hydrostatics) ကေုာံ လဒက်ပတန် စက်ယန် လောဲသွာ (Simple machines) ရ။
* '''ခေတ် ကလေင်ဂျိုင် (Renaissance):''' ဂါလဳလဳယဝ် ဂါလဳလဳ (Galileo Galilei) စမ်ၜတ် ကေုာံ တးပါဲ လညာတ် အာရဳသ်တဝ်တယ် တုဲ စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဝတ္ထု သီုဖအိုတ် ဒတုံစှ်ေ နကဵု လၟေင်အသိင် (Acceleration) မတုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ်ရ။
* '''ခေတ် နယူတန် (၁၇ ဗွဝ်ကၠံ):''' အာက်သေတ် နယူတန် (Isaac Newton) ခၞံဗဒှ် သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရိုင် ပိ သာ် ကေုာံ သၞောဝ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် (Universal Gravitation) မဒှ် သဇိုင် သွက် မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် အလုံသီုဖအိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dugas |first=R. |year=1988 |title=A History of Mechanics |publisher=Dover Publications |isbn=978-0486656328}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် (Classical Mechanics) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=kKKM8Y-u7ds ပရူ မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် ပ္ဍဲ YouTube]

မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် (Classical Mechanics) ဟီုဂှ် ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် သတ်ဝတ္ထု မနွံ ဇမၞော် မညာတ်ကေတ် နကဵု မတ်မာန် ကေုာံ မချဳဒရိုင်ဒၟံင် နကဵု လဟဵု (Velocity) မသဝ်နူ လဟဵုလျး (Speed of light) ဗွဲမလောန် ရ။ ဍေဟ် ဒုင်သဇိုင် ကု သၞောဝ် နယူတန် ပိ သာ် -
# '''သၞောဝ် ပထမ (Inertia - အဳနဳယှာ):''' ဝတ္ထုမွဲ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ်မ္ၚး ကၠုင်ဓလီုမ္ဂး၊ ဍေဟ် ဆက်တန်ကြန်ဒၟံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဆက်ချဳဒရိုင်ဒၟံင် နကဵု လဟဵု မတုပ်လၟိုန်ရ။
# '''သၞောဝ် ဒုတိယ ($F = ma$):''' ဒြဟတ် (Force) ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ပွမပံင်စပ် ဒြပ် (Mass) ကေုာံ လၟေင်အသိင် (Acceleration) ရ။
# '''သၞောဝ် တတိယ (Action and Reaction):''' ဇၟာပ် ဒြဟတ်ကြိယာ (Action) သီုဖအိုတ်ဂှ် နွံကဵု ဒြဟတ်တုံကလေင် (Reaction) မတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ဂတးလပါ် ရ။
ဘာသာရပ်ဏအ် သီုပါလုပ် Lagrangian mechanics ကေုာံ Hamiltonian mechanics မဒှ် လဒက်ပတန် သၚ်္ချာ မသၠုင်တိုန် သွက်ဂွံ သှ် ပြသၞာ မက်ကေန်နေတ် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Goldstein |first=H. |last2=Poole |first2=C. P. |last3=Safko |first3=J. L. |year=2001 |title=Classical Mechanics |publisher=Addison Wesley |isbn=978-0201657029 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ် (Quantum Mechanics) ==
ကာလ ကောန်မၞိဟ်တအ် လ္ၚတ်ရံင် အရာမဍောတ်လောန် ဗီုကဵု အက်တမ် (Atoms) ကေုာံ အေလက်ထရွန် (Electrons) မ္ဂး၊ သၞောဝ် နယူတန် တအ် စကာ ဟွံဂွံ ရ။ ပ္ဍဲကဆံင်ဏအ် မ္ဂး သ္ဒးစကာ မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ် (Quantum Mechanics) ရ။ 
* '''Wave-particle duality (သတ္တိ လပှ် ကေုာံ ဝတ္ထု):''' ဝတ္ထု ဍောတ်တ်တအ်ဂှ် နွံကဵု သတ္တိ သီု ၜါလပါ် (ဒှ် သီု လပှ် သီု ဝတ္ထု) ရ။
* '''Uncertainty principle (သၞောဝ် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ်):''' အစာ ဟာင်သေန်ဘာတ် (Heisenberg) စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ပိုယ် ၜတ်ကၞာတ် ဒၞာဲဒတန် (Position) ကေုာံ အသိင်ဒြဟတ် (Momentum) အရာမွဲ ပ္ဍဲ အခိင်မွဲစွံ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ဟွံမာန်ရ။
မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ ဗီုကဵု ကောန်ပျူတာ၊ ဇမၠိင်လျး (Lasers) ကေုာံ စက် MRI တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Griffiths |first=D. J. |last2=Schroeter |first2=D. F. |year=2018 |title=Introduction to Quantum Mechanics |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1107189638 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ မက်ကေန်နေတ် ရေလေတိဗိသတိစ် (Relativistic Mechanics) ==
ကာလ ဝတ္ထုမွဲမွဲ ချဳဒရိုင် နကဵု လဟဵု မပြဟ်လောန် (ကြပ်စိုပ် လဟဵုလျး) မ္ဂး၊ သၞောဝ် နယူတန် ဓမ္မတာ တအ် ဟွံဍာံပြ ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဏအ် သ္ဒးစကာ သဳအဝ်ရဳ ရေလေတိဗိတဳ (Theory of Relativity) အာဗတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein) မခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၅ ရ။
* '''Special Relativity (ရေလေတိဗိတဳ တၟေင်):''' အခိင် (Time) ကေုာံ ဇမၠိင် (Length) ဂှ် ဟွံတန်ကြန်ရ။ ယဝ်ရ ပြဟ်လောန်မ္ဂး အခိင် အာဇိုင်လဇုဲ (Time dilation) တုဲ ဇမၠိင် ဂၠေအ်စှ်ေ (Length contraction) ရ။ လဒက်ပတန် အဓိက ဂှ် ဒှ် $E = mc^2$ မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် ဒြဟတ် ကဵု ဒြပ် ရ။
* '''General Relativity (ရေလေတိဗိတဳ သာမည):''' ပသောင်ထ္ၜး ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် (Gravity) နဒဒှ် ပွမကဝိုင် (Curvature) သေပစ်-အခိင် (Spacetime) ဟိုတ်နူကဵု ဒြပ် ဝတ္ထု ဇၞော်ဇၞော် တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Taylor |first=J. R. |year=2005 |title=Classical Mechanics |publisher=University Science Books |isbn=978-1891389221}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ကြိယာ ကေုာံ သၞောဝ် နယူတန် (Forces and Dynamics) ==
ကြိယာ (Force) ဟီုဂှ် ဒှ် အရာ မပတိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး မဓဇက် မကတဵုဗဒှ်ကဵု ညံင် ဝတ္ထုမွဲ ဂွံပြံင်လှာဲ ပရေင်ချဳဒရိုင် ရ။ ပ္ဍဲ သဘာဝဏအ် ကြိယာ အဓိက (Fundamental forces) နွံ ၄ သာ်-
# '''ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် (Gravitational force):''' ကြိယာ မဓဇက်ရေင်သကအ် အကြာ ဝတ္ထု မနွံကဵု ဒြပ် (ဥပမာ - တ္ၚဲ ကဵု ဂြိုဟ်တိ)။
# '''ကြိယာ လလဳသံလိုက် (Electromagnetic force):''' ကြိယာ အကြာ ဓါတ်လလဳ (Charges) မနွံ ပ္ဍဲ အက်တမ် ကေုာံ မဝ်လဳကျူ။
# '''ကြိယာ နျူကလဳယျာ ထတ် (Strong nuclear force):''' ကြိယာ မဆက်ဗဒင်လဝ် ညူကလဳယပ် (Nucleus) အပ္ဍဲ အက်တမ်။
# '''ကြိယာ နျူကလဳယျာ ဍိုန် (Weak nuclear force):''' ကတဵုဗဒှ်ကဵု ပရေင်လီုလာ် ဓါတ်လလဳ (Radioactive decay)။
ပ္ဍဲကဵု မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် မ္ဂး၊ ပိုယ် လ္ၚတ် ဆ ကြိယာ ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် ကေုာံ ကြိယာ ဗွဲမ္ၚး ဗီုကဵု Friction (ကြိယာ ပွတ်တိုက်)၊ Tension (ကြိယာ ဓဇက်ဇုက်) ကေုာံ Normal force (ကြိယာ ထံက်) တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Feynman |first=R. P. |last2=Leighton |first2=R. B. |last3=Sands |first3=M. |year=1963 |title=The Feynman Lectures on Physics, Vol. 1 |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0201021165}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ဒြဟတ် ကေုာံ ကမၠောန် (Energy and Work) ==
ပ္ဍဲကဵု မက်ကေန်နေတ် မ္ဂး ဒြဟတ် (Energy) ကေုာံ ကမၠောန် (Work) ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။
* '''ကမၠောန် (Work - $W$):''' ဂှ် ကတဵုဒှ် ကာလ ကြိယာ မွဲ ဓလီုပ္ဍိုက် လ္တူ ဝတ္ထုမွဲ တုဲ ဝတ္ထုဂှ် ချဳဒရိုင်အာ ($W = F \times d$) ရ။
* '''ဒြဟတ် အသိင် (Kinetic Energy - $K$):''' ဒြဟတ် မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ချဳဒရိုင် ($K = \frac{1}{2}mv^2$)။
* '''ဒြဟတ် တန်တဴ (Potential Energy - $U$):''' ဒြဟတ် မဂိုင်သိပ်လဝ် ဟိုတ်နူ ဒၞာဲဒတန် ဟွံသေင်မ္ဂး လဒက်ပတန် (ဥပမာ ဝတ္ထု နွံလ္တူ သၠုင်သၠုင်)။
'''သၞောဝ် ပွမမင်မွဲ ဒြဟတ် (Conservation of Energy):''' ဒြဟတ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်န်မွဲဂှ် တန်ကြန်ဒၟံင် လၟိုန်ရ။ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ နူ မွဲဂကူ အာ မွဲဂကူ (ဥပမာ นူ $U$ အာ $K$) မာန် ဆဂး အိုတ်အာ ဟွံမာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Serway |first=R. A. |last2=Jewett |first2=J. W. |year=2018 |title=Physics for Scientists and Engineers |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1337553278 |edition=10th}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ မက်ကေန်နေတ် ဍာ် ကေုာံ ကျာ (Fluid Mechanics) ==
မက်ကေန်နေတ် အရည် ကေုာံ အငွေ့ (Fluid Mechanics) ဂှ် လ္ၚတ်ရံင် ပရေင်ချဳဒရိုင် ကေုာံ ဒြဟတ် ဓလီုပ္ဍိုက် ပ္ဍဲကဵု ဍာ်၊ ကၠေင် ကေုာံ ကျာ တအ်ရ။ ဍေဟ် ပါ်လဝ် ၜါကဏ္ဍ-
* '''Fluid Statics:''' လ္ၚတ် ဍာ် မတန်ကြန်ဒၟံင် (ဥပမာ ဓလီုပ္ဍိုက်ဍာ် Pressure ပ္ဍဲ သမၠုင်ဇြိုဟ်)။
* '''Fluid Dynamics:''' လ္ၚတ် ဍာ် မချဳဒရိုင်ဒၟံင် (ဥပမာ ပရေင်ဇွောဝ်ဍာ် ပ္ဍဲ ပိုက်)။
သဘဴဓဝ် အဓိက မွဲဂှ် ဒှ် '''သဘဴဓဝ် ဘာနူလဳ (Bernoulli's Principle)''' မစၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ကာလ လဟဵု ဍာ်/ကျာ သၠုင်တိုန်မ္ဂး၊ ဓလီုပ္ဍိုက် (Pressure) ဍေဟ် သဝ်စှ်ေရ။ သဘဴဓဝ်ဏအ်ရ ဒှ် ဟိုတ် မပကဵု ညံင် သၞေင်က္ၜင်ကျာ ဂွံ ယိုက်ပတိုန် က္ၜင်ကျာ (Lift) မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=White |first=F. M. |year=2015 |title=Fluid Mechanics |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-0073398273 |edition=8th}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ (Applications in Engineering) ==
မက်ကေန်နေတ် အပလီကေရှေန် (Applied Mechanics) ဂှ် ဒှ် ဇုတ်စၞိန် သွက် အေန်ဂျေန်နဳယာ မက်ကေန်နဳကယ် ကေုာံ သဳဗေလ် တအ်ရ။
* '''Statics:''' လ္ၚတ် ဝတ္ထု မတန်ကြန်ဒၟံင် သွက်ဂွံ တွက်ရံင် ဒြဟတ်ထံက် ပ္ဍဲ တိုက်၊ တိုင်ဒဒန် ကေုာံ လဒက်ပတန်နာနာ ညံင်ဟွံဂွံ ပြိုဟ်လီုလာ်။
* '''Dynamics ကေုာံ Kinematics:''' စကာ သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် စက်ယန်၊ ကွဳစက်၊ မဝ်တာ၊ ကေုာံ စက်ရဝ်ဗတ် (Robotics) ညံင်ဂွံ ချဳဒရိုင် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်။
* '''Material Mechanics (Strength of materials):''' လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု ကပေါတ် (ပသဲ၊ ဆု၊ ပလာသတစ်) တအ် ဒုင်စသိုင် ကာလ ဒးဒုင် ဓလီုပ္ဍိုက် တုဲ ဂၠာဲဆဵု အလုံအစောံ မဒုင်မာန် အိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hibbeler |first=R. C. |year=2015 |title=Engineering Mechanics: Statics &amp; Dynamics |publisher=Pearson |isbn=978-0133915426 |edition=14th}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ်တၟိ (Future and Modern Research) ==
ၜိုန်ရ မက်ကေန်နေတ် ဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် တြေံ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် တၟိတၟိ ဆက်လက် ကတဵုဒှ်ဒၟံင် လၟိုန်ရ။ အရာ မဝါတ်ဂါတ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒ လၟုဟ်ဂှ် ဒှ် ပွမပံင်စပ် မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ် ကဵု ရေလေတိဗိတဳ သာမည ညံင်ဂွံ ဒှ် မွဲ သဳအဝ်ရဳ ဓဝ် မကော်စ '''Quantum Gravity (ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် ကွမ်တမ်)''' ရ (ဥပမာ String theory)။
ပါဲနူဂှ် ပ္ဍဲကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာမ္ဂး၊ ပရေင်လ္ၚတ် လ္တူ ကပေါတ် ခေတ်တၟိ ဗီုကဵု နာနဝ် မက်ကေန်နေတ် (Nanomechanics) မလ္ၚတ် စက်ယန် ဍောတ်တ် လ္တူ ကဆံင် မဝ်လဳကျူ၊ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် Biomechanics မပံင်စပ် မက်ကေန်နေတ် ကဵု လဒက်ပတန် ခန္ဓကာယ ဇဳဝဗေဒ (ဥပမာ တဲပသဲ ဟွံသေင်မ္ဂး စက်ယန် ပ္ဍဲ ကတိုင်ဖျုန်) တအ်ဂှ် ပြာကတ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင်ဒၟံင် ဗွဲမလောန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rovelli |first=C. |year=2004 |title=Quantum Gravity |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521837330}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ရူပဗေဒ
|title = [[ရူပဗေဒ]] ကေုာံ မက်ကေန်နေတ်
|listclass = hlist
|list1 =
* '''မက်ကေန်နေတ် သဇိုင်:''' [[မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ်]]
* [[မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ်]]
* [[Relativity|သဳအဝ်ရဳ ရေလေတိဗိတဳ]]
|list2 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် အဓိက:''' [[Kinematics]]
* [[Dynamics (physics)|Dynamics]]
* [[Statics]]
* [[Fluid mechanics|မက်ကေန်နေတ် ဍာ်/ကျာ]]
|list3 =
* '''သဘဴဓဝ် အဓိက:''' [[ဒြဟတ်ကြိယာ (Force)]]
* [[ဒြပ် (Mass)]]
* [[ဒြဟတ် (Energy)]]
* [[အသိင်|အသိင် (Momentum)]]
|list4 =
* '''တၠပညာ ဂမၠိုင်:''' [[အာက်သေတ် နယူတန်]]
* [[အာင်သတာင်]]
* [[ဂါလဳလဳယဝ်]]
* [[အာခဳမဳဒဳသ်]]
}}

[[Category:မက်ကေန်နေတ်]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ မက်ကေန်နဳကယ်]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]</text>
      <sha1>stlq0ikumk817ps6mx53qm8v55m7elb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:မက်ကေန်နေတ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>11314</id>
    <revision>
      <id>55502</id>
      <timestamp>2026-06-23T14:47:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[မက်ကေန်နေတ်]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံစုတ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ မဆေင်စပ်ကဵု မက်ကေန်နေတ် (Mechanics)၊ ပရေင်ချဳဒရိုင် (Moti...&quot;</comment>
      <origin>55502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="735" sha1="2a0xfhptfs7hnda8xfja30hipp625ee" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[မက်ကေန်နေတ်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံစုတ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ မဆေင်စပ်ကဵု မက်ကေန်နေတ် (Mechanics)၊ ပရေင်ချဳဒရိုင် (Motion)၊ ဒြဟတ်ကြိယာ (Forces)၊ သၞောတ်ဝ် ဒြပ်ဝတ္ထုဂမၠိုင် ကေုာံ ကဏ္ဍ ရူပဗေဒ မဆက်စပ်တအ် သီုဖအိုတ်ရ။

[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]</text>
      <sha1>2a0xfhptfs7hnda8xfja30hipp625ee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသိင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11315</id>
    <revision>
      <id>55506</id>
      <timestamp>2026-06-23T14:56:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''အသိင်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဒြဟတ်အသိင်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Momentum|Momentum]]) ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ရူပဗေဒ]] ကေုာံ [[မက်ကေန်နေတ်]] မ္ဂး ဒှ် အလုံအစောံ ပရေင်ချဳဒရိုင် မနွံ ပ္ဍဲကဵု သတ်ဝ...&quot;</comment>
      <origin>55506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23852" sha1="b3zaz2qm96jts3xtmm9z15sedvb6z8o" xml:space="preserve">'''အသိင်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဒြဟတ်အသိင်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Momentum|Momentum]]) ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ရူပဗေဒ]] ကေုာံ [[မက်ကေန်နေတ်]] မ္ဂး ဒှ် အလုံအစောံ ပရေင်ချဳဒရိုင် မနွံ ပ္ဍဲကဵု သတ်ဝတ္ထုမွဲရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် ဓါတ်ဆတ္တာ (Vector quantity) မနွံကဵု သီု ဗၞတ်ဗ္ၜတ် (Magnitude) ကေုာံ လပါ်ဒိုဟ် (Direction) ရ။ အသိင် ဓမ္မတာ မချဳဒရိုင် တပ်တပ် (Linear momentum) ဂှ် တွက်ကေတ် နကဵု ပွမပံင်စပ် (မြှောက်) လၟိဟ် [[ဒြပ်]] (Mass) ကေုာံ [[လဟဵု]] (Velocity) သတ်ဝတ္ထုဂှ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဝတ္ထုမွဲ ယဝ်ရ ဒြပ် ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး လဟဵု ပြဟ် မ္ဂး ဍေဟ် နွံကဵု အသိင် မဇၞော်မောဝ်တုဲ၊ သွက်ဂွံ ဒေါအ်ဇူ ဍေဟ်ဂှ် ဒးစကာ [[ဒြဟတ်ကြိယာ]] (Force) မဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ သၞောဝ် ပွမမင်မွဲ အသိင် (Conservation of momentum) ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် သဇိုင် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲလောက သိပ္ပံ မစၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်န် မဟွံမဲ ကု ဒြဟတ်မ္ၚးတအ်မ္ဂး၊ အသိင် သီုဖအိုတ်ဂှ် တန်ကြန်ဒၟံင် လၟိုန်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | အသိင် (Momentum)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Newton's cradle animation book 2.gif|250px|Newton's Cradle]]&lt;br/&gt;''Newton's cradle ဂှ် ဒှ် ကိရိယာ မစၞောန်ထ္ၜး သၞောဝ် ပွမမင်မွဲ အသိင် ကေုာံ ဒြဟတ်ချဳဒရိုင်''
|-
! သင်္ကေတ ဓမ္မတာ
| $p$, $\mathbf{p}$
|-
! ကဏ္ဍ ဘာသာရပ်
| [[မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ်]]
|-
! ဗၞတ်ဗ္ၜတ် SI (SI unit)
| ကဳလဝ်ဂရာမ် မဳတာ ပ္ဍဲ မွဲ စက္က (kg⋅m/s ဟွံသေင်မ္ဂး N⋅s)
|-
! လဒက်ပတန် သဇိုင်
| $p = mv$ (ဒြပ် $\times$ လဟဵု)
|-
! ဍာ်ဒကေဝ် (Dimension)
| $M \cdot L \cdot T^{-1}$
|-
! ဂကူ ဓါတ် (Quantity)
| ဓါတ်ဆတ္တာ (Vector)
|-
! ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဒြဟတ်
| $\mathbf{F} = \frac{d\mathbf{p}}{dt}$ (သၞောဝ် ဒုတိယ နယူတန်)
|-
! မင်မွဲလဝ် (Conserved?)
| ယွံ၊ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်န် မကၟာတ်လဒဵု (Closed system)
|}

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ပ္ဍဲကဵု မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် (Classical mechanics) မ္ဂး၊ အသိင် (Momentum) မစၞောန်ထ္ၜး နကဵု သင်္ကေတ $\mathbf{p}$ ဂှ် ဒှ် သွဟ် မကလိဂွံ နူကဵု ပွမပံင်စပ် (မြှောက်) ဒြပ် ဝတ္ထု ($m$) ကေုာံ လဟဵု ဍေဟ် ($\mathbf{v}$) ရ။ လဒက်ပတန် သင်္ချာဍေဟ်ဂှ် -

$$ \mathbf{p} = m\mathbf{v} $$

ဟိုတ်နူကဵု လဟဵု ($\mathbf{v}$) ဂှ် ဒှ် ဓါတ်ဆတ္တာ (Vector) မနွံကဵု လပါ်ဒိုဟ်တုဲ၊ အသိင် ($\mathbf{p}$) လေဝ် ဒှ် ဓါတ်ဆတ္တာ ကီုရ။ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် SI (International System of Units) သွက် အသိင် ဂှ် ဒှ် ကဳလဝ်ဂရာမ် မဳတာ ပ္ဍဲ မွဲ စက္က ($kg \cdot m/s$) ရ။ 
ပတောအ်ၜတ်ရံင် - ကွဳစက် ဍောတ်တ် မွဲ မဒြေပ်ဒၟံင် နကဵု လဟဵု ၈၀ ကဳလဝ်မဳတာ ပ္ဍဲ မွဲ နာဍဳ ကေုာံ ကွဳစက် ဇၞော် (Truck) မွဲ မဒြေပ်ဒၟံင် နကဵု လဟဵု တုပ်တုပ်မ္ဂး၊ ကွဳစက် ဇၞော်ဂှ် နွံကဵု အသိင် မဇၞော်နူ ဟိုတ်နူ ဒြပ် ဍေဟ် ဇၞော်နူ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ ဒးကဵု ဒေါအ်ဇူမ္ဂး ကွဳစက် ဇၞော်ဂှ် ဒးစကာ ဒြဟတ် ဗရိတ် (Braking force) ဇၞော်နူ ဗွဲမလောန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Feynman |first=R. P. |last2=Leighton |first2=R. B. |last3=Sands |first3=M. |year=2011 |title=The Feynman Lectures on Physics, Vol. 1: Mainly Mechanics, Radiation, and Heat |publisher=Basic Books |isbn=978-0465024148}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
လညာတ် ပရူ အသိင် ဂှ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ဝင် ခေတ်တမၠာတေအ်ရ-
* '''ခေတ် လဒေါဝ် (Middle Ages):''' အစာ ဒဿနိက [[w:John Philoponus|John Philoponus]] ခၞံဗဒှ် သီအဝ်ရဳ &quot;Impetus&quot; (အသိင်ပတိုက်)၊ မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ကာလ ပိုယ် ကၠဟ် ဝတ္ထုမွဲမ္ဂး၊ ဝတ္ထုဂှ် ကလိဂွံ ဒြဟတ်ကြိယာ နူပိုယ်တုဲ ဆက်ချဳဒရိုင်ဒၟံင်ရ။ 
* '''ခေတ် ရေနေသှ် (Renaissance):''' [[w:René Descartes|ရေနေ ဒေးကာတ်]] (René Descartes) ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;လၟိဟ် ပရေင်ချဳဒရိုင်&quot; (Quantity of motion) ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဏအ်ဂှ် တန်ကြန်ဒၟံင် လၟိုန်ရ။ ညး တွက်ကေတ် ဍေဟ် နကဵု ဒြပ် တုဲ လဟဵု (mass $\times$ speed) ဆဂး ဟွံစွံအာရီု လပါ်ဒိုဟ် ဏီရ။
* '''ခေတ် နယူတန် (Newtonian Era):''' ပ္ဍဲ လိက်အုပ် ဇၞော် ''Principia Mathematica'' ဂှ် [[w:Isaac Newton|အာက်သေတ် နယူတန်]] (Isaac Newton) သ္ပဒတန် လဒက်ပတန် အသိင် နဒဒှ် ဓါတ်ဆတ္တာ တုဲ စၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် ဍေဟ် ကု ဒြဟတ်ကြိယာ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dugas |first=R. |year=1988 |title=A History of Mechanics |publisher=Dover Publications |isbn=978-0486656328}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဒြဟတ်ကြိယာ ကေုာံ ဒြဟတ်ပတိုက် (Force and Impulse) ==
သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရိုင် ဒုတိယ နယူတန် (Newton's Second Law) ဂှ် ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး ပိုယ်တီလဝ် $F = ma$ ကီုလေဝ်၊ လဒက်ပတန် ဇေတ်ဇေတ် နယူတန် မချူလဝ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု အသိင် ရ။ ညးဟီုလဝ် &quot;ဒြဟတ်ကြိယာ မဓလီုပ္ဍိုက်လဝ် လ္တူ ဝတ္ထုမွဲဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု အသိင် ဝတ္ထုဂှ် မပြံင်လှာဲအာ အလိုက် အခိင် ရ&quot;။

$$ \mathbf{F} = \frac{d\mathbf{p}}{dt} $$

ယဝ်ရ ပိုယ် ဓလီုပ္ဍိုက် ဒြဟတ် $\mathbf{F}$ လ္တူ ဝတ္ထုမွဲ လုကဴ အခိင် $\Delta t$ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ကတဵုဗဒှ် '''ဒြဟတ်ပတိုက် (Impulse - $\mathbf{J}$)''' ရ။ ဒြဟတ်ပတိုက် ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ အသိင် ($\Delta \mathbf{p}$) ရ-

$$ \mathbf{J} = \int \mathbf{F} dt = \Delta \mathbf{p} $$

ဥပမာ - ကာလ ကွဳစက် ဇဵု ရေင်သကအ်မ္ဂး၊ ဖံင်ကျာ စဵုဒၞာ (Airbags) တအ် ပံက်တိတ်ကၠုင်တုဲ၊ ဍေဟ် ပဂၠိင်ကဵု အခိင် ($\Delta t$) သွက် က္ဍိုပ်မၞိဟ် ဂွံစိုပ် ဒတန် ဒေါအ်ဇူ ရ။ အခိင် ဂၠိင်တိုန်မ္ဂး ဒြဟတ်ပတိုက် ($\mathbf{F}$) မဓလီု လ္တူ က္ဍိုပ်ဂှ် ဍိုန်စှ်ေအာတုဲ အန္တရာယ် အောန်စှ်ေရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halliday |first=D. |last2=Resnick |first2=R. |last3=Walker |first3=J. |year=2013 |title=Fundamentals of Physics |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1118230718 |edition=10th}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ သၞောဝ် ပွမမင်မွဲ အသိင် (Conservation of Momentum) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=y2Gb4NIv0Xg ပရူ အသိင် ကေုာံ ပွမမင်မွဲ အသိင် ပ္ဍဲ YouTube]

သၞောဝ် ပွမမင်မွဲ အသိင် ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် သဘာဝ မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ- &quot;ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်န် မကၟာတ်လဒဵု (Closed system) မဟွံမဲ ကု ဒြဟတ်မ္ၚး (External forces) တအ်မ္ဂး၊ အသိင် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ သၞောတ်န်ဂှ် ဟွံပြံင်လှာဲတုဲ တန်ကြန်ဒၟံင် လၟိုန်ရ&quot;။

$$ \sum \mathbf{p}_{\text{initial}} = \sum \mathbf{p}_{\text{final}} $$

သၞောဝ်ဏအ်ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု သၞောဝ် တတိယ နယူတန် (Action and Reaction) ရ။ ယဝ်ရ ဝတ္ထု A ဇဵု ဝတ္ထု B မ္ဂး၊ ဒြဟတ် A ဓလီု လ္တူ B ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကေုာံ ဂတးဒိုဟ် ကု ဒြဟတ် B ဓလီု လ္တူ A ရ ($\mathbf{F}_{AB} = -\mathbf{F}_{BA}$)。 ဟိုတ်ဂှ်ရ အသိင် မပြံင်လှာဲအာ ပ္ဍဲ A ကဵု B ဂှ် ပံင်ပကောံထောအ်မ္ဂး ဒှ် သုည (Zero) လၟိုန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kleppner |first=D. |last2=Kolenkow |first2=R. J. |year=2014 |title=An Introduction to Mechanics |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521198110 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပရေင်ဗတိုက် (Collisions) ==
ပရေင်ဗတိုက် (Collisions) ဟီုဂှ် ဒှ် ပရေင်ကတဵုဒှ် ကာလ ဝတ္ထု ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ် ဇဵုစုက်လုဲ ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ အခိင် ဂၠေအ်ဂၠေအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ် ပရေင်ဗတိုက် သီုဖအိုတ်ဂှ် &quot;အသိင်&quot; (Momentum) ဂှ် တန်ကြန် လၟိုန်ရ။ ဆဂး &quot;ဒြဟတ်ချဳဒရိုင်&quot; (Kinetic Energy - $K$) ဂှ် ပါ်လဝ် ပရေင်ဗတိုက် ၜါ ဂကူ ရ -

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် ဂကူ ပရေင်ဗတိုက် (Types of Collisions)
|-
! ဂကူ 
! လဒက်ပတန်
! အသိင် (Momentum)
! ဒြဟတ်ချဳဒရိုင် (Kinetic Energy)
! ဥပမာ
|-
| '''ပရေင်ဗတိုက် ကလေင် (Elastic)''' || [[File:Elastic collision.svg|100px|Elastic]] || မင်မွဲလဝ် (Conserved) || မင်မွဲလဝ် (Conserved) || မဗဳလဳယျာတ် ဇဵုရေင်သကအ်၊ ပရေင်ဗတိုက် အက်တမ်။
|-
| '''ပရေင်ဗတိုက် ဟွံကလေင် (Inelastic)''' || [[File:Inelastic collision.svg|100px|Inelastic]] || မင်မွဲလဝ် (Conserved) || '''ဟွံ'''မင်မွဲလဝ် (ပြံင်အာ ဒြဟတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ရမ္သာင်) || ကွဳစက် ဇဵုရေင်သကအ်။
|-
| '''ဟွံကလေင် အလုံအိုတ် (Perfectly Inelastic)''' || - || မင်မွဲလဝ် (Conserved) || အိုတ်အာ အမြင့်ဆုံး။ ဝတ္ထု ၜါ ဗာန်ခြပ်အာ ရေင်သကအ်။ || မပွန် မဒးအာ လိက်စာ တုဲ ဗာန်လုပ်အာ။
|}
&lt;ref&gt;{{cite book |last=Serway |first=R. A. |last2=Jewett |first2=J. W. |year=2018 |title=Physics for Scientists and Engineers |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1337553278 |edition=10th}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ အသိင် ဂေတ် (Angular Momentum) ==
အသိင် ဓမ္မတာ ဂှ် ဆေင်ကဵု ပရေင်ချဳဒရိုင် တပ်တပ် (Linear motion) ရ။ သွက် ဝတ္ထု မဂေတ်ဒၟံင် ဗွဲခဝိုင် (Rotational motion) မ္ဂး၊ ဍေဟ် နွံကဵု '''အသိင် ဂေတ် (Angular Momentum - $\mathbf{L}$)''' ရ။ အသိင် ဂေတ် ဂှ် တွက်ကေတ် နကဵု Cross product အကြာ ဓါတ်ဆတ္တာ ဇမ္ၚောဲ ($\mathbf{r}$) ကေုာံ အသိင် ဓမ္မတာ ($\mathbf{p}$) ရ-

$$ \mathbf{L} = \mathbf{r} \times \mathbf{p} = \mathbf{r} \times (m\mathbf{v}) $$

ဟွံသေင်မ္ဂး တွက် နကဵု ပရေင်ဆက်စပ် Moment of inertia ($I$) ကေုာံ လဟဵု ဂေတ် ($\mathbf{\omega}$) -

$$ \mathbf{L} = I \mathbf{\omega} $$

သၞောဝ် ပွမမင်မွဲ အသိင် ဂေတ် ဂှ် ကိစ္စဇၞော်လောန် ပ္ဍဲ နက္ခတ္တဗေဒ ရ။ ဥပမာ - ညးလှ်ေ Ice skater မွဲ ကာလ ညး ပကောံ တဲ ကေုာံ ဇိုင် ဇရေင် ခန္ဓကာယ မ္ဂး (ဖအောန်ဖျေဟ် $I$)၊ လဟဵု ဂေတ် ညး ($\omega$) ဂှ် ပြဟ်တိုန် ညံင် အသိင် ဂေတ် ဂွံ တန်ကြန်ဒၟံင် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Taylor |first=J. R. |year=2005 |title=Classical Mechanics |publisher=University Science Books |isbn=978-1891389221}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ အသိင် ပ္ဍဲ မက်ကေန်နေတ် ရေလေတိဗိသတိစ် (Momentum in Relativistic Mechanics) ==
ကာလ ဝတ္ထုမွဲမွဲ ချဳဒရိုင် နကဵု လဟဵု ကြပ်စိုပ် လဟဵုလျး ($c$) မ္ဂး၊ လဒက်ပတန် $p = mv$ ဓမ္မတာ ဂှ် ဟွံဍာံပြရ။ အာာင်သတာင် (Einstein) ပလေဝ်လဝ် လဒက်ပတန် အသိင် နကဵု လဝ်ရေန် ဖက်တာ (Lorentz factor - $\gamma$) သွက် သီအဝ်ရဳ ရေလေတိဗိတဳ တၟေင် (Special Relativity) ရ-

$$ \mathbf{p} = \gamma m_0 \mathbf{v} = \frac{m_0 \mathbf{v}}{\sqrt{1 - \frac{v^2}{c^2}}} $$

ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် $m_0$ ဂှ် ဒှ် ဒြပ် တန်ကြန် (Rest mass) ရ။ ယဝ်ရ လဟဵု $v$ ဂှ် ညောန်စိုပ် လဟဵုလျး $c$ မ္ဂး၊ အသိင် ဍေဟ် ဂှ် ဇၞော်တိုန် စဵုကဵု ဟွံမဲအပိုင်အခြာ (Infinity) ရ။
သွက် ဓါတ်လျး (Photons) မဟွံမဲ ကု ဒြပ် တန်ကြန် ($m_0 = 0$) တအ်မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် သီု နွံကဵု အသိင် ဏီရ။ လဒက်ပတန် ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဆက်စပ် ကု ဒြဟတ် ($E$) ရ -

$$ p = \frac{E}{c} $$
&lt;ref&gt;{{cite book |last=Einstein |first=A. |year=1920 |title=Relativity: The Special and General Theory |publisher=Henry Holt and Company |isbn=978-1514782207}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ အသိင် ပ္ဍဲ မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ် (Momentum in Quantum Mechanics) ==
ပ္ဍဲကဵု လောက ကွမ်တမ် (Quantum Mechanics) မ္ဂး၊ ဝတ္ထု ဍောတ်တ် ဗီုကဵု အေလက်ထရွန် တအ်ဂှ် နွံကဵု သတ္တိ လပှ် (Wave nature) ရ။ အစာ လူးဝစ် ဒီ ဗရဝ်ဂလဳ (Louis de Broglie) ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ဇၟာပ် ဝတ္ထု မနွံကဵု အသိင် $p$ ဂှ် နွံကဵု ဇမၠိင်လပှ် (Wavelength - $\lambda$) မတွက်ကေတ် နကဵု ကိန်းသေ ပလာန် (Planck constant - $h$) မာန်ရ-

$$ \lambda = \frac{h}{p} $$

တုဲပၠန် ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် ဟာင်သေန်ဘာတ် (Heisenberg Uncertainty Principle) မ္ဂး၊ ပိုယ် ၜတ်ကၞာတ် ဒၞာဲဒတန် (Position - $x$) ကေုာံ အသိင် ($p$) ပ္ဍဲ အခိင်မွဲစွံ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ဟွံမာန်ရ-

$$ \Delta x \Delta p \ge \frac{\hbar}{2} $$
&lt;ref&gt;{{cite book |last=Griffiths |first=D. J. |last2=Schroeter |first2=D. F. |year=2018 |title=Introduction to Quantum Mechanics |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1107189638 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ စၞောန်အသိင် ကေုာံ လဒက်ပတန် မဝ်တောတ် (Center of Mass Frame) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်တွက်ရံင် ပြသၞာ ရူပဗေဒ မဆေင်ကဵု ဝတ္ထု ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး၊ ညးတအ် ဗွဲမဂၠိုင် စကာ လဒက်ပတန် သၞောတ်န် လဒေါဝ် ဒြပ် (Center of Mass frame - CM frame) ရ。
ပ္ဍဲကဵု CM frame ဏအ်မ္ဂး၊ အသိင် အလုံမွဲ သၞောတ်န် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ် သုည (Zero) လၟိုန်ရ-

$$ \sum \mathbf{p}_i = 0 $$

နဲကဲဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ပရေင်တွက်ရံင် ပရေင်ဗတိုက် (Collisions) အကြာ ဝတ္ထု ၜါ ဂွံ လောဲသွာအာ ဗွဲမလောန်ရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲကဵု စက်ပскоတ် ဓါတ် (Particle accelerators) ဗီုကဵု LHC မ္ဂး ညးတအ် တွက်ရံင် အသိင် ဒြဟတ်တအ် နကဵု CM frame သီုဖအိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Tipler |first=P. A. |last2=Llewellyn |first2=R. A. |year=2012 |title=Modern Physics |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-1429250788 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ လောကဇေတ်ဇေတ် (Real-world Applications) ==
သဘဴဓဝ် အသိင် ဂှ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု လောကဇေတ်ဇေတ် ဗွဲမဂၠိုင်-
* '''က္ၜင်အာကာသ ကေုာံ ရဝ်ကေတ် (Rockets):''' ရဝ်ကေတ် တအ် ဒြေပ်အာမာန် ဟိုတ်နူ သၞောဝ် ပွမမင်မွဲ အသိင် ရ။ ဍေဟ် ပွန်ပတိတ် ကျာဓါတ် လပါ်လက္ကရဴ (အသိင် အာလပါ်လက္ကရဴ) တုဲ၊ သွက်ဂွံ မင်မွဲ အသိင် အလုံသၞောတ်န်ဂှ် က္ၜင်ဂှ် ဒးအာ လပါ်ဂတ ရ။
* '''ပရေင်ဝေင်ပြိုင် (Sports):''' ပ္ဍဲ ဂေါက် (Golf) ဟွံသေင်မ္ဂး ဘေ့စ်ဘော (Baseball) မ္ဂး၊ အခိင် ကလာပ်တိုက် (Club) ကဵု မဗဝ် (Ball) ဇဵုရေင်သကအ် အခိင်ဂၠိင်ဂၠိင်မ္ဂး (Transfer of momentum)၊ မဗဝ် ဒြေပ်အာ သ္ၚောဲသ္ၚောဲ မာန်ရ။
* '''စက်ပскоတ် ဓါတ် (Particle Accelerators):''' ညးတအ် ပတိုက် ပရဝ်တွန် (Protons) ၜါ နကဵု အသိင် မသၠုင်လောန်တုဲ၊ တွက်ရံင် အသိင် ဓါတ်တၟိ (New particles) မထကးတိတ်ကၠုင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သဘာဝ စက္ကဝါ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Young |first=H. D. |last2=Freedman |first2=R. A. |year=2019 |title=University Physics with Modern Physics |publisher=Pearson |isbn=978-0135159552 |edition=15th}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = မက်ကေန်နေတ်
|title = [[မက်ကေန်နေတ်]] ကေုာံ သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရိုင်
|listclass = hlist
|list1 =
* '''သဇိုင် အဓိက:''' [[အသိင် (Momentum)]]
* [[ဒြဟတ်ကြိယာ (Force)]]
* [[ဒြပ် (Mass)]]
* [[လဟဵု (Velocity)]]
* [[အသိင် ဂေတ် (Angular momentum)]]
|list2 =
* '''သၞောဝ်ဂမၠိုင်:''' [[သၞောဝ် ပွမမင်မွဲ အသိင်]]
* [[သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရိုင် နယူတန်]]
* [[Impulse|ဒြဟတ်ပတိုက် (Impulse)]]
|list3 =
* '''ပရေင်ဗတိုက်:''' [[ပရေင်ဗတိုက် ကလေင် (Elastic collision)]]
* [[ပရေင်ဗတိုက် ဟွံကလေင် (Inelastic collision)]]
* [[Center of mass|လဒေါဝ် ဒြပ် (Center of mass)]]
|list4 =
* '''မက်ကေန်နေတ် တၞဟ်:''' [[မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ်]]
* [[သီအဝ်ရဳ ရေလေတိဗိတဳ]]
* [[မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ်]]
}}

[[Category:မက်ကေန်နေတ်]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:သၞောဝ် ပွမမင်မွဲ]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]</text>
      <sha1>b3zaz2qm96jts3xtmm9z15sedvb6z8o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒြပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11316</id>
    <revision>
      <id>55507</id>
      <timestamp>2026-06-23T15:01:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဒြပ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Mass|Mass]]) ဟီုဂှ် ဒှ် လက်သန် သဇိုင် အဓိကအိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု သတ်ဝတ္ထု (Matter) တအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[ရူပဗေဒ]] (Physics) မ္ဂး ဒြပ် ဂှ် ဒှ် ၜတ်ကၞာတ် အလုံအစောံ မတဝ်စၞေဟ...&quot;</comment>
      <origin>55507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23805" sha1="fdaw61sduu3i79p8xuczgej9v2fuvzc" xml:space="preserve">'''ဒြပ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Mass|Mass]]) ဟီုဂှ် ဒှ် လက်သန် သဇိုင် အဓိကအိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု သတ်ဝတ္ထု (Matter) တအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[ရူပဗေဒ]] (Physics) မ္ဂး ဒြပ် ဂှ် ဒှ် ၜတ်ကၞာတ် အလုံအစောံ မတဝ်စၞေဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး မဒုင်သိုင် လ္တူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်ချဳဒရိုင် ကာလ မဒးဒုင် ဓလီုပ္ဍိုက် နကဵု ဒြဟတ်ကြိယာ (Force) မွဲရ။ ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ ဒြပ် အဳနားသျှာ (Inertial mass) ရ။ ပါဲနူဂှ်ပၠန် ဒြပ် ဂှ် သီုဒှ် ဟိုတ်တမ် မကတဵုဗဒှ်ကဵု ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် (Gravitational attraction) အကြာ ဝတ္ထုဂမၠိုင်ရ။ ၜိုန်ရ မၞိဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ထေင်ဗၠေတ် စကာထုဲ ဒြပ် (Mass) ကဵု လျိုင် (Weight) ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒမ္ဂး ဍေဟ်တအ် တၞဟ်ခြာဒၟံင် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။ ဒြပ် ဂှ် ဒှ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ် မတန်ကြန် လၟိုန်တုဲ၊ လျိုင် ဂှ် ပြံင်လှာဲအာမာန် အလိုက် ဒြဟတ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲဂှ်ရ။ ယူနေတ် အစာံ သွက် ဒြပ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် အလုံဂၠးကဝ် (SI) ဂှ် ဒှ် ကဳလဝ်ဂရာမ် (Kilogram - kg) ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ဒြပ် (Mass)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Kilogram replica.jpg|200px|ကဳလဝ်ဂရာမ် အစာံ]]&lt;br/&gt;''ကဝ်ပဳ ကဳလဝ်ဂရာမ် အစာံ ဂၠးကဝ် (IPK) မကေင်စကာလဝ် ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၂၀၁၉ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒြပ်''
|-
! သင်္ကေတ ဓမ္မတာ
| $m$
|-
! ယူနေတ် အစာံ (SI unit)
| ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg)
|-
! လဒက်ပတန် သဇိုင်
| [M]
|-
! ဘာသာရပ် ဆက်စပ်
| [[မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ်]]၊ [[သီအဝ်ရဳ ရေလေတိဗိတဳ]]
|-
! သၞောဝ် အဓိက
| $F = ma$ (သၞောဝ် နယူတန် ဒုတိယ)&lt;br/&gt;$E = mc^2$ (အာာင်သတာင်)
|-
! ပရေင်ၜတ်ကၞာတ်
| ချိန်ခွင် (Balance scale)
|}

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဒြပ် ဟီုဂှ် နကဵု လညာတ် သာမညမ္ဂး ဒှ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ် &quot;ဒြပ်ဝတ္ထု&quot; (Amount of matter) မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဝတ္ထုမွဲရ။ ဆဂး နကဵု လညာတ် ရူပဗေဒ မချိုတ်ပၠိုတ်မ္ဂး၊ ဒြပ် ဂှ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် နကဵု လက်သန် အဓိက ၜါ သာ် -
* '''ဒြပ် အဳနားသျှာ (Inertial Mass):''' ၜတ်ကၞာတ် ဗၞတ် ဝတ္ထုမွဲ တဝ်စၞေဟ် လ္တူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်ချဳဒရိုင် ဍေဟ် (Lacks of acceleration)။ ယဝ်ရ ဒြပ် ဇၞော်မ္ဂး သွက်ဂွံ ဓရိုဟ်ကဵု ဍေဟ် ချဳဒရိုင်ဂှ် ဒးစကာ ဒြဟတ်ကြိယာ (Force) ဂၠိုင်ရ။
* '''ဒြပ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် (Gravitational Mass):''' ၜတ်ကၞာတ် ဗၞတ် အစောံ မဓဇက်ရေင်သကအ် အကြာ ဝတ္ထု ၜါ နကဵု ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် ရ။ 

'''ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ဒြပ် ကဵု လျိုင်:'''
ဒြပ် ($m$) ဂှ် ဒှ် လက်သန် မတန်ကြန် သွက် ဝတ္ထုမွဲတုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု ဂြိုဟ်တိ ကီု၊ လ္တူ ဂိတု ကီု ဍေဟ် တုပ်ဒၟံင် ရ။ ဆဂး လျိုင် ($W$) ဟီုဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် မဓဇက်လဝ် လ္တူ ဒြပ် ဂှ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေဟ် တန်တဴဒၟံင် လ္တူ လၟေင်အသိင် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် ($g$) ရ။ လဒက်ပတန်ဍေဟ်ဂှ် -
$$W = mg$$
လျိုင် မၞိဟ်မွဲ လ္တူ ဂိတု ဂှ် သာအာ နူ လ္တူ ဂြိုဟ်တိ ဟိုတ်နူ $g$ သဝ်အာ၊ ဆဂး ဒြပ် ညးဂှ် တုပ်ဒၟံင် ဖိုဟ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Tipler |first=P. A. |last2=Mosca |first2=G. |year=2007 |title=Physics for Scientists and Engineers |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-0716789642 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
လညာတ် ပရူ ဒြပ် ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ်တမၠာတေအ်ရ-
* '''ခေတ် ဂရိတ်တြေံ:''' အာရဳသ်တဝ်တယ် (Aristotle) ထေင်လဝ် ဒဒှ်ရ ဝတ္ထု မနွံကဵု ဒြပ် ဇြိုင်တအ်ဂှ် ဒတုံစှ်ေ ပြဟ်နူ ဝတ္ထု မသာ တအ်ရ။
* '''ခေတ် ဂါလဳလဳယဝ် (၁၆ ဗွဝ်ကၠံ):''' ဂါလဳလဳယဝ် (Galileo) စမ်ၜတ် ပသောင်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ကြိယာ ကျာ (Air resistance) ဟွံမဲမ္ဂး၊ ဝတ္ထု သီုဖအိုတ် ၜိုန်ရ ဒြပ် ဟွံတုပ်ကီုလေဝ် ဒတုံစှ်ေ နကဵု လၟေင်အသိင် တုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ်ရ။
* '''ခေတ် နယူတန် (၁၇ ဗွဝ်ကၠံ):''' အာက်သေတ် နယူတန် ([[အာက်သေတ် နယူတန်|Isaac Newton]]) ပံက် အဓိပ္ပါယ် ဒြပ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ပ္ဍဲ လိက် ''Principia'' ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် &quot;ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ဒြပ်ဝတ္ထု&quot; တုဲ ခၞံဗဒှ် သၞောဝ် $F = ma$ မဒှ် သဇိုင် သွက် မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jammer |first=M. |year=2000 |title=Concepts of Mass in Contemporary Physics and Philosophy |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691010171}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ဒြပ် အဳနားသျှာ ကေုာံ ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် (Inertial and Gravitational Mass) ==
ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒမ္ဂး ဒြပ် ဂှ် ပါ်လဝ် ၜါ ဗီုပြင် အဓိက -
# '''Inertial mass ($m_i$):''' ၜတ်ကၞာတ်လဝ် နူကဵု သၞောဝ် နယူတန် ဒုတိယ။ ယဝ်ရ ပိုယ် ဓရိုဟ် ဝတ္ထုမွဲ နကဵု ဒြဟတ် $F$ တုဲ ကလိဂွံ လၟေင်အသိင် $a$ မ္ဂး၊ ဒြပ် အဳနားသျှာ ဂှ် ဒှ် $m_i = F/a$ ရ။
# '''Gravitational mass ($m_g$):''' ၜတ်ကၞာတ်လဝ် နူကဵု သၞောဝ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် နယူတန်။ ယဝ်ရ ဝတ္ထု ၜါ ဓဇက်ရေင်သကအ်မ္ဂး ဍေဟ် တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ဒြပ် ဍေဟ်တအ် ($F = G \frac{m_{g1} m_{g2}}{r^2}$) ရ။

'''Equivalence Principle (သဘဴဓဝ် မတုပ်သၟဟ်):'''
ၜိုန်ရ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် တအ်ဏအ် တၞဟ်ခြာဒၟံင်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်စမ်ၜတ် ဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီအလန် (ဗီုကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် Eötvös) စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဒြပ် အဳနားသျှာ ကဵု ဒြပ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် ဂှ် တုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် ပေင်င်ရ။ တင်ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် သီအဝ်ရဳ ရေလေတိဗိတဳ သာမည (General Relativity) အာာင်သတာင် ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Will |first=C. M. |year=2014 |title=The Confrontation between General Relativity and Experiment |journal=Living Reviews in Relativity |volume=17 |issue=1 |pages=4 |doi=10.12942/lrr-2014-4}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ကေုာံ ယူနေတ်ဂမၠိုင် (Units and Measurement) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=OoO5d5P0JQ4 ပရူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောတ်ဝ် ကဳလဝ်ဂရာမ် ပ္ဍဲ YouTube]

ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် အစာံ အလုံဂၠးကဝ် (SI System) မ္ဂး ယူနေတ် သွက် ဒြပ် ဂှ် ဒှ် '''ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg)''' ရ။
* '''ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၂၀၁၉:''' ကဳလဝ်ဂရာမ် ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု ဒြပ် ကဝ်ပဳ သတ္တု ပလေတ်တဳနာမ်-အဳရဳဒဳယျာမ် (Platinum-Iridium cylinder) မကော်စ IPK မဂိုင်သိပ်လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ပြင်သေတ် ရ။
* '''ပြံင်လှာဲ သၞာံ ၂၀၁၉ (2019 Redefinition):''' ဟိုတ်နူကဵု ဒြပ် သတ္တု IPK ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ ညိည နကဵု အခိင်တုဲ၊ တၠပညာ သိပ္ပံတအ် ပြံင်လှာဲ စၟတ်သမ္တီ ကဳလဝ်ဂရာမ် တၟိ နကဵု ကိန်းသေ ပလာန် (Planck constant - $h$) မဒှ် ကိန်းသေ သဘာဝ မတန်ကြန် လၟိုန်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ညးတအ် ၜတ်ကၞာတ် ဒြပ် နကဵု စက် ချိန်ခွင် ကေဘယ် (Kibble balance) မစကာ ဒြဟတ် လလဳသံလိုက် ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Kilogram |url=https://www.bipm.org/en/measurement-units/kg |publisher=International Bureau of Weights and Measures (BIPM) |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ သၞောဝ် ပွမမင်မွဲ ဒြပ် (Conservation of Mass) ==
ပ္ဍဲကဵု မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် ကေုာံ ဓါတုဗေဒ မ္ဂး، နွံကဵု သၞောဝ် အဓိက မွဲ မကော်စ &quot;သၞောဝ် ပွမမင်မွဲ ဒြပ်&quot; (Law of Conservation of Mass) ရ။ သၞောဝ်ဏအ်ဂှ် အစာဓါတုဗေဒ ပြင်သေတ် ဩန်တွာန် လာဗွါသဳယေ (Antoine Lavoisier) ညးမခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကၞောတ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ ရ။
ဍေဟ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် မကၟာတ်လဒဵု (Closed system) မွဲမ္ဂး ဒြပ် သီုဖအိုတ်ဂှ် တန်ကြန်ဒၟံင် လၟိုန်ရ။ ဒြပ် ဂှ် ဖန်ဗဒှ် တၟိ လေဝ် ဟွံဂွံ၊ ပလီုပလာ် ထောအ် လေဝ် ဟွံဂွံရ။ ပ္ဍဲ လၟေင်ကမၠောန် ဓါတုဗေဒ (Chemical reactions) မ္ဂး လၟိဟ် ဒြပ် ဓါတ်တမ် ကဵု လၟိဟ် ဒြပ် သွဟ်ဓါတ် ဂှ် သ္ဒးတုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် လၟိုန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Pomerantz |first=M. |year=1996 |title=Lavoisier and the Chemical Revolution |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195092043}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ဒြပ် ပ္ဍဲ သီအဝ်ရဳ ရေလေတိဗိတဳ (Mass in Special Relativity) ==
ပရေင်ကၠိုဟ်ခိုဟ် ပရူ ဒြပ် ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၅ ကာလ အာာင်သတာင် (Albert Einstein) ပတိတ် သီအဝ်ရဳ ရေလေတိဗိတဳ တၟေင် (Special Relativity) ရ။ အာာင်သတာင် စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဒြပ် ကဵု ဒြဟတ် (Energy) ဂှ် ဒှ် အရာမွဲဓဝ် မနွံ ဗီုပြင် ၜါသာ်တုဲ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲအာရေင်သကအ် မာန်ရ။ လဒက်ပတန် အဓိကဂှ် ဒှ် -
$$E = mc^2$$
ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် $E$ ဂှ် ဒြဟတ်၊ $m$ ဂှ် ဒြပ် ကေုာံ $c$ ဂှ် လဟဵုလျး (Speed of light) ရ။
ဟိုတ်နူ သၞောဝ်ဏအ်တုဲ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဓါတု နျူကလဳယျာ (Nuclear reactions) ဗီုကဵု ဗုံးအက်တမ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု တ္ၚဲ မ္ဂး၊ ဒြပ် ညိည ဂှ် ကေအ်အာတုဲ ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် ဒြဟတ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိမ္ဂး ညးတအ် စကာ &quot;Rest mass&quot; (ဒြပ် တန်ကြန်) မဒှ် ဒြပ် အခိင် ဝတ္ထုဂှ် ဟွံချဳဒရိုင် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Einstein |first=A. |year=1905 |title=Does the Inertia of a Body Depend Upon Its Energy Content? |publisher=Annalen der Physik |isbn=}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ် ကေုာံ ဒြပ် (Quantum Mechanics and Mass) ==
ပ္ဍဲကဵု ကဆံင် အက်တမ် ကေုာံ သာပ်-အက်တမ် (Subatomic particles) မ္ဂး၊ ဒြပ် တအ်ဂှ် လ္ၚတ် နကဵု သၞောတ်ဝ် မဝ်ဒယ် အစာံ (Standard Model) ပ္ဍဲကဵု ဥဒေတာ ရူပဗေဒ (Particle physics) ရ။
* '''ပရဝ်တွန် ကဵု နျူထရွန်:''' ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ကွာတ် (Quarks) ပိ မ။ ဆဂး ဒြပ် ကွာတ် ပိ မ ဂှ် ပံင်လဝ် နွံ ဆ ၜိုတ် ၁% နူကဵု ဒြပ် အလုံမွဲ ပရဝ်တွန် ရ။ ဒြပ် ၉၉% မသှ်ေဒၟံင်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ဒြဟတ် (Binding energy) မဆက်ဗဒင်လဝ် ကွာတ် တအ် နကဵု ဂလူအောန် (Gluons) ရ (အတိုင် သၞောဝ် $E=mc^2$)။
* '''အေလက်ထရွန်:''' ဂှ် ဒှ် အမှုန် မသဇိုင်အိုတ်တုဲ နွံကဵု ဒြပ် ဍောတ်လောန် (ၜိုတ် ၁/၁၈၃၆ ဒြပ် ပရဝ်တွန်) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Griffiths |first=D. |year=2008 |title=Introduction to Elementary Particles |publisher=Wiley-VCH |isbn=978-3527406012 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ မက်ကေန်နိဇမ် ဟေတ် (The Higgs Mechanism) ==
ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ ဂှ် ဒှ် &quot;မုဟိုတ် အမှုန် သဇိုင် တအ် (ဗီုကဵု ကွာတ် ကဵု အေလက်ထရွန်) ဂွံ နွံကဵု ဒြပ် ရော?&quot; ရ။ သွဟ် သွက် ပြသၞာဏအ်ဂှ် ဒှ် '''မက်ကေန်နိဇမ် ဟေတ် (Higgs Mechanism)''' ရ။
သီအဝ်ရဳ ဏအ် စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ အလုံမွဲ စက္ကဝါဏအ်ဂှ် ဓလီုပ္ဍိုက်လဝ် နကဵု ဌာန် ဒြဟတ် မွဲ မကော်စ &quot;ဌာန် ဟေတ် (Higgs Field)&quot; ရ။ ကာလ အမှုန် သဇိုင် တအ် ချဳဒရိုင် ဖြတ်ကၠောအ် ဌာန်ဏအ်မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် ဒးဒုင် တဝ်စၞေဟ် (Friction-like interaction) တုဲ ပရေင်တဝ်စၞေဟ်ဏအ်ရ ကတဵုဗဒှ်ကဵု &quot;ဒြပ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၂ ဂှ် ဌာန်စမ်ၜတ် CERN ဂၠာဲဆဵုကေတ် အမှုန် '''Higgs boson (ဟေတ် ဘဝ်သုန်)''' တုဲ သ္ပဒတန် သီအဝ်ရဳ ဏအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Aad |first=G. |display-authors=etal |year=2012 |title=Observation of a new particle in the search for the Standard Model Higgs boson with the ATLAS detector at the LHC |journal=Physics Letters B |volume=716 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1016/j.physletb.2012.08.020}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ဒြပ် ပ္ဍဲ နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ စက္ကဝါ (Mass in Astronomy and Cosmology) ==
ပ္ဍဲကဵု လ္ၚတ် စက္ကဝါမ္ဂး ဒြပ် ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် မွဲ သွက်ဂွံ ဖျေဟ် လဒက်ပတန် ကေုာံ အနာဂတ် စက္ကဝါ ရ။
* '''ဒြပ် သၞံင် ကေုာံ ဂြိုဟ်:''' ညးတအ် တွက်ရံင် ဒြပ် သၞံင်တအ် နကဵု လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု ဂြိုဟ်တအ် ဂေတ်ဒၟံင် ဍေဟ်တအ် နကဵု ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် (Kepler's Laws) ရ။ ဒြပ် တ္ၚဲ ဂှ် ဒှ် အစာံ မွဲ (Solar mass - $M_\odot$) ရ။
* '''[[w:Dark matter|ဒြပ်အမၠုက် (Dark Matter)]]:''' ကာလ တၠပညာတအ် လ္ၚတ်ရံင် လဟဵု ပွမဂေတ် ဂလက်သဳ (Galaxy rotation curves) တအ်မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် ဂေတ်ဒၟံင် ပြဟ်လောန် နူကဵု ဒြပ် ဝတ္ထု မညာတ်ဆဵုမာန် (Visible mass) တအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ခၞံဗဒှ် သီအဝ်ရဳ ဒြပ်အမၠုက် ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ပ္ဍဲ စက္ကဝါဏအ် ဒြပ် မညာတ်ဆဵုမာန် (Baryonic matter) နွံ ဆ ၅% သၟးတုဲ၊ ဒြပ်အမၠုက် နွံ ၜိုတ် ၂၇% (မသှ်ေဂှ် ဒှ် Dark energy) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rubin |first=V. C. |year=1983 |title=Dark matter in spiral galaxies |publisher=Scientific American |volume=248 |issue=6 |pages=96–106}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
ဒြပ် ဂှ် ဒှ် လက်သန် သဇိုင် မဒက်ပတန်လဝ် လောကဓါတ် ပိုယ်ဏအ်ရ။ စတမ်နူ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သာမည နယူတန်၊ ပြံင်လှာဲကၠုင် ဒဒှ်ရ ဒြပ် ကဵု ဒြဟတ် ဒှ်မွဲ ပ္ဍဲခေတ် အာာင်သတာင် ကေုာံ လၟုဟ် မစိုပ်ကၠုင် ကဆံင် ဌာန် ဟေတ် ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ အမှုန် ရ။
ၜိုန်ဂှ်လေဝ် သၟာန် ဗွဲမဂၠိုင် သှ်ေၜက်ဒၟံင် ဏီရ။ ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် သွက် အနာဂတ် ရူပဗေဒ ဂှ် ဒှ် ပွမဂၠာဲသွဟ် ဒဒှ်ရ '''ဒြပ်အမၠုက် (Dark matter)''' ဇေတ်ဇေတ် ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု အမှုန် ဗီုလဵု ရော? ကေုာံ ဗီုလဵု ဒြပ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် ဂွံ ပံင်စပ် ကဵု မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ် မာန်ရော (Quantum Gravity) ဂှ် တၠပညာ သိပ္ပံတအ် ဆက်လက် သုတေသန လ္ၚတ်ဒၟံင် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် လၟိုန်ကာလရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bertone |first=G. |last2=Hooper |first2=D. |last3=Silk |first3=J. |year=2005 |title=Particle dark matter: Evidence, candidates and constraints |journal=Physics Reports |volume=405 |issue=5–6 |pages=279–390 |doi=10.1016/j.physrep.2004.08.031}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ရူပဗေဒ
|title = [[ရူပဗေဒ]] ကေုာံ ဒြပ် (Mass)
|listclass = hlist
|list1 =
* '''သဘဴဓဝ် သဇိုင်:''' [[ဒြပ်]]
* [[လျိုင် (ရူပဗေဒ)]]
* [[ဒြဟတ်ကြိယာ]]
* [[ဒြဟတ်]]
|list2 =
* '''မက်ကေန်နေတ်:''' [[မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ်]]
* [[Inertia|အဳနားသျှာ]]
* [[Gravity|ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက်]]
|list3 =
* '''သီအဝ်ရဳ ခေတ်တၟိ:''' [[သီအဝ်ရဳ ရေလေတိဗိတဳ]]
* [[Mass–energy equivalence]]
* [[မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ်]]
|list4 =
* '''အမှုန် ကေုာံ စက္ကဝါ:''' [[Standard Model]]
* [[Higgs boson]]
* [[ဒြပ်အမၠုက်]]
* [[စက္ကဝါ]]
}}

[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:မက်ကေန်နေတ်]]
[[Category:ဒြပ်ဝတ္ထု]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]</text>
      <sha1>fdaw61sduu3i79p8xuczgej9v2fuvzc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55508</id>
      <parentid>55507</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T15:02:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23769" sha1="c7wu1zbzup046f4nhigqmifzfgal086" xml:space="preserve">'''ဒြပ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Mass|Mass]]) ဟီုဂှ် ဒှ် လက်သန် သဇိုင် အဓိကအိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု သတ်ဝတ္ထု (Matter) တအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[ရူပဗေဒ]] (Physics) မ္ဂး ဒြပ် ဂှ် ဒှ် ၜတ်ကၞာတ် အလုံအစောံ မတဝ်စၞေဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး မဒုင်သိုင် လ္တူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်ချဳဒရိုင် ကာလ မဒးဒုင် ဓလီုပ္ဍိုက် နကဵု ဒြဟတ်ကြိယာ (Force) မွဲရ။ ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ ဒြပ် အဳနာယှာ (Inertial mass) ရ။ ပါဲနူဂှ်ပၠန် ဒြပ် ဂှ် သီုဒှ် ဟိုတ်တမ် မကတဵုဗဒှ်ကဵု ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် (Gravitational attraction) အကြာ ဝတ္ထုဂမၠိုင်ရ။ ၜိုန်ရ မၞိဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ထေင်ဗၠေတ် စကာထုဲ ဒြပ် (Mass) ကဵု လျိုင် (Weight) ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒမ္ဂး ဍေဟ်တအ် တၞဟ်ခြာဒၟံင် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။ ဒြပ် ဂှ် ဒှ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ် မတန်ကြန် လၟိုန်တုဲ၊ လျိုင် ဂှ် ပြံင်လှာဲအာမာန် အလိုက် ဒြဟတ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲဂှ်ရ။ ယူနေတ် အစာံ သွက် ဒြပ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် အလုံဂၠးကဝ် (SI) ဂှ် ဒှ် ကဳလဝ်ဂရာမ် (Kilogram - kg) ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ဒြပ် (Mass)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Kilogram replica.jpg|200px|ကဳလဝ်ဂရာမ် အစာံ]]&lt;br/&gt;''ကဝ်ပဳ ကဳလဝ်ဂရာမ် အစာံ ဂၠးကဝ် (IPK) မကေင်စကာလဝ် ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၂၀၁၉ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒြပ်''
|-
! သင်္ကေတ ဓမ္မတာ
| $m$
|-
! ယူနေတ် အစာံ (SI unit)
| ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg)
|-
! လဒက်ပတန် သဇိုင်
| [M]
|-
! ဘာသာရပ် ဆက်စပ်
| [[မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ်]]၊ [[သီအဝ်ရဳ ရေလေတိဗိတဳ]]
|-
! သၞောဝ် အဓိက
| $F = ma$ (သၞောဝ် နယူတန် ဒုတိယ)&lt;br/&gt;$E = mc^2$ (အာာင်သတာင်)
|-
! ပရေင်ၜတ်ကၞာတ်
| ချိန်ခွင် (Balance scale)
|}

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဒြပ် ဟီုဂှ် နကဵု လညာတ် သာမညမ္ဂး ဒှ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ် &quot;ဒြပ်ဝတ္ထု&quot; (Amount of matter) မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဝတ္ထုမွဲရ။ ဆဂး နကဵု လညာတ် ရူပဗေဒ မချိုတ်ပၠိုတ်မ္ဂး၊ ဒြပ် ဂှ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် နကဵု လက်သန် အဓိက ၜါ သာ် -
* '''ဒြပ် အဳနာယှာ (Inertial Mass):''' ၜတ်ကၞာတ် ဗၞတ် ဝတ္ထုမွဲ တဝ်စၞေဟ် လ္တူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်ချဳဒရိုင် ဍေဟ် (Lacks of acceleration)။ ယဝ်ရ ဒြပ် ဇၞော်မ္ဂး သွက်ဂွံ ဓရိုဟ်ကဵု ဍေဟ် ချဳဒရိုင်ဂှ် ဒးစကာ ဒြဟတ်ကြိယာ (Force) ဂၠိုင်ရ။
* '''ဒြပ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် (Gravitational Mass):''' ၜတ်ကၞာတ် ဗၞတ် အစောံ မဓဇက်ရေင်သကအ် အကြာ ဝတ္ထု ၜါ နကဵု ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် ရ။ 

'''ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ဒြပ် ကဵု လျိုင်:'''
ဒြပ် ($m$) ဂှ် ဒှ် လက်သန် မတန်ကြန် သွက် ဝတ္ထုမွဲတုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု ဂြိုဟ်တိ ကီု၊ လ္တူ ဂိတု ကီု ဍေဟ် တုပ်ဒၟံင် ရ။ ဆဂး လျိုင် ($W$) ဟီုဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် မဓဇက်လဝ် လ္တူ ဒြပ် ဂှ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေဟ် တန်တဴဒၟံင် လ္တူ လၟေင်အသိင် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် ($g$) ရ။ လဒက်ပတန်ဍေဟ်ဂှ် -
$$W = mg$$
လျိုင် မၞိဟ်မွဲ လ္တူ ဂိတု ဂှ် သာအာ နူ လ္တူ ဂြိုဟ်တိ ဟိုတ်နူ $g$ သဝ်အာ၊ ဆဂး ဒြပ် ညးဂှ် တုပ်ဒၟံင် ဖိုဟ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Tipler |first=P. A. |last2=Mosca |first2=G. |year=2007 |title=Physics for Scientists and Engineers |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-0716789642 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
လညာတ် ပရူ ဒြပ် ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ်တမၠာတေအ်ရ-
* '''ခေတ် ဂရိတ်တြေံ:''' အာရဳသ်တဝ်တယ် (Aristotle) ထေင်လဝ် ဒဒှ်ရ ဝတ္ထု မနွံကဵု ဒြပ် ဇြိုင်တအ်ဂှ် ဒတုံစှ်ေ ပြဟ်နူ ဝတ္ထု မသာ တအ်ရ။
* '''ခေတ် ဂါလဳလဳယဝ် (၁၆ ဗွဝ်ကၠံ):''' ဂါလဳလဳယဝ် (Galileo) စမ်ၜတ် ပသောင်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ကြိယာ ကျာ (Air resistance) ဟွံမဲမ္ဂး၊ ဝတ္ထု သီုဖအိုတ် ၜိုန်ရ ဒြပ် ဟွံတုပ်ကီုလေဝ် ဒတုံစှ်ေ နကဵု လၟေင်အသိင် တုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ်ရ။
* '''ခေတ် နယူတန် (၁၇ ဗွဝ်ကၠံ):''' အာက်သေတ် နယူတန် ([[အာက်သေတ် နယူတန်|Isaac Newton]]) ပံက် အဓိပ္ပါယ် ဒြပ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ပ္ဍဲ လိက် ''Principia'' ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် &quot;ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ဒြပ်ဝတ္ထု&quot; တုဲ ခၞံဗဒှ် သၞောဝ် $F = ma$ မဒှ် သဇိုင် သွက် မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jammer |first=M. |year=2000 |title=Concepts of Mass in Contemporary Physics and Philosophy |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691010171}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ဒြပ် အဳနာယှာ ကေုာံ ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် (Inertial and Gravitational Mass) ==
ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒမ္ဂး ဒြပ် ဂှ် ပါ်လဝ် ၜါ ဗီုပြင် အဓိက -
# '''Inertial mass ($m_i$):''' ၜတ်ကၞာတ်လဝ် နူကဵု သၞောဝ် နယူတန် ဒုတိယ။ ယဝ်ရ ပိုယ် ဓရိုဟ် ဝတ္ထုမွဲ နကဵု ဒြဟတ် $F$ တုဲ ကလိဂွံ လၟေင်အသိင် $a$ မ္ဂး၊ ဒြပ် အဳနာယှာ ဂှ် ဒှ် $m_i = F/a$ ရ။
# '''Gravitational mass ($m_g$):''' ၜတ်ကၞာတ်လဝ် နူကဵု သၞောဝ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် နယူတန်။ ယဝ်ရ ဝတ္ထု ၜါ ဓဇက်ရေင်သကအ်မ္ဂး ဍေဟ် တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ဒြပ် ဍေဟ်တအ် ($F = G \frac{m_{g1} m_{g2}}{r^2}$) ရ။

'''Equivalence Principle (သဘဴဓဝ် မတုပ်သၟဟ်):'''
ၜိုန်ရ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် တအ်ဏအ် တၞဟ်ခြာဒၟံင်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်စမ်ၜတ် ဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီအလန် (ဗီုကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် Eötvös) စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဒြပ် အဳနာယှာ ကဵု ဒြပ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် ဂှ် တုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် ပေင်င်ရ။ တင်ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် သီအဝ်ရဳ ရေလေတိဗိတဳ သာမည (General Relativity) အာာင်သတာင် ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Will |first=C. M. |year=2014 |title=The Confrontation between General Relativity and Experiment |journal=Living Reviews in Relativity |volume=17 |issue=1 |pages=4 |doi=10.12942/lrr-2014-4}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ကေုာံ ယူနေတ်ဂမၠိုင် (Units and Measurement) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=OoO5d5P0JQ4 ပရူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောတ်ဝ် ကဳလဝ်ဂရာမ် ပ္ဍဲ YouTube]

ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် အစာံ အလုံဂၠးကဝ် (SI System) မ္ဂး ယူနေတ် သွက် ဒြပ် ဂှ် ဒှ် '''ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg)''' ရ။
* '''ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၂၀၁၉:''' ကဳလဝ်ဂရာမ် ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု ဒြပ် ကဝ်ပဳ သတ္တု ပလေတ်တဳနာမ်-အဳရဳဒဳယျာမ် (Platinum-Iridium cylinder) မကော်စ IPK မဂိုင်သိပ်လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ပြင်သေတ် ရ။
* '''ပြံင်လှာဲ သၞာံ ၂၀၁၉ (2019 Redefinition):''' ဟိုတ်နူကဵု ဒြပ် သတ္တု IPK ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ ညိည နကဵု အခိင်တုဲ၊ တၠပညာ သိပ္ပံတအ် ပြံင်လှာဲ စၟတ်သမ္တီ ကဳလဝ်ဂရာမ် တၟိ နကဵု ကိန်းသေ ပလာန် (Planck constant - $h$) မဒှ် ကိန်းသေ သဘာဝ မတန်ကြန် လၟိုန်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ညးတအ် ၜတ်ကၞာတ် ဒြပ် နကဵု စက် ချိန်ခွင် ကေဘယ် (Kibble balance) မစကာ ဒြဟတ် လလဳသံလိုက် ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Kilogram |url=https://www.bipm.org/en/measurement-units/kg |publisher=International Bureau of Weights and Measures (BIPM) |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ သၞောဝ် ပွမမင်မွဲ ဒြပ် (Conservation of Mass) ==
ပ္ဍဲကဵု မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် ကေုာံ ဓါတုဗေဒ မ္ဂး، နွံကဵု သၞောဝ် အဓိက မွဲ မကော်စ &quot;သၞောဝ် ပွမမင်မွဲ ဒြပ်&quot; (Law of Conservation of Mass) ရ။ သၞောဝ်ဏအ်ဂှ် အစာဓါတုဗေဒ ပြင်သေတ် ဩန်တွာန် လာဗွါသဳယေ (Antoine Lavoisier) ညးမခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကၞောတ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ ရ။
ဍေဟ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် မကၟာတ်လဒဵု (Closed system) မွဲမ္ဂး ဒြပ် သီုဖအိုတ်ဂှ် တန်ကြန်ဒၟံင် လၟိုန်ရ။ ဒြပ် ဂှ် ဖန်ဗဒှ် တၟိ လေဝ် ဟွံဂွံ၊ ပလီုပလာ် ထောအ် လေဝ် ဟွံဂွံရ။ ပ္ဍဲ လၟေင်ကမၠောန် ဓါတုဗေဒ (Chemical reactions) မ္ဂး လၟိဟ် ဒြပ် ဓါတ်တမ် ကဵု လၟိဟ် ဒြပ် သွဟ်ဓါတ် ဂှ် သ္ဒးတုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် လၟိုန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Pomerantz |first=M. |year=1996 |title=Lavoisier and the Chemical Revolution |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195092043}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ဒြပ် ပ္ဍဲ သီအဝ်ရဳ ရေလေတိဗိတဳ (Mass in Special Relativity) ==
ပရေင်ကၠိုဟ်ခိုဟ် ပရူ ဒြပ် ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၅ ကာလ အာာင်သတာင် (Albert Einstein) ပတိတ် သီအဝ်ရဳ ရေလေတိဗိတဳ တၟေင် (Special Relativity) ရ။ အာာင်သတာင် စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဒြပ် ကဵု ဒြဟတ် (Energy) ဂှ် ဒှ် အရာမွဲဓဝ် မနွံ ဗီုပြင် ၜါသာ်တုဲ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲအာရေင်သကအ် မာန်ရ။ လဒက်ပတန် အဓိကဂှ် ဒှ် -
$$E = mc^2$$
ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် $E$ ဂှ် ဒြဟတ်၊ $m$ ဂှ် ဒြပ် ကေုာံ $c$ ဂှ် လဟဵုလျး (Speed of light) ရ။
ဟိုတ်နူ သၞောဝ်ဏအ်တုဲ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဓါတု နျူကလဳယျာ (Nuclear reactions) ဗီုကဵု ဗုံးအက်တမ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု တ္ၚဲ မ္ဂး၊ ဒြပ် ညိည ဂှ် ကေအ်အာတုဲ ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် ဒြဟတ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိမ္ဂး ညးတအ် စကာ &quot;Rest mass&quot; (ဒြပ် တန်ကြန်) မဒှ် ဒြပ် အခိင် ဝတ္ထုဂှ် ဟွံချဳဒရိုင် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Einstein |first=A. |year=1905 |title=Does the Inertia of a Body Depend Upon Its Energy Content? |publisher=Annalen der Physik |isbn=}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ် ကေုာံ ဒြပ် (Quantum Mechanics and Mass) ==
ပ္ဍဲကဵု ကဆံင် အက်တမ် ကေုာံ သာပ်-အက်တမ် (Subatomic particles) မ္ဂး၊ ဒြပ် တအ်ဂှ် လ္ၚတ် နကဵု သၞောတ်ဝ် မဝ်ဒယ် အစာံ (Standard Model) ပ္ဍဲကဵု ဥဒေတာ ရူပဗေဒ (Particle physics) ရ။
* '''ပရဝ်တွန် ကဵု နျူထရွန်:''' ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ကွာတ် (Quarks) ပိ မ။ ဆဂး ဒြပ် ကွာတ် ပိ မ ဂှ် ပံင်လဝ် နွံ ဆ ၜိုတ် ၁% နူကဵု ဒြပ် အလုံမွဲ ပရဝ်တွန် ရ။ ဒြပ် ၉၉% မသှ်ေဒၟံင်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ဒြဟတ် (Binding energy) မဆက်ဗဒင်လဝ် ကွာတ် တအ် နကဵု ဂလူအောန် (Gluons) ရ (အတိုင် သၞောဝ် $E=mc^2$)။
* '''အေလက်ထရွန်:''' ဂှ် ဒှ် အမှုန် မသဇိုင်အိုတ်တုဲ နွံကဵု ဒြပ် ဍောတ်လောန် (ၜိုတ် ၁/၁၈၃၆ ဒြပ် ပရဝ်တွန်) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Griffiths |first=D. |year=2008 |title=Introduction to Elementary Particles |publisher=Wiley-VCH |isbn=978-3527406012 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ မက်ကေန်နိဇမ် ဟေတ် (The Higgs Mechanism) ==
ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ ဂှ် ဒှ် &quot;မုဟိုတ် အမှုန် သဇိုင် တအ် (ဗီုကဵု ကွာတ် ကဵု အေလက်ထရွန်) ဂွံ နွံကဵု ဒြပ် ရော?&quot; ရ။ သွဟ် သွက် ပြသၞာဏအ်ဂှ် ဒှ် '''မက်ကေန်နိဇမ် ဟေတ် (Higgs Mechanism)''' ရ။
သီအဝ်ရဳ ဏအ် စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ အလုံမွဲ စက္ကဝါဏအ်ဂှ် ဓလီုပ္ဍိုက်လဝ် နကဵု ဌာန် ဒြဟတ် မွဲ မကော်စ &quot;ဌာန် ဟေတ် (Higgs Field)&quot; ရ။ ကာလ အမှုန် သဇိုင် တအ် ချဳဒရိုင် ဖြတ်ကၠောအ် ဌာန်ဏအ်မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် ဒးဒုင် တဝ်စၞေဟ် (Friction-like interaction) တုဲ ပရေင်တဝ်စၞေဟ်ဏအ်ရ ကတဵုဗဒှ်ကဵု &quot;ဒြပ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၂ ဂှ် ဌာန်စမ်ၜတ် CERN ဂၠာဲဆဵုကေတ် အမှုန် '''Higgs boson (ဟေတ် ဘဝ်သုန်)''' တုဲ သ္ပဒတန် သီအဝ်ရဳ ဏအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Aad |first=G. |display-authors=etal |year=2012 |title=Observation of a new particle in the search for the Standard Model Higgs boson with the ATLAS detector at the LHC |journal=Physics Letters B |volume=716 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1016/j.physletb.2012.08.020}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ဒြပ် ပ္ဍဲ နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ စက္ကဝါ (Mass in Astronomy and Cosmology) ==
ပ္ဍဲကဵု လ္ၚတ် စက္ကဝါမ္ဂး ဒြပ် ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် မွဲ သွက်ဂွံ ဖျေဟ် လဒက်ပတန် ကေုာံ အနာဂတ် စက္ကဝါ ရ။
* '''ဒြပ် သၞံင် ကေုာံ ဂြိုဟ်:''' ညးတအ် တွက်ရံင် ဒြပ် သၞံင်တအ် နကဵု လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု ဂြိုဟ်တအ် ဂေတ်ဒၟံင် ဍေဟ်တအ် နကဵု ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် (Kepler's Laws) ရ။ ဒြပ် တ္ၚဲ ဂှ် ဒှ် အစာံ မွဲ (Solar mass - $M_\odot$) ရ။
* '''[[w:Dark matter|ဒြပ်အမၠုက် (Dark Matter)]]:''' ကာလ တၠပညာတအ် လ္ၚတ်ရံင် လဟဵု ပွမဂေတ် ဂလက်သဳ (Galaxy rotation curves) တအ်မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် ဂေတ်ဒၟံင် ပြဟ်လောန် နူကဵု ဒြပ် ဝတ္ထု မညာတ်ဆဵုမာန် (Visible mass) တအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ခၞံဗဒှ် သီအဝ်ရဳ ဒြပ်အမၠုက် ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ပ္ဍဲ စက္ကဝါဏအ် ဒြပ် မညာတ်ဆဵုမာန် (Baryonic matter) နွံ ဆ ၅% သၟးတုဲ၊ ဒြပ်အမၠုက် နွံ ၜိုတ် ၂၇% (မသှ်ေဂှ် ဒှ် Dark energy) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rubin |first=V. C. |year=1983 |title=Dark matter in spiral galaxies |publisher=Scientific American |volume=248 |issue=6 |pages=96–106}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
ဒြပ် ဂှ် ဒှ် လက်သန် သဇိုင် မဒက်ပတန်လဝ် လောကဓါတ် ပိုယ်ဏအ်ရ။ စတမ်နူ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သာမည နယူတန်၊ ပြံင်လှာဲကၠုင် ဒဒှ်ရ ဒြပ် ကဵု ဒြဟတ် ဒှ်မွဲ ပ္ဍဲခေတ် အာာင်သတာင် ကေုာံ လၟုဟ် မစိုပ်ကၠုင် ကဆံင် ဌာန် ဟေတ် ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ အမှုန် ရ။
ၜိုန်ဂှ်လေဝ် သၟာန် ဗွဲမဂၠိုင် သှ်ေၜက်ဒၟံင် ဏီရ။ ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် သွက် အနာဂတ် ရူပဗေဒ ဂှ် ဒှ် ပွမဂၠာဲသွဟ် ဒဒှ်ရ '''ဒြပ်အမၠုက် (Dark matter)''' ဇေတ်ဇေတ် ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု အမှုန် ဗီုလဵု ရော? ကေုာံ ဗီုလဵု ဒြပ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် ဂွံ ပံင်စပ် ကဵု မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ် မာန်ရော (Quantum Gravity) ဂှ် တၠပညာ သိပ္ပံတအ် ဆက်လက် သုတေသန လ္ၚတ်ဒၟံင် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် လၟိုန်ကာလရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bertone |first=G. |last2=Hooper |first2=D. |last3=Silk |first3=J. |year=2005 |title=Particle dark matter: Evidence, candidates and constraints |journal=Physics Reports |volume=405 |issue=5–6 |pages=279–390 |doi=10.1016/j.physrep.2004.08.031}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ရူပဗေဒ
|title = [[ရူပဗေဒ]] ကေုာံ ဒြပ် (Mass)
|listclass = hlist
|list1 =
* '''သဘဴဓဝ် သဇိုင်:''' [[ဒြပ်]]
* [[လျိုင် (ရူပဗေဒ)]]
* [[ဒြဟတ်ကြိယာ]]
* [[ဒြဟတ်]]
|list2 =
* '''မက်ကေန်နေတ်:''' [[မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ်]]
* [[Inertia|အဳနာယှာ]]
* [[Gravity|ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက်]]
|list3 =
* '''သီအဝ်ရဳ ခေတ်တၟိ:''' [[သီအဝ်ရဳ ရေလေတိဗိတဳ]]
* [[Mass–energy equivalence]]
* [[မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ်]]
|list4 =
* '''အမှုန် ကေုာံ စက္ကဝါ:''' [[Standard Model]]
* [[Higgs boson]]
* [[ဒြပ်အမၠုက်]]
* [[စက္ကဝါ]]
}}

[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:မက်ကေန်နေတ်]]
[[Category:ဒြပ်ဝတ္ထု]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]</text>
      <sha1>c7wu1zbzup046f4nhigqmifzfgal086</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အဳနာယှာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11317</id>
    <revision>
      <id>55511</id>
      <timestamp>2026-06-23T15:06:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''အဳနာယှာ''' (အင်္ဂလိက်: [[:en:Inertia|Inertia]]) ဟီုဂှ် ဒှ် သတ္တိ သဘာဝ ပ္ဍဲကဵု ဒြပ်ဝတ္ထု (Matter) သီုဖအိုတ် မဒုင်တဝ်စၞေဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး မဟွံမိက်ပြံင်လှာဲ ပရေင်ချဳဒရိုင် ဇကုရ။ ယဝ...&quot;</comment>
      <origin>55511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23675" sha1="hyuhcmikvaanh3vzoexgzwu8qbtr7fy" xml:space="preserve">'''အဳနာယှာ''' (အင်္ဂလိက်: [[:en:Inertia|Inertia]]) ဟီုဂှ် ဒှ် သတ္တိ သဘာဝ ပ္ဍဲကဵု ဒြပ်ဝတ္ထု (Matter) သီုဖအိုတ် မဒုင်တဝ်စၞေဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး မဟွံမိက်ပြံင်လှာဲ ပရေင်ချဳဒရိုင် ဇကုရ။ ယဝ်ရ ဝတ္ထုမွဲ မတန်ကြန်ဒၟံင်မ္ဂး ဍေဟ် မိက်ဂွံ ဆက်တန်ကြန်ဒၟံင်တုဲ၊ ယဝ်ရ ဝတ္ထုမွဲ မချဳဒရိုင်ဒၟံင် နကဵု လဟဵု မတန်ကြန် (Constant velocity) မ္ဂး ဍေဟ် မိက်ဂွံ ဆက်ချဳဒရိုင်ဒၟံင် အတိုင်ဂှ်ရ။ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲအာမာန် ဆ ကာလ မနွံကဵု ဒြဟတ်ကြိယာ ဗွဲမ္ၚး (External net force) ကၠုင် ဓလီုပ္ဍိုက် လ္တူဍေဟ် ဟေင်ရ။ သဘဴဓဝ် အဳနာယှာ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဇုတ်စၞိန် အဓိက သွက် '''သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရိုင် ပထမ''' (Newton's First Law of Motion) မခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵု အစာသိပ္ပံ [[:en:Isaac Newton|အာက်သေတ် နယူတန်]] (Isaac Newton) ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ တေအ်ရ။ အဳနာယှာ ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ဗွဲမတပ်တး ကု ဒြပ် (Mass) ဝတ္ထုဂှ်တုဲ၊ ဝတ္ထု ဒြပ် ဇၞော်မ္ဂး အဳနာယှာ ဍေဟ် သၠုင်ရ။
{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; |အဳနာယှာ (Inertia)
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |[[ဝှာင်:Newton's_cradle_animation_book_2.gif|250x250px|Newton's Cradle]]
''ပရေင်ချဳဒရိုင် ကေုာံ ပွမတန်ကြန် မဒှ် သတ္တိ အဳနာယှာ ကေုာံ အသိင် ပ္ဍဲ ဝတ္ထုဂမၠိုင်''
|-
!ကဏ္ဍ ဘာသာရပ်
|[[မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ်]] (Classical mechanics)
|-
!ပွံက် အဓိက
|ပွမဒုင်တဝ်စၞေဟ် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ လဟဵု ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ချဳဒရိုင်
|-
!ညးမစၟတ်သမ္တီ ကိုပ်ကၠာ
|[[:en:Galileo Galilei|ဂါလဳလဳယဝ်]] (Galileo Galilei) (စတမ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၇)
|-
!သၞောဝ် ဆက်စပ်
|သၞောဝ် ပထမ နယူတန်
|-
!ဗၞတ်ၜတ် သဇိုင်
|ဒြပ် (Mass) မၜတ် နကဵု ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg)
|-
!ဂကူ အဳနာယှာ
|အဳနာယှာ တန်ကြန်, အဳနာယှာ ချဳဒရိုင်, အဳနာယှာ ဂၠံင်တရဴ
|-
!ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ လောက
|ခါတ်ဇုက်ဂီုကၠီု (Seatbelts), လဒက်ပတန် က္ၜင်အာကာသ
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
အဳနာယှာ ဂှ် ဒှ် မအရေဝ် မစတမ်ကၠုင် နူကဵု အရေဝ် လာတ္တေန် ''&quot;iners&quot;'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မလဇုဲလဇ ဟွံချဳဒရိုင်&quot; (Idle or lazy) ရ။ ပ္ဍဲကဵု လောက [[ရူပဗေဒ]] မ္ဂး၊ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် သတ္တိ အဓိက မွဲ မပသောင်ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ မုဟိုတ် သတ်ဝတ္ထုတအ် ဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုင် သဘာဝ ဍေဟ်တအ်ရော ဂှ်ရ။ ဥပမာ - ကာလ ကွဳစက်မွဲ မဒြေပ်ဒၟံင် ပြဟ်ပြဟ်တုဲ ရပ်ဗရိတ် (Brake) မွဲတဲဓဝ်မ္ဂး၊ မၞိဟ် မဍိုက်ပါကၠုင်တအ်ဂှ် လပါ်ဂတ က္ဍိုပ် စှ်ေအာရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ခန္ဓကာယ မၞိဟ်ဂှ် နွံကဵု သတ္တိ အဳနာယှာ မမိက်ဂွံ ဆက်ချဳဒရိုင်အာ လပါ်ဂတ အတိုင် လဟဵု ကွဳစက် ကိုပ်ကၠာတေအ်ရ။ သဘဴဓဝ်ဏအ်ရ ဒှ် သဇိုင် သွက် လဒက်ပတန် စက်ယန် ဂီုကၠီု သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကဵု လောကပိုယ် လၟုဟ်&lt;ref&gt;{{cite book|last=Feynman|first=R. P.|last2=Leighton|first2=R. B.|last3=Sands|first3=M.|year=1963|title=The Feynman Lectures on Physics, Vol. 1|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0201021165|pages=9-1}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
လညာတ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ချဳဒရိုင် ဂှ် ပြံင်လှာဲကၠုင်လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် သိပ္ပံရ။

* '''လညာတ် အာရဳသ်တဝ်တယ် (Aristotle):''' ပ္ဍဲ ခေတ် ဂရိတ်တြေံ၊ အာရဳသ်တဝ်တယ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဝတ္ထုမွဲ ညံင်ဂွံ ဆက်ချဳဒရိုင်ဒၟံင်ဂှ် သ္ဒးနွံ ဒြဟတ် (Force) ဓဇက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဓရိုဟ်ဒၟံင် ဍေဟ် လၟိုန်ရ။ ယဝ်ရ ဒြဟတ် ဟွံမဲမ္ဂး ဝတ္ထုဂှ် ဒေါအ်အာရောင် ညး ထေင်ကေတ်လဝ်ရ။ (လညာတ်ဏအ်ဂှ် ဗၠေတ်ယောင်ယာဒၟံင်ရ၊ ဟိုတ်နူ ညး ဟွံလ္ၚတ်လဝ် ကြိယာ ပွတ်တိုက် Friction)။
* '''ဂါလဳလဳယဝ် ကေုာံ အဳနာယှာ (Galileo):''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၇၊ ဂါလဳလဳယဝ် လ္ၚတ်စမ်ၜတ် နကဵု ယာန်မစှ်ေ (Inclined planes) တုဲ ဂၠာဲဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ပရေင်ပွတ်တိုက် ဟွံမဲမ္ဂး၊ မကလောအ် မဂစာဲစှ်ေကၠုင် နူ ယာန်မွဲဂှ် ဍေဟ် ဆက်အာဒၟံင် ဟွံဒေါအ်ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် တင်ဂၠာဲဆဵု သတ္တိ &quot;အဳနာယှာ&quot; ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။
* '''နယူတန် (Isaac Newton):''' နယူတန် ကေတ် လညာတ် ဂါလဳလဳယဝ် တုဲ၊ ခၞံဗဒှ် ဖျေဟ်သၞောတ်ဝ် နဒဒှ် &quot;သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရိုင် ပထမ&quot; ပ္ဍဲကဵု လိက်အုပ် ညး မနွံယၟု ''Principia Mathematica'' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇ ရ&lt;ref&gt;{{cite book|last=Newton|first=I.|year=1999|title=The Principia: Mathematical Principles of Natural Philosophy|publisher=University of California Press|isbn=978-0520088177|translator=I. Bernard Cohen}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ သၞောဝ် ပထမ နယူတန် (Newton's First Law of Motion) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=5piR71Q-nF0 ပရူ သၞောဝ် ပထမ နယူတန် ကေုာံ အဳနာယှာ (YouTube)]

သၞောဝ် ပထမ နယူတန် မလေပ်ကော်စ &quot;သၞောဝ် အဳနာယှာ&quot; (Law of Inertia) ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ- &gt; &quot;ဇၟာပ် ဝတ္ထု သီုဖအိုတ်ဂှ် ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ်ဗွဲမ္ၚး (Net external force) ကၠုင် ဓလီုပ္ဍိုက် လ္တူဍေဟ်မ္ဂး၊ ဝတ္ထု မတန်ကြန်ဒၟံင်ဂှ် ဆက်တန်ကြန်ဒၟံင်တုဲ၊ ဝတ္ထု မချဳဒရိုင်ဒၟံင် နကဵု လဟဵု တန်ကြန် ဂှ် ဆက်ချဳဒရိုင်ဒၟံင် အတိုင် ဂၠံင်တရဴ တပ်တပ် ဂှ်ရ။&quot;

သၞောဝ်ဏအ် စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် (Force) ဟီုဂှ် ဟွံသေင် အရာ မမင်မွဲ ပရေင်ချဳဒရိုင် (Motion)၊ ဆဂး ဍေဟ် ဒှ် အရာ မကတဵုဗဒှ် &quot;ပရေင်ပြံင်လှာဲ&quot; (Acceleration) ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ချဳဒရိုင် ရ။ ယဝ် $\Sigma F = 0$ မ္ဂး $\Delta v = 0$ ရ&lt;ref&gt;{{cite book|last=Halliday|first=D.|last2=Resnick|first2=R.|last3=Walker|first3=J.|year=2013|title=Fundamentals of Physics|publisher=Wiley|isbn=978-1118230718|edition=10th}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ဒြပ် ကေုာံ အဳနာယှာ (Mass as a Measure of Inertia) ==
ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒ၊ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် သွက်ဂွံ ၜတ် သတ္တိ အဳနာယှာ ဝတ္ထုမွဲဂှ် ဒှ် '''ဒြပ် (Mass)''' ရ။

* ဒြပ် ဇၞော်မ္ဂး အဳနာယှာ သၠုင်ရ။ ဝတ္ထုဂှ် ပြံင်လှာဲ ပရေင်ချဳဒရိုင် ဍေဟ် ဝါတ်လောန်ရ။ (ဥပမာ - ပွမဓရိုဟ် ကွဳစက် ဇၞော်မွဲ ညံင်ဂွံ ချဳဂှ် ဝါတ်နူ ဓရိုဟ် ကွဳလိုတ် မွဲ)။
* ဒြပ် အောန်မ္ဂး အဳနာယှာ အောန်ရ။

ဒြပ် မစၞောန်ထ္ၜး ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ '''Inertial mass''' ($m$) ရ။ အတိုင် သၞောဝ် ဒုတိယ နယူတန် ($F = ma$) မ္ဂး၊ အဳနာယှာ ဒြပ် ($m = F/a$) ဂှ် ဒှ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ပွမဒုင်တဝ်စၞေဟ် ကု လၟေင်အသိင် (Acceleration) ရ&lt;ref&gt;{{cite book|last=Tipler|first=P. A.|last2=Mosca|first2=G.|year=2007|title=Physics for Scientists and Engineers|publisher=W. H. Freeman|isbn=978-1429201247|edition=6th}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ဂကူ အဳနာယှာ ဂမၠိုင် (Types of Inertia) ==
အဳနာယှာ ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု လဒက်ပတန် ပရေင်ချဳဒရိုင် ပိ သာ် အဓိက -
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ပတောအ်ၜတ် ဂကူ အဳနာယှာ ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ လောက
!ဂကူ အဳနာယှာ
!ပွံက် အဓိက
!အစာံ (Examples) ပ္ဍဲ လောက
|-
|'''အဳနာယှာ တန်ကြန် (Inertia of Rest)'''
|ပွမဒုင်တဝ်စၞေဟ် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ နူကဵု ဘဝ မတန်ကြန်ဒၟံင် သွက်ဂွံ စချဳဒရိုင်။
|ကာလ ကွဳစက် စတိတ် ကတိုင်မွဲတဲဓဝ် မ္ဂး ညးဍိုက်ကွဳစက်တအ် လပါ်လက္ကရဴ လောတ်အာ။ (ဟိုတ်နူ ခန္ဓကာယ မိက်ဂွံ တန်ကြန်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲတြေံ)။
|-
|'''အဳနာယှာ ချဳဒရိုင် (Inertia of Motion)'''
|ပွမဒုင်တဝ်စၞေဟ် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ နူကဵု ဘဝ မချဳဒရိုင်ဒၟံင် သွက်ဂွံ ဒေါအ် ဟွံသေင်မ္ဂး သဝ်စှ်ေ။
|အခိင် တက်ဇိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြေပ်မံင် ပြဟ်ပြဟ်တုဲ ဂိတုက် ဇိုင်မ္ဂး က္ဍိုပ် လပါ်ဂတ သၠောတ်စှ်ေအာ။
|-
|'''အဳနာယှာ ဂၠံင်တရဴ (Inertia of Direction)'''
|ပွမဒုင်တဝ်စၞေဟ် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂၠံင်တရဴ ချဳဒရိုင် ဇကု။
|ကာလ ကွဳစက် တ္ၚံက် ကွိုင် (Curve) ပြဟ်ပြဟ်မ္ဂး မၞိဟ်တအ် ဂတးအာ လပါ်မ္ၚး။ (ဟိုတ်နူ ခန္ဓကာယ မိက်ဂွံ အာ ဂၠံင်တပ်တပ်)။
|}

== ၆။ မဝ်မေန် အဳနာယှာ (Moment of Inertia) ==
ပါဲနူကဵု ပရေင်ချဳဒရိုင် တပ်တပ် (Linear motion) တုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ချဳဒရိုင် ဂေတ် (Rotational motion) လေဝ် နွံကဵု သတ္တိ အဳနာယှာ ကီုရ။ ဍေဟ်ဂှ် ညးကော်စ '''မဝ်မေန် အဳနာယှာ (Moment of Inertia - $I$)''' ရ။ ဍေဟ် ဟွံတန်တဴ လ္တူ ဒြပ် ဝတ္ထု မွဲဓဝ်၊ ဍေဟ် တန်တဴ လ္တူ &quot;ဗီုလဵု ဒြပ် တအ်ဂှ် ပါ်ပရအ်လဝ် (Distribution of mass)&quot; ဇမ္ၚောဲ နူကဵု ဝင်ရဝ်ဂေတ် (Axis of rotation) ရ။

* ဖော်မြူလာ သဇိုင်: $I = mr^2$ (သွက် ဒြပ် $m$ မနွံ ဇမ္ၚောဲ $r$ နူ ဝင်ရဝ်)။
* ယဝ်ရ ဒြပ် နွံ ဇမ္ၚောဲ နူ ဝင်ရဝ် ဂၠိုင်မ္ဂး၊ $I$ ဇၞော်တုဲ ဂေတ် ဝါတ်ရ။ (ဥပမာ - ညးလှ်ေ Ice skater ကာလ ညးတအ် ပၠးတဲမ္ဂး ဂေတ် သဝ်စှ်ေ၊ ကာလ ကုပ်တဲမ္ဂး ဂေတ် ပြဟ်တိုန် ဟိုတ်နူ $I$ သဝ်စှ်ေ) &lt;ref&gt;{{cite book|last=Young|first=H. D.|last2=Freedman|first2=R. A.|year=2015|title=University Physics with Modern Physics|publisher=Pearson|isbn=978-0321973610|edition=14th}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ အဳနာယှာ ပ္ဍဲ လောကဓမ္မတာ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ (Applications in Real World) ==
သဘဴဓဝ် အဳနာယှာ ဂှ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု နဲကဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင် လၟေင်တ္ၚဲ ဗွဲမဂၠိုင်ရ-

* '''ခါတ်ဇုက် ဂီုကၠီု (Seatbelts):''' ပ္ဍဲကဵု ကွဳစက်မ္ဂး၊ ခါတ်ဇုက် ဂှ် ဖန်လဝ် သွက်ဂွံ ကဵု ဒြဟတ်မ္ၚး ဓလီုပ္ဍိုက် လ္တူ ခန္ဓကာယ ပိုယ် ညံင်ဂွံ ဒေါအ်အာ မွဲစွံ ကု ကွဳစက်၊ တၞဟ်န ညံင်ဟွံဂွံ ဒးဒုင် အန္တရာယ် ဟိုတ်နူ အဳနာယှာ ရ။
* '''ပွမခါက် တၞံဆု:''' ကာလ ပိုယ် ခါက် တၞံဆု ညံင် သတ် ဂွံ ပြဟ်စှ်ေဂှ်၊ တၞံဆု ဂှ် ချဳဒရိုင်အာ၊ ဆဂး သတ်ဆု ဂှ် ဟိုတ်နူ အဳနာယှာ တန်ကြန် တုဲ ဍေဟ် သှ်ေၜက် ပ္ဍဲ ဒၞာဲတြေံတုဲ ပြဟ်စှ်ေကၠုင်ရ။
* '''က္ၜင်အာကာသ:''' ပ္ဍဲ လဟင်အာကာသ (Space) မဟွံမဲ ကု ကျာ ကေုာံ ပရေင်ပွတ်တိုက် မ္ဂး၊ က္ၜင်အာကာသ မွဲ ကာလ စအာစိုပ် လဟဵု မနွံပၟိက်တုဲ၊ ပၟတ်စက် ပၠိုတ်ထောအ်လေဝ် ဍေဟ် ဆက်အာဒၟံင် အတိုင်ဂှ် ဟိုတ်နူ အဳနာယှာ ရောင်&lt;ref&gt;{{cite web|title=Newton's First Law and Spacecraft|url=https://www.nasa.gov/|publisher=NASA|access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ သၞောတ်ဝ် ရေဖရေန် အဳနာယှာ ကေုာံ ဟွံသေင် (Inertial and Non-inertial Frames) ==
သၞောဝ် နယူတန် တအ်ဂှ် ဍာံပြ ဆ ပ္ဍဲကဵု '''သၞောတ်ဝ် ရေဖရေန် အဳနာယှာ (Inertial reference frames)''' သၟးရ။

* '''Inertial frame:''' ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မဟွံမဲ ကု လၟေင်အသိင် (No acceleration)။ ဥပမာ - ဍုင်တိ ပိုယ် မတန်ကြန်ဒၟံင် (ၜိုတ်ပတောအ်ၜတ်) ဟွံသေင်မ္ဂး က္ၜင်ကျာ မပဝ်ဒၟံင် နကဵု လဟဵု တန်ကြန်။
* '''Non-inertial frame:''' ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မနွံကဵု လၟေင်အသိင်။ ဥပမာ - ကွဳစက် မတ္ၚံက်ဒၟံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဓရိုဟ်ဒၟံင် ပြဟ်ပြဟ်။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲဏအ်မ္ဂး ပိုယ် ဒးဒုင်စသိုင် ဒြဟတ် ပတောအ် (Fictitious forces) ဗီုကဵု ဒြဟတ် သေန်ထရဳဖျူဂယ် (Centrifugal force) မပသောင်ထ္ၜး ဟိုတ်နူကဵု အဳနာယှာ ခန္ဓကာယ ပိုယ် မဟွံမိက် တ္ၚံက်ဗက် ကွဳစက်ဂှ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book|last=Taylor|first=J. R.|year=2005|title=Classical Mechanics|publisher=University Science Books|isbn=978-1891389221|pages=327-330}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ အဳနာယှာ ကေုာံ သီအဝ်ရဳ ရေလေတိဗိတဳ (Inertia and Relativity) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ၊ အာာင်သတာင် (Albert Einstein) ကလေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဘဴဓဝ် အဳနာယှာ နကဵု '''သီအဝ်ရဳ ရေလေတိဗိတဳ သာမည (General Relativity)''' ရ။

* '''Equivalence Principle (သဘဴဓဝ် တုပ်သၟဟ်):''' အာာင်သတာင် စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ Inertial mass (ဒြပ် မဒုင်တဝ်စၞေဟ် လၟေင်အသိင်) ကေုာံ Gravitational mass (ဒြပ် မကတဵုဗဒှ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက်) ဂှ် ဒှ် အရာ မတုပ်သၟဟ် အလုံအစောံ ရ။
* '''Mach's Principle:''' သဘဴဓဝ် မာတ် (Mach) ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အဳနာယှာ ဝတ္ထုမွဲဂှ် ဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် နူကဵု ဝတ္ထု သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ ဏအ်ရ။ ၜိုန်ရ သီအဝ်ရဳဏအ် ဟွံဍိုက်ပေင် အလုံအစောံ ကီုလေဝ် ဍေဟ် ကဵုလဝ် လညာတ် သွက် အာာင်သတာင် ဗွဲမဇၞော်ရ&lt;ref&gt;{{cite book|last=Einstein|first=A.|year=1920|title=Relativity: The Special and General Theory|publisher=Henry Holt and Company|isbn=978-1517441112}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
အဳနာယှာ (Inertia) ဂှ် ၜိုန်ရ ဒှ် သဘဴဓဝ် မလောဲသွာ ကေုာံ ညာတ်ဆဵုဒၟံင် လၟေင်တ္ၚဲ ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် ဓဝ်သမ္ဘာဝ မဇြိုဟ်နက်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ လောကရူပဗေဒ ရ။ နူကဵု ပရေင်လ္ၚတ် ဂါလဳလဳယဝ် စဵုကဵုစိုပ် ရေလေတိဗိတဳ အာာင်သတာင် ဂှ် ကောန်မၞိဟ်တအ် ကၠိုဟ်ခိုဟ်ကၠုင် သတ္တိဏအ် ဗွဲမလှဲလးရ။ ပ္ဍဲ အနာဂတ်မ္ဂး ပရေင်လ္ၚတ် မဆေင်ကဵု ဒြပ် ပၞုက် (Dark Matter) ကေုာံ Higgs boson (မဝ်လဳကျူ မကဵု ဒြပ် ကု ဝတ္ထုဂမၠိုင်) တအ်ဂှ် ဆက်လ္ၚတ်ဒၟံင် တမ်မူလ သဘာဝ ဒြပ် ကေုာံ အဳနာယှာ ဇေတ်ဇေတ် ပ္ဍဲ ကဆံင် ကွမ်တမ် ဏီရောင်&lt;ref&gt;{{cite news|title=The Higgs Boson and the Origin of Mass|url=https://home.cern/science/physics/higgs-boson|publisher=CERN|access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;
{{Navbox|name=ရူပဗေဒ|title=[[ရူပဗေဒ]] ကေုာံ မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ်|listclass=hlist|list1=* '''သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရိုင် နယူတန်:''' [[သၞောဝ် ပထမ နယူတန်|သၞောဝ် ပထမ (အဳနာယှာ)]]
* [[သၞောဝ် ဒုတိယ နယူတန်|သၞောဝ် ဒုတိယ (F=ma)]]
* [[သၞောဝ် တတိယ နယူတန်|သၞောဝ် တတိယ (Action/Reaction)]]|list2=* '''သဘဴဓဝ် အဓိက:''' [[အဳနာယှာ]]
* [[ဒြပ် (Mass)]]
* [[ဒြဟတ်ကြိယာ (Force)]]
* [[Momentum|အသိင် (Momentum)]]|list3=* '''ပရေင်ချဳဒရိုင် ဂမၠိုင်:''' [[Velocity|လဟဵု (Velocity)]]
* [[Acceleration|လၟေင်အသိင် (Acceleration)]]
* [[Moment of inertia|မဝ်မေန် အဳနာယှာ]]
* [[Centrifugal force|ဒြဟတ် သေန်ထရဳဖျူဂယ်]]|list4=* '''တၠပညာ ဂမၠိုင်:''' [[အာက်သေတ် နယူတန်]]
* [[ဂါလဳလဳယဝ်]]
* [[အာာင်သတာင်]]
* [[Ernst Mach|အာန်သ် မာတ်]]}}</text>
      <sha1>hyuhcmikvaanh3vzoexgzwu8qbtr7fy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55512</id>
      <parentid>55511</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T15:07:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23983" sha1="moyn5yqenq6rusl9gr209iwezmebxmz" xml:space="preserve">'''အဳနာယှာ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Inertia|Inertia]]) ဟီုဂှ် ဒှ် သတ္တိ သဘာဝ ပ္ဍဲကဵု ဒြပ်ဝတ္ထု (Matter) သီုဖအိုတ် မဒုင်တဝ်စၞေဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး မဟွံမိက်ပြံင်လှာဲ ပရေင်ချဳဒရိုင် ဇကုရ။ ယဝ်ရ ဝတ္ထုမွဲ မတန်ကြန်ဒၟံင်မ္ဂး ဍေဟ် မိက်ဂွံ ဆက်တန်ကြန်ဒၟံင်တုဲ၊ ယဝ်ရ ဝတ္ထုမွဲ မချဳဒရိုင်ဒၟံင် နကဵု လဟဵု မတန်ကြန် (Constant velocity) မ္ဂး ဍေဟ် မိက်ဂွံ ဆက်ချဳဒရိုင်ဒၟံင် အတိုင်ဂှ်ရ။ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲအာမာန် ဆ ကာလ မနွံကဵု ဒြဟတ်ကြိယာ ဗွဲမ္ၚး (External net force) ကၠုင် ဓလီုပ္ဍိုက် လ္တူဍေဟ် ဟေင်ရ။ သဘဴဓဝ် အဳနာယှာ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဇုတ်စၞိန် အဓိက သွက် '''သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရိုင် ပထမ''' (Newton's First Law of Motion) မခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵု အစာသိပ္ပံ [[w:Isaac Newton|အာက်သေတ် နယူတန်]] (Isaac Newton) ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ တေအ်ရ။ အဳနာယှာ ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ဗွဲမတပ်တး ကု ဒြပ် (Mass) ဝတ္ထုဂှ်တုဲ၊ ဝတ္ထု ဒြပ် ဇၞော်မ္ဂး အဳနာယှာ ဍေဟ် သၠုင်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | အဳနာယှာ (Inertia)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Newton's cradle animation book 2.gif|250px|Newton's Cradle]]&lt;br/&gt;''ပရေင်ချဳဒရိုင် ကေုာံ ပွမတန်ကြန် မဒှ် သတ္တိ အဳနာယှာ ကေုာံ အသိင် ပ္ဍဲ ဝတ္ထုဂမၠိုင်''
|-
! ကဏ္ဍ ဘာသာရပ်
| [[မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ်]] (Classical mechanics)
|-
! ပွံက် အဓိက
| ပွမဒုင်တဝ်စၞေဟ် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ လဟဵု ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ချဳဒရိုင်
|-
! ညးမစၟတ်သမ္တီ ကိုပ်ကၠာ
| [[w:Galileo Galilei|ဂါလဳလဳယဝ်]] (Galileo Galilei) (စတမ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၇)
|-
! သၞောဝ် ဆက်စပ်
| သၞောဝ် ပထမ နယူတန်
|-
! ဗၞတ်ၜတ် သဇိုင်
| ဒြပ် (Mass) မၜတ် နကဵု ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg)
|-
! ဂကူ အဳနာယှာ
| အဳနာယှာ တန်ကြန်, အဳနာယှာ ချဳဒရိုင်, အဳနာယှာ ဂၠံင်တရဴ
|-
! ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ လောက
| ခါတ်ဇုက်ဂီုကၠီု (Seatbelts), လဒက်ပတန် က္ၜင်အာကာသ
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
အဳနာယှာ ဂှ် ဒှ် မအရေဝ် မစတမ်ကၠုင် နူကဵု အရေဝ် လာတ္တေန် ''&quot;iners&quot;'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မလဇုဲလဇ ဟွံချဳဒရိုင်&quot; (Idle or lazy) ရ။ ပ္ဍဲကဵု လောက [[ရူပဗေဒ]] မ္ဂး၊ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် သတ္တိ အဓိက မွဲ မပသောင်ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ မုဟိုတ် သတ်ဝတ္ထုတအ် ဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုင် သဘာဝ ဍေဟ်တအ်ရော ဂှ်ရ။ ဥပမာ - ကာလ ကွဳစက်မွဲ မဒြေပ်ဒၟံင် ပြဟ်ပြဟ်တုဲ ရပ်ဗရိတ် (Brake) မွဲတဲဓဝ်မ္ဂး၊ မၞိဟ် မဍိုက်ပါကၠုင်တအ်ဂှ် လပါ်ဂတ က္ဍိုပ် စှ်ေအာရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ခန္ဓကာယ မၞိဟ်ဂှ် နွံကဵု သတ္တိ အဳနာယှာ မမိက်ဂွံ ဆက်ချဳဒရိုင်အာ လပါ်ဂတ အတိုင် လဟဵု ကွဳစက် ကိုပ်ကၠာတေအ်ရ။ သဘဴဓဝ်ဏအ်ရ ဒှ် သဇိုင် သွက် လဒက်ပတန် စက်ယန် ဂီုကၠီု သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကဵု လောကပိုယ် လၟုဟ်&lt;ref&gt;{{cite book |last=Feynman |first=R. P. |last2=Leighton |first2=R. B. |last3=Sands |first3=M. |year=1963 |title=The Feynman Lectures on Physics, Vol. 1 |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0201021165 |pages=9-1}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
လညာတ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ချဳဒရိုင် ဂှ် ပြံင်လှာဲကၠုင်လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် သိပ္ပံရ။
* '''လညာတ် အာရဳသ်တဝ်တယ် (Aristotle):''' ပ္ဍဲ ခေတ် ဂရိတ်တြေံ၊ အာရဳသ်တဝ်တယ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဝတ္ထုမွဲ ညံင်ဂွံ ဆက်ချဳဒရိုင်ဒၟံင်ဂှ် သ္ဒးနွံ ဒြဟတ် (Force) ဓဇက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဓရိုဟ်ဒၟံင် ဍေဟ် လၟိုန်ရ။ ယဝ်ရ ဒြဟတ် ဟွံမဲမ္ဂး ဝတ္ထုဂှ် ဒေါအ်အာရောင် ညး ထေင်ကေတ်လဝ်ရ။ (လညာတ်ဏအ်ဂှ် ဗၠေတ်ယောင်ယာဒၟံင်ရ၊ ဟိုတ်နူ ညး ဟွံလ္ၚတ်လဝ် ကြိယာ ပွတ်တိုက် Friction)။
* '''ဂါလဳလဳယဝ် ကေုာံ အဳနာယှာ (Galileo):''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၇၊ ဂါလဳလဳယဝ် လ္ၚတ်စမ်ၜတ် နကဵု ယာန်မစှ်ေ (Inclined planes) တုဲ ဂၠာဲဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ပရေင်ပွတ်တိုက် ဟွံမဲမ္ဂး၊ မကလောအ် မဂစာဲစှ်ေကၠုင် နူ ယာန်မွဲဂှ် ဍေဟ် ဆက်အာဒၟံင် ဟွံဒေါအ်ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် တင်ဂၠာဲဆဵု သတ္တိ &quot;အဳနာယှာ&quot; ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။
* '''နယူတန် (Isaac Newton):''' နယူတန် ကေတ် လညာတ် ဂါလဳလဳယဝ် တုဲ၊ ခၞံဗဒှ် ဖျေဟ်သၞောတ်ဝ် နဒဒှ် &quot;သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရိုင် ပထမ&quot; ပ္ဍဲကဵု လိက်အုပ် ညး မနွံယၟု ''Principia Mathematica'' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Newton |first=I. |year=1999 |title=The Principia: Mathematical Principles of Natural Philosophy |publisher=University of California Press |isbn=978-0520088177 |translator=I. Bernard Cohen}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ သၞောဝ် ပထမ နယူတန် (Newton's First Law of Motion) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=5piR71Q-nF0 ပရူ သၞောဝ် ပထမ နယူတန် ကေုာံ အဳနာယှာ (YouTube)]

သၞောဝ် ပထမ နယူတန် မလေပ်ကော်စ &quot;သၞောဝ် အဳနာယှာ&quot; (Law of Inertia) ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-
&gt; &quot;ဇၟာပ် ဝတ္ထု သီုဖအိုတ်ဂှ် ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ်ဗွဲမ္ၚး (Net external force) ကၠုင် ဓလီုပ္ဍိုက် လ္တူဍေဟ်မ္ဂး၊ ဝတ္ထု မတန်ကြန်ဒၟံင်ဂှ် ဆက်တန်ကြန်ဒၟံင်တုဲ၊ ဝတ္ထု မချဳဒရိုင်ဒၟံင် နကဵု လဟဵု တန်ကြန် ဂှ် ဆက်ချဳဒရိုင်ဒၟံင် အတိုင် ဂၠံင်တရဴ တပ်တပ် ဂှ်ရ။&quot;

သၞောဝ်ဏအ် စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် (Force) ဟီုဂှ် ဟွံသေင် အရာ မမင်မွဲ ပရေင်ချဳဒရိုင် (Motion)၊ ဆဂး ဍေဟ် ဒှ် အရာ မကတဵုဗဒှ် &quot;ပရေင်ပြံင်လှာဲ&quot; (Acceleration) ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ချဳဒရိုင် ရ။ ယဝ် $\Sigma F = 0$ မ္ဂး $\Delta v = 0$ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halliday |first=D. |last2=Resnick |first2=R. |last3=Walker |first3=J. |year=2013 |title=Fundamentals of Physics |publisher=Wiley |isbn=978-1118230718 |edition=10th}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ဒြပ် ကေုာံ အဳနာယှာ (Mass as a Measure of Inertia) ==
ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒ၊ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် သွက်ဂွံ ၜတ် သတ္တိ အဳနာယှာ ဝတ္ထုမွဲဂှ် ဒှ် '''ဒြပ် (Mass)''' ရ။ 
* ဒြပ် ဇၞော်မ္ဂး အဳနာယှာ သၠုင်ရ။ ဝတ္ထုဂှ် ပြံင်လှာဲ ပရေင်ချဳဒရိုင် ဍေဟ် ဝါတ်လောန်ရ။ (ဥပမာ - ပွမဓရိုဟ် ကွဳစက် ဇၞော်မွဲ ညံင်ဂွံ ချဳဂှ် ဝါတ်နူ ဓရိုဟ် ကွဳလိုတ် မွဲ)။
* ဒြပ် အောန်မ္ဂး အဳနာယှာ အောန်ရ။ 
ဒြပ် မစၞောန်ထ္ၜး ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ '''Inertial mass''' ($m$) ရ။ အတိုင် သၞောဝ် ဒုတိယ နယူတန် ($F = ma$) မ္ဂး၊ အဳနာယှာ ဒြပ် ($m = F/a$) ဂှ် ဒှ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ပွမဒုင်တဝ်စၞေဟ် ကု လၟေင်အသိင် (Acceleration) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Tipler |first=P. A. |last2=Mosca |first2=G. |year=2007 |title=Physics for Scientists and Engineers |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-1429201247 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ဂကူ အဳနာယှာ ဂမၠိုင် (Types of Inertia) ==
အဳနာယှာ ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု လဒက်ပတန် ပရေင်ချဳဒရိုင် ပိ သာ် အဓိက -

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် ဂကူ အဳနာယှာ ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ လောက
|-
! ဂကူ အဳနာယှာ
! ပွံက် အဓိက
! အစာံ (Examples) ပ္ဍဲ လောက
|-
| '''အဳနာယှာ တန်ကြန် (Inertia of Rest)''' || ပွမဒုင်တဝ်စၞေဟ် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ နူကဵု ဘဝ မတန်ကြန်ဒၟံင် သွက်ဂွံ စချဳဒရိုင်။ || ကာလ ကွဳစက် စတိတ် ကတိုင်မွဲတဲဓဝ် မ္ဂး ညးဍိုက်ကွဳစက်တအ် လပါ်လက္ကရဴ လောတ်အာ။ (ဟိုတ်နူ ခန္ဓကာယ မိက်ဂွံ တန်ကြန်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲတြေံ)။
|-
| '''အဳနာယှာ ချဳဒရိုင် (Inertia of Motion)''' || ပွမဒုင်တဝ်စၞေဟ် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ နူကဵု ဘဝ မချဳဒရိုင်ဒၟံင် သွက်ဂွံ ဒေါအ် ဟွံသေင်မ္ဂး သဝ်စှ်ေ။ || အခိင် တက်ဇိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြေပ်မံင် ပြဟ်ပြဟ်တုဲ ဂိတုက် ဇိုင်မ္ဂး က္ဍိုပ် လပါ်ဂတ သၠောတ်စှ်ေအာ။
|-
| '''အဳနာယှာ ဂၠံင်တရဴ (Inertia of Direction)''' || ပွမဒုင်တဝ်စၞေဟ် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂၠံင်တရဴ ချဳဒရိုင် ဇကု။ || ကာလ ကွဳစက် တ္ၚံက် ကွိုင် (Curve) ပြဟ်ပြဟ်မ္ဂး မၞိဟ်တအ် ဂတးအာ လပါ်မ္ၚး။ (ဟိုတ်နူ ခန္ဓကာယ မိက်ဂွံ အာ ဂၠံင်တပ်တပ်)။
|}

== ၆။ မဝ်မေန် အဳနာယှာ (Moment of Inertia) ==
ပါဲနူကဵု ပရေင်ချဳဒရိုင် တပ်တပ် (Linear motion) တုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ချဳဒရိုင် ဂေတ် (Rotational motion) လေဝ် နွံကဵု သတ္တိ အဳနာယှာ ကီုရ။ ဍေဟ်ဂှ် ညးကော်စ '''မဝ်မေန် အဳနာယှာ (Moment of Inertia - $I$)''' ရ။
ဍေဟ် ဟွံတန်တဴ လ္တူ ဒြပ် ဝတ္ထု မွဲဓဝ်၊ ဍေဟ် တန်တဴ လ္တူ &quot;ဗီုလဵု ဒြပ် တအ်ဂှ် ပါ်ပရအ်လဝ် (Distribution of mass)&quot; ဇမ္ၚောဲ နူကဵု ဝင်ရဝ်ဂေတ် (Axis of rotation) ရ။
* ဖော်မြူလာ သဇိုင်: $I = mr^2$ (သွက် ဒြပ် $m$ မနွံ ဇမ္ၚောဲ $r$ နူ ဝင်ရဝ်)။
* ယဝ်ရ ဒြပ် နွံ ဇမ္ၚောဲ နူ ဝင်ရဝ် ဂၠိုင်မ္ဂး၊ $I$ ဇၞော်တုဲ ဂေတ် ဝါတ်ရ။ (ဥပမာ - ညးလှ်ေ Ice skater ကာလ ညးတအ် ပၠးတဲမ္ဂး ဂေတ် သဝ်စှ်ေ၊ ကာလ ကုပ်တဲမ္ဂး ဂေတ် ပြဟ်တိုန် ဟိုတ်နူ $I$ သဝ်စှ်ေ) &lt;ref&gt;{{cite book |last=Young |first=H. D. |last2=Freedman |first2=R. A. |year=2015 |title=University Physics with Modern Physics |publisher=Pearson |isbn=978-0321973610 |edition=14th}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ အဳနာယှာ ပ္ဍဲ လောကဓမ္မတာ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ (Applications in Real World) ==
သဘဴဓဝ် အဳနာယှာ ဂှ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု နဲကဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင် လၟေင်တ္ၚဲ ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
* '''ခါတ်ဇုက် ဂီုကၠီု (Seatbelts):''' ပ္ဍဲကဵု ကွဳစက်မ္ဂး၊ ခါတ်ဇုက် ဂှ် ဖန်လဝ် သွက်ဂွံ ကဵု ဒြဟတ်မ္ၚး ဓလီုပ္ဍိုက် လ္တူ ခန္ဓကာယ ပိုယ် ညံင်ဂွံ ဒေါအ်အာ မွဲစွံ ကု ကွဳစက်၊ တၞဟ်န ညံင်ဟွံဂွံ ဒးဒုင် အန္တရာယ် ဟိုတ်နူ အဳနာယှာ ရ။
* '''ပွမခါက် တၞံဆု:''' ကာလ ပိုယ် ခါက် တၞံဆု ညံင် သတ် ဂွံ ပြဟ်စှ်ေဂှ်၊ တၞံဆု ဂှ် ချဳဒရိုင်အာ၊ ဆဂး သတ်ဆု ဂှ် ဟိုတ်နူ အဳနာယှာ တန်ကြန် တုဲ ဍေဟ် သှ်ေၜက် ပ္ဍဲ ဒၞာဲတြေံတုဲ ပြဟ်စှ်ေကၠုင်ရ။
* '''က္ၜင်အာကာသ:''' ပ္ဍဲ လဟင်အာကာသ (Space) မဟွံမဲ ကု ကျာ ကေုာံ ပရေင်ပွတ်တိုက် မ္ဂး၊ က္ၜင်အာကာသ မွဲ ကာလ စအာစိုပ် လဟဵု မနွံပၟိက်တုဲ၊ ပၟတ်စက် ပၠိုတ်ထောအ်လေဝ် ဍေဟ် ဆက်အာဒၟံင် အတိုင်ဂှ် ဟိုတ်နူ အဳနာယှာ ရောင်&lt;ref&gt;{{cite web |title=Newton's First Law and Spacecraft |url=https://www.nasa.gov/ |publisher=NASA |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ သၞောတ်ဝ် ရေဖရေန် အဳနာယှာ ကေုာံ ဟွံသေင် (Inertial and Non-inertial Frames) ==
သၞောဝ် နယူတန် တအ်ဂှ် ဍာံပြ ဆ ပ္ဍဲကဵု '''သၞောတ်ဝ် ရေဖရေန် အဳနာယှာ (Inertial reference frames)''' သၟးရ။ 
* '''Inertial frame:''' ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မဟွံမဲ ကု လၟေင်အသိင် (No acceleration)။ ဥပမာ - ဍုင်တိ ပိုယ် မတန်ကြန်ဒၟံင် (ၜိုတ်ပတောအ်ၜတ်) ဟွံသေင်မ္ဂး က္ၜင်ကျာ မပဝ်ဒၟံင် နကဵု လဟဵု တန်ကြန်။
* '''Non-inertial frame:''' ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မနွံကဵု လၟေင်အသိင်။ ဥပမာ - ကွဳစက် မတ္ၚံက်ဒၟံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဓရိုဟ်ဒၟံင် ပြဟ်ပြဟ်။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲဏအ်မ္ဂး ပိုယ် ဒးဒုင်စသိုင် ဒြဟတ် ပတောအ် (Fictitious forces) ဗီုကဵု ဒြဟတ် သေန်ထရဳဖျူဂယ် (Centrifugal force) မပသောင်ထ္ၜး ဟိုတ်နူကဵု အဳနာယှာ ခန္ဓကာယ ပိုယ် မဟွံမိက် တ္ၚံက်ဗက် ကွဳစက်ဂှ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Taylor |first=J. R. |year=2005 |title=Classical Mechanics |publisher=University Science Books |isbn=978-1891389221 |pages=327-330}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ အဳနာယှာ ကေုာံ သီအဝ်ရဳ ရေလေတိဗိတဳ (Inertia and Relativity) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ၊ အာာင်သတာင် (Albert Einstein) ကလေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဘဴဓဝ် အဳနာယှာ နကဵု '''သီအဝ်ရဳ ရေလေတိဗိတဳ သာမည (General Relativity)''' ရ။
* '''Equivalence Principle (သဘဴဓဝ် တုပ်သၟဟ်):''' အာာင်သတာင် စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ Inertial mass (ဒြပ် မဒုင်တဝ်စၞေဟ် လၟေင်အသိင်) ကေုာံ Gravitational mass (ဒြပ် မကတဵုဗဒှ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက်) ဂှ် ဒှ် အရာ မတုပ်သၟဟ် အလုံအစောံ ရ။ 
* '''Mach's Principle:''' သဘဴဓဝ် မာတ် (Mach) ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အဳနာယှာ ဝတ္ထုမွဲဂှ် ဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် နူကဵု ဝတ္ထု သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ ဏအ်ရ။ ၜိုန်ရ သီအဝ်ရဳဏအ် ဟွံဍိုက်ပေင် အလုံအစောံ ကီုလေဝ် ဍေဟ် ကဵုလဝ် လညာတ် သွက် အာာင်သတာင် ဗွဲမဇၞော်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Einstein |first=A. |year=1920 |title=Relativity: The Special and General Theory |publisher=Henry Holt and Company |isbn=978-1517441112}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
အဳနာယှာ (Inertia) ဂှ် ၜိုန်ရ ဒှ် သဘဴဓဝ် မလောဲသွာ ကေုာံ ညာတ်ဆဵုဒၟံင် လၟေင်တ္ၚဲ ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် ဓဝ်သမ္ဘာဝ မဇြိုဟ်နက်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ လောကရူပဗေဒ ရ။ နူကဵု ပရေင်လ္ၚတ် ဂါလဳလဳယဝ် စဵုကဵုစိုပ် ရေလေတိဗိတဳ အာာင်သတာင် ဂှ် ကောန်မၞိဟ်တအ် ကၠိုဟ်ခိုဟ်ကၠုင် သတ္တိဏအ် ဗွဲမလှဲလးရ။ ပ္ဍဲ အနာဂတ်မ္ဂး ပရေင်လ္ၚတ် မဆေင်ကဵု ဒြပ် ပၞုက် (Dark Matter) ကေုာံ Higgs boson (မဝ်လဳကျူ မကဵု ဒြပ် ကု ဝတ္ထုဂမၠိုင်) တအ်ဂှ် ဆက်လ္ၚတ်ဒၟံင် တမ်မူလ သဘာဝ ဒြပ် ကေုာံ အဳနာယှာ ဇေတ်ဇေတ် ပ္ဍဲ ကဆံင် ကွမ်တမ် ဏီရောင်&lt;ref&gt;{{cite news |title=The Higgs Boson and the Origin of Mass |url=https://home.cern/science/physics/higgs-boson |publisher=CERN |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ရူပဗေဒ
|title = [[ရူပဗေဒ]] ကေုာံ မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ်
|listclass = hlist
|list1 =
* '''သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရိုင် နယူတန်:''' [[သၞောဝ် ပထမ နယူတန်|သၞောဝ် ပထမ (အဳနာယှာ)]]
* [[သၞောဝ် ဒုတိယ နယူတန်|သၞောဝ် ဒုတိယ (F=ma)]]
* [[သၞောဝ် တတိယ နယူတန်|သၞောဝ် တတိယ (Action/Reaction)]]
|list2 =
* '''သဘဴဓဝ် အဓိက:''' [[အဳနာယှာ]]
* [[ဒြပ် (Mass)]]
* [[ဒြဟတ်ကြိယာ (Force)]]
* [[Momentum|အသိင် (Momentum)]]
|list3 =
* '''ပရေင်ချဳဒရိုင် ဂမၠိုင်:''' [[Velocity|လဟဵု (Velocity)]]
* [[Acceleration|လၟေင်အသိင် (Acceleration)]]
* [[Moment of inertia|မဝ်မေန် အဳနာယှာ]]
* [[Centrifugal force|ဒြဟတ် သေန်ထရဳဖျူဂယ်]]
|list4 =
* '''တၠပညာ ဂမၠိုင်:''' [[အာက်သေတ် နယူတန်]]
* [[ဂါလဳလဳယဝ်]]
* [[အာာင်သတာင်]]
* [[Ernst Mach|အာန်သ် မာတ်]]
}}

[[Category:အဳနာယှာ]]
[[Category:မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ်]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:သၞောဝ် နယူတန်]]</text>
      <sha1>moyn5yqenq6rusl9gr209iwezmebxmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:အဳနာယှာ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>11318</id>
    <revision>
      <id>55513</id>
      <timestamp>2026-06-23T23:21:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[အဳနာယှာ]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံစုတ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ မဆေင်စပ်ကဵု အဳနာယှာ (Inertia)၊ သတ္တိ ဒြပ်ဝတ္ထုဂမၠိုင်၊ သၞ...&quot;</comment>
      <origin>55513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="796" sha1="3vf5kbunzrb6wy9sotuvie703hccjj8" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[အဳနာယှာ]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံစုတ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ မဆေင်စပ်ကဵု အဳနာယှာ (Inertia)၊ သတ္တိ ဒြပ်ဝတ္ထုဂမၠိုင်၊ သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရိုင် ပထမ နယူတန် ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် လ္တူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်ချဳဒရိုင် ဂမၠိုင် သီုဖအိုတ်ရ။

[[Category:မက်ကေန်နေတ်]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]</text>
      <sha1>3vf5kbunzrb6wy9sotuvie703hccjj8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>11319</id>
    <revision>
      <id>55514</id>
      <timestamp>2026-06-23T23:23:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံစုတ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ မဆေင်စပ်ကဵု ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ် (Cognitive scienc...&quot;</comment>
      <origin>55514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="804" sha1="ca4mn4heqxnwjpx75e0s6t9z481fxen" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံစုတ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ မဆေင်စပ်ကဵု ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ် (Cognitive science)၊ ပရေင်လ္ၚတ် စိုတ် ကေုာံ ကသပ်ညာဏ်၊ စိတ္တဗေဒ၊ သၞောတ်ဝ် အာရီု (Neuroscience) ကေုာံ တၠပညာနိမိတ် (Artificial intelligence) ဂမၠိုင် သီုဖအိုတ်ရ။

[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:စိတ္တဗေဒ]]</text>
      <sha1>ca4mn4heqxnwjpx75e0s6t9z481fxen</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11320</id>
    <revision>
      <id>55515</id>
      <timestamp>2026-06-23T23:32:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Cognitive science|Cognitive science]]) ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍဘာသာရပ် သိပ္ပံ မလ္ၚတ်ပရူ စိုတ် (Mind)၊ လညာတ်ကသပ် ကေုာံ ဉာဏ်ပညာ (Intelligence) နကဵု လညာတ် ပံင်စပ် ဘာသာရပ်န...&quot;</comment>
      <origin>55515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26760" sha1="h94tai4vl8y19lcf2xz4tss6winh8mt" xml:space="preserve">'''ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Cognitive science|Cognitive science]]) ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍဘာသာရပ် သိပ္ပံ မလ္ၚတ်ပရူ စိုတ် (Mind)၊ လညာတ်ကသပ် ကေုာံ ဉာဏ်ပညာ (Intelligence) နကဵု လညာတ် ပံင်စပ် ဘာသာရပ်နာနာ (Interdisciplinary) ရ။ ဘာသာရပ်ဏအ်ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု စိုတ် ကၠောန်ကမၠောန်၊ ဗီုလဵု တင်ဂရင်ဗတီ (Information) တအ် ပြံင်လှာဲအာ ကေုာံ ဗီုလဵု လညာတ်ကသပ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ကောန်မၞိဟ်၊ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ စက်ယန် တၠပညာနိမိတ် တအ်ရ။ ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ် ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဘာသာရပ် အဓိက တြဴ သာ် မတွဟ်ဂး [[စိတ္တဗေဒ]]၊ [[တၠပညာနိမိတ်]]၊ [[ဒဿနိကဗေဒ]]၊ [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]] (Neuroscience)၊ [[ဘာသာဗေဒ]] ကေုာံ [[မနုဿဗေဒ]] ရ။ 

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်&lt;br/&gt;(Cognitive Science)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Cognitive Science Hexagram.svg|250px|သင်္ကေတ ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်]]&lt;br/&gt;''သင်္ကေတ တြဴလပါ် (Hexagram) မစၞောန်ထ္ၜး ဘာသာရပ် အဓိက တြဴ သာ် မပံင်စပ်လဝ် ပ္ဍဲ ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်''
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[သိပ္ပံ]] ပံင်စပ် ဘာသာရပ်နာနာ
|-
! မလ္ၚတ် အဓိက
| စိုတ်၊ ဉာဏ်ပညာ၊ လၟေင်ကမၠောန် တင်ဂရင်ဗတီ၊ ပရေင်စၞောန်ထ္ၜး စိုတ်
|-
! ညးမခၞံဗဒှ် အဓိက
| George Miller, Noam Chomsky, Allen Newell, Herbert Simon
|-
! ဘာသာရပ် ပါလုပ်ဂမၠိုင်
| [[စိတ္တဗေဒ]]၊ [[တၠပညာနိမိတ်]]၊ [[ဒဿနိကဗေဒ]]၊ [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]]၊ [[ဘာသာဗေဒ]]၊ [[မနုဿဗေဒ]]
|-
! သဘဴဓဝ် အဓိက
| တင်ဂရင်ဗတီ (Information processing), သၞောတ်ဝ် ကောန်ပျူတာ
|-
! ပရေင်စကာ
| ပရေင်ပညာ၊ ကွတ်စက်၊ AI၊ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်
|}

== ၁။ ပွံက် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံ (Definition and Overview) ==
ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ မဆေင်ကဵု လညာတ်၊ ပွမတီ၊ ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် စိုတ် ရ။ လညာတ်ကသပ် (Cognition) ဟီုဂှ် ပေါံဂလိုင်လဝ် လၟေင်ကမၠောန် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ပွမစွံသတိ (Attention)၊ ပွမတီညာတ် (Perception)၊ ပွမသမ္တီ (Memory)၊ အရေဝ်ဘာသာ (Language)၊ ပွမဗတောန် (Learning)၊ ကေုာံ ပွမသှ် ပြသၞာ (Problem-solving) တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Thagard |first=P. |year=2005 |title=Mind: Introduction to Cognitive Science |publisher=MIT Press |isbn=978-0262201544}}&lt;/ref&gt;။ 

အဓိက သဘဴဓဝ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် လညာတ် မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;စိုတ်&quot; ဂှ် ကၠောန်ကမၠောန် တုပ်သၟဟ် ကု &quot;စက်ကောန်ပျူတာ&quot; မွဲရ။ ဍေဟ် ဒုင်ကေတ် တင်ဂရင်ဗတီ နူကဵု ပွဳပွူမ္ၚး (Input)၊ တွက်ရံင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Processing) အပ္ဍဲ က္ဍဟ်၊ တုဲ ပတိတ်ကဵု ပရေင်ချဳဒရိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး သွဟ် (Output) ရ။ ၜိုန်ရ လညာတ်ဏအ် ပြံင်လှာဲကၠုင်လဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ပွမလ္ၚတ် စိုတ် နဒဒှ် သၞောတ်ဝ် တွက်ဂၞန် (Computational system) ဂှ် သှ်ေၜက်ဒၟံင် နဒဒှ် တိုင်ခိုင်အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်ဏီရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=R-sVnqkI6jE ပရူ ဝင် Cognitive Science ပ္ဍဲ YouTube]

ဝင် ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ် ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ကလိုက်ကမဵု လညာတ်ကသပ် (Cognitive Revolution) ပ္ဍဲ လဒေါဝ် သၞာံ ၁၉၅၀ တအ်ရ။ ကိုပ်ကၠာ နူဂှ် ပ္ဍဲကဵု လောက စိတ္တဗေဒ မ္ဂး၊ လညာတ် ဝါဒ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Behaviorism) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု B. F. Skinner တအ် ဓလီုလဝ်ရ။ ဝါဒဏအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပိုယ် လ္ၚတ်ဂွံ ဆ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် မညာတ်ကေတ် နကဵု မတ် သၟးရ၊ လၟေင်ကမၠောန် အပ္ဍဲ စိုတ် ဂှ် လ္ၚတ် ဟွံမာန် (Black box) ညးတအ် ထေင်လဝ်ရ။

ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၆ သဘင်သဳကၠဳ Dartmouth ကေုာံ MIT ဂှ် အစာသိပ္ပံဂမၠိုင် ဗီုကဵု George Miller (ညးမလ္ၚတ် ပရူ မှတ်ဉာဏ်)၊ Noam Chomsky (ညးမတးပါဲ လညာတ် အရေဝ်ဘာသာ Behaviorism)၊ ကေုာံ Allen Newell ကဵု Herbert Simon (ညးမခၞံဗဒှ် ပရဝ်ဂရာမ် AI ကိုပ်ကၠာအိုတ်) တအ် ပံင်ကောံတုဲ၊ စၞောန်ထ္ၜးကၠုင် ဒဒှ်ရ လၟေင်ကမၠောန် အပ္ဍဲ စိုတ် ဂှ် ပိုယ် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နကဵု သိပ္ပံ မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Miller |first=G. A. |year=2003 |title=The cognitive revolution: a historical perspective |journal=Trends in Cognitive Sciences |volume=7 |issue=3 |pages=141-144}}&lt;/ref&gt;။ နူကဵု အခိင်ဂှ်တုဲ ဘာသာရပ်ဏအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

== ၃။ ဒဒှ်လက္ကရဴ ကေုာံ တမ်မူလ (Background and Origins) ==
[[File:Blausen 0102 Brain Motor&amp;Sensory (cropped).png|thumb|250px|ဒၞာဲ က္ဍဟ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ချဳဒရိုင် ကေုာံ အာရီု မဒှ် သဇိုင် သွက် သၞောတ်ဝ် အာရီု]]
တမ်မူလ သွက် ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ် ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ စက်ကောန်ပျူတာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ ရ။ လညာတ် Cybernetics မလ္ၚတ်ပရူ သၞောတ်ဝ် ထိင်ဒဝ် (Control systems) ပ္ဍဲကဵု စက် ကေုာံ သတ်ဂျိုင်လမျီုတအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက မွဲရ။

အစာသင်္ချာ Alan Turing မခၞံဗဒှ် စက်တူရင် (Turing machine) ကေုာံ John von Neumann တအ် စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ စက်မွဲဂှ် တွက်ဂၞန် ကေုာံ ကၠောန်ကမၠောန် ညံင်ရဴ စိုတ် မၞိဟ် မာန်ရ။ လညာတ်ဏအ် ပကဵု ညံင် အစာစိတ္တဗေဒ တအ် ဂွံစ လ္ၚတ် စိုတ် မၞိဟ် နဒဒှ် သၞောတ်ဝ် မဂိုင်သိပ် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ တင်ဂရင်ဗတီ (Information Processing System) မွဲရ။ တုဲပၠန် သီအဝ်ရဳ တင်ဂရင်ဗတီ (Information Theory) မခၞံလဝ် နကဵု Claude Shannon လေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဒဒှ်လက္ကရဴ ဘာသာရပ်ဏအ် ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Boden |first=M. A. |year=2006 |title=Mind as Machine: A History of Cognitive Science |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199241446}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ သဘဴဓဝ် ကေုာံ လညာတ် အဓိကဂမၠိုင် (Major Concepts and Principles) ==
ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ် ဒုင်သဇိုင် ကု သဘဴဓဝ် အဓိက နာနာ မပ္တံကဵု-

* '''ပရေင်စၞောန်ထ္ၜး စိုတ် (Mental Representation):''' စိုတ်ပိုယ်ဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် ဗီုရုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး သင်္ကေတ အပ္ဍဲ (Internal symbols) သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး အရာနာနာ ပ္ဍဲ လောကမ္ၚးရ။ ဥပမာ ပိုယ် ကၟာတ်မတ်တုဲ ကလေင်ညာတ် ဗီုရုပ် သ္ၚိ ပိုယ်မာန်ဂှ် ဒှ် Mental representation ရ။
* '''ပွမတွက်ဂၞန် (Computation):''' လၟေင်ကမၠောန် လညာတ်ကသပ် ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ပွမတွက်ဂၞန် လ္တူ သင်္ကေတ တအ်ဂှ် အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ (Algorithms) မချိုတ်ပၠိုတ်မွဲရ။
* '''လညာတ်ကသပ် မဆက်စပ် ကု ခန္ဓ (Embodied Cognition):''' ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် အစာသိပ္ပံတအ် ထပ်ညာတ်ကၠုင် ဒဒှ်ရ လညာတ်ကသပ် ဂှ် ဟွံသေင် ဆ ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မွဲဓဝ်၊ ဍေဟ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ခန္ဓကာယ အလုံမွဲ ကေုာံ ပွဳပွူမ္ၚး မချဳဒရိုင်ဒၟံင်တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Varela |first=F. J. |last2=Thompson |first2=E. |last3=Rosch |first3=E. |year=1991 |title=The Embodied Mind: Cognitive Science and Human Experience |publisher=MIT Press |isbn=978-0262720212}}&lt;/ref&gt;။
* '''နျူရယ် နေတ်ဝပ် (Neural Networks / Connectionism):''' လညာတ် မလ္ၚတ် စိုတ် အတိုင် လဒက်ပတန် သေလ်အာရီု ပ္ဍဲ က္ဍဟ်၊ မနွံကဵု အဆက်အစပ် ဗွဲမဂၠိုင် မကၠောန်ကမၠောန် မွဲစွံ (Parallel processing) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rumelhart |first=D. E. |last2=McClelland |first2=J. L. |year=1986 |title=Parallel Distributed Processing: Explorations in the Microstructure of Cognition |publisher=MIT Press |isbn=978-0262680530}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပွမပါ်ကရေက် ကေုာံ ကဏ္ဍဂမၠိုင် (Classification and Branches) ==
ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ် ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဘာသာရပ် ၆ သာ် အဓိက ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဘာသာရပ် အဓိက ပ္ဍဲ ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်
|-
! ကဏ္ဍ ဘာသာရပ် (Discipline)
! ပရေင်လ္ၚတ် အဓိက (Focus Area)
! ဥပမာ သုတေသန (Research Example)
|-
| '''[[စိတ္တဗေဒ]]''' (Psychology) || လ္ၚတ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် စိုတ် ပ္ဍဲ ကောန်မၞိဟ်။ || ပရေင်လ္ၚတ် ပွမသမ္တီ (Memory) ကေုာံ ပွမစွံသတိ။
|-
| '''[[တၠပညာနိမိတ်]]''' (Artificial Intelligence) || ကၠောန်ဗဒှ် စက်ယန် ကေုာံ ပရဝ်ဂရာမ် မနွံကဵု ဉာဏ်ပညာ။ || Machine Learning, ပွမကၠိုဟ် အရေဝ်ဘာသာ ဓမ္မတာ (NLP)။
|-
| '''[[သၞောတ်ဝ် အာရီု]]''' (Neuroscience) || လ္ၚတ် လဒက်ပတန် ကေုာံ ကမၠောန် က္ဍဟ် နကဵု ဇဳဝဗေဒ။ || လ္ၚတ် ရုပ်က္ဍဟ် (fMRI) အခိင် မၞိဟ်တအ် ကၠောန်ကမၠောန်။
|-
| '''[[ဘာသာဗေဒ]]''' (Linguistics) || လ္ၚတ် လဒက်ပတန် အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ဗီုလဵု က္ဍဟ် သမ္တီ အရေဝ်။ || သဒ္ဒါ သာမည (Universal Grammar) Noam Chomsky။
|-
| '''[[ဒဿနိကဗေဒ]]''' (Philosophy) || သၟာန် ဂလာန်သၟာန် သဇိုင် မဆေင်ကဵု သဘာဝ စိုတ် ကဵု လမျီု။ || ပြသၞာ စိုတ်-ခန္ဓ (Mind-body problem)။
|-
| '''[[မနုဿဗေဒ]]''' (Anthropology) || လ္ၚတ် ဗီုလဵု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပွဳပွူ ထိင်ဒဝ် လညာတ်ကသပ်။ || လ္ၚတ် လညာတ် အရေဝ်ဘာသာ ပ္ဍဲ ဂကူ တၞဟ်ခြာ။
|}

== ၆။ နဲကဲဂမၠိုင် ကေုာံ ပရေင်စကာ (Methods and Applications) ==
အစာသုတေသန လညာတ်ကသပ် တအ် စကာ နဲကဲ စမ်ၜတ် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် စိုတ်ရ။
* '''ပရေင်စမ်ၜတ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Behavioral Experiments):''' ၜတ်ကၞာတ် အခိင် ကလေင်ပလန် (Reaction time) ကေုာံ လၟိဟ် ဗၠေတ်ယောင်ယာ အခိင် ကောန်မၞိဟ်တအ် ကၠောန် တာလျိုင် မွဲမွဲ။
* '''ပွမရိုက်ရုပ် က္ဍဟ် (Brain Imaging):''' စကာ စက် ဗီုကဵု fMRI (Functional Magnetic Resonance Imaging) ကေုာံ EEG သွက်ဂွံ ညာတ်ကေတ် ဒၞာဲက္ဍဟ် လဵု မချဳဒရိုင်ဒၟံင် အခိင် ပိုယ် တွက်ဂၞန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟီုအရေဝ်။
* '''မဝ်ဒယ် တွက်ဂၞန် (Computational Modeling):''' ချူ ပရဝ်ဂရာမ် ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ ပတောအ်ၜတ် ဗီုလဵု က္ဍဟ်ပိုယ် ဗတောန်ပညာ ဟွံသေင်မ္ဂး သမ္တီ အရာနာနာရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Marr |first=D. |year=1982 |title=Vision: A Computational Investigation into the Human Representation and Processing of Visual Information |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-0262514620}}&lt;/ref&gt;။

ပရေင်စကာ ဘာသာရပ်ဏအ်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ခၞံဗဒှ် သၞောတ်ဝ် AI၊ ပရေင်ပညာ (ဗီုလဵု ကွးဘာတအ် ဗတောန် ခိုဟ်အိုတ်)၊ ကေုာံ HCI (Human-Computer Interaction - ပွမဆက်စပ် အကြာ မၞိဟ် ကဵု စက်) ဂမၠိုင်ရ။

== ၇။ တင်ဂၠာဲဆဵု ကေုာံ ပရေင်ကၠောန်ဗဒှ် အဓိကဂမၠိုင် (Important Discoveries and Contributions) ==
[[File:Artificial intelligence &amp; AI &amp; Machine Learning - 30212411048.jpg|thumb|250px|ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တၠပညာနိမိတ် (AI) မဒှ် သွဟ် အဓိက မွဲ နူ ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်]]
ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ် ဂှ် ကလိဂွံလဝ် တင်ဂၠာဲဆဵု မပြံင်လှာဲလဝ် ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
* '''သၞောတ်ဝ် သမ္တီ ၜါသာ် (Dual-store memory model):''' ဂၠာဲဆဵု ဒဒှ်ရ မှတ်ဉာဏ် ပိုယ် ပါ်လဝ် နကဵု မှတ်ဉာဏ် အခိင်ဂၠေအ် (Short-term memory - မသမ္တီမာန် ၜိုတ် ၇ တင်) ကေုာံ မှတ်ဉာဏ် အခိင်ဂၠိင် (Long-term memory)။
* '''သဒ္ဒါ သာမည (Universal Grammar):''' Noam Chomsky စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ကောန်ၚာ် သီုဖအိုတ် သၠးဂၠံဂဝ် ကၠုင် သီုကဵု အစောံသတ္တိ သဘာဝ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် သၞောဝ် အရေဝ်ဘာသာ ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Chomsky |first=N. |year=1959 |title=A Review of B. F. Skinner's Verbal Behavior |journal=Language |volume=35 |issue=1 |pages=26-58}}&lt;/ref&gt;။
* '''ဒပ်စက် နျူရယ် (Artificial Neural Networks):''' လညာတ် မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် အတိုင် လဒက်ပတန် က္ဍဟ် မၞိဟ်၊ မဒှ် သဇိုင် သွက် Deep Learning ကေုာံ AI လၟုဟ် ဗီုကဵု ChatGPT တအ်ရ။

== ၈။ သြဇာ လ္တူ ဂကောံမၞိဟ်၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Influence on Society, Education, and Culture) ==
ဘာသာရပ်ဏအ် ကဵုလဝ် သြဇာ လ္တူ ပရေင်ပညာ ဗွဲမဇၞော်ရ။ နူကဵု တင်ဂၠာဲဆဵု မဆေင်ကဵု ပွမဗတောန် (Learning sciences) ဂှ်၊ အစာဘာတအ် ပြံင်လှာဲကၠုင် နဲကဲ ဗတောန်လိက် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ဗီုလဵု က္ဍဟ် ကွးဘာတအ် ကၠောန်ကမၠောန်ရ။ ဥပမာ - ပွမပါ်ကရေက် တင်ဂရင်ဗတီ နဒဒှ် ကရေက်ဍောတ်တ် (Chunking) သွက်ဂွံ လောဲသွာ ပ္ဍဲ ပွမသမ္တီရ။
ပ္ဍဲကဵု လောက ယေန်သၞာင် ကေုာံ နဲကဲ စက် (Technology) မ္ဂး၊ ညးတအ် ခၞံဗဒှ်လာ ကိရိယာ မဆေင်ကဵု User Interface (UI) ညံင်ဂွံ လောဲသွာ သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ် စကာမာန်၊ ဟိုတ်နူ ညးတအ် ကၠိုဟ်ခိုဟ် ဗီုလဵု မတ် ကဵု စိုတ် ပိုယ် ကၠောန်ကမၠောန် အခိင် ရံင် သကရင် (Screen) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Newell |first=A. |year=1990 |title=Unified Theories of Cognition |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674921016}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ ပရေင်သုတေသန လၟုဟ် (Modern Development and Current Research) ==
လၟုဟ်မ္ဂး ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ် ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် လပါ် ကဏ္ဍ တၟိတၟိ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''Deep Learning ကေုာံ AI:''' ပွမစကာ ဒပ်စက် နျူရယ် မဇၞော် (Large Neural Networks) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် စက် မတီညာတ် ရုပ်၊ ကၠိုဟ် အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ သှ် ပြသၞာ ဝါတ်ဝါတ် မာန်ရ။
* '''Brain-Computer Interfaces (BCI):''' ပရေင်သုတေသန မဆက်စပ် က္ဍဟ် မၞိဟ် ကု စက်ကောန်ပျူတာ တပ်တပ်၊ သွက်ဂွံ ရီုဗင် ညးမက္ဍိုက်အာတအ် ညံင်ဂွံ ချဳဒရိုင် စက် နကဵု လညာတ်ကသပ် သၟးရ။
* '''Predictive Processing:''' သီအဝ်ရဳ တၟိ မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ က္ဍဟ် ပိုယ်ဂှ် ဒှ် &quot;စက် မတွက်ရံင် အနာဂတ် (Prediction machine)&quot; မွဲတုဲ၊ ဍေဟ် တွက်ရံင်လဝ် အရာမကတဵုဒှ်မာန် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒုင်ကေတ် အာရီု နူ မတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကတောဝ် ဏီရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Clark |first=A. |year=1997 |title=Being There: Putting Brain, Body, and World Together Again |publisher=MIT Press |isbn=978-0262531560}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပြသၞာဂမၠိုင် (Future Perspectives and Challenges) ==
ၜိုန်ရ ဘာသာရပ်ဏအ် ဇၞော်မောဝ်လောန် ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာ ဇၞော်ဇၞော် သှ်ေၜက်ဒၟံင် ဏီရ။
* '''ပြသၞာ ဇၞော် မဆေင်ကဵု ဝိညာဏ် (The Hard Problem of Consciousness):''' ၜိုန်ရ ပိုယ် တီ ဒဒှ်ရ က္ဍဟ် ကၠောန်ကမၠောန် ဗီုလဵု ကီုလေဝ်၊ &quot;မုဟိုတ် လၟေင်ကမၠောန် ရုပ်ဝတ္ထု ပ္ဍဲ က္ဍဟ် တအ်ဏအ် ကတဵုဗဒှ်ကဵု 'ပရေင်ဒုင်စသိုင်' ကေုာံ 'ဝိညာဏ်' (Subjective experience) ရော&quot; ဂှ် အစာသိပ္ပံတအ် သှ် ဟွံမာန် ဏီရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Simon |first=H. A. |year=1996 |title=The Sciences of the Artificial |publisher=MIT Press |isbn=978-0262691918 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;။
* '''AGI (Artificial General Intelligence):''' ပွမခၞံဗဒှ် AI မနွံကဵု ဉာဏ်ပညာ မတုပ်သၟဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သၠုင်နူ ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ကဏ္ဍ သီုဖအိုတ်ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် သွက် အနာဂတ် ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ် ရ။

== See also ==
* [[စိတ္တဗေဒ]]
* [[တၠပညာနိမိတ်]]
* [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]]
* [[ဘာသာဗေဒ]]
* [[ဒဿနိကဗေဒ]]

== References ==
{{Reflist}}

== Further reading ==
* Bechtel, W., &amp; Graham, G. (Eds.). (1998). ''A Companion to Cognitive Science''. Blackwell.
* Bermúdez, J. L. (2014). ''Cognitive Science: An Introduction to the Science of the Mind'' (2nd ed.). Cambridge University Press.
* Friedenberg, J., &amp; Silverman, G. (2015). ''Cognitive Science: An Introduction to the Study of Mind'' (3rd ed.). SAGE Publications.

== External links ==
* [https://cognitivesciencesociety.org/ Cognitive Science Society] - ဂကောံ ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ် အလုံဂၠးကဝ်။
* [https://plato.stanford.edu/entries/cognitive-science/ Stanford Encyclopedia of Philosophy: Cognitive Science] - သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ်ကသပ် နကဵု လညာတ် ဒဿနိကဗေဒ။
* [https://www.youtube.com/watch?v=R-sVnqkI6jE MIT OpenCourseWare: Introduction to Cognitive Science] - ဗဳဒဳယဝ် ပရေင်ပညာ နူ တက္ကသိုလ် MIT။

{{Navbox
|name = Cognitive Science
|title = [[ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်]] (Cognitive Science)
|listclass = hlist
|list1 = 
* '''ကဏ္ဍ အဓိက:''' [[စိတ္တဗေဒ]]
* [[တၠပညာနိမိတ်]]
* [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]]
* [[ဘာသာဗေဒ]]
* [[ဒဿနိကဗေဒ]]
* [[မနုဿဗေဒ]]
|list2 = 
* '''သဘဴဓဝ်ဂမၠိုင်:''' [[လညာတ်ကသပ်]]
* [[ဝိညာဏ်]]
* [[မှတ်ဉာဏ်]]
* [[လၟေင်ကမၠောန် တင်ဂရင်ဗတီ]]
* [[ပရေင်စၞောန်ထ္ၜး စိုတ်]]
}}

[[Category:ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:စိတ္တဗေဒ]]
[[Category:ဒဿနိကဗေဒ]]
[[Category:တၠပညာနိမိတ်]]</text>
      <sha1>h94tai4vl8y19lcf2xz4tss6winh8mt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55516</id>
      <parentid>55515</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T23:34:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26760" sha1="mup3jqcdxnljz2he7bdw8gto9ajlszd" xml:space="preserve">'''ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Cognitive science|Cognitive science]]) ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍဘာသာရပ် သိပ္ပံ မလ္ၚတ်ပရူ စိုတ် (Mind)၊ လညာတ်ကသပ် ကေုာံ ဉာဏ်ပညာ (Intelligence) နကဵု လညာတ် ပံင်စပ် ဘာသာရပ်နာနာ (Interdisciplinary) ရ။ ဘာသာရပ်ဏအ်ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု စိုတ် ကၠောန်ကမၠောန်၊ ဗီုလဵု တင်ဂရင်ဗတီ (Information) တအ် ပြံင်လှာဲအာ ကေုာံ ဗီုလဵု လညာတ်ကသပ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ကောန်မၞိဟ်၊ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ စက်ယန် တၠပညာနိမိတ် တအ်ရ။ ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ် ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဘာသာရပ် အဓိက တြဴ သာ် မတွဟ်ဂး [[စိတ္တဗေဒ]]၊ [[တၠပညာနိမိတ်]]၊ [[ဒဿနိကဗေဒ]]၊ [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]] (Neuroscience)၊ [[ဘာသာဗေဒ]] ကေုာံ [[မနုဿဗေဒ]] ရ။ 

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်&lt;br/&gt;(Cognitive Science)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Cognitive Science Hexagram.svg|250px|သင်္ကေတ ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်]]&lt;br/&gt;''သင်္ကေတ တြဴလပါ် (Hexagram) မစၞောန်ထ္ၜး ဘာသာရပ် အဓိက တြဴ သာ် မပံင်စပ်လဝ် ပ္ဍဲ ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်''
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[သိပ္ပံ]] ပံင်စပ် ဘာသာရပ်နာနာ
|-
! မလ္ၚတ် အဓိက
| စိုတ်၊ ဉာဏ်ပညာ၊ လၟေင်ကမၠောန် တင်ဂရင်ဗတီ၊ ပရေင်စၞောန်ထ္ၜး စိုတ်
|-
! ညးမခၞံဗဒှ် အဓိက
| George Miller, Noam Chomsky, Allen Newell, Herbert Simon
|-
! ဘာသာရပ် ပါလုပ်ဂမၠိုင်
| [[စိတ္တဗေဒ]]၊ [[တၠပညာနိမိတ်]]၊ [[ဒဿနိကဗေဒ]]၊ [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]]၊ [[ဘာသာဗေဒ]]၊ [[မနုဿဗေဒ]]
|-
! သဘဴဓဝ် အဓိက
| တင်ဂရင်ဗတီ (Information processing), သၞောတ်ဝ် ကောန်ပျူတာ
|-
! ပရေင်စကာ
| ပရေင်ပညာ၊ ကွတ်စက်၊ AI၊ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်
|}

== ၁။ ပွံက် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံ (Definition and Overview) ==
ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ မဆေင်ကဵု လညာတ်၊ ပွမတီ၊ ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် စိုတ် ရ။ လညာတ်ကသပ် (Cognition) ဟီုဂှ် ပေါံဂလိုင်လဝ် လၟေင်ကမၠောန် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ပွမစွံသတိ (Attention)၊ ပွမတီညာတ် (Perception)၊ ပွမသမ္တီ (Memory)၊ အရေဝ်ဘာသာ (Language)၊ ပွမဗတောန် (Learning)၊ ကေုာံ ပွမသှ် ပြသၞာ (Problem-solving) တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Thagard |first=P. |year=2005 |title=Mind: Introduction to Cognitive Science |publisher=MIT Press |isbn=978-0262201544}}&lt;/ref&gt;။ 

အဓိက သဘဴဓဝ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် လညာတ် မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;စိုတ်&quot; ဂှ် ကၠောန်ကမၠောန် တုပ်သၟဟ် ကု &quot;စက်ကောန်ပျူတာ&quot; မွဲရ။ ဍေဟ် ဒုင်ကေတ် တင်ဂရင်ဗတီ နူကဵု ပွဳပွူမ္ၚး (Input)၊ တော်ရံင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Processing) အပ္ဍဲ က္ဍဟ်၊ တုဲ ပတိတ်ကဵု ပရေင်ချဳဒရိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး သွဟ် (Output) ရ။ ၜိုန်ရ လညာတ်ဏအ် ပြံင်လှာဲကၠုင်လဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ပွမလ္ၚတ် စိုတ် နဒဒှ် သၞောတ်ဝ် တော်ဂၞန် (Computational system) ဂှ် သှ်ေၜက်ဒၟံင် နဒဒှ် တိုင်ခိုင်အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်ဏီရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=R-sVnqkI6jE ပရူ ဝင် Cognitive Science ပ္ဍဲ YouTube]

ဝင် ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ် ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ကလိုက်ကမဵု လညာတ်ကသပ် (Cognitive Revolution) ပ္ဍဲ လဒေါဝ် သၞာံ ၁၉၅၀ တအ်ရ။ ကိုပ်ကၠာ နူဂှ် ပ္ဍဲကဵု လောက စိတ္တဗေဒ မ္ဂး၊ လညာတ် ဝါဒ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Behaviorism) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု B. F. Skinner တအ် ဓလီုလဝ်ရ။ ဝါဒဏအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပိုယ် လ္ၚတ်ဂွံ ဆ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် မညာတ်ကေတ် နကဵု မတ် သၟးရ၊ လၟေင်ကမၠောန် အပ္ဍဲ စိုတ် ဂှ် လ္ၚတ် ဟွံမာန် (Black box) ညးတအ် ထေင်လဝ်ရ။

ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၆ သဘင်သဳကၠဳ Dartmouth ကေုာံ MIT ဂှ် အစာသိပ္ပံဂမၠိုင် ဗီုကဵု George Miller (ညးမလ္ၚတ် ပရူ မှတ်ဉာဏ်)၊ Noam Chomsky (ညးမတးပါဲ လညာတ် အရေဝ်ဘာသာ Behaviorism)၊ ကေုာံ Allen Newell ကဵု Herbert Simon (ညးမခၞံဗဒှ် ပရဝ်ဂရာမ် AI ကိုပ်ကၠာအိုတ်) တအ် ပံင်ကောံတုဲ၊ စၞောန်ထ္ၜးကၠုင် ဒဒှ်ရ လၟေင်ကမၠောန် အပ္ဍဲ စိုတ် ဂှ် ပိုယ် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နကဵု သိပ္ပံ မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Miller |first=G. A. |year=2003 |title=The cognitive revolution: a historical perspective |journal=Trends in Cognitive Sciences |volume=7 |issue=3 |pages=141-144}}&lt;/ref&gt;။ နူကဵု အခိင်ဂှ်တုဲ ဘာသာရပ်ဏအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

== ၃။ ဒဒှ်လက္ကရဴ ကေုာံ တမ်မူလ (Background and Origins) ==
[[File:Blausen 0102 Brain Motor&amp;Sensory (cropped).png|thumb|250px|ဒၞာဲ က္ဍဟ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ချဳဒရိုင် ကေုာံ အာရီု မဒှ် သဇိုင် သွက် သၞောတ်ဝ် အာရီု]]
တမ်မူလ သွက် ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ် ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ စက်ကောန်ပျူတာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ ရ။ လညာတ် Cybernetics မလ္ၚတ်ပရူ သၞောတ်ဝ် ထိင်ဒဝ် (Control systems) ပ္ဍဲကဵု စက် ကေုာံ သတ်ဂျိုင်လမျီုတအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက မွဲရ။

အစာသင်္ချာ Alan Turing မခၞံဗဒှ် စက်တူရင် (Turing machine) ကေုာံ John von Neumann တအ် စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ စက်မွဲဂှ် တော်ဂၞန် ကေုာံ ကၠောန်ကမၠောန် ညံင်ရဴ စိုတ် မၞိဟ် မာန်ရ။ လညာတ်ဏအ် ပကဵု ညံင် အစာစိတ္တဗေဒ တအ် ဂွံစ လ္ၚတ် စိုတ် မၞိဟ် နဒဒှ် သၞောတ်ဝ် မဂိုင်သိပ် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ တင်ဂရင်ဗတီ (Information Processing System) မွဲရ။ တုဲပၠန် သီအဝ်ရဳ တင်ဂရင်ဗတီ (Information Theory) မခၞံလဝ် နကဵု Claude Shannon လေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဒဒှ်လက္ကရဴ ဘာသာရပ်ဏအ် ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Boden |first=M. A. |year=2006 |title=Mind as Machine: A History of Cognitive Science |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199241446}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ သဘဴဓဝ် ကေုာံ လညာတ် အဓိကဂမၠိုင် (Major Concepts and Principles) ==
ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ် ဒုင်သဇိုင် ကု သဘဴဓဝ် အဓိက နာနာ မပ္တံကဵု-

* '''ပရေင်စၞောန်ထ္ၜး စိုတ် (Mental Representation):''' စိုတ်ပိုယ်ဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် ဗီုရုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး သင်္ကေတ အပ္ဍဲ (Internal symbols) သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး အရာနာနာ ပ္ဍဲ လောကမ္ၚးရ။ ဥပမာ ပိုယ် ကၟာတ်မတ်တုဲ ကလေင်ညာတ် ဗီုရုပ် သ္ၚိ ပိုယ်မာန်ဂှ် ဒှ် Mental representation ရ။
* '''ပွမတော်ဂၞန် (Computation):''' လၟေင်ကမၠောန် လညာတ်ကသပ် ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ပွမတော်ဂၞန် လ္တူ သင်္ကေတ တအ်ဂှ် အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ (Algorithms) မချိုတ်ပၠိုတ်မွဲရ။
* '''လညာတ်ကသပ် မဆက်စပ် ကု ခန္ဓ (Embodied Cognition):''' ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် အစာသိပ္ပံတအ် ထပ်ညာတ်ကၠုင် ဒဒှ်ရ လညာတ်ကသပ် ဂှ် ဟွံသေင် ဆ ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မွဲဓဝ်၊ ဍေဟ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ခန္ဓကာယ အလုံမွဲ ကေုာံ ပွဳပွူမ္ၚး မချဳဒရိုင်ဒၟံင်တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Varela |first=F. J. |last2=Thompson |first2=E. |last3=Rosch |first3=E. |year=1991 |title=The Embodied Mind: Cognitive Science and Human Experience |publisher=MIT Press |isbn=978-0262720212}}&lt;/ref&gt;။
* '''နျူရယ် နေတ်ဝပ် (Neural Networks / Connectionism):''' လညာတ် မလ္ၚတ် စိုတ် အတိုင် လဒက်ပတန် သေလ်အာရီု ပ္ဍဲ က္ဍဟ်၊ မနွံကဵု အဆက်အစပ် ဗွဲမဂၠိုင် မကၠောန်ကမၠောန် မွဲစွံ (Parallel processing) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rumelhart |first=D. E. |last2=McClelland |first2=J. L. |year=1986 |title=Parallel Distributed Processing: Explorations in the Microstructure of Cognition |publisher=MIT Press |isbn=978-0262680530}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပွမပါ်ကရေက် ကေုာံ ကဏ္ဍဂမၠိုင် (Classification and Branches) ==
ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ် ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဘာသာရပ် ၆ သာ် အဓိက ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဘာသာရပ် အဓိက ပ္ဍဲ ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်
|-
! ကဏ္ဍ ဘာသာရပ် (Discipline)
! ပရေင်လ္ၚတ် အဓိက (Focus Area)
! ဥပမာ သုတေသန (Research Example)
|-
| '''[[စိတ္တဗေဒ]]''' (Psychology) || လ္ၚတ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် စိုတ် ပ္ဍဲ ကောန်မၞိဟ်။ || ပရေင်လ္ၚတ် ပွမသမ္တီ (Memory) ကေုာံ ပွမစွံသတိ။
|-
| '''[[တၠပညာနိမိတ်]]''' (Artificial Intelligence) || ကၠောန်ဗဒှ် စက်ယန် ကေုာံ ပရဝ်ဂရာမ် မနွံကဵု ဉာဏ်ပညာ။ || Machine Learning, ပွမကၠိုဟ် အရေဝ်ဘာသာ ဓမ္မတာ (NLP)။
|-
| '''[[သၞောတ်ဝ် အာရီု]]''' (Neuroscience) || လ္ၚတ် လဒက်ပတန် ကေုာံ ကမၠောန် က္ဍဟ် နကဵု ဇဳဝဗေဒ။ || လ္ၚတ် ရုပ်က္ဍဟ် (fMRI) အခိင် မၞိဟ်တအ် ကၠောန်ကမၠောန်။
|-
| '''[[ဘာသာဗေဒ]]''' (Linguistics) || လ္ၚတ် လဒက်ပတန် အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ဗီုလဵု က္ဍဟ် သမ္တီ အရေဝ်။ || သဒ္ဒါ သာမည (Universal Grammar) Noam Chomsky။
|-
| '''[[ဒဿနိကဗေဒ]]''' (Philosophy) || သၟာန် ဂလာန်သၟာန် သဇိုင် မဆေင်ကဵု သဘာဝ စိုတ် ကဵု လမျီု။ || ပြသၞာ စိုတ်-ခန္ဓ (Mind-body problem)။
|-
| '''[[မနုဿဗေဒ]]''' (Anthropology) || လ္ၚတ် ဗီုလဵု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပွဳပွူ ထိင်ဒဝ် လညာတ်ကသပ်။ || လ္ၚတ် လညာတ် အရေဝ်ဘာသာ ပ္ဍဲ ဂကူ တၞဟ်ခြာ။
|}

== ၆။ နဲကဲဂမၠိုင် ကေုာံ ပရေင်စကာ (Methods and Applications) ==
အစာသုတေသန လညာတ်ကသပ် တအ် စကာ နဲကဲ စမ်ၜတ် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် စိုတ်ရ။
* '''ပရေင်စမ်ၜတ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Behavioral Experiments):''' ၜတ်ကၞာတ် အခိင် ကလေင်ပလန် (Reaction time) ကေုာံ လၟိဟ် ဗၠေတ်ယောင်ယာ အခိင် ကောန်မၞိဟ်တအ် ကၠောန် တာလျိုင် မွဲမွဲ။
* '''ပွမရိုက်ရုပ် က္ဍဟ် (Brain Imaging):''' စကာ စက် ဗီုကဵု fMRI (Functional Magnetic Resonance Imaging) ကေုာံ EEG သွက်ဂွံ ညာတ်ကေတ် ဒၞာဲက္ဍဟ် လဵု မချဳဒရိုင်ဒၟံင် အခိင် ပိုယ် တော်ဂၞန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟီုအရေဝ်။
* '''မဝ်ဒယ် တော်ဂၞန် (Computational Modeling):''' ချူ ပရဝ်ဂရာမ် ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ ပတောအ်ၜတ် ဗီုလဵု က္ဍဟ်ပိုယ် ဗတောန်ပညာ ဟွံသေင်မ္ဂး သမ္တီ အရာနာနာရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Marr |first=D. |year=1982 |title=Vision: A Computational Investigation into the Human Representation and Processing of Visual Information |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-0262514620}}&lt;/ref&gt;။

ပရေင်စကာ ဘာသာရပ်ဏအ်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ခၞံဗဒှ် သၞောတ်ဝ် AI၊ ပရေင်ပညာ (ဗီုလဵု ကွးဘာတအ် ဗတောန် ခိုဟ်အိုတ်)၊ ကေုာံ HCI (Human-Computer Interaction - ပွမဆက်စပ် အကြာ မၞိဟ် ကဵု စက်) ဂမၠိုင်ရ။

== ၇။ တင်ဂၠာဲဆဵု ကေုာံ ပရေင်ကၠောန်ဗဒှ် အဓိကဂမၠိုင် (Important Discoveries and Contributions) ==
[[File:Artificial intelligence &amp; AI &amp; Machine Learning - 30212411048.jpg|thumb|250px|ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တၠပညာနိမိတ် (AI) မဒှ် သွဟ် အဓိက မွဲ နူ ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်]]
ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ် ဂှ် ကလိဂွံလဝ် တင်ဂၠာဲဆဵု မပြံင်လှာဲလဝ် ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
* '''သၞောတ်ဝ် သမ္တီ ၜါသာ် (Dual-store memory model):''' ဂၠာဲဆဵု ဒဒှ်ရ မှတ်ဉာဏ် ပိုယ် ပါ်လဝ် နကဵု မှတ်ဉာဏ် အခိင်ဂၠေအ် (Short-term memory - မသမ္တီမာန် ၜိုတ် ၇ တင်) ကေုာံ မှတ်ဉာဏ် အခိင်ဂၠိင် (Long-term memory)။
* '''သဒ္ဒါ သာမည (Universal Grammar):''' Noam Chomsky စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ကောန်ၚာ် သီုဖအိုတ် သၠးဂၠံဂဝ် ကၠုင် သီုကဵု အစောံသတ္တိ သဘာဝ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် သၞောဝ် အရေဝ်ဘာသာ ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Chomsky |first=N. |year=1959 |title=A Review of B. F. Skinner's Verbal Behavior |journal=Language |volume=35 |issue=1 |pages=26-58}}&lt;/ref&gt;။
* '''ဒပ်စက် နျူရယ် (Artificial Neural Networks):''' လညာတ် မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် အတိုင် လဒက်ပတန် က္ဍဟ် မၞိဟ်၊ မဒှ် သဇိုင် သွက် Deep Learning ကေုာံ AI လၟုဟ် ဗီုကဵု ChatGPT တအ်ရ။

== ၈။ သြဇာ လ္တူ ဂကောံမၞိဟ်၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Influence on Society, Education, and Culture) ==
ဘာသာရပ်ဏအ် ကဵုလဝ် သြဇာ လ္တူ ပရေင်ပညာ ဗွဲမဇၞော်ရ။ နူကဵု တင်ဂၠာဲဆဵု မဆေင်ကဵု ပွမဗတောန် (Learning sciences) ဂှ်၊ အစာဘာတအ် ပြံင်လှာဲကၠုင် နဲကဲ ဗတောန်လိက် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ဗီုလဵု က္ဍဟ် ကွးဘာတအ် ကၠောန်ကမၠောန်ရ။ ဥပမာ - ပွမပါ်ကရေက် တင်ဂရင်ဗတီ နဒဒှ် ကရေက်ဍောတ်တ် (Chunking) သွက်ဂွံ လောဲသွာ ပ္ဍဲ ပွမသမ္တီရ။
ပ္ဍဲကဵု လောက ယေန်သၞာင် ကေုာံ နဲကဲ စက် (Technology) မ္ဂး၊ ညးတအ် ခၞံဗဒှ်လာ ကိရိယာ မဆေင်ကဵု User Interface (UI) ညံင်ဂွံ လောဲသွာ သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ် စကာမာန်၊ ဟိုတ်နူ ညးတအ် ကၠိုဟ်ခိုဟ် ဗီုလဵု မတ် ကဵု စိုတ် ပိုယ် ကၠောန်ကမၠောန် အခိင် ရံင် သကရင် (Screen) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Newell |first=A. |year=1990 |title=Unified Theories of Cognition |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674921016}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ ပရေင်သုတေသန လၟုဟ် (Modern Development and Current Research) ==
လၟုဟ်မ္ဂး ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ် ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် လပါ် ကဏ္ဍ တၟိတၟိ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''Deep Learning ကေုာံ AI:''' ပွမစကာ ဒပ်စက် နျူရယ် မဇၞော် (Large Neural Networks) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် စက် မတီညာတ် ရုပ်၊ ကၠိုဟ် အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ သှ် ပြသၞာ ဝါတ်ဝါတ် မာန်ရ။
* '''Brain-Computer Interfaces (BCI):''' ပရေင်သုတေသန မဆက်စပ် က္ဍဟ် မၞိဟ် ကု စက်ကောန်ပျူတာ တပ်တပ်၊ သွက်ဂွံ ရီုဗင် ညးမက္ဍိုက်အာတအ် ညံင်ဂွံ ချဳဒရိုင် စက် နကဵု လညာတ်ကသပ် သၟးရ။
* '''Predictive Processing:''' သီအဝ်ရဳ တၟိ မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ က္ဍဟ် ပိုယ်ဂှ် ဒှ် &quot;စက် မတော်ရံင် အနာဂတ် (Prediction machine)&quot; မွဲတုဲ၊ ဍေဟ် တော်ရံင်လဝ် အရာမကတဵုဒှ်မာန် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒုင်ကေတ် အာရီု နူ မတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကတောဝ် ဏီရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Clark |first=A. |year=1997 |title=Being There: Putting Brain, Body, and World Together Again |publisher=MIT Press |isbn=978-0262531560}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပြသၞာဂမၠိုင် (Future Perspectives and Challenges) ==
ၜိုန်ရ ဘာသာရပ်ဏအ် ဇၞော်မောဝ်လောန် ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာ ဇၞော်ဇၞော် သှ်ေၜက်ဒၟံင် ဏီရ။
* '''ပြသၞာ ဇၞော် မဆေင်ကဵု ဝိညာဏ် (The Hard Problem of Consciousness):''' ၜိုန်ရ ပိုယ် တီ ဒဒှ်ရ က္ဍဟ် ကၠောန်ကမၠောန် ဗီုလဵု ကီုလေဝ်၊ &quot;မုဟိုတ် လၟေင်ကမၠောန် ရုပ်ဝတ္ထု ပ္ဍဲ က္ဍဟ် တအ်ဏအ် ကတဵုဗဒှ်ကဵု 'ပရေင်ဒုင်စသိုင်' ကေုာံ 'ဝိညာဏ်' (Subjective experience) ရော&quot; ဂှ် အစာသိပ္ပံတအ် သှ် ဟွံမာန် ဏီရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Simon |first=H. A. |year=1996 |title=The Sciences of the Artificial |publisher=MIT Press |isbn=978-0262691918 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;။
* '''AGI (Artificial General Intelligence):''' ပွမခၞံဗဒှ် AI မနွံကဵု ဉာဏ်ပညာ မတုပ်သၟဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သၠုင်နူ ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ကဏ္ဍ သီုဖအိုတ်ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် သွက် အနာဂတ် ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ် ရ။

== See also ==
* [[စိတ္တဗေဒ]]
* [[တၠပညာနိမိတ်]]
* [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]]
* [[ဘာသာဗေဒ]]
* [[ဒဿနိကဗေဒ]]

== References ==
{{Reflist}}

== Further reading ==
* Bechtel, W., &amp; Graham, G. (Eds.). (1998). ''A Companion to Cognitive Science''. Blackwell.
* Bermúdez, J. L. (2014). ''Cognitive Science: An Introduction to the Science of the Mind'' (2nd ed.). Cambridge University Press.
* Friedenberg, J., &amp; Silverman, G. (2015). ''Cognitive Science: An Introduction to the Study of Mind'' (3rd ed.). SAGE Publications.

== External links ==
* [https://cognitivesciencesociety.org/ Cognitive Science Society] - ဂကောံ ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ် အလုံဂၠးကဝ်။
* [https://plato.stanford.edu/entries/cognitive-science/ Stanford Encyclopedia of Philosophy: Cognitive Science] - သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ်ကသပ် နကဵု လညာတ် ဒဿနိကဗေဒ။
* [https://www.youtube.com/watch?v=R-sVnqkI6jE MIT OpenCourseWare: Introduction to Cognitive Science] - ဗဳဒဳယဝ် ပရေင်ပညာ နူ တက္ကသိုလ် MIT။

{{Navbox
|name = Cognitive Science
|title = [[ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်]] (Cognitive Science)
|listclass = hlist
|list1 = 
* '''ကဏ္ဍ အဓိက:''' [[စိတ္တဗေဒ]]
* [[တၠပညာနိမိတ်]]
* [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]]
* [[ဘာသာဗေဒ]]
* [[ဒဿနိကဗေဒ]]
* [[မနုဿဗေဒ]]
|list2 = 
* '''သဘဴဓဝ်ဂမၠိုင်:''' [[လညာတ်ကသပ်]]
* [[ဝိညာဏ်]]
* [[မှတ်ဉာဏ်]]
* [[လၟေင်ကမၠောန် တင်ဂရင်ဗတီ]]
* [[ပရေင်စၞောန်ထ္ၜး စိုတ်]]
}}

[[Category:ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:စိတ္တဗေဒ]]
[[Category:ဒဿနိကဗေဒ]]
[[Category:တၠပညာနိမိတ်]]</text>
      <sha1>mup3jqcdxnljz2he7bdw8gto9ajlszd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်ဝ် အာရီု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11321</id>
    <revision>
      <id>55517</id>
      <timestamp>2026-06-23T23:37:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သၞောတ်ဝ် အာရီု''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Nervous system|Nervous system]]) ဟွံသေင်မ္ဂး '''သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု''' (Neuroscience) ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် ကွန်ရက် မနွံကဵု သေလ်တၟေင်ဂမၠိုင် မကော်စ သေလ်အာရီု (Neuron...&quot;</comment>
      <origin>55517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25226" sha1="2f7fxal4v1agl3wnjumi4g09gmkh0xd" xml:space="preserve">'''သၞောတ်ဝ် အာရီု''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Nervous system|Nervous system]]) ဟွံသေင်မ္ဂး '''သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု''' (Neuroscience) ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် ကွန်ရက် မနွံကဵု သေလ်တၟေင်ဂမၠိုင် မကော်စ သေလ်အာရီု (Neurons) မဆက်စၠောအ်ကဵု ပရေင်ချဳဒရိုင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ အလုံမွဲ ခန္ဓကာယ သတ်ဂျိုင်လမျီုတအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန် မနွံကဵု ဇုတ်ရိုက်တအ်မ္ဂး သၞောတ်ဝ်ဏအ် ပါ်လဝ် ၜါ ကဏ္ဍ အဓိက မတွဟ်ဂး သၞောတ်ဝ် အာရီု ဗဟဵု (Central Nervous System - CNS) ကေုာံ သၞောတ်ဝ် အာရီု ဇိုင်ကၟာတ် (Peripheral Nervous System - PNS) ရ။ ဘာသာရပ် သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု (Neuroscience) ဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပတန်၊ လၟေင်ကမၠောန်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ယဲဂမၠိုင် မဆေင်ကဵု သၞောတ်ဝ် အာရီုတအ်ရ။ သၞောတ်ဝ်ဏအ်ရ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပွမညာတ်၊ ပွမမိင်၊ ပွမချဳဒရိုင်၊ ပွမသမ္တီ၊ ကေုာံ လညာတ်ကသပ် ပိုယ် သီုဖအိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | သၞောတ်ဝ် အာရီု&lt;br/&gt;(Nervous System / Neuroscience)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Nervous system diagram-en.svg|250px|သၞောတ်ဝ် အာရီု ကောန်မၞိဟ်]]&lt;br/&gt;''သၞောတ်ဝ် အာရီု ကောန်မၞိဟ်၊ မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် က္ဍဟ်၊ ဇုတ်ရိုက် ကေုာံ ဇုက်အာရီုဂမၠိုင်''
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[ဇဳဝဗေဒ]]၊ သိပ္ပံ ဆေင်ကဵု ဂဥုဲ
|-
! လဒက်ပတန် အဓိက
| [[က္ဍဟ်]]၊ ဇုတ်ရိုက်၊ ဇုက်အာရီု
|-
! သေလ် အဓိက
| [[သေလ် အာရီု]] (Neurons) ကေုာံ သေလ် ဂလိုင်ယာ (Glial cells)
|-
! ညးမခၞံဗဒှ် သဇိုင် (ဝင်)
| Santiago Ramón y Cajal, Camillo Golgi
|-
! ကဏ္ဍ ပါ်ကရေက်ဂမၠိုင်
| CNS (ဗဟဵု), PNS (ဇိုင်ကၟာတ်)
|-
! ယဲ မဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| ယဲ အလ်ဇိုင်မာ၊ ယဲ ပါကေန်သန်၊ က္ဍဟ်ဒးဒုင်လွံက်
|-
! ဘာသာရပ် ဆက်စပ်
| [[စိတ္တဗေဒ]]၊ [[ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်]]၊ ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ
|}

== ၁။ ပွံက် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံ (Definition and Overview) ==
သၞောတ်ဝ် အာရီု ဟီုဂှ် ဒှ် &quot;စက်ယန် ထိင်ဒဝ်&quot; (Control center) သွက် ခန္ဓကာယ ပိုယ်ရ။ ဍေဟ် ဒုင်ကေတ် တင်ဂရင်ဗတီ နူကဵု ပွဳပွူမ္ၚး (ဥပမာ - လျး၊ ရမ္သာင်၊ ဓါတ်ဂမ္တဴ) ကေုာံ နူကဵု အပ္ဍဲ ခန္ဓ (ဥပမာ - ဗၞတ် ဓါတ်ဍာတ် ပ္ဍဲ ဆီ) တုဲ၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တွက်ရံင် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ကေုာံ ဇုတ်ရိုက်၊ တုဲမ္ဂး ပလံင်ဗစိုပ် ကလေင် သွဟ် (ဥပမာ - ဓဇက် တဲ၊ ကွာ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန်ပတိတ် ဟဝ်မောန်) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kandel |first=E. R. |display-authors=etal |year=2012 |title=Principles of Neural Science |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0071390118 |edition=5th}}&lt;/ref&gt;။
သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု (Neuroscience) ဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် မလ္ၚတ် အရာတအ်ဏအ် နကဵု လညာတ် ဇဳဝဗေဒ၊ ဓါတုဗေဒ၊ ကေုာံ ရူပဗေဒ၊ တုဲ ဍေဟ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ကု ပရေင်ဂဥုဲ ကေုာံ စိတ္တဗေဒ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ပရေင်လ္ၚတ် သၞောတ်ဝ် အာရီု ဂှ် နွံဝင် ဇမၠိင် ဗွဲမလောန်ရ။
* '''ခေတ် အဳဂျေပ် တြေံ (၁၇၀၀ ဘဳသဳ):''' ပ္ဍဲလိက် Edwin Smith Papyrus ဂှ် ဂၠာဲဆဵု တင်စၟတ်သမ္တီ မဆေင်ကဵု က္ဍဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်၊ ဆဂး ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးတအ် ထေင်လဝ် &quot;ကောန်တၟအ် (Heart)&quot; ရ ဒှ် ဒၞာဲ စိုတ် ကဵု လညာတ်ကသပ် တန်တဴရ။
* '''ခေတ် ဂရိတ် တေံ:''' ဂါလေန် (Galen) လ္ၚတ် က္ဍဟ် သဵု တုဲ စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ က္ဍဟ်ရ ဒှ် ညးမထိင်ဒဝ် ပရေင်ချဳဒရိုင် ရ။
* '''ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ကဵု ၂၀:''' အစာသိပ္ပံ သပိန် Santiago Ramón y Cajal စကာ နဲကဲ ဖျုန်သာ် (Staining) မခၞံလဝ် နကဵု Camillo Golgi တုဲ ဂၠာဲဆဵု လဒက်ပတန် သေလ် အာရီု (Neuron doctrine) ရ။ တင်ဂၠာဲဆဵုဏအ် ပကဵု ညံင် ညးတအ် ၜါ ကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၆ တုဲ၊ ဒှ် သဇိုင် သွက် သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု ခေတ်တၟိ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Finger |first=S. |year=2001 |title=Origins of Neuroscience: A History of Explorations Into Brain Function |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195146943}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ကဏ္ဍဂမၠိုင် (Structure and Components) ==
သၞောတ်ဝ် အာရီု ပိုယ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ ဇၞော် ၜါ သာ်-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပွမပါ်ခြာ သၞောတ်ဝ် အာရီု ကောန်မၞိဟ်
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက (Main Division)
! ဒကုတ် ပါလုပ်ဂမၠိုင် (Components)
! တာလျိုင် (Functions)
|-
| '''၁။ သၞောတ်ဝ် အာရီု ဗဟဵု (CNS)''' || [[က္ဍဟ်]] (Brain) ကေုာံ [[ဇုတ်ရိုက်]] (Spinal Cord) || ဒှ် ဗဟဵု မတွက်ဂၞန်၊ မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သီုဖအိုတ်။
|-
| '''၂။ သၞောတ်ဝ် အာရီု ဇိုင်ကၟာတ် (PNS)''' || ဇုက်အာရီု (Nerves) မတိတ် နူ က္ဍဟ် ကဵု ဇုတ်ရိုက် မစိုပ် အလုံခန္ဓ။ || ပလံင် တင်ဂရင်ဗတီ နူ လောကမ္ၚး အာ ဇရေင် CNS တုဲ၊ ကလေင် ယိုက် သွဟ် နူ CNS အာ ဇရေင် ကတိုင်ဖျုန် ကဵု ကလာပ်ရုပ်။
|}

PNS ဂှ် သီု ပါ်လဝ် ၜါ ကဏ္ဍ ဍောတ် ဏီ-
* '''Somatic (သၞောတ်ဝ် ပရေင်ချဳဒရိုင် နကဵု စိုတ်):''' မထိင်ဒဝ် ပရေင်ချဳဒရိုင် မနွံကဵု သတိ (ဥပမာ ယိုက်တဲ၊ ကွာ်)။
* '''Autonomic (သၞောတ်ဝ် အလိုတ်):''' မထိင်ဒဝ် ကမၠောန် မဟွံဒးစွံသတိ ဗီုကဵု နှလုံးတက်၊ ယီု၊ ကေုာံ ပရေင်စၞေဟ်စၞစ။ ဍေဟ် ပါ်လဝ် Sympathetic (အခိင် တဝ်စၞေဟ်/ဒြေပ်) ကဵု Parasympathetic (အခိင် ဇူ/စၞေဟ်) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Purves |first=D. |display-authors=etal |year=2018 |title=Neuroscience |publisher=Sinauer Associates |isbn=978-1605353807 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ သေလ် အာရီု ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Neurons and Action Potential) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=qPix_X-9t7E ပရူ သေလ် အာရီု ကေုာံ Action Potential ပ္ဍဲ YouTube]

သၞောတ်ဝ် အာရီု ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သေလ် အဓိက မကော်စ '''သေလ် အာရီု (Neurons)''' ၜိုတ် ၈၆ ဗဳလဳယျေန် မ ပ္ဍဲက္ဍဟ် ပိုယ်ရ။ ဍေဟ် နွံ လဒက်ပတန် အဓိက ၃ သာ်-
# '''Soma (ကာယ သေလ်):''' ဒၞာဲ မနွံကဵု Nucleus ကေုာံ မထိင်ဒဝ် လမျီု သေလ်။
# '''Dendrites (ကၞာင်):''' ယိုက်ကေတ် တင်ဂရင်ဗတီ နူကဵု သေလ် တၞဟ်။
# '''Axon (ဇုက်ဇမၠိင်):''' ပလံင် တင်ဂရင်ဗတီ အာ ဇရေင် သေလ် တၞဟ်။ Axon တအ်ဂှ် ဂြောပ်လဝ် နကဵု ဓါတ်ကၠေင် Myelin sheath ညံင် ဓါတ်လလဳ ဂွံအာ ပြဟ်ရ။

'''Action Potential (ပရေင်ချဳဒရိုင် ဓါတ်လလဳ):''' တင်ဂရင်ဗတီတအ်ဂှ် ဒြေပ်အာ အပ္ဍဲ Axon နဒဒှ် ဓါတ်လလဳ (Electrical signal) ရ။ လၟေင်ကမၠောန်ဏအ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပွမပြံင်လှာဲ ဓါတ်အာက်ယောန် (Ions) မပ္တံကဵု သဝ်ဒဳယျာမ် (Na+) ကဵု ပဝ်တက်သဳယျာမ် (K+) ပ္ဍဲ ကၞပ်သေလ် ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hodgkin |first=A. L. |last2=Huxley |first2=A. F. |year=1952 |title=A quantitative description of membrane current and its application to conduction and excitation in nerve |journal=The Journal of Physiology |volume=117 |issue=4 |pages=500–544 |doi=10.1113/jphysiol.1952.sp004764}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ဆက်စပ် သေလ် ကေုာံ ဓါတ်စၠောအ် အာရီု (Synapses and Neurotransmitters) ==
ကာလ ဓါတ်လလဳ စိုပ် ကၞောတ် Axon မ္ဂး၊ သေလ် ၜါဂှ် ဟွံဆက်ဒၟံင် တပ်တပ်ရ။ အကြာဍေဟ်တအ် နွံ ဒၞာဲဟလင် ဍောတ်တ် မွဲ မကော်စ '''Synapse (ဆာင်နပ်သ်)''' ရ။
သွက်ဂွံ တတ်ကၠောအ် ဟလင်ဏအ်ဂှ်၊ သေလ် ပထမ ပတိတ်ကဵု ဓါတ်ဓါတုဗေဒ မကော်စ '''ဓါတ်စၠောအ် အာရီု (Neurotransmitters)''' ရ။ ဓါတ်တအ်ဏအ် ဇွောဝ်အာ တုဲ ဗာတ်ဒး သေလ် ဒုတိယ၊ တုဲ ကတဵုဗဒှ်ကဵု ဓါတ်လလဳ တၟိ ပၠန်ရ။
ဓါတ် အဓိက ဂမၠိုင်-
* '''Dopamine (ဒဝ်ပါမိန်):''' ဆက်စပ် ကု ပွမကဵု လာပ်၊ ပရေင်စိုတ်ထတ်၊ ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရိုင်။ (အောန်အာမ္ဂး ဒှ် ယဲ ပါကေန်သန်)။
* '''Serotonin (သဳရဝ်တဝ်နေန်):''' ထိင်ဒဝ် ပရေင်စိုတ် (Mood)၊ ပရေင်တိက်၊ ကေုာံ မိက်စစၞ။ (အောန်အာမ္ဂး ဒှ် ယဲ စိုတ်ကျ)။
* '''Glutamate:''' ဓါတ် ပတိုန်အသိင် အဓိက ပ္ဍဲ က္ဍဟ်၊ ကိစ္စဇၞော် သွက် ပွမဗတောန် ကေုာံ မှတ်ဉာဏ်။
* '''GABA:''' ဓါတ် ဖအောန်အသိင် အဓိက သွက်ဂွံ ညံင် က္ဍဟ် ဟွံဂွံ ယက်လောန်အာ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bear |first=M. F. |last2=Connors |first2=B. W. |last3=Paradiso |first3=M. A. |year=2020 |title=Neuroscience: Exploring the Brain |publisher=Jones &amp; Bartlett Learning |isbn=978-1284211283 |edition=4th}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ လဒက်ပတန် က္ဍဟ် ကေုာံ ကမၠောန် (Brain Structure and Functions) ==
က္ဍဟ် မၞိဟ် ဂှ် ပါ်လဝ် ပိ ဒကုတ် အဓိက -
# '''က္ဍဟ်ဇၞော် (Cerebrum):''' ဒကုတ် ဇၞော်အိုတ် မထိင်ဒဝ် လညာတ်ကသပ်၊ ပွမဟီုအရေဝ်၊ ပွမဆဵု၊ ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရိုင် သတိ။ ဍေဟ် ပါ်လဝ် ၄ ကဏ္ဍ (Lobes) - 
  * Frontal lobe: ကသပ်၊ သ္ဂုတ်သွာတ်၊ ပရေင်ချဳဒရိုင်။
  * Parietal lobe: အာရီု စၞာံ၊ ဒၞာဲဒတန်။
  * Temporal lobe: ပွမမိင်၊ မှတ်ဉာဏ် (နွံ Hippocampus)။
  * Occipital lobe: ပွမဆဵုညာတ် (Vision)။
# '''က္ဍဟ်ဍောတ် (Cerebellum):''' နွံ လပါ်လက္ကရဴ၊ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ယာမံင် (Balance) ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရိုင် မညဳသာ။
# '''တဝ်က္ဍဟ် (Brainstem):''' ဆက် က္ဍဟ် ကု ဇုတ်ရိုက်၊ ထိင်ဒဝ် ကမၠောန် အလိုတ် ဗီုကဵု ယီု၊ နှလုံးတက် ကေုာံ ပွမလှိင်/ၚုဟ်&lt;ref&gt;{{cite book |last=Squire |first=L. |display-authors=etal |year=2012 |title=Fundamental Neuroscience |publisher=Academic Press |isbn=978-0123858702 |edition=4th}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု (Neuroscience as a Field) ==
သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု ဂှ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ နာနာ အလိုက် ကဆံင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်-
* '''Molecular/Cellular Neuroscience:''' လ္ၚတ် ပ္ဍဲကဆံင် မဝ်လဳကျူ၊ DNA၊ ကေုာံ သေလ် (ဥပမာ ဗီုလဵု ဓါတ်စၠောအ် အာရီု ကၠောန်ကမၠောန်)။
* '''Systems Neuroscience:''' လ္ၚတ် ဗီုလဵု ဂကောံ သေလ် တအ် ပံင်ကောံတုဲ ကၠောန်ကမၠောန် (ဥပမာ သၞောတ်ဝ် မဆဵုညာတ်)။
* '''Cognitive Neuroscience (သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု လညာတ်ကသပ်):''' လ္ၚတ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ လဒက်ပတန် က္ဍဟ် ကဵု လညာတ်ကသပ် (ဥပမာ ဗီုလဵု က္ဍဟ် သမ္တီ အရေဝ်ဘာသာ)။
* '''Computational Neuroscience:''' စကာ သၚ်္ချာ ကေုာံ ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် မဝ်ဒယ် သၞောတ်ဝ် အာရီု ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gazzaniga |first=M. S. |last2=Ivry |first2=R. B. |last3=Mangun |first3=G. R. |year=2018 |title=Cognitive Neuroscience: The Biology of the Mind |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393603170 |edition=5th}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ယဲ ကေုာံ ပရေင်ဂဥုဲ (Diseases and Medical Applications) ==
ယဲ မဆေင်ကဵု သၞောတ်ဝ် အာရီု (Neurological disorders) ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် မွဲ သွက် လောက ဂဥုဲရ။
* '''ယဲ အလ်ဇိုင်မာ (Alzheimer's Disease):''' ယဲ မလီုလာ် က္ဍဟ် အခိင် ဗယိ၊ မပကဵု ညံင် မှတ်ဉာဏ် ကေုာံ လညာတ်ကသပ် ကၠေအ်အာ။ ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရဝ်တေန် Amyloid ကဵု Tau ကောံ ပ္ဍဲ က္ဍဟ်။
* '''ယဲ ပါကေန်သန် (Parkinson's Disease):''' ယဲ မဆေင်ကဵု ပရေင်ချဳဒရိုင် (တဲဇတဝ်၊ ကွာ်ဝါတ်) ဟိုတ်နူ သေလ် မပတိတ် Dopamine တအ် ချိုတ်အာ။
* '''ယဲ ဂြိုဟ် (Epilepsy):''' ဓါတ်လလဳ ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ယောင်ယာ ဗွဲမဇၞော်တုဲ ပကဵု ညံင် ဂြိုဟ် (Seizures)။
* '''Multiple Sclerosis (MS):''' သၞောတ်ဝ် စဵုဒၞာ ခန္ဓကာယ (Immune system) ဗတိုက် ပလီု ဓါတ်ကၠေင် Myelin လ္တူ သေလ် အာရီု၊ ပကဵု ညံင် အာရီု ကၠောန် ဟွံမာန်&lt;ref&gt;{{cite web |title=Neurological Disorders |url=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mental-health-neurological-disorders |publisher=World Health Organization |access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ နဲကဲ စမ်ၜတ် ကေုာံ ကိရိယာဂမၠိုင် (Methods and Technologies) ==
လၟုဟ်မ္ဂး အစာသိပ္ပံတအ် စကာ ကိရိယာ မသၠုင်အိုတ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သၞောတ်ဝ် အာရီု-
* '''EEG (Electroencephalography):''' စွံ ဓါတ်သတ္တု လ္တူ က္ဍိုပ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် လပှ် ဓါတ်လလဳ က္ဍဟ် (စကာ ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ပရေင်လ္ၚတ် တိက် ကေုာံ ဂြိုဟ်)။
* '''fMRI (Functional MRI):''' စကာ သံလိုက် ဇၞော် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဗၞတ် အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ ဆီ က္ဍဟ်။ ဒၞာဲ က္ဍဟ် မချဳဒရိုင်ဂၠိုင်မ္ဂး ဆီ စိုပ် ဂၠိုင်ရ။
* '''PET Scan:''' စကာ ဓါတ်လလဳ သွက်ဂွံ ညာတ်ကေတ် လၟေင်ကမၠောန် ဇဳဝဓါတု ပ္ဍဲ က္ဍဟ်။
* '''Optogenetics (အံက်ပတဝ်ဂျေနေတစ်):''' ကွတ်ပညာ တၟိ မစကာ လျး သွက်ဂွံ ပံက်/ကၟာတ် သေလ် အာရီု မပလေဝ်လဝ် ဗဳဇ ပ္ဍဲကဵု ကောန်ကၞိ။ ဏအ်ဂှ် ကဵု အခေါင် လ္ၚတ် စက်ယန် က္ဍဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်အိုတ် ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Deisseroth |first=K. |year=2011 |title=Optogenetics |journal=Nature Methods |volume=8 |issue=1 |pages=26-29 |doi=10.1038/nmeth.f.324}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ တၠပညာနိမိတ် (Future Perspectives and AI integration) ==
အနာဂတ် သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု ဂှ် ကြပ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု တၠပညာနိမိတ် (AI) ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။
* '''Brain-Computer Interfaces (BCI):''' လၟုဟ် ကမ္မဏဳ ဗီုကဵု Neuralink ဂှ် ခၞံဗဒှ်ဒၟံင် စစ် (Chips) သွက်ဂွံ တိုပ်စုတ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မၞိဟ်၊ သွက်ဂွံ ရီုဗင် ညးမက္ဍိုက် (Paralyzed) တအ် ညံင်ဂွံ စကာ ကောန်ပျူတာ နကဵု ကသပ် စိုတ် သၟးမာန် ကၠုင်ရ။
* '''Artificial Neural Networks (ANN):''' လညာတ် နူကဵု သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ခၞံဗဒှ် သၞောတ်ဝ် AI (Deep learning) လၟုဟ်ရ။ သုတေသန အနာဂတ် ဂှ် ကလေင်စကာ AI သွက်ဂွံ ကလေင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒေတာ က္ဍဟ် မဇၞော် (Big data) တုဲ ညံင်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု ယဲ ကေုာံ သွဟ် လောဲသွာ တိုန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hassabis |first=D. |last2=Kumaran |first2=D. |last3=Summerfield |first3=C. |last4=Botvinick |first4=M. |year=2017 |title=Neuroscience-Inspired Artificial Intelligence |journal=Neuron |volume=95 |issue=2 |pages=245-258 |doi=10.1016/j.neuron.2017.06.011}}&lt;/ref&gt;။

== See also ==
* [[က္ဍဟ်]]
* [[သေလ် အာရီု]]
* [[ဇဳဝဗေဒ]]
* [[စိတ္တဗေဒ]]
* [[ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်]]

== References ==
{{Reflist}}

== Further reading ==
* Kandel, E. R., Koester, J. D., Mack, S. H., &amp; Siegelbaum, S. A. (2021). ''Principles of Neural Science'' (6th ed.). McGraw-Hill.
* Ramachandran, V. S. (2011). ''The Tell-Tale Brain: A Neuroscientist's Quest for What Makes Us Human''. W. W. Norton &amp; Company.
* Sacks, O. (1985). ''The Man Who Mistook His Wife for a Hat''. Summit Books.

== External links ==
* [https://www.sfn.org/ Society for Neuroscience] - ဂကောံ သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု အလုံဂၠးကဝ်။
* [https://brainfacts.org/ BrainFacts.org] - တင်ဂရင်ဗတီ မဆေင်ကဵု က္ဍဟ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် အာရီု သွက် ညးလောက။
* [https://nba.uth.tmc.edu/neuroscience/ Neuroscience Online] - လိက်အုပ် ပရေင်ပညာ တက္ကသိုလ် (Open access)။

{{Navbox
|name = Nervous System
|title = [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]] ကေုာံ သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု (Neuroscience)
|listclass = hlist
|list1 = 
* '''လဒက်ပတန် အဓိက:''' [[က္ဍဟ်]]
* [[ဇုတ်ရိုက်]]
* [[ဇုက်အာရီု]]
* [[သေလ် အာရီု]] (Neurons)
* [[Glial cell|သေလ် ဂလိုင်ယာ]]
|list2 = 
* '''လၟေင်ကမၠောန်:''' [[Action potential|ပရေင်ချဳဒရိုင် ဓါတ်လလဳ]]
* [[Synapse|ဆက်စပ် သေလ် (Synapse)]]
* [[Neurotransmitter|ဓါတ်စၠောအ် အာရီု]]
|list3 = 
* '''ကဏ္ဍ ပါ်ကရေက်:''' [[Central nervous system|သၞောတ်ဝ် ဗဟဵု (CNS)]]
* [[Peripheral nervous system|သၞောတ်ဝ် ဇိုင်ကၟာတ် (PNS)]]
* [[Autonomic nervous system|သၞောတ်ဝ် အလိုတ်]]
|list4 = 
* '''ဘာသာရပ် ဆက်စပ်:''' [[ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်]]
* [[စိတ္တဗေဒ]]
* [[ဇဳဝဗေဒ]]
* [[တၠပညာနိမိတ်]]
}}

[[Category:သၞောတ်ဝ် အာရီု]]
[[Category:သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ခန္ဓဗေဒ]]
[[Category:သိပ္ပံ ဆေင်ကဵု ဂဥုဲ]]</text>
      <sha1>2f7fxal4v1agl3wnjumi4g09gmkh0xd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55518</id>
      <parentid>55517</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T23:40:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25256" sha1="ey90ee44fzigtu3sobj2i2rwrst19kd" xml:space="preserve">'''သၞောတ်ဝ် အာရီု''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Nervous system|Nervous system]]) ဟွံသေင်မ္ဂး '''သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု''' (Neuroscience) ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် ဇာဇၞိက် မနွံကဵု သေလ်တၟေင်ဂမၠိုင် မကော်စ သေလ်အာရီု (Neurons) မဆက်စၠောအ်ကဵု ပရေင်ချဳဒရိုင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ အလုံမွဲ ခန္ဓကာယ သတ်ဂျိုင်လမျီုတအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန် မနွံကဵု ဇုတ်ရိုက်တအ်မ္ဂး သၞောတ်ဝ်ဏအ် ပါ်လဝ် ၜါ ကဏ္ဍ အဓိက မတွဟ်ဂး သၞောတ်ဝ် အာရီု ဗဟဵု (Central Nervous System - CNS) ကေုာံ သၞောတ်ဝ် အာရီု ဇိုင်ကၟာတ် (Peripheral Nervous System - PNS) ရ။ ဘာသာလ္ၚတ် သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု (Neuroscience) ဂှ် ဒှ် ဘာသာလ္ၚတ် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပတန်၊ လၟေင်ကမၠောန်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ယဲဂမၠိုင် မဆေင်ကဵု သၞောတ်ဝ် အာရီုတအ်ရ။ သၞောတ်ဝ်ဏအ်ရ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပွမညာတ်၊ ပွမမိင်၊ ပွမချဳဒရိုင်၊ ပွမသမ္တီ၊ ကေုာံ လညာတ်ကသပ် ပိုယ် သီုဖအိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | သၞောတ်ဝ် အာရီု&lt;br/&gt;(Nervous System / Neuroscience)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Nervous system diagram-en.svg|250px|သၞောတ်ဝ် အာရီု ကောန်မၞိဟ်]]&lt;br/&gt;''သၞောတ်ဝ် အာရီု ကောန်မၞိဟ်၊ မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် က္ဍဟ်၊ ဇုတ်ရိုက် ကေုာံ ဇုက်အာရီုဂမၠိုင်''
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[ဇဳဝဗေဒ]]၊ သိပ္ပံ ဆေင်ကဵု ဂဥုဲ
|-
! လဒက်ပတန် အဓိက
| [[က္ဍဟ်]]၊ ဇုတ်ရိုက်၊ ဇုက်အာရီု
|-
! သေလ် အဓိက
| [[သေလ် အာရီု]] (Neurons) ကေုာံ သေလ် ဂလိုင်ယာ (Glial cells)
|-
! ညးမခၞံဗဒှ် သဇိုင် (ဝင်)
| Santiago Ramón y Cajal, Camillo Golgi
|-
! ကဏ္ဍ ပါ်ကရေက်ဂမၠိုင်
| CNS (ဗဟဵု), PNS (ဇိုင်ကၟာတ်)
|-
! ယဲ မဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| ယဲ အလ်ဇိုင်မာ၊ ယဲ ပါကေန်သန်၊ က္ဍဟ်ဒးဒုင်လွံက်
|-
! ဘာသာလ္ၚတ် ဆက်စပ်
| [[စိတ္တဗေဒ]]၊ [[ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်]]၊ ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ
|}

== ၁။ ပွံက် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံ (Definition and Overview) ==
သၞောတ်ဝ် အာရီု ဟီုဂှ် ဒှ် &quot;စက်ယန် ထိင်ဒဝ်&quot; (Control center) သွက် ခန္ဓကာယ ပိုယ်ရ။ ဍေဟ် ဒုင်ကေတ် တင်ဂရင်ဗတီ နူကဵု ပွဳပွူမ္ၚး (ဥပမာ - လျး၊ ရမ္သာင်၊ ဓါတ်ဂမ္တဴ) ကေုာံ နူကဵု အပ္ဍဲ ခန္ဓ (ဥပမာ - ဗၞတ် ဓါတ်ဍာတ် ပ္ဍဲ ဆီ) တုဲ၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တွက်ရံင် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ကေုာံ ဇုတ်ရိုက်၊ တုဲမ္ဂး ပလံင်ဗစိုပ် ကလေင် သွဟ် (ဥပမာ - ဓဇက် တဲ၊ ကွာ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန်ပတိတ် ဟဝ်မောန်) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kandel |first=E. R. |display-authors=etal |year=2012 |title=Principles of Neural Science |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0071390118 |edition=5th}}&lt;/ref&gt;။
သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု (Neuroscience) ဂှ် ဒှ် ဘာသာလ္ၚတ် မလ္ၚတ် အရာတအ်ဏအ် နကဵု လညာတ် ဇဳဝဗေဒ၊ ဓါတုဗေဒ၊ ကေုာံ ရူပဗေဒ၊ တုဲ ဍေဟ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ကု ပရေင်ဂဥုဲ ကေုာံ စိတ္တဗေဒ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ပရေင်လ္ၚတ် သၞောတ်ဝ် အာရီု ဂှ် နွံဝင် ဇမၠိင် ဗွဲမလောန်ရ။
* '''ခေတ် အဳဂျေပ် တြေံ (၁၇၀၀ ဘဳသဳ):''' ပ္ဍဲလိက် Edwin Smith Papyrus ဂှ် ဂၠာဲဆဵု တင်စၟတ်သမ္တီ မဆေင်ကဵု က္ဍဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်၊ ဆဂး ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးတအ် ထေင်လဝ် &quot;ကောန်တၟအ် (Heart)&quot; ရ ဒှ် ဒၞာဲ စိုတ် ကဵု လညာတ်ကသပ် တန်တဴရ။
* '''ခေတ် ဂရိတ် တေံ:''' ဂါလေန် (Galen) လ္ၚတ် က္ဍဟ် သဵု တုဲ စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ က္ဍဟ်ရ ဒှ် ညးမထိင်ဒဝ် ပရေင်ချဳဒရိုင် ရ။
* '''ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ကဵု ၂၀:''' အစာသိပ္ပံ သပိန် Santiago Ramón y Cajal စကာ နဲကဲ ဖျုန်သာ် (Staining) မခၞံလဝ် နကဵု Camillo Golgi တုဲ ဂၠာဲဆဵု လဒက်ပတန် သေလ် အာရီု (Neuron doctrine) ရ။ တင်ဂၠာဲဆဵုဏအ် ပကဵု ညံင် ညးတအ် ၜါ ကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၆ တုဲ၊ ဒှ် သဇိုင် သွက် သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု ခေတ်တၟိ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Finger |first=S. |year=2001 |title=Origins of Neuroscience: A History of Explorations Into Brain Function |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195146943}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ကဏ္ဍဂမၠိုင် (Structure and Components) ==
သၞောတ်ဝ် အာရီု ပိုယ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ ဇၞော် ၜါ သာ်-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပွမပါ်ခြာ သၞောတ်ဝ် အာရီု ကောန်မၞိဟ်
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက (Main Division)
! ဒကုတ် ပါလုပ်ဂမၠိုင် (Components)
! တာလျိုင် (Functions)
|-
| '''၁။ သၞောတ်ဝ် အာရီု ဗဟဵု (CNS)''' || [[က္ဍဟ်]] (Brain) ကေုာံ [[ဇုတ်ရိုက်]] (Spinal Cord) || ဒှ် ဗဟဵု မတွက်ဂၞန်၊ မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သီုဖအိုတ်။
|-
| '''၂။ သၞောတ်ဝ် အာရီု ဇိုင်ကၟာတ် (PNS)''' || ဇုက်အာရီု (Nerves) မတိတ် နူ က္ဍဟ် ကဵု ဇုတ်ရိုက် မစိုပ် အလုံခန္ဓ။ || ပလံင် တင်ဂရင်ဗတီ နူ လောကမ္ၚး အာ ဇရေင် CNS တုဲ၊ ကလေင် ယိုက် သွဟ် နူ CNS အာ ဇရေင် ကတိုင်ဖျုန် ကဵု ကလာပ်ရုပ်။
|}

PNS ဂှ် သီု ပါ်လဝ် ၜါ ကဏ္ဍ ဍောတ် ဏီ-
* '''Somatic (သၞောတ်ဝ် ပရေင်ချဳဒရိုင် နကဵု စိုတ်):''' မထိင်ဒဝ် ပရေင်ချဳဒရိုင် မနွံကဵု သတိ (ဥပမာ ယိုက်တဲ၊ ကွာ်)။
* '''Autonomic (သၞောတ်ဝ် အလိုတ်):''' မထိင်ဒဝ် ကမၠောန် မဟွံဒးစွံသတိ ဗီုကဵု နှလုံးတက်၊ ယီု၊ ကေုာံ ပရေင်စၞေဟ်စၞစ။ ဍေဟ် ပါ်လဝ် Sympathetic (အခိင် တဝ်စၞေဟ်/ဒြေပ်) ကဵု Parasympathetic (အခိင် ဇူ/စၞေဟ်) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Purves |first=D. |display-authors=etal |year=2018 |title=Neuroscience |publisher=Sinauer Associates |isbn=978-1605353807 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ သေလ် အာရီု ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Neurons and Action Potential) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=qPix_X-9t7E ပရူ သေလ် အာရီု ကေုာံ Action Potential ပ္ဍဲ YouTube]

သၞောတ်ဝ် အာရီု ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သေလ် အဓိက မကော်စ '''သေလ် အာရီု (Neurons)''' ၜိုတ် ၈၆ ဗဳလဳယျေန် မ ပ္ဍဲက္ဍဟ် ပိုယ်ရ။ ဍေဟ် နွံ လဒက်ပတန် အဓိက ၃ သာ်-
# '''Soma (ကာယ သေလ်):''' ဒၞာဲ မနွံကဵု Nucleus ကေုာံ မထိင်ဒဝ် လမျီု သေလ်။
# '''Dendrites (ကၞာင်):''' ယိုက်ကေတ် တင်ဂရင်ဗတီ နူကဵု သေလ် တၞဟ်။
# '''Axon (ဇုက်ဇမၠိင်):''' ပလံင် တင်ဂရင်ဗတီ အာ ဇရေင် သေလ် တၞဟ်။ Axon တအ်ဂှ် ဂြောပ်လဝ် နကဵု ဓါတ်ကၠေင် Myelin sheath ညံင် ဓါတ်လလဳ ဂွံအာ ပြဟ်ရ။

'''Action Potential (ပရေင်ချဳဒရိုင် ဓါတ်လလဳ):''' တင်ဂရင်ဗတီတအ်ဂှ် ဒြေပ်အာ အပ္ဍဲ Axon နဒဒှ် ဓါတ်လလဳ (Electrical signal) ရ။ လၟေင်ကမၠောန်ဏအ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပွမပြံင်လှာဲ ဓါတ်အာက်ယောန် (Ions) မပ္တံကဵု သဝ်ဒဳယျာမ် (Na+) ကဵု ပဝ်တက်သဳယျာမ် (K+) ပ္ဍဲ ကၞပ်သေလ် ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hodgkin |first=A. L. |last2=Huxley |first2=A. F. |year=1952 |title=A quantitative description of membrane current and its application to conduction and excitation in nerve |journal=The Journal of Physiology |volume=117 |issue=4 |pages=500–544 |doi=10.1113/jphysiol.1952.sp004764}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ဆက်စပ် သေလ် ကေုာံ ဓါတ်စၠောအ် အာရီု (Synapses and Neurotransmitters) ==
ကာလ ဓါတ်လလဳ စိုပ် ကၞောတ် Axon မ္ဂး၊ သေလ် ၜါဂှ် ဟွံဆက်ဒၟံင် တပ်တပ်ရ။ အကြာဍေဟ်တအ် နွံ ဒၞာဲဟလင် ဍောတ်တ် မွဲ မကော်စ '''Synapse (ဆာင်နပ်သ်)''' ရ။
သွက်ဂွံ တတ်ကၠောအ် ဟလင်ဏအ်ဂှ်၊ သေလ် ပထမ ပတိတ်ကဵု ဓါတ်ဓါတုဗေဒ မကော်စ '''ဓါတ်စၠောအ် အာရီု (Neurotransmitters)''' ရ။ ဓါတ်တအ်ဏအ် ဇွောဝ်အာ တုဲ ဗာတ်ဒး သေလ် ဒုတိယ၊ တုဲ ကတဵုဗဒှ်ကဵု ဓါတ်လလဳ တၟိ ပၠန်ရ။
ဓါတ် အဓိက ဂမၠိုင်-
* '''Dopamine (ဒဝ်ပါမိန်):''' ဆက်စပ် ကု ပွမကဵု လာပ်၊ ပရေင်စိုတ်ထတ်၊ ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရိုင်။ (အောန်အာမ္ဂး ဒှ် ယဲ ပါကေန်သန်)။
* '''Serotonin (သဳရဝ်တဝ်နေန်):''' ထိင်ဒဝ် ပရေင်စိုတ် (Mood)၊ ပရေင်တိက်၊ ကေုာံ မိက်စစၞ။ (အောန်အာမ္ဂး ဒှ် ယဲ စိုတ်ကျ)။
* '''Glutamate:''' ဓါတ် ပတိုန်အသိင် အဓိက ပ္ဍဲ က္ဍဟ်၊ ကိစ္စဇၞော် သွက် ပွမဗတောန် ကေုာံ မှတ်ဉာဏ်။
* '''GABA:''' ဓါတ် ဖအောန်အသိင် အဓိက သွက်ဂွံ ညံင် က္ဍဟ် ဟွံဂွံ ယက်လောန်အာ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bear |first=M. F. |last2=Connors |first2=B. W. |last3=Paradiso |first3=M. A. |year=2020 |title=Neuroscience: Exploring the Brain |publisher=Jones &amp; Bartlett Learning |isbn=978-1284211283 |edition=4th}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ လဒက်ပတန် က္ဍဟ် ကေုာံ ကမၠောန် (Brain Structure and Functions) ==
က္ဍဟ် မၞိဟ် ဂှ် ပါ်လဝ် ပိ ဒကုတ် အဓိက -
# '''က္ဍဟ်ဇၞော် (Cerebrum):''' ဒကုတ် ဇၞော်အိုတ် မထိင်ဒဝ် လညာတ်ကသပ်၊ ပွမဟီုအရေဝ်၊ ပွမဆဵု၊ ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရိုင် သတိ။ ဍေဟ် ပါ်လဝ် ၄ ကဏ္ဍ (Lobes) - 
  * Frontal lobe: ကသပ်၊ သ္ဂုတ်သွာတ်၊ ပရေင်ချဳဒရိုင်။
  * Parietal lobe: အာရီု စၞာံ၊ ဒၞာဲဒတန်။
  * Temporal lobe: ပွမမိင်၊ မှတ်ဉာဏ် (နွံ Hippocampus)။
  * Occipital lobe: ပွမဆဵုညာတ် (Vision)။
# '''က္ဍဟ်ဍောတ် (Cerebellum):''' နွံ လပါ်လက္ကရဴ၊ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ယာမံင် (Balance) ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရိုင် မညဳသာ။
# '''တဝ်က္ဍဟ် (Brainstem):''' ဆက် က္ဍဟ် ကု ဇုတ်ရိုက်၊ ထိင်ဒဝ် ကမၠောန် အလိုတ် ဗီုကဵု ယီု၊ နှလုံးတက် ကေုာံ ပွမလှိင်/ၚုဟ်&lt;ref&gt;{{cite book |last=Squire |first=L. |display-authors=etal |year=2012 |title=Fundamental Neuroscience |publisher=Academic Press |isbn=978-0123858702 |edition=4th}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု (Neuroscience as a Field) ==
သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု ဂှ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ နာနာ အလိုက် ကဆံင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်-
* '''Molecular/Cellular Neuroscience:''' လ္ၚတ် ပ္ဍဲကဆံင် မဝ်လဳကျူ၊ DNA၊ ကေုာံ သေလ် (ဥပမာ ဗီုလဵု ဓါတ်စၠောအ် အာရီု ကၠောန်ကမၠောန်)။
* '''Systems Neuroscience:''' လ္ၚတ် ဗီုလဵု ဂကောံ သေလ် တအ် ပံင်ကောံတုဲ ကၠောန်ကမၠောန် (ဥပမာ သၞောတ်ဝ် မဆဵုညာတ်)။
* '''Cognitive Neuroscience (သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု လညာတ်ကသပ်):''' လ္ၚတ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ လဒက်ပတန် က္ဍဟ် ကဵု လညာတ်ကသပ် (ဥပမာ ဗီုလဵု က္ဍဟ် သမ္တီ အရေဝ်ဘာသာ)။
* '''Computational Neuroscience:''' စကာ သၚ်္ချာ ကေုာံ ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် မဝ်ဒယ် သၞောတ်ဝ် အာရီု ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gazzaniga |first=M. S. |last2=Ivry |first2=R. B. |last3=Mangun |first3=G. R. |year=2018 |title=Cognitive Neuroscience: The Biology of the Mind |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393603170 |edition=5th}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ယဲ ကေုာံ ပရေင်ဂဥုဲ (Diseases and Medical Applications) ==
ယဲ မဆေင်ကဵု သၞောတ်ဝ် အာရီု (Neurological disorders) ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် မွဲ သွက် လောက ဂဥုဲရ။
* '''ယဲ အလ်ဇိုင်မာ (Alzheimer's Disease):''' ယဲ မလီုလာ် က္ဍဟ် အခိင် ဗယိ၊ မပကဵု ညံင် မှတ်ဉာဏ် ကေုာံ လညာတ်ကသပ် ကၠေအ်အာ။ ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရဝ်တေန် Amyloid ကဵု Tau ကောံ ပ္ဍဲ က္ဍဟ်။
* '''ယဲ ပါကေန်သန် (Parkinson's Disease):''' ယဲ မဆေင်ကဵု ပရေင်ချဳဒရိုင် (တဲဇတဝ်၊ ကွာ်ဝါတ်) ဟိုတ်နူ သေလ် မပတိတ် Dopamine တအ် ချိုတ်အာ။
* '''ယဲ ဂြိုဟ် (Epilepsy):''' ဓါတ်လလဳ ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ယောင်ယာ ဗွဲမဇၞော်တုဲ ပကဵု ညံင် ဂြိုဟ် (Seizures)။
* '''Multiple Sclerosis (MS):''' သၞောတ်ဝ် စဵုဒၞာ ခန္ဓကာယ (Immune system) ဗတိုက် ပလီု ဓါတ်ကၠေင် Myelin လ္တူ သေလ် အာရီု၊ ပကဵု ညံင် အာရီု ကၠောန် ဟွံမာန်&lt;ref&gt;{{cite web |title=Neurological Disorders |url=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mental-health-neurological-disorders |publisher=World Health Organization |access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ နဲကဲ စမ်ၜတ် ကေုာံ ကိရိယာဂမၠိုင် (Methods and Technologies) ==
လၟုဟ်မ္ဂး အစာသိပ္ပံတအ် စကာ ကိရိယာ မသၠုင်အိုတ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သၞောတ်ဝ် အာရီု-
* '''EEG (Electroencephalography):''' စွံ ဓါတ်သတ္တု လ္တူ က္ဍိုပ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် လပှ် ဓါတ်လလဳ က္ဍဟ် (စကာ ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ပရေင်လ္ၚတ် တိက် ကေုာံ ဂြိုဟ်)။
* '''fMRI (Functional MRI):''' စကာ သံလိုက် ဇၞော် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဗၞတ် အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ ဆီ က္ဍဟ်။ ဒၞာဲ က္ဍဟ် မချဳဒရိုင်ဂၠိုင်မ္ဂး ဆီ စိုပ် ဂၠိုင်ရ။
* '''PET Scan:''' စကာ ဓါတ်လလဳ သွက်ဂွံ ညာတ်ကေတ် လၟေင်ကမၠောန် ဇဳဝဓါတု ပ္ဍဲ က္ဍဟ်။
* '''Optogenetics (အံက်ပတဝ်ဂျေနေတစ်):''' ကွတ်ပညာ တၟိ မစကာ လျး သွက်ဂွံ ပံက်/ကၟာတ် သေလ် အာရီု မပလေဝ်လဝ် ဗဳဇ ပ္ဍဲကဵု ကောန်ကၞိ။ ဏအ်ဂှ် ကဵု အခေါင် လ္ၚတ် စက်ယန် က္ဍဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်အိုတ် ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Deisseroth |first=K. |year=2011 |title=Optogenetics |journal=Nature Methods |volume=8 |issue=1 |pages=26-29 |doi=10.1038/nmeth.f.324}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ တၠပညာနိမိတ် (Future Perspectives and AI integration) ==
အနာဂတ် သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု ဂှ် ကြပ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု တၠပညာနိမိတ် (AI) ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။
* '''Brain-Computer Interfaces (BCI):''' လၟုဟ် ကမ္မဏဳ ဗီုကဵု Neuralink ဂှ် ခၞံဗဒှ်ဒၟံင် စစ် (Chips) သွက်ဂွံ တိုပ်စုတ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မၞိဟ်၊ သွက်ဂွံ ရီုဗင် ညးမက္ဍိုက် (Paralyzed) တအ် ညံင်ဂွံ စကာ ကောန်ပျူတာ နကဵု ကသပ် စိုတ် သၟးမာန် ကၠုင်ရ။
* '''Artificial Neural Networks (ANN):''' လညာတ် နူကဵု သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ခၞံဗဒှ် သၞောတ်ဝ် AI (Deep learning) လၟုဟ်ရ။ သုတေသန အနာဂတ် ဂှ် ကလေင်စကာ AI သွက်ဂွံ ကလေင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒေတာ က္ဍဟ် မဇၞော် (Big data) တုဲ ညံင်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု ယဲ ကေုာံ သွဟ် လောဲသွာ တိုန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hassabis |first=D. |last2=Kumaran |first2=D. |last3=Summerfield |first3=C. |last4=Botvinick |first4=M. |year=2017 |title=Neuroscience-Inspired Artificial Intelligence |journal=Neuron |volume=95 |issue=2 |pages=245-258 |doi=10.1016/j.neuron.2017.06.011}}&lt;/ref&gt;။

== See also ==
* [[က္ဍဟ်]]
* [[သေလ် အာရီု]]
* [[ဇဳဝဗေဒ]]
* [[စိတ္တဗေဒ]]
* [[ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်]]

== References ==
{{Reflist}}

== Further reading ==
* Kandel, E. R., Koester, J. D., Mack, S. H., &amp; Siegelbaum, S. A. (2021). ''Principles of Neural Science'' (6th ed.). McGraw-Hill.
* Ramachandran, V. S. (2011). ''The Tell-Tale Brain: A Neuroscientist's Quest for What Makes Us Human''. W. W. Norton &amp; Company.
* Sacks, O. (1985). ''The Man Who Mistook His Wife for a Hat''. Summit Books.

== External links ==
* [https://www.sfn.org/ Society for Neuroscience] - ဂကောံ သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု အလုံဂၠးကဝ်။
* [https://brainfacts.org/ BrainFacts.org] - တင်ဂရင်ဗတီ မဆေင်ကဵု က္ဍဟ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် အာရီု သွက် ညးလောက။
* [https://nba.uth.tmc.edu/neuroscience/ Neuroscience Online] - လိက်အုပ် ပရေင်ပညာ တက္ကသိုလ် (Open access)။

{{Navbox
|name = Nervous System
|title = [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]] ကေုာံ သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု (Neuroscience)
|listclass = hlist
|list1 = 
* '''လဒက်ပတန် အဓိက:''' [[က္ဍဟ်]]
* [[ဇုတ်ရိုက်]]
* [[ဇုက်အာရီု]]
* [[သေလ် အာရီု]] (Neurons)
* [[Glial cell|သေလ် ဂလိုင်ယာ]]
|list2 = 
* '''လၟေင်ကမၠောန်:''' [[Action potential|ပရေင်ချဳဒရိုင် ဓါတ်လလဳ]]
* [[Synapse|ဆက်စပ် သေလ် (Synapse)]]
* [[Neurotransmitter|ဓါတ်စၠောအ် အာရီု]]
|list3 = 
* '''ကဏ္ဍ ပါ်ကရေက်:''' [[Central nervous system|သၞောတ်ဝ် ဗဟဵု (CNS)]]
* [[Peripheral nervous system|သၞောတ်ဝ် ဇိုင်ကၟာတ် (PNS)]]
* [[Autonomic nervous system|သၞောတ်ဝ် အလိုတ်]]
|list4 = 
* '''ဘာသာလ္ၚတ် ဆက်စပ်:''' [[ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်]]
* [[စိတ္တဗေဒ]]
* [[ဇဳဝဗေဒ]]
* [[တၠပညာနိမိတ်]]
}}

[[Category:သၞောတ်ဝ် အာရီု]]
[[Category:သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ခန္ဓဗေဒ]]
[[Category:သိပ္ပံ ဆေင်ကဵု ဂဥုဲ]]</text>
      <sha1>ey90ee44fzigtu3sobj2i2rwrst19kd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သေလ် အာရီု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11322</id>
    <revision>
      <id>55519</id>
      <timestamp>2026-06-23T23:43:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သေလ်အာရီု''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Neuron|Neuron]]) ဟွံသေင်မ္ဂး '''သေလ် က္ဍဟ်''' ဂှ် ဒှ် သေလ် အဓိက မဒက်ပတန်လဝ် [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]] (Nervous system) သတ်ဂျိုင်လမျီုတအ်ရ။ သေလ်တအ်ဏအ်ဂှ် တၟေင်လောန...&quot;</comment>
      <origin>55519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23184" sha1="g2sbu9i134gfgwbl0egme7e4wtc7fwb" xml:space="preserve">'''သေလ်အာရီု''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Neuron|Neuron]]) ဟွံသေင်မ္ဂး '''သေလ် က္ဍဟ်''' ဂှ် ဒှ် သေလ် အဓိက မဒက်ပတန်လဝ် [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]] (Nervous system) သတ်ဂျိုင်လမျီုတအ်ရ။ သေလ်တအ်ဏအ်ဂှ် တၟေင်လောန်တုဲ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု အစောံသတ္တိ သွက်ဂွံ ဒုင်ကေတ်၊ တွက်ရံင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပလံင်ဗစိုပ် တင်ဂရင်ဗတီ (Information) နကဵု လပှ် ဓါတ်လလဳ (Electrical signals) ကေုာံ ဓါတ်ဓါတုဗေဒ (Chemical signals) ရ။ ပ္ဍဲကဵု က္ဍဟ် ကောန်မၞိဟ်မွဲမ္ဂး နွံ သေလ်အာရီု ၜိုတ် ၈၆ ဗဳလဳယျေန် မ တုဲ၊ သေလ် ဇၟာပ်မဂှ် ဆက်စၠောအ်ဒၟံင် ကု သေလ်တၞဟ်တအ် နကဵု အဆက်အစပ် မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီရ။ သေလ်အာရီုတအ်ဏအ်ရ ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ချဳဒရိုင်၊ ပွမညာတ်၊ ပွမသမ္တီ၊ ကေုာံ လညာတ်ကသပ် ပိုယ် သီုဖအိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | သေလ်အာရီု (Neuron)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Neuron Hand-tuned.svg|250px|လဒက်ပတန် သေလ်အာရီု]]&lt;br/&gt;''လဒက်ပတန် သေလ်အာရီု ဓမ္မတာ မွဲ၊ မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် Dendrite, Soma, ကေုာံ Axon''
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[ဇဳဝဗေဒ]]၊ [[သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု]] (Neuroscience)
|-
! သၞောတ်ဝ် မပါလုပ်
| [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]] (Nervous system)
|-
! ဒကုတ် အဓိကဂမၠိုင်
| Soma, Dendrite, Axon, Synapse
|-
! လၟေင်ကမၠောန် အဓိက
| Action potential (ပရေင်ချဳဒရိုင် ဓါတ်လလဳ)
|-
! ဓါတ် မပတိတ်
| Neurotransmitters (ဓါတ်စၠောအ် အာရီု)
|-
! သေလ် အရီုအဗင်
| Glial cells (သေလ် ဂလိုင်ယာ)
|-
! ညးမဂၠာဲဆဵု လဒက်ပတန်
| Santiago Ramón y Cajal
|}

== ၁။ ပွံက် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံ (Definition and Overview) ==
သေလ်အာရီု (Neuron) ဟီုဂှ် ဒှ် &quot;ဇုက်လလဳ&quot; ကေုာံ &quot;စက်တွက်ဂၞန် ဍောတ်တ်&quot; ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓကာယ ပိုယ်ရ။ ဗီုပြင် ကေုာံ ကမၠောန် သေလ်အာရီု ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု သေလ် ဓမ္မတာ ဗီုကဵု သေလ် စၞာံ ဟွံသေင်မ္ဂး သေလ် ဖျုန် တအ် ဗွဲမလောန်ရ။ သေလ် ဓမ္မတာ တအ် ပါ်တရးတုဲ ကတဵုဒှ် သေလ် တၟိမာန်ကီုလေဝ်၊ သေလ်အာရီု ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မၞိဟ်ဇၞော်ဂှ် ဟွံပါ်တရး (No cell division) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ သေလ်အာရီု လီုလာ်အာမ္ဂး ဍေဟ် ဟွံကလေင်ဒှ် တၟိ လောဲလောဲသွာသွာရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kandel |first=E. R. |display-authors=etal |year=2012 |title=Principles of Neural Science |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0071390118 |edition=5th}}&lt;/ref&gt;။
သေလ်တအ်ဏအ်ဂှ် ကၠောန်ကမၠောန် နကဵု ပရေင်ပံင်စပ် ၜါ သာ် - &quot;ဓါတ်လလဳ&quot; (သွက်ဂွံ ပလံင် တင်ဂရင်ဗတီ အပ္ဍဲ သေလ် မွဲ) ကေုာံ &quot;ဓါတုဗေဒ&quot; (သွက်ဂွံ ဆက်စၠောအ် အကြာ သေလ် ၜါ) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ကိုပ်ကၠာ ကၞောတ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ တေအ်၊ အစာသိပ္ပံတအ် ထေင်လဝ် ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဝ် အာရီု အလုံမွဲဂှ် ဒှ် ဇုက်မွဲဓဝ် မဆက်ဒၟံင် ရေင်သကအ် သက္ကု ပွမပိုတ်ခြာ (Reticular theory) ရ။ 
ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၃၊ အစာသိပ္ပံ အဳတလဳ Camillo Golgi ခၞံဗဒှ် နဲကဲ ဖျုန်သာ် သေတ်ဗာ (Silver staining) မပကဵု ညံင် ဂွံညာတ်ကေတ် သေလ် အာရီု ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ပ္ဍဲ သၟဝ် မိုက္ကရဝ်သကုပ် ရ။ 
ကြဴနူဂှ် အစာသိပ္ပံ သပိန် Santiago Ramón y Cajal စကာ နဲကဲ Golgi ဏအ်တုဲ၊ လ္ၚတ်ရံင် လဒက်ပတန် က္ဍဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ညး ဂၠာဲဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဝ် အာရီု ဂှ် ဟွံသေင် ဇုက် မဆက်ဒၟံင် မွဲဓဝ်၊ ဍေဟ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု &quot;သေလ်&quot; ဍောတ်တ် မတၞဟ်ခြာဒၟံင် ရေင်သကအ်ရ။ လညာတ်ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ &quot;Neuron doctrine&quot; တုဲ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု ခေတ်တၟိ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Finger |first=S. |year=2001 |title=Origins of Neuroscience: A History of Explorations Into Brain Function |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195146943}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လဒက်ပတန် အဓိက သေလ်အာရီု (Anatomy of a Neuron) ==
သေလ်အာရီု ဓမ္မတာ မွဲ နွံ လဒက်ပတန် အဓိက ၃ သာ် -

# '''Soma (ကာယ သေလ်):''' ဒှ် ဒကုတ် လဒေါဝ် မနွံကဵု Nucleus ကေုာံ ကိရိယာ သေလ် သီုဖအိုတ် (ဥပမာ Mitochondria, Ribosomes)။ ဍေဟ် ထိင်ဒဝ် လမျီု ကေုာံ ကၠောန်ပတိတ် ပရဝ်တေန် သွက် သေလ် ရ။
# '''Dendrites (ကၞာင်):''' ဒှ် လဒက်ပတန် မတုပ် ညံင် ကၞာင်ဆု မတိတ်ကၠုင် နူ Soma ရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ် နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ &quot;ဒုင်ကေတ်&quot; (Receive) တင်ဂရင်ဗတီ နူကဵု သေလ် တၞဟ်တအ်ရ။ ဇၟာပ် သေလ်အာရီုမွဲ နွံကဵု Dendrites ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
# '''Axon (ဇုက်ဇမၠိင်):''' ဒှ် ဇုက် ဂၠိင်ဂၠိင် မွဲ မတိတ် နူ Soma သွက်ဂွံ &quot;ပလံင်&quot; (Transmit) တင်ဂရင်ဗတီ အာ ဇရေင် သေလ် တၞဟ်။ သေလ်မွဲ နွံ Axon မွဲဓဝ်ရ။ ဇမၠိင် Axon လ္ၚဵု ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် မ္ဂး ဂၠိင် စဵုကဵု မွဲ မဳတာ ပြင် (နူ ဇုတ်ရိုက် စဵုကဵု ဇိုင်) နွံရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Purves |first=D. |display-authors=etal |year=2018 |title=Neuroscience |publisher=Sinauer Associates |isbn=978-1605353807 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ Myelin Sheath ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် Axon (Myelin and Axon Function) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=qPix_X-9t7E ပရူ သေလ်အာရီု ကေုာံ Action Potential ပ္ဍဲ YouTube]

Axon ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် အာရီု ပိုယ်ဂှ် ဂြောပ်လဝ် နကဵု ဓါတ်ကၠေင် တၟေင် မကော်စ '''Myelin sheath''' (ဓါတ်ကၠေင် ဂြောပ်) ရ။ 
ဓါတ်ကၠေင်ဏအ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ပလာသတစ် မဂြောပ်လဝ် ဇုက်လလဳ ရ။ ဍေဟ် စဵုဒၞာ ညံင် ဓါတ်လလဳ (Action potential) ဟွံဂွံ ဇွောဝ်တိတ်မ္ၚး တုဲ၊ ပကဵု ညံင် ဓါတ်လလဳ ဂွံ ဒြေပ် ပြဟ်တိုန် ဗွဲမလောန် ရ (နကဵု ပွမဒံင် စၠောအ် အကြာ ဟလင် Myelin မကော်စ Nodes of Ranvier)။
ယဝ်ရ ဓါတ်ကၠေင် Myelin ဏအ် လီုလာ်အာ (ဥပမာ ပ္ဍဲ ယဲ Multiple Sclerosis - MS) မ္ဂး၊ လၟေင် ဓါတ်လလဳ ဂှ် အာဇိုင်လဇုဲ တုဲ ညးယဲတအ် ကွာ် ဟွံမာန်၊ ချဳဒရိုင် ဟွံမာန် ကတဵုဒှ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Nave |first=K. A. |year=2010 |title=Myelination and support of axonal integrity by glia |journal=Nature |volume=468 |issue=7321 |pages=244–252 |doi=10.1038/nature09614}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ Action Potential (ပရေင်ချဳဒရိုင် ဓါတ်လလဳ) ==
သေလ်အာရီု တအ် ပလံင် တင်ဂရင်ဗတီ နကဵု လပှ် ဓါတ်လလဳ မကော်စ '''Action Potential''' ရ。
* '''အခိင် တန်ကြန် (Resting Potential):''' အခိင် ဓမ္မတာမ္ဂး အပ္ဍဲ သေလ်အာရီု ဂှ် နွံ ဓါတ်လလဳ အနှုတ် (Negative charge) ၜိုတ် -70 mV ရ။ (ဟိုတ်နူ ဓါတ် ပဝ်တက်သဳယျာမ် $K^+$ နွံ အပ္ဍဲ ဂၠိုင် တုဲ၊ သဝ်ဒဳယျာမ် $Na^+$ နွံ မ္ၚး ဂၠိုင်)။
* '''ပွမကတဵုဒှ် (Depolarization):''' ကာလ သေလ် ဂွံဒုင်ကေတ် အာရီု (Stimulus) မ္ဂး၊ ပါင်တြင် သဝ်ဒဳယျာမ် ပံက်အာတုဲ ဓါတ် $Na^+$ ဇွောဝ်လုပ်ကၠုင် အပ္ဍဲ သေလ် ဗွဲမပြဟ်ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် အပ္ဍဲသေလ် ဂွံဒှ်အာ ဓါတ် အပေါင်း (Positive charge) ၜိုတ် +40 mV ရ။
* '''ပွမကလေင်တန်ကြန် (Repolarization):''' ကြဴနူဂှ် ပါင်တြင် ပဝ်တက်သဳယျာမ် ပံက်အာတုဲ ဓါတ် $K^+$ ဇွောဝ်တိတ်အာ မ္ၚး၊ တုဲ သေလ် ကလေင်စိုပ်အာ ကဆံင် အနှုတ် ဓမ္မတာ ပၠန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hodgkin |first=A. L. |last2=Huxley |first2=A. F. |year=1952 |title=A quantitative description of membrane current and its application to conduction and excitation in nerve |journal=The Journal of Physiology |volume=117 |issue=4 |pages=500–544 |doi=10.1113/jphysiol.1952.sp004764}}&lt;/ref&gt;။
လၟေင်ကမၠောန်ဏအ်ဂှ် ဒြေပ်အာ အတိုင် ဇမၠိင် Axon ညံင်ရဴ လပှ်ဍာ် ရ။

== ၆။ ဆာင်နပ်သ် ကေုာံ ဓါတ်စၠောအ် အာရီု (Synapse and Neurotransmitters) ==
ကာလ ဓါတ်လလဳ (Action Potential) စိုပ် ကၞောတ် Axon မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒးတတ်ကၠောအ် ဟလင် ဍောတ်တ် မွဲ မကော်စ '''Synapse (ဆာင်နပ်သ်)''' သွက်ဂွံ စိုပ် သေလ် မရနုက်ကဵု ၜါ ရ။
ပ္ဍဲ ဒၞာဲဏအ်မ္ဂး ဓါတ်လလဳ ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် ဓါတုဗေဒ ရ။ သေလ် ပထမ ဂှ် ပတိတ်ကဵု မဝ်လဳကျူ ဓါတုဗေဒ မကော်စ '''ဓါတ်စၠောအ် အာရီု (Neurotransmitters)''' ရ။ ဓါတ်တအ်ဏအ် ဇွောဝ်အာ အပ္ဍဲ ဆာင်နပ်သ် တုဲ အာ ဗာတ်ဒး (Bind) ကု Receptors (ဒၞာဲဒုင်ကေတ်) လ္တူ Dendrite သေလ် ဒုတိယ ရ။
ဓါတ် အဓိက ဂမၠိုင်-
* '''Dopamine (ဒဝ်ပါမိန်):''' ဆက်စပ် ကု လာပ် ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ထတ်။
* '''Serotonin (သဳရဝ်တဝ်နေန်):''' ထိင်ဒဝ် ပရေင်စိုတ်၊ ပရေင်တိက်။
* '''Acetylcholine (အက်သဳတဳကိုလိန်):''' ဆက်စပ် ကု ပရေင်ချဳဒရိုင် ကတိုင်ဖျုန် ကေုာံ မှတ်ဉာဏ်&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bear |first=M. F. |last2=Connors |first2=B. W. |last3=Paradiso |first3=M. A. |year=2020 |title=Neuroscience: Exploring the Brain |publisher=Jones &amp; Bartlett Learning |isbn=978-1284211283 |edition=4th}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ဂကူ သေလ်အာရီု ဂမၠိုင် (Types of Neurons) ==
သေလ်အာရီု တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ဂကူ အလိုက် တာလျိုင် ဍေဟ်တအ် နွံ ၃ သာ်-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဂကူ သေလ်အာရီု အဓိက ၃ သာ်
|-
! ဂကူ သေလ်အာရီု
! တာလျိုင် အဓိက (Function)
! ဥပမာ
|-
| '''Sensory Neurons (သေလ် ဒုင်အာရီု)''' || ပလံင် တင်ဂရင်ဗတီ နူ အာရီု ၅ သာ် (မတ်၊ ကတောဝ်၊ စၞာံ) အာ ဇရေင် က္ဍဟ် ကေုာံ ဇုတ်ရိုက်။ || သေလ် ပ္ဍဲ စၞာံ မဒုင်စသိုင် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂိ။
|-
| '''Motor Neurons (သေလ် ချဳဒရိုင်)''' || ပလံင် တင်စၞောန် နူ က္ဍဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇုတ်ရိုက် အာ ဇရေင် ကတိုင်ဖျုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂလိုင် (Glands)။ || သေလ် မစၞောန်ကဵု ညံင် တဲ ပိုယ် ဂွံ ယိုက် ကပေါတ်။
|-
| '''Interneurons (သေလ် လဒေါဝ်)''' || ဆက်စၠောအ် အကြာ သေလ် Sensory ကဵု Motor တုဲ တွက်ရံင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂရင်ဗတီ။ || သေလ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ကေုာံ ဇုတ်ရိုက် ဂှ် ဒှ် ဂကူဏအ် သီုဖအိုတ်ရ။
|}

== ၈။ သေလ် ဂလိုင်ယာ (Glial Cells - The Support Cells) ==
ပ္ဍဲကဵု က္ဍဟ် ပိုယ်ဂှ် ပါဲနူ သေလ်အာရီု တုဲ၊ သီုနွံကဵု သေလ် အရီုအဗင် ဗွဲမဂၠိုင် မကော်စ '''သေလ် ဂလိုင်ယာ (Glial cells)''' ရ။ လၟိဟ် သေလ် ဂလိုင်ယာ ဂှ် နွံ တုပ် ၜိုတ် လၟိဟ် သေလ်အာရီု ကီုရ။ 
* '''Astrocytes (သေလ် သၞံင်):''' ဍေဟ် ကဵု အာဟာရ ကု သေလ်အာရီု၊ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ပွဳပွူ ဓါတုဗေဒ အပ္ဍဲ က္ဍဟ်။
* '''Oligodendrocytes ကဵု Schwann cells:''' ဍေဟ်တအ်ရ ဒှ် ညးမကၠောန်ပတိတ် ဓါတ်ကၠေင် Myelin သွက်ဂွံ ဂြောပ် Axon ရ။
* '''Microglia (မိုက္ကရဝ်ဂလိုင်ယာ):''' ဒှ် သေလ် စဵုဒၞာ (Immune cells) ပ္ဍဲ က္ဍဟ်၊ မစုတ်စ စၟယဲ ကေုာံ သေလ် မချိုတ်အာတအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Allen |first=N. J. |last2=Barres |first2=B. A. |year=2009 |title=Neuroscience: Glia - more than just brain glue |journal=Nature |volume=457 |issue=7230 |pages=675–677 |doi=10.1038/457675a}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပွမပြံင်လှာဲမာန် ကေုာံ မှတ်ဉာဏ် (Neuroplasticity and Memory) ==
ပ္ဍဲအခိင် ကိုပ်ကၠာတေအ် မၞိဟ်တအ် ထေင်လဝ် က္ဍဟ် မၞိဟ်ဇၞော် ဂှ် ပြံင်လှာဲ ဟွံမာန် ရ။ ဆဂး လၟုဟ် အစာသိပ္ပံတအ် ဂၠာဲဆဵုလဝ် ဒဒှ်ရ သေလ်အာရီု ကေုာံ ဆာင်နပ်သ် တအ်ဂှ် နွံကဵု သတ္တိ ပွမပြံင်လှာဲမာန် မကော်စ '''Neuroplasticity''' ရ။ 
ကာလ ပိုယ် ဗတောန် ပညာ တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး သမ္တီ အရာမွဲမွဲ မ္ဂး၊ အဆက်အစပ် (Synapses) အကြာ သေလ်အာရီု တအ်ဂှ် ခိုင်ကၠိုက်တိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကတဵုဒှ် တၟိ ရ။ သဘဴဓဝ်ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ &quot;Neurons that fire together, wire together&quot; (သေလ် မကၠောန်ကမၠောန် မွဲစွံဂှ် ဆက်စပ်အာ မွဲစွံ ရ)။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် ဇဳဝဗေဒ သွက် မှတ်ဉာဏ် ကေုာံ ပွမဗတောန် (Learning and Memory) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Doidge |first=N. |year=2007 |title=The Brain That Changes Itself |publisher=Viking Press |isbn=978-0143113102}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ ယဲ ကေုာံ အနာဂတ် သုတေသန (Diseases and Future Research) ==
ယဲ မဆေင်ကဵု သၞောတ်ဝ် အာရီု ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ သေလ်အာရီု တအ် လီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ချိုတ်အာ (Neurodegeneration) ရ။
* '''ယဲ အလ်ဇိုင်မာ:''' သေလ်အာရီု ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မှတ်ဉာဏ် ချိုတ်အာ။
* '''ယဲ ပါကေန်သန်:''' သေလ်အာရီု မပတိတ် Dopamine ချိုတ်အာ တုဲ ချဳဒရိုင် ဝါတ်။
အနာဂတ် သုတေသန ဂှ် စွံအာရီု လ္တူ ပွမလွဳ ယဲတအ်ဏအ် နကဵု Stem cell therapy (ပွမထပ်စုတ် သေလ်တၟိ)၊ Gene therapy (ပွမပလေဝ် ဗဳဇ) ကေုာံ Brain-Computer Interfaces (BCI) မဆက်စၠောအ် က္ဍဟ် ကု စက်ယန် သွက်ဂွံ ရီုဗင် ညးမက္ဍိုက် (Paralyzed) တအ် ညံင်ဂွံ ကလေင်ချဳဒရိုင် မာန်ကၠုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lebedev |first=M. A. |last2=Nicolelis |first2=M. A. |year=2006 |title=Brain-machine interfaces: past, present and future |journal=Trends in Neurosciences |volume=29 |issue=9 |pages=536–546 |doi=10.1016/j.tins.2006.07.004}}&lt;/ref&gt;။

== See also ==
* [[က္ဍဟ်]]
* [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]]
* [[ဇဳဝဗေဒ သဲလ်]]
* [[သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု]]

== References ==
{{Reflist}}

== Further reading ==
* Kandel, E. R., Koester, J. D., Mack, S. H., &amp; Siegelbaum, S. A. (2021). ''Principles of Neural Science'' (6th ed.). McGraw-Hill.
* Purves, D., Augustine, G. J., Fitzpatrick, D., Hall, W. C., LaMantia, A. S., &amp; White, L. E. (2018). ''Neuroscience'' (6th ed.). Sinauer Associates.

== External links ==
* [https://www.brainfacts.org/brain-anatomy-and-function/anatomy/2012/the-neuron BrainFacts.org: The Neuron] - တင်ဂရင်ဗတီ သဇိုင် မဆေင်ကဵု သေလ်အာရီု။
* [https://faculty.washington.edu/chudler/cells.html Neuroscience for Kids: Cells of the Nervous System] - လိက်ပရေင် လောဲလောဲ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သေလ်အာရီု။

{{Navbox
|name = Nervous System Cells
|title = သေလ် ပ္ဍဲ [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]]
|listclass = hlist
|list1 = 
* '''လဒက်ပတန် သေလ်အာရီု:''' [[Soma (biology)|Soma (ကာယ)]]
* [[Dendrite|Dendrite (ကၞာင်)]]
* [[Axon|Axon (ဇုက်)]]
* [[Myelin|Myelin (ဓါတ်ကၠေင်)]]
* [[Synapse|Synapse (ဆက်စပ်)]]
|list2 = 
* '''လၟေင်ကမၠောန်:''' [[Action potential|ပရေင်ချဳဒရိုင် ဓါတ်လလဳ]]
* [[Neurotransmitter|ဓါတ်စၠောအ် အာရီု]]
* [[Neuroplasticity|ပွမပြံင်လှာဲမာန်]]
|list3 = 
* '''ဂကူ သေလ်အာရီု:''' [[Sensory neuron|Sensory (ဒုင်အာရီု)]]
* [[Motor neuron|Motor (ချဳဒရိုင်)]]
* [[Interneuron|Interneuron (လဒေါဝ်)]]
|list4 = 
* '''Glial cells (သေလ် ဂလိုင်ယာ):''' [[Astrocyte]]
* [[Oligodendrocyte]]
* [[Schwann cell]]
* [[Microglia]]
}}

[[Category:သေလ် အာရီု]]
[[Category:သၞောတ်ဝ် အာရီု]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ သဲလ်]]
[[Category:သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု]]</text>
      <sha1>g2sbu9i134gfgwbl0egme7e4wtc7fwb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55520</id>
      <parentid>55519</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T23:44:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23196" sha1="b0ibs30q86vhyon80aow57tzciuwjhp" xml:space="preserve">'''သေလ်အာရီု''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Neuron|Neuron]]) ဟွံသေင်မ္ဂး '''သေလ် က္ဍဟ်''' ဂှ် ဒှ် သေလ် အဓိက မဒက်ပတန်လဝ် [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]] (Nervous system) သတ်ဂျိုင်လမျီုတအ်ရ။ သေလ်တအ်ဏအ်ဂှ် တၟေင်လောန်တုဲ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု အစောံသတ္တိ သွက်ဂွံ ဒုင်ကေတ်၊ တွက်ရံင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပလံင်ဗစိုပ် တင်ဂရင်ဗတီ (Information) နကဵု လပှ် ဓါတ်လလဳ (Electrical signals) ကေုာံ ဓါတ်ဓါတုဗေဒ (Chemical signals) ရ။ ပ္ဍဲကဵု က္ဍဟ် ကောန်မၞိဟ်မွဲမ္ဂး နွံ သေလ်အာရီု ၜိုတ် ၈၆ ဗဳလဳယျေန် မ တုဲ၊ သေလ် ဇၟာပ်မဂှ် ဆက်စၠောအ်ဒၟံင် ကု သေလ်တၞဟ်တအ် နကဵု အဆက်အစပ် မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီရ။ သေလ်အာရီုတအ်ဏအ်ရ ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ချဳဒရိုင်၊ ပွမညာတ်၊ ပွမသမ္တီ၊ ကေုာံ လညာတ်ကသပ် ပိုယ် သီုဖအိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | သေလ်အာရီု (Neuron)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Neuron Hand-tuned.svg|250px|လဒက်ပတန် သေလ်အာရီု]]&lt;br/&gt;''လဒက်ပတန် သေလ်အာရီု ဓမ္မတာ မွဲ၊ မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် Dendrite, Soma, ကေုာံ Axon''
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[ဇဳဝဗေဒ]]၊ [[သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု]] (Neuroscience)
|-
! သၞောတ်ဝ် မပါလုပ်
| [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]] (Nervous system)
|-
! ဒကုတ် အဓိကဂမၠိုင်
| Soma, Dendrite, Axon, Synapse
|-
! လၟေင်ကမၠောန် အဓိက
| Action potential (ပရေင်ချဳဒရိုင် ဓါတ်လလဳ)
|-
! ဓါတ် မပတိတ်
| Neurotransmitters (ဓါတ်စၠောအ် အာရီု)
|-
! သေလ် အရီုအဗင်
| Glial cells (သေလ် ဂလိုင်ယာ)
|-
! ညးမဂၠာဲဆဵု လဒက်ပတန်
| Santiago Ramón y Cajal
|}

== ၁။ ပွံက် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံ (Definition and Overview) ==
သေလ်အာရီု (Neuron) ဟီုဂှ် ဒှ် &quot;ဇုက်လလဳ&quot; ကေုာံ &quot;စက်တွက်ဂၞန် ဍောတ်တ်&quot; ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓကာယ ပိုယ်ရ။ ဗီုပြင် ကေုာံ ကမၠောန် သေလ်အာရီု ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု သေလ် ဓမ္မတာ ဗီုကဵု သေလ် စၞာံ ဟွံသေင်မ္ဂး သေလ် ဖျုန် တအ် ဗွဲမလောန်ရ။ သေလ် ဓမ္မတာ တအ် ပါ်တရးတုဲ ကတဵုဒှ် သေလ် တၟိမာန်ကီုလေဝ်၊ သေလ်အာရီု ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မၞိဟ်ဇၞော်ဂှ် ဟွံပါ်တရး (No cell division) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ သေလ်အာရီု လီုလာ်အာမ္ဂး ဍေဟ် ဟွံကလေင်ဒှ် တၟိ လောဲလောဲသွာသွာရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kandel |first=E. R. |display-authors=etal |year=2012 |title=Principles of Neural Science |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0071390118 |edition=5th}}&lt;/ref&gt;။
သေလ်တအ်ဏအ်ဂှ် ကၠောန်ကမၠောန် နကဵု ပရေင်ပံင်စပ် ၜါ သာ် - &quot;ဓါတ်လလဳ&quot; (သွက်ဂွံ ပလံင် တင်ဂရင်ဗတီ အပ္ဍဲ သေလ် မွဲ) ကေုာံ &quot;ဓါတုဗေဒ&quot; (သွက်ဂွံ ဆက်စၠောအ် အကြာ သေလ် ၜါ) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ကိုပ်ကၠာ ကၞောတ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ တေအ်၊ အစာသိပ္ပံတအ် ထေင်လဝ် ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဝ် အာရီု အလုံမွဲဂှ် ဒှ် ဇုက်မွဲဓဝ် မဆက်ဒၟံင် ရေင်သကအ် သက္ကု ပွမပိုတ်ခြာ (Reticular theory) ရ။ 
ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၃၊ အစာသိပ္ပံ အဳတလဳ Camillo Golgi ခၞံဗဒှ် နဲကဲ ဖျုန်သာ် သေတ်ဗာ (Silver staining) မပကဵု ညံင် ဂွံညာတ်ကေတ် သေလ် အာရီု ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ပ္ဍဲ သၟဝ် မိုက္ကရဝ်သကုပ် ရ။ 
ကြဴနူဂှ် အစာသိပ္ပံ သပိန် Santiago Ramón y Cajal စကာ နဲကဲ Golgi ဏအ်တုဲ၊ လ္ၚတ်ရံင် လဒက်ပတန် က္ဍဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ညး ဂၠာဲဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဝ် အာရီု ဂှ် ဟွံသေင် ဇုက် မဆက်ဒၟံင် မွဲဓဝ်၊ ဍေဟ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု &quot;သေလ်&quot; ဍောတ်တ် မတၞဟ်ခြာဒၟံင် ရေင်သကအ်ရ။ လညာတ်ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ &quot;Neuron doctrine&quot; တုဲ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု ခေတ်တၟိ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Finger |first=S. |year=2001 |title=Origins of Neuroscience: A History of Explorations Into Brain Function |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195146943}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လဒက်ပတန် အဓိက သေလ်အာရီု (Anatomy of a Neuron) ==
သေလ်အာရီု ဓမ္မတာ မွဲ နွံ လဒက်ပတန် အဓိက ၃ သာ် -

# '''Soma (ကာယ သေလ်):''' ဒှ် ဒကုတ် လဒေါဝ် မနွံကဵု Nucleus ကေုာံ ကိရိယာ သေလ် သီုဖအိုတ် (ဥပမာ Mitochondria, Ribosomes)။ ဍေဟ် ထိင်ဒဝ် လမျီု ကေုာံ ကၠောန်ပတိတ် ပရဝ်တေန် သွက် သေလ် ရ။
# '''Dendrites (ကၞာင်):''' ဒှ် လဒက်ပတန် မတုပ် ညံင် ကၞာင်ဆု မတိတ်ကၠုင် နူ Soma ရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ် နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ &quot;ဒုင်ကေတ်&quot; (Receive) တင်ဂရင်ဗတီ နူကဵု သေလ် တၞဟ်တအ်ရ။ ဇၟာပ် သေလ်အာရီုမွဲ နွံကဵု Dendrites ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
# '''Axon (ဇုက်ဇမၠိင်):''' ဒှ် ဇုက် ဂၠိင်ဂၠိင် မွဲ မတိတ် နူ Soma သွက်ဂွံ &quot;ပလံင်&quot; (Transmit) တင်ဂရင်ဗတီ အာ ဇရေင် သေလ် တၞဟ်။ သေလ်မွဲ နွံ Axon မွဲဓဝ်ရ။ ဇမၠိင် Axon လ္ၚဵု ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် မ္ဂး ဂၠိင် စဵုကဵု မွဲ မဳတာ ပြင် (နူ ဇုတ်ရိုက် စဵုကဵု ဇိုင်) နွံရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Purves |first=D. |display-authors=etal |year=2018 |title=Neuroscience |publisher=Sinauer Associates |isbn=978-1605353807 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ Myelin Sheath ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် Axon (Myelin and Axon Function) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=qPix_X-9t7E ပရူ သေလ်အာရီု ကေုာံ Action Potential ပ္ဍဲ YouTube]

Axon ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် အာရီု ပိုယ်ဂှ် ဂြောပ်လဝ် နကဵု ဓါတ်ကၠေင် တၟေင် မကော်စ '''Myelin sheath''' (ဓါတ်ကၠေင် ဂြောပ်) ရ။ 
ဓါတ်ကၠေင်ဏအ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ပလာသတစ် မဂြောပ်လဝ် ဇုက်လလဳ ရ။ ဍေဟ် စဵုဒၞာ ညံင် ဓါတ်လလဳ (Action potential) ဟွံဂွံ ဇွောဝ်တိတ်မ္ၚး တုဲ၊ ပကဵု ညံင် ဓါတ်လလဳ ဂွံ ဒြေပ် ပြဟ်တိုန် ဗွဲမလောန် ရ (နကဵု ပွမဒံင် စၠောအ် အကြာ ဟလင် Myelin မကော်စ Nodes of Ranvier)။
ယဝ်ရ ဓါတ်ကၠေင် Myelin ဏအ် လီုလာ်အာ (ဥပမာ ပ္ဍဲ ယဲ Multiple Sclerosis - MS) မ္ဂး၊ လၟေင် ဓါတ်လလဳ ဂှ် အာဇိုင်လဇုဲ တုဲ ညးယဲတအ် ကွာ် ဟွံမာန်၊ ချဳဒရိုင် ဟွံမာန် ကတဵုဒှ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Nave |first=K. A. |year=2010 |title=Myelination and support of axonal integrity by glia |journal=Nature |volume=468 |issue=7321 |pages=244–252 |doi=10.1038/nature09614}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ Action Potential (ပရေင်ချဳဒရိုင် ဓါတ်လလဳ) ==
သေလ်အာရီု တအ် ပလံင် တင်ဂရင်ဗတီ နကဵု လပှ် ဓါတ်လလဳ မကော်စ '''Action Potential''' ရ。
* '''အခိင် တန်ကြန် (Resting Potential):''' အခိင် ဓမ္မတာမ္ဂး အပ္ဍဲ သေလ်အာရီု ဂှ် နွံ ဓါတ်လလဳ အနှုတ် (Negative charge) ၜိုတ် -70 mV ရ။ (ဟိုတ်နူ ဓါတ် ပဝ်တက်သဳယျာမ် $K^+$ နွံ အပ္ဍဲ ဂၠိုင် တုဲ၊ သဝ်ဒဳယျာမ် $Na^+$ နွံ မ္ၚး ဂၠိုင်)။
* '''ပွမကတဵုဒှ် (Depolarization):''' ကာလ သေလ် ဂွံဒုင်ကေတ် အာရီု (Stimulus) မ္ဂး၊ ပါင်တြင် သဝ်ဒဳယျာမ် ပံက်အာတုဲ ဓါတ် $Na^+$ ဇွောဝ်လုပ်ကၠုင် အပ္ဍဲ သေလ် ဗွဲမပြဟ်ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် အပ္ဍဲသေလ် ဂွံဒှ်အာ ဓါတ် အပေါင်း (Positive charge) ၜိုတ် +40 mV ရ။
* '''ပွမကလေင်တန်ကြန် (Repolarization):''' ကြဴနူဂှ် ပါင်တြင် ပဝ်တက်သဳယျာမ် ပံက်အာတုဲ ဓါတ် $K^+$ ဇွောဝ်တိတ်အာ မ္ၚး၊ တုဲ သေလ် ကလေင်စိုပ်အာ ကဆံင် အနှုတ် ဓမ္မတာ ပၠန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hodgkin |first=A. L. |last2=Huxley |first2=A. F. |year=1952 |title=A quantitative description of membrane current and its application to conduction and excitation in nerve |journal=The Journal of Physiology |volume=117 |issue=4 |pages=500–544 |doi=10.1113/jphysiol.1952.sp004764}}&lt;/ref&gt;။
လၟေင်ကမၠောန်ဏအ်ဂှ် ဒြေပ်အာ အတိုင် ဇမၠိင် Axon ညံင်ရဴ လပှ်ဍာ် ရ။

== ၆။ ဆာင်နပ်သ် ကေုာံ ဓါတ်စၠောအ် အာရီု (Synapse and Neurotransmitters) ==
ကာလ ဓါတ်လလဳ (Action Potential) စိုပ် ကၞောတ် Axon မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒးတတ်ကၠောအ် ဟလင် ဍောတ်တ် မွဲ မကော်စ '''Synapse (ဆာင်နပ်သ်)''' သွက်ဂွံ စိုပ် သေလ် မရနုက်ကဵု ၜါ ရ။
ပ္ဍဲ ဒၞာဲဏအ်မ္ဂး ဓါတ်လလဳ ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် ဓါတုဗေဒ ရ။ သေလ် ပထမ ဂှ် ပတိတ်ကဵု မဝ်လဳကျူ ဓါတုဗေဒ မကော်စ '''ဓါတ်စၠောအ် အာရီု (Neurotransmitters)''' ရ။ ဓါတ်တအ်ဏအ် ဇွောဝ်အာ အပ္ဍဲ ဆာင်နပ်သ် တုဲ အာ ဗာတ်ဒး (Bind) ကု Receptors (ဒၞာဲဒုင်ကေတ်) လ္တူ Dendrite သေလ် ဒုတိယ ရ။
ဓါတ် အဓိက ဂမၠိုင်-
* '''Dopamine (ဒဝ်ပါမိန်):''' ဆက်စပ် ကု လာပ် ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ထတ်။
* '''Serotonin (သဳရဝ်တဝ်နေန်):''' ထိင်ဒဝ် ပရေင်စိုတ်၊ ပရေင်တိက်။
* '''Acetylcholine (အက်သဳတဳကိုလိန်):''' ဆက်စပ် ကု ပရေင်ချဳဒရိုင် ကတိုင်ဖျုန် ကေုာံ ဉာဏ်သမ္တီ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bear |first=M. F. |last2=Connors |first2=B. W. |last3=Paradiso |first3=M. A. |year=2020 |title=Neuroscience: Exploring the Brain |publisher=Jones &amp; Bartlett Learning |isbn=978-1284211283 |edition=4th}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ဂကူ သေလ်အာရီု ဂမၠိုင် (Types of Neurons) ==
သေလ်အာရီု တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ဂကူ အလိုက် တာလျိုင် ဍေဟ်တအ် နွံ ၃ သာ်-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဂကူ သေလ်အာရီု အဓိက ၃ သာ်
|-
! ဂကူ သေလ်အာရီု
! တာလျိုင် အဓိက (Function)
! ဥပမာ
|-
| '''Sensory Neurons (သေလ် ဒုင်အာရီု)''' || ပလံင် တင်ဂရင်ဗတီ နူ အာရီု ၅ သာ် (မတ်၊ ကတောဝ်၊ စၞာံ) အာ ဇရေင် က္ဍဟ် ကေုာံ ဇုတ်ရိုက်။ || သေလ် ပ္ဍဲ စၞာံ မဒုင်စသိုင် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂိ။
|-
| '''Motor Neurons (သေလ် ချဳဒရိုင်)''' || ပလံင် တင်စၞောန် နူ က္ဍဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇုတ်ရိုက် အာ ဇရေင် ကတိုင်ဖျုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂလိုင် (Glands)။ || သေလ် မစၞောန်ကဵု ညံင် တဲ ပိုယ် ဂွံ ယိုက် ကပေါတ်။
|-
| '''Interneurons (သေလ် လဒေါဝ်)''' || ဆက်စၠောအ် အကြာ သေလ် Sensory ကဵု Motor တုဲ တွက်ရံင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂရင်ဗတီ။ || သေလ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ကေုာံ ဇုတ်ရိုက် ဂှ် ဒှ် ဂကူဏအ် သီုဖအိုတ်ရ။
|}

== ၈။ သေလ် ဂလိုင်ယာ (Glial Cells - The Support Cells) ==
ပ္ဍဲကဵု က္ဍဟ် ပိုယ်ဂှ် ပါဲနူ သေလ်အာရီု တုဲ၊ သီုနွံကဵု သေလ် အရီုအဗင် ဗွဲမဂၠိုင် မကော်စ '''သေလ် ဂလိုင်ယာ (Glial cells)''' ရ။ လၟိဟ် သေလ် ဂလိုင်ယာ ဂှ် နွံ တုပ် ၜိုတ် လၟိဟ် သေလ်အာရီု ကီုရ။ 
* '''Astrocytes (သေလ် သၞံင်):''' ဍေဟ် ကဵု အာဟာရ ကု သေလ်အာရီု၊ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ပွဳပွူ ဓါတုဗေဒ အပ္ဍဲ က္ဍဟ်။
* '''Oligodendrocytes ကဵု Schwann cells:''' ဍေဟ်တအ်ရ ဒှ် ညးမကၠောန်ပတိတ် ဓါတ်ကၠေင် Myelin သွက်ဂွံ ဂြောပ် Axon ရ။
* '''Microglia (မိုက္ကရဝ်ဂလိုင်ယာ):''' ဒှ် သေလ် စဵုဒၞာ (Immune cells) ပ္ဍဲ က္ဍဟ်၊ မစုတ်စ စၟယဲ ကေုာံ သေလ် မချိုတ်အာတအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Allen |first=N. J. |last2=Barres |first2=B. A. |year=2009 |title=Neuroscience: Glia - more than just brain glue |journal=Nature |volume=457 |issue=7230 |pages=675–677 |doi=10.1038/457675a}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပွမပြံင်လှာဲမာန် ကေုာံ ဉာဏ်သမ္တီ (Neuroplasticity and Memory) ==
ပ္ဍဲအခိင် ကိုပ်ကၠာတေအ် မၞိဟ်တအ် ထေင်လဝ် က္ဍဟ် မၞိဟ်ဇၞော် ဂှ် ပြံင်လှာဲ ဟွံမာန် ရ။ ဆဂး လၟုဟ် အစာသိပ္ပံတအ် ဂၠာဲဆဵုလဝ် ဒဒှ်ရ သေလ်အာရီု ကေုာံ ဆာင်နပ်သ် တအ်ဂှ် နွံကဵု သတ္တိ ပွမပြံင်လှာဲမာန် မကော်စ '''Neuroplasticity''' ရ။ 
ကာလ ပိုယ် ဗတောန် ပညာ တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး သမ္တီ အရာမွဲမွဲ မ္ဂး၊ အဆက်အစပ် (Synapses) အကြာ သေလ်အာရီု တအ်ဂှ် ခိုင်ကၠိုက်တိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကတဵုဒှ် တၟိ ရ။ သဘဴဓဝ်ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ &quot;Neurons that fire together, wire together&quot; (သေလ် မကၠောန်ကမၠောန် မွဲစွံဂှ် ဆက်စပ်အာ မွဲစွံ ရ)။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် ဇဳဝဗေဒ သွက် ဉာဏ်သမ္တီ ကေုာံ ပွမဗတောန် (Learning and Memory) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Doidge |first=N. |year=2007 |title=The Brain That Changes Itself |publisher=Viking Press |isbn=978-0143113102}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ ယဲ ကေုာံ အနာဂတ် သုတေသန (Diseases and Future Research) ==
ယဲ မဆေင်ကဵု သၞောတ်ဝ် အာရီု ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ သေလ်အာရီု တအ် လီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ချိုတ်အာ (Neurodegeneration) ရ။
* '''ယဲ အလ်ဇိုင်မာ:''' သေလ်အာရီု ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဉာဏ်သမ္တီ ချိုတ်အာ။
* '''ယဲ ပါကေန်သန်:''' သေလ်အာရီု မပတိတ် Dopamine ချိုတ်အာ တုဲ ချဳဒရိုင် ဝါတ်။
အနာဂတ် သုတေသန ဂှ် စွံအာရီု လ္တူ ပွမလွဳ ယဲတအ်ဏအ် နကဵု Stem cell therapy (ပွမထပ်စုတ် သေလ်တၟိ)၊ Gene therapy (ပွမပလေဝ် ဗဳဇ) ကေုာံ Brain-Computer Interfaces (BCI) မဆက်စၠောအ် က္ဍဟ် ကု စက်ယန် သွက်ဂွံ ရီုဗင် ညးမက္ဍိုက် (Paralyzed) တအ် ညံင်ဂွံ ကလေင်ချဳဒရိုင် မာန်ကၠုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lebedev |first=M. A. |last2=Nicolelis |first2=M. A. |year=2006 |title=Brain-machine interfaces: past, present and future |journal=Trends in Neurosciences |volume=29 |issue=9 |pages=536–546 |doi=10.1016/j.tins.2006.07.004}}&lt;/ref&gt;။

== See also ==
* [[က္ဍဟ်]]
* [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]]
* [[ဇဳဝဗေဒ သဲလ်]]
* [[သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု]]

== References ==
{{Reflist}}

== Further reading ==
* Kandel, E. R., Koester, J. D., Mack, S. H., &amp; Siegelbaum, S. A. (2021). ''Principles of Neural Science'' (6th ed.). McGraw-Hill.
* Purves, D., Augustine, G. J., Fitzpatrick, D., Hall, W. C., LaMantia, A. S., &amp; White, L. E. (2018). ''Neuroscience'' (6th ed.). Sinauer Associates.

== External links ==
* [https://www.brainfacts.org/brain-anatomy-and-function/anatomy/2012/the-neuron BrainFacts.org: The Neuron] - တင်ဂရင်ဗတီ သဇိုင် မဆေင်ကဵု သေလ်အာရီု။
* [https://faculty.washington.edu/chudler/cells.html Neuroscience for Kids: Cells of the Nervous System] - လိက်ပရေင် လောဲလောဲ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သေလ်အာရီု။

{{Navbox
|name = Nervous System Cells
|title = သေလ် ပ္ဍဲ [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]]
|listclass = hlist
|list1 = 
* '''လဒက်ပတန် သေလ်အာရီု:''' [[Soma (biology)|Soma (ကာယ)]]
* [[Dendrite|Dendrite (ကၞာင်)]]
* [[Axon|Axon (ဇုက်)]]
* [[Myelin|Myelin (ဓါတ်ကၠေင်)]]
* [[Synapse|Synapse (ဆက်စပ်)]]
|list2 = 
* '''လၟေင်ကမၠောန်:''' [[Action potential|ပရေင်ချဳဒရိုင် ဓါတ်လလဳ]]
* [[Neurotransmitter|ဓါတ်စၠောအ် အာရီု]]
* [[Neuroplasticity|ပွမပြံင်လှာဲမာန်]]
|list3 = 
* '''ဂကူ သေလ်အာရီု:''' [[Sensory neuron|Sensory (ဒုင်အာရီု)]]
* [[Motor neuron|Motor (ချဳဒရိုင်)]]
* [[Interneuron|Interneuron (လဒေါဝ်)]]
|list4 = 
* '''Glial cells (သေလ် ဂလိုင်ယာ):''' [[Astrocyte]]
* [[Oligodendrocyte]]
* [[Schwann cell]]
* [[Microglia]]
}}

[[Category:သေလ် အာရီု]]
[[Category:သၞောတ်ဝ် အာရီု]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ သဲလ်]]
[[Category:သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု]]</text>
      <sha1>b0ibs30q86vhyon80aow57tzciuwjhp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55521</id>
      <parentid>55520</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T23:46:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23184" sha1="5g4mvx1e3ewy6rdagk67h2qtzk29omh" xml:space="preserve">'''သေလ်အာရီု''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Neuron|Neuron]]) ဟွံသေင်မ္ဂး '''သေလ် က္ဍဟ်''' ဂှ် ဒှ် သေလ် အဓိက မဒက်ပတန်လဝ် [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]] (Nervous system) သတ်ဂျိုင်လမျီုတအ်ရ။ သေလ်တအ်ဏအ်ဂှ် တၟေင်လောန်တုဲ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု အစောံသတ္တိ သွက်ဂွံ ဒုင်ကေတ်၊ တွက်ရံင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပလံင်ဗစိုပ် တင်ဂရင်ဗတီ (Information) နကဵု လပှ် ဓါတ်လလဳ (Electrical signals) ကေုာံ ဓါတ်ဓါတုဗေဒ (Chemical signals) ရ။ ပ္ဍဲကဵု က္ဍဟ် ကောန်မၞိဟ်မွဲမ္ဂး နွံ သေလ်အာရီု ၜိုတ် ၈၆ ဗဳလဳယျေန် မ တုဲ၊ သေလ် ဇၟာပ်မဂှ် ဆက်စၠောအ်ဒၟံင် ကု သေလ်တၞဟ်တအ် နကဵု အဆက်အစပ် မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီရ။ သေလ်အာရီုတအ်ဏအ်ရ ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ချဳဒရိုင်၊ ပွမညာတ်၊ ပွမသမ္တီ၊ ကေုာံ လညာတ်ကသပ် ပိုယ် သီုဖအိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | သေလ်အာရီု (Neuron)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Neuron Hand-tuned.svg|250px|လဒက်ပတန် သေလ်အာရီု]]&lt;br/&gt;''လဒက်ပတန် သေလ်အာရီု ဓမ္မတာ မွဲ၊ မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် Dendrite, Soma, ကေုာံ Axon''
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[ဇဳဝဗေဒ]]၊ [[သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု]] (Neuroscience)
|-
! သၞောတ်ဝ် မပါလုပ်
| [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]] (Nervous system)
|-
! ဒကုတ် အဓိကဂမၠိုင်
| Soma, Dendrite, Axon, Synapse
|-
! လၟေင်ကမၠောန် အဓိက
| Action potential (ပရေင်ချဳဒရိုင် ဓါတ်လလဳ)
|-
! ဓါတ် မပတိတ်
| Neurotransmitters (ဓါတ်စၠောအ် အာရီု)
|-
! သေလ် အရီုအဗင်
| Glial cells (သေလ် ဂလိုင်ယာ)
|-
! ညးမဂၠာဲဆဵု လဒက်ပတန်
| Santiago Ramón y Cajal
|}

== ၁။ ပွံက် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံ (Definition and Overview) ==
သေလ်အာရီု (Neuron) ဟီုဂှ် ဒှ် &quot;ဇုက်လလဳ&quot; ကေုာံ &quot;စက်တွက်ဂၞန် ဍောတ်တ်&quot; ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓကာယ ပိုယ်ရ။ ဗီုပြင် ကေုာံ ကမၠောန် သေလ်အာရီု ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု သေလ် ဓမ္မတာ ဗီုကဵု သေလ် စၞာံ ဟွံသေင်မ္ဂး သေလ် ဖျုန် တအ် ဗွဲမလောန်ရ။ သေလ် ဓမ္မတာ တအ် ပါ်တရးတုဲ ကတဵုဒှ် သေလ် တၟိမာန်ကီုလေဝ်၊ သေလ်အာရီု ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မၞိဟ်ဇၞော်ဂှ် ဟွံပါ်တရး (No cell division) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ သေလ်အာရီု လီုလာ်အာမ္ဂး ဍေဟ် ဟွံကလေင်ဒှ် တၟိ လောဲလောဲသွာသွာရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kandel |first=E. R. |display-authors=etal |year=2012 |title=Principles of Neural Science |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0071390118 |edition=5th}}&lt;/ref&gt;။
သေလ်တအ်ဏအ်ဂှ် ကၠောန်ကမၠောန် နကဵု ပရေင်ပံင်စပ် ၜါ သာ် - &quot;ဓါတ်လလဳ&quot; (သွက်ဂွံ ပလံင် တင်ဂရင်ဗတီ အပ္ဍဲ သေလ် မွဲ) ကေုာံ &quot;ဓါတုဗေဒ&quot; (သွက်ဂွံ ဆက်စၠောအ် အကြာ သေလ် ၜါ) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ကိုပ်ကၠာ ကၞောတ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ တေအ်၊ အစာသိပ္ပံတအ် ထေင်လဝ် ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဝ် အာရီု အလုံမွဲဂှ် ဒှ် ဇုက်မွဲဓဝ် မဆက်ဒၟံင် ရေင်သကအ် သက္ကု ပွမပိုတ်ခြာ (Reticular theory) ရ။ 
ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၃၊ အစာသိပ္ပံ အဳတလဳ Camillo Golgi ခၞံဗဒှ် နဲကဲ ဖျုန်သာ် သေတ်ဗာ (Silver staining) မပကဵု ညံင် ဂွံညာတ်ကေတ် သေလ် အာရီု ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ပ္ဍဲ သၟဝ် မိုက္ကရဝ်သကုပ် ရ။ 
ကြဴနူဂှ် အစာသိပ္ပံ သပိန် Santiago Ramón y Cajal စကာ နဲကဲ Golgi ဏအ်တုဲ၊ လ္ၚတ်ရံင် လဒက်ပတန် က္ဍဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ညး ဂၠာဲဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဝ် အာရီု ဂှ် ဟွံသေင် ဇုက် မဆက်ဒၟံင် မွဲဓဝ်၊ ဍေဟ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု &quot;သေလ်&quot; ဍောတ်တ် မတၞဟ်ခြာဒၟံင် ရေင်သကအ်ရ။ လညာတ်ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ &quot;Neuron doctrine&quot; တုဲ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု ခေတ်တၟိ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Finger |first=S. |year=2001 |title=Origins of Neuroscience: A History of Explorations Into Brain Function |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195146943}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လဒက်ပတန် အဓိက သေလ်အာရီု (Anatomy of a Neuron) ==
သေလ်အာရီု ဓမ္မတာ မွဲ နွံ လဒက်ပတန် အဓိက ၃ သာ် -

# '''Soma (ကာယ သေလ်):''' ဒှ် ဒကုတ် လဒေါဝ် မနွံကဵု Nucleus ကေုာံ ကိရိယာ သေလ် သီုဖအိုတ် (ဥပမာ Mitochondria, Ribosomes)။ ဍေဟ် ထိင်ဒဝ် လမျီု ကေုာံ ကၠောန်ပတိတ် ပရဝ်တေန် သွက် သေလ် ရ။
# '''Dendrites (ကၞာင်):''' ဒှ် လဒက်ပတန် မတုပ် ညံင် ကၞာင်ဆု မတိတ်ကၠုင် နူ Soma ရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ် နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ &quot;ဒုင်ကေတ်&quot; (Receive) တင်ဂရင်ဗတီ နူကဵု သေလ် တၞဟ်တအ်ရ။ ဇၟာပ် သေလ်အာရီုမွဲ နွံကဵု Dendrites ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
# '''Axon (ဇုက်ဇမၠိင်):''' ဒှ် ဇုက် ဂၠိင်ဂၠိင် မွဲ မတိတ် နူ Soma သွက်ဂွံ &quot;ပလံင်&quot; (Transmit) တင်ဂရင်ဗတီ အာ ဇရေင် သေလ် တၞဟ်။ သေလ်မွဲ နွံ Axon မွဲဓဝ်ရ။ ဇမၠိင် Axon လ္ၚဵု ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် မ္ဂး ဂၠိင် စဵုကဵု မွဲ မဳတာ ပြင် (နူ ဇုတ်ရိုက် စဵုကဵု ဇိုင်) နွံရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Purves |first=D. |display-authors=etal |year=2018 |title=Neuroscience |publisher=Sinauer Associates |isbn=978-1605353807 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ Myelin Sheath ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် Axon (Myelin and Axon Function) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=qPix_X-9t7E ပရူ သေလ်အာရီု ကေုာံ Action Potential ပ္ဍဲ YouTube]

Axon ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် အာရီု ပိုယ်ဂှ် ဂြောပ်လဝ် နကဵု ဓါတ်ကၠေင် တၟေင် မကော်စ '''Myelin sheath''' (ဓါတ်ကၠေင် ဂြောပ်) ရ။ 
ဓါတ်ကၠေင်ဏအ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ပလာသတစ် မဂြောပ်လဝ် ဇုက်လလဳ ရ။ ဍေဟ် စဵုဒၞာ ညံင် ဓါတ်လလဳ (Action potential) ဟွံဂွံ ဇွောဝ်တိတ်မ္ၚး တုဲ၊ ပကဵု ညံင် ဓါတ်လလဳ ဂွံ ဒြေပ် ပြဟ်တိုန် ဗွဲမလောန် ရ (နကဵု ပွမဒံင် စၠောအ် အကြာ ဟလင် Myelin မကော်စ Nodes of Ranvier)။
ယဝ်ရ ဓါတ်ကၠေင် Myelin ဏအ် လီုလာ်အာ (ဥပမာ ပ္ဍဲ ယဲ Multiple Sclerosis - MS) မ္ဂး၊ လၟေင် ဓါတ်လလဳ ဂှ် အာဇိုင်လဇုဲ တုဲ ညးယဲတအ် ကွာ် ဟွံမာန်၊ ချဳဒရိုင် ဟွံမာန် ကတဵုဒှ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Nave |first=K. A. |year=2010 |title=Myelination and support of axonal integrity by glia |journal=Nature |volume=468 |issue=7321 |pages=244–252 |doi=10.1038/nature09614}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ Action Potential (ပရေင်ချဳဒရိုင် ဓါတ်လလဳ) ==
သေလ်အာရီု တအ် ပလံင် တင်ဂရင်ဗတီ နကဵု လပှ် ဓါတ်လလဳ မကော်စ '''Action Potential''' ရ。
* '''အခိင် တန်ကြန် (Resting Potential):''' အခိင် ဓမ္မတာမ္ဂး အပ္ဍဲ သေလ်အာရီု ဂှ် နွံ ဓါတ်လလဳ နုက် (Negative charge) ၜိုတ် -70 mV ရ။ (ဟိုတ်နူ ဓါတ် ပဝ်တက်သဳယျာမ် $K^+$ နွံ အပ္ဍဲ ဂၠိုင် တုဲ၊ သဝ်ဒဳယျာမ် $Na^+$ နွံ မ္ၚး ဂၠိုင်)။
* '''ပွမကတဵုဒှ် (Depolarization):''' ကာလ သေလ် ဂွံဒုင်ကေတ် အာရီု (Stimulus) မ္ဂး၊ ပါင်တြင် သဝ်ဒဳယျာမ် ပံက်အာတုဲ ဓါတ် $Na^+$ ဇွောဝ်လုပ်ကၠုင် အပ္ဍဲ သေလ် ဗွဲမပြဟ်ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် အပ္ဍဲသေလ် ဂွံဒှ်အာ ဓါတ် အပေါင်း (Positive charge) ၜိုတ် +40 mV ရ။
* '''ပွမကလေင်တန်ကြန် (Repolarization):''' ကြဴနူဂှ် ပါင်တြင် ပဝ်တက်သဳယျာမ် ပံက်အာတုဲ ဓါတ် $K^+$ ဇွောဝ်တိတ်အာ မ္ၚး၊ တုဲ သေလ် ကလေင်စိုပ်အာ ကဆံင် နုက် ဓမ္မတာ ပၠန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hodgkin |first=A. L. |last2=Huxley |first2=A. F. |year=1952 |title=A quantitative description of membrane current and its application to conduction and excitation in nerve |journal=The Journal of Physiology |volume=117 |issue=4 |pages=500–544 |doi=10.1113/jphysiol.1952.sp004764}}&lt;/ref&gt;။
လၟေင်ကမၠောန်ဏအ်ဂှ် ဒြေပ်အာ အတိုင် ဇမၠိင် Axon ညံင်ရဴ လပှ်ဍာ် ရ။

== ၆။ ဆာင်နပ်သ် ကေုာံ ဓါတ်စၠောအ် အာရီု (Synapse and Neurotransmitters) ==
ကာလ ဓါတ်လလဳ (Action Potential) စိုပ် ကၞောတ် Axon မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒးတတ်ကၠောအ် ဟလင် ဍောတ်တ် မွဲ မကော်စ '''Synapse (ဆာင်နပ်သ်)''' သွက်ဂွံ စိုပ် သေလ် မရနုက်ကဵု ၜါ ရ။
ပ္ဍဲ ဒၞာဲဏအ်မ္ဂး ဓါတ်လလဳ ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် ဓါတုဗေဒ ရ။ သေလ် ပထမ ဂှ် ပတိတ်ကဵု မဝ်လဳကျူ ဓါတုဗေဒ မကော်စ '''ဓါတ်စၠောအ် အာရီု (Neurotransmitters)''' ရ။ ဓါတ်တအ်ဏအ် ဇွောဝ်အာ အပ္ဍဲ ဆာင်နပ်သ် တုဲ အာ ဗာတ်ဒး (Bind) ကု Receptors (ဒၞာဲဒုင်ကေတ်) လ္တူ Dendrite သေလ် ဒုတိယ ရ။
ဓါတ် အဓိက ဂမၠိုင်-
* '''Dopamine (ဒဝ်ပါမိန်):''' ဆက်စပ် ကု လာပ် ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ထတ်။
* '''Serotonin (သဳရဝ်တဝ်နေန်):''' ထိင်ဒဝ် ပရေင်စိုတ်၊ ပရေင်တိက်။
* '''Acetylcholine (အက်သဳတဳကိုလိန်):''' ဆက်စပ် ကု ပရေင်ချဳဒရိုင် ကတိုင်ဖျုန် ကေုာံ ဉာဏ်သမ္တီ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bear |first=M. F. |last2=Connors |first2=B. W. |last3=Paradiso |first3=M. A. |year=2020 |title=Neuroscience: Exploring the Brain |publisher=Jones &amp; Bartlett Learning |isbn=978-1284211283 |edition=4th}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ဂကူ သေလ်အာရီု ဂမၠိုင် (Types of Neurons) ==
သေလ်အာရီု တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ဂကူ အလိုက် တာလျိုင် ဍေဟ်တအ် နွံ ၃ သာ်-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဂကူ သေလ်အာရီု အဓိက ၃ သာ်
|-
! ဂကူ သေလ်အာရီု
! တာလျိုင် အဓိက (Function)
! ဥပမာ
|-
| '''Sensory Neurons (သေလ် ဒုင်အာရီု)''' || ပလံင် တင်ဂရင်ဗတီ နူ အာရီု ၅ သာ် (မတ်၊ ကတောဝ်၊ စၞာံ) အာ ဇရေင် က္ဍဟ် ကေုာံ ဇုတ်ရိုက်။ || သေလ် ပ္ဍဲ စၞာံ မဒုင်စသိုင် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂိ။
|-
| '''Motor Neurons (သေလ် ချဳဒရိုင်)''' || ပလံင် တင်စၞောန် နူ က္ဍဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇုတ်ရိုက် အာ ဇရေင် ကတိုင်ဖျုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂလိုင် (Glands)။ || သေလ် မစၞောန်ကဵု ညံင် တဲ ပိုယ် ဂွံ ယိုက် ကပေါတ်။
|-
| '''Interneurons (သေလ် လဒေါဝ်)''' || ဆက်စၠောအ် အကြာ သေလ် Sensory ကဵု Motor တုဲ တွက်ရံင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂရင်ဗတီ။ || သေလ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ကေုာံ ဇုတ်ရိုက် ဂှ် ဒှ် ဂကူဏအ် သီုဖအိုတ်ရ။
|}

== ၈။ သေလ် ဂလိုင်ယာ (Glial Cells - The Support Cells) ==
ပ္ဍဲကဵု က္ဍဟ် ပိုယ်ဂှ် ပါဲနူ သေလ်အာရီု တုဲ၊ သီုနွံကဵု သေလ် အရီုအဗင် ဗွဲမဂၠိုင် မကော်စ '''သေလ် ဂလိုင်ယာ (Glial cells)''' ရ။ လၟိဟ် သေလ် ဂလိုင်ယာ ဂှ် နွံ တုပ် ၜိုတ် လၟိဟ် သေလ်အာရီု ကီုရ။ 
* '''Astrocytes (သေလ် သၞံင်):''' ဍေဟ် ကဵု အာဟာရ ကု သေလ်အာရီု၊ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ပွဳပွူ ဓါတုဗေဒ အပ္ဍဲ က္ဍဟ်။
* '''Oligodendrocytes ကဵု Schwann cells:''' ဍေဟ်တအ်ရ ဒှ် ညးမကၠောန်ပတိတ် ဓါတ်ကၠေင် Myelin သွက်ဂွံ ဂြောပ် Axon ရ။
* '''Microglia (မိုက္ကရဝ်ဂလိုင်ယာ):''' ဒှ် သေလ် စဵုဒၞာ (Immune cells) ပ္ဍဲ က္ဍဟ်၊ မစုတ်စ စၟယဲ ကေုာံ သေလ် မချိုတ်အာတအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Allen |first=N. J. |last2=Barres |first2=B. A. |year=2009 |title=Neuroscience: Glia - more than just brain glue |journal=Nature |volume=457 |issue=7230 |pages=675–677 |doi=10.1038/457675a}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပွမပြံင်လှာဲမာန် ကေုာံ ဉာဏ်သမ္တီ (Neuroplasticity and Memory) ==
ပ္ဍဲအခိင် ကိုပ်ကၠာတေအ် မၞိဟ်တအ် ထေင်လဝ် က္ဍဟ် မၞိဟ်ဇၞော် ဂှ် ပြံင်လှာဲ ဟွံမာန် ရ။ ဆဂး လၟုဟ် အစာသိပ္ပံတအ် ဂၠာဲဆဵုလဝ် ဒဒှ်ရ သေလ်အာရီု ကေုာံ ဆာင်နပ်သ် တအ်ဂှ် နွံကဵု သတ္တိ ပွမပြံင်လှာဲမာန် မကော်စ '''Neuroplasticity''' ရ။ 
ကာလ ပိုယ် ဗတောန် ပညာ တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး သမ္တီ အရာမွဲမွဲ မ္ဂး၊ အဆက်အစပ် (Synapses) အကြာ သေလ်အာရီု တအ်ဂှ် ခိုင်ကၠိုက်တိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကတဵုဒှ် တၟိ ရ။ သဘဴဓဝ်ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ &quot;Neurons that fire together, wire together&quot; (သေလ် မကၠောန်ကမၠောန် မွဲစွံဂှ် ဆက်စပ်အာ မွဲစွံ ရ)။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် ဇဳဝဗေဒ သွက် ဉာဏ်သမ္တီ ကေုာံ ပွမဗတောန် (Learning and Memory) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Doidge |first=N. |year=2007 |title=The Brain That Changes Itself |publisher=Viking Press |isbn=978-0143113102}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ ယဲ ကေုာံ အနာဂတ် သုတေသန (Diseases and Future Research) ==
ယဲ မဆေင်ကဵု သၞောတ်ဝ် အာရီု ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ သေလ်အာရီု တအ် လီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ချိုတ်အာ (Neurodegeneration) ရ။
* '''ယဲ အလ်ဇိုင်မာ:''' သေလ်အာရီု ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဉာဏ်သမ္တီ ချိုတ်အာ။
* '''ယဲ ပါကေန်သန်:''' သေလ်အာရီု မပတိတ် Dopamine ချိုတ်အာ တုဲ ချဳဒရိုင် ဝါတ်။
အနာဂတ် သုတေသန ဂှ် စွံအာရီု လ္တူ ပွမလွဳ ယဲတအ်ဏအ် နကဵု Stem cell therapy (ပွမထပ်စုတ် သေလ်တၟိ)၊ Gene therapy (ပွမပလေဝ် ဗဳဇ) ကေုာံ Brain-Computer Interfaces (BCI) မဆက်စၠောအ် က္ဍဟ် ကု စက်ယန် သွက်ဂွံ ရီုဗင် ညးမက္ဍိုက် (Paralyzed) တအ် ညံင်ဂွံ ကလေင်ချဳဒရိုင် မာန်ကၠုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lebedev |first=M. A. |last2=Nicolelis |first2=M. A. |year=2006 |title=Brain-machine interfaces: past, present and future |journal=Trends in Neurosciences |volume=29 |issue=9 |pages=536–546 |doi=10.1016/j.tins.2006.07.004}}&lt;/ref&gt;။

== See also ==
* [[က္ဍဟ်]]
* [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]]
* [[ဇဳဝဗေဒ သဲလ်]]
* [[သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု]]

== References ==
{{Reflist}}

== Further reading ==
* Kandel, E. R., Koester, J. D., Mack, S. H., &amp; Siegelbaum, S. A. (2021). ''Principles of Neural Science'' (6th ed.). McGraw-Hill.
* Purves, D., Augustine, G. J., Fitzpatrick, D., Hall, W. C., LaMantia, A. S., &amp; White, L. E. (2018). ''Neuroscience'' (6th ed.). Sinauer Associates.

== External links ==
* [https://www.brainfacts.org/brain-anatomy-and-function/anatomy/2012/the-neuron BrainFacts.org: The Neuron] - တင်ဂရင်ဗတီ သဇိုင် မဆေင်ကဵု သေလ်အာရီု။
* [https://faculty.washington.edu/chudler/cells.html Neuroscience for Kids: Cells of the Nervous System] - လိက်ပရေင် လောဲလောဲ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သေလ်အာရီု။

{{Navbox
|name = Nervous System Cells
|title = သေလ် ပ္ဍဲ [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]]
|listclass = hlist
|list1 = 
* '''လဒက်ပတန် သေလ်အာရီု:''' [[Soma (biology)|Soma (ကာယ)]]
* [[Dendrite|Dendrite (ကၞာင်)]]
* [[Axon|Axon (ဇုက်)]]
* [[Myelin|Myelin (ဓါတ်ကၠေင်)]]
* [[Synapse|Synapse (ဆက်စပ်)]]
|list2 = 
* '''လၟေင်ကမၠောန်:''' [[Action potential|ပရေင်ချဳဒရိုင် ဓါတ်လလဳ]]
* [[Neurotransmitter|ဓါတ်စၠောအ် အာရီု]]
* [[Neuroplasticity|ပွမပြံင်လှာဲမာန်]]
|list3 = 
* '''ဂကူ သေလ်အာရီု:''' [[Sensory neuron|Sensory (ဒုင်အာရီု)]]
* [[Motor neuron|Motor (ချဳဒရိုင်)]]
* [[Interneuron|Interneuron (လဒေါဝ်)]]
|list4 = 
* '''Glial cells (သေလ် ဂလိုင်ယာ):''' [[Astrocyte]]
* [[Oligodendrocyte]]
* [[Schwann cell]]
* [[Microglia]]
}}

[[Category:သေလ် အာရီု]]
[[Category:သၞောတ်ဝ် အာရီု]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ သဲလ်]]
[[Category:သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု]]</text>
      <sha1>5g4mvx1e3ewy6rdagk67h2qtzk29omh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပွမကၟာတ်ဒဒိုအ် ဘာလိန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11323</id>
    <revision>
      <id>55525</id>
      <timestamp>2026-06-24T10:35:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပွမကၟာတ်ဒဒိုအ် ဘာလိန်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Berlin Blockade|Berlin Blockade]]) ဟီုဂှ် ဒှ် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု အလုံဂၠးကဝ် အဓိက ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲအခိင် [[ပၞာန်လၜိုဟ်]] (Cold War) မကတဵုဒှ်လဝ် အကြာ...&quot;</comment>
      <origin>55525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25653" sha1="02a3wbr5bvjc1hfj1e730st0vrsvtmz" xml:space="preserve">'''ပွမကၟာတ်ဒဒိုအ် ဘာလိန်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Berlin Blockade|Berlin Blockade]]) ဟီုဂှ် ဒှ် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု အလုံဂၠးကဝ် အဓိက ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲအခိင် [[ပၞာန်လၜိုဟ်]] (Cold War) မကတဵုဒှ်လဝ် အကြာ သၞာံ ၁၉၄၈ စဵုကဵု ၁၉၄၉ ရ။ ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ တုဲ၊ ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ် (Soviet Union) ကၟာတ်လဒဵုထောအ် ဂၠံင်တရဴ ကွဳပၟတ်၊ ဂၠံင်ကာ ကေုာံ ဂၠံင်ဍာ် သီုဖအိုတ် မဆက်စၠောအ်လဝ် ဇရေင် ဍုင်ဘာလိန် လပါ်ပလိုတ် မနွံသၟဝ် တဲ မဟာမိတ် ရးပလိုတ် (ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊ ဗြိတိန် ကေုာံ ပြင်သေတ်) တအ်ရ။ သဵုဗိယေတ် တအ် အာတ်မိက်လဝ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ မဟာမိတ် ရးပလိုတ် တအ် နုက်ကေတ်ထောအ် သြန်တၟိ ဒံက်ချ်မာတ် (Deutsche Mark) မပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲ ဘာလိန် လပါ်ပလိုတ် မ္ဂး၊ ညးတအ် ကလေင်ပံက်ကဵု ဂၠံင်ရောင်။ ဆဂး ရးပလိုတ်တအ် ဟွံဒုင်တဲတုဲ၊ စၞးမကဵုဒြဟတ် ပၞာန်ဂှ် ညးတအ် ကၠောန်ဗဒှ် '''ပရေင်ရီုဗင် ကပေါတ် နူလပါ်ကျာ''' (Berlin Airlift) ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် သွက်ဂွံ ပလံင်ဗစိုပ် စၞစ၊ ချး ကေုာံ ကပေါတ်နွံပၟိက်ဂမၠိုင် ဇရေင် ညးဍုင်ကွာန် ဘာလိန် လပါ်ပလိုတ် ပွိုင် (၁၅) ဂိတု ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ပွမကၟာတ်ဒဒိုအ် ဘာလိန်&lt;br/&gt;(Berlin Blockade &amp; Airlift)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:C-54 landing at Tempelhof.jpg|300px|က္ၜင်ကျာ C-54 စှ်ေ ပ္ဍဲ ဒၞာဲက္ၜင်ကျာ Tempelhof]]&lt;br/&gt;''ကောန်ၚာ် ဂျာမနဳ တအ် ရံင်ဒၟံင် က္ၜင်ကျာ C-54 အမေရိကာန် မစှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲက္ၜင်ကျာ Tempelhof ပ္ဍဲအခိင် Berlin Airlift (၁၉၄၈)''
|-
! ကတဵုဒှ်
| ၂၄ ဂျောန် ၁၉၄၈ – ၁၂ မေ ၁၉၄၉
|-
! ဒၞာဲ
| [[ဘာလိန် ပလိုတ်]]၊ [[ဂျာမနဳ]]
|-
! သွဟ်
| မဟာမိတ် ရးပလိုတ် တအ် ဇၞး။ သဵုဗိယေတ် ပံက်ကလေင် ကၟာတ်ဒဒိုအ်။
|-
! ညးမပါလုပ် အဓိက
| '''မဟာမိတ် ရးပလိုတ်:'''&lt;br/&gt;[[အမေရိကာန်]]&lt;br/&gt;[[ဗြိတိန်]]&lt;br/&gt;[[ပြင်သေတ်]]&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;'''မဟာမိတ် ဗမံက်:'''&lt;br/&gt;[[ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ်]]
|-
! က္ဍိုက်က္ဍိုပ် (ပလိုတ်)
| Lucius D. Clay&lt;br/&gt;William H. Tunner
|-
! က္ဍိုက်က္ဍိုပ် (ဗမံက်)
| Joseph Stalin&lt;br/&gt;Vasily Sokolovsky
|-
! လၟိဟ် ကပေါတ် မပလံင်
| ၂,၃၃၄,၃၇၄ တာန် (Tons)
|-
! လၟိဟ် လမျီု မအိုတ်အာ
| အမေရိကာန် ၃၁ တၠ၊ ဗြိတိန် ၄၀ တၠ၊ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် (ဟိုတ်နူ က္ၜင်ကျာ ဒတုံ)
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပွမကၟာတ်ဒဒိုအ် ဘာလိန် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် အဓိက ကိုပ်ကၠာအိုတ် အကြာ သၞောတ်ဝ် ဝါဒ ကေပဳတယ်လစ် (Capitalism) ကေုာံ ဝါဒ ကောန်မျူနေတ် (Communism) ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ ရ။ ဍုင်ဘာလိန် ဂှ် ၜိုန်ရ နွံဒၟံင် အပ္ဍဲ ဒေသ ဂျာမနဳ ဗမံက် မနွံသၟဝ်တဲ သဵုဗိယေတ် ကီုလေဝ်၊ အတိုင် သ္ကုတ်ပရအ် ပၞာန်မ္ဂး ဍုင်ဂှ် ပါ်လဝ် ပန် ကဏ္ဍရ။ ကာလ သဵုဗိယေတ် ကၟာတ်ထောအ် ဂၠံင်တရဴ သီုဖအိုတ်ဂှ်၊ ရးပလိုတ်တအ် စကာ က္ၜင်ကျာတုဲ ပလံင်ဗစိုပ် ကပေါတ် သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဘာလိန် ပလိုတ် ၜိုတ် ၂.၅ ပြကောဋိကိုဋ် ရ။ လၟေင်ကမၠောန်ဏအ် ဂွံယၟု &quot;Operation Vittles&quot; ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ကေုာံ &quot;Operation Plainfare&quot; ပ္ဍဲ ဗြိတိန် ရ။ ကၞောတ်တဲ သဵုဗိယေတ် တအ် ဒးကလေင် ပံက်ထောအ် ဂၠံင်တရဴ ပ္ဍဲ ဂိတု မေ ၁၉၄၉ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cherny |first=A. |year=2008 |title=The Candy Bombers: The Untold Story of the Berlin Airlift and America's Finest Hour |publisher=G.P. Putnam's Sons |isbn=978-0399154966}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဒဒှ်လက္ကရဴ ကေုာံ ဟိုတ်တမ် (Background and Origins) ==
ကြဴနူ ဂျာမနဳ နာဇြဳ ဒးဒုင်ကျအာ ပၞာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ ဂှ်၊ မဟာမိတ်တအ် ထ္ပက်စၟတ်တဲ ပ္ဍဲ တင်တုပ်စိုတ် ပေါတ်သဒါမ် (Potsdam Agreement) တုဲ ပါ်ကရေက်ထောအ် ဂျာမနဳ ပန် ကဏ္ဍ ရ။ ကဏ္ဍတအ်ဂှ် အုပ်ဓလီုလဝ် နကဵု အမေရိကာန်၊ ဗြိတိန်၊ ပြင်သေတ် ကေုာံ သဵုဗိယေတ် ရ။ 
ဍုင်ဇၞော် ဘာလိန် ဂှ် နွံဒၟံင် အပ္ဍဲ ဒေသ သဵုဗိယေတ် ဇမ္ၚောဲ ၁၀၀ တိုင် (၁၆၀ ကဳလဝ်မဳတာ) ကီုလေဝ်၊ ဍုင်ဂှ် လေဝ် ပါ်လဝ် ပန် ကဏ္ဍ အတိုင်ဂှ်ကီုရ။ အခိင်ဂှ် လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓূপ အကြာ ရးပလိုတ် ကဵု သဵုဗိယေတ် ဂှ် စတၞဟ်ခြာ ကၠုင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ သဵုဗိယေတ်တအ် ကေတ်ဏာ စက်ယန် ကေုာံ ကပေါတ် နူကဵု ဂျာမနဳ သွက်ဂွံ ကလေင်ဒက်ပတန် ဍုင်ညးတအ်တုဲ၊ ရးပလိုတ်တအ်ဂှ် မိက်ဂွံ ကလေင် ဇၞော်မောဝ်ကဵု ဂျာမနဳ ညံင်ဂွံ ဒှ် ဍုင် မခိုင်ကၠိုက် မွဲရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gaddis |first=J. L. |year=2005 |title=The Cold War: A New History |publisher=Penguin Press |isbn=978-1594200625}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ဟိုတ် ကေုာံ ပွမစကၟာတ်ဒဒိုအ် (Causes and Beginning of the Blockade) ==
ဟိုတ် အဓိက မပကဵု ညံင် သဵုဗိယေတ် ဂွံ ကၟာတ်ဒဒိုအ်ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ သြန် (Currency Reform) ရ။
ပ္ဍဲ ဇန်နဝါရဳ ၁၉၄၈၊ မဟာမိတ် ရးပလိုတ် တအ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်သဳကၠဳ တြဴ-ဍုင် (London Six-Power Conference) သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဂျာမနဳ ပလိုတ် နဒဒှ် ဍုင်တၟိ မွဲရ။ ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂွံ ခိုင်ကၠိုက်ဂှ် ညးတအ် ပတိတ် သြန်တၟိ &quot;ဒံက်ချ်မာတ် (Deutsche Mark)&quot; ပ္ဍဲကဵု ဂျာမနဳ ပလိုတ် ကေုာံ ဘာလိန် ပလိုတ် ရ။
သဵုဗိယေတ် တအ် ဒက်ဒေါသ ဗွဲမလောန်တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ ဂိတု ဂျောန် ၂၄ ဂှ် ညးတအ် ပ္တိတ် အမိင် ကၟာတ်ထောအ် ဂၠံင်ကာ၊ ဂၠံင်ကွဳပၟတ် ကေုာံ ဂၠံင်ဍာ် သီုဖအိုတ် မလုပ်စိုပ် ဘာလိန် ပလိုတ် ရ။ လျးလလဳ မကၠုင် နူ လပါ်ဗမံက် လေဝ် ပိုတ်အာ သီုဖအိုတ်ရ။ တင်ရန်တၟအ် သဵုဗိယေတ် ဂှ် သွက်ဂွံ ကဵု ညးဍုင်ကွာန် ဘာလိန် ပလိုတ် ကၠောဝ်ဗျဵု တုဲ ဒုင်ဖျေဟ်တဲ သၟဝ် အုပ်ဓလီု သဵုဗိယေတ် ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Berlin Blockade |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Berlin_Blockade |website=Wikipedia |access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ တုင်သွဟ် ရးပလိုတ်: တရဴကျာ ဘာလိန် (Western Response: The Berlin Airlift) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=5piR71Q-nF0 ပရူ Berlin Airlift ပ္ဍဲ YouTube]

အခိင် ကၟာတ်ဒဒိုအ်ဂှ် ညးဍုင်ကွာန် ဘာလိန် ပလိုတ် ၂.၅ ပြကောဋိကိုဋ် ဂှ် နွံ စၞစ သွက် ၃၆ တ္ၚဲ ကေုာံ ချး သွက် ၄၅ တ္ၚဲ သၟးရ။ သေနာပတိ အမေရိကာန် [[Lucius D. Clay]] ဂှ် ဒစဵုဒစး သဵုဗိယေတ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်တုဲ ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ပိုယ် ဟွံတိတ် နူ ဘာလိန်&quot; ရ။ 
ယဝ်ရ စကာ ပၞာန် တက်ပံက် ဂၠံင်မ္ဂး ပၞာန်ဂၠးတိ တတိယ ကတဵုဒှ်မာန်ရောင် ထေင်ကေတ်တုဲ၊ သမ္မတ ဟာရဳ ထရူးမေန် (Harry S. Truman) ကဵု အခေါင် စကာ က္ၜင်ကျာ သွက်ဂွံ ပလံင် ကပေါတ်ရ။ လၟေင်ကမၠောန်ဏအ်ဂှ် ကိုပ်ကၠာ ထေင်လဝ် ဟွံအံင်ဇၞး မာန်၊ ဟိုတ်နူ ဒးပလံင် ကပေါတ် ၃,၄၇၅ တာန် လၟေင်တ္ၚဲ ညံင်ဍုင် ဂွံဂျိုင်တန်တဴ မာန်ရ။ ဆဂး က္ၜင်ကျာ C-47 ကေုာံ C-54 တအ် စတင် ပဝ်တိတ် နူ ဂျာမနဳ ပလိုတ် တုဲ စှ်ေ ပ္ဍဲ ဘာလိန် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=J. E. |year=1990 |title=Lucius D. Clay: An American Life |publisher=Henry Holt &amp; Company |isbn=978-0805009996}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ လၟေင်ကမၠောန် တရဴကျာ ကေုာံ ကိရိယာဂမၠိုင် (Airlift Operations and Logistics) ==
[[File:C-74 Globemaster unloading flour at Berlin Gatow during Operation Vittles.jpg|thumb|250px|က္ၜင်ကျာ C-74 ဖျေဟ်ဒၟံင် ကပေါတ် ပ္ဍဲ Gatow]]
လၟေင်ကမၠောန် တရဴကျာ ဂှ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု သေနာပတိ [[William H. Tunner]] မကေင် နွံ ပရေင်ဆဵုဂဗ ပလံင်ကပေါတ် လ္တူ ဒဵုဟိမဝန္တာ (The Hump) ပ္ဍဲ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ ရ။ ညး ဖျေဟ် သၞောတ်ဝ် အခိင် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်-
* က္ၜင်ကျာ တအ် ဒးပဝ် မွဲဂၠံင်ဓဝ် (One-way corridors)။
* က္ၜင်ကျာ မွဲမ ကဵု မွဲမ ဒးခြာ ၃ မိနေတ်။
* ယဝ်ရ စှ်ေ ဟွံဂွံ ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု မ္ဂး၊ ဟွံကဵု အခေါင် ကလေင်ဂေတ် စှ်ေ မွဲဝါပၠန်၊ သ္ဒး ကလေင်ပဝ်စဴ အာ ဂျာမနဳ ပလိုတ် တပ်တပ်ရ။
ပ္ဍဲ အခိင် အထောတ်အထင်အိုတ်ဂှ်၊ က္ၜင်ကျာ မွဲမ စှ်ေ ပ္ဍဲ ဘာလိန် ဇၟာပ် ၃၀ စက္က ရ။ ကပေါတ် မပလံင် အဓိက ဂှ် ဒှ် ချး (သွက်ဂွံ ကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ လလဳ) မဒှ် ၆၅% အလုံ ကပေါတ် သီုဖအိုတ်ရ။ သၟေဟ်တအ်ဂှ် ဒှ် ကွာင်၊ က၊ ဍာ်တှ် ကေုာံ ဂဥုဲဂမၠိုင် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Tunner |first=W. H. |year=1964 |title=Over the Hump |publisher=Duel, Sloan, and Pearce}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ဗုံးသဂြာ ကေုာံ အစဳအစောန် ဍောတ်တ်ဂမၠိုင် (Candy Bombers and Operation Little Vittles) ==
[[File:Gail-halvorsen-wiggly-wings.jpg|thumb|250px|Gail Halvorsen ကေုာံ ကဏ္ဍ ဗုံးသဂြာ ဍောတ်တ်]]
အရာ မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု Berlin Airlift ဂှ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် ဍောတ်တ် မကော်စ &quot;Operation Little Vittles&quot; ရ။ 
ကသပ်ဏအ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ပိုက်လောတ် (Pilot) အမေရိကာန် [[Gail Halvorsen]] ရ။ ညး ဆဵု ကောန်ၚာ် ဂျာမနဳ တအ် ဒတုံဒၟံင် ပ္ဍဲ သြင် က္ၜင်ကျာ တုဲ၊ ညး ကဵု ဓါတ်ကဝ် ကု ကောန်ၚာ်တအ်ရ။ တုဲ ညး ကဵု ဂတိပါင် ဒဒှ်ရ အလန်ဂတ ညး ကၠုင်မ္ဂး ညး တက်သၞေင် က္ၜင်ကျာ (Wiggle wings) တုဲ ညး ဖျေဟ်ကဵု ကွာင် နကဵု လေပ်က္ဍိုပ် (Parachutes) ဍောတ်တ် ရ။
ညး ဂွံယၟု &quot;Uncle Wiggly Wings&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;Candy Bomber (ဗုံးသဂြာ / Rosinenbomber)&quot; ရ။ လၟေင်ကမၠောန်ဏအ် ပြာကတ်အာ အလုံ ဂၠးတိ တုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန် အမေရိကာန် တအ် ကဵု ဒါန် ကွာင် သဂြာ ၜိုတ် ၂၃ တာန် သွက်ဂွံ ဖျေဟ်ကဵု ကောန်ၚာ် ဘာလိန် တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Raisin Bombers |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Raisin_Bombers |website=Wikipedia |access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ သၞောတ်ဝ် လေလံ ကေုာံ အန္တရာယ် ပရေင်ကျာ (Air Corridors and Aviation Hazards) ==
ပရေင်ပလံင် ကပေါတ် နကဵု ကျာ ဂှ် ဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။ 
* '''လေလံကျာ (Air Corridors):''' အတိုင် တင်တုပ်စိုတ် ၁၉၄၅ မ္ဂး၊ သဵုဗိယေတ် ကဵုလဝ် အခေါင် လေလံကျာ ၃ သာ် (ဇမၠိင် ၂၀ တိုင်) သွက်ဂွံ ပဝ် လုပ် ဘာလိန် ရ။ 
* '''ဒၞာဲက္ၜင်ကျာ (Airports):''' အဓိက ဒၞာဲက္ၜင်ကျာ ဂှ် ဒှ် [[w:Berlin Tempelhof Airport|Tempelhof]] ပ္ဍဲ ဒေသ အမေရိကာန် ကေုာံ Gatow ပ္ဍဲ ဒေသ ဗြိတိန် ရ။ ဟိုတ်နူ က္ၜင်ကျာ စှ်ေဂၠိုင်လောန်တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဒေသ ပြင်သေတ် ဂှ် ညးတအ် သြိုင်ခၞံ ဒၞာဲက္ၜင်ကျာ တၟိ မကော်စ &quot;Tegel&quot; ပ္ဍဲ အခိင် ဆ ၉၀ တ္ၚဲ ဓဝ်ရ။
* '''အန္တရာယ်:''' ရာသဳဥတု အခိင် မုဟ်ကျာ (Winter) ဂှ် ပရေအ်လောန် တုဲ မတ်ဗြဲ ဂၠိုင်ရ။ သဵုဗိယေတ် တအ် လေဝ် ကၠောန် ပရေင်ပထုဲ (Harassment) ဗီုကဵု ပံက် လျးထဍိုက် လ္တူ မတ် ပိုက်လောတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပဝ် က္ၜင်ကျာပၞာန် ကြပ်ကြပ် တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=West Berlin Air Corridor |url=https://en.wikipedia.org/wiki/West_Berlin_Air_Corridor |website=Wikipedia |access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပွမပံက်ကလေင် ကေုာံ သွဟ် လက္ကရဴ (Lifting of the Blockade and Aftermath) ==
ကာလ စိုပ် သၞာံ ၁၉၄၉ ဂိတု ဧပြဳ မ္ဂး၊ လၟိဟ် ကပေါတ် မပလံင် နကဵု ကျာ ဂှ် ဂၠိုင်နူကဵု လၟိဟ် ကပေါတ် မကေင် ပလံင် နကဵု ကွဳပၟတ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံကၟာတ်ဒဒိုအ် တေအ် ဏီရ (စိုပ်စဵုကဵု ၁၂,၉၄၁ တာန် ပ္ဍဲ ဧပြဳ ၁၆ မကော်စ Easter Parade)။ 
သဵုဗိယေတ် တအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပွမကၟာတ်ဒဒိုအ် ဂှ် ဟွံအံင်ဇၞး တုဲ ဍေဟ်တအ် ဒးဒုင် ဟီုပျုတ် နူကဵု ဂၠးတိ ဗွဲမလောန်ရ။ တုဲပၠန် ရးပလိုတ် တအ် လေဝ် ကၟာတ်ဒဒိုအ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇရေင် ဂျာမနဳ ဗမံက် (Counter-blockade) တုဲ သဵုဗိယေတ် တအ် အခက်အခုဲ ကတဵုဒှ်ရ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ ၁၂ မေ ၁၉၄၉၊ သဵုဗိယေတ် တအ် ပံက်ကလေင် ဂၠံင်တရဴ သီုဖအိုတ် ရ။ ဆဂး ရးပလိုတ် တအ် ဆက်ပလံင် ကပေါတ် နကဵု ကျာ စဵုကဵု ၃၀ သေတ်တေမ်ဗာ ၁၉၄၉ ညံင်ဂွံ နွံ ကပေါတ် ရိသတ် (Reserve) ယဝ်ရ သဵုဗိယေတ် ကလေင်ကၟာတ် ပၠန်ရ။

== ၉။ ဖိုလ်ဆက်စပ် ကေုာံ ဝင်ပြဝေဏဳ (Consequences and Historical Legacy) ==
ပွမကၟာတ်ဒဒိုအ် ဘာလိန် ဂှ် ပြံင်လှာဲထောအ် ဝင် ဥရောပ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။
* '''ပွမဒက်ပတန် NATO:''' အန္တရာယ် နူကဵု သဵုဗိယေတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် ရးပလိုတ် တအ် ဂွံ ဒက်ပတန် ဂကောံ မဟာမိတ် ပၞာန် [[w:NATO|NATO]] ပ္ဍဲ ဧပြဳ ၁၉၄၉ ရ။
* '''ဂျာမနဳ ၜါ:''' လၟေင်ကမၠောန်ဏအ် ပကဵု ညံင် ဂျာမနဳ ပလိုတ် (Federal Republic of Germany - FRG) ကေုာံ ဂျာမနဳ ဗမံက် (German Democratic Republic - GDR) ဂွံ ပါ်တရး ဒက်ပတန် နဒဒှ် ဍုင် ၜါ တၞဟ်ခြာ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။
* '''ဘာလိန် ပလိုတ် နဒဒှ် သင်္ကေတ:''' ဘာလိန် ပလိုတ် ဂှ် ဒှ်အာ သင်္ကေတ &quot;ပရေင်ဗၠးၜး (Freedom)&quot; ပ္ဍဲကဵု လောက ပၞာန်လၜိုဟ် ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Berlin |url=https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_Berlin |website=Wikipedia |access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ လၟိဟ် တွက်ဂၞန် ကေုာံ တၠပညာ အဓိကဂမၠိုင် (Statistics and Key Figures) ==
ပရေင်ရီုဗင် လပါ်ကျာ ဏအ်ဂှ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် ပလံင်ကပေါတ် လပါ်ကျာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ ရ။
* '''လၟိဟ် က္ၜင်ကျာ စှ်ေ/တိုန်:''' ၂၇၈,၂၂၈ ဝါ (US ကဵု UK ပံင်)။
* '''လၟိဟ် ကပေါတ်:''' ၂,၃၃၄,၃၇၄ တာန် (US ပလံင် ၇၆.၄%၊ UK ပလံင် ၂၃.၃%)။
* '''လၟိဟ် လမျီု အိုတ်:''' မၞိဟ် ၁၀၁ တၠ ချိုတ်အာ (၄၀ ဗြိတိန်၊ ၃၁ အမေရိကာန်၊ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် ဂျာမနဳ) ဟိုတ်နူ က္ၜင်ကျာ ဒတုံ။
* '''တၠပညာ အဓိက:'''
  * [[Lucius D. Clay]] - သေနာပတိ အမေရိကာန် မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဟွံဆုတ် နူ ဘာလိန်။
  * [[William H. Tunner]] - ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ ဖျေဟ် လၟေင်ကမၠောန် တရဴကျာ။
  * [[Gail Halvorsen]] - ပိုက်လောတ် မဖျေဟ် ဗုံးသဂြာ (Candy Bomber)&lt;ref&gt;{{cite web |title=William H. Tunner |url=https://en.wikipedia.org/wiki/William_H._Tunner |website=Wikipedia |access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;။

== See also ==
* [[ပၞာန်လၜိုဟ်]]
* [[ကၟာင် ဘာလိန်]] (Berlin Wall)
* [[ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ]]
* [[ရးပလိုတ်]]
* [[ရးဗမံက်]]

== References ==
{{Reflist}}

== Further reading ==
* Cherny, Andrei. ''The Candy Bombers: The Untold Story of the Berlin Airlift and America's Finest Hour''. New York: G.P. Putnam's Sons, 2008.
* Smith, Jean Edward. ''Lucius D. Clay: An American Life''. New York: Henry, Holt &amp; Company, 1990.
* Tunner, William H. ''Over the Hump''. New York: Duel, Sloan, and Pearce, 1964.

== External links ==
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Berlin_Blockade Berlin Blockade] - လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ အင်္ဂလိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ။
* [https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/films/airlift/ The Berlin Airlift] - ရုပ်သေဝ် ဒဝ်ကျူမေန်တရဳ နူ PBS။

{{Navbox
|name = Berlin Blockade
|title = [[ပွမကၟာတ်ဒဒိုအ် ဘာလိန်]] ကေုာံ ပၞာန်လၜိုဟ် ပ္ဍဲ ဂျာမနဳ
|listclass = hlist
|list1 = 
* '''လၟေင်ကမၠောန်:''' [[Berlin Airlift|တရဴကျာ ဘာလိန်]]
* [[Operation Little Vittles|Operation Little Vittles]]
* [[Raisin Bombers|ဗုံးသဂြာ (Candy Bombers)]]
|list2 = 
* '''ဒၞာဲက္ၜင်ကျာ:''' [[Berlin Tempelhof Airport|Tempelhof]]
* [[Gatow]]
* [[Tegel]]
|list3 = 
* '''မၞိဟ် အဓိက:''' [[Lucius D. Clay]]
* [[William H. Tunner]]
* [[Gail Halvorsen]]
* [[Joseph Stalin]]
|list4 = 
* '''ကဏ္ဍ ဆက်စပ်:''' [[Cold War|ပၞာန်လၜိုဟ်]]
* [[NATO]]
* [[East Germany|ဂျာမနဳ ဗမံက်]]
* [[West Germany|ဂျာမနဳ ပလိုတ်]]
}}

[[Category:ပွမကၟာတ်ဒဒိုအ် ဘာလိန်]]
[[Category:ဝင် ဂျာမနဳ]]
[[Category:ပၞာန်လၜိုဟ်]]
[[Category:ဝင် အမေရိကာန်]]
[[Category:၁၉၄၈]]
[[Category:၁၉၄၉]]</text>
      <sha1>02a3wbr5bvjc1hfj1e730st0vrsvtmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပၞာန်လၜိုဟ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11324</id>
    <revision>
      <id>55526</id>
      <timestamp>2026-06-24T10:40:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပၞာန်လၜိုဟ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Cold War|Cold War]]) ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပဋိပက္ခ ကေုာံ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် လပါ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် အကြာ ဂကောံဍုင် မက္...&quot;</comment>
      <origin>55526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26906" sha1="4c5zgjk0ownlyjt42bran1sczk8dks9" xml:space="preserve">'''ပၞာန်လၜိုဟ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Cold War|Cold War]]) ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပဋိပက္ခ ကေုာံ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် လပါ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် အကြာ ဂကောံဍုင် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (ဝါဒ ကာပ်ပဳတေဝ်လေတ်) ကေုာံ ဂကောံဍုင် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု [[ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်]] (ဝါဒ ကောန်မြူနေတ်) မကတဵုဒှ်လဝ် ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ အာစိုပ် ဒတုဲ စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၉၉၁ ရ။ မအရေဝ် &quot;လၜိုဟ် (Cold)&quot; ဏအ်ဂှ် စကာလဝ် ဟိုတ်နူကဵု ဍုင်အဝဵုဇၞော် ၜါဏအ် ဟွံကေင် ဗတိုက်လဝ် ပၞာန် တပ်တပ် လေပ်ရေင်သကအ်၊ ဆဂး ညးတအ် ပြိုင်ပ္ကာန်လဝ် နကဵု &quot;ပၞာန်စၞး (Proxy wars)&quot; ပ္ဍဲကဵု ဍုင်တၞဟ်တအ်၊ ပြိုင်ပ္ကာန် လွဟ်နျူကလဳယျာ ကေုာံ ပြိုင်ပ္ကာန် အာကာသ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပၞာန်ဏအ် အာစိုပ်ဒတုဲ အခိင် ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် လီုလာ် ပါ်ကရေက်အာ ပ္ဍဲကဵု ဂိတု ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၆၊ သၞာံ ၁၉၉၁ ဂှ်ရ။

{| class=&quot;infobox military-conflict&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ပၞာန်လၜိုဟ် (Cold War)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Cold War Montage 1947-1991.jpg|280px|ပရေင်ကတဵုဒှ် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ပၞာန်လၜိုဟ်]]&lt;br/&gt;''လပါ်လ္တူ နူ ဇွိ- လွဟ်နျူကလဳယျာ၊ မၞိဟ်စိုပ်ဂိတု၊ ကၟာင်ဘာလိန်။ လပါ်သၟဝ် နူ ဇွိ- ပၞာန်ဗဳယေတ်နာမ်၊ အာာ်က္ၜင်ကျာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်။''
|-
! ကတဵုဒှ်
| ၁၉၄၇ – ၂၆ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၉၉၁ (၄၄ သၞာံ)
|-
! ဒၞာဲ
| အလုံဂၠးတိ (ဗွဲတၟေင် ယူရဝ်၊ အာရှ၊ အမေရိက လဒေါဝ်)
|-
! သွဟ်
| ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ မဟာမိတ် အံင်ဇၞး။ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် လီုလာ်။
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#eee; text-align:center;&quot; | ဂကောံ မပါလုပ်ဂမၠိုင် (Combatants)
|-
| style=&quot;width:50%; vertical-align:top;&quot; | '''ဂကောံ ပလိုတ် (Western Bloc):'''&lt;br/&gt;* [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]&lt;br/&gt;* [[NATO|နေတဝ် (NATO)]]&lt;br/&gt;* ဍုင်မဟာမိတ် ကာပ်ပဳတေဝ်လေတ် တအ်
| style=&quot;width:50%; vertical-align:top;&quot; | '''ဂကောံ ဗမံက် (Eastern Bloc):'''&lt;br/&gt;* [[ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်]]&lt;br/&gt;* [[Warsaw Pact|ဝါဆော (Warsaw Pact)]]&lt;br/&gt;* ဍုင်မဟာမိတ် ကောန်မြူနေတ် တအ်
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#eee; text-align:center;&quot; | က္ဍိုက်က္ဍိုပ် (Leaders)
|-
| Truman, JFK, Nixon, Reagan, Bush (US)
| Stalin, Khrushchev, Brezhnev, Gorbachev (USSR)
|}

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံ (Definition and Overview) ==
ပၞာန်လၜိုဟ် ဟီုဂှ် ဒှ် အခိင်ကာလ မနွံကဵု ပရေင်ဓဝိင် ကေုာံ ပရေင်ဟွံတုပ်စိုတ် ရေင်သကအ် အကြာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် ရ။ ဍုင်အဝဵုဇၞော် သီုၜါဏအ်ဂှ် ဒှ်လဝ် ဍုင်မဟာမိတ် မွဲစွံ ပ္ဍဲအခိင် ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ သွက်ဂွံ ဗတိုက် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် နာဇြဳ ဂျာမနဳ (Nazi Germany) ရ။ ဆဂး ပၞာန်တုဲဒှ်အာမ္ဂး၊ လညာတ် ဝါဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ညးတအ် တၞဟ်ခြာလောန်တုဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဒၞာဲပြိုင်ပ္ကာန် ရေင်သကအ်ရ။
အမေရိကာန် ဂှ် ဒ္ဂေတ်ဗက် ဝါဒ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗၠးၜး (Capitalism) ရ။ တုဲ သဵုဗိယေတ် ဂှ် ဒ္ဂေတ်ဗက် ဝါဒ [[ကောန်မြူနေတ်]] (Communism) မဒှ် သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ အုပ်ဓလီုလဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီုဖအိုတ်ရ။ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဏအ် ပါ်ကရေက်ထောအ် ဂၠးတိပိုယ် နဒဒှ် ၜါလပါ် လုကဴ ပွိုင် ၄ ဒशक ပြင်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gaddis |first=J. L. |year=2005 |title=The Cold War: A New History |publisher=Penguin Press |isbn=978-1594200625}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဒဒှ်လက္ကရဴ ကေုာံ ဟိုတ်တမ်မူလ (Background and Origins) ==
ဟိုတ်တမ်မူလ ပၞာန်လၜိုဟ် ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ကောံဓရီု ယာလ်တာ (Yalta Conference) ကေုာံ ကောံဓရီု ပေါတ်သဒါမ် (Potsdam Conference) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ ရ။ 
ပ္ဍဲကောံဓရီုတအ်ဏအ်၊ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် မဟာမိတ် ပိတၠ မတွဟ်ဂး ဖရင်ကလိန် ရုစဗဲ့ (US), ဝင်သတန် ချာချဳ (UK) ကေုာံ ဂျဝ်သေပ် သတာလိန် (USSR) တအ် သဳကၠဳ ပရူ ဗီုလဵု ဂွံ ပါ်ပရအ် ဂျာမနဳ ကေုာံ ယူရဝ် ဗမံက် ကြဴနူ ပၞာန် ရ။ သတာလိန် မိက်ဂွံ ကလိဂွံ ဍုင်သ္ကေံတဲ ပ္ဍဲ ယူရဝ် ဗမံက် (ဗီုကဵု ပဝ်လာန်၊ ဟာန်ဂေရဳ) သွက်ဂွံ ဒှ် ဒၞာဲစဵုဒၞါ (Buffer zone) ဟိုတ်နူ သဵုဗိယေတ် ဒးဒုင် ဗတိုက်လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ပ္ဍဲ ပၞာန်။ ဆဂး အမေရိကာန် ကဵု ဗြိတိန် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ သဵုဗိယေတ် မိက်ဂွံ တက်လှဲ ပရေင်အုပ်ဓလီု ကောန်မြူနေတ် အလုံဂၠးတိရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Zubok |first=V. |year=2007 |title=A Failed Empire: The Soviet Union in the Cold War from Stalin to Gorbachev |publisher=University of North Carolina Press |isbn=978-0807830987}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ပရေင်ပါ်ကရေက် ယူရဝ် ကေုာံ ကလာင်ပသဲ (Division of Europe and Iron Curtain) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=S2PUIEB-mHc ပရူ ဝင် ပၞာန်လၜိုဟ် ပ္ဍဲ YouTube]

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၆၊ ဝန်ဇၞော် ဗြိတိန် ချာချဳ ဟီုတွဟ်လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ကလာင်ပသဲ (Iron Curtain)&quot; မွဲ စှ်ေကၠုင် ပါ်ကရေက်လဝ် တိုက်ယူရဝ် ရ။ လပါ်ဗမံက် ကလာင်ပသဲ ဂှ် ဒှ် ဍုင်မဒးဒုင် အုပ်ဓလီု နကဵု သဵုဗိယေတ် တုဲ၊ လပါ်ပလိုတ် ဂှ် ဒှ် ဍုင်ဗၠးၜး မဒ္ဂေတ်ဗက် အမေရိကာန် ရ။
သွက်ဂွံ စဵုဒၞါ ပရေင်တက်လှဲ ကောန်မြူနေတ်ဂှ်၊ အမေရိကာန် ခၞံဗဒှ် သၞောတ်ဝ် မတွဟ်ဂး-
* '''သၞောတ်ဝ် ထရူးမာန် (Truman Doctrine - 1947):''' ပရေင်ကဵု အရီုအဗင် သြန် ကေုာံ ပၞာန် ကု ဍုင် မဒးဒုင် ဘပဠ နကဵု ကောန်မြူနေတ် (ဗီုကဵု ဂရိတ် ကဵု တူရကဳ)။
* '''အစဳအစောန် မာရှယ် (Marshall Plan - 1948):''' ပရေင်ကဵု အရီုအဗင် သြန် ဘဳလဳယျေန် ဒေါ်လာ သွက်ဂွံ ကလေင်ဒက်ပတန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ယူရဝ် ပလိုတ်။
ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဏအ် ပကဵု ညံင် သဵုဗိယေတ် ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု ဍုင်ဘာလိန် (Berlin Blockade) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ တုဲ အမေရိကာန်တအ် ဒးပလံင် စၞစ နကဵု က္ၜင်ကျာ (Berlin Airlift) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Leffler |first=M. P. |year=1992 |title=A Preponderance of Power: National Security, the Truman Administration, and the Cold War |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0804722186}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် လွဟ် ကေုာံ အာကာသ (Arms Race and Space Race) ==
ပၞာန်လၜိုဟ် ဂှ် ဒှ် အခိင် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ကွတ်ပညာ မသၠုင်အိုတ် ရ။
* '''ပြိုင်ပ္ကာန် လွဟ် (Arms Race):''' အမေရိကာန် ကၠောန်ပတိတ် ဗုံးအက်တမ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ၁၉၄၅။ သဵုဗိယေတ် စမ်ၜတ် အံင်ဇၞး ပ္ဍဲ ၁၉၄၉။ ကြဴနူဂှ် ညးတအ် သီုၜါလပါ် ပြိုင်ပ္ကာန် ကၠောန်ပတိတ် လွဟ်နျူကလဳယျာ (Hydrogen bombs) မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ မာန်ကၠုင်ရ။ လညာတ် သဘဴဓဝ် '''MAD''' (Mutually Assured Destruction - ပရေင်ပလီုပလာ် သီုၜါလပါ်) ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ၊ ယဝ်ရ မွဲလပါ် စပန်မ္ဂး သီုၜါလပါ် သ္ဒးလီုလာ် သီုဖအိုတ်ရ။
* '''ပြိုင်ပ္ကာန် အာကာသ (Space Race):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၇၊ သဵုဗိယေတ် ပလံင် ဂြိုဟ်တုဲ ကိုပ်ကၠာအိုတ် မနွံယၟု &quot;Sputnik&quot; အာ ဂြိုဟ်အာကာသ တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၁ ဂှ် ပလံင် မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် (Yuri Gagarin) ရ။ အမေရိကာန် လေဝ် တွဵုတက် ပြိုင်ပ္ကာန်တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၉ ဂှ် အမေရိကာန် ပလံင် မၞိဟ် စိုပ် ဂိတု ကိုပ်ကၠာအိုတ် နကဵု အစဳအစောန် Apollo 11 ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rhodes |first=R. |year=1995 |title=Dark Sun: The Making of the Hydrogen Bomb |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0684804002}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပၞာန်စၞး ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် အဓိကဂမၠိုင် (Proxy Wars and Major Conflicts) ==
ဟိုတ်နူကဵု ပြသၞာ လွဟ်နျူကလဳယျာ တုဲ ဍုင်ဇၞော် ၜါဏအ် ဟွံဗတိုက် ရေင်သကအ် တပ်တပ်ရ။ ညးတအ် ဗတိုက်လဝ် နကဵု &quot;ပၞာန်စၞး (Proxy Wars)&quot; ပ္ဍဲကဵု ဍုင် တတိယ ဂမၠိုင်ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပၞာန်စၞး အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန်လၜိုဟ်
|-
! ပရေင်ပဋိပက္ခ (Conflict)
! သၞာံ ကတဵုဒှ်
! လပါ် အမေရိကာန် (US Backed)
! လပါ် သဵုဗိယေတ် (USSR Backed)
! သွဟ် (Result)
|-
| '''ပၞာန် ကိုရီးယား''' || ၁၉၅၀ – ၁၉၅၃ || ကိုရီးယား သၠုင်ကျာ (South Korea) || ကိုရီးယား သၟဝ်ကျာ (North Korea) ကဵု ကြုက် || ပါ်ကရေက် ဍုင် နကဵု ပယျဵု 38th Parallel စဵုကဵု လၟုဟ်။
|-
| '''ပၞာန် ဗဳယေတ်နာမ်''' || ၁၉၅၅ – ၁၉၇၅ || ဗဳယေတ်နာမ် သၠုင်ကျာ || ဗဳယေတ်နာမ် သၟဝ်ကျာ (Viet Cong) || အမေရိကာန် ဒုင်ကျ၊ ဗဳယေတ်နာမ် သီုဖအိုတ် ဒှ်အာ ကောန်မြူနေတ်။
|-
| '''ပၞာန် အာဖဂါန်''' || ၁၉၇၉ – ၁၉၈၉ || ညးပုန်ကဝ် (Mujahideen) || အလဵုအသဳ ကောန်မြူနေတ် ကဵု ဒပ်သဵုဗိယေတ် || သဵုဗိယေတ် ဒုင်ကျ၊ ဒးဆုတ်တိတ် နူ အာဖဂါန်။
|}
ပၞာန်တအ်ဏအ် ပကဵု ညံင် ကောန်မၞိဟ် ပြကောဋိကိုဋ် ဒးချိုတ်အာ ကေုာံ ဍုင်ကွာန် လီုလာ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Westad |first=O. A. |year=2005 |title=The Global Cold War: Third World Interventions and the Making of Our Times |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521853644}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပြသၞာ မဳသိုင် ကျူးဘား (Cuban Missile Crisis) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂၊ ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ်ရ။ အမေရိကာန် ဂၠာဲဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ သဵုဗိယေတ် စွံလဝ် မဳသိုင် နျူကလဳယျာ ပ္ဍဲကဵု တကအ် ကျူးဘား (Cuba) မနွံ ဗဒါဲ ဍုင်အမေရိကာန် ရ။ 
သမ္မတ အမေရိကာန် [[w:John F. Kennedy|John F. Kennedy]] ကၟာတ်လဒဵု ဍာ်တိုက် လ္တူ ကျူးဘား တုဲ အာတ်မိက် ညံင် သဵုဗိယေတ် ဂွံ ပတိတ်ထောအ် မဳသိုင် တအ်ဂှ်ရ။ လုကဴ ပွိုင် ၁၃ တ္ၚဲ ဂှ် အလုံဂၠးတိ ဖေက်ဂၟံက် ဒဒှ်ရ ပၞာန်နျူကလဳယျာ ဇၞော် ကတဵုဒှ်ရောင်။ ဆဂး ကၞောတ်တဲ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် သဵုဗိယေတ် Nikita Khrushchev ဒုင်တုပ်စိုတ် ဖျေဟ်မဳသိုင် တုဲ အမေရိကာန် လေဝ် ဒုင်ကတိ ဒဒှ်ရ ဟွံဗတိုက် ကျူးဘား ကေုာံ ပတိတ်ထောအ် မဳသိုင် ဇကု နူ ဍုင်တူရကဳ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Allison |first=G. |year=1999 |title=Essence of Decision: Explaining the Cuban Missile Crisis |publisher=Longman |isbn=978-0321013491 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ဒဳတန့် ကေုာံ ပရေင်လလံစိုတ် (Détente and Temporary Peace) ==
ကြဴနူ ပြသၞာ ကျူးဘား တုဲ၊ ဍုင်ဇၞော် သီုၜါလပါ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဏအ်ဂှ် အန္တရာယ် ဇၞော်လောန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၇၀ တအ်ဂှ် ညးတအ် စကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်လလံစိုတ် မကော်စ &quot;ဒဳတန့် (Détente)&quot; ရ။
* ညးတအ် ထ္ပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် မဆေင်ကဵု ပရေင်ဖအောန် လွဟ်နျူကလဳယျာ ဗီုကဵု SALT I (Strategic Arms Limitation Talks)။
* သမ္မတ အမေရိကာန် Richard Nixon အာဝေင် ဍုင်ကြုက် (မဒှ် ဍုင်ကောန်မြူနေတ်) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၂ တုဲ ပံက်လဝ် အဆက်အစပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် တၟိ။
* ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာ အမေရိကာန် ကဵု သဵုဗိယေတ် ခိုဟ်တိုန် ညိည ပ္ဍဲ အခိင်ဏအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bell |first=C. |year=1977 |title=The Diplomacy of Detente: The Kissinger Era |publisher=St. Martin's Press |isbn=978-0312211547}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပၞာန် အာဖဂါန် ကေုာံ ကၞောတ် ပၞာန်လၜိုဟ် (Soviet-Afghan War and Late Cold War) ==
ပရေင် ဒဳတန့် ဂှ် လီုလာ်အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၉ ကာလ သဵုဗိယေတ် လုပ်ဗတိုက် ဍုင် အာဖဂါန်နဳသတာန် (Afghanistan) သွက်ဂွံ ထံက်ပင် အလဵုအသဳ ကောန်မြူနေတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဂှ်ရ။ အမေရိကာန် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပရေင်တက်လှဲ အဝဵု သဵုဗိယေတ် တုဲ၊ ညးတအ် ကဵု လွဟ် ကေုာံ သြန် ကု ဂကောံညးပုန်ကဝ် Mujahideen တအ် သွက်ဂွံ ဗတိုက် ကလေင် သဵုဗိယေတ် ရ။
ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၈၀ တအ်၊ သမ္မတ အမေရိကာန် Ronald Reagan တိုန်ကၠုင်တုဲ၊ ညး ကလေင် ကဵုဒြဟတ် လပါ် ပရေင်ပၞာန် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် (ဥပမာ အစဳအစောန် Star Wars - SDI) တုဲ ကလေင် ဒစဵုဒစး သဵုဗိယေတ် မကော်စ &quot;အေန်ပါယာ သရာံပါပ် (Evil Empire)&quot; ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Garthoff |first=R. L. |year=1994 |title=Détente and Confrontation: American-Soviet Relations from Nixon to Reagan |publisher=Brookings Institution Press |isbn=978-0815730415}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပရေင်လီုလာ် ကောန်မြူနေတ် ကေုာံ ပရေင်သရိုဟ် ကၟာင်ဘာလိန် (Collapse of Communism and Fall of Berlin Wall) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၅၊ Mikhail Gorbachev ဒှ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် တၟိ ပ္ဍဲ သဵုဗိယေတ် ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သဵုဗိယေတ် ဍိုန်လျ ဗွဲမလောန် တုဲ၊ ညး ဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ဝ် ပလေဝ်ပလေတ် တၟိ ၜါ သာ်-
# '''Glasnost (ပရေင်ပံက်တြင်):''' ကဵု အခေါင် ဗၠးၜး ဟီုတွဟ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်။
# '''Perestroika (ပရေင်ကလေင်ဒက်ပတန်):''' ပြံင်လှာဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ညံင်ဂွံ ဍိုက်ကေက် ကု သၞောတ်ဝ် သွံရာန်။
ဆဂး ပရေင်ပံက်တြင်ဏအ် ပကဵု ညံင် ဍုင် မနွံ သၟဝ် အုပ်ဓလီု သဵုဗိယေတ် တအ် အာတ်မိက် ပရေင်ဗၠးၜး ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၉၊ ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ယူရဝ် ဗမံက် တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗါ ၉၊ ၁၉၈၉ ဂှ် '''ကၟာင်ဘာလိန် (Berlin Wall)''' မဒှ် သင်္ကေတ ပၞာန်လၜိုဟ် ဂှ် သရိုဟ်လီုလာ်အာ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Brown |first=A. |year=1996 |title=The Gorbachev Factor |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198273448}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ သြဇာ လ္တူ ဂၠးတိ (Conclusion and Global Legacy) ==
ပ္ဍဲ ဂိတု ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၆၊ သၞာံ ၁၉၉၁ ဂှ်၊ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် ဂှ် လီုလာ် ပါ်ကရေက်အာ နဒဒှ် ဍုင် ဗၠးၜး ၁၅ ဍုင် (ဗီုကဵု ရုရှာ၊ ယူကရေန်) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် တင်အာစိုပ်ဒတုဲ ပၞာန်လၜိုဟ် ဇေတ်ဇေတ် ရ။
'''သြဇာ ကေုာံ အမံက် (Legacy):'''
* အမေရိကာန် ဒှ်အာ ဍုင်အဝဵုဇၞော် ညးမွဲဓဝ် (Sole superpower) ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။
* ဍုင် ယူရဝ် ဗမံက် ဗွဲမဂၠိုင် လုပ်ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ NATO ကေုာံ သမဂ္ဂ ယူရဝ် (EU)။
* ကွတ်ပညာ မခၞံလဝ် ပ္ဍဲ ပၞာန်လၜိုဟ် (ဗီုကဵု အေန်တာနဲ Internet ကေုာံ ဂြိုဟ်တုဲ Satellites) တအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ဂၠးတိ ခေတ်လၟုဟ်။
* ၜိုန်ရ ပၞာန်လၜိုဟ် တုဲအာ ကီုလေဝ်၊ သြဇာ လွဟ်နျူကလဳယျာ ကေုာံ ပရေင်ပဋိပက္ခ ပ္ဍဲ ဒေသလ္ၚဵု (ဗီုကဵု ကိုရီးယား) တအ် သှ်ေၜက်ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဏီရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Leffler |first=M. P. |last2=Westad |first2=O. A. |year=2010 |title=The Cambridge History of the Cold War |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521837194}}&lt;/ref&gt;။

== See also ==
* [[ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ]]
* [[ဝါဒ ကောန်မြူနေတ်]]
* [[NATO]]
* [[ကၟာင်ဘာလိန်]]
* [[ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်]]

== References ==
{{Reflist}}

== Further reading ==
* Gaddis, J. L. (2005). ''The Cold War: A New History''. Penguin Press.
* Westad, O. A. (2005). ''The Global Cold War''. Cambridge University Press.
* Zubok, V. M. (2007). ''A Failed Empire''. University of North Carolina Press.

== External links ==
* [https://www.wilsoncenter.org/program/cold-war-international-history-project The Cold War International History Project] (Woodrow Wilson Center)
* [https://www.archives.gov/research/cold-war Cold War Documents] (US National Archives)

{{Navbox
|name = Cold War
|title = [[ပၞာန်လၜိုဟ်]] (The Cold War)
|listclass = hlist
|group1 = က္ဍိုက်က္ဍိုပ်
|list1 = 
* '''US:''' Truman
* Eisenhower
* Kennedy
* Johnson
* Nixon
* Ford
* Carter
* Reagan
* Bush
* '''USSR:''' Stalin
* Khrushchev
* Brezhnev
* Andropov
* Chernenko
* Gorbachev
|group2 = ပရေင်ကတဵုဒှ် အဓိက
|list2 = 
* [[ကၟာတ်လဒဵု ဘာလိန် (Berlin Blockade)]]
* [[ပၞာန် ကိုရီးယား]]
* [[ပြသၞာ မဳသိုင် ကျူးဘား]]
* [[ပၞာန် ဗဳယေတ်နာမ်]]
* [[ပၞာန် အာဖဂါန်]]
* [[ပရေင်သရိုဟ် ကၟာင်ဘာလိန်]]
|group3 = မဟာမိတ်
|list3 = 
* [[NATO]]
* [[Warsaw Pact|ဝါဆော (Warsaw Pact)]]
* [[Non-Aligned Movement|ဂကောံ ဟွံဗက်လပါ် (NAM)]]
|group4 = ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်
|list4 = 
* [[Arms race|ပြိုင်ပ္ကာန် လွဟ်နျူကလဳယျာ]]
* [[Space Race|ပြိုင်ပ္ကာန် အာကာသ]]
* [[Détente|ဒဳတန့် (Détente)]]
}}

[[Category:ပၞာန်လၜိုဟ်]]
[[Category:ဝင် ဂၠးကဝ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၀]]
[[Category:ပၞာန် အကြာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ သဵုဗိယေတ်]]
[[Category:ဝင် မဆေင်ကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]</text>
      <sha1>4c5zgjk0ownlyjt42bran1sczk8dks9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55527</id>
      <parentid>55526</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T10:42:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26906" sha1="ahk2vqsnxbe6fump9drjrsvr4n756ei" xml:space="preserve">'''ပၞာန်လၜိုဟ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Cold War|Cold War]]) ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပဋိပက္ခ ကေုာံ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် လပါ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် အကြာ ဂကောံဍုင် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (ဝါဒ ကာပ်ပဳတေဝ်လေတ်) ကေုာံ ဂကောံဍုင် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု [[ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်]] (ဝါဒ ကောန်မြူနေတ်) မကတဵုဒှ်လဝ် ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ အာစိုပ် ဒတုဲ စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၉၉၁ ရ။ မအရေဝ် &quot;လၜိုဟ် (Cold)&quot; ဏအ်ဂှ် စကာလဝ် ဟိုတ်နူကဵု ဍုင်အဝဵုဇၞော် ၜါဏအ် ဟွံကေင် ဗတိုက်လဝ် ပၞာန် တပ်တပ် လေပ်ရေင်သကအ်၊ ဆဂး ညးတအ် ပြိုင်ပ္ကာန်လဝ် နကဵု &quot;ပၞာန်စၞး (Proxy wars)&quot; ပ္ဍဲကဵု ဍုင်တၞဟ်တအ်၊ ပြိုင်ပ္ကာန် လွဟ်နျူကလဳယျာ ကေုာံ ပြိုင်ပ္ကာန် အာကာသ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပၞာန်ဏအ် အာစိုပ်ဒတုဲ အခိင် ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် လီုလာ် ပါ်ကရေက်အာ ပ္ဍဲကဵု ဂိတု ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၆၊ သၞာံ ၁၉၉၁ ဂှ်ရ။

{| class=&quot;infobox military-conflict&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ပၞာန်လၜိုဟ် (Cold War)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Cold War Montage 1947-1991.jpg|280px|ပရေင်ကတဵုဒှ် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ပၞာန်လၜိုဟ်]]&lt;br/&gt;''လပါ်လ္တူ နူ ဇွိ- လွဟ်နျူကလဳယျာ၊ မၞိဟ်စိုပ်ဂိတု၊ ကၟာင်ဘာလိန်။ လပါ်သၟဝ် နူ ဇွိ- ပၞာန်ဗဳယေတ်နာမ်၊ အာာ်က္ၜင်ကျာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်။''
|-
! ကတဵုဒှ်
| ၁၉၄၇ – ၂၆ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၉၉၁ (၄၄ သၞာံ)
|-
! ဒၞာဲ
| အလုံဂၠးတိ (ဗွဲတၟေင် ယူရဝ်၊ အာရှ၊ အမေရိက လဒေါဝ်)
|-
! သွဟ်
| ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ မဟာမိတ် အံင်ဇၞး။ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် လီုလာ်။
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#eee; text-align:center;&quot; | ဂကောံ မပါလုပ်ဂမၠိုင် (Combatants)
|-
| style=&quot;width:50%; vertical-align:top;&quot; | '''ဂကောံ ပလိုတ် (Western Bloc):'''&lt;br/&gt;* [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]&lt;br/&gt;* [[NATO|နေတဝ် (NATO)]]&lt;br/&gt;* ဍုင်မဟာမိတ် ကာပ်ပဳတေဝ်လေတ် တအ်
| style=&quot;width:50%; vertical-align:top;&quot; | '''ဂကောံ ဗမံက် (Eastern Bloc):'''&lt;br/&gt;* [[ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်]]&lt;br/&gt;* [[Warsaw Pact|ဝါသဝ် (Warsaw Pact)]]&lt;br/&gt;* ဍုင်မဟာမိတ် ကောန်မြူနေတ် တအ်
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#eee; text-align:center;&quot; | က္ဍိုက်က္ဍိုပ် (Leaders)
|-
| Truman, JFK, Nixon, Reagan, Bush (US)
| Stalin, Khrushchev, Brezhnev, Gorbachev (USSR)
|}

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံ (Definition and Overview) ==
ပၞာန်လၜိုဟ် ဟီုဂှ် ဒှ် အခိင်ကာလ မနွံကဵု ပရေင်ဓဝိင် ကေုာံ ပရေင်ဟွံတုပ်စိုတ် ရေင်သကအ် အကြာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် ရ။ ဍုင်အဝဵုဇၞော် သီုၜါဏအ်ဂှ် ဒှ်လဝ် ဍုင်မဟာမိတ် မွဲစွံ ပ္ဍဲအခိင် ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ သွက်ဂွံ ဗတိုက် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် နာဇြဳ ဂျာမနဳ (Nazi Germany) ရ။ ဆဂး ပၞာန်တုဲဒှ်အာမ္ဂး၊ လညာတ် ဝါဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ညးတအ် တၞဟ်ခြာလောန်တုဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဒၞာဲပြိုင်ပ္ကာန် ရေင်သကအ်ရ။
အမေရိကာန် ဂှ် ဒ္ဂေတ်ဗက် ဝါဒ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗၠးၜး (Capitalism) ရ။ တုဲ သဵုဗိယေတ် ဂှ် ဒ္ဂေတ်ဗက် ဝါဒ [[ကောန်မြူနေတ်]] (Communism) မဒှ် သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ အုပ်ဓလီုလဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီုဖအိုတ်ရ။ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဏအ် ပါ်ကရေက်ထောအ် ဂၠးတိပိုယ် နဒဒှ် ၜါလပါ် လုကဴ ပွိုင် ၄ ဒशक ပြင်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gaddis |first=J. L. |year=2005 |title=The Cold War: A New History |publisher=Penguin Press |isbn=978-1594200625}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဒဒှ်လက္ကရဴ ကေုာံ ဟိုတ်တမ်မူလ (Background and Origins) ==
ဟိုတ်တမ်မူလ ပၞာန်လၜိုဟ် ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ကောံဓရီု ယာလ်တာ (Yalta Conference) ကေုာံ ကောံဓရီု ပေါတ်သဒါမ် (Potsdam Conference) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ ရ။ 
ပ္ဍဲကောံဓရီုတအ်ဏအ်၊ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် မဟာမိတ် ပိတၠ မတွဟ်ဂး ဖရင်ကလိန် ရုစဗဲ့ (US), ဝင်သတန် ချာချဳ (UK) ကေုာံ ဂျဝ်သေပ် သတာလိန် (USSR) တအ် သဳကၠဳ ပရူ ဗီုလဵု ဂွံ ပါ်ပရအ် ဂျာမနဳ ကေုာံ ယူရဝ် ဗမံက် ကြဴနူ ပၞာန် ရ။ သတာလိန် မိက်ဂွံ ကလိဂွံ ဍုင်သ္ကေံတဲ ပ္ဍဲ ယူရဝ် ဗမံက် (ဗီုကဵု ပဝ်လာန်၊ ဟာန်ဂေရဳ) သွက်ဂွံ ဒှ် ဒၞာဲစဵုဒၞါ (Buffer zone) ဟိုတ်နူ သဵုဗိယေတ် ဒးဒုင် ဗတိုက်လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ပ္ဍဲ ပၞာန်။ ဆဂး အမေရိကာန် ကဵု ဗြိတိန် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ သဵုဗိယေတ် မိက်ဂွံ တက်လှဲ ပရေင်အုပ်ဓလီု ကောန်မြူနေတ် အလုံဂၠးတိရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Zubok |first=V. |year=2007 |title=A Failed Empire: The Soviet Union in the Cold War from Stalin to Gorbachev |publisher=University of North Carolina Press |isbn=978-0807830987}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ပရေင်ပါ်ကရေက် ယူရဝ် ကေုာံ ကလာင်ပသဲ (Division of Europe and Iron Curtain) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=S2PUIEB-mHc ပရူ ဝင် ပၞာန်လၜိုဟ် ပ္ဍဲ YouTube]

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၆၊ ဝန်ဇၞော် ဗြိတိန် ချာချဳ ဟီုတွဟ်လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ကလာင်ပသဲ (Iron Curtain)&quot; မွဲ စှ်ေကၠုင် ပါ်ကရေက်လဝ် တိုက်ယူရဝ် ရ။ လပါ်ဗမံက် ကလာင်ပသဲ ဂှ် ဒှ် ဍုင်မဒးဒုင် အုပ်ဓလီု နကဵု သဵုဗိယေတ် တုဲ၊ လပါ်ပလိုတ် ဂှ် ဒှ် ဍုင်ဗၠးၜး မဒ္ဂေတ်ဗက် အမေရိကာန် ရ။
သွက်ဂွံ စဵုဒၞါ ပရေင်တက်လှဲ ကောန်မြူနေတ်ဂှ်၊ အမေရိကာန် ခၞံဗဒှ် သၞောတ်ဝ် မတွဟ်ဂး-
* '''သၞောတ်ဝ် ထရူးမာန် (Truman Doctrine - 1947):''' ပရေင်ကဵု အရီုအဗင် သြန် ကေုာံ ပၞာန် ကု ဍုင် မဒးဒုင် ဘပဠ နကဵု ကောန်မြူနေတ် (ဗီုကဵု ဂရိတ် ကဵု တူရကဳ)။
* '''အစဳအစောန် မာရှယ် (Marshall Plan - 1948):''' ပရေင်ကဵု အရီုအဗင် သြန် ဘဳလဳယျေန် ဒေါ်လာ သွက်ဂွံ ကလေင်ဒက်ပတန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ယူရဝ် ပလိုတ်။
ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဏအ် ပကဵု ညံင် သဵုဗိယေတ် ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု ဍုင်ဘာလိန် (Berlin Blockade) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ တုဲ အမေရိကာန်တအ် ဒးပလံင် စၞစ နကဵု က္ၜင်ကျာ (Berlin Airlift) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Leffler |first=M. P. |year=1992 |title=A Preponderance of Power: National Security, the Truman Administration, and the Cold War |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0804722186}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် လွဟ် ကေုာံ အာကာသ (Arms Race and Space Race) ==
ပၞာန်လၜိုဟ် ဂှ် ဒှ် အခိင် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ကွတ်ပညာ မသၠုင်အိုတ် ရ။
* '''ပြိုင်ပ္ကာန် လွဟ် (Arms Race):''' အမေရိကာန် ကၠောန်ပတိတ် ဗုံးအက်တမ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ၁၉၄၅။ သဵုဗိယေတ် စမ်ၜတ် အံင်ဇၞး ပ္ဍဲ ၁၉၄၉။ ကြဴနူဂှ် ညးတအ် သီုၜါလပါ် ပြိုင်ပ္ကာန် ကၠောန်ပတိတ် လွဟ်နျူကလဳယျာ (Hydrogen bombs) မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ မာန်ကၠုင်ရ။ လညာတ် သဘဴဓဝ် '''MAD''' (Mutually Assured Destruction - ပရေင်ပလီုပလာ် သီုၜါလပါ်) ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ၊ ယဝ်ရ မွဲလပါ် စပန်မ္ဂး သီုၜါလပါ် သ္ဒးလီုလာ် သီုဖအိုတ်ရ။
* '''ပြိုင်ပ္ကာန် အာကာသ (Space Race):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၇၊ သဵုဗိယေတ် ပလံင် ဂြိုဟ်တုဲ ကိုပ်ကၠာအိုတ် မနွံယၟု &quot;Sputnik&quot; အာ ဂြိုဟ်အာကာသ တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၁ ဂှ် ပလံင် မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် (Yuri Gagarin) ရ။ အမေရိကာန် လေဝ် တွဵုတက် ပြိုင်ပ္ကာန်တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၉ ဂှ် အမေရိကာန် ပလံင် မၞိဟ် စိုပ် ဂိတု ကိုပ်ကၠာအိုတ် နကဵု အစဳအစောန် Apollo 11 ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rhodes |first=R. |year=1995 |title=Dark Sun: The Making of the Hydrogen Bomb |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0684804002}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပၞာန်စၞး ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် အဓိကဂမၠိုင် (Proxy Wars and Major Conflicts) ==
ဟိုတ်နူကဵု ပြသၞာ လွဟ်နျူကလဳယျာ တုဲ ဍုင်ဇၞော် ၜါဏအ် ဟွံဗတိုက် ရေင်သကအ် တပ်တပ်ရ။ ညးတအ် ဗတိုက်လဝ် နကဵု &quot;ပၞာန်စၞး (Proxy Wars)&quot; ပ္ဍဲကဵု ဍုင် တတိယ ဂမၠိုင်ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပၞာန်စၞး အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန်လၜိုဟ်
|-
! ပရေင်ပဋိပက္ခ (Conflict)
! သၞာံ ကတဵုဒှ်
! လပါ် အမေရိကာန် (US Backed)
! လပါ် သဵုဗိယေတ် (USSR Backed)
! သွဟ် (Result)
|-
| '''ပၞာန် ကိုရီးယား''' || ၁၉၅၀ – ၁၉၅၃ || ကိုရီးယား သၠုင်ကျာ (South Korea) || ကိုရီးယား သၟဝ်ကျာ (North Korea) ကဵု ကြုက် || ပါ်ကရေက် ဍုင် နကဵု ပယျဵု 38th Parallel စဵုကဵု လၟုဟ်။
|-
| '''ပၞာန် ဗဳယေတ်နာမ်''' || ၁၉၅၅ – ၁၉၇၅ || ဗဳယေတ်နာမ် သၠုင်ကျာ || ဗဳယေတ်နာမ် သၟဝ်ကျာ (Viet Cong) || အမေရိကာန် ဒုင်ကျ၊ ဗဳယေတ်နာမ် သီုဖအိုတ် ဒှ်အာ ကောန်မြူနေတ်။
|-
| '''ပၞာန် အာဖဂါန်''' || ၁၉၇၉ – ၁၉၈၉ || ညးပုန်ကဝ် (Mujahideen) || အလဵုအသဳ ကောန်မြူနေတ် ကဵု ဒပ်သဵုဗိယေတ် || သဵုဗိယေတ် ဒုင်ကျ၊ ဒးဆုတ်တိတ် နူ အာဖဂါန်။
|}
ပၞာန်တအ်ဏအ် ပကဵု ညံင် ကောန်မၞိဟ် ပြကောဋိကိုဋ် ဒးချိုတ်အာ ကေုာံ ဍုင်ကွာန် လီုလာ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Westad |first=O. A. |year=2005 |title=The Global Cold War: Third World Interventions and the Making of Our Times |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521853644}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပြသၞာ မဳသိုင် ကျူးဘား (Cuban Missile Crisis) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂၊ ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ်ရ။ အမေရိကာန် ဂၠာဲဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ သဵုဗိယေတ် စွံလဝ် မဳသိုင် နျူကလဳယျာ ပ္ဍဲကဵု တကအ် ကျူးဘား (Cuba) မနွံ ဗဒါဲ ဍုင်အမေရိကာန် ရ။ 
သမ္မတ အမေရိကာန် [[w:John F. Kennedy|John F. Kennedy]] ကၟာတ်လဒဵု ဍာ်တိုက် လ္တူ ကျူးဘား တုဲ အာတ်မိက် ညံင် သဵုဗိယေတ် ဂွံ ပတိတ်ထောအ် မဳသိုင် တအ်ဂှ်ရ။ လုကဴ ပွိုင် ၁၃ တ္ၚဲ ဂှ် အလုံဂၠးတိ ဖေက်ဂၟံက် ဒဒှ်ရ ပၞာန်နျူကလဳယျာ ဇၞော် ကတဵုဒှ်ရောင်။ ဆဂး ကၞောတ်တဲ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် သဵုဗိယေတ် Nikita Khrushchev ဒုင်တုပ်စိုတ် ဖျေဟ်မဳသိုင် တုဲ အမေရိကာန် လေဝ် ဒုင်ကတိ ဒဒှ်ရ ဟွံဗတိုက် ကျူးဘား ကေုာံ ပတိတ်ထောအ် မဳသိုင် ဇကု နူ ဍုင်တူရကဳ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Allison |first=G. |year=1999 |title=Essence of Decision: Explaining the Cuban Missile Crisis |publisher=Longman |isbn=978-0321013491 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ဒဳတန့် ကေုာံ ပရေင်လလံစိုတ် (Détente and Temporary Peace) ==
ကြဴနူ ပြသၞာ ကျူးဘား တုဲ၊ ဍုင်ဇၞော် သီုၜါလပါ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဏအ်ဂှ် အန္တရာယ် ဇၞော်လောန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၇၀ တအ်ဂှ် ညးတအ် စကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်လလံစိုတ် မကော်စ &quot;ဒဳတန့် (Détente)&quot; ရ။
* ညးတအ် ထ္ပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် မဆေင်ကဵု ပရေင်ဖအောန် လွဟ်နျူကလဳယျာ ဗီုကဵု SALT I (Strategic Arms Limitation Talks)။
* သမ္မတ အမေရိကာန် Richard Nixon အာဝေင် ဍုင်ကြုက် (မဒှ် ဍုင်ကောန်မြူနေတ်) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၂ တုဲ ပံက်လဝ် အဆက်အစပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် တၟိ။
* ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာ အမေရိကာန် ကဵု သဵုဗိယေတ် ခိုဟ်တိုန် ညိည ပ္ဍဲ အခိင်ဏအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bell |first=C. |year=1977 |title=The Diplomacy of Detente: The Kissinger Era |publisher=St. Martin's Press |isbn=978-0312211547}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပၞာန် အာဖဂါန် ကေုာံ ကၞောတ် ပၞာန်လၜိုဟ် (Soviet-Afghan War and Late Cold War) ==
ပရေင် ဒဳတန့် ဂှ် လီုလာ်အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၉ ကာလ သဵုဗိယေတ် လုပ်ဗတိုက် ဍုင် အာဖဂါန်နဳသတာန် (Afghanistan) သွက်ဂွံ ထံက်ပင် အလဵုအသဳ ကောန်မြူနေတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဂှ်ရ။ အမေရိကာန် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပရေင်တက်လှဲ အဝဵု သဵုဗိယေတ် တုဲ၊ ညးတအ် ကဵု လွဟ် ကေုာံ သြန် ကု ဂကောံညးပုန်ကဝ် Mujahideen တအ် သွက်ဂွံ ဗတိုက် ကလေင် သဵုဗိယေတ် ရ။
ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၈၀ တအ်၊ သမ္မတ အမေရိကာန် Ronald Reagan တိုန်ကၠုင်တုဲ၊ ညး ကလေင် ကဵုဒြဟတ် လပါ် ပရေင်ပၞာန် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် (ဥပမာ အစဳအစောန် Star Wars - SDI) တုဲ ကလေင် ဒစဵုဒစး သဵုဗိယေတ် မကော်စ &quot;အေန်ပါယာ သရာံပါပ် (Evil Empire)&quot; ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Garthoff |first=R. L. |year=1994 |title=Détente and Confrontation: American-Soviet Relations from Nixon to Reagan |publisher=Brookings Institution Press |isbn=978-0815730415}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပရေင်လီုလာ် ကောန်မြူနေတ် ကေုာံ ပရေင်သရိုဟ် ကၟာင်ဘာလိန် (Collapse of Communism and Fall of Berlin Wall) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၅၊ Mikhail Gorbachev ဒှ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် တၟိ ပ္ဍဲ သဵုဗိယေတ် ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သဵုဗိယေတ် ဍိုန်လျ ဗွဲမလောန် တုဲ၊ ညး ဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ဝ် ပလေဝ်ပလေတ် တၟိ ၜါ သာ်-
# '''Glasnost (ပရေင်ပံက်တြင်):''' ကဵု အခေါင် ဗၠးၜး ဟီုတွဟ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်။
# '''Perestroika (ပရေင်ကလေင်ဒက်ပတန်):''' ပြံင်လှာဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ညံင်ဂွံ ဍိုက်ကေက် ကု သၞောတ်ဝ် သွံရာန်။
ဆဂး ပရေင်ပံက်တြင်ဏအ် ပကဵု ညံင် ဍုင် မနွံ သၟဝ် အုပ်ဓလီု သဵုဗိယေတ် တအ် အာတ်မိက် ပရေင်ဗၠးၜး ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၉၊ ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ယူရဝ် ဗမံက် တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗါ ၉၊ ၁၉၈၉ ဂှ် '''ကၟာင်ဘာလိန် (Berlin Wall)''' မဒှ် သင်္ကေတ ပၞာန်လၜိုဟ် ဂှ် သရိုဟ်လီုလာ်အာ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Brown |first=A. |year=1996 |title=The Gorbachev Factor |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198273448}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ သြဇာ လ္တူ ဂၠးတိ (Conclusion and Global Legacy) ==
ပ္ဍဲ ဂိတု ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၆၊ သၞာံ ၁၉၉၁ ဂှ်၊ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် ဂှ် လီုလာ် ပါ်ကရေက်အာ နဒဒှ် ဍုင် ဗၠးၜး ၁၅ ဍုင် (ဗီုကဵု ရုရှာ၊ ယူကရေန်) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် တင်အာစိုပ်ဒတုဲ ပၞာန်လၜိုဟ် ဇေတ်ဇေတ် ရ။
'''သြဇာ ကေုာံ အမံက် (Legacy):'''
* အမေရိကာန် ဒှ်အာ ဍုင်အဝဵုဇၞော် ညးမွဲဓဝ် (Sole superpower) ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။
* ဍုင် ယူရဝ် ဗမံက် ဗွဲမဂၠိုင် လုပ်ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ NATO ကေုာံ သမဂ္ဂ ယူရဝ် (EU)။
* ကွတ်ပညာ မခၞံလဝ် ပ္ဍဲ ပၞာန်လၜိုဟ် (ဗီုကဵု အေန်တာနဲ Internet ကေုာံ ဂြိုဟ်တုဲ Satellites) တအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ဂၠးတိ ခေတ်လၟုဟ်။
* ၜိုန်ရ ပၞာန်လၜိုဟ် တုဲအာ ကီုလေဝ်၊ သြဇာ လွဟ်နျူကလဳယျာ ကေုာံ ပရေင်ပဋိပက္ခ ပ္ဍဲ ဒေသလ္ၚဵု (ဗီုကဵု ကိုရီးယား) တအ် သှ်ေၜက်ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဏီရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Leffler |first=M. P. |last2=Westad |first2=O. A. |year=2010 |title=The Cambridge History of the Cold War |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521837194}}&lt;/ref&gt;။

== See also ==
* [[ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ]]
* [[ဝါဒ ကောန်မြူနေတ်]]
* [[NATO]]
* [[ကၟာင်ဘာလိန်]]
* [[ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်]]

== References ==
{{Reflist}}

== Further reading ==
* Gaddis, J. L. (2005). ''The Cold War: A New History''. Penguin Press.
* Westad, O. A. (2005). ''The Global Cold War''. Cambridge University Press.
* Zubok, V. M. (2007). ''A Failed Empire''. University of North Carolina Press.

== External links ==
* [https://www.wilsoncenter.org/program/cold-war-international-history-project The Cold War International History Project] (Woodrow Wilson Center)
* [https://www.archives.gov/research/cold-war Cold War Documents] (US National Archives)

{{Navbox
|name = Cold War
|title = [[ပၞာန်လၜိုဟ်]] (The Cold War)
|listclass = hlist
|group1 = က္ဍိုက်က္ဍိုပ်
|list1 = 
* '''US:''' Truman
* Eisenhower
* Kennedy
* Johnson
* Nixon
* Ford
* Carter
* Reagan
* Bush
* '''USSR:''' Stalin
* Khrushchev
* Brezhnev
* Andropov
* Chernenko
* Gorbachev
|group2 = ပရေင်ကတဵုဒှ် အဓိက
|list2 = 
* [[ကၟာတ်လဒဵု ဘာလိန် (Berlin Blockade)]]
* [[ပၞာန် ကိုရီးယား]]
* [[ပြသၞာ မဳသိုင် ကျူးဘား]]
* [[ပၞာန် ဗဳယေတ်နာမ်]]
* [[ပၞာန် အာဖဂါန်]]
* [[ပရေင်သရိုဟ် ကၟာင်ဘာလိန်]]
|group3 = မဟာမိတ်
|list3 = 
* [[NATO]]
* [[Warsaw Pact|ဝါသဝ် (Warsaw Pact)]]
* [[Non-Aligned Movement|ဂကောံ ဟွံဗက်လပါ် (NAM)]]
|group4 = ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်
|list4 = 
* [[Arms race|ပြိုင်ပ္ကာန် လွဟ်နျူကလဳယျာ]]
* [[Space Race|ပြိုင်ပ္ကာန် အာကာသ]]
* [[Détente|ဒဳတန့် (Détente)]]
}}

[[Category:ပၞာန်လၜိုဟ်]]
[[Category:ဝင် ဂၠးကဝ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၀]]
[[Category:ပၞာန် အကြာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ သဵုဗိယေတ်]]
[[Category:ဝင် မဆေင်ကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]</text>
      <sha1>ahk2vqsnxbe6fump9drjrsvr4n756ei</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55528</id>
      <parentid>55527</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T10:46:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26910" sha1="5hxfgfmnqsn144uxuod7a26peami70e" xml:space="preserve">'''ပၞာန်လၜိုဟ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Cold War|Cold War]]) ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပဋိပက္ခ ကေုာံ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် လပါ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် အကြာ ဂကောံဍုင် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (ဝါဒ ကာပ်ပဳတေဝ်လေတ်) ကေုာံ ဂကောံဍုင် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု [[ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်]] (ဝါဒ ကောန်မြူနေတ်) မကတဵုဒှ်လဝ် ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ အာစိုပ် ဒတုဲ စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၉၉၁ ရ။ မအရေဝ် &quot;လၜိုဟ် (Cold)&quot; ဏအ်ဂှ် စကာလဝ် ဟိုတ်နူကဵု ဍုင်အဝဵုဇၞော် ၜါဏအ် ဟွံကေင် ဗတိုက်လဝ် ပၞာန် တပ်တပ် လေပ်ရေင်သကအ်၊ ဆဂး ညးတအ် ပြိုင်ပ္ကာန်လဝ် နကဵု &quot;[[ပၞာန်စၞး]] (Proxy wars)&quot; ပ္ဍဲကဵု ဍုင်တၞဟ်တအ်၊ ပြိုင်ပ္ကာန် လွဟ်နျူကလဳယျာ ကေုာံ ပြိုင်ပ္ကာန် အာကာသ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပၞာန်ဏအ် အာစိုပ်ဒတုဲ အခိင် ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် လီုလာ် ပါ်ကရေက်အာ ပ္ဍဲကဵု ဂိတု ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၆၊ သၞာံ ၁၉၉၁ ဂှ်ရ။

{| class=&quot;infobox military-conflict&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ပၞာန်လၜိုဟ် (Cold War)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Cold War Montage 1947-1991.jpg|280px|ပရေင်ကတဵုဒှ် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ပၞာန်လၜိုဟ်]]&lt;br/&gt;''လပါ်လ္တူ နူ ဇွိ- လွဟ်နျူကလဳယျာ၊ မၞိဟ်စိုပ်ဂိတု၊ ကၟာင်ဘာလိန်။ လပါ်သၟဝ် နူ ဇွိ- ပၞာန်ဗဳယေတ်နာမ်၊ အာာ်က္ၜင်ကျာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်။''
|-
! ကတဵုဒှ်
| ၁၉၄၇ – ၂၆ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၉၉၁ (၄၄ သၞာံ)
|-
! ဒၞာဲ
| အလုံဂၠးတိ (ဗွဲတၟေင် ယူရဝ်၊ အာရှ၊ အမေရိက လဒေါဝ်)
|-
! သွဟ်
| ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ မဟာမိတ် အံင်ဇၞး။ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် လီုလာ်။
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#eee; text-align:center;&quot; | ဂကောံ မပါလုပ်ဂမၠိုင် (Combatants)
|-
| style=&quot;width:50%; vertical-align:top;&quot; | '''ဂကောံ ပလိုတ် (Western Bloc):'''&lt;br/&gt;* [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]&lt;br/&gt;* [[NATO|နေတဝ် (NATO)]]&lt;br/&gt;* ဍုင်မဟာမိတ် ကာပ်ပဳတေဝ်လေတ် တအ်
| style=&quot;width:50%; vertical-align:top;&quot; | '''ဂကောံ ဗမံက် (Eastern Bloc):'''&lt;br/&gt;* [[ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်]]&lt;br/&gt;* [[Warsaw Pact|ဝါသဝ် (Warsaw Pact)]]&lt;br/&gt;* ဍုင်မဟာမိတ် ကောန်မြူနေတ် တအ်
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#eee; text-align:center;&quot; | က္ဍိုက်က္ဍိုပ် (Leaders)
|-
| Truman, JFK, Nixon, Reagan, Bush (US)
| Stalin, Khrushchev, Brezhnev, Gorbachev (USSR)
|}

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံ (Definition and Overview) ==
ပၞာန်လၜိုဟ် ဟီုဂှ် ဒှ် အခိင်ကာလ မနွံကဵု ပရေင်ဓဝိင် ကေုာံ ပရေင်ဟွံတုပ်စိုတ် ရေင်သကအ် အကြာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် ရ။ ဍုင်အဝဵုဇၞော် သီုၜါဏအ်ဂှ် ဒှ်လဝ် ဍုင်မဟာမိတ် မွဲစွံ ပ္ဍဲအခိင် ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ သွက်ဂွံ ဗတိုက် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် နာဇြဳ ဂျာမနဳ (Nazi Germany) ရ။ ဆဂး ပၞာန်တုဲဒှ်အာမ္ဂး၊ လညာတ် ဝါဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ညးတအ် တၞဟ်ခြာလောန်တုဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဒၞာဲပြိုင်ပ္ကာန် ရေင်သကအ်ရ။
အမေရိကာန် ဂှ် ဒ္ဂေတ်ဗက် ဝါဒ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗၠးၜး (Capitalism) ရ။ တုဲ သဵုဗိယေတ် ဂှ် ဒ္ဂေတ်ဗက် ဝါဒ [[ကောန်မြူနေတ်]] (Communism) မဒှ် သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ အုပ်ဓလီုလဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီုဖအိုတ်ရ။ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဏအ် ပါ်ကရေက်ထောအ် ဂၠးတိပိုယ် နဒဒှ် ၜါလပါ် လုကဴ ပွိုင် ၄ ဒशक ပြင်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gaddis |first=J. L. |year=2005 |title=The Cold War: A New History |publisher=Penguin Press |isbn=978-1594200625}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဒဒှ်လက္ကရဴ ကေုာံ ဟိုတ်တမ်မူလ (Background and Origins) ==
ဟိုတ်တမ်မူလ ပၞာန်လၜိုဟ် ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ကောံဓရီု ယာလ်တာ (Yalta Conference) ကေုာံ ကောံဓရီု ပေါတ်သဒါမ် (Potsdam Conference) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ ရ။ 
ပ္ဍဲကောံဓရီုတအ်ဏအ်၊ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် မဟာမိတ် ပိတၠ မတွဟ်ဂး ဖရင်ကလိန် ရုစဗဲ့ (US), ဝင်သတန် ချာချဳ (UK) ကေုာံ ဂျဝ်သေပ် သတာလိန် (USSR) တအ် သဳကၠဳ ပရူ ဗီုလဵု ဂွံ ပါ်ပရအ် ဂျာမနဳ ကေုာံ ယူရဝ် ဗမံက် ကြဴနူ ပၞာန် ရ။ သတာလိန် မိက်ဂွံ ကလိဂွံ ဍုင်သ္ကေံတဲ ပ္ဍဲ ယူရဝ် ဗမံက် (ဗီုကဵု ပဝ်လာန်၊ ဟာန်ဂေရဳ) သွက်ဂွံ ဒှ် ဒၞာဲစဵုဒၞါ (Buffer zone) ဟိုတ်နူ သဵုဗိယေတ် ဒးဒုင် ဗတိုက်လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ပ္ဍဲ ပၞာန်။ ဆဂး အမေရိကာန် ကဵု ဗြိတိန် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ သဵုဗိယေတ် မိက်ဂွံ တက်လှဲ ပရေင်အုပ်ဓလီု ကောန်မြူနေတ် အလုံဂၠးတိရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Zubok |first=V. |year=2007 |title=A Failed Empire: The Soviet Union in the Cold War from Stalin to Gorbachev |publisher=University of North Carolina Press |isbn=978-0807830987}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ပရေင်ပါ်ကရေက် ယူရဝ် ကေုာံ ကလာင်ပသဲ (Division of Europe and Iron Curtain) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=S2PUIEB-mHc ပရူ ဝင် ပၞာန်လၜိုဟ် ပ္ဍဲ YouTube]

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၆၊ ဝန်ဇၞော် ဗြိတိန် ချာချဳ ဟီုတွဟ်လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ကလာင်ပသဲ (Iron Curtain)&quot; မွဲ စှ်ေကၠုင် ပါ်ကရေက်လဝ် တိုက်ယူရဝ် ရ။ လပါ်ဗမံက် ကလာင်ပသဲ ဂှ် ဒှ် ဍုင်မဒးဒုင် အုပ်ဓလီု နကဵု သဵုဗိယေတ် တုဲ၊ လပါ်ပလိုတ် ဂှ် ဒှ် ဍုင်ဗၠးၜး မဒ္ဂေတ်ဗက် အမေရိကာန် ရ။
သွက်ဂွံ စဵုဒၞါ ပရေင်တက်လှဲ ကောန်မြူနေတ်ဂှ်၊ အမေရိကာန် ခၞံဗဒှ် သၞောတ်ဝ် မတွဟ်ဂး-
* '''သၞောတ်ဝ် ထရူးမာန် (Truman Doctrine - 1947):''' ပရေင်ကဵု အရီုအဗင် သြန် ကေုာံ ပၞာန် ကု ဍုင် မဒးဒုင် ဘပဠ နကဵု ကောန်မြူနေတ် (ဗီုကဵု ဂရိတ် ကဵု တူရကဳ)။
* '''အစဳအစောန် မာရှယ် (Marshall Plan - 1948):''' ပရေင်ကဵု အရီုအဗင် သြန် ဘဳလဳယျေန် ဒေါ်လာ သွက်ဂွံ ကလေင်ဒက်ပတန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ယူရဝ် ပလိုတ်။
ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဏအ် ပကဵု ညံင် သဵုဗိယေတ် ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု ဍုင်ဘာလိန် (Berlin Blockade) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ တုဲ အမေရိကာန်တအ် ဒးပလံင် စၞစ နကဵု က္ၜင်ကျာ (Berlin Airlift) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Leffler |first=M. P. |year=1992 |title=A Preponderance of Power: National Security, the Truman Administration, and the Cold War |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0804722186}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် လွဟ် ကေုာံ အာကာသ (Arms Race and Space Race) ==
ပၞာန်လၜိုဟ် ဂှ် ဒှ် အခိင် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ကွတ်ပညာ မသၠုင်အိုတ် ရ။
* '''ပြိုင်ပ္ကာန် လွဟ် (Arms Race):''' အမေရိကာန် ကၠောန်ပတိတ် ဗုံးအက်တမ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ၁၉၄၅။ သဵုဗိယေတ် စမ်ၜတ် အံင်ဇၞး ပ္ဍဲ ၁၉၄၉။ ကြဴနူဂှ် ညးတအ် သီုၜါလပါ် ပြိုင်ပ္ကာန် ကၠောန်ပတိတ် လွဟ်နျူကလဳယျာ (Hydrogen bombs) မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ မာန်ကၠုင်ရ။ လညာတ် သဘဴဓဝ် '''MAD''' (Mutually Assured Destruction - ပရေင်ပလီုပလာ် သီုၜါလပါ်) ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ၊ ယဝ်ရ မွဲလပါ် စပန်မ္ဂး သီုၜါလပါ် သ္ဒးလီုလာ် သီုဖအိုတ်ရ။
* '''ပြိုင်ပ္ကာန် အာကာသ (Space Race):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၇၊ သဵုဗိယေတ် ပလံင် ဂြိုဟ်တုဲ ကိုပ်ကၠာအိုတ် မနွံယၟု &quot;Sputnik&quot; အာ ဂြိုဟ်အာကာသ တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၁ ဂှ် ပလံင် မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် (Yuri Gagarin) ရ။ အမေရိကာန် လေဝ် တွဵုတက် ပြိုင်ပ္ကာန်တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၉ ဂှ် အမေရိကာန် ပလံင် မၞိဟ် စိုပ် ဂိတု ကိုပ်ကၠာအိုတ် နကဵု အစဳအစောန် Apollo 11 ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rhodes |first=R. |year=1995 |title=Dark Sun: The Making of the Hydrogen Bomb |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0684804002}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပၞာန်စၞး ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် အဓိကဂမၠိုင် (Proxy Wars and Major Conflicts) ==
ဟိုတ်နူကဵု ပြသၞာ လွဟ်နျူကလဳယျာ တုဲ ဍုင်ဇၞော် ၜါဏအ် ဟွံဗတိုက် ရေင်သကအ် တပ်တပ်ရ။ ညးတအ် ဗတိုက်လဝ် နကဵု &quot;ပၞာန်စၞး (Proxy Wars)&quot; ပ္ဍဲကဵု ဍုင် တတိယ ဂမၠိုင်ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပၞာန်စၞး အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန်လၜိုဟ်
|-
! ပရေင်ပဋိပက္ခ (Conflict)
! သၞာံ ကတဵုဒှ်
! လပါ် အမေရိကာန် (US Backed)
! လပါ် သဵုဗိယေတ် (USSR Backed)
! သွဟ် (Result)
|-
| '''ပၞာန် ကိုရီးယား''' || ၁၉၅၀ – ၁၉၅၃ || ကိုရီးယား သၠုင်ကျာ (South Korea) || ကိုရီးယား သၟဝ်ကျာ (North Korea) ကဵု ကြုက် || ပါ်ကရေက် ဍုင် နကဵု ပယျဵု 38th Parallel စဵုကဵု လၟုဟ်။
|-
| '''ပၞာန် ဗဳယေတ်နာမ်''' || ၁၉၅၅ – ၁၉၇၅ || ဗဳယေတ်နာမ် သၠုင်ကျာ || ဗဳယေတ်နာမ် သၟဝ်ကျာ (Viet Cong) || အမေရိကာန် ဒုင်ကျ၊ ဗဳယေတ်နာမ် သီုဖအိုတ် ဒှ်အာ ကောန်မြူနေတ်။
|-
| '''ပၞာန် အာဖဂါန်''' || ၁၉၇၉ – ၁၉၈၉ || ညးပုန်ကဝ် (Mujahideen) || အလဵုအသဳ ကောန်မြူနေတ် ကဵု ဒပ်သဵုဗိယေတ် || သဵုဗိယေတ် ဒုင်ကျ၊ ဒးဆုတ်တိတ် နူ အာဖဂါန်။
|}
ပၞာန်တအ်ဏအ် ပကဵု ညံင် ကောန်မၞိဟ် ပြကောဋိကိုဋ် ဒးချိုတ်အာ ကေုာံ ဍုင်ကွာန် လီုလာ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Westad |first=O. A. |year=2005 |title=The Global Cold War: Third World Interventions and the Making of Our Times |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521853644}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပြသၞာ မဳသိုင် ကျူးဘား (Cuban Missile Crisis) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂၊ ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ်ရ။ အမေရိကာန် ဂၠာဲဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ သဵုဗိယေတ် စွံလဝ် မဳသိုင် နျူကလဳယျာ ပ္ဍဲကဵု တကအ် ကျူးဘား (Cuba) မနွံ ဗဒါဲ ဍုင်အမေရိကာန် ရ။ 
သမ္မတ အမေရိကာန် [[w:John F. Kennedy|John F. Kennedy]] ကၟာတ်လဒဵု ဍာ်တိုက် လ္တူ ကျူးဘား တုဲ အာတ်မိက် ညံင် သဵုဗိယေတ် ဂွံ ပတိတ်ထောအ် မဳသိုင် တအ်ဂှ်ရ။ လုကဴ ပွိုင် ၁၃ တ္ၚဲ ဂှ် အလုံဂၠးတိ ဖေက်ဂၟံက် ဒဒှ်ရ ပၞာန်နျူကလဳယျာ ဇၞော် ကတဵုဒှ်ရောင်။ ဆဂး ကၞောတ်တဲ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် သဵုဗိယေတ် Nikita Khrushchev ဒုင်တုပ်စိုတ် ဖျေဟ်မဳသိုင် တုဲ အမေရိကာန် လေဝ် ဒုင်ကတိ ဒဒှ်ရ ဟွံဗတိုက် ကျူးဘား ကေုာံ ပတိတ်ထောအ် မဳသိုင် ဇကု နူ ဍုင်တူရကဳ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Allison |first=G. |year=1999 |title=Essence of Decision: Explaining the Cuban Missile Crisis |publisher=Longman |isbn=978-0321013491 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ဒဳတန့် ကေုာံ ပရေင်လလံစိုတ် (Détente and Temporary Peace) ==
ကြဴနူ ပြသၞာ ကျူးဘား တုဲ၊ ဍုင်ဇၞော် သီုၜါလပါ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဏအ်ဂှ် အန္တရာယ် ဇၞော်လောန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၇၀ တအ်ဂှ် ညးတအ် စကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်လလံစိုတ် မကော်စ &quot;ဒဳတန့် (Détente)&quot; ရ။
* ညးတအ် ထ္ပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် မဆေင်ကဵု ပရေင်ဖအောန် လွဟ်နျူကလဳယျာ ဗီုကဵု SALT I (Strategic Arms Limitation Talks)။
* သမ္မတ အမေရိကာန် Richard Nixon အာဝေင် ဍုင်ကြုက် (မဒှ် ဍုင်ကောန်မြူနေတ်) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၂ တုဲ ပံက်လဝ် အဆက်အစပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် တၟိ။
* ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာ အမေရိကာန် ကဵု သဵုဗိယေတ် ခိုဟ်တိုန် ညိည ပ္ဍဲ အခိင်ဏအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bell |first=C. |year=1977 |title=The Diplomacy of Detente: The Kissinger Era |publisher=St. Martin's Press |isbn=978-0312211547}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပၞာန် အာဖဂါန် ကေုာံ ကၞောတ် ပၞာန်လၜိုဟ် (Soviet-Afghan War and Late Cold War) ==
ပရေင် ဒဳတန့် ဂှ် လီုလာ်အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၉ ကာလ သဵုဗိယေတ် လုပ်ဗတိုက် ဍုင် အာဖဂါန်နဳသတာန် (Afghanistan) သွက်ဂွံ ထံက်ပင် အလဵုအသဳ ကောန်မြူနေတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဂှ်ရ။ အမေရိကာန် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပရေင်တက်လှဲ အဝဵု သဵုဗိယေတ် တုဲ၊ ညးတအ် ကဵု လွဟ် ကေုာံ သြန် ကု ဂကောံညးပုန်ကဝ် Mujahideen တအ် သွက်ဂွံ ဗတိုက် ကလေင် သဵုဗိယေတ် ရ။
ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၈၀ တအ်၊ သမ္မတ အမေရိကာန် Ronald Reagan တိုန်ကၠုင်တုဲ၊ ညး ကလေင် ကဵုဒြဟတ် လပါ် ပရေင်ပၞာန် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် (ဥပမာ အစဳအစောန် Star Wars - SDI) တုဲ ကလေင် ဒစဵုဒစး သဵုဗိယေတ် မကော်စ &quot;အေန်ပါယာ သရာံပါပ် (Evil Empire)&quot; ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Garthoff |first=R. L. |year=1994 |title=Détente and Confrontation: American-Soviet Relations from Nixon to Reagan |publisher=Brookings Institution Press |isbn=978-0815730415}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပရေင်လီုလာ် ကောန်မြူနေတ် ကေုာံ ပရေင်သရိုဟ် ကၟာင်ဘာလိန် (Collapse of Communism and Fall of Berlin Wall) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၅၊ Mikhail Gorbachev ဒှ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် တၟိ ပ္ဍဲ သဵုဗိယေတ် ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သဵုဗိယေတ် ဍိုန်လျ ဗွဲမလောန် တုဲ၊ ညး ဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ဝ် ပလေဝ်ပလေတ် တၟိ ၜါ သာ်-
# '''Glasnost (ပရေင်ပံက်တြင်):''' ကဵု အခေါင် ဗၠးၜး ဟီုတွဟ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်။
# '''Perestroika (ပရေင်ကလေင်ဒက်ပတန်):''' ပြံင်လှာဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ညံင်ဂွံ ဍိုက်ကေက် ကု သၞောတ်ဝ် သွံရာန်။
ဆဂး ပရေင်ပံက်တြင်ဏအ် ပကဵု ညံင် ဍုင် မနွံ သၟဝ် အုပ်ဓလီု သဵုဗိယေတ် တအ် အာတ်မိက် ပရေင်ဗၠးၜး ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၉၊ ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ယူရဝ် ဗမံက် တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗါ ၉၊ ၁၉၈၉ ဂှ် '''ကၟာင်ဘာလိန် (Berlin Wall)''' မဒှ် သင်္ကေတ ပၞာန်လၜိုဟ် ဂှ် သရိုဟ်လီုလာ်အာ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Brown |first=A. |year=1996 |title=The Gorbachev Factor |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198273448}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ သြဇာ လ္တူ ဂၠးတိ (Conclusion and Global Legacy) ==
ပ္ဍဲ ဂိတု ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၆၊ သၞာံ ၁၉၉၁ ဂှ်၊ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် ဂှ် လီုလာ် ပါ်ကရေက်အာ နဒဒှ် ဍုင် ဗၠးၜး ၁၅ ဍုင် (ဗီုကဵု ရုရှာ၊ ယူကရေန်) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် တင်အာစိုပ်ဒတုဲ ပၞာန်လၜိုဟ် ဇေတ်ဇေတ် ရ။
'''သြဇာ ကေုာံ အမံက် (Legacy):'''
* အမေရိကာန် ဒှ်အာ ဍုင်အဝဵုဇၞော် ညးမွဲဓဝ် (Sole superpower) ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။
* ဍုင် ယူရဝ် ဗမံက် ဗွဲမဂၠိုင် လုပ်ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ NATO ကေုာံ သမဂ္ဂ ယူရဝ် (EU)။
* ကွတ်ပညာ မခၞံလဝ် ပ္ဍဲ ပၞာန်လၜိုဟ် (ဗီုကဵု အေန်တာနဲ Internet ကေုာံ ဂြိုဟ်တုဲ Satellites) တအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ဂၠးတိ ခေတ်လၟုဟ်။
* ၜိုန်ရ ပၞာန်လၜိုဟ် တုဲအာ ကီုလေဝ်၊ သြဇာ လွဟ်နျူကလဳယျာ ကေုာံ ပရေင်ပဋိပက္ခ ပ္ဍဲ ဒေသလ္ၚဵု (ဗီုကဵု ကိုရီးယား) တအ် သှ်ေၜက်ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဏီရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Leffler |first=M. P. |last2=Westad |first2=O. A. |year=2010 |title=The Cambridge History of the Cold War |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521837194}}&lt;/ref&gt;။

== See also ==
* [[ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ]]
* [[ဝါဒ ကောန်မြူနေတ်]]
* [[NATO]]
* [[ကၟာင်ဘာလိန်]]
* [[ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်]]

== References ==
{{Reflist}}

== Further reading ==
* Gaddis, J. L. (2005). ''The Cold War: A New History''. Penguin Press.
* Westad, O. A. (2005). ''The Global Cold War''. Cambridge University Press.
* Zubok, V. M. (2007). ''A Failed Empire''. University of North Carolina Press.

== External links ==
* [https://www.wilsoncenter.org/program/cold-war-international-history-project The Cold War International History Project] (Woodrow Wilson Center)
* [https://www.archives.gov/research/cold-war Cold War Documents] (US National Archives)

{{Navbox
|name = Cold War
|title = [[ပၞာန်လၜိုဟ်]] (The Cold War)
|listclass = hlist
|group1 = က္ဍိုက်က္ဍိုပ်
|list1 = 
* '''US:''' Truman
* Eisenhower
* Kennedy
* Johnson
* Nixon
* Ford
* Carter
* Reagan
* Bush
* '''USSR:''' Stalin
* Khrushchev
* Brezhnev
* Andropov
* Chernenko
* Gorbachev
|group2 = ပရေင်ကတဵုဒှ် အဓိက
|list2 = 
* [[ကၟာတ်လဒဵု ဘာလိန် (Berlin Blockade)]]
* [[ပၞာန် ကိုရီးယား]]
* [[ပြသၞာ မဳသိုင် ကျူးဘား]]
* [[ပၞာန် ဗဳယေတ်နာမ်]]
* [[ပၞာန် အာဖဂါန်]]
* [[ပရေင်သရိုဟ် ကၟာင်ဘာလိန်]]
|group3 = မဟာမိတ်
|list3 = 
* [[NATO]]
* [[Warsaw Pact|ဝါသဝ် (Warsaw Pact)]]
* [[Non-Aligned Movement|ဂကောံ ဟွံဗက်လပါ် (NAM)]]
|group4 = ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်
|list4 = 
* [[Arms race|ပြိုင်ပ္ကာန် လွဟ်နျူကလဳယျာ]]
* [[Space Race|ပြိုင်ပ္ကာန် အာကာသ]]
* [[Détente|ဒဳတန့် (Détente)]]
}}

[[Category:ပၞာန်လၜိုဟ်]]
[[Category:ဝင် ဂၠးကဝ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၀]]
[[Category:ပၞာန် အကြာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ သဵုဗိယေတ်]]
[[Category:ဝင် မဆေင်ကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]</text>
      <sha1>5hxfgfmnqsn144uxuod7a26peami70e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပၞာန်စၞး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11325</id>
    <revision>
      <id>55529</id>
      <timestamp>2026-06-24T10:47:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပၞာန်စၞး''' (အင်္ဂလိက်: [[:en:Proxy war|Proxy war]]) ဟီုဂှ် ဒှ် ပရေင်ပဋိပက္ခ လွပ်လွဟ် အကြာ ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံလွပ်လွဟ် ၜါဂကောံ မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ထံက်ပင် ကေု...&quot;</comment>
      <origin>55529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29159" sha1="mg7h2rwz2u1w0lae5pawuk3subw0s1b" xml:space="preserve">'''ပၞာန်စၞး''' (အင်္ဂလိက်: [[:en:Proxy war|Proxy war]]) ဟီုဂှ် ဒှ် ပရေင်ပဋိပက္ခ လွပ်လွဟ် အကြာ ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံလွပ်လွဟ် ၜါဂကောံ မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ထံက်ပင် ကေုာံ ပရေင်ဓရိုဟ် နူကဵု ဍုင်အဝဵုဇၞော် တၞဟ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပၞာန်စၞးမ္ဂး ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳ မနွံကဵု ဒြဟတ်ဇၞော်တအ် (Sponsors/Principals) ဂှ် ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဗတိုက်ပၞာန် တပ်တပ်ရ၊ စၞးဂှ် ညးတအ် ထံက်ပင် လွဟ်၊ သြန်၊ တင်နင်ပၞုက် (Intelligence) ကေုာံ နဲကဲပၞာန် ကု ဂကောံလွပ်လွဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင်ဍောတ်တ် (Proxies) သွက်ဂွံ ဗတိုက်စၞး ညးတအ်ရ။ တမ်မူလ သဘဴဓဝ်ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ ပရေင်ဗတိုက်ပၞာန် တပ်တပ် အကြာ ဍုင်အဝဵုဇၞော်တအ် (ဗွဲတၟေင် ဍုင်မနွံကဵု လွဟ်နျူကလဳယျာ) တုဲ ညံင်ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် ပၞာန်ဂၠးတိ ရ။ ပၞာန်စၞးဂှ် ပြာကတ်လောန် ပ္ဍဲ အခိင် [[ပၞာန်လၜိုဟ်]] (Cold War) အကြာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကဵု ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ်လေဝ် ပၞာန်စၞး ဆက်လက် ကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ လဒေါဝ်ဗမံက် ကေုာံ အာဖရိက ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; |ပၞာန်စၞး (Proxy War)
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |[[ဝှာင်:Cold_War_Map_1959.png|250x250px|ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန်လၜိုဟ်]]
''ပရေင်ပါ်ကရေက် ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန်လၜိုဟ် မဒှ် ခေတ် ပၞာန်စၞး ကတဵုဒှ် အဓိက''
|-
!ကဏ္ဍ အဓိက
|[[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]၊ [[ပရေင်ဆက်ဆောံ ဂၠးကဝ်]]
|-
!လက္ခဏာ အဓိက
|ဍုင်ဇၞော် ထံက်ပင် ဍုင်ဍောတ်/ဂကောံ သွက်ဂွံ ဗတိုက်ပၞာန်
|-
!တင်ရန်တၟအ်
|ဝေင်ပါဲ ပၞာန်တပ်တပ် အကြာ ဍုင်အဝဵုဇၞော်၊ သၠဲပတိတ် သြဇာ
|-
!ခေတ် မပြာကတ်အိုတ်
|[[ပၞာန်လၜိုဟ်]] (၁၉၄၇ - ၁၉၉၁)
|-
!ဥပမာ အဓိက
|[[ပၞာန် ဝဳယေတ်နာမ်]]၊ [[ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ]]၊ [[ပၞာန် သဳရိယျာ]]
|-
!ညးမပါလုပ် အဓိက
|Principal (ဍုင်ထံက်ပင်)၊ Proxy (ညးဗတိုက်စၞး)
|-
!ပရေင်ထံက်ပင်
|လွဟ်၊ သြန်၊ ပရေင်စဵုဒၞာ၊ တင်နင်ပၞုက်
|}

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက် (Introduction and Definition) ==
ပၞာန်စၞး ဟီုဂှ် ဒှ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် မွဲ မကတဵုဒှ် အခိင် ဍုင်မ္ၚး မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် စကာ ဒြဟတ် ပရေင်ပၞာန် ပ္ဍဲ ဍုင်တၞဟ် မွဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ဝါသနာ (Interests) ဇကု သက္ကု ပွမပါလုပ် ပရေင်တဝ်စၞေဟ် တပ်တပ်ရ။ တၠပညာ ပရေင်ဆက်ဆောံ ဂၠးကဝ် Karl Deutsch ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပၞာန်စၞးဂှ် ဒှ် &quot;ပရေင်ပဋိပက္ခ ဂၠးကဝ် မကတဵုဒှ် အကြာ ဍုင်ၜါ မဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ပၞာန် တပ်တပ်၊ ဆဂး ညးတအ် ဗတိုက်ရေင်သကအ် နကဵု ညးစၞး&quot; ရ&lt;ref&gt;{{cite book|last=Deutsch|first=K. W.|year=1964|title=External Involvement in Internal War|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0691056184}}&lt;/ref&gt;။

ပ္ဍဲကဵု ပၞာန်စၞးမ္ဂး နွံ ညးမပါလုပ် ၜါ ဂကူ အဓိက -

# '''Principal (ဍုင်ထံက်ပင်):''' ဍုင် မနွံကဵု ဒြဟတ်သြန်၊ ဒြဟတ်လွဟ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓလီု လ္တူ ဂၠးကဝ် မထံက်ပင်ဒၟံင် ဂကောံလွပ်လွဟ်တအ်ရ။
# '''Proxy (ညးဗတိုက်စၞး):''' ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ (State or Non-state actors) မဒုင်ကေတ် အရီုအဗင် တုဲ ဗတိုက်ပၞာန် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဇကုရ။ ဍေဟ်တအ် မလေပ် နွံကဵု တင်ရန်တၟအ် အပ္ဍဲဍုင် ဇကုကဵုဇကု ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ထံက်ပင် နူ မ္ၚး ဂှ် ပကဵု ညံင် ပၞာန်ဂှ် ဇၞော်တိုန် ကေုာံ ဂၠိင်လံတိုန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mumford|first=A.|year=2013|title=Proxy Warfare|publisher=Polity Press|isbn=978-0745651194}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ဒဒှ်လက္ကရဴ (History and Background) ==
ပၞာန်စၞး ဂှ် ဟွံသေင် အရာမကတဵုဒှ် တၟိ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ်။ ဝင် ပၞာန်စၞး ဂှ် နွံကၠုင် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ်ရ။

* '''ခေတ် တမၠာ:''' အင်ပါယာ ရဝ်မ (Roman Empire) ကေုာံ အင်ပါယာ ဖာသဳယျာ (Persian Empire) တအ် စကာလဝ် ခမေန် (Arab tribes) ဗီုကဵု Ghassanids ကဵု Lakhmids သွက်ဂွံ ဗတိုက်ပၞာန် အကြာ ပယျဵု ညးတအ်ရ။ ဏအ်ဂှ် ဝေင်ပါဲ ပရေင်အိုတ်သြန် ကေုာံ ဒြဟတ်ပၞာန် အင်ပါယာ ဇၞော်တအ်ရ။
* '''ခေတ် ကိုဝ်လဝ်နဳ (Colonial Era):''' ဍုင်ယူရဝ်ပ တအ် ဗီုကဵု ပြင်သေတ် ကဵု အင်္ဂလိက် တအ် စကာ ဂကူကောန်ဒေသ (Indigenous tribes) ပ္ဍဲ အမေရိက ကေုာံ အိန္ဒိယ သွက်ဂွံ ဗတိုက်ရေင်သကအ်၊ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အဝဵု လ္တူ ကွဳစက် ကေုာံ ပရေင်ကူသံင်။
* '''ခေတ် ပၞာန်လၜိုဟ်:''' ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကဵု ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် တအ် နွံလွဟ် နျူကလဳယျာ တုဲ၊ ဗတိုက် တပ်တပ် ဟွံဂံင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ခၞံဗဒှ် ပၞာန်စၞး အလုံမွဲ ဂၠးတိ သွက်ဂွံ သၠဲပတိတ် သြဇာ ဝါဒ ညးတအ် (ဝါဒ ဓနသျှင် ကဵု ဝါဒ ကောန်မျူနေတ်) ရ&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hughes|first=G.|year=2012|title=My Enemy's Enemy: Proxy Warfare in International Politics|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1845194451}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ သဘဴဓဝ် ကေုာံ ဟိုတ်မကတဵုဒှ် (Principles and Causes) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=0hX059j_G1c ပရူ သဘဴဓဝ် ပၞာန်စၞး (YouTube)]

မုဟိုတ် ဍုင်ဇၞော်တအ် ရုဲစှ် သွက်ဂွံ ဆက်ကၠောန် ပၞာန်စၞး ရော? ဟိုတ် အဓိက နွံ ၄ သာ်-

# '''Plausible Deniability (ပွမတးပါဲမာန်):''' ဍုင်ထံက်ပင်တအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ညးတအ် ဟွံပါလုပ် တပ်တပ် မ္ဂး၊ ညးတအ် တးပါဲ တာလျိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးကဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒုဟ် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် ညးတအ် မာန်ရ။
# '''Cost Effectiveness (ပရေင်အိုတ်သြန် အောန်):''' ပလံင် ကောန်ပၞာန် ဇကု အာ ဍုင်မ္ၚး ဂှ် အိုတ်သြန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ စၞးဂှ် ထံက်ပင် လွဟ် ကဵု သြန် ကု ဂကောံဒေသတအ်ဂှ် အိုတ်သြန် အောန် နူကဵု ပၞာန်တပ်တပ် ဗွဲမလောန်ရ။
# '''Nuclear Deterrence (ပရေင်ဖေက်လွတ် နျူကလဳယျာ):''' အကြာ ဍုင် မနွံကဵု လွဟ်နျူကလဳယျာ (ဥပမာ US ကဵု Russia) မ္ဂး၊ ပၞာန်တပ်တပ် ဂှ် ပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ဂွံ လီုလာ်မာန် (Mutually Assured Destruction - MAD) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပၞာန်စၞး ဂှ် ဒှ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ပၠံင်အဝဵု သက္ကု ပွမစကာ နျူကလဳယျာ ရ။
# '''Asymmetric Warfare (ပၞာန် ဟွံတုပ်သၟဟ်):''' ဍုင်ဍောတ်တ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံလွပ်လွဟ် တအ် စကာ ပရေင်ထံက်ပင် နူ ဍုင်မ္ၚး သွက်ဂွံ ဗတိုက် အလဵုအသဳ ဇကု မနွံကဵု ဒြဟတ်ပၞာန် ဇၞော် နူ ဇကုရ&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Berman|first=E.|last2=Lake|first2=D. A.|year=2019|title=Proxy Wars: Suppressing Violence through Local Agents|journal=Cornell University Press|isbn=978-1501733062}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ပၞာန်စၞး ပ္ဍဲ ခေတ် ပၞာန်လၜိုဟ် (Proxy Wars during the Cold War) ==
[[ဝှာင်:Vietnam_conflict_map.svg|thumb|250x250px|မြေပုံ ပၞာန် ဝဳယေတ်နာမ် မဒှ် ပၞာန်စၞး အဓိက ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန်လၜိုဟ်]]
အခိင် ပၞာန်လၜိုဟ် (Cold War) ဂှ် ဒှ် ခေတ်ထဝ် သွက် ပၞာန်စၞး ရ။

* '''[[ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ]] (၁၉၅၀-၁၉၅၃):''' သဵုဗိယေတ် ကဵု ကြုက် ထံက်ပင် ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ၊ တုဲ US ကဵု ကုလသမဂ္ဂ ထံက်ပင် ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပဋိပက္ခ အဓိက ကိုပ်ကၠာအိုတ် အကြာ ဝါဒ ၜါ ရ။
* '''[[ပၞာန် ဝဳယေတ်နာမ်]] (၁၉၅၅-၁၉၇၅):''' ဝဳယေတ်နာမ် သၟဝ်ကျာ (ကောန်မျူနေတ်) ဂွံ အရီုအဗင် နူ ကြုက် ကဵု သဵုဗိယေတ်၊ တုဲ ဝဳယေတ်နာမ် သၠုင်ကျာ ဂွံ အရီုအဗင် တပ်တပ် နူ US ရ။ ပၞာန်ဏအ် ပကဵု ညံင် US ဒးဆောမ်လေင် ကောန်ပၞာန် ဗွဲမဂၠိုင် ကေုာံ ဒးဆုတ်တိတ် နူ ဒေသဂှ်ရ။
* '''[[ပၞာန် အာဖဂါန်နေတ်သတာန်]] (၁၉၇၉-၁၉၈၉):''' သဵုဗိယေတ် လုပ်သီ အာဖဂါန်နေတ်သတာန်။ US, ပါကစ္စတာန်၊ ကေုာံ သော်ဒဳအာရေဗျာ တအ် ထံက်ပင် ဂကောံ မူဂျာဟဳဒိန် (Mujahideen) သွက်ဂွံ ဗတိုက် သဵုဗိယေတ်။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် &quot;ပၞာန် ဝဳယေတ်နာမ်&quot; သွက် သဵုဗိယေတ် ရ&lt;ref&gt;{{cite book|last=Westad|first=O. A.|year=2005|title=The Global Cold War: Third World Interventions and the Making of Our Times|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521853644}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပၞာန်စၞး ခေတ်တၟိ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Modern Proxy Wars and Shifts) ==
ကြဴနူ သဵုဗိယေတ် လီုလာ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၁၊ လဒက်ပတန် ပၞာန်စၞး ပြံင်လှာဲအာရ။ စၞး မဒှ် ပၞာန် အကြာ ဝါဒ (Ideology) ဂှ်၊ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် ပၞာန် အကြာ ဘာသာ၊ ဂကူ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓလီု ဒေသ (Regional hegemony) ရ။ ဒေသ လဒေါဝ်ဗမံက် (Middle East) ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက် ပၞာန်စၞး ခေတ်တၟိ ရ။

* '''အဳရန် (Iran) ကဵု သော်ဒဳအာရေဗျာ (Saudi Arabia):''' ဍုင်ၜါဏအ် ပၠံင်အဝဵု လ္တူ ဒေသ လဒေါဝ်ဗမံက် နကဵု ပၞာန်စၞး ပ္ဍဲ [[ယေမေန်]] (Yemen)၊ [[သဳရိယျာ]] (Syria)၊ ကေုာံ [[လေဗနောန်]] (Lebanon) ရ။ အဳရန် ထံက်ပင် ဂကောံ သှဳယာ (Shia) ဗီုကဵု Houthis ကဵု Hezbollah၊ တုဲ သော်ဒဳ ထံက်ပင် အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ သောန်နဳ (Sunni) တအ်ရ။
* '''အာဖရိက:''' ပ္ဍဲ ဍုင် ဗီုကဵု လဳဗျာ (Libya)၊ ရုရှာ၊ တူရကဳ (Turkey) ကဵု ယူအေအဳ (UAE) တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ပၞာန်စၞး သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အဝဵု လ္တူ ကမၠိုင်ကၠေင် ရ&lt;ref&gt;{{cite book|last=Gause|first=F. G.|year=2014|title=Beyond Sectarianism: The New Middle East Cold War|publisher=Brookings Institution|url=https://www.brookings.edu/research/beyond-sectarianism-the-new-middle-east-cold-war/}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဍုင်အဝဵုဇၞော် (Involvement of Superpowers) ==
ဍုင်အဝဵုဇၞော်တအ် (ဗွဲတၟေင် US, ရုရှာ, ကြုက်) ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ပၞာန်စၞး နကဵု နဲကဲ နာနာ-

* '''ပွမသွံရာန် လွဟ် (Arms Transfers):''' ဏအ်ဂှ် ဒှ် နဲကဲ အဓိက အိုတ်ရ။ ဍုင်ဇၞော်တအ် သွံ ဟွံသေင်မ္ဂး ကဵု လွဟ် ခေတ်တၟိ (ဥပမာ ဒရုန်း Drones၊ ဒုံးကျည် Missiles) ကု ညးစၞး ညးတအ်ရ။
* '''တင်နင်ပၞုက် ကေုာံ လွဳပရာ (Intelligence and Training):''' အလဵုအသဳတအ် ပလံင် ကောန်ပၞာန် တၟေင် (Special Forces) ဟွံသေင်မ္ဂး CIA/KGB သွက်ဂွံ ဗတောန်ပညာ ကေုာံ ကဵု တင်နင်ပၞုက် လ္တူ ဒၞာဲသၞ။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြန် (Financial Support):''' ထံက်ပင် သြန် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ရာန် လွဟ် ကေုာံ ကဵု သြန်စရိတ် ကု ကောန်ပၞာန်။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ သၞောဝ်ဥပဒေ (Diplomatic Cover):''' ဥပမာ - ရုရှာ ဟွံသေင်မ္ဂး US စကာ အခေါင် ဗဳတဝ် (Veto) ပ္ဍဲကဵု ဂကောံကုလသမဂ္ဂ (UN Security Council) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညးစၞး ညးတအ် ညံင်ဟွံဂွံ ဒးဒုင် ဖျေဟ်ဒဏ် ရ&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Byman|first=D.|year=2018|title=Why Drones Work: The Case for Washington's Weapon of Choice|journal=Foreign Affairs|volume=92|issue=4|pages=32-43}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ သြဇာ လ္တူ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Impact on Civilians and Economy) ==
ပၞာန်စၞး ဂှ် ကဵု အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် ကု ညးဍုင်ကွာန် မနွံ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မကတဵုဒှ် ပၞာန် ဂှ်ရ။

* '''ပၞာန် ဂၠိင်လံ:''' ပရေင်သုတေသန ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် မွဲ ဂွံဒုင် ထံက်ပင် နူ ဍုင်မ္ၚး မ္ဂး၊ ပၞာန်ဂှ် ဂၠိင်လံအာ နူကဵု ဓမ္မတာ ဗွဲမလောန်ရ။ ဟိုတ်နူ ညးလွပ်လွဟ်တအ် ဟွံအိုတ် လွဟ် ကဵု သြန် လောဲလောဲ ရ။
* '''ပရေင်ဆောမ်လေင် လမျီု:''' ညးဍုင်ကွာန် ပြကောဋိကိုဋ် ဆ ဒးချိုတ်အာ ဟိုတ်နူ ပၞာန်စၞး။ ဥပမာ ပ္ဍဲ သဳရိယျာ ကဵု ယေမေန် ဂှ် ညးဍုင်ကွာန် ဒးဒုင် ဘဲ ဒရုန်း ကေုာံ ဘဲ ကၞောဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။
* '''ညးဒးဒြေပ်ဒဴ (Refugees):''' ပၞာန်စၞး ပကဵု ညံင် မၞိဟ် မဂၠိုင်ကဵု ကိုဋ် ဒးဒြေပ်ဒဴ တိတ် နူ သ္ၚိဌာန်၊ ကတဵုဗဒှ်ကဵု ပြသၞာ ညးဒြေပ်ဒဴ (Refugee crisis) အလုံ ဂၠးကဝ် (ဥပမာ ပရေင်ဒြေပ်ဒဴ နူ သဳရိယျာ အာ ယူရဝ်ပ)။
* '''ပရေင်လီုလာ် လဒက်ပတန်:''' ဘာ၊ ရုင်ဂဥုဲ၊ ဂၠံင် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ဂှ် လီုလာ်အာ သီုဖအိုတ် တုဲ၊ သွက်ဂွံ ကလေင် ဒက်ပတန်ဂှ် ဒးကေတ် အခိင် ဆက်အာ ဗွဝ်စှ်သၞာံ ရ&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kalyvas|first=S. N.|year=2006|title=The Logic of Violence in Civil War|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521670044}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ဥပမာ ပၞာန်စၞး အဓိကဂမၠိုင် (Major Examples of Proxy Wars) ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ပၞာန်စၞး အဓိက ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ကေုာံ ညးမပါလုပ်ဂမၠိုင်
!ယၟု ပဋိပက္ခ (Conflict)
!ဍုင်ထံက်ပင် ၁ (Sponsor A) ကဵု ညးစၞး (Proxy A)
!ဍုင်ထံက်ပင် ၜါ (Sponsor B) ကဵု ညးစၞး (Proxy B)
!တင်သရောပ်
|-
|'''[[ပၞာန် သဳရိယျာ]] (Syrian Civil War)'''
|ရုရှာ၊ အဳရန် → အလဵုအသဳ အာသာတ် (Assad)
|US၊ တူရကဳ၊ သော်ဒဳ → ဂကောံပုန်ကတဵု (Rebels), YPG
|ကတဵုဒှ် နူ ၂၀၁၁ စဵုကဵု လၟုဟ်၊ ဍုင်လီုလာ် ဗွဲမဇၞော်။
|-
|'''[[ပၞာန် ယေမေန်]] (Yemeni Civil War)'''
|သော်ဒဳအာရေဗျာ → အလဵုအသဳ ယေမေန်
|အဳရန် → ဂကောံ ဟူသဳ (Houthis)
|ကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ ကၞောဝ် ကေုာံ ဂမ္စိုတ် မၞိဟ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ်။
|-
|'''[[ပၞာန် ယူကရေန်]] (Russo-Ukrainian War)'''
|ကၟိန်ဍုင်ရုရှာ → ဒပ်ပၞာန် ရုရှာ ကဵု ဂကောံပါ်တိတ်
|US, EU, [[နေတဝ်]] (NATO) → အလဵုအသဳ ကေုာံ ပၞာန် ယူကရေန်
|ၜိုန်ရ ရုရှာ ပါလုပ် တပ်တပ် ကီုလေဝ်၊ ယူကရေန် ဂှ် ဒှ် ညးစၞး (Proxy) သွက် NATO ညံင်ဂွံ ဗတိုက် ရုရှာ ရောင် တၠပညာလ္ၚဵု ဟီု။
|-
|'''ပၞာန် အာဖဂါန် (၁၉၇၉)'''
|သဵုဗိယေတ် → အလဵုအသဳ အာဖဂါန် ကောန်မျူနေတ်
|US, ပါကစ္စတာန် → ဂကောံ မူဂျာဟဳဒိန်
|ပကဵု ညံင် သဵုဗိယေတ် လီုလာ် ကေုာံ Al-Qaeda ကတဵုဒှ်ကၠုင်။
|}

== ၉။ နဲကဲ ပွမထိင်ဒဝ် ကေုာံ သၞောဝ် ဂၠးကဝ် (Containment and International Law) ==
သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးကဝ် (International Law) လၟုဟ် ဗီုကဵု ကတိကဝတ် ဂျဳနဳဗာ (Geneva Conventions) ဂှ် ခၞံလဝ် သွက် ပၞာန် တပ်တပ် အကြာ ဍုင် ကဵု ဍုင် သၟးရ။ ဍေဟ်တအ် ဟွံမဲ ကု တင်နင် မချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပၞာန်စၞး ရ။

* '''ပရေင်ဝါတ်ဂါတ် သၞောဝ်:''' ဍုင်ထံက်ပင် တအ် ဍေဟ်တအ် တးပါဲ ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ပၞာန် ဂှ် တုဲ၊ ကုလသမဂ္ဂ (UN) သွက်ဂွံ ဖျေဟ်ဒဏ် လ္တူ ညးတအ် ဂှ် ဝါတ်ဂါတ် လောန်ရ။
* '''ကုလသမဂ္ဂ:''' ၜိုန်ရ UN ဂစာန် ပဒေါအ် ပၞာန် နကဵု ပရေင်သဳကၠဳ (Peacekeeping) ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဍုင်အဝဵုဇၞော် ဗီုကဵု ရုရှာ ဟွံသေင်မ္ဂး US မနွံ အခေါင် Veto ပါလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ပၞာန်စၞးဂှ် မ္ဂး၊ UN ကၠောန် မုဟွံမာန် ကတဵုဒှ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book|last=Cassese|first=A.|year=2005|title=International Law|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0199259397|edition=2nd}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ လဒက်ပတန် ဂၠးကဝ် တၟိ (Future and New World Order) ==
အနာဂတ် သွက် ပၞာန်စၞး ဂှ် ပြံင်လှာဲကၠုင် လပါ် ကွတ်ပညာ ကေုာံ လဒက်ပတန် တၟိ ရ။

* '''ကမ္မဏဳ ပၞာန် ပုဂ္ဂလိက (PMCs):''' ဍုင်တအ် စကာ ဂကောံပၞာန် သြန်စရိတ် (Mercenaries) ဗီုကဵု ဂကောံ ဝက်ဂ်နာ (Wagner Group) နူ ရုရှာ သွက်ဂွံ ဒှ် ညးစၞး ညးတအ် ပ္ဍဲ အာဖရိက ကေုာံ ယူကရေန် သက္ကု ပွမစကာ ကောန်ပၞာန် အလဵုအသဳ တပ်တပ်။
* '''ပၞာန် သာဲဗာ (Cyber Proxy Warfare):''' ပ္ဍဲ အနာဂတ်မ္ဂး၊ ပၞာန်စၞး ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လောက အွန်လာင် ဂၠိုင်တိုန်ရ။ ဍုင်တအ် ထံက်ပင် ဂကောံ ဟက်ကာ (Hackers) သွက်ဂွံ ပလီု သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ ဍုင်သၞတအ် (ဥပမာ ဍာ်၊ လလဳ) သက္ကု ပွမစွံ သက်သဳ။
* '''ဒရုန်း (Drones) ကေုာံ AI:''' ပွမစကာ ဒရုန်း မအောန် ကု င္ၚုဟ်မး ဂှ် ပကဵု ညံင် ဂကောံ ညးစၞး တအ် ကလိဂွံ အစောံသတ္တိ ဍိုက်က္ၜင်ကျာ (Airpower) မာန်ကၠုင်ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ပၞာန်စၞး အနာဂတ် ဂွံ အန္တရာယ် ဇၞော်တိုန် ဗွဲမလောန် ရ&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Singer|first=P. W.|year=2009|title=Wired for War: The Robotics Revolution and Conflict in the 21st Century|journal=Penguin Press|isbn=978-1594201981}}&lt;/ref&gt;။

== See also ==

* [[ပၞာန်လၜိုဟ်]]
* [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
* [[ပၞာန် အပ္ဍဲဍုင်]]
* [[ပရေင်ဆက်ဆောံ ဂၠးကဝ်]]

== References ==
{{Reflist}}

== Further reading ==

* Mumford, A. (2013). ''Proxy Warfare''. Polity Press.
* Hughes, G. (2012). ''My Enemy's Enemy: Proxy Warfare in International Politics''. Sussex Academic Press.
* Berman, E., &amp; Lake, D. A. (2019). ''Proxy Wars: Suppressing Violence through Local Agents''. Cornell University Press.

== External links ==

* [https://www.youtube.com/watch?v=0hX059j_G1c The Logic of Proxy War (YouTube)]
* [https://www.cfr.org/ Council on Foreign Relations - Middle East Proxy Wars]
{{Navbox|name=Wars and Conflicts|title=ဂကူ ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ပဋိပက္ခ|listclass=hlist|list1=* '''ဂကူ ပၞာန်:''' [[ပၞာန် အပ္ဍဲဍုင်]]
* [[ပၞာန်စၞး]]
* [[ပၞာန်လၜိုဟ်]]
* [[ပၞာန် ဂၠးတိ]]
* [[Asymmetric warfare|ပၞာန် ဟွံတုပ်သၟဟ်]]|list2=* '''ပဋိပက္ခ အဓိက (ပၞာန်စၞး):''' [[ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ]]
* [[ပၞာန် ဝဳယေတ်နာမ်]]
* [[ပၞာန် အာဖဂါန်နေတ်သတာန်]]
* [[ပၞာန် သဳရိယျာ]]
* [[ပၞာန် ယေမေန်]]|list3=* '''ဍုင်အဝဵုဇၞော်ဂမၠိုင်:''' [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]
* [[ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်]]
* [[ရုရှာ]]
* [[ကြုက်]]|list4=* '''ဘာသာရပ် ဆက်စပ်:''' [[ပရေင်ဆက်ဆောံ ဂၠးကဝ်]]
* [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးကဝ်]]
* [[ကုလသမဂ္ဂ]]}}</text>
      <sha1>mg7h2rwz2u1w0lae5pawuk3subw0s1b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55530</id>
      <parentid>55529</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T10:47:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29547" sha1="tt5zjv7kc940so5iwdjdhqef5pvir7h" xml:space="preserve">'''ပၞာန်စၞး''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Proxy war|Proxy war]]) ဟီုဂှ် ဒှ် ပရေင်ပဋိပက္ခ လွပ်လွဟ် အကြာ ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံလွပ်လွဟ် ၜါဂကောံ မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ထံက်ပင် ကေုာံ ပရေင်ဓရိုဟ် နူကဵု ဍုင်အဝဵုဇၞော် တၞဟ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပၞာန်စၞးမ္ဂး ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳ မနွံကဵု ဒြဟတ်ဇၞော်တအ် (Sponsors/Principals) ဂှ် ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဗတိုက်ပၞာန် တပ်တပ်ရ၊ စၞးဂှ် ညးတအ် ထံက်ပင် လွဟ်၊ သြန်၊ တင်နင်ပၞုက် (Intelligence) ကေုာံ နဲကဲပၞာန် ကု ဂကောံလွပ်လွဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင်ဍောတ်တ် (Proxies) သွက်ဂွံ ဗတိုက်စၞး ညးတအ်ရ။ တမ်မူလ သဘဴဓဝ်ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ ပရေင်ဗတိုက်ပၞာန် တပ်တပ် အကြာ ဍုင်အဝဵုဇၞော်တအ် (ဗွဲတၟေင် ဍုင်မနွံကဵု လွဟ်နျူကလဳယျာ) တုဲ ညံင်ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် ပၞာန်ဂၠးတိ ရ။ ပၞာန်စၞးဂှ် ပြာကတ်လောန် ပ္ဍဲ အခိင် [[ပၞာန်လၜိုဟ်]] (Cold War) အကြာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကဵု ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ်လေဝ် ပၞာန်စၞး ဆက်လက် ကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ လဒေါဝ်ဗမံက် ကေုာံ အာဖရိက ဗွဲမဂၠိုင်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ပၞာန်စၞး (Proxy War)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Cold War Map 1959.png|250px|ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန်လၜိုဟ်]]&lt;br/&gt;''ပရေင်ပါ်ကရေက် ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန်လၜိုဟ် မဒှ် ခေတ် ပၞာန်စၞး ကတဵုဒှ် အဓိက''
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]၊ [[ပရေင်ဆက်ဆောံ ဂၠးကဝ်]]
|-
! လက္ခဏာ အဓိက
| ဍုင်ဇၞော် ထံက်ပင် ဍုင်ဍောတ်/ဂကောံ သွက်ဂွံ ဗတိုက်ပၞာန်
|-
! တင်ရန်တၟအ်
| ဝေင်ပါဲ ပၞာန်တပ်တပ် အကြာ ဍုင်အဝဵုဇၞော်၊ သၠဲပတိတ် သြဇာ
|-
! ခေတ် မပြာကတ်အိုတ်
| [[ပၞာန်လၜိုဟ်]] (၁၉၄၇ - ၁၉၉၁)
|-
! ဥပမာ အဓိက
| [[ပၞာန် ဝဳယေတ်နာမ်]]၊ [[ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ]]၊ [[ပၞာန် သဳရိယျာ]]
|-
! ညးမပါလုပ် အဓိက
| Principal (ဍုင်ထံက်ပင်)၊ Proxy (ညးဗတိုက်စၞး)
|-
! ပရေင်ထံက်ပင်
| လွဟ်၊ သြန်၊ ပရေင်စဵုဒၞာ၊ တင်နင်ပၞုက်
|}

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက် (Introduction and Definition) ==
ပၞာန်စၞး ဟီုဂှ် ဒှ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် မွဲ မကတဵုဒှ် အခိင် ဍုင်မ္ၚး မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် စကာ ဒြဟတ် ပရေင်ပၞာန် ပ္ဍဲ ဍုင်တၞဟ် မွဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ဝါသနာ (Interests) ဇကု သက္ကု ပွမပါလုပ် ပရေင်တဝ်စၞေဟ် တပ်တပ်ရ။ တၠပညာ ပရေင်ဆက်ဆောံ ဂၠးကဝ် Karl Deutsch ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပၞာန်စၞးဂှ် ဒှ် &quot;ပရေင်ပဋိပက္ခ ဂၠးကဝ် မကတဵုဒှ် အကြာ ဍုင်ၜါ မဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ပၞာန် တပ်တပ်၊ ဆဂး ညးတအ် ဗတိုက်ရေင်သကအ် နကဵု ညးစၞး&quot; ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Deutsch |first=K. W. |year=1964 |title=External Involvement in Internal War |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691056184}}&lt;/ref&gt;။

ပ္ဍဲကဵု ပၞာန်စၞးမ္ဂး နွံ ညးမပါလုပ် ၜါ ဂကူ အဓိက - 
# '''Principal (ဍုင်ထံက်ပင်):''' ဍုင် မနွံကဵု ဒြဟတ်သြန်၊ ဒြဟတ်လွဟ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓလီု လ္တူ ဂၠးကဝ် မထံက်ပင်ဒၟံင် ဂကောံလွပ်လွဟ်တအ်ရ။
# '''Proxy (ညးဗတိုက်စၞး):''' ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ (State or Non-state actors) မဒုင်ကေတ် အရီုအဗင် တုဲ ဗတိုက်ပၞာန် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဇကုရ။ ဍေဟ်တအ် မလေပ် နွံကဵု တင်ရန်တၟအ် အပ္ဍဲဍုင် ဇကုကဵုဇကု ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ထံက်ပင် နူ မ္ၚး ဂှ် ပကဵု ညံင် ပၞာန်ဂှ် ဇၞော်တိုန် ကေုာံ ဂၠိင်လံတိုန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mumford |first=A. |year=2013 |title=Proxy Warfare |publisher=Polity Press |isbn=978-0745651194}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ဒဒှ်လက္ကရဴ (History and Background) ==
ပၞာန်စၞး ဂှ် ဟွံသေင် အရာမကတဵုဒှ် တၟိ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ်။ ဝင် ပၞာန်စၞး ဂှ် နွံကၠုင် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ်ရ။
* '''ခေတ် တမၠာ:''' အင်ပါယာ ရဝ်မ (Roman Empire) ကေုာံ အင်ပါယာ ဖာသဳယျာ (Persian Empire) တအ် စကာလဝ် ခမေန် (Arab tribes) ဗီုကဵု Ghassanids ကဵု Lakhmids သွက်ဂွံ ဗတိုက်ပၞာန် အကြာ ပယျဵု ညးတအ်ရ။ ဏအ်ဂှ် ဝေင်ပါဲ ပရေင်အိုတ်သြန် ကေုာံ ဒြဟတ်ပၞာန် အင်ပါယာ ဇၞော်တအ်ရ။
* '''ခေတ် ကိုဝ်လဝ်နဳ (Colonial Era):''' ဍုင်ယူရဝ်ပ တအ် ဗီုကဵု ပြင်သေတ် ကဵု အင်္ဂလိက် တအ် စကာ ဂကူကောန်ဒေသ (Indigenous tribes) ပ္ဍဲ အမေရိက ကေုာံ အိန္ဒိယ သွက်ဂွံ ဗတိုက်ရေင်သကအ်၊ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အဝဵု လ္တူ ကွဳစက် ကေုာံ ပရေင်ကူသံင်။
* '''ခေတ် ပၞာန်လၜိုဟ်:''' ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကဵု ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် တအ် နွံလွဟ် နျူကလဳယျာ တုဲ၊ ဗတိုက် တပ်တပ် ဟွံဂံင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ခၞံဗဒှ် ပၞာန်စၞး အလုံမွဲ ဂၠးတိ သွက်ဂွံ သၠဲပတိတ် သြဇာ ဝါဒ ညးတအ် (ဝါဒ ဓနသျှင် ကဵု ဝါဒ ကောန်မျူနေတ်) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hughes |first=G. |year=2012 |title=My Enemy's Enemy: Proxy Warfare in International Politics |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1845194451}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ သဘဴဓဝ် ကေုာံ ဟိုတ်မကတဵုဒှ် (Principles and Causes) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=0hX059j_G1c ပရူ သဘဴဓဝ် ပၞာန်စၞး (YouTube)]

မုဟိုတ် ဍုင်ဇၞော်တအ် ရုဲစှ် သွက်ဂွံ ဆက်ကၠောန် ပၞာန်စၞး ရော? ဟိုတ် အဓိက နွံ ၄ သာ်-
# '''Plausible Deniability (ပွမတးပါဲမာန်):''' ဍုင်ထံက်ပင်တအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ညးတအ် ဟွံပါလုပ် တပ်တပ် မ္ဂး၊ ညးတအ် တးပါဲ တာလျိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးကဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒုဟ် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် ညးတအ် မာန်ရ။
# '''Cost Effectiveness (ပရေင်အိုတ်သြန် အောန်):''' ပလံင် ကောန်ပၞာန် ဇကု အာ ဍုင်မ္ၚး ဂှ် အိုတ်သြန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ စၞးဂှ် ထံက်ပင် လွဟ် ကဵု သြန် ကု ဂကောံဒေသတအ်ဂှ် အိုတ်သြန် အောန် နူကဵု ပၞာန်တပ်တပ် ဗွဲမလောန်ရ။
# '''Nuclear Deterrence (ပရေင်ဖေက်လွတ် နျူကလဳယျာ):''' အကြာ ဍုင် မနွံကဵု လွဟ်နျူကလဳယျာ (ဥပမာ US ကဵု Russia) မ္ဂး၊ ပၞာန်တပ်တပ် ဂှ် ပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ဂွံ လီုလာ်မာန် (Mutually Assured Destruction - MAD) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပၞာန်စၞး ဂှ် ဒှ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ပၠံင်အဝဵု သက္ကု ပွမစကာ နျူကလဳယျာ ရ။
# '''Asymmetric Warfare (ပၞာန် ဟွံတုပ်သၟဟ်):''' ဍုင်ဍောတ်တ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံလွပ်လွဟ် တအ် စကာ ပရေင်ထံက်ပင် နူ ဍုင်မ္ၚး သွက်ဂွံ ဗတိုက် အလဵုအသဳ ဇကု မနွံကဵု ဒြဟတ်ပၞာန် ဇၞော် နူ ဇကုရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Berman |first=E. |last2=Lake |first2=D. A. |year=2019 |title=Proxy Wars: Suppressing Violence through Local Agents |journal=Cornell University Press |isbn=978-1501733062}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ပၞာန်စၞး ပ္ဍဲ ခေတ် ပၞာန်လၜိုဟ် (Proxy Wars during the Cold War) ==
[[File:Vietnam conflict map.svg|thumb|250px|မြေပုံ ပၞာန် ဝဳယေတ်နာမ် မဒှ် ပၞာန်စၞး အဓိက ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန်လၜိုဟ်]]
အခိင် ပၞာန်လၜိုဟ် (Cold War) ဂှ် ဒှ် ခေတ်ထဝ် သွက် ပၞာန်စၞး ရ။ 
* '''[[ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ]] (၁၉၅၀-၁၉၅၃):''' သဵုဗိယေတ် ကဵု ကြုက် ထံက်ပင် ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ၊ တုဲ US ကဵု ကုလသမဂ္ဂ ထံက်ပင် ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပဋိပက္ခ အဓိက ကိုပ်ကၠာအိုတ် အကြာ ဝါဒ ၜါ ရ။
* '''[[ပၞာန် ဝဳယေတ်နာမ်]] (၁၉၅၅-၁၉၇၅):''' ဝဳယေတ်နာမ် သၟဝ်ကျာ (ကောန်မျူနေတ်) ဂွံ အရီုအဗင် နူ ကြုက် ကဵု သဵုဗိယေတ်၊ တုဲ ဝဳယေတ်နာမ် သၠုင်ကျာ ဂွံ အရီုအဗင် တပ်တပ် နူ US ရ။ ပၞာန်ဏအ် ပကဵု ညံင် US ဒးဆောမ်လေင် ကောန်ပၞာန် ဗွဲမဂၠိုင် ကေုာံ ဒးဆုတ်တိတ် နူ ဒေသဂှ်ရ။
* '''[[ပၞာန် အာဖဂါန်နေတ်သတာန်]] (၁၉၇၉-၁၉၈၉):''' သဵုဗိယေတ် လုပ်သီ အာဖဂါန်နေတ်သတာန်။ US, ပါကစ္စတာန်၊ ကေုာံ သော်ဒဳအာရေဗျာ တအ် ထံက်ပင် ဂကောံ မူဂျာဟဳဒိန် (Mujahideen) သွက်ဂွံ ဗတိုက် သဵုဗိယေတ်။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် &quot;ပၞာန် ဝဳယေတ်နာမ်&quot; သွက် သဵုဗိယေတ် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Westad |first=O. A. |year=2005 |title=The Global Cold War: Third World Interventions and the Making of Our Times |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521853644}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပၞာန်စၞး ခေတ်တၟိ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Modern Proxy Wars and Shifts) ==
ကြဴနူ သဵုဗိယေတ် လီုလာ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၁၊ လဒက်ပတန် ပၞာန်စၞး ပြံင်လှာဲအာရ။ စၞး မဒှ် ပၞာန် အကြာ ဝါဒ (Ideology) ဂှ်၊ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် ပၞာန် အကြာ ဘာသာ၊ ဂကူ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓလီု ဒေသ (Regional hegemony) ရ။
ဒေသ လဒေါဝ်ဗမံက် (Middle East) ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက် ပၞာန်စၞး ခေတ်တၟိ ရ။
* '''အဳရန် (Iran) ကဵု သော်ဒဳအာရေဗျာ (Saudi Arabia):''' ဍုင်ၜါဏအ် ပၠံင်အဝဵု လ္တူ ဒေသ လဒေါဝ်ဗမံက် နကဵု ပၞာန်စၞး ပ္ဍဲ [[ယေမေန်]] (Yemen)၊ [[သဳရိယျာ]] (Syria)၊ ကေုာံ [[လေဗနောန်]] (Lebanon) ရ။ အဳရန် ထံက်ပင် ဂကောံ သှဳယာ (Shia) ဗီုကဵု Houthis ကဵု Hezbollah၊ တုဲ သော်ဒဳ ထံက်ပင် အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ သောန်နဳ (Sunni) တအ်ရ။
* '''အာဖရိက:''' ပ္ဍဲ ဍုင် ဗီုကဵု လဳဗျာ (Libya)၊ ရုရှာ၊ တူရကဳ (Turkey) ကဵု ယူအေအဳ (UAE) တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ပၞာန်စၞး သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အဝဵု လ္တူ ကမၠိုင်ကၠေင် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gause |first=F. G. |year=2014 |title=Beyond Sectarianism: The New Middle East Cold War |publisher=Brookings Institution |url=https://www.brookings.edu/research/beyond-sectarianism-the-new-middle-east-cold-war/}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဍုင်အဝဵုဇၞော် (Involvement of Superpowers) ==
ဍုင်အဝဵုဇၞော်တအ် (ဗွဲတၟေင် US, ရုရှာ, ကြုက်) ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ပၞာန်စၞး နကဵု နဲကဲ နာနာ-
* '''ပွမသွံရာန် လွဟ် (Arms Transfers):''' ဏအ်ဂှ် ဒှ် နဲကဲ အဓိက အိုတ်ရ။ ဍုင်ဇၞော်တအ် သွံ ဟွံသေင်မ္ဂး ကဵု လွဟ် ခေတ်တၟိ (ဥပမာ ဒရုန်း Drones၊ ဒုံးကျည် Missiles) ကု ညးစၞး ညးတအ်ရ။
* '''တင်နင်ပၞုက် ကေုာံ လွဳပရာ (Intelligence and Training):''' အလဵုအသဳတအ် ပလံင် ကောန်ပၞာန် တၟေင် (Special Forces) ဟွံသေင်မ္ဂး CIA/KGB သွက်ဂွံ ဗတောန်ပညာ ကေုာံ ကဵု တင်နင်ပၞုက် လ္တူ ဒၞာဲသၞ။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြန် (Financial Support):''' ထံက်ပင် သြန် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ရာန် လွဟ် ကေုာံ ကဵု သြန်စရိတ် ကု ကောန်ပၞာန်။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ သၞောဝ်ဥပဒေ (Diplomatic Cover):''' ဥပမာ - ရုရှာ ဟွံသေင်မ္ဂး US စကာ အခေါင် ဗဳတဝ် (Veto) ပ္ဍဲကဵု ဂကောံကုလသမဂ္ဂ (UN Security Council) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညးစၞး ညးတအ် ညံင်ဟွံဂွံ ဒးဒုင် ဖျေဟ်ဒဏ် ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Byman |first=D. |year=2018 |title=Why Drones Work: The Case for Washington's Weapon of Choice |journal=Foreign Affairs |volume=92 |issue=4 |pages=32-43}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ သြဇာ လ္တူ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Impact on Civilians and Economy) ==
ပၞာန်စၞး ဂှ် ကဵု အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် ကု ညးဍုင်ကွာန် မနွံ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မကတဵုဒှ် ပၞာန် ဂှ်ရ။
* '''ပၞာန် ဂၠိင်လံ:''' ပရေင်သုတေသန ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် မွဲ ဂွံဒုင် ထံက်ပင် နူ ဍုင်မ္ၚး မ္ဂး၊ ပၞာန်ဂှ် ဂၠိင်လံအာ နူကဵု ဓမ္မတာ ဗွဲမလောန်ရ။ ဟိုတ်နူ ညးလွပ်လွဟ်တအ် ဟွံအိုတ် လွဟ် ကဵု သြန် လောဲလောဲ ရ။
* '''ပရေင်ဆောမ်လေင် လမျီု:''' ညးဍုင်ကွာန် ပြကောဋိကိုဋ် ဆ ဒးချိုတ်အာ ဟိုတ်နူ ပၞာန်စၞး။ ဥပမာ ပ္ဍဲ သဳရိယျာ ကဵု ယေမေန် ဂှ် ညးဍုင်ကွာန် ဒးဒုင် ဘဲ ဒရုန်း ကေုာံ ဘဲ ကၞောဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။
* '''ညးဒးဒြေပ်ဒဴ (Refugees):''' ပၞာန်စၞး ပကဵု ညံင် မၞိဟ် မဂၠိုင်ကဵု ကိုဋ် ဒးဒြေပ်ဒဴ တိတ် နူ သ္ၚိဌာန်၊ ကတဵုဗဒှ်ကဵု ပြသၞာ ညးဒြေပ်ဒဴ (Refugee crisis) အလုံ ဂၠးကဝ် (ဥပမာ ပရေင်ဒြေပ်ဒဴ နူ သဳရိယျာ အာ ယူရဝ်ပ)။
* '''ပရေင်လီုလာ် လဒက်ပတန်:''' ဘာ၊ ရုင်ဂဥုဲ၊ ဂၠံင် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ဂှ် လီုလာ်အာ သီုဖအိုတ် တုဲ၊ သွက်ဂွံ ကလေင် ဒက်ပတန်ဂှ် ဒးကေတ် အခိင် ဆက်အာ ဗွဝ်စှ်သၞာံ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalyvas |first=S. N. |year=2006 |title=The Logic of Violence in Civil War |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521670044}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ဥပမာ ပၞာန်စၞး အဓိကဂမၠိုင် (Major Examples of Proxy Wars) ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပၞာန်စၞး အဓိက ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ကေုာံ ညးမပါလုပ်ဂမၠိုင်
|-
! ယၟု ပဋိပက္ခ (Conflict)
! ဍုင်ထံက်ပင် ၁ (Sponsor A) ကဵု ညးစၞး (Proxy A)
! ဍုင်ထံက်ပင် ၜါ (Sponsor B) ကဵု ညးစၞး (Proxy B)
! တင်သရောပ် 
|-
| '''[[ပၞာန် သဳရိယျာ]] (Syrian Civil War)''' || ရုရှာ၊ အဳရန် → အလဵုအသဳ အာသာတ် (Assad) || US၊ တူရကဳ၊ သော်ဒဳ → ဂကောံပုန်ကတဵု (Rebels), YPG || ကတဵုဒှ် နူ ၂၀၁၁ စဵုကဵု လၟုဟ်၊ ဍုင်လီုလာ် ဗွဲမဇၞော်။
|-
| '''[[ပၞာန် ယေမေန်]] (Yemeni Civil War)''' || သော်ဒဳအာရေဗျာ → အလဵုအသဳ ယေမေန် || အဳရန် → ဂကောံ ဟူသဳ (Houthis) || ကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ ကၞောဝ် ကေုာံ ဂမ္စိုတ် မၞိဟ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ်။
|-
| '''[[ပၞာန် ယူကရေန်]] (Russo-Ukrainian War)''' || ကၟိန်ဍုင်ရုရှာ → ဒပ်ပၞာန် ရုရှာ ကဵု ဂကောံပါ်တိတ် || US, EU, [[နေတဝ်]] (NATO) → အလဵုအသဳ ကေုာံ ပၞာန် ယူကရေန် || ၜိုန်ရ ရုရှာ ပါလုပ် တပ်တပ် ကီုလေဝ်၊ ယူကရေန် ဂှ် ဒှ် ညးစၞး (Proxy) သွက် NATO ညံင်ဂွံ ဗတိုက် ရုရှာ ရောင် တၠပညာလ္ၚဵု ဟီု။
|-
| '''ပၞာန် အာဖဂါန် (၁၉၇၉)''' || သဵုဗိယေတ် → အလဵုအသဳ အာဖဂါန် ကောန်မျူနေတ် || US, ပါကစ္စတာန် → ဂကောံ မူဂျာဟဳဒိန် || ပကဵု ညံင် သဵုဗိယေတ် လီုလာ် ကေုာံ Al-Qaeda ကတဵုဒှ်ကၠုင်။
|}

== ၉။ နဲကဲ ပွမထိင်ဒဝ် ကေုာံ သၞောဝ် ဂၠးကဝ် (Containment and International Law) ==
သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးကဝ် (International Law) လၟုဟ် ဗီုကဵု ကတိကဝတ် ဂျဳနဳဗာ (Geneva Conventions) ဂှ် ခၞံလဝ် သွက် ပၞာန် တပ်တပ် အကြာ ဍုင် ကဵု ဍုင် သၟးရ။ ဍေဟ်တအ် ဟွံမဲ ကု တင်နင် မချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပၞာန်စၞး ရ။
* '''ပရေင်ဝါတ်ဂါတ် သၞောဝ်:''' ဍုင်ထံက်ပင် တအ် ဍေဟ်တအ် တးပါဲ ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ပၞာန် ဂှ် တုဲ၊ ကုလသမဂ္ဂ (UN) သွက်ဂွံ ဖျေဟ်ဒဏ် လ္တူ ညးတအ် ဂှ် ဝါတ်ဂါတ် လောန်ရ။
* '''ကုလသမဂ္ဂ:''' ၜိုန်ရ UN ဂစာန် ပဒေါအ် ပၞာန် နကဵု ပရေင်သဳကၠဳ (Peacekeeping) ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဍုင်အဝဵုဇၞော် ဗီုကဵု ရုရှာ ဟွံသေင်မ္ဂး US မနွံ အခေါင် Veto ပါလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ပၞာန်စၞးဂှ် မ္ဂး၊ UN ကၠောန် မုဟွံမာန် ကတဵုဒှ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cassese |first=A. |year=2005 |title=International Law |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199259397 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ လဒက်ပတန် ဂၠးကဝ် တၟိ (Future and New World Order) ==
အနာဂတ် သွက် ပၞာန်စၞး ဂှ် ပြံင်လှာဲကၠုင် လပါ် ကွတ်ပညာ ကေုာံ လဒက်ပတန် တၟိ ရ။
* '''ကမ္မဏဳ ပၞာန် ပုဂ္ဂလိက (PMCs):''' ဍုင်တအ် စကာ ဂကောံပၞာန် သြန်စရိတ် (Mercenaries) ဗီုကဵု ဂကောံ ဝက်ဂ်နာ (Wagner Group) နူ ရုရှာ သွက်ဂွံ ဒှ် ညးစၞး ညးတအ် ပ္ဍဲ အာဖရိက ကေုာံ ယူကရေန် သက္ကု ပွမစကာ ကောန်ပၞာန် အလဵုအသဳ တပ်တပ်။
* '''ပၞာန် သာဲဗာ (Cyber Proxy Warfare):''' ပ္ဍဲ အနာဂတ်မ္ဂး၊ ပၞာန်စၞး ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လောက အွန်လာင် ဂၠိုင်တိုန်ရ။ ဍုင်တအ် ထံက်ပင် ဂကောံ ဟက်ကာ (Hackers) သွက်ဂွံ ပလီု သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ ဍုင်သၞတအ် (ဥပမာ ဍာ်၊ လလဳ) သက္ကု ပွမစွံ သက်သဳ။
* '''ဒရုန်း (Drones) ကေုာံ AI:''' ပွမစကာ ဒရုန်း မအောန် ကု င္ၚုဟ်မး ဂှ် ပကဵု ညံင် ဂကောံ ညးစၞး တအ် ကလိဂွံ အစောံသတ္တိ ဍိုက်က္ၜင်ကျာ (Airpower) မာန်ကၠုင်ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ပၞာန်စၞး အနာဂတ် ဂွံ အန္တရာယ် ဇၞော်တိုန် ဗွဲမလောန် ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Singer |first=P. W. |year=2009 |title=Wired for War: The Robotics Revolution and Conflict in the 21st Century |journal=Penguin Press |isbn=978-1594201981}}&lt;/ref&gt;။

== See also ==
* [[ပၞာန်လၜိုဟ်]]
* [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
* [[ပၞာန် အပ္ဍဲဍုင်]]
* [[ပရေင်ဆက်ဆောံ ဂၠးကဝ်]]

== References ==
{{Reflist}}

== Further reading ==
* Mumford, A. (2013). ''Proxy Warfare''. Polity Press.
* Hughes, G. (2012). ''My Enemy's Enemy: Proxy Warfare in International Politics''. Sussex Academic Press.
* Berman, E., &amp; Lake, D. A. (2019). ''Proxy Wars: Suppressing Violence through Local Agents''. Cornell University Press.

== External links ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=0hX059j_G1c The Logic of Proxy War (YouTube)]
* [https://www.cfr.org/ Council on Foreign Relations - Middle East Proxy Wars]

{{Navbox
|name = Wars and Conflicts
|title = ဂကူ ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ပဋိပက္ခ
|listclass = hlist
|list1 = 
* '''ဂကူ ပၞာန်:''' [[ပၞာန် အပ္ဍဲဍုင်]]
* [[ပၞာန်စၞး]]
* [[ပၞာန်လၜိုဟ်]]
* [[ပၞာန် ဂၠးတိ]]
* [[Asymmetric warfare|ပၞာန် ဟွံတုပ်သၟဟ်]]
|list2 = 
* '''ပဋိပက္ခ အဓိက (ပၞာန်စၞး):''' [[ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ]]
* [[ပၞာန် ဝဳယေတ်နာမ်]]
* [[ပၞာန် အာဖဂါန်နေတ်သတာန်]]
* [[ပၞာန် သဳရိယျာ]]
* [[ပၞာန် ယေမေန်]]
|list3 = 
* '''ဍုင်အဝဵုဇၞော်ဂမၠိုင်:''' [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]
* [[ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်]]
* [[ရုရှာ]]
* [[ကြုက်]]
|list4 = 
* '''ဘာသာရပ် ဆက်စပ်:''' [[ပရေင်ဆက်ဆောံ ဂၠးကဝ်]]
* [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးကဝ်]]
* [[ကုလသမဂ္ဂ]]
}}

[[Category:ပၞာန်စၞး]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ပရေင်ဆက်ဆောံ ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ပၞာန်]]
[[Category:ဝင် မဆေင်ကဵု ပၞာန်]]</text>
      <sha1>tt5zjv7kc940so5iwdjdhqef5pvir7h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11326</id>
    <revision>
      <id>55531</id>
      <timestamp>2026-06-24T11:08:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Korean War|Korean War]]; ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ: 한국전쟁; ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ: 조국해방전쟁) ဂှ် ဒှ် ပၞာန် မကတဵုဒှ်လဝ် အကြာ [[ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ]] (မဂွံဒုင...&quot;</comment>
      <origin>55531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28470" sha1="hyafchdim9vv1euid7wo1xu9oxkpsjb" xml:space="preserve">'''ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Korean War|Korean War]]; ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ: 한국전쟁; ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ: 조국해방전쟁) ဂှ် ဒှ် ပၞာန် မကတဵုဒှ်လဝ် အကြာ [[ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ]] (မဂွံဒုင် ထံက်ပင် နူ [[ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ်]] ကေုာံ [[ကြုက်]]) ကဵု [[ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ]] (မဂွံဒုင် ထံက်ပင် နူ [[ကုလသမဂ္ဂ]] မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]) စတမ်နူ ဂိတု ဂျောန် ၂၅၊ သၞာံ ၁၉၅၀ စဵုကဵုစိုပ် ဂိတု ဂျူလာင် ၂၇၊ သၞာံ ၁၉၅၃ ရ။ ပၞာန်ဏအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ဒပ်ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ တတ်ကၠောအ် ပယျဵု လိက်စၟတ် ၃၈ (38th parallel) တုဲ လုပ်သီ ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ ရ။ ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ ဂှ် ဒှ် ပဋိပက္ခ လက်နက် အဓိက ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲအခိင် [[ပၞာန်လၜိုဟ်]] (Cold War) တုဲ၊ ပကဵု ညံင် ဍုင်ကိုဝ်ရဳယျာ ဂွံပါ်အာ ၜါကရေက် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:30em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ&lt;br/&gt;(Korean War)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Korean_War_Montage_2.png|280px|ဗီုရုပ်နာနာ နူ ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ]]&lt;br/&gt;''လ္တူ (ပါဲ): ဒပ်ပၞာန် အမေရိကာန် မလုပ်စိုပ် အေန်ချောန်။ လ္တူ (ပုင်): ဒပ်ကျာ ကုလသမဂ္ဂ။ သၟဝ်: မၞိဟ်ဒးဒုင်ဘဲပၞာန် မဒြေပ်ဒဴ။''
|-
! အခိင် ကတဵုဒှ်
| ဂျောန် ၂၅, ၁၉၅၀ – ဂျူလာင် ၂၇, ၁၉၅၃ (၃ သၞာံ၊ ၁ ဂိတု၊ ၂ တ္ၚဲ)
|-
! ဒၞာဲ
| တကအ်ဒေသ ကိုဝ်ရဳယျာ (Korean Peninsula)
|-
! ဟိုတ်
| ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ လုပ်သီ ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ
|-
! သွဟ်ပၞာန်
| လိက်ကသုက် ဒေါအ်ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ (Armistice)၊ ဍုင်ကိုဝ်ရဳယျာ ပါ် ၜါကရေက် ပ္ဍဲ ပယျဵု ၃၈
|-
! လပါ် ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ (UN)
| [[ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ]]&lt;br/&gt;[[ကုလသမဂ္ဂ]]&lt;br/&gt;[[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]&lt;br/&gt;[[ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် (UK)]] ကေုာံ ဍုင်မဟာမိတ်တၞဟ်
|-
! လပါ် ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ (Communist)
| [[ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ]]&lt;br/&gt;[[ကြုက်]] (PVA)&lt;br/&gt;[[ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ်]] (Soviet Union)
|-
! က္ဍိုက်က္ဍိုပ်
| Syngman Rhee, Douglas MacArthur (UN)&lt;br/&gt;Kim Il Sung, Mao Zedong, Joseph Stalin
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ ဟီုဂှ် ဒှ် သွဟ် ပရေင်ပါ်ကရေက် တကအ်ဒေသ ကိုဝ်ရဳယျာ ကြဴနူ [[ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ]] တုဲရ။ ကိုဝ်ရဳယျာ ဂှ် ဒးဒုင် အုပ်ဓလီုလဝ် နကဵု ဍုင်ဂျပေန် နူ သၞာံ ၁၉၁၀ စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၄၅ ရ။ ကာလ ဂျပေန် ကျအာ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ ဂှ်၊ ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ် ကဵု အမေရိကာန် တအ် ပါ်ကေတ် ဍုင်ကိုဝ်ရဳယျာ နကဵု ပယျဵု လိက်စၟတ် ၃၈ (38th Parallel) ရ။ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဍုင် ကောမ်မျူနေတ် တုဲ၊ လပါ် သၠုင်ကျာ ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဍုင် သၞောတ်ဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မဂွံဒုင် ထံက်ပင် နူ အမေရိကာန် ရ။ 
ပ္ဍဲ ဂျောန် ၂၅၊ ၁၉၅၀ ဂှ်၊ ဒပ်ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ (Korean People's Army - KPA) မနွံကဵု အရီုအဗင် လွဟ် နူ သဵုဗိယေတ် တအ် တတ်ကၠောအ် ပယျဵု တုဲ လုပ်သီ ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ ရ။ ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် ကုလသမဂ္ဂ သ္ဒးလုပ်ပါလုပ်တုဲ ပဋိပက္ခ ဒေသဏအ် ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် ပၞာန် အလုံဂၠးကဝ် မွဲရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Millett |first=A. R. |year=2000 |title=The Korean War |publisher=Potomac Books |isbn=978-1574889752}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဒဒှ်လက္ကရဴ ကေုာံ ဟိုတ်မူလ (Background and Origins) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=-X7nbwFxGRU ပရူ ဝင် ပၞာန်ကိုဝ်ရဳယျာ ပ္ဍဲ YouTube]

အခိင် ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ အိုတ်အာ ပ္ဍဲ ဂိတု အဝ်ဂေတ် ၁၉၄၅ ဂှ်၊ ဒပ်ပၞာန် သဵုဗိယေတ် လုပ်သီကေတ် ကိုဝ်ရဳယျာ လပါ်သၟဝ်ကျာ တုဲ၊ ဒပ်အမေရိကာန် လုပ်သီကေတ် လပါ်သၠုင်ကျာ ရ။ သၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ် ဍုင် သီုၜါ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နဒဒှ် ဍုင် မတၞဟ်ခြာ-
* '''ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ:''' က္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ကေမ် အဳသောင် (Kim Il Sung)၊ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သၞောတ်ဝ် ကောမ်မျူနေတ်။
* '''ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ:''' က္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု သိင်မာန် ရဳ (Syngman Rhee)၊ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သၞောတ်ဝ် အရင်းရှင်။

က္ဍိုက်က္ဍိုပ် သီုၜါ လပါ် တအ်ဂှ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဇကုရ ဒှ် အလဵုအသဳ မစၟတ်သမ္တီလဝ် အလုံမွဲ တကအ်ဒေသ ကိုဝ်ရဳယျာ တုဲ၊ မိက်ဂွံ ကလေင်ပံင်ကောံ ဍုင် နကဵု သၞောတ်ဝ် ဇကု သီုၜါလပါ် ရ။ ကေမ် အဳသောင် အာတ်မိက် အရီုအဗင် နူ ဂျဝ်သေပ် သတာလိန် (Joseph Stalin) မဒှ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် သဵုဗိယေတ် တုဲ၊ သတာလိန် သၠးအခေါင် သွက်ဂွံ လုပ်သီ ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၀ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Weathersby |first=K. |year=1993 |title=Soviet Aims in Korea and the Origins of the Korean War, 1945–1950 |publisher=Woodrow Wilson International Center for Scholars |isbn=978-0198278482}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ပရေင်စကတဵုဒှ် ပၞာန် ကေုာံ ပွမလုပ်သီ (Outbreak of the War and Invasion) ==
ပ္ဍဲ တ္ၚဲအဒိုက်၊ ဂျောန် ၂၅၊ ၁၉၅၀ အခိင် နူဂယး ပြဟ်ဂှ်၊ ဒပ်ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ နွံ အစောံဒြဟတ် ၜိုတ် ၇၅,၀၀၀ တၠ တတ်ကၠောအ် ပယျဵု လိက်စၟတ် ၃၈ (38th parallel) တုဲ စလုပ်သီရ။ ဒပ်ပၞာန် သၟဝ်ကျာ တအ်ဂှ် နွံကဵု ကွဳစက်ပသဲ (Tanks) မပ္တံကဵု T-34 နူ သဵုဗိယေတ် ကေုာံ လွဟ် ဇၞော်ဇၞော် တအ်တုဲ၊ ဒပ်ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ တအ် မဟွံမဲ ကု ကွဳစက်ပသဲ တအ်ဂှ် ဒုင်တဝ်စၞေဟ် ဟွံမာန် ရ။
* ဍုင်ဇၞော် သဵု (Seoul) ဂှ် ဒတုံစှ်ေ ပ္ဍဲ တဲ သၟဝ်ကျာ ပ္ဍဲ ကာလ ဂျောန် ၂၈၊ ၁၉၅၀ ဓဝ်ရ။
* ဒပ်ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ ကဵု ဒပ်အမေရိကာန် တအ် ဆုတ်ကလေင် အာ စဵုကဵု စိုပ် ကရေက် သၠုင်ကျာ အိုတ် မကော်စ ဒေသ Pusan Perimeter ရ။
အခိင်ဏအ်ဂှ် ဍုင်ကိုဝ်ရဳယျာ အလုံမွဲ ဒတုံစှ်ေ ပ္ဍဲ တဲ သၟဝ်ကျာ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ညိကွေဟ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cumings |first=B. |year=2010 |title=The Korean War: A History |publisher=Modern Library |isbn=978-0812978964}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ကုလသမဂ္ဂ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပၞာန် (United Nations Intervention) ==
[[File:MacArthur_Manila.jpg|thumb|250px|သကိုပ်ပၞာန် Douglas MacArthur ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဒပ်ပၞာန် ကုလသမဂ္ဂ]]
ကုလသမဂ္ဂ ကံင်သဳ ဂီုကၠီု (UN Security Council) ကော်ကောံဓရီု ဗွဲမပြဟ် တုဲ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဂလိုင် ၈၂ ကဵု ၈၄ မစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ ဂှ် လုပ်ပလီု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် တုဲ၊ ကော်ဘိက် ဍုင်ကောန်ဂကောံတအ် သွက်ဂွံ ကဵု အရီုအဗင် ပၞာန် ကု ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ ရ။ (အခိင်ဂှ် သဵုဗိယေတ် ဟွံတိုန်စိုပ် ကောံဓရီု UN ဟိုတ်နူ တးပါဲ ကြုက် တုဲ၊ Veto ဟွံမာန်ရ)။
ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် တုဲ၊ ဒပ်ပၞာန် နူကဵု ၂၁ ဍုင် ပံင်ကောံ ပါလုပ်ရ။ သကိုပ်ပၞာန် Douglas MacArthur ဂှ် ဒှ် သကိုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဒပ် UN ရ။
* '''ပရေင်လုပ်သီ အေန်ချောန် (Battle of Inchon):''' ပ္ဍဲ သေပ်တေမ်ဗါ ၁၅၊ ၁၉၅၀ ဂှ်၊ MacArthur ဖန်ဇန် နဲကဲ လုပ်သီ နူ ပြင်ၜဳ ပ္ဍဲ ဍုင် Inchon မနွံ လပါ်လက္ကရဴ ဒပ်သၟဝ်ကျာ ရ။ နဲကဲဏအ် အံင်ဇၞး ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် တုဲ၊ သီကေတ် ဍုင် သဵု (Seoul) ဂွံ ကလေင်ရ။
ကြဴနူဂှ် ဒပ် UN တအ် ဆက်ဗတိုက် တတ်ကၠောအ် ပယျဵု ၃၈ တုဲ လုပ်သီစိုပ် ဍုင်ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ စဵုကဵု ကြပ်စိုပ် ၜဳ ယာလု (Yalu River) မဒှ် ပယျဵု ကြုက် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hastings |first=M. |year=1987 |title=The Korean War |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0671668341}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ကြုက် လုပ်ပံင်ပါ် (Chinese Intervention) ==
ကာလ ဒပ် UN စိုပ်ကၠုင် ကြပ် ၜဳယာလု ဂှ်၊ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကြုက် မော်သဳတုံး (Mao Zedong) ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဂီုကၠီု ဍုင်ကြုက် ဒးဒုင် ပၠေင်ကမၠေတ်ရ။ ပ္ဍဲ အံက်တဝ်ဗါ ၁၉၅၀ ဂှ်၊ ဒပ်ပၞာန် ကြုက် (People's Volunteer Army - PVA) မနွံ လၟိဟ် ကၠံလ္ၚီ တအ် တတ်ကၠောအ် ၜဳယာလု တုဲ လုပ်ဗတိုက် ကု ဒပ် UN ရ။
* ပရေင်လုပ်ဗတိုက် ကြုက် ဂှ် အမ်သဝ်လောန်တုဲ၊ ဒပ် UN တအ် သ္ဒး ဆုတ်ကလေင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ရ။
* '''ပဋိပက္ခ Chosin Reservoir:''' ပ္ဍဲ ဒေသ ဓါတ်ဂမ္တဴ သဝ်လောန် ဂှ် ဒပ် အမေရိကာန် တအ် သ္ဒး ဗတိုက် ဆုတ်ကလေင် သွက်ဂွံ လမျီု တိတ် မာန်ရ။
ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၅၁ ဂှ်၊ ကြုက် ကဵု ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ သီကေတ် ဍုင် သဵု (Seoul) ဂွံ မွဲအလန် ပၠန်ရ။ ဆဂး ဒပ် UN တအ် ကလေင် ပကောံဒြဟတ် တုဲ ပ္ဍဲ မာတ် ၁၉၅၁ ဂှ် ကလေင်သီကေတ် သဵု ဂွံ ပၠန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chen |first=J. |year=1994 |title=China's Road to the Korean War: The Making of the Sino-American Confrontation |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0231100250}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ပ္ဍဲ ကဆံင်ပယျဵု ၃၈ (Stalemate at the 38th Parallel) ==
စတမ်နူ လဒေါဝ် သၞာံ ၁၉၅၁ စဵုကဵု ပၞာန်အိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၃ ဂှ်၊ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ဂှ် ကတဵုဒှ်ဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ကြပ် ဒၞာဲ ပယျဵု လိက်စၟတ် ၃၈ ဂှ်ရ။ အခိင်ဏအ် ပၞာန်ဂှ် တုပ်အာ ညံင်ရဴ ပၞာန် ကတိုင်ကတဵု (Trench warfare) ပ္ဍဲ ပၞာန်ဂၠးတိ ပထမ ကီုရ။ ဒၞာဲဒတန် ပြံင်လှာဲ ဟွံဂၠိုင်၊ ဆဂး မၞိဟ် ချိုတ်လီု ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ပၞာန် လပါ်ကျာ (Air War):''' ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ ဂှ် ဒှ် ပၞာန် မစကာ က္ၜင်ကျာ ဂျေတ် (Jet fighters) လေဝ် စဵုကဵု ညးသကအ် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ဒၞာဲ မကော်စ &quot;MiG Alley&quot; ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ က္ၜင်ကျာ အမေရိကာန် (F-86 Sabre) ကဵု က္ၜင်ကျာ သဵုဗိယေတ် (MiG-15) တအ် ဗတိုက် ရေင်သကအ် ရ။
အမေရိကာန် တအ် ဗတိုက် ဗဗိုတ် မဗုံး (Bombing campaigns) လ္တူ ဍုင် ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်၊ ပကဵု ညံင် ရုင်စက်၊ ကွာန် ကေုာံ ဒြပ်သမ္ပတ္တိ တအ် လီုလာ် အလုံမွဲ ဍုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Stueck |first=W. |year=1995 |title=The Korean War: An International History |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691011548}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ပရေင်ဒေါအ်ပၞာန် ကေုာံ လိက်ကသုက် (Armistice and Agreement) ==
[[File:Korean_DMZ_view_from_north.jpg|thumb|250px|ဒေသ စဵုဒၞာ လက်နက် (DMZ) အကြာ ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ ကဵု သၠုင်ကျာ]]
ပရေင်သဳကၠဳ ဒေါအ်ပၞာန် ဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၁၊ ဆဂး ဍေဟ် ဂၠိင်ဒၟံင် လုကဴ ပွိုင် ၜါသၞာံ ပြင် ဟိုတ်နူ ပြသၞာ မဆေင်ကဵု ပွမကလေင်ပလံင် ကောန်ပၞာန် သၠေက် (POW repatriation) ရ။ ဒပ် UN ဟီု ဒဒှ်ရ ကောန်ပၞာန် သၠေက် မဟွံမိက် ကလေင်စဴ ဍုင် ကောမ်မျူနေတ် တအ်ဂှ် ဟွံဒး ကလေင်ပလံင် နကဵု ဒြဟတ် ရ။
ကြဴနူ သတာလိန် ချိုတ်အာ ပ္ဍဲ မာတ် ၁၉၅၃ ကေုာံ အမေရိကာန် ဘပဠ သွက်ဂွံ စကာ လွဟ် နျူကလဳယျာ တုဲ၊ ပရေင်သဳကၠဳ အံင်ဇၞး အာရ။
ပ္ဍဲ '''ဂျူလာင် ၂၇၊ ၁၉၅၃''' ဂှ်၊ လိက်ကသုက် ဒေါအ်ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ (Korean Armistice Agreement) ဂှ် ထပက် စၟတ်တဲ မာန်ကၠုင်ရ။ လိက်ကသုက်ဏအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီ-
* ဒေသ စဵုဒၞာ လက်နက် (Demilitarized Zone - DMZ) မနွံ အနာံ ၄ ကဳလဝ်မဳတာ အလုံမွဲ ပယျဵု။
* ဆဂး ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဆ လိက်ဒေါအ်ပၞာန် သၟး၊ လိက်ကသုက် င္ၚိမ်းချမ်းရေး (Peace Treaty) တန်ကြန် ဟွံသေင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အတိုင် သၞောဝ်မ္ဂး ဍုင်ကိုဝ်ရဳယျာ သီုၜါဂှ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲ ပရေင်ပၞာန် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဏီရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Malkasian |first=C. |year=2001 |title=The Korean War |publisher=Osprey Publishing |isbn=978-1841762821}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပရေင်ဟိုတ်မာဲ ကေုာံ အကျဵုအဆက် (Casualties and Consequences) ==
ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ ဂှ် ဒှ် ပၞာန် မကတဵုဗဒှ် လေင်ချိုတ် ဂၠိုင်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ရ။ လၟိဟ် မၞိဟ် ချိုတ်လီု ဂှ် တွက်ရံင် ဝါတ် ဆဂး ဗၞတ်ဗ္ၜတ် အလုံမွဲ ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၃ ကဵု ၄ မဳလဳယျေန် တၠ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ လၟိဟ် မၞိဟ် ချိုတ် ကေုာံ သရ မဆေင်ကဵု ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ
|-
! လပါ်
! လၟိဟ် ကောန်ပၞာန် ချိုတ်/သရ
! လၟိဟ် ညးဍုင်ကွာန် ချိုတ်
|-
| '''ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ''' || ~ ၁၃၇,၈၉၉ ချိုတ်၊ ၄၅၀,၇၄၂ သရ || ~ ၉၉၀,၉၆၈
|-
| '''အမေရိကာန် (US)''' || ~ ၃၆,၅၇၄ ချိုတ်၊ ၁၀၃,၂၈၄ သရ || N/A
|-
| '''ကုလသမဂ္ဂ တၞဟ်တအ်''' || ~ ၃,၇၃၀ ချိုတ် || N/A
|-
| '''ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ''' || ~ ၂၁၅,၀၀၀ ချိုတ် (စၟတ်သမ္တီ) || ~ ၁,၅၅၀,၀၀၀
|-
| '''ကြုက် (PVA)''' || ~ ၄၀၀,၀၀၀ - ၆၀၀,၀၀၀ ချိုတ် || N/A
|}
ပါဲနူကဵု ပရေင်လေင်ချိုတ် လမျီုတုဲ၊ တကအ် ကိုဝ်ရဳယျာ သီုဖအိုတ်ဂှ် လီုလာ် ကၠေအ်အာရ။ ဍုင်ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ ဂှ် ဒးဒုင် ဗုံး လီုလာ် ကြပ် သီုဖအိုတ် တုဲ၊ သ္ၚိ ကေုာံ ရုင်စက်တအ် သ္ဒး ကလေင်သြိုင် တၟိ သီုဖအိုတ်ရ။ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဗွဲမဂၠိုင် ပါ်ခြာအာ ရေင်သကအ် ဟိုတ်နူ ပယျဵု DMZ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Halberstam |first=D. |year=2007 |title=The Coldest Winter: America and the Korean War |publisher=Hyperion |isbn=978-1401300524}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ သြဇာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးကဝ် (Impact on Global Politics - Cold War) ==
ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ ဂှ် ဒှ် &quot;ပၞာန် စၞး&quot; (Proxy War) အဓိက ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက် ပၞာန်လၜိုဟ် (Cold War) ร။
* ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် အကြာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကဵု ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ် ဂွံ တေင်ဂြတ် တိုန် ဗွဲမလောန်။
* ဍေဟ် ဒှ် ဟိုတ် မပကဵု ညံင် အမေရိကာန် ဂွံ သၠုင်ပတိုန် သြန်ဘဏ္ဍာ ပၞာန် ဇကု ၃ ဆ ပြင် တုဲ၊ ဂလိုင်ပတိုန် ဒြဟတ် ဒပ်ပၞာန် ပ္ဍဲ ယူရဝ်ပ (NATO) ရ။
* ဍေဟ် သီု ပကဵု ညံင် ဍုင် ဂျပေန် ဂွံ ကလေင် ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပြဟ်ပြဟ်၊ ဟိုတ်နူ အမေရိကာန် စကာ ဂျပေန် နဒဒှ် ဒၞာဲထံက်ပင် ကပေါတ်ပၞာန် ရ။
* ပၞာန်ဏအ် ထ္ၜးကဵု ကြုက် (PRC) နဒဒှ် ဒြဟတ် ဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ အာရှ တုဲ၊ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အမေရိကာန် ကဵု ကြုက် လီုလာ် လုကဴ ပွိုင် ၂၀ သၞာံ ပြင်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jervis |first=R. |year=1980 |title=The Impact of the Korean War on the Cold War |journal=Journal of Conflict Resolution |volume=24 |issue=4 |pages=563–592 |doi=10.1177/002200278002400401}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ကိုဝ်ရဳယျာ ခေတ်လၟုဟ် (Future and Modern Korea) ==
စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်၊ တကအ် ကိုဝ်ရဳယျာ ဂှ် ပါ်ဒၟံင် ၜါကရေက် ဏီဖိုဟ်ရ။
* '''ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ (South Korea):''' ကြဴနူ ပၞာန် တုဲ၊ ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အမ်သဝ် ဗွဲမလောန် မကော်စ &quot;Miracle on the Han River&quot; ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် ဍုင် မနွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်၊ ကွတ်ပညာ သၠုင်၊ ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မခိုင်ကၠိုက် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ် ရ။
* '''ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ (North Korea):''' ဒှ် ဍုင် မကၟာတ်လဒဵု (Isolated) အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ အလဵုအသဳ ကေမ် (Kim dynasty) ဆက်အုပ်ဓလီုဒၟံင် တုဲ၊ လၟုဟ်မ္ဂး ညးတအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် လွဟ် နျူကလဳယျာ မာန်တုဲ ဒှ်ဒၟံင် ဘပဠ သွက် ပရေင်ဂီုကၠီု ဂၠးကဝ် လၟိုန်ရ။
ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဍုင် သီုၜါ ဂှ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲ ကဆံင် တေင်ဂြတ် ဇၞော်အိုတ်တုဲ၊ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် တန်ကြန် သွက် ကိုဝ်ရဳယျာ ဂှ် ဒှ်ဒၟံင် သွဟ် မဝါတ်ဂါတ်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ လောက ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးကဝ် လၟုဟ် ဏီရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Matray |first=J. I. |year=2001 |title=Historical Dictionary of the Korean War |publisher=Greenwood Press |isbn=978-0313336040}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = Korean War
|title = [[ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ]] (Korean War)
|listclass = hlist
|list1 = 
* '''ဍုင် မပါလုပ်:''' [[ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ]]
* [[ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ]]
* [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]
* [[ကြုက်]]
* [[ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ်]]
* [[ကုလသမဂ္ဂ]]
|list2 = 
* '''က္ဍိုက်က္ဍိုပ်:''' [[w:Syngman Rhee|Syngman Rhee]]
* [[w:Kim Il Sung|Kim Il Sung]]
* [[w:Douglas MacArthur|Douglas MacArthur]]
* [[w:Mao Zedong|Mao Zedong]]
* [[w:Harry S. Truman|Harry Truman]]
|list3 = 
* '''ပဋိပက္ခ အဓိက:''' [[Battle of Inchon|ပရေင်လုပ်သီ အေန်ချောန်]]
* [[Battle of Chosin Reservoir|ပဋိပက္ခ Chosin Reservoir]]
* [[Pusan Perimeter|Pusan Perimeter]]
|list4 = 
* '''သွဟ် ကေုာံ အဆက်:''' [[Korean Armistice Agreement|လိက်ကသုက် ဒေါအ်ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ]]
* [[Korean Demilitarized Zone|ဒေသ စဵုဒၞာ လက်နက် (DMZ)]]
* [[ပၞာန်လၜိုဟ်]]
* [[Division of Korea|ပရေင်ပါ်ခြာ ကိုဝ်ရဳယျာ]]
}}

[[Category:ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ]]
[[Category:ဝင် ကိုဝ်ရဳယျာ]]
[[Category:ပၞာန်လၜိုဟ်]]
[[Category:ပၞာန် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀]]
[[Category:ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]
[[Category:ကြုက်]]</text>
      <sha1>hyafchdim9vv1euid7wo1xu9oxkpsjb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11327</id>
    <revision>
      <id>55532</id>
      <timestamp>2026-06-24T11:16:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Soviet Union|Soviet Union]]; ရုရှ: ''Советский Союз''), မနွံ ယၟုပေင်ပေင် '''ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ သဵုယှေဝ်လေတ် သဵုဗိယေတ်''' (Union of Soviet Socialist Republics - '''USSR''') ဂှ် ဒှ် ဍုင်...&quot;</comment>
      <origin>55532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28796" sha1="25i6dililiz6k9wbniegjsume3lsdj8" xml:space="preserve">'''ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Soviet Union|Soviet Union]]; ရုရှ: ''Советский Союз''), မနွံ ယၟုပေင်ပေင် '''ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ သဵုယှေဝ်လေတ် သဵုဗိယေတ်''' (Union of Soviet Socialist Republics - '''USSR''') ဂှ် ဒှ် ဍုင် ကၟိန်ဍုင် ပံင်ကောံ မနွံ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ယူရေယှာ (Eurasia) မတန်တဴကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၁၉၂၂ စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၉၉၁ ရ။ ဍုင်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဍုင် မဒ္ဂေတ်လၟေတ် ဝါဒ ကောမ်မျူနေတ် (Communist state) ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိတုဲ၊ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု တွဵုရး ဍုင် (Republics) ၁၅ ဍုင် မပံင်ကောံလဝ်ရ။ ဍုင်သဵုဗိယေတ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် မနွံကဵု ဇမၞော် တိဍာ် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တုဲ၊ ဂြောပ်လဝ် ၁၁ ဇြောန်အခိင် (Time zones) ရ။ ပ္ဍဲအခိင် ပၞာန်လၜိုဟ် (Cold War) မ္ဂး၊ သဵုဗိယေတ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် အဝဵုသြဇာဇၞော် (Superpower) မပြိုင်ပကာန် ကု [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] ရ။

{| class=&quot;infobox geography vcard&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ သဵုယှေဝ်လေတ် သဵုဗိယေတ်&lt;br/&gt;&lt;small&gt;Союз Советских Социалистических Республик (Russian)&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |
{| style=&quot;width:100%; text-align:center; background:none;&quot;
|-
| [[File:Flag of the Soviet Union.svg|120px|Flag of the Soviet Union]]&lt;br/&gt;[[အလာံ သဵုဗိယေတ်|အလာံ ဍုင်]]
| [[File:State Emblem of the Soviet Union.svg|90px|Coat of arms of the Soviet Union]]&lt;br/&gt;[[တဆိပ် သဵုဗိယေတ်|တဆိပ် ဍုင်]]
|}
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | '''က္ဍိုပ်လိက် ဍုင်:''' &quot;Пролетарии всех стран, соединяйтесь!&quot;&lt;br/&gt;(''သၟာကမၠောန် အလုံဂၠးတိ၊ ပံင်ကောံညိ!'')
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Union of Soviet Socialist Republics (orthographic projection).svg|250px|Map of the Soviet Union]]
|-
! ဒတန် ဍုင်ဇၞော်
| [[မဝ်သကဝ်]] (Moscow)
|-
! အရေဝ်ဘာသာ အလဵုအသဳ
| [[အရေဝ် ရုရှ]]
|-
! သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ
| ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ သဵုယှေဝ်လေတ် (Federal Marxist–Leninist one-party socialist republic)
|-
! ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန်
| [[ဗော် ကောမ်မျူနေတ် သဵုဗိယေတ်]] (CPSU)
|-
! ညးမခၞံဗဒှ် (Founders)
| ဗလာဒဳမာ လေနိန် (Vladimir Lenin)
|-
! အခိင် တန်တဴ
| ၃၀ ဒဳဇြေမ်ဗာ ၁၉၂၂ – ၂၆ ဒဳဇြေမ်ဗာ ၁၉၉၁
|-
! ဇမၞော် တိဍာ်
| ၂၂,၄၀၂,၂၀၀ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ (1991)
|-
! လၟိဟ် မၞိဟ် (1989)
| ၂၉၃,၀၄၇,၅၇၁ တၠ
|-
! သြန် ဍုင်
| ရူဗယ် သဵုဗိယေတ် (Soviet ruble - SUR)
|}

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံ (Introduction and Overview) ==
ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ် ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ကြဴနူကဵု ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ရုရှ သၞာံ ၁၉၁၇ (Russian Revolution) မပလီုထောအ် သၞောတ်ဝ် သၟိင်ဇၞော် (Tsarist autocracy) ရ။ ဗော် ဗဝ်ယှေဗေစ် (Bolsheviks) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဗလာဒဳမာ လေနိန် (Vladimir Lenin) တအ် သီကေတ် အဝဵု တုဲ ဒက်ပတန်လဝ် ဍုင် မဒုင်သဇိုင် ကု လညာတ် ဒဿန မာတ်-လေနိန် (Marxism–Leninism) ရ။ 
ဍုင်ဏအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မထိင်ဒဝ် နူ ဗဟဵု (Command economy)၊ မအဓိပ္ပါယ်ဂှ် အလဵုအသဳရ ဒှ် ညးမဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မုဒးကၠောန်ပတိတ်၊ မုင္ၚုဟ် သ္ဒးသွံ ရ။ 
ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ် သဵုဗိယေတ် လံင်လမျီု ကေုာံ ပြံင်လှာဲ ဝင် ဂၠးတိ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ အခိင် ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ ဂှ် သဵုဗိယေတ် ပါလုပ် ဗတိုက် ကဵု ဒပ် နေဇြဳ ဂျာမနဳ တုဲ ကလိဂွံ ဇမၞးရ။ ကြဴနူ ပၞာန်တုဲ သဵုဗိယေတ် ကေုာံ အမေရိကာန် တအ် ဒှ် ဍုင် ဇၞော်အိုတ် ၜါ မပြိုင်ပကာန် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပၞာန်၊ နဲကဲစက်၊ ကေုာံ အာကာသ စဵုကဵု ဍုင် သဵုဗိယေတ် လီုလာ်အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၁ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Service |first=R. |year=2009 |title=A History of Modern Russia: From Tsarism to the Twenty-first Century |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674034938}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ခၞံဗဒှ် (History and Formation) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=KzE_5Q99lWw ပရူ ဝင် သဵုဗိယေတ် ကေုာံ ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ရုရှ (YouTube)]

* '''ပရေင်ကလိုက်ကမဵု သၞာံ ၁၉၁၇:''' ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန်ဂၠးတိ ပထမ ဂှ် ရုရှ ဒးဒုင် ကျပၞာန် ကေုာံ ကပ်ကၞောဝ် ဇၞော်ဇၞော်ရ။ သၟိင် Tsar Nicholas II ဒးဒုင် ဖျေဟ်အဝဵု ပ္ဍဲ ဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳ။ ပ္ဍဲ ဂိတု အံက်တဝ်ဗာ ဂှ် ဗော် ဗဝ်ယှေဗေစ် သီကေတ် အဝဵု အလဵုအသဳ ရ။
* '''ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် ရုရှ (၁၉၁၇-၁၉၂၂):''' ပၞာန် အကြာ ဒပ် ဗဝ်ယှေဗေစ် (ဒပ် ဗကေတ် - Red Army) ကဵု ဒပ် ဒစဵုဒစး (ဒပ် ဗု - White Army) ကတဵုဒှ်ရ။ ဒပ် ဗကေတ် တအ် ဇၞးအာ တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဒဳဇြေမ်ဗာ ၃၀၊ ၁၉၂၂ ဂှ် ဒက်ပတန် ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ် (USSR) ရ။
* '''ခေတ် သတာလိန် (Stalin Era):''' လေနိန် စုတိအာ ပ္ဍဲ ၁၉၂၄ တုဲ၊ ဂျဝ်သေပ် သတာလိန် (Joseph Stalin) တိုန်ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ရ။ သတာလိန် စကာ သၞောတ်ဝ် အဝဵုတၠ (Dictatorship) ဇၞော်ဇၞော်၊ ကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်သ္အးဇ္ၚး ဇၞော် (Great Purge) မဂစိုတ် မၞိဟ် ဒစဵုဒစး ညး ပြင် ကိုဋ်၊ ကေုာံ ပြံင်လှာဲ ဍုင် ညံင်ဂွံ ဒှ် ဍုင် ရုင်စက် (Industrialization) ဗွဲမပြဟ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Fitzpatrick |first=S. |year=2017 |title=The Russian Revolution |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198806707}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ဒေသ ဝင်တိ ကေုာံ လၟိဟ်မၞိဟ် (Geography and Demographics) ==
သဵုဗိယေတ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ၊ မနွံ ဇမၞော် ၂၂ လ္ၚီလ္ၚီ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ ဂြောပ်လဝ် မွဲဂအုံ ပ္ဍဲ တြဴ ဂအုံ (1/6) နူကဵု တိ ဇမ္ကဟ် ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် ရ။ 
ဍေဟ် ပါ်လဝ် နကဵု တွဵုရး သမ္မတ ၁၅ ဍုင် (Republics)-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ တွဵုရး ၁၅ ဍုင် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ်
|-
! လၟေင်
! ယၟု တွဵုရး (Republic)
! ဍုင်ဇၞော် (Capital)
! ခေတ်လၟုဟ် (Modern Country)
|-
| ၁ || ရုရှ SFSR || မဝ်သကဝ် || [[ရုရှ]] (Russia)
|-
| ၂ || ယူကရေန် SSR || ကဳယေပ် || [[ယူကရေန်]] (Ukraine)
|-
| ၃ || ဗေလာရုရှ် SSR || မေန်သ် || [[ဗေလာရုသ်]] (Belarus)
|-
| ၄ || ဥဇဗေတ် SSR || တာယှကေန် || ဥဇဗေကေတ်သတာန်
|-
| ၅ || ကာဇက် SSR || အာလမာ-အာတာ || ကာဇက်သတာန်
|-
| ၆ || ဂျဝ်ဂျဳယာ SSR || တဗဳလဳသဳ || ဂျဝ်ဂျဳယာ
|-
| ၇ || အဇာဗိုင်ဂျာန် SSR || ဗာကူ || အဇာဗိုင်ဂျာန်
|-
| ၈ || လေတ်သူယေနဳယာ SSR || ဗဳလနဳယပ်သ် || လေတ်သူယေနဳယာ
|-
| ၉ || မဝ်ဒဝ်ဗာ SSR || ခဳသဳနဝ် || မဝ်ဒဝ်ဗာ
|-
| ၁၀ || လာတ်ဗဳယာ SSR || ရဳဂါ || လာတ်ဗဳယာ
|-
| ၁၁ || ကာဂေတ် SSR || ဖရုန်ဇြေ || ကာဂေတ်သတာန်
|-
| ၁၂ || တာဂျဳကေတ် SSR || ဒူရှာန်ဗေ || တာဂျဳကေတ်သတာန်
|-
| ၁၃ || အာမေနဳယာ SSR || ယေရေဗာန် || အာမေနဳယာ
|-
| ၁၄ || တာ့ခ်မေန် SSR || အာရှဂါဗာတ် || တာ့ခ်မေန်နဳသတာန်
|-
| ၁၅ || အက်သတဝ်နဳယာ SSR || တာလိန် || အက်သတဝ်နဳယာ
|}

ပ္ဍဲ သဵုဗိယေတ် မ္ဂး နွံကဵု ဂကူ ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ ၁၀၀ ပြင်ရ။ ဂကူ ရုရှ ဂှ် ဒှ် ဂကူ လၟိဟ် ဂၠိုင်အိုတ် (ၜိုတ် ၅၀%)၊ ဆက်နူဂှ် ယူကရေန်၊ ဥဇဗေတ် တအ် ဒှ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Suny |first=R. G. |year=2006 |title=The Cambridge History of Russia: Volume 3, The Twentieth Century |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521811446}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Government and Politics) ==
[[File:Vladimir Lenin.jpg|thumb|150px|ဗလာဒဳမာ လေနိန် (Vladimir Lenin) - ညးမခၞံဗဒှ် သဵုဗိယေတ်]]
သဵုဗိယေတ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် မစကာ သၞောတ်ဝ် ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မွဲဓဝ် (One-party state) ရ။ ဗော်ဂှ် ဒှ် '''ဗော် ကောမ်မျူနေတ် သဵုဗိယေတ် (CPSU)''' ရ။
* '''General Secretary (ညးအုပ်ကာနာနာ):''' ဒှ် မၞိဟ် မနွံ အဝဵု ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဗော် ကေုာံ ပ္ဍဲ ဍုင်ရ (ဥပမာ - သတာလိန်၊ ခရုယှေပ်၊ ဗရက်ယှနေပ်၊ ဂဝ်ဗာချေပ်)။
* '''Politburo (ကမ္မတဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗဟဵု):''' ဒှ် ဂကောံ မၞိဟ် ၜိုတ် ၁၀-၁၅ တၠ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အဓိက သွက် ဍုင်။
* '''Supreme Soviet:''' ဒှ် ပါလဳမာန် ဍုင်၊ ဆဂး ဍေဟ် နွံ အဝဵု ပတောအ် သၟးရ၊ အဝဵု ဇေတ်ဇေတ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဗော် ကောမ်မျူနေတ် ရ။
* '''KGB (ကေဂျဳဗဳ):''' ဒှ် ဒပ် ထံက်လှမ်းရေး (Secret Police) မနွံ သြဇာ ဇၞော်အိုတ်၊ ညးတအ် ရပ်စၟိန် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ညးဍုင်ကွာန် ညံင်ဟွံဂွံ ဒစဵုဒစး အလဵုအသဳ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Brown |first=A. |year=2009 |title=The Rise and Fall of Communism |publisher=Ecco |isbn=978-0061138799}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သဵုဗိယေတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် Command Economy မထိင်လဝ် နူ ဗဟဵု ရ။
* '''Five-Year Plans (အစဳအစောန် ၅ သၞာံ):''' အလဵုအသဳ ဖျေဟ် အစဳအစောန် သွက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် ပသဲ၊ တိုင်တၟအ်၊ ကေုာံ လျးလလဳ ရ။ သတာလိန် ပြံင်လှာဲ ဍုင် ဗွဲမပြဟ် ညံင်ဂွံ ဒှ် ဍုင် ရုင်စက် ရ။
* '''Collectivization (ပွမသီကေတ် ဝါဗ္ၚ နဒဒှ် ကမၠောန်ဂကောံ):''' အလဵုအသဳ သီကေတ် တိ နူ သၟာဗ္ၚတအ် တုဲ ပံင်ကောံ ကၠောန် ပ္ဍဲ ဗ္ၚ အလဵုအသဳ (Kolkhoz) ရ။ ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် ကပ်ကၞောဝ် ဇၞော် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၂-၃၃ (Holodomor) ပ္ဍဲ ယူကရေန် ကေုာံ ရုရှ လပါ်သၟဝ်ကျာ တုဲ မၞိဟ် ချိုတ်အာ ပြင် ကိုဋ် ရ။
ပ္ဍဲ အခိင် ၁၉၅၀ ကဵု ၁၉၆၀ တအ်ဂှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ကီုလေဝ်၊ စိုပ် သၞာံ ၁၉၇၀ (ခေတ် ဗရက်ယှနေပ် Era of Stagnation) မ္ဂး စက်ယန် တြေံအာ၊ ပရေင်စဳမံင် ဟွံခိုဟ် တုဲ ဍုင်ဂှ် ဒးဒုင် ယောင်ယာ လပါ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဇၞော် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nove |first=A. |year=1992 |title=An Economic History of the USSR: 1917-1991 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0140157741 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပရေင်ပၞာန် ကေုာံ ပၞာန်လၜိုဟ် (Military and Cold War) ==
[[File:Joseph Stalin.jpg|thumb|150px|ဂျဝ်သေပ် သတာလိန် (Joseph Stalin) - က္ဍိုပ်သကိုပ် ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ]]
ဒပ်ပၞာန် သဵုဗိယေတ် မကော်စ '''ဒပ် ဗကေတ် (Red Army)''' ဂှ် ဒှ် ဒပ်ပၞာန် မဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။
* '''ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ (WWII):''' သဵုဗိယေတ် ကော်စ ပၞာန်ဏအ် ဒဒှ် &quot;ပၞာန် စဵုဒၞါ ကၟိန်ဍုင် ဇၞော် (Great Patriotic War)&quot; ရ။ ၜိုန်ရ ဂျာမနဳ လုပ်ဗတိုက် ပ္ဍဲ ၁၉၄၁ ကီုလေဝ်၊ သဵုဗိယေတ် ဗတိုက် ကလေင် တုဲ သီကေတ် ဍုင် ဘာလိန် (Berlin) ပ္ဍဲ ၁၉၄၅ ရ။ မၞိဟ် သဵုဗိယေတ် စုတိအာ ၜိုတ် ၂၇ ပြင် ကိုဋ် ပ္ဍဲ ပၞာန်ဏအ် ရ။
* '''ပၞာန်လၜိုဟ် (Cold War):''' ကြဴနူ ပၞာန်တုဲ၊ ဂၠးတိ ပါ်အာ ၜါ ဂကောံ။ ဂကောံ ကောမ်မျူနေတ် (Eastern Bloc) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု သဵုဗိယေတ် ကေုာံ ဂကောံ ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Western Bloc) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု အမေရိကာန် ရ။ သဵုဗိယေတ် ဒက်ပတန် လိက်ကသုက် ဝါသဝ် (Warsaw Pact) သွက်ဂွံ ဒစဵုဒစး နေတဝ် (NATO) ရ။
* '''ပရေင်ပြိုင်ပကာန် လွဟ် (Arms Race):''' ဍုင် သီု ၜါ ကၠောန်ပတိတ် ဗုံး နျူကလဳယျာ (Nuclear weapons) ဗွဲမဂၠိုင်၊ မပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ဂွံ နွံ ပ္ဍဲ အန္တရာယ် ပၞာန် နျူကလဳယျာ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Zubok |first=V. M. |year=2007 |title=A Failed Empire: The Soviet Union in the Cold War from Stalin to Gorbachev |publisher=The University of North Carolina Press |isbn=978-0807830987}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Society and Culture) ==
သဵုဗိယေတ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် မစွံ အဓိက လ္တူ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ ရ။
* '''ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်:''' အလဵုအသဳ ကဵု ပရေင်ပညာ သက္ကု င္ၚုဟ်မး ကေုာံ လွဳယဲ သက္ကု င္ၚုဟ်မး ကု ကောန်ဍုင် သီုဖအိုတ် ရ။ သဵုဗိယေတ် ဒှ် ဍုင် မနွံ လၟိဟ် မၞိဟ် တီ လိက် (Literacy rate) သၠုင်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။
* '''သာသနာ:''' အလဵုအသဳ မာတ်-လေနိန် တအ် ဟွံပတှ်ေ သာသနာ (State atheism) တုဲ၊ ပလီုပလာ် ဘာကျာ် ခြစ်ယာန် (Orthodox)၊ ဘာ မူသလေန် ကေုာံ ဘာ ကျာ်ဂျူ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''အနုသုခုမ:''' ကွတ် အနုသုခုမ (Art &amp; Literature) ဂှ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ်ဗက် လညာတ် &quot;Socialist realism&quot; မဒှ် ပရေင်ထိုင်သး သၟာကမၠောန် ကေုာံ ဗော် ကောမ်မျူနေတ် သၟးရ။ အစာချူလိက် မဟွံဒ္ဂေတ်ဗက် (ဗီုကဵု Boris Pasternak, Aleksandr Solzhenitsyn) တအ် ဒးဒုင် ဖျေဟ် ထံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍေက်ပတိတ် နူ ဍုင် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kotkin |first=S. |year=2014 |title=Stalin: Volume I: Paradoxes of Power, 1878-1928 |publisher=Penguin Press |isbn=978-1594203794}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ သိပ္ပံ ကေုာံ ကွတ်ပညာ (Science and Technology) ==
[[File:Sputnik 1.jpg|thumb|150px|သပွတ်နေတ် ၁ (Sputnik 1) - ဂြိုဟ်တု ကိုပ်ကၠာအိုတ်]]
သဵုဗိယေတ် ဂှ် ကလိဂွံ အောင်ဇၞး ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ သိပ္ပံ ကေုာံ ကွတ်ပညာ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ပရေင်ပြိုင်ပကာန် အာကာသ (Space Race) ရ။
* '''သၞာံ ၁၉၅၇:''' ပလံင်ပတိတ် ဂြိုဟ်တု ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ယၟုမ္ဂး '''သပွတ်နေတ် ၁ (Sputnik 1)''' ရ။
* '''သၞာံ ၁၉၆၁:''' ယူရဳ ဂါဂါရေန် (Yuri Gagarin) ဒှ် ကောန်မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မအာစိုပ် အာကာသ ရ။
* '''ပရေင် ကွတ်စက် တၞဟ်:''' သဵုဗိယေတ် ကၠောန်ဗဒှ် ရုင်စက် ဓါတ်လလဳ နျူကလဳယျာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် (Obninsk Nuclear Power Plant ပ္ဍဲ ၁၉၅၄) ကေုာံ ကၠောန်ပတိတ် လွဟ် AK-47 မဒှ် သေနာတ် ပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Siddiqi |first=A. A. |year=2000 |title=Challenge to Apollo: The Soviet Union and the Space Race, 1945-1974 |publisher=NASA |isbn=978-0160613050}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပရေင်ဍိုန်လျ ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် (Decline and Dissolution) ==
[[File:Mikhail Gorbachev 1987.jpg|thumb|150px|မဳခါအဳ ဂဝ်ဗာချေပ် (Mikhail Gorbachev)]]
ပ္ဍဲ လဒေါဝ် သၞာံ ၁၉၈၀ တအ်၊ သဵုဗိယေတ် ဒးဆဵုဂဗ ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ပၞာန် ပ္ဍဲ အာပ်ဂါန်နေတ်သတာန် ရ။ ပ္ဍဲ ၁၉၈၅၊ '''မဳခါအဳ ဂဝ်ဗာချေပ် (Mikhail Gorbachev)''' တိုန်ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် တုဲ ဖျေဟ် လၟေင်ကမၠောန် ပြံင်လှာဲ ၜါ သာ် -
# '''Glasnost (ပွမပံက်တြင် / ညးတၠအဝဵု):''' ကဵု အခေါင် သၠးပွး ပ္ဍဲ ပရေင်ဟီုတွဟ် ကေုာံ မဳဒဳယျာ ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ညးဍုင်ကွာန် ဂွံ ဂံင် ပါ်ပါဲ အလဵုအသဳ ရ။
# '''Perestroika (ပွမကလေင် ဒက်ပတန်):''' ပြံင်လှာဲ သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ညံင်ဂွံ ပါလုပ် သၞောတ်ဝ် စျေးကွက် (Market elements) ညိည ရ။
ဆဂး ပြံင်လှာဲ တအ်ဏအ် ပကဵု ညံင် ဍုင် ဂွံ ထကးအာ ရ။ တွဵုရး နာနာ (ဗီုကဵု လေတ်သူယေနဳယာ၊ ယူကရေန်) တအ် အာတ်မိက် သၠးပွး ရ။ ပ္ဍဲ အဝ်ဂါတ် ၁၉၉၁၊ ဂကောံ ကောမ်မျူနေတ် ကြံင်ကြံင် တအ် ဂစာန် သီအဝဵု (August Coup) ဆဂး ကျအာ ရ။ ကြဴနူဂှ် တွဵုရး တအ် တိတ်ထောအ် နူ ကၟိန်ဍုင် တုဲ၊ ပ္ဍဲ '''ဒဳဇြေမ်ဗာ ၂၆၊ ၁၉၉၁''' ဂှ် ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ် လီုလာ်အာ ဗွဲအလဵုအသဳ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Plokhy |first=S. |year=2014 |title=The Last Empire: The Final Days of the Soviet Union |publisher=Basic Books |isbn=978-0465056965}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အာဲကၟာဲ ကေုာံ အနာဂတ် (Legacy and Aftermath) ==
ပရေင်လီုလာ် သဵုဗိယေတ် ဂှ် ဒှ် အရာ မပြံင်လှာဲ ဂၠးတိ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ကၞောတ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ရ။ ဍုင် ရုရှ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဗဝ်ရေတ် ယေလ်သိန် (Boris Yeltsin) ဒုင်ကေတ် အာဲကၟာဲ သဵုဗိယေတ် ဗွဲမဂၠိုင်၊ မပ္တံကဵု ဒၞာဲ ပ္ဍဲ ကုလသမဂ္ဂ (UN Security Council) ကေုာံ လွဟ် နျူကလဳယျာ တအ်ရ။
ဍုင် တၟိ ၁၅ ဍုင် ကတဵုဒှ်ကၠုင် တုဲ၊ ပြံင်လှာဲအာ သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေပဳတယ်လစ် (Capitalism) ရ။ ဆဂး ပရေင်ပြံင်လှာဲဏအ် ပကဵု ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍိုန်လျ၊ ပရေင်သၞာဲဒါ မၞိဟ်ဇၞော် ကေုာံ ပရေင်ပဋိပက္ခ ဒေသနာနာ (ဥပမာ ပၞာန် ချိန်ချညာ၊ ပၞာန် ယူကရေန်-ရုရှ) ဂမၠိုင် ဆက်ကတဵုဒှ်ဒၟံင် စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hosking |first=G. |year=1992 |title=A History of the Soviet Union: 1917-1991 |publisher=Fontana Press |isbn=978-0006862054}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ပၞာန်လၜိုဟ်]]
* [[ရုရှ]]
* [[ဝါဒ ကောမ်မျူနေတ်]]
* [[ဗလာဒဳမာ လေနိန်]]
* [[ဂျဝ်သေပ် သတာလိန်]]

{{Navbox
|name = Soviet Union
|title = [[ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ်]] (Soviet Union)
|listclass = hlist
|list1 = 
* '''ဝင်:''' [[Russian Revolution|ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ရုရှ]]
* [[Russian Civil War|ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် ရုရှ]]
* [[World War II|ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ]]
* [[Cold War|ပၞာန်လၜိုဟ်]]
* [[Dissolution of the Soviet Union|ပရေင်လီုလာ်]]
|list2 = 
* '''က္ဍိုပ်သကိုပ်ဂမၠိုင်:''' [[ဗလာဒဳမာ လေနိန်]]
* [[ဂျဝ်သေပ် သတာလိန်]]
* [[Nikita Khrushchev|နဳကဳတာ ခရုယှေပ်]]
* [[Leonid Brezhnev|လဳယဝ်နေတ် ဗရက်ယှနေပ်]]
* [[Mikhail Gorbachev|မဳခါအဳ ဂဝ်ဗာချေပ်]]
|list3 = 
* '''အလဵုအသဳ ကေုာံ လဒက်ပတန်:''' [[Communist Party of the Soviet Union|ဗော် ကောမ်မျူနေတ် သဵုဗိယေတ်]]
* [[KGB|ကေဂျဳဗဳ (KGB)]]
* [[Red Army|ဒပ် ဗကေတ်]]
* [[Warsaw Pact|လိက်ကသုက် ဝါသဝ်]]
|list4 = 
* '''တွဵုရး သမ္မတ ဂမၠိုင်:''' [[Russian SFSR|ရုရှ]]
* [[Ukrainian SSR|ယူကရေန်]]
* [[Byelorussian SSR|ဗေလာရုသ်]]
* [[Uzbek SSR|ဥဇဗေကေတ်သတာန်]]
* [[Kazakh SSR|ကာဇက်သတာန်]]
* [[Georgian SSR|ဂျဝ်ဂျဳယာ]]
}}

[[Category:ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ်]]
[[Category:ဝင် ရုရှ]]
[[Category:ပၞာန်လၜိုဟ်]]
[[Category:ဍုင် ဥရောပ မလီုလာ်လဝ်]]
[[Category:ဍုင် အာရှ မလီုလာ်လဝ်]]</text>
      <sha1>25i6dililiz6k9wbniegjsume3lsdj8</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>