ကွာန်င္ၚာင်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.11</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ကွာန်င္ၚာင်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4703</id>
    <revision>
      <id>56158</id>
      <parentid>56151</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T14:42:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Htawmonzel</username>
        <id>25</id>
      </contributor>
      <origin>56158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2495" sha1="1zdswkmdfh7eecuqwnn04xice4pjkc8" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|name = ကွာန်ၚာင်
|official_name = 
|pushpin_label_position = bottom
|settlement_type = ကွာန်
|image_skyline = 
|image_map = 
|map_caption = 
|pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ
|pushpin_map_caption = ဒၞာဲကွာန်င္ၚာင် မၞုံ
|subdivision_type = ကၟိန်ဍုင်
|subdivision_name = {{Flag|Myanmar}}
|subdivision_type1 = တွဵုရး
|subdivision_name1 = {{Flag|Mon}}[[တွဵုရးဍုင်မန်|တွဵုရးဍုင်မန်]]
|subdivision_type2 = ခရိုင်
|subdivision_name2 = ခရိုင်မတ်မလီု
|subdivision_type3 = ပွိုင်ဍုင်
|subdivision_name3 = ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
|unit_pref = Imperial
|area_total_km2 = 
|population_total =
|population_urban =
|population_rural =
|population_as_of =
|population_footnotes =
|population_density_km2 = auto
|coordinates = {{Coord|16.333839|97.794647|region:MM|format=dms|display=inline,title}}
|elevation_ft = 
|elevation_m = 
|timezone = အခိင်ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ
|utc_offset = +6.30
|website =
}}

'''ကွာန်ၚာင်'''({{Lang-en|Kwan Ngine}}၊ {{Lang-my|ကွမ်ငန်းရွာ}})ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ [[တွဵုရးဍုင်မန်]]၊ [[ခရိုင်မတ်မလီု]]၊ [[ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်]]၊ ဂကောံင္ၚာင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၀၂၅။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံင္ၚာင် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၀၄၉၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၈၃၈ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၁၈၈၇ တၠရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://themimu.info/place-codes|title=Place codes (Pcodes)|work=Myanmar Information Management Unit|date=June 2020|accessdate=2020-12-20|archivedate=2020-11-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201121081823/https://themimu.info/place-codes}}&lt;/ref&gt;


== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
[[ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်]]

{{ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်}}{{တွဵုရးဍုင်မန်}}</text>
      <sha1>1zdswkmdfh7eecuqwnn04xice4pjkc8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၇. ဂျူလာင်</title>
    <ns>4</ns>
    <id>11636</id>
    <revision>
      <id>56159</id>
      <timestamp>2026-07-17T10:01:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;noinclude&gt; {{Wikipedia:On this day/Header}} &lt;/noinclude&gt; '''[[၁၇ ဂျူလာင်]]''':  * ၁၄၅၃ – '''[[ပေါဲဗတိုက် ကာသတဳလောန်]]''' (Battle of Castillon) ကတဵုဒှ် တုဲ၊ [[ပၞာန် ကၠံသၞာံ]] (Hundred Years' War) အကြာ ဍုင်အင်္ဂလာန် ကဵု ဍုင်ပြၚ်သေတ် စို...&quot;</comment>
      <origin>56159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3004" sha1="fwcqikfsae5fpvfdjrrgqqiy71sah3c" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{Wikipedia:On this day/Header}}
&lt;/noinclude&gt;
'''[[၁၇ ဂျူလာင်]]''':

* ၁၄၅၃ – '''[[ပေါဲဗတိုက် ကာသတဳလောန်]]''' (Battle of Castillon) ကတဵုဒှ် တုဲ၊ [[ပၞာန် ကၠံသၞာံ]] (Hundred Years' War) အကြာ ဍုင်အင်္ဂလာန် ကဵု ဍုင်ပြၚ်သေတ် စိုပ် လအိတ် အာ။
* ၁၉၁၈ – သၟိင်ဇၞော် ရုရှာ '''[[သာ နဳကဝ်လာတ် ဒုတိယ]]''' (Tsar Nicholas II) ကေုာံ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ညးတအ် သီုဖအိုတ် ဒးဒုင် ပန်ဂစိုတ် နကဵု ဂကောံ ဗဝ်ရှေဗေတ် (Bolsheviks)။
* ၁၉၅၅ – ကၠအ် ပရေင်လဟိင်စိုတ် '''[[ဒစ်သနဳလာန်]]''' (Disneyland) စပံက် လဝ် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ကာလဳဖဝ်နဳယျာ (California)၊ [[ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန်]]။
* ၁၉၈၉ – က္ၜင်ကျာ ဗုံး အောပ်ဓလုက် '''[[ဘဳ-၂ သပဳရစ်]]''' (B-2 Spirit) မဒှ် က္ၜင်ကျာ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် စပဝ် အလန် ပထမအိုတ်။
* ၂၀၁၄ – က္ၜင်ကျာ ကမ္ပဏဳ မလေယှာ အလန်ပဝ် ၁၇ '''[[မလေယှာ အဲလာင် ဖလာက် ၁၇]]''' (Malaysia Airlines Flight 17) ဒးဒုင် ပန် ဖျေဟ် နကဵု မစ်သိုင် ပ္ဍဲ လတူ အကာသ [[ယူကရေန်]] (Ukraine) လပါ်ဗမံက် တုဲ၊ မၞိဟ် ၂၉၈ တၠ ဒးချိုတ် အာ သီုဖအိုတ်။

'''တ္ၚဲဒှ်ဂမၠိုင်''': 
* ၁၈၉၄ – '''[[ဂျောတ် လမေတ်]]''' (Georges Lemaître) တၠပညာ နက္ခတ္တဗေဒ ဍုင်ဗဴဂျဳယောမ် ကေုာံ ညးမခၞံဗဒှ် သဳအိုရဳ ခတိုဟ်ဇၞော် (Big Bang theory)။ 
* ၁၉၅၄ – '''[[အာန်ဂျလာ မာကေဝ်]]''' (Angela Merkel) ညးအုပ်ဓုပ် ဍုင်ဂျာမနဳ (Chancellor of Germany)။

'''တ္ၚဲစုတိဂမၠိုင်''': 
* ၁၇၉၀ – '''[[အာဒါမ် သမေတ်]]''' (Adam Smith) တၠပညာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဒဿန ဍုင်သကော့တလာန် (Scotland)။ 
* ၁၉၁၂ – '''[[အာန်ရဳ ပွန်ကာရေ]]''' (Henri Poincaré) တၠပညာ သင်္ချာ ကေုာံ ရူပဗေဒ ဍုင်ပြၚ်သေတ် (France)။

&lt;noinclude&gt;
{{Wikipedia:On this day/Footer}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fwcqikfsae5fpvfdjrrgqqiy71sah3c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/စၞောန်ပညုင်</title>
    <ns>4</ns>
    <id>11637</id>
    <revision>
      <id>56160</id>
      <timestamp>2026-07-17T10:06:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/စၞောန်ပညုင်''' (Wikipedia:On this day/Guidelines) ဝွံ ဒှ် စၞောန်ပညုင် သွက် ညးလွပ် ကေုာံ ညးမပလေဝ်ဒါန် တအ် ဂွံ ရုဲစှ်၊ ပြင်ဆင်၊ ကေုာံ မင်မဲ ပရူ...&quot;</comment>
      <origin>56160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7183" sha1="q86cbcaa47s2qem1s18yus311hqxhhf" xml:space="preserve">'''ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/စၞောန်ပညုင်''' (Wikipedia:On this day/Guidelines) ဝွံ ဒှ် စၞောန်ပညုင် သွက် ညးလွပ် ကေုာံ ညးမပလေဝ်ဒါန် တအ် ဂွံ ရုဲစှ်၊ ပြင်ဆင်၊ ကေုာံ မင်မဲ ပရူဒဒှ် ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ &quot;တ္ၚဲဏအ် ပ္ဍဲ ဝင်&quot; မထ္ၜးပျး လတူ မုက်လိက် တမ် (Main Page) ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ရ။

== ၁။ တင်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ ရုဲစှ် ပရူဒဒှ် (Selection Criteria for Events) ==
သွက်ဂွံ စုတ် ပရူဒဒှ် မွဲ ပ္ဍဲ ကာဒ် တ္ၚဲ ဏအ် မ္ဂး၊ သ္ဒး ဍိုက်ပေင် ကဵု တင်သ္ဂုတ်သွာတ် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -
* '''ဒးနွံ လိက်ပရေင် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်:''' ပရူဒဒှ် အဓိက ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် အဓိက မပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရူဒဒှ် ဂှ် သ္ဒး နွံ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် တုဲတုဲ ရောင်။ (လေန် မဟွံမဲ / Red links တအ် ဟွံကဵု အခေါင် စုတ် လတူ မုက်လိက် တမ်)။
* '''ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ဝင်:''' ပရူဒဒှ် ဂှ် သ္ဒး ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ၊ ဝင် ရးအာရှအဂၞဲ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝင် ဂကူမန် မာန် ရ။
* '''နွံကဵု သက်သဳ ခိုင်ကၠိုက်:''' တ္ၚဲ၊ ဂိတု၊ သၞာံ၊ ကေုာံ တင်ဂၞင် ပရူဒဒှ် တအ် သ္ဒး ဒှ် အရာ ဍာံပြ တုဲ မာန် ထောက်ခံ နကဵု နိဿဲ ခိုင်ကၠိုက် ပ္ဍဲ လိက်ပရေင် အဓိက ဂှ် ရောင်။
* '''ပရေင်ပါ်ခြာ ညဳသၟဟ်:''' ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ မ္ဂး၊ စုတ် ပရူဒဒှ် ၄ ဟွံသေင်မ္ဂး ၅ ပရူ ဓဝ် တုဲ၊ သ္ဒး ညဳသၟဟ် (Mix) အကြာ ပရူ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ သိပ္ပံ၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ဝင် ဂၠးတိ နာနာ သာ် ရောင်။

== ၂။ တ္ၚဲဒှ် ကေုာံ တ္ၚဲစုတိ (Births and Deaths) ==
ပ္ဍဲ သၟဝ် ပရူဒဒှ် ဝင် ဂှ်၊ နွံ ကဏ္ဍ &quot;တ္ၚဲဒှ်ဂမၠိုင်&quot; ကဵု &quot;တ္ၚဲစုတိဂမၠိုင်&quot; ရ။
* ရုဲစှ် ဆ မၞိဟ် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ ဝင် မန် သၟး ရ။
* မွဲ တ္ၚဲ မ္ဂး၊ သွက် တ္ၚဲဒှ် ရုဲစှ် ၂ တၠ၊ သွက် တ္ၚဲစုတိ ရုဲစှ် ၂ တၠ ဓဝ် စုတ် ညိ။ (ယဝ်ရ မၞိဟ် ကိစ္စဇၞော် နွံ ဂၠိုင် မ္ဂး၊ စုတ် အပိုင်အခြာ အလုံအိုတ် ၃ တၠ မာန် ရ)။

== ၃။ ဗီုပြင် လဒက်ပတန် (Formatting Guidelines) ==
ကာလ ချူ ပလေဝ်ဒါန် မ္ဂး သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် ဗီုပြင် (Format) ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ရ -
* စကာ သၞောတ် လၟေင် တင် (Bullet points `*`) သွက် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ပရူဒဒှ်။
* စုတ် သၞာံ ကိုပ်ကၠာ အိုတ်၊ တုဲမ္ဂး စုတ် သင်္ကေတ ပ္ကန်ရုပ် လဒေါဝ် (`–` en dash)။ စကာ en dash တုဲ လ္ပ စကာ သင်္ကေတ သ္ၚိ (`-` hyphen) ညိ။
* လေန် အဓိက (Main link) သွက် ပရူဒဒှ် ဂှ် သ္ဒး စုတ် မလိက် သမ္တီ / ရမ္ประสေင် (Bold `'''[[လိက်ပရေင်]]'''`) လၟိုန် ရ။ 
* လေန် တၞဟ် မဆက်စပ် တအ်ဂှ် စုတ် လေန် ဓမ္မတာ `[[လိက်ပရေင်]]` တုဲ ရ။

== ၄။ ဥပမာ သွက်ဂွံ ချူ (Code Example) ==
ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ဒှ် ဥပမာ ဗီုလဵု ဂွံ ချူ လိက်ကုတ် ဝဳကဳ သွက် ကာဒ် တ္ၚဲ မွဲမွဲ ရ -

&lt;pre&gt;
* ၁၉၆၉ – ပရေင်လ္ၚတ် အကာသ '''[[အပဝ်လဝ် ၁၁]]''' (Apollo 11) မဒှ် ကမၠောန် ပလံင် မၞိဟ် စိုပ် ဂိတု ပထမအိုတ် ဂှ် စတင် ပလံင် ပတိုန် လဝ် နူကဵု ဌာန် ပလံင်ဗစိုပ် ကနေဒဳ။

'''တ္ၚဲဒှ်ဂမၠိုင်''': 
* ၁၉၆၈ – '''[[လာရဳ သန်ဂါ]]''' (Larry Sanger) ညးမပါလုပ် ဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia)။

'''တ္ၚဲစုတိဂမၠိုင်''': 
* ၁၉၈၉ – '''[[ဟာဗတ် ဗွန် ကာရာဂျာန်]]''' (Herbert von Karajan) ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကွိင်ကွိုက် ဍုင်သြသတြဳယျာ (Austria)။
&lt;/pre&gt;

== ၅။ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ ပလေဝ်ဒါန် (Maintenance) ==
* မုက်လိက် ကာဒ် တ္ၚဲ သီုဖအိုတ် ၃၆၆ မုက် (သီုကဵု ၂၉ ဖေဖဝ်ဝါရဳ) ဂှ် သ္ဒး နွံ `{{Wikipedia:On this day/Header}}` ပ္ဍဲ လပါ် လတူ ကေုာံ `{{Wikipedia:On this day/Footer}}` ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး သၞောတ် ပညုင် မုက်လိက် ရ။
* ညးမပလေဝ်ဒါန် တအ် သ္ဒး စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ လိက်ပရေင် မစုတ် လဝ် ပ္ဍဲ ကာဒ် ဏအ် ဟွံဒှ် လိက် မဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု ဟွံသေင်မ္ဂး မနွံကဵု ပြသၞာ သက်သဳ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ရ။</text>
      <sha1>q86cbcaa47s2qem1s18yus311hqxhhf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>56161</id>
      <parentid>56160</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T10:07:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>56161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7150" sha1="qjvw1qmqs76mzjj8u83vj5a4dyjhqf4" xml:space="preserve">'''ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/စၞောန်ပညုင်''' (Wikipedia:On this day/Guidelines) ဝွံ ဒှ် စၞောန်ပညုင် သွက် ညးလွပ် ကေုာံ ညးမပလေဝ်ဒါန် တအ် ဂွံ ရုဲစှ်၊ ပြင်ဆင်၊ ကေုာံ မင်မဲ ပရူဒဒှ် ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ &quot;တ္ၚဲဏအ် ပ္ဍဲ ဝင်&quot; မထ္ၜးပျး လတူ မုက်လိက် တမ် (Main Page) ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ရ။

== ၁။ တင်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ ရုဲစှ် ပရူဒဒှ် (Selection Criteria for Events) ==
သွက်ဂွံ စုတ် ပရူဒဒှ် မွဲ ပ္ဍဲ ကာဒ် တ္ၚဲ ဏအ် မ္ဂး၊ သ္ဒး ဍိုက်ပေင် ကဵု တင်သ္ဂုတ်သွာတ် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -
* '''ဒးနွံ လိက်ပရေင် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်:''' ပရူဒဒှ် အဓိက ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် အဓိက မပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရူဒဒှ် ဂှ် သ္ဒး နွံ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် တုဲတုဲ ရောင်။ (လေန် မဟွံမဲ / Red links တအ် ဟွံကဵု အခေါင် စုတ် လတူ မုက်လိက် တမ်)။
* '''ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ဝင်:''' ပရူဒဒှ် ဂှ် သ္ဒး ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ၊ ဝင် ရးအာရှအဂၞဲ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝင် ဂကူမန် မာန် ရ။
* '''နွံကဵု သက်သဳ ခိုင်ကၠိုက်:''' တ္ၚဲ၊ ဂိတု၊ သၞာံ၊ ကေုာံ တင်ဂၞင် ပရူဒဒှ် တအ် သ္ဒး ဒှ် အရာ ဍာံပြ တုဲ မာန် ထောက်ခံ နကဵု နိဿဲ ခိုင်ကၠိုက် ပ္ဍဲ လိက်ပရေင် အဓိက ဂှ် ရောင်။
* '''ပရေင်ပါ်ခြာ ညဳသၟဟ်:''' ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ မ္ဂး၊ စုတ် ပရူဒဒှ် ၄ ဟွံသေင်မ္ဂး ၅ ပရူ ဓဝ် တုဲ၊ သ္ဒး ညဳသၟဟ် (Mix) အကြာ ပရူ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ သိပ္ပံ၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ဝင် ဂၠးတိ နာနာ သာ် ရောင်။

== ၂။ တ္ၚဲဒှ် ကေုာံ တ္ၚဲစုတိ (Births and Deaths) ==
ပ္ဍဲ သၟဝ် ပရူဒဒှ် ဝင် ဂှ်၊ နွံ ကဏ္ဍ &quot;တ္ၚဲဒှ်ဂမၠိုင်&quot; ကဵု &quot;တ္ၚဲစုတိဂမၠိုင်&quot; ရ။
* ရုဲစှ် ဆ မၞိဟ် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ ဝင် မန် သၟး ရ။
* မွဲ တ္ၚဲ မ္ဂး၊ သွက် တ္ၚဲဒှ် ရုဲစှ် ၂ တၠ၊ သွက် တ္ၚဲစုတိ ရုဲစှ် ၂ တၠ ဓဝ် စုတ် ညိ။ (ယဝ်ရ မၞိဟ် ကိစ္စဇၞော် နွံ ဂၠိုင် မ္ဂး၊ စုတ် အပိုင်အခြာ အလုံအိုတ် ၃ တၠ မာန် ရ)။

== ၃။ ဗီုပြင် လဒက်ပတန် (Formatting Guidelines) ==
ကာလ ချူ ပလေဝ်ဒါန် မ္ဂး သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် ဗီုပြင် (Format) ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ရ -
* စကာ သၞောတ် လၟေင် တင် (Bullet points `*`) သွက် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ပရူဒဒှ်။
* စုတ် သၞာံ ကိုပ်ကၠာ အိုတ်၊ တုဲမ္ဂး စုတ် သင်္ကေတ ပ္ကန်ရုပ် လဒေါဝ် (`–` en dash)။ စကာ en dash တုဲ လ္ပ စကာ သင်္ကေတ သ္ၚိ (`-` hyphen) ညိ။
* လေန် အဓိက (Main link) သွက် ပရူဒဒှ် ဂှ် သ္ဒး စုတ် မလိက် သမ္တီ (Bold `'''[[လိက်ပရေင်]]'''`) လၟိုန် ရ။ 
* လေန် တၞဟ် မဆက်စပ် တအ်ဂှ် စုတ် လေန် ဓမ္မတာ `[[လိက်ပရေင်]]` တုဲ ရ။

== ၄။ ဥပမာ သွက်ဂွံ ချူ (Code Example) ==
ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ဒှ် ဥပမာ ဗီုလဵု ဂွံ ချူ လိက်ကုတ် ဝဳကဳ သွက် ကာဒ် တ္ၚဲ မွဲမွဲ ရ -

&lt;pre&gt;
* ၁၉၆၉ – ပရေင်လ္ၚတ် အကာသ '''[[အပဝ်လဝ် ၁၁]]''' (Apollo 11) မဒှ် ကမၠောန် ပလံင် မၞိဟ် စိုပ် ဂိတု ပထမအိုတ် ဂှ် စတင် ပလံင် ပတိုန် လဝ် နူကဵု ဌာန် ပလံင်ဗစိုပ် ကနေဒဳ။

'''တ္ၚဲဒှ်ဂမၠိုင်''': 
* ၁၉၆၈ – '''[[လာရဳ သန်ဂါ]]''' (Larry Sanger) ညးမပါလုပ် ဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia)။

'''တ္ၚဲစုတိဂမၠိုင်''': 
* ၁၉၈၉ – '''[[ဟာဗတ် ဗွန် ကာရာဂျာန်]]''' (Herbert von Karajan) ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကွိင်ကွိုက် ဍုင်သြသတြဳယျာ (Austria)။
&lt;/pre&gt;

== ၅။ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ ပလေဝ်ဒါန် (Maintenance) ==
* မုက်လိက် ကာဒ် တ္ၚဲ သီုဖအိုတ် ၃၆၆ မုက် (သီုကဵု ၂၉ ဖေဖဝ်ဝါရဳ) ဂှ် သ္ဒး နွံ `{{Wikipedia:On this day/Header}}` ပ္ဍဲ လပါ် လတူ ကေုာံ `{{Wikipedia:On this day/Footer}}` ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး သၞောတ် ပညုင် မုက်လိက် ရ။
* ညးမပလေဝ်ဒါန် တအ် သ္ဒး စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ လိက်ပရေင် မစုတ် လဝ် ပ္ဍဲ ကာဒ် ဏအ် ဟွံဒှ် လိက် မဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု ဟွံသေင်မ္ဂး မနွံကဵု ပြသၞာ သက်သဳ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ရ။</text>
      <sha1>qjvw1qmqs76mzjj8u83vj5a4dyjhqf4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၁. သေတ်တေမ်ပါ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>11638</id>
    <revision>
      <id>56162</id>
      <timestamp>2026-07-17T10:10:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;noinclude&gt; {{Wikipedia:On this day/Header}} &lt;/noinclude&gt; '''[[၂၁ သေတ်တေမ်ပါ]]''':  * ၁၇၉၂ – တမ်သၞောဝ် ကောန်ဂကူ ပြင်သေတ် ပလီုထောအ် သၞောတ် သၟိင်ဨကရာဇ် တုဲ ဒက်ပတန် '''[[ရဳပဗလစ် ပြၚ်သေတ် ပထမ]]''' (First French Republic)။ * ၁၉...&quot;</comment>
      <origin>56162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2478" sha1="oxt2aivap5bdw5a3ruljfvagbjncvtq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{Wikipedia:On this day/Header}}
&lt;/noinclude&gt;
'''[[၂၁ သေတ်တေမ်ပါ]]''':

* ၁၇၉၂ – တမ်သၞောဝ် ကောန်ဂကူ ပြင်သေတ် ပလီုထောအ် သၞောတ် သၟိင်ဨကရာဇ် တုဲ ဒက်ပတန် '''[[ရဳပဗလစ် ပြၚ်သေတ် ပထမ]]''' (First French Republic)။
* ၁၉၃၇ – လိက်ဝတ္ထု '''[[သဟဝ်ဗေတ်]]''' (The Hobbit) မချူလဝ် နကဵု တၠပညာ အင်္ဂလိက် ဂျေ. အာရ်. အာရ်. တဝ်ကိန် (J. R. R. Tolkien) ဂှ် တြးပတိတ် လဝ် ပထမအိုတ်။
* ၁၉၆၅ – ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာ (The Gambia)၊ ဍုင်မာလ်ဒဳဗ် (Maldives) ကေုာံ ဍုင်သေင်ကာပူ (Singapore) တအ် ဒှ် ကၠုင် ကောန်ဂကောံ ပ္ဍဲ '''[[ကုလသမဂ္ဂ]]''' (United Nations)။
* ၁၉၈၁ – ဍုင် '''[[ဗလဳဇြေ]]''' (Belize) ကလိဂွံ သၠးပွး အလုံစုံ နူကဵု ကၟိန်ဍုင် ဨကရာဇ် (United Kingdom)။
* ၁၉၉၉ – '''[[ကသဳတိ ဂျဳဂျဳ]]''' (Jiji earthquake) ဇၞော် မနွံ ၇.၃ ရစ်တာသကေး ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင်ထာဲဝါန် (Taiwan) တုဲ၊ မၞိဟ် ၂,၄၀၀ ပြင်င် ဒးချိုတ် အာ။

'''တ္ၚဲဒှ်ဂမၠိုင်''': 
* ၁၈၆၆ – '''[[အိတ်ချ်. ဂျဳ. ဝဲလ်]]''' (H. G. Wells) ညးမချူ လိက်ဝတ္ထု သိပ္ပံ ဍုင်အင်္ဂလာန် (England)။ 
* ၁၉၄၇ – '''[[သတဳဗေန် ကိင်]]''' (Stephen King) ညးမချူ လိက်ဝတ္ထု ဍုင်အမေရိကာန် (United States)။

'''တ္ၚဲစုတိဂမၠိုင်''': 
* ဘဳသဳ ၁၉ – '''[[ဗာဂျဳလ်]]''' (Virgil) ကဝိ ဍုင်ရဝ်မ (Rome)။ 
* ၁၈၃၂ – '''[[ဝေါလ်တာ သကော့တ်]]''' (Walter Scott) ညးမချူ လိက်ဝတ္ထု ဍုင်သကော့တလာန် (Scotland)။

&lt;noinclude&gt;
{{Wikipedia:On this day/Footer}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oxt2aivap5bdw5a3ruljfvagbjncvtq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကသဳတိ ဂျဳဂျဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11639</id>
    <revision>
      <id>56163</id>
      <timestamp>2026-07-17T10:14:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ကသဳတိ ဂျဳဂျဳ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကသဳတိ ၉၂၁''' (အၚ်္ဂလိက်: ''1999 Jiji earthquake'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''921 earthquake'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကသဳတိ ဇၞော် မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် [[ထာဲဝါန်]] (Taiwan) ပ္ဍဲ စ...&quot;</comment>
      <origin>56163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20107" sha1="j9j1mzh4yv22f5oljs0jk4l1syt13yl" xml:space="preserve">'''ကသဳတိ ဂျဳဂျဳ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကသဳတိ ၉၂၁''' (အၚ်္ဂလိက်: ''1999 Jiji earthquake'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''921 earthquake'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကသဳတိ ဇၞော် မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် [[ထာဲဝါန်]] (Taiwan) ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၁ သေတ်တေမ်ပါ သၞာံ ၁၉၉၉ ပ္ဍဲ အခိင် ဗတံ ဒေသ (01:47:12.6 TST) ရ။ ကသဳတိ ဏအ်ဝွံ နွံ ဒြဟတ် ၇.၃ လတူ သၞောတ် ရစ်တာသကေး (Richter scale) ကေုာံ ၇.၇ លတူ သၞောတ် မဝ်မေန် (Moment magnitude scale) ရ။ ဒၞာဲ ဗဟဵု ကသဳတိ ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂျဳဂျဳ (Jiji)၊ တွဵုရး နာန်တို (Nantou County) တုဲ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ မပလီုပလာ် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ထာဲဝါန် ခေတ်တၟိ ရ။&lt;ref name=&quot;shin&quot;&gt;{{cite journal |last=Shin |first=T. C. |author2=Teng, T. L. |title=An Overview of the 1999 Chi-Chi, Taiwan, Earthquake |journal=Bulletin of the Seismological Society of America |volume=91 |issue=5 |pages=895-913 |year=2001}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူကဵု ကသဳတိ ဏအ် တုဲ၊ မၞိဟ် ၜိုတ် ၂,၄၁၅ တၠ ဒးချိုတ် အာ၊ မၞိဟ် ၁၁,၃၀၅ တၠ ဒးဝပ် ကေုာံ တိုက် သ္ၚိ ၜိုတ် ၁၀၀,၀၀၀ ပြင်င် ဒးလီုလာ် သရိုဟ် စှ်ေ အာ ရ။ ကသဳတိ ဏအ်ဝွံ ပကဵု ညံင် သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ဍုင်ထာဲဝါန် ဂွံ ပြံင်လှာဲ အာ ဗွဲမဇၞော် ကေုာံ ခၞံဗဒှ် လဝ် သၞောတ် စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ် (Disaster management) တၟိ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ကသဳတိ ဂျဳဂျဳ နကဵု လညာတ် သဘာဝ၊ ပရေင်လီုလာ်၊ ကေုာံ ပရေင်ကလေင် သြိုင်ခၞံ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:921_Earthquake_in_Taiwan.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်လီုလာ် လတူ လဒက်ပတန် တိုက် ကေုာံ ဂၠံင် ဍာန် ကြဴနူ ကသဳတိ ဂျဳဂျဳ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၉။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Background) ==
ယၟု &quot;ကသဳတိ ၉၂၁&quot; (921 earthquake) ဝွံ ကၠုင်နူ စၟတ်တ္ၚဲ မကတဵုဒှ် (ဂိတု ၉၊ တ္ၚဲ ၂၁) တုဲ ညးဒေသ တအ် ကော်စ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ မ္ဂး၊ ကသဳတိ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် လဝ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ကသဳ ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ လေယျာ တိ မကော်စ [[ဖံက် ချေလောင်ပူ]] (Chelungpu fault) ရ။ 

ကသဳတိ ဂျဳဂျဳ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပလီုပလာ် လဝ် တွဵုရး နာန်တို ဓဝ် ပုဟ်၊ ဒြဟတ် ကသဳ ဍေဟ် ဂှ် စိုပ် အာ စဵုကဵု ဍုင်ဇၞော် တိုင်ပေ (Taipei) ကေုာံ ဍုင် ကာအိုရှုင် (Kaohsiung) တုဲ၊ ပရေင်ပလံင် ဓါတ်လလဳ အလုံ မွဲ တကအ် ဒးပိုတ် အာ သမၠေဝ် ဓဝ် ရ။ 

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ အကာဲအရာ သဘာဝ (Geological Background and Tectonic Setting) ==
တကအ် ထာဲဝါန် ဝွံ နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ ဇီုကပိုက် အကြာ လေယျာ တိ ဇၞော် ၜါ မတွဟ်ဂး - [[လေယျာ တိ ဖဳလဳပိုင်]] (Philippine Sea Plate) ကေုာံ [[လေယျာ တိ ယူရေးယှာ]] (Eurasian Plate) ရ။ လေယျာ တိ ဖဳလဳပိုင် ဝွံ ဓရိုဟ် လုပ် ဒၟံင် သၟဝ် လေယျာ တိ ယူရေးယှာ နကဵု လဟိုင် ၜိုတ် ၈ သေန်တဳမဳတာ ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ တုဲ ကတဵုဗဒှ် ကဵု ဒြဟတ် ပရေင်ကသဳတိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;ma&quot;&gt;{{cite journal |last=Ma |first=K. F. |author2=Lee, C. T. |author3=Tsai, Y. B. |title=The Chi-Chi, Taiwan Earthquake: Large Surface Displacements on an Inland Thrust Fault |journal=Eos, Transactions American Geophysical Union |volume=80 |issue=50 |pages=605-611 |year=1999}}&lt;/ref&gt;

ဖံက် ချေလောင်ပူ (Chelungpu fault) မဒှ် ဟိုတ် အဓိက သွက် ကသဳတိ ဂျဳဂျဳ ဂှ်၊ ဒှ် ဖံက် လပါ်လတူ (Thrust fault) မွဲ မနွံ ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် တကအ် ရ။ ကာလ ဒြဟတ် ဓရိုဟ် က္ဍင် ကၠုင် မ္ဂး၊ တိ ဂှ် ကသဳ ထကး တိတ် အာ တုဲ ပတိတ် ဓါတ် ဒြဟတ် ဗွဲမဇၞော် ရ။

== ၃။ ပရေင်ကတဵုဒှ် ကသဳတိ ကေုာံ တင်ဂၞင် (Earthquake Event and Seismology) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တင်ဂၞင် သဇိုင် ကသဳတိ ဂျဳဂျဳ
|-
! ကဏ္ဍ
! တင်ဂၞင် 
|-
| '''စၟတ်တ္ၚဲ ကေုာံ အခိင်'''
| ၂၁ သေတ်တေမ်ပါ ၁၉၉၉၊ 01:47:12 NST
|-
| '''ဒြဟတ် (Magnitude)'''
| ၇.၇ Mw (Moment magnitude)
|-
| '''ဇြိုဟ် (Depth)'''
| ၈ ကဳလဝ်မဳတာ (၅.၀ တိုင်)
|-
| '''ဒၞာဲ ဗဟဵု (Epicenter)'''
| 23°51′N 120°49′E (ဍုင် ဂျဳဂျဳ)
|-
| '''ကသဳတိ လက္ကရဴ (Aftershocks)'''
| ကသဳတိ ကြဴ နွံ လၟိဟ် ၁၀,၀၀၀ ပြင်င်
|}

ကသဳတိ အဓိက ဂှ် ကသဳ အာ ၜိုတ် ၄၀ စက္က၊ မဒှ် အခိင် မလအ် ဗွဲမလောန် သွက် ကသဳတိ မွဲ ရ။ လဟဲ တိ လပါ်လတူ (Surface rupture) ဝွံ နွံ ဇမၠိင် ၜိုတ် ၁၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ၊ လ္ၚဵု ဒၞာဲ ဂှ် တိ ယိုက် တိုန် အာ စဵုကဵု ၉ မဳတာ (၃၀ ပေ) သၠုင် ရ။ ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် ဂၠံင် ဍာန်၊ ကြုင် ကေုာံ တိုင် ဒဒန် တအ် သရိုဟ် ပလီု အာ သီုဖအိုတ် ရ။

== ၄။ ပရေင်လီုလာ် လတူ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ လမျီု (Casualties and Human Impact) ==
ဟိုတ်နူ ကသဳတိ ဏအ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ အခိင် ဗတံ ညးဍုင်ကွာန် တအ် တိတ် ဒၟံင် သတိ (Sleeping) ဂှ်ရ၊ လၟိဟ် မၞိဟ် မဒးချိုတ် အာ ဂၠိုင် ဗွဲမလောန် ရ။ 

လၟိဟ် သီုဖအိုတ် -
* '''ချိုတ်:''' ၂,၄၁၅ တၠ
* '''ဝပ်:''' ၁၁,၃၀၅ တၠ
* '''ကၠေအ်:''' ၂၉ တၠ
* '''ဟွံမဲ သ္ၚိဌာန်:''' ၜိုတ် ၁၀၀,၀၀၀ ပြင်င်

တွဵုရး နာန်တို (Nantou) ကေုာံ တွဵုရး တိုင်ချောင် (Taichung) တအ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မဒးဒုင် ဘဲ ဇၞော်အိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင် တိုင်ပေ ၜိုန်ရ နွံ သ္ၚောဲ ကီုလေဝ်၊ တိုက် ဟဝ်တယ် တုင်ရှန် (Tunghua building) သရိုဟ် စှ်ေ အာ တုဲ မၞိဟ် ၈၇ တၠ ဒးချိုတ် အာ ကီု ရ။

== ၅။ ပရေင်လီုလာ် လဒက်ပတန် ကေုာံ စက်ယန္တရား (Infrastructure and Economic Damage) ==
ပရေင်လီုလာ် လတူ လဒက်ပတန် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ဗွဲမလောန် တုဲ ၚုဟ်မး ပရေင်လီုလာ် (Economic loss) သီုဖအိုတ် ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် လဝ် ၜိုတ် ၁၀ ဘဳလဳယာန် ဒဝ်လာ အမေရိကာန် ရ။&lt;ref name=&quot;tsai&quot;&gt;{{cite book |last=Tsai |first=K. C. |author2=Hsiao, C. P. |author3=Bruneau, M. |title=Overview of Building Damages in 921 Chi-Chi Earthquake |publisher=Earthquake Engineering Research Institute |year=2000 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

* '''တိုက် ကေုာံ သ္ၚိ:''' တိုက် ၅၁,၇၁၁ မ ဒးသရိုဟ် အလုံစုံ တုဲ တိုက် ၅၃,၇၆၈ မ ဒးလီုလာ် ကဝက် ရ။ 
* '''ဓါတ်လလဳ:''' ရုင် ပတိတ် ဓါတ်လလဳ ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ တိုင် လလဳ တအ် ဒးလီုလာ် တုဲ၊ အလုံ မွဲ တကအ် ဒးမံင် ပ္ဍဲ ဓမၠု (Blackout) ပွိုင် မဂၠိုင် ကဵု တ္ၚဲ ရ။
* '''စက်ယန္တရား (High-tech industry):''' ဍုင်ထာဲဝါန် ဝွံ ဒှ် ဍုင် ပတိတ် ကပေါတ် သီမဳကောန်ဒတ်တာ (Semiconductors) အဓိက ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဟိုတ်နူ ဓါတ်လလဳ ပိုတ် ဂှ်ရ ကမၠောန် ပတိတ် ကပေါတ် ဏအ် ဒးဒေါအ် အာ တုဲ ၚုဟ်မး ကောန်ပျူတာ အလုံ ဂၠးတိ ဒးတိုန် အာ ယာယဳ ရ။

== ၆။ ပရေင်ရီုဗင် ကေုာံ ကမၠောန် ဟံင်ပြာ် (Rescue and Emergency Response) ==
ကြဴနူ ကသဳတိ ကတဵုဒှ် တုဲ မွဲ နာဍဳ၊ အလဵုအသဳ ထာဲဝါန် ဖန်ဗဒှ် ဌာန် ဗဟဵု ဟံင်ပြာ် ဘဲအန္တရာယ် ယာယဳ (Emergency Operations Center) ရ။ 

ဒပ် ပၞာန် ထာဲဝါန် (Republic of China Armed Forces) ပလံင် ဗစိုပ် ကောန်ပၞာန် ၜိုတ် ၁၀၀,၀၀၀ သွက်ဂွံ ဟံင်ပြာ် မၞိဟ် မဒးဒုင် ဍဵု ပ္ဍဲ သၟဝ် တိုက်၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ ပလံင် စၞစ၊ ဍာ်၊ ကေုာံ ဂဥုဲ သွက် ညးဒးဘဲ တအ် ရ။ ကမ္မတဳ ရီုဗင် ကြက်ခြေနီ (Red Cross) ကေုာံ ဂကောံ စေတနာ တအ် လေဝ် ပါလုပ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၇။ ပရေင်ရီုဗင် နူ ဂၠးတိ ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (International Aid and Political Issues) ==
ဂကောံ ဟံင်ပြာ် နူကဵု ဍုင် နာနာ မပ္တံကဵု ဂျပေန်၊ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန်၊ သေင်ကာပူ၊ ကေုာံ တူရကဳ တအ် စိုပ် ကၠုင် ထာဲဝါန် သွက်ဂွံ ရီုဗင် ကမၠောန် ဂၠာဲ မၞိဟ် ဂျိုင် ရ။

ဆဂး ဟိုတ်နူ ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် အကြာ ထာဲဝါန် ကဵု [[ဍုင်ကြုက်]] (China) တုဲ၊ ပရေင်ရီုဗင် နူ ကုလသမဂ္ဂ (UN) ကေုာံ ဍုင် လ္ၚဵု တအ် ဒးဆဵုဂဗ အခက်အခုဲ ရ။ အလဵုအသဳ ကြုက် တအ် ဟီု ဒဒှ်ရ ဂကောံ ရီုဗင် သီုဖအိုတ် သ္ဒး အာတ် အခေါင် နူ ပေကျေန် (Beijing) ကိုပ်ကၠာ ရ၊ တုဲပၠန် ကြုက် ဟွံကဵု အခေါင် က္ၜင်ကျာ ရီုဗင် နူ ရုရှာ တတ် အာ လတူ ကျာ ဍုင် ညးတအ် ရ။ အရာ ဏအ် ပကဵု ညံင် အခိင် ရီုဗင် ဂွံ လအ် အာ ကေုာံ ကတဵုဗဒှ် ပရေင်ပါ်ပါဲ နူ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;wu&quot;&gt;{{cite book |last=Wu |first=Y. M. |title=Societal Responses and Political Impacts of the 921 Earthquake in Taiwan |publisher=Routledge |year=2003 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်ကလေင် သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ပရေင်ထံက်ပင် (Reconstruction and Recovery) ==
ကြဴနူ ကမၠောန် ဟံင်ပြာ် တုဲဒှ် အာ၊ အလဵုအသဳ စတင် ကမၠောန် ကလေင် သြိုင်ခၞံ (Reconstruction) မနွံ ၚုဟ်မး ဗွဲမဇၞော် ရ။ အလဵုအသဳ ဖန်ဗဒှ် သြန်ဗွဝ် (Relief funds) တုဲ ထံက်ပင် ညးဒးဘဲ တအ် သွက်ဂွံ ကလေင် သြိုင် သ္ၚိ တၟိ ရ。

အလဵုအသဳ လေဝ် ပြံင်လှာဲ သၞောဝ် သြိုင်ခၞံ တိုက် (Building codes) တၟိ တုဲ၊ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ တိုက် သီုဖအိုတ် သ္ဒး နွံကဵု အစောံ မာန် ဒစးဒုင် ကသဳတိ ဇၞော်ဇၞော် ရ။ လဒက်ပတန် မပ္တံကဵု ဘာတန် တအ် ဂှ် ဒးကလေင် သြိုင်ခၞံ လဝ် ညံင်ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် နူ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ရ။

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ် (Political Impact and Policy Changes) ==
ကသဳတိ ၉၂၁ ဝွံ ပကဵု ညံင် သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ထာဲဝါန် ဂွံ ပြံင်လှာဲ အာ ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ်၊ သၞောတ် စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ် ဍုင် ဂှ် ဍိုန်လျ ဒၟံင် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု အလဵုအသဳ ဟွံမာန် ပရေင်ရီုဗင် ပြဟ်ပြဟ် သွက် ညးဒေသ တအ် ဂှ်ရ၊ မၞိဟ် တအ် ဒစးဒုင် ပါ်ပါဲ လတူ သၞောတ် အလဵုအသဳ ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၀၊ အလဵုအသဳ ထာဲဝါန် ပတိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ စဵုဒၞာ ကေုာံ ဟံင်ပြာ် ဘဲအန္တရာယ် (Disaster Prevention and Protection Act) တုဲ၊ ဒက်ပတန် ဌာန် ဗဟဵု ဟံင်ပြာ် (National Fire Agency) မနွံကဵု သၞောတ် မခိုင်ကၠိုက် ရ။ သၞောတ် ဏအ်ဝွံ လၟုဟ် ဒှ် သၞောတ် စဵုဒၞာ ဘဲ မခိုဟ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;chen&quot;&gt;{{cite journal |last=Chen |first=L. C. |title=Reconstruction after the 1999 Chi-Chi Earthquake in Taiwan |journal=Natural Hazards |volume=37 |issue=1 |pages=21-35 |year=2006}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အာဲကၟာဲ၊ တိုက်ထ္ၜးပျး ကေုာံ သင်ခန်းစာ (Legacy, Museums, and Lessons Learned) ==
သွက်ဂွံ သမ္တီ တ္ၚဲ ကသဳတိ ဏအ် ကေုာံ လမျီု မဒးကၠေအ် အာ တအ် ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ထာဲဝါန် စၟတ်သမ္တီ လဝ် တ္ၚဲ ၂၁ သေတ်တေမ်ပါ နဒဒှ် '''တ္ၚဲ စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ် ကောန်ဂကူ''' (National Disaster Prevention Day) တုဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သၞာံ ညးတအ် ကၠောန် ပရေင်စမ်ၜတ် ဟံင်ပြာ် ဘဲ (Drills) ရ။

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ညးတအ် ဒက်ပတန် လဝ် '''[[တိုက်ထ္ၜးပျး ကသဳတိ ၉၂၁]]''' (921 Earthquake Museum of Taiwan) ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဘာတန် ဂွံဖေင် (Kuangfu Junior High School) မဒးလီုလာ် လဝ် ဟိုတ်နူ ဖံက် ချေလောင်ပူ ဂှ် ရ။ တိုက်ထ္ၜးပျး ဏအ်ဝွံ ထ္ၜးပျး လဝ် လေယျာ တိ မကသဳ တိတ် တအ် အတိုင် ပကတိ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သိပ္ပံ ကေုာံ သွက်ဂွံ ကဵု သတိ ကု ကောန်စဴ ကောန်စေက် တအ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ကသဳတိ]] (Earthquake)
* [[လေယျာ တိ ယူရေးယှာ]] (Eurasian Plate)
* [[ထာဲဝါန်]] (Taiwan)
* [[သၞောတ် စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ်]] (Disaster management)

{{Navbox
| name = Earthquakes
| title = ကသဳတိ အဓိက ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဝင် (Major Earthquakes in History)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ရးအာရှ
| list1 =
* [[ကသဳတိ ဂျဳဂျဳ]] (1999)
* [[ကသဳတိ ကေုာံ ဍာ်လပှ် တဝ်ဟဝ်ကူ]] (2011)
* [[ကသဳတိ သဳချူအာန်]] (2008)
* [[ကသဳတိ သမုဒ္ဒရာ အိန္ဒိယ ၂၀၀၄]] (2004)
| group2 = ရးတၞဟ်
| list2 =
* [[ကသဳတိ ဟေတဳ]] (2010)
* [[ကသဳတိ သာန် ဖရန်သစ်စကဝ်]] (1906)
* [[ကသဳတိ ချဳလဳ]] (1960)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ရစ်တာသကေး]] (Richter scale)
* [[ပရေင်ကသဳတိ]] (Seismology)
* [[ဖံက် တိ]] (Fault)
* [[သၞောတ် စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ်]] (Disaster management)
}}

[[Category:ကသဳတိဂမၠိုင်]]
[[Category:ဝင် ထာဲဝါန်]]
[[Category:၁၉၉၉]]
[[Category:ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ]]</text>
      <sha1>j9j1mzh4yv22f5oljs0jk4l1syt13yl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>56164</id>
      <parentid>56163</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T10:15:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>56164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20101" sha1="sw0dje0o02yiovdfdsa3vgmxeh3cdvg" xml:space="preserve">'''ကသဳတိ ဂျဳဂျဳ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကသဳတိ ၉၂၁''' (အၚ်္ဂလိက်: ''1999 Jiji earthquake'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''921 earthquake'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကသဳတိ ဇၞော် မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် [[ထာဲဝါန်]] (Taiwan) ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၁ သေတ်တေမ်ပါ သၞာံ ၁၉၉၉ ပ္ဍဲ အခိင် ဗတံ ဒေသ (01:47:12.6 TST) ရ။ ကသဳတိ ဏအ်ဝွံ နွံ ဒြဟတ် ၇.၃ လတူ သၞောတ် ရစ်တာသကေး (Richter scale) ကေုာံ ၇.၇ លတူ သၞောတ် မဝ်မေန် (Moment magnitude scale) ရ။ ဒၞာဲ ဗဟဵု ကသဳတိ ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂျဳဂျဳ (Jiji)၊ တွဵုရး နာန်တို (Nantou County) တုဲ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ မပလီုပလာ် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ထာဲဝါန် ခေတ်တၟိ ရ။&lt;ref name=&quot;shin&quot;&gt;{{cite journal |last=Shin |first=T. C. |author2=Teng, T. L. |title=An Overview of the 1999 Chi-Chi, Taiwan, Earthquake |journal=Bulletin of the Seismological Society of America |volume=91 |issue=5 |pages=895-913 |year=2001}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူကဵု ကသဳတိ ဏအ် တုဲ၊ မၞိဟ် ၜိုတ် ၂,၄၁၅ တၠ ဒးချိုတ် အာ၊ မၞိဟ် ၁၁,၃၀၅ တၠ ဒးဝပ် ကေုာံ တိုက် သ္ၚိ ၜိုတ် ၁၀၀,၀၀၀ ပြင်င် ဒးလီုလာ် သရိုဟ် စှ်ေ အာ ရ။ ကသဳတိ ဏအ်ဝွံ ပကဵု ညံင် သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ဍုင်ထာဲဝါန် ဂွံ ပြံင်လှာဲ အာ ဗွဲမဇၞော် ကေုာံ ခၞံဗဒှ် လဝ် သၞောတ် စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ် (Disaster management) တၟိ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ကသဳတိ ဂျဳဂျဳ နကဵု လညာတ် သဘာဝ၊ ပရေင်လီုလာ်၊ ကေုာံ ပရေင်ကလေင် သြိုင်ခၞံ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:921_Earthquake_in_Taiwan.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်လီုလာ် လတူ လဒက်ပတန် တိုက် ကေုာံ ဂၠံင် ဍာန် ကြဴနူ ကသဳတိ ဂျဳဂျဳ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၉။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Background) ==
ယၟု &quot;ကသဳတိ ၉၂၁&quot; (921 earthquake) ဝွံ ကၠုင်နူ စၟတ်တ္ၚဲ မကတဵုဒှ် (ဂိတု ၉၊ တ္ၚဲ ၂၁) တုဲ ညးဒေသ တအ် ကော်စ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ မ္ဂး၊ ကသဳတိ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် လဝ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ကသဳ ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ လေယျာ တိ မကော်စ [[ဖံက် ချေလောင်ပူ]] (Chelungpu fault) ရ။ 

ကသဳတိ ဂျဳဂျဳ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပလီုပလာ် လဝ် တွဵုရး နာန်တို ဓဝ် ပုဟ်၊ ဒြဟတ် ကသဳ ဍေဟ် ဂှ် စိုပ် အာ စဵုကဵု ဍုင်ဇၞော် တိုင်ပေ (Taipei) ကေုာံ ဍုင် ကာအိုရှုင် (Kaohsiung) တုဲ၊ ပရေင်ပလံင် ဓါတ်လလဳ အလုံ မွဲ တကအ် ဒးပိုတ် အာ သမၠေဝ် ဓဝ် ရ။ 

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ အကာဲအရာ သဘာဝ (Geological Background and Tectonic Setting) ==
တကအ် ထာဲဝါန် ဝွံ နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ ဇီုကပိုက် အကြာ လေယျာ တိ ဇၞော် ၜါ မတွဟ်ဂး - [[လေယျာ တိ ဖဳလဳပိုင်]] (Philippine Sea Plate) ကေုာံ [[လေယျာ တိ ယူရေးယှာ]] (Eurasian Plate) ရ။ လေယျာ တိ ဖဳလဳပိုင် ဝွံ ဓရိုဟ် လုပ် ဒၟံင် သၟဝ် လေယျာ တိ ယူရေးယှာ နကဵု လဟိုင် ၜိုတ် ၈ သေန်တဳမဳတာ ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ တုဲ ကတဵုဗဒှ် ကဵု ဒြဟတ် ပရေင်ကသဳတိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;ma&quot;&gt;{{cite journal |last=Ma |first=K. F. |author2=Lee, C. T. |author3=Tsai, Y. B. |title=The Chi-Chi, Taiwan Earthquake: Large Surface Displacements on an Inland Thrust Fault |journal=Eos, Transactions American Geophysical Union |volume=80 |issue=50 |pages=605-611 |year=1999}}&lt;/ref&gt;

ဖံက် ချေလောင်ပူ (Chelungpu fault) မဒှ် ဟိုတ် အဓိက သွက် ကသဳတိ ဂျဳဂျဳ ဂှ်၊ ဒှ် ဖံက် လပါ်လတူ (Thrust fault) မွဲ မနွံ ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် တကအ် ရ။ ကာလ ဒြဟတ် ဓရိုဟ် က္ဍင် ကၠုင် မ္ဂး၊ တိ ဂှ် ကသဳ ထကး တိတ် အာ တုဲ ပတိတ် ဓါတ် ဒြဟတ် ဗွဲမဇၞော် ရ။

== ၃။ ပရေင်ကတဵုဒှ် ကသဳတိ ကေုာံ တင်ဂၞင် (Earthquake Event and Seismology) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တင်ဂၞင် သဇိုင် ကသဳတိ ဂျဳဂျဳ
|-
! ကဏ္ဍ
! တင်ဂၞင် 
|-
| '''စၟတ်တ္ၚဲ ကေုာံ အခိင်'''
| ၂၁ သေတ်တေမ်ပါ ၁၉၉၉၊ 01:47:12 NST
|-
| '''ဒြဟတ် (Magnitude)'''
| ၇.၇ Mw (Moment magnitude)
|-
| '''ဇြိုဟ် (Depth)'''
| ၈ ကဳလဝ်မဳတာ (၅.၀ တိုင်)
|-
| '''ဒၞာဲ ဗဟဵု (Epicenter)'''
| 23°51′N 120°49′E (ဍုင် ဂျဳဂျဳ)
|-
| '''ကသဳတိ လက္ကရဴ (Aftershocks)'''
| ကသဳတိ ကြဴ နွံ လၟိဟ် ၁၀,၀၀၀ ပြင်င်
|}

ကသဳတိ အဓိက ဂှ် ကသဳ အာ ၜိုတ် ၄၀ စက္က၊ မဒှ် အခိင် မလအ် ဗွဲမလောန် သွက် ကသဳတိ မွဲ ရ။ လဟဲ တိ လပါ်လတူ (Surface rupture) ဝွံ နွံ ဇမၠိင် ၜိုတ် ၁၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ၊ လ္ၚဵု ဒၞာဲ ဂှ် တိ ယိုက် တိုန် အာ စဵုကဵု ၉ မဳတာ (၃၀ ပေ) သၠုင် ရ။ ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် ဂၠံင် ဍာန်၊ ကြုင် ကေုာံ တိုင် ဒဒန် တအ် သရိုဟ် ပလီု အာ သီုဖအိုတ် ရ။

== ၄။ ပရေင်လီုလာ် လတူ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ လမျီု (Casualties and Human Impact) ==
ဟိုတ်နူ ကသဳတိ ဏအ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ အခိင် ဗတံ ညးဍုင်ကွာန် တအ် တိတ် ဒၟံင် သတိ (Sleeping) ဂှ်ရ၊ လၟိဟ် မၞိဟ် မဒးချိုတ် အာ ဂၠိုင် ဗွဲမလောန် ရ။ 

လၟိဟ် သီုဖအိုတ် -
* '''ချိုတ်:''' ၂,၄၁၅ တၠ
* '''ဝပ်:''' ၁၁,၃၀၅ တၠ
* '''ကၠေအ်:''' ၂၉ တၠ
* '''ဟွံမဲ သ္ၚိဌာန်:''' ၜိုတ် ၁၀၀,၀၀၀ ပြင်င်

တွဵုရး နာန်တို (Nantou) ကေုာံ တွဵုရး တိုင်ချောင် (Taichung) တအ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မဒးဒုင် ဘဲ ဇၞော်အိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင် တိုင်ပေ ၜိုန်ရ နွံ သ္ၚောဲ ကီုလေဝ်၊ တိုက် ဟဝ်တယ် တုင်ရှန် (Tunghua building) သရိုဟ် စှ်ေ အာ တုဲ မၞိဟ် ၈၇ တၠ ဒးချိုတ် အာ ကီု ရ။

== ၅။ ပရေင်လီုလာ် လဒက်ပတန် ကေုာံ စက်ယန္တရာ (Infrastructure and Economic Damage) ==
ပရေင်လီုလာ် လတူ လဒက်ပတန် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ဗွဲမလောန် တုဲ ၚုဟ်မး ပရေင်လီုလာ် (Economic loss) သီုဖအိုတ် ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် လဝ် ၜိုတ် ၁၀ ဘဳလဳယာန် ဒဝ်လာ အမေရိကာန် ရ။&lt;ref name=&quot;tsai&quot;&gt;{{cite book |last=Tsai |first=K. C. |author2=Hsiao, C. P. |author3=Bruneau, M. |title=Overview of Building Damages in 921 Chi-Chi Earthquake |publisher=Earthquake Engineering Research Institute |year=2000 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

* '''တိုက် ကေုာံ သ္ၚိ:''' တိုက် ၅၁,၇၁၁ မ ဒးသရိုဟ် အလုံစုံ တုဲ တိုက် ၅၃,၇၆၈ မ ဒးလီုလာ် ကဝက် ရ။ 
* '''ဓါတ်လလဳ:''' ရုင် ပတိတ် ဓါတ်လလဳ ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ တိုင် လလဳ တအ် ဒးလီုလာ် တုဲ၊ အလုံ မွဲ တကအ် ဒးမံင် ပ္ဍဲ ဓမၠု (Blackout) ပွိုင် မဂၠိုင် ကဵု တ္ၚဲ ရ။
* '''စက်ယန္တရာ (High-tech industry):''' ဍုင်ထာဲဝါန် ဝွံ ဒှ် ဍုင် ပတိတ် ကပေါတ် သီမဳကောန်ဒတ်တာ (Semiconductors) အဓိက ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဟိုတ်နူ ဓါတ်လလဳ ပိုတ် ဂှ်ရ ကမၠောန် ပတိတ် ကပေါတ် ဏအ် ဒးဒေါအ် အာ တုဲ ၚုဟ်မး ကောန်ပျူတာ အလုံ ဂၠးတိ ဒးတိုန် အာ ယာယဳ ရ။

== ၆။ ပရေင်ရီုဗင် ကေုာံ ကမၠောန် ဟံင်ပြာ် (Rescue and Emergency Response) ==
ကြဴနူ ကသဳတိ ကတဵုဒှ် တုဲ မွဲ နာဍဳ၊ အလဵုအသဳ ထာဲဝါန် ဖန်ဗဒှ် ဌာန် ဗဟဵု ဟံင်ပြာ် ဘဲအန္တရာယ် ယာယဳ (Emergency Operations Center) ရ။ 

ဒပ် ပၞာန် ထာဲဝါန် (Republic of China Armed Forces) ပလံင် ဗစိုပ် ကောန်ပၞာန် ၜိုတ် ၁၀၀,၀၀၀ သွက်ဂွံ ဟံင်ပြာ် မၞိဟ် မဒးဒုင် ဍဵု ပ္ဍဲ သၟဝ် တိုက်၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ ပလံင် စၞစ၊ ဍာ်၊ ကေုာံ ဂဥုဲ သွက် ညးဒးဘဲ တအ် ရ။ ကမ္မတဳ ရီုဗင် ကြက်ခြေနီ (Red Cross) ကေုာံ ဂကောံ စေတနာ တအ် လေဝ် ပါလုပ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၇။ ပရေင်ရီုဗင် နူ ဂၠးတိ ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (International Aid and Political Issues) ==
ဂကောံ ဟံင်ပြာ် နူကဵု ဍုင် နာနာ မပ္တံကဵု ဂျပေန်၊ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန်၊ သေင်ကာပူ၊ ကေုာံ တူရကဳ တအ် စိုပ် ကၠုင် ထာဲဝါန် သွက်ဂွံ ရီုဗင် ကမၠောန် ဂၠာဲ မၞိဟ် ဂျိုင် ရ။

ဆဂး ဟိုတ်နူ ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် အကြာ ထာဲဝါန် ကဵု [[ဍုင်ကြုက်]] (China) တုဲ၊ ပရေင်ရီုဗင် နူ ကုလသမဂ္ဂ (UN) ကေုာံ ဍုင် လ္ၚဵု တအ် ဒးဆဵုဂဗ အခက်အခုဲ ရ။ အလဵုအသဳ ကြုက် တအ် ဟီု ဒဒှ်ရ ဂကောံ ရီုဗင် သီုဖအိုတ် သ္ဒး အာတ် အခေါင် နူ ပေကျေန် (Beijing) ကိုပ်ကၠာ ရ၊ တုဲပၠန် ကြုက် ဟွံကဵု အခေါင် က္ၜင်ကျာ ရီုဗင် နူ ရုရှာ တတ် အာ လတူ ကျာ ဍုင် ညးတအ် ရ။ အရာ ဏအ် ပကဵု ညံင် အခိင် ရီုဗင် ဂွံ လအ် အာ ကေုာံ ကတဵုဗဒှ် ပရေင်ပါ်ပါဲ နူ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;wu&quot;&gt;{{cite book |last=Wu |first=Y. M. |title=Societal Responses and Political Impacts of the 921 Earthquake in Taiwan |publisher=Routledge |year=2003 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်ကလေင် သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ပရေင်ထံက်ပင် (Reconstruction and Recovery) ==
ကြဴနူ ကမၠောန် ဟံင်ပြာ် တုဲဒှ် အာ၊ အလဵုအသဳ စတင် ကမၠောန် ကလေင် သြိုင်ခၞံ (Reconstruction) မနွံ ၚုဟ်မး ဗွဲမဇၞော် ရ။ အလဵုအသဳ ဖန်ဗဒှ် သြန်ဗွဝ် (Relief funds) တုဲ ထံက်ပင် ညးဒးဘဲ တအ် သွက်ဂွံ ကလေင် သြိုင် သ္ၚိ တၟိ ရ。

အလဵုအသဳ လေဝ် ပြံင်လှာဲ သၞောဝ် သြိုင်ခၞံ တိုက် (Building codes) တၟိ တုဲ၊ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ တိုက် သီုဖအိုတ် သ္ဒး နွံကဵု အစောံ မာန် ဒစးဒုင် ကသဳတိ ဇၞော်ဇၞော် ရ။ လဒက်ပတန် မပ္တံကဵု ဘာတန် တအ် ဂှ် ဒးကလေင် သြိုင်ခၞံ လဝ် ညံင်ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် နူ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ရ။

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ် (Political Impact and Policy Changes) ==
ကသဳတိ ၉၂၁ ဝွံ ပကဵု ညံင် သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ထာဲဝါန် ဂွံ ပြံင်လှာဲ အာ ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ်၊ သၞောတ် စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ် ဍုင် ဂှ် ဍိုန်လျ ဒၟံင် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု အလဵုအသဳ ဟွံမာန် ပရေင်ရီုဗင် ပြဟ်ပြဟ် သွက် ညးဒေသ တအ် ဂှ်ရ၊ မၞိဟ် တအ် ဒစးဒုင် ပါ်ပါဲ လတူ သၞောတ် အလဵုအသဳ ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၀၊ အလဵုအသဳ ထာဲဝါန် ပတိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ စဵုဒၞာ ကေုာံ ဟံင်ပြာ် ဘဲအန္တရာယ် (Disaster Prevention and Protection Act) တုဲ၊ ဒက်ပတန် ဌာန် ဗဟဵု ဟံင်ပြာ် (National Fire Agency) မနွံကဵု သၞောတ် မခိုင်ကၠိုက် ရ။ သၞောတ် ဏအ်ဝွံ လၟုဟ် ဒှ် သၞောတ် စဵုဒၞာ ဘဲ မခိုဟ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;chen&quot;&gt;{{cite journal |last=Chen |first=L. C. |title=Reconstruction after the 1999 Chi-Chi Earthquake in Taiwan |journal=Natural Hazards |volume=37 |issue=1 |pages=21-35 |year=2006}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အာဲကၟာဲ၊ တိုက်ထ္ၜးပျး ကေုာံ သင်ခန်းစာ (Legacy, Museums, and Lessons Learned) ==
သွက်ဂွံ သမ္တီ တ္ၚဲ ကသဳတိ ဏအ် ကေုာံ လမျီု မဒးကၠေအ် အာ တအ် ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ထာဲဝါန် စၟတ်သမ္တီ လဝ် တ္ၚဲ ၂၁ သေတ်တေမ်ပါ နဒဒှ် '''တ္ၚဲ စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ် ကောန်ဂကူ''' (National Disaster Prevention Day) တုဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သၞာံ ညးတအ် ကၠောန် ပရေင်စမ်ၜတ် ဟံင်ပြာ် ဘဲ (Drills) ရ။

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ညးတအ် ဒက်ပတန် လဝ် '''[[တိုက်ထ္ၜးပျး ကသဳတိ ၉၂၁]]''' (921 Earthquake Museum of Taiwan) ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဘာတန် ဂွံဖေင် (Kuangfu Junior High School) မဒးလီုလာ် လဝ် ဟိုတ်နူ ဖံက် ချေလောင်ပူ ဂှ် ရ။ တိုက်ထ္ၜးပျး ဏအ်ဝွံ ထ္ၜးပျး လဝ် လေယျာ တိ မကသဳ တိတ် တအ် အတိုင် ပကတိ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သိပ္ပံ ကေုာံ သွက်ဂွံ ကဵု သတိ ကု ကောန်စဴ ကောန်စေက် တအ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ကသဳတိ]] (Earthquake)
* [[လေယျာ တိ ယူရေးယှာ]] (Eurasian Plate)
* [[ထာဲဝါန်]] (Taiwan)
* [[သၞောတ် စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ်]] (Disaster management)

{{Navbox
| name = Earthquakes
| title = ကသဳတိ အဓိက ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဝင် (Major Earthquakes in History)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ရးအာရှ
| list1 =
* [[ကသဳတိ ဂျဳဂျဳ]] (1999)
* [[ကသဳတိ ကေုာံ ဍာ်လပှ် တဝ်ဟဝ်ကူ]] (2011)
* [[ကသဳတိ သဳချူအာန်]] (2008)
* [[ကသဳတိ သမုဒ္ဒရာ အိန္ဒိယ ၂၀၀၄]] (2004)
| group2 = ရးတၞဟ်
| list2 =
* [[ကသဳတိ ဟေတဳ]] (2010)
* [[ကသဳတိ သာန် ဖရန်သစ်စကဝ်]] (1906)
* [[ကသဳတိ ချဳလဳ]] (1960)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ရစ်တာသကေး]] (Richter scale)
* [[ပရေင်ကသဳတိ]] (Seismology)
* [[ဖံက် တိ]] (Fault)
* [[သၞောတ် စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ်]] (Disaster management)
}}

[[Category:ကသဳတိဂမၠိုင်]]
[[Category:ဝင် ထာဲဝါန်]]
[[Category:၁၉၉၉]]
[[Category:ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ]]</text>
      <sha1>sw0dje0o02yiovdfdsa3vgmxeh3cdvg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ကသဳတိဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>11640</id>
    <revision>
      <id>56165</id>
      <timestamp>2026-07-17T10:16:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပံင်ကောံလဝ် လိက်ပရေင်ဂမၠိုင် မဆက်စပ် ကု '''[[ကသဳတိ]]''' (Earthquake)၊ ပရူပရာ ပရေင်ကသဳတိ၊ ကေုာံ ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ တိကသဳ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဂ...&quot;</comment>
      <origin>56165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="583" sha1="m2gclgawpd8vdmb5u3n60azprmqloj8" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပံင်ကောံလဝ် လိက်ပရေင်ဂမၠိုင် မဆက်စပ် ကု '''[[ကသဳတိ]]''' (Earthquake)၊ ပရူပရာ ပရေင်ကသဳတိ၊ ကေုာံ ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ တိကသဳ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဂၠးတိ ဂမၠိုင် ရ။

{{Commonscat|Earthquakes}}

[[Category:ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ]]
[[Category:ပထဝဳဗေဒ]]</text>
      <sha1>m2gclgawpd8vdmb5u3n60azprmqloj8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>11641</id>
    <revision>
      <id>56166</id>
      <timestamp>2026-07-17T10:17:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပံင်ကောံလဝ် လိက်ပရေင်ဂမၠိုင် မဆက်စပ် ကု '''[[ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ]]''' (Natural disaster) မပ္တံကဵု ကသဳတိ၊ ဍာ်ဒဳ၊ လဗိုတ်ကျာ၊ မတ်ဗြဲ၊ ကေုာံ ပၟတ်တူဂြိုပ် မကတ...&quot;</comment>
      <origin>56166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="596" sha1="5v71hh8qmtt239ila3qhd8eq706cj7n" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပံင်ကောံလဝ် လိက်ပရေင်ဂမၠိုင် မဆက်စပ် ကု '''[[ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ]]''' (Natural disaster) မပ္တံကဵု ကသဳတိ၊ ဍာ်ဒဳ၊ လဗိုတ်ကျာ၊ မတ်ဗြဲ၊ ကေုာံ ပၟတ်တူဂြိုပ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လတူ ဂၠးတိ တအ် ရ။

{{Commonscat|Natural disasters}}

[[Category:သဘာဝ]]
[[Category:ပွဳပွူ သဘာဝ]]</text>
      <sha1>5v71hh8qmtt239ila3qhd8eq706cj7n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11642</id>
    <revision>
      <id>56167</id>
      <timestamp>2026-07-17T10:21:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Natural disaster'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ ပရေင်ကတဵုဒှ် မဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် မကၠုင် နူကဵု လၟေင် သဘာဝ (Natural processes) တိ ဏအ် တုဲ ပလီုပလာ် လမျီု ကောန်မၞ...&quot;</comment>
      <origin>56167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20661" sha1="duy7puqkv0d0txnw3nh18maycevhtb1" xml:space="preserve">'''ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Natural disaster'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ ပရေင်ကတဵုဒှ် မဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် မကၠုင် နူကဵု လၟေင် သဘာဝ (Natural processes) တိ ဏအ် တုဲ ပလီုပလာ် လမျီု ကောန်မၞိဟ်၊ ပွဳပွူ သဘာဝ၊ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ ဝွံ ပါလုပ် သီုကဵု [[ကသဳတိ]] (Earthquakes)၊ [[ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ်]] (Volcanic eruptions)၊ [[ဍာ်လပှ် ဇၞော်]] (Tsunamis)၊ [[လဗိုတ်ကျာ]] (Hurricanes)၊ [[ဍာ်ဒဳ]] (Floods)၊ ကေုာံ [[ပၟတ်တူ ဂြိုပ်]] (Wildfires) တအ် ရ။ လညာတ် တၠပညာ တအ် မ္ဂး ဘဲအန္တရာယ် (Disaster) မွဲ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ကြပ်ညောန် အကြာ ဘဲ သဘာဝ (Natural hazard) ကေုာံ ပရေင်ဍိုန်လျ ဂကောံမၞိဟ် (Vulnerability) ရ။&lt;ref name=&quot;alexander&quot;&gt;{{cite book |last=Alexander |first=D. |title=Natural Disasters |publisher=UCL Press |year=1993 |pages=1-10}}&lt;/ref&gt;

ယဝ်ရ ကသဳတိ ဇၞော် မွဲ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကန္တရ (Desert) မဟွံမဲ ကဵု မၞိဟ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဟွံဒှ် ဘဲအန္တရာယ် (Disaster) ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဆ ဘဲ သဘာဝ (Hazard) သက်သက် ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော် မၞိဟ် ဂၠိုင် မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် အာ ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ နကဵု လညာတ် ဂကူ နာနာ၊ ဟိုတ်၊ ဖဵုသက်ရောက်၊ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Tsunami_by_David_Rydevik_PB260014.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဘဲ ဍာ်လပှ် ဇၞော် (Tsunami) မဇီုကပိုက် လဝ် ကၟိန်ဍုင် ထာဲ (Thailand) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၄။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ ဝွံ ဒှ် ပရေင်ကတဵုဒှ် မဟွံမာန် ထိင်ဒဝ် ကေတ် နကဵု ဒြဟတ် မၞိဟ် ရ။ ပ္ဍဲ လညာတ် [[ပထဝဳဗေဒ]] (Geography) ကေုာံ [[သိပ္ပံ ပွဳပွူ သဘာဝ]] (Environmental science)၊ ဝေါဟာရ ဏအ်ဝွံ ရန်တၟအ် လဝ် လတူ ပရေင်လီုလာ် မကတဵုဒှ် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ 

တၠပညာ တအ် ပါ်လဝ် ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ နကဵု ဂကူ အဓိက ၄ သာ် - ပထဝဳ (Geological)၊ ဥတု ကေုာံ ဍာ် (Hydrometeorological)၊ ရာသဳဥတု (Climatological)၊ ကေုာံ ဇဳဝ (Biological) ရ။ အရာ ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု [[ပရေင်ဍိုန်လျ]] (Vulnerability) မဒှ် လဒက်ပတန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် မပကဵု ညံင် ဂကောံမၞိဟ် တအ် ဒးဒုင် ဘဲ ဇၞော် နူ ညးတၞဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;bankoff&quot;&gt;{{cite book |last=Bankoff |first=G. |author2=Frerks, G. |author3=Hilhorst, D. |title=Mapping Vulnerability: Disasters, Development and People |publisher=Earthscan |year=2003 |pages=25-30}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဘဲအန္တရာယ် ပထဝဳ သဘာဝ (Geological Disasters) ==
ဘဲအန္တရာယ် ဂကူ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ လေယျာ တိ (Tectonic plates) ကေုာံ အပ္ဍဲ တိ ရ။
* '''[[ကသဳတိ]] (Earthquakes):''' ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ လေယျာ တိ တအ် ဇီုကပိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဓရိုဟ် ရေင်သကအ်၊ တုဲ ပတိတ် ဓါတ် ဒြဟတ် ဗွဲမဇၞော် လတူ မျက်နှာပြင် တိ ရ။ ဥပမာ - [[ကသဳတိ ဟေတဳ]] (2010 Haiti earthquake) မပကဵု ညံင် မၞိဟ် ကၠံလ္ၚီ ဒးချိုတ် အာ။
* '''[[ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ်]] (Volcanic eruptions):''' ကတဵုဒှ် ကာလ ဓါတ် မာက်မာ (Magma) ကေုာံ ဓါတ် ဂျိ တအ် ထပှ် တိတ် နူ သၟဝ် တိ ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ပွဳပွူ သဘာဝ ဂွံ လီုလာ် ကေုာံ လေယျာ ကျာ ဂွံ ထုဲထံင် ရ။
* '''[[ဍာ်လပှ် ဇၞော်]] (Tsunamis):''' ဍာ်လပှ် ဇၞော် ဇၞော် မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ကသဳတိ သၟဝ် ၜဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ် သၟဝ် ၜဳ ရ။ ဥပမာ - [[ကသဳတိ သမုဒ္ဒရာ အိန္ဒိယ ၂၀၀၄]] မကတဵုဗဒှ် Tsunami လတူ ဍုင် ၁၄ ဍုင်။
* '''[[တိလာ်]] (Landslides):''' တိ ကေုာံ တၟအ် ဗွဲမဂၠိုင် လာ် စှ်ေ နူ ဒဵု ဟိုတ်နူ ဗြဲ ဂူ သန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကသဳတိ ရ။

== ၃။ ဘဲအန္တရာယ် ဥတု ကေုာံ ဍာ် (Hydrological Disasters) ==
ဘဲအန္တရာယ် ဂကူ ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဍာ် ပ္ဍဲ လတူ တိ ရ။&lt;ref name=&quot;bryant&quot;&gt;{{cite book |last=Bryant |first=E. |title=Natural Hazards |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |pages=15-22}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဘဲအန္တရာယ် ဍာ် ကေုာံ လက္ခဏာ ဍေဟ်တအ်
|-
! ဂကူ ဘဲအန္တရာယ်
! ဟိုတ် အဓိက
! ပရေင်လီုလာ် လတူ ဂကောံမၞိဟ်
|-
| '''[[ဍာ်ဒဳ]] (Floods)'''
| ဗြဲ ဂူ သန် လောန် တုဲ ကြုင် ဍာ် တိုန် ဇၞော် အာ။
| သ္ၚိဌာန် လီုလာ်၊ ပရေင်တဵုလွဳ ကၠေအ်ကၠက်၊ တုဲ ယဲကပ် ကတဵုဒှ် မာန်။
|-
| '''[[ဍာ်ဒဳ မပြဟ်]] (Flash floods)'''
| ဗြဲ ဇၞော် ဂူ စှ်ေ ပ္ဍဲ အခိင် ဂၠေအ်ဂၠေအ် ပ္ဍဲ ဒေသ သၠုင်။
| ဍာ် ဇီုကပိုက် ဗွဲမပြဟ် တုဲ မၞိဟ် ဂြိပ် ဒဴ ဟွံဗက်၊ အန္တရာယ် လမျီု ဇၞော်။
|-
| '''[[မဟိုတ် ဍာ်ခဲ]] (Avalanches)'''
| မဟိုတ် ဍာ်ခဲ ကေုာံ တၟအ် လာ် စှ်ေ နူ ဒဵု။
| ဂၠံင် ဍာန် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု ကေုာံ ဒေသ လဟိင်စိုတ် ဒးဘဲ။
|}

== ၄။ ဘဲအန္တရာယ် မေတဳအဝ်ရဝ်လဝ်ဂျဳ (Meteorological Disasters) ==
ဘဲ ဏအ်ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ လေယျာ ကျာ (Atmosphere) ကေုာံ ဥတု ရ။
* '''[[လဗိုတ်ကျာ တိုက်]] (Cyclones/Hurricanes/Typhoons):''' ဒှ် လဗိုတ်ကျာ ဇၞော် မနွံကဵု ဒြဟတ် ကျာ သန် ဗွဲမလောန် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လတူ သမုဒ္ဒရာ ကတဴ ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ဍာ် ၜဳ တိုန် ဇၞော် (Storm surges) တုဲ ပလီုပလာ် ဒေသ ဇိုင် ၜဳ ရ။ ဥပမာ - [[လဗိုတ်ကျာ နာဂစ်]] (Cyclone Nargis) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၈။
* '''[[မတ်ဗြဲ]] (Tornadoes):''' လဗိုတ်ကျာ မဂေတ် ညံင်ရဴ ဒလင် မနွံကဵု ဒြဟတ် ကျာ ထတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဍေဟ် ပလီု သ္ၚိ ကေုာံ ကပေါတ် လတူ တိ အလုံ မွဲ ရ။
* '''[[မဟိုတ် ဗြဲကလောအ်]] (Blizzards):''' ဗြဲ မဟိုတ် ဂူ သန် ကေုာံ ကျာ ထတ် မပကဵု ညံင် ဓါတ်ဂမ္တဴ စှ်ေ သဝ် ဗွဲမလောန် ရ။

== ၅။ ဘဲအန္တရာယ် ရာသဳဥတု ကေုာံ ဇဳဝ (Climatological and Biological Disasters) ==
ဘဲ ဏအ်ဝွံ ဒှ် အရာ မကတဵုဒှ် အခိင် လအ် (Long-term) ရ။
* '''[[ကပ် ကသုက်]] (Droughts):''' ဗြဲ ဟွံဂူ အခိင် လအ်လ တုဲ၊ တိဍာ် ကသုက် သကှ် အာ ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ပရေင်တဵုလွဳ ဂွံ လီုလာ် တုဲ ကပ် ကၞောဝ် (Famine) ကတဵုဒှ် မာန် ရ။
* '''[[ပၟတ်တူ ဂြိုပ်]] (Wildfires):''' ပၟတ် မတူ ပြးဇး လတူ ဂြိုပ် ဟိုတ်နူ ရာသဳ ကတဴ ကေုာံ စၟဟ် လျး တ္ၚဲ ရ။ ဍေဟ် ပလီု သဘာဝ ကေုာံ ယှောတ် ဖအောန် အံက်သဳဂျေန် ရ။
* '''[[ယဲကပ်]] (Epidemics and Pandemics):''' ယဲ မပြးဇး လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး။ ဥပမာ - ယဲ [[ကဝ်ဗေတ်-၁၉]] (COVID-19) မဒှ် ဘဲအန္တရာယ် ဇဳဝ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ရ။

== ၆။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ လမျီု ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Human and Social Impacts) ==
ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ တအ်ဝွံ ကဵု ဖဵုသက်ရောက် လတူ လမျီု မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ နူကဵု ဝင် မ္ဂး မၞိဟ် ပြကိုဋ် ပြကောဋိကိုဋ် တအ် ဒးကၠေအ်လမျီု ဟိုတ်နူ ဘဲ ဏအ် ရ။

ဘဲ တအ်ဝွံ ဟွံကဵု ဖဵု တုပ် သၟဟ် ရေင်သကအ် ပုဟ်။ ဍုင် မဟွံဇၞော်မောဝ် တအ် (Developing countries) ဂှ် ဒးဒုင် ဘဲ ဇၞော် နူ ဍုင် မဇၞော်မောဝ် တအ် ရ ဟိုတ်နူ လဒက်ပတန် သ္ၚိဌာန် ဟွံခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ သၞောတ် စဵုဒၞာ ဘဲ ဟွံမဲ ရ။ ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဒးပြံင် ဌာန် (Displacement) ကေုာံ ဒှ် ညးလလဴ (Refugees) အလုံ မွဲ ဒေသ ရ။&lt;ref name=&quot;smith&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=K. |title=Environmental Hazards: Assessing Risk and Reducing Disaster |edition=6th |publisher=Routledge |year=2013 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Consequences) ==
ပရေင်လီုလာ် နကဵု သြန်ဘဏ္ဍာ ဂှ် ဒှ် အရာ မဇၞော်အိုတ် မွဲ ရ။ ကသဳတိ ကေုာံ လဗိုတ်ကျာ ဇၞော်ဇၞော် တအ် မာန် ပလီု လဒက်ပတန် အဓိက မပ္တံကဵု ဂၠံင်၊ တိုင်ဒဒန်၊ သၞေဟ် က္ၜင်ကျာ၊ ကေုာံ ရုင် ပတိတ် ဓါတ်လလဳ တအ် ရ။

သွက် ဍုင် မတန်တဴ လတူ ပရေင်တဵုလွဳ မ္ဂး၊ ဍာ်ဒဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ကပ် ကသုက် ဝွံ ပကဵု ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံ ဍုင် ဂွံ ဒတုံ စှ်ေ အာ လောဲလောဲ သွာသွာ ရ။ ကမၠောန် ကလေင် သြိုင်ခၞံ (Reconstruction) ဝွံ နွံပၟိက် သြန် ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ ဍုင် လ္ၚဵု တအ် ဒးကေတ် ဓရီု (Debt) နူ ဘဏ် ဂၠးတိ ရ။

== ၈။ သၞောတ် စဵုဒၞာ ကေုာံ ဟံင်ပြာ် ဘဲအန္တရာယ် (Disaster Management and Mitigation) ==
သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် လမျီု မဒးကၠေအ် ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် ဂှ်၊ [[သၞောတ် စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ်]] (Disaster management) ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ ဍေဟ် ပါ်လဝ် ၄ အဆံင် ရ -
# '''ပရေင်စဵုဒၞာ (Mitigation):''' ကၠောန် သၞောဝ် သြိုင်ခၞံ ခိုဟ်ဟ် သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် ကသဳတိ၊ ကေုာံ တဵု တၞံဆု ဇိုင် ၜဳ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လဗိုတ်ကျာ။
# '''ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် (Preparedness):''' ကၠောန် ပရေင်စမ်ၜတ် ဟံင်ပြာ် (Drills) ကေုာံ ပကောံ စၞစ ဂဥုဲ။
# '''ပရေင်ရီုဗင် (Response):''' ကမၠောန် ဂၠာဲ ကေုာံ ဟံင်ပြာ် (Search and rescue) လမျီု ပ္ဍဲ အခိင် ကတဵုဒှ် ဘဲ ဓဝ်ဓဝ်။
# '''ပရေင်ကလေင် ဒက်ပတန် (Recovery):''' ကလေင် သြိုင်ခၞံ သ္ၚိဌာန် ကေုာံ လဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ညံင် ဂွံ ခိုဟ် နူ ကိုပ်ကၠာ။

== ၉။ သၞောတ် ကဵုသတိ ကေုာံ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ (Early Warning Systems and Technology) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ နည်းပညာ တအ် မာန် ကဵု သတိ ကိုပ်ကၠာ ဘဲအန္တရာယ် (Early warning systems) မာန် ကၠုင် ရ။
* '''ဂြိုဟ်တုဲ (Satellites):''' စကာ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဂၠံင်တရဴ လဗိုတ်ကျာ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ကိုပ်ကၠာ တ္ၚဲ ဂၠိုင်င်။
* '''သေန်သာ ကသဳတိ (Seismic sensors):''' စွံ လဝ် သၟဝ် တိ သွက်ဂွံ ကဵု သတိ ကသဳတိ စက္က ညိည ကိုပ်ကၠာ လဟဲ တိ ဟွံစိုပ်။ အရာ ဏအ် စကာ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဂျပေန် တုဲ ရီုဗင် ဒေါအ် က္ၜင်ပၟတ် ပြဟ်ပြဟ် မာန် ရ။
* '''သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ ဍာ်လပှ် (Tsunami buoys):''' စွံ လဝ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် သမုဒ္ဒရာ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဍာ်လပှ် ဇၞော် မတိုန် ကၠုင် ကြဴနူ ကသဳတိ ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change and Future Challenges) ==
ပ္ဍဲ အနာဂတ် ဝွံ၊ ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ တအ် သေင် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် တိုန် ကေုာံ သန် တိုန် ရောင် ဟီု လဝ် နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] သိပ္ပံ ရ။ အရာ ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change) မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စက်ယန္တရား ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;ipcc&quot;&gt;{{cite book |last=IPCC |first= |title=Managing the Risks of Extreme Events and Disasters to Advance Climate Change Adaptation |publisher=Cambridge University Press |year=2012 |pages=5-10}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူ ဂၠးတိ ကတဴ တိုန် ဂှ်ရ၊ ဍာ် သမုဒ္ဒရာ ဇၞော် တိုန်၊ လဗိုတ်ကျာ တအ် သန် တိုန် တုဲ ကပ် ကသုက် ကေုာံ ပၟတ်တူ ဂြိုပ် တအ် လေဝ် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် တိုန် ရ။ သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် အရာ ဏအ် ဂှ်၊ ကုလသမဂ္ဂ (UN) တအ် ပတိတ် လဝ် လိက်ကသုက် သေန်ဒါဲ (Sendai Framework for Disaster Risk Reduction) သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ ရီုဗင် ရေင်သကအ် အလုံ ဂၠးတိ ကေုာံ ယှောတ် ဖအောန် ဓါတ် ကာဗောန် (Carbon emissions) ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ကသဳတိ]] (Earthquake)
* [[လဗိုတ်ကျာ]] (Cyclone)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change)
* [[သၞောတ် စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ်]] (Disaster management)

{{Navbox
| name = Natural Disasters
| title = ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ ကေုာံ ပွဳပွူ (Natural Disasters and Environment)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဘဲအန္တရာယ် ပထဝဳ
| list1 =
* [[ကသဳတိ]] (Earthquake)
* [[ဍာ်လပှ် ဇၞော်]] (Tsunami)
* [[ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ်]] (Volcanic eruption)
* [[တိလာ်]] (Landslide)
| group2 = ဘဲအန္တရာယ် ဥတု
| list2 =
* [[လဗိုတ်ကျာ တိုက်]] (Tropical cyclone)
* [[ဍာ်ဒဳ]] (Flood)
* [[မတ်ဗြဲ]] (Tornado)
* [[ကပ် ကသုက်]] (Drought)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change)
* [[သၞောတ် စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ်]] (Disaster management)
* [[သိပ္ပံ ပွဳပွူ သဘာဝ]] (Environmental science)
* [[ဂြိုဟ်တုဲ]] (Satellite warning systems)
}}

[[Category:ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ]]
[[Category:ပွဳပွူ သဘာဝ]]
[[Category:ပထဝဳဗေဒ]]</text>
      <sha1>duy7puqkv0d0txnw3nh18maycevhtb1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဍာ်ဒဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11643</id>
    <revision>
      <id>56168</id>
      <timestamp>2026-07-17T10:25:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဍာ်ဒဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Flood'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ သဘာဝ မကတဵုဒှ် အခိင်ကာလ ဍာ် ဇၞော်တိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပြးဇး အာ လတူ ဌာန် တိ သကှ် (Dry land) ရ။ ဗွဲဓမ္မတာ မ္ဂး ဍာ်ဒဳ ကတဵုဒ...&quot;</comment>
      <origin>56168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21758" sha1="6f1c21c49zeodc8p2wxhmz1oepxcwlo" xml:space="preserve">'''ဍာ်ဒဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Flood'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ သဘာဝ မကတဵုဒှ် အခိင်ကာလ ဍာ် ဇၞော်တိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပြးဇး အာ လတူ ဌာန် တိ သကှ် (Dry land) ရ။ ဗွဲဓမ္မတာ မ္ဂး ဍာ်ဒဳ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ဗြဲ ဂူ သန်လောန်၊ တမ် ဍာ် ၜဳ ကြုင် တအ် ထပှ် တိတ် အာ နူကဵု ဓရီု သြင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လဗိုတ် ကျာ ကေုာံ ဍာ်လပှ် ဇၞော် မဇီုကပိုက် လတူ ပြင်ၜဳ တအ် ရ။ ဍာ်ဒဳ ဝွံ ဒှ် ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ မကတဵုဒှ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တုဲ ပကဵု ညံင် လမျီု မၞိဟ်၊ သ္ၚိဌာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တအ် ဂွံ ဒးဒုင် လီုလာ် ဗွဲမဇၞော် ရ။&lt;ref name=&quot;ward&quot;&gt;{{cite book |last=Ward |first=R. C. |title=Floods: A Geographical Perspective |publisher=Macmillan |year=1978 |pages=12-18}}&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ ဍာ်ဒဳ ဏအ် ကဵု ဘဲအန္တရာယ် ဗွဲမဇၞော် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဂေဟဗေဒ မ္ဂး ဍေဟ်တအ် နွံကဵု ဖဵု ခိုဟ် သွက်ဂွံ ကလေင် ဗပေင် ဓါတ် ဝဲ ပ္ဍဲ တိ ဗ္ၚ (Floodplains) သွက် ပရေင်တဵုလွဳ ကီု ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဍာ်ဒဳ နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ သဘာဝ ဍာ်၊ ဟိုတ်၊ ဂကူ၊ ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဘဲအန္တရာယ် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:2010_Pakistan_floods.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင် ဍာ်ဒဳ ဇၞော် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် ပါကဳသတာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၀၊ မပကဵု ညံင် သ္ၚိဌာန် ကေုာံ တိဗ္ၚ တအ် ဒးဒုင် နစ်မိုတ် အာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ဍာ်ဒဳ&quot; ဝွံ နကဵု လညာတ် [[ဇလဗေဒ]] (Hydrology) မ္ဂး ဒှ် အကာဲအရာ မဍာ် နူကဵု ပွဳပွူ မပ္တံကဵု ၜဳ၊ ကၟာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်ၜဳ သမုဒ္ဒရာ တအ် ဇၞော် လောန် အာ နူကဵု ပယျဵု အပိုင်အခြာ ဍေဟ် (Carrying capacity) တုဲ ပြးဇး တိတ် အာ လတူ ဌာန် တိ သကှ် ရ။ 

ဍာ်ဒဳ ဏအ်ဝွံ ဒှ် လၟေင် သဘာဝ မကတဵုဒှ် ဒၟံင် သၞာံ ဗွဲမလအ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ကိုပ်ကၠာ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဟွံဂွံ သြိုင်ခၞံ သ္ၚိဌာန် လတူ ပြင်ၜဳ ဏီ ရ။ ဍာ်ဒဳ မာန် ကတဵုဒှ် လောဲလောဲ (ဥပမာ - ဍာ်ဒဳ အပ္ဍဲ ဍုင် ဟိုတ်နူ ဗြဲ ဂူ ဇၞော်) ဟွံသေင်မ္ဂး မာန် ကတဵုဒှ် နကဵု ဒြဟတ် ဗွဲမဇၞော် (ဥပမာ - ဍာ်ဒဳ ဟိုတ်နူ ကၟာ ဇၞော် ထကး) ရ။

== ၂။ ဟိုတ် မကတဵုဗဒှ် ဍာ်ဒဳ (Causes of Flooding) ==
ဟိုတ် မကတဵုဗဒှ် ဍာ်ဒဳ ဝွံ နွံ ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ ပါ်လဝ် နကဵု ဟိုတ် သဘာဝ ကေုာံ ဟိုတ် နူ ကောန်မၞိဟ် ရ -&lt;ref name=&quot;smith&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=K. |title=Environmental Hazards: Assessing Risk and Reducing Disaster |edition=6th |publisher=Routledge |year=2013 |pages=150-160}}&lt;/ref&gt;

* '''ဗြဲ ဂူ သန်လောန် (Heavy Rainfall):''' ဒှ် ဟိုတ် အဓိက အိုတ် ရ။ ကာလ ဗြဲ ဂူ သန် လောန် အာ နူကဵု အစောံ တိ မမာန် ဇြောတ် ကေတ် ဍာ် မ္ဂး၊ ဍာ် တအ် ဇွောဝ် တိတ် အာ လတူ တိ ရ။
* '''ပရေင်ရိုဟ် လှာ် (Snowmelt):''' ပ္ဍဲ ဍုင် မနွံကဵု လှာ် တအ်၊ ကာလ ဥတု ကညင် စိုပ် မ္ဂး လှာ် တအ် ရိုဟ် ဇွောဝ် စှ်ေ ကၠုင် နူကဵု ဒဵု တုဲ ကတဵုဗဒှ် ဍာ်ဒဳ ပ္ဍဲ ကြုင် ၜဳ ရ။
* '''လဗိုတ် ကျာ ကေုာံ ဍာ်လပှ် (Storm Surges):''' လဗိုတ် ကျာ ဇၞော်ဇၞော် တအ် ပတိုန် လှိုင် ဍာ်ၜဳ ဇၞော်တိုန် တုဲ ဍာ် လုပ် ဓလီု လတူ ပြင်ၜဳ ရ။
* '''ကၟာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဓရီု ထကး (Dam or Levee Failure):''' ပရေင်လီုလာ် လဒက်ပတန် သြိုင်ခၞံ တအ်ဝွံ ပကဵု ညံင် ဍာ် ပမာဏ ဇၞော် ဂွံ ပြးဇး တိတ် ဗွဲမပြဟ် ရ။

== ၃။ ဂကူ ဍာ်ဒဳ နာနာ (Types of Floods) ==
ဍာ်ဒဳ တအ်ဝွံ တၞဟ်ခြာ အာ အတိုင် ပွဳပွူ ဌာန်ဒေသ ဍေဟ် ကတဵုဒှ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ဍာ်ဒဳ အဓိက ၄ သာ်
|-
! ဂကူ ဍာ်ဒဳ
! ပရေင်ပသောင်ကလး
! ဟိုတ် အဓိက
|-
| '''[[ဍာ်ဒဳ ဗွဲမပြဟ်]] (Flash floods)'''
| ဍာ် ဇၞော်တိုန် ဗွဲမပြဟ် အပ္ဍဲ အခိင် ၆ နာဍဳ ကိုပ်ကၠာ။ ဒြဟတ် ဇွောဝ် ထတ် ဗွဲမလောန်။
| ဗြဲ ဂူ သန်လောန် ပ္ဍဲ ဒေသ ဒဵု၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၟာ ထကး။
|-
| '''[[ဍာ်ဒဳ ၜဳ]] (River/Fluvial floods)'''
| ဍာ် အပ္ဍဲ ၜဳ ဇၞော်တိုန် တုဲ ပြးဇး တိတ် အာ လတူ ဓရီု သြင် (Floodplains)။
| ဗြဲ ဂူ မလအ်လ၊ လှာ် ရိုဟ် စှ်ေ ကၠုင်။
|-
| '''[[ဍာ်ဒဳ ပြင်ၜဳ]] (Coastal floods)'''
| ဍာ်ၜဳ ဇၞော်တိုန် တုဲ လုပ် ဓလီု တိ ပြင်ၜဳ။
| လဗိုတ် ကျာ သိုင်ကလုန် (Cyclones)၊ ဍာ်ဒဳ သမုဒ္ဒရာ ဇၞော်။
|-
| '''[[ဍာ်ဒဳ ဍုင်]] (Urban floods)'''
| ဍာ် ဗြဲ ဟွံမာန် ဇွောဝ် တိတ် ဟိုတ်နူ တိ ဒးဒုင် ဂြောပ် လဝ် နကဵု ကောန်ကရစ် (Concrete)။
| သၞောတ် ဇွောဝ် ဍာ် ပ္ဍဲ ဍုင် (Drainage system) ဍိုန်လျ၊ လၟိဟ် ဗြဲ ဂၠိုင်။
|}

== ၄။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Impacts on Society and Economy) ==
ဍာ်ဒဳ ဝွံ ပတိတ် ကဵု ဖဵုသက်ရောက် ဗွဲမဇၞော် လတူ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် -
* '''ဖဵု အဓိက (Primary effects):''' ပရေင်ချိုတ် ပၠိုတ် လမျီု ဟိုတ်နူ နစ် ဍာ်၊ သ္ၚိဌာန်၊ ဂၠံင် ဍာန်၊ တိုင် ဒဒန်၊ ကေုာံ ကွဳစက် တအ် ဒးဒုင် လီုလာ်။
* '''ဖဵု ဆက်စပ် (Secondary effects):''' ဍာ် သုင် စကာ ဒးဒုင် ကၠိခတန် အာ နကဵု ဍာ်ကမၠိ တုဲ ကတဵုဗဒှ် ယဲ မပ္တံကဵု [[ယဲ ကဝ်လဳရာ]] (Cholera) ကေုာံ ဝမ်းပျက် ဝမ်းလျှော။ ဓါတ်လလဳ ပိုတ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ပိုတ်ခြာ အာ။
* '''ဖဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Tertiary/Long-term effects):''' တိဗ္ၚ ကေုာံ တၞံဆု တဵုလွဳ တအ် ဒးလီုလာ် တုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံ ဍုင် ဒးစှ်ေ အာ။ ကမၠောန် ကလေင် သြိုင်ခၞံ (Reconstruction) တအ် လေဝ် အိုတ် သြန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;chow&quot;&gt;{{cite book |last=Chow |first=V. T. |author2=Maidment, D. R. |author3=Mays, L. W. |title=Applied Hydrology |publisher=McGraw-Hill |year=1988 |pages=105-115}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ ဖဵုခိုဟ် (Environmental Impacts and Ecological Benefits) ==
ၜိုန်ရ ဍာ်ဒဳ ဂှ် ဒှ် ဘဲအန္တရာယ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ပွဳပွူ သဘာဝ မ္ဂး ဍေဟ် နွံကဵု ဖဵုခိုဟ် (Benefits) သွက် ဂေဟစနစ် ကီု ရ။

ကာလ ဍာ် ၜဳ ဇၞော်တိုန် တုဲ ပြးဇး လတူ တိဗ္ၚ မ္ဂး၊ ဍာ် တအ် ယိုက် ကေတ် နင် ဓါတ် ဝဲ ကေုာံ နှိက် (Silt) တအ် တုဲ သီဖျေဟ် လတူ တိ ဂှ် ရ။ အရာ ဏအ် ပကဵု ညံင် တိ ဂွံ ကလေင် ဍိုတ် ၜတ် ကေုာံ နွံကဵု ဓါတ် သွက် ပရေင်တဵုလွဳ ဗွဲမခိုဟ် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ဍာ်ဒဳ ဝွံ လေဝ် ကလေင် ဗပေင် ဍာ် ပ္ဍဲ သၟဝ် တိ (Groundwater recharge) ကေုာံ ပံက် ကဵု ဂၠံင် ဍာ် သွက် က တအ် ဂွံ ပြံင် ဌာန် ကေုာံ ဖျေဟ် ခၟာဲ ပ္ဍဲ လှာ တအ် ရ။

== ၆။ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ကမၠောန် စဵုဒၞာ (Flood Control and Mitigation) ==
သွက်ဂွံ ယှောတ် ဖအောန် ဘဲအန္တရာယ် ဍာ်ဒဳ ဂှ်၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် စကာ နဲကဲ လဒက်ပတန် သြိုင်ခၞံ ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ -
* '''[[ကၟာ]] ဇၞော် (Dams):''' စကာ သွက်ဂွံ ထိင် ဍာ် မဇွောဝ် စှ်ေ ကၠုင် နူကဵု ဌာန် သၠုင် ကေုာံ ထိင် လၟိဟ် ဍာ် အပ္ဍဲ ၜဳ။
* '''[[ဓရီုကၟာ]] ဟွံသေင်မ္ဂး ဇိုင်ကၟာ (Levees / Dikes):''' ဒှ် ဓရီု တိ ဟွံသေင်မ္ဂး ကောန်ကရစ် မသြိုင် လဝ် လပါ် ဇိုင် ၜဳ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် ဍာ် ဟွံဂွံ ပြး တိတ် လတူ ဍုင်။
* '''ဂၠံင် လလုဲ ဍာ် (Floodways/Diversion canals):''' ဒှ် ဂၠံင် မခါဲ လဝ် သွက်ဂွံ ပလံင် ပတိတ် ဍာ် လပါ် တၞဟ် ကာလ ဍာ် ၜဳ ဇၞော် အာ။

ပါဲနူ ဂှ် တုဲ၊ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် တၠပညာ တအ် စကာ &quot;လဒက်ပတန် အသာ် သ္ၚေက်&quot; (Green infrastructure) မပ္တံကဵု ပရေင်ကလေင် တဵု တၞံဆု၊ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ ဂြိုပ် လမုဟ် ဍာ် (Wetlands) ညံင်ဂွံ ဇြောတ် ကေတ် ဍာ် ဗြဲ နကဵု သဘာဝ ရ။

== ၇။ ဝင် ဍာ်ဒဳ မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Historical Floods in the World) ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဂၠးတိ၊ ဍာ်ဒဳ ဇၞော်ဇၞော် ကတဵုဒှ် လဝ် ဗွဲမဂၠိုင် မပကဵု ညံင် လမျီု ကောန်မၞိဟ် မဳလဳယာန် တအ် ဒးချိုတ် အာ ရ။&lt;ref name=&quot;oconnor&quot;&gt;{{cite journal |last=O'Connor |first=J. E. |author2=Costa, J. E. |title=Hydrology and Hydraulics of Large Floods |journal=Geological Society of America |volume=184 |pages=4-9 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

* '''ဍာ်ဒဳ ဍုင်ကြုက် (၁၉၃၁):''' ဒှ် ဍာ်ဒဳ ၜဳ ဇၞော် (Yangtze River) ကေုာံ ၜဳ မိတ် (Yellow River) ပ္ဍဲ ဍုင် ကြုက်။ ဟိုတ်နူကဵု ဍာ်ဒဳ ဏအ် တုဲ လမျီု မၞိဟ် အကြာ ၁ ကဵု ၄ မဳလဳယာန် ဒးချိုတ် အာ တုဲ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ သီုဖအိုတ် မဂစိုတ် မၞိဟ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။
* '''ဍာ်ဒဳ ၜဳ ဂင်္ဂါ (၁၉၉၈):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ဘင်္ဂလာဒေတ် (Bangladesh)၊ ဍာ်ဒဳ ဇၞော် ဓလီု လဝ် ဍုင် ၜိုတ် ၇၅% တုဲ မၞိဟ် ၃၀ မဳလဳယာန် ပြင်င် ဟွံမဲ သ္ၚိဌာန် ရ။
* '''ဍာ်ဒဳ ပါကဳသတာန် (၂၀၁၀ ကေုာံ ၂၀၂၂):''' ဍာ်ဒဳ ဗွဲမဇၞော် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဗြဲ ဥတု မောန်သုန် (Monsoon) ဇၞော် လောန် အာ တုဲ တိဗ္ၚ ကေုာံ ဍုင် ကွာန် တအ် ဒးဒုင် နစ်မိုတ် အလုံ ဍုင် ရ။

== ၈။ ပြသၞာ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change and Future Risks) ==
ပရေင်ကတဴတိုန် ဂၠးတိ (Global warming) ကေုာံ '''[[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]]''' (Climate change) ဝွံ ပကဵု ညံင် အန္တရာယ် ဍာ်ဒဳ ဂွံ ဇၞော် ကၠုင် ဗွဲမလောန် ရ။ 

* '''ဍာ်ၜဳ သၠုင်တိုန် (Sea level rise):''' ဟိုတ်နူ လှာ် ပ္ဍဲ ပၞိဟ် တိ တအ် ဇွောဝ် ရိုဟ် အာ ဂှ်ရ၊ ဍာ် သမုဒ္ဒရာ သၠုင် တိုန် ကၠုင် ဒၟံင် ရ။ ဍုင် မနွံ လတူ ပြင်ၜဳ ကေုာံ ဍုင် တကအ် ဍောတ်ဍောတ် တအ် ဒးဆဵုဂဗ အန္တရာယ် ဍာ် ဓလီု ရ။
* '''ရာသဳ ဥတု ကြံင်မ္ၚိုဟ် (Extreme weather events):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ပကဵု ညံင် အလန် ဗြဲ ဂူ ဂွံ ထတ် တိုန်၊ ကေုာံ လဗိုတ် ကျာ သိုင်ကလုန် (Cyclones/Hurricanes) တအ် ဂွံ နွံ ဒြဟတ် ထတ် နူ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ရ။

== ၉။ နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပရေင်ကဵု သတိ (Flood Forecasting and Warning Systems) ==
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လမျီု ကောန်မၞိဟ် ဂှ်၊ ဌာန် သုတေသန မပ္တံကဵု [[ဌာန် ဥတုဗေဒ]] (Meteorological departments) တအ် စကာ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ သွက်ဂွံ တွက်ဂၞန် အခိင် ဍာ် ဇၞော် ရ။

* '''ဂြိုဟ်တုဲ ကေုာံ ရေဒါ (Satellites and Radar):''' စကာ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ရံင် ပရေင်ချဳဓရာင် မတ်ဗြဲ ကေုာံ လၟိဟ် ဗြဲ မဂူ စှ်ေ လတူ တိ။
* '''သေန်သာ ပ္ဍဲ ကြုင် (River sensors):''' စွံ လဝ် ကိရိယာ သွက်ဂွံ ၜတ် သမၠုင် ဍာ် ပ္ဍဲ ၜဳ တုဲ ပလံင် တင်ဂၞင် ဗွဲမပြဟ် စိုပ် ဌာန် ဗဟဵု။
* '''သၞောတ် ကဵု သတိ (Early warning systems):''' ယဝ်ရ ဍာ် ဇၞော် အာ နူ လၟိဟ် မသ္ဂုတ်သွာတ် လဝ် မ္ဂး၊ သၞောတ် တအ် လလောင် တြး ကဵု သတိ ကု ညးဍုင်ကွာန် နကဵု ဖုန် (SMS)၊ ရေဒဳယော၊ ကေုာံ ရမ္သာင် ခၞိင် သွက်ဂွံ ဒြေပ် တိတ် အာ ဌာန် သၠုင် ပြဟ်ပြဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;ipcc&quot;&gt;{{cite book |last=IPCC |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |publisher=Cambridge University Press |year=2021 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ကမၠောန် အနာဂတ် ကေုာံ လကျာ် (Future Management and Conclusion) ==
နကဵု လညာတ် အနာဂတ် မ္ဂး၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဟွံမာန် စဵုဒၞာ ဟွံကဵု ဍာ်ဒဳ ကတဵုဒှ် အလုံစုံ ပုဟ်၊ ညးတအ် သ္ဒး လ္ၚတ် &quot;နဲကဲ ဂျိုင်သှ်ေ မွဲစွံ ကု ဍာ်ဒဳ&quot; (Living with floods) ရ။ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍာ်ဒဳ နကဵု နဲကဲ မတန်တဴ လအ် (Sustainable flood management) မပ္တံကဵု ပရေင်ဟွံသြိုင် သ္ၚိ ပ္ဍဲ ဌာန် တိဗ္ၚ မဍာ် ဒဳ လောဲ၊ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ တၞံဆု ဂြိုပ် တအ်ဝွံ ဒှ် ဂၠံင်တရဴ အဓိက အိုတ် ရ။

ဍာ်ဒဳ ဝွံ ဒှ် ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ မကတဵုဒှ် လဝ် နူ အတိတ်၊ ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ပစ္စုပ္ပန်၊ ကေုာံ ဆက် ကတဵုဒှ် အာ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။ ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် ခိုဟ်၊ လဒက်ပတန် မခိုင်ကၠိုက်၊ ကေုာံ ပရေင်ကဵု သတိ ပြဟ်ပြဟ် တအ် ဓဝ် ဟေင် မာန် ရီုဗင် စဵုဒၞာ လမျီု ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဂကောံမၞိဟ် နူကဵု ဘဲ ဍာ် ဏအ် မာန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ]] (Natural disaster)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change)
* [[ဇလဗေဒ]] (Hydrology)
* [[ကၟာ]] (Dam)

{{Navbox
| name = Natural Disasters
| title = ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ (Natural Disasters)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဘဲ ဥတု ကေုာံ ဍာ်
| list1 =
* [[ဍာ်ဒဳ]] (Flood)
* [[လဗိုတ်ကျာ]] (Cyclone/Hurricane)
* [[မတ်ဗြဲ]] (Tornado)
* [[ကညင် ကှ်ကှ်]] (Drought)
| group2 = ဘဲ တိ ကေုာံ ပထဝဳ
| list2 =
* [[ကသဳတိ]] (Earthquake)
* [[ဍာ်ဒဳ သမုဒ္ဒရာ]] (Tsunami)
* [[တိလာ်]] (Landslide)
* [[ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ်]] (Volcanic eruption)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change)
* [[သၞောတ် စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ်]] (Disaster management)
* [[ဌာန် ဥတုဗေဒ]] (Meteorology)
}}

[[Category:ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ]]
[[Category:ရာသဳဥတု]]
[[Category:ဇလဗေဒ]]</text>
      <sha1>6f1c21c49zeodc8p2wxhmz1oepxcwlo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11644</id>
    <revision>
      <id>56169</id>
      <timestamp>2026-07-17T10:28:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Volcanic eruption'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်သဘာဝ မကတဵုဒှ် ကာလ ဓါတ်တၟအ်လာ် မကော်စ [[မက်မာ]] (Magma)၊ ဓါတ်ကျာ၊ ကေုာ...&quot;</comment>
      <origin>56169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20229" sha1="mwvuf8n5argh2mhd45vic32n7kiswbs" xml:space="preserve">'''ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Volcanic eruption'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်သဘာဝ မကတဵုဒှ် ကာလ ဓါတ်တၟအ်လာ် မကော်စ [[မက်မာ]] (Magma)၊ ဓါတ်ကျာ၊ ကေုာံ ပတေင် တအ် ထပက် တိတ် ကၠုင် နူကဵု သၟဝ် လေယျာ တိ (Earth's crust) စိုပ် လတူ မျက်နှာပြင် တိ ရ။ ကာလ မက်မာ တအ် စိုပ် လတူ တိ မ္ဂး ညးကော်စ [[လာဗာ]] (Lava) ရ။ ပရေင်ခတိုဟ် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် [[လေယျာ တိ]] (Tectonic plates) ကေုာံ ဒြဟတ် ဓရိုဟ် ဓါတ်ကျာ အပ္ဍဲ တိ ရ။&lt;ref name=&quot;sigurdsson&quot;&gt;{{cite book |last=Sigurdsson |first=H. |title=Encyclopedia of Volcanoes |publisher=Academic Press |year=2000 |pages=250-255}}&lt;/ref&gt;

ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ် ဝွံ ဒှ် ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ မနွံကဵု ဒြဟတ် ပလီုပလာ် ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဍေဟ် မာန် ပြံင်လှာဲ ရုပ်သာ် ပထဝဳ၊ ကတဵုဗဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု ဂၠးတိ၊ ကေုာံ ပလီုပလာ် လမျီု ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဇၞော် မာန် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ် နကဵု လညာတ် ပထဝဳဗေဒ၊ သဘာဝ ယန္တရား၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:MSH80_eruption_mount_st_helens_05-18-80-dramatic-edit.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ် သိန်ဟေเลန် (Mount St. Helens) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၀ မဒှ် ပရေင်ခတိုဟ် အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ်&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် သဘာဝ မပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ကပေါတ် နူကဵု သၟဝ် တိ စိုပ် လတူ ကျာ ဟွံသေင်မ္ဂး လတူ မျက်နှာပြင် တိ ရ။ 

ဒၞာဲ မက်မာ တအ် မကောံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ သၟဝ် တိ ဂှ် ညးကော်စ ခေါက် မက်မာ (Magma chamber) ရ။ ကာလ ဒြဟတ် ဓရိုဟ် (Pressure) အပ္ဍဲ ခေါက် ဏအ် သၠုင် တိုန် မ္ဂး၊ မက်မာ တအ် ဂၠာဲ ဂၠံင် တိတ် နူကဵု ဖံက် တိ (Faults) ဟွံသေင်မ္ဂး ထိုင် ကသဳတိ တအ် တုဲ ခတိုဟ် တိတ် ကၠုင် နဒဒှ် ဒဵုပၟတ် ရ။ ပရေင်ခတိုဟ် ဝွံ နွံ ၜါ သာ် အဓိက - ပရေင်ခတိုဟ် လဟဲ (Effusive eruption) မဒှ် ပရေင်ဇွောဝ် လာဗာ သာသာ၊ ကေုာံ ပရေင်ခတိုဟ် ဇၞော် (Explosive eruption) မဒှ် ပရေင်ခတိုဟ် မနွံကဵု ပတေင် ကေုာံ ဓါတ်ကျာ ဗွဲမသၠုင် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ အကာဲအရာ သဘာဝ (Geological Background and Formation) ==
ဒဵုပၟတ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဝွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ဓရီု မာတ် လေယျာ တိ (Plate boundaries) ရ။ ဌာန် အဓိက ၃ သာ် မကတဵုဗဒှ် ဒဵုပၟတ် ဂှ် -
* '''ဒၞာဲ လေယျာ တိ ပါ်ခြာ (Divergent boundaries):''' ဥပမာ - [[ဒဵုပၟတ် သၟဝ် ၜဳ အတ္တလာန်တိတ်]] (Mid-Atlantic Ridge)။ ဒၞာဲ ဏအ် လေယျာ တိ ၜါ ပါ် တိတ် အာ ရေင်သကအ် တုဲ မက်မာ တအ် တိတ် ကၠုင် နူ သၟဝ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် တိ တၟိ။
* '''ဒၞာဲ လေယျာ တိ ဇီုကပိုက် (Convergent boundaries):''' ဥပမာ - [[ဗွိုင် ပၟတ် ပစိဖိတ်]] (Ring of Fire)။ ဒၞာဲ ဏအ် လေယျာ တိ မွဲ ဓရိုဟ် လုပ် သၟဝ် လေယျာ တိ မွဲ ပၠန် (Subduction) တုဲ တူ လာ် ကတဵုဒှ် မက်မာ ရ။
* '''ဒၞာဲ ဌာန် ကတဴ (Hotspots):''' ဥပမာ - [[ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ]] (Hawaii volcanoes)။ ဒၞာဲ ဏအ် ဟွံနွံ ပ္ဍဲ ဓရီု လေယျာ တိ ဆဂး မက်မာ နူကဵု သၟဝ် ဇြိုဟ်ဇြိုဟ် ထပက် တိတ် ကၠုင် လတူ လေယျာ တိ လဒေါဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;schmincke&quot;&gt;{{cite book |last=Schmincke |first=H. U. |title=Volcanism |publisher=Springer |year=2004 |pages=15-22}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ယန္တရား ပရေင်ခတိုဟ် (Mechanisms of Eruption) ==
မုဟိုတ် ဒဵုပၟတ် တအ် ခတိုဟ် ရော? ယန္တရား အဓိက ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဒြဟတ် ယိုက် (Buoyancy) ကေုာံ ဓါတ်ကျာ ရ။

မက်မာ ဝွံ လျိုင် သာ နူကဵု တၟအ် မနွံ ပွဳပွူ ဍေဟ် ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေဟ် တိုန် ဇရေင် လတူ ရ။ ကာလ ဍေဟ် တိုန် ကၠုင် ညန် ကဵု မျက်နှာပြင် တိ မ္ဂး၊ ဒြဟတ် ဓရိုဟ် နူကဵု လတူ ဂှ် ယှောတ် စှ်ေ အာ တုဲ၊ ဓါတ်ကျာ မပံင်နှဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ မက်မာ တအ် (မပ္တံကဵု ဍာ်၊ ကာဗောန် ဒိုင်အံက်သိုက်) ဂှ် ပြံင်လှာဲ ဒှ် အာ ထၟာဲ ကျာ (Gas bubbles) ရ။ ထၟာဲ ကျာ ဏအ် ဇၞော် တိုန် ပြဟ်ပြဟ် တုဲ ယဝ်ရ မက်မာ ဂှ် ဇြိုင် (High viscosity) မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် ဒြဟတ် ဓရိုဟ် ဗွဲမဇၞော် တုဲ ကတဵုဒှ် ပရေင်ခတိုဟ် ဇၞော် (Explosive) ရ။

== ၄။ ဂကူ ဒဵုပၟတ်ခတိုဟ် ဂမၠိုင် (Types of Volcanic Eruptions) ==
တၠပညာ တအ် ပါ်လဝ် ဂကူ ပရေင်ခတိုဟ် အတိုင် ဗီုပြင် ကေုာံ ဒြဟတ် ဍေဟ်တအ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ်
|-
! ဂကူ
! ဒြဟတ် ခတိုဟ်
! ဗီုပြင် အဓိက
|-
| '''ဟာဝါယဳယျာန် (Hawaiian)'''
| သာ
| လာဗာ ဇွောဝ် တိတ် သာသာ၊ ဟွံမဲ ကဵု ပတေင်၊ ဗွဲမဂၠိုင် ကတဵုဒှ် ဒဵုပၟတ် ဒိုင်း (Shield volcanoes)။
|-
| '''သတရိုမ်ဗဝ်လဳယျာန် (Strombolian)'''
| လဒေါဝ်
| ခတိုဟ် ဍောတ်ဍောတ် ဆက်စပ် ဒၟံင်၊ ပတိတ် လာဗာ ကေုာံ တၟအ် ဍောတ်ဍောတ် ပ္ဍဲ ကျာ။
|-
| '''ဗာလ်ကေနဳယျာန် (Vulcanian)'''
| ဇၞော်
| ခတိုဟ် ဒြဟတ် ဇၞော် ယာယဳ၊ ပတိတ် ပတေင် ကေုာံ တၟအ် ဇၞော်ဇၞော်။
|-
| '''ပလဳနဳယျာန် (Plinian)'''
| ဇၞော်အိုတ်
| ခတိုဟ် ဗွဲမသၠုင် စိုပ် အာယောန်နဝ်သဖဳယျာ (Stratosphere)၊ ပတိတ် ပတေင် ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ပလီုပလာ် ဍုင် ကွာန်။
|}

== ၅။ ဗီုပြင် ဒဵုပၟတ် ကေုာံ လဒက်ပတန် (Volcano Shapes and Structures) ==
ပရေင်ခတိုဟ် တအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဗီုပြင် ဒဵုပၟတ် တၞဟ်ခြာ ရ -
* '''[[ဒဵုပၟတ် ဒိုင်း]] (Shield volcano):''' ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လာဗာ မဇွောဝ် လောဲ (Low viscosity)။ ဍေဟ်တအ် နွံ ဗီုပြင် လးလး ကေုာံ လှဲလး။ ဥပမာ - Mauna Loa ပ္ဍဲ ဟာဝါအဳ။
* '''[[ဒဵုပၟတ် ထပ်]] (Stratovolcano):''' ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လာဗာ ကေုာံ ပတေင် မထပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ်။ နွံ ဗီုပြင် က္ဍိုပ် စှ်ေ သၠုင် (Cone-shaped) တုဲ ပရေင်ခတိုဟ် ဍေဟ်တအ် အန္တရာယ် ဇၞော်။ ဥပမာ - Mount Fuji ပ္ဍဲ ဂျပေန်။
* '''[[ခေါက် ဒဵုပၟတ်]] (Caldera):''' ကြဴနူ ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ် ဗွဲမဇၞော် တုဲ၊ ထိုင် မက်မာ သၟဝ် တိ သၠာတ် အာ တုဲ လတူ ဒဵုပၟတ် ဂှ် သရိုဟ် စှ်ေ အာ ဒှ် ခေါက် ဇၞော်ဇၞော် ရ။ ဥပမာ - Yellowstone Caldera။&lt;ref name=&quot;francis&quot;&gt;{{cite book |last=Francis |first=P. |author2=Oppenheimer, C. |title=Volcanoes |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2004 |pages=105-110}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကပေါတ် မတိတ်ကၠုင် နူ ခတိုဟ် (Volcanic Products: Lava, Ash, and Gases) ==
ကာလ ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပတိတ် ကပေါတ် ၃ သာ် အဓိက ရ -
* '''လာဗာ (Lava):''' ဓါတ်တၟအ်လာ် မဇွောဝ် လတူ တိ။ လာဗာ ဏအ် မာန် ကတဴ စဵုကဵု ၇၀၀ - ၁၂၀၀ ဒဳဂရဳ သေလ်သဳယပ် (Celsius) ရ။
* '''ပတေင် ကေုာံ တၟအ် (Tephra &amp; Volcanic Ash):''' မက်မာ မဒးဒုင် ခတိုဟ် တိတ် ဒှ် အာ ထၟာဲ ဍောတ်ဍောတ်။ ပတေင် တအ်ဝွံ မာန် ပဝ် အာ စိုပ် ဇမ္ၚောဲ ကဳလဝ်မဳတာ ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ ပကဵု ညံင် အန္တရာယ် လတူ ပရေင်ယီုယီု ကေုာံ က္ၜင်ကျာ ရ။
* '''ဓါတ်ကျာ (Volcanic Gases):''' ဓါတ်ကျာ အဓိက မတိတ် ကၠုင် ဂှ် ဒှ် ဍာ် အခိုး (Water vapor)၊ ကာဗောန် ဒိုင်အံက်သိုက် (Carbon dioxide)၊ ကေုာံ သာလ်ဖာ ဒိုင်အံက်သိုက် (Sulfur dioxide) ရ။&lt;ref name=&quot;sparks&quot;&gt;{{cite book |last=Sparks |first=R. S. J. |title=Volcanic Plumes |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=1997 |pages=50-55}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ ဥတု (Environmental and Climatic Impacts) ==
ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ် ဇၞော်ဇၞော် တအ် မာန် ပြံင်လှာဲ ဥတု အလုံ ဂၠးတိ (Global climate) ရ။ ကာလ သာလ်ဖာ ဒိုင်အံက်သိုက် စိုပ် အာ ပ္ဍဲ အာယောန်နဝ်သဖဳယျာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပံင်နှဴ ကု ဍာ် တုဲ ဒှ် အာ ထၟာဲ သာလ်ဖျူရစ် (Sulfuric acid aerosols) မာန် ပလေဝ် ကလေင် လျး တ္ၚဲ ရ။ 

အရာ ဏအ် ပကဵု ညံင် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဂၠးတိ ဂွံ ယှောတ် စှ်ေ အာ ယာယဳ မကော်စ [[ဥတု ညံင် ဆံင် ဒဵုပၟတ်]] (Volcanic winter) ရ။ ဥပမာ - ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ် တမ်ဗဝ်ရာ (Mount Tambora) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၅ ဂှ် ပကဵု ညံင် သၞာံ ၁၈၁၆ ဂှ် ဒှ် &quot;သၞာံ မဟွံမဲ ကဵု ဥတု ကညင်&quot; (Year Without a Summer) ရ။

== ၈။ အန္တရာယ် လတူ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Hazards to Humans and Economy) ==
ဘဲအန္တရာယ် နူကဵု ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ် ဂှ် ပလီုပလာ် လမျီု ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဇၞော် ရ -
* '''လၟေင် ပတေင် ဂမ္တဴ (Pyroclastic flows):''' ဒှ် ကျာ ဂမ္တဴ ကေုာံ ပတေင် မဇွောဝ် စှ်ေ နူ ဒဵု ဗွဲမပြဟ် (စဵုကဵု ၇၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ မွဲ နာဍဳ) တုဲ တူ စှ်ေ ဇၟာပ် အရာ မဆဵု ရ။ (ဥပမာ - ပရေင်ပလီုပလာ် ဍုင် ပေါမ်ပေ - Pompeii)။
* '''ဍာ် ဗရိုတ် (Lahars):''' ဍာ် မပံင်နှဴ ကဵု ပတေင် ကေုာံ တိ မဇွောဝ် စှ်ေ နူ ဒဵု ဟိုတ်နူ ဗြဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်ကလခ မလာ် ရ။
* '''အန္တရာယ် က္ၜင်ကျာ:''' ပတေင် ဒဵုပၟတ် ဝွံ ဇီုကပိုက် ကု စက် က္ၜင်ကျာ မ္ဂး ပကဵု ညံင် စက် ပလီု အာ မာန် ရ။

== ၉။ ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် ကေုာံ သၞောတ် စဵုဒၞာ (Monitoring, Prediction, and Mitigation) ==
တၠပညာ ဒဵုပၟတ် တအ် စကာ ကိရိယာ ခေတ်တၟိ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ကေုာံ ဆိင်ဆ ပရေင်ခတိုဟ် -
* '''စက် ၜတ် ကသဳတိ (Seismometers):''' ကာလ မက်မာ ချဳဓရာင် မ္ဂး ကတဵုဗဒှ် ကသဳတိ ဍောတ်ဍောတ် တအ် ရ။
* '''စက် ၜတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ တိ (GPS &amp; Tiltmeters):''' ကာလ ဒဵုပၟတ် ဇၞော် တိုန် (Swelling) ကိုပ်ကၠာ ခတိုဟ်။
* '''စက် ၜတ် ဓါတ်ကျာ:''' ပရေင်တိုန် လၟိဟ် ဓါတ် သာလ်ဖာ ဒိုင်အံက်သိုက် ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ မက်မာ စိုပ် ညန် ကၠုင် ရ။

ယဝ်ရ တီ သင်္ကေတ တအ် ဏအ် မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ တအ် မာန် ကဵု သတိ ကေုာံ ပြံင် ဌာန် ညးဍုင်ကွာန် (Evacuation) ကိုပ်ကၠာ ဘဲအန္တရာယ် စိုပ် ရ။

== ၁၀။ ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ် အဓိက ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဝင် (Notable Volcanic Eruptions in History) ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဂၠးတိ မ္ဂး နွံ ပရေင်ခတိုဟ် မပြာကတ် ဂမၠိုင် -&lt;ref name=&quot;oppenheimer&quot;&gt;{{cite book |last=Oppenheimer |first=C. |title=Eruptions that Shook the World |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |pages=310-315}}&lt;/ref&gt;
* '''[[ဒဵုပၟတ် ဗေသူဗဳယပ်]] (Mount Vesuvius - ၇၉ အေဒဳ):''' ခတိုဟ် ပလီုပလာ် ဍုင် ပေါမ်ပေ ကေုာံ ဟာကူလာနဳယောမ်။
* '''[[ဒဵုပၟတ် ကရာကတဝ်ဝါ]] (Krakatoa - ၁၈၈၃):''' ခတိုဟ် ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ အေန်ဒဝ်နဳယှာ၊ ရမ္သာင် ခတိုဟ် ဍေဟ် ဂှ် မိင် စိုပ် အလုံ ကဝက် ဂၠးတိ ကေုာံ ကတဵုဗဒှ် ဍာ်လပှ် သုနာမဳ မဂစိုတ် မၞိဟ် ၃၆,၀၀၀ ပြင်င်။
* '''[[ဒဵုပၟတ် သိန်ဟေเลန်]] (Mount St. Helens - ၁၉၈၀):''' ပရေင်ခတိုဟ် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် မထ္ၜးကဵု ပရေင်ခတိုဟ် လပါ် ဖာဲ (Lateral blast) မပလီုပလာ် ဂြိုပ် ကေုာံ လမျီု မၞိဟ် ၅၇ တၠ။
* '''[[ဒဵုပၟတ် ပဳနာတူဗဝ်]] (Mount Pinatubo - ၁၉၉၁):''' ပရေင်ခတိုဟ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ် ပ္ဍဲ ဖဳလဳပေန် မပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ဓါတ်ဂမ္တဴ စှ်ေ အာ ယာယဳ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပထဝဳဗေဒ]] (Geology)
* [[ကသဳတိ]] (Earthquake)
* [[လေယျာ တိ]] (Plate tectonics)
* [[ဗွိုင် ပၟတ် ပစိဖိတ်]] (Ring of Fire)

{{Navbox
| name = Volcanology
| title = ဒဵုပၟတ် ကေုာံ ပရေင်ခတိုဟ် (Volcanoes and Volcanology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကူ ဒဵုပၟတ်
| list1 =
* [[ဒဵုပၟတ် ထပ်]] (Stratovolcano)
* [[ဒဵုပၟတ် ဒိုင်း]] (Shield volcano)
* [[ခေါက် ဒဵုပၟတ်]] (Caldera)
* [[ဒဵုပၟတ် သၟဝ် ၜဳ]] (Submarine volcano)
| group2 = ကပေါတ် ခတိုဟ်
| list2 =
* [[မက်မာ]] (Magma)
* [[လာဗာ]] (Lava)
* [[ပတေင် ဒဵုပၟတ်]] (Volcanic ash)
* [[ဓါတ်ကျာ ဒဵုပၟတ်]] (Volcanic gas)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ပထဝဳဗေဒ]] (Geology)
* [[ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ]] (Natural disaster)
* [[လေယျာ တိ]] (Tectonic plate)
* [[ဗွိုင် ပၟတ် ပစိဖိတ်]] (Ring of Fire)
}}

[[Category:ဒဵုပၟတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ]]
[[Category:ပထဝဳဗေဒ]]</text>
      <sha1>mwvuf8n5argh2mhd45vic32n7kiswbs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>56170</id>
      <parentid>56169</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T10:28:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>56170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20220" sha1="82ku3uibct9kfa3lqqpt7h3oa3zpqlj" xml:space="preserve">'''ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Volcanic eruption'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်သဘာဝ မကတဵုဒှ် ကာလ ဓါတ်တၟအ်လာ် မကော်စ [[မက်မာ]] (Magma)၊ ဓါတ်ကျာ၊ ကေုာံ ပတေင် တအ် ထပက် တိတ် ကၠုင် နူကဵု သၟဝ် လေယျာ တိ (Earth's crust) စိုပ် လတူ မျက်နှာပြင် တိ ရ။ ကာလ မက်မာ တအ် စိုပ် လတူ တိ မ္ဂး ညးကော်စ [[လာဗာ]] (Lava) ရ။ ပရေင်ခတိုဟ် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် [[လေယျာ တိ]] (Tectonic plates) ကေုာံ ဒြဟတ် ဓရိုဟ် ဓါတ်ကျာ အပ္ဍဲ တိ ရ။&lt;ref name=&quot;sigurdsson&quot;&gt;{{cite book |last=Sigurdsson |first=H. |title=Encyclopedia of Volcanoes |publisher=Academic Press |year=2000 |pages=250-255}}&lt;/ref&gt;

ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ် ဝွံ ဒှ် ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ မနွံကဵု ဒြဟတ် ပလီုပလာ် ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဍေဟ် မာန် ပြံင်လှာဲ ရုပ်သာ် ပထဝဳ၊ ကတဵုဗဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု ဂၠးတိ၊ ကေုာံ ပလီုပလာ် လမျီု ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဇၞော် မာန် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ် နကဵု လညာတ် ပထဝဳဗေဒ၊ သဘာဝ ယန္တရာ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:MSH80_eruption_mount_st_helens_05-18-80-dramatic-edit.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ် သိန်ဟေเลန် (Mount St. Helens) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၀ မဒှ် ပရေင်ခတိုဟ် အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ်&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် သဘာဝ မပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ကပေါတ် နူကဵု သၟဝ် တိ စိုပ် လတူ ကျာ ဟွံသေင်မ္ဂး လတူ မျက်နှာပြင် တိ ရ။ 

ဒၞာဲ မက်မာ တအ် မကောံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ သၟဝ် တိ ဂှ် ညးကော်စ ခေါက် မက်မာ (Magma chamber) ရ။ ကာလ ဒြဟတ် ဓရိုဟ် (Pressure) အပ္ဍဲ ခေါက် ဏအ် သၠုင် တိုန် မ္ဂး၊ မက်မာ တအ် ဂၠာဲ ဂၠံင် တိတ် နူကဵု ဖံက် တိ (Faults) ဟွံသေင်မ္ဂး ထိုင် ကသဳတိ တအ် တုဲ ခတိုဟ် တိတ် ကၠုင် နဒဒှ် ဒဵုပၟတ် ရ။ ပရေင်ခတိုဟ် ဝွံ နွံ ၜါ သာ် အဓိက - ပရေင်ခတိုဟ် လဟဲ (Effusive eruption) မဒှ် ပရေင်ဇွောဝ် လာဗာ သာသာ၊ ကေုာံ ပရေင်ခတိုဟ် ဇၞော် (Explosive eruption) မဒှ် ပရေင်ခတိုဟ် မနွံကဵု ပတေင် ကေုာံ ဓါတ်ကျာ ဗွဲမသၠုင် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ အကာဲအရာ သဘာဝ (Geological Background and Formation) ==
ဒဵုပၟတ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဝွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ဓရီု မာတ် လေယျာ တိ (Plate boundaries) ရ။ ဌာန် အဓိက ၃ သာ် မကတဵုဗဒှ် ဒဵုပၟတ် ဂှ် -
* '''ဒၞာဲ လေယျာ တိ ပါ်ခြာ (Divergent boundaries):''' ဥပမာ - [[ဒဵုပၟတ် သၟဝ် ၜဳ အတ္တလာန်တိတ်]] (Mid-Atlantic Ridge)။ ဒၞာဲ ဏအ် လေယျာ တိ ၜါ ပါ် တိတ် အာ ရေင်သကအ် တုဲ မက်မာ တအ် တိတ် ကၠုင် နူ သၟဝ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် တိ တၟိ။
* '''ဒၞာဲ လေယျာ တိ ဇီုကပိုက် (Convergent boundaries):''' ဥပမာ - [[ဗွိုင် ပၟတ် ပစိဖိတ်]] (Ring of Fire)။ ဒၞာဲ ဏအ် လေယျာ တိ မွဲ ဓရိုဟ် လုပ် သၟဝ် လေယျာ တိ မွဲ ပၠန် (Subduction) တုဲ တူ လာ် ကတဵုဒှ် မက်မာ ရ။
* '''ဒၞာဲ ဌာန် ကတဴ (Hotspots):''' ဥပမာ - [[ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ]] (Hawaii volcanoes)။ ဒၞာဲ ဏအ် ဟွံနွံ ပ္ဍဲ ဓရီု လေယျာ တိ ဆဂး မက်မာ နူကဵု သၟဝ် ဇြိုဟ်ဇြိုဟ် ထပက် တိတ် ကၠုင် လတူ လေယျာ တိ လဒေါဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;schmincke&quot;&gt;{{cite book |last=Schmincke |first=H. U. |title=Volcanism |publisher=Springer |year=2004 |pages=15-22}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ယန္တရာ ပရေင်ခတိုဟ် (Mechanisms of Eruption) ==
မုဟိုတ် ဒဵုပၟတ် တအ် ခတိုဟ် ရော? ယန္တရာ အဓိက ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဒြဟတ် ယိုက် (Buoyancy) ကေုာံ ဓါတ်ကျာ ရ။

မက်မာ ဝွံ လျိုင် သာ နူကဵု တၟအ် မနွံ ပွဳပွူ ဍေဟ် ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေဟ် တိုန် ဇရေင် လတူ ရ။ ကာလ ဍေဟ် တိုန် ကၠုင် ညန် ကဵု မျက်နှာပြင် တိ မ္ဂး၊ ဒြဟတ် ဓရိုဟ် နူကဵု လတူ ဂှ် ယှောတ် စှ်ေ အာ တုဲ၊ ဓါတ်ကျာ မပံင်နှဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ မက်မာ တအ် (မပ္တံကဵု ဍာ်၊ ကာဗောန် ဒိုင်အံက်သိုက်) ဂှ် ပြံင်လှာဲ ဒှ် အာ ထၟာဲ ကျာ (Gas bubbles) ရ။ ထၟာဲ ကျာ ဏအ် ဇၞော် တိုန် ပြဟ်ပြဟ် တုဲ ယဝ်ရ မက်မာ ဂှ် ဇြိုင် (High viscosity) မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် ဒြဟတ် ဓရိုဟ် ဗွဲမဇၞော် တုဲ ကတဵုဒှ် ပရေင်ခတိုဟ် ဇၞော် (Explosive) ရ။

== ၄။ ဂကူ ဒဵုပၟတ်ခတိုဟ် ဂမၠိုင် (Types of Volcanic Eruptions) ==
တၠပညာ တအ် ပါ်လဝ် ဂကူ ပရေင်ခတိုဟ် အတိုင် ဗီုပြင် ကေုာံ ဒြဟတ် ဍေဟ်တအ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ်
|-
! ဂကူ
! ဒြဟတ် ခတိုဟ်
! ဗီုပြင် အဓိက
|-
| '''ဟာဝါယဳယျာန် (Hawaiian)'''
| သာ
| လာဗာ ဇွောဝ် တိတ် သာသာ၊ ဟွံမဲ ကဵု ပတေင်၊ ဗွဲမဂၠိုင် ကတဵုဒှ် ဒဵုပၟတ် ဒိုင်း (Shield volcanoes)။
|-
| '''သတရိုမ်ဗဝ်လဳယျာန် (Strombolian)'''
| လဒေါဝ်
| ခတိုဟ် ဍောတ်ဍောတ် ဆက်စပ် ဒၟံင်၊ ပတိတ် လာဗာ ကေုာံ တၟအ် ဍောတ်ဍောတ် ပ္ဍဲ ကျာ။
|-
| '''ဗာလ်ကေနဳယျာန် (Vulcanian)'''
| ဇၞော်
| ခတိုဟ် ဒြဟတ် ဇၞော် ယာယဳ၊ ပတိတ် ပတေင် ကေုာံ တၟအ် ဇၞော်ဇၞော်။
|-
| '''ပလဳနဳယျာန် (Plinian)'''
| ဇၞော်အိုတ်
| ခတိုဟ် ဗွဲမသၠုင် စိုပ် အာယောန်နဝ်သဖဳယျာ (Stratosphere)၊ ပတိတ် ပတေင် ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ပလီုပလာ် ဍုင် ကွာန်။
|}

== ၅။ ဗီုပြင် ဒဵုပၟတ် ကေုာံ လဒက်ပတန် (Volcano Shapes and Structures) ==
ပရေင်ခတိုဟ် တအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဗီုပြင် ဒဵုပၟတ် တၞဟ်ခြာ ရ -
* '''[[ဒဵုပၟတ် ဒိုင်း]] (Shield volcano):''' ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လာဗာ မဇွောဝ် လောဲ (Low viscosity)။ ဍေဟ်တအ် နွံ ဗီုပြင် လးလး ကေုာံ လှဲလး။ ဥပမာ - Mauna Loa ပ္ဍဲ ဟာဝါအဳ။
* '''[[ဒဵုပၟတ် ထပ်]] (Stratovolcano):''' ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လာဗာ ကေုာံ ပတေင် မထပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ်။ နွံ ဗီုပြင် က္ဍိုပ် စှ်ေ သၠုင် (Cone-shaped) တုဲ ပရေင်ခတိုဟ် ဍေဟ်တအ် အန္တရာယ် ဇၞော်။ ဥပမာ - Mount Fuji ပ္ဍဲ ဂျပေန်။
* '''[[ခေါက် ဒဵုပၟတ်]] (Caldera):''' ကြဴနူ ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ် ဗွဲမဇၞော် တုဲ၊ ထိုင် မက်မာ သၟဝ် တိ သၠာတ် အာ တုဲ လတူ ဒဵုပၟတ် ဂှ် သရိုဟ် စှ်ေ အာ ဒှ် ခေါက် ဇၞော်ဇၞော် ရ။ ဥပမာ - Yellowstone Caldera။&lt;ref name=&quot;francis&quot;&gt;{{cite book |last=Francis |first=P. |author2=Oppenheimer, C. |title=Volcanoes |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2004 |pages=105-110}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကပေါတ် မတိတ်ကၠုင် နူ ခတိုဟ် (Volcanic Products: Lava, Ash, and Gases) ==
ကာလ ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပတိတ် ကပေါတ် ၃ သာ် အဓိက ရ -
* '''လာဗာ (Lava):''' ဓါတ်တၟအ်လာ် မဇွောဝ် လတူ တိ။ လာဗာ ဏအ် မာန် ကတဴ စဵုကဵု ၇၀၀ - ၁၂၀၀ ဒဳဂရဳ သေလ်သဳယပ် (Celsius) ရ။
* '''ပတေင် ကေုာံ တၟအ် (Tephra &amp; Volcanic Ash):''' မက်မာ မဒးဒုင် ခတိုဟ် တိတ် ဒှ် အာ ထၟာဲ ဍောတ်ဍောတ်။ ပတေင် တအ်ဝွံ မာန် ပဝ် အာ စိုပ် ဇမ္ၚောဲ ကဳလဝ်မဳတာ ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ ပကဵု ညံင် အန္တရာယ် လတူ ပရေင်ယီုယီု ကေုာံ က္ၜင်ကျာ ရ။
* '''ဓါတ်ကျာ (Volcanic Gases):''' ဓါတ်ကျာ အဓိက မတိတ် ကၠုင် ဂှ် ဒှ် ဍာ် အခိုး (Water vapor)၊ ကာဗောန် ဒိုင်အံက်သိုက် (Carbon dioxide)၊ ကေုာံ သာလ်ဖာ ဒိုင်အံက်သိုက် (Sulfur dioxide) ရ။&lt;ref name=&quot;sparks&quot;&gt;{{cite book |last=Sparks |first=R. S. J. |title=Volcanic Plumes |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=1997 |pages=50-55}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ ဥတု (Environmental and Climatic Impacts) ==
ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ် ဇၞော်ဇၞော် တအ် မာန် ပြံင်လှာဲ ဥတု အလုံ ဂၠးတိ (Global climate) ရ။ ကာလ သာလ်ဖာ ဒိုင်အံက်သိုက် စိုပ် အာ ပ္ဍဲ အာယောန်နဝ်သဖဳယျာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပံင်နှဴ ကု ဍာ် တုဲ ဒှ် အာ ထၟာဲ သာလ်ဖျူရစ် (Sulfuric acid aerosols) မာန် ပလေဝ် ကလေင် လျး တ္ၚဲ ရ။ 

အရာ ဏအ် ပကဵု ညံင် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဂၠးတိ ဂွံ ယှောတ် စှ်ေ အာ ယာယဳ မကော်စ [[ဥတု ညံင် ဆံင် ဒဵုပၟတ်]] (Volcanic winter) ရ။ ဥပမာ - ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ် တမ်ဗဝ်ရာ (Mount Tambora) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၅ ဂှ် ပကဵု ညံင် သၞာံ ၁၈၁၆ ဂှ် ဒှ် &quot;သၞာံ မဟွံမဲ ကဵု ဥတု ကညင်&quot; (Year Without a Summer) ရ။

== ၈။ အန္တရာယ် လတူ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Hazards to Humans and Economy) ==
ဘဲအန္တရာယ် နူကဵု ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ် ဂှ် ပလီုပလာ် လမျီု ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဇၞော် ရ -
* '''လၟေင် ပတေင် ဂမ္တဴ (Pyroclastic flows):''' ဒှ် ကျာ ဂမ္တဴ ကေုာံ ပတေင် မဇွောဝ် စှ်ေ နူ ဒဵု ဗွဲမပြဟ် (စဵုကဵု ၇၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ မွဲ နာဍဳ) တုဲ တူ စှ်ေ ဇၟာပ် အရာ မဆဵု ရ။ (ဥပမာ - ပရေင်ပလီုပလာ် ဍုင် ပေါမ်ပေ - Pompeii)။
* '''ဍာ် ဗရိုတ် (Lahars):''' ဍာ် မပံင်နှဴ ကဵု ပတေင် ကေုာံ တိ မဇွောဝ် စှ်ေ နူ ဒဵု ဟိုတ်နူ ဗြဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်ကလခ မလာ် ရ။
* '''အန္တရာယ် က္ၜင်ကျာ:''' ပတေင် ဒဵုပၟတ် ဝွံ ဇီုကပိုက် ကု စက် က္ၜင်ကျာ မ္ဂး ပကဵု ညံင် စက် ပလီု အာ မာန် ရ။

== ၉။ ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် ကေုာံ သၞောတ် စဵုဒၞာ (Monitoring, Prediction, and Mitigation) ==
တၠပညာ ဒဵုပၟတ် တအ် စကာ ကိရိယာ ခေတ်တၟိ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ကေုာံ ဆိင်ဆ ပရေင်ခတိုဟ် -
* '''စက် ၜတ် ကသဳတိ (Seismometers):''' ကာလ မက်မာ ချဳဓရာင် မ္ဂး ကတဵုဗဒှ် ကသဳတိ ဍောတ်ဍောတ် တအ် ရ။
* '''စက် ၜတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ တိ (GPS &amp; Tiltmeters):''' ကာလ ဒဵုပၟတ် ဇၞော် တိုန် (Swelling) ကိုပ်ကၠာ ခတိုဟ်။
* '''စက် ၜတ် ဓါတ်ကျာ:''' ပရေင်တိုန် လၟိဟ် ဓါတ် သာလ်ဖာ ဒိုင်အံက်သိုက် ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ မက်မာ စိုပ် ညန် ကၠုင် ရ။

ယဝ်ရ တီ သင်္ကေတ တအ် ဏအ် မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ တအ် မာန် ကဵု သတိ ကေုာံ ပြံင် ဌာန် ညးဍုင်ကွာန် (Evacuation) ကိုပ်ကၠာ ဘဲအန္တရာယ် စိုပ် ရ။

== ၁၀။ ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ် အဓိက ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဝင် (Notable Volcanic Eruptions in History) ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဂၠးတိ မ္ဂး နွံ ပရေင်ခတိုဟ် မပြာကတ် ဂမၠိုင် -&lt;ref name=&quot;oppenheimer&quot;&gt;{{cite book |last=Oppenheimer |first=C. |title=Eruptions that Shook the World |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |pages=310-315}}&lt;/ref&gt;
* '''[[ဒဵုပၟတ် ဗေသူဗဳယပ်]] (Mount Vesuvius - ၇၉ အေဒဳ):''' ခတိုဟ် ပလီုပလာ် ဍုင် ပေါမ်ပေ ကေုာံ ဟာကူလာနဳယောမ်။
* '''[[ဒဵုပၟတ် ကရာကတဝ်ဝါ]] (Krakatoa - ၁၈၈၃):''' ခတိုဟ် ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ အေန်ဒဝ်နဳယှာ၊ ရမ္သာင် ခတိုဟ် ဍေဟ် ဂှ် မိင် စိုပ် အလုံ ကဝက် ဂၠးတိ ကေုာံ ကတဵုဗဒှ် ဍာ်လပှ် သုနာမဳ မဂစိုတ် မၞိဟ် ၃၆,၀၀၀ ပြင်င်။
* '''[[ဒဵုပၟတ် သိန်ဟေเลန်]] (Mount St. Helens - ၁၉၈၀):''' ပရေင်ခတိုဟ် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် မထ္ၜးကဵု ပရေင်ခတိုဟ် လပါ် ဖာဲ (Lateral blast) မပလီုပလာ် ဂြိုပ် ကေုာံ လမျီု မၞိဟ် ၅၇ တၠ။
* '''[[ဒဵုပၟတ် ပဳနာတူဗဝ်]] (Mount Pinatubo - ၁၉၉၁):''' ပရေင်ခတိုဟ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ် ပ္ဍဲ ဖဳလဳပေန် မပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ဓါတ်ဂမ္တဴ စှ်ေ အာ ယာယဳ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပထဝဳဗေဒ]] (Geology)
* [[ကသဳတိ]] (Earthquake)
* [[လေယျာ တိ]] (Plate tectonics)
* [[ဗွိုင် ပၟတ် ပစိဖိတ်]] (Ring of Fire)

{{Navbox
| name = Volcanology
| title = ဒဵုပၟတ် ကေုာံ ပရေင်ခတိုဟ် (Volcanoes and Volcanology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကူ ဒဵုပၟတ်
| list1 =
* [[ဒဵုပၟတ် ထပ်]] (Stratovolcano)
* [[ဒဵုပၟတ် ဒိုင်း]] (Shield volcano)
* [[ခေါက် ဒဵုပၟတ်]] (Caldera)
* [[ဒဵုပၟတ် သၟဝ် ၜဳ]] (Submarine volcano)
| group2 = ကပေါတ် ခတိုဟ်
| list2 =
* [[မက်မာ]] (Magma)
* [[လာဗာ]] (Lava)
* [[ပတေင် ဒဵုပၟတ်]] (Volcanic ash)
* [[ဓါတ်ကျာ ဒဵုပၟတ်]] (Volcanic gas)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ပထဝဳဗေဒ]] (Geology)
* [[ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ]] (Natural disaster)
* [[လေယျာ တိ]] (Tectonic plate)
* [[ဗွိုင် ပၟတ် ပစိဖိတ်]] (Ring of Fire)
}}

[[Category:ဒဵုပၟတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ]]
[[Category:ပထဝဳဗေဒ]]</text>
      <sha1>82ku3uibct9kfa3lqqpt7h3oa3zpqlj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>56171</id>
      <parentid>56170</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T10:29:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>56171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20211" sha1="h5a9cdtj22i1mkjkxo6srq3axmw90j8" xml:space="preserve">'''ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Volcanic eruption'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်သဘာဝ မကတဵုဒှ် ကာလ ဓါတ်တၟအ်လာ် မကော်စ [[မက်မာ]] (Magma)၊ ဓါတ်ကျာ၊ ကေုာံ ပတေင် တအ် ထပက် တိတ် ကၠုင် နူကဵု သၟဝ် လေယျာ တိ (Earth's crust) စိုပ် လတူ မျက်နှာပြင် တိ ရ။ ကာလ မက်မာ တအ် စိုပ် လတူ တိ မ္ဂး ညးကော်စ [[လာဗာ]] (Lava) ရ။ ပရေင်ခတိုဟ် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် [[လေယျာ တိ]] (Tectonic plates) ကေုာံ ဒြဟတ် ဓရိုဟ် ဓါတ်ကျာ အပ္ဍဲ တိ ရ။&lt;ref name=&quot;sigurdsson&quot;&gt;{{cite book |last=Sigurdsson |first=H. |title=Encyclopedia of Volcanoes |publisher=Academic Press |year=2000 |pages=250-255}}&lt;/ref&gt;

ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ် ဝွံ ဒှ် ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ မနွံကဵု ဒြဟတ် ပလီုပလာ် ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဍေဟ် မာန် ပြံင်လှာဲ ရုပ်သာ် ပထဝဳ၊ ကတဵုဗဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု ဂၠးတိ၊ ကေုာံ ပလီုပလာ် လမျီု ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဇၞော် မာန် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ် နကဵု လညာတ် ပထဝဳဗေဒ၊ သဘာဝ ယန္တရာ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:MSH80_eruption_mount_st_helens_05-18-80-dramatic-edit.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ် သိန်ဟေเลန် (Mount St. Helens) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၀ မဒှ် ပရေင်ခတိုဟ် အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ်&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် သဘာဝ မပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ကပေါတ် နူကဵု သၟဝ် တိ စိုပ် လတူ ကျာ ဟွံသေင်မ္ဂး လတူ မျက်နှာပြင် တိ ရ။ 

ဒၞာဲ မက်မာ တအ် မကောံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ သၟဝ် တိ ဂှ် ညးကော်စ ခေါက် မက်မာ (Magma chamber) ရ။ ကာလ ဒြဟတ် ဓရိုဟ် (Pressure) အပ္ဍဲ ခေါက် ဏအ် သၠုင် တိုန် မ္ဂး၊ မက်မာ တအ် ဂၠာဲ ဂၠံင် တိတ် နူကဵု ဖံက် တိ (Faults) ဟွံသေင်မ္ဂး ထိုင် ကသဳတိ တအ် တုဲ ခတိုဟ် တိတ် ကၠုင် နဒဒှ် ဒဵုပၟတ် ရ။ ပရေင်ခတိုဟ် ဝွံ နွံ ၜါ သာ် အဓိက - ပရေင်ခတိုဟ် လဟဲ (Effusive eruption) မဒှ် ပရေင်ဇွောဝ် လာဗာ သာသာ၊ ကေုာံ ပရေင်ခတိုဟ် ဇၞော် (Explosive eruption) မဒှ် ပရေင်ခတိုဟ် မနွံကဵု ပတေင် ကေုာံ ဓါတ်ကျာ ဗွဲမသၠုင် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ အကာဲအရာ သဘာဝ (Geological Background and Formation) ==
ဒဵုပၟတ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဝွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ဓရီု မာတ် လေယျာ တိ (Plate boundaries) ရ။ ဌာန် အဓိက ၃ သာ် မကတဵုဗဒှ် ဒဵုပၟတ် ဂှ် -
* '''ဒၞာဲ လေယျာ တိ ပါ်ခြာ (Divergent boundaries):''' ဥပမာ - [[ဒဵုပၟတ် သၟဝ် ၜဳ အတ္တလာန်တိတ်]] (Mid-Atlantic Ridge)။ ဒၞာဲ ဏအ် လေယျာ တိ ၜါ ပါ် တိတ် အာ ရေင်သကအ် တုဲ မက်မာ တအ် တိတ် ကၠုင် နူ သၟဝ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် တိ တၟိ။
* '''ဒၞာဲ လေယျာ တိ ဇီုကပိုက် (Convergent boundaries):''' ဥပမာ - [[ဗွိုင် ပၟတ် ပစိဖိတ်]] (Ring of Fire)။ ဒၞာဲ ဏအ် လေယျာ တိ မွဲ ဓရိုဟ် လုပ် သၟဝ် လေယျာ တိ မွဲ ပၠန် (Subduction) တုဲ တူ လာ် ကတဵုဒှ် မက်မာ ရ။
* '''ဒၞာဲ ဌာန် ကတဴ (Hotspots):''' ဥပမာ - [[ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ]] (Hawaii volcanoes)။ ဒၞာဲ ဏအ် ဟွံနွံ ပ္ဍဲ ဓရီု လေယျာ တိ ဆဂး မက်မာ နူကဵု သၟဝ် ဇြိုဟ်ဇြိုဟ် ထပက် တိတ် ကၠုင် လတူ လေယျာ တိ လဒေါဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;schmincke&quot;&gt;{{cite book |last=Schmincke |first=H. U. |title=Volcanism |publisher=Springer |year=2004 |pages=15-22}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ယန္တရာ ပရေင်ခတိုဟ် (Mechanisms of Eruption) ==
မုဟိုတ် ဒဵုပၟတ် တအ် ခတိုဟ် ရော? ယန္တရာ အဓိက ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဒြဟတ် ယိုက် (Buoyancy) ကေုာံ ဓါတ်ကျာ ရ။

မက်မာ ဝွံ လျိုင် သာ နူကဵု တၟအ် မနွံ ပွဳပွူ ဍေဟ် ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေဟ် တိုန် ဇရေင် လတူ ရ။ ကာလ ဍေဟ် တိုန် ကၠုင် ညန် ကဵု မျက်နှာပြင် တိ မ္ဂး၊ ဒြဟတ် ဓရိုဟ် နူကဵု လတူ ဂှ် ယှောတ် စှ်ေ အာ တုဲ၊ ဓါတ်ကျာ မပံင်နှဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ မက်မာ တအ် (မပ္တံကဵု ဍာ်၊ ကာဗောန် ဒိုင်အံက်သိုက်) ဂှ် ပြံင်လှာဲ ဒှ် အာ ထၟာဲ ကျာ (Gas bubbles) ရ။ ထၟာဲ ကျာ ဏအ် ဇၞော် တိုန် ပြဟ်ပြဟ် တုဲ ယဝ်ရ မက်မာ ဂှ် ဇြိုင် (High viscosity) မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် ဒြဟတ် ဓရိုဟ် ဗွဲမဇၞော် တုဲ ကတဵုဒှ် ပရေင်ခတိုဟ် ဇၞော် (Explosive) ရ။

== ၄။ ဂကူ ဒဵုပၟတ်ခတိုဟ် ဂမၠိုင် (Types of Volcanic Eruptions) ==
တၠပညာ တအ် ပါ်လဝ် ဂကူ ပရေင်ခတိုဟ် အတိုင် ဗီုပြင် ကေုာံ ဒြဟတ် ဍေဟ်တအ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ်
|-
! ဂကူ
! ဒြဟတ် ခတိုဟ်
! ဗီုပြင် အဓိက
|-
| '''ဟာဝါယဳယျာန် (Hawaiian)'''
| သာ
| လာဗာ ဇွောဝ် တိတ် သာသာ၊ ဟွံမဲ ကဵု ပတေင်၊ ဗွဲမဂၠိုင် ကတဵုဒှ် ဒဵုပၟတ် ဒိုင် (Shield volcanoes)။
|-
| '''သတရိုမ်ဗဝ်လဳယျာန် (Strombolian)'''
| လဒေါဝ်
| ခတိုဟ် ဍောတ်ဍောတ် ဆက်စပ် ဒၟံင်၊ ပတိတ် လာဗာ ကေုာံ တၟအ် ဍောတ်ဍောတ် ပ္ဍဲ ကျာ။
|-
| '''ဗာလ်ကေနဳယျာန် (Vulcanian)'''
| ဇၞော်
| ခတိုဟ် ဒြဟတ် ဇၞော် ယာယဳ၊ ပတိတ် ပတေင် ကေုာံ တၟအ် ဇၞော်ဇၞော်။
|-
| '''ပလဳနဳယျာန် (Plinian)'''
| ဇၞော်အိုတ်
| ခတိုဟ် ဗွဲမသၠုင် စိုပ် အာယောန်နဝ်သဖဳယျာ (Stratosphere)၊ ပတိတ် ပတေင် ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ပလီုပလာ် ဍုင် ကွာန်။
|}

== ၅။ ဗီုပြင် ဒဵုပၟတ် ကေုာံ လဒက်ပတန် (Volcano Shapes and Structures) ==
ပရေင်ခတိုဟ် တအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဗီုပြင် ဒဵုပၟတ် တၞဟ်ခြာ ရ -
* '''[[ဒဵုပၟတ် ဒိုင်]] (Shield volcano):''' ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လာဗာ မဇွောဝ် လောဲ (Low viscosity)။ ဍေဟ်တအ် နွံ ဗီုပြင် လးလး ကေုာံ လှဲလး။ ဥပမာ - Mauna Loa ပ္ဍဲ ဟာဝါအဳ။
* '''[[ဒဵုပၟတ် ထပ်]] (Stratovolcano):''' ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လာဗာ ကေုာံ ပတေင် မထပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ်။ နွံ ဗီုပြင် က္ဍိုပ် စှ်ေ သၠုင် (Cone-shaped) တုဲ ပရေင်ခတိုဟ် ဍေဟ်တအ် အန္တရာယ် ဇၞော်။ ဥပမာ - Mount Fuji ပ္ဍဲ ဂျပေန်။
* '''[[ခေါက် ဒဵုပၟတ်]] (Caldera):''' ကြဴနူ ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ် ဗွဲမဇၞော် တုဲ၊ ထိုင် မက်မာ သၟဝ် တိ သၠာတ် အာ တုဲ လတူ ဒဵုပၟတ် ဂှ် သရိုဟ် စှ်ေ အာ ဒှ် ခေါက် ဇၞော်ဇၞော် ရ။ ဥပမာ - Yellowstone Caldera။&lt;ref name=&quot;francis&quot;&gt;{{cite book |last=Francis |first=P. |author2=Oppenheimer, C. |title=Volcanoes |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2004 |pages=105-110}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကပေါတ် မတိတ်ကၠုင် နူ ခတိုဟ် (Volcanic Products: Lava, Ash, and Gases) ==
ကာလ ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပတိတ် ကပေါတ် ၃ သာ် အဓိက ရ -
* '''လာဗာ (Lava):''' ဓါတ်တၟအ်လာ် မဇွောဝ် လတူ တိ။ လာဗာ ဏအ် မာန် ကတဴ စဵုကဵု ၇၀၀ - ၁၂၀၀ ဒဳဂရဳ သေလ်သဳယပ် (Celsius) ရ။
* '''ပတေင် ကေုာံ တၟအ် (Tephra &amp; Volcanic Ash):''' မက်မာ မဒးဒုင် ခတိုဟ် တိတ် ဒှ် အာ ထၟာဲ ဍောတ်ဍောတ်။ ပတေင် တအ်ဝွံ မာန် ပဝ် အာ စိုပ် ဇမ္ၚောဲ ကဳလဝ်မဳတာ ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ ပကဵု ညံင် အန္တရာယ် လတူ ပရေင်ယီုယီု ကေုာံ က္ၜင်ကျာ ရ။
* '''ဓါတ်ကျာ (Volcanic Gases):''' ဓါတ်ကျာ အဓိက မတိတ် ကၠုင် ဂှ် ဒှ် ဍာ် အခိုး (Water vapor)၊ ကာဗောန် ဒိုင်အံက်သိုက် (Carbon dioxide)၊ ကေုာံ သာလ်ဖာ ဒိုင်အံက်သိုက် (Sulfur dioxide) ရ။&lt;ref name=&quot;sparks&quot;&gt;{{cite book |last=Sparks |first=R. S. J. |title=Volcanic Plumes |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=1997 |pages=50-55}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ ဥတု (Environmental and Climatic Impacts) ==
ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ် ဇၞော်ဇၞော် တအ် မာန် ပြံင်လှာဲ ဥတု အလုံ ဂၠးတိ (Global climate) ရ။ ကာလ သာလ်ဖာ ဒိုင်အံက်သိုက် စိုပ် အာ ပ္ဍဲ အာယောန်နဝ်သဖဳယျာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပံင်နှဴ ကု ဍာ် တုဲ ဒှ် အာ ထၟာဲ သာလ်ဖျူရစ် (Sulfuric acid aerosols) မာန် ပလေဝ် ကလေင် လျး တ္ၚဲ ရ။ 

အရာ ဏအ် ပကဵု ညံင် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဂၠးတိ ဂွံ ယှောတ် စှ်ေ အာ ယာယဳ မကော်စ [[ဥတု ညံင် ဆံင် ဒဵုပၟတ်]] (Volcanic winter) ရ။ ဥပမာ - ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ် တမ်ဗဝ်ရာ (Mount Tambora) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၅ ဂှ် ပကဵု ညံင် သၞာံ ၁၈၁၆ ဂှ် ဒှ် &quot;သၞာံ မဟွံမဲ ကဵု ဥတု ကညင်&quot; (Year Without a Summer) ရ။

== ၈။ အန္တရာယ် လတူ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Hazards to Humans and Economy) ==
ဘဲအန္တရာယ် နူကဵု ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ် ဂှ် ပလီုပလာ် လမျီု ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဇၞော် ရ -
* '''လၟေင် ပတေင် ဂမ္တဴ (Pyroclastic flows):''' ဒှ် ကျာ ဂမ္တဴ ကေုာံ ပတေင် မဇွောဝ် စှ်ေ နူ ဒဵု ဗွဲမပြဟ် (စဵုကဵု ၇၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ မွဲ နာဍဳ) တုဲ တူ စှ်ေ ဇၟာပ် အရာ မဆဵု ရ။ (ဥပမာ - ပရေင်ပလီုပလာ် ဍုင် ပေါမ်ပေ - Pompeii)။
* '''ဍာ် ဗရိုတ် (Lahars):''' ဍာ် မပံင်နှဴ ကဵု ပတေင် ကေုာံ တိ မဇွောဝ် စှ်ေ နူ ဒဵု ဟိုတ်နူ ဗြဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်ကလခ မလာ် ရ။
* '''အန္တရာယ် က္ၜင်ကျာ:''' ပတေင် ဒဵုပၟတ် ဝွံ ဇီုကပိုက် ကု စက် က္ၜင်ကျာ မ္ဂး ပကဵု ညံင် စက် ပလီု အာ မာန် ရ။

== ၉။ ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် ကေုာံ သၞောတ် စဵုဒၞာ (Monitoring, Prediction, and Mitigation) ==
တၠပညာ ဒဵုပၟတ် တအ် စကာ ကိရိယာ ခေတ်တၟိ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ကေုာံ ဆိင်ဆ ပရေင်ခတိုဟ် -
* '''စက် ၜတ် ကသဳတိ (Seismometers):''' ကာလ မက်မာ ချဳဓရာင် မ္ဂး ကတဵုဗဒှ် ကသဳတိ ဍောတ်ဍောတ် တအ် ရ။
* '''စက် ၜတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ တိ (GPS &amp; Tiltmeters):''' ကာလ ဒဵုပၟတ် ဇၞော် တိုန် (Swelling) ကိုပ်ကၠာ ခတိုဟ်။
* '''စက် ၜတ် ဓါတ်ကျာ:''' ပရေင်တိုန် လၟိဟ် ဓါတ် သာလ်ဖာ ဒိုင်အံက်သိုက် ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ မက်မာ စိုပ် ညန် ကၠုင် ရ။

ယဝ်ရ တီ သင်္ကေတ တအ် ဏအ် မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ တအ် မာန် ကဵု သတိ ကေုာံ ပြံင် ဌာန် ညးဍုင်ကွာန် (Evacuation) ကိုပ်ကၠာ ဘဲအန္တရာယ် စိုပ် ရ။

== ၁၀။ ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ် အဓိက ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဝင် (Notable Volcanic Eruptions in History) ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဂၠးတိ မ္ဂး နွံ ပရေင်ခတိုဟ် မပြာကတ် ဂမၠိုင် -&lt;ref name=&quot;oppenheimer&quot;&gt;{{cite book |last=Oppenheimer |first=C. |title=Eruptions that Shook the World |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |pages=310-315}}&lt;/ref&gt;
* '''[[ဒဵုပၟတ် ဗေသူဗဳယပ်]] (Mount Vesuvius - ၇၉ အေဒဳ):''' ခတိုဟ် ပလီုပလာ် ဍုင် ပေါမ်ပေ ကေုာံ ဟာကူလာနဳယောမ်။
* '''[[ဒဵုပၟတ် ကရာကတဝ်ဝါ]] (Krakatoa - ၁၈၈၃):''' ခတိုဟ် ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ အေန်ဒဝ်နဳယှာ၊ ရမ္သာင် ခတိုဟ် ဍေဟ် ဂှ် မိင် စိုပ် အလုံ ကဝက် ဂၠးတိ ကေုာံ ကတဵုဗဒှ် ဍာ်လပှ် သုနာမဳ မဂစိုတ် မၞိဟ် ၃၆,၀၀၀ ပြင်င်။
* '''[[ဒဵုပၟတ် သိန်ဟေเลန်]] (Mount St. Helens - ၁၉၈၀):''' ပရေင်ခတိုဟ် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် မထ္ၜးကဵု ပရေင်ခတိုဟ် လပါ် ဖာဲ (Lateral blast) မပလီုပလာ် ဂြိုပ် ကေုာံ လမျီု မၞိဟ် ၅၇ တၠ။
* '''[[ဒဵုပၟတ် ပဳနာတူဗဝ်]] (Mount Pinatubo - ၁၉၉၁):''' ပရေင်ခတိုဟ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ် ပ္ဍဲ ဖဳလဳပေန် မပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ဓါတ်ဂမ္တဴ စှ်ေ အာ ယာယဳ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပထဝဳဗေဒ]] (Geology)
* [[ကသဳတိ]] (Earthquake)
* [[လေယျာ တိ]] (Plate tectonics)
* [[ဗွိုင် ပၟတ် ပစိဖိတ်]] (Ring of Fire)

{{Navbox
| name = Volcanology
| title = ဒဵုပၟတ် ကေုာံ ပရေင်ခတိုဟ် (Volcanoes and Volcanology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကူ ဒဵုပၟတ်
| list1 =
* [[ဒဵုပၟတ် ထပ်]] (Stratovolcano)
* [[ဒဵုပၟတ် ဒိုင်]] (Shield volcano)
* [[ခေါက် ဒဵုပၟတ်]] (Caldera)
* [[ဒဵုပၟတ် သၟဝ် ၜဳ]] (Submarine volcano)
| group2 = ကပေါတ် ခတိုဟ်
| list2 =
* [[မက်မာ]] (Magma)
* [[လာဗာ]] (Lava)
* [[ပတေင် ဒဵုပၟတ်]] (Volcanic ash)
* [[ဓါတ်ကျာ ဒဵုပၟတ်]] (Volcanic gas)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ပထဝဳဗေဒ]] (Geology)
* [[ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ]] (Natural disaster)
* [[လေယျာ တိ]] (Tectonic plate)
* [[ဗွိုင် ပၟတ် ပစိဖိတ်]] (Ring of Fire)
}}

[[Category:ဒဵုပၟတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ]]
[[Category:ပထဝဳဗေဒ]]</text>
      <sha1>h5a9cdtj22i1mkjkxo6srq3axmw90j8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11645</id>
    <revision>
      <id>56172</id>
      <timestamp>2026-07-17T10:38:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ရုင်ပၟတ် ဟာဝါအဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Hawaiian volcanoes'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒဵုပၟတ် မနွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် သမုဒ္ဒရာ ပါသဳဖိတ် (Pacific Ocean) မဒက်ပတန် လဝ် တကအ် ဟာဝါ...&quot;</comment>
      <origin>56172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24098" sha1="d8544rgjb31n6wwugmtihbw781lwe9x" xml:space="preserve">'''ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ရုင်ပၟတ် ဟာဝါအဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Hawaiian volcanoes'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒဵုပၟတ် မနွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် သမုဒ္ဒရာ ပါသဳဖိတ် (Pacific Ocean) မဒက်ပတန် လဝ် တကအ် ဟာဝါအဳ ဂမၠိုင် ရ။ ဒဵုပၟတ် တအ်ဏအ် ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဒဵုပၟတ် ဓမ္မတာ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဇိုင် ဓရီု လေယျာ တိ (Tectonic plate boundaries) တအ် တုဲ၊ ဍေဟ်တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ဒၞာဲဓါတ်ဂမ္တဴ (Hotspot) မနွံ သၟဝ် လေယျာ တိ ပါသဳဖိတ် ရ။ ဒဵုပၟတ် မနွံ ပ္ဍဲ တကအ် ဟာဝါအဳ သီုဖအိုတ် ၁၅ မ ဂှ် ဒှ် ဒဵုပၟတ် အဝဲ ဍောတ်အိုတ် ကေုာံ တၟိအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ရေင် ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ-အေမ်ပါရာ (Hawaiian–Emperor seamount chain) မနွံ ဇမၠိင် ၅,၈၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ ရ။&lt;ref name=&quot;usgs&quot;&gt;{{cite book |last=Tilling |first=R. I. |author2=Heliker, C. |author3=Wright, T. L. |title=Eruptions of Hawaiian Volcanoes: Past, Present, and Future |publisher=U.S. Geological Survey |year=1987 |pages=10-15}}&lt;/ref&gt;

ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ တအ်ဝွံ ပြာကတ် ဗွဲမလောန် နကဵု ဗီုပြင် လဒက်ပတန် မကော်စ &quot;ဒဵုပၟတ် ဒိုင်း&quot; (Shield volcanoes) မနွံကဵု ဇမၞော် ဗွိုက် လှဲလှဲ ကေုာံ ဇြဟ် ညိင်ညိင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ နကဵု လညာတ် ပထဝဳဗေဒ၊ လၟေင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ်၊ သဳအိုရဳ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ သဘာဝ ဂမၠိုင် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Hawaii_hotspot.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ရေင် ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ-အေမ်ပါရာ မကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ လေယျာ တိ ပါသဳဖိတ် ချဳဓရာင် တတ် အာ လတူ ဒၞာဲဓါတ်ဂမ္တဴ ဟာဝါအဳ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အကာဲအရာ ပထဝဳ (Introduction and Geological Setting) ==
ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ ဝွံ ဒှ် အရာ မအမ်သဝ် သဘာဝ မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပထဝဳဗေဒ ဂၠးတိ ရ။ ဗွဲဓမ္မတာ မ္ဂး ဒဵုပၟတ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် (ဥပမာ - ရေင် ဒဵုပၟတ် လတူ ဓရီု ပၟတ် - Ring of Fire) ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ လေယျာ တိ ၜါ ဇီုကပိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပါ်ခြာ အာ ရေင်သကအ် ရ။ 

ဆဂး ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ ဂှ် ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် လေယျာ တိ ပါသဳဖိတ် (Pacific Plate) မသ္ၚောဲ နူ ဓရီု လေယျာ တအ် ဇမ္ၚောဲ မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ ကဳလဝ်မဳတာ ရ။ တကအ် ဟာဝါအဳ အဓိက ၈ တကအ် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လာဗာ (Lava) မခတိုဟ် တိတ် နူ လေယျာ တိ သၟဝ် သမုဒ္ဒရာ မပလံင် နင် ဓါတ်ဂမ္တဴ နူကဵု ဂၠံ သြိုဟ် တိ ရ။ တကအ် ဟာဝါအဳ ဇၞော်အိုတ် ဂှ် ညးကော်စ တကအ် ဇၞော် (Big Island) တုဲ ဍေဟ်ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဒဵုပၟတ် ၅ မ ရ။

== ၂။ သဳအိုရဳ ဒၞာဲဓါတ်ဂမ္တဴ (Hawaiian Hotspot Theory) ==
သွက်ဂွံ သောင်ကလး မုဟိုတ် ဒဵုပၟတ် ဂွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် သမုဒ္ဒရာ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၃ တၠပညာ ပထဝဳဗေဒ ဂျေ. တူဇြဝ် ဝဳလ်သာန် (J. Tuzo Wilson) ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် &quot;သဳအိုရဳ ဒၞာဲဓါတ်ဂမ္တဴ&quot; (Hotspot Theory) ရ။&lt;ref name=&quot;wilson&quot;&gt;{{cite journal |last=Wilson |first=J. T. |title=A Possible Origin of the Hawaiian Islands |journal=Canadian Journal of Physics |volume=41 |issue=6 |pages=863-870 |year=1963}}&lt;/ref&gt;

အတိုင် သဳအိုရဳ ဏအ် မ္ဂး -
* သၟဝ် တိ မဇြိုဟ် ဗွဲမလောန် တေအ် ဂှ်၊ နွံ &quot;ဒၞာဲဓါတ်ဂမ္တဴ&quot; မွဲ မပလံင် ပတိတ် မက်မာ (Magma) ဇရေင် လတူ ညံင်ရဴ ဒယိုင် ပၟတ် (Mantle plume) ရ။
* ဒၞာဲဓါတ်ဂမ္တဴ ဂှ် တန်တဴ ညိင်ညိင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တမ် ဍေဟ် တုဲ၊ လေယျာ တိ ပါသဳဖိတ် မနွံ လတူ ဂှ် ချဳဓရာင် အာ လပါ် အဂၞဲ-ပလိုတ် (Northwest) နကဵု လဟိုင် ၜိုတ် ၅-၁၀ သေန်တဳမဳတာ ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ ရ။
* ကာလ လေယျာ တိ ဂှ် ချဳဓရာင် တတ် အာ လတူ ဒၞာဲဓါတ်ဂမ္တဴ မ္ဂး၊ မက်မာ တအ် ထပက် ခတိုဟ် တိတ် လတူ သမုဒ္ဒရာ တုဲ ဖန်ဗဒှ် တကအ် တၟိ မွဲ ရ။ ကာလ တကအ် ဂှ် ဆက် ခြာ အာ နူ ဒၞာဲဓါတ်ဂမ္တဴ မ္ဂး၊ ပရေင်ခတိုဟ် ဂှ် ဒေါအ် အာ တုဲ၊ ဒဵုပၟတ် တၟိ မွဲ ကလေင် ကတဵုဒှ် လက္ကရဴ ဂှ် ပၠန် ရ။

== ၃။ လၟေင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒဵုပၟတ် (Evolution and Stages of Volcanoes) ==
ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ သ္ဒး ကွာ် တတ် အာ လၟေင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သဘာဝ နာနာ သာ် ရ။ တၠပညာ တအ် ပါ်လဝ် အဆံင် အဓိက ၄ သာ် ရ -&lt;ref name=&quot;clague&quot;&gt;{{cite book |last=Clague |first=D. A. |author2=Dalrymple, G. B. |title=Volcanism in Hawaii |publisher=U.S. Geological Survey Professional Paper 1350 |year=1987 |pages=5-15}}&lt;/ref&gt;

# '''အဆံင် သၟဝ် ဍာ် ကိုပ်ကၠာ (Submarine preshield stage):''' ဒဵုပၟတ် ဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဇိုင် သမုဒ္ဒရာ တုဲ ခတိုဟ် တိတ် လာဗာ သၟဝ် ဍာ် ရ။ အခိင် ဏအ် ဍေဟ် ဟွံစိုပ် လတူ ဍာ် ဏီ ရ။
# '''အဆံင် ဒိုင်း (Shield stage):''' ဒှ် အဆံင် ဇၞော်မောဝ် အဓိက အိုတ် ရ။ မက်မာ တအ် ခတိုဟ် တိတ် ဗွဲမပြဟ် တုဲ ဒဵုပၟတ် ဂှ် ဇၞော် တိုန် စိုပ် လတူ ဍာ် ရ။ ဒဵုပၟတ် ဂှ် ကလိဂွံ ၉၅% လျိုင် အလုံစုံ ဍေဟ် ပ္ဍဲ အဆံင် ဏအ် ရ။ (ဥပမာ - ကဳလာဝေအာ ကဵု မဝ်နာ လဝ်အာ)။
# '''အဆံင် ကြဴနူ ဒိုင်း (Postshield stage):''' ပရေင်ခတိုဟ် စ ယှောတ် အောန် စှ်ေ အာ တုဲ၊ လာဗာ တအ် ဒြဟတ် ရမ္မောဝ် ပြံင်လှာဲ အာ (Alkalic basalt) ရ။ ဒဵုပၟတ် ဂှ် စ ဒေါအ် ဇၞော်မောဝ် ရ။ (ဥပမာ - မဝ်နာ ကဳအာ)။
# '''အဆံင် လီုလာ် (Erosional stage):''' ဒဵုပၟတ် ဂှ် ချဳဓရာင် အာ သ္ၚောဲ နူ ဒၞာဲဓါတ်ဂမ္တဴ တုဲ၊ ပရေင်ခတိုဟ် ပိုတ် အာ ရ။ ဒဵုပၟတ် ဂှ် ဒးဒုင် ဍာ်ဗြဲ ကေုာံ ဍာ်လပှ် ဇီုကပိုက် တုဲ စ သရိုဟ် လီုလာ် စှ်ေ အာ သိုက်သိုက် ရ။

== ၄။ ဗီုပြင် ဒဵုပၟတ် ဒိုင်း ကေုာံ လာဗာ (Shield Volcanoes and Lava Composition) ==
ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ တအ်ဝွံ ဟွံမဲ ကဵု က္ဍိုပ် ဓစေင်ဓစေင် သၠုင်သၠုင် ညံင်ရဴ ဒဵုပၟတ် ဖူဂျဳ (Mount Fuji) ဍုင်ဂျပေန် ပုဟ်။ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု ဗီုပြင် လှဲလှဲ ညိင်ညိင် တုပ် ညံင်ရဴ ဒိုင်း ပၞာန် (Warrior's shield) မဖျေဟ် လဝ် လတူ တိ ကီု ရ။

ဟိုတ် မဂွံ ဒှ် ဗီုပြင် ဏအ် ဂှ်၊ မက်မာ မခတိုဟ် တိတ် နူ ဟာဝါအဳ ဂှ် ဒှ် ဂကူ &quot;ဗာသေါတ်&quot; (Basalt) မနွံကဵု ဓါတ် သိလဳကာ (Silica) အောန် ဗွဲမလောန် ရ။ ဟိုတ်နူ သိလဳကာ အောန် ဂှ်ရ လာဗာ တအ်ဂှ် ဟွံတီု ကေုာံ ပြး ဇွောဝ် အာ ဍာ်ဍာ် (Low viscosity) မာန် ရ။ ကာလ လာဗာ ခတိုဟ် တိတ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဇွောဝ် အာ ဂွံ သ္ၚောဲ ဗွဲမလောန် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဇတ် တုဲ၊ ကတဵုဗဒှ် ကဵု ဇြဟ် ဒဵု မလှဲလး ရ။ ဂကူ လာဗာ အဓိက ၜါ သာ် ပ္ဍဲ ဟာဝါအဳ ဂှ် ညးကော်စ &quot;ပဟဝ်ဟဝ်&quot; (Pāhoehoe - လာဗာ ညိင်ညိင် လျောဝ်လျောဝ်) ကေုာံ &quot;အာအာ&quot; (ʻAʻā - လာဗာ ဂဒုက်ဂဒုက် ပသဲ) ရ။

== ၅။ ပရေင်ခတိုဟ် ဗီုပြင် ဟာဝါအဳ (Hawaiian Eruption Style) ==
[[ပရေင်ခတိုဟ် ဟာဝါအဳ]] (Hawaiian eruption) ဂှ် ဒှ် ဝေါဟာရ သက်သက် ပ္ဍဲ ပထဝဳဗေဒ မစၟတ်သမ္တီ လဝ် သွက် ပရေင်ခတိုဟ် မညိင်ဝတ် ကေုာံ ဟွံမဲ ကဵု အန္တရာယ် ခတိုဟ် ဇၞော် (Effusive eruption) ရ။&lt;ref name=&quot;macdonald&quot;&gt;{{cite book |last=Macdonald |first=G. A. |author2=Abbott, A. T. |title=Volcanoes in the Sea: The Geology of Hawaii |publisher=University of Hawaii Press |year=1970 |pages=85-95}}&lt;/ref&gt;

တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဒဵုပၟတ် အေန်ဒဝ်နဳယှာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖဳလဳပေန် မခတိုဟ် တိတ် နကဵု ပရေင်ခတိုဟ် ဇၞော် မပတိတ် ယက်၊ လံင်၊ ကေုာံ မသပုန် (Ash and pyroclastic flows) ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး၊ ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ တအ် ဂှ် ခတိုဟ် တိတ် လာဗာ ဆ သက်သက် ရ။ အခိင် လ္ၚဵု မ္ဂး လာဗာ တအ် ခတိုဟ် တိုန် ဇရေင် လတူ ကျာ တုပ် ညံင်ရဴ ပလိုင် ဍာ် (Lava fountains) မနွံ သမၠုင် ကၠံ မဳတာ ပြင်င် ကီု ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင်ခတိုဟ် ဏအ် ညိင် ဂှ်ရ၊ ညးလ္ၚတ် တအ် ကေုာံ ကောန်တရဴ တအ် မာန် အာ ရံင် ကြပ်ကြပ် ဟွံမဲ ကဵု အန္တရာယ် လမျီု (ယဝ်ရ မင်မဲ သတိ လတူ ဂၠံင် လာဗာ ဇွောဝ်) ရ။

== ၆။ ဒဵုပၟတ် မပြာကတ် အိုတ် ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ တကအ် ဟာဝါအဳ (Prominent Volcanoes on the Big Island) ==
တကအ် ဇၞော် ဟာဝါအဳ (Island of Hawaiʻi) ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဒဵုပၟတ် အဓိက ၅ မ မဖျေဟ် လဝ် လတူ ရေင်သကအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဒဵုပၟတ် ၅ မ ပ္ဍဲ တကအ် ဇၞော် ဟာဝါအဳ
|-
! ယၟု ဒဵုပၟတ် (Volcano)
! အကာဲအရာ (Status)
! သမၠုင် လတူ ဍာ် (Elevation)
! အခိင် ခတိုဟ် လက္ကရဴအိုတ် (Last Eruption)
|-
| '''ကဳလာဝေအာ''' (Kīlauea)
| မချဳဓရာင် (Active)
| ၁,၂၄၇ မဳတာ
| ၂၀၂၄ (လၟုဟ်)
|-
| '''မဝ်နာ လဝ်အာ''' (Mauna Loa)
| မချဳဓရာင် (Active)
| ၄,၁၆၉ မဳတာ
| ၂၀၂၂
|-
| '''မဝ်နာ ကဳအာ''' (Mauna Kea)
| ဟွံချဳဓရာင် (Dormant)
| ၄,၂၀၇ မဳတာ
| ၜိုတ် ၄,၅၀၀ သၞာံ တေအ်
|-
| '''ဟွာလာလာင်''' (Hualālai)
| မချဳဓရာင် (Active)
| ၂,၅၂၁ မဳတာ
| ၁၈၀၁
|-
| '''ကဝ်ဟာလာ''' (Kohala)
| ပိုတ် အာ ရ (Extinct)
| ၁,၆၇၀ မဳတာ
| ၜိုတ် ၁၂၀,၀၀၀ သၞာံ တေအ်
|}

မဝ်နာ လဝ်အာ (Mauna Loa) ဝွံ ဒှ် ဒဵုပၟတ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ နကဵု ဗွိုက် လျိုင် ရ။ ယဝ်ရ ၜတ်ကၞာတ် နူကဵု တမ် သၟဝ် ဇိုင် သမုဒ္ဒရာ စဵုကဵု က္ဍိုပ် မ္ဂး၊ မဝ်နာ ကဳအာ (Mauna Kea) ဝွံ နွံ သမၠုင် ၜိုတ် ၁၀,၂၁၀ မဳတာ တုဲ ဒှ် ဒဵု မသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (သၠုင် နူ ဒဵု ဧဝရတ် ဏီ) ရ။

== ၇။ ကောန်ဒဵု သၟဝ် ဍာ် လဝ်အဳဟဳ (Submarine Volcano: Kamaʻehuakanaloa / Lōʻihi) ==
ပ္ဍဲ လပါ် သၠုင်ကျာ တကအ် ဇၞော် ဟာဝါအဳ ဂှ် နွံ ဒဵုပၟတ် သၟဝ် ဍာ် မွဲ မကော်စ လဝ်အဳဟဳ (Lōʻihi) ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ယၟု တၟိ ကာမာအေဟွာကာနာလဝ်အာ (Kamaʻehuakanaloa) ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဒဵုပၟတ် တၟိအိုတ် ပ္ဍဲ ဟာဝါအဳ တုဲ နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ အဆံင် သၟဝ် ဍာ် ကိုပ်ကၠာ (Submarine preshield stage) ဏီ ရ။&lt;ref name=&quot;moore&quot;&gt;{{cite journal |last=Moore |first=J. G. |author2=Clague, D. A. |title=Volcano growth and evolution of the island of Hawaii |journal=Geological Society of America Bulletin |volume=104 |issue=11 |pages=1471-1484 |year=1992}}&lt;/ref&gt;

လၟုဟ် က္ဍိုပ် ဒဵု လဝ်အဳဟဳ ဏအ် နွံ သၟဝ် ဍာ် ၜိုတ် ၉၇၅ မဳတာ ဏီ ရ။ ဆဂး ဍေဟ် ဆက် ခတိုဟ် တုဲ ဇၞော် တိုန် ဒၟံင် လၟိုန် ရ။ တၠပညာ တအ် ထေင် ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ အခိင် ၁၀,၀၀၀ ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၀၀,၀၀၀ သၞာံ ဂတ ဏအ် မ္ဂး ဍေဟ် ဂွံ စိုပ် လတူ ဍာ် တုဲ ကတဵုဒှ် တကအ် ဟာဝါအဳ တၟိ မွဲ မာန် ရောင်။

== ၈။ ရေင် ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ-အေမ်ပါရာ (Hawaiian–Emperor Seamount Chain) ==
ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ တအ်ဂှ် ဟွံသေင် ဆ တကအ် ၈ တကအ် မဆဵု လတူ ဍာ် ဓဝ် ပုဟ်။ လပါ် အဂၞဲ-ပလိုတ် (Northwest) နူကဵု တကအ် ဟာဝါအဳ ဂှ် နွံ ရေင် ဒဵုပၟတ် သၟဝ် ဍာ် မွဲ မနွံ ဇမၠိင် ၅,၈၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ မကော်စ ရေင် ဟာဝါအဳ-အေမ်ပါရာ (Hawaiian–Emperor seamount chain) ရ။

ရေင် ဏအ်ဝွံ နွံကဵု ဒဵုပၟတ် တြေံတြေံ ကေုာံ တကအ် သၟဝ် ဍာ် (Seamounts and guyots) ၜိုတ် ၁၂၉ မ ရ။ ဒဵုပၟတ် တအ်ဏအ် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ကတဵုဒှ် လဝ် လတူ ဒၞာဲဓါတ်ဂမ္တဴ ဟာဝါအဳ ကီု ရ၊ ဆဂး ဟိုတ်နူ လေယျာ တိ ပါသဳဖိတ် ဓရိုဟ် ဏာ ဍေဟ်တအ် ဇရေင် လပါ် သၟဝ်ကျာ တုဲ ဍေဟ်တအ် ဒးဒုင် လီုလာ် သရိုဟ် စှ်ေ အာ သၟဝ် ဍာ် အလုံစုံ ရ။ ဒဵုပၟတ် အာယုက် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ရေင် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒဵု မေဂျဳ (Meiji Seamount) မနွံ အာယုက် ၜိုတ် ၈၁ မဳလဳယာန် သၞာံ တုဲ နွံ ညန် ကဵု ဍုင် ရုရှာ ရ။

== ၉။ ပရေင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဝင် ဒဏ္ဍာရဳ (Cultural Significance and Mythology) ==
ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် ညးရး ဟာဝါအဳ တမၠာ (Native Hawaiians) မ္ဂး၊ ဒဵုပၟတ် တအ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ကျာ် တန်တဴ ရ။ ဒဵုပၟတ် ကဳလာဝေအာ ဝွံ ဒှ် သ္ၚိ ဌာန် သွက် &quot;ပဳလဳ&quot; (Pele) မဒှ် ဂၞကျာ် ပၟတ်၊ လျးလလဳ၊ ကျာ၊ ကေုာံ ဒဵုပၟတ် ရ။&lt;ref name=&quot;emerson&quot;&gt;{{cite book |last=Emerson |first=N. B. |title=Pele and Hiiaka: A Myth from Hawaii |publisher=Honolulu Star-Bulletin |year=1915 |pages=20-25}}&lt;/ref&gt;

အတိုင် ဝင် ဒဏ္ဍာရဳ မ္ဂး၊ ကာလ ပဳလဳ ထေဲ စိုတ် မ္ဂး ဒဵုပၟတ် တအ် ခတိုဟ် တိတ် ကၠုင် ရ။ ညးဒေသ တအ် ရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ ပဳလဳ ဗွဲမလောန် တုဲ ကၠောန် ပရေင်ပူဇဴ လတူ က္ဍိုပ် ဒဵုပၟတ် တအ် ရ။ ၜိုန်ရ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် သိပ္ပံ ပသောင်ကလး ကဵု သဘာဝ ဒဵုပၟတ် မာန် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဝင် ပဳလဳ ဂှ် ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကောန်ဂကူ ဟာဝါအဳ တအ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဏီ ရ။

== ၁၀။ သုတေသန ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ ဘဲအန္တရာယ် (Research and Hazard Monitoring) ==
ဟိုတ်နူကဵု ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ တအ် ဆက် ချဳဓရာင် ဒၟံင် လၟိုန် ဂှ်ရ၊ ဍုင် အမေရိကာန် ဒက်ပတန် လဝ် ဌာန် စမ်ၜတ် လ္ၚတ် ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ (Hawaiian Volcano Observatory - HVO) နကဵု ဂကောံ USGS ရ။ ဌာန် ဏအ်ဝွံ စမ်ၜတ် လ္ၚတ် ပရေင်ကသဳတိ (Seismology)၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဓာတ်ငွေ့ (Gas emissions)၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တိ (Ground deformation) ၂၄ နာဍဳ ရ။

ပရေင်မင်မဲ ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ကဵု သတိ ကု ညးဍုင်ကွာန် ကိုပ်ကၠာ လာဗာ ဟွံဂွံ ခတိုဟ် ဇွောဝ် စိုပ် သ္ၚိ ဌာန် တအ် ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၈ ပရေင်ခတိုဟ် ကဳလာဝေအာ ဇၞော် ဂှ်၊ HVO မာန် ဆဝ်မ္ၚုဟ် မၞိဟ် တအ် ညံင်ဂွံ ဒဴ တိတ် ဂွံ အခိင် ကိုပ်ကၠာ တုဲ၊ ၜိုန်ရ သ္ၚိ ၇၀၀ ပြင်င် ဒးဒုင် လီုလာ် ကီုလေဝ်၊ မၞိဟ် မဒးချိုတ် ဟွံမဲ မွဲ တၠ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒဵုပၟတ်]] (Volcano)
* [[လေယျာ တိ ပါသဳဖိတ်]] (Pacific Plate)
* [[မဝ်နာ လဝ်အာ]] (Mauna Loa)
* [[ကဳလာဝေအာ]] (Kīlauea)

{{Navbox
| name = Volcanoes
| title = ပရေင်လ္ၚတ် ဒဵုပၟတ် ကေုာံ ပထဝဳဗေဒ (Volcanology and Geology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကူ ဒဵုပၟတ် ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ]] (Hawaiian volcanoes)
* [[ဒဵုပၟတ် ဒိုင်း]] (Shield volcano)
* [[ဒဵုပၟတ် သၟဝ် ဍာ်]] (Submarine volcano)
* [[ဒၞာဲဓါတ်ဂမ္တဴ]] (Hotspot)
| group2 = ဒဵုပၟတ် မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဟာဝါအဳ
| list2 =
* [[ကဳလာဝေအာ]] (Kīlauea)
* [[မဝ်နာ လဝ်အာ]] (Mauna Loa)
* [[မဝ်နာ ကဳအာ]] (Mauna Kea)
* [[လဝ်အဳဟဳ]] (Lōʻihi Seamount)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[လာဗာ]] (Lava)
* [[မက်မာ]] (Magma)
* [[လေယျာ တိ ပါသဳဖိတ်]] (Pacific Plate)
* [[ပရေင်ခတိုဟ် ဟာဝါအဳ]] (Hawaiian eruption)
}}

[[Category:ဒဵုပၟတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဟာဝါအဳ]]
[[Category:ပထဝဳဗေဒ]]
[[Category:သဘာဝ]]</text>
      <sha1>d8544rgjb31n6wwugmtihbw781lwe9x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒဵုပၟတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11646</id>
    <revision>
      <id>56173</id>
      <timestamp>2026-07-17T10:40:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဒဵုပၟတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Volcano'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မထကး ဟွံသေင်မ္ဂး ထိုင် ပ္ဍဲကဵု မျက်နှာပြင် တိ (Earth's crust) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂြိုဟ် တၞဟ် တအ် မပကဵု ညံင် ဍာ်တၟအ်လာ် မကတဴ (Magm...&quot;</comment>
      <origin>56173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18996" sha1="kttw7g2v1btwf2qlobrd6782cvo1xyj" xml:space="preserve">'''ဒဵုပၟတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Volcano'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မထကး ဟွံသေင်မ္ဂး ထိုင် ပ္ဍဲကဵု မျက်နှာပြင် တိ (Earth's crust) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂြိုဟ် တၞဟ် တအ် မပကဵု ညံင် ဍာ်တၟအ်လာ် မကတဴ (Magma)၊ ချး၊ ကေုာံ ဓါတ်ကျာ တအ် ဂွံ တိတ် ကၠုင် နူကဵု သၟဝ် တိ ရ။ လတူ ဍုင်တိ ဏအ်၊ ဒဵုပၟတ် တအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ လေယျာ တိ (Tectonic plates) တအ် မပါ်ခြာ အာ ရေင်သကအ် ဟွံသေင်မ္ဂး မဇီုကပိုက် ဓရိုဟ် လုပ် ရေင်သကအ် ရ။ ဘာသာရပ် သိပ္ပံ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ ဒဵုပၟတ် ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ ပညာ ဒဵုပၟတ် (Volcanology) ရ။&lt;ref name=&quot;schmincke&quot;&gt;{{cite book |last=Schmincke |first=H. U. |title=Volcanism |publisher=Springer |year=2003 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ် ဝွံ ဒှ် ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ မဇၞော်အိုတ် မွဲ မမာန် ပလီုပလာ် လမျီု ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ မာန် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် လေဝ် ဒှ် အရာ အဓိက မဖန်ဗဒှ် လဝ် ဓါတ်ကျာ ဥတု တိ ကေုာံ တိဍာ် မနွံကဵု ဓါတ်ဝဲ (Fertile soil) သွက် သတ် တအ် ဂွံ ဂျိုင်သှ်ေ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဒဵုပၟတ် နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ၊ ပထဝဳဗေဒ၊ ကေုာံ သဘာဝ လဒက်ပတန် ဍေဟ်တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:MSH80_eruption_mount_st_helens_05-18-80.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ခတိုဟ် ဇၞော် ပ္ဍဲ ဒဵုပၟတ် သိန်ဟေလင် (Mount St. Helens) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၀။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ဒဵုပၟတ်&quot; ဝွံ နကဵု သဘာဝ မ္ဂး ဒှ် တြင် မပံက် လဝ် အကြာ သၟဝ် တိ ကေုာံ လတူ မျက်နှာပြင် တိ ရ။ ကာလ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ဒြဟတ် ဓရိုဟ် ပ္ဍဲ သၟဝ် တိ က္ဍင် ကၠုင် မ္ဂး၊ ဍာ်တၟအ်လာ် (Magma) ကေုာံ ဓါတ်ကျာ တအ် ဂစာန် တိတ် ကၠုင် ဇရေင် လတူ တုဲ ကတဵုဒှ် အာ ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ် ရ။

ဒၞာဲ မတိတ် ကၠုင် ဂှ် ကြဴနူ တၟအ် လာ် တအ် တန် ကၠုင် လအ် အာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ကတဵုဒှ် အာ ရုပ်သာ် ဗီုပြင် ဒဵု (Mountain) ဟွံသေင်မ္ဂး တကအ် (Island) တၟိ ရ။ ဥပမာ - တကအ် ဟာဝါအဳ (Hawaii) ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဒဵုပၟတ် ล้วန်ล้วน ရ။

== ၂။ ဝင် ဝေါဟာရ ကေုာံ ဒဏ္ဍာရဳ (Etymology and Mythology) ==
ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် &quot;Volcano&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု ဒဵုပၟတ် &quot;Vulcano&quot; မနွံ ပ္ဍဲ တကအ် အဳတလဳ လပါ်သၠုင်ကျာ ရ။ ယၟု ဒဵု ဏအ်ဝွံ လေဝ် ကၠုင်နူ ယၟု ကျာ်ပၟတ် ဍုင်ရဝ်မ တမၠာ (Roman god of fire) မနွံ ယၟု ဗလ်ကာန် (Vulcan) ရ။&lt;ref name=&quot;sigurdsson&quot;&gt;{{cite book |last=Sigurdsson |first=H. |title=The Encyclopedia of Volcanoes |edition=2nd |publisher=Academic Press |year=2015 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ်၊ မၞိဟ် တအ် ထေင် ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ် ဝွံ ဒှ် ပရေင်ထေဲစိုတ် နူကဵု ကျာ် ဟွံသေင်မ္ဂး သ္ၚိ ဒၞာဲ ကျာ် တအ် မသြိုင်ခၞံ လက်နက် ရ။ ပ္ဍဲ ဒဏ္ဍာရဳ ဟာဝါအဳ မ္ဂး၊ ကျာ်ၝောအ် ပၟတ် ပဳလဳ (Pele) ဝွံ ဒှ် ညးမကတဵုဗဒှ် လာဗာ ကေုာံ ဒဵုပၟတ် ပ္ဍဲ တကအ် ဍေဟ်တအ် ရ။

== ၃။ လေယျာ တိ ကေုာံ သဘာဝ လဒက်ပတန် (Plate Tectonics and Formation) ==
ဒဵုပၟတ် ဗွဲမဂၠိုင် လတူ ဍုင်တိ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သြင် ပယျဵု လေယျာ တိ (Tectonic plate boundaries) ရ။ သဘာဝ လဒက်ပတန် ဍေဟ် နွံ ၃ သာ် အဓိက -

# '''ပယျဵု ပါ်ခြာ (Divergent boundaries):''' ဒၞာဲ လေယျာ တိ ၜါ သြာဲ တိတ် အာ ရေင်သကအ် (ဥပမာ - Mid-Atlantic Ridge)။ တၟအ်လာ် နူ သၟဝ် တိတ် ကၠုင် တုဲ ဖန်ဗဒှ် တိ သၟဝ် ၜဳ တၟိ။
# '''ပယျဵု ဓရိုဟ် (Convergent boundaries):''' ဒၞာဲ လေယျာ တိ ၜါ ဇီုကပိုက် ဓရိုဟ် လုပ် (Subduction zone)။ လေယျာ မွဲ ဒးဒုင် ဓရိုဟ် စှ်ေ အာ သၟဝ် တုဲ တူ လာ် အာ ဒှ် မာဂမာ တုဲ ခတိုဟ် တိတ် လတူ။ &quot;စက် ပၟတ် ပစိဖိတ်&quot; (Ring of Fire) ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဏအ် ရ။
# '''ဌာန် ကတဴ (Hotspots):''' ဒှ် ဒၞာဲ မာဂမာ ကတဴ ဗွဲမလောန် တိတ် ကၠုင် နူကဵု လဒေါဝ် သၟဝ် တိ (Mantle plumes)၊ ဟွံဆက်စပ် ကု ပယျဵု လေယျာ တိ။ (ဥပမာ - ဟာဝါအဳ ကေုာံ ရေလဝ်သတုန် - Yellowstone)။

== ၄။ မာဂမာ ကေုာံ လာဗာ (Magma and Lava) ==
မာဂမာ (Magma) ကဵု လာဗာ (Lava) ဂှ် ဒှ် အရာ မွဲ ဓဝ် ကီုလေဝ်၊ ဒၞာဲ ဍေဟ် နွံ ဂှ် ပါ်ခြာ လဝ် ယၟု ရ။
* '''မာဂမာ:''' ဒှ် တၟအ်လာ် မနွံ သၟဝ် မျက်နှာပြင် တိ (အပ္ဍဲ Magma chamber)။
* '''လာဗာ:''' ဒှ် မာဂမာ မတိတ် စိုပ် လတူ မျက်နှာပြင် တိ ကြဴနူ ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ်။

ဓါတ် ဇြဟတ် (Viscosity) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်တီု ဍာ်တၟအ် ဂှ် တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ဓါတ် သိလဳကာ (Silica) ရ။ ယဝ်ရ သိလဳကာ ဂၠိုင် မ္ဂး၊ လာဗာ ဂှ် တီု တုဲ ဓါတ်ကျာ တိတ် ဟွံလောဲ ဂှ်ရ ဍေဟ် ခတိုဟ် ဇၞော် (Explosive) ရ။ ယဝ်ရ သိလဳကာ အောန် မ္ဂး၊ ဍေဟ် သာ တုဲ ဇွောဝ် လောဲ (Effusive) ရ။

== ၅။ ဂကူ ဒဵုပၟတ် ဂမၠိုင် (Types of Volcanoes) ==
တၠပညာ တအ် ပါ်လဝ် ဂကူ ဒဵုပၟတ် အတိုင် ရုပ်သာ် ကေုာံ ပရေင်ခတိုဟ် ဍေဟ်တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;decker&quot;&gt;{{cite book |last=Decker |first=R. W. |author2=Decker, B. |title=Volcanoes |edition=4th |publisher=W. H. Freeman |year=2005 |pages=112-118}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ဒဵုပၟတ် အဓိက ၃ သာ်
|-
! ဂကူ ဒဵုပၟတ်
! လဒက်ပတန် ကေုာံ ရုပ်သာ်
! ဥပမာ ဒဵုပၟတ် မပြာကတ်
|-
| '''ဒဵုပၟတ် အထပ် (Stratovolcano)'''
| သၠုင်၊ ဇိုင် စောက်၊ ဒက်ပတန် နကဵု အထပ် ချး ကဵု လာဗာ၊ ခတိုဟ် ဗွဲမဇၞော် ကေုာံ အန္တရာယ် ဇၞော်။
| ဒဵု ဖူဂျဳ (Fuji), ဒဵု သိန်ဟေလင် (St. Helens)
|-
| '''ဒဵုပၟတ် ဒိုင်း (Shield volcano)'''
| လှဲလး၊ ဟွံသၠုင် က္ဍင် ဇိုင် တိက်၊ လာဗာ သိလဳကာ အောန် တုဲ ဇွောဝ် သာသာ လှဲလှဲ။
| မောနာ လဝ်အာ (Mauna Loa) ပ္ဍဲ ဟာဝါအဳ
|-
| '''ဒဵုပၟတ် ကတော့ (Cinder cone)'''
| ဍောတ်၊ သၠုင် တပ်၊ ဒက်ပတန် နကဵု တၟအ် ကေုာံ ချး ပၟတ် မခတိုဟ် တွိုန် တိုန်။
| ပါရဳကူတိန် (Parícutin) ပ္ဍဲ မက်သဳကဝ်
|}

== ၆။ ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ် (Volcanic Eruptions) ==
ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ် ဂှ် ပါ်လဝ် ၜါ သာ် အဓိက -
* '''ခတိုဟ် ဇွောဝ် (Effusive eruption):''' လာဗာ ဇွောဝ် တိတ် ကၠုင် နူကဵု တြင် သာသာ သက်က်။ အန္တရာယ် ဟွံဇၞော် က္ဍင် တုဲ မၞိဟ် တအ် ညာတ် တုဲ ဒြေပ် ပါဲ မာန် ရ။
* '''ခတိုဟ် ဗုံး (Explosive eruption):''' ဓါတ်ကျာ အပ္ဍဲ မာဂမာ တိတ် ဟွံဂွံ တုဲ ဒြဟတ် ဓရိုဟ် ဇၞော် မာန် စဵုကဵု ခတိုဟ် တိတ် အာ ညံင် ဗုံး ရ။ ဍေဟ် ပတိတ် တၟအ်၊ ချး၊ ကေုာံ ကျာကတဴ ဇရေင် လတူ အကာသ ဗွဲမသၠုင် ရ။ 

== ၇။ ဘဲအန္တရာယ် ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် (Hazards and Impacts) ==
ဒဵုပၟတ် ဝွံ နွံကဵု ဘဲအန္တရာယ် နာနာ သာ် မမာန် ပလီုပလာ် ဍုင် ကွာန် ဗွဲမပြဟ် ရ -&lt;ref name=&quot;lockwood&quot;&gt;{{cite book |last=Lockwood |first=J. P. |author2=Hazlett, R. W. |title=Volcanoes: Global Perspectives |publisher=Wiley-Blackwell |year=2010 |pages=250-255}}&lt;/ref&gt;
* '''ချး ကေုာံ တၟအ် (Ash and Tephra):''' ကာလ ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ် မ္ဂး ချး တအ် ဒတုံ လတူ သ္ၚိ ဌာန် တုဲ ပလီု က္ၜင်ကျာ မာန် ရ။
* '''လပှ် ပၟတ် ကျာကတဴ (Pyroclastic flow):''' ဒှ် ကျာကတဴ ကေုာံ ချး မပြံင် ချဳဓရာင် စှ်ေ နူ ဒဵု နကဵု လဟိုင် ၇၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ ပ္ဍဲ မွဲ နာဍဳ (ဗွဲမပြဟ် တုဲ ကတဴ ဗွဲမလောန်)။ ဘဲ ဏအ် ဒှ် ဘဲ မဂစိုတ် မၞိဟ် ဂၠိုင်အိုတ် ရ (ဥပမာ - ဍုင် ပွမ်ပေ / Pompeii)။
* '''ဍာ်တၟအ် ဇွောဝ် (Lahar):''' ဒှ် ဍာ်ရိုဟ် မပံင်ကောံ ကု ချး တုဲ ဇွောဝ် စှ်ေ ညံင်ရဴ ဍာ်ဇၞော် မပလီုပလာ် တိဍာ်။
* '''ဍာ်လပှ် (Tsunami):''' ယဝ်ရ ဒဵုပၟတ် ပ္ဍဲ ၜဳ ခတိုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး တိလာ် လတူ ၜဳ မ္ဂး ဍေဟ် ကတဵုဗဒှ် ဍာ်လပှ် ဇၞော် မာန် ရ။

== ၈။ ဖဵုခိုဟ် လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ (Environmental Benefits and Geothermal Energy) ==
ၜိုန်ရ ဒဵုပၟတ် ဏအ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ကဵု ဖဵုခိုဟ် သွက် ပွဳပွူ သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ 
* '''တိ မနွံကဵု ဓါတ်ဝဲ (Fertile soil):''' ချး ဒဵုပၟတ် ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု ဓါတ် မပ္တံကဵု ပဝ်တက်သဳယျာမ် (Potassium) ကေုာံ ဖဝ်သဖရတ် (Phosphorus) မခိုဟ် သွက် ပရေင်တဵုလွဳ ရ။ 
* '''ဒြဟတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ တိ (Geothermal energy):''' ဍုင် မပ္တံကဵု အာက်သလာန် (Iceland) ကေုာံ နယူးဇြဳလာန် တအ် စကာ ဓါတ်ဂမ္တဴ နူ သၟဝ် တိ ဏအ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓါတ်လလဳ (Electricity) ကေုာံ ဍာ်ကတဴ ရ။
* '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် လေယျာ ကျာ (Outgassing):''' ဒဵုပၟတ် တအ် ဒှ် အရာ မပတိတ် ကဵု ဓါတ်ကျာ ဍာ် ကေုာံ ကာဗောန် ဒိုင်အံက်သိုက် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် လေယျာ ကျာ ဍုင်တိ နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။

== ၉။ ဒဵုပၟတ် ပ္ဍဲ သၞောတ် တ္ၚဲ (Volcanoes in the Solar System) ==
ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ် ဝွံ ဟွံကတဵုဒှ် ဆ ပ္ဍဲ ဍုင်တိ ဓဝ် ပုဟ်။ ပ္ဍဲ သၞောတ် တ္ၚဲ ပိုယ် ဏအ်၊ ဂြိုဟ် တၞဟ် တအ် လေဝ် နွံကဵု ဒဵုပၟတ် ရ။&lt;ref name=&quot;francis&quot;&gt;{{cite book |last=Francis |first=P. |author2=Oppenheimer, C. |title=Volcanoes |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2004 |pages=350-360}}&lt;/ref&gt;
* '''ဂြိုဟ် ဗြံက် (Mars):''' နွံကဵု ဒဵုပၟတ် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ သၞောတ် တ္ၚဲ မနွံယၟု အဝ်လိမ်ပါတ် မောန် (Olympus Mons)။ ဍေဟ် သၠုင် နူ ဒဵု ဨဝရတ် (Everest) ၃ ဆ ပြင် ရ။
* '''ဂိတု အာင်အဝ် (Io):''' ဒှ် ဂိတု သွက် ဂြိုဟ် ဂျူပဳတာ မနွံကဵု ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ် မချဳဓရာင် အိုတ် ပ္ဍဲ သၞောတ် တ္ၚဲ။ ဍေဟ် ခတိုဟ် ပတိတ် ဓါတ် ဆာလ်ဖာ (Sulfur) စိုပ် လတူ အကာသ ရ။

== ၁၀။ ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ ကေုာံ အနာဂတ် (Scientific Monitoring and Future) ==
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ် ဂှ်၊ တၠပညာ သိပ္ပံ တအ် လ္ၚတ် ကေုာံ ထိင်ရံင် (Monitoring) ဒဵုပၟတ် တအ် နကဵု ကိရိယာ ခေတ်တၟိ ရ။ 
* ညးတအ် စကာ စက် ၜတ် ကသဳတိ (Seismometers) သွက်ဂွံ တီ အခိင် မာဂမာ ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ သၟဝ်။ 
* စကာ ဂြိုဟ်တုဲ (Satellites) သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ပရေင်ကသဳ ယိုင် မျက်နှာပြင် တိ (Deformation)။
* ၜတ်ကၞာတ် ဓါတ်ကျာ မပ္တံကဵု ဆာလ်ဖာ ဒိုင်အံက်သိုက် (Sulfur dioxide) မတိတ် နူ တြင် သွက်ဂွံ ပဒတန် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ကြပ် ခတိုဟ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကွတ်ပညာ တအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် မ္ဂး၊ မၞိဟ် တအ် မာန် ဟီု ကြိုတ် တီ (Predict) အခိင် ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် တုဲ ယှောတ် ဖအောန် လမျီု ညးဍုင်ကွာန် မဒးဘဲ တအ် မာန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ကသဳတိ]] (Earthquake)
* [[မာဂမာ]] (Magma)
* [[ပထဝဳဗေဒ]] (Geology)
* [[ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ]] (Natural disaster)

{{Navbox
| name = Earth Sciences
| title = သိပ္ပံ တိ ကေုာံ ပညာ ဒဵုပၟတ် (Earth Sciences and Volcanology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် သဘာဝ
| list1 =
* [[ဒဵုပၟတ်]] (Volcano)
* [[လေယျာ တိ]] (Tectonic plates)
* [[မာဂမာ]] (Magma)
* [[လာဗာ]] (Lava)
| group2 = ဂကူ ဒဵုပၟတ်
| list2 =
* [[ဒဵုပၟတ် အထပ်]] (Stratovolcano)
* [[ဒဵုပၟတ် ဒိုင်း]] (Shield volcano)
* [[ဒဵုပၟတ် ကတော့]] (Cinder cone)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ကသဳတိ]] (Earthquake)
* [[ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ]] (Natural disaster)
* [[ပထဝဳဗေဒ]] (Geology)
* [[စက် ပၟတ် ပစိဖိတ်]] (Ring of Fire)
}}

[[Category:ဒဵုပၟတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပထဝဳဗေဒ]]
[[Category:ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ]]
[[Category:သိပ္ပံ တိ]]</text>
      <sha1>kttw7g2v1btwf2qlobrd6782cvo1xyj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>56174</id>
      <parentid>56173</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T10:41:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>56174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18990" sha1="nt0spy1xz1lxu5d2jdhn1ko4dj7h2km" xml:space="preserve">'''ဒဵုပၟတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Volcano'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မထကး ဟွံသေင်မ္ဂး ထိုင် ပ္ဍဲကဵု မျက်နှာပြင် တိ (Earth's crust) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂြိုဟ် တၞဟ် တအ် မပကဵု ညံင် ဍာ်တၟအ်လာ် မကတဴ (Magma)၊ ချး၊ ကေုာံ ဓါတ်ကျာ တအ် ဂွံ တိတ် ကၠုင် နူကဵု သၟဝ် တိ ရ။ လတူ ဍုင်တိ ဏအ်၊ ဒဵုပၟတ် တအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ လေယျာ တိ (Tectonic plates) တအ် မပါ်ခြာ အာ ရေင်သကအ် ဟွံသေင်မ္ဂး မဇီုကပိုက် ဓရိုဟ် လုပ် ရေင်သကအ် ရ။ ဘာသာရပ် သိပ္ပံ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ ဒဵုပၟတ် ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ ပညာ ဒဵုပၟတ် (Volcanology) ရ။&lt;ref name=&quot;schmincke&quot;&gt;{{cite book |last=Schmincke |first=H. U. |title=Volcanism |publisher=Springer |year=2003 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ် ဝွံ ဒှ် ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ မဇၞော်အိုတ် မွဲ မမာန် ပလီုပလာ် လမျီု ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ မာန် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် လေဝ် ဒှ် အရာ အဓိက မဖန်ဗဒှ် လဝ် ဓါတ်ကျာ ဥတု တိ ကေုာံ တိဍာ် မနွံကဵု ဓါတ်ဝဲ (Fertile soil) သွက် သတ် တအ် ဂွံ ဂျိုင်သှ်ေ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဒဵုပၟတ် နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ၊ ပထဝဳဗေဒ၊ ကေုာံ သဘာဝ လဒက်ပတန် ဍေဟ်တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:MSH80_eruption_mount_st_helens_05-18-80.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ခတိုဟ် ဇၞော် ပ္ဍဲ ဒဵုပၟတ် သိန်ဟေလင် (Mount St. Helens) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၀။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ဒဵုပၟတ်&quot; ဝွံ နကဵု သဘာဝ မ္ဂး ဒှ် တြင် မပံက် လဝ် အကြာ သၟဝ် တိ ကေုာံ လတူ မျက်နှာပြင် တိ ရ။ ကာလ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ဒြဟတ် ဓရိုဟ် ပ္ဍဲ သၟဝ် တိ က္ဍင် ကၠုင် မ္ဂး၊ ဍာ်တၟအ်လာ် (Magma) ကေုာံ ဓါတ်ကျာ တအ် ဂစာန် တိတ် ကၠုင် ဇရေင် လတူ တုဲ ကတဵုဒှ် အာ ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ် ရ။

ဒၞာဲ မတိတ် ကၠုင် ဂှ် ကြဴနူ တၟအ် လာ် တအ် တန် ကၠုင် လအ် အာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ကတဵုဒှ် အာ ရုပ်သာ် ဗီုပြင် ဒဵု (Mountain) ဟွံသေင်မ္ဂး တကအ် (Island) တၟိ ရ။ ဥပမာ - တကအ် ဟာဝါအဳ (Hawaii) ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဒဵုပၟတ် ล้วန်ล้วน ရ။

== ၂။ ဝင် ဝေါဟာရ ကေုာံ ဒဏ္ဍာရဳ (Etymology and Mythology) ==
ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် &quot;Volcano&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု ဒဵုပၟတ် &quot;Vulcano&quot; မနွံ ပ္ဍဲ တကအ် အဳတလဳ လပါ်သၠုင်ကျာ ရ။ ယၟု ဒဵု ဏအ်ဝွံ လေဝ် ကၠုင်နူ ယၟု ကျာ်ပၟတ် ဍုင်ရဝ်မ တမၠာ (Roman god of fire) မနွံ ယၟု ဗလ်ကာန် (Vulcan) ရ။&lt;ref name=&quot;sigurdsson&quot;&gt;{{cite book |last=Sigurdsson |first=H. |title=The Encyclopedia of Volcanoes |edition=2nd |publisher=Academic Press |year=2015 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ်၊ မၞိဟ် တအ် ထေင် ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ် ဝွံ ဒှ် ပရေင်ထေဲစိုတ် နူကဵု ကျာ် ဟွံသေင်မ္ဂး သ္ၚိ ဒၞာဲ ကျာ် တအ် မသြိုင်ခၞံ လက်နက် ရ။ ပ္ဍဲ ဒဏ္ဍာရဳ ဟာဝါအဳ မ္ဂး၊ ကျာ်ၝောအ် ပၟတ် ပဳလဳ (Pele) ဝွံ ဒှ် ညးမကတဵုဗဒှ် လာဗာ ကေုာံ ဒဵုပၟတ် ပ္ဍဲ တကအ် ဍေဟ်တအ် ရ။

== ၃။ လေယျာ တိ ကေုာံ သဘာဝ လဒက်ပတန် (Plate Tectonics and Formation) ==
ဒဵုပၟတ် ဗွဲမဂၠိုင် လတူ ဍုင်တိ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သြင် ပယျဵု လေယျာ တိ (Tectonic plate boundaries) ရ။ သဘာဝ လဒက်ပတန် ဍေဟ် နွံ ၃ သာ် အဓိက -

# '''ပယျဵု ပါ်ခြာ (Divergent boundaries):''' ဒၞာဲ လေယျာ တိ ၜါ သြာဲ တိတ် အာ ရေင်သကအ် (ဥပမာ - Mid-Atlantic Ridge)။ တၟအ်လာ် နူ သၟဝ် တိတ် ကၠုင် တုဲ ဖန်ဗဒှ် တိ သၟဝ် ၜဳ တၟိ။
# '''ပယျဵု ဓရိုဟ် (Convergent boundaries):''' ဒၞာဲ လေယျာ တိ ၜါ ဇီုကပိုက် ဓရိုဟ် လုပ် (Subduction zone)။ လေယျာ မွဲ ဒးဒုင် ဓရိုဟ် စှ်ေ အာ သၟဝ် တုဲ တူ လာ် အာ ဒှ် မာဂမာ တုဲ ခတိုဟ် တိတ် လတူ။ &quot;စက် ပၟတ် ပစိဖိတ်&quot; (Ring of Fire) ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဏအ် ရ။
# '''ဌာန် ကတဴ (Hotspots):''' ဒှ် ဒၞာဲ မာဂမာ ကတဴ ဗွဲမလောန် တိတ် ကၠုင် နူကဵု လဒေါဝ် သၟဝ် တိ (Mantle plumes)၊ ဟွံဆက်စပ် ကု ပယျဵု လေယျာ တိ။ (ဥပမာ - ဟာဝါအဳ ကေုာံ ရေလဝ်သတုန် - Yellowstone)။

== ၄။ မာဂမာ ကေုာံ လာဗာ (Magma and Lava) ==
မာဂမာ (Magma) ကဵု လာဗာ (Lava) ဂှ် ဒှ် အရာ မွဲ ဓဝ် ကီုလေဝ်၊ ဒၞာဲ ဍေဟ် နွံ ဂှ် ပါ်ခြာ လဝ် ယၟု ရ။
* '''မာဂမာ:''' ဒှ် တၟအ်လာ် မနွံ သၟဝ် မျက်နှာပြင် တိ (အပ္ဍဲ Magma chamber)။
* '''လာဗာ:''' ဒှ် မာဂမာ မတိတ် စိုပ် လတူ မျက်နှာပြင် တိ ကြဴနူ ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ်။

ဓါတ် ဇြဟတ် (Viscosity) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်တီု ဍာ်တၟအ် ဂှ် တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ဓါတ် သိလဳကာ (Silica) ရ။ ယဝ်ရ သိလဳကာ ဂၠိုင် မ္ဂး၊ လာဗာ ဂှ် တီု တုဲ ဓါတ်ကျာ တိတ် ဟွံလောဲ ဂှ်ရ ဍေဟ် ခတိုဟ် ဇၞော် (Explosive) ရ။ ယဝ်ရ သိလဳကာ အောန် မ္ဂး၊ ဍေဟ် သာ တုဲ ဇွောဝ် လောဲ (Effusive) ရ။

== ၅။ ဂကူ ဒဵုပၟတ် ဂမၠိုင် (Types of Volcanoes) ==
တၠပညာ တအ် ပါ်လဝ် ဂကူ ဒဵုပၟတ် အတိုင် ရုပ်သာ် ကေုာံ ပရေင်ခတိုဟ် ဍေဟ်တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;decker&quot;&gt;{{cite book |last=Decker |first=R. W. |author2=Decker, B. |title=Volcanoes |edition=4th |publisher=W. H. Freeman |year=2005 |pages=112-118}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ဒဵုပၟတ် အဓိက ၃ သာ်
|-
! ဂကူ ဒဵုပၟတ်
! လဒက်ပတန် ကေုာံ ရုပ်သာ်
! ဥပမာ ဒဵုပၟတ် မပြာကတ်
|-
| '''ဒဵုပၟတ် အထပ် (Stratovolcano)'''
| သၠုင်၊ ဇိုင် စောက်၊ ဒက်ပတန် နကဵု အထပ် ချး ကဵု လာဗာ၊ ခတိုဟ် ဗွဲမဇၞော် ကေုာံ အန္တရာယ် ဇၞော်။
| ဒဵု ဖူဂျဳ (Fuji), ဒဵု သိန်ဟေလင် (St. Helens)
|-
| '''ဒဵုပၟတ် ဒိုင် (Shield volcano)'''
| လှဲလး၊ ဟွံသၠုင် က္ဍင် ဇိုင် တိက်၊ လာဗာ သိလဳကာ အောန် တုဲ ဇွောဝ် သာသာ လှဲလှဲ။
| မောနာ လဝ်အာ (Mauna Loa) ပ္ဍဲ ဟာဝါအဳ
|-
| '''ဒဵုပၟတ် ကတော့ (Cinder cone)'''
| ဍောတ်၊ သၠုင် တပ်၊ ဒက်ပတန် နကဵု တၟအ် ကေုာံ ချး ပၟတ် မခတိုဟ် တွိုန် တိုန်။
| ပါရဳကူတိန် (Parícutin) ပ္ဍဲ မက်သဳကဝ်
|}

== ၆။ ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ် (Volcanic Eruptions) ==
ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ် ဂှ် ပါ်လဝ် ၜါ သာ် အဓိက -
* '''ခတိုဟ် ဇွောဝ် (Effusive eruption):''' လာဗာ ဇွောဝ် တိတ် ကၠုင် နူကဵု တြင် သာသာ သက်က်။ အန္တရာယ် ဟွံဇၞော် က္ဍင် တုဲ မၞိဟ် တအ် ညာတ် တုဲ ဒြေပ် ပါဲ မာန် ရ။
* '''ခတိုဟ် ဗုံး (Explosive eruption):''' ဓါတ်ကျာ အပ္ဍဲ မာဂမာ တိတ် ဟွံဂွံ တုဲ ဒြဟတ် ဓရိုဟ် ဇၞော် မာန် စဵုကဵု ခတိုဟ် တိတ် အာ ညံင် ဗုံး ရ။ ဍေဟ် ပတိတ် တၟအ်၊ ချး၊ ကေုာံ ကျာကတဴ ဇရေင် လတူ အကာသ ဗွဲမသၠုင် ရ။ 

== ၇။ ဘဲအန္တရာယ် ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် (Hazards and Impacts) ==
ဒဵုပၟတ် ဝွံ နွံကဵု ဘဲအန္တရာယ် နာနာ သာ် မမာန် ပလီုပလာ် ဍုင် ကွာန် ဗွဲမပြဟ် ရ -&lt;ref name=&quot;lockwood&quot;&gt;{{cite book |last=Lockwood |first=J. P. |author2=Hazlett, R. W. |title=Volcanoes: Global Perspectives |publisher=Wiley-Blackwell |year=2010 |pages=250-255}}&lt;/ref&gt;
* '''ချး ကေုာံ တၟအ် (Ash and Tephra):''' ကာလ ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ် မ္ဂး ချး တအ် ဒတုံ လတူ သ္ၚိ ဌာန် တုဲ ပလီု က္ၜင်ကျာ မာန် ရ။
* '''လပှ် ပၟတ် ကျာကတဴ (Pyroclastic flow):''' ဒှ် ကျာကတဴ ကေုာံ ချး မပြံင် ချဳဓရာင် စှ်ေ နူ ဒဵု နကဵု လဟိုင် ၇၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ ပ္ဍဲ မွဲ နာဍဳ (ဗွဲမပြဟ် တုဲ ကတဴ ဗွဲမလောန်)။ ဘဲ ဏအ် ဒှ် ဘဲ မဂစိုတ် မၞိဟ် ဂၠိုင်အိုတ် ရ (ဥပမာ - ဍုင် ပွမ်ပေ / Pompeii)။
* '''ဍာ်တၟအ် ဇွောဝ် (Lahar):''' ဒှ် ဍာ်ရိုဟ် မပံင်ကောံ ကု ချး တုဲ ဇွောဝ် စှ်ေ ညံင်ရဴ ဍာ်ဇၞော် မပလီုပလာ် တိဍာ်။
* '''ဍာ်လပှ် (Tsunami):''' ယဝ်ရ ဒဵုပၟတ် ပ္ဍဲ ၜဳ ခတိုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး တိလာ် လတူ ၜဳ မ္ဂး ဍေဟ် ကတဵုဗဒှ် ဍာ်လပှ် ဇၞော် မာန် ရ။

== ၈။ ဖဵုခိုဟ် လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ (Environmental Benefits and Geothermal Energy) ==
ၜိုန်ရ ဒဵုပၟတ် ဏအ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ကဵု ဖဵုခိုဟ် သွက် ပွဳပွူ သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ 
* '''တိ မနွံကဵု ဓါတ်ဝဲ (Fertile soil):''' ချး ဒဵုပၟတ် ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု ဓါတ် မပ္တံကဵု ပဝ်တက်သဳယျာမ် (Potassium) ကေုာံ ဖဝ်သဖရတ် (Phosphorus) မခိုဟ် သွက် ပရေင်တဵုလွဳ ရ။ 
* '''ဒြဟတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ တိ (Geothermal energy):''' ဍုင် မပ္တံကဵု အာက်သလာန် (Iceland) ကေုာံ နယူးဇြဳလာန် တအ် စကာ ဓါတ်ဂမ္တဴ နူ သၟဝ် တိ ဏအ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓါတ်လလဳ (Electricity) ကေုာံ ဍာ်ကတဴ ရ။
* '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် လေယျာ ကျာ (Outgassing):''' ဒဵုပၟတ် တအ် ဒှ် အရာ မပတိတ် ကဵု ဓါတ်ကျာ ဍာ် ကေုာံ ကာဗောန် ဒိုင်အံက်သိုက် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် လေယျာ ကျာ ဍုင်တိ နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။

== ၉။ ဒဵုပၟတ် ပ္ဍဲ သၞောတ် တ္ၚဲ (Volcanoes in the Solar System) ==
ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ် ဝွံ ဟွံကတဵုဒှ် ဆ ပ္ဍဲ ဍုင်တိ ဓဝ် ပုဟ်။ ပ္ဍဲ သၞောတ် တ္ၚဲ ပိုယ် ဏအ်၊ ဂြိုဟ် တၞဟ် တအ် လေဝ် နွံကဵု ဒဵုပၟတ် ရ။&lt;ref name=&quot;francis&quot;&gt;{{cite book |last=Francis |first=P. |author2=Oppenheimer, C. |title=Volcanoes |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2004 |pages=350-360}}&lt;/ref&gt;
* '''ဂြိုဟ် ဗြံက် (Mars):''' နွံကဵု ဒဵုပၟတ် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ သၞောတ် တ္ၚဲ မနွံယၟု အဝ်လိမ်ပါတ် မောန် (Olympus Mons)။ ဍေဟ် သၠုင် နူ ဒဵု ဨဝရတ် (Everest) ၃ ဆ ပြင် ရ။
* '''ဂိတု အာင်အဝ် (Io):''' ဒှ် ဂိတု သွက် ဂြိုဟ် ဂျူပဳတာ မနွံကဵု ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ် မချဳဓရာင် အိုတ် ပ္ဍဲ သၞောတ် တ္ၚဲ။ ဍေဟ် ခတိုဟ် ပတိတ် ဓါတ် ဆာလ်ဖာ (Sulfur) စိုပ် လတူ အကာသ ရ။

== ၁၀။ ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ ကေုာံ အနာဂတ် (Scientific Monitoring and Future) ==
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ် ဂှ်၊ တၠပညာ သိပ္ပံ တအ် လ္ၚတ် ကေုာံ ထိင်ရံင် (Monitoring) ဒဵုပၟတ် တအ် နကဵု ကိရိယာ ခေတ်တၟိ ရ။ 
* ညးတအ် စကာ စက် ၜတ် ကသဳတိ (Seismometers) သွက်ဂွံ တီ အခိင် မာဂမာ ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ သၟဝ်။ 
* စကာ ဂြိုဟ်တုဲ (Satellites) သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ပရေင်ကသဳ ယိုင် မျက်နှာပြင် တိ (Deformation)။
* ၜတ်ကၞာတ် ဓါတ်ကျာ မပ္တံကဵု ဆာလ်ဖာ ဒိုင်အံက်သိုက် (Sulfur dioxide) မတိတ် နူ တြင် သွက်ဂွံ ပဒတန် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ကြပ် ခတိုဟ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကွတ်ပညာ တအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် မ္ဂး၊ မၞိဟ် တအ် မာန် ဟီု ကြိုတ် တီ (Predict) အခိင် ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် တုဲ ယှောတ် ဖအောန် လမျီု ညးဍုင်ကွာန် မဒးဘဲ တအ် မာန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ကသဳတိ]] (Earthquake)
* [[မာဂမာ]] (Magma)
* [[ပထဝဳဗေဒ]] (Geology)
* [[ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ]] (Natural disaster)

{{Navbox
| name = Earth Sciences
| title = သိပ္ပံ တိ ကေုာံ ပညာ ဒဵုပၟတ် (Earth Sciences and Volcanology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် သဘာဝ
| list1 =
* [[ဒဵုပၟတ်]] (Volcano)
* [[လေယျာ တိ]] (Tectonic plates)
* [[မာဂမာ]] (Magma)
* [[လာဗာ]] (Lava)
| group2 = ဂကူ ဒဵုပၟတ်
| list2 =
* [[ဒဵုပၟတ် အထပ်]] (Stratovolcano)
* [[ဒဵုပၟတ် ဒိုင်]] (Shield volcano)
* [[ဒဵုပၟတ် ကတော့]] (Cinder cone)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ကသဳတိ]] (Earthquake)
* [[ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ]] (Natural disaster)
* [[ပထဝဳဗေဒ]] (Geology)
* [[စက် ပၟတ် ပစိဖိတ်]] (Ring of Fire)
}}

[[Category:ဒဵုပၟတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပထဝဳဗေဒ]]
[[Category:ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ]]
[[Category:သိပ္ပံ တိ]]</text>
      <sha1>nt0spy1xz1lxu5d2jdhn1ko4dj7h2km</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သိပ္ပံ တိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11647</id>
    <revision>
      <id>56175</id>
      <timestamp>2026-07-17T10:43:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သိပ္ပံ တိ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Earth Science'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Geoscience'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် သိပ္ပံ အလုံစုံ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ [[ဂြိုဟ်တိ]] (Planet Earth) ကေုာံ သၞောတ် ပွဳပွူ သဘာဝ ဍေဟ်...&quot;</comment>
      <origin>56175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19251" sha1="oe7i4231nokhjym9635hus3ehpbh9vt" xml:space="preserve">'''သိပ္ပံ တိ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Earth Science'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Geoscience'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် သိပ္ပံ အလုံစုံ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ [[ဂြိုဟ်တိ]] (Planet Earth) ကေုာံ သၞောတ် ပွဳပွူ သဘာဝ ဍေဟ် ရ။ ဘာသာရပ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍမွဲ ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ သဘာဝ (Natural sciences) တုဲ ဍေဟ် ပံင်ကောံ လဝ် ပညာ နာနာ သာ် မပ္တံကဵု ရူပဗေဒ၊ ဓါတုဗေဒ၊ ဇဳဝဗေဒ၊ ကေုာံ သင်္ချာ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အကာဲအရာ တိ ကေုာံ သၞောတ် ဍေဟ် မချဳဓရာင် ဒၟံင် တအ် ရ။ 

သိပ္ပံ တိ ဝွံ အာရီုစွံ လတူ အရာ အဓိက ၄ သာ် မတွဟ်ဂး - လေယျာ တိ (Lithosphere)၊ လေယျာ ဍာ် (Hydrosphere)၊ လေယျာ ကျာ (Atmosphere)၊ ကေုာံ လေယျာ ဇဳဝ (Biosphere) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သိပ္ပံ တိ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ကဏ္ဍ သုတေသန၊ သၞောတ် သဘာဝ၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။&lt;ref name=&quot;tarbuck&quot;&gt;{{cite book |last=Tarbuck |first=E. J. |author2=Lutgens, F. K. |title=Earth Science |edition=14th |publisher=Pearson |year=2014 |pages=2-10}}&lt;/ref&gt;

[[File:The_Earth_seen_from_Apollo_17.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဂြိုဟ်တိ (The Blue Marble) မတက်လဝ် နူကဵု က္ၜင်ကျာ အကာသ အပဝ်လဝ် ၁၇ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၂။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
သိပ္ပံ တိ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပတန် တိ၊ ဗီုလဵု တိ ကတဵုဒှ် ကၠုင် လဝ် ပ္ဍဲ အတိတ်၊ ကေုာံ ဗီုလဵု ဍေဟ် ဆက် ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။ ဂြိုဟ်တိ ပိုယ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မချဳဓရာင် (Dynamic system) မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် လၟိုန် အခိင် ဟိုတ်နူကဵု ဒြဟတ် နူ အပ္ဍဲ တိ (ဥပမာ - ကသဳတိ၊ ပၟတ်ဒဵု) ကေုာံ ဒြဟတ် နူ မ္ၚး (ဥပမာ - လျး တ္ၚဲ၊ ဍာ်လပှ်) ရ။

တၠပညာ သိပ္ပံ တိ တအ်ဝွံ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒၟံင် အရာ နာနာ မပ္တံကဵု တၟအ်၊ သတ္တု၊ ဍာ် သမုဒ္ဒရာ၊ ဥတု၊ ကေုာံ အဆက်အစပ် အကြာ သတ္တဝါ မဂျိုင် တန်တဴ တအ် ကု ပွဳပွူ သဘာဝ ဍေဟ်တအ် ရ။ 

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သိပ္ပံ တိ (History and Development) ==
ပရေင်လ္ၚတ် ပရူ တိ ဝွံ စတင် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greece) ဂှ်၊ တၠပညာ အာရစ်သတဝ်တယ် (Aristotle) တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ပရူ ဥတု ကေုာံ ကသဳတိ ရ။ ဆဂး သိပ္ပံ တိ နဒဒှ် ဘာသာရပ် ခေတ်တၟိ မွဲ ဂှ် စကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ရ။&lt;ref name=&quot;press&quot;&gt;{{cite book |last=Press |first=F. |author2=Siever, R. |title=Understanding Earth |edition=4th |publisher=W.H. Freeman |year=2003 |pages=15-22}}&lt;/ref&gt;

တၠပညာ ဍုင်သကော့တလာန် ဂျိမ်းစ် ဟတ်တန် (James Hutton) မဒှ် &quot;မအံက် ပထဝဳဗေဒ&quot; ဂှ် ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် လညာတ် [[ယူနဳဖံက်မဳတာရဳယျာန်နဳဇြေမ်]] (Uniformitarianism) မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ &quot;အခိင် လၟုဟ် ဂှ် ဒှ် ကသပ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အခိင် အတိတ်&quot; ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ဒဒှ်ရ ဂြိုဟ်တိ ပိုယ် ဏအ် နွံ အာယုက် မဂၠိုင် ကဵု ဘဳလဳယာန် သၞာံ (၄.၅၄ ဘဳလဳယာန် သၞာံ) ရ။

== ၃။ ကဏ္ဍ သုတေသန အဓိကဂမၠိုင် (Major Fields of Study) ==
သိပ္ပံ တိ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဘာသာရပ် အဓိက ၄ သာ် မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ကဏ္ဍ အဓိက ပ္ဍဲ သိပ္ပံ တိ
|-
! ကဏ္ဍ ဘာသာရပ်
! လေယျာ မဆက်စပ်
! ပရူပရာ မလ္ၚတ်
|-
| '''[[ပထဝဳဗေဒ]]''' (Geology)
| လေယျာ တိ (Lithosphere)
| လ္ၚတ် ပရူ လဒက်ပတန် တိ၊ တၟအ်၊ ကသဳတိ၊ ကေုာံ ဝင် တိ။
|-
| '''[[ဥတုဗေဒ]]''' (Meteorology)
| လေယျာ ကျာ (Atmosphere)
| လ္ၚတ် ပရူ ဥတု၊ ဗြဲ၊ ကျာ၊ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု။
|-
| '''[[သမုဒ္ဒရာဗေဒ]]''' (Oceanography)
| လေယျာ ဍာ် (Hydrosphere)
| လ္ၚတ် ပရူ ဍာ် ၜဳ သမုဒ္ဒရာ၊ လပှ်၊ ဍာ် စှ်ေ ဍာ် တိုန်၊ ကေုာံ ဇဳဝ ဍာ်။
|-
| '''[[နက္ခတ္တဗေဒ]]''' (Astronomy)
| အကာသ (Space)
| လ္ၚတ် ပရူ သၞောတ် တ္ၚဲ၊ ဂိတု၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ဂြိုဟ်တိ ကု စက္ကဝါ။
|}

== ၄။ ပထဝဳဗေဒ ကေုာံ လဒက်ပတန် တိ (Geology and Earth's Structure) ==
ပထဝဳဗေဒ ဝွံ လ္ၚတ် ပရူ လဒက်ပတန် ကေုာံ ကပေါတ် ရုပ်ဝတ္ထု တိ ရ။ ဂြိုဟ်တိ ပိုယ် ဏအ်ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု အထပ် အဓိက ၃ သာ် -
* '''ခၞော် တိ (Crust):''' ဒှ် အထပ် မ္ၚး အိုတ် မနွံ ဇမ္ၚိုဟ် ၅-၇၀ ကဳလဝ်မဳတာ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒၞာဲ သတ္တဝါ တအ် မဂျိုင် တန်တဴ ရ။
* '''လဒေါဝ် တိ (Mantle):''' ဒှ် အထပ် အကြာ မနွံကဵု တၟအ် ဍာ် (Magma) မကသဳ ချဳဓရာင် ဒၟံင် ရ။
* '''ကြက် တိ (Core):''' ဒှ် အထပ် အပ္ဍဲ အိုတ် မနွံကဵု ဓါတ် ပသဲ (Iron) ကေုာံ နဳကယ် (Nickel)။ အထပ် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဗဒှ် ကဵု [[သၞောတ် ဓါတ်သံလိုက် တိ]] (Earth's magnetic field) ရ။&lt;ref name=&quot;marshak&quot;&gt;{{cite book |last=Marshak |first=S. |title=Earth: Portrait of a Planet |edition=5th |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2015 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;

လညာတ် သဳအိုရဳ [[လေယျာ တိ ယူရေးယှာ]] (Plate tectonics) လေဝ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ခၞော် တိ ဏအ်ဝွံ ဒကုတ် ကဝ် ဒၟံင် နဒဒှ် လေယျာ တိ ဇၞော်ဇၞော် ဂမၠိုင် တုဲ၊ ဍေဟ်တအ် ဇီုကပိုက် ရေင်သကအ် မကတဵုဗဒှ် ကဵု [[ကသဳတိ]] ကေုာံ ဒဵု တအ် ရ။

== ၅။ ဥတုဗေဒ ကေုာံ လေယျာကျာ (Meteorology and Atmosphere) ==
ဥတုဗေဒ ဝွံ ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် ပရူ လေယျာ ကျာ ကေုာံ အကာဲအရာ ရာသဳဥတု ရ။ လေယျာ ကျာ တိ (Earth's atmosphere) ဂှ် ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု ဓါတ် နိုက်ထရဝ်ဂျေန် (၇၈%)၊ အံက်သဳဂျေန် (၂၁%)၊ ကေုာံ ဓါတ် တၞဟ် တအ် ရ။

လေယျာ ကျာ တိ ပါ်လဝ် နကဵု အထပ် ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု -
* '''ထရဝ်ပဝ်သဖဳယျာ (Troposphere):''' ဒၞာဲ ဥတု ကေုာံ မတ်ဗြဲ တအ် မကတဵုဒှ်။
* '''သတြာတဝ်သဖဳယျာ (Stratosphere):''' ဒၞာဲ မနွံကဵု လေယျာ အဝ်ဇြောန် (Ozone layer) မစဵုဒၞာ ဓါတ်လျး UV နူ တ္ၚဲ။
* '''မဳသဝ်သဖဳယျာ (Mesosphere) ကေုာံ သာမဝ်သဖဳယျာ (Thermosphere):''' ဒၞာဲ မနွံ လတူ အိုတ် ကေုာံ ဒၞာဲ ဂြိုဟ်တုဲ တအ် ဂေတ် ဒၟံင်။

== ၆။ သမုဒ္ဒရာဗေဒ ကေုာံ ဍာ် (Oceanography and Hydrosphere) ==
သမုဒ္ဒရာဗေဒ ဝွံ လ္ၚတ် ပရူ လေယျာ ဍာ် (Hydrosphere) မဒှ် ၇၁% ရာဇဝင် လတူ မျက်နှာပြင် တိ ရ။ ဍာ် သမုဒ္ဒရာ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ထိင် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Temperature) ဂၠးတိ ကေုာံ ကဵု စၞစ သွက် သတ္တဝါ တအ် ရ။

တၠပညာ သမုဒ္ဒရာဗေဒ တအ် လ္ၚတ် ရံင် ပရေင်ချဳဓရာင် ဍာ် (Ocean currents)၊ ပရေင်စှ်ေတိုန် ဍာ်လပှ် ဟိုတ်နူ ဓါတ် ဓရောတ် ဂိတု၊ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဇဳဝ ပ္ဍဲ ဍာ် သမုဒ္ဒရာ ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး၊ ညးတအ် အာရီုစွံ လတူ ပြသၞာ ဍာ် ၜဳ ကတဴ တိုန် ကေုာံ အက်သေတ် ဍာ် (Ocean acidification) ဗွဲမလောန် ရ။

== ၇။ ဂြိုဟ်တိ ပ္ဍဲ သၞောတ် တ္ၚဲ (Earth in the Solar System) ==
ၜိုန်ရ နက္ခတ္တဗေဒ ဂှ် လ္ၚတ် ပရူ စက္ကဝါ ဇၞော် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ တိ မ္ဂး ဍေဟ် လ္ၚတ် ရံင် အဆက်အစပ် အကြာ ဂြိုဟ်တိ ကဵု တ္ၚဲ ကေုာံ ဂိတု ရ။ ဂြိုဟ်တိ ဝွံ နွံ ပ္ဍဲကဵု ဇမ္ၚောဲ မကြပ်ညောန် ၜိုတ်ရုံဂပ် (Habitable zone) နူကဵု တ္ၚဲ မပကဵု ညံင် ဍာ် မာန် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် အရည် (Liquid water) ရ။&lt;ref name=&quot;kump&quot;&gt;{{cite book |last=Kump |first=L. R. |author2=Kasting, J. F. |author3=Crane, R. G. |title=The Earth System |edition=3rd |publisher=Prentice Hall |year=2010 |pages=85-90}}&lt;/ref&gt;

သၞောတ် ဓါတ်သံလိုက် တိ (Magnetic field) ဝွံ လေဝ် စဵုဒၞာ ကဵု အန္တရာယ် နူကျာ တ္ၚဲ (Solar winds) တုဲ မင်မဲ လမျီု သတ္တဝါ တအ် လတူ ဂြိုဟ် ဏအ် ရ။ ဂိတု ဂှ် လေဝ် ထိင် ကဵု လစွံ ဂြိုဟ်တိ (Axial tilt) ညံင်ဂွံ ညိင်ညိင် တုဲ ကတဵုဗဒှ် ကဵု ရာသဳ ဥတု တအ် ရ။

== ၈။ စက်ယန္တရား သဘာဝ ကေုာံ သၞောတ် တိ (Earth's Systems and Cycles) ==
သိပ္ပံ တိ ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဂြိုဟ်တိ နဒဒှ် သၞောတ် မွဲ မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် နကဵု စက်ဝိုင် သဘာဝ (Natural cycles) အဓိက ဂမၠိုင် ရ -
* '''စက်ဝိုင် ဍာ် (Water Cycle):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဍာ် နူကဵု ၜဳ ဒှ် အခိုး ကျာ၊ ဒှ် မတ်ဗြဲ၊ တုဲ ကလေင် စှ်ေ စိုပ် ကြုင် ကေုာံ ၜဳ ပၠန်။
* '''စက်ဝိုင် ကာဗောန် (Carbon Cycle):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ကာဗောန် အကြာ တၞံဆု၊ လေယျာ ကျာ၊ တိ၊ ကေုာံ သမုဒ္ဒရာ။
* '''စက်ဝိုင် တၟအ် (Rock Cycle):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ တၟအ် ဍာ် (Igneous) ကတဵုဒှ် တၟအ် နှဴ (Sedimentary) ကေုာံ တၟအ် ပြံင် (Metamorphic) ပ္ဍဲ လၟေင် အခိင် ကာလ မလအ်လ။

== ၉။ လွပ် သိပ္ပံ တိ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် (Applications in Society) ==
ပညာ သိပ္ပံ တိ ဝွံ ကဵု ဖဵု ဗွဲမဇၞော် လတူ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် တအ် တ္ၚဲဏအ် ရ။ 
* '''ဂၠာဲ သယံဇာတ (Natural Resources):''' ပထဝဳဗေဒ တအ် ရီုဗင် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ခါဲ တွာင်၊ ဂၠာဲ ဍေက် (Oil)၊ ကေုာံ ဂၠာဲ ဍာ် သၟဝ် တိ ရ။
* '''စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ် (Disaster Management):''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ သဘာဝ ညံင်ဂွံ တီ ကိုပ်ကၠာ ယဝ်ရ [[ကသဳတိ]]၊ လဗိုတ်ကျာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပၟတ်ဒဵု ကတဵုဒှ် မာန်။ ဥပမာ - ကြဴနူ [[ကသဳတိ ဂျဳဂျဳ]] တုဲ၊ သုတေသန သိပ္ပံ တိ ကိစ္စဇၞော် ကၠုင် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ထာဲဝါန် ရ။
* '''ပရေင်သြိုင်ခၞံ (Construction):''' ၜတ်ကၞာတ် အကာဲအရာ တိ ညံင်ဂွံ သြိုင် သ္ၚိ၊ တိုင် ဒဒန်၊ ကေုာံ တၟာံ ဍာ် ညံင်ဂွံ ခိုင်ကၠိုက်။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု (Future and Climate Change) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် သွက် သိပ္ပံ တိ ဂှ် ဒှ် [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate Change) ကေုာံ ပရေင်ဂၠးတိ ကတဴ တိုန် (Global Warming) ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ကမၠောန် စက်ယန္တရား ကောန်မၞိဟ် တအ် မပတိတ် ဓါတ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (CO2) ဂၠိုင် အာ တုဲ၊ ဥတု ဂၠးတိ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် ဒၟံင် ရ။&lt;ref name=&quot;ipcc&quot;&gt;{{cite book |last=IPCC |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |publisher=Cambridge University Press |year=2021 |pages=100-110}}&lt;/ref&gt;

တၠပညာ သိပ္ပံ တိ တအ်ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် အဓိက မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် သဘာဝ တအ် ဏအ် တုဲ ပတိုန်ထ္ၜး လညာတ် ညံင်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ပြသၞာ ဏအ် ရ။ အနာဂတ် ဂြိုဟ်တိ ဏအ်ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ပိုယ် လတူ သၞောတ် သဘာဝ တိ ကေုာံ ဗီုလဵု ပိုယ် မင်မဲ အာ ပွဳပွူ သဘာဝ ပ္ဍဲ တ္ၚဲဏအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဂြိုဟ်တိ]] (Earth)
* [[ပထဝဳဗေဒ]] (Geology)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change)
* [[လေယျာ တိ ယူရေးယှာ]] (Eurasian Plate)

{{Navbox
| name = Earth Sciences
| title = သိပ္ပံ တိ ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ (Earth Sciences and Natural Environment)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဘာသာရပ် အဓိက
| list1 =
* [[သိပ္ပံ တိ]] (Earth science)
* [[ပထဝဳဗေဒ]] (Geology)
* [[ဥတုဗေဒ]] (Meteorology)
* [[သမုဒ္ဒရာဗေဒ]] (Oceanography)
| group2 = လေယျာ တိ ကေုာံ လဒက်ပတန်
| list2 =
* [[လေယျာ တိ ယူရေးယှာ]] (Eurasian Plate)
* [[ကသဳတိ]] (Earthquake)
* [[စက်ဝိုင် ဍာ်]] (Water cycle)
* [[လေယျာ ကျာ]] (Atmosphere)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဂြိုဟ်တိ]] (Earth)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change)
* [[ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ]] (Natural disaster)
* [[နက္ခတ္တဗေဒ]] (Astronomy)
}}

[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:ပထဝဳဗေဒ]]
[[Category:ဂြိုဟ်တိ]]
[[Category:သဘာဝ]]</text>
      <sha1>oe7i4231nokhjym9635hus3ehpbh9vt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဥတုဗေဒ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11648</id>
    <revision>
      <id>56176</id>
      <timestamp>2026-07-17T10:46:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဥတုဗေဒ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Meteorology'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် သိပ္ပံ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ [[လေယျာ ကျာ]] (Atmosphere) မနွံ ပွဳပွူ တိ ပိုယ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု သဘာဝ တအ်...&quot;</comment>
      <origin>56176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22146" sha1="ibbnvyacz99prhvzrzsik8h9nplbo9o" xml:space="preserve">'''ဥတုဗေဒ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Meteorology'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် သိပ္ပံ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ [[လေယျာ ကျာ]] (Atmosphere) မနွံ ပွဳပွူ တိ ပိုယ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု သဘာဝ တအ် ရ။ ဘာသာရပ် ဏအ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ သိပ္ပံ တိ ကေုာံ အကာသ (Earth and atmospheric sciences) တုဲ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဟီုထောအ် ကိုပ်ကၠာ အကာဲအရာ ရာသဳဥတု (Weather forecasting) ကေုာံ လၟေင် ကမၠောန် သဘာဝ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လေယျာ ကျာ ရ။ တၠပညာ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ဏအ် ဂှ် ညးကော်စ &quot;တၠပညာ ဥတုဗေဒ&quot; (Meteorologist) ရ။&lt;ref name=&quot;ahrens&quot;&gt;{{cite book |last=Ahrens |first=C. D. |title=Meteorology Today: An Introduction to Weather, Climate, and the Environment |edition=9th |publisher=Cengage Learning |year=2009 |pages=2-8}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်လ္ၚတ် ဥတုဗေဒ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ဂျိုင်သှ်ေ တန်တဴ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု တီ ကၠိုဟ် အကာဲအရာ ဥတု ဂှ်ရ၊ ပိုယ် မာန် စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ မပ္တံကဵု လဗိုတ်ကျာ၊ မတ်ဗြဲ ဇၞော်၊ ကေုာံ ဍာ်ဒဳ တအ် ကီု သီုကဵု မာန် ဖန်ဇန် လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စောံ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဥတုဗေဒ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သိပ္ပံ၊ ကိရိယာ ၜတ်ကၞာတ်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Hurricane_Isabel_from_ISS.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် လဗိုတ်ကျာ အဳသာဗေဝ် (Hurricane Isabel) မတက်လဝ် နူကဵု ဌာန် အကာသ ဂၠးတိ (ISS) မထ္ၜးကဵု အကာဲအရာ ရာသဳဥတု ဇၞော် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လေယျာ ကျာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဥတုဗေဒ&quot; (Meteorology) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ &quot;meteōros&quot; (μετέωρος) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အရာ မနွံ ပ္ဍဲ လတူ ကျာ&quot; ကေုာံ &quot;logia&quot; (λογία) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပညာ လ္ၚတ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဂရိတ် တြေံ တေအ် ဂှ်၊ မဟီု ဥတုဗေဒ မ္ဂး ဍေဟ် ပံင်ကောံ လဝ် သီုကဵု ပရေင်လ္ၚတ် ဍာ်၊ တိကသဳ ကေုာံ သၞံင် နက္ခတ် တအ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဏအ် မ္ဂး ဍေဟ် အာရီုစွံ ဆ ပရူ အကာဲအရာ လေယျာ ကျာ ကေုာံ ရာသဳဥတု ဓဝ် သၟး ရ။

ဥတုဗေဒ ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု [[ရာသဳဥတုဗေဒ]] (Climatology) ရ။ ဥတုဗေဒ ဂှ် လ္ၚတ် အကာဲအရာ ရာသဳ ပ္ဍဲ အခိင် ဂၠေအ် (ဥပမာ - မွဲ တ္ၚဲ၊ မွဲ သတ္တဟ)။ ဆဂး ရာသဳဥတုဗေဒ ဂှ် လ္ၚတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု ပ္ဍဲ အခိင် လအ် (ဥပမာ - ၃၀ သၞာံ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠံ သၞာံ) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ပရေင်လ္ၚတ် ဥတုဗေဒ ဝွံ စတင် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ် [[အာရစ်သတဝ်တေဝ်]] (Aristotle) ပ္ဍဲ ဘဳသဳ ၃၅၀ တေအ် ရ။ ညးတေအ် ချူလဝ် ပြကိုဟ် မနွံယၟု &quot;Meteorologica&quot; မသောင်ကလး လဝ် ပရူ ဍာ်၊ ကျာ၊ ကေုာံ ဗြဲ တအ် ရ။ ၜိုန်ရ လညာတ် ညးတေအ် လ္ၚဵု ယောန်မှာ ဒၟံင် ကီုလေဝ်၊ လိက် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်လ္ၚတ် ပွိုင် ၂,၀၀၀ သၞာံ ရ။

ခေတ် ဥတုဗေဒ သိပ္ပံ ဝွံ စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ ကာလ တၠပညာ ဂလဳလဳယဝ် (Galileo) ခၞံဗဒှ် ကိရိယာ ၜတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Thermometer) တုဲ အဳဗာန်ဂေလဳသတာ တဝ်ရဳချေလဳ (Torricelli) ခၞံဗဒှ် ကိရိယာ ၜတ် ဒြဟတ်ကျာ (Barometer) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၄၃ ရ။&lt;ref name=&quot;lutgens&quot;&gt;{{cite book |last=Lutgens |first=F. K. |author2=Tarbuck, E. J. |title=The Atmosphere: An Introduction to Meteorology |edition=11th |publisher=Prentice Hall |year=2010 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt; လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ဟိုတ်နူ တေလဳဂရပ် (Telegraph) ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ၊ တၠပညာ တအ် မာန် ပလံင် တင်ဂၞင် ရာသဳဥတု နူ ဌာန် ဒေသ နာနာ ဗွဲမပြဟ် ကေုာံ မာန် တွက် ဟီုထောအ် ကိုပ်ကၠာ ရာသဳ မာန် ကၠုင် ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် လေယျာကျာ တိ (Atmospheric Structure of the Earth) ==
လေယျာ ကျာ တိ ပိုယ် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ထပ် (Layers) နာနာ မပါ်လဝ် အတိုင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ သမၠုင် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ထပ် လေယျာ ကျာ တိ အဓိက ဂမၠိုင်
|-
! ယၟု ထပ် ကျာ
! သမၠုင် (နူ ဗလး ၜဳ)
! တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိက
|-
| '''ထရဝ်ပဝ်သဖဳယျာ''' (Troposphere)
| ၀ - ၁၂ ကဳလဝ်မဳတာ
| ဒၞာဲ ရာသဳဥတု သီုဖအိုတ် (ဗြဲ၊ မတ်ဗြဲ၊ ကျာ) ကတဵုဒှ်။ ဓါတ်ဂမ္တဴ ယှောတ် စှ်ေ အတိုင် သမၠုင်။
|-
| '''သတရာတဝ်သဖဳယျာ''' (Stratosphere)
| ၁၂ - ၅၀ ကဳလဝ်မဳတာ
| နွံကဵု ထပ် အဝ်ဇြောန် (Ozone layer) မစဵုဒၞာ ဓါတ် ခလံက် တ္ၚဲ (UV)။ က္ၜင်ကျာ ဇၞော် တအ် ပဝ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ်။
|-
| '''မေတ်သဝ်သဖဳယျာ''' (Mesosphere)
| ၅၀ - ၈၅ ကဳလဝ်မဳတာ
| ဒၞာဲ ဂံက် အိုတ် ပ္ဍဲ လေယျာ ကျာ (-90°C)။ သၞံင် စှ်ေ တအ် (Meteors) တူ လီု ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ်။
|-
| '''သာမဝ်သဖဳယျာ''' (Thermosphere)
| ၈၅ - ၆၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ
| ဓါတ်ဂမ္တဴ က္ဍင် ဗွဲမလောန် (စဵုကဵု 1,500°C)။ ဒၞာဲ ဂြိုဟ်တုဲ (Satellites) ကေုာံ လျး အဝ်ရဝ်ရာ (Aurora) ကတဵုဒှ်။
|-
| '''အိတ်ဇြဝ်သဖဳယျာ''' (Exosphere)
| ၆၀၀+ ကဳလဝ်မဳတာ
| ထပ် လက္ကရဴအိုတ် မဆက် စိုပ် အာ လတူ အကာသ (Space)။
|}

== ၄။ ဥတု ကေုာံ ရာသဳဥတု (Weather vs. Climate) ==
ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ဏအ်၊ ဝေါဟာရ &quot;ရာသဳ&quot; (Weather) ကဵု &quot;ဥတု&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ရာသဳဥတု&quot; (Climate) ဂှ် နွံ အဓိပ္ပါယ် တၞဟ်ခြာ ရ။ 

* '''ရာသဳ (Weather):''' ဒှ် အကာဲအရာ လေယျာ ကျာ မကတဵုဒှ် လၟေင် တ္ၚဲ၊ လၟေင် နာဍဳ။ ဥပမာ - တ္ၚဲဏအ် ကတဴ ဒၟံင်၊ ဗြဲ ဂူ ဒၟံင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကျာ ထတ် ဒၟံင်။ အရာ ဏအ်ဝွံ မာန် ပြံင်လှာဲ ဗွဲမပြဟ် ရ။
* '''ဥတု (Climate):''' ဒှ် တင်ဂၞင် သၟဟ် (Average) သွက် ရာသဳ ပ္ဍဲ ဌာန် မွဲမွဲ ပွိုင် အခိင် လအ် (အောန်အိုတ် ၃၀ သၞာံ)။ ဥပမာ - ဍုင် မလေယျာ (Malaysia) ဝွံ နွံ ဥတု ကတဴ ကေုာံ ဍုက်ဍေက် (Tropical climate)။

တၠပညာ တအ် ဟီု လဝ် ဥပမာ မွဲ မ္ဂး - &quot;ဥတု ဂှ် ဒှ် အရာ မၞး မျှော်လင့်၊ ရာသဳ ဂှ် ဒှ် အရာ မၞး ကလိဂွံ&quot; (Climate is what you expect, weather is what you get) ရ။

== ၅။ အကာဲအရာ သဘာဝ ဥတု ကေုာံ မတ်ဗြဲ (Meteorological Phenomena and Precipitation) ==
အကာဲအရာ သဘာဝ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လေယျာ ကျာ တအ်ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Temperature)၊ ဒြဟတ် ကျာ (Air pressure)၊ ကေုာံ ဓါတ် ဍာ် (Humidity) ရ။

* '''မတ်ဗြဲ (Clouds):''' ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ဓါတ် ဍာ် ပ္ဍဲ ကျာ (Water vapor) ဍိုပ် ကောံ တုဲ ဒှ် အာ ခဍောင် ဍာ် ဍောတ်ဍောတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကလောအ် မာဲ ရ။ မတ်ဗြဲ နွံ နာနာ သာ် ဥပမာ - Cumulus (မတ်ဗြဲ ဂတှ်ေ), Stratus (မတ်ဗြဲ ထပ်), ကေုာံ Cirrus (မတ်ဗြဲ သော်)။
* '''ဗြဲ ကေုာံ မာဲ (Precipitation):''' ကာလ ခဍောင် ဍာ် ပ္ဍဲ မတ်ဗြဲ တအ် ဇၞော် ကၠုင် တုဲ ဇြိုင် လောန် အာ မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် ပြဟ် စှ်ေ ကၠုင် လတူ တိ နဒဒှ် ဗြဲ (Rain)၊ ဗြဲ မာဲ (Snow)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မလ (Hail) ရ။
* '''လဗိုတ်ကျာ (Cyclones and Hurricanes):''' ဒှ် ဒြဟတ် ကျာ ဇၞော် မဂေတ် အာ နကဵု လဟိုင် ပြဟ် ဗွဲမလောန် မကတဵုဒှ် လတူ ၜဳ ဇၞော် မကတဴ ရ။

== ၆။ ကိရိယာ ၜတ်ကၞာတ် ကေုာံ နည်းပညာ (Instruments, Measurement and Technology) ==
သွက်ဂွံ တီ အကာဲအရာ ဥတု ဍာံဍာံ ပြပြ ဂှ်၊ တၠပညာ ဥတုဗေဒ တအ် စကာ ကိရိယာ ၜတ်ကၞာတ် နာနာ သာ် ရ။ ကိရိယာ သဇိုင် တအ်ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု -

* '''Thermometer:''' သွက်ဂွံ ၜတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ကျာ။
* '''Barometer:''' သွက်ဂွံ ၜတ် ဒြဟတ် ကျာ (Atmospheric pressure)။
* '''Anemometer:''' သွက်ဂွံ ၜတ် လဟိုင် ကျာ ကေုာံ လစွံ ကျာ။
* '''Hygrometer:''' သွက်ဂွံ ၜတ် ဓါတ် ဍုက်ဍေက် ပ္ဍဲ ကျာ (Humidity)။

ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဏအ်၊ နည်းပညာ တအ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် တုဲ ညးတအ် စကာ [[ရေဒါ]] (Weather Radar) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗြဲ ကေုာံ မတ်ဗြဲ ပ္ဍဲ ဂၠံင်တရဴ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် [[ဂြိုဟ်တုဲ]] (Weather Satellites) တအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ တက် ဗီုရုပ် လတူ လေယျာ ကျာ ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒြဟတ် လဗိုတ်ကျာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။

== ၇။ ပရေင်ဟီုထောအ် ကိုပ်ကၠာ ရာသဳဥတု (Weather Forecasting) ==
ပရေင်ဟီုထောအ် ဥတု (Forecasting) ဝွံ ဒှ် ကမၠောန် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ဏအ် ရ။ လၟုဟ် ညးတအ် စကာ သၞောတ် တွက်ဂၞန် ဥတု နကဵု လၟိဟ် (Numerical Weather Prediction - NWP) မဒှ် သၞောတ် စကာ [[ကောန်ပျူတာ သူပါ]] (Supercomputers) သွက်ဂွံ တွက်ဂၞန် တင်ဂၞင် ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ မဂၠိုင် သွက် လေယျာ ကျာ ရ。&lt;ref name=&quot;holton&quot;&gt;{{cite book |last=Holton |first=J. R. |title=An Introduction to Dynamic Meteorology |edition=4th |publisher=Academic Press |year=2004 |pages=100-110}}&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ သၞောတ် NWP တအ် ခိုဟ် ဗွဲမလောန် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ဟီုထောအ် ကိုပ်ကၠာ လပါ် ၇ တ္ၚဲ ပြင်င် ဂှ် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် ပုဟ်။ ဟိုတ်ဂှ် လညာတ် သဳအိုရဳ [[ပြသၞာ လဟဵု]] (Chaos theory) မပတိုန်ထ္ၜး လဝ် နကဵု အက်ဒဝပ် လဝ်ရေန် (Edward Lorenz) ဂှ် သောင်ကလး လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဍောတ်တ် မွဲ (ဥပမာ - သၞေင် ဖေဝ် ဗက်) လေဝ် မာန် ကတဵုဗဒှ် လဗိုတ်ကျာ ပ္ဍဲ ဒေသ တၞဟ် မာန် ရ (Butterfly effect)။&lt;ref name=&quot;lorenz&quot;&gt;{{cite journal |last=Lorenz |first=E. N. |title=Deterministic Nonperiodic Flow |journal=Journal of the Atmospheric Sciences |volume=20 |issue=2 |pages=130-141 |year=1963}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ဂၠးတိ (Global Climate Change) ==
ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဥတုဗေဒ လၟုဟ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် လတူ [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate Change) ကေုာံ ပရေင်ကတဴ ဂၠးတိ (Global Warming) ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ကမၠောန် ကောန်မၞိဟ် တအ် မစံင် ပတိတ် ဓါတ် ဇဗၠု (Fossil fuels) မပ္တံကဵု ကာဗောန် ဒိုင်အံက်သိုက် ($CO_2$) တုဲ၊ ဓါတ် ဏအ် ဒှ် အာ ဓါတ် ထပ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Greenhouse gases) မထိင် လဝ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ပ္ဍဲ လေယျာ ကျာ ရ။&lt;ref name=&quot;ipcc&quot;&gt;{{cite book |author=IPCC |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |publisher=Cambridge University Press |year=2021 |pages=35-40}}&lt;/ref&gt;

အရာ ဏအ် ပကဵု ညံင် အကာဲအရာ ရာသဳဥတု သဘာဝ တအ် ဂွံ ပလီုပလာ် က္ဍင် တိုန် မပ္တံကဵု လဗိုတ်ကျာ ဇၞော်ဇၞော် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် တိုန်၊ ဍာ် ၜဳ သၠုင် တိုန်၊ ကေုာံ ဍာ် ဟွံမဲ ပ္ဍဲ ဌာန် ဒေသ လ္ၚဵု တအ် ရ။ တၠပညာ ဥတုဗေဒ တအ် ဒးလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် တအ် ဏအ် သွက်ဂွံ ကဵု သတိ ကု အလဵုအသဳ ဂၠးတိ ရ။

== ၉။ လွပ် ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် (Applications and Impact on Society) ==
ပညာ ဥတုဗေဒ ဝွံ ကဵု ဖဵု လတူ ကဏ္ဍ နာနာ သာ် ပ္ဍဲ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ -
* '''ပရေင်က္ၜင်ကျာ (Aviation):''' တီ အကာဲအရာ ကျာ ထတ်၊ မတ်ဗြဲ လစံက် (Cumulonimbus)၊ ကေုာံ လဟဵု ကျာ (Turbulence) သွက်ဂွံ ပဝ် အာ ညိင်ညိင်။
* '''ပရေင်တဵုလွဳ (Agriculture):''' ကဵု သတိ သွက် ပရေင်ဂံက် ကလောအ် (Frost) မမာန် ပလီု တၞံဆု ဟွံသေင်မ္ဂး အခိင် ဗြဲ ဂူ သွက်ဂွံ တဵုလွဳ ကၠအ် သြောအ်။
* '''ပရေင်က္ၜင် ဍာ် (Maritime):''' ကဵု သတိ လတူ လဗိုတ်ကျာ ကေုာံ လပှ် ဇၞော် လတူ သမုဒ္ဒရာ သွက် ဂီုကၠီု က္ၜင် တအ်။
* '''ပရေင်ပၞာန် (Military):''' အကာဲအရာ ဥတု ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက် ပရေင်အံင်ဇၞး ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် (ဥပမာ - တ္ၚဲ ဒဳ-ဒေး D-Day ပ္ဍဲ ပၞာန် ဂၠးတိ ၂)။

== ၁၀။ အနာဂတ် ဥတုဗေဒ (Future of Meteorology) ==
အနာဂတ် သွက် ဥတုဗေဒ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု နည်းပညာ မသၠုင် တိုန် ဒၟံင် လၟိုန် ရ။ ကမၠောန် စကာ [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence - AI) ကေုာံ စက် ကတ်လ္ၚတ် (Machine Learning) ဝွံ လၟုဟ် လုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ပရေင်ဟီုထောအ် ရာသဳဥတု တုဲ၊ ဍေဟ်တအ် မာန် တွက်ဂၞန် အကာဲအရာ ပြဟ် နူ သၞောတ် သူပါ ကောန်ပျူတာ တြေံ ဏီ ရ။

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ဂြိုဟ်တုဲ ခေတ်တၟိ တအ် မာန် တက် ရုပ် နကဵု 3D ကေုာံ ၜတ်ကၞာတ် ဓါတ် ကာဗောန် ပ္ဍဲ ကျာ ဍာံဍာံ ပြပြ ရ။ နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] သိပ္ပံ မ္ဂး၊ ဥတုဗေဒ ဝွံ ဒှ် ဘာသာရပ် သဇိုင် အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ် ဂွံ ဂစာန် မင်မဲ တိ ပိုယ် ကေုာံ ရေင်တၠုင် စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ် ပြသၞာ ရာသဳဥတု မပြံင်လှာဲ ဒၟံင် အလုံ ဂၠးတိ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ရာသဳဥတုဗေဒ]] (Climatology)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change)
* [[လေယျာ ကျာ]] (Atmosphere)
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)

{{Navbox
| name = Earth Sciences
| title = သိပ္ပံ တိ ကေုာံ အကာသ (Earth and Atmospheric Sciences)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ကဏ္ဍ အဓိက
| list1 =
* [[ဥတုဗေဒ]] (Meteorology)
* [[ရာသဳဥတုဗေဒ]] (Climatology)
* [[တိဗေဒ]] (Geology)
* [[သမုဒ္ဒရာဗေဒ]] (Oceanography)
| group2 = အကာဲအရာ ရာသဳ
| list2 =
* [[ဗြဲ]] (Rain)
* [[မတ်ဗြဲ]] (Cloud)
* [[လဗိုတ်ကျာ]] (Cyclone)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change)
| group3 = ကိရိယာ ကေုာံ သၞောတ်
| list3 =
* [[ကိရိယာ ၜတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ]] (Thermometer)
* [[ကိရိယာ ၜတ် ဒြဟတ်ကျာ]] (Barometer)
* [[ရေဒါ ဥတု]] (Weather radar)
* [[ဂြိုဟ်တုဲ ဥတု]] (Weather satellite)
}}

[[Category:ဥတုဗေဒ]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]
[[Category:သိပ္ပံ တိ]]</text>
      <sha1>ibbnvyacz99prhvzrzsik8h9nplbo9o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တိဗေဒ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11649</id>
    <revision>
      <id>56177</id>
      <timestamp>2026-07-17T10:50:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''တိဗေဒ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Geology'', နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ γῆ, ''gē'', &quot;တိ&quot; ကေုာံ -λoγία, ''-logia'', &quot;ပညာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်&quot;) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် သိပ္ပံ သဘာဝ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ ဂြိုဟ် တိ (Earth)...&quot;</comment>
      <origin>56177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22147" sha1="h43wyqyi4d7dqmbcmouxjcwxar22jdg" xml:space="preserve">'''တိဗေဒ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Geology'', နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ γῆ, ''gē'', &quot;တိ&quot; ကေုာံ -λoγία, ''-logia'', &quot;ပညာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်&quot;) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် သိပ္ပံ သဘာဝ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ ဂြိုဟ် တိ (Earth)၊ လဒက်ပတန် ခန္ဓာ ဍေဟ်၊ ကပေါတ် ဓါတ် မဒက်ပတန် လဝ် ဍေဟ် တအ်၊ ကေုာံ လၟေင် ကမၠောန် သဘာဝ မပြံင်လှာဲ ပကဵု ညံင် ဂြိုဟ် ဏအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ အာ နူကဵု အခိင် အတိတ် စဵုကဵု လၟုဟ် ရ။ ဘာသာရပ် တိဗေဒ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ဝင် ဂၠးတိ، ပရေင်ကတဵုဒှ် ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ (ဥပမာ - ကသဳတိ၊ ဒဵုပၟတ်)، ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲ တိုဟ် ကပေါတ် သတ္တု သဘာဝ ရ။&lt;ref name=&quot;tarbuck&quot;&gt;{{cite book |last=Tarbuck |first=E. J. |author2=Lutgens, F. K. |title=Earth: An Introduction to Physical Geology |edition=11th |publisher=Pearson |year=2014 |pages=2-10}}&lt;/ref&gt;

တိဗေဒ ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ၜါ သာ် မတွဟ်ဂး တိဗေဒ ရူပ (Physical geology) မလ္ၚတ် ပရူ ကပေါတ် ကေုာံ လၟေင် ကမၠောန် တိ၊ ကေုာံ တိဗေဒ ဝင် (Historical geology) မလ္ၚတ် ပရူ ဝင် ဇၞော်မောဝ် တိ နူကဵု သၞာံ ၄.၆ ဗဳလဳယာန် တေအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တိဗေဒ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Geological_map_of_the_World.png|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပေန်တိ တိဗေဒ ဂၠးတိ (Geological map of the World) မထ္ၜးပျး လဝ် ဂကူ တၟအ် ကေုာံ ဝင် အခိင်ကာလ နာနာ သာ် ပ္ဍဲ လတူ သြင်တိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
တိဗေဒ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် မလ္ၚတ် &quot;တိ&quot; နကဵု နဲကဲ သိပ္ပံ ရ။ တၠပညာ တိဗေဒ (Geologists) တအ် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တၟအ် (Rocks)၊ သတ္တု (Minerals)၊ ကေုာံ လၟေင် ကမၠောန် အပ္ဍဲ မပ္တံကဵု ဒြဟတ် ကသဳတိ (Plate tectonics) ကေုာံ လၟေင် ကမၠောန် မ္ၚး မပ္တံကဵု ပရေင်လီုလာ် ဟိုတ်နူ ဥတု (Weathering) တအ် ရ။ 

နကဵု လညာတ် ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ ဘာသာရပ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍ သိပ္ပံ ဂြိုဟ်တိ (Earth Sciences) သီုဖအိုတ် ရ။ အရာ မတၟေင် အိုတ် ပ္ဍဲ တိဗေဒ ဂှ် ဒှ် လညာတ် ပရူ &quot;အခိင်ကာလ တိဗေဒ&quot; (Deep time) မလ္ၚတ် အခိင် နကဵု လၟိဟ် သၞာံ မဳလဳယာန် ကဵု ဗဳလဳယာန် မဒှ် အခိင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ၜတ်ကၞာတ် ကၠိုဟ် ဝါတ်ဂါတ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တိဗေဒ (History and Development of Geology) ==
ဝင် ပညာ တိဗေဒ ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တြေံ၊ အခိင် အရစ်သတဝ်တယ် (Aristotle) လ္ၚတ် လဝ် ပရူ ကသဳတိ ကေုာံ ဒဵုပၟတ် ရ။ ဆဂး တိဗေဒ နဒဒှ် ဘာသာရပ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ (Modern science) ဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ရ။

* '''နဳကဝ်လာတ် သတဳနဝ် (Nicolas Steno):''' ပ္ဍဲ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ ညး ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောဝ် ထပ် လေယျာ တၟအ် (Law of superposition) မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ အထပ် တၟအ် သၟဝ် ဂှ် တြေံ နူ အထပ် လတူ ရ။
* '''ဂျေမ်း ဟတ်တန် (James Hutton):''' ညးဂှ် မၞိဟ် ဂၠးတိ တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် &quot;မအံက် တိဗေဒ ခေတ်တၟိ&quot; ရ။ ညး ပတိုန်ထ္ၜး သဳအိုရဳ လၟေင် တုပ်သၟဟ် (Uniformitarianism) မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ &quot;ပစ္စုပ္ပန် ဂှ် ဒှ် ကသပ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အတိတ်&quot; ရ။&lt;ref name=&quot;lyell&quot;&gt;{{cite book |last=Lyell |first=C. |title=Principles of Geology |publisher=John Murray |year=1830 |pages=75-85}}&lt;/ref&gt;
* '''ချာလ် လာင်အဲ (Charles Lyell):''' ချူ ခၞံ ပြကိုဟ် &quot;Principles of Geology&quot; မဒှ် လိက် မကဵု သြဇာ လတူ ချာလ် ဒါဝင် (Charles Darwin) ဗွဲမဇၞော် ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဓါတ် ခန္ဓာ တိ (Earth's Structure and Composition) ==
ဂြိုဟ် တိ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု အထပ် နာနာ သာ် ရ။ တၠပညာ တိဗေဒ တအ် ပါ်လဝ် အထပ် တိ နကဵု လညာတ် ဓါတု (Chemical composition) ၃ ထပ် ရ -

# '''[[အထပ် သြင်တိ]] (Crust):''' ဒှ် အထပ် မ္ၚး အိုတ် မသာ တုဲ ကြံင်မ္ၚိုဟ် ရ။ ဍေဟ် ပါ်လဝ် သြင်တိ တိုက် (Continental crust) မတီု (၃၀-၅၀ ကဳလဝ်မဳတာ) ကေုာံ သြင်တိ သမုဒ္ဒရာ (Oceanic crust) မဟေင် (၅-၁၀ ကဳလဝ်မဳတာ) ရ။
# '''[[အထပ် လဒေါဝ်တိ]] (Mantle):''' ဒှ် အထပ် အပ္ဍဲ မတီု အိုတ် (ၜိုတ် ၂,၉၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ)။ ဍေဟ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု တၟအ် သဳလဳကိတ် (Silicate rocks) မမာန် ချဳဓရာင် ညံင်ရဴ ပလာသတစ် (Plastic flow) ဟိုတ်နူ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဇၞော် ရ။
# '''[[ကြက်တိ]] (Core):''' ဒှ် ဒၞာဲ လဒေါဝ် အိုတ် မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဓါတ် ပသဲ (Iron) ကဵု နဳကယ် (Nickel) ရ။ ဍေဟ် ပါ်လဝ် ကြက် မ္ၚး (Outer core) မဒှ် ဍာ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဓါတ် သံလိုက် တိ (Magnetic field)၊ ကေုာံ ကြက် အပ္ဍဲ (Inner core) မဒှ် ကလောအ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;plummer&quot;&gt;{{cite book |last=Plummer |first=C. C. |author2=Carlson, D. H. |author3=Hammersley, L. |title=Physical Geology |edition=15th |publisher=McGraw-Hill |year=2015 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ သဳအိုရဳ လေယျာ တိ (Plate Tectonics) ==
[[သဳအိုရဳ လေယျာ တိ]] (Plate tectonics) ဝွံ ဒှ် သဳအိုရဳ အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် တိဗေဒ မပသောင်ကလး ဗီုလဵု အထပ် သြင်တိ ချဳဓရာင် ဒၟံင် ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု သဳအိုရဳ တိုက် ပြံင်ဌာန် (Continental drift) မပတိုန်ထ္ၜး လဝ် နကဵု အဲဖရက် ဝေဂနာ (Alfred Wegener) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၂ ရ။

အထပ် မ္ၚး တိ ဝွံ ပါ်ကရေက် ဒၟံင် နဒဒှ် [[လေယျာ တိ]] (Tectonic plates) ဇၞော် သၟတ် ၜိုတ် ၁၅ ကရေက် ရ။ လေယျာ တအ် ဏအ် ချဳဓရာင် ဒၟံင် လတူ အထပ် လဒေါဝ်တိ (Asthenosphere) ရ။ ပရေင်ဇီုကပိုက် အကြာ လေယျာ တအ် ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု -
* '''ပရေင်ပြးဇး (Divergent boundaries):''' လေယျာ ၜါ ပြး တိတ် အာ ရေင်သကအ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ကဵု သြင် သမုဒ္ဒရာ တၟိ (ဥပမာ - Mid-Atlantic Ridge)။
* '''ပရေင်ဇီုကပိုက် (Convergent boundaries):''' လေယျာ ၜါ တိုက် ဇီု ရေင်သကအ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ဒဵု (ဥပမာ - ဒဵု ဟိမဝန္တာ) ဟွံသေင်မ္ဂး ကသဳတိ ဇၞော်ဇၞော် ရ။
* '''ပရေင်ပွတ် (Transform boundaries):''' လေယျာ ၜါ ပွတ် တတ် အာ ရေင်သကအ် (ဥပမာ - ဖံက် သာန် အာန်ဒရဳယျာ San Andreas Fault) ရ။

== ၅။ တၟအ် ကေုာံ သတ္တုဂမၠိုင် (Rocks and Minerals) ==
တၟအ် ဝွံ ဒှ် ကပေါတ် သဘာဝ မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဓါတ် သတ္တု (Minerals) မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် နူ မွဲ သာ် ရ။ ပ္ဍဲ တိဗေဒ၊ တၟအ် တအ် ပါ်လဝ် ဂကူ အဓိက ၃ သာ် အတိုင် ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ တၟအ် အဓိက ၃ သာ်
|-
! ဂကူ တၟအ်
! လၟေင် ကတဵုဒှ် (Formation)
! ဥပမာ (Examples)
|-
| '''[[တၟအ်လာဗာ]] (Igneous rock)'''
| ကတဵုဒှ် လဝ် နူကဵု တၟအ် ဍာ် လာဗာ (Magma/Lava) မဂံက် ကၠုင် တုဲ ကလောအ် အာ။
| ကျောက်စိမ်း (Granite), ဗာသဝ် (Basalt), မျောဝ် (Obsidian)
|-
| '''[[တၟအ် ကလောအ်]] (Sedimentary rock)'''
| ကတဵုဒှ် လဝ် နူကဵု ဓါတ် ခဗိုက် ကေုာံ သွံက် (Sediments) မကောံ ကၠုင် ကေုာံ ထပ် ဍဵု ဒၟံင် ပွိုင် မဳလဳယာန် သၞာံ။
| ကျောက်ခဲ (Sandstone), ကျောက်ထုံး (Limestone), ကျောက်မီးသွေး (Coal)
|-
| '''[[တၟအ် ပြံင်လှာဲ]] (Metamorphic rock)'''
| ကတဵုဒှ် လဝ် နူကဵု တၟအ် တြေံ မဒးဒုင် ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ဒြဟတ် ဍဵု ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ သၟဝ် တိ တုဲ ပြံင်လှာဲ အာ ဗီုပြင်။
| စကျင်ကျောက် (Marble), သလိတ် (Slate), နိုက် (Gneiss)
|}

လၟေင် ကမၠောန် မပြံင်လှာဲ တၟအ် နူ ဂကူ မွဲ စိုပ် ဂကူ မွဲ ဂှ် ညးကော်စ [[စက်ဝိုင် တၟအ်]] (Rock cycle) ရ။

== ၆။ သၞောတ် အခိင်ကာလ တိဗေဒ (Geologic Time Scale) ==
[[သၞောတ် အခိင်ကာလ တိဗေဒ]] (Geologic Time Scale) ဝွံ ဒှ် သၞောတ် ပြက္ခဒိန် မစကာ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဝင် ဂြိုဟ် တိ ရ။ တၠပညာ တအ် ၜတ်ကၞာတ် လဝ် အာယုက် တိ ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၄.၅၄ ဗဳလဳယာန် သၞာံ နကဵု နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဓါတ် ရေဒဳယဝ် (Radiometric dating) ရ။&lt;ref name=&quot;dalrymple&quot;&gt;{{cite book |last=Dalrymple |first=G. B. |title=The Age of the Earth |publisher=Stanford University Press |year=1991 |pages=15-22}}&lt;/ref&gt;

အခိင် တိဗေဒ ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု အဆံင် ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု Eon, Era, Period, ကေုာံ Epoch ရ။ အခိင် လၟုဟ် ပိုယ် မမံင် ဒၟံင် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ -
* '''Eon:''' Phanerozoic (အခိင် သတ္တဝါ မပြာကတ်)
* '''Era:''' Cenozoic (ခေတ် ဇဳဝ တၟိ / နို့တိုက်သတ္တဝါ)
* '''Period:''' Quaternary (ခေတ် မရနုက်ကဵု ပန်)
* '''Epoch:''' Holocene (ခေတ် ဟဝ်လဝ်သေန် - စကတဵုဒှ် နူ သၞာံ ၁၁,၇၀၀ ကိုပ်ကၠာ)

== ၇။ လၟေင် ကမၠောန် သဘာဝ တိဗေဒ (Geological Processes) ==
ဂြိုဟ် တိ ဝွံ ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် လၟိုန် အခိင် ရ။ လၟေင် ကမၠောန် မပြံင်လှာဲ တိ ဂှ် ပါ်လဝ် ၜါ သာ် -
# '''လၟေင် ကမၠောန် အပ္ဍဲ (Endogenic processes):''' ဒှ် ဒြဟတ် မကၠုင် နူ အပ္ဍဲ တိ မပ္တံကဵု ကသဳတိ (Earthquakes)၊ ဒဵုပၟတ် မကတဵုဒှ် (Volcanism)၊ ကေုာံ ပရေင်ခၞံဗဒှ် ဒဵု (Orogeny)။ လၟေင် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဗဒှ် ကဵု ဌာန် တိ တၟိ တအ် ရ။
# '''လၟေင် ကမၠောန် မ္ၚး (Exogenic processes):''' ဒှ် ဒြဟတ် မကၠုင် နူ မ္ၚး တိ မပ္တံကဵု ဒြဟတ် တ္ၚဲ، ကျာ၊ ကေုာံ ဍာ်။ လၟေင် ဏအ်ဝွံ ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်လီုလာ် ဟိုတ်နူ ဥတု (Weathering)၊ ပရေင်တိုက်စား (Erosion)၊ ကေုာံ ပရေင်တန်သိပ် တၟအ် (Deposition) မပလီုပလာ် ဖျေဟ် ဒဵု တအ် ရ။

== ၈။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တိဗေဒ (Economic Geology) ==
[[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တိဗေဒ]] (Economic geology) ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု လွပ် တိဗေဒ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တိုဟ် ကေုာံ စကာ ကပေါတ် သဘာဝ တအ် ရ။ ကောန်မၞိဟ် တအ် တန်တဴ ဒၟံင် လတူ တိဗေဒ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခေတ်တၟိ ရ။

* '''တိုဟ် သတ္တု (Mining):''' ကမၠောန် ဂၠာဲ ထဝ်၊ သြန်၊ ပသဲ، တွိုတ် ကေုာံ သတ္တု Rare-earth မဒှ် သဇိုင် သွက် နည်းပညာ ခေတ်တၟိ (ဥပမာ - ဘက်ထရဳ)။
* '''စက်ယန္တရား ဒြဟတ် (Fossil fuels):''' ကမၠောန် ဂၠာဲ ကၠေင် ဍေန် (Petroleum)၊ ဓါတ် ဂျိ (Natural gas)၊ ကေုာံ ကျောက်မီးသွေး (Coal) မကတဵုဒှ် လဝ် နူကဵု ရုပ်ကလာပ် သတ္တဝါ တမၠာ ပ္ဍဲ သၟဝ် တိ။
* '''ဍာ် သၟဝ် တိ (Groundwater):''' တၠပညာ ဟုက်ဒရဝ်-တိဗေဒ (Hydrogeologists) တအ် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လမ်းကြောင်း ဍာ် သၟဝ် တိ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဍာ် သုင် ကေုာံ ဍာ် တဵုလွဳ မသ္အးဇ္ၚး ရ။

== ၉။ တိဗေဒ ဂြိုဟ် (Planetary Geology) ==
နကဵု ကွတ်ပညာ အကာသ မဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ဂှ်ရ၊ တိဗေဒ ဝွံ ဟွံလ္ၚတ် ဆ လတူ ဂြိုဟ် တိ ဓဝ် ပုဟ်။ [[တိဗေဒ ဂြိုဟ်]] (Planetary geology ဟွံသေင်မ္ဂး Astrogeology) ဝွံ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပတန် ကေုာံ လၟေင် ကမၠောန် သဘာဝ ပ္ဍဲ ဂြိုဟ် တၞဟ် တအ် ကေုာံ ဂိတု တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;mc-sween&quot;&gt;{{cite book |last=McSween |first=H. Y. |title=Planetary Science |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=100-110}}&lt;/ref&gt;

ဥပမာ - ညးတအ် လ္ၚတ် ပရူ တၟအ် ကေုာံ ဒဵုပၟတ် လတူ ဂြိုဟ် အင်္ၚာ (Mars)၊ ပရေင်ဇီုကပိုက် တၟအ် လတူ ဂိတု (Moon)၊ ကေုာံ ဍာ် ကလောအ် ပ္ဍဲ ဂိတု ဂျူပဳတာ တအ် ညံင်ဂွံ ကၠိုဟ် ဝင် ကတဵုဒှ် သၞောတ် တ္ၚဲ (Solar System) ပိုယ် ရ။

== ၁၀။ လွပ် ကေုာံ အနာဂတ် တိဗေဒ (Applications and Future of Geology) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ကေုာံ အနာဂတ်၊ ဘာသာရပ် တိဗေဒ ဝွံ နွံ ပၟိက် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ် ကေုာံ မင်မဲ ပွဳပွူ သဘာဝ (Environmental geology) ရ။

* '''အေန်ဂျေန်နဳယာ တိဗေဒ (Engineering geology):''' ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ သြိုင် တိုင်ဒဒန် ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ကၟာတ် ဍာ် (Dams) တအ်၊ သ္ဒး လ္ၚတ် ဓါတ် တိ သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် ပရေင်လီုလာ်။
* '''စဵုဒၞာ ဘဲ သဘာဝ (Natural hazards):''' လ္ၚတ် ပရူ ဖံက် တိ (Faults) သွက်ဂွံ ကဵု သတိ အန္တရာယ် ကသဳတိ ကေုာံ လ္ၚတ် ဒဵုပၟတ် သွက်ဂွံ ကာကွယ် လမျီု မၞိဟ်။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change):''' လ္ၚတ် တၟအ် ကလောအ် တြေံ (Paleoclimatology) သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ဗီုလဵု ဥတု တိ ပြံင်လှာဲ လဝ် ပ္ဍဲ အတိတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ် ရ။

တိဗေဒ ဝွံ ဒှ် ဘာသာရပ် မဆက်စပ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် အရာ မနွံ လတူ ဂြိုဟ် ဏအ် တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် ကောန်သော့ အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဆက် ဂျိုင်သှ်ေ တန်တဴ အာ ပ္ဍဲ ဂြိုဟ် တိ ဏအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဂြိုဟ်တိ]] (Earth)
* [[သဳအိုရဳ လေယျာ တိ]] (Plate tectonics)
* [[ပထဝဳဗေဒ]] (Geography)
* [[ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ]] (Natural disaster)

{{Navbox
| name = Earth Sciences
| title = ကဏ္ဍ သိပ္ပံ ဂြိုဟ်တိ ကေုာံ တိဗေဒ (Earth Sciences and Geology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဘာသာရပ် သဇိုင်
| list1 =
* [[တိဗေဒ]] (Geology)
* [[ပထဝဳဗေဒ]] (Geography)
* [[ဥတုဗေဒ]] (Meteorology)
* [[သမုဒ္ဒရာဗေဒ]] (Oceanography)
| group2 = လဒက်ပတန် တိ
| list2 =
* [[အထပ် သြင်တိ]] (Crust)
* [[အထပ် လဒေါဝ်တိ]] (Mantle)
* [[ကြက်တိ]] (Core)
* [[သဳအိုရဳ လေယျာ တိ]] (Plate tectonics)
| group3 = ကပေါတ် ကေုာံ လၟေင်
| list3 =
* [[တၟအ်လာဗာ]] (Igneous rock)
* [[တၟအ် ကလောအ်]] (Sedimentary rock)
* [[တၟအ် ပြံင်လှာဲ]] (Metamorphic rock)
* [[သၞောတ် အခိင်ကာလ တိဗေဒ]] (Geologic time scale)
}}

[[Category:တိဗေဒ]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]
[[Category:ဂြိုဟ်တိ]]
[[Category:သိပ္ပံ ဂြိုဟ်တိ]]</text>
      <sha1>h43wyqyi4d7dqmbcmouxjcwxar22jdg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အိက်ဗေဒ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11650</id>
    <revision>
      <id>56178</id>
      <timestamp>2026-07-17T10:53:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ကသဳတိ ဂျဳဂျဳ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကသဳတိ ၉၂၁''' (အၚ်္ဂလိက်: ''1999 Jiji earthquake'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''921 earthquake'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကသဳတိ ဇၞော် မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် [[ထာဲဝါန်]] (Taiwan) ပ္ဍဲ စ...&quot;</comment>
      <origin>56178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20107" sha1="j9j1mzh4yv22f5oljs0jk4l1syt13yl" xml:space="preserve">'''ကသဳတိ ဂျဳဂျဳ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကသဳတိ ၉၂၁''' (အၚ်္ဂလိက်: ''1999 Jiji earthquake'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''921 earthquake'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကသဳတိ ဇၞော် မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် [[ထာဲဝါန်]] (Taiwan) ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၁ သေတ်တေမ်ပါ သၞာံ ၁၉၉၉ ပ္ဍဲ အခိင် ဗတံ ဒေသ (01:47:12.6 TST) ရ။ ကသဳတိ ဏအ်ဝွံ နွံ ဒြဟတ် ၇.၃ လတူ သၞောတ် ရစ်တာသကေး (Richter scale) ကေုာံ ၇.၇ លတူ သၞောတ် မဝ်မေန် (Moment magnitude scale) ရ။ ဒၞာဲ ဗဟဵု ကသဳတိ ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂျဳဂျဳ (Jiji)၊ တွဵုရး နာန်တို (Nantou County) တုဲ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ မပလီုပလာ် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ထာဲဝါန် ခေတ်တၟိ ရ။&lt;ref name=&quot;shin&quot;&gt;{{cite journal |last=Shin |first=T. C. |author2=Teng, T. L. |title=An Overview of the 1999 Chi-Chi, Taiwan, Earthquake |journal=Bulletin of the Seismological Society of America |volume=91 |issue=5 |pages=895-913 |year=2001}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူကဵု ကသဳတိ ဏအ် တုဲ၊ မၞိဟ် ၜိုတ် ၂,၄၁၅ တၠ ဒးချိုတ် အာ၊ မၞိဟ် ၁၁,၃၀၅ တၠ ဒးဝပ် ကေုာံ တိုက် သ္ၚိ ၜိုတ် ၁၀၀,၀၀၀ ပြင်င် ဒးလီုလာ် သရိုဟ် စှ်ေ အာ ရ။ ကသဳတိ ဏအ်ဝွံ ပကဵု ညံင် သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ဍုင်ထာဲဝါန် ဂွံ ပြံင်လှာဲ အာ ဗွဲမဇၞော် ကေုာံ ခၞံဗဒှ် လဝ် သၞောတ် စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ် (Disaster management) တၟိ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ကသဳတိ ဂျဳဂျဳ နကဵု လညာတ် သဘာဝ၊ ပရေင်လီုလာ်၊ ကေုာံ ပရေင်ကလေင် သြိုင်ခၞံ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:921_Earthquake_in_Taiwan.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်လီုလာ် လတူ လဒက်ပတန် တိုက် ကေုာံ ဂၠံင် ဍာန် ကြဴနူ ကသဳတိ ဂျဳဂျဳ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၉။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Background) ==
ယၟု &quot;ကသဳတိ ၉၂၁&quot; (921 earthquake) ဝွံ ကၠုင်နူ စၟတ်တ္ၚဲ မကတဵုဒှ် (ဂိတု ၉၊ တ္ၚဲ ၂၁) တုဲ ညးဒေသ တအ် ကော်စ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ မ္ဂး၊ ကသဳတိ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် လဝ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ကသဳ ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ လေယျာ တိ မကော်စ [[ဖံက် ချေလောင်ပူ]] (Chelungpu fault) ရ။ 

ကသဳတိ ဂျဳဂျဳ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပလီုပလာ် လဝ် တွဵုရး နာန်တို ဓဝ် ပုဟ်၊ ဒြဟတ် ကသဳ ဍေဟ် ဂှ် စိုပ် အာ စဵုကဵု ဍုင်ဇၞော် တိုင်ပေ (Taipei) ကေုာံ ဍုင် ကာအိုရှုင် (Kaohsiung) တုဲ၊ ပရေင်ပလံင် ဓါတ်လလဳ အလုံ မွဲ တကအ် ဒးပိုတ် အာ သမၠေဝ် ဓဝ် ရ။ 

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ အကာဲအရာ သဘာဝ (Geological Background and Tectonic Setting) ==
တကအ် ထာဲဝါန် ဝွံ နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ ဇီုကပိုက် အကြာ လေယျာ တိ ဇၞော် ၜါ မတွဟ်ဂး - [[လေယျာ တိ ဖဳလဳပိုင်]] (Philippine Sea Plate) ကေုာံ [[လေယျာ တိ ယူရေးယှာ]] (Eurasian Plate) ရ။ လေယျာ တိ ဖဳလဳပိုင် ဝွံ ဓရိုဟ် လုပ် ဒၟံင် သၟဝ် လေယျာ တိ ယူရေးယှာ နကဵု လဟိုင် ၜိုတ် ၈ သေန်တဳမဳတာ ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ တုဲ ကတဵုဗဒှ် ကဵု ဒြဟတ် ပရေင်ကသဳတိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;ma&quot;&gt;{{cite journal |last=Ma |first=K. F. |author2=Lee, C. T. |author3=Tsai, Y. B. |title=The Chi-Chi, Taiwan Earthquake: Large Surface Displacements on an Inland Thrust Fault |journal=Eos, Transactions American Geophysical Union |volume=80 |issue=50 |pages=605-611 |year=1999}}&lt;/ref&gt;

ဖံက် ချေလောင်ပူ (Chelungpu fault) မဒှ် ဟိုတ် အဓိက သွက် ကသဳတိ ဂျဳဂျဳ ဂှ်၊ ဒှ် ဖံက် လပါ်လတူ (Thrust fault) မွဲ မနွံ ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် တကအ် ရ။ ကာလ ဒြဟတ် ဓရိုဟ် က္ဍင် ကၠုင် မ္ဂး၊ တိ ဂှ် ကသဳ ထကး တိတ် အာ တုဲ ပတိတ် ဓါတ် ဒြဟတ် ဗွဲမဇၞော် ရ။

== ၃။ ပရေင်ကတဵုဒှ် ကသဳတိ ကေုာံ တင်ဂၞင် (Earthquake Event and Seismology) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တင်ဂၞင် သဇိုင် ကသဳတိ ဂျဳဂျဳ
|-
! ကဏ္ဍ
! တင်ဂၞင် 
|-
| '''စၟတ်တ္ၚဲ ကေုာံ အခိင်'''
| ၂၁ သေတ်တေမ်ပါ ၁၉၉၉၊ 01:47:12 NST
|-
| '''ဒြဟတ် (Magnitude)'''
| ၇.၇ Mw (Moment magnitude)
|-
| '''ဇြိုဟ် (Depth)'''
| ၈ ကဳလဝ်မဳတာ (၅.၀ တိုင်)
|-
| '''ဒၞာဲ ဗဟဵု (Epicenter)'''
| 23°51′N 120°49′E (ဍုင် ဂျဳဂျဳ)
|-
| '''ကသဳတိ လက္ကရဴ (Aftershocks)'''
| ကသဳတိ ကြဴ နွံ လၟိဟ် ၁၀,၀၀၀ ပြင်င်
|}

ကသဳတိ အဓိက ဂှ် ကသဳ အာ ၜိုတ် ၄၀ စက္က၊ မဒှ် အခိင် မလအ် ဗွဲမလောန် သွက် ကသဳတိ မွဲ ရ။ လဟဲ တိ လပါ်လတူ (Surface rupture) ဝွံ နွံ ဇမၠိင် ၜိုတ် ၁၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ၊ လ္ၚဵု ဒၞာဲ ဂှ် တိ ယိုက် တိုန် အာ စဵုကဵု ၉ မဳတာ (၃၀ ပေ) သၠုင် ရ။ ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် ဂၠံင် ဍာန်၊ ကြုင် ကေုာံ တိုင် ဒဒန် တအ် သရိုဟ် ပလီု အာ သီုဖအိုတ် ရ။

== ၄။ ပရေင်လီုလာ် လတူ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ လမျီု (Casualties and Human Impact) ==
ဟိုတ်နူ ကသဳတိ ဏအ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ အခိင် ဗတံ ညးဍုင်ကွာန် တအ် တိတ် ဒၟံင် သတိ (Sleeping) ဂှ်ရ၊ လၟိဟ် မၞိဟ် မဒးချိုတ် အာ ဂၠိုင် ဗွဲမလောန် ရ။ 

လၟိဟ် သီုဖအိုတ် -
* '''ချိုတ်:''' ၂,၄၁၅ တၠ
* '''ဝပ်:''' ၁၁,၃၀၅ တၠ
* '''ကၠေအ်:''' ၂၉ တၠ
* '''ဟွံမဲ သ္ၚိဌာန်:''' ၜိုတ် ၁၀၀,၀၀၀ ပြင်င်

တွဵုရး နာန်တို (Nantou) ကေုာံ တွဵုရး တိုင်ချောင် (Taichung) တအ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မဒးဒုင် ဘဲ ဇၞော်အိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင် တိုင်ပေ ၜိုန်ရ နွံ သ္ၚောဲ ကီုလေဝ်၊ တိုက် ဟဝ်တယ် တုင်ရှန် (Tunghua building) သရိုဟ် စှ်ေ အာ တုဲ မၞိဟ် ၈၇ တၠ ဒးချိုတ် အာ ကီု ရ။

== ၅။ ပရေင်လီုလာ် လဒက်ပတန် ကေုာံ စက်ယန္တရား (Infrastructure and Economic Damage) ==
ပရေင်လီုလာ် လတူ လဒက်ပတန် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ဗွဲမလောန် တုဲ ၚုဟ်မး ပရေင်လီုလာ် (Economic loss) သီုဖအိုတ် ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် လဝ် ၜိုတ် ၁၀ ဘဳလဳယာန် ဒဝ်လာ အမေရိကာန် ရ။&lt;ref name=&quot;tsai&quot;&gt;{{cite book |last=Tsai |first=K. C. |author2=Hsiao, C. P. |author3=Bruneau, M. |title=Overview of Building Damages in 921 Chi-Chi Earthquake |publisher=Earthquake Engineering Research Institute |year=2000 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

* '''တိုက် ကေုာံ သ္ၚိ:''' တိုက် ၅၁,၇၁၁ မ ဒးသရိုဟ် အလုံစုံ တုဲ တိုက် ၅၃,၇၆၈ မ ဒးလီုလာ် ကဝက် ရ။ 
* '''ဓါတ်လလဳ:''' ရုင် ပတိတ် ဓါတ်လလဳ ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ တိုင် လလဳ တအ် ဒးလီုလာ် တုဲ၊ အလုံ မွဲ တကအ် ဒးမံင် ပ္ဍဲ ဓမၠု (Blackout) ပွိုင် မဂၠိုင် ကဵု တ္ၚဲ ရ။
* '''စက်ယန္တရား (High-tech industry):''' ဍုင်ထာဲဝါန် ဝွံ ဒှ် ဍုင် ပတိတ် ကပေါတ် သီမဳကောန်ဒတ်တာ (Semiconductors) အဓိက ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဟိုတ်နူ ဓါတ်လလဳ ပိုတ် ဂှ်ရ ကမၠောန် ပတိတ် ကပေါတ် ဏအ် ဒးဒေါအ် အာ တုဲ ၚုဟ်မး ကောန်ပျူတာ အလုံ ဂၠးတိ ဒးတိုန် အာ ယာယဳ ရ။

== ၆။ ပရေင်ရီုဗင် ကေုာံ ကမၠောန် ဟံင်ပြာ် (Rescue and Emergency Response) ==
ကြဴနူ ကသဳတိ ကတဵုဒှ် တုဲ မွဲ နာဍဳ၊ အလဵုအသဳ ထာဲဝါန် ဖန်ဗဒှ် ဌာန် ဗဟဵု ဟံင်ပြာ် ဘဲအန္တရာယ် ယာယဳ (Emergency Operations Center) ရ။ 

ဒပ် ပၞာန် ထာဲဝါန် (Republic of China Armed Forces) ပလံင် ဗစိုပ် ကောန်ပၞာန် ၜိုတ် ၁၀၀,၀၀၀ သွက်ဂွံ ဟံင်ပြာ် မၞိဟ် မဒးဒုင် ဍဵု ပ္ဍဲ သၟဝ် တိုက်၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ ပလံင် စၞစ၊ ဍာ်၊ ကေုာံ ဂဥုဲ သွက် ညးဒးဘဲ တအ် ရ။ ကမ္မတဳ ရီုဗင် ကြက်ခြေနီ (Red Cross) ကေုာံ ဂကောံ စေတနာ တအ် လေဝ် ပါလုပ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၇။ ပရေင်ရီုဗင် နူ ဂၠးတိ ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (International Aid and Political Issues) ==
ဂကောံ ဟံင်ပြာ် နူကဵု ဍုင် နာနာ မပ္တံကဵု ဂျပေန်၊ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန်၊ သေင်ကာပူ၊ ကေုာံ တူရကဳ တအ် စိုပ် ကၠုင် ထာဲဝါန် သွက်ဂွံ ရီုဗင် ကမၠောန် ဂၠာဲ မၞိဟ် ဂျိုင် ရ။

ဆဂး ဟိုတ်နူ ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် အကြာ ထာဲဝါန် ကဵု [[ဍုင်ကြုက်]] (China) တုဲ၊ ပရေင်ရီုဗင် နူ ကုလသမဂ္ဂ (UN) ကေုာံ ဍုင် လ္ၚဵု တအ် ဒးဆဵုဂဗ အခက်အခုဲ ရ။ အလဵုအသဳ ကြုက် တအ် ဟီု ဒဒှ်ရ ဂကောံ ရီုဗင် သီုဖအိုတ် သ္ဒး အာတ် အခေါင် နူ ပေကျေန် (Beijing) ကိုပ်ကၠာ ရ၊ တုဲပၠန် ကြုက် ဟွံကဵု အခေါင် က္ၜင်ကျာ ရီုဗင် နူ ရုရှာ တတ် အာ လတူ ကျာ ဍုင် ညးတအ် ရ။ အရာ ဏအ် ပကဵု ညံင် အခိင် ရီုဗင် ဂွံ လအ် အာ ကေုာံ ကတဵုဗဒှ် ပရေင်ပါ်ပါဲ နူ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;wu&quot;&gt;{{cite book |last=Wu |first=Y. M. |title=Societal Responses and Political Impacts of the 921 Earthquake in Taiwan |publisher=Routledge |year=2003 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်ကလေင် သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ပရေင်ထံက်ပင် (Reconstruction and Recovery) ==
ကြဴနူ ကမၠောန် ဟံင်ပြာ် တုဲဒှ် အာ၊ အလဵုအသဳ စတင် ကမၠောန် ကလေင် သြိုင်ခၞံ (Reconstruction) မနွံ ၚုဟ်မး ဗွဲမဇၞော် ရ။ အလဵုအသဳ ဖန်ဗဒှ် သြန်ဗွဝ် (Relief funds) တုဲ ထံက်ပင် ညးဒးဘဲ တအ် သွက်ဂွံ ကလေင် သြိုင် သ္ၚိ တၟိ ရ。

အလဵုအသဳ လေဝ် ပြံင်လှာဲ သၞောဝ် သြိုင်ခၞံ တိုက် (Building codes) တၟိ တုဲ၊ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ တိုက် သီုဖအိုတ် သ္ဒး နွံကဵု အစောံ မာန် ဒစးဒုင် ကသဳတိ ဇၞော်ဇၞော် ရ။ လဒက်ပတန် မပ္တံကဵု ဘာတန် တအ် ဂှ် ဒးကလေင် သြိုင်ခၞံ လဝ် ညံင်ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် နူ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ရ။

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ် (Political Impact and Policy Changes) ==
ကသဳတိ ၉၂၁ ဝွံ ပကဵု ညံင် သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ထာဲဝါန် ဂွံ ပြံင်လှာဲ အာ ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ်၊ သၞောတ် စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ် ဍုင် ဂှ် ဍိုန်လျ ဒၟံင် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု အလဵုအသဳ ဟွံမာန် ပရေင်ရီုဗင် ပြဟ်ပြဟ် သွက် ညးဒေသ တအ် ဂှ်ရ၊ မၞိဟ် တအ် ဒစးဒုင် ပါ်ပါဲ လတူ သၞောတ် အလဵုအသဳ ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၀၊ အလဵုအသဳ ထာဲဝါန် ပတိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ စဵုဒၞာ ကေုာံ ဟံင်ပြာ် ဘဲအန္တရာယ် (Disaster Prevention and Protection Act) တုဲ၊ ဒက်ပတန် ဌာန် ဗဟဵု ဟံင်ပြာ် (National Fire Agency) မနွံကဵု သၞောတ် မခိုင်ကၠိုက် ရ။ သၞောတ် ဏအ်ဝွံ လၟုဟ် ဒှ် သၞောတ် စဵုဒၞာ ဘဲ မခိုဟ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;chen&quot;&gt;{{cite journal |last=Chen |first=L. C. |title=Reconstruction after the 1999 Chi-Chi Earthquake in Taiwan |journal=Natural Hazards |volume=37 |issue=1 |pages=21-35 |year=2006}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အာဲကၟာဲ၊ တိုက်ထ္ၜးပျး ကေုာံ သင်ခန်းစာ (Legacy, Museums, and Lessons Learned) ==
သွက်ဂွံ သမ္တီ တ္ၚဲ ကသဳတိ ဏအ် ကေုာံ လမျီု မဒးကၠေအ် အာ တအ် ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ထာဲဝါန် စၟတ်သမ္တီ လဝ် တ္ၚဲ ၂၁ သေတ်တေမ်ပါ နဒဒှ် '''တ္ၚဲ စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ် ကောန်ဂကူ''' (National Disaster Prevention Day) တုဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သၞာံ ညးတအ် ကၠောန် ပရေင်စမ်ၜတ် ဟံင်ပြာ် ဘဲ (Drills) ရ။

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ညးတအ် ဒက်ပတန် လဝ် '''[[တိုက်ထ္ၜးပျး ကသဳတိ ၉၂၁]]''' (921 Earthquake Museum of Taiwan) ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဘာတန် ဂွံဖေင် (Kuangfu Junior High School) မဒးလီုလာ် လဝ် ဟိုတ်နူ ဖံက် ချေလောင်ပူ ဂှ် ရ။ တိုက်ထ္ၜးပျး ဏအ်ဝွံ ထ္ၜးပျး လဝ် လေယျာ တိ မကသဳ တိတ် တအ် အတိုင် ပကတိ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သိပ္ပံ ကေုာံ သွက်ဂွံ ကဵု သတိ ကု ကောန်စဴ ကောန်စေက် တအ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ကသဳတိ]] (Earthquake)
* [[လေယျာ တိ ယူရေးယှာ]] (Eurasian Plate)
* [[ထာဲဝါန်]] (Taiwan)
* [[သၞောတ် စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ်]] (Disaster management)

{{Navbox
| name = Earthquakes
| title = ကသဳတိ အဓိက ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဝင် (Major Earthquakes in History)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ရးအာရှ
| list1 =
* [[ကသဳတိ ဂျဳဂျဳ]] (1999)
* [[ကသဳတိ ကေုာံ ဍာ်လပှ် တဝ်ဟဝ်ကူ]] (2011)
* [[ကသဳတိ သဳချူအာန်]] (2008)
* [[ကသဳတိ သမုဒ္ဒရာ အိန္ဒိယ ၂၀၀၄]] (2004)
| group2 = ရးတၞဟ်
| list2 =
* [[ကသဳတိ ဟေတဳ]] (2010)
* [[ကသဳတိ သာန် ဖရန်သစ်စကဝ်]] (1906)
* [[ကသဳတိ ချဳလဳ]] (1960)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ရစ်တာသကေး]] (Richter scale)
* [[ပရေင်ကသဳတိ]] (Seismology)
* [[ဖံက် တိ]] (Fault)
* [[သၞောတ် စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ်]] (Disaster management)
}}

[[Category:ကသဳတိဂမၠိုင်]]
[[Category:ဝင် ထာဲဝါန်]]
[[Category:၁၉၉၉]]
[[Category:ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ]]</text>
      <sha1>j9j1mzh4yv22f5oljs0jk4l1syt13yl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>56179</id>
      <parentid>56178</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T10:53:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>56179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19561" sha1="85smuaj9iiqmxxneebtdwxox8guccvx" xml:space="preserve">'''အိက်ဗေဒ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကောပ်ပရဝ်လဝ်ဂျဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Scatology'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Coprology'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် သိပ္ပံ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ အိက် (Feces/Excrement) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် တီကေတ် ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်စၞစ၊ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဇဳဝဗေဒ သတ္တဝါ တအ် ရ။ လညာတ် ပညာ ဏအ်ဝွံ ပြးဇး ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ နာနာ မပ္တံကဵု ဇဳဝဗေဒ၊ ဂေဟဗေဒ၊ သုတေသန ဆီ ကေုာံ ယဲ၊ ကေုာံ သုတေသန ခေတ်တမၠာ (Paleontology) ရ။&lt;ref name=&quot;putman&quot;&gt;{{cite journal |last=Putman |first=R. J. |title=Facts from Faeces |journal=Mammal Review |volume=14 |issue=2 |pages=79-97 |year=1984}}&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ အိက် ဂှ် ဒှ် ကပေါတ် မဒး ကၠဟ် ထောအ် ကီုလေဝ်၊ နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ တန်သိပ် လဝ် တင်ဂၞင် ဒေတာ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA)၊ စၟ ယဲ၊ ကေုာံ ဓါတ် ဟဝ်မုန်း (Hormones) တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အိက်ဗေဒ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဂဥုဲ၊ ကေုာံ ပရေင်သုတေသန ဇဳဝဗေဒ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Dinosaur_coprolite.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး တၟအ်အိက် (Coprolite) ဒုင်သိုင် (Dinosaur) မဒှ် အိက် မဒှ် အာ တၟအ် နူကဵု ခေတ်တမၠာ၊ မဂွံဆဵု ပ္ဍဲ သုတေသန ခေတ်တမၠာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;Scatology&quot; (သကာတ်တဝ်လဝ်ဂျဳ) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် &quot;skat-&quot; ($\sigma\kappa\alpha\tau-$) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အိက်&quot; ကေုာံ &quot;-logy&quot; ($-\lambda o\gamma i\alpha$) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပညာ လ္ၚတ်&quot; ရ။ ဝေါဟာရ မွဲပၠန် &quot;Coprology&quot; (ကောပ်ပရဝ်လဝ်ဂျဳ) ဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် &quot;kopros&quot; ($\kappa o\pi\rho o\varsigma$) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အိက် သတ္တဝါ&quot; ရ။

အိက်ဗေဒ ဟီုမ္ဂးဂှ် ပံင်ကောံ လဝ် လၟေင် ကမၠောန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အိက် နကဵု ဓါတုဗေဒ၊ ရူပဗေဒ၊ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ ရ။ အိက် ဝွံ ဒှ် အရာ မကတဵုဒှ် ကြဴနူ သၞောတ် ဍိုတ် စၞ (Digestive system) ကၠောန် ကမၠောန် တုဲဒှ် အာ ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ထ္ၜးကဵု အကာဲအရာ ပရေင်ထတ်ယုက် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ညးမကၠဟ် ပတိတ် ဍေဟ် ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သုတေသန (History of Scatology) ==
နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် မၞိဟ် တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အိက် တိရစ္ဆာန် သွက်ဂွံ ဗက် လ္ၚတ် ဒၞာဲ တိရစ္ဆာန် ပ္ဍဲ အခိင် လၟိန် (Hunting) ရ။ ညးလၟိန် တအ် ညာတ် အိက် မ္ဂး ညးတအ် တီ ဒဒှ်ရ တိရစ္ဆာန် ဂှ် ဂကူ မု ရော၊ ကၠုင် လဝ် လအ် ၜိုတ် လဵု ရော၊ ကေုာံ ယဲ ဒၟံင် ဟာ ရ။

နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ အိက်ဗေဒ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ လက္ကရဴ အခိင် ကာလ တၠပညာ ဝင် [[ဝဳလဳယျာမ် ဘက်လာန်]] (William Buckland) လ္ၚတ် ဆဵု တၟအ်အိက် (Coprolites) ပထမအိုတ် တုဲ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ဍေဟ်တအ် ဝွံ ကဵု တင်ဂၞင် ပရူ စၞစ သတ္တဝါ ခေတ်တမၠာ မာန် ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် ပရေင်ဂဥုဲ မ္ဂး၊ တၠပညာ တအ် စ ပလီု လ္ၚတ် အိက် နကဵု မှန်ဇီု (Microscope) သွက်ဂွံ ဂၠာဲ စၟ ယဲ ဂမၠိုင် ရ။

== ၃။ လွပ် ပ္ဍဲ ဂေဟဗေဒ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (Ecology and Wildlife Biology) ==
ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ဂေဟဗေဒ]] (Ecology)၊ တၠပညာ တအ် စကာ အိက် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် တိရစ္ဆာန် ဂြိုပ် ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ရပ် ဍေဟ်တအ် (Non-invasive method) ရ။ အရာ ဏအ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် တိရစ္ဆာန် မဖေက် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး မနွံ လၟိဟ် အောန် တအ် ရ။

* '''ပရေင်စၞစ:''' နကဵု ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဇုတ်၊ တသော်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မဆု ပ္ဍဲ အိက် ဂှ်၊ ပိုယ် တီ ကေတ် တိရစ္ဆာန် ဂှ် စ လဝ် မု ရော။
* '''ပရေင်လ္ၚတ် ဟဝ်မုန်း:''' တၠပညာ တအ် မာန် ကံက် ကေတ် ဓါတ် ဟဝ်မုန်း (Fecal hormones) နူကဵု အိက် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ပရေင်ဍဵုဍိုက် စိုတ် (Stress levels - Cortisol) ကေုာံ အကာဲအရာ မိတ်ဆက် ဇၞော်မောဝ် (Reproductive status) ဍေဟ်တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;hunt&quot;&gt;{{cite journal |last=Hunt |first=K. E. |author2=Wasser, S. K. |title=Effect of long-term preservation methods on fecal glucocorticoid concentrations |journal=General and Comparative Endocrinology |volume=135 |issue=2 |pages=142-156 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ တၟအ်အိက် ကေုာံ သုတေသန ခေတ်တမၠာ (Coprolites and Paleontology) ==
[[တၟအ်အိက်]] (Coprolite) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အိက် မဒှ် အာ တၟအ် ပ္ဍဲ အခိင် ကာလ မလအ်လ (Fossilized feces) ရ။ ဍေဟ်တအ် ဝွံ ဒှ် သက်သဳ အဓိက သွက် ပညာ သုတေသန ခေတ်တမၠာ (Paleontology) သွက်ဂွံ တီ အခိုက်အလိုက် သတ္တဝါ နူကဵု ပြကိုဋ် သၞာံ တေအ် ရ။

နူကဵု ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တၟအ်အိက် ဒုင်သိုင် (Dinosaurs) တအ် ဂှ်၊ တၠပညာ တအ် တီ ကေတ် ဒဒှ်ရ ဒုင်သိုင် ညးမစ ဖျုန် တအ် ဂှ် စ ဖျုန် သီု ဇုတ် (Bone fragments in coprolites) ကေုာံ ဒုင်သိုင် ညးမစ တၞံဆု တအ် ဂှ် စ တၞံဆု ဂကူ လဵု ရော။ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ကောန်မၞိဟ် (Archaeology) လေဝ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တၟအ်အိက် မၞိဟ် တမၠာ တအ် တုဲ ညးတအ် ဆဵု စၟ ယဲ (Parasites) မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ် သမိုင်း တေအ် ရ။

== ၅။ ပရေင်သုတေသန ဆီ ကေုာံ ဌာန်စမ်ၜတ် ဂဥုဲ (Medical and Clinical Scatology) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဂဥုဲ (Medicine) မ္ဂး၊ အိက်ဗေဒ ဝွံ စကာ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ကေုာံ ဂၠာဲ ယဲ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဍိုတ် စၞ ကေုာံ ကြုတ် ရ။ 

* '''Stool Analysis (ပရေင်စမ်ၜတ် အိက်):''' ညးတအ် ၜတ်ကၞာတ် ရံင် အသာ်၊ ဗီုပြင်၊ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Bristol stool scale) ရ။
* '''FOBT (Fecal Occult Blood Test):''' ဒှ် ပရေင်စမ်ၜတ် ဓါတ် ဆီ မအောပ်ဓလုက် ဒၟံင် ပ္ဍဲ အိက် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ရံင် ယဲ ကေန်သာ ကြုတ်ဇၞော် (Colorectal cancer)။
* '''စၟ ယဲ (Parasites &amp; Pathogens):''' စမ်ၜတ် ရံင် စၟ မပ္တံကဵု Salmonella, E. coli, ဟွံသေင်မ္ဂး ခၟာဲ စၟ ဂြန် (Tapeworms) သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ယဲ ဗုင် ဂိ ကေုာံ ဗုင် ဍာ်။&lt;ref name=&quot;thienpont&quot;&gt;{{cite book |last=Thienpont |first=D. |title=Diagnosing helminthiasis by coprological examination |publisher=Janssen Research Foundation |year=1979 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဇဳဝစၟ ကေုာံ ပရေင်ကၠောဲ အိက် (Microbiome and Fecal Microbiota Transplant) ==
ပ္ဍဲကဵု လက္ကရဴ ၂၀ သၞာံ ဏအ်၊ တၠပညာ တအ် အာရီုစွံ ဗွဲမလောန် လတူ [[ဇဳဝစၟ ကြုတ်]] (Gut microbiome) မဒှ် ဂကောံ ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria) ကေုာံ စၟ မဂျိုင် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကြုတ် ပိုယ် ရ။ အိက် မၞိဟ် ထတ်ယုက် မွဲ ဂှ် ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု ဗက်တဳရဳယျာ မကဵု ဖဵု တအ် ဏအ် ရ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်လွဳလွတ် တၟိ မကော်စ '''Fecal Microbiota Transplant - FMT''' (ပရေင်ကၠောဲ စုတ် အိက်) ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ပ္ဍဲ လၟေင် ကမၠောန် ဏအ်၊ ညးတအ် ကေတ် အိက် နူကဵု မၞိဟ် ထတ်ယုက် မွဲ တုဲ စုတ် ကဵု ပ္ဍဲ ကြုတ် မၞိဟ် မယဲ (ဗွဲတၟေင် ယဲ ''Clostridioides difficile'' မဟွံမာန် ဒစးဒုင် ကု ဂဥုဲ) ညံင် ဗက်တဳရဳယျာ ခိုဟ် တအ် ဂွံ ကလေင် ဇၞော်မောဝ် တုဲ ယဲ ဂွံ ဗၠး ရ။&lt;ref name=&quot;bakken&quot;&gt;{{cite journal |last=Bakken |first=J. S. |title=Treating Clostridium difficile infection with fecal microbiota transplantation |journal=Clinical Gastroenterology and Hepatology |volume=9 |issue=12 |pages=1044-1049 |year=2011}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ စိုတ်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် (Psychology and Scatological Humor) ==
ပ္ဍဲကဵု [[စိုတ်ပညာ]] (Psychology)၊ အိက်ဗေဒ ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အခိုက်အလိုက် စိုတ် ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် မၞိဟ် ကီု ရ။ သဳအိုရဳ သဳမောန် ဖရွိုက် (Sigmund Freud) ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ အခိင် ကောန်ၚာ် တအ် ဗတောန် ကၠဟ် အိက် (Anal stage) ဂှ် ကဵု ဖဵု လတူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စရိုတ် ဍေဟ်တအ် အခိင် ဇၞော် ရ။

ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် မ္ဂး၊ ညးတအ် စကာ ပရူ အိက် နဒဒှ် ကိစ္စ ပရူ ဂြိုင် (Scatological humor) သွက်ဂွံ ပလဟိင် စိုတ် ရ။ ဥပမာ - တၠပညာ ကွိင်ကွိုက် မဝ်ဇာတ် (Mozart) ဝွံ ယၟု ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ချူ လိက် မနွံကဵု ရမ္သာင် ဂြိုင် မဆက်စပ် ကု ပရူဏအ် ရ။

== ၈။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဝဲ (Agriculture and Fertilizers) ==
အိက် တိရစ္ဆာန် တအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်တဵုလွဳ မဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန် [[ဝဲ]] (Fertilizer) ဟွံသေင်မ္ဂး Manure ရ။ အိက် ဂၠဴ၊ ပြေင်၊ ကေုာံ စာင် တအ် ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု ဓါတ် နိုက်ထရဝ်ဂျေန် (Nitrogen)၊ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် (Phosphorus)၊ ကေုာံ ပဝ်တက်သဳယောမ် (Potassium) မနွံပၟိက် သွက် တၞံဆု တအ် ရ။

ဗွဲတၟေင် အိက် ကဝ (Guano) ဝွံ နွံကဵု ဓါတ် ဝဲ သၠုင် ဗွဲမလောန် တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ဂှ် ဍုင် မပ္တံကဵု ပေရူ (Peru) တအ် ပတိတ် သွံ ရာန် အိက် ကဝ ဏအ် စိုပ် ဒဒှ် မဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက ဍုင် ညးတအ် ကီု ရ။

== ၉။ ကွတ်ပညာ သုတေသန DNA ပ္ဍဲ အိက် (DNA Analysis and Conservation Genetics) ==
ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ဏအ်၊ တၠပညာ ဇဳဝဗေဒ တအ် မာန် ကံက် ကေတ် [[ဒဳအေန်အေ သဘာဝ]] (Environmental DNA - eDNA) နူကဵု အိက် တိရစ္ဆာန် မာန် ကၠုင် ရ။ 

နကဵု နဲကဲ ဏအ် ညးတအ် မာန် တီ ကေတ် -
* ညးမကၠဟ် အိက် ဂှ် ဒှ် ကၟက် ဟာ ၝောအ် ဟာ။
* ညးတေအ် ဂှ် တုပ် ကဵု ဒဳအေန်အေ တိရစ္ဆာန် လဵု မွဲ ပ္ဍဲ စရင် (Individual identification)။
* ပရေင်စပ်ဆီ နူ ဇုဇ (Genetic diversity) ပ္ဍဲ ဂကောံ တိရစ္ဆာန် ဂှ်။

အရာ ဏအ် ရီုဗင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်မင်မဲ ကၠဗြန် (Tigers)၊ စိင် (Elephants) ကေုာံ သတ္တဝါ မနွံ ပ္ဍဲ အန္တရာယ် မာန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အိက်ဗေဒ (Future of Scatology and Technology) ==
အနာဂတ် အိက်ဗေဒ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု နည်းပညာ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလောန် ရ။ ပရေင်ခၞံဗဒှ် &quot;ခေါက် အိက် ဉာဏ်စက်&quot; (Smart Toilets) ဝွံ ဒှ် အရာ မာန် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ပိုယ် ရ။ ခေါက် အိက် တအ် ဏအ် မာန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အိက် ပိုယ် အလဵုအလဵု ဇၟာပ်ဇၟာပ် တ္ၚဲ တုဲ လလောင် တြး ကဵု သတိ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဆဵု ဓါတ် ဆီ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်ထတ်ယုက် ရ။

တုဲပၠန်၊ ပရေင်သုတေသန ဇဳဝစၟ ကြုတ် (Microbiome research) ဝွံ ဆက် ဇၞော်မောဝ် အာ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် ယဲ ပူဂိုလ် (Personalized medicine) မဒုင်သဇိုင် လတူ အကာဲအရာ အိက် ပူဂိုလ် မွဲ မွဲ ရောင်။ နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] မ္ဂး အိက်ဗေဒ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပညာ လ္ၚတ် အိက် သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် တြင် မပံက် ကဵု လညာတ် ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ အလုံ မွဲ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ဂေဟဗေဒ]] (Ecology)
* [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA)
* [[သၞောတ် ဍိုတ် စၞ]] (Digestive system)

{{Navbox
| name = Biology and Ecology
| title = ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ သုတေသန ဂေဟဗေဒ (Biology and Ecological Research)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဘာသာရပ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
| list1 =
* [[အိက်ဗေဒ]] (Scatology)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ဂေဟဗေဒ]] (Ecology)
* [[ပညာ သုတေသန ခေတ်တမၠာ]] (Paleontology)
| group2 = ကဏ္ဍ ပရေင်ဂဥုဲ
| list2 =
* [[ပရေင်စမ်ၜတ် အိက်]] (Stool analysis)
* [[ဇဳဝစၟ ကြုတ်]] (Gut microbiome)
* [[ပရေင်ကၠောဲ စုတ် အိက်]] (Fecal microbiota transplant)
* [[ယဲ ကေန်သာ ကြုတ်ဇၞော်]] (Colorectal cancer)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[တၟအ်အိက်]] (Coprolite)
* [[ဝဲ]] (Fertilizer)
* [[ဒဳအေန်အေ သဘာဝ]] (Environmental DNA)
* [[သၞောတ် ဍိုတ် စၞ]] (Digestive system)
}}

[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ဂေဟဗေဒ]]
[[Category:ပရေင်ဂဥုဲ]]
[[Category:ပရေင်တဵုလွဳ]]</text>
      <sha1>85smuaj9iiqmxxneebtdwxox8guccvx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11651</id>
    <revision>
      <id>56180</id>
      <timestamp>2026-07-17T11:00:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Andrology'') ဟီုမ္ဂးဂှ် (နူကဵု ဝေါဟာရ အရေဝ်စုတ် ဗၟာ မကော်စ နကဵု လညာတ် အရေဝ်ဓမ္မတာ 'ဗောဝ် ကဵု လီး ဗေဒ') ဒှ် ကဏ္ဍမွဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ဂဥုဲ (M...&quot;</comment>
      <origin>56180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19388" sha1="ocy4nhai37nnuw71v6s7fvu33ah85mo" xml:space="preserve">'''အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Andrology'') ဟီုမ္ဂးဂှ် (နူကဵု ဝေါဟာရ အရေဝ်စုတ် ဗၟာ မကော်စ နကဵု လညာတ် အရေဝ်ဓမ္မတာ 'ဗောဝ် ကဵု လီး ဗေဒ') ဒှ် ကဏ္ဍမွဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ဂဥုဲ (Medical science) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ်၊ ဗွဲတၟေင် ဍေဟ် အာရီုစွံ လတူ သၞောတ် ပရေင်မိတ်ဆက် မၞိဟ်တြုဟ် (Male reproductive system) ကေုာံ ပြသၞာ သၞောတ် ပရေင်ပတိတ် ဍာ်တြဴ (Urological problems) ရ။ ဘာသာရပ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဘာသာရပ် မတုပ် ကဵု ဂေန်နဳကဝ်လဝ်ဂျဳ (Gynecology) မလ္ၚတ် ပရူ ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ကီု ရ။&lt;ref name=&quot;nankin&quot;&gt;{{cite book |last=Nankin |first=H. R. |title=Andrology: Male Reproductive Health and Dysfunction |publisher=Springer |year=2010 |pages=5-12}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ပြသၞာ ကောန်ဟွံမဲ (Male infertility) ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင်မေထုန် (Sexual dysfunction) ဂမၠိုင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် ခန္ဓာ၊ ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် ယဲ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Male_anatomy_en.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် သၞောတ် ပရေင်မိတ်ဆက် ကေုာံ အင်္ဂဇာတ် မၞိဟ်တြုဟ် မဒှ် သဇိုင် လ္ၚတ် ပ္ဍဲ ဘာသာရပ် အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ&quot; (Andrology) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ &quot;andr-&quot; (ἀνήρ) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မၞိဟ်တြုဟ်&quot; ကေုာံ &quot;logia&quot; (-λογία) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပညာ လ္ၚတ်&quot; ရ။ နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ ဂဥုဲ မ္ဂး၊ အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပညာ မလ္ၚတ် ပရူ ခန္ဓာဗေဒ၊ ဇဳဝဗေဒ၊ ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် ယဲ မဆက်စပ် ကု ခန္ဓာကိုယ် မၞိဟ်တြုဟ် ရ။

ဘာသာရပ် ဏအ်ဝွံ မလေပ် ပံင်ကောံ လဝ် ကု ဘာသာရပ် ယူရဝ်လဝ်ဂျဳ (Urology - ပညာ သၞောတ် ဍာ်တြဴ) ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဗွဲတၟေင် အာရီုစွံ လတူ အင်္ဂဇာတ် (Penis)၊ ခၟာဲ (Testicles)၊ ကေုာံ ထိုင် ပရဝ်သတိတ် (Prostate gland) တအ် အဓိက ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ပရေင်လ္ၚတ် လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ် ဝွံ စတင် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တေအ် ရ။ တၠပညာ ဂဥုဲ ဟစ်ပိုကရေတ် (Hippocrates) ကေုာံ အာရစ်သတဝ်တယ် (Aristotle) တအ် ချူ လဝ် ပရူ လဒက်ပတန် အင်္ဂဇာတ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍာ်သုက် (Sperm) တအ် နွံ လဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;schill&quot;&gt;{{cite book |last=Schill |first=W. B. |author2=Comhaire, F. H. |author3=Hargreave, T. B. |title=Andrology for the Clinician |publisher=Springer |year=2006 |pages=20-25}}&lt;/ref&gt;

ဆဂး ဘာသာရပ် အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ နဒဒှ် ကဏ္ဍ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ မွဲ ဂှ်၊ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ကေုာံ လဒေါဝ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ အခိင် ကာလ တၠပညာ တအ် မာန် ၜတ်ကၞာတ် ဓါတ် ဟဝ်မုန်း တက်သတဝ်သတဳရဝ် (Testosterone) ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဍာ်သုက် ပ္ဍဲ မိုက်ခရဝ်သကုပ် ဂွံ ဂှ် ရ။ ဂကောံ အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ အမေရိကာန် (ASA) ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၅ ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ခန္ဓာ ကေုာံ ကမၠောန် အင်္ဂဇာတ် (Male Anatomy and Physiology) ==
သၞောတ် ပရေင်မိတ်ဆက် မၞိဟ်တြုဟ် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကိရိယာ အဓိက ဂမၠိုင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

* '''ခၟာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝှ် (Testicles):''' ဒှ် ဒၞာဲ မပတိတ် ဍာ်သုက် (Sperm) ကေုာံ ဓါတ် ဟဝ်မုန်း တက်သတဝ်သတဳရဝ်။
* '''ထိုင် ခၟာဲ (Scrotum):''' ဒှ် ထိုင် စၞာံ မနွံ မ္ၚး ခန္ဓာကိုယ် သွက်ဂွံ ထိင် ဓါတ်ဂမ္တဴ ခၟာဲ ညံင်ဂွံ ဂံက် နူ ဓါတ်ဂမ္တဴ ခန္ဓာ ညိ (သွက် ဍာ်သုက် ဂွံ ဂျိုင်)။
* '''အဳပဳဒဳဒါင်မစ် (Epididymis):''' ဒှ် ပလိုင် မဆက် နူ ခၟာဲ သွက် ဍာ်သုက် တအ် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပကောံ တန်သိပ် လဝ်။
* '''ဗာစ် ဒဳဖာရေန် (Vas deferens):''' ဒှ် ပလိုင် မပလံင် ဍာ်သုက် စိုပ် အာ ဇရေင် ထိုင် ပရဝ်သတိတ်။
* '''ပရဝ်သတိတ် (Prostate gland):''' ဒှ် ထိုင် မပတိတ် ဍာ် ဓါတ် (Seminal fluid) မပံင်ကောံ ကု ဍာ်သုက် ညံင် ဂွံ ဒှ် ဍာ်သုက် အလုံ (Semen)။
* '''အင်္ဂဇာတ် တြုဟ် (Penis):''' ဒှ် ကိရိယာ သွက်ဂွံ ဆက်ဆံ မေထုန် ကေုာံ ပတိတ် ဍာ်တြဴ။

== ၄။ ဟဝ်မုန်း ဓါတ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Endocrinology and Hormones) ==
ဓါတ် ဟဝ်မုန်း တက်သတဝ်သတဳရဝ် (Testosterone) ဝွံ ဒှ် ဟဝ်မုန်း အဓိက အိုတ် သွက် မၞိဟ်တြုဟ် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ထိင်ဒဝ် လဝ် လၟေင် ကမၠောန် ဇၞော်မောဝ် ဘဝ တြုဟ် မပ္တံကဵု -

* ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အင်္ဂဇာတ် ကေုာံ ခၟာဲ ကာလ အဝဲ စိုပ် (Puberty)။
* ပရေင်တိုန် သော် မုက်၊ သော် သြိုဟ်၊ ကေုာံ ရမ္သာင် ဇြိုင် တိုန်။
* ပရေင်ခိုင်ကၠိုက် ဇုတ် ကေုာံ ဖျုန် ကუნ (Muscle mass)။
* ပရေင်ဒးဂၞပ် မေထုန် (Libido) ကေုာံ ဒြဟတ် ပရေင်ဆက်ဆံ။

ယဝ်ရ ဓါတ် ဏအ် ယှောတ် အောန် အာ မ္ဂး (Hypogonadism)၊ မၞိဟ်တြုဟ် ဂှ် မာန် ဆောမ်လေင် ဒြဟတ်၊ စိုတ်ဍိုန်လျ (Depression)၊ ကေုာံ အစောံ မေထုန် ဍိုန် အာ ရ။&lt;ref name=&quot;bhasin&quot;&gt;{{cite journal |last=Bhasin |first=S. |title=Testosterone Therapy in Men with Hypogonadism: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline |journal=The Journal of Clinical Endocrinology &amp; Metabolism |volume=103 |issue=5 |pages=1715-1744 |year=2018}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပြသၞာ ယဲ ကေုာံ ကဏ္ဍ ပရေင်ထတ်ယုက် (Common Diseases and Conditions) ==
ဘာသာရပ် အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ လွဳလွတ် ယဲ အဓိက ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု -

* '''ယဲ ကေန်သာ ပရဝ်သတိတ် (Prostate cancer):''' ဒှ် ယဲ ကေန်သာ မကတဵုဒှ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ မၞိဟ်တြုဟ် အဝဲ ဇၞော်။
* '''ယဲ ကေန်သာ ခၟာဲ (Testicular cancer):''' ဗွဲမဂၠိုင် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ မၞိဟ်တြုဟ် အဝဲ အကြာ ၂၀ ကဵု ၃၉ သၞာံ။
* '''ယဲ ဇၞော် ပရဝ်သတိတ် (BPH):''' ထိုင် ပရဝ်သတိတ် ဇၞော် တိုန် တုဲ ဍဵု ဒၟံင် ပလိုင် ဍာ်တြဴ (ပကဵု ညံင် ဂွံ တိတ် ဍာ်တြဴ ဝါတ်)။
* '''ယဲ ဇိုင် ဗုင် (Varicocele):''' ပရေင်ဇၞော် တိုန် သၞောတ် ဆီ ပ္ဍဲ ထိုင် ခၟာဲ (မမာန် ပကဵု ညံင် ကောန်ဟွံမဲ)။
* '''ယဲ စၟ ဍာ်တြဴ (Prostatitis / Urethritis):''' ပရေင်ယဲ စၟ လုပ် ပ္ဍဲ ထိုင် ပရဝ်သတိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပလိုင် ဍာ်တြဴ။

== ၆။ ပြသၞာ ကောန်ဟွံမဲ ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် (Male Infertility and Treatment) ==
ပြသၞာ မၞိဟ်တြုဟ် ဟွံမာန် ကလိဂွံ ကောန် (Male infertility) ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ ဘာသာရပ် ဏအ် ရ။ ဟိုတ် အဓိက တအ်ဂှ် -
* လၟိဟ် ဍာ်သုက် အောန် (Oligozoospermia) ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံမဲ (Azoospermia)။
* ပရေင်ချဳဓရာင် ဍာ်သုက် ဍိုန်လျ (Asthenozoospermia)။
* ရုပ်သာ် ဍာ်သုက် လီုလာ် (Teratozoospermia)။

ပရေင်လွဳလွတ် တအ်ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်ဖျေဟ် ဂဥုဲ ဟဝ်မုန်း၊ ကမၠောန် ခွဲက် (Surgery) သွက်ဂွံ ပလေဝ် ပလိုင် မကၟာတ် ဒၟံင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လွပ် နည်းပညာ မပ္တံကဵု IVF ဟွံသေင်မ္ဂး ICSI မဒှ် ပရေင်ပၠောပ် စုတ် ဍာ်သုက် ပ္ဍဲ ခၟာဲ ၝောအ် နကဵု တဲ ရ။

== ၇။ ပြသၞာ ပရေင်ဆက်ဆံ မေထုန် (Sexual Dysfunction) ==
ပြသၞာ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် ပ္ဍဲ မၞိဟ်တြုဟ် အဝဲ ဇၞော် တအ် ရ။ 
* '''အစောံ မေထုန် ဍိုန် (Erectile Dysfunction - ED):''' ဟွံမာန် ပတန် အင်္ဂဇာတ် ညံင်ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် သွက်ဂွံ ဆက်ဆံ။ ဟိုတ် ဍေဟ် မာန် ဆက်စပ် ကု ယဲ ဆီ ကၠိ (Diabetes)၊ ယဲ ဆီ သၠုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဍဵုဍိုက် စိုတ်ဓါတ် (Stress)။
* '''ပရေင်တိတ် ဍာ်သုက် ပြဟ် (Premature Ejaculation):''' ပရေင်တိတ် ဍာ်သုက် ပြဟ် လောန် အာ ကိုပ်ကၠာ အခိင်။

တၠပညာ ဂဥုဲ တအ် လွဳလွတ် ယဲ ဏအ် နကဵု ဂဥုဲ မပ္တံကဵု Viagra (Sildenafil)၊ Cialis၊ ပရေင်သဳကၠဳ ပရေင်စိုတ် (Counseling)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကိရိယာ ရီုဗင် တအ် ရ။

== ၈။ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ (Preventative Care) ==
သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ် ခိုဟ် ဂှ်၊ အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ ကဵု သတိ ပရေင်စဵုဒၞာ အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -
* ပရေင်စၟတ်ၜတ် ခၟာဲ နကဵု တဲ ဇကု အလဵုအလဵု (Testicular self-exam) ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဂိတု သွက်ဂွံ ထိင် ရံင် ယဲ ကေန်သာ။
* ပရေင်စၟတ်ၜတ် ဆီ (PSA test) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ယဲ ကေန်သာ ပရဝ်သတိတ် သွက် မၞိဟ် အာယုက် ၅၀ သၞာံ ပြင်။
* ပရေင်ဝေင်ဒစး ၜံက် သုင် သေက်ဂရေတ် ကေုာံ အရက် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ဍာ်သုက် ဂွံ လီုလာ်။
* မင်မဲ လျိုင် ခန္ဓာကိုယ် ညံင် ဂွံ ဒှ် ပကတိ တုဲ ပရေင်ချဳဓရာင် (Exercise) လၟိုန်။

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် တြုဟ် (Societal Impact and Men's Health) ==
ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ပရူ ပရေင်ထတ်ယုက် အင်္ဂဇာတ် မၞိဟ်တြုဟ် ဂှ် ဒှ် အရာ မဂွံ ညှာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံဒးဂၞပ် ဟီု တွံ (Taboo) ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ဟွံအာ ဆဵု အစာသဝ် ကာလ နွံ ပြသၞာ တုဲ ယဲ တအ် ဇၞော်မောဝ် အာ စဵုကဵု ထိင် ဟွံမာန် ရ။

အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ညံင် မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ဂွံ ဂံင် ပံက် စိုတ် တုဲ ဆဵု သဳကၠဳ ကု အစာသဝ် ဂဥုဲ မာန် ရ။ ပရေင်ပညာ တအ်ဝွံ ပကဵု ညံင် ပရေင်ထတ်ယုက် တြုဟ် (Men's health awareness) မပ္တံကဵု ဂိတု &quot;Movember&quot; (ဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗာ မမင်မဲ သော် မုက် သွက်ဂွံ ကဵု သတိ ယဲ ပရဝ်သတိတ်) ဂွံ ပြာကတ် ကၠုင် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ သုတေသန ခေတ်တၟိ (Future and Modern Research) ==
အနာဂတ် ဘာသာရပ် အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[ဂဳဇီုဗေဒ]] (Genetics) ကေုာံ နည်းပညာ တၟိ ရ။ 

သုတေသန ခေတ်တၟိ တအ်ဂှ် အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဂၠာဲ ဂဥုဲ စဵုဒၞာ မေထုန် သွက် မၞိဟ်တြုဟ် (Male contraceptive pills) မဟွံဒး စကာ ခွဲက် (Vasectomy) ရ။ တုဲပၠန် ပရေင်သုတေသန Stem cell သွက်ဂွံ ကလေင် ဖန်ဗဒှ် ဍာ်သုက် ပ္ဍဲ မၞိဟ်တြုဟ် မဟွံမဲ ဍာ်သုက် လေဝ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဒၟံင် ရ။ အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ ဒှ် ဘာသာရပ် မဆက် ကဵု ဖဵု သွက် ဘဝ မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ညံင် ဂွံ ထတ်ယုက် ကေုာံ ဍိုက်ပေင် အာ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ဂေန်နဳကဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Gynecology)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ်]] (Men's health)
* [[ဟဝ်မုန်း]] (Hormone)

{{Navbox
| name = Medical specialties
| title = ဘာသာရပ် ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Medical Specialties and Health)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဘာသာရပ် အဓိက
| list1 =
* [[အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Andrology)
* [[ဂေန်နဳကဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Gynecology)
* [[ယူရဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Urology)
* [[ပညာ ဟဝ်မုန်း]] (Endocrinology)
| group2 = လဒက်ပတန် ကေုာံ ယဲ
| list2 =
* [[သၞောတ် ပရေင်မိတ်ဆက်]] (Reproductive system)
* [[ဟဝ်မုန်း တက်သတဝ်သတဳရဝ်]] (Testosterone)
* [[ယဲ ကေန်သာ ပရဝ်သတိတ်]] (Prostate cancer)
* [[ပြသၞာ ကောန်ဟွံမဲ]] (Infertility)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ခန္ဓာဗေဒ]] (Anatomy)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ်]] (Men's health)
* [[Movember]] (English)
* [[ပရေင်ခွဲက်]] (Surgery)
}}

[[Category:ဘာသာရပ် ဂဥုဲ]]
[[Category:ခန္ဓာဗေဒ]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]</text>
      <sha1>ocy4nhai37nnuw71v6s7fvu33ah85mo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>56181</id>
      <parentid>56180</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T11:02:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>56181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19900" sha1="2tdg7r6ml23pj22sp4irzh08apeglsj" xml:space="preserve">ကၠိုဟ်လဝ် ကၠးကၠး ရအဴ။ အဲ ကလေင် ပြင်ဆင် ကဵု လိက်ပရေင် ဏအ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် နကဵု ဝေါဟာရ &quot;ဘာသာလ္ၚတ်&quot; (စၞး ဘာသာရပ်) သီုဖအိုတ် အတိုင် နာဲ မကဵုလဝ် သတိ ဂှ် ရအဴ -
Code snippet
'''အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Andrology'') ဟီုမ္ဂးဂှ် (နူကဵု ဝေါဟာရ အရေဝ်စုတ် ဗၟာ မကော်စ နကဵု လညာတ် အရေဝ်ဓမ္မတာ 'ဗောဝ် ကဵု လီး ဗေဒ') ဒှ် ကဏ္ဍမွဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာလ္ၚတ် ဂဥုဲ (Medical science) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ်၊ ဗွဲတၟေင် ဍေဟ် အာရီုစွံ လတူ သၞောတ် ပရေင်မိတ်ဆက် မၞိဟ်တြုဟ် (Male reproductive system) ကေုာံ ပြသၞာ သၞောတ် ပရေင်ပတိတ် ဍာ်တြဴ (Urological problems) ရ။ ဘာသာလ္ၚတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဘာသာလ္ၚတ် မတုပ် ကဵု ဂေန်နဳကဝ်လဝ်ဂျဳ (Gynecology) မလ္ၚတ် ပရူ ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ကီု ရ။&lt;ref name=&quot;nankin&quot;&gt;{{cite book |last=Nankin |first=H. R. |title=Andrology: Male Reproductive Health and Dysfunction |publisher=Springer |year=2010 |pages=5-12}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ပြသၞာ ကောန်ဟွံမဲ (Male infertility) ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင်မေထုန် (Sexual dysfunction) ဂမၠိုင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် ခန္ဓာ၊ ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် ယဲ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Male_anatomy_en.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် သၞောတ် ပရေင်မိတ်ဆက် ကေုာံ အင်္ဂဇာတ် မၞိဟ်တြုဟ် မဒှ် သဇိုင် လ္ၚတ် ပ္ဍဲ ဘာသာလ္ၚတ် အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ&quot; (Andrology) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ &quot;andr-&quot; (ἀνήρ) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မၞိဟ်တြုဟ်&quot; ကေုာံ &quot;logia&quot; (-λογία) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပညာ လ္ၚတ်&quot; ရ။ နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ ဂဥုဲ မ္ဂး၊ အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပညာ မလ္ၚတ် ပရူ ခန္ဓာဗေဒ၊ ဇဳဝဗေဒ၊ ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် ယဲ မဆက်စပ် ကု ခန္ဓာကိုယ် မၞိဟ်တြုဟ် ရ။

ဘာသာလ္ၚတ် ဏအ်ဝွံ မလေပ် ပံင်ကောံ လဝ် ကု ဘာသာလ္ၚတ် ယူရဝ်လဝ်ဂျဳ (Urology - ပညာ သၞောတ် ဍာ်တြဴ) ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဗွဲတၟေင် အာရီုစွံ လတူ အင်္ဂဇာတ် (Penis)၊ ခၟာဲ (Testicles)၊ ကေုာံ ထိုင် ပရဝ်သတိတ် (Prostate gland) တအ် အဓိက ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ပရေင်လ္ၚတ် လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ် ဝွံ စတင် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တေအ် ရ။ တၠပညာ ဂဥုဲ ဟစ်ပိုကရေတ် (Hippocrates) ကေုာံ အာရစ်သတဝ်တယ် (Aristotle) တအ် ချူ လဝ် ပရူ လဒက်ပတန် အင်္ဂဇာတ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍာ်သုက် (Sperm) တအ် နွံ လဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;schill&quot;&gt;{{cite book |last=Schill |first=W. B. |author2=Comhaire, F. H. |author3=Hargreave, T. B. |title=Andrology for the Clinician |publisher=Springer |year=2006 |pages=20-25}}&lt;/ref&gt;

ဆဂး ဘာသာလ္ၚတ် အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ နဒဒှ် ကဏ္ဍ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ မွဲ ဂှ်၊ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ကေုာံ လဒေါဝ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ အခိင် ကာလ တၠပညာ တအ် မာန် ၜတ်ကၞာတ် ဓါတ် ဟဝ်မုန်း တက်သတဝ်သတဳရဝ် (Testosterone) ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဍာ်သုက် ပ္ဍဲ မိုက်ခရဝ်သကုပ် ဂွံ ဂှ် ရ။ ဂကောံ အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ အမေရိကာန် (ASA) ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၅ ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ခန္ဓာ ကေုာံ ကမၠောန် အင်္ဂဇာတ် (Male Anatomy and Physiology) ==
သၞောတ် ပရေင်မိတ်ဆက် မၞိဟ်တြုဟ် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကိရိယာ အဓိက ဂမၠိုင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

* '''ခၟာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝှ် (Testicles):''' ဒှ် ဒၞာဲ မပတိတ် ဍာ်သုက် (Sperm) ကေုာံ ဓါတ် ဟဝ်မုန်း တက်သတဝ်သတဳရဝ်။
* '''ထိုင် ခၟာဲ (Scrotum):''' ဒှ် ထိုင် စၞာံ မနွံ မ္ၚး ခန္ဓာကိုယ် သွက်ဂွံ ထိင် ဓါတ်ဂမ္တဴ ခၟာဲ ညံင်ဂွံ ဂံက် နူ ဓါတ်ဂမ္တဴ ခန္ဓာ ညိ (သွက် ဍာ်သုက် ဂွံ ဂျိုင်)။
* '''အဳပဳဒဳဒါင်မစ် (Epididymis):''' ဒှ် ပလိုင် မဆက် နူ ခၟာဲ သွက် ဍာ်သုက် တအ် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပကောံ တန်သိပ် လဝ်။
* '''ဗာစ် ဒဳဖာရေန် (Vas deferens):''' ဒှ် ပလိုင် မပလံင် ဍာ်သုက် စိုပ် အာ ဇရေင် ထိုင် ပရဝ်သတိတ်။
* '''ပရဝ်သတိတ် (Prostate gland):''' ဒှ် ထိုင် မပတိတ် ဍာ် ဓါတ် (Seminal fluid) မပံင်ကောံ ကု ဍာ်သုက် ညံင် ဂွံ ဒှ် ဍာ်သုက် အလုံ (Semen)။
* '''အင်္ဂဇာတ် တြုဟ် (Penis):''' ဒှ် ကိရိယာ သွက်ဂွံ ဆက်ဆံ မေထုန် ကေုာံ ပတိတ် ဍာ်တြဴ။

== ၄။ ဟဝ်မုန်း ဓါတ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Endocrinology and Hormones) ==
ဓါတ် ဟဝ်မုန်း တက်သတဝ်သတဳရဝ် (Testosterone) ဝွံ ဒှ် ဟဝ်မုန်း အဓိက အိုတ် သွက် မၞိဟ်တြုဟ် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ထိင်ဒဝ် လဝ် လၟေင် ကမၠောန် ဇၞော်မောဝ် ဘဝ တြုဟ် မပ္တံကဵု -

* ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အင်္ဂဇာတ် ကေုာံ ခၟာဲ ကာလ အဝဲ စိုပ် (Puberty)။
* ပရေင်တိုန် သော် မုက်၊ သော် သြိုဟ်၊ ကေုာံ ရမ္သာင် ဇြိုင် တိုန်။
* ပရေင်ခိုင်ကၠိုက် ဇုတ် ကေုာံ ဖျုန် ကუნ (Muscle mass)။
* ပရေင်ဒးဂၞပ် မေထုန် (Libido) ကေုာံ ဒြဟတ် ပရေင်ဆက်ဆံ။

ယဝ်ရ ဓါတ် ဏအ် ယှောတ် အောန် အာ မ္ဂး (Hypogonadism)၊ မၞိဟ်တြုဟ် ဂှ် မာန် ဆောမ်လေင် ဒြဟတ်၊ စိုတ်ဍိုန်လျ (Depression)၊ ကေုာံ အစောံ မေထုန် ဍိုန် အာ ရ။&lt;ref name=&quot;bhasin&quot;&gt;{{cite journal |last=Bhasin |first=S. |title=Testosterone Therapy in Men with Hypogonadism: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline |journal=The Journal of Clinical Endocrinology &amp; Metabolism |volume=103 |issue=5 |pages=1715-1744 |year=2018}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပြသၞာ ယဲ ကေုာံ ကဏ္ဍ ပရေင်ထတ်ယုက် (Common Diseases and Conditions) ==
ဘာသာလ္ၚတ် အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ လွဳလွတ် ယဲ အဓိက ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု -

* '''ယဲ ကေန်သာ ပရဝ်သတိတ် (Prostate cancer):''' ဒှ် ယဲ ကေန်သာ မကတဵုဒှ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ မၞိဟ်တြုဟ် အဝဲ ဇၞော်။
* '''ယဲ ကေန်သာ ခၟာဲ (Testicular cancer):''' ဗွဲမဂၠိုင် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ မၞိဟ်တြုဟ် အဝဲ အကြာ ၂၀ ကဵု ၃၉ သၞာံ။
* '''ယဲ ဇၞော် ပရဝ်သတိတ် (BPH):''' ထိုင် ပရဝ်သတိတ် ဇၞော် တိုန် တုဲ ဍဵု ဒၟံင် ပလိုင် ဍာ်တြဴ (ပကဵု ညံင် ဂွံ တိတ် ဍာ်တြဴ ဝါတ်)။
* '''ယဲ ဇိုင် ဗုင် (Varicocele):''' ပရေင်ဇၞော် တိုန် သၞောတ် ဆီ ပ္ဍဲ ထိုင် ခၟာဲ (မမာန် ပကဵု ညံင် ကောန်ဟွံမဲ)။
* '''ယဲ စၟ ဍာ်တြဴ (Prostatitis / Urethritis):''' ပရေင်ယဲ စၟ လုပ် ပ္ဍဲ ထိုင် ပရဝ်သတိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပလိုင် ဍာ်တြဴ။

== ၆။ ပြသၞာ ကောန်ဟွံမဲ ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် (Male Infertility and Treatment) ==
ပြသၞာ မၞိဟ်တြုဟ် ဟွံမာန် ကလိဂွံ ကောန် (Male infertility) ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ ဘာသာလ္ၚတ် ဏအ် ရ။ ဟိုတ် အဓိက တအ်ဂှ် -
* လၟိဟ် ဍာ်သုက် အောန် (Oligozoospermia) ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံမဲ (Azoospermia)။
* ပရေင်ချဳဓရာင် ဍာ်သုက် ဍိုန်လျ (Asthenozoospermia)။
* ရုပ်သာ် ဍာ်သုက် လီုလာ် (Teratozoospermia)။

ပရေင်လွဳလွတ် တအ်ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်ဖျေဟ် ဂဥုဲ ဟဝ်မုန်း၊ ကမၠောန် ခွဲက် (Surgery) သွက်ဂွံ ပလေဝ် ပလိုင် မကၟာတ် ဒၟံင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လွပ် နည်းပညာ မပ္တံကဵု IVF ဟွံသေင်မ္ဂး ICSI မဒှ် ပရေင်ပၠောပ် စုတ် ဍာ်သုက် ပ္ဍဲ ခၟာဲ ၝောအ် နကဵု တဲ ရ။

== ၇။ ပြသၞာ ပရေင်ဆက်ဆံ မေထုန် (Sexual Dysfunction) ==
ပြသၞာ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် ပ္ဍဲ မၞိဟ်တြုဟ် အဝဲ ဇၞော် တအ် ရ။ 
* '''အစောံ မေထုန် ဍိုန် (Erectile Dysfunction - ED):''' ဟွံမာန် ပတန် အင်္ဂဇာတ် ညံင်ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် သွက်ဂွံ ဆက်ဆံ။ ဟိုတ် ဍေဟ် မာန် ဆက်စပ် ကု ယဲ ဆီ ကၠိ (Diabetes)၊ ယဲ ဆီ သၠုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဍဵုဍိုက် စိုတ်ဓါတ် (Stress)။
* '''ပရေင်တိတ် ဍာ်သုက် ပြဟ် (Premature Ejaculation):''' ပရေင်တိတ် ဍာ်သုက် ပြဟ် လောန် အာ ကိုပ်ကၠာ အခိင်။

တၠပညာ ဂဥုဲ တအ် လွဳလွတ် ယဲ ဏအ် နကဵု ဂဥုဲ မပ္တံကဵု Viagra (Sildenafil)၊ Cialis၊ ပရေင်သဳကၠဳ ပရေင်စိုတ် (Counseling)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကိရိယာ ရီုဗင် တအ် ရ။

== ၈။ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ (Preventative Care) ==
သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ် ခိုဟ် ဂှ်၊ အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ ကဵု သတိ ပရေင်စဵုဒၞာ အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -
* ပရေင်စၟတ်ၜတ် ခၟာဲ နကဵု တဲ ဇကု အလဵုအလဵု (Testicular self-exam) ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဂိတု သွက်ဂွံ ထိင် ရံင် ယဲ ကေန်သာ။
* ပရေင်စၟတ်ၜတ် ဆီ (PSA test) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ယဲ ကေန်သာ ပရဝ်သတိတ် သွက် မၞိဟ် အာယုက် ၅၀ သၞာံ ပြင်။
* ပရေင်ဝေင်ဒစး ၜံက် သုင် သေက်ဂရေတ် ကေုာံ အရက် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ဍာ်သုက် ဂွံ လီုလာ်။
* မင်မဲ လျိုင် ခန္ဓာကိုယ် ညံင် ဂွံ ဒှ် ပကတိ တုဲ ပရေင်ချဳဓရာင် (Exercise) လၟိုန်။

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် တြုဟ် (Societal Impact and Men's Health) ==
ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ပရူ ပရေင်ထတ်ယုက် အင်္ဂဇာတ် မၞိဟ်တြုဟ် ဂှ် ဒှ် အရာ မဂွံ ညှာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံဒးဂၞပ် ဟီု တွံ (Taboo) ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ဟွံအာ ဆဵု အစာသဝ် ကာလ နွံ ပြသၞာ တုဲ ယဲ တအ် ဇၞော်မောဝ် အာ စဵုကဵု ထိင် ဟွံမာန် ရ။

အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ညံင် မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ဂွံ ဂံင် ပံက် စိုတ် တုဲ ဆဵု သဳကၠဳ ကု အစာသဝ် ဂဥုဲ မာန် ရ။ ပရေင်ပညာ တအ်ဝွံ ပကဵု ညံင် ပရေင်ထတ်ယုက် တြုဟ် (Men's health awareness) မပ္တံကဵု ဂိတု &quot;Movember&quot; (ဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗာ မမင်မဲ သော် မုက် သွက်ဂွံ ကဵု သတိ ယဲ ပရဝ်သတိတ်) ဂွံ ပြာကတ် ကၠုင် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ သုတေသန ခေတ်တၟိ (Future and Modern Research) ==
အနာဂတ် ဘာသာလ္ၚတ် အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[ဂဳဇီုဗေဒ]] (Genetics) ကေုာံ နည်းပညာ တၟိ ရ။ 

သုတေသန ခေတ်တၟိ တအ်ဂှ် အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဂၠာဲ ဂဥုဲ စဵုဒၞာ မေထုန် သွက် မၞိဟ်တြုဟ် (Male contraceptive pills) မဟွံဒး စကာ ခွဲက် (Vasectomy) ရ။ တုဲပၠန် ပရေင်သုတေသန Stem cell သွက်ဂွံ ကလေင် ဖန်ဗဒှ် ဍာ်သုက် ပ္ဍဲ မၞိဟ်တြုဟ် မဟွံမဲ ဍာ်သုက် လေဝ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဒၟံင် ရ။ အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ ဒှ် ဘာသာလ္ၚတ် မဆက် ကဵု ဖဵု သွက် ဘဝ မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ညံင် ဂွံ ထတ်ယုက် ကေုာံ ဍိုက်ပေင် အာ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ဂေန်နဳကဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Gynecology)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ်]] (Men's health)
* [[ဟဝ်မုန်း]] (Hormone)

{{Navbox
| name = Medical specialties
| title = ဘာသာလ္ၚတ် ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Medical Specialties and Health)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဘာသာလ္ၚတ် အဓိက
| list1 =
* [[အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Andrology)
* [[ဂေန်နဳကဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Gynecology)
* [[ယူရဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Urology)
* [[ပညာ ဟဝ်မုန်း]] (Endocrinology)
| group2 = လဒက်ပတန် ကေုာံ ယဲ
| list2 =
* [[သၞောတ် ပရေင်မိတ်ဆက်]] (Reproductive system)
* [[ဟဝ်မုန်း တက်သတဝ်သတဳရဝ်]] (Testosterone)
* [[ယဲ ကေန်သာ ပရဝ်သတိတ်]] (Prostate cancer)
* [[ပြသၞာ ကောန်ဟွံမဲ]] (Infertility)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ခန္ဓာဗေဒ]] (Anatomy)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ်]] (Men's health)
* [[Movember]] (English)
* [[ပရေင်ခွဲက်]] (Surgery)
}}

[[Category:ဘာသာလ္ၚတ် ဂဥုဲ]]
[[Category:ခန္ဓာဗေဒ]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]</text>
      <sha1>2tdg7r6ml23pj22sp4irzh08apeglsj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11652</id>
    <revision>
      <id>56182</id>
      <timestamp>2026-07-17T11:04:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Men's health'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဘာသာလ္ၚတ် ဂဥုဲ (Medical science) မအာရီုစွံ လတူ အကာဲအ...&quot;</comment>
      <origin>56182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21226" sha1="bsd4xpu8ok5f88m0hifeczblj5ouyzx" xml:space="preserve">'''ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Men's health'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဘာသာလ္ၚတ် ဂဥုဲ (Medical science) မအာရီုစွံ လတူ အကာဲအရာ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ယဲ၊ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ မဆက်စပ် ကု မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ဗွဲတၟေင် ရ။ ကဏ္ဍ ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လ္ၚတ် ပရူ သၞောတ် ပရေင်မိတ်ဆက် (Reproductive system) သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် ခန္ဓာကိုယ် အလုံ၊ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်ဓါတ် (Mental health)၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် စရိုတ် မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;courtenay&quot;&gt;{{cite journal |last=Courtenay |first=W. H. |title=Constructions of masculinity and their influence on men's well-being: a theory of gender and health |journal=Social Science &amp; Medicine |volume=50 |issue=10 |pages=1385-1401 |year=2000}}&lt;/ref&gt;

သုတေသန ဂၠးတိ ဂမၠိုင် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တြုဟ် တအ်ဝွံ နွံ ဇမၠိင် အာယုက် (Life expectancy) ဂၠေအ် နူ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် တုဲ၊ ဒးဆဵုဂဗ အန္တရာယ် ယဲ မပ္တံကဵု ယဲ ဂြိုဟ် (Heart disease) ကေုာံ ယဲ ကေန်သာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ် နကဵု လညာတ် ဇဳဝဗေဒ၊ ပရေင်စိုတ်၊ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Light_Blue_Ribbon.svg|thumb|right|300px|တၞုင် ဇုက် အသာ် သ္ၚေက်-ဍာ် (Light Blue ribbon) မဒှ် သင်္ကေတ ပရေင်ဆဝ်မ္ၚုဟ် ယဲ ကေန်သာ ပရဝ်သတိတ် ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ် အလုံ ဂၠးတိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ် ဝွံ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ ([[WHO]]) မ္ဂး ဒှ် အကာဲအရာ ဍိုက်ပေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် လတူ ခန္ဓာကိုယ်၊ စိုတ်ဓါတ်၊ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် သွက် မၞိဟ် မနွံ ဇဳဝဗေဒ တြုဟ် တအ် ရ။

ဘာသာလ္ၚတ် ဏအ်ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဘာသာလ္ၚတ် [[အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Andrology) ညိ ရ။ အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ ဂှ် အာရီုစွံ လတူ ယဲ အင်္ဂဇာတ် ကေုာံ သၞောတ် ပတိတ် ဍာ်တြဴ သၟး တုဲ၊ ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ် ဂှ် ဒှ် လညာတ် မလှဲလး (Holistic approach) မလ္ၚတ် သီုကဵု အန္တရာယ် ယဲ ဓမ္မတာ၊ ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု၊ ကေုာံ စရိုတ် ဝေင်ဒစး ပရေင်လွဳလွတ် တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကဏ္ဍ (History and Development of the Field) ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်ဂဥုဲ၊ ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ် နဒဒှ် ကဏ္ဍ တၞဟ်ခြာ မွဲ ဂှ် ဟွံပြာကတ် ကၠုင် လဝ် ပြဟ်ပြဟ် ပုဟ်။ ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ တေအ်၊ တၠပညာ တအ် စ သမ္တီ ကၠုင် ဒဒှ်ရ ပရေင်ချိုတ် ပြဟ် (Premature mortality) ပ္ဍဲ မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ဂှ် သၠုင် ဗွဲမလောန် တုဲ သ္ဒး နွံကဵု သၞောတ် လွဳလွတ် မတၞဟ်ခြာ ရ။&lt;ref name=&quot;baker&quot;&gt;{{cite book |last=Baker |first=P. |author2=Shand, T. |title=Men's Health: Equity and Policy |publisher=Global Action on Men's Health |year=2014 |pages=10-15}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၁ ဂှ်၊ ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ် ဂၠးတိ (International Society of Men's Health - ISMH) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဒက်ပတန် လဝ် သွက်ဂွံ ဆဝ်မ္ၚုဟ် ကေုာံ ကၠောန် သုတေသန ဗွဲတၟေင် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဍုင် မပ္တံကဵု သြသတြေလျ ကေုာံ အာဲယာလာန် (Ireland) တအ် ပတိတ် လဝ် ပဝ်လသဳ ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ် ကောန်ဂကူ (National Men's Health Policy) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

== ၃။ အာယုက် ကေုာံ ဇမၠိင် ဘဝ (Life Expectancy and Mortality Gap) ==
တင်ဂၞင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ် ဂှ် ဒှ် &quot;ပြသၞာ ဇမၠိင် အာယုက်&quot; (Life expectancy gap) ရ။ အလုံ မွဲ ဂၠးတိ၊ မၞိဟ်တြုဟ် တအ် နွံ အာယုက် ဂၠေအ် နူ မၞိဟ်ဗြဴ ၜိုတ် ၄ စဵုကဵု ၅ သၞာံ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တင်ဂၞင် အာယုက် ဇမၠိင် သွက် မၞိဟ်တြုဟ် (WHO 2019 Data)
|-
! ဒေသ / ဍုင်
! အာယုက် မၞိဟ်တြုဟ် (သၞာံ)
! အာယုက် မၞိဟ်ဗြဴ (သၞာံ)
! တၞဟ်ခြာ (သၞာံ)
|-
| '''အလုံ ဂၠးတိ (Global Average)'''
| ၇၀.၈
| ၇၅.၉
| ၅.၁
|-
| '''ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် (USA)'''
| ၇၆.၃
| ၈၁.၄
| ၅.၁
|-
| '''ဍုင်ရုရှာ (Russia)'''
| ၆၈.၂
| ၇၈.၀
| ၉.၈
|-
| '''ဍုင်သေံ (Thailand)'''
| ၇၃.၂
| ၈၀.၄
| ၇.၂
|}

ဟိုတ် မပကဵု ညံင် အာယုက် တြုဟ် ဂွံ ဂၠေအ် ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အန္တရာယ် ပရေင်မၞိဟ် (Behavioral risks) မပ္တံကဵု သုင် အရက် ဂၠိုင်၊ ဝေင် ပရေင်စွံ အန္တရာယ် (Risk-taking behavior)၊ ကေုာံ ဟွံမိက် အာ ဆဵု အစာသဝ် ကာလ ယဲ ဍောတ်တ်သွတ်သွတ် ရ။

== ၄။ ယဲ အဓိက မကတဵုဒှ် ဂၠိုင်ဂမၠိုင် (Major Diseases and Conditions) ==
မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ဒးဆဵုဂဗ ယဲ အဓိက နာနာ သာ် မလေပ် ပကဵု ညံင် လမျီု ဂွံ အိုတ် ပြဟ် ရ -

* '''ယဲ ဂြိုဟ် ကေုာံ ဆီ (Cardiovascular Disease):''' ဒှ် ဟိုတ် မဂစိုတ် မၞိဟ်တြုဟ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ကတဵုဒှ် ယဲ ဂြိုဟ် ပြဟ် နူ မၞိဟ်ဗြဴ ၜိုတ် ၁၀ သၞာံ။
* '''ယဲ ကေန်သာ (Cancer):''' ယဲ ကေန်သာ ကသအ် (Lung cancer) ကေုာံ ယဲ ကေန်သာ ပရဝ်သတိတ် (Prostate cancer) ဝွံ ဒှ် ယဲ ကေန်သာ အဓိက ပ္ဍဲ မၞိဟ်တြုဟ် ရ။ 
* '''ယဲ ဆီ ကၠိ (Diabetes):''' ယဲ ဆီ ကၠိ အမျိုးအစား ၂ (Type 2 Diabetes) ဝွံ ဆက်စပ် ကု လျိုင် ဇြိုင် လောန် အာ (Obesity) တုဲ ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် ပ္ဍဲ မၞိဟ်တြုဟ်။

== ၅။ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု (Mental Health and Suicide) ==
ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်ဓါတ် (Mental health) ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ မဒးဒုင် ဟွံစွံ သတိ (Neglected) အိုတ် ပ္ဍဲ မၞိဟ်တြုဟ် ရ။ နကဵု လညာတ် အခိုက်အလိုက် ဂကောံမၞိဟ် (Traditional masculinity) မ္ဂး၊ တြုဟ် တအ် ဒး ထတ်စောမ် တုဲ ဟွံထေက် ကဵု ထ္ၜး ပရေင်ဍိုန်လျ (Vulnerability) ရ။&lt;ref name=&quot;williams&quot;&gt;{{cite book |last=Williams |first=D. R. |title=The Health of Men: Structured Inequalities and Opportunities |publisher=American Journal of Public Health |year=2003 |pages=724-731}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူဏအ် တုဲ၊ ကာလ မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ကတဵုဒှ် ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ (Depression) မ္ဂး ညးတအ် ဟွံအာတ် အရီုအဗင် နူ အစာသဝ် ရ။ အရာ ဏအ် ပကဵု ညံင် လၟိဟ် ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု (Suicide rate) ပ္ဍဲ မၞိဟ်တြုဟ် ဂွံ သၠုင် နူ မၞိဟ်ဗြဴ ၃ စဵုကဵု ၄ ဆ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ စၞး မထ္ၜး ဍာ်ရမတ်၊ မၞိဟ်တြုဟ် လ္ၚဵု တအ် ထ္ၜး ပရေင်စိုတ်ဍိုန်လျ နကဵု ပရေင်ထေဲ (Anger) ကေုာံ ပရေင်သုင် အရက် (Substance abuse) ရ။

== ၆။ ပရေင်ထတ်ယုက် မေထုန် ကေုာံ ပရေင်မိတ်ဆက် (Sexual and Reproductive Health) ==
ပရေင်ထတ်ယုက် မေထုန် ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဍာ်ဒကေဝ် ဘဝ (Quality of life) မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ရ။ 
* '''အစောံ မေထုန် ဍိုန် (Erectile Dysfunction - ED):''' ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် ပ္ဍဲ မၞိဟ်တြုဟ် အာယုက် ၄၀ ပြင်။ ယဲ ဏအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် သင်္ကေတ ပြဟ် (Early warning sign) သွက် ယဲ ဂြိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ဆီ ဇွောဝ် ဟွံခိုဟ် ရ။
* '''ပြသၞာ ကောန်ဟွံမဲ (Male Infertility):''' ဟိုတ်နူ လၟိဟ် ဍာ်သုက် အောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်သုက် ဍိုန်လျ တုဲ မၞိဟ်တြုဟ် ၜိုတ် ၇-၅၀% ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပြသၞာ သ္ၚိကၟိန် မကလိဂွံ ကောန် ဝါတ် ရ။
* '''ယဲ ကၠောအ်ကၠစ နူ မေထုန် (STIs):''' ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ စကာ ကောန်ဒေါမ် (Condom) ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ HIV, ဖြူ, ကေုာံ ဂြန် တအ် ရ။

== ၇။ စရိုတ် အခိုက်အလိုက် ကေုာံ အန္တရာယ် (Lifestyle Factors and Risk Behaviors) ==
စရိုတ် နေထိုင် (Lifestyle) ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် ရ။ မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် -
* '''ၜံက် သုင် သေက်ဂရေတ် (Smoking):''' လၟိဟ် မၞိဟ်တြုဟ် မသုင် သေက်ဂရေတ် ဂှ် ဂၠိုင် နူ မၞိဟ်ဗြဴ တုဲ ပကဵု ညံင် ဂွံ ဒှ် ယဲ ကေန်သာ ကသအ်။
* '''သုင် အရက် (Alcohol Consumption):''' ပရေင်သုင် အရက် လောန် က္ဍင် ဝွံ ပကဵု ညံင် ဂြိုဟ် လီု (Liver cirrhosis) ကေုာံ ကတဵုဗဒှ် ပရေင်ဇီုကပိုက် ကွဳစက် (Traffic accidents) ဂၠိုင်။
* '''စၞစ (Diet) ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင်:''' မၞိဟ်တြုဟ် တအ် စ ဖျုန် ကေုာံ ဓါတ် ကၠေင် ဂၠိုင် တုဲ စ သၞေဝ် ကေုာံ သတ်ဆု အောန် ရ။&lt;ref name=&quot;white&quot;&gt;{{cite book |last=White |first=A. |title=Men's Health: The State of Play |publisher=Men's Health Forum |year=2011 |pages=30-36}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ အန္တရာယ် ကမၠောန် ကေုာံ ပွဳပွူ (Occupational Hazards and Environment) ==
လတူ ဂၠးတိ ဏအ်၊ မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ဒး ကၠောန် ကမၠောန် မနွံကဵု အန္တရာယ် သၠုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ကမၠောန် မပ္တံကဵု -
* '''ပရေင်သြိုင်ခၞံ (Construction):''' အန္တရာယ် ဒတုံ စှ်ေ ကေုာံ စက် ဇီုကပိုက်။
* '''ကမၠောန် ခါဲ ဓါတ် (Mining):''' အန္တရာယ် ယဲ ကသအ် (Pneumoconiosis) ဟိုတ်နူ ယက် တုဲ ပရေင်ဒတုံ လီုလာ် လိုဏ်ဂူ။
* '''ပရေင်ပၞာန် (Military):''' အန္တရာယ် လမျီု ကေုာံ ပြသၞာ စိုတ်ဓါတ် ကြဴနူ ပၞာန် (PTSD)။

ဟိုတ်နူ ကမၠောန် တအ် ဏအ် တုဲ၊ လၟိဟ် မၞိဟ် မဒးချိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဝပ် အခိင် ကၠောန် ကမၠောန် (Workplace fatalities) ပ္ဍဲ မၞိဟ်တြုဟ် ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၉၀% အလုံ ဂၠးတိ ရ။

== ၉။ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်ၜတ် (Preventative Care and Screening) ==
ပရေင်စဵုဒၞာ ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ ယှောတ် ဖအောန် လၟိဟ် ချိုတ် ရ။ တၠပညာ ဂဥုဲ တအ် ဆဝ်မ္ၚုဟ် လဝ် ညံင် မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ဂွံ ကၠောန် ပရေင်စၟတ်ၜတ် (Screenings) အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -
* '''စၟတ်ၜတ် ဆီ သၠုင် (Blood Pressure):''' ဇၟာပ်ဇၟာပ် သၞာံ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ ဂြိုဟ်။
* '''စၟတ်ၜတ် ဓါတ် ကၠေင် ကေုာံ သဂြာ (Cholesterol and Blood Sugar):''' သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ ဆီ ကၠိ။
* '''စၟတ်ၜတ် ယဲ ကေန်သာ ပရဝ်သတိတ် (PSA Test):''' သွက် မၞိဟ် အာယုက် ၅၀ သၞာံ ပြင် (ဟွံသေင်မ္ဂး ၄၀ ယဝ် နွံ ဝင် သ္ၚိကၟိန်)။
* '''စၟတ်ၜတ် ကေန်သာ ကြုတ် (Colonoscopy):''' သွက် မၞိဟ် အာယုက် ၄၅-၅၀ သၞာံ ပြင်။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဆဝ်မ္ၚုဟ် ဂၠးတိ (Future Trends and Global Awareness) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ပရေင်ဆဝ်မ္ၚုဟ် ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဗွဲမလှဲလး လတူ ဂၠးတိ ရ။ ကမၠောန် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''Movember''' (ပံင်ကောံ လဝ် ဝေါဟာရ Moustache - သော် မုက်၊ ကေုာံ November - ဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗာ) ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတု ဏအ် မ္ဂး၊ မၞိဟ်တြုဟ် တအ် မင်မဲ သော် မုက် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ သြန် ရန်တၟအ် သွက် သုတေသန ယဲ ကေန်သာ ပရဝ်သတိတ်၊ ကေန်သာ ခၟာဲ၊ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်ဓါတ် ရ။&lt;ref name=&quot;who2018&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/men-s-health |title=Men's health: The silent crisis |publisher=World Health Organization |date=2018 |access-date=2023-10-15}}&lt;/ref&gt;

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ '''တ္ၚဲ မၞိဟ်တြုဟ် ဂၠးတိ''' (International Men's Day) မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ပ္ဍဲ ၁၉ နဝ်ဝေမ်ဗာ ဂှ် လေဝ် ဒှ် တ္ၚဲ သွက်ဂွံ ဟီု တွံ သဳကၠဳ ပရူ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ်တြုဟ် ကီု ရ။ အနာဂတ် ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ လညာတ် ဂကောံမၞိဟ် ညံင် မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ဂွံ ဂံင် ပံက် စိုတ် ကေုာံ အာတ် အရီုအဗင် နူ အစာသဝ် ပြဟ်ပြဟ် ရောင် ဟီု နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] တၠပညာ ပရေင်ထတ်ယုက် တအ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Andrology)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန်]] (Public health)
* [[ယဲ ကေန်သာ ပရဝ်သတိတ်]] (Prostate cancer)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်ဓါတ်]] (Mental health)

{{Navbox
| name = Men's Health
| title = ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ် ကေုာံ ဘာသာလ္ၚတ် အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ (Men's Health and Andrology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ယဲ ကေုာံ ပြသၞာ အဓိက
| list1 =
* [[ယဲ ဂြိုဟ်]] (Cardiovascular disease)
* [[ယဲ ကေန်သာ ပရဝ်သတိတ်]] (Prostate cancer)
* [[ယဲ ကေန်သာ ခၟာဲ]] (Testicular cancer)
* [[ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု]] (Suicide)
| group2 = ပရေင်ထတ်ယုက် မေထုန်
| list2 =
* [[အစောံ မေထုန် ဍိုန်]] (Erectile dysfunction)
* [[ပြသၞာ ကောန်ဟွံမဲ]] (Male infertility)
* [[ဟဝ်မုန်း တက်သတဝ်သတဳရဝ်]] (Testosterone)
| group3 = ပရေင်ဆဝ်မ္ၚုဟ် ကေုာံ ဂကောံ
| list3 =
* [[Movember]] (Movember)
* [[တ္ၚဲ မၞိဟ်တြုဟ် ဂၠးတိ]] (International Men's Day)
* [[WHO]] (World Health Organization)
}}

[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]
[[Category:မၞိဟ်တြုဟ်]]
[[Category:ဘာသာလ္ၚတ် ဂဥုဲ]]</text>
      <sha1>bsd4xpu8ok5f88m0hifeczblj5ouyzx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11653</id>
    <revision>
      <id>56183</id>
      <timestamp>2026-07-17T11:08:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''လမျီု ဇကု ဇကု ကေတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Suicide'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မဖန်ဇန် ကၠောန်ဗဒှ် သွက်ဂွံ ပလီုကၠေအ် လမျီု ဇကု အလဵုဇကု နကဵ...&quot;</comment>
      <origin>56183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24284" sha1="jxm70q94tg00krbjy1f8d54zwlmjwe9" xml:space="preserve">'''ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''လမျီု ဇကု ဇကု ကေတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Suicide'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မဖန်ဇန် ကၠောန်ဗဒှ် သွက်ဂွံ ပလီုကၠေအ် လမျီု ဇကု အလဵုဇကု နကဵု လညာတ် မတီ ဒၟံင် ကေုာံ စိုတ် မိက်ဂွံ ချိုတ် ရ။ အတိုင် စရင်အင် နူကဵု [[ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]] (WHO) မ္ဂး၊ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သၞာံ မၞိဟ် ၜိုတ် ၇၀၀,၀၀၀ ပြင်င် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ဒးကၠေအ်လမျီု ဟိုတ်နူ ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု တုဲ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မပကဵု ညံင် မၞိဟ် အဝဲ ဍောတ် (အကြာ ၁၅ ကဵု ၂၉ သၞာံ) ဂွံ ချိုတ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ စရင် ဟိုတ် မချိုတ် ၄ သာ် ရ။&lt;ref name=&quot;who2021&quot;&gt;{{cite report |author=World Health Organization |title=Suicide worldwide in 2019: Global Health Estimates |publisher=WHO |year=2021 |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240026643}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အကာဲအရာ နာနာ သာ် မပ္တံကဵု ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် (Mental health disorders)၊ ယဲစိုတ်ဍိုန်လျ (Depression)၊ ပရေင်ဍဵုဍိုက် စိုတ်ဓါတ် (Stress)၊ ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု နကဵု လညာတ် [[စိုတ်ပညာ]] (Psychology)၊ ဇဳဝဗေဒ၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ လညာတ် ယေန်သၞာင် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Yellow_ribbon_for_suicide_prevention.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဇုက် ဖဲ ဍာ်မိတ် (Yellow ribbon) မဒှ် သင်္ကေတ အလုံ ဂၠးတိ သွက် ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ဒစးဒုင် ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
နကဵု လညာတ် ဘာသာလ္ၚတ် ဂဥုဲ ကေုာံ စိုတ်ပညာ မ္ဂး၊ &quot;ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု&quot; (Suicide) ဝွံ နွံကဵု အဆံင် လဒက်ပတန် နာနာ သာ် ရ။ 
* '''ပရေင်ချပ် မိက်ဂွံ ချိုတ် (Suicidal ideation):''' ဒှ် အခိင် ကာလ မၞိဟ် မွဲ စ ချပ် ဒဒှ်ရ ညးတေအ် မိက်ဂွံ ကၠေအ် လမျီု။
* '''ပရေင်ဂစာန် ဂစိုတ် ဇကု (Attempted suicide):''' ဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် မဖန်ဇန် သွက်ဂွံ ချိုတ် ဆဂး ဟွံအာစိုပ် ဒတုဲ (လမျီု ဟွံအိုတ်)။ လၟိဟ် မၞိဟ် ဂစာန် ဂစိုတ် ဇကု ဂှ် ဂၠိုင် နူ လၟိဟ် မၞိဟ် ချိုတ် ဇေတ်တ် ၜိုတ် ၂၀ ဆ ပြင်င် ရ။
* '''ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု အာစိုပ် ဒတုဲ (Completed suicide):''' ဒှ် အကာဲအရာ မကၠေအ် လမျီု အလဵုဇကု ဍိုက်ပေင် ရ။

ပရေင်ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပြသၞာ ပူဂိုလ် မွဲဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် (Public health issue) အဓိက အလုံ ဂၠးတိ မွဲ ရ။

== ၂။ ဟိုတ်ဂမၠိုင် ကေုာံ အကာဲအရာ စိုတ်ဓါတ် (Causes and Psychological Factors) ==
လညာတ် သုတေသန ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ လၟိဟ် မၞိဟ် မဂစိုတ် ဇကု ၜိုတ် ၉၀% ဂှ် နွံကဵု ယဲ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် (Mental disorders) မွဲမွဲ သာ် ပ္ဍဲ အခိင် ညးတအ် ချိုတ် အာ ရ။&lt;ref name=&quot;hawton&quot;&gt;{{cite journal |last=Hawton |first=K. |author2=van Heeringen, K. |title=Suicide |journal=The Lancet |volume=373 |issue=9672 |pages=1372-1381 |year=2009}}&lt;/ref&gt;

ယဲ စိုတ် မဆက်စပ် ဂၠိုင်အိုတ် တအ်ဂှ် -
* '''[[ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ]] (Major Depressive Disorder):''' ဒှ် ဟိုတ် အဓိက အိုတ် ရ။ မၞိဟ် ယဲ တအ် ဒုင်စသိုင် ဒဒှ်ရ ဘဝ ညးတအ် ဟွံမဲ ကဵု မျှော်လင့်ချက် (Hopelessness) တုဲ ချပ် ညာတ် အာ လပါ် ပရေအ် တွဵု ရ။
* '''ယဲ ဗာင်ပိုလာ (Bipolar Disorder):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ စိုတ် မသၠုင် လောန် ကေုာံ သဝ် လောန် မာန် ပကဵု ညံင် ဂွံ ကၠောန် အရာ မွဲမွဲ နကဵု စိုတ် ထတ် (Impulsive behaviour)။
* '''ယဲ စိုတ်လီု ဟွံသေင်မ္ဂး သကစ်ဇဝ်ဖရဳနဳယျာ (Schizophrenia):''' ပရေင်မိင် ရမ္သာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ညာတ် ရုပ် မဟွံမဲ ဇေတ်တ် တအ် မာန် ဖန်ကဵု ညံင် ညးယဲ ဂွံ ပလီု ဇကု။
* '''ပရေင်စကာ ဂဥုဲၜူမာဲ (Substance Abuse):''' အရက် ကေုာံ ဂဥုဲၜူမာဲ တအ် ပကဵု ညံင် အစောံ ထိင်ဒဝ် စိုတ် ဂွံ ဍိုန်လျ စှ်ေ အာ ရ။

== ၃။ ဟိုတ် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပွဳပွူ (Social and Environmental Factors) ==
ပါဲနူ ပြသၞာ စိုတ် တုဲ၊ အကာဲအရာ ပွဳပွူ ပရေင်မၞိဟ် လေဝ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မွဲ ကီု ရ။ 
* '''ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန်:''' အခိင် မကျ ကမၠောန် (Unemployment) ကေုာံ သြန် ဟွံမဲ ဂှ် ပကဵု ညံင် ဓရိုဟ် စိုတ် ဂွံ သၠုင် ဗွဲမလောန်။
* '''ပရေင်ဆောမ်လေင် ကေုာံ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ထကး:''' မၞိဟ် မဆာန် ဒးချိုတ် အာ၊ ပရေင်ပါ်ခြာ အကြာ တြုဟ် ဗြဴ (Divorce) တအ် ပကဵု ညံင် စိုတ် ဂွံ လီုလာ်။
* '''ပရေင်ဍဵုဍိုက် (Bullying):''' ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ကောန်ၚာ် ကေုာံ ဝုတ်ဗၠာဲ တအ်၊ ပရေင်ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် ပ္ဍဲ ဘာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ အင်တာနက် (Cyberbullying) ဂှ် ကဵု ဖဵု သက်ရောက် ဇၞော် ဗွဲမလောန်။
* '''ပရေင်မံင် မွဲဓဝ် (Social Isolation):''' မၞိဟ် မဟွံမဲ ကဵု သကအ်ရဲ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် မထံက်ပင် တအ် နွံ အန္တရာယ် သၠုင် ရ။

== ၄။ သ္ၚိအင် တင်ဂၞင် ကေုာံ စရင်အင် ဂၠးတိ (Global Statistics and Demographics) ==
စရင်အင် ဂၠးတိ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု ဝွံ ကတဵုဒှ် တၞဟ်ခြာ ဒၟံင် အကြာ လိင်၊ အာယုက်၊ ကေုာံ ဒေသ ရ။&lt;ref name=&quot;nock&quot;&gt;{{cite journal |last=Nock |first=M. K. |display-authors=etal |title=Cross-national prevalence and risk factors for suicidal ideation, plans and attempts |journal=The British Journal of Psychiatry |volume=192 |issue=2 |pages=98-105 |year=2008}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တင်ဂၞင် သဇိုင် သက်ဆေင် ကု ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု
|-
! ကဏ္ဍ တၞဟ်ခြာ
! တင်ဂၞင် အဓိက
|-
| '''အကြာ လိင် (Gender Paradox)'''
| မၞိဟ်တြုဟ် အာစိုပ် ဒတုဲ ချိုတ် ဂၠိုင် နူ မၞိဟ်ဗြဴ (ၜိုတ် ၃ ဆ)၊ ဆဂး မၞိဟ်ဗြဴ ဂစာန် ဂစိုတ် ဇကု ဂၠိုင် နူ မၞိဟ်တြုဟ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ် ဟိုတ်နူ တြုဟ် တအ် စကာ နဲကဲ မကြမ်ကြ ကေုာံ ဍာံပြ ဂၠိုင် ရ။
|-
| '''အဝဲ အာယုက်'''
| ၜိုန်ရ မၞိဟ် အဝဲ ဍောတ် တအ် ချိုတ် ဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ လၟိဟ် က္ဍိုပ်ကၠံ (Rate) အလုံ ဂၠးတိ မ္ဂး၊ မၞိဟ် အာယုက် ဇၞော် (၇၀ သၞာံ ပြင်) တအ် နွံ အန္တရာယ် သၠုင်အိုတ် ရ။
|-
| '''ဒေသ ဍုင်'''
| လၟိဟ် မၞိဟ် ချိုတ် ၇၇% ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် မနွံ သြန်လုပ် အကြာ သဝ် ကဵု လဒေါဝ် (Low and middle-income countries) ရ။ ဍုင် မပ္တံကဵု ဂါယာနာ၊ ရုရှာ၊ လဳသူယေနဳယျာ တအ် နွံ စရင် သၠုင်အိုတ် ရ။
|-
| '''နဲကဲ အဓိက'''
| နဲကဲ မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂှ် - ပသုင် ဂဥုဲဂျိ တိဍာ် (Pesticide poisoning)၊ ဇုက် ကွက် အကအ် (Hanging)၊ ကေုာံ စကာ လွဟ် ပၞာန် (Firearms)။
|}

== ၅။ လဒက်ပတန် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ မျိုးရိုးဗဳဇ (Biological and Genetic Factors) ==
နကဵု လညာတ် [[ဇဳဝဗေဒ]] ကေုာံ ဘာသာလ္ၚတ် ဂဥုဲ မ္ဂး၊ ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု လဒက်ပတန် က္ဍဟ် ကေုာံ ဓါတ် ဟဝ်မုန်း လ္ၚဵု ရ။ တၠပညာ သုတေသန တအ် ဂွံဆဵု ကေတ် ဒဒှ်ရ ဓါတ် သဳရဝ်တဝ်နဳန် (Serotonin) မဒှ် ဓါတ် မထိင်ဒဝ် စိုတ်ဓါတ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ဂှ်၊ ယဝ်ရ နွံ အဆံင် သဝ် အာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် ဂှ် ဂွံ စိုတ်ဍိုန်လျ ကေုာံ ဟွံမာန် ထိင် စိုတ် ထတ်ထတ် (Impulsivity) ရ။&lt;ref name=&quot;mann&quot;&gt;{{cite journal |last=Mann |first=J. J. |title=Neurobiology of suicidal behaviour |journal=Nature Reviews Neuroscience |volume=4 |issue=10 |pages=819-828 |year=2003}}&lt;/ref&gt;

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင် မျိုးရိုးဗဳဇ (Genetics) လေဝ် ပါလုပ် ဒၟံင် ကီု ရ။ ယဝ်ရ ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် မွဲ နွံ လဝ် ဝင် မၞိဟ် ဂစိုတ် ဇကု မ္ဂး၊ ကောန်ဇာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကောဒေအ် တအ် ဂှ် နွံ အန္တရာယ် သၠုင် နူ မၞိဟ် ဓမ္မတာ တအ် ရ (ၜိုန်ရ ဟွံဒး ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲ ပွဳပွူ တုပ် တုပ် ကီုလေဝ်)။

== ၆။ နဲကဲ စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင်ရီုဗင် (Prevention Methods and Support) ==
ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု ဂှ် ဒှ် အရာ မမာန် စဵုဒၞာ (Preventable) မွဲ ရ။ နဲကဲ စဵုဒၞာ အဓိက တအ်ဂှ် -
* '''ပရေင်ဖအောန် အခေါင် ကလိဂွံ ကိရိယာ (Restricting access to means):''' ကမၠောန် မပ္တံကဵု သီ ဂဥုဲဂျိ တဵုလွဳ၊ ကဵု သၞောဝ် ထိင်ဒဝ် လွဟ် ပၞာန်၊ ကေုာံ ကၠောန် တိုင် စဵုဒၞာ လတူ ဒဒန် ဇၞော်ဇၞော် တအ်ဝွံ ကဵု ဖဵု ဗွဲမဇၞော် သွက်ဂွံ ယှောတ် ဖအောန် လၟိဟ် ရ။
* '''လာင် ဖုန်း ရီုဗင် (Crisis Hotlines):''' ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပံက် လဝ် လာင် ဖုန်း (ဥပမာ - 988 ပ္ဍဲ အမေရိကာန်) သွက်ဂွံ ကဵု ပရေင်သဳကၠဳ ပရေင်စိုတ် နကဵု အခိင် ၂၄ နာဍဳ လတူ မၞိဟ် မနွံ ပြသၞာ တအ် ရ။
* '''ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်သမ္တီ (Awareness):''' ဗတောန် ကဵု ညးဍုင်ကွာန် ညံင် ဂွံ တီ သင်္ကေတ အန္တရာယ် (Warning signs) မပ္တံကဵု ဟီု ပရူ သၟိက် ချိုတ်၊ ပကောံ ဂဥုဲ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပါ်ပရအ် ကပေါတ် ဇကု ကု ညးတၞဟ် ရ။

== ၇။ လွဳလွတ် ပရေင်စိုတ် ကေုာံ ပရေင်ဂဥုဲ (Psychiatric Treatment and Medication) ==
သွက် မၞိဟ် မနွံ အန္တရာယ် သၠုင် တအ် ဂှ်၊ ပရေင်လွဳလွတ် နကဵု တၠပညာ ဘာသာလ္ၚတ် စိုတ် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။&lt;ref name=&quot;turecki&quot;&gt;{{cite journal |last=Turecki |first=G. |author2=Brent, D. A. |title=Suicide and suicidal behaviour |journal=The Lancet |volume=387 |issue=10024 |pages=1227-1239 |year=2016}}&lt;/ref&gt;

* '''ပရေင်လွဳလွတ် လညာတ် ကေုာံ စရိုတ် (Cognitive Behavioral Therapy - CBT):''' ဒှ် နဲကဲ သဳကၠဳ (Therapy) မရီုဗင် ညံင် ညးယဲ ဂွံ ပြံင်လှာဲ လညာတ် မပရေအ် ကေုာံ လ္ၚတ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် ပြသၞာ ဘဝ နကဵု ဂၠံင်တရဴ မခိုဟ်။
* '''ဂဥုဲ (Medications):''' အစာသဝ် စကာ ဂဥုဲ ဒစး ယဲစိုတ်ဍိုန်လျ (Antidepressants) မပ္တံကဵု SSRIs၊ ကေုာံ ဂဥုဲ လစ်သဳယောမ် (Lithium) သွက်ဂွံ ထိင် စိုတ် ညံင်ဂွံ ညိင် သွက် မၞိဟ် နွံ ယဲ ဗာင်ပိုလာ။
* '''ကမၠောန် မင်မဲ ကြဴ (Follow-up care):''' ကြဴနူ တိတ် နူ ရုံဂဥုဲ တုဲ၊ ပရေင်ဆက် ဆက်သွယ် မင်မဲ ဂှ် ဖအောန် ကဵု ပရေင်ကလေင် ဂစာန် ဂစိုတ် ဇကု မွဲ ဝါ ပၠန် ရ။

== ၈။ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Legal Status and Political Views) ==
ပ္ဍဲ ဝင် သမိုင်း တေအ်၊ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု ဒှ် ရာဇဝတ် (Crime) မွဲ ရ။ ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ ဂစာန် ဂစိုတ် ဇကု တုဲ ဟွံချိုတ် မ္ဂး ညးတေအ် မာန် ဒးဒုင် ဖျေဟ် ထံင် မာန် ရ။ 

ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဍုင် မပ္တံကဵု ယူကေ၊ အမေရိကာန်၊ ဥရောပ၊ ကေုာံ အိန္ဒိယ တအ် ပလီုကၠေအ် လဝ် သၞောဝ် ဏအ် (Decriminalization) တုဲ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဍေဟ် နဒဒှ် ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် မဒး ရီုဗင် ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် လ္ၚဵု ပ္ဍဲ ဒေသ အာဖရိက ကေုာံ အာရှ လဒေါဝ်ဗမံက် တအ် ဂှ်၊ ပရေင်ဏအ် တန်တဴ နဒဒှ် ရာဇဝတ် ဏီ ဖိုဟ် ရ။

== ၉။ လညာတ် ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Religious and Cultural Views) ==
လညာတ် လတူ ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု ဝွံ တၞဟ်ခြာ ဒၟံင် အတိုင် ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘာသာ ရ။ 
* '''ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism):''' နကဵု လညာတ် ထေရဝါဒ မ္ဂး၊ ပရေင်ပလီု လမျီု ဝွံ ဒှ် ပရေင်ကလိလောန် သိက္ခာပိုဒ် ပထမ (ပါဏာတိပါတာ) တုဲ ကတဵုဗဒှ် ကဵု အကုသိုလ် ကံ ဗွဲမဇၞော် ရ။ ဆဂး လညာတ် ဘာသာ ဏအ်ဝွံ ဟွံကဵု အပြစ် ဒဏ်၊ ဍေဟ် ဗတောန် ကဵု ညံင် ဂွံ နွံ ကဵု မေတ္တာ ကေုာံ ကရုဏာ လတူ မၞိဟ် မဒုင်စသိုင် ဒဒိုက် စိုတ် တအ် ရ။
* '''ဘာသာ ခရေတ် ကေုာံ အေဿလာမ် (Abrahamic religions):''' ဘာသာ တအ် ဏအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် လမျီု ဂှ် ဒှ် တၟာဲတဲ နူ ကျာ် တုဲ၊ ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု ဝွံ ဒှ် ဒုဟ် အပြစ် ဇၞော် (Sin) မွဲ ရ။ 
* '''ယေန်သၞာင် (Culture):''' ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ဂျပေန် တြေံ၊ &quot;သေပ္ပုကု&quot; (Seppuku) မဒှ် ပရေင်ခုတ် ဗုင် ဂစိုတ် ဇကု ဂှ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် ပရေင်မင်မဲ ဂုဏ်သိက္ခာ (Honor) ပ္ဍဲ အကြာ ဂကောံ သာမူရာဲ တအ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဂှ် လညာတ် တအ် ပြံင်လှာဲ အာ တုဲယျ။

== ၁၀။ ပရေင်သုတေသန အနာဂတ် ကေုာံ တင်သရုပ် (Future Research and Conclusion) ==
အနာဂတ် သွက် ပရေင်စဵုဒၞာ ဂစိုတ် ဇကု ဝွံ သ္ဒး တန်တဴ လတူ ပရေင်ပလီုကၠေအ် လညာတ် ညှာ (Destigmatization) သွက် ပြသၞာ ယဲစိုတ် ရ။ မၞိဟ် တအ် သ္ဒး ဂံင် ပံက် စိုတ် ဟီု သဳကၠဳ ပရူ ယဲစိုတ်ဍိုန်လျ လောဲလောဲ သွာသွာ ရောင်။

ပရေင်သုတေသန ခေတ်တၟိ တအ် မပ္တံကဵု လွပ် [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက် မချူ ပ္ဍဲ မဳဒဳယျာ မၞိဟ် (Social media) တုဲ တီ အန္တရာယ် ကိုပ်ကၠာ ဂှ် လေဝ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဒၟံင် ရ။ သရုပ် မ္ဂး၊ ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ မထုဲထံင် မွဲ မဆက်စပ် ကု ဇဳဝဗေဒ၊ ပရေင်စိုတ်၊ ကေုာံ ပွဳပွူ မၞိဟ် တုဲ၊ ပရေင်ရီုဗင် ကေုာံ ကရုဏာ နူ ဂကောံမၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဝွံ ဒှ် ဂၠံင်တရဴ အဓိက သွက်ဂွံ ဟံင်ပြာ် လမျီု ကောန်မၞိဟ် တအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ]] (Major depressive disorder)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်]] (Mental health)
* [[ဘာသာလ္ၚတ် စိုတ်ပညာ]] (Psychology)
* [[ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]] (WHO)

{{Navbox
| name = Mental Health
| title = ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် ကေုာံ ဘာသာလ္ၚတ် စိုတ်ပညာ (Mental Health and Psychology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ယဲ ကေုာံ ပြသၞာ စိုတ်
| list1 =
* [[ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု]] (Suicide)
* [[ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ]] (Depression)
* [[ယဲ ဗာင်ပိုလာ]] (Bipolar disorder)
* [[သကစ်ဇဝ်ဖရဳနဳယျာ]] (Schizophrenia)
| group2 = ပရေင်လွဳလွတ်
| list2 =
* [[ဘာသာလ္ၚတ် စိုတ်ပညာ]] (Psychology)
* [[ပရေင်လွဳလွတ် စရိုတ်]] (Cognitive behavioral therapy)
* [[ဂဥုဲ ဒစး ယဲစိုတ်ဍိုန်လျ]] (Antidepressant)
* [[လာင် ဖုန်း ရီုဗင်]] (Crisis hotline)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]] (WHO)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ပရေင်ဍဵုဍိုက်]] (Bullying)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန်]] (Public health)
}}

[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်]]
[[Category:ဘာသာလ္ၚတ် စိုတ်ပညာ]]
[[Category:ဟိုတ် မချိုတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပြသၞာ ပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>jxm70q94tg00krbjy1f8d54zwlmjwe9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11654</id>
    <revision>
      <id>56184</id>
      <timestamp>2026-07-17T11:15:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Major depressive disorder - MDD'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Depression'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ကေုာံ ယဲ ပရေင်စိုတ် (Mental disorder) မလေပ် ကတဵုဗဒှ် ကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင် အောန်စိုတ...&quot;</comment>
      <origin>56184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21452" sha1="rnem4709ayufngghhmzj72v3368qg0n" xml:space="preserve">'''ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Major depressive disorder - MDD'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Depression'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ကေုာံ ယဲ ပရေင်စိုတ် (Mental disorder) မလေပ် ကတဵုဗဒှ် ကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင် အောန်စိုတ် လၟိုန်၊ ပရေင်ဒးဂၞပ် ပ္ဍဲ အရာ မွဲမွဲ အောန် စှ်ေ အာ၊ ကေုာံ ဟွံမဲ ကဵု ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ဆက် ဂျိုင် အာ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ရ။ ယဲ ဏအ်ဝွံ ဍေဟ် ဟွံသေင် ဆ ပရေင်အောန်စိုတ် ဓမ္မတာ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ အခိင် ခဏ သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ယဲ မကဵု ဖဵုသက်ရောက် လတူ လဒက်ပတန် က္ဍဟ်၊ ပရေင်ချပ်၊ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ခန္ဓာကိုယ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။&lt;ref name=&quot;apa&quot;&gt;{{cite book |last=American Psychiatric Association |title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5) |edition=5th |publisher=American Psychiatric Publishing |year=2013 |pages=160-168}}&lt;/ref&gt;

အတိုင် တင်ဂၞင် ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) မ္ဂး၊ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် မၞိဟ် ၜိုတ် ၂၈၀ မဳလဳယာန် ပြင်င် ဒးဒုင်စသိုင် ဒၟံင် ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ ဏအ် ရ။ ယဲ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မွဲ မပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဆောမ်လေင် အစောံသတ္တိ (Disability) ကေုာံ ကတဵုဗဒှ် အန္တရာယ် လမျီု (Suicide) အလုံ ဂၠးတိ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ နကဵု လညာတ် ဘာသာလ္ၚတ် စိုတ်ဗေဒ (Psychology)၊ ဇဳဝဗေဒ က္ဍဟ်၊ ကေုာံ လၟေင် ပရေင်လွဳလွတ် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Vincent_Willem_van_Gogh_002.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် မကော်စ &quot;At Eternity's Gate&quot; မကၠောန်လဝ် နကဵု ဗိန်သေန် ဗန် ဂဝ် (Vincent van Gogh) မထ္ၜးကဵု ပရေင်စိုတ်ဍိုန်လျ၊ ပရေင်လ္ၚုလ္ၚန်၊ ကေုာံ ပရေင်ဟွံမဲ ကဵု မျှော်လင့်ချက်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ ပရေင်စိုတ် မလီုလာ် မွဲ မပကဵု ညံင် လညာတ် လတူ ဇကု အလဵုအလဵု၊ လညာတ် လတူ ညးတၞဟ်၊ ကေုာံ လညာတ် လတူ အနာဂတ် ဂွံ ဒှ် အာ လပါ် အနှုတ် (Negative) ရ။ 

ညးမဒးဒုင် ယဲ ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ဒုင်စသိုင် ဒဒှ်ရ ဇကု ဝွံ ဟွံမဲ ကဵု ၚုဟ်မး (Worthlessness)၊ ဒုဟ် နွံ ဒၟံင် လၟိုန် (Guilt)၊ ကေုာံ ဟွံမဲ မျှော်လင့်ချက် (Hopelessness) ရ။ နကဵု လညာတ် ဘာသာလ္ၚတ် စိုတ်ဗေဒ မ္ဂး၊ ညံင်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မွဲ ကတဵုဒှ် ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ (MDD) ဂှ်၊ လက်သဏ် ယဲ တအ် သ္ဒး တန်တဴ ဒၟံင် အောန်အိုတ် ပွိုင် ၜါ သတ္တာဟ (Two weeks) ဆက်ဆက် ရောင်။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ လညာတ် သမိုင်း (History and Historical Perspectives) ==
ပရေင်လ္ၚတ် လတူ ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ ဝွံ နွံ ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တြေံ တေအ် ရ။ တၠပညာ ဂဥုဲ ဟစ်ပိုကရေတ် (Hippocrates) ကော်စ ယဲ ဏအ် နဒဒှ် &quot;မေလာန်ခဝ်လဳယျာ&quot; (Melancholia) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဍာ်ကမ် လမ္စံက်&quot; ရ။ ညးတေအ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ဟိုတ်နူ ဓါတ် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ဟွံညဳသၟဟ် တုဲ ကတဵုဒှ် အာ ယဲ ဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;beck&quot;&gt;{{cite book |last=Beck |first=A. T. |title=Depression: Causes and Treatment |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2006 |pages=15-22}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ်၊ တၠပညာ စိုတ်ဗေဒ မပ္တံကဵု သစ်ဂမန် ဖရွိုက် (Sigmund Freud) တအ် ပတိုန်ထ္ၜး လညာတ် သဳအိုရဳ ဒဒှ်ရ ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ဆောမ်လေင် ကေုာံ ပရေင်ထေဲ လတူ ဇကု အလဵုအလဵု (Anger turned inward) ရ။ လက္ကရဴ ဏအ်၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၀ တအ် ဂှ် လညာတ် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ စရိုတ် လညာတ် (Cognitive model) တအ် ပြာကတ် ကၠုင် တုဲ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဗီုပြင် ပရေင်လွဳလွတ် အလုံစုံ ရ။

== ၃။ သင်္ကေတ ကေုာံ လက်သဏ် ယဲ ဂမၠိုင် (Signs and Symptoms) ==
လက်သဏ် ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ ဝွံ ပါ် ထောအ် နကဵု ၃ ကဏ္ဍ အဓိက မာန် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး လက်သဏ် ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ ဂမၠိုင်
|-
! ကဏ္ဍ
! လက်သဏ် မပြာကတ် တအ်
|-
| '''ပရေင်ဒုင်စသိုင် (Emotional)'''
| အောန်စိုတ် လၟိုန်၊ မိက်ဂွံ ယာံ၊ ထေဲ လောဲ၊ ဟွံမဲ မျှော်လင့်ချက်၊ ဟွံမဲ ပရေင်မိပ်မြဟ် ပ္ဍဲ အရာ မကေင် ဝေင် လဝ် (Anhedonia)။
|-
| '''ပရေင်ချပ် (Cognitive)'''
| ချပ် အရာ မလီုလာ် လၟိုန်၊ သမ္တီ ဝါတ်၊ တွက်ဂၞန် သ္ဂုတ်သွာတ် ဟွံမာန်၊ ချပ် မိက်ဂွံ ဂစိုတ် ဇကု အလဵုအလဵု (Suicidal thoughts)။
|-
| '''ခန္ဓာကိုယ် (Physical)'''
| တိက် ဟွံလှိင် ဟွံသေင်မ္ဂး တိက် ဂၠိုင် လောန် အာ၊ စၞ ဟွံစှ်ေ ဟွံသေင်မ္ဂး စ ဂၠိုင်၊ ယှောတ် ဒြဟတ်၊ ဇကု ဂိ ကေုာံ ဍောင်ၜိုတ် အလုံ မွဲ တ္ၚဲ။
|}

== ၄။ ဟိုတ် မပကဵု ညံင် ဂွံ ဒှ် ကေုာံ အန္တရာယ် (Causes and Risk Factors) ==
ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ ဝွံ ဟွံကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဟိုတ် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ပံင်ကောံ မဝ်ဒယ် ဇဳဝ-စိုတ်-မၞိဟ် (Biopsychosocial model) ရ။&lt;ref name=&quot;kendler&quot;&gt;{{cite journal |last=Kendler |first=K. S. |author2=Prescott, C. A. |title=A Population-Based Twin Study of Lifetime Major Depression in Men and Women |journal=Archives of General Psychiatry |volume=56 |issue=1 |pages=39-44 |year=1999}}&lt;/ref&gt;

* '''ဟိုတ် ဇဳဝဗေဒ (Biological Factors):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ်၊ မျိုးဗီဇ (Genetics) - ယဝ်ရ မိမ ကေင် ဒှ် လဝ် မ္ဂး အန္တရာယ် မာန် ဒှ် ဂၠိုင် နူ မၞိဟ် ဓမ္မတာ ၃ ဆ ရ။
* '''ဟိုတ် ပရေင်စိုတ် (Psychological Factors):''' ပရေင်ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် စိုတ်ဓါတ်၊ ပရေင်ချပ် လပါ် အနှုတ် လၟိုန် (Negative schema)၊ ကေုာံ ပရေင်ဆောမ်လေင် ညးမဆာန် ပ္ဍဲ ဘဝ အခိင် ဍောတ်တ်။
* '''ဟိုတ် ဂကောံမၞိဟ် (Social Factors):''' ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ပါ်ခြာ၊ လ္ၚုလ္ၚန် ဟွံမဲ ကဵု သကအ်ရဲ၊ ကေုာံ ပရေင်ဇီုကပိုက် ဟိုတ်နူ ပၞာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဘဲအန္တရာယ်။

== ၅။ လဒက်ပတန် က္ဍဟ် ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (Brain Structure and Neurobiology) ==
နကဵု လညာတ် သုတေသန စက် တက်ရုပ် က္ဍဟ် (MRI scans) မ္ဂး၊ က္ဍဟ် မၞိဟ် မဒှ် ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ ဝွံ နွံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ လဒက်ပတန် ဗွဲမကၠးကြေဟ် ရ။ 

ဗွဲတၟေင်၊ ဒၞာဲ က္ဍဟ် မကော်စ ဟစ်ပိုကေမ်ပတ် (Hippocampus) မဒှ် ဒၞာဲ ထိင် ပရေင်သမ္တီ ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် ဂှ်၊ မလေပ် ဍောတ် စှ်ေ အာ ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်ယှောတ် အောန် ဓါတ် ပလံင် အာရီု (Neurotransmitters) မပ္တံကဵု -
* '''သေရဝ်တဝ်နိန် (Serotonin):''' ထိင် ပရေင်စိုတ်၊ တိက်၊ ကေုာံ စၞ။
* '''နဝ်အဳပဳနေဖရင် (Norepinephrine):''' ထိင် ဒြဟတ် ကေုာံ လညာတ် သတိ။
* '''ဒဝ်ပါမိန် (Dopamine):''' ထိင် ပရေင်ဒးဂၞပ်၊ ပရေင်မိပ်မြဟ်၊ ကေုာံ ရာဇာတ် (Reward system)။

== ၆။ လၟေင် ပရေင်စၟတ်ၜတ် ကေုာံ ပရေင်ပါ်ခြာ (Diagnosis and Classification) ==
အစာသဝ် စိုတ်ဗေဒ တအ် စကာ လိက် သၞောတ် စၟတ်ၜတ် ယဲ စိုတ် (DSM-5) နူကဵု ဂကောံ စိုတ်ဗေဒ အမေရိကာန် (APA) ဟွံသေင်မ္ဂး (ICD-11) နူကဵု ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) သွက်ဂွံ စၟတ်ၜတ် ယဲ ဏအ် ရ။

ညံင်ဂွံ ပါ်ခြာ ယဲ ဏအ် မာန် ဂှ်၊ မၞိဟ် မွဲ သ္ဒး နွံကဵု လက်သဏ် အောန်အိုတ် ၅ သာ် (ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိအင် လတူ တေအ်) ပွိုင် ၂ သတ္တာဟ ဆက်ဆက် ရ။ တုဲပၠန် အစာသဝ် သ္ဒး စၟတ်ၜတ် ဒဒှ်ရ လက်သဏ် တအ် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ စကာ ဂဥုဲ (Substance abuse) ဟွံသေင်မ္ဂး ဟိုတ်နူ ယဲ ခန္ဓာကိုယ် (ဥပမာ - ယဲ သိုင်းရွိုက်) တၞဟ် ဟွံသေင် ရောင်။&lt;ref name=&quot;who&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/depression |title=Depression Fact Sheet |publisher=World Health Organization |date=2021 |access-date=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်လွဳလွတ် နကဵု ဂဥုဲ (Pharmacological Treatment) ==
ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ လပါ် ဇြိုင် (Moderate to Severe) ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် အစာသဝ် တအ် လွဳလွတ် နကဵု ဂဥုဲ ဒစးဒုင် စိုတ်ဍိုန်လျ (Antidepressants) ရ။

ဂကူ ဂဥုဲ မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဂဥုဲ SSRIs (Selective Serotonin Reuptake Inhibitors) မပ္တံကဵု Fluoxetine, Sertraline ကေုာံ Escitalopram တအ် ရ။ ဂဥုဲ တအ် ဏအ်ဝွံ ကၠောန် ကမၠောန် နကဵု လၟေင် ညံင် ဓါတ် သေရဝ်တဝ်နိန် ဂွံ တန်တဴ ပ္ဍဲ အကြာ ကလာပ်ရုပ် အာရီု က္ဍဟ် လအ် လအ် ရ။ ဆဂး၊ ဂဥုဲ တအ် ဏအ်ဝွံ အခိင် ကေတ် ၜိုတ် ၂ ကဵု ၆ သတ္တာဟ ဏီ မှ စ ကဵု ဖဵု၊ တုဲ မာန် နွံကဵု ဖဵု ပရေအ် (Side effects) မပ္တံကဵု ဂၞဴအာ၊ က္ဍဟ် ဂိ၊ ကေုာံ ပရေင်မေထုန် ဍိုန်လျ ရ။

== ၈။ ပရေင်လွဳလွတ် ပရေင်စိုတ် ကေုာံ ဉာဏ် (Psychological Therapies) ==
ပါဲနူကဵု ဂဥုဲ တုဲ၊ ပရေင်လွဳလွတ် နကဵု ပရေင်ဟီု သဳကၠဳ (Psychotherapy) ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ 

* '''ပရေင်လွဳလွတ် စရိုတ် ကေုာံ လညာတ် (Cognitive Behavioral Therapy - CBT):''' ဒှ် နဲကဲ မအံင်ဇၞး အိုတ် မွဲ။ တၠပညာ Aaron T. Beck ဒက်ပတန် လဝ် တုဲ၊ ဍေဟ် ရီုဗင် ကဵု ညးယဲ တအ် ညံင် ဂွံ တီ ညာတ် လညာတ် အနှုတ် (Negative thoughts) ဇကု တုဲ ကလေင် ပြံင်လှာဲ ပလေဝ် ပတပ် လညာတ် တအ် ဏအ် နကဵု လညာတ် မဒှ် ဍာံ (Realistic thinking) ရ။
* '''ပရေင်လွဳလွတ် ဆက်စပ် မၞိဟ် (Interpersonal Therapy - IPT):''' အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ပြသၞာ အကြာ မိမ သကအ်ရဲ ကေုာံ ပရေင်ဆောမ်လေင် သွက်ဂွံ ပခိုဟ် တိုန် ပရေင်ဆက်စပ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်။&lt;ref name=&quot;cuijpers&quot;&gt;{{cite journal |last=Cuijpers |first=P. |author2=Berking, M. |title=A Meta-Analysis of Cognitive-Behavioural Therapy for Adult Depression, Alone and in Comparison with Other Treatments |journal=The Canadian Journal of Psychiatry |volume=58 |issue=7 |pages=376-385 |year=2013}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Social and Economic Impact) ==
ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပလီုပလာ် ဘဝ ညးယဲ သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ကဵု ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ 

ဟိုတ်နူ မၞိဟ် တအ် ဒး ဆောမ်လေင် တ္ၚဲ ကမၠောန်၊ ကမၠောန် ဟွံစိုပ် တရဴ (Loss of productivity) ကေုာံ ဒး စကာ သြန် သွက် ပရေင်လွဳလွတ် ဂဥုဲ ဂှ်ရ၊ အလုံ ဂၠးတိ ဒး ဆောမ်လေင် ဒၟံင် သြန် ဘဏ္ဍာ တြဳလဳယာန် ဒဝ်လာ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သၞာံ ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် မဆက်စပ် ကု ယဲ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု အလဵုအလဵု (Suicide) မဒှ် ဟိုတ် မဂစိုတ် လမျီု မၞိဟ် အဝဲ ဝုတ်ဗၠာဲ မရနုက်ကဵု ၄ အလုံ ဂၠးတိ ရ။

== ၁၀။ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ (Prevention and Management) ==
ၜိုန်ရ ယဲ ဏအ် ဟွံမာန် စဵုဒၞာ အလုံစုံ ကီုလေဝ်၊ ပိုယ် မာန် ယှောတ် ဖအောန် အန္တရာယ် မကတဵုဒှ် ဍေဟ် မာန် ရ -
* '''ပရေင်ချဳဓရာင် (Exercise):''' ပရေင်ဝေင် ဇြဟတ် လၟိုန်တ္ၚဲ ပကဵု ညံင် က္ဍဟ် ဂွံ ပတိတ် ဓါတ် အေန်ဒဝ်ဖိန် (Endorphins) မပခိုဟ် ကဵု စိုတ်ဓါတ်။
* '''ပရေင်ထံက်ပင် မၞိဟ် (Social Support):''' ပရေင်ဟီု သဳကၠဳ ပံက် စိုတ် ကု သကအ်ရဲ ကေုာံ မိမ ဂှ် ဒှ် ဂဥုဲ ခိုဟ် အိုတ် မွဲ သွက် ပရေင်စိုတ် ရ။
* '''တိက် ဖဲဖဲ (Sleep Hygiene):''' ညံင်ဂွံ တိက် ဍိုက်ပေင် ၇ ကဵု ၈ နာဍဳ ဇၟာပ် ဗတံ ကိစ္စဇၞော် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် က္ဍဟ်။
* '''လွဳ ပြဟ်ပြဟ် (Early Intervention):''' ကာလ ဒုင်စသိုင် ဒဒှ်ရ လက်သဏ် ယဲ ဏအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် မ္ဂး၊ သ္ဒး ပြာပ် အာ ဆဵု အစာသဝ် ဘာသာလ္ၚတ် စိုတ်ဗေဒ ပြဟ်ပြဟ် ညံင် ယဲ ဟွံဂွံ ဇြိုင် အာ ဏီ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဘာသာလ္ၚတ် စိုတ်ဗေဒ]] (Psychology)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက် ပရေင်စိုတ်]] (Mental health)
* [[ပရေင်လွဳလွတ် စရိုတ် ကေုာံ လညာတ်]] (Cognitive Behavioral Therapy)
* [[ဂဥုဲ ဒစးဒုင် စိုတ်ဍိုန်လျ]] (Antidepressants)

{{Navbox
| name = Mental Health and Psychology
| title = ပရေင်ထတ်ယုက် ပရေင်စိုတ် ကေုာံ ဘာသာလ္ၚတ် စိုတ်ဗေဒ (Mental Health and Psychology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ယဲ ပရေင်စိုတ် ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ]] (Depression)
* [[ယဲ ဖေက်လန်]] (Anxiety disorder)
* [[ယဲ စိုတ် ၜါ လပါ်]] (Bipolar disorder)
* [[ယဲ သကစ်ဇဝ်ဖရဳနဳယျာ]] (Schizophrenia)
| group2 = ပရေင်လွဳလွတ် ကေုာံ ဂဥုဲ
| list2 =
* [[ပရေင်လွဳလွတ် စရိုတ် ကေုာံ လညာတ်]] (CBT)
* [[ဂဥုဲ ဒစးဒုင် စိုတ်ဍိုန်လျ]] (Antidepressants)
* [[ပရေင်ဟီု သဳကၠဳ]] (Psychotherapy)
* [[သေရဝ်တဝ်နိန်]] (Serotonin)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဘာသာလ္ၚတ် စိုတ်ဗေဒ]] (Psychology)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက်]] (Health)
* [[က္ဍဟ်]] (Brain)
}}

[[Category:ဘာသာလ္ၚတ် စိုတ်ဗေဒ]]
[[Category:ယဲ ပရေင်စိုတ်]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]
[[Category:ဂဥုဲ]]</text>
      <sha1>rnem4709ayufngghhmzj72v3368qg0n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်လွဳလွတ် စရိုတ် ကေုာံ လညာတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11655</id>
    <revision>
      <id>56185</id>
      <timestamp>2026-07-17T11:19:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပရေင်လွဳလွတ် စရိုတ် ကေုာံ လညာတ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''သဳဗဳတဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Cognitive behavioral therapy - CBT'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် နဲကဲ လွဳလွတ် ယဲစိုတ် (Psychotherapy) မဒုင်သဇိုင် လတူ လညာတ် မဟီုတွံ...&quot;</comment>
      <origin>56185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22839" sha1="hv6sfsb6a8hech8e7ajpsaz1sdab2z9" xml:space="preserve">'''ပရေင်လွဳလွတ် စရိုတ် ကေုာံ လညာတ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''သဳဗဳတဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Cognitive behavioral therapy - CBT'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် နဲကဲ လွဳလွတ် ယဲစိုတ် (Psychotherapy) မဒုင်သဇိုင် လတူ လညာတ် မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ပရေင်ချပ် (Thoughts)၊ ပရေင်ဒုင်စသိုင် (Feelings)၊ ကေုာံ စရိုတ် အခိုက်အလိုက် (Behaviors) တအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ နဲကဲ ဏအ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ရီုဗင် ကဵု ညးယဲ တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ လညာတ် မယောင်ယာ (Cognitive distortions) ကေုာံ စရိုတ် မဟွံကဵု ဖဵု တအ် ညံင် ဂွံ ကလေင် ဒှ် ပကတိ တုဲ သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် လဟီု စိုတ်ဍိုန်လျ ကေုာံ ယဲ စိုတ်ဟွံညိင် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;beck&quot;&gt;{{cite book |last=Beck |first=A. T. |title=Cognitive Therapy of Depression |publisher=Guilford Press |year=1979 |pages=10-15}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဘာသာလ္ၚတ် စိုတ်ဗေဒ (Psychology) ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ သဳဗဳတဳ (CBT) ဝွံ ဒှ် နဲကဲ လွဳလွတ် မနွံကဵု သက်သဳ ထံက်ဂလာန် (Evidence-based practice) ခိုင်ကၠိုက် အိုတ် မွဲ တုဲ၊ ညးတအ် စကာ ဍေဟ် ဗွဲမလှဲလး သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ယဲ စိုတ် နာနာ သာ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်လွဳလွတ် စရိုတ် ကေုာံ လညာတ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ၊ လၟေင် ကမၠောန်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် ဍေဟ် လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Depiction_of_a_Cognitive_Behavioral_Therapy_(CBT)_session.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်သဳကၠဳ အကြာ အစာ လွဳလွတ် ယဲစိုတ် ကေုာံ ညးယဲ ပ္ဍဲ လၟေင် ကမၠောန် ပရေင်လွဳလွတ် စရိုတ် ကေုာံ လညာတ် (CBT)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ပရေင်လွဳလွတ် စရိုတ် ကေုာံ လညာတ် (CBT) ဝွံ ဒှ် ပရေင်လွဳလွတ် နကဵု ပရေင်သဳကၠဳ (Talk therapy) မွဲ မအာရီုစွံ လတူ ပြသၞာ ပ္ဍဲ အခိင် ပစ္စုပ္ပာန် (Present-focused) တုဲ ဍေဟ် ရီုဗင် ညးယဲ သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပြသၞာ တအ် ဏအ် နကဵု နဲကဲ ဂၠာဲ သွဟ် (Problem-solving approach) ရ။ 

တၞဟ်ခြာ နူ နဲကဲ လွဳလွတ် လ္ၚတ် စိုတ် (Psychoanalysis) မဂၠာဲ ရံင် ပြသၞာ ပ္ဍဲ အခိင် အတိတ် မ္ဂး၊ CBT ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ဗီုလဵု ညးယဲ မချပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ အခိင် လၟုဟ် ကေုာံ ဗီုလဵု လညာတ် တအ် ဏအ် ပကဵု ညံင် စိုတ် ဂွံ ယောင်ယာ အာ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် ကာလ ဂၠေအ် (Short-term) မဗွဲမဂၠိုင် နွံ အကြာ ၁၂ ကဵု ၂၀ အလန် သဳကၠဳ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
နဲကဲ CBT ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ လပါ် သၞာံ ၁၉၆၀ တအ် နူကဵု ပရေင်သုတေသန တၠပညာ စိုတ်ဗေဒ အမေရိကာန် '''[[အာရွန် တဳ. ဗေက်]]''' (Aaron T. Beck) ကေုာံ '''[[အဲလ်ဗတ် အဲလစ်]]''' (Albert Ellis) ရ။&lt;ref name=&quot;ellis&quot;&gt;{{cite book |last=Ellis |first=A. |title=Reason and Emotion in Psychotherapy |publisher=Lyle Stuart |year=1962 |pages=50-55}}&lt;/ref&gt;

ကိုပ်ကၠာ တေအ်၊ အာရွန် ဗေက် ဝွံ လွဳလွတ် ဒၟံင် ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ နကဵု နဲကဲ Psychoanalysis ရ။ ဆဂး ညးတေအ် ဂွံ ဆဵု ကေတ် ဒဒှ်ရ ညးယဲ တအ်ဝွံ နွံကဵု &quot;လညာတ် မယောင်ယာ အလဵုအလဵု&quot; (Automatic negative thoughts) မဆက်စပ် ကု ဇကု ညးတအ်၊ ဂၠးတိ၊ ကေုာံ အနာဂတ် ရ။ ညးတေအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ မာန် ပြံင်လှာဲ လညာတ် တအ် ဏအ် မ္ဂး၊ ပရေင်ဒုင်စသိုင် ယဲ လေဝ် ယှောတ် စှ်ေ အာ မာန် ရောင်။ လညာတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် နဲကဲ Cognitive Therapy (CT) ဂွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ လက္ကရဴ ဂှ် ပံင်ကောံ ကု နဲကဲ စရိုတ် (Behavioral Therapy) တုဲ ဒှ် ကၠုင် CBT ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ရ။

== ၃။ သဇိုင် သဳအိုရဳ ကေုာံ လညာတ် ပိကၠင် (Basic Theory and Cognitive Triangle) ==
သဇိုင် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ CBT ဂှ် ဒှ် လညာတ် မကော်စ '''လညာတ် ပိကၠင်''' (Cognitive Triangle) ရ။ ဍေဟ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ အရာ ပိ သာ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် အလုံ မွဲ စက်ဝိုင် ရ -

* '''ပရေင်ချပ် (Thoughts):''' ဗီုလဵု ပိုယ် ကၠိုဟ် ကေုာံ ညာတ် အကာဲအရာ မွဲ။ (ဥပမာ - &quot;အဲ ကၠောန် မှာ အာ ယျ၊ အဲ ဒှ် မၞိဟ် ဟွံမဲ ၚုဟ်မး ရ။&quot;)
* '''ပရေင်ဒုင်စသိုင် (Feelings/Emotions):''' သွဟ် မကတဵုဒှ် ကၠုင် နူ ပရေင်ချပ် ဂှ်။ (ဥပမာ - ကတဵုဒှ် စိုတ်ဍိုန်လျ၊ ဟွံမဲ ပရေင်အီဆာဲ။)
* '''စရိုတ် အခိုက်အလိုက် (Behaviors):''' အရာ ပိုယ် မကၠောန် ဟိုတ်နူ ပရေင်ဒုင်စသိုင် ဂှ်။ (ဥပမာ - ဟွံတိတ် နူ သ္ၚိ၊ ဝေင်ပါဲ ဂကောံမၞိဟ်။)

CBT ဝွံ ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ပိုယ် ဟွံမာန် ပြံင်လှာဲ အကာဲအရာ မ္ၚး ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် တၞဟ် တအ် ဍာံဍာံ မာန်၊ ဆဂး ပိုယ် မာန် ပြံင်လှာဲ ဗီုလဵု ပိုယ် ချပ် လတူ အရာ တအ် ဂှ် မာန် ရ။ ပြံင်လှာဲ လညာတ် မ္ဂး၊ စရိုတ် ကေုာံ စိုတ် လေဝ် ပြံင်လှာဲ ကၠုင် အလဵုအလဵု ရ။

== ၄။ ပြသၞာ ယဲ စိုတ် မမာန် လွဳလွတ် နကဵု CBT (Mental Health Conditions Treated) ==
CBT ဝွံ ဒှ် နဲကဲ မနွံကဵု သက်သဳ အံင်ဇၞး ဂၠိုင်အိုတ် သွက် ယဲ နာနာ သာ် ရ။ 

* '''[[ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ]] (Depression):''' ရီုဗင် ညးယဲ ညံင် ဂွံ ညာတ် ကေတ် အစောံသတ္တိ ဇကု ကေုာံ ဖအောန် ဖျေဟ် လညာတ် ပရေအ်ပရေအ် လတူ အနာဂတ်။
* '''[[ယဲ စိုတ်ဟွံညိင်]] (Anxiety disorders):''' သွက် ယဲ ဂဝိင် ဇၞော် (GAD)၊ ယဲ ဖေက် (Phobias)၊ ကေုာံ ယဲ ထိတ်လန့် (Panic disorder)။
* '''[[ယဲ စိုတ်ဒးဒုင်ဘဲ]] (PTSD):''' ရီုဗင် ညး မဒးဒုင် လဝ် ဘဲအန္တရာယ် ညံင် ဂွံ ကလေင် ဒုင် တဲ ကေုာံ လွဳလွတ် လညာတ် ဖေက်လန်။
* '''ယဲ ချပ်ဂၠိုင် စရိုတ်ကလေင် (OCD):''' ရီုဗင် ညံင် ဂွံ ဖအောန် လၟေင် စရိုတ် မဒး ကၠောန် ကလေင်င် (Compulsions)။
* '''ယဲ စၞစ (Eating disorders):''' မပ္တံကဵု ယဲ ဖေက် ကြိုတ် (Anorexia) တအ် ညံင် ဂွံ ကလေင် ချပ် ဒး လတူ ခန္ဓာကိုယ် ဇကု။

== ၅။ လၟေင် ကမၠောန် ကေုာံ နဲကဲ လွဳလွတ် (Process and Techniques) ==
ပ္ဍဲ လၟေင် ကမၠောန် CBT မ္ဂး၊ အစာ လွဳလွတ် ကေုာံ ညးယဲ ဝွံ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲစွံ ညံင်ရဴ ဂကောံ (Collaborative approach) ရ။ နဲကဲ အဓိက တအ်ဂှ် -

* '''ပရေင်ပလေဝ် လညာတ် (Cognitive Restructuring):''' လ္ၚတ် ညာတ် ကေတ် လညာတ် မယောင်ယာ တုဲ ကလေင် သၠာဲ စုတ် လညာတ် မဍာံပြ ကေုာံ မနွံကဵု သက်သဳ။
* '''ပရေင်စမ်ၜတ် စရိုတ် (Behavioral Activation):''' အာတ်မိက် ကဵု ညးယဲ ကၠောန် ကမၠောန် မကဵု တသိုက် ညိည ညိည သွက်ဂွံ ယှောတ် ဖျေဟ် စိုတ်ဍိုန်လျ။
* '''ပရေင်ဒုင်စမ်ၜတ် (Exposure Therapy):''' သွက် ယဲ ဖေက်၊ ညးယဲ ဂှ် ဒးဒုင် စမ်ၜတ် ကု အရာ မဖေက် ဂှ် ညိည ညိည (Gradual exposure) ညံင် ဂွံ လ္ၚု အာ။
* '''ကမၠောန် သ္ၚိ (Homework):''' အစာ လွဳလွတ် ကဵု ကမၠောန် သွက် ညးယဲ ဒးချူ လိက် စၟတ်သမ္တီ (Journaling) ပရူ ပရေင်ချပ် ပ္ဍဲ ဘဝ လၟေင် တ္ၚဲ ရ။

== ၆။ လဒက်ပတန် လညာတ် မယောင်ယာ (Cognitive Distortions) ==
လညာတ် မယောင်ယာ (Cognitive Distortions) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခိုက် လညာတ် မမှာ ရာ ဒၟံင် မပကဵု ညံင် စိုတ် ဂွံ ယဲ ရ။ CBT ဝွံ ကဵု သတိ လတူ အရာ တအ် ဏအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ လညာတ် မယောင်ယာ (Cognitive Distortions) အဓိက ဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ လညာတ်
! ပွံက်အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ
|-
| '''လညာတ် အလုံ ဟွံသေင်မ္ဂး သုည (All-or-Nothing)'''
| ညာတ် အရာ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ သၞောတ် ဗု ကဵု လမ္စံက် ဓဝ် (ဟွံမဲ လဒေါဝ်)။
| &quot;ယဝ်ရ အဲ ဟွံအံင် ပထမ မ္ဂး၊ အဲ ဒှ် မၞိဟ် ကျ ဆောမ်လေင် ရ။&quot;
|-
| '''လညာတ် ဘဲအန္တရာယ် ဇၞော် (Catastrophizing)'''
| ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ အရာ ပရေအ် အိုတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရောင်။
| &quot;ယဝ်ရ အဲ ဟီု မှာ မွဲ မ မ္ဂး၊ မၞိဟ် သီုဖအိုတ် က္ဍုဟ် အဲ ရောင်။&quot;
|-
| '''ပရေင်ရံင် အလုံ ဇၞော်လောန် (Overgeneralization)'''
| ကေတ် အရာ မမှာ အာ မွဲ အလန် တုဲ တွက် ဆ လတူ အလုံ အနာဂတ်။
| &quot;ညးတေအ် ဟွံဆာန် အဲ၊ မၞိဟ် လဵု မွဲ လေဝ် ဆာန် အဲ ဟွံမာန် ပုဟ်။&quot;
|-
| '''ပရေင်ဖအောန် ၚုဟ်မး ဇကု (Discounting the positive)'''
| ဟွံဒုင် တဲ အရာ ခိုဟ်ခိုဟ် မကတဵုဒှ် လဝ် တုဲ အာရီုစွံ ဆ အရာ ပရေအ်။
| &quot;အဲ အံင် စာမေးပွဲ ဏအ် ဂှ် ဟိုတ်နူ ကံ ခိုဟ် သၟး ရ၊ ဉာဏ် အဲ ဟွံသေင်။&quot;
|}

== ၇။ လွပ် ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ် ထံက်ဂလာန် (Applications and Empirical Evidence) ==
ပ္ဍဲကဵု သုတေသန ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင်၊ ညးတအ် ဂွံ ဆဵု ကေတ် ဒဒှ်ရ CBT ဝွံ နွံကဵု ဖဵုသက်ရောက် ဇၞော် (High efficacy) သွက် ယဲ စိုတ် နာနာ သာ် ရ။ တၠပညာ ဟော့ဖ်မာန် (Hofmann) လ္ၚတ် လဝ် ပရေင်သုတေသန (Meta-analysis) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၂ တုဲ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ CBT ဂှ် ကဵု ဖဵု ခိုဟ် လတူ ယဲ စိုတ်ဟွံညိင် (Anxiety) ကေုာံ ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ (Depression) ဗွဲမလောန် ရ။&lt;ref name=&quot;hofmann&quot;&gt;{{cite journal |last=Hofmann |first=S. G. |author2=Asnaani, A. |title=The Efficacy of Cognitive Behavioral Therapy: A Review of Meta-analyses |journal=Cognitive Therapy and Research |volume=36 |issue=5 |pages=427-440 |year=2012}}&lt;/ref&gt;

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပ္ဍဲ အကာဲအရာ လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ ဓမ္မတာ (Mild to moderate depression) မ္ဂး၊ CBT ဝွံ ကဵု ဖဵု တုပ် ကဵု ဂဥုဲ (Antidepressants) ကီု တုဲ၊ ဍေဟ် မာန် စဵုဒၞာ ပရေင်ကလေင် ယဲ တိုန် (Relapse) ခိုဟ် နူ ဂဥုဲ ဏီ ရ ဟိုတ်နူ ညးယဲ တအ် လ္ၚတ် တီ လဝ် နဲကဲ စဵုဒၞာ ဇကု အလဵုအလဵု။

== ၈။ တၞဟ်ခြာ နူ နဲကဲ လွဳလွတ် တၞဟ် (Comparison with Other Therapies) ==
CBT ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူ နဲကဲ လွဳလွတ် တၞဟ် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ -

* '''ကဵု နဲကဲ Psychoanalysis (နဲကဲ ဖရွိုက်):''' Psychoanalysis ဂှ် ဂၠာဲ ရံင် ပြသၞာ ပ္ဍဲ အခိင် ကောန်ၚာ် (Childhood trauma) ကေုာံ စိုတ် သၟဝ် (Unconscious mind) တုဲ ဒးကေတ် အခိင် လအ် (မဂၠိုင် ကဵု သၞာံ) ရ။ ဆဂး CBT ဂှ် အာရီုစွံ ပ္ဍဲ အခိင် လၟုဟ် ကေုာံ ကၠောန် ပွိုင် ဂိတု ညိည သၟး ရ။
* '''ကဵု ပရေင်လွဳလွတ် နကဵု ဂဥုဲ (Pharmacotherapy):''' ဂဥုဲ ဂှ် ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် သွက်ဂွံ ယှောတ် ယဲ ဗွဲမပြဟ် ရ။ ဆဂး CBT ဂှ် ညံင်ရဴ ပရေင်ဗတောန် ပညာ (Skills) သွက် ညးယဲ ဂွံ စကာ အလုံ မွဲ ဘဝ ရ။ လွဳလွတ် ပံင်ကောံ (CBT + ဂဥုဲ) ဂှ် ဒှ် နဲကဲ ခိုဟ် အိုတ် သွက် ယဲ ဇၞော်ဇၞော် ရ။

== ၉။ အခက်အခုဲ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ (Limitations and Criticisms) ==
ၜိုန်ရ CBT ဝွံ ခိုဟ် ဗွဲမလောန် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် နွံ ကဵု အခက်အခုဲ လ္ၚဵု တအ် ကီု ရ။ အဓိက အိုတ် ဂှ် ဍေဟ် နွံပၟိက် ပရေင်ပါလုပ် (Active participation) နူ ညးယဲ ဗွဲမဇၞော် ရ။ ညးယဲ တအ် သ္ဒး ကၠောန် ကမၠောန် သ္ၚိ (Homework) ကေုာံ ဒး နွံ ဆန္ဒ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဇကု ညးတအ် ရ။

တုဲပၠန်၊ သွက် ညးမနွံ ယဲ စိုတ် ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ယဲ က္ဍဟ် ယောင်ယာ (Schizophrenia) တအ် မ္ဂး၊ CBT မွဲ ဓဝ် ဂှ် ဟွံမာန် လွဳလွတ် ဍိုက်ပေင် တုဲ သ္ဒး စကာ ဂဥုဲ ထံက်ပင် လၟိုန် ရ။ တၠပညာ လ္ၚဵု တအ် ပါ်ပါဲ လဝ် ဒဒှ်ရ CBT ဝွံ ဟွံဂၠာဲ ရံင် တမ်ရိုဟ် ပြသၞာ (Root cause) ပ္ဍဲ အတိတ် တုဲ ဍေဟ် လွဳလွတ် ဆ ရုပ်သာ် ယဲ ပ္ဍဲ အခိင် လၟုဟ် ဓဝ် သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;hayes&quot;&gt;{{cite journal |last=Hayes |first=S. C. |title=Acceptance and Commitment Therapy, Relational Frame Theory, and the Third Wave of Behavioral and Cognitive Therapies |journal=Behavior Therapy |volume=35 |issue=4 |pages=639-665 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ CBT ခေတ်တၟိ (Future and Modern CBT) ==
အနာဂတ် ပရေင်လွဳလွတ် စရိုတ် ကေုာံ လညာတ် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် အာ စိုပ် လပါ် &quot;CBT အလန် တတိယ&quot; (Third-wave CBT) ရ။ နဲကဲ တၟိ တအ် ဏအ် မပ္တံကဵု ပရေင်လွဳလွတ် ဒုင်တဲ ကေုာံ ဆက်ကၠောန် (Acceptance and Commitment Therapy - ACT) ကေုာံ သတိပဋ္ဌာန် (Mindfulness-based Cognitive Therapy - MBCT) တအ် ပါလုပ် မွဲစွံ ရ။ ဍေဟ်တအ် ဝွံ ဟွံဗတိုက် ဒစး ကု လညာတ် ပရေအ်ပရေအ် တအ် တုဲ၊ ဖန်ဗဒှ် ညံင် ဂွံ ဒုင်တဲ (Acceptance) ကေုာံ မံင် အာ နကဵု သတိ လတူ ပစ္စုပ္ပာန် ရ။

တုဲပၠန်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital age) ဏအ်၊ သၞောတ် CBT လတူ အင်တာနက် (Internet-based CBT - iCBT) ဝွံ ပြာကတ် ကၠုင် ဗွဲမလောန် ရ။ ညးယဲ တအ် မာန် လ္ၚတ် ကေုာံ လွဳလွတ် ဇကု အလဵုအလဵု နူကဵု ဖုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကောန်ပျူတာ နကဵု ၚုဟ်မး သက်သာ ကေုာံ လောဲသွာ ရောင် ဟီု နကဵု လညာတ် တၠပညာ သုတေသန တအ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[စိုတ်ဗေဒ]] (Psychology)
* [[ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ]] (Major depressive disorder)
* [[ပရေင်လွဳလွတ် ယဲစိုတ်]] (Psychotherapy)
* [[သတိပဋ္ဌာန်]] (Mindfulness)

{{Navbox
| name = Psychology and Therapy
| title = စိုတ်ဗေဒ ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် ယဲစိုတ် (Psychology and Psychotherapy)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = နဲကဲ လွဳလွတ်
| list1 =
* [[ပရေင်လွဳလွတ် စရိုတ် ကေုာံ လညာတ်]] (CBT)
* [[ပရေင်လွဳလွတ် လ္ၚတ် စိုတ်]] (Psychoanalysis)
* [[ပရေင်လွဳလွတ် ဒုင်တဲ ကေုာံ ဆက်ကၠောန်]] (ACT)
* [[သတိပဋ္ဌာန် ဒုင်သဇိုင် သဳဗဳတဳ]] (MBCT)
| group2 = ယဲ စိုတ် အဓိက
| list2 =
* [[ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ]] (Depression)
* [[ယဲ စိုတ်ဟွံညိင်]] (Anxiety)
* [[ယဲ စိုတ်ဒးဒုင်ဘဲ]] (PTSD)
* [[ယဲ ချပ်ဂၠိုင် စရိုတ်ကလေင်]] (OCD)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[အာရွန် တဳ. ဗေက်]] (Aaron T. Beck)
* [[လညာတ် မယောင်ယာ]] (Cognitive distortion)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်]] (Mental health)
* [[ဂဥုဲ ယှောတ် စိုတ်ဍိုန်လျ]] (Antidepressant)
}}

[[Category:စိုတ်ဗေဒ]]
[[Category:ပရေင်လွဳလွတ် ယဲစိုတ်]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်]]</text>
      <sha1>hv6sfsb6a8hech8e7ajpsaz1sdab2z9</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>