ကၠဵုဂြိုပ်

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.12</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ကၠဵုဂြိုပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2184</id>
    <revision>
      <id>56391</id>
      <parentid>56389</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T14:41:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>56391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6838" sha1="60drvyoowg4dss3c29rziu6g5otdpog" xml:space="preserve"> {{Paraphyletic group
| auto = yes
| name = ကၠဵုဂြိုပ် &lt;br&gt;Foxes
| image = Vulpes vulpes laying in snow.jpg
| image_alt = Red fox (&quot;Vulpes vulpes&quot;) lying in snow
| image_caption = [[Red fox]] (''Vulpes vulpes'') lying in snow
| parent = Canidae
| includes = *Some [[Canini (tribe)|Canini]] species:
**{{extinct}}''[[Dusicyon cultridens]]''
**''[[Cerdocyon]]''
*** ''[[Cerdocyon thous]]''
**''[[Lycalopex]]''
***''[[Lycalopex culpaeus]]''
***''[[Lycalopex fulvipes]]''
***''[[Lycalopex griseus]]''
***''[[Lycalopex gymnocercus]]''
***''[[Lycalopex sechurae]]''
***''[[Lycalopex vetulus]]''
*All [[Vulpini]] species
**''[[Vulpes]]''
***''[[Vulpes lagopus]]''
***''[[Vulpes vulpes]]''
***''[[Vulpes velox]]''
***''[[Vulpes macrotis]]''
***''[[Vulpes corsac]]''
***''[[Vulpes chama]]''
***''[[Vulpes pallida]]''
***''[[Vulpes bengalensis]]''
***''[[Vulpes ferrilata]]''
***''[[Vulpes cana]]''
***''[[Vulpes rueppelli]]''
***''[[Vulpes zerda]]'' 

*Some primitive [[Canidae]] species
**''[[Urocyon]]''
***''[[Urocyon cinereoargenteus]]''
***''[[Urocyon littoralis]]''
***''[[Cozumel fox|Urocyon sp.]]''
**''[[Otocyon]]''
***''[[Otocyon megalotis]]''
| excludes = All other species in [[Canini (tribe)|Canini]]
}}
'''ကၠဵုဂြိုပ် / ကၠဵုတိ (Fox)''' ဂှ် ဒှ်သတ်တိရစ္ဆာန် တဲလဒေါဝ်၊ မလုပ်လၟိဟ် ဂကူဗမဴတှ်တုဲ နွံကဵု ဂကူနာနာသာ် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံဇာတ် Canidae ရ။ ကၠဵုဂြိုပ်ဂှ် နွံကဵု ဂၞာက္ဍဟ် ထပေဟ်၊ ကတောဝ် ကေက်ပိကၠင် စူတိုန်ဒၟံင်၊ တၞုင်ခၟူကေက် ယာတိုန်ဒၟံင်ညိည၊ တုဲပၠန် ဗတဂဗြိုတ်ဂၠိင်။ 

ကၠဵုဂြိုပ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဇၟာပ်တိုက်၊ ပ္ဍဲကဵု ဒေသအန္တာတိက် (Antarctica) ရ ဟွံဂွံဆဵုကေတ်။ ကၠဵုဂြိုပ် မပြးဇးဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ်ဂကူ ကၠဵုဂြိုပ်ဗကေတ် (red fox (''Vulpes vulpes'')) ဂကူဏအ်ဂှ် နွံကဵု ဂကူလစှ်ေ ၜိုတ် ၄၇ ဂကူရ။&lt;ref name=&quot;Lloyd1980&quot;&gt;{{Cite book|title=The red fox|date=1981|publisher=Batsford|location=London|isbn=978-0-7134-11904|page=21|edition=2. impr.}}&lt;/ref&gt; စပ်ကဵု ကၠဵုတိတုဲ ပ္ဍဲကဵု ပေါမ်အာဂီု (ဗွဲတၟေင် ရးပလိုတ်) တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂၠိုင်ရ။ 

== နိရုတ္တိ ==
ပ္ဍဲကဵုလိက်တြေံဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် &quot;ကၠဵုဂြိုပ်&quot;၊ ပ္ဍဲကဵုလိက် ဇာတ် ၅၅၀ ဇာတ် မရနုက်ကဵု ၁၂၈၊ မူကျာ်ဇၞော်အစွောအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် &quot;ကၠဵုဂြိုပ်မွဲ ဍေဟ်ဂေတ်ကၠုင်အာ ညာတ်ပွကၞိတအ်ဂှ်တုဲ အဲဝဵုကေတ်ကၞိဂမၠိုင်ဝွံတုဲ အဲရပ်စ ကၞိတအ်ဂှ်ညိ၊ ဍေဟ်ချပ်၊&quot; တုဲပၠန် ပ္ဍဲကဵုဇာတ် ၃၁၆ ဂှ်လေဝ် &quot;ကၠဵုဂြိုပ်မွဲဂှ် တၞဟ်န ဂၠာဲသ္ၚဳအဟာရဂှ် တိတ်အာ နူခြုံဇကုဂှ်တုဲ -&quot;။&lt;ref&gt;သက်လောန်၊ နာဲ၊ အဘိဓာန် မန်ဗၟာ၊ မုက်လိက် ၂၆၇။ &lt;/ref&gt; မအရေဝ် ကၠဵုတိ ဝွံ ဒှ်မအရေဝ်မန်တၟိ မကၠာဲနူ အရေဝ်ဗၟာ &quot;မြေခွေး&quot; ဒှ်မာန်ရ။ ဟိုတ်မဂွံကော်စ ကၠဵုတိဂှ် ဍေဟ်တအ် မလေပ်မံင် ပ္ဍဲကဵု ကသိုန်တိ ဒှ်မာန်ရ။ 

== Phylogenetic relationships ==
[[ဝှာင်:Vulpes_vulpes_&amp;_Urocyon_cinereoargenteus_skulls_&amp;_mandibles.jpg|thumb|Comparative illustration of skulls of a true fox (left) and gray fox (right), with differing temporal ridges and subangular lobes indicated]]

== လက်သန် ==
ဂကူကၠဵု မလုပ်လၟိဟ် ကၠဵုဂြိုပ် (ဝါ) ကၠဵုတိတအ်ဂှ်:&lt;ref name=&quot;Lloyd1980&quot;&gt;{{Cite book|title=The red fox|date=1981|publisher=Batsford|location=London|isbn=978-0-7134-11904|page=21|edition=2. impr.}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Genus
!Species
!Picture
|-
|''Canis''
|Ethiopian wolf, sometimes called the Simien fox or Simien jackal
|[[ဝှာင်:Canis_simensis_.jpg|thumb|Ethiopian wolf, native to the Ethiopian highlands]]
|-
|''Cerdocyon''
|Crab-eating fox
|[[ဝှာင်:Cerdocyon_thous_MG_9503.jpg|thumb|Crab-eating fox, a South American species]]
|-
|† ''Dusicyon''
|extinct genus, including the Falkland Islands wolf, sometimes known as the Falklands Islands fox
|[[ဝှာင်:FalklandIslandFox2.jpg|thumb| Falkland Islands wolf Illustration by John Gerrard Keulemans (1842–1912)]]
|-
|''Lycalopex''
|
* Culpeo or Andean fox
* Darwin's fox
* South American gray fox
* Pampas fox
* Sechuran fox
* Hoary fox
|[[ဝှာင်:Fox_pan_de_azucar.JPG|thumb|A South American gray fox in Pan de Azúcar National Park along the Pacific coast of the Atacama Desert]]
|-
|''Otocyon''
|Bat-eared fox
|[[ဝှာင်:Bat_eared_fox_Kenya_crop.jpg|thumb|Bat-eared fox in Kenya]]
|-
|''Urocyon''
|
* Gray fox
* Island fox
* Cozumel fox (undescribed)
|[[ဝှာင်:Urocyon littoralis (Island fox) FWS 001.jpg|thumb|Island fox (''Urocyon littoralis''), in the Channel Islands of California, US]]
|-
|''Vulpes''
|
* Arctic fox
* Bengal fox
* Blanford's fox
* Cape fox
* Corsac fox
* Fennec fox
* Kit fox
* Pale fox
* Rüppell's fox
* Red fox
* Swift fox
* Tibetan sand fox
 | 
|}
[[ဝှာင်:Räv_vid_Revhusen_i_Ystad_-_Juli_2012..jpg|thumb|ကၠဵုဂြိုပ်ဗကေတ်]]

== နိဿဲ ==
{{Reflist|35em}}

== လေန် မ္ၚး ==

* [http://www.bbc.co.uk/wales/nature/mediaexplorer/?theme_group=species&amp;theme=mammals&amp;set=fox BBC Wales Nature: Fox videos]
* [https://web.archive.org/web/20131203021238/http://www.thefoxwebsite.org/ The fox website]


[[ကဏ္ဍ:တိရစ္ဆာန်]]
[[ကဏ္ဍ:BEHM]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:သတ္တဗေဒ]]
[[Category:]]
[[Category:]]</text>
      <sha1>60drvyoowg4dss3c29rziu6g5otdpog</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၆. ဂျူလာင်</title>
    <ns>4</ns>
    <id>11798</id>
    <revision>
      <id>56390</id>
      <timestamp>2026-07-26T14:36:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;noinclude&gt; {{Wikipedia:On this day/Header}} &lt;/noinclude&gt; '''[[၂၆ ဂျူလာင်]]''':  * ၁၈၄၇ – '''[[ဍုင်လာ်ဗေရဳယျာ]]''' (Liberia) လလောင်တြး သၠးပွး နူကဵု ဂကောံကဝ်လဝ်နဳ အမေရိကာန် (American Colonization Society)။ * ၁၉၄၅ – ပ္ဍဲ ပေါဲသဳကၠဳ ပေါတ...&quot;</comment>
      <origin>56390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2852" sha1="7t2voo99l6bf2zbpjha50fvebldrnyo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{Wikipedia:On this day/Header}}
&lt;/noinclude&gt;
'''[[၂၆ ဂျူလာင်]]''':

* ၁၈၄၇ – '''[[ဍုင်လာ်ဗေရဳယျာ]]''' (Liberia) လလောင်တြး သၠးပွး နူကဵု ဂကောံကဝ်လဝ်နဳ အမေရိကာန် (American Colonization Society)။
* ၁၉၄၅ – ပ္ဍဲ ပေါဲသဳကၠဳ ပေါတ်သဒါမ် (Potsdam Conference) ဂှ်၊ မဟာမိတ် တအ် ပတိတ် '''[[လိက်လလောင်တြး ပေါတ်သဒါမ်]]''' (Potsdam Declaration) ညံင် ဍုင်ဂျပေန် ဂွံ ဖျေဟ်လွဟ် အလုံစုံ ပ္ဍဲ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ။
* ၁၉၅၃ – ဖဳဒယ် ကာတ်သထရဝ် (Fidel Castro) က္ဍိုက်က္ဍိုပ် တုဲ ဗတိုက် ရုင်ပၞာန် မောန်ကာဒါ (Moncada Barracks) မဒှ် စတမ် '''[[ပရေင်ပၠန်ဂတး ကျူဗာ]]''' (Cuban Revolution)။
* ၁၉၅၆ – သမ္မတ အဳဂျေပ် ဂါမေလ် အာဗဒေလ် နာသာ (Gamal Abdel Nasser) သီကေတ် '''[[ပြံင်ဍာ် သူးအက်]]''' (Suez Canal) နဒဒှ် ဒြပ် ဍုင် တုဲ ပြသၞာ သူးအက် (Suez Crisis) စကတဵုဒှ်။

'''တ္ၚဲဒှ်ဂမၠိုင်''': 
* ၁၈၅၆ – '''[[ဂျောတ် ဘားနတ် ရှော]]''' (George Bernard Shaw) တၠပညာ ချူ လိက်ဇာတ် ဍုင်အာဲယာလာန် (Ireland) မကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဘဴ (Nobel Prize)။ 
* ၁၈၇၅ – '''[[ကားလ် ဂျုံ]]''' (Carl Jung) တၠပညာ စိုတ်ဗေဒ ဍုင်သွိတ်ဇြာလာန် (Switzerland) မဒက်ပတန် လညာတ် စိုတ်ဗေဒ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Analytical psychology)။

'''တ္ၚဲစုတိဂမၠိုင်''': 
* ၁၉၅၂ – '''[[အဳဗာ ပေရွန်]]''' (Eva Perón) သမ္မတ ကတော် ဍုင်အာဂျေန်တဳနာ (Argentina) မဒှ် ညးမကလိဂွံ သြဇာ လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဇၞော်။ 
* ၁၉၈၄ – '''[[ဂျောတ် ဂေါလပ်]]''' (George Gallup) တၠပညာ စရင်အင် ကေုာံ သၟာသုတေသန လညာတ် မိက်ဆန္ဒ မၞိဟ် ဍုင်အမေရိကာန် (Gallup poll)။

&lt;noinclude&gt;
{{Wikipedia:On this day/Footer}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7t2voo99l6bf2zbpjha50fvebldrnyo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:သတ္တဗေဒ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>11799</id>
    <revision>
      <id>56392</id>
      <timestamp>2026-07-26T14:42:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပံင်ကောံလဝ် လိက်ပရေင်ဂမၠိုင် မဆက်စပ် ကု '''[[သတ္တဗေဒ]]''' (Zoology)၊ မဒှ် ဘာသာရပ် သိပ္ပံ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ တိရစ္ဆာန်၊ သဘာဝ၊ ဗီုပြင် လဒက်ပတန...&quot;</comment>
      <origin>56392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="870" sha1="m02v4m5ss2xb85v183cxmbx2b9buwkj" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပံင်ကောံလဝ် လိက်ပရေင်ဂမၠိုင် မဆက်စပ် ကု '''[[သတ္တဗေဒ]]''' (Zoology)၊ မဒှ် ဘာသာရပ် သိပ္ပံ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ တိရစ္ဆာန်၊ သဘာဝ၊ ဗီုပြင် လဒက်ပတန်၊ ဇဳဝကမ္မဗေဒ၊ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ပရေင်ဂျိုင်တန်တဴ တိရစ္ဆာန် တအ် နကဵု လညာတ် ဇဳဝဗေဒ ရ။

{{Commonscat|Zoology}}

[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:တိရစ္ဆာန်]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]
[[Category:ဘာသာရပ် လ္ၚတ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>m02v4m5ss2xb85v183cxmbx2b9buwkj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>56393</id>
      <parentid>56392</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T14:42:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>56393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="861" sha1="ivykk9vcdmr889svqo6kjn1k84n2v1g" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပံင်ကောံလဝ် လိက်ပရေင်ဂမၠိုင် မဆက်စပ် ကု '''[[သတ္တဗေဒ]]''' (Zoology)၊ မဒှ် ဘာသာရပ် သိပ္ပံ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ တိရစ္ဆာန်၊ သဘာဝ၊ ဗီုပြင် လဒက်ပတန်၊ ဇဳဝကမ္မဗေဒ၊ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ပရေင်ဂျိုင်တန်တဴ တိရစ္ဆာန် တအ် နကဵု လညာတ် ဇဳဝဗေဒ ရ။

{{Commonscat|Zoology}}

[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:တိရစ္ဆာန်]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]
[[Category:ဘာသာလ္ၚတ် ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>ivykk9vcdmr889svqo6kjn1k84n2v1g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၇. ဂျူလာင်</title>
    <ns>4</ns>
    <id>11800</id>
    <revision>
      <id>56394</id>
      <timestamp>2026-07-27T05:40:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;noinclude&gt; {{Wikipedia:On this day/Header}} &lt;/noinclude&gt; '''[[၂၇ ဂျူလာင်]]''':  * ၁၇၉၄ – ပရေင်ပၠန်ဂတး ပြင်သေတ် (French Revolution): ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပၠန်ဂတး မက်သဳမဳလဳယောန် ရဝ်ဗေတ်သပဳယျာ (Maximilien Robespierre) ဒးဒုင် ရပ် ကြိ...&quot;</comment>
      <origin>56394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2494" sha1="djlinbzz447a4b13jamihjaqyw2xnox" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{Wikipedia:On this day/Header}}
&lt;/noinclude&gt;
'''[[၂၇ ဂျူလာင်]]''':

* ၁၇၉၄ – ပရေင်ပၠန်ဂတး ပြင်သေတ် (French Revolution): ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပၠန်ဂတး မက်သဳမဳလဳယောန် ရဝ်ဗေတ်သပဳယျာ (Maximilien Robespierre) ဒးဒုင် ရပ် ကြိုင် လဝ်။
* ၁၉၂၁ – ဂကောံ သုတေသန တက္ကသိုလ် တဝ်ရဝ်တဝ် (University of Toronto) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဖရေဒရစ် ဗာန်တေန် (Frederick Banting) လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဟဝ်မိုန် '''[[အေန်သုလေန်]]''' (Insulin)။
* ၁၉၄၀ – ကာတွန်း ယုန် မပြာကတ် '''[[ဗတ်သ် ဗာန်နဳ]]''' (Bugs Bunny) စထ္ၜး ရုပ် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ရုပ်ဒမျိုင် ဇမၠေအ် ''A Wild Hare''။
* ၁၉၅၃ – ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊ ဍုင်ကြုက် ကေုာံ ဍုင်ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ တအ် ထပက် စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ဒေါအ်ပၞာန် တုဲ '''[[ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ]]''' (Korean War) အာစိုပ် ဒတုဲ။

'''တ္ၚဲဒှ်ဂမၠိုင်''': 
* ၁၈၈၁ – '''[[ဟာန်သ် ဖေရှာ]]''' (Hans Fischer) တၠပညာ ဓါတုဗေဒ ဍုင်ဂျာမနဳ (Germany) မကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဘဴ (Nobel Prize)။

'''တ္ၚဲစုတိဂမၠိုင်''': 
* ၁၈၄၄ – '''[[ဂျောန် ဒေါလ်တောန်]]''' (John Dalton) တၠပညာ ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ ဍုင်အင်္ဂလာန် (England) မပြာကတ် နကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ အက်တမ် (Atomic theory)။ 
* ၂၀၀၃ – '''[[ဘော့ပ် ဟုပ်]]''' (Bob Hope) သၟာဇာတ် ကေုာံ ညးမကတဵုဗဒှ် ဓရ်ဂြိုင် (Comedian) ဍုင်အမေရိကာန်။

&lt;noinclude&gt;
{{Wikipedia:On this day/Footer}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>djlinbzz447a4b13jamihjaqyw2xnox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဘာသာလ္ၚတ် ဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>11801</id>
    <revision>
      <id>56395</id>
      <timestamp>2026-07-27T07:38:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;Code snippet ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပံင်ကောံလဝ် လိက်ပရေင်ဂမၠိုင် မဆက်စပ် ကု '''ဘာသာလ္ၚတ် ဂမၠိုင်''' ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာရပ် လ္ၚတ်ဂမၠိုင် (Academic disciplines / Fields of study)၊ မဒှ် ကဏ္ဍ ပညာ၊ သိ...&quot;</comment>
      <origin>56395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="902" sha1="cklw2knam0rz08cjcpy3bd00egpohw6" xml:space="preserve">Code snippet
ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပံင်ကောံလဝ် လိက်ပရေင်ဂမၠိုင် မဆက်စပ် ကု '''ဘာသာလ္ၚတ် ဂမၠိုင်''' ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာရပ် လ္ၚတ်ဂမၠိုင် (Academic disciplines / Fields of study)၊ မဒှ် ကဏ္ဍ ပညာ၊ သိပ္ပံ၊ ဝိဇ္ဇာ၊ ကေုာံ ဘာသာရပ် အကယ်ဒမစ် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နကဵု နဲကဲ သုတေသန ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် ကေုာံ အေန်သတဳကျူရှေန် ပရေင်ပညာ တအ် ရ။

{{Commonscat|Academic disciplines}}

[[Category:ပညာ]]
[[Category:အကယ်ဒမစ်]]
[[Category:သုတေသန]]</text>
      <sha1>cklw2knam0rz08cjcpy3bd00egpohw6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>56396</id>
      <parentid>56395</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T07:39:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>56396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="864" sha1="48le9c3d32egc7h3ffz6ef3n0kmp9zb" xml:space="preserve">Code snippet
ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပံင်ကောံလဝ် လိက်ပရေင်ဂမၠိုင် မဆက်စပ် ကု '''ဘာသာလ္ၚတ် ဂမၠိုင်''' ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာရပ် လ္ၚတ်ဂမၠိုင် (Academic disciplines / Fields of study)၊ မဒှ် ကဏ္ဍ ပညာ၊ သိပ္ပံ၊ ဝိဇ္ဇာ၊ ကေုာံ ဘာသာရပ် အကယ်ဒမစ် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နကဵု နဲကဲ သုတေသန ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် ကေုာံ အေန်သတဳကျူရှေန် ပရေင်ပညာ တအ် ရ။

{{Commonscat|Academic disciplines}}

[[Category:ပညာ]]
[[Category:သုတေသန]]</text>
      <sha1>48le9c3d32egc7h3ffz6ef3n0kmp9zb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>56397</id>
      <parentid>56396</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T07:39:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>56397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="855" sha1="rgg6cco4xndfvtp1avv4lnq92sebjtm" xml:space="preserve">Code snippet
ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပံင်ကောံလဝ် လိက်ပရေင်ဂမၠိုင် မဆက်စပ် ကု '''ဘာသာလ္ၚတ် ဂမၠိုင်''' ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာ လ္ၚတ်ဂမၠိုင် (Academic disciplines / Fields of study)၊ မဒှ် ကဏ္ဍ ပညာ၊ သိပ္ပံ၊ ဝိဇ္ဇာ၊ ကေုာံ ဘာသာရပ် အကယ်ဒမစ် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နကဵု နဲကဲ သုတေသန ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် ကေုာံ အေန်သတဳကျူရှေန် ပရေင်ပညာ တအ် ရ။

{{Commonscat|Academic disciplines}}

[[Category:ပညာ]]
[[Category:သုတေသန]]</text>
      <sha1>rgg6cco4xndfvtp1avv4lnq92sebjtm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂကူမန် အလိုက်ဍုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11802</id>
    <revision>
      <id>56398</id>
      <timestamp>2026-07-27T07:44:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဂကူမန် အလိုက်ဍုင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Mon diaspora / Mon people by country'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ပြးဇး ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ ဂကူမန် တအ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်နာနာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ဂကူမန် တအ် ဝွံ ဒှ် ဂကူတ...&quot;</comment>
      <origin>56398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27986" sha1="lg02l2gv6wc11di0x1qbkb1y9ktab84" xml:space="preserve">'''ဂကူမန် အလိုက်ဍုင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Mon diaspora / Mon people by country'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ပြးဇး ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ ဂကူမန် တအ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်နာနာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ဂကူမန် တအ် ဝွံ ဒှ် ဂကူတမ်မူလ မနွံ ပ္ဍဲ ဒေသ ရးအာရှအဂၞဲ (Southeast Asia) ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ (Myanmar) ကေုာံ ဍုင်သေံ (Thailand) တုဲ၊ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပၞာန်၊ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တအ် ဟွံခိုင်ကၠိုက် ပ္ဍဲကဵု ဌာန်တမ်မူလ ဇကု ဂှ်ရ၊ ကောန်ဂကူမန် ဗွဲမဂၠိုင် ပြံင်ဆုဲ အာ တန်တဴ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်သၟာင် ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ဍုင်အမေရိကာန်၊ အဝ်သတြေလျ၊ ကနေဒါ၊ ဥရောပ၊ မလေရှာ၊ ကေုာံ သေင်ကာပူ တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;south&quot;&gt;{{cite book|last=South|first=Ashley|title=Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake|publisher=Routledge|year=2003|pages=15-30}}&lt;/ref&gt;

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဂကူမန် မပြံင်ဆုဲ အာ တန်တဴ ပ္ဍဲ ဍုင်နာနာ၊ ဝင် ပရေင်ပြံင်ဆုဲ၊ လဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ်၊ ပရေင်မင်မဲ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ အကာဲအရာ အနာဂတ် ဂကူမန် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။
[[ဝှာင်:Flag_of_Mon_State.svg|right|thumb|300x300px|အလာံ ဂကူမန် (Mon National Flag) မဒှ် သင်္ကေတ အဓိက သွက် ကောန်ဂကူမန် အလုံ ဂၠးတိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဂကူမန် အလိုက်ဍုင်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဂကောံမၞိဟ်မန် မပြးဇး&quot; (Mon diaspora) ဝွံ ရန်တၟအ် စၞောန်ပညုင် ကု ပူဂိုလ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် မဆေင်စပ် ကု တၞောဝ်ဒတောဝ် ဂကူမန် မတန်တဴ ဒၟံင် မ္ၚး ဒေသ ဌာန်တမ်မူလ (Mon State ကေုာံ သၟဝ်ကျာ ဍုင်သေံ) ရ။

ဂကူမန် ဝွံ ဒှ် ဂကူ မဟီု အရေဝ် ဂကောံ သြသထရဝ်အေရှာတေတ် (Austroasiatic language family) တုဲ နွံ ဝင် ယေန်သၞာင် မဇၞော်မောဝ် ပြာကတ် လဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ သုဝဏ္ဏဘူမိ ကေုာံ ဒွါရဝတဳ ရ။ ၜိုန်ရ ဍုင်မန် (ဟံသာဝတဳ) ဒးဒုင် ပလီုပလာ် အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၇ ကီုလေဝ်၊ စိုတ်ဓါတ် ဆာန်ဂကူ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ ယေန်သၞာင် တအ် ဂှ် ဆက် ဂျိုင် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကောန်ဂကူမန် တအ် လၟိုန် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဂလဝ်ဗယ်လာ်ဇြေယှေန် (Globalization) ဏအ်၊ ဂကူမန် တအ် ပြးဇး အာ အလုံ ဂၠးတိ ဆဂး ညးတအ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် နကဵု ကွန်ရက် မဳဒဳယာ၊ ဘာသာရေင် (ဗုဒ္ဓဘာသာ)၊ ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် ကောန်ဂကူ ရ။
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+[[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး လၟိဟ် ဂကူမန် မတန်တဴ ပ္ဍဲ ဍုင်နာနာ (ခန့်မှန်းခြေ)
!ဍုင် (Country)
!လၟိဟ် မၞိဟ် (Estimated Population)
!ဒေသ အဓိက (Major Settlements)
|-
|'''[[ဍုင်ဗၟာ]]''' (Myanmar)
|ၜိုတ် ၁.၅ - ၂ မဳလဳယောန်
|[[တွဵုရးဍုင်မန်]]၊ ရးဇၞော် ပဲခူး၊ ရးဇၞော် လ္ဂုင်၊ တွဵုရးကရေင်၊ တွဵုရးတၞင်သဳ
|-
|'''[[ဍုင်သေံ]]''' (Thailand)
|ၜိုတ် ၁၀၀,၀၀၀ - ၁ မဳလဳယောန် (ပံင် သေံရာမည)
|နောန်ထဗူရဳ၊ သမုတ်သာခေါန်၊ ပါထုမ်ဌာနဳ၊ ဍုင်က္ၜင်ကံက်
|-
|'''[[ဍုင်အမေရိကာန်]]''' (USA)
|ၜိုတ် ၁၀,၀၀၀ - ၁၅,၀၀၀
|ဖေါတ်ဝဵု (Fort Wayne)၊ အာက်ကရွန် (Akron)
|-
|'''[[အဝ်သတြေလျ]]''' (Australia)
|ၜိုတ် ၂,၀၀၀ - ၅,၀၀၀
|ကာန်ဗေရာ (Canberra)၊ မဲဗောန် (Melbourne)၊ ဗရိတ်သဗိန် (Brisbane)
|-
|'''[[ဍုင်မလေရှာ]]''' (Malaysia)
|ၜိုတ် ၁၀,၀၀၀ - ၂၀,၀၀၀ (ကောန်လုပ်ကမၠောန်)
|ကွာလာလာမ်ပူ (Kuala Lumpur)၊ ဂျိုဟဝ် (Johor)
|}

== ၂။ ဝင် ပရေင်ပြံင်ဆုဲ ဂကူမန် (History of Mon Migration) ==
ပရေင်ပြံင်ဆုဲ ဂကူမန် ဝွံ ကတဵုဒှ် လဝ် ဂၠိုင်ကဵု အလန် ပ္ဍဲ ဝင်၊ တုဲ ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အကာဲအရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဇၞော် ရ။

* '''ပရေင်ပြံင်ဆုဲ ခေတ်တြေံ (Historical Migrations):''' ကြဴနူ ဍုင်ဟံသာဝတဳ ဒးဒုင် သီကေတ် ပလီုပလာ် နကဵု သၟိင်ဗၟာ အလံင်ဘုရား ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၇ ဂှ်၊ ကောန်ဂကူမန် ကိုတ် ကဵု ပြဲ ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက်၊ ဂစိုတ် ပဠက် ဂကူ တုဲ ပြံင်ဆုဲ ဒြေပ် ဒဴ လုပ် အာ ဍုင်သေံ (အယုဒ္ဓယ) ရ။ ပရေင်ပြံင်ဆုဲ ဂကောံဇၞော် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဗဒှ် လဝ် ဂကောံမၞိဟ် '''သေံရာမည''' (Thai-Raman) ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ တ္ၚဲဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;guillon&quot;&gt;{{cite book|last=Guillon|first=E.|title=The Mons: A Civilization of Southeast Asia|publisher=Siam Society|year=1999|pages=180-195}}&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင်ပြံင်ဆုဲ ခေတ်လၟုဟ် (Modern Migrations):''' ကြဴနူ ဍုင်ဗၟာ ကလိဂွံ ဍုင်သၠးပွး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ တုဲ၊ ပၞာန် အပ္ဍဲဍုင် စ ကတဵုဒှ် လဝ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ ဂမၠိုင် ကေုာံ ကြဴနူဂှ်၊ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဍဵုဍိုက် နူကဵု ဒပ်ပၞာန် ဗၟာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် စှ်ေ သဝ် ဂှ်ရ၊ ကောန်ဂကူမန် မဂၠိုင် လုပ် အာ ဍုင်သေံ နဒဒှ် ညးလဒဴ (Refugees) ကေုာံ ကောန်လုပ်ကမၠောန် ဍုင်သၟာင် (Migrant workers) ရ။ နူကဵု ဒစိုင် ညးလဒဴ (Refugee camps) ပ္ဍဲ ပယျဵု သေံ-ဗၟာ ဂှ် ညးတအ် ဆက် ပြံင်ဆုဲ အာ ဍုင် တတိယ (Third countries) မပ္တံကဵု အမေရိကာန် ကေုာံ အဝ်သတြေလျ ရ။

== ၃။ ဂကူမန် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ (Mon People in Myanmar) ==
ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဒှ် ဌာန်တမ်မူလ အဓိက သွက် ဂကူမန် တအ် ရ။ လၟိဟ် ကောန်ဂကူမန် အပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ စရင်အင် (Census) မဟွံချိုတ်ပၠိုတ် ကီုလေဝ်၊ ဒုင်သဇိုင် လတူ အရေဝ် ကေုာံ အခိုက် ယေန်သၞာင် မ္ဂး နွံ ၜိုတ် ၁.၅ နူ ၂ မဳလဳယောန် မာန် ရ (ယဝ် ရံင် ကောန်တၞောဝ် မန် မ္ဂး နွံ ဂၠိုင် နူဏအ် မာန်)။

ဒေသ အဓိက ဂကူမန် တအ် တန်တဴ ဂှ် ဒှ် -

* '''[[တွဵုရးဍုင်မန်]] (Mon State):''' မပ္တံကဵု ပွိုင်ဍုင် မတ်မလီု၊ မုဟ်ဍုင်၊ ဇြပ်ဗု၊ ရေး၊ သဓီု၊ ပံင် ကေုာံ ကျာ်မြဟ်။ ဒေသ ဏအ် ဒှ် ဗဟဵု ယေန်သၞာင် ကေုာံ အရေဝ် မန် ရ။
* '''ရးဇၞော် ပဲခူး ကေုာံ လ္ဂုင် (Bago and Yangon Regions):''' ဍုင်ဟံသာဝတဳ တြေံ ကေုာံ ဒေသ လ္ဂုင် တအ် ဂှ် နွံ ဂကူမန် ဗွဲမဂၠိုင် မပြံင်ဆုဲ ကၠုင် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပညာ။
* '''တွဵုရးကရေင် ကေုာံ တၞင်သဳ (Kayin and Tanintharyi):''' ဒေသ မပ္တံကဵု ကအ်ကြိက်၊ ဖာအံင် ကေုာံ ရေဗျူ တအ် လေဝ် နွံ ကွာန် မန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၄။ ဂကူမန် ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ (Mon People in Thailand) ==
ဂကူမန် ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ ဝွံ ပါ်လဝ် ၜါ ကဏ္ဍ အဓိက - မန် ညးမပြံင်ဆုဲ ခေတ်တြေံ (Thai-Raman) ကေုာံ မန် ညးမပြံင်ဆုဲ ခေတ်တၟိ ရ။&lt;ref name=&quot;foster&quot;&gt;{{cite journal|last=Foster|first=B. L.|title=Ethnic Identity of the Mons in Thailand|journal=Journal of the Siam Society|volume=61|issue=1|year=1973|pages=48-72}}&lt;/ref&gt;

* '''မန် သေံရာမည (Thai-Mon):''' ညးတအ် ဝွံ ဒှ် တၞောဝ်ဒတောဝ် မန် မပြံင်ဆုဲ လဝ် နူ ၃၀၀ သၞာံ ပြင်င် တေအ် ရ။ ညးတအ် တန်တဴ ပ္ဍဲ ခရိုင် နောန်ထဗူရဳ (Nonthaburi) ဗွဲတၟေင် ကအ် ပက်ကရေတ် (Ko Kret)၊ ခရိုင် သမုတ်သာခေါန် (Samut Sakhon) - ဍုင်မဟာချာဲ၊ ခရိုင် ပါထုမ်ဌာနဳ (Pathum Thani)၊ ကေုာံ ရာတ်ချ်ဗူရဳ (Ratchaburi) ရ။ ၜိုန်ရ ညးတအ် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠိုဟ် အရေဝ် သေံ တုဲ ပံင်နှဴ အာ ကု ဂကူသေံ ကီုလေဝ်၊ ယေန်သၞာင် မန် ဥပမာ ကျာ်ပလီု မန် ကေုာံ တ္ၚဲ သြင်္ကန် (Songkran) အခိုက် မန် ဂှ် ညးတအ် ဆက် မင်မဲ လဝ် ဏီ ရ။
* '''မန် ခေတ်တၟိ (Recent Migrants):''' မန် မပြံင်ဆုဲ နူ ဍုင်ဗၟာ ကြဴနူ သၞာံ ၁၉၉၀ တအ် ဂှ် ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုင်စက်၊ ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ ကေုာံ တမ္ၚာ ပ္ဍဲ ဍုင်မဟာချာဲ (Mahachai)၊ က္ၜင်ကံက် ကေုာံ ဒေသ ဖူကေတ် (Phuket) ရ။ ညးတအ် ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်သေံ ကေုာံ ထံက်ပင် မိမ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ရ။

== ၅။ ဂကူမန် ပ္ဍဲ ဍုင်အမေရိကာန် (Mon People in the United States) ==
ဂကောံမၞိဟ် မန် ပ္ဍဲ ဍုင်အမေရိကာန် ဝွံ စတင် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ပ္ဍဲ လပါ် အိုတ် ၁၉၈၀ ကေုာံ ၁၉၉၀ တအ်၊ အခိင် ကာလ ညးလဒဴ (Refugees) နူ ပယျဵု သေံ-ဗၟာ ဂွံ အခေါင် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဍုင် တတိယ ရ။

* '''ဖေါတ်ဝဵု (Fort Wayne, Indiana):''' ဒေသ ဏအ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန်တန်တဴ ဂကူမန် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ကေုာံ အလုံ ဂၠးတိ (မ္ၚး အာရှ) ရ။ ပ္ဍဲ ဖေါတ်ဝဵု ဝွံ နွံ ကျာ်ပလီု (Mon Temples)၊ ဂကောံ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ဆေင် သွံရာန် ကပေါတ် မန် ဂမၠိုင် ရ။ ဂကောံမၞိဟ် မန် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ် ဇၞော်မောဝ် တုဲ စိုပ် ကဆံင် မာန် ကၠောန် သဘင် တ္ၚဲ ကောန်ဂကူမန် နကဵု လၟိဟ် မၞိဟ် လ္ၚီ ပြင်င် ရ။
* '''အာက်ကရွန် (Akron, Ohio):''' ဒှ် ဒေသ မွဲပၠန် မနွံ လၟိဟ် ကောန်ဂကူမန် ဗွဲမဂၠိုင် မတန်တဴ။

ဂကောံမၞိဟ် မန် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် အေန်ဂျဳအဝ် (NGOs) ကေုာံ ဂကောံ မပ္တံကဵု '''Mon American Association (MAA)''' သွက်ဂွံ အရီုအဗင် ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ မင်မဲ ယေန်သၞာင် ဂကူ ညံင် ဟွံဂွံ ကၠေအ် အာ ပ္ဍဲ တၞောဝ် အနာဂတ် ရ။

== ၆။ ဂကူမန် ပ္ဍဲ ဍုင်အဝ်သတြေလျ (Mon People in Australia) ==
ပရေင်ပြံင်ဆုဲ ဂကူမန် ဇရေင် ဍုင်အဝ်သတြေလျ ဝွံ စတင် ပြာကတ် ပ္ဍဲ ၜိုတ် သၞာံ ၂၀၀၀ တအ်၊ နကဵု အစီအစဉ် ဒုင်တဲ ညးလဒဴ ကုလသမဂ္ဂ (UNHCR) ရ။ လၟိဟ် ကောန်ဂကူမန် ပ္ဍဲ အဝ်သတြေလျ နွံ ၜိုတ် ၂,၀၀၀ နူ ၅,၀၀၀ တၠ ရ။&lt;ref name=&quot;lang&quot;&gt;{{cite book|last=Lang|first=H. J.|title=Fear and Sanctuary: Burmese Refugees in Thailand|publisher=Cornell Southeast Asia Program|year=2002|pages=120-135}}&lt;/ref&gt;

ဒေသ အဓိက ညးတအ် မတန်တဴ ဂှ် ဒှ် ဍုင်ဇၞော် ဂမၠိုင် -

* '''ကာန်ဗေရာ (Canberra):''' ဒှ် ဗဟဵု အဓိက သွက် ဂကောံမၞိဟ် မန် ပ္ဍဲ အဝ်သတြေလျ။ ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် နွံ ဘာလကျာ် မန် မဒှ် ဒၞာဲ ဗဟဵု သွက် ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Community Center) ရ။
* '''မဲဗောန် (Melbourne) ကေုာံ ဗရိတ်သဗိန် (Brisbane):''' ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန်တန်တဴ လက္ကရဴ ဂမၠိုင် မနွံကဵု ဂကောံသၟတ် မန် ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် ကောန်ဂကူ မထတ်စောမ်။

ဂကောံမၞိဟ် မန် ပ္ဍဲ အဝ်သတြေလျ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ လပါ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ၊ ညးတအ် ပံင်ကောံ ကု ဂကောံ မၞိဟ် နူ ဍုင်ဗၟာ တၞဟ် တအ် တုဲ ချဳဓရာင် အာတ်မိက် ပရေင်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် သွက် ဌာန်တမ်မူလ ဇကု ရ။

== ၇။ ဂကူမန် ပ္ဍဲ ဍုင်ကနေဒါ ကေုာံ ဥရောပ (Mon People in Canada and Europe) ==
လၟိဟ် ကောန်ဂကူမန် ပ္ဍဲ ကနေဒါ ကေုာံ ဍုင် ဥရောပ တအ် ဂှ် အောန် နူကဵု အမေရိကာန် ကေုာံ အဝ်သတြေလျ ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် နွံကဵု ဂကောံ မခိုင်ကၠိုက် ရ။

* '''ကနေဒါ (Canada):''' ဂကူမန် ဗွဲမဂၠိုင် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဍုင် ကာလ်ဂါရဳ (Calgary) ကေုာံ တဝ်ရဝ်တဝ် (Toronto)။ ညးတအ် ကၠောန် သဘင် တ္ၚဲ ကောန်ဂကူမန် ကေုာံ ပံင်ကောံ ကု ဂကောံ ရးအာရှ တၞဟ်ဟ် ရ။
* '''ဥရောပ (Europe):''' ဂကူမန် တအ် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဍုင် ဥရောပ သၟဝ်ကျာ ကေုာံ ပလိုတ် မပ္တံကဵု ဍုင်နဝ်ဝေ (Norway)၊ ဍုင်နေတာလာန် (Netherlands) ကေုာံ ဍုင်အင်္ဂလာန် (United Kingdom) ရ။ ဂကောံ မန် ပ္ဍဲ ဥရောပ တအ် ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ထံက်ပင် ပညာ ကေုာံ မဳဒဳယာ ဂကူမန် (Mon Media) သွက်ဂွံ ပလံင် ဗစိုပ် ပရိုင် ဍာံ ကု ဂၠးတိ ရ။

== ၈။ ဂကူမန် ပ္ဍဲ ဍုင်မလေရှာ ကေုာံ သေင်ကာပူ (Mon People in Malaysia and Singapore) ==
ပရေင်ပြံင်ဆုဲ ဇရေင် ဍုင်မလေရှာ ကေုာံ သေင်ကာပူ ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ရးပလိုတ် တအ် ရ။ ဒေသ ဏအ် ဒှ် ဒၞာဲ သွက် ကောန်လုပ်ကမၠောန် ယာယဳ (Migrant workers) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

* '''မလေရှာ (Malaysia):''' ဂကူမန် ၜိုတ် ၁၀,၀၀၀ နူ ၂၀,၀၀၀ တၠ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုင်စက်၊ ကမၠောန် ပရေင်သြိုင်ခၞံ၊ ကေုာံ စၞစ ပ္ဍဲ ဒေသ ကွာလာလာမ်ပူ (Kuala Lumpur)၊ သလင်ဂေါ (Selangor) ကေုာံ ဂျိုဟဝ် (Johor) ရ။ ညးလ္ၚဵု ဝွံ ဟွံမဲ ကု လိက်စၟတ်သမ္တီ (Undocumented) တုဲ တန်တဴ နကဵု စၟတ်သမ္တီ ညးလဒဴ (UNHCR cards) ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပ္ဍဲ မလေရှာ နွံ &quot;ဂကောံ ထံက်ပင် ကောန်ဂကူမန်&quot; မာန် ကဵု အရီုအဗင် ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ကု ကောန်ကမၠောန် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;hall&quot;&gt;{{cite book|last=Hall|first=D. G. E.|title=A History of South-East Asia|publisher=Macmillan|year=1981|pages=350-365}}&lt;/ref&gt;
* '''သေင်ကာပူ (Singapore):''' လၟိဟ် မၞိဟ် အောန် ကီုလေဝ်၊ ဂကူမန် မတန်တဴ ပ္ဍဲ သေင်ကာပူ ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် တၠပညာ (Professionals)၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ ကေုာံ သၟာကမၠောန် ပညာ သၠုင် (Skilled workers) ရ။

== ၉။ ပရေင်မင်မဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အရေဝ် (Cultural and Language Preservation) ==
ဂကူမန် အလိုက်ဍုင် တအ် ဂစာန် မင်မဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အရေဝ် ဇကု ညံင် ဟွံဂွံ ကၠေအ် အာ ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ ဍုင်သၟာင် ရ။

* '''တ္ၚဲ ကောန်ဂကူမန် (Mon National Day):''' ဒှ် သဘင် ကိစ္စဇၞော် အိုတ် မကၠောန် ဗဒှ် လၟိုန် သၞာံ ပ္ဍဲ ဂိတု မာ် ၁ စွေက် (February) သွက်ဂွံ ဗှ်သၞာ တ္ၚဲ မဒက်ပတန် လဝ် ဍုင်ဟံသာဝတဳ ပထမ (သၞာံ ၅၇၃ အေဒဳ)။ ဂကောံမၞိဟ် မန် အလုံ ဂၠးတိ ကၠောန် သဘင် ဏအ် နကဵု ပရေင်ကျိုင်ကယျဝ် ကယျဝ်မန် (Mon traditional dress - ဝတ်စုံ အသာ် ဗကေတ် ကဵု ဗတာင်) ကေုာံ လှ်ေ ဒွက် မန် ရ။
* '''ကျာ်ပလီု ကေုာံ သာသနာ (Temples and Religion):''' ဂကူမန် တအ် ဒှ် ဂကူ မလျိုင်ပတှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ (ထေရဝါဒ) ခိုင်ကၠိုက် ရ။ ဘာလကျာ် မန် ပ္ဍဲ ဍုင်သၟာင် တအ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဒၞာဲ သွက် ပရေင်ဘာသာ သၟး၊ ဍေဟ်တအ် ဒှ် ဗဟဵု မဗတောန် လိက်မန် ကု ကောန်ၚာ် တအ်၊ ဒၞာဲ ပံင်ကောံ ပရေင်မၞိဟ်၊ ကေုာံ ဒၞာဲ မင်မဲ အခိုက်အလိုက် ရ။
* '''အရေဝ် ကေုာံ လိက်ပတ် (Language and Literature):''' သွက်ဂွံ မင်မဲ အရေဝ် မန် ပ္ဍဲ တၞောဝ် အနာဂတ် (Second generation) ဂှ်၊ ဂကောံ မန် တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဘာကညင် (Summer classes) သွက်ဂွံ ဗတောန် လိက် မန် ကေုာံ အရေဝ် မန် ကု ကောန်ၚာ် ညးတအ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင်သၟာင် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future) ==
ဂကူမန် အလိုက်ဍုင် ဝွံ ၜိုန်ရ တန်တဴ ပြးဇး ဒၟံင် အလုံ ဂၠးတိ ကီုလေဝ်၊ စိုတ်ဓါတ် ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဌာန်တမ်မူလ ကေုာံ ဆာန်ဂကူ (Mon Identity) ဂှ် ခိုင်ကၠိုက် ဒၟံင် ဏီ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် မဳဒဳယာ ဒဳဂျဳတေဝ် ဏအ်၊ ကောန်ဂကူမန် ပ္ဍဲ အမေရိကာန်၊ ဥရောပ၊ ဍုင်သေံ ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ တအ် မာန် ဆက်စပ် ရေင်သကအ် လောဲသွာ တုဲ ပရေင်ချဳဓရာင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ထံက်ပင် ပညာ၊ ကေုာံ ပရေင်ရီုဗင် ကပ်ဘဲ တအ် ဂှ် ကတဵုဒှ် လောဲသွာ တိုန် ရ။

အနာဂတ် ဂကူမန် ပ္ဍဲ ဍုင်သၟာင် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ အစောံသတ္တိ ဗီုလဵု ညးတအ် မာန် လွဳလွတ် တၞောဝ် အနာဂတ် ညံင် ဂွံ တီ ဝင် ဂကူ ဇကု တုဲ ပ္ဍဲ အခိင် တုပ် ဂှ် ညံင် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ ရ။ ကောန်ဂကူမန် ညးမပြးဇး တအ် ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက မွဲ သွက်ဂွံ ရီုဗင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဌာန်တမ်မူလ ဍုင်မန် ကေုာံ စဵုဒၞာ ယေန်သၞာင် ဂကူ ညံင် ဟွံဂွံ ကၠေအ် အာ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရောင်။&lt;ref name=&quot;ocha&quot;&gt;{{cite book|last=Ocha|first=N.|title=Transnational Identity and Mon Diaspora in the Modern World|publisher=Asian Studies Review|year=2014|pages=45-60}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==

* [[ဂကူမန်]] (Mon people)
* [[တွဵုရးဍုင်မန်]] (Mon State)
* [[ဍုင်ဟံသာဝတဳ]] (Hanthawaddy Kingdom)
* [[အရေဝ် မန်]] (Mon language)
{{Navbox|name=Mon People|title=ဂကူမန် ကေုာံ ပရေင်ယေန်သၞာင် (Mon People and Culture)|listclass=hlist|state=autocollapse|group1=ဌာန်တမ်မူလ ကေုာံ ဒေသ|list1=* [[တွဵုရးဍုင်မန်]] (Mon State)
* [[ဍုင်သဓီု]] (Thaton)
* [[ဍုင်ဟံသာဝတဳ]] (Bago / Hanthawaddy)
* [[သေံရာမည]] (Thai-Raman)|group2=ယေန်သၞာင် ကေုာံ အရေဝ်|list2=* [[အရေဝ် မန်]] (Mon language)
* [[လိက်မန်]] (Mon script)
* [[တ္ၚဲ ကောန်ဂကူမန်]] (Mon National Day)
* [[ကယျဝ်မန်]] (Mon traditional dress)|group3=ဂကူမန် အလိုက်ဍုင်ဂမၠိုင်|list3=* [[ဂကူမန် ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ]] (Mon in Thailand)
* [[ဂကူမန် ပ္ဍဲ ဍုင်အမေရိကာန်]] (Mon in USA)
* [[ဂကူမန် ပ္ဍဲ အဝ်သတြေလျ]] (Mon in Australia)|group4=ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်|list4=* [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ]] (New Mon State Party)
* [[ဝင် ဂကူမန်]] (History of Mon)
* [[ရာဇာဓိရာဇ်]] (Razadarit)}}</text>
      <sha1>lg02l2gv6wc11di0x1qbkb1y9ktab84</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အရေဝ် မန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11803</id>
    <revision>
      <id>56399</id>
      <timestamp>2026-07-27T07:48:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox language|name=အရေဝ် မန်|nativename=ဘာသာမန်|pronunciation=pʰiə.sa.mòn|states=[[ဍုင်ဗၟာ]] ကေုာံ [[ဍုင်သေံ]]|region=[[တွဵုရးဍုင်မန်]]၊ တွဵုရးကရေင်၊ ရးတၞင်သဳ|speakers=ၜိုတ် ၈၀၀,၀၀၀ - ၁,၀၀၀,၀၀၀|date=(၂၀၁၅ စၟတ်သမ္တီ)...&quot;</comment>
      <origin>56399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21286" sha1="3ydq2on94977n4vs9u7zxhxvw18b2ux" xml:space="preserve">{{Infobox language|name=အရေဝ် မန်|nativename=ဘာသာမန်|pronunciation=pʰiə.sa.mòn|states=[[ဍုင်ဗၟာ]] ကေုာံ [[ဍုင်သေံ]]|region=[[တွဵုရးဍုင်မန်]]၊ တွဵုရးကရေင်၊ ရးတၞင်သဳ|speakers=ၜိုတ် ၈၀၀,၀၀၀ - ၁,၀၀၀,၀၀၀|date=(၂၀၁၅ စၟတ်သမ္တီ)|familycolor=Austroasiatic|fam1=[[အရေဝ် သြသထြောအေရှတေတ်]]|fam2=မန်-ခမာ|fam3=မန် (Monic)|script=[[အက္ခရ်မန်]]|iso3=mnw|glotto=monn1252}}'''အရေဝ် မန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Mon language'', မန်: ''ဘာသာမန်'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရေဝ် မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ အရေဝ် သြသထြောအေရှတေတ် (Austroasiatic languages) မွဲ တုဲ၊ ဒှ် အရေဝ် အဓိက မဟီုဂး ပ္ဍဲကဵု ဂကူမန် တအ် ရ။ ညးမဟီု အရေဝ် မန် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ပဒတဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု [[ဍုင်ဗၟာ]] လပါ် သၠုင်ကျာ မပ္တံကဵု [[တွဵုရးဍုင်မန်]]၊ တွဵုရးကရေင်၊ ကေုာံ ရးတၞင်သဳ တုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု [[ဍုင်သေံ]] လေဝ် နွံကဵု မၞိဟ်မဟီုအရေဝ်မန် ဗွဲမဂၠိုင် ကီု ရ။ အရေဝ် မန် ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု အရေဝ် ဍုင်ဝုတ်ဒိုဟ် မပ္တံကဵု အရေဝ် ဗၟာ ကေုာံ အရေဝ် သေံ တအ် တုဲ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု ရမ္သာင် တိုန်စှ်ေ (Tonal language) ပုဟ်၊ ဆဂး ဍေဟ် စကာ သၞောတ် ရမ္သာင် သ္ၚောဲ/ကြပ် (Register language - Clear and Breathy voice) ရ။&lt;ref name=&quot;jenny2001&quot;&gt;{{cite book|last=Jenny|first=Mathias|title=The Mon Language: Descriptive Grammar, Texts and Dictionary|publisher=University of Zurich|year=2001|pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

အရေဝ် မန် ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ဝင် အာရှအဂၞဲ ဂှ် ဒှ်လဝ် အရေဝ် မနွံကဵု သြဇာ သၠုင်ပြဲ အိုတ် မွဲ တုဲ၊ လိက်ပတ် မန် လေဝ် ဒှ် တမ်မူလ အက္ခရ် ဗၟာ၊ ကေုာံ အက္ခရ် သေံ လ္ၚဵု တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အရေဝ် မန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် သဒ္ဒါ၊ ရမ္သာင်ဗေဒ၊ ကေုာံ အကာဲအရာ သဘာဝ အရေဝ် မန် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
အရေဝ် မန် ဝွံ နကဵု လညာတ် ဇာတိ မ္ဂး ကော်စ '''ဘာသာမန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''အရေဝ်မန်''' ရ။ ဍေဟ် ဒှ် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် အဓိက အိုတ် သွက် [[ဂကူမန်]] တအ် တုဲ မင်မဲ လဝ် ဝင် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဂကူမန် ဂမၠိုင် ရ။ အရေဝ် မန် ဝွံ မာန် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ မၞိဟ်မန် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ မၞိဟ်မန် ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ ကီု သီုကဵု မၞိဟ်မန် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ အလုံ သီုဖအိုတ် ရ။

ၜိုန်ရ ခေတ် ကိုပ်ကၠာ တေအ် အရေဝ် မန် ဝွံ ဒှ်လဝ် အရေဝ် ရုင် (Lingua franca) ပ္ဍဲ အေန်ပါယာ သုဝဏ္ဏဘူမိ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် အရေဝ် ဏအ် ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် လဝ် နကဵု အရေဝ် အလဵုအသဳ (ဗၟာ ကဵု သေံ) တုဲ ဒှ် အာ အကာဲအရာ မနွံ ပ္ဍဲ အန္တရာယ် (Vulnerable status) မာန် ကၠေအ်ကၠက် အာ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် အရေဝ် မန် ဝွံ ပါ်လဝ် ပိ ခေတ် အဓိက အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

# '''ခေတ် မန် တြေံ (Old Mon):''' စတမ် နူ ၆ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ။ လိက်တၟအ် မန် တြေံ ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ပ္ဍဲ ဍုင် နခောန်ပထောမ် (Dvaravati) ကေုာံ လာမ်ဖောန် (Haripunjaya) ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ၊ ကေုာံ ပ္ဍဲ ဗုကာံ (Bagan) ဍုင်ဗၟာ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် အရေဝ် မန် ဒှ် အရေဝ် အဓိက သွက် ပရေင်သာသနာ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ရ။
# '''ခေတ် မန် လဒေါဝ် (Middle Mon):''' စတမ် နူ ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ။ ခေတ် ဏအ် ဒှ် ခေတ် သၟိင် ဟံသာဝတဳ (Hanthawaddy) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု သၟိင် ရာဇာဓိရာဇ် ကေုာံ မိစောဗု တအ် ရ။ လိက်ပတ် ကေုာံ ခမဳ သာသနာ မန် တအ် ဇၞော်မောဝ် ဗွဲမလောန်။
# '''ခေတ် မန် တၟိ (Modern Mon):''' စတမ် နူ ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် လၟုဟ်။ ကြဴနူ သၟိင် ဗၟာ အံင်ဇေယျ ပလီုပလာ် ထောအ် ဍုင် ဟံသာဝတဳ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၇ တုဲ၊ အရေဝ် မန် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု ကေုာံ ဂကူမန် တအ် ဒး ဒြေပ် ဒဴ အာ ဍုင်သေံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;south2003&quot;&gt;{{cite book|last=South|first=Ashley|title=Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake|publisher=Routledge|year=2003|pages=120-135}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂကူအရေဝ် ကေုာံ ရိုဟ်ကၞက် (Classification and Language Family) ==
အရေဝ် မန် ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကူ အရေဝ် '''သြသထြောအေရှတေတ်''' (Austroasiatic) တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဂကောံ ဏအ် ဂှ် ဍေဟ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ မန်-ခမာ (Mon-Khmer) ရ။ ဆက် ပါ် စှ်ေ အာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဍောတ် မကော်စ '''မန်''' (Monic branch) ရ။

အရေဝ် မကြပ် ကဵု မန် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ဂှ် ဒှ် အရေဝ် '''ညကူ''' (Nyah Kur) မဟီုဂး ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ လဒေါဝ် ကေုာံ သၠုင်ကျာ ဍုင်သေံ ရ။ တၠပညာ အရေဝ်ဗေဒ တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ဂကူ ညကူ တအ် ဂှ် ဒှ် တၞောဝ် ဒတောဝ် ဂကူမန် သၟေဟ် သှ်ေ ပ္ဍဲ ခေတ် ဒွါရဝတဳ ရ။

== ၄။ ပထဝဳ ဒေသ ကေုာံ လၟိဟ် ညးမဟီု (Geographic Distribution and Demographics) ==
လၟိဟ် ညးမဟီု အရေဝ် မန် အလုံ သီုဖအိုတ် နွံ ၜိုတ် ၈၀၀,၀၀၀ စဵုကဵု ၁ ပြကောဋိ ကိုဋ် မာန် ရ (ၜိုတ် ၂၀၁၅)။

* '''ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ:''' မၞိဟ်မဟီု အရေဝ် မန် ဗွဲမဂၠိုင် ပဒတဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ [[တွဵုရးဍုင်မန်]] (မပ္တံကဵု ဍုင်မတ်မလီု၊ မုဟ်ဍုင်၊ ဇြပ်ဗု၊ ရေဝ်)၊ ပ္ဍဲ တွဵုရး ကရေင် (ဍုင် ဖာအင်၊ ကအ်ကြိက်) ကေုာံ ပ္ဍဲ ရးတၞင်သဳ (ဍုင် ထဝါဲ) ရ။
* '''ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ:''' ဂကူမန် မပြံင် လုပ် အာ ပ္ဍဲ ခေတ် တၞဟ်ဟ် တအ် ပဒတဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍုင် ကာန်ချနဗူရဳ၊ ဖထောမ်ဌာနဳ၊ လောပ်ဗူရဳ ကေုာံ သမုဒ်သာခေါန် တအ် ရ။ ၜိုန်ရ ဂကူမန် ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ နွံ ဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ မၞိဟ် မဟီု အရေဝ် မန် ဍာံဍာံ သှ်ေ အောန် စှ်ေ အာ တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ် ဆ အရေဝ် သေံ သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;bradley2007&quot;&gt;{{cite book|last=Bradley|first=David|title=Encyclopedia of the World's Endangered Languages|publisher=Routledge|year=2007|pages=405-407}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ရမ္သာင်ဗေဒ ကေုာံ သၞောတ် ရမ္သာင် (Phonology and Voice Registers) ==
အရာ မတၟေင် အိုတ် ပ္ဍဲ အရေဝ် မန် ဂှ် ဒှ် သၞောတ် ရမ္သာင် (Register system) မာန် ပါ်ခြာ အဓိပ္ပါယ် ဝေါဟာရ ရ။ အရေဝ် မန် ဝွံ ဟွံမဲ ကု ရမ္သာင် တိုန်စှ်ေ (Tone) ညံင် အရေဝ် ဗၟာ ဟွံသေင်မ္ဂး သေံ ပုဟ်။

အရေဝ် မန် နွံကဵု ရမ္သာင် ၜါ သာ် -

# '''ရမ္သာင် သာ (Clear voice / First register):''' ရမ္သာင် မတိတ် ကၠုင် နူ အက္ခရ် မပ္တံကဵု က၊ ခ၊ စ၊ ဆ၊ တ၊ ထ၊ ပ၊ ဖ တအ်။ (ဥပမာ - ကဵု = give)
# '''ရမ္သာင် ဇြိုင် (Breathy voice / Second register):''' ရမ္သာင် မတိတ် ကၠုင် နူ အက္ခရ် မပ္တံကဵု ဂ၊ ဃ၊ ဇ၊ ၛ၊ ဒ၊ ဓ၊ ဗ၊ ည၊ မ၊ လ တအ်။ (ဥပမာ - ဂဵု = shine)

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+[[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဗျည် မန် ကေုာံ ပရေင်ပါ်ခြာ ရမ္သာင်
!ဌာန် ကတဵုဒှ် (Place)
!ရမ္သာင် သာ (Clear)
!ရမ္သာင် ဇြိုင် (Breathy)
!ရမ္သာင် သာ (Clear)
!ရမ္သာင် ဇြိုင် (Breathy)
|-
|ကအ် (Velar)
|က (k)
|ဂ (g)
|ခ (kʰ)
|ဃ (kʰ/g)
|-
|ကာလုတ် (Palatal)
|စ (c)
|ဇ (z)
|ဆ (cʰ)
|ၛ (cʰ/z)
|-
|ၚေက် (Dental)
|တ (t)
|ဒ (d)
|ထ (tʰ)
|ဓ (tʰ/d)
|-
|သၟောန် (Labial)
|ပ (p)
|ဗ (b)
|ဖ (pʰ)
|ဘ (pʰ/b)
|}

== ၆။ သဒ္ဒါ ကေုာံ လဒက်ပတန် ဝါကျ (Grammar and Syntax) ==
သဒ္ဒါ အရေဝ် မန် ဝွံ နွံကဵု လဒက်ပတန် ဝါကျ မကော်စ SVO (Subject-Verb-Object) မဒှ် ကတ္တာ - ကြိယာ - ကမ္မ ရ။ လဒက်ပတန် ဏအ် တုပ် ကု အရေဝ် အင်္ဂလိက် ကေုာံ သေံ ဆဂး တၞဟ်ခြာ နူကဵု အရေဝ် ဗၟာ (မဒှ် SOV) ရ။&lt;ref name=&quot;bauer1982&quot;&gt;{{cite book|last=Bauer|first=Christian|title=Morphology and Syntax of Spoken Mon|publisher=School of Oriental and African Studies|year=1982|pages=45-80}}&lt;/ref&gt;

* '''ဥပမာ ဝါကျ:''' &quot;အဲ စ ပုင်&quot; (I eat rice)။ အဲ = S, စ = V, ပုင် = O။
* '''နာမဝိသေသန (Adjectives):''' အရာ မတၟေင် ဂှ် နာမဝိသေသန မန် ဝွံ ဒး စွံ လက္ကရဴ နာမ် လၟိုန် ရ။ ဥပမာ &quot;သ္ၚိ ဇၞော်&quot; (House big = Big house)။
* '''ကာလ (Tense):''' အရေဝ် မန် ဟွံပြံင်လှာဲ ရုပ် ကြိယာ သွက်ဂွံ ထ္ၜး အခိင် ပုဟ်။ ညးတအ် စကာ ဝေါဟာရ ထပ် ဗပေင် (Particles) မပ္တံကဵု &quot;တုဲ&quot; (Past) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;သ္ဂောအ် / ရောင်&quot; (Future) သွက်ဂွံ ထ္ၜး ကာလ ရ။

== ၇။ အက္ခရ် ကေုာံ သၞောတ် ချူလိက် (Writing System and Mon Script) ==
'''[[အက္ခရ်မန်]]''' (Mon script) ဝွံ ကၠုင်နူ လိက် ပလ္လဝ (Pallava script) ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ လပါ် သၠုင်ကျာ ရ။ လိက်တၟအ် မန် အခိင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မဂၠာဲဆဵု ညာတ် ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ ဂှ် နွံ အာယုက် ၜိုတ် ၆ ဗွဝ်ကၠံ ရ။

အက္ခရ် မန် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် အက္ခရ် ဗၟာ (Burmese script) ကေုာံ အက္ခရ် ဂကူ လာန်နာ တအ် ရ။ လိက် မန် ခေတ်လၟုဟ် နွံကဵု ဗျည် (Consonants) ၃၅ မ ကေုာံ သရ (Vowels) ၁၂ မ ရ။ ပ္ဍဲကဵု လိက် မန် ဂှ် နွံကဵု အက္ခရ် အတိုၚ် (Independent consonants) ကေုာံ အက္ခရ် ကွက် (Dependent consonants / Medials) မပ္တံကဵု ကွက် ျ၊ ကွက် ြ၊ ကွက် ွ တအ် ရ။

== ၈။ အရေဝ် ဒေသဂမၠိုင် (Dialects) ==
အရေဝ် မန် ဝွံ ပါ်ခြာ လဝ် နကဵု အရေဝ် ဒေသ အဓိက ပိ သာ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ -

# '''အရေဝ် မုဟ်တဴ (Pegu / Northern Mon):''' ဟီုဂး ပ္ဍဲ ဒေသ ဗဂေါ (Bago)။ အရေဝ် ဏအ် လၟုဟ် ကြပ် ကၠေအ်ကၠက် အာ တုဲ ရ။
# '''အရေဝ် မတ်မလီု (Martaban-Moulmein / Central Mon):''' ဟီုဂး ပ္ဍဲ ဒေသ မတ်မလီု ကေုာံ မုဟ်ဍုင်။ အရေဝ် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် အရေဝ် စံပၞောန် (Standard Mon) မစကာ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ကေုာံ ဘာလ္ၚတ် ရ။
# '''အရေဝ် ရေဝ် (Ye / Southern Mon):''' ဟီုဂး ပ္ဍဲ ဒေသ ရေဝ် ကေုာံ ပွိုင်ဍုင် တၞဟ် ပ္ဍဲ လပါ် သၠုင်ကျာ။ အရေဝ် ဏအ်ဝွံ ရမ္သာင် ဇြိုင် ကေုာံ နွံကဵု ဝေါဟာရ တြေံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၉။ ဝေါဟာရ ကေုာံ ပရေင်ကေတ် မလိက် (Vocabulary and Loanwords) ==
ဝေါဟာရ မန် ဓမ္မတာ ဝွံ ဒှ် ဝေါဟာရ မွဲ မ (Monosyllabic) ဟွံသေင်မ္ဂး မွဲ မ ကဝက် (Sesquisyllabic) ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူကဵု ဝင် ပရေင်ဆက်ဆံ ကေုာံ ပရေင်သာသနာ ဂှ်ရ၊ လိက် မန် ဝွံ ဒုင်ကေတ် လဝ် ဝေါဟာရ နူ ဘာသာ တၞဟ် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;shorto1962&quot;&gt;{{cite book|last=Shorto|first=H. L.|title=A Dictionary of Modern Spoken Mon|publisher=Oxford University Press|year=1962|pages=ix-xv}}&lt;/ref&gt;

* '''ပါဠိ ကေုာံ သံသကြိုတ် (Pali and Sanskrit):''' ဝေါဟာရ မဆက်စပ် ကု သာသနာ၊ ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် တအ် ဂှ် ကၠုင် နူ ပါဠိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ (ဥပမာ - ဓမ္မ &gt; ဓရ်၊ လောက &gt; လိုက်)။
* '''ဗၟာ ကေုာံ သေံ (Burmese and Thai):''' ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ်၊ ဝေါဟာရ မဆက်စပ် ကု အလဵုအသဳ ကေုာံ နည်းပညာ တအ် ဂှ် ကၠာဲ ကေတ် နူ အရေဝ် ဗၟာ ကေုာံ သေံ ရ။ (ဥပမာ - ကွဳစက်၊ ရုင်)။

== ၁၀။ အကာဲအရာ သာသနာ၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဂျိုင် (Religion, Culture, and Vitality) ==
အရေဝ် မန် ဝွံ ဆက်စပ် ခိုင်ကၠိုက် ဒၟံင် ကု [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ]] ရ။ ဘာ လကျာ် မန် တအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ဗတောန် လိက် မန် ကု ကောန်ၚာ် တအ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ကညင် (Summer)၊ ဂကောံ သင် မန် တအ် ကၠောန်ဗဒှ် တန်ဗတောန် လိက်ပတ် မန် အလုံ တွဵုရး သွက်ဂွံ မင်မဲ အရေဝ် ဏအ် ရ။

ၜိုန်ရ အရေဝ် မန် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု (Endangered) ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် အင်တာနက် ဏအ် ပရေင်ချဳဓရာင် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital presence) တအ် ပကဵု ညံင် အရေဝ် မန် ဂွံ ဆက် ဂျိုင်တန်တဴ မာန် ရ။ ပရေင်ခၞံဗဒှ် '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]]''' (Mon Wikipedia) ကေုာံ ပရေင်စကာ လိက် မန် ပ္ဍဲ မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် (Social media) တအ် ဂှ် ဒှ် အရာ အဓိက မပကဵု ညံင် သၟတ် တအ် ဂွံ ဆက် လ္ၚတ် ကေုာံ သြဇာ လိက် မန် ဂွံ တန်တဴ အာ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==

* [[ဂကူမန်]] (Mon people)
* [[အက္ခရ်မန်]] (Mon script)
* [[အရေဝ် သြသထြောအေရှတေတ်]] (Austroasiatic languages)
* [[တွဵုရးဍုင်မန်]] (Mon State)
{{Navbox|name=Mon language|title=အရေဝ် မန် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Mon Language and Culture)|listclass=hlist|state=autocollapse|group1=အရေဝ် ကေုာံ အက္ခရ်|list1=* [[အရေဝ် မန်]] (Mon language)
* [[အက္ခရ်မန်]] (Mon script)
* [[ရမ္သာင်ဗေဒ မန်]] (Mon phonology)
* [[သဒ္ဒါ မန်]] (Mon grammar)|group2=ဝင် ကေုာံ ဂကူအရေဝ်|list2=* [[အရေဝ် မန် တြေံ]] (Old Mon)
* [[အရေဝ် သြသထြောအေရှတေတ်]] (Austroasiatic languages)
* [[ညကူ]] (Nyah Kur language)|group3=ဒေသ ကေုာံ မၞိဟ်|list3=* [[ဂကူမန်]] (Mon people)
* [[တွဵုရးဍုင်မန်]] (Mon State)
* [[ဒွါရဝတဳ]] (Dvaravati)
* [[ဟံသာဝတဳ]] (Hanthawaddy Kingdom)|group4=ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်|list4=* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] (Mon Wikipedia)}}</text>
      <sha1>3ydq2on94977n4vs9u7zxhxvw18b2ux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရမ္သာင်ဗေဒ မန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11804</id>
    <revision>
      <id>56400</id>
      <timestamp>2026-07-27T07:51:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ရမ္သာင်ဗေဒ မန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Mon phonology'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ သၞောတ် ရမ္သာင် (Sound system)၊ လဒက်ပတန် ရမ္သာင်၊ ဗျည်၊ သရ၊ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ရမ္...&quot;</comment>
      <origin>56400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19318" sha1="b3x9io8n8e1q3wtpmuqk2q2dzapx1x8" xml:space="preserve">'''ရမ္သာင်ဗေဒ မန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Mon phonology'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ သၞောတ် ရမ္သာင် (Sound system)၊ လဒက်ပတန် ရမ္သာင်၊ ဗျည်၊ သရ၊ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ရမ္သာင် ပ္ဍဲကဵု [[ဘာသာမန်]] ရ။ ဘာသာမန် ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ အရေဝ် မန်-ခမာ (Mon-Khmer) မနွံ သၟဝ် တၞောဝ် ဩသထရဝ်အေရှာတစ် (Austroasiatic) ရ။ အရာ မတၟေင် အိုတ် ပ္ဍဲ လဒက်ပတန် ရမ္သာင် မန် ဂှ်၊ ဘာသာမန် ဝွံ ဟွံသေင် အရေဝ် မနွံကဵု ရမ္သာင် တိုန်စှ်ေ (Tonal language) ညံင်ရဴ ဘာသာ ဗၟာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာ သေံ ပုဟ်။ ဆဂး ဘာသာမန် ဝွံ စကာ သၞောတ် '''ရမ္သာင်သာ ကဵု ရမ္သာင်ဇြိုင်''' (Register language / Phonation types) မဒှ် သၞောတ် ရမ္သာင် ၜါ သာ် မပါ်ခြာ အဓိပ္ပါယ် မအရေဝ် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;jenny&quot;&gt;{{cite book |last=Jenny |first=M. |title=A Short Introduction to the Mon Language |publisher=Mon Culture and Literature Survival Project (MCL) |year=2001 |pages=12-18}}&lt;/ref&gt;

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ရမ္သာင်ဗေဒ မန် ခေတ်တၟိ၊ ဝင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရမ္သာင် နူ မန်တြေံ၊ လဒက်ပတန် ဗျည် ကေုာံ သရ၊ သၞောတ် ရမ္သာင်သာ-ဇြိုင်၊ လဒက်ပတန် ပိုဒ်ရမ္သာင် (Syllable structure) ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရမ္သာင် အတိုင် ဒေသ (Dialectal variations) ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:IPA_chart_2020.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သ္ၚိအင် အက္ခရ် ရမ္သာင်ဗေဒ အလုံဂၠးတိ (International Phonetic Alphabet - IPA) မဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ကေုာံ ချူ စၟတ်သမ္တီ ရမ္သာင် မန်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Phonological Overview) ==
ရမ္သာင်ဗေဒ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အခိုက်အလိုက် ရမ္သာင် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ အရေဝ် မွဲမွဲ ရ။ သွက် ဘာသာမန် (Modern Mon)၊ သၞောတ် ရမ္သာင် ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု လဒက်ပတန် မဇြိုဟ်နက် မပ္တံကဵု ဗျည် အစ (Initial consonants)၊ ဗျည် ပံင် (Consonant clusters)၊ သရ နာနာ သာ်၊ ကေုာံ ဗျည် ကၞောတ် (Final consonants) ရ။

ဘာသာမန် ဝွံ ပါ်ခြာ လဝ် အက္ခရ် ချူ ကဵု ရမ္သာင် ဟီု ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် တုဲ (Orthography vs. Phonology)၊ လိက်မန် မချူ လဝ် အတိုင် ခေတ် မန်တြေံ ဂှ် ပ္ဍဲ အခိင် လၟုဟ် ပရေင်ပတိတ် ရမ္သာင် ပြံင်လှာဲ အာ ဗွဲမဇၞော် ရ။ အရာ မဒှ် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ သၞောတ် ရမ္သာင် မန် ဂှ် ဒှ် &quot;သၞောတ် ရမ္သာင် ၜါ&quot; (Register system) မဒှ် ရမ္သာင် သာ (Clear voice) ကေုာံ ရမ္သာင် ဇြိုင် (Breathy voice) ရ။

== ၂။ ဝင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရမ္သာင် (Historical Phonology and Evolution) ==
ဝင် ရမ္သာင်ဗေဒ မန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ နူကဵု ခေတ် မန်တြေံ (Old Mon) သၞာံ အကြာ ၆ ကဵု ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် မန်တၟိ (Modern Mon) ရ။

ပ္ဍဲ ခေတ် မန်တြေံ ဂှ်၊ ဘာသာမန် နွံကဵု ဗျည် မနွံကဵု ရမ္သာင် (Voiced stops) မပ္တံကဵု /b/, /d/, /g/ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ အခိင် မပြံင်လှာဲ ကၠုင် ခေတ် လဒေါဝ် ဂှ်၊ ဗျည် /b/, /d/, /g/ တအ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ ဒှ် ဗျည် ဟွံမဲ ရမ္သာင် (Voiceless stops) မပ္တံကဵု /p/, /t/, /k/ အိုတ် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ်၊ သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ အဓိပ္ပါယ် မအရေဝ် တြေံ တအ် ဂှ်၊ သရ မဆက်စပ် ကု ဗျည် တြေံ တအ် ဂှ် ပြံင်လှာဲ အာ နကဵု လဟီု ရမ္သာင် ဇြိုင် (Breathy voice) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် တမ်မူလ မကတဵုဗဒှ် သၞောတ် ရမ္သာင်သာ-ဇြိုင် (Register split) ပ္ဍဲ ဘာသာမန် ရ။&lt;ref name=&quot;shorto&quot;&gt;{{cite book |last=Shorto |first=H. L. |title=A Dictionary of Modern Spoken Mon |publisher=Oxford University Press |year=1962 |pages=xi-xvi}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဗျည်ဂမၠိုင် (Consonant Phonemes) ==
ပ္ဍဲကဵု ဘာသာမန် ခေတ်တၟိ ဏအ်၊ သၞောတ် ဗျည် အစ (Initial consonants) ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၂၀ စဵုကဵု ၂၂ ရမ္သာင်။ အရာ မတၟေင် ပ္ဍဲ မန် ဂှ် နွံကဵု ဗျည် မလုပ် လပါ် အပ္ဍဲ (Implosives) /ɓ/ ကေုာံ /ɗ/ (ဗ ကဵု ဍ) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ဗျည် ရမ္သာင် မန် (Mon Consonant Phonemes) နကဵု IPA
|-
! 
! ဓုတ် ၜါ (Bilabial)
! ၚေက် / ၝောအ်ၚေက် (Alveolar)
! က္ဍိုပ်တာ် (Palatal)
! ကအ် (Velar)
! လေဟ်ကအ် (Glottal)
|-
! ဗျည် ပက္ခ (Plosive - Voiceless)
| /p/ (ပ)
| /t/ (တ)
| /c/ (စ)
| /k/ (က)
| /ʔ/ (အ)
|-
! ဗျည် ပက္ခ ကျာ (Aspirated)
| /pʰ/ (ဖ)
| /tʰ/ (ထ)
| /cʰ/ (ဆ)
| /kʰ/ (ခ)
| 
|-
! ဗျည် လုပ်အပ္ဍဲ (Implosive)
| /ɓ/ (ဗ)
| /ɗ/ (ဍ)
|
|
|
|-
! ဗျည် ဍုင် (Nasal)
| /m/ (မ)
| /n/ (န)
| /ɲ/ (ည)
| /ŋ/ (င)
| 
|-
! ဗျည် ပွတ် (Fricative)
| 
| /s/ (သ)
| 
| 
| /h/ (ဟ)
|-
! ဗျည် ညောန် (Approximant)
| /w/ (ဝ)
| /l/ (လ), /r/ (ရ)
| /j/ (ယ)
| 
| 
|}

== ၄။ သရဂမၠိုင် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သရ (Vowel Phonemes) ==
သၞောတ် သရ (Vowels) ပ္ဍဲ ဘာသာမန် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် တုဲ မနွံကဵု သရ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု သၞောတ် ရမ္သာင်သာ ကဵု ရမ္သာင်ဇြိုင် တုဲ၊ သရ မွဲမွဲ ဂှ် မာန် နွံကဵု အသံ ကေုာံ ကဆံင် (Quality) ၜါ သာ် မတၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် ရ။ 

သရ အဓိက (Monophthongs) ပ္ဍဲ မန် နွံ ၜိုတ် ၉ စဵုကဵု ၁၀ မပ္တံကဵု -
* /i/ (ဣ), /e/ (ဧ), /ɛ/ (အဲ)
* /a/ (အ), /ɔ/ (ဩ), /o/ (အို), /u/ (ဥ)
* သရ လဒေါဝ် (Central vowels) - /ə/ ကေုာံ /ɤ/

ပါဲနူ ဂှ် သီု နွံကဵု သရ ၜါ (Diphthongs) မပ္တံကဵု /oa/, /ai/, /ao/, /ui/ တအ် ရ။ လဟီု သရ တအ် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ဂကူ ရမ္သာင် (သာ/ဇြိုင်) ကေုာံ ဗျည် ကၞောတ် ရ။&lt;ref name=&quot;bauer&quot;&gt;{{cite journal |last=Bauer |first=C. |title=Microphonemics of Mon |journal=Mon-Khmer Studies |volume=11 |year=1982 |pages=1-14}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ သၞောတ် ရမ္သာင် ၜါ - ရမ္သာင်သာ ကဵု ရမ္သာင်ဇြိုင် (The Two-Register System) ==
အရာ မဒှ် ပၞောန် သဇိုင် အဓိက ပ္ဍဲ ရမ္သာင်ဗေဒ မန် ဂှ် ဒှ် သၞောတ် ရမ္သာင် (Register) ရ။ မန် နွံကဵု ရမ္သာင် ၜါ ဂကူ -

# '''ရမ္သာင် ပထမ / ရမ္သာင် သာ (First Register / Clear Voice):''' ရမ္သာင် ဏအ် ဝွံ နွံကဵု ပရေင်ပတိတ် ရမ္သာင် မကၠးကၠေဝ် (Modal/clear phonation) ကေုာံ Pitch မသၠုင် ညိ ရ။ ပ္ဍဲ လိက်မန် ဂှ် မလေပ် ချူ နကဵု ဗျည် ဂကောံ (က) - (က, ခ, င, စ, ဆ, ည, တ, ထ, န, ပ, ဖ, မ, ယ, ရ, လ, ဝ, သ, ဟ, အ) ရ။
# '''ရမ္သာင် ဒုတိယ / ရမ္သာင် ဇြိုင် (Second Register / Breathy Voice):''' ရမ္သာင် ဏအ် ဝွံ နွံကဵု ရမ္သာင် ထာတ်ထာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇြိုင် (Breathy phonation) တုဲ Pitch မသဝ် ညိ ရ။ ပ္ဍဲ လိက်မန် ဂှ် မလေပ် ချူ နကဵု ဗျည် ဂကောံ (ဂ) - (ဂ, ဃ, ဇ, ဈ, ဒ, ဓ, ဗ, ဘ) ရ။

ဥပမာ -
* /kɔh/ (ကဟ် - တကအ်) - ရမ္သာင် သာ။
* /k̤ɔh/ (ဂှ် - ဂှ်) - ရမ္သာင် ဇြိုင် (Breathy)။

== ၆။ လဒက်ပတန် ပိုဒ်ရမ္သာင် (Syllable Structure and Phonotactics) ==
လဒက်ပတန် ပိုဒ်ရမ္သာင် (Syllable structure) ပ္ဍဲ ဘာသာမန် ဂှ် ဒှ် C(C)V(C) ရ။ 
* C = Consonant (ဗျည်)
* V = Vowel (သရ)

ဘာသာမန် ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ အရေဝ် &quot;Sesquisyllabic&quot; (ပိုဒ်ရမ္သာင် မွဲကဝက်) မဒှ် အခိုက်အလိုက် မန်-ခမာ ရ။ အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် ဂှ်၊ မအရေဝ် မန် ဗွဲမဂၠိုင် နွံကဵု ပိုဒ်ရမ္သာင် ဍောတ် (Minor syllable) ပ္ဍဲ ဂတ တုဲ၊ ပိုဒ်ရမ္သာင် အဓိက (Major syllable) ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ရ။
ဥပမာ - မအရေဝ် &quot;ကမၠောန်&quot; (kə.mlon)။ &quot;kə&quot; ဂှ် ဒှ် ပိုဒ် ဍောတ်၊ &quot;mlon&quot; ဂှ် ဒှ် ပိုဒ် အဓိက ရ။

== ၇။ ရမ္သာင် ကၞောတ် ကေုာံ ဗျည်ကၞောတ် (Final Consonants and Codas) ==
ပ္ဍဲ ဘာသာမန်၊ ဗျည် မမာန် နွံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကၞောတ် ပိုဒ်ရမ္သာင် (Coda) ဂှ် နွံ အောန် နူကဵု ဗျည် အစ ရ။ ဗျည် ကၞောတ် ဂမၠိုင် ဂှ် -
* ဗျည် ပက္ခ (Stops): /p/ (ပ်), /t/ (တ်), /c/ (စ်), /k/ (က်), /ʔ/ (အ်)
* ဗျည် ဍုင် (Nasals): /m/ (မ်), /n/ (န်), /ɲ/ (ည်), /ŋ/ (င်)
* ဗျည် ညောန် (Approximants): /w/ (ဝ်), /j/ (ယ်)
* ဗျည် ပွတ် (Fricative): /h/ (ဟ်)

ဗျည် ကၞောတ် တအ် ဝွံ ဟွံပတိတ် ရမ္သာင် ကၠးကၠး (Unreleased stops) ပုဟ်။ ဥပမာ &quot;ကိတ်&quot; /kət/ ဂှ် ဗျည် 'တ်' ဟွံပတိတ် ရမ္သာင် ကျာ ရ။&lt;ref name=&quot;diffloth&quot;&gt;{{cite book |last=Diffloth |first=G. |title=The Dvaravati Old Mon Language and Nyah Kur |publisher=Chulalongkorn University |year=1984 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ရမ္သာင်ဆက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗျည်ပံင် (Consonant Clusters) ==
ဘာသာမန် ဝွံ နွံကဵု ဗျည်ပံင် (Initial consonant clusters) ဗွဲမဂၠိုင် မဒှ် အရာ မတၞဟ်ခြာ နူကဵု ဘာသာ ဗၟာ ရ။ ဗျည် ပံင် တအ် ဂှ် မလေပ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဗျည် အဓိက မွဲ ကေုာံ ဗျည် ညောန် (Approximants) လပါ် လက္ကရဴ ရ။

ဥပမာ ဗျည် ပံင် ဂမၠိုင် -
* /pr/ (ပြ) - ပြာ် /prak/
* /kr/ (ကြ) - ကြုင် /kruŋ/
* /kw/ (ကွ) - ကွဳ /kwi/
* /kl/ (ကၠ) - ကၠဵု /kləw/
* /hm/ (မှ) - မှတ် /hmat/

== ၉။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရမ္သာင် ပ္ဍဲ ဒေသနာနာ (Dialectal Phonological Variations) ==
ရမ္သာင်ဗေဒ မန် ဝွံ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် အလုံ မွဲ ဒေသ ပုဟ်။ တၠပညာ တအ် ပါ်ခြာ လဝ် အရေဝ် မန် နကဵု ဒေသ အဓိက ပိ သာ် မနွံကဵု ပရေင်ပတိတ် ရမ္သာင် မတၞဟ်ခြာ အိုတ် ရ -
# '''အရေဝ် မန် ဗဂေါ (Pegu Dialect):''' နွံကဵု လဟီု မတုပ် ကု လိက် တြေံ ညိ၊ ဆဂး စကာ အောန် အာ ယျ။
# '''အရေဝ် မန် မတ်မလီု / သဓီု (Martaban-Moulmein Dialect):''' ဒှ် အရေဝ် မစကာ ဂၠိုင် အိုတ် တုဲ ဒှ် သဇိုင် သွက် လိက် မန် ခေတ်တၟိ ရ။
# '''အရေဝ် မန် ရေး (Ye Dialect):''' နွံကဵု ရမ္သာင် မဟွံတုပ် ကု မတ်မလီု ဗွဲမဇၞော်။ ဥပမာ သရ /a/ ပ္ဍဲ မတ်မလီု ဂှ်၊ မၞိဟ် ရေး တအ် မလေပ် ဟီု နကဵု /ɛ/ ဟွံသေင်မ္ဂး /e/ (ဥပမာ &quot;ကွာန်&quot; လဟီု ရေး ဒှ် &quot;ကွိန်&quot;)။&lt;ref name=&quot;bradley&quot;&gt;{{cite book |last=Bradley |first=D. |title=Language Variation: Papers on Variation and Change in the Sinosphere and in the Indosphere in Honour of James A. Matisoff |publisher=Pacific Linguistics |year=2003 |pages=152-160}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Study) ==
ရမ္သာင်ဗေဒ မန် ဝွံ ဒှ် သၞောတ် ရမ္သာင် မနွံကဵု အနုသုခုမ မဇြိုဟ်နက် ကေုာံ မထ္ၜးကဵု ဝင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ အရေဝ် မန်-ခမာ ဂမၠိုင် ရ။ အရာ မတၟေင် အိုတ် မပ္တံကဵု သၞောတ် ရမ္သာင်သာ-ဇြိုင်၊ ဗျည် လုပ်အပ္ဍဲ (Implosives)၊ ကေုာံ လဒက်ပတန် ပိုဒ်ရမ္သာင် တအ် ဂှ် ပကဵု ညံင် ဘာသာမန် ဂွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဘာသာ ဝုတ်ဒိုဟ် တအ် ရ။

သွက် အနာဂတ် ပရေင်လ္ၚတ် ရမ္သာင်ဗေဒ မန်၊ တၠပညာ တအ် သ္ဒး ဆက် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ အခိုက်အလိုက် ရမ္သာင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ကွာန် ရး ဍောတ်ဍောတ် တအ် ကေုာံ ဗီုလဵု ဘာသာ ဗၟာ ကေုာံ သေံ လုပ် ပြံက် ဓရိုဟ် ပ္ဍဲ လဟီု မန် ခေတ်တၟိ သွက်ဂွံ မင်မဲ ယေန်သၞာင် ရမ္သာင် ဂကူ မန် ညံင် ဟွံဂွံ ကၠက် အာ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဘာသာမန်]] (Mon language)
* [[ဂကောံ အရေဝ် မန်-ခမာ]] (Mon-Khmer languages)
* [[ရမ္သာင်ဗေဒ]] (Phonology)
* [[အက္ခရ် မန်]] (Mon script)

{{Navbox
| name = Mon Language
| title = [[ဘာသာမန်]] ကေုာံ လိက်ပတ် (Mon Language and Literature)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် အရေဝ်
| list1 =
* [[ရမ္သာင်ဗေဒ မန်]] (Mon phonology)
* [[သဒ္ဒါ မန်]] (Mon grammar)
* [[အက္ခရ် မန်]] (Mon script)
* [[ဝေါဟာရ မန်]] (Mon vocabulary)
| group2 = ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်
| list2 =
* [[မန်တြေံ]] (Old Mon)
* [[မန်လဒေါဝ်]] (Middle Mon)
* [[မန်တၟိ]] (Modern Mon)
* [[ဂကောံ အရေဝ် မန်-ခမာ]] (Mon-Khmer languages)
| group3 = အရေဝ် ဒေသဂမၠိုင်
| list3 =
* [[အရေဝ် မန် မတ်မလီု]] (Moulmein dialect)
* [[အရေဝ် မန် ဗဂေါ]] (Pegu dialect)
* [[အရေဝ် မန် ရေး]] (Ye dialect)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ဂကူမန်]] (Mon people)
* [[လိက်ပတ် မန်]] (Mon literature)
* [[ခေတ် ဒွါရဝတဳ]] (Dvaravati)
}}

[[Category:ဘာသာမန်]]
[[Category:ရမ္သာင်ဗေဒ]]
[[Category:ဂကောံ အရေဝ် မန်-ခမာ]]
[[Category:အရေဝ်ဘာသာဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ]]</text>
      <sha1>b3x9io8n8e1q3wtpmuqk2q2dzapx1x8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂကောံ အရေဝ် မန်-ခမာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11805</id>
    <revision>
      <id>56401</id>
      <timestamp>2026-07-27T07:55:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဂကောံ အရေဝ် မန်-ခမာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Mon-Khmer languages'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ဘာသာဗေဒ (Linguistics) ဒှ် ကၞာင် ဂကောံ အရေဝ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု '''[[ဂကောံ အရေဝ် အဝ်သထရဝ်-အာရှ]]''' (Austroasiatic...&quot;</comment>
      <origin>56401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24096" sha1="r8wgy1rrxtb20yzw8ftl7l5p8tvx0r9" xml:space="preserve">'''ဂကောံ အရေဝ် မန်-ခမာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Mon-Khmer languages'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ဘာသာဗေဒ (Linguistics) ဒှ် ကၞာင် ဂကောံ အရေဝ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု '''[[ဂကောံ အရေဝ် အဝ်သထရဝ်-အာရှ]]''' (Austroasiatic languages) မဒှ် အရေဝ် မဟီုဂး ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ အရှိုတ်-ဒိုဟ်အဂၞဲ၊ အိန္ဒိယ လပါ်ဗမံက်၊ ကေုာံ ဍုင်ကြုက် လပါ်သၠုင်ကျာ ရ။&lt;ref name=&quot;sidwell&quot;&gt;{{cite book |last=Sidwell |first=Paul |title=Classifying the Austroasiatic Languages: History and State of the Art |publisher=LINCOM Europa |year=2009 |pages=15-22}}&lt;/ref&gt;

ဂကောံ အရေဝ် မန်-ခမာ ဝွံ နွံကဵု ဂကူ အရေဝ် ၜိုတ် ၁၅၀ ပြင်င် တုဲ မၞိဟ် မဟီုဂး နွံ လၟိဟ် ၜိုတ် ၁၀၀ မဳလဳယာန် ပြင်င် ရ။ ပၞောဝ် ကဵု အရေဝ် တအ် ဏအ် ဂှ် အရေဝ် ဗဳယေတ်နာမ် (Vietnamese) ကဵု အရေဝ် ခမာ (Khmer) ဂှ် ဒှ် အရေဝ် မနွံကဵု ရမ္သာင် မၞိဟ် ဟီုဂး ဂၠိုင် အိုတ် တုဲ၊ '''[[အရေဝ် မန်]]''' (Mon language) ဂှ် ဒှ် အရေဝ် မနွံကဵု ဝင် လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဇြိုဟ်နက် အိုတ် မွဲ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဂကောံ အရေဝ် မန်-ခမာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဒ္ဒါ၊ ဗီုပြင် ရမ္သာင်၊ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရမ္သာင် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Austroasiatic_languages.png|thumb|right|400px|ဗီုရုပ် သ္ၚိအင် ထ္ၜး ဒေသ မဟီုဂး အရေဝ် ပ္ဍဲ ဂကောံ အဝ်သထရဝ်-အာရှ (မန်-ခမာ) ပ္ဍဲ အာရှ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဂကောံ အရေဝ် မန်-ခမာ ဝွံ ဒှ် အရေဝ် တမ်မူလ ဍာံပြ (Autochthonous) မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ အရှိုတ်-ဒိုဟ်အဂၞဲ ကိုပ်ကၠာ နူ ဂကောံ အရေဝ် တၞဟ် တအ် မပ္တံကဵု တာဲ-ကဒါင် (Tai-Kadai)၊ သဳနဝ်-တိဗေတ် (Sino-Tibetan)၊ ကေုာံ အဝ်သထရဝ်နဳရှာ (Austronesian) တအ် မပြံင် လုပ် ကၠုင် ဏီ ရ။ 

ဝေါဟာရ &quot;မန်-ခမာ&quot; (Mon-Khmer) ဏအ်ဝွံ တၠပညာ ဘာသာဗေဒ တအ် စကာ လဝ် သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ လဝ် နူကဵု ကၞာင် ဂကောံ အရေဝ် မုဏ္ဍ (Munda languages) မနွံ ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သုတေသန ခေတ်တၟိ တ္ၚဲဏအ် (ဥပမာ လညာတ် Paul Sidwell)၊ တၠပညာ လ္ၚဵု တအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဂကောံ အရေဝ် အဝ်သထရဝ်-အာရှ ဂှ် လဒက်ပတန် နကဵု ကၞာင် ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် မတုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် တုဲ ဟွံဒး ပါ် လဝ် မန်-ခမာ ကဵု မုဏ္ဍ သာ်ဏအ် ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ဝေါဟာရ &quot;မန်-ခမာ&quot; ဝွံ ညးဂမၠိုင် စကာ ဒၟံင် ဗွဲမလှဲလး စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ပြးဇး (History, Origins, and Distribution) ==
အတိုင် ပရေင်လ္ၚတ် သုတေသန ဝင် ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ မ္ဂး၊ ညးမဟီု အရေဝ် မန်-ခမာ တအ် ဝွံ တမ်မူလ ကၠုင် နူကဵု ဒေသ လဒေါဝ် ဍုင်ကြုက် သၟဝ်ကျာ (Yangtze River valley) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေသ ၜဳ မေခေါင် (Mekong River basin) ၜိုတ် ၄,၀၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (4000 BCE) တေအ် ရ။&lt;ref name=&quot;blench&quot;&gt;{{cite book |last=Blench |first=Roger |title=The Peopling of East Asia: Putting Together Archaeology, Linguistics and Genetics |publisher=Routledge |year=2005 |pages=45-56}}&lt;/ref&gt;

ညးတအ် ပြးဇး စှ်ေ ကၠုင် လပါ် သၠုင်ကျာ တုဲ ပတန် ဌာန် ပ္ဍဲ ဒေသ မပ္တံကဵု ဍုင်ဗၟာ လၟုဟ်၊ ထာဲ၊ လာအဝ်၊ ကမ္ဗောဒဳယျာ၊ ဗဳယေတ်နာမ် ကေုာံ မလေယှာ လပါ်သၠုင်ကျာ ရ။
* '''ခေတ် တမၠာ (Antiquity):''' ဂကူ မန် ကေုာံ ခမာ တအ် ဒက်ပတန် လဝ် အေန်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု [[ဒွာရဝတဳ]] (Dvaravati) ကေုာံ [[အေန်ပါယာ ခမာ]] (Khmer Empire) မာန် လဝ် ရ။ 
* '''ခေတ် လဒေါဝ် (Middle Ages):''' အရေဝ် မန်-ခမာ တအ် ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် နူကဵု ဂကူ မပြံင် လုပ် ကၠုင် တၟိ တအ် မပ္တံကဵု ဗၟာ ကေုာံ ထာဲ တအ် တုဲ၊ ဒေသ မဟီု အရေဝ် ဏအ် ဍန် စှ်ေ အာ ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ဂကောံ အရေဝ် (Classification and Branches) ==
ဂကောံ အရေဝ် မန်-ခမာ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကၞာင် ဍောတ်တ် (Branches) ၜိုတ် ၁၀ ကၞာင် ပြင်င် ရ။ ပရေင်ပါ်ခြာ ဏအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ရမ္သာင် ကေုာံ ဝေါဟာရ မတုပ် ရေင်သကအ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ကၞာင် အဓိက ပ္ဍဲ ဂကောံ အရေဝ် မန်-ခမာ
|-
! ကၞာင် (Branch)
! ဌာန် ဒေသ (Region)
! အရေဝ် အဓိက (Major Languages)
! လၟိဟ် မၞိဟ်ဟီု (Speakers Approx.)
|-
| '''ဗဳယေတ်တိတ်''' (Vietic)
| ဗဳယေတ်နာမ်၊ လာအဝ်
| ဗဳယေတ်နာမ် (Vietnamese), မောင် (Muong)
| ၈၅ မဳလဳယာန်
|-
| '''ခမေရိတ်''' (Khmeric)
| ကမ္ဗောဒဳယျာ၊ ထာဲ လပါ်ဗမံက်
| ခမာ (Khmer)
| ၁၆ မဳလဳယာန်
|-
| '''မောန်နစ်''' (Monic)
| ဍုင်ဗၟာ သၠုင်ကျာ၊ ထာဲ
| မန် (Mon), ညာကူ (Nyah Kur)
| ၁ မဳလဳယာန် ပြင်
|-
| '''ခါသဳယျာ''' (Khasian)
| အိန္ဒိယ အရှိုတ်-သၟဝ်ကျာ
| ခါသဳ (Khasi)
| ၁.၅ မဳလဳယာန်
|-
| '''ဗာနာရိတ်''' (Bahnaric)
| ဗဳယေတ်နာမ်၊ ကမ္ဗောဒဳယျာ၊ လာအဝ်
| ဗာနာ (Bahnar), ခရေ (Sre)
| ၇၀၀,၀၀၀
|-
| '''ကတုအိတ်''' (Katuic)
| လာအဝ်၊ ဗဳယေတ်နာမ်၊ ထာဲ
| ကုဲ (Kuy), ကတု (Katu)
| ၁ မဳလဳယာန်
|-
| '''ပါလံင်အိတ်''' (Palaungic)
| ဍုင်ဗၟာ သၟဝ်ကျာ၊ ကြုက် (ယူနာန်)
| ပလံင် (Ta'ang), ဝ (Wa)
| ၁.၈ မဳလဳယာန်
|-
| '''ခမုအိတ်''' (Khmuic)
| လာအဝ်၊ ထာဲ
| ခမု (Khmu)
| ၆၀၀,၀၀၀
|-
| '''အာသလဳယာန်''' (Aslian)
| မလေယှာ
| သေမာင် (Semang), သေနွိုင် (Senoi)
| ၆၀,၀၀၀
|}

== ၄။ အရေဝ် အဓိကဂမၠိုင် (Major Languages in the Family) ==
ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ အရေဝ် ဏအ်၊ အရေဝ် မပြာကတ် ကေုာံ နွံကဵု ဝင် လိက်ပတ် တအ် ဂှ် -

# '''အရေဝ် ဗဳယေတ်နာမ် (Vietnamese):''' ဒှ် အရေဝ် မနွံကဵု မၞိဟ်ဟီု ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဏအ် ရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ် ဒှ် ဂကောံ မန်-ခမာ ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ဆက်ဆံ ကု အရေဝ် ကြုက် ဗွဲမလအ်လ တုဲ ဍေဟ် ကလိဂွံ ရမ္သာင် တိုန်စှ်ေ (Tonal language) ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။
# '''အရေဝ် ခမာ (Khmer):''' ဒှ် အရေဝ် ရုံး ဍုင် ကမ္ဗောဒဳယျာ တုဲ နွံကဵု ဝင် လိက်ပတ် ကေုာံ လိက်တၟအ် ၜိုတ် ၇ ဗွဝ်ကၠံ တေအ် ရ။ အရေဝ် ခမာ ဝွံ ဟွံမဲ ကု ရမ္သာင် တိုန်စှ်ေ (Non-tonal)၊ ဆဂး စကာ သၞောတ် ရမ္သာင် လျိုင် (Register system - ဥပမာ ရမ္သာင် ဇြိုဟ် ကဵု ယး) ရ။
# '''အရေဝ် မန် (Mon):''' ဒှ် အရေဝ် မနွံကဵု လိက်ပတ် တြေံ အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ အာရှ အရှိုတ်-ဒိုဟ်အဂၞဲ။ လိက်တၟအ် မန် ဂှ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နူ ၆ ဗွဝ်ကၠံ (ခေတ် ဒွာရဝတဳ) တေအ် ရ။ အရေဝ် မန် ဏအ်လေဝ် စကာ သၞောတ် ရမ္သာင် လျိုင် (Register) တုဲ ဗီုပြင် လိက် မန် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် လိက် ဗၟာ တ္ၚဲဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;diffloth&quot;&gt;{{cite book |last=Diffloth |first=Gérard |title=The Dvaravati Old Mon Language and Nyah Kur |publisher=Chulalongkorn University |year=1984 |pages=34-40}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ သဒ္ဒါ ကေုာံ လဒက်ပတန် ဝါကျ (Grammar and Syntax) ==
ဂကောံ အရေဝ် မန်-ခမာ ဝွံ နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ သဒ္ဒါ အဓိက မတုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

* '''လဒက်ပတန် ဝါကျ (SVO Order):''' လၟေင် ဝါကျ ဝွံ ဒှ် သဗ္ဗဇက်-ကြိယာ-ကမ္မ (Subject-Verb-Object) ရ။ (ဥပမာ - မန်: အဲ စ ပုင် / ခမာ: ខ្ញុំញ៉ាំបាយ / ဗဳယေတ်နာမ်: Tôi ăn cơm)။
* '''နာမ်-နာမဝိသေသန (Noun-Adjective):''' အရေဝ် မပံက်အဓိပ္ပါယ် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် မံင် လက္ကရဴ နာမ် ရ။ (ဥပမာ - &quot;ကၠဵု လမ္စံက်&quot;၊ ဟွံသေင် &quot;လမ္စံက် ကၠဵု&quot;)။
* '''အရေဝ် ဟွံပြံင်လှာဲ ရုပ် (Isolating/Analytic):''' အရေဝ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဝွံ ဟွံပြံင်လှာဲ ရုပ် မလိက် (No inflection) သွက် အခိင် (Tense) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် (Plural) ပုဟ်။ ညးတအ် စကာ မလိက် ပ္ညုင် (Particles) သွက်ဂွံ ထ္ၜး အဓိပ္ပါယ် တအ် ဏအ် ရ (ဥပမာ - မန်: တမ် &quot;တေအ်&quot;, &quot;တုဲ&quot;)။
* '''ပရေင်စကာ ဝိဘတ် (Prepositions):''' စကာ ဝိဘတ် မနွံ ဂတ နာမ် (ဥပမာ - &quot;ပ္ဍဲ သ္ၚိ&quot;, &quot;ကဵု မၞိဟ်&quot;)။

== ၆။ ဗီုပြင် ရမ္သာင် ကေုာံ အက္ခရ် (Phonology and Writing Systems) ==
အင်္ဂလက္ခဏာ ဗီုပြင် ရမ္သာင် (Phonology) မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ အရေဝ် မန်-ခမာ ဂှ် ဒှ် လဒက်ပတန် '''မလိက် ရမ္သာင် လပါ် (Sesquisyllabic)''' ဟွံသေင်မ္ဂး (iambic word structure) ရ။ 

အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် ဂှ်၊ မလိက် မွဲ မွဲ နွံကဵု ရမ္သာင် ဍောတ် ယာယဳ ဂတ (Minor syllable) ကေုာံ ရမ္သာင် ဇၞော် အဓိက (Major syllable) ရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲ အရေဝ် မန် &quot;ဂစေမ်&quot; (gacem) မ္ဂး &quot;ဂ&quot; (ga) ဂှ် ဒှ် ရမ္သာင် ဍောတ် တုဲ &quot;စေမ်&quot; (cem) ဂှ် ဒှ် ရမ္သာင် ဇၞော် ရ။

* '''သၞောတ် သရ (Vowel System):''' အရေဝ် မန်-ခမာ တအ် ဝွံ နွံကဵု သရ (Vowels) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ လ္ၚဵု အရေဝ် တအ် နွံ သရ ၜိုတ် ၃၀-၄၀ ပြင်င် မာန် (ဥပမာ ပ္ဍဲ အရေဝ် ပလံင် ကေုာံ ခမာ)။
* '''အက္ခရ် (Writing Systems):''' အရေဝ် မန် ကဵု ခမာ ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ အက္ခရ် ဗြဟ္မဳ (Brahmi script) နူ အိန္ဒိယ ရ။ ဆဂး အရေဝ် ဗဳယေတ်နာမ် ဂှ် ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ စကာ အက္ခရ် ကြုက် (Chữ Nôm) တုဲ လၟုဟ် စကာ အက္ခရ် လာတ္တေန် (Quốc ngữ) ရ။&lt;ref name=&quot;jenner&quot;&gt;{{cite book |last=Jenner |first=Philip N. |title=Austroasiatic Studies |publisher=University Press of Hawaii |year=1976 |pages=112-118}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရမ္သာင် ကေုာံ တိုန်စှ်ေ (Registrogenesis and Tonogenesis) ==
အရာ မလုပ် စိုတ် ခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ သုတေသန အရေဝ် မန်-ခမာ ဂှ် ဒှ် ဗီုလဵု ညးတအ် ပြံင်လှာဲ ကၠုင် ရမ္သာင် (Phonological evolution) ရ။ တၠပညာ မဳရှေလ် ဖာလပ် (Michel Ferlus) ဟီုတွံ လဝ် ပရူ ဏအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။

# '''သၞောတ် လျိုင် ရမ္သာင် (Registrogenesis):''' ပ္ဍဲ အရေဝ် မန် ကေုာံ ခမာ၊ ဟိုတ်နူ ဗျည်း တမ် (Initial consonants) တြေံ တအ် မပြံင်လှာဲ (ဥပမာ နူ ဗျည်း ဇြိုင် ဒှ် အာ သာ) ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် သရ တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ အာ ၜါ ဂကူ - ရမ္သာင် သာ (Clear voice) ကေုာံ ရမ္သာင် ဇြိုဟ်/သြဟ် (Breathy/Creaky voice) ရ။
# '''သၞောတ် ရမ္သာင် တိုန်စှ်ေ (Tonogenesis):''' ပ္ဍဲ အရေဝ် ဗဳယေတ်နာမ် ကေုာံ အရေဝ် ဍောတ်တ် လ္ၚဵု တအ်၊ ဗျည်း လက္ကရဴ (Final consonants) ဥပမာ -s ဟွံသေင်မ္ဂး -h ဟွံသေင်မ္ဂး -? (Glottal stop) တအ် ကၠေအ် အာ တုဲ၊ ပရေင် ဏအ် ကတဵုဗဒှ် ကဵု ရမ္သာင် တိုန်စှ်ေ (Tones) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဥပမာ ခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗီုလဵု Tones ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။

== ၈။ မလိက် ဝေါဟာရ တုပ်ဂမၠိုင် (Shared Vocabulary and Cognates) ==
ဟိုတ်နူကဵု ကၠုင် နူ တမ်မူလ မွဲ ဂှ်ရ၊ အရေဝ် ပ္ဍဲ ဂကောံ မန်-ခမာ တအ် ဝွံ နွံကဵု ဝေါဟာရ သဇိုင် (Basic vocabulary) ဗွဲမဂၠိုင် မတုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကြပ် တုပ် ရေင်သကအ် ရ။ 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဝေါဟာရ သဇိုင် ပ္ဍဲ အရေဝ် မန်-ခမာ မတုပ်ဂမၠိုင်
|-
! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
! အရေဝ် မန် (Mon)
! အရေဝ် ခမာ (Khmer)
! အရေဝ် ဗဳယေတ်နာမ် (Vietnamese)
! တမ်မူလ အဝ်သထရဝ်-အာရှ (Proto-AA)
|-
| '''ဆီ''' (Blood)
| ဇီု (jiim)
| ឈាម (chhiam)
| máu
| *c-haam
|-
| '''က''' (Fish)
| က (ka)
| ត្រី (trei)
| cá
| *kaʔ
|-
| '''ဍာ်''' (Water)
| ဍာ် (dak)
| ទឹក (tuek)
| nước
| *ɗaak
|-
| '''ဂစေမ်''' (Bird)
| ဂစေမ် (gacem)
| បក្សី (sim/ciim)
| chim
| *ciim
|-
| '''ကၠဵု''' (Dog)
| ကၠဵု (kloe)
| ឆ្កែ (chkae)
| chó
| *cɔɔ
|}

တင်စၟတ်: ၜိုန်ရ မလိက် လ္ၚဵု တအ် ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် ရမ္သာင် ဒေသ ကီုလေဝ်၊ ရိုဟ်ကၞက် (Root) ဍေဟ် တအ် တုပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဏီ ရ။

== ၉။ ပရေင်လ္ၚတ် သုတေသနဂမၠိုင် (Linguistic Research and Studies) ==
ပရေင်လ္ၚတ် သုတေသန ပရူ ဂကောံ အရေဝ် မန်-ခမာ ဝွံ စတင် ကၠုင် ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ နကဵု တၠပညာ သၟာကဝ်လဝ်နဳ ဥရောပ တအ် ရ။ လက္ကရဴ ဏအ် တၠပညာ အဓိက မယိုက်ဂၠေင် လဝ် သုတေသန ဏအ် နွံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

* '''ဟာရဳ သျှဝ်တဝ် (Harry Shorto):''' တၠပညာ ဇၞော် အိုတ် မွဲ မချူ လဝ် အဘိဓာန် အရေဝ် မန် တြေံ ကေုာံ မန် ခေတ်တၟိ (Dictionary of Modern Spoken Mon) တုဲ ညး ဖန်ဗဒှ် လဝ် ရိုဟ်ကၞက် ဝေါဟာရ မန်-ခမာ ရ။&lt;ref name=&quot;shorto&quot;&gt;{{cite book |last=Shorto |first=H. L. |title=A Dictionary of Modern Spoken Mon |publisher=Oxford University Press |year=1962 |pages=10-14}}&lt;/ref&gt;
* '''ဂျရတ် ဒဳဖၠောတ် (Gérard Diffloth):''' တၠပညာ ညးမပါ်ခြာ လဒက်ပတန် ဂကောံ အရေဝ် အဝ်သထရဝ်-အာရှ သွက်ဂွံ ဒှ် အခိုက်အလိုက် ခိုဟ် အိုတ် ရ။
* '''ပေါလ် သစ်ဒဝဲလ် (Paul Sidwell):''' တၠပညာ ခေတ်တၟိ မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် လဒက်ပတန် အဝ်သထရဝ်-အာရှ နကဵု နဲကဲ Computational phylogenetics မဒှ် သၞောတ် ဟွံမဲ ကု မန်-ခမာ (Flat classification) ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အကာဲအရာ အနာဂတ် (Conclusion and Future Status) ==
ဂကောံ အရေဝ် မန်-ခမာ ဝွံ ဒှ် ဒြပ်ရတ် အာဲကၟာဲ ဝင် မဇၞော်မောဝ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ အရှိုတ်-ဒိုဟ်အဂၞဲ ရ။ ဍေဟ် ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဂကူ နာနာ သာ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ယေန်သၞာင် ရ။

ၜိုန်ရ အရေဝ် ဗဳယေတ်နာမ် ကေုာံ ခမာ တအ် ခိုင်ကၠိုက် ဒၟံင် နဒဒှ် အရေဝ် ရုံး ကီုလေဝ်၊ အရေဝ် ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဏအ် (မပ္တံကဵု အရေဝ် ပါလံင်၊ ကတု၊ အာသလဳယာန်၊ ကေုာံ အရေဝ် မန် အလဵုဇကု လေဝ်) နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု အကာဲအရာ မဒး ဂွိင် (Endangered languages) ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂၠးတိ (Globalization) ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် အရေဝ် လဒေါဝ် သၟိင်တၠ တအ် ဂှ်ရ၊ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ သုတေသန အရေဝ် ဏအ် ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဂကောံ အရေဝ် အဝ်သထရဝ်-အာရှ]] (Austroasiatic languages)
* [[အရေဝ် မန်]] (Mon language)
* [[အရေဝ် ခမာ]] (Khmer language)
* [[ဘာသာဗေဒ]] (Linguistics)

{{Navbox
| name = Austroasiatic languages
| title = ဂကောံ အရေဝ် အဝ်သထရဝ်-အာရှ (Austroasiatic languages)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကောံ မန်-ခမာ
| list1 =
* [[အရေဝ် မန်]] (Mon)
* [[အရေဝ် ခမာ]] (Khmer)
* [[အရေဝ် ဗဳယေတ်နာမ်]] (Vietnamese)
* [[ဗာနာရိတ်]] (Bahnaric)
* [[ကတုအိတ်]] (Katuic)
* [[ပါလံင်အိတ်]] (Palaungic)
* [[ခမုအိတ်]] (Khmuic)
| group2 = ဂကောံ အိန္ဒိယ
| list2 =
* [[မုဏ္ဍ]] (Munda)
* [[ခါသဳ]] (Khasi)
* [[နိကဝ်ဗာ]] (Nicobarese)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဘာသာဗေဒ]] (Linguistics)
* [[သၞောတ် ရမ္သာင် တိုန်စှ်ေ]] (Tonogenesis)
* [[သၞောတ် ရမ္သာင် လျိုင်]] (Registrogenesis)
}}

[[Category:ဂကောံ အရေဝ် အဝ်သထရဝ်-အာရှ]]
[[Category:ဂကောံ အရေဝ် မန်-ခမာ]]
[[Category:ဘာသာဗေဒ]]
[[Category:အရေဝ်ဘာသာ ပ္ဍဲ အာရှ အရှိုတ်-ဒိုဟ်အဂၞဲ]]</text>
      <sha1>r8wgy1rrxtb20yzw8ftl7l5p8tvx0r9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အရေဝ် ခမာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11806</id>
    <revision>
      <id>56402</id>
      <timestamp>2026-07-27T07:57:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''အရေဝ် ခမာ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဘာသာ ခမာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Khmer language'', အရေဝ် ခမာ: ភាសាខ្មែរ) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရေဝ် မဟီုဂး နကဵု ဂကူခမာ ကေုာံ ဒှ် အရေဝ် အလဵုအသဳ ပ္ဍဲ '''ဍုင်ကမ္ဗော...&quot;</comment>
      <origin>56402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21358" sha1="7e1m98xbawunsy09xz36yh2qflf98ep" xml:space="preserve">'''အရေဝ် ခမာ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဘာသာ ခမာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Khmer language'', အရေဝ် ခမာ: ភាសាខ្មែរ) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရေဝ် မဟီုဂး နကဵု ဂကူခမာ ကေုာံ ဒှ် အရေဝ် အလဵုအသဳ ပ္ဍဲ '''[[ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ]]''' (Cambodia) ရ။ အရေဝ် ဏအ်ဝွံ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံအရေဝ် [[သြသထြောအေရှတေတ်]] (Austroasiatic) တုဲ၊ ပၞောဝ်ကဵု ဂကောံအရေဝ် ဏအ် မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် အရေဝ် မၞိဟ် ဟီုဂး ဂၠိုင် အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ (ကြဴနူ အရေဝ် ဗဳယေတ်နာမ်) ရ။ ၜိုတ် စၟတ်သမ္တီ မ္ဂး မၞိဟ် မဟီုဂး အရေဝ် ခမာ အလုံ ဂၠးတိ နွံ ၜိုတ် ၁၆ မဳလဳယာန် ပြင်င် ရ။&lt;ref name=&quot;jenner&quot;&gt;{{cite book |last=Jenner |first=P. N. |title=Mon-Khmer Studies XI |publisher=University of Hawaii Press |year=1982 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

အရေဝ် ခမာ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု [[အရေဝ် မန်]] ဗွဲမဇြိုဟ်နက် တုဲ လိက်ပတ် ညးတအ် လေဝ် ကၠုင် နူကဵု တမ်မူလ ရိုဟ်ကၞက် လိက် အိန္ဒိယ သၠုင်ကျာ (Pallava script) တုပ် တုပ် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဆက်ဆံ သာသနာ ဟိန္ဒူ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂှ်ရ၊ အရေဝ် ခမာ ဝွံ လွဳစ လဝ် ဝေါဟာရ နူကဵု သက္ကတ (Sanskrit) ကေုာံ ပါဠိ (Pali) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အရေဝ် ခမာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဒ္ဒါ၊ ရမ္သာင်ဗေဒ၊ ကေုာံ သြဇာ လတူ ဒေသ အာရှအဂၞဲ ဗွဲမလှဲလး ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:22em; font-size:90%; text-align:left;&quot;
|+ &lt;big&gt;'''အရေဝ် ခမာ''' (ភាសាខ្មែរ)&lt;/big&gt;
|-
! ဍုင်
| [[ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ]]၊ [[ဍုင်သေံ]]၊ [[ဍုင်ဗဳယေတ်နာမ်]]
|-
! လၟိဟ် မၞိဟ်ဟီု
| ၜိုတ် ၁၆ မဳလဳယာန်
|-
! ဂကောံအရေဝ်
| [[သြသထြောအေရှတေတ်]]&lt;br&gt; &gt; [[မန်-ခမာ]]&lt;br&gt; &gt; '''အရေဝ် ခမာ'''
|-
! စနစ် ချူလိက်
| [[အက္ခရ် ခမာ]] (Khmer script)
|-
! အရေဝ် အလဵုအသဳ
| ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ
|}

[[File:Khmer_consonants.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဗျည် အက္ခရ် ခမာ မဒှ် လိက် မဇၞော်မောဝ် ကၠုင် နူကဵု အက္ခရ် ပလ္လဝ ဍုင်အိန္ဒိယ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
အရေဝ် ခမာ ဝွံ ဒှ် အရေဝ် သာမည မဟီုဂး လၟိုန် တ္ၚဲ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ ကေုာံ ဒေသ ပယျဵု မဆက်စပ် ကု ဍုင်သေံ (Surin, Buriram) ကေုာံ ဍုင်ဗဳယေတ်နာမ် သၠုင်ကျာ (Khmer Krom) တအ် ရ။ 

အရာ မတၞဟ်ခြာ အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု အရေဝ် ခမာ ဂှ် ဍေဟ် '''ဟွံမဲ ကု ရမ္သာင် တိုန်စှ်ေ''' (Non-tonal language) ရ။ ၜိုန်ရ အရေဝ် ဝွံ နွံ လဒေါဝ် ဒေသ အာရှအဂၞဲ မပေင် ဒၟံင် ကု အရေဝ် မနွံ ရမ္သာင် တိုန်စှ်ေ (ဥပမာ - သေံ၊ လာအဝ်၊ ဗဳယေတ်နာမ်) ကီုလေဝ်၊ အရေဝ် ခမာ (ကေုာံ အရေဝ် မန်) တအ် ဝွံ တန်တဴ နကဵု သၞောတ် ရမ္သာင် ဓမ္မတာ မဟွံစကာ ရမ္သာင် သၠုင်သဝ် သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ အဓိပ္ပါယ် ရ။

== ၂။ ဂကောံအရေဝ် ကေုာံ ရိုဟ်ကၞက် (Classification and Affiliation) ==
အရေဝ် ခမာ ဝွံ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု တၞောဝ် '''အရေဝ် မန်-ခမာ''' (Mon-Khmer branch) မဒှ် ဂကောံအရေဝ် ပါ်တိတ် နူကဵု '''[[သြသထြောအေရှတေတ်]]''' (Austroasiatic language family) ရ။&lt;ref name=&quot;sidwell&quot;&gt;{{cite book |last=Sidwell |first=P. |title=Classifying the Austroasiatic Languages |publisher=LINCOM Europa |year=2009 |pages=15-22}}&lt;/ref&gt;

အတိုင် ပရေင်လ္ၚတ် တၠပညာ အရေဝ်ဘာသာ တအ် မ္ဂး၊ အရေဝ် မန်-ခမာ တအ် ဝွံ ဒှ် အရေဝ် တမ်မူလ မဟီုဂး ကၠုင် လဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ ကိုပ်ကၠာ နူ ဂကူ တၞဟ် တအ် (သေံ၊ ဗၟာ၊ ဗဳယေတ်နာမ်) ဟွံစိုပ် ကၠုင် ဏီ ရ။ အရေဝ် ခမာ ဝွံ ဆက်စပ် ဗွဲမကြပ်ညောန် ကု အရေဝ် Pearic, Bahnaric ကေုာံ Katuic တအ် မဟီုဂး ပ္ဍဲ ဒဵု ဒေသ ကမ္ဗောဒဳယျာ ကေုာံ လာအဝ် ရ။

== ၃။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (History and Development) ==
ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အရေဝ် ခမာ ဝွံ တၠပညာ တအ် ပါ်လဝ် နကဵု ခေတ် ၄ ခေတ် အဓိက အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

* '''ခေတ် ကိုပ်ကၠာ အင်္ကောရ် (Pre-Angkorian Khmer) (အေဒဳ ၆၀၀ - ၈၀၂):''' ဒှ် အခိင် တမ်မူလ လိက်တၟအ် ခမာ မစ ဂၠာဲဆဵု။ အခိင် ဏအ် အရေဝ် ခမာ လွဳစ ဝေါဟာရ သက္ကတ ဗွဲမဂၠိုင် ဟိုတ်နူ သာသနာ ဟိန္ဒူ။
* '''ခေတ် အင်္ကောရ် (Angkorian Khmer) (အေဒဳ ၈၀၂ - ၁၄၃၁):''' ဒှ် ခေတ် ထဝ် သွက် အေန်ပါယာ ခမာ ရ။ အရေဝ် ခမာ ဝွံ ဒှ် အရေဝ် အလဵုအသဳ မစကာ ပ္ဍဲ လိက်တၟအ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် အလုံ ဒေသ အာရှအဂၞဲ လပါ် သၠုင်ကျာ ရ။
* '''ခေတ် ခမာ လဒေါဝ် (Middle Khmer) (အေဒဳ ၁၄၃၁ - ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ):''' ဒှ် အခိင် မပြံင်လှာဲ ရမ္သာင် အဓိက (Phonological shift) ရ။ အခိင် ဏအ် ရမ္သာင် ဗျည် မနွံ ဇြိုင် ကဵု သာ တအ် ပြံင်လှာဲ အာ တုဲ သၞောတ် ရမ္သာင် သရာဲ (Register system) စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။&lt;ref name=&quot;vickery&quot;&gt;{{cite book |last=Vickery |first=M. |title=Society, Economics, and Politics in Pre-Angkor Cambodia |publisher=Centre for East Asian Cultural Studies |year=1998 |pages=102-110}}&lt;/ref&gt;
* '''ခေတ် ခမာ တၟိ (Modern Khmer) (၁၉ ဗွဝ်ကၠံ - လၟုဟ်):''' ဒှ် အရေဝ် ခမာ လၟုဟ် မစကာ လိက်ပတ် ကေုာံ သဒ္ဒါ မခိုင်ကၠိုက် လဝ် တုဲ ရ။

== ၄။ ရမ္သာင်ဗေဒ ကေုာံ သဒ္ဒါ (Phonology and Grammar) ==
'''ရမ္သာင်ဗေဒ (Phonology):'''
အရေဝ် ခမာ လၟုဟ် ဝွံ နွံကဵု သၞောတ် ဗျည် ကေုာံ သရ မလှဲလး ဗွဲမလောန် ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ဗျည် ၃၃ မ ကေုာံ သရ မာန် ပံင်စပ် ကလိဂွံ ရမ္သာင် သရ ၜိုတ် ၃၀ ပြင်င် ရ။ အရာ မတၟေင် ဂှ် ဒှ် သၞောတ် '''Register''' ရ။ ပ္ဍဲ အရေဝ် ခမာ၊ ဗျည် ပါ်လဝ် လပါ် &quot;ရမ္သာင် သာ&quot; (a-series) ကေုာံ &quot;ရမ္သာင် ဇြိုင်/ဍိုန်&quot; (o-series) ရ။ သရ မွဲ မ ကာလ ပံင် ကု ဗျည် a-series မ္ဂး တိတ် ရမ္သာင် မွဲ ဗီု၊ ကာလ ပံင် ကု o-series မ္ဂး တိတ် ရမ္သာင် တၞဟ် မွဲ ဗီု ရ။

'''သဒ္ဒါ (Grammar):'''
အရေဝ် ခမာ ဝွံ ဒှ် အရေဝ် မစကာ ဇၟန်ဝါကျ '''ကတ္တာ-ကြိယာ-ကမ်''' (Subject-Verb-Object / SVO) မတုပ် ကု အရေဝ် မန်၊ သေံ၊ ကေုာံ အင်္ဂလိက် ရ။&lt;ref name=&quot;jacob&quot;&gt;{{cite book |last=Jacob |first=J. M. |title=Introduction to Cambodian |publisher=Oxford University Press |year=1968 |pages=20-25}}&lt;/ref&gt;

* ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရုပ် ကြိယာ သွက် အခိင် (No verb inflection for tense) ပုဟ်။ သွက်ဂွံ ထ္ၜး အခိင် ဂှ် ညးတအ် စကာ ဝေါဟာရ ဗပေင် (Particles) မပ္တံကဵု &quot;បាន&quot; (ကတဵုဒှ် တုဲ) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;នឹង&quot; (သ္ဒး ဒှ်) ရ။
* ဥပမာ - ខ្ញុំញ៉ាំបាយ (Knhom nham bay) = အဲ စ ပုင် (I eat rice)။

== ၅။ ဝေါဟာရ ကေုာံ ပရေင်လွဳစ (Vocabulary and Borrowings) ==
ဝေါဟာရ သဇိုင် ပ္ဍဲ အရေဝ် ခမာ ဂှ် ဒှ် ဝေါဟာရ သြသထြောအေရှတေတ် မတုပ် ကု မန် ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ - ဍာ်, မတ်, ကၠဵု, ပၟတ်) ရ။

ဆဂး ဟိုတ်နူ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆံ၊ အရေဝ် ခမာ ဝွံ လွဳစ လဝ် ဝေါဟာရ နူကဵု ဘာသာ တၞဟ် ဗွဲမဂၠိုင် -
* '''သက္ကတ ကေုာံ ပါဠိ:''' ဝေါဟာရ မဆက်စပ် ကု သာသနာ၊ အုပ်ဓုပ်၊ ပညာ ကေုာံ အရေဝ် နန်วัง (ဥပမာ - រាជ / reach = သၟိင်၊ ធម៌ / thor = ဓရ်)။
* '''သေံ:''' ဝေါဟာရ မဆက်စပ် ကု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကပေါတ် လၟိုန် တ္ၚဲ။
* '''ပြင်သေတ်:''' ဟိုတ်နူ ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု ပြင်သေတ်၊ ဝေါဟာရ မဆက်စပ် ကု နည်းပညာ၊ ကပေါတ် ခေတ်တၟိ၊ ကေုာံ စၞောန် အလဵုအသဳ တအ် ကၠုင် နူ ပြင်သေတ် (ဥပမာ - កាហ្វេ / kafe = ကဝ်ဖဳ၊ សាប៊ូ / sabu = သာဗူ) ရ။

== ၆။ စနစ် လိက်ပတ် (Writing System) ==
'''[[အက္ခရ် ခမာ]]''' (Khmer script) ဝွံ ဒှ် လိက် မဇၞော်မောဝ် ကၠုင် နူကဵု အက္ခရ် ပလ္လဝ (Pallava script) ဍုင်အိန္ဒိယ သၠုင်ကျာ ရ။ လိက် ဏအ်ဝွံ ဒှ် စနစ် &quot;အဗူဂဳဒါ&quot; (Abugida) မဒှ် စနစ် ဗျည် မနွံ သရ ပ္ဍဲ တမ် ဍေဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;huffman&quot;&gt;{{cite book |last=Huffman |first=F. E. |title=Cambodian System of Writing and Beginning Reader |publisher=Yale University Press |year=1970 |pages=3-12}}&lt;/ref&gt;

* '''ပရေင်ချူ:''' ချူ နူ ဇွိ ဂၠောဲ အာ သတုံ။ ဟွံမဲ ကု ပရေင်ပါ် မလိက် နကဵု စပ် (No spaces between words) ပုဟ်။ စပ် ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ပါ် ဝါကျ သၟး ရ။
* '''ဗျည် ကွိုင်/ဇိုင် (Subscripts - ជើង):''' အရာ မတၟေင် အိုတ် ဂှ် ကာလ ဗျည် ၜါ သကိတ် ရေင်သကအ် မ္ဂး၊ ဗျည် မရနုက်ကဵု ၜါ ဂှ် ဒး ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် တုဲ စုတ် သၟဝ် ဗျည် ပထမ ရ (တုပ် ကု လိက် မန် မစုတ် ကွိုင် ဇိုင်)။

== ၇။ အရေဝ် ဒေသဂမၠိုင် (Dialects) ==
အရေဝ် ခမာ ဝွံ နွံကဵု အရေဝ် ဒေသ (Dialects) နာနာ သာ် အတိုင် ပထဝဳ ရ -

# '''ခမာ လဒေါဝ် (Central Khmer):''' ဒှ် အရေဝ် မဟီုဂး ပ္ဍဲ ဍုင် ဖနွမ်းပေန် (Phnom Penh) ကေုာံ ဒေသ လဒေါဝ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် အရေဝ် စံပၞောန် (Standard Khmer) အလုံ ဍုင် ရ။
# '''ခမာ သၟဝ်ကျာ (Northern Khmer / Surin Khmer):''' ဟီုဂး ပ္ဍဲ ရး သုရင် ကေုာံ ဗူရဳရာမ် ဍုင်သေံ ရ။ အရေဝ် ဏအ် နွံကဵု ရမ္သာင် မတၞဟ်ခြာ တုဲ လွဳစ လဝ် ဝေါဟာရ သေံ ဂၠိုင် ရ။
# '''ခမာ ဍုင် (Khmer Krom):''' ဟီုဂး ပ္ဍဲ ဒေသ ယူဂဝ် (Mekong Delta) ဍုင်ဗဳယေတ်နာမ် သၠုင်ကျာ ရ။
# '''ခမာ ဒဵု ကာတ်ဒမောမ် (Cardamom Khmer):''' ဒှ် အရေဝ် တြေံ မဟီုဂး ပ္ဍဲ ဒေသ ဒဵု လပါ် ပလိုတ် မမင်မဲ လဝ် ရမ္သာင် ခမာ လဒေါဝ် တြေံ အိုတ် ရ။

== ၈။ သြဇာ လတူ အရေဝ် တၞဟ်ဂမၠိုင် (Influence on Other Languages) ==
အရေဝ် ခမာ ဝွံ နွံကဵု သြဇာ ဗွဲမဇၞော် လတူ အရေဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ၊ ဗွဲတၟေင် လတူ '''အရေဝ် သေံ''' (Thai) ကေုာံ '''အရေဝ် လာအဝ်''' (Lao) ရ။

အခိင် အေန်ပါယာ အင်္ကောရ် ဇၞော်မောဝ် တေအ်၊ ဂကူ သေံ တအ် လွဳစ လဝ် ယေန်သၞာင် ကေုာံ လိက်ပတ် နူကဵု ခမာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲ အရေဝ် သေံ လၟုဟ် ဂှ် နွံ ဝေါဟာရ မကၠုင် နူ ခမာ ၜိုတ် ၃၀% ကဵု ၄၀% ရ။ ဗွဲတၟေင် ဝေါဟာရ သၟိင်တၠ (ราชาศัพท์ - Rachasap) ကေုာံ ဝေါဟာရ လိက်ပတ် သၠုင်ပြဲ တအ် ဂှ် ကၠုင် နူ ခမာ ဖအိုတ် ဍာ် ရ (ဥပမာ - เดิน/doen = ကွာ်၊ ខែ/khae = ဂိတု)။

== ၉။ ကဆံင် အလဵုအသဳ ကေုာံ လွပ် (Official Status and Usage) ==
အရေဝ် ခမာ ဝွံ ဒှ် အရေဝ် အလဵုအသဳ (Official language) ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ အတိုင် ဥပဒေသဇိုင် ဍုင် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် အရေဝ် အဓိက မစကာ ပ္ဍဲကဵု -

* '''ပရေင်ပညာ:''' သၞောတ် ပညာ အလုံ ဍုင် ကမ္ဗောဒဳယျာ စကာ အရေဝ် ခမာ နဒဒှ် မာဇြင် ဗတောန် လိက် ပထမ အိုတ် ရ။
* '''မဳဒဳယာ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ်:''' သၞောဝ်ဥပဒေ၊ လိက် ရုင်၊ တဳဗဳ၊ လိက်ပရိုင် ကေုာံ အင်တာနက် အလုံ ဍုင် ဂှ် စကာ လိက် ခမာ သၟး ရ။
* ပ္ဍဲကဵု ဍုင်သေံ ကေုာံ ဍုင်ဗဳယေတ်နာမ် ဂှ်၊ ၜိုန်ရ နွံ မၞိဟ် ဟီု အရေဝ် ဏအ် ကီုလေဝ် ဍေဟ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် အရေဝ် အလဵုအသဳ ပုဟ်။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
အရေဝ် ခမာ ဝွံ ဒှ် ရတနာ ယေန်သၞာင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှအဂၞဲ တုဲ ဍေဟ် ထ္ၜးကဵု သက်သဳ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အေန်ပါယာ ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ ရ။ ၜိုန်ရ ဒးဒုင် ဖြတ် သၠောဲ ကၠုင် ပေါဲ ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် နာနာ ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ (ခေတ် ခမာ ကောတ်) ကီုလေဝ်၊ အရေဝ် ဏအ် ဆက် တန်တဴ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် လၟိုန် တ္ၚဲ ဏီ ရ။

ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital era) ဏအ်၊ အရေဝ် ခမာ ဝွံ ကလိဂွံ ပရေင်ထံက်ပင် နူကဵု Unicode သွက်ဂွံ ချူ လိက် ပ္ဍဲ ကောမ်ပျူတာ ကေုာံ ဖုန် သမာတ် ဗွဲမလောဲသွာ တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် လွဟ် အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ ယေန်သၞာင် ဂကူ ခမာ ကု တၞောဝ် အနာဂတ် တအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဂကူ ခမာ]] (Khmer people)
* [[ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ]] (Cambodia)
* [[အရေဝ် မန်-ခမာဂမၠိုင်]] (Mon-Khmer languages)
* [[အက္ခရ် ခမာ]] (Khmer script)

{{Navbox
| name = Austroasiatic languages
| title = ဂကောံအရေဝ် သြသထြောအေရှတေတ် ကေုာံ မန်-ခမာ (Austroasiatic and Mon-Khmer Languages)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = အရေဝ် အဓိကဂမၠိုင်
| list1 =
* [[အရေဝ် ဗဳယေတ်နာမ်]] (Vietnamese)
* [[အရေဝ် ခမာ]] (Khmer)
* [[အရေဝ် မန်]] (Mon)
* [[အရေဝ် သာန်တာလဳ]] (Santali)
* [[အရေဝ် ခါသဳ]] (Khasi)
| group2 = ဂကောံအရေဝ် ပါ်တိတ်
| list2 =
* [[မန်-ခမာ]] (Mon-Khmer)
* [[မဏ္ဍ]] (Munda)
* [[အသလဳယာန်]] (Aslian)
* [[ခါသဳ-ခမူ]] (Khasi-Khmuic)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[အက္ခရ် ခမာ]] (Khmer script)
* [[အက္ခရ် မန်]] (Mon script)
* [[ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ]] (Cambodia)
* [[ဒေသ အာရှအဂၞဲ]] (Southeast Asia)
}}

[[Category:အရေဝ် ခမာ]]
[[Category:အရေဝ် မန်-ခမာဂမၠိုင်]]
[[Category:အရေဝ် သြသထြောအေရှတေတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ]]
[[Category:အရေဝ်ဘာသာဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>7e1m98xbawunsy09xz36yh2qflf98ep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂကူ ခမာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11807</id>
    <revision>
      <id>56403</id>
      <timestamp>2026-07-27T07:59:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဂကူခမာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Khmer people'', ခမာ: ជនជាតិខ្មែរ) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကူတမ်မူလ မနွံ ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ အရှိုတ်ဒိုဟ်သၠုင်ကျာ (Southeast Asia) တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် မံင်တန်တဴ ပ္ဍဲ ဍုင်ကမ္...&quot;</comment>
      <origin>56403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21687" sha1="4zopdqxer5ohx11npd2ab9aced8i1dv" xml:space="preserve">'''ဂကူခမာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Khmer people'', ခမာ: ជនជាតិខ្មែរ) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကူတမ်မူလ မနွံ ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ အရှိုတ်ဒိုဟ်သၠုင်ကျာ (Southeast Asia) တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် မံင်တန်တဴ ပ္ဍဲ ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ (Cambodia) ရ။ ဂကူခမာ ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ အရေဝ်ဘာသာ သြသတြဝ်-အေရှာတေတ် (Austroasiatic) တုဲ နွံ အဆက်အစပ် ကြပ်ညောန် ကု [[ဂကူမန်]] သီု လပါ် ဝင်၊ အရေဝ်ဘာသာ၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ရ။ လၟိဟ် မၞိဟ် ဂကူခမာ အလုံ ဂၠးတိ နွံ ၜိုတ် ၁၆ မဳလဳယောန် ပြင်င် တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ ဂှ် ဒှ် ဂကူ မဂၠိုင် အိုတ် (ၜိုတ် ၉၀ တၟဴကၠံ) ရ။&lt;ref name=&quot;chandler&quot;&gt;{{cite book |last=Chandler |first=D. |title=A History of Cambodia |publisher=Westview Press |year=2007 |pages=13-18}}&lt;/ref&gt;

ဂကူခမာ ဝွံ နွံကဵု ဝင် မဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် မသၠုင်ပြဲ ဗွဲမလောန် မာန် ဒက်ပတန် လဝ် အာဏာစက် ခမာ (Khmer Empire) ပ္ဍဲ အကြာ ၉ ကဵု ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ မဒှ် အခိင် ညးတအ် သြိုင်ခၞံ လဝ် ကျာ်စေတဳ မပြာကတ် အလုံ ဂၠးတိ '''[[အာန်ကောဝ်ဝတ်]]''' (Angkor Wat) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဂကူခမာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပထဝဳ၊ အရေဝ်ဘာသာ၊ ယေန်သၞာင်၊ သာသနာ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Angkor_Wat.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ကျာ်စေတဳ အာန်ကောဝ်ဝတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ၊ မဒှ် စၟတ်သမ္တီ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဝင် အာဏာစက် ဂကူခမာ မသၠုင်ပြဲ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ တမ်မူလ ယၟု (Introduction and Etymology) ==
ယၟု မဟီု တွံ &quot;ခမာ&quot; (Khmer) ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ဝေါဟာရ တြေံ မကော်စ ဇကု ကဵု ဇကု ရ။ ပ္ဍဲ လိက်တၟအ် တြေံ တအ် ဂှ် ဂွံ ဆဵု ညာတ် မလိက် (Kmir) ဟွံသေင်မ္ဂး (Kmer) ရ။ ဂကူခမာ တအ် ဝွံ ဒှ် ဂကူ မပြံင် လုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဒေသ အေန်ဒဝ်ချာင်နာ (Indochina) နူကဵု ၜိုတ် ၄,၀၀၀ သၞာံ ပြင်င် သီုကဵု မွဲစွံ ကု ဂကူမန် တအ် ရ။ 

ညးတအ် ပံင်ကောံ ယေန်သၞာင် တမ်မူလ ဇကု ကု ယေန်သၞာင် အိန္ဒိယ (Indianization) မပ္တံကဵု လိက်ပတ်၊ သာသနာ (ဟိန္ဒူ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ)၊ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် တုဲ ဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ် မသၠုင်ပြဲ ပ္ဍဲ ဇိုင် ၜဳ မဲခေါင် (Mekong River) ရ။ ဂကူခမာ ဝွံ ဒှ် တၞောဝ် ဒတောဝ် မဇၞော်မောဝ် လဝ် ယေန်သၞာင် ဒေသ အာရှ အရှိုတ်ဒိုဟ်သၠုင်ကျာ မွဲ ဂကူ မာန် ဟီု စ ဂွံ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ခေတ် အာန်ကောဝ် (Origins and Angkor Era) ==
ဝင် ဂကူခမာ ဝွံ စတင် နူကဵု ဍုင် ဖူနာန် (Funan) (၁-၆ ဗွဝ်ကၠံ) ကေုာံ ဍုင် စေန်လာ (Chenla) (၆-၉ ဗွဝ်ကၠံ) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ်၊ ဂကူခမာ တအ် ဒုင်ကေတ် လညာတ် ဟိန္ဒူ ကေုာံ သာသနာ ဗုဒ္ဓ နူ အိန္ဒိယ တုဲ ဒက်ပတန် သၞောတ် သၟိင်ဨကရာဇ် (Devaraja / God-King) ရ။&lt;ref name=&quot;coedes&quot;&gt;{{cite book |last=Coedes |first=G. |title=The Indianized States of Southeast Asia |publisher=University of Hawaii Press |year=1968 |pages=65-70}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၈၀၂ ဂှ်၊ သၟိင် ဇေယျဝရမာန် ဒုတိယ (Jayavarman II) ပံင်ကောံ ဍုင် ဍောတ်တ် တအ် တုဲ ဒက်ပတန် '''အာဏာစက် ခမာ''' (Khmer Empire) ရ။ ခေတ် အာန်ကောဝ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ခေတ် ထဝ် သွက် ဂကူခမာ တအ် တုဲ၊ သၟိင်ဨကရာဇ် တအ် သြိုင်ခၞံ ဍုင် ဇၞော် မပ္တံကဵု အာန်ကောဝ် တမ် (Angkor Thom) ကေုာံ ဘာကျာ် အာန်ကောဝ်ဝတ် ရ။ အာဏာစက် ဏအ်ဝွံ အုပ်ဓုပ် လဝ် ဒေသ ကမ္ဗောဒဳယျာ၊ သေံ၊ လာအို၊ ကေုာံ ဗဳယေတ်နာမ် သၠုင်ကျာ ဗွဲမလှဲလး ရ။

== ၃။ ခေတ် ကြဴနူ အာန်ကောဝ် ကေုာံ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ (Post-Angkor &amp; French Colonial Era) ==
ကြဴနူ ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ မ္ဂး၊ အာဏာစက် ခမာ သြဇာ ဍိုန် စှ်ေ အာ ဟိုတ်နူ ပၞာန် ဒေသ အပ္ဍဲ၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု၊ ကေုာံ ပရေင်ဗတိုက် နူ သၟိင် သေံ (Ayutthaya) ရ။ ခေတ် ဏအ် ဂှ် ကော်စ ခေတ် ဓီု (Dark Ages of Cambodia) တုဲ ဍုင် ကမ္ဗောဒဳယျာ ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် အကြာ ဍုင်သေံ ကဵု ဍုင်ဗဳယေတ်နာမ် ရ။&lt;ref name=&quot;higham&quot;&gt;{{cite book |last=Higham |first=C. |title=The Civilization of Angkor |publisher=Weidenfeld &amp; Nicolson |year=2001 |pages=150-158}}&lt;/ref&gt;

သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍုင် နူကဵု ပရေင်သီအဝဵု သေံ ကဵု ဗဳယေတ်နာမ်၊ သၟိင် နဝ်ရဝ်ဒေါမ် (King Norodom) အာတ် အရီုအဗင် နူ ပြင်သေတ် (France) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၃ တုဲ ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ ဒှ် အာ ဍုင် သၟဝ် စဵုဒၞာ ပြင်သေတ် (French Protectorate) ရ။ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ဏအ် ပကဵု ညံင် ဂကူခမာ ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင်ပညာ ခေတ်တၟိ တုဲ မင်မဲ လဝ် ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် အာန်ကောဝ် လေဝ် ဟီု ဂွံ ရ။ ဍုင် ဂွံ သၠးပွး နူ ပြင်သေတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၃ ရ။

== ၄။ ခေတ် ခမာက္ဍာ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ခေတ်တၟိ (Khmer Rouge &amp; Modern Era) ==
အရာ မဒှ် လေင် ဒဒိုက် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂကူခမာ ဂှ် ဒှ် ခေတ် '''ခမာက္ဍာ်''' (Khmer Rouge) အကြာ သၞာံ ၁၉၇၅ ကဵု ၁၉၇၉ ရ။ သၟဝ် ပရေင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပဝ် ပေါတ် (Pol Pot)၊ သၞောတ် ကောန်မျူနေတ် အစောန်စိုပ် ဏအ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် ဂကူခမာ ၜိုတ် ၁.၅ ကဵု ၂ မဳလဳယောန် ဒး ချိုတ် အာ နကဵု ပရေင်ကမၠောန် အနိင်အထက်၊ ယဲ၊ ကေုာံ ပရေင်ဂစိုတ် ပ္ဍဲ ဌာန် ဂစိုတ် (Killing Fields) ရ။&lt;ref name=&quot;kiernan&quot;&gt;{{cite book |last=Kiernan |first=B. |title=The Pol Pot Regime: Race, Power, and Genocide in Cambodia under the Khmer Rouge |publisher=Yale University Press |year=2008 |pages=15-25}}&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ သၞာံ ၁၉၇၉၊ ဂကူခမာ တအ် ကလေင် ဒက်ပတန် ဍုင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဇကု မွဲ ဝါ ပၠန် ရ။ တ္ၚဲဏအ် ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ ကလေင် ဇၞော်မောဝ် တိုန် နကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကမ္မတဳ၊ ကေုာံ ကဏ္ဍ ကွာ်တရဴ ဗွဲမဇၞော် ရ။

== ၅။ ပထဝဳဒေသ ကေုာံ ပရေင်ပြးဇး မၞိဟ် (Geography and Demographics) ==
ဂကူခမာ တအ် မံင်တန်တဴ အဓိက ပ္ဍဲကဵု ခလိုင် ၜဳ မဲခေါင် (Mekong Basin) ကေုာံ ပွဳပွူ ကၟာ တောန်လဳသာပ် (Tonle Sap) မဒှ် ဒေသ တိ ဩဇာ ခိုဟ် သွက် ပရေင်တဵုလွဳ ရ။ 

ပါဲနူ ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ တုဲ၊ ဂကူခမာ တအ် ပြးဇး နွံ ပ္ဍဲ ဒေသ ညောန် ကြပ် တအ် လေဝ် နွံ ရ -
* '''ခမာ သုရေန် (Khmer Surin):''' ဂကူခမာ မမံင် ပ္ဍဲ ဒေသ ဦသာန် ဍုင်သေံ (Isan)။
* '''ခမာ ကြောမ် (Khmer Krom):''' ဂကူခမာ မမံင် ပ္ဍဲ ဒေသ မြစ်ဝကျွန်းပေါ် မဲခေါင် (Mekong Delta) ပ္ဍဲ ဗဳယေတ်နာမ် သၠုင်ကျာ။

ဟိုတ်နူ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင်၊ ဂကူခမာ ဗွဲမဂၠိုင် ပြံင် လဒိုဟ် အာ မံင် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် (USA)၊ ပြင်သေတ် (France)၊ ကေုာံ သြသတေလျ (Australia) ဒှ်တမ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး လၟိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပြးဇး ဂကူခမာ (စရင် ၜိုတ်ကိုပ်ကၠာ)
|-
! ဍုင် (Country)
! လၟိဟ် မၞိဟ် (Population)
! အလုံ တၟဴကၠံ ဍုင် (Percentage)
|-
| [[ကမ္ဗောဒဳယျာ]]
| ~ ၁၄,၅၀၀,၀၀၀
| ၉၀%
|-
| [[ထာဲ]] (သေံ)
| ~ ၁,၂၀၀,၀၀၀
| ၜိုတ် ၁.၅%
|-
| [[ဗဳယေတ်နာမ်]]
| ~ ၁,၃၀၀,၀၀၀
| ၜိုတ် ၁.၃%
|-
| [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]
| ~ ၃၃၀,၀၀၀
| ဒေသ မပြံင်လဒိုဟ်
|}

== ၆။ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ လိက်ပတ် (Language and Literature) ==
[[အရေဝ် ခမာ]] ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ အရေဝ် မန်-ခမာ မဒှ် ရိုဟ်ကၞက် သြသတြဝ်-အေရှာတေတ် ရ။ တၞဟ်ခြာ နူကဵု အရေဝ် သေံ ကဵု ဗဳယေတ်နာမ်၊ အရေဝ် ခမာ ဝွံ '''ဟွံမဲ ကု ရမ္သာင် တိုန် စှ်ေ''' (Non-tonal language) ပုဟ်။

လိက် ခမာ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် နူကဵု လိက် ပလ္လဝ (Pallava script) နူ အိန္ဒိယ တုဲ တုပ် လၟေင် လိက်မန် ကီု ရ။ လိက်ပတ် ခမာ ဝွံ နွံကဵု သြဇာ နူ လိက် သက္ကတ ကေုာံ ပါဠိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ လိက်ပတ် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် လိက် '''ရဳယောမ်ကေ''' (Reamker) မဒှ် ဝတ္ထု ရာမ (Ramayana) ဗီုပြင် ခမာ တုဲ၊ ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်လှေ် ကေုာံ ဒွက် အနုသုခုမ အလုံ မွဲ ဍုင် ရ။&lt;ref name=&quot;vickery&quot;&gt;{{cite book |last=Vickery |first=M. |title=Society, Economics, and Politics in Pre-Angkor Cambodia |publisher=Centre for East Asian Cultural Studies |year=1998 |pages=105-115}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ သာသနာ ကေုာံ ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ (Religion and Beliefs) ==
ဂကူခမာ ဗွဲမဂၠိုင် (ၜိုတ် ၉၅ တၟဴကၠံ) ရှေ်သှေ် '''[[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]''' (Theravada Buddhism) ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ်၊ ပရေင်ပတှ်ေ ညးတအ် ဝွံ ပံင်ကောံ လဝ် နကဵု လညာတ် ဟိန္ဒူ ကေုာံ လညာတ် သဘာဝ မရှေ်သှေ် ကလော် (Animism / Neak Ta) ရ။

ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ (ခေတ် အာန်ကောဝ်)၊ သာသနာ ဟိန္ဒူ (ဗွဲတၟေင် သာသနာ သဳဝ ကေုာံ ဗိဿဏော) ဒှ် သာသနာ အဓိက သွက် သၟိင် တအ် ရ။ လက္ကရဴ ဏအ်၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် တုဲ ဘာလကျာ် (Wat) တအ် ဒှ် ဗဟဵု အဓိက သွက် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ကွာန် ခမာ တအ် ရ။

== ၈။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture and Arts) ==
ယေန်သၞာင် ခမာ ဝွံ နွံကဵု အနုသုခုမ မလှဲလး ကေုာံ စရာဲ မကျေဝ်ဂေါဝ် ဗွဲမလောန် ရ။
* '''ပရေင်လှေ်:''' လှေ် '''အာပ်သရာ''' (Apsara dance) မဒှ် လှေ် နန် ၝောအ် မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ဍိုန်ညှာ ဂှ် ဒှ် စၟတ်သမ္တီ ယေန်သၞာင် ခမာ ဂၠးတိ ရ။
* '''ဗွိုက်လတက်:''' ကောန် ဂကူခမာ တအ် လတက် '''သံပေါတ်''' (Sampot) မဒှ် ယာတ် တုပ် ကု ဂၠိက် မန် သွက် ပေါဲ သဘင် ကျာ် ဟွံသေင်မ္ဂး သဘင် မင်္ဂလာ ရ။
* '''စၞစ:''' စၞစ ခမာ တအ် ဟွံ ကတဴ လောန် ညံင် သေံ တုဲ၊ စၞ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''အာမောက်''' (Amok - က ကၠောန် နကဵု ဍာ် သတ်ဗြဴ ကေုာံ လိက် သၠ တၞံ) ကေုာံ ပရာဟောက် (Prahok - ဖရံက် က ခမာ) ရ။

[[File:Apsara_Dance.jpg|thumb|left|300px|ဗီုရုပ် မၞိဟ်ဗြဴ ခမာ လှေ် ဒၟံင် အာပ်သရာ မဒှ် အနုသုခုမ လှေ် နန် မပြာကတ်။]]

== ၉။ အခိုက်အလိုက် သ္ၚိကၟိန် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Society and Family) ==
ဂကောံမၞိဟ် ခမာ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် လတူ သ္ၚိကၟိန် မဇၞော် (Extended family) ကေုာံ ပရေင်ရှေ်သှေ် မိမ ဇမၞော် ရ။ လညာတ် ပရေင်မၞိဟ် ခမာ ဂှ် နွံ အခိုက် လပါ် '''မိ''' (Matriarchal tendencies) ညိ တုဲ၊ ကောန်ဗြဴ ဟွံသေင်မ္ဂး ကောန် ဍောတ် အိုတ် (ဗွဲမဂၠိုင် ကောန်ဗြဴ) ဂှ် ကလိဂွံ အာဲကၟာဲ ကေုာံ မင်မဲ မိမ ကာလ ညးတအ် ဗျု ရ။

ပ္ဍဲ ကွာန် (Phum) ဂှ်၊ မၞိဟ် တအ် ပါ်ပရအ် ကမၠောန် ရေင်သကအ်၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ အခိင် ရိတ် သြောအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် သဘင် ဘာကျာ် ရ။ ပရေင်ရှေ်သှေ် လကျာ် ကေုာံ မၞိဟ် ဗျု ဂှ် ဒှ် ဒ္ဂေတ် အဓိက သွက် ဂကူခမာ လၟိုန် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် ဂကူ ခမာ (Conclusion and Future) ==
ဂကူခမာ ဝွံ ဒှ် ဂကူ မနွံကဵု ဝင် မဇၞော်မောဝ် ကေုာံ မာန် သတေင် ဒုင် ပရေင်ဒဒိုက် မဇၞော် လောန် ပ္ဍဲ ခေတ် ခမာက္ဍာ် လေဝ် မာန် ကလေင် ကတဵု ဂျိုင် လမျီု မွဲ ဝါ ပၠန် ရ။ တ္ၚဲဏအ်၊ ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ ဂှ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမပြဟ်၊ တုဲ သၟတ် ခမာ တအ် စကာ နည်းပညာ တၟိ သွက်ဂွံ မင်မဲ လိက်ပတ်၊ အနုသုခုမ၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဇကု ရ။

ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဂကူ ခမာ ကေုာံ ဂကူ သြသတြဝ်-အေရှာတေတ် တၞဟ် တအ် (မပ္တံကဵု မန်) ဝွံ သ္ဒး ဆက် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ညံင် ဂွံ တီ တမ်မူလ ဝင် အာရှ အရှိုတ်ဒိုဟ်သၠုင်ကျာ မွဲစွံ ရောင်။ နကဵု စိုတ်ဓါတ် မဆာန် ယေန်သၞာင် ကေုာံ အာန်ကောဝ်ဝတ်၊ ဂကူခမာ ဝွံ ဆက် တန်တဴ နဒဒှ် ဂကူ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ကမ္ဗောဒဳယျာ]] (Cambodia)
* [[အာန်ကောဝ်ဝတ်]] (Angkor Wat)
* [[အရေဝ် ခမာ]] (Khmer language)
* [[ဂကောံ အရေဝ် သြသတြဝ်-အေရှာတေတ်]] (Austroasiatic languages)
* [[ဂကူမန်]] (Mon people)

{{Navbox
| name = Khmer
| title = ဂကူခမာ ကေုာံ ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ (Khmer People and Cambodia)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဝင် ကေုာံ အာဏာစက်
| list1 =
* [[ဖူနာန်]] (Funan)
* [[စေန်လာ]] (Chenla)
* [[အာဏာစက် ခမာ]] (Khmer Empire)
* [[ခမာက္ဍာ်]] (Khmer Rouge)
* [[ပဝ် ပေါတ်]] (Pol Pot)
| group2 = ယေန်သၞာင် ကေုာံ အနုသုခုမ
| list2 =
* [[အာန်ကောဝ်ဝတ်]] (Angkor Wat)
* [[အာပ်သရာ]] (Apsara dance)
* [[ရဳယောမ်ကေ]] (Reamker)
* [[သံပေါတ်]] (Sampot)
| group3 = ဒေသ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်
| list3 =
* [[ခမာ သုရေန်]] (Northern Khmer)
* [[ခမာ ကြောမ်]] (Khmer Krom)
* [[တောန်လဳသာပ်]] (Tonle Sap)
* [[ဖနောမ်ပေန်]] (Phnom Penh)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[အရေဝ် ခမာ]] (Khmer language)
* [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Theravada Buddhism)
* [[ဂကောံ အရေဝ် သြသတြဝ်-အေရှာတေတ်]] (Austroasiatic)
}}

[[Category:ဂကူဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အာရှ အရှိုတ်ဒိုဟ်သၠုင်ကျာ]]
[[Category:ကမ္ဗောဒဳယျာ]]
[[Category:ဂကူခမာ]]
[[Category:ဂကောံ အရေဝ် သြသတြဝ်-အေရှာတေတ်]]</text>
      <sha1>4zopdqxer5ohx11npd2ab9aced8i1dv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အာန်ကောဝ်ဝတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11808</id>
    <revision>
      <id>56404</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:01:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''အာန်ကောဝ်ဝတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Angkor Wat'', ခမာ: អង្គរវត្ត) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဘာကျာ်၊ ဒၞာဲ ရှေ်သှေ် သာသနာ၊ ကေုာံ ဌာန် အာဲကၟာဲ ဝင် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဘာကျာ် ဏအ်ဝွံ...&quot;</comment>
      <origin>56404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22795" sha1="948imrp6sb7w0vei1l4jc6qvbzxsd3z" xml:space="preserve">'''အာန်ကောဝ်ဝတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Angkor Wat'', ခမာ: អង្គរវត្ត) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဘာကျာ်၊ ဒၞာဲ ရှေ်သှေ် သာသနာ၊ ကေုာံ ဌာန် အာဲကၟာဲ ဝင် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဘာကျာ် ဏအ်ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ ဍုင်သဳယေမ်ရိပ် (Siem Reap)၊ [[ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ]] (Cambodia) တုဲ ဍေဟ် သြိုင်ခၞံ လဝ် ပ္ဍဲ ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ နကဵု သၟိင် ဨကရာဇ် ခမာ '''[[သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ဒုတိယ]]''' (King Suryavarman II) သွက်ဂွံ ပူဇဴ ကု '''[[ကျာ်ဗိသၞု]]''' (Vishnu) ပ္ဍဲ သာသနာ ဟိန္ဒူ (Hinduism) ရ။ ဆဂး စိုပ် လပါ်အိုတ် ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် ဘာကျာ် သာသနာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) ရ။&lt;ref name=&quot;higham&quot;&gt;{{cite book |last=Higham |first=C. |title=Early Mainland Southeast Asia: From First Humans to Angkor |publisher=River Books |year=2014 |pages=372-378}}&lt;/ref&gt;

အာန်ကောဝ်ဝတ် ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ အဓိက သွက် ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲ လတူ အလာံ ဍုင် ကမ္ဗောဒဳယျာ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် အနုသုခုမ ကွတ်ဗဒက် ခမာ (Khmer architecture) မပြဲ အိုတ် ကေုာံ မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် သၠုင် အိုတ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အာန်ကောဝ်ဝတ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်သြိုင်ခၞံ၊ ကွတ်ဗဒက်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Angkor_Wat_from_the_moat.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး အာန်ကောဝ်ဝတ် မရံင် နူကဵု လပါ် ကၟာ ဍာ် (Moat) ဗွဲမ္ၚး၊ မထ္ၜး ကဵု စေတဳ (Towers) မသုန် မဒှ် သင်္ကေတ ဒဵု မေရု (Mount Meru)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;အာန်ကောဝ်ဝတ်&quot; ဝွံ ကၠုင် နူကဵု အရေဝ် ခမာ မပံင်ကောံ လဝ် ဝေါဟာရ ၜါ သာ် ရ။ 

* '''အာန်ကောဝ်''' (Angkor - អង្គរ) ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ဝေါဟာရ သံသကြိုတ် &quot;နဂရ&quot; (Nagara) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဍုင်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဍုင်ဇၞော်&quot; (City / Capital)။
* '''ဝတ်''' (Wat - វត្ត) ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ဝေါဟာရ ပါဠိ &quot;ဝတ္တ&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဘာကျာ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဌာန် ပတန် သာသနာ&quot; (Temple)။

ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ အာန်ကောဝ်ဝတ် ဟီုမ္ဂးဂှ် နကဵု အဓိပ္ပါယ် တပ်ပ် မ္ဂး ဒှ် &quot;ဍုင် ဘာကျာ်&quot; (Temple City) ရ။ ယၟု တမ်မူလ ဍေဟ် ပ္ဍဲ အခိင် မသြိုင်ခၞံ တေအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ '''ပရမ ဗိသၞုလဝ်က''' (Parama Vishnuloka) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဌာန် မပြဲ အိုတ် သွက် ကျာ်ဗိသၞု&quot; ရ။&lt;ref name=&quot;freeman&quot;&gt;{{cite book |last=Freeman |first=M. |author2=Jacques, C. |title=Ancient Angkor |publisher=River Books |year=1999 |pages=46-48}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်သြိုင်ခၞံ (History and Construction) ==
ပရေင်သြိုင်ခၞံ အာန်ကောဝ်ဝတ် ဝွံ စတင် ကၠုင် ပ္ဍဲ လပါ် စ ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ (ၜိုတ် သၞာံ ၁၁၁၃ - ၁၁၅၀) ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် ဨကရာဇ် ခမာ '''[[သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ဒုတိယ]]''' ရ။ သၟိင် တအ် ကိုပ်ကၠာ ဂှ် ရှေ်သှေ် ကျာ်သဳဝ (Shiva) အဓိက ကီုလေဝ်၊ သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ဒုတိယ ဝွံ သြိုင်ခၞံ လဝ် အာန်ကောဝ်ဝတ် သွက်ဂွံ ပူဇဴ ကု ကျာ်ဗိသၞု ရ။

ဘာကျာ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သီု ဘာကျာ် သာသနာ ဍုင် (State temple) ကေုာံ သီု ဍုင်ဇၞော် (Capital city) ရ။ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ဏအ်ဝွံ စကာ လဝ် ကောန်ကမၠောန် မၞိဟ် ကိုတ် ပြင်င်၊ စိင် သွက်ဂွံ ယာ ကပေါတ် ဂမၠိုင်၊ ကေုာံ တၟအ် ဗွဲမဂၠိုင် မဒး ကေတ် နူကဵု ဒဵု ကုလေန် (Phnom Kulen) မနွံ ဇမ္ၚောဲ ၄၀ ကဳလဝ်မဳတာ ရ။ အာန်ကောဝ်ဝတ် ဝွံ လအ် မာန် အာစိုပ် ဒတုဲ ကြဴနူ သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ဒုတိယ စုတိ အာ လက္ကရဴ ရ။

== ၃။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သာသနာ (Religious Transition) ==
ၜိုန်ရ အာန်ကောဝ်ဝတ် ဝွံ သြိုင်ခၞံ လဝ် နဒဒှ် ဘာကျာ် ဟိန္ဒူ ကီုလေဝ်၊ စိုပ် လပါ်အိုတ် ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ ပ္ဍဲ လက်ထက် '''[[သၟိင် ဇေယျဝါရမာန် သတ္တမ]]''' (Jayavarman VII) ဂှ်၊ အင်ပါယာ ခမာ ပြံင်လှာဲ လျိုင်ပတှ်ေ စိုပ် အာ သာသနာ ဗုဒ္ဓ (မဟာယာန) ရ။

ကြဴနူ ဂှ် ပ္ဍဲ ၁၃ ကဵု ၁၄ ဗွဝ်ကၠံ၊ သာသနာ ဗုဒ္ဓ (ထေရဝါဒ) ကၠုင် စိုပ် တုဲ အာန်ကောဝ်ဝတ် ဝွံ ဒှ် အာ ဘာကျာ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။ ရုပ် တၟအ် ကျာ်ဗိသၞု လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် နဒဒှ် ရုပ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် မပကဵု ညံင် အာန်ကောဝ်ဝတ် ဂွံ တန်တဴ လအ်လ၊ ဟိုတ်နူကဵု ခမဳ သံဃာ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဆက် မင်မဲ လဝ် ဍေဟ် လၟိုန် ရ။&lt;ref name=&quot;coe&quot;&gt;{{cite book |last=Coe |first=M. D. |title=Angkor and the Khmer Civilization |publisher=Thames &amp; Hudson |year=2003 |pages=118-120}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ကွတ်ဗဒက် ကေုာံ လဒက်ပတန် (Architecture and Design) ==
အာန်ကောဝ်ဝတ် ဝွံ ပံင်ကောံ လဝ် လဒက်ပတန် အဓိက ၜါ သာ် ပ္ဍဲ ကွတ်ဗဒက် ခမာ မတွဟ်ဂး '''ဘာကျာ် ဒဵု''' (Temple mountain) ကေုာံ '''ဂါလာရဳ''' (Galleried temple) ရ။ ဒီဇိုင်း ဍေဟ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ညံင်ဂွံ တုပ် ကု '''ဒဵု မေရု''' (Mount Meru) မဒှ် ဌာန် တန်တဴ ကျာ် ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဝင် ဟိန္ဒူ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး လဒက်ပတန် အဓိက အာန်ကောဝ်ဝတ်
|-
! လဒက်ပတန် (Feature)
! ဇမၞော် / အကာဲအရာ (Details)
! အဓိပ္ပါယ် သင်္ကေတ (Symbolism)
|-
| '''ကၟာ ဍာ်''' (Moat)
| ဇမၠိင် ၁.၅ ကဳလဝ်မဳတာ၊ ဗွိုက် ၁၉၀ မဳတာ
| သမုဒ္ဒရာ မပွဳပွူ လဝ် ဂၠးတိ ကေုာံ ဒဵု မေရု။
|-
| '''စေတဳ မသုန်''' (Quincunx Towers)
| စေတဳ လဒေါဝ် ဇၠုင် ၆၅ မဳတာ ပြင်
| က္ဍဟ် ဒဵု မသုန် မနွံ လတူ ဒဵု မေရု။
|-
| '''ဂါလာရဳ''' (Galleries)
| လွာ မနွံကဵု ဗီုရုပ် ဇိက် ဂၠတ်
| ဂၠံင်တရဴ ဝင် ကေုာံ လဒက်ပတန် တိုက် ဂၠးတိ။
|-
| '''ဂၠံင် တွိုက်''' (Causeway)
| ဂၠံင် တၟအ် မတပ် အာ လပါ် ပလိုတ်
| တရဴ မဆက် အကြာ ဘုံ မၞိဟ် ကဵု ဘုံ ကျာ်။
|}

အရာ တၟေင် မွဲ ပ္ဍဲ အာန်ကောဝ်ဝတ် ဂှ်၊ မုက် ဘာကျာ် ဝွံ ဂတး လဝ် လပါ် '''ပလိုတ်''' (West) ရ။ ဘာကျာ် ခမာ တၞဟ် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂတး လပါ် ဗမံက် (East) ရ။ ဟိုတ် ဍေဟ် ဂှ် လပါ် ပလိုတ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ကျာ်ဗိသၞု ကေုာံ ဒှ် လပါ် သွက် ညးမစုတိ တအ် ရ (Funerary temple)။

== ၅။ ဗီုရုပ် ဇိက် ဂၠတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Bas-reliefs and Art) ==
အာန်ကောဝ်ဝတ် ဝွံ ပြာကတ် လောန် နကဵု ဗီုရုပ် ဇိက် ဂၠတ် (Bas-reliefs) မနွံ လတူ ဗဒင် လွာ (Galleries) မနွံ ဇမၠိင် ၜိုတ် ၈၀၀ မဳတာ ရ။ 

* '''သမုဒ္ဒရ မန်ထာန်''' (Churning of the Ocean of Milk): ဒှ် ဗီုရုပ် မပြာကတ် အိုတ်၊ မထ္ၜး ပရူ ဒေဝတဴ ကဵု အသူရ (Asuras) တအ် တံင် ဂြဲ ဇြုံ ဇၞော် နာဂ (Naga) သွက်ဂွံ ပကဵု ဍာ် တှ် သမုဒ္ဒရာ ဂွံ ဒှ် ဍာ် အမြိုတ် (Amrita - ဍာ် ဟွံချိုတ်) ရ။
* '''ပေါဲဗတိုက် ကုရုက္ၑေတြ''' (Battle of Kurukshetra): ပရူ ပေါဲပၞာန် ပ္ဍဲ ဝင် မဟာဘာရတ (Mahabharata)။
* '''ရုပ် ဒေဝတာ ကေုာံ အပ္သရာ''' (Devatas and Apsaras): ပ္ဍဲ ဗဒင် အာန်ကောဝ်ဝတ် ဂှ် နွံ ရုပ် အပ္သရာ (Apsaras) ဟွံသေင်မ္ဂး ညးဗြဴ သွဝ် ၜိုတ် ၃,၀၀၀ ပြင်င်၊ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ရုပ် ဂှ် နွံကဵု ဗီုပြင် က္ဍိုင် က္ဍိုပ် (Headdress) ကေုာံ ကျောဝ် မတ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ရ။

== ၆။ ဟိုတ် မဒး လီုလာ် ကေုာံ ပရေင်ကလေင် လဟဵု (Decline and Restoration) ==
ကြဴနူ ဍုင် အယုဒ္ဓယ (Ayutthaya) တအ် လုပ် ဗတိုက် ဍုင် အာန်ကောဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၄၃၁ ဂှ်၊ ဍုင် အာန်ကောဝ် ဒး ဒုင် ထောအ် ကၠေအ် တုဲ သၟိင် ခမာ တအ် ပြံင် ဍုင်ဇၞော် အာ လပါ် ဖနောမ်ပေန် (Phnom Penh) ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် အာန်ကောဝ်ဝတ် ဝွံ ဟွံဒး ဒုင် ထောအ် ကၠေအ် အလုံစုံ ပုဟ်၊ ခမဳ သံဃာ တအ် ဆက် မင်မဲ လဝ် ဍေဟ် ညိည သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;chandler&quot;&gt;{{cite book |last=Chandler |first=D. |title=A History of Cambodia |edition=4th |publisher=Westview Press |year=2008 |pages=75-80}}&lt;/ref&gt;

စိုပ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ လပါ်လဒေါဝ် ဂှ်၊ တၠပညာ သုတေသန ပြင်သေတ် '''[[အေန်နရဳ မူအဝ်]]''' (Henri Mouhot) လ္ၚတ် ဆဵု ညာတ် အာန်ကောဝ်ဝတ် တုဲ ချူ ပတိတ် လိက် မပကဵု ညံင် မၞိဟ် ဂၠးတိ ဂွံ စိုတ် လုပ် စ ဗွဲမလောန် ရ။ ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဂကောံ သုတေသန ပြင်သေတ် ဌာန် အာရှ ဇမ္ၚောဲ (EFEO) စတင် ကမၠောန် ပရေင်ကလေင် လဟဵု (Restoration) အာန်ကောဝ်ဝတ် ရ။ ၜိုန်ရ ကမၠောန် ဏအ် ဒး ဒေါအ် အာ ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန် အပ္ဍဲဍုင် ခမာ ကေုာံ ခေတ် ခမာ ရဲ (Khmer Rouge) ပ္ဍဲ ၁၉၇၀ တအ် ကီုလေဝ်၊ လက္ကရဴ ဏအ် ဂၠးတိ ပံင်ကောံ တုဲ ဆက် ကလေင် လဟဵု လဝ် ဍေဟ် ရ။

== ၇။ အာန်ကောဝ်ဝတ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ (Angkor Wat in the Modern Era) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၂ ဂှ်၊ ကမ္မတဳ ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဍုင် အာန်ကောဝ် ကေုာံ အာန်ကောဝ်ဝတ် ဝွံ နဒဒှ် '''[[ဒၞာဲ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]''' (World Heritage Site) ရ။ သွက်ဂွံ မင်မဲ ကေုာံ စၟတ် အုပ်ဓုပ် အာန်ကောဝ်ဝတ် ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ကမ္ဗောဒဳယျာ ဒက်ပတန် လဝ် အေဂျေန်သဳ '''APSARA Authority''' ရ။

ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ အာန်ကောဝ်ဝတ် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ဗဟဵု သွက် ပရေင်သုတေသန အာခဳအဝ်လဝ်ဂျဳ (Archaeology) အလုံ ဂၠးတိ တုဲ ဍုင် မပ္တံကဵု ဂျပေန်၊ ဂျာမနဳ၊ ကေုာံ အိန္ဒိယ တအ် လေဝ် လုပ် ကဵု အရီုအဗင် ပ္ဍဲ ပရေင်မင်မဲ ဘာကျာ် ဏအ် ရ။

== ၈။ ပရေင်ခရီးသွား ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Tourism and Economic Impact) ==
အာန်ကောဝ်ဝတ် ဝွံ ဒှ် ဌာန် ပရေင်ခရီးသွား (Tourist destination) အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ ရ။ ကိုပ်ကၠာ ယဲ ကဝ်ဗေတ်-၁၉ ဟွံကတဵုဒှ် ဏီ ဂှ်၊ မၞိဟ် ဍုင်သ္အာင် ၜိုတ် ၂ ကိုတ် ပြင်င် ကၠုင် လ္ၚတ် အာန်ကောဝ်ဝတ် ဇၟာပ် သၞာံ ရ။ ပရေင်ခရီးသွား ဏအ်ဝွံ ကဵု ဖဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဇၞော် ကု ဍုင် သဳယေမ်ရိပ် ကေုာံ အလုံ ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ ရ။

ၜိုန်ဂှ်လေဝ်၊ လၟိဟ် မၞိဟ် မဂၠိုင် လောန် အာ ဝွံ ပကဵု ညံင် ဂွံ ဒှ် ပြသၞာ သွက် ပရေင်မင်မဲ ဘာကျာ် ရ။ ပရေင်ကွာ် မၞိဟ် ဂၠိုင် လတူ တၟအ် (Foot traffic) ကေုာံ ပရေင်စကာ ဍာ် သၟဝ် တိ ဂၠိုင် နူ ဟဝ်တေဝ် တအ် ဝွံ ပကဵု ညံင် တိ သၟဝ် ဘာကျာ် ဂွံ စှ်ေ (Land subsidence) မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;glaize&quot;&gt;{{cite book |last=Glaize |first=M. |title=The Monuments of the Angkor Group |publisher=J. Burgess |year=1993 |pages=55-60}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ သင်္ကေတ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဍုင် (Cultural and National Symbol) ==
အာန်ကောဝ်ဝတ် ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ မထ္ၜး ကဵု ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ အလုံ မွဲ ရ။ ရုပ် အာန်ကောဝ်ဝတ် ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ လတူ '''အလာံ ဍုင် ကမ္ဗောဒဳယျာ''' (Flag of Cambodia) စတမ် နူ သၞာံ ၁၈၆၃ တေအ် ရ (ကမ္ဗောဒဳယျာ ဝွံ ဒှ် ဍုင် ၜိုတ် ၜါ ပိ ဍုင် သၟး ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မနွံကဵု ရုပ် ဘာကျာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ရုပ် သြိုင်ခၞံ လတူ အလာံ ဍုင်)။

သီု ပ္ဍဲ လိက်ပတ်၊ ဒွက်၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ညးဍုင်ကွာန် ခမာ တအ် ဂှ် အာန်ကောဝ်ဝတ် ဝွံ ဒှ် &quot;ဇြဟတ် စိုတ်ဓါတ်&quot; (Source of national pride) အဓိက မွဲ ရ။ အာန်ကောဝ်ဝတ် ဝွံ ဒှ် အရာ မဆက်စပ် ညးဍုင်ကွာန် ခမာ တအ် ကု ဝင် အင်ပါယာ ခမာ တမၠာ ညံင် ဟွံဂွံ ဝိုတ် ကၠေအ် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
အာန်ကောဝ်ဝတ် ဝွံ ဒှ် သက်သဳ ခိုင်ကၠိုက် မထ္ၜး ကဵု ပညာ၊ ကွတ်ဗဒက်၊ ကေုာံ ဒြဟတ် ယေန်သၞာင် အင်ပါယာ ခမာ တမၠာ ရ။ နူကဵု ဘာကျာ် ဟိန္ဒူ စဵုကဵု စိုပ် ဘာကျာ် ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ကေုာံ နူကဵု ဒၞာဲ ဝင် စဵုကဵု စိုပ် ဌာန် ပရေင်ခရီးသွား ဂၠးတိ၊ အာန်ကောဝ်ဝတ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင် လၟေင် လၟေင် ဝင် ဍေဟ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ တာလျိုင် မဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်မင်မဲ (Conservation) အာန်ကောဝ်ဝတ် ညံင် ဍေဟ် ဂွံ တန်တဴ လအ်လ သွက် တၞောဝ် အနာဂတ် တအ် ရ။ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ပရေင်ခရီးသွား မတန်တဴ (Sustainable tourism) ကေုာံ ပရေင်စကာ နည်းပညာ တၟိ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် လဒက်ပတန် ဘာကျာ် (ဥပမာ LiDAR scans) တအ် ဝွံ ဒှ် လွဟ် အဓိက သွက်ဂွံ ဆက် မင်မဲ အာဲကၟာဲ ဝင် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ]] (Cambodia)
* [[သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ဒုတိယ]] (Suryavarman II)
* [[ကျာ်ဗိသၞု]] (Vishnu)
* [[ဒၞာဲ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]] (World Heritage Site)

{{Navbox
| name = Cambodia
| title = အာဲကၟာဲ ဝင် ကေုာံ ဒၞာဲ အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ (Heritage Sites in Cambodia)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဒၞာဲ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (UNESCO)
| list1 =
* [[အာန်ကောဝ်ဝတ်]] (Angkor Wat)
* [[ပရဟ် ဝိဟာရ]] (Preah Vihear Temple)
* [[သမ်ဗဝ် ပရေဲ ကုက်]] (Sambor Prei Kuk)
* [[ကဝ် ကေရ်]] (Koh Ker)
| group2 = ဘာကျာ် ပ္ဍဲ ဍုင် အာန်ကောဝ်
| list2 =
* [[အာန်ကောဝ် သမ်]] (Angkor Thom)
* [[ဘာယောန်]] (Bayon)
* [[တာ ပရမ်]] (Ta Prohm)
* [[ဗန်တေ သရေ]] (Banteay Srei)
| group3 = သၟိင် ဨကရာဇ် ခမာ အဓိက
| list3 =
* [[သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ဒုတိယ]] (Suryavarman II)
* [[သၟိင် ဇေယျဝါရမာန် သတ္တမ]] (Jayavarman VII)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ကွတ်ဗဒက် ခမာ]] (Khmer architecture)
* [[အင်ပါယာ ခမာ]] (Khmer Empire)
* [[သာသနာ ဟိန္ဒူ]] (Hinduism)
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
}}

[[Category:ဘာကျာ်]]
[[Category:ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ]]
[[Category:ဒၞာဲ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သာသနာ ဟိန္ဒူ]]</text>
      <sha1>948imrp6sb7w0vei1l4jc6qvbzxsd3z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ဒုတိယ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11809</id>
    <revision>
      <id>56405</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:04:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox royalty | name = သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ဒုတိယ (Suryavarman II) | image = File:Angkor Wat Bas-relief Suryavarman II.jpg | caption = ရုပ်သုတ် ဗီုပြင် သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ဒုတိယ မနွံ လတူ မျက်နှာပြင် ဗဒင် ပ္ဍဲ အာင်ကောဝတ် (Angkor Wa...&quot;</comment>
      <origin>56405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24375" sha1="ql1h48miq59h5po7afx9vra9rmlok43" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
| name = သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ဒုတိယ (Suryavarman II)
| image = File:Angkor Wat Bas-relief Suryavarman II.jpg
| caption = ရုပ်သုတ် ဗီုပြင် သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ဒုတိယ မနွံ လတူ မျက်နှာပြင် ဗဒင် ပ္ဍဲ အာင်ကောဝတ် (Angkor Wat)
| succession = သၟိင်ဨကရာဇ် အေန်ပါယာ ခမာ
| reign = ၁၁၁၃ – ၁၁၄၅/၁၁၅၀
| coronation = ၁၁၁၃
| predecessor = [[ဒါရာနဳဒရာဝါရမာန် ပထမ]] (Dharanindravarman I)
| successor = [[ဒါရာနဳဒရာဝါရမာန် ဒုတိယ]] (Dharanindravarman II) ဟွံသေင်မ္ဂး [[ယသောဝါရမာန် ဒုတိယ]] (Yasovarman II)
| birth_date = ဟွံတီ 
| birth_place = [[အေန်ပါယာ ခမာ]]
| death_date = စုတိ ၜိုတ် ခရေတ် ၁၁၄၅ ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၁၅၀
| death_place = [[အေန်ပါယာ ခမာ]]
| dynasty = ဂကူၝောအ် မဟိဓရပူရ (Mahidharapura dynasty)
| religion = [[ဟိန္ဒူ]] (ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ ကျာ်ဗိသၞု)
}}

'''သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ဒုတိယ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Suryavarman II'', ပါဠိ: ဇျေၐ္ဌปรမဝိၑ္ဏုလောက; စုတိ ၁၁၄၅ - ၁၁၅၀) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၟိင်ဨကရာဇ် မပြာကတ် အိုတ် ကေုာံ မနွံကဵု အဝဵုသြဇာ ဇၞော် အိုတ် မွဲ တၠ ပ္ဍဲကဵု ဝင် '''[[အေန်ပါယာ ခမာ]]''' (Khmer Empire) ရ။ ညးဝွံ ပကင်ရင် လဝ် ဍုင် နူကဵု သၞာံ ၁၁၁၃ စဵုကဵု ၜိုတ် သၞာံ ၁၁၄၅ ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၁၅၀ ရ။ သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ဒုတိယ ဝွံ ဒှ် ညးမကတဵုဗဒှ် လဝ် ဘာကျာ် '''[[အာင်ကောဝတ်]]''' (Angkor Wat) မဒှ် ဘာကျာ် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကေုာံ မဒှ် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ (World Heritage Site) မွဲ ရ။&lt;ref name=&quot;higham&quot;&gt;{{cite book |last=Higham |first=C. |title=The Civilization of Angkor |publisher=University of California Press |year=2001 |pages=112-116}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ဒုတိယ ဂှ် အေန်ပါယာ ခမာ ဝွံ ကလိဂွံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ အဝဵုသြဇာ လတူ ဒေသ အာရှ အဂၞဲ (Southeast Asia) ဗွဲမလှဲလး ရ။ ညး တဝ်စၞေဟ် ပၞာန် ကု ဍုင် ဒါဲဗိယေတ် (Dai Viet)၊ ဍုင် စမ္ပါ (Champa)၊ ကေုာံ ဒေသ မန် ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ချဲ့ထွင် အေန်ပါယာ ရ။ ပါဲနူ ပရေင်ပၞာန် တုဲ၊ သၟိင် ဝွံ ပလေဝ်ပလေတ် လဝ် သၞောတ်ဝ် ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ပရေင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ လဒက်ပတန် သာသနာ မပြာကတ် ဗွဲမလောန် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဝင် သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ဒုတိယ နကဵု လညာတ် ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပၞာန်၊ ကေုာံ ကွတ်သြိုင်ခၞံ ဗွဲမလှဲလး ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ဝင် သဇိုင် (Introduction and Historical Background) ==
အေန်ပါယာ ခမာ ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မနွံကဵု အဝဵု အာဏာ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ အဂၞဲ ရ။ ကၠာ သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ဒုတိယ ဟွံဂွံ တိုန် နန် ဏီ ဂှ်၊ အေန်ပါယာ ခမာ ဝွံ ဒးဒုင် ဆဵုဂဗ ပြသၞာ အပ္ဍဲ ဍုင်၊ ပရေင်ပါ်ခြာ အဝဵု၊ ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် အကြာ သၟိင် တၞောဝ်ဒတောဝ် နာနာ သာ် ရ။

သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ဒုတိယ ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မကလေင် ပံင်ကောံ အေန်ပါယာ ခမာ ညံင် ဂွံ ဒှ် မွဲ ဓဝ် ကေုာံ ပသောင် ထောအ် ပြသၞာ အဝဵု အပ္ဍဲ ဍုင် သီုဖအိုတ် ရ။ ညးဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ သာသနာ ပ္ဍဲ ဍုင် ခမာ နူကဵု ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ '''[[ကျာ်သဳဝ]]''' (Shaivism) မဒှ် သာသနာ အဓိက ဍုင် အခိင် တေအ် ဂှ်၊ ကလေင် ဖန်ဗဒှ် ထောအ် ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ '''[[ကျာ်ဗိသၞု]]''' (Vaishnavism) နဒဒှ် သာသနာ သၟိင်ဨကရာဇ် (State religion) ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်သြိုင်ခၞံ ဘာကျာ် ဇၞော် အာင်ကောဝတ် ရ။

== ၂။ ပထမဘဝ ကေုာံ ဝင်တၞောဝ်ဒတောဝ် (Early Life and Ancestry) ==
သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ဒုတိယ ဝွံ ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကူၝောအ် မဟိဓရပူရ (Mahidharapura dynasty) မဒှ် ဂကူ တၞောဝ်ဒတောဝ် တၟိ မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ခမာ ရ။ တၞောဝ်ဒတောဝ် ဏအ်ဝွံ စတင် လဝ် နကဵု သၟိင် '''[[ဇယဝါရမာန် ဆဋ္ဌမ]]''' (Jayavarman VI) မဒှ် ညးမသီ ကေတ် အဝဵု နူကဵု တၞောဝ်ဒတောဝ် တြေံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၀၈၀ ရ။

မိမ သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ဝွံ ဒှ် ကောန်စဴ နူကဵု တၞောဝ်ဒတောဝ် သၟိင် ဟိရန်ယဝါရမာန် (Hiranyavarman) ရ။ အပါ ညး ဂှ် ယၟု ၐြဳ က္ၑဳတဳန်ဒြာဒိတျ (Ksitindraditya) ကေုာံ မိ ညး ဂှ် ယၟု နာရေန်ဒြာလက္ၑမဳ (Narendralakshmi) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဘဝ သၟတ် ညး၊ ညး ဒး လ္ၚတ် လဝ် ကွတ် ပညာ နာနာ သာ် မပ္တံကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ကေုာံ ကွတ်ပၞာန် သွက်ဂွံ ဒှ် သၟိင်ဨကရာဇ် ခိုဟ် မွဲ တၠ ရ။

== ၃။ ပရေင်တိုန်နန် ကေုာံ သီအဝဵု (Ascension to the Throne) ==
ပရေင်တိုန် နန် သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ဒုတိယ ဝွံ ဟွံသေင် ပရေင်တိုန် နန် အတိုင် သၞောဝ် (Peaceful succession) ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်သီအဝဵု နကဵု ပရေင်ပၞာန် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ်၊ ညးမပကင်ရင် ဍုင် ဝွံ ဒှ် '''[[ဒါရာနဳဒရာဝါရမာန် ပထမ]]''' (Dharanindravarman I) မဒှ် အပါဇၞော် ညး ရ။&lt;ref name=&quot;coedes&quot;&gt;{{cite book |last=Coedès |first=G. |title=The Indianized States of Southeast Asia |publisher=University of Hawaii Press |year=1968 |pages=159-162}}&lt;/ref&gt;

အတိုင် သီလာစာရဳ (Inscription) ခမာ မ္ဂး၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၁၁၃ ဂှ်၊ သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ဍိုက် ကၠုင် စိင် ပၞာန် တုဲ ဗတိုက် ကု ဒပ် စိင် ဒါရာနဳဒရာဝါရမာန် လတူ ပေါဲ ဗတိုက် ရ။ ညး ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ညံင်ရဴ သပဝ် (Garuda) မဂစိုတ် ဇြုံ ဇၞော် ကီု၊ သၟိင် သုရိယဝါရမာန် လံက် ပန် ဖျေဟ် သၟိင် တြေံ လတူ စိင်&quot; ရ။ ကြဴနူ ဂစိုတ် ထောအ် အပါဇၞော် ညး တုဲ၊ ညး ပံင်ကောံ ထောအ် ဍုင် ခမာ မပြးဇး ဒၟံင် ၜါ ကရေက် ဂှ် ညံင် ဂွံ ဒှ် မွဲ တုဲ ဒုင် အဘိသေက် တိုန် နန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၁၁၃ ရ။ တၠပညာ သာသနာ မယိုက်ဂုဏ် စၟတ်သမ္တီ ညး ပ္ဍဲ ပေါဲ အဘိသေက် ဂှ် ဒှ် အစာ ဗြီု '''ဒိဝါကရပဏ္ဍိတ''' (Divakarapandita) ရ။

== ၄။ ဝင် ပရေင်ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ချဲ့ထွင် အေန်ပါယာ (Military Campaigns and Empire Expansion) ==
ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ဒုတိယ ဂှ်၊ အေန်ပါယာ ခမာ ဝွံ နွံကဵု ဒပ်ပၞာန် မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ မခိုင်ကၠိုက် အိုတ် ပ္ဍဲ အာရှ အဂၞဲ ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက ညး ဂှ် သွက်ဂွံ ချဲ့ထွင် အေန်ပါယာ ကေုာံ ပသောင် ပြသၞာ ကု ဍုင် ဝုတ်ဒိုဟ် ဂမၠိုင် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်ပၞာန် အဓိက သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ဒုတိယ
|-
! ဒေသ မဗတိုက် (Target)
! သၞာံ (Year)
! ဖဵုလဒက် (Outcome)
|-
| '''[[ဒါဲဗိယေတ်]]''' (Dai Viet)
| ၁၁၂၈ - ၁၁၅၀
| ဒပ် ခမာ လုပ် ဗတိုက် ဍုင် ဒါဲဗိယေတ် (လၟုဟ် ဍုင် ဗဳယေတ်နာမ် သၟဝ်ကျာ) ဂၠိုင်ကဵု အလန် ဆဂး ဒးဒုင် ကျ အာ ပၞာန် ဗွဲမဂၠိုင်။ ဟွံမာန် သီ ကေတ် ဍုင် ဏအ်။
|-
| '''[[စမ္ပါ]]''' (Champa)
| ၁၁၄၅
| လုပ် ဗတိုက် ဍုင် စမ္ပါ (လၟုဟ် ဍုင် ဗဳယေတ်နာမ် လဒေါဝ်)၊ သီ ဂွံ ဍုင် ဇၞော် ဝိဇယ (Vijaya) ကေုာံ ရပ် ဂွံ သၟိင် ဍုင် စမ္ပါ ဂျာယ အေန်ဒရာဝါရမာန် တတိယ။ 
|-
| '''[[ဒေသ မန်]]''' ကေုာံ ဟရိဘုဉ္ဇယျ
| ၁၁၃၀s
| ချဲ့ထွင် အဝဵု စိုပ် ဍုင် ဟရိဘုဉ္ဇယျ (Hariphunchai) ကေုာံ လပါ် ပလိုတ် စဵုကဵု စိုပ် ပယျဵု ဍုင် ဗဂေါ (Pegu) ဒေသ မန် ဂမၠိုင်။
|}

ၜိုန်ရ ပၞာန် ဒါဲဗိယေတ် ဂှ် ဟွံအာစိုပ် ဒတုဲ ကီုလေဝ်၊ ပၞာန် စမ္ပါ ဂှ် ဒှ် ပရေင်အံင်ဇၞး ဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် ညး ရ။ ဒပ် ခမာ ထိင် လဝ် ဍုင် စမ္ပါ လအ် ပွိုင် ၄ သၞာံ ပြင်င် ကၠာ စမ္ပါ တအ် ဟွံဂွံ ကလေင် ဗတိုက် တိတ် ရ။

== ၅။ ပရေင်ဆက်ဆံ ဍုင်သ္အာင် ကေုာံ ဒဳပလဝ်မာသဳ (Foreign Relations and Diplomacy) ==
ပါဲနူ ပရေင်ပၞာန် တုဲ၊ သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ဒုတိယ ဝွံ လေပ် ကွတ် ဒဳပလဝ်မာသဳ (Diplomacy) ဗွဲမလောန် ရ။ ညးဝွံ ပလေဝ်ပလေတ် လဝ် ပရေင်ဆက်ဆံ ကု ဍုင် ကြုက် (China) မဒှ် ပရေင်ဆက်ဆံ မဒေါအ် အာ လအ် နူကဵု ၈ ဗွဝ်ကၠံ တေအ် ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၁၁၆ ကေုာံ ၁၁၂၀ ဂှ်၊ သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ပြင် ကလုတ် (Envoys) ဇရေင် နန် '''[[မင်းဆက် ဆုင်]]''' (Song dynasty) ပ္ဍဲ ဍုင် ကြုက် သွက်ဂွံ ဒက် မိတ် ကေုာံ သွံရာန် ဗၞိက် ရ။ သၟိင် ကြုက် ယိုက်ဂုဏ် စၟတ်သမ္တီ ဍုင် ခမာ နဒဒှ် ဍုင် မိတ်သဟာယ တုဲ ကဵု လာပ် နာနာ သာ် ရ။ ပရေင်ဆက်ဆံ ဏအ် ပကဵု ညံင် အေန်ပါယာ ခမာ ဂွံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ခိုင်ကၠိုက် နူကဵု သြန် ဗၞိက် တအ် ရ။

== ၆။ လဒက်ပတန် အာင်ကောဝတ် (Construction of Angkor Wat) ==
အာဲကၟာဲ မပြာကတ် အိုတ် မသှ်ေ တန်တဴ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် သွက် သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ဒုတိယ ဂှ် ဒှ် ပရေင်သြိုင်ခၞံ ဘာကျာ် '''[[အာင်ကောဝတ်]]''' ရ။ အာင်ကောဝတ် ဝွံ သြိုင်ခၞံ လဝ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် ယာသောဒရပူရ (Yasodharapura) တုဲ ဍေဟ် ဒှ် ဘာကျာ် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;chandler&quot;&gt;{{cite book |last=Chandler |first=D. P. |title=A History of Cambodia |publisher=Westview Press |year=2008 |pages=48-52}}&lt;/ref&gt;

အာင်ကောဝတ် ဝွံ ဟွံတုပ် ကု ဘာကျာ် ခမာ တၞဟ် တအ် မဒက် လဝ် သွက် ကျာ်သဳဝ ပုဟ်။ ဘာကျာ် ဏအ်ဝွံ ဒက် လဝ် သွက်ဂွံ ပူဇဴ ဇရေင် ကျာ်ဗိသၞု (Vishnu) တုဲ ဍေဟ် သီု ဒှ် ဂူ သင်းချိုင်း (Mausoleum) သွက် သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ဒုတိယ အခိင် ညး စုတိ ရ။ ကွတ်သြိုင်ခၞံ အာင်ကောဝတ် ဝွံ ဒှ် အဆံင် သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ကွတ် ခမာ ကလာပ်သဳကာဝ် (Classical Khmer architecture) မနွံကဵု စေဒဳ မသုန် တၞုင် မစၟတ်သမ္တီ ဒဵု မေရု (Mount Meru) မဒှ် ဒၞာဲ ကျာ် တအ် မပဒတဴ ရ။ 

[[File:Angkor Wat.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး အာင်ကောဝတ် (Angkor Wat) မဒှ် ဘာကျာ် ဟိန္ဒူ အဓိက မသြိုင်ခၞံ လဝ် ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ဒုတိယ။]]

== ၇။ ပရေင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ (Religion and Cultural Contributions) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ သာသနာ ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ သၟိင် ခမာ မကၠာ တေအ် တအ် ရှေ်သှေ် ရဴဂဴ လဝ် ကျာ်သဳဝ နဒဒှ် ကျာ် အဓိက အတိုင် သၞောတ် ဒေဝရာဇ (Devaraja cult - God King) ရ။ ဆဂး သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ဒုတိယ ဂှ် ရုဲစှ် လဝ် ကျာ်ဗိသၞု နဒဒှ် ကျာ် အဓိက သွက် အေန်ပါယာ ညး ရ။

ၜိုန်ရ ညး ရုဲစှ် ကျာ်ဗိသၞု ကီုလေဝ်၊ ညး ဟွံကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ရှေ်သှေ် ကျာ်သဳဝ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism) ပုဟ်။ ပ္ဍဲ ဗဒင် အာင်ကောဝတ် ဂှ် နွံ ရုပ်သုတ် (Bas-reliefs) မထ္ၜး ဝင် ဟိန္ဒူ အဓိက ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ဝင် မဟာဘာရတ (Mahabharata)၊ ရာမယန (Ramayana) ကေုာံ ဝင် ပရေင်တံင် ၜဳ က္သဳရ (Churning of the Ocean of Milk) မဒှ် အနုသုခုမ မသၠုင်ပြဲ အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ခမာ ရ။

== ၈။ လက္ကရဴ ဘဝ ကေုာံ ပရေင်စုတိ (Later Life and Death) ==
ဝင် လက္ကရဴ ဘဝ ကေုာံ ပရေင်စုတိ သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ဒုတိယ ဝွံ ဟွံမဲ တင်ဂၞင် ချိုတ်ပၠိုတ် ပ္ဍဲ လိက် သီလာစာရဳ တအ် ပုဟ်။ ညး စုတိ အာ ၜိုတ် သၞာံ ၁၁၄၅ ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၁၅၀ ပ္ဍဲ အခိင် ကာလ ညး က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပၞာန် သွက်ဂွံ ဆက် ဗတိုက် ဍုင် စမ္ပါ ရ။

ကြဴနူ ညး စုတိ တုဲ၊ ညး ကလိဂွံ ယၟု သၟိင် စုတိ (Posthumous name) ဒဒှ်ရ '''ပရမဝိၑ္ဏုလောက''' (Paramavishnuloka) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမစိုပ် ဌာန် ကျာ်ဗိသၞု မသၠုင်ပြဲ&quot; ရ။ လိက် ဝင် လ္ၚဵု ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ရုပ်ကလာပ် ညး ဂှ် ဒးဒုင် စံင် တုဲ ဇုတ် ညး ဂှ် ဒးဒုင် တိုပ် လဝ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဘာကျာ် အာင်ကောဝတ် မဒှ် ဘာကျာ် ညး မသြိုင်ခၞံ လဝ် ဂှ် ရ။&lt;ref name=&quot;jacques&quot;&gt;{{cite book |last=Jacques |first=C. |title=Angkor: Cities and Temples |publisher=River Books |year=1997 |pages=145-149}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ အာဲကၟာဲ ဝင် ကေုာံ သြဇာလတူ အနာဂတ် (Historical Legacy and Impact) ==
သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ဒုတိယ ဝွံ ဒှ် သၟိင်ဨကရာဇ် မကဵု အာဲကၟာဲ အဓိက ပ္ဍဲ ဝင် ခမာ ကေုာံ ဝင် အာရှ အဂၞဲ ရ။ ညးဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မပံင်ကောံ လဝ် ဍုင် ညံင် ဂွံ ဒှ် မွဲ ဓဝ်၊ ချဲ့ထွင် အေန်ပါယာ ညံင် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တုဲ မဖန်ဗဒှ် လဝ် အနုသုခုမ ကွတ်သြိုင်ခၞံ မသၠုင်ပြဲ အိုတ် မွဲ ရ။

အာင်ကောဝတ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဘာကျာ် မွဲ သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် သင်္ကေတ အေန်ပါယာ ကေုာံ အဝဵု သၟိင်ဨကရာဇ် ရ။ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်၊ ဗီုပြင် အာင်ကောဝတ် ဝွံ ဒးဒုင် စကာ လဝ် ပ္ဍဲ အလာံ ဍုင် ကမ္ဗောဒဳယာ (Cambodia) ကေုာံ ဒှ် ဂုဏ်စရာဲ ဂကူ ခမာ တအ် အလုံ မွဲ ဍုင် ရ။ ၜိုန်ရ ပရေင်ပၞာန် ညး လ္ၚဵု ဒးဒုင် ကျ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ညး တအ် ဂှ် ပကဵု ညံင် ညး ဂွံ ဒှ် သၟိင် ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် အေန်ပါယာ ခမာ ရ။&lt;ref name=&quot;mannikka&quot;&gt;{{cite book |last=Mannikka |first=E. |title=Angkor Wat: Time, Space, and Kingship |publisher=University of Hawaii Press |year=1996 |pages=21-25}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ နိဿဲ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ်ဂမၠိုင် (References and External Links) ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အာင်ကောဝတ်]] (Angkor Wat)
* [[အေန်ပါယာ ခမာ]] (Khmer Empire)
* [[ဇယဝါရမာန် သတ္တမ]] (Jayavarman VII)
* [[ဝင် ကမ္ဗောဒဳယာ]] (History of Cambodia)

{{Navbox
| name = Khmer Kings
| title = သၟိင်ဨကရာဇ် အေန်ပါယာ ခမာ ဂမၠိုင် (Kings of the Khmer Empire)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = တၞောဝ်ဒတောဝ် ကိုပ်ကၠာ
| list1 =
* [[ဇယဝါရမာန် ဒုတိယ]] (Jayavarman II)
* [[ယသောဝါရမာန် ပထမ]] (Yasovarman I)
* [[ရာဇေန်ဒရာဝါရမာန် ဒုတိယ]] (Rajendravarman II)
| group2 = တၞောဝ်ဒတောဝ် မဟိဓရပူရ
| list2 =
* [[ဇယဝါရမာန် ဆဋ္ဌမ]] (Jayavarman VI)
* [[ဒါရာနဳဒရာဝါရမာန် ပထမ]] (Dharanindravarman I)
* [[သုရိယဝါရမာန် ဒုတိယ]] (Suryavarman II)
* [[ယသောဝါရမာန် ဒုတိယ]] (Yasovarman II)
| group3 = ခေတ် ဇၞော်မောဝ် အိုတ်
| list3 =
* [[ဇယဝါရမာန် သတ္တမ]] (Jayavarman VII)
* [[အေန်ဒရာဝါရမာန် ဒုတိယ]] (Indravarman II)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[အာင်ကောဝတ်]] (Angkor Wat)
* [[အာင်ကောထောမ်]] (Angkor Thom)
* [[ဒေဝရာဇ]] (Devaraja)
}}

[[Category:ဝင် ကမ္ဗောဒဳယာ]]
[[Category:သၟိင်ဨကရာဇ် အေန်ပါယာ ခမာ]]
[[Category:မၞိဟ်မစုတိ ပ္ဍဲ ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ]]
[[Category:ပရေင်သြိုင်ခၞံ အာင်ကောဝတ်]]
[[Category:မၞိဟ်မလျိုင်ပတှ်ေ ဟိန္ဒူ]]</text>
      <sha1>ql1h48miq59h5po7afx9vra9rmlok43</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အေန်ပါယာ ခမာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11810</id>
    <revision>
      <id>56406</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:07:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''အေန်ပါယာ ခမာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Khmer Empire'', ဖာသဳ ခမာ: ចក្រភពខ្មែរ) ဟွံသေင်မ္ဂး မဂွံဒုင် ကော်စ '''အေန်ပါယာ အင်ကော''' (Angkor Empire) ဝွံ ဒှ် အေန်ပါယာ မနွံကဵု ဒြဟတ် သြဇာ ဇၞော် အိုတ် မ...&quot;</comment>
      <origin>56406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27665" sha1="6tiqvgumjumyjo3jyjuejj43yj8onhj" xml:space="preserve">'''အေန်ပါယာ ခမာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Khmer Empire'', ဖာသဳ ခမာ: ចក្រភពខ្មែរ) ဟွံသေင်မ္ဂး မဂွံဒုင် ကော်စ '''အေန်ပါယာ အင်ကော''' (Angkor Empire) ဝွံ ဒှ် အေန်ပါယာ မနွံကဵု ဒြဟတ် သြဇာ ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဝင် [[အာရှအဂၞဲ]] ရ။ အေန်ပါယာ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ အကြာ ၉ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ တုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု အခိင် ဍေဟ် ဇၞော်မောဝ် အိုတ် ဂှ် ဍေဟ် အုပ်ဓုပ် လဝ် ဒေသ မပ္တံကဵု ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ လၟုဟ်၊ ကေုာံ ဒေသ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ (ထာဲ)၊ ဍုင်လာအိုတ်၊ ကေုာံ လပါ် သၠုင်ကျာ ဍုင်ဗဳယေတ်နာမ် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;coe&quot;&gt;{{cite book |last=Coe |first=Michael D. |title=Angkor and the Khmer Civilization |publisher=Thames &amp; Hudson |year=2003 |pages=13-17}}&lt;/ref&gt;

အရာ မပြာကတ် အိုတ် သွက် အေန်ပါယာ ခမာ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဍုင်ဇၞော် တြေံ မကော်စ [[အင်ကော]] (Angkor) မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ တ္ၚဲဏအ် ရ။ ဍုင်ဇၞော် အင်ကော ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဍေဟ် စိုပ် ကဆံင် သၠုင် အိုတ် ဂှ်၊ ဒှ် ဍုင်ဇၞော် မနွံကဵု မၞိဟ် မံင်တန်တဴ ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် လေဝ် ဒှ် မာန် ရ (မၞိဟ် ၜိုတ် ၁ မဳလဳယောန် ပြင်င်)။ တုဲပၠန် အင်ကော ဝွံ နွံကဵု လဒက်ပတန် ဗိသုကာ မသၠုင်ပြဲ ဗွဲမလောန် မပ္တံကဵု ဘာကျာ် ဇၞော် [[အင်ကောဝတ်]] (Angkor Wat) ကေုာံ [[အင်ကောထောမ်]] (Angkor Thom) တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အေန်ပါယာ ခမာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဗိသုကာ၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Khmer_Empire_1200_(labeled).svg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပယျဵု အေန်ပါယာ ခမာ ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၂၀၀ (အခိင် သြဇာ ဇၞော် အိုတ်)။ ဒေသ မနွံ အသာ် ဗကေတ် ဂှ် ဒှ် ဒေသ ဍုင်ခမာ မအုပ်ဓုပ် လဝ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;အေန်ပါယာ ခမာ&quot; ဝွံ ဒှ် ယၟု မကော်စ ဍုင် တၠအဝဵု ခမာ တအ် မဒက်ပတန် လဝ် နူကဵု သၞာံ ၈၀၂ စဵုကဵု သၞာံ ၁၄၃၁ ရ။ အေန်ပါယာ ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နူကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ ဍုင်ဍောတ်တ် (City-states) တြေံ မပ္တံကဵု ဍုင်ဖူနန် (Funan) ကေုာံ ချေန်လာ (Chenla) တအ် ရ။ 

အေန်ပါယာ ခမာ ဝွံ ဒှ် ဂကောံမၞိဟ် မဒုင်သဇိုင် လတူ ကမၠောန် သ္ၚာဲတိ (Agricultural society) ဗွဲတၟေင် ကမၠောန် တဵု သြောအ် ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်စၟိန်ပြမာန် ဍာ် (Water management system) မခိုဟ် ပြဲ အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဂှ် ရ။ တုဲပၠန် သာသနာ ကေုာံ ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ ညးတအ် ဂှ် လိင်ပံင်နှဴ ဒၟံင် အကြာ သာသနာ [[ဟိန္ဒူ]] ကေုာံ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] မကၠုင် နူကဵု ဍုင်အိန္ဒိယ တုဲ ဖန်ဗဒှ် လဝ် အခိုက်အလိုက် ကျာ်သၟိင် (Devaraja - God-King) ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဒက်ပတန် (History of Origin and Foundation) ==
ဝင် ပရေင်ဒက်ပတန် အေန်ပါယာ ခမာ ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၈၀၂ လက္ကရဴ ခရေတ် (CE) အခိင် ကာလ သၟိင်ဨကရာဇ် '''ဂျာယာဗာရမာန် ဒုတိယ''' (Jayavarman II) မလလောင်တြး အဝဵု သၠးပွး နူကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင်သ္အာင် (ဍုင်ဂျာဗာ/Srivijaya) ရ။ 

အတိုင် ဝင် မ္ဂး၊ သၟိင် ဂျာယာဗာရမာန် ဝွံ ကၠောန် သဘင် ရာဇာဘိသေက (Consecration) ပ္ဍဲ လတူ ဒဵု မဟေန္ဒြာပါရဗတာ (Mahendraparvata) ဟွံသေင်မ္ဂး တ္ၚဲဏအ် မကော်စ ဒဵု ဖနောမ်ကူလိန် (Phnom Kulen) ရ။ ပ္ဍဲ သဘင် ဂှ် ညး ခုတ် ယၟု ဇကု ဒဒှ်ရ '''စကြဝဝ်''' (Chakravartin) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;သၟိင် ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ် အလုံ စက္ကဝါ&quot; ကေုာံ '''ဒေဝရာဇာ''' (Devaraja) မဒှ် &quot;သၟိင် ကျာ်&quot; ရ။ ပရေင်ဏအ် ဂှ် ဒှ် စတမ် အေန်ပါယာ ခမာ မနွံကဵု အဝဵု အုပ်ဓုပ် လဒေါဝ် (Centralized state) ရ။&lt;ref name=&quot;higham&quot;&gt;{{cite book |last=Higham |first=Charles |title=The Civilization of Angkor |publisher=University of California Press |year=2001 |pages=53-59}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ခေတ် ထဝ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Golden Age and Expansion) ==
ခေတ် ထဝ် သွက် အေန်ပါယာ ခမာ ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ အကြာ ၁၁ ကဵု ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ လပါ် လက္ကရဴ ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် ဨကရာဇ် ၜါ ဇကု - '''သူရိယဗာရမာန် ဒုတိယ''' (Suryavarman II) ကေုာံ '''ဂျာယာဗာရမာန် သတ္တမ''' (Jayavarman VII) ရ။

* '''သူရိယဗာရမာန် ဒုတိယ (၁၁၁၃-၁၁၅၀):''' သၟိင် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ညး မသြိုင်ခၞံ လဝ် ဘာကျာ် ဂၠးတိ အင်ကောဝတ် (Angkor Wat) ရ။ ညး သီု ဇၞော်မောဝ် ပတိတ် ပယျဵု အေန်ပါယာ လပါ် ပလိုတ် စဵုကဵု စိုပ် ဍုင် ဗဂေါ ကေုာံ လပါ် ဗမံက် စိုပ် ဍုင် [[စာမ်]] (Champa) ရ။
* '''ဂျာယာဗာရမာန် သတ္တမ (၁၁၈၁-၁၂၁၈):''' သၟိင် ဏအ် ဝွံ ဂွံဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် သၟိင် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင်ခမာ ရ။ ညး ဗတိုက် ဇၞး ဍုင်စာမ် မလုပ် ပလီု လဝ် ဍုင် အင်ကော တုဲ ညး ကလေင် ဒက်ပတန် ဍုင်ဇၞော် တၟိ မကော်စ အင်ကောထောမ် (Angkor Thom) ကေုာံ ဘာကျာ် ဗာယောန် (Bayon) ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် ညး သီု သြိုင်ခၞံ ရုင်ဂဥုဲ ၁၀၂ မ၊ သ္ၚိ ဇူတူ (Rest houses) ၁၂၁ မ အလုံ ဍုင် သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး သၟိင်ဨကရာဇ် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အေန်ပါယာ ခမာ
|-
! သၟိင်ဨကရာဇ် (King)
! သၞာံ အုပ်ဓုပ် (Reign)
! ကမၠောန် အဓိက (Major Contributions)
|-
| ဂျာယာဗာရမာန် ဒုတိယ
| ၈၀၂ – ၈၃၅
| ဒက်ပတန် အေန်ပါယာ ခမာ၊ ကၠောန် သဘင် စကြဝဝ် ပ္ဍဲ ဒဵု ဖနောမ်ကူလိန်။
|-
| ယာသောဗာရမာန် ပထမ
| ၈၈၉ – ၉၁၀
| ပြံင် ဍုင်ဇၞော် ဇရေင် အင်ကော တုဲ သြိုင် ကၟာ ဍာ် ယသောဓရတတာက။
|-
| သူရိယဗာရမာန် ဒုတိယ
| ၁၁၁၃ – ၁၁၅၀
| သြိုင်ခၞံ အင်ကောဝတ်၊ တုဲ ဇၞော်မောဝ် အဝဵု စိုပ် ဍုင်သေံ ကေုာံ စာမ်။
|-
| ဂျာယာဗာရမာန် သတ္တမ
| ၁၁၈၁ – ၁၂၁၈
| သြိုင်ခၞံ အင်ကောထောမ်၊ ဘာကျာ် ဗာယောန်၊ ကေုာံ ပြံင်လှာဲ သာသနာ သွက် ဗုဒ္ဓဘာသာ။
|}

== ၄။ အနုသုခုမ ကေုာံ ဗိသုကာ (Art and Architecture) ==
ဗိသုကာ အေန်ပါယာ ခမာ ဝွံ ဒှ် အရာ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် အနုသုခုမ အာရှအဂၞဲ ရ။ ကွတ် ဗိသုကာ တအ် ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ လညာတ် ဇကဝလာ (Cosmology) ဟိန္ဒူ တုဲ၊ ဘာကျာ် တအ် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် ညံင်ရဴ '''ဒဵု မေရု''' (Mount Meru) မဒှ် ဌာန် ဒတန် ကျာ် ဂမၠိုင် ရ။

[[File:Bayon_face_Angkor_Thom.jpg|thumb|left|300px|ဗီုရုပ် မုက္ခဝါ ပ္ဍဲ ဘာကျာ် ဗာယောန် (Bayon) မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု တၟအ် ဗတဳ ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် ဂျာယာဗာရမာန် သတ္တမ။]]

* '''ကပေါတ် သြိုင်ခၞံ:''' အေန်ဂျေန်နဳယာ ခမာ တအ် ဟွံစကာ ဆု ပ္ဍဲ ဘာကျာ် ရ (ဆု ဂှ် သွက် သ္ၚိ ညးဍုင်ကွာန် သၟး)။ ညးတအ် စကာ တၟအ် ဗတဳ (Sandstone) ကေုာံ တၟအ် ဂလာ (Laterite) သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ ဘာကျာ် ရ။ တၟအ် ဗတဳ တအ် ဂှ် ညးတအ် ၜိုတ် ရုပ် (Bas-reliefs) ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ် မာန် ရ။
* '''အင်ကောဝတ် (Angkor Wat):''' ဒှ် ဘာကျာ် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။ လဒက်ပတန် ဍေဟ် နွံကဵု စေတဳ (Towers) ၅ တၞုင် မစၞောန် ထ္ၜး ဒဵု မေရု၊ ကေုာံ နွံ ဍာ် ကၟာ (Moat) ပူ ဗိုင် လဝ် ညံင်ရဴ သမုဒ္ဒရာ ရ။
* '''အင်ကောထောမ် ကေုာံ ဗာယောန် (Bayon):''' ဗာယောန် ဝွံ နွံကဵု စေတဳ မဂၠိုင် ကေုာံ ဇၟာပ် စေတဳ နွံကဵု မုက္ခဝါ (Faces) ဇၞော်ဇၞော် ပန် လပါ် မထ္ၜး ရုပ် ကျာ် အဝလဝ်ကဳတေသှဝရ (Avalokiteshvara) ရ။&lt;ref name=&quot;rooney&quot;&gt;{{cite book |last=Rooney |first=Dawn F. |title=Angkor: Cambodia's Wondrous Khmer Temples |publisher=Odyssey Books |year=2005 |pages=85-91}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Religion and Culture) ==
ပရေင်ဘာသာ ပ္ဍဲ အေန်ပါယာ ခမာ ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် လၟေင် အခိင် ကေုာံ ပၟိက် သၟိင်ဨကရာဇ် ရ။ 

* '''ဟိန္ဒူ သာသနာ (Hinduism):''' ပ္ဍဲ အခိင် စတမ်၊ သၟိင် ခမာ ဗွဲမဂၠိုင် ရှေ်သှေ် ကျာ် သိဝ (Shiva - Shaivism) ကေုာံ လက္ကရဴ ဏအ် (ဥပမာ ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် သူရိယဗာရမာန် ဒုတိယ) ပြံင် လျိုင်ပတှ်ေ ကျာ် ဗိသၞု (Vishnu - Vaishnavism) ရ။ သၞောတ် ကျာ်သၟိင် (Devaraja) ဝွံ ပကဵု ညံင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ ရဴဂဴ သၟိင် ညံင်ရဴ ကျာ် မွဲ ရ။
* '''ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန (Mahayana Buddhism):''' ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် ဂျာယာဗာရမာန် သတ္တမ၊ သာသနာ ဍုင် ပြံင်လှာဲ အာ သွက် ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန ရ။
* '''ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ (Theravada Buddhism):''' ပ္ဍဲ ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ လက္ကရဴ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ မပြးဇး ကၠုင် နူကဵု ဍုင် [[သဳရိလင်္ကာ]] (Sri Lanka) ကေုာံ ဍုင်မန် တအ် ဂှ် လုပ် စိုပ် ကၠုင် တုဲ ကောန်ဂကူ ခမာ သီုဖအိုတ် ပြံင်လှာဲ လျိုင်ပတှ်ေ ထေရဝါဒ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။

လိက်ပတ် ခမာ ပ္ဍဲ ခေတ် အင်ကော ဝွံ စကာ လိက် သံသကြိုတ် (Sanskrit) သွက် တင်ဂၞင် ဘာသာရေင်၊ ကေုာံ အရေဝ် ခမာ တြေံ (Old Khmer) သွက် တင်ဂၞင် အုပ်ဓုပ် ဍုင် ရ။

== ၆။ လဒက်ပတန် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Administration and Social Structure) ==
အေန်ပါယာ ခမာ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု သၞောတ် ပါ်ခြာ ကဆံင် မၞိဟ် (Hierarchical social structure) မခိုင်ကၠိုက် ရ။ 

# '''သၟိင် ကေုာံ တၠအဝဵု (The King and Royalty):''' သၟိင် ဂှ် ဒှ် ညး မနွံ အဝဵု အလုံစုံ (Absolute monarch) ကေုာံ ဒှ် ကျာ် (Devaraja)။
# '''ဗဗၞး ကေုာံ အမာတ် (Brahmins and Nobles):''' ညးတအ် ဒှ် ညး မဖန်ဇန် ပရေင်ဘာသာ၊ ကေုာံ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ၊ ကေုာံ စၟိန်ပြမာန် ဍာ်။ 
# '''ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၟာဗ္ၚ (Commoners and Farmers):''' ညးတအ် ဝွံ နွံ လၟိဟ် ဂၠိုင် အိုတ် တုဲ၊ ဒး တဵု သြောအ် ကေုာံ ဒး ကၠောန် ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ (Corvée labor) သွက် အလဵုအသဳ ရ။
# '''ဍိက် (Slaves/Khnyum):''' မၞိဟ် မဒးဒုင် ရပ် ပ္ဍဲ ပၞာန် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် မနွံ ဓရီု သြန် တအ် ဂှ် ဒး ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဘာကျာ် တအ် ရ။

အရာ မတၟေင် မွဲ ဂှ်၊ မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ခမာ ခေတ် အင်ကော ဝွံ နွံကဵု အခေါင်အရာ မသၠုင် ဗွဲမလောန် ရ။ အတိုင် လိက် စၟတ်သမ္တီ တၠပညာ ဍုင်ကြုက် ကျိဝ် ဒါဂුවာန် (Zhou Daguan) မ္ဂး၊ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဒှ် သၟာသွံရာန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက ပ္ဍဲ ဗွိုင်ဖျာ ရ။&lt;ref name=&quot;chandler&quot;&gt;{{cite book |last=Chandler |first=David |title=A History of Cambodia |publisher=Westview Press |year=2008 |pages=60-70}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန် သ္ၚာဲတိ (Economy and Agriculture) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အေန်ပါယာ ခမာ ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ကမၠောန် တဵု သြောအ် ရ။ ဒၞာဲ အဓိက သွက် ပရေင်တဵုလွဳ ဂှ် ဒှ် ပွဳပွူ ကၟာ ဍာ် တန်လေသာပ် (Tonle Sap) ရ။ 

အေန်ဂျေန်နဳယာ ခမာ တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် စၟိန်ပြမာန် ဍာ် မခိုဟ် ပြဲ အိုတ် မကော်စ '''ဘာရာဲ''' (Baray - Reservoirs) ရ။ ဘာရာဲ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကၟာ ဍာ် ဇၞော် မခါဲ လဝ် နကဵု တဲ သွက်ဂွံ စွံ ဍာ် ပ္ဍဲ အခိင် ဗြဲ ဂူ တုဲ ကလေင် ဖန် စကာ ပ္ဍဲ အခိင် ကညင် ရ။ ဘာရာဲ မဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဘာရာဲ ပလိုတ် (West Baray) မနွံ ဇမၠိင် ၈ ကဳလဝ်မဳတာ ကေုာံ အနာံ ၂.၁ ကဳလဝ်မဳတာ ရ။ 

သၞောတ် ဍာ် ဏအ်ဝွံ ပကဵု ညံင် သၟာဗ္ၚ တအ် ဂွံ တဵု သြောအ် ဂွံ ၃ ဝါ ဟွံသေင်မ္ဂး ၄ ဝါ ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ တုဲ ပကဵု ညံင် ဍုင် အင်ကော ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပကောံ မၞိဟ် မာန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၈။ ပရေင်ဆက်ဆံ ဍုင်သ္အာင် ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် (Foreign Relations and Military) ==
အေန်ပါယာ ခမာ ဝွံ နွံကဵု ပရေင်ဆက်ဆံ ပရေင်သွံရာန် ကေုာံ သံတမန် ကု ဍုင်ကြုက် ကေုာံ ဍုင်အိန္ဒိယ ရ။ 

လပါ် ပရေင်ပၞာန် မ္ဂး၊ ဒပ်ပၞာန် ခမာ ဂှ် ဒှ် ဒပ်ပၞာန် မခိုင်ကၠိုက် အိုတ် ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ ခေတ် ဂှ် ရ။ ညးတအ် စကာ စိင် ပၞာန် (War elephants) နဒဒှ် ဒပ် တိုက် အဓိက ကေုာံ ဒပ် တိုက် ဇိုင် မစကာ တ္ၚ (Bows) ကေုာံ သၞာ် ရ။ 
သၞ အဓိက သွက် အေန်ပါယာ ခမာ ဂှ် -
* '''ဍုင်စာမ် (Champa):''' ဒှ် ဍုင် (ပ္ဍဲ ဗဳယေတ်နာမ် လၟုဟ်) မနွံ ပေါဲဗတိုက် ကု ခမာ ဗွဲမဂၠိုင် အလန် ရ။ သၞာံ ၁၁၇၇ ဂှ် ဒပ် စာမ် တအ် ဍိုက် ဗတိုက် အင်ကော နကဵု ဒပ် ဍာ် လတူ ကၟာ တန်လေသာပ် ရ။
* '''ဍုင်ဒါင်ဗဳယေတ် (Dai Viet):''' ဒှ် ဍုင် ဗဳယေတ်နာမ် သၟဝ်ကျာ တအ်။
* '''ဍုင်အယုဒ္ဓယ (Ayutthaya):''' ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ၁၄ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဍုင်သေံ တအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် တုဲ ဒှ် သၞ ဇၞော် အိုတ် သွက် ခမာ ရ။&lt;ref name=&quot;lieberman&quot;&gt;{{cite book |last=Lieberman |first=Victor |title=Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800-1830 |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=215-220}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ဆောမ်လေင် ကေုာံ အာစိုပ် ဒတုဲ (Decline and Fall) ==
ပရေင်ဆောမ်လေင် အေန်ပါယာ ခမာ ဝွံ ဟွံကတဵုဒှ် မွဲ တဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် လၟေင် လၟေင် အကြာ ၁၄ ကဵု ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ တၠပညာ ဝင် တအ် ထံက်ထ္ၜး လဝ် ဟိုတ် နာနာ သာ် မပ္တံကဵု -

# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climatic changes):''' ပရေင်သုတေသန ဂၠံင် ဆု ထ္ၜး ဒဒှ်ရ အကြာ ၁၄ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ဍုင်ခမာ ဒးဒုင် ဘဲ ကညင် ကှ် (Droughts) ဗွဲမလအ် ကေုာံ ဘဲ ဍာ်ဇၞော် မပလီုပလာ် ထောအ် သၞောတ် ဘာရာဲ တအ် ရ။ 
# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ သာသနာ:''' ကာလ ညးဍုင်ကွာန် ပြံင်လှာဲ လျိုင်ပတှ်ေ သွက် ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ မ္ဂး၊ အဝဵု သၟိင်ကျာ် (Devaraja) လီုလာ် အာ တုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံမိက် ကၠောန် ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ ဇၞော်ဇၞော် ရ။
# '''ပရေင်ဆက်ဆံ ပိုန်ဒြပ် ပြံင်လှာဲ:''' ပရေင်သွံရာန် လတူ ဂၠံင် ဍာ် ပ္ဍဲ ၜဳ ဇၞော်မောဝ် တိုန် တုဲ၊ ဒေသ ဖနောမ်ပေန် (Phnom Penh) မနွံ ဇိုင် ၜဳ မဲခေါင် (Mekong) ဂှ် နွံ ဖဵု ဂၠိုင် နူကဵု အင်ကော ရ။
# '''ဘဲ ပၞာန် အယုဒ္ဓယ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၄၃၁၊ ဒပ်ပၞာန် သေံ ဍုင် [[အယုဒ္ဓယ]] တအ် ဗတိုက် သီ ကေတ် ဍုင် အင်ကော တုဲ၊ သၟိင် ခမာ တအ် ဒး ပြံင် ဍုင်ဇၞော် ဇရေင် ဖနောမ်ပေန် (Phnom Penh) ရ။ ပရေင်ဏအ် ဂှ် ဒှ် တင် အာစိုပ် ဒတုဲ သွက် အေန်ပါယာ ခမာ ရ။

== ၁၀။ သြဇာ လတူ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Legacy and Modern Assessment) ==
ၜိုန်ရ အေန်ပါယာ ခမာ အာစိုပ် ဒတုဲ လအ် အာ ရ ကီုလေဝ်၊ သြဇာ ဍေဟ် လတူ ယေန်သၞာင် အာရှအဂၞဲ ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။ လိက်ပတ်၊ အက္ခရ်၊ ကွတ် လှ်ေ၊ ကေုာံ ဒ္ဂေတ် ယေန်သၞာင် ဍုင်သေံ (ထာဲ) ကေုာံ ဍုင်လာအိုတ် တအ် ဝွံ ကလိဂွံ သြဇာ နူကဵု အေန်ပါယာ ခမာ ဗွဲမဇၞော် ရ။

သွက် ကောန်ဂကူ ခမာ (Cambodians) တ္ၚဲဏအ် မ္ဂး၊ အင်ကောဝတ် ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ စိုတ်ဓါတ် ကောန်ဂကူ အဓိက အိုတ် ရ။ ဗီုရုပ် အင်ကောဝတ် ဂှ် ပါလုပ် လတူ အလာံ ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ လၟုဟ် တုဲ ဍေဟ် ဒှ် ဒၞာဲ ဒတန် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ (UNESCO World Heritage Site) မစွဲဒုင် ကၟုဲ နူ ဂၠးတိ ပြကောဋိကဝ် တအ် ဇၟာပ် သၞာံ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အင်ကောဝတ်]] (Angkor Wat)
* [[ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ]] (Cambodia)
* [[ဍုင်ဖူနန်]] (Funan)
* [[ဍုင်အယုဒ္ဓယ]] (Ayutthaya Kingdom)

{{Navbox
| name = Khmer Empire
| title = အေန်ပါယာ ခမာ ကေုာံ ဝင် ကမ္ဗောဒဳယျာ (Khmer Empire and History of Cambodia)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ခေတ် ဝင်ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ဍုင်ဖူနန်]] (Funan)
* [[ချေန်လာ]] (Chenla)
* [[အေန်ပါယာ ခမာ]] (Khmer Empire)
* [[ခေတ် တမၠာ ကမ္ဗောဒဳယျာ]] (Dark Ages of Cambodia)
| group2 = သၟိင်ဨကရာဇ် အဓိက
| list2 =
* [[ဂျာယာဗာရမာန် ဒုတိယ]] (Jayavarman II)
* [[သူရိယဗာရမာန် ဒုတိယ]] (Suryavarman II)
* [[ဂျာယာဗာရမာန် သတ္တမ]] (Jayavarman VII)
| group3 = ဒၞာဲ ဝွံ ကေုာံ ဗိသုကာ
| list3 =
* [[အင်ကော]] (Angkor)
* [[အင်ကောဝတ်]] (Angkor Wat)
* [[အင်ကောထောမ်]] (Angkor Thom)
* [[ဗာယောန်]] (Bayon)
* [[ဘာရာဲ]] (Baray)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ယေန်သၞာင် ခမာ]] (Khmer culture)
* [[ကၟာ တန်လေသာပ်]] (Tonle Sap)
* [[ကျာ်သၟိင်]] (Devaraja)
}}

[[Category:ဝင် ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ]]
[[Category:အေန်ပါယာဂမၠိုင်]]
[[Category:အာရှအဂၞဲ]]
[[Category:ဝင် အာရှ]]</text>
      <sha1>6tiqvgumjumyjo3jyjuejj43yj8onhj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယေန်သၞာင် ခမာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11811</id>
    <revision>
      <id>56407</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:10:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ယေန်သၞာင် ခမာ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ယေန်သၞာင် ကမ္ဗောဒဳယျာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Culture of Cambodia'', ခမာ: វប្បធម៌កម្ពុជា) ဝွံ နွံကဵု ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မလှဲလး တုဲ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လည...&quot;</comment>
      <origin>56407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21321" sha1="9dk7sik4lcq2eou7c4a8s5p15128mmh" xml:space="preserve">'''ယေန်သၞာင် ခမာ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ယေန်သၞာင် ကမ္ဗောဒဳယျာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Culture of Cambodia'', ခမာ: វប្បធម៌កម្ពុជា) ဝွံ နွံကဵု ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မလှဲလး တုဲ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လညာတ် ဘာသာရေင်၊ ကွတ်သုခုမ၊ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ပြဝေဏဳ မဇြိုဟ်နက် ရ။ ယေန်သၞာင် ဏအ်ဝွံ ဒးဒုင် သြဇာ လတူ ယေန်သၞာင် အိန္ဒိယ (Indianization) ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဝင် ကိုပ်ကၠာ၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဟိန္ဒူ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။&lt;ref name=&quot;chandler&quot;&gt;{{cite book |last=Chandler |first=D. P. |title=A History of Cambodia |publisher=Westview Press |year=2007 |pages=13-20}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် အင်ပါယာ အင်ကော (Khmer Empire) အကြာ ၉ ကဵု ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ ယေန်သၞာင် ခမာ ဝွံ အာစိုပ် ကဆံင် သၠုင် အိုတ် တုဲ၊ သြဇာ ဍေဟ် ပြးဇး စိုပ် အာ အလုံ ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ယေန်သၞာင် ခမာ အတိုင် ကဏ္ဍ အဓိက ၁၀ သာ် မပ္တံကဵု ဘာသာရေင်၊ ကွတ်သုခုမ၊ လိက်ပတ်၊ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် လၟိုန် တ္ၚဲ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Angkor_Wat_from_the_water.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ကျာ်စေတဳ '''[[အင်ကောဝါတ်]]''' (Angkor Wat) မဒှ် သင်္ကေတ အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ကွတ်စက် ဍုင်ခမာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ဝင်သဇိုင် (Introduction and Historical Background) ==
ယေန်သၞာင် ခမာ ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ အခိုက်အလိုက် ဒေသ (Indigenous beliefs) မပ္တံကဵု ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ ကလော် (Animism) ကေုာံ ယေန်သၞာင် မကၠုင် နူ ဍုင်အိန္ဒိယ (ဟိန္ဒူ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ) ရ။ ဝင် ယေန်သၞာင် ဏအ်ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ခေတ် အဓိက မပ္တံကဵု ခေတ် ဖြူနာန် (Funan)၊ ခေတ် စေန်လာ (Chenla)၊ ခေတ် အင်ကော (Angkor) ကေုာံ ခေတ် ကြဴနူ အင်ကော (Post-Angkor) ရ။

ပ္ဍဲ ခေတ် အင်ကော ဂှ်၊ သၟိင်ဨကရာဇ် ခမာ တအ် သြိုင်ခၞံ လဝ် ဘာကျာ် ကေုာံ နန် ပြာသာဒ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု [[အင်ကောဝါတ်]] ကေုာံ ဘာယောန် (Bayon) တအ် ရ။ ၜိုန်ရ ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ ဒးဒုင် ဘဲ ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ပလီုပလာ် ပ္ဍဲ လက်ထက် [[ခမာနိတ်]] (Khmer Rouge) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၀ တအ် ကီုလေဝ်၊ တ္ၚဲဏအ် ကောန်ဂကူ ခမာ တအ် ဂစာန် မင်မဲ ကေုာံ ကလေင် ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ယေန်သၞာင် တြေံ ညံင် ဂွံ ကလေင် ဂျိုင် ကၠုင် ပၠန် ရ။

== ၂။ ဘာသာရေင် ကေုာံ ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ (Religion and Beliefs) ==
သာသနာ အဓိက ပ္ဍဲ ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ ဂှ် ဒှ် '''[[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]''' (Theravada Buddhism) ရ။ မၞိဟ် ၜိုတ် ၉၅ ရာခိုင်နှုန်း ဂှ် လျိုင်ပတှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ တုဲ ဍေဟ် ဒှ် သာသနာ ဍုင် (State religion) ရ။&lt;ref name=&quot;harris&quot;&gt;{{cite book |last=Harris |first=I. |title=Cambodian Buddhism: History and Practice |publisher=University of Hawaii Press |year=2005 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;

* '''ဟိန္ဒူဘာသာ (Hinduism):''' ပ္ဍဲ ခေတ် ဝင် ကိုပ်ကၠာ ဂှ်၊ ဘာသာ ဟိန္ဒူ (ဗွဲတၟေင် ရှေ်သှေ် ကျာ် သဳဝ ကေုာံ ဗိဿဏဳ) ဝွံ နွံ သြဇာ ဇၞော် ဗွဲမလောန်။ ကျာ်စေတဳ ပ္ဍဲ ခေတ် အင်ကော ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လညာတ် ဟိန္ဒူ ရ။
* '''ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ ကလော် (Animism):''' ၜိုန်ရ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် လျိုင်ပတှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ လတူ ကလော် သ္ၚိ (Neak Ta) ကေုာံ ဒေဝတဴ ဒေသ တအ် ဂှ် ဆက် နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန် တ္ၚဲ ရ။ ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ကလော် တအ် မာန် ကဵု ဖဵု ခိုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖဵု ပရေအ် ကု ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ရ။

== ၃။ သုခုမ ကေုာံ ကွတ်စက် (Arts and Architecture) ==
ကွတ်စက် ဍုင်ခမာ ဝွံ ပြာကတ် အလုံ ဂၠးတိ ဟိုတ်နူကဵု လဒက်ပတန် ဘာကျာ် မဇၞော် ကေုာံ မကျေဝ်ဂေါဝ် တအ် ရ။ 

* '''အင်ကောဝါတ် (Angkor Wat):''' မဒှ် ဘာကျာ် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ၊ မသြိုင်ခၞံ လဝ် ပ္ဍဲ ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ နကဵု သၟိင် သုရိယဝါရမာန် ဒုတိယ (Suryavarman II)။ ဍေဟ် ဒှ် သင်္ကေတ ဒဵု မေရု (Mount Meru) အတိုင် လညာတ် ဟိန္ဒူ ရ။
* '''ကွတ် ပါန်တိ (Sculpture and Bas-reliefs):''' လတူ ဗဒင် ဘာကျာ် တအ် ဂှ် နွံကဵု ရုပ် ကွတ် ပါန်တိ မထ္ၜး ပရူ ဇာတ် မဟာဘာရတ၊ ရာမယဏ ကေုာံ ဝင် သၟိင် ခမာ တအ် ရ။ ရုပ် ပါန်တိ ကလော် ဗြဴ (Apsara) မလှေ် ဒၟံင် ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ အနုသုခုမ အဓိက မွဲ ရ။

== ၄။ ကွတ်လှေ် ကေုာံ ဒွက် (Dance and Music) ==
ကွတ်လှေ် ခမာ ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု လှေ် နန် (Royal Ballet) ကေုာံ လှေ် အခိုက်ကၞာ ဒေသ (Folk dance) ရ။

* '''လှေ် အပ်သရာ (Apsara Dance):''' ဒှ် ကွတ်လှေ် မသၠုင်ပြဲ အိုတ် မကၠောန် ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ နန် ဨကရာဇ် ရ။ သၟာလှေ် ဗြဴ တအ် စကာ ကယျိုင် မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ချဳဓရာင် တဲ၊ ဇိုင် နကဵု ဗီုပြင် မညိင်ဝတ် ဍိုန်ဍောတ် သွက်ဂွံ လဴ ထ္ၜး ပရူ ဝင် သာသနာ ရ။&lt;ref name=&quot;cravath&quot;&gt;{{cite book |last=Cravath |first=P. |title=Earth in Flower: The Divine Mystery of the Cambodian Dance Drama |publisher=DatAsia Press |year=2007 |pages=112-120}}&lt;/ref&gt;
* '''ဒွက် ပေန်ပက် (Pinpeat):''' ဒှ် ဒွက် အခိုက်ကၞာ ခမာ မတီး လဝ် နကဵု တူရိယာ သေဲ၊ ဓဗိုန်၊ ကေုာံ ပလွေဝ်။ ဒွက် ဏအ် စကာ ပ္ဍဲ ပွဲ သဘင် ဘာသာရေင် ကေုာံ ပွဲ လှေ် နန် ရ။

== ၅။ လိက်ပတ် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ (Literature and Language) ==
အရေဝ်ဘာသာ ရုံး သုံး ပ္ဍဲ ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ ဂှ် ဒှ် '''[[အရေဝ် ခမာ]]''' (Khmer language) မလုပ် အဝေါင် ပ္ဍဲ ဂကောံ အရေဝ် ဩသတြဝ်-အာရှာတစ် (Austroasiatic) ရ။ လိက် ခမာ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နူကဵု လိက် ပလ္လဝ (Pallava script) နူ ဍုင်အိန္ဒိယ တွဵုရး သၠုင်ကျာ ရ။

* '''ရဳယမ်ကေ (Reamker):''' ဒှ် ပြကိုဟ် လိက်ပတ် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ခမာ မဒှ် တြာဲ နူကဵု ပြကိုဟ် ရာမယဏ (Ramayana) ဍုင်အိန္ဒိယ ရ။ ပြကိုဟ် ဏအ်ဝွံ လဴ ထ္ၜး ပရူ သၟိင် ရာမ၊ နင် သဳဒါ ကေုာံ ကၞုဲ ဟနုမာန်၊ တုဲ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ကွတ်လှေ် ကေုာံ ပွဲ ရုပ်သၟာံ (Shadow theater) ရ။
* '''လိက် တၟအ် (Inscriptions):''' လိက်ပတ် ခမာ တြေံ အိုတ် တအ် ဂှ် ဂွံ ဆဵု ညာတ် လတူ လိက် တၟအ် ပ္ဍဲ ခေတ် စေန်လာ ကေုာံ အင်ကော၊ မချူ လဝ် ပရူ ဝင် သၟိင် ကေုာံ ပရေင်ကဵု ဒါန် ဘာကျာ် ရ။

== ၆။ ယေန်သၞာင် စၞစ (Cuisine and Culinary Traditions) ==
စၞစ ဍုင်ခမာ (Khmer Cuisine) ဝွံ တုပ် ကု စၞစ ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင် တအ် ကီုလေဝ်၊ နွံကဵု ရှ် ကေုာံ အခိုက် မတၞဟ်ခြာ ရ။ ပ္ဍဲ စၞစ အဓိက တအ် ဂှ် ပါလုပ် သ္ၚု (Rice) ကေုာံ က (Fish) နူကဵု လှာ ဇၞော် (Tonle Sap) ရ။

* '''အာမောက် (Amok):''' ဒှ် စၞစ ယၟု ပြာကတ် အိုတ် มကၠောန် လဝ် နကဵု က ဟွံသေင်မ္ဂး ဖျုန် စုတ် ကဵု ကၠေင် သတ် ဗြဴ၊ គ្រឿង (Kroeung - ဓဗိုတ် ခမာ) တုဲ ဍုန် စုတ် ပ္ဍဲ သၠ ဗြာတ် ရ။
* '''ပရာဟောက် (Prahok):''' ဒှ် ဖျုန် က မကၠောန် လဝ် ညံင် ဂွံ သ္အုဲ (Fermented fish paste) မနွံကဵု ရှ် ဖ္ဍုင် တုဲ စကာ နဒဒှ် ဓါတ် ရှ် အဓိက ပ္ဍဲ သွ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;nana&quot;&gt;{{cite book |last=Thung |first=N. |title=The Cuisine of Cambodia |publisher=Slurpie Press |year=2010 |pages=25-30}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ သ္ၚိကၟိန် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Family and Social Structure) ==
ဂကောံမၞိဟ် ခမာ ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ သ္ၚိကၟိန် မဇၞော် (Extended family) ကေုာံ ပရေင်ရှေ်သှေ် ရဴဂဴ လတူ ညးဇၞော် ရ။

* '''သမ်ပေယ (Sampeah):''' ဒှ် အခိုက် လ္ၚောဝ် ကေုာံ ဆက်ဆံ အကြာ မၞိဟ် ရ။ ဗီုပြင် ယိုက် တဲ ပ္ဍဲ အခိင် လ္ၚောဝ် ဂှ် သၠုင် ဟွံသၠုင် အတိုင် ကဆံင် ပူဂိုလ် ဂှ် ရ (ဥပမာ - လ္ၚောဝ် ကျာ်၊ မိမ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ရဲသကအ်)။
* '''တာလျိုင် မိမ:''' ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် ခမာ မ္ဂး၊ မိမ တအ် နွံ တာလျိုင် ဇၞော် သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ကောန်ၚာ် တုဲ၊ ကောန် တအ် လေဝ် နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ ကလေင် ရံင်စံင် မိမ ပ္ဍဲ အခိင် ညးတအ် ဇၞော် အာယုက် ရ။

== ၈။ သဘင် ကေုာံ ပရေင်ကၠောန်တ္ၚဲ (Festivals and Holidays) ==
ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ နွံကဵု သဘင် ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ ပြဝေဏဳ ဗွဲမဂၠိုင် အလုံ မွဲ သၞာံ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး သဘင် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ
|-
! ယၟု သဘင်
! အခိင် ကာလ
! အကြောင်းအရာ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
|-
| '''ချောလ် ချနာမ် သမေဝ်''' (Choul Chnam Thmey)
| ဂိတု ဧပရယ်
| တ္ၚဲ သၞာံ တၟိ ခမာ (Khmer New Year) မဒှ် သဘင် ဇၞော် အိုတ်။ ညးတအ် အာ ဘာကျာ်၊ ကြာတ် ဍာ်၊ ကေုာံ ဝေင် ဝိုင် ပ္ဍဲ ကွာန်။
|-
| '''ဘောန် အွမ် တောက်''' (Bon Om Touk)
| ဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗာ
| သဘင် ပွဲ ပြိုင် ဂၠုင် (Water Festival) မကၠောန် ဗဒှ် လတူ လှာ ဇၞော်။ သဘင် ဏအ် ကၠောန် သွက်ဂွံ ရှေ်သှေ် ဒေဝတဴ ဍာ် ကေုာံ ရာသဳ ဍာ် စ ကလေင် စှ်ေ။
|-
| '''ပချောမ် ဗေန်''' (Pchum Ben)
| ဂိတု သေပ်တေမ်ဗာ - အံက်တဝ်ဗာ
| သဘင် တ္ၚဲ မိမ ဇုဇ မစုတိ အာ။ မၞိဟ် တအ် ဏာ ဇွောအ်မ ကဵု ဒါန် ပ္ဍဲ ဘာကျာ် သွက် ဝိညာဏ် ညး မစုတိ အာ တအ် ရ။
|}

== ၉။ ကယျိုင်ကယဝ် ကေုာံ ဖေတ်ရှေန် (Traditional Dress and Fashion) ==
ကယျိုင်ကယဝ် ခမာ ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် မတၞဟ်ခြာ တုဲ ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် အဆံင် မၞိဟ် ကေုာံ သဘင် ရ။

* '''သာမ်ပေါတ် (Sampot):''' ဒှ် ကယျိုင် သကတ် မစကာ သီု မၞိဟ်တြုဟ် ကေုာံ မၞိဟ်ဗြဴ ရ။ သာမ်ပေါတ် ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု ဂကူ နာနာ သာ် ဥပမာ - Sampot Chang Kben (မစကာ ပ္ဍဲ ပွဲ မင်္ဂလာ ဟွံသေင်မ္ဂး နန်) ကေုာံ Sampot Phamuong (မတုတ် လဝ် နကဵု တောဝ် ဩရှဳ ကျေဝ်ကျေဝ်)။
* '''ကရာမာ (Krama):''' ဒှ် ယာတ် ကၞေဟ် မနွံကဵု ဗီုပြင် အကွက် (Checkered scarf) မဒှ် သင်္ကေတ အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ခမာ ရ။ ယာတ် ဏအ် စကာ သွက်ဂွံ ဒက် က္ဍိုပ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ တ္ၚဲ၊ သွက်ဂွံ ယိုက် ကောန်ၚာ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး စကာ နဒဒှ် ယာတ် ကြာတ် ဇကု လေဝ် ဂွံ ရ။&lt;ref name=&quot;green&quot;&gt;{{cite book |last=Green |first=G. |title=Traditional Textiles of Cambodia: Cultural Threads and Material Heritage |publisher=River Books |year=2003 |pages=67-75}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ် (Modern Changes and Global Influence) ==
ပ္ဍဲ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ ယေန်သၞာင် ခမာ ဝွံ ဆက် ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် လၟိုန် ရ။ ကြဴနူ ပရေင်ပလီုပလာ် ပ္ဍဲ ခေတ် ခမာနိတ် တုဲ၊ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံ ယူနက်သကဝ် (UNESCO) တအ် ပံင်ကောံ တုဲ ကလေင် သြိုင်ခၞံ ကေုာံ မင်မဲ လဝ် အာဲကၟာဲ ဝင် တအ် ရ။

ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဟိုတ်နူကဵု ဂလဝ်ဗယ်လာ်ဇြေယှေန် (Globalization) ကေုာံ အင်တာနက် ဂှ်ရ၊ သၟတ် ခမာ တအ် စကာ ကယျိုင်ကယဝ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ ကလင် ဒွက် ပေါပ် (Pop music) ဂၠိုင် ကၠုင် ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ်၊ ညးတအ် ဆက် မင်မဲ ဒၟံင် ယေန်သၞာင် အခိုက်ကၞာ တြေံ (Traditional values) မပ္တံကဵု ပရေင်ရှေ်သှေ် မိမ ကေုာံ ဘာသာရေင် ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ဏီ ရ။ လဒက်ပတန် ယေန်သၞာင် မပံင်ကောံ အကြာ အရာ တြေံ ကေုာံ အရာ တၟိ ဏအ်ဝွံ ပကဵု ညံင် ယေန်သၞာင် ခမာ ဂွံ ဆက် ဂျိုင် တန်တဴ လတူ ဂၠးတိ ရောင်။&lt;ref name=&quot;edwards&quot;&gt;{{cite book |last=Edwards |first=P. |title=Cambodge: The Cultivation of a Nation |publisher=University of Hawaii Press |year=2007 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ]] (Cambodia)
* [[အင်ကောဝါတ်]] (Angkor Wat)
* [[ယေန်သၞာင် မန်]] (Mon culture)
* [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Theravada Buddhism)

{{Navbox
| name = Culture of Southeast Asia
| title = ယေန်သၞာင် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ အာရှ အရှေ့တောင် (Culture of Southeast Asia)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ယေန်သၞာင် အဓိက
| list1 =
* [[ယေန်သၞာင် ခမာ]] (Cambodia)
* [[ယေန်သၞာင် ဗၟာ]] (Myanmar)
* [[ယေန်သၞာင် သေံ]] (Thailand)
* [[ယေန်သၞာင် လာအဝ်]] (Laos)
* [[ယေန်သၞာင် အေန်ဒဝ်နဳယှာ]] (Indonesia)
| group2 = ကွတ်စက် ကေုာံ ဘာကျာ်
| list2 =
* [[အင်ကောဝါတ်]] (Angkor Wat)
* [[ဘာယောန်]] (Bayon)
* [[ဗောရဝ်ဗုဒူ]] (Borobudur)
* [[ကျာ်လ္ဂုင်]] (Shwedagon)
| group3 = ပြဝေဏဳ ကေုာံ သဘင်
| list3 =
* [[သဘင် ဍာ်]] (Water Festival)
* [[သာမ်ပေါတ်]] (Sampot)
* [[ကရာမာ]] (Krama)
* [[ဒွက် ပေန်ပက်]] (Pinpeat)
| group4 = လိက်ပတ် ကေုာံ ဘာသာရေင်
| list4 =
* [[ရဳယမ်ကေ]] (Reamker)
* [[အရေဝ် ခမာ]] (Khmer language)
* [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Theravada Buddhism)
}}

[[Category:ယေန်သၞာင် ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ]]
[[Category:ယေန်သၞာင် အာရှ]]
[[Category:ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ]]
[[Category:ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်]]</text>
      <sha1>9dk7sik4lcq2eou7c4a8s5p15128mmh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယေန်သၞာင် မန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11812</id>
    <revision>
      <id>56408</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:12:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ယေန်သၞာင် မန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Mon culture'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခိုက်အလိုက် ပြဝေဏဳ၊ လိက်ပတ်၊ ဘာသာရေင်၊ လှ်ေဒယှ်ေ၊ ဗိသုကာ ကေုာံ လဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ် မဆေင်စပ် ကု [[ဂကူမန်]]...&quot;</comment>
      <origin>56408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23733" sha1="0qzcfdez85392owu4ycrq1ezproxkrq" xml:space="preserve">'''ယေန်သၞာင် မန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Mon culture'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခိုက်အလိုက် ပြဝေဏဳ၊ လိက်ပတ်၊ ဘာသာရေင်၊ လှ်ေဒယှ်ေ၊ ဗိသုကာ ကေုာံ လဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ် မဆေင်စပ် ကု [[ဂကူမန်]] (Mon people) မဒှ် ဂကူ တၠရိုဟ်ကၞက် တြေံအိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှအဂၞဲ (Southeast Asia) ရ။ ယေန်သၞာင် မန် ဝွံ နွံကဵု သြဇာ ဇၞော်မောဝ် ဗွဲမလောန် လတူ ယေန်သၞာင် ဂကူ ဗၟာ၊ သေံ၊ ကေုာံ လာဝ် တအ် တုဲ ပရေင်ပြးဇး သာသနာ ဗုဒ္ဓ ထေရဝါဒ ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် လေဝ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ယေန်သၞာင် မန် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။&lt;ref name=&quot;guillon&quot;&gt;{{cite book |last=Guillon |first=Emmanuel |title=The Mons: A Civilization of Southeast Asia |publisher=Siam Society |year=1999 |pages=15-28}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု အခိင် လၟုဟ်၊ ဂကူမန် ဗွဲမဂၠိုင် ပဒတဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ [[တွဵုရးဍုင်မန်]]၊ ရးတၞင်သဳ၊ တွဵုရးကရေင် ကေုာံ ဒေသ အကြာ ပယျဵု ဍုင်ဗၟာ-သေံ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ယေန်သၞာင် မန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လိက်ပတ်၊ ဘာသာရေင်၊ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် လၟိုန် တ္ၚဲ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Hamsa_(Mon).svg|thumb|right|300px|ဟံသာ (Hongsa) ဟွံသေင်မ္ဂး ဟံသာဝတဳ၊ မဒှ် သင်္ကေတ အဓိက သွက် ယေန်သၞာင်၊ သာသနာ ကေုာံ ဝင် ဂကူမန်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ဝင်အတိက် (Introduction and Historical Background) ==
ယေန်သၞာင် မန် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ ၜိုတ် ၂၀၀၀ သၞာံ ပြင်င် တေအ် ရ။ ဂကူမန် တအ် ဒှ် မၞိဟ် မပတန် ဍုင် ဨကရာဇ် ပြာကတ်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု သုဝဏ္ဏဘူမိ (သဓီု)၊ ဒွါရဝတဳ (Dvaravati - လၟုဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ လဒေါဝ်)၊ ဟရိဘုဉ္ဇယ (Haripunjaya - လၟုဟ် ဍုင်လာမ်ဖုန်) ကေုာံ ဟံသာဝတဳ (Hongsawatoi - ဍုင်ဗဂေါ) တအ် ရ။ 

ဝင် ယေန်သၞာင် မန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် ဍုင်သ္အာင် ကေုာံ ပရေင်တြး သာသနာ နူကဵု တကအ် အိန္ဒိယ ရ။ အခိုက်အလိုက် ဗိသုကာ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဂကောံမၞိဟ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဒွါရဝတဳ ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ယေန်သၞာင် သေံ (Thai culture) လၟုဟ် တုဲ၊ အခိုက်အလိုက် လိက်ပတ် ကေုာံ သာသနာ ပ္ဍဲ ခေတ် သဓီု ကဵု ဟံသာဝတဳ ဂှ် ကဵု လဝ် ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကူဗၟာ ပ္ဍဲ ခေတ် ဗုကာံ ဗွဲမဇၞော် ရ။

== ၂။ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ လိက်ပတ် (Language and Literature) ==
အရေဝ် မန် ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဘာသာ အရေဝ် မန်-ခမာ (Mon-Khmer) မဒှ် တၞောဝ် အြသတြဝ်အေရှာတေတ် (Austroasiatic language family) ရ။ လိက် မန် ဝွံ ဒှ် လိက် မနွံ ဝင် တြေံ အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် တုဲ၊ ဍေဟ် ကၠုင် နူကဵု မအက္ခရ် ပါလ္လဝ (Pallava script) ပ္ဍဲ ဍုင်အိန္ဒိယ သၠုင်ကျာ ရ။&lt;ref name=&quot;ota&quot;&gt;{{cite book |last=Ota |first=Tsutomu |title=A Historical Study of the Mon Language |publisher=Tokyo University of Foreign Studies |year=2001 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;

* '''တြေံအိုတ်:''' လိက် တၟအ် မန် တြေံ အိုတ် ဂှ် ဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဒွါရဝတဳ (ၜိုတ် ၆-၇ ဗွဝ်ကၠံ)။
* '''လိက်ပတ် ပြာကတ်:''' လိက်ပတ် မန် ဗွဲမဂၠိုင် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု သာသနာ ဗုဒ္ဓ မပ္တံကဵု ဇာတ် မသုန်ကၠံ မသုန်စှော် (Jataka tales)၊ လိက် သၠပတ် ဓမ္မသာတ်၊ ဝင် ဓါတ်၊ ကေုာံ ရာဇာဝင် ဍုင်ဂမၠိုင် ရ။
* '''လွပ် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ်:''' ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ အရေဝ် ကေုာံ လိက် မန် ဝွံ ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် ဟိုတ်နူ ပရေင်အုပ်ဓုပ် တုဲ လၟိဟ် ညးမဟီု အရေဝ် မန် အစစ် စှ်ေ အောန် ကၠုင် ဒၟံင် ရ။ ဆဂး အစာ လိက်ပတ် တအ် ပံက် လဝ် ဘာ သွက်ဂွံ ဗတောန် လိက် မန် ပ္ဍဲ ဥတု ကညင် သွက် ကောန်ၚာ် တအ် ရ။

== ၃။ သာသနာ ကေုာံ ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ (Religion and Beliefs) ==
ဂကူမန် ဝွံ ဒှ် ဂကူ မဒုင် ကေတ် သာသနာ ဗုဒ္ဓ ထေရဝါဒ (Theravada Buddhism) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ ရ။ ဘာသာရေင် ဝွံ ဓလီု လဝ် ဘဝ ဂကူမန် တအ် နူ သၠးဂၠံဂဝ် စဵုကဵု စုတိ ရ။ ဂိုဏ် သံဃာ မန် ပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဂိုဏ် ရာမည နိကာယ မနွံကဵု ပရေင်ဒ္ဂေတ် ပဋိပတ် ဗွဲမတေင်ကြပ် ရ။&lt;ref name=&quot;naipanthar&quot;&gt;{{cite book |last=Nai Pan Thar |title=Ramanya Nikaya Sect and Mon Sasana |publisher=Daw Tin Tin Mon, Thin Sar Par Par |year=2015 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;

ပါဲနူ သာသနာ ဗုဒ္ဓ တုဲ၊ ဂကူမန် တအ် လေဝ် ဆက် မင်မဲ လဝ် ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ '''ဒေဝတဴ ကေုာံ ကလော် (Kalok)''' (Animism) ဏီ ရ။ သ္ၚိ ဇၟာပ် သ္ၚိ ဂကူမန် တအ် နွံကဵု ကလော် သ္ၚိ (House spirit) တုဲ ညးတအ် ပူဇဴ နကဵု ဗြာတ်၊ သတ် ဗြဴ၊ ကေုာံ ပုင် ပ္ဍဲ အခိင် သဘင် တအ် ရ။ အခိုက် လှ်ေ ကလော် (Kalok Dance) ဝွံ ဒှ် ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ မပြာကတ် မွဲ သွက်ဂွံ ဗလး ယဲ ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ မင်မဲ တၞောဝ် ဒတောဝ် သ္ၚိကၟိန် ရ။

== ၄။ သဘင် အခိုက်အလိုက် ကေုာံ ပြဝေဏဳ (Traditional Festivals and Ceremonies) ==
ယေန်သၞာင် မန် ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု သဘင် ပြဝေဏဳ အလုံ မွဲ သၞာံ ရ။ သဘင် အဓိက တအ် ဂှ် -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး သဘင် ပြဝေဏဳ မန် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂိတု (Month)
! သဘင် (Festival)
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက်
|-
| ဂိတု မာ် (၁ စွေက်)
| '''တ္ၚဲ ကောန်ဂကူ မန်''' (Mon National Day)
| သဘင် စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲ ပတန် ဍုင် ဟံသာဝတဳ ပထမ (ဟံသာဝတဳ ကတဵုဒှ်)။ ဂကူမန် တအ် ဗိုက်လတက် ကယျိုင် မန် တုဲ ကၠောန် သဘင် အလုံ ဍုင် အလုံ ကွာန်။
|-
| ဂိတု စဲ
| '''အတး သင်္ကြာန်''' (Songkran)
| တ္ၚဲ သၞာံ တၟိ၊ ဝေင် ဍာ်၊ ထ္ၜုတ် ကျာ်၊ ကေုာံ လွဳလွတ် မၞိဟ် ဇၞော် တအ်။ စ ပုင် သင်္ကြာန် (Thingyan rice)။
|-
| ဂိတု ဝှ် (၁၅ မမံက်)
| '''သဘင် တိတ် ဝှ်''' (End of Lent)
| သဘင် ပ္ဍီု ပၟတ်၊ သဘင် ကလာပ် ဗပေင်၊ ကေုာံ လံင် စာဲ ဍာ် (Floating boats) သွက်ဂွံ ပူဇဴ ဒေဝတဴ ဍာ်။
|-
| ဂိတု ကထိုန်
| '''သဘင် ကထိုန်''' (Kathina)
| ကဵု ဒါန် သ္ၚာ ကု ခမဳ သံဃာ တအ် ကြဴနူ တိတ် ဝှ် တုဲ။
|}

== ၅။ ဗွိုက်လတက် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ (Traditional Dress and Attire) ==
ကယျိုင် ကယျဝ် အခိုက်အလိုက် ဂကူမန် ဝွံ နွံကဵု အရောင် တၞဟ်ခြာ ကေုာံ စရာဲ ကျေဝ်ဂေါဝ် ဗွဲမလောန် ရ။ အရောင် အဓိက ဂှ် ဒှ် '''သာ် ဗု''' (သင်္ကေတ စိုတ် ဇြုင်ကေဝ် ကေုာံ သာသနာ) ကေုာံ '''သာ် ဗကေတ်''' (သင်္ကေတ သတ္တိ ကေုာံ ပရေင်ဆီ ဇာတိ) ရ။

* '''မၞိဟ်တြုဟ်:''' လတက် ပလောအ် သာ် ဗု (ဟွံသေင်မ္ဂး အရောင် ၜိုဟ်)၊ ကေုာံ ဗိုက် ဂၠိက် (Sarong) အရောင် ဗကေတ် မနွံကဵု အကွက် ကၠေင် (Checkered pattern - ကွက် ကဗံင်)။ လတူ က္ဍိုပ် စန် ယာတ် ရစ် က္ဍိုပ်။
* '''မၞိဟ်ဗြဴ:''' လတက် ပလောအ် တဲ ဂၠိင် သာ် ဗု ကေုာံ ဗိုက် ဂၠိက် (Htamein) သာ် ဗကေတ် မနွံကဵု ရုပ် ဟံသာ ဟွံသေင်မ္ဂး ကနက် အခိုက် မန်။ ယေန်သၞာင် မန် ဝွံ ကဵု ၚုဟ်မး လတူ စရာဲ မၞိဟ်ဗြဴ မယေန်သၞာင် တုဲ၊ ဗွိုက်လတက် တအ် ဂှ် ဒှ် အရာ မဂြောပ်ဗဒန် အလုံ ဇကု ရ။

== ၆။ လှ်ေဒယှ်ေ၊ တူရိယာ ကေုာံ သုခုမ (Music, Dance, and Instruments) ==
အနုသုခုမ မန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု နန် ဨကရာဇ် ကေုာံ သဘင် သာသနာ ရ။ တူရိယာ တြေံ မန် တအ် ဂှ် ဒှ် အရာ မကဵု လဝ် သြဇာ လတူ ဂဳတ ဒေသ ဗွဲမဇၞော် ရ။

* '''တူရိယာဂမၠိုင်:''' မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''ကျာံ''' (Kyam / Crocodile zither) မဒှ် တူရိယာ တိုင် မွဲ မနွံ ဗီုပြင် ရုပ် ကျာံ ရ။ ပါဲနူ ဂှ်၊ ပာတ် ဝိုင် (Pat Waing - ဗဗိုန်)၊ ပလွေ (Flute)၊ ခရာ ကေုာံ ပာတ် မာ (Mon drum) တအ် လေဝ် ကိစ္စဇၞော် ရ။
* '''လှ်ေ ဒယှ်ေ:''' လှ်ေ အခိုက် မန် (Mon traditional dance) ဝွံ ညိင်ဝတ်၊ ယေန်သၞာင် တုဲ ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် ဇာတ် နိပါတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဝင် တြေံ ရ။ &quot;လှ်ေ ပူဇဴ ဟံသာ&quot; ကေုာံ &quot;လှ်ေ ဍာ် တရဴ&quot; တအ် ဂှ် ဒှ် လှ်ေ ပြာကတ် ပ္ဍဲ သဘင် တ္ၚဲ ကောန်ဂကူ ရ။&lt;ref name=&quot;south&quot;&gt;{{cite book |last=South |first=Ashley |title=Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake |publisher=Routledge |year=2003 |pages=120-135}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဗိသုကာ ကေုာံ အနုပညာ ရုပ်သာ် (Architecture and Visual Arts) ==
ကွတ်ဗိသုကာ မန် ဝွံ နွံကဵု ရုပ်သာ် အနုပညာ သၠုင်ပြဲ ဗွဲမလောန် တုဲ ပြာကတ် လဝ် နူ ခေတ် သဓီု ကဵု ဗုကာံ တေအ် ရ။ 

* '''ကျာံ စေတဳ (Stupas):''' ကျာ် စေတဳ မန် တအ် နွံကဵု ဗီုပြင် မဇၞော် လှဲလး ပ္ဍဲ သဇိုင် ကေုာံ တိုင် ခေါင် မသၠုင် ရ။ ဝင် မန် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ကျာ်လ္ဂုင် (Shwedagon Pagoda) လေဝ် ဒှ် ကမၠောန် ဗိသုကာ ကေုာံ သာသနာ ဂကူမန် တအ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဟံသာဝတဳ ရ။
* '''ဘာ လကျာ် (Monasteries):''' ဘာ လကျာ် မန် တြေံ တအ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဆု၊ နွံကဵု ကယျိုင် ပ္ကဴ ကနက် ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ လဒက်ပတန် အလုံ မွဲ မနွံကဵု တိုင် ဇၞော်ဇၞော် ရ။
* '''တိုင် ဟံသာ (Hongsa Pillar):''' ပ္ဍဲ ဂတ မုက် ဘာ လကျာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ ကွာန် မန် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒၞာဲ၊ မလေပ် ဂွံ ဆဵု ကေတ် တိုင် တၟအ် ဟွံသေင်မ္ဂး တိုင် ဆု မနွံကဵု ရုပ် ဟံသာ (Hongsa) ၜါ မဒှ် သင်္ကေတ ဍုင် ဟံသာဝတဳ ရ။&lt;ref name=&quot;stadtner&quot;&gt;{{cite book |last=Stadtner |first=Donald M. |title=Sacred Sites of Burma: Myth and Folklore in an Evolving Spiritual Realm |publisher=River Books |year=2008 |pages=85-98}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ စၞစသုင် ကေုာံ အခိုက်စသုင် (Cuisine and Dietary Customs) ==
စၞစသုင် မန် ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ရှ် သတ္တာ၊ ဖျုန် က မဂွံ နူ ပွဳပွူ သဘာဝ (စၞ ဍာ်) ကေုာံ သၞေဝ် ကေဝ် နာနာ သာ် ရ။ 

* '''ပုင် သင်္ကြာန် (Thingyan Rice):''' ဒှ် စၞ မပြာကတ် အိုတ် မွဲ မစ ပ္ဍဲ အခိင် အတး သင်္ကြာန်။ ဍေဟ် ဒှ် ပုင် မဖျီု လဝ် နကဵု ဍာ် မြမောဝ် (ဖယံက် ပ္ကဴ) တုဲ စ မွဲစွံ ကု သွ ဖျုန် က သကုတ်၊ သတ် သၠာ် ကေုာံ က သွံက် (Dried fish) ရ။
* '''ဖျုန် က ကေုာံ ကပိ:''' ဟိုတ်နူ တွဵုရးဍုင်မန် နွံ ဇိုင် ၜဳ ဂှ်ရ၊ ဖျုန် က ဍာ် ၜတ်တ် ကေုာံ ဖျုန် ၚုဲ တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ စၞ လၟိုန် တ္ၚဲ ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် '''ဖရံက်''' (Prahok / Fermented fish paste) ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် သွ မန် ဇၟာပ်ဇၟာပ် သာ် ရ။ စၞ မန် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ဖျုန် စုတ် ကၠေင် အောန် တုဲ စွံ အဓိက လတူ ရှ် ဖျး (နူ မန် လိင်) ကေုာံ ရှ် ဖ္ဍတ် ရ။

== ၉။ လဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ် (Social Structure and Customs) ==
လဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ် မန် ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ သ္ၚိကၟိန် (Family-centric) ကေုာံ ပရေင်ရှေ်သှေ် ရဴဂဴ လတူ မၞိဟ် ဇၞော် ရ။

* '''တၞောဝ် မအံက်/မိအံက်:''' ၜိုန်ရ ခေတ် လၟုဟ် ဒှ် သၞောတ် မအံက် အုပ်ဓုပ် ကီုလေဝ်၊ ယေန်သၞာင် မန် တြေံ (ကေုာံ ပရေင်ရှေ်သှေ် ကလော် သ္ၚိ) ဝွံ နွံကဵု လညာတ် တၞောဝ် မိအံက် (Matrilineal traces) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် မန် တြေံ ဂှ် သၠုင် ပြဲ လောန် ရ။
* '''အခိုက်ကၞာ ထပ်တဲ:''' သဘင် ထပ်တဲ မန် ဝွံ နွံကဵု အခိုက် ပြဝေဏဳ ချိုတ်ပၠိုတ် မပ္တံကဵု ပရေင်အာတ် မိက် မၞိဟ်ဗြဴ၊ ပရေင်စၟတ် တဲ၊ ကေုာံ ပရေင်ရှေ်သှေ် ကလော် သ္ၚိ ၜါ လပါ် ညံင် ဂွံ ဒုင် တဲ သ္ၚိကၟိန် တၟိ ရ။
* '''ပရေင်ညဳသၟဟ် ကွာန်:''' ဂကောံမၞိဟ် မန် ဝွံ နွံကဵု စိုတ်ဓါတ် အရီုအဗင် ရေင်သကအ် (Communal support) ပ္ဍဲ အခိင် ကၠောန် ကမၠောန် ဗ္ၚ၊ ကၠောန် သဘင် ဘာ၊ ကေုာံ သဘင် မာတ် (Funerals) ရ။

== ၁၀။ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် (Preservation and Modernization) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ် မနွံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂၠးတိ (Globalization) ကေုာံ လဒက်ပတန် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဂှ်၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အရေဝ် မန် ဝွံ ဒးဒုင် အန္တရာယ် ပရေင်ကၠေအ် ကၠက် ဗွဲမဇၞော် ရ။

ၜိုန်ဂှ်လေဝ်၊ ဂကောံ သၟတ် မန် ကေုာံ တၠပညာ သုတေသန တအ် ဂစာန် ဖန်ဇန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ မင်မဲ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ယေန်သၞာင် တအ် ဏအ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဂကောံ သၟတ် မန် ပ္ဍဲ ဒေသ ပယျဵု ကေုာံ ဍုင် အပ္ဍဲ တအ် ကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် နာနာ သာ် ရ။ တုဲပၠန် သွက်ဂွံ ညံင် အရေဝ်ဘာသာ မန် ဂွံ တန်တဴ ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ဂှ်၊ ပရေင်ပကောံပကေဝ် ပြာဗီု ဒစ်ဂျစ်တယ် ကေုာံ ပရေင်ကၠာဲဘာသာ ဝေါဟာရ သိပ္ပံ၊ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ပညာ နာနာ စုတ် ပ္ဍဲ လိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် (Mon Wikipedia) ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် အဓိက မွဲ မပကဵု ညံင် လညာတ် ပညာ ဂၠးတိ ဂွံ စိုပ် ဇရေင် မၞိဟ် မန် တအ် ရောင်။ ကမၠောန် တအ် ဏအ် ဝွံ ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ ယေန်သၞာင် မန် ဂှ် ဟွံသေင် ဆ အရာ အတိက် သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မဂျိုင် တန်တဴ ကေုာံ ဆက် ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် ခေတ် လၟိုန် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဂကူမန်]] (Mon people)
* [[တွဵုရးဍုင်မန်]] (Mon State)
* [[ဟံသာဝတဳ]] (Hanthawaddy Kingdom)
* [[အရေဝ် မန်]] (Mon language)

{{Navbox
| name = Mon Culture
| title = ဂကူမန် ကေုာံ ယေန်သၞာင် မန် (Mon People and Culture)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဝင် ကေုာံ ဍုင်
| list1 =
* [[သုဝဏ္ဏဘူမိ]] (Suvarnabhumi)
* [[ဒွါရဝတဳ]] (Dvaravati)
* [[ဟရိဘုဉ္ဇယ]] (Haripunjaya)
* [[ဟံသာဝတဳ]] (Hongsawatoi)
| group2 = အရေဝ် ကေုာံ လိက်ပတ်
| list2 =
* [[အရေဝ် မန်]] (Mon language)
* [[လိက် မန်]] (Mon script)
* [[လိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] (Mon Wikipedia)
| group3 = ပြဝေဏဳ ကေုာံ သာသနာ
| list3 =
* [[ဂိုဏ် ရာမည နိကာယ]] (Ramanya Nikaya)
* [[ကလော် သ္ၚိ]] (Kalok / Animism)
* [[တ္ၚဲ ကောန်ဂကူ မန်]] (Mon National Day)
* [[ပုင် သင်္ကြာန်]] (Thingyan rice)
| group4 = အနုသုခုမ ကေုာံ သင်္ကေတ
| list4 =
* [[ဟံသာ]] (Hongsa)
* [[ကျာံ (တူရိယာ)]] (Kyam)
* [[ဗွိုက်လတက် မန်]] (Mon traditional dress)
}}

[[Category:ယေန်သၞာင် မန်]]
[[Category:ဂကူမန်]]
[[Category:ယေန်သၞာင် အာရှအဂၞဲ]]
[[Category:ဝင် မန်]]</text>
      <sha1>0qzcfdez85392owu4ycrq1ezproxkrq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သုဝဏ္ဏဘူမိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11813</id>
    <revision>
      <id>56409</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:16:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သုဝဏ္ဏဘူမိ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Suvarnabhumi'', သံသကြိုတ်: ''सुवर्णभूमि'', ပါဠိ: ''Suvaṇṇabhūmi'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒၞာဲဒတန် တိဍာ် မွဲ မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;တိထဝ်&quot; (Golden Land) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဍုင်ထဝ်&quot; ရ။ ယ...&quot;</comment>
      <origin>56409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24309" sha1="bftv3vz77u2vwx57zd51bmijt6upr4h" xml:space="preserve">'''သုဝဏ္ဏဘူမိ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Suvarnabhumi'', သံသကြိုတ်: ''सुवर्णभूमि'', ပါဠိ: ''Suvaṇṇabhūmi'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒၞာဲဒတန် တိဍာ် မွဲ မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;တိထဝ်&quot; (Golden Land) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဍုင်ထဝ်&quot; ရ။ ယၟု ဏအ်ဝွံ ပြာကတ် ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဟိန္ဒူ ခေတ်တြေံ မပ္တံကဵု လိက် ဇာတ် (Jatakas)၊ လိက် မဟာဝင် (Mahavamsa) ကေုာံ လိက် မလိန္ဒပဉှာ (Milinda Panha) တအ် ရ။ 

ဒၞာဲဒတန် သုဝဏ္ဏဘူမိ ဇေတ်တ် ဂှ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် တၠပညာ ဝင် တအ် ဟွံမာန် ပဒတန် ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ဏီ ကီုလေဝ်၊ ဗွဲမဂၠိုင် ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် ဒေသ အလုံ မွဲ '''[[အာရှ အဂၞဲ]]''' (Southeast Asia) မပ္တံကဵု ဍုင်ဗၟာ သၟဝ် (ဍုင်မန်)၊ ဍုင်သေံ လဒေါဝ်၊ မလာယု ကေုာံ တကအ် သုမာတြာ (Sumatra) တအ် ရ။ ဝင် သုဝဏ္ဏဘူမိ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်ပြးဇး သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ အာရှ အဂၞဲ၊ ဗွဲတၟေင် ပရေင်တမၠာတ် ခမဳ သောဏ ကေုာံ ဥတ္တရ မကၠုင် ပတန် သာသနာ ပ္ဍဲ ဍုင်မန် ဂှ် ရ။&lt;ref name=&quot;coedes&quot;&gt;{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |publisher=University of Hawaii Press |year=1968 |pages=14-15}}&lt;/ref&gt;

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သုဝဏ္ဏဘူမိ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပထဝဳ၊ အခိုက်အလိုက် လညာတ် ဂကူ မန် ကေုာံ သေံ၊ သာဓက သုတေသန၊ ကေုာံ ပရေင်ဗၞိက် ခေတ်တမၠာ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Southeast_Asia_topography.png|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပထဝဳ ဒေသ အာရှ အဂၞဲ မဒှ် ဒၞာဲ ညးမစၟတ်သမ္တီ လဝ် &quot;သုဝဏ္ဏဘူမိ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး တိထဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ဝေါဟာရ ကေုာံ သာဓက လိက်ပတ် (Etymology and Literary Sources) ==
ဝေါဟာရ &quot;သုဝဏ္ဏဘူမိ&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် ပါဠိ ၜါ မတွဟ်ဂး &quot;သုဝဏ္ဏ&quot; (Suvaṇṇa - ထဝ်) ကေုာံ &quot;ဘူမိ&quot; (Bhūmi - တိ၊ ဍုင်၊ ဒေသ) ရ။ ပ္ဍဲ လိက် သံသကြိုတ် မ္ဂး ကော်စ &quot;သုဝရ်ဏဘူမိ&quot; (Suvarṇabhūmi) ရ။ ယၟု ဏအ်ဝွံ ဟီုတွံ ဒၟံင် ဒေသ မနွံကဵု ထဝ် ဂၠိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေသ မနွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် ရ။

သာဓက လိက်ပတ် အိန္ဒိယ တြေံ ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု -
* '''လိက် ဇာတ် (Jatakas):''' ပ္ဍဲ လိက် ဇာတ် လ္ၚဵု တအ် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ကောန်ဗၞိက် အိန္ဒိယ တအ် ဍိုက် က္ၜင် တုဲ တရဴ အာ ဇရေင် သုဝဏ္ဏဘူမိ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ပိုန်ဒြပ် ရ။
* '''အာထာသျှတ္တရ (Arthashastra):''' လိက် သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကောတလျ (Kautilya) လေဝ် နွံ ပရေင်ဟီုတွံ ပရူ ကပေါတ် ဇမၠိင် ကေုာံ စမၠောန် မကၠုင် နူ သုဝဏ္ဏဘူမိ ရ။
* '''မဟာဝင် (Mahavamsa):''' လိက် ဝင် သဳဟဵု (Sri Lanka) ဝွံ ဒှ် သာဓက အဓိက အိုတ် မထ္ၜး လဝ် ပရူ သၟိင် အသောက (Emperor Ashoka) ပြင် ကလုတ် ခမဳ သောဏ ကေုာံ ဥတ္တရ ဇရေင် သုဝဏ္ဏဘူမိ သွက်ဂွံ ပတန် သာသနာ ကြဴနူ ပေါဲသဳကၠဳ ဓမ္မ သင်္ဂါယန တတိယ ပ္ဍဲ ၃ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ ရ။

== ၂။ ပရေင်ပါ်ပါဲ လတူ ဒၞာဲဒတန် ပထဝဳ (Geographical Identification Debates) ==
ဒၞာဲဒတန် ချိုတ်ပၠိုတ် သုဝဏ္ဏဘူမိ ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် အာရှ အဂၞဲ ရ။ ဟိုတ်နူကဵု &quot;သုဝဏ္ဏဘူမိ&quot; ဂှ် လဆောဝ် ဒှ် ယၟု ဍုင် မွဲ၊ လဆောဝ် ဒှ် ယၟု အလုံ ဒေသ မွဲ ဂှ်ရ တၠပညာ တအ် ပါ်လဝ် လညာတ် အဓိက ပိ သာ် -

# '''လညာတ် ဍုင်ဗၟာ (Myanmar Theory):''' ဒေသ သဓီု (Thaton) ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန် ဂှ် ဒှ် သုဝဏ္ဏဘူမိ ရ။
# '''လညာတ် ဍုင်သေံ (Thai Theory):''' ဒေသ လဒေါဝ် ဍုင်သေံ (Central Thailand) ဗွဲတၟေင် နခေါန်ပထောမ် (Nakhon Pathom) ကေုာံ အူထောင် (U Thong) ဒှ် သုဝဏ္ဏဘူမိ။
# '''လညာတ် တကအ် အာရှအဂၞဲ (Insular SEA Theory):''' ဒေသ မလာယု ကေုာံ တကအ် သုမာတြာ (Sumatra) ရ။

တၠပညာ ဝင် ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ - Paul Wheatley ကေုာံ George Coedès) တအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ သုဝဏ္ဏဘူမိ ဝွံ ဟွံသေင် ဍုင် ဍောတ်တ် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဝေါဟာရ စၞး (Generic term) မစကာ သွက်ဂွံ ကော် ဒေသ အလုံ တကအ် အာရှ အဂၞဲ မနွံကဵု ပရေင်ဗၞိက် ထဝ် ကေုာံ မိတ်ဂမၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;wheatley&quot;&gt;{{cite book |last=Wheatley |first=Paul |title=The Golden Khersonese: Studies in the Historical Geography of the Malay Peninsula before A.D. 1500 |publisher=University of Malaya Press |year=1961 |pages=177-185}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အခိုက်အလိုက် ဂကူမန် ကေုာံ ဍုင်သဓီု (The Mon Tradition and Thaton) ==
နကဵု လညာတ် ဝင် ဂကူမန် ကေုာံ ဗၟာ မ္ဂး၊ သုဝဏ္ဏဘူမိ ဂှ် ဒှ် '''ဍုင်သဓီု''' (Sudhammavati - Thaton Kingdom) မနွံ ပ္ဍဲ သၟဝ် ဍုင်ဗၟာ (Lower Myanmar) ရ။ 

အတိုင် ဝင် မန် မ္ဂး၊ ပ္ဍဲ ၃ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ (250 BCE)၊ သၟိင် အသောက ပြင် ခမဳ တၠအရှန် ၜါ ဇကု မတွဟ်ဂး '''မှာထေရ် သောဏ''' (Sona) ကေုာံ '''မှာထေရ် ဥတ္တရ''' (Uttara) ဇရေင် ဍုင်သဓီု သွက်ဂွံ ပတန် သာသနာ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ်၊ ဍုင်သဓီု ဒးဒုင် ပလီုပလာ် ဒၟံင် နကဵု ဘဳလူး (Rakshasas/Demons - မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဂကူ မဟွံယေန်သၞာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲ) ရ။ ခမဳ ၜါ ဇကု ဏအ် ဖ္ဍောတ် ဓရ် ဗြဟ္မဇာလ သုတ် (Brahmajala Sutta) တုဲ ဍဵုဖျေဟ် ဘဳလူး တအ် ရ။ 

ကြဴနူ ဂှ်၊ သၟိင် သဳရိမာသောက (Sirimasoka) ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဒုင် ကေတ် သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ဝင် မန် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ ဂကူမန် တအ် ဂွံ ဒုင် ကေတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ တိုက်ရိုက် နူကဵု အိန္ဒိယ ကိုပ်ကၠာ နူ ဂကူ တၞဟ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;luce&quot;&gt;{{cite book |last=Luce |first=G. H. |title=Old Burma—Early Pagán |publisher=J.J. Augustin |year=1969 |pages=20-25}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ အခိုက်အလိုက် ဂကူသေံ ကေုာံ ဒွါရဝတဳ (The Thai Tradition and Dvaravati) ==
အလဵုအသဳ ကေုာံ တၠပညာ ဝင် ဍုင်သေံ (Thailand) တအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ သုဝဏ္ဏဘူမိ ဂှ် ဒှ် ဒေသ ဍုင်သေံ လဒေါဝ်၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ဍုင် '''နခေါန်ပထောမ်''' (Nakhon Pathom) ကေုာံ '''အူထောင်''' (U Thong) ရ။

ဒေသ ဏအ်ဝွံ ကေင် ဒှ် လဝ် ဌာန် အဓိက သွက် ဍုင် '''[[ဒွါရဝတဳ]]''' (Dvaravati Kingdom) မဒှ် ဍုင် မန် ခေတ် တြေံ အကြာ ၆ ကဵု ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ တၠပညာ သေံ တအ် ဟီု ဒဒှ်ရ စေတဳ '''ဖရပထောမ်စေဒဳ''' (Phra Pathom Chedi) မနွံ ပ္ဍဲ နခေါန်ပထောမ် ဂှ် ဒှ် စေတဳ တြေံ အိုတ် မဒက်ပတန် လဝ် နူကဵု အခိင် ခမဳ သောဏ ကဵု ဥတ္တရ ကၠုင် စိုပ် ရ။ သာဓက သုတေသန မပ္တံကဵု ရုပ် ကျာ် ဓမ္မစက် (Dharmachakra) ကေုာံ လိက် တၟအ် ပါဠိ မဂၠာဲ ဆဵု ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ထံက်ပင် ဒၟံင် လညာတ် ဒဒှ်ရ ဒေသ ဏအ် ဒှ် ဗဟဵု သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ခိုင်ကၠိုက် မွဲ ခေတ် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ရ။

== ၅။ လညာတ် တကအ် အာရှအဂၞဲ ကေုာံ သုမာတြာ (The Insular Southeast Asia Theory) ==
ပါဲနူ လညာတ် ဍုင် ကုန်းတွင်းပိုင်း (Mainland) တုဲ၊ လညာတ် မွဲပၠန် ဂှ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ သုဝဏ္ဏဘူမိ ဝွံ ဒှ် တကအ် '''သုမာတြာ''' (Sumatra) ဟွံသေင်မ္ဂး တကအ် မလာယု ရ။

ပ္ဍဲ လိက် အိန္ဒိယ တြေံ ဂမၠိုင်၊ ယၟု '''သုဝရ်ဏဒွဳပ''' (Suvarnadwipa - တကအ် ထဝ်) ကေုာံ သုဝဏ္ဏဘူမိ ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ရ။ တကအ် သုမာတြာ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မတိတ် ထဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ တုဲ ဍေဟ် ဒှ် ဗဟဵု အဓိက သွက် အေန်ပါယာ သဳရိဝိဇယ (Srivijaya) လေဝ် ဒှ် ရ။ တၠပညာ ဝင် လ္ၚဵု ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ &quot;သုဝဏ္ဏဘူမိ&quot; ဂှ် ဒှ် တကအ် မလာယု တုဲ &quot;သုဝရ်ဏဒွဳပ&quot; ဂှ် ဒှ် တကအ် သုမာတြာ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး လညာတ် ပရေင်ပါ်ပါဲ ဒၞာဲဒတန် သုဝဏ္ဏဘူမိ
|-
! လညာတ် ဍုင်/ဒေသ
! ဒၞာဲဒတန် မစၟတ်သမ္တီ
! သာဓက အဓိက
|-
| လညာတ် ဍုင်ဗၟာ / မန်
| ဍုင်သဓီု (Thaton)
| ဝင် မဟာဝင်၊ ဝင် ဍုင်သဓီု ကေုာံ ကလျာဏဳ ကျောက်စာ
|-
| လညာတ် ဍုင်သေံ
| နခေါန်ပထောမ် / အူထောင် (Dvaravati)
| ဖရပထောမ်စေဒဳ၊ ရုပ် ဓမ္မစက်၊ ဒင်္ဂါး ရောမ တြေံ
|-
| လညာတ် တကအ် / မလာယု
| သုမာတြာ (Sumatra) / မလာယု
| လိက် သုဝရ်ဏဒွဳပ၊ တမ်ရိုဟ် ပရေင်ဗၞိက် ထဝ်
|}

== ၆။ ပရေင်ဗၞိက် ၜဳမှာသၟိတ် ခေတ်တမၠာ (Early Maritime Trade and Commerce) ==
ယၟု &quot;တိထဝ်&quot; ဝွံ ဟွံသေင် ကၠုင် နူ အခိုက်ကၞာ ဘာသာ သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ဗၞိက် ခေတ် တမၠာ ရ။ စတမ် နူ ၁ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၅ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ ပရေင်ဗၞိက် အကြာ အေန်ပါယာ ရောမ (Roman Empire)၊ အိန္ဒိယ ကေုာံ ကြုက် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ဗွဲမလောန် ရ။

အိန္ဒိယ တအ် နွံ ပၟိက် ထဝ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဒင်္ဂါး၊ ဆဂး ကာလ ရောမ ပိတ် လဒဵု ထဝ် ဂှ်၊ အိန္ဒိယ တအ် ဂၠာဲ သယံဇာတ ထဝ် ပ္ဍဲ &quot;သုဝဏ္ဏဘူမိ&quot; (အာရှ အဂၞဲ) ရ။ လိက် ပထဝဳ တၠပညာ ဂရိတ် 톨မဳ (Ptolemy) မချူ လဝ် ပ္ဍဲ ၂ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ထ္ၜး လဝ် ယၟု '''ဂိုးလ်ဒင်း ခါသောနဳသဳ''' (Aurea Chersonesus - Golden Chersonese - ကျွန်းဆွယ်ရွှေ) မဒှ် တကအ် မလာယု ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ သၟဝ် ရ။ ဒေသ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ တရဴ ဖြတ် ၜဳ (Portage route) အကြာ မှာသၟိတ် အိန္ဒိယ ကေုာံ မှာသၟိတ် ပစဳဖိတ် မာန် ပါဲ ထောအ် ပရေင်ဘဲ ဒမၠ ၜဳ ကေုာံ ဍာ် ကျာ ဟွံခိုဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;ray&quot;&gt;{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=The Archaeology of Seafaring in Ancient South Asia |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=105-110}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ပြးဇး ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် အိန္ဒိယ (Spread of Buddhism and Indianization) ==
သုဝဏ္ဏဘူမိ ဝွံ ဒှ် ဒေသ ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ အာရှ အဂၞဲ မဒုင် ကေတ် ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘာသာရေင် နူ အိန္ဒိယ (Indianization) ရ။

ကမၠောန် ပတန် သာသနာ သောဏ ကဵု ဥတ္တရ ဝွံ ဒှ် စတမ် ပရေင်ပြးဇး ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ်၊ သာဓက သုတေသန ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ဒေသ သုဝဏ္ဏဘူမိ ဝွံ ဟွံသေင် နွံ ဆ ထေရဝါဒ မွဲ ဓဝ် ပုဟ်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန (Mahayana)၊ သာသနာ ဟိန္ဒူ (ဗဳသၞု ကေုာံ သဳဝ) လေဝ် လုပ် စိုပ် ကၠုင် မွဲစွံ နကဵု ဂၠံင်တရဴ ဗၞိက် ရ။ ဂကူမန် တအ် ကေုာံ ဂကူ ပျူ တအ် လွဳစ စေဝ်ပၞောန် သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ်၊ ကွတ်ချူလိက် (ပလ္လဝ) ကေုာံ အနုသုခုမ နူကဵု အိန္ဒိယ တုဲ ဖန်ဗဒှ် ယေန်သၞာင် ဇကု မာန် ကၠုင် ရ။

== ၈။ သာဓက သုတေသန အခိုက်ကၞာ တြေံ (Archaeological Evidence) ==
ၜိုန်ရ ဒၞာဲ သုဝဏ္ဏဘူမိ မွဲ ဓဝ် ပဒတန် ဟွံမာန် ကီုလေဝ်၊ သုတေသန ပ္ဍဲ ဒေသ ဍုင်မန် ကေုာံ ဍုင်သေံ ထ္ၜး လဝ် သာဓက ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

* '''ပ္ဍဲ ဍုင်သဓီု ကေုာံ ဗဂေါ:''' ဂၠာဲ ဆဵု ရုပ် ကျာ် ဆီု (Terracotta plaques)၊ လိက် တၟအ် မန် ခေတ် တြေံ၊ ကေုာံ ဒင်္ဂါး မသက္ကု လိက် (Pyu/Mon coins) မနွံကဵု သင်္ကေတ သြဳဝစ္ဆ (Srivatsa)။
* '''ပ္ဍဲ ဥူထောင် ကေုာံ ခေါက်ဗွေ (Khao Sam Kaeo):''' ဂၠာဲ ဆဵု ဒင်္ဂါး ရောမ မနွံ ရုပ် သၟိင် အာန်တဝ်နဳနတ် ပဳယတ် (Antoninus Pius)၊ မပလောဲ (Glass beads) မကၠုင် နူ အိန္ဒိယ ကေုာံ ရုပ် ကလော် ခတဵု တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;higham&quot;&gt;{{cite book |last=Higham |first=Charles |title=Early Mainland Southeast Asia |publisher=River Books |year=2014 |pages=120-125}}&lt;/ref&gt;

သာဓက ဏအ် ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ ဍုင် မနွံ ပ္ဍဲ သုဝဏ္ဏဘူမိ တအ် ဝွံ ဒှ် ဍုင် သၞေဟ် က္ၜင် (Port cities) မနွံကဵု ပရေင်ဗၞိက် လှဲလး ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် မနွံကဵု ယေန်သၞာင် နာနာ သာ် ရ။

== ၉။ အာဲကၟာဲ ခေတ်တၟိ ကေုာံ လညာတ် ဆာန်ဂကူ (Modern Legacy and Nationalism) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ယၟု &quot;သုဝဏ္ဏဘူမိ&quot; ဝွံ ဒှ် အာဲကၟာဲ ဝင် မနွံကဵု ဂုဏ်စရာဲ သွက် ဍုင် အာရှ အဂၞဲ တအ် ရ။ ယၟု ဏအ်ဝွံ ဒးဒုင် စကာ နဒဒှ် သင်္ကေတ လညာတ် ဆာန်ဂကူ (Nationalism) ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရ။

* '''ဍုင်သေံ:''' သၟိင် ဍုင်သေံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ယၟု သၞေဟ်က္ၜင်ကျာ အဓိက ပ္ဍဲ ဗင်ကံက် နဒဒှ် '''[[သၞေဟ်က္ၜင်ကျာ သုဝဏ္ဏဘူမိ]]''' (Suvarnabhumi Airport) သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဇြဟတ် ဒဒှ်ရ ဍုင်သေံ ဂှ် ဒှ် တမ်မူလ သုဝဏ္ဏဘူမိ ရ။
* '''ဍုင်ဗၟာ / ဂကူမန်:''' အလဵုအသဳ ဗၟာ ကေုာံ တၠပညာ မန် တအ် ဆက် အာတ်မိက် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒၟံင် ဒေသ ဍုင်သဓီု ညံင် ဂွံ ဒှ် ဒၞာဲ အာဲကၟာဲ ဝင် သုဝဏ္ဏဘူမိ ရ။ နွံ သီုကဵု တိုက်ထ္ၜးပျး ဝင် (Museums) ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန် မထ္ၜး ပရူ ဏအ် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သြဇာ လတူ ဝင် (Conclusion and Historiographical Significance) ==
သုဝဏ္ဏဘူမိ ဝွံ ၜိုန်ရ ဒၞာဲဒတန် ဍေဟ် ပဒတန် ဟွံမာန် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ထေက်ထေက် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဝေါဟာရ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် အာရှ အဂၞဲ ရ။ ဍေဟ် ထ္ၜး ကဵု လညာတ် ဒဒှ်ရ ဒေသ ဏအ်ဝွံ ကေင် ဒှ် လဝ် ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မနွံကဵု ထဝ် ကေုာံ သယံဇာတ၊ ကေုာံ ဗဟဵု ပရေင်သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ မပြးဇး ကၠုင် နူကဵု အိန္ဒိယ ရ။

သွက် ဂကူမန် တအ် မ္ဂး၊ သုဝဏ္ဏဘူမိ (ဍုင်သဓီု) ဂှ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ဇကု မစတင် ကၠုင် တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် စရာဲ မဖန်ဇန် ဘဝ ကေုာံ ဝင် ဂကူ မန် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒွါရဝတဳ]] (Dvaravati)
* [[ဍုင်သဓီု]] (Thaton Kingdom)
* [[အသောက]] (Ashoka)
* [[ပရေင်ဗၞိက် ၜဳမှာသၟိတ်]] (Maritime Trade Route)

{{Navbox
| name = History of Southeast Asia
| title = ဝင် အာရှ အဂၞဲ ကေုာံ သုဝဏ္ဏဘူမိ (History of Southeast Asia and Suvarnabhumi)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဍုင် ကေုာံ အေန်ပါယာ တြေံ
| list1 =
* [[သုဝဏ္ဏဘူမိ]] (Suvarnabhumi)
* [[ဍုင်သဓီု]] (Thaton)
* [[ဒွါရဝတဳ]] (Dvaravati)
* [[သဳရိဝိဇယ]] (Srivijaya)
* [[ဖူနာန်]] (Funan)
| group2 = ပူဂိုလ် အဓိက
| list2 =
* [[အသောက]] (Ashoka)
* [[သောဏ]] (Sona)
* [[ဥတ္တရ]] (Uttara)
| group3 = လညာတ် ကေုာံ သာဓက
| list3 =
* [[မဟာဝင်]] (Mahavamsa)
* [[လိက် ဇာတ်]] (Jatakas)
* [[ကလျာဏဳ ကျောက်စာ]] (Kalyani Inscriptions)
| group4 = ဒေသ မဆက်စပ်
| list4 =
* [[အာရှ အဂၞဲ]] (Southeast Asia)
* [[တွဵုရးဍုင်မန်]] (Mon State)
* [[နခေါန်ပထောမ်]] (Nakhon Pathom)
* [[သုမာတြာ]] (Sumatra)
}}

[[Category:ဝင် ဂကူမန်]]
[[Category:ဝင် အာရှ အဂၞဲ]]
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ အာရှ အဂၞဲ]]
[[Category:ဒေသ ပထဝဳ သမိုင်းဝင်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>bftv3vz77u2vwx57zd51bmijt6upr4h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ဗၞိက် ၜဳမှာသၟိတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11814</id>
    <revision>
      <id>56410</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:19:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပရေင်ဗၞိက် ၜဳမှာသၟိတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Indian Ocean trade'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် လပါ် ၜဳ (Maritime trade network) အဓိက အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဂၠးတိ မဆက်စပ် လ...&quot;</comment>
      <origin>56410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24983" sha1="6q54ep3tnw0eu57j0m3pzh7ph2rm9g5" xml:space="preserve">'''ပရေင်ဗၞိက် ၜဳမှာသၟိတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Indian Ocean trade'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် လပါ် ၜဳ (Maritime trade network) အဓိက အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဂၠးတိ မဆက်စပ် လဝ် ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင်၊ အိန္ဒိယ၊ အာရေဗျ (Arabia)၊ ကေုာံ အာဖရိက အရှေ့ တအ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် ဥရောပ တအ် မလုပ် သီအဝဵု ရ။ 

သၞောတ် ပရေင်ဗၞိက် ဏအ်ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ မပကဵု ညံင် ယေန်သၞာင်၊ သာသနာ၊ ကေုာံ နည်းပညာ တအ် ဂွံ ပြးဇး အလုံ မွဲ ဒေသ ၜဳမှာသၟိတ် ရ။ တၠပညာ ဝင် တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဗၞိက် ၜဳမှာသၟိတ် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ သြဇာ ဇၞော် လောန် နူကဵု ဂၠံင် တောမ်သုတ် (Silk Road) ပ္ဍဲ လပါ် ပရေင်ပလံင် ဗစိုပ် ကပေါတ် လျိုင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;chaudhuri&quot;&gt;{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |year=1985 |pages=14-25}}&lt;/ref&gt;

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ဗၞိက် ၜဳမှာသၟိတ် နကဵု လညာတ် ဝင် ခေတ် အဆက်ဆက်၊ နည်းပညာ၊ ကပေါတ် ဗၞိက်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Indian_Ocean_Trade_Routes.png|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဂၠံင်တရဴ ပရေင်ဗၞိက် ၜဳမှာသၟိတ် မဆက်စပ် လဝ် ဒေသ အာဖရိက၊ အာရပ်၊ အိန္ဒိယ၊ ကေုာံ အာရှ အရှေ့တောင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ပရေင်ဗၞိက် ၜဳမှာသၟိတ် ဝွံ ဒှ် ဇလ ပရေင်ဆက်စပ် (Network) လပါ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် မစကာ ၜဳ အိန္ဒိယ (Indian Ocean) နဒဒှ် ဂၠံင်တရဴ အဓိက ရ။ ၜဳ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ၜဳ ဇၞော် အိုတ် မရနုက်ကဵု ပိ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တုဲ၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် တမ်ရိုဟ် သွက် ပရေင်ဆက်ဆံ အကြာ ဂကူ မနွံ ဇိုင် ၜဳ တအ် ရ။

အရာ မတၟေင် အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဗၞိက် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်စကာ '''[[ကျာမုဟ်သုန်]]''' (Monsoon winds) ရ။ ကျာ ဏအ်ဝွံ ပိုက် လၟေင် ရာသဳ - ဥပမာ ပ္ဍဲ ဥတု ကညင် မ္ဂး ကျာ ပိုက် နူ အာဖရိက ကဵု အာရပ် ဇက် အာ လပါ် အိန္ဒိယ ကေုာံ အာရှ အရှေ့တောင် တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဥတု မုဟ်သုန် ဂှ် ကျာ ကလေင် ပိုက် ဂတး ကၠုင် ရ။ သဘာဝ ဏအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု အခေါင် သွက် က္ၜင် တအ် ဂွံ တရဴ အာ ကၠုင် ဗွဲမလောဲသွာ တုဲ သၞောတ် ပရေင်ဗၞိက် ဏအ်ဝွံ ခိုင်ကၠိုက် ကၠုင် လၟေင် လၟေင် သၞာံ လ္ၚီ ပြင် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ခေတ် တမၠာ (Origins and Ancient Period) ==
ပရေင်ဗၞိက် လပါ် ၜဳ ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ်ဝွံ စတင် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် ၜိုတ် ၃၀၀၀ ဘဳသဳ (BCE) တေအ် ရ။ ပရေင်ဆက်ဆံ ပထမအိုတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် လဝ် အကြာ ယေန်သၞာင် ဒေသ ကြုင် အိန္ဒိယ (Indus Valley Civilization) ကေုာံ ယေန်သၞာင် မေသဝ်ပဝ်တေမဳယျာ (Mesopotamia) ရ။&lt;ref name=&quot;curtin&quot;&gt;{{cite book |last=Curtin |first=P. D. |title=Cross-Cultural Trade in World History |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |pages=90-95}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ခေတ် အေန်ပါယာ ရဝ်မ (Roman Empire) (၁ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၃ ဗွဝ်ကၠံ)၊ ပရေင်ဗၞိက် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။ သၟာဗၞိက် ရဝ်မ တအ် ဂၠာဲ သ္ၚေဝ် လဝ် ဂၠံင်တရဴ ၜဳ သွက်ဂွံ ရာန် ကပေါတ် အမြာဲ (Spices) ကေုာံ ယာတ် ပရဲ နူ အိန္ဒိယ ရ။ လိက် အမေရိကာန် &quot;Periplus of the Erythraean Sea&quot; မချူ လဝ် ပ္ဍဲ ၁ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ထ္ၜး လဝ် ပရူ သၞေဟ်က္ၜင် ကေုာံ ဂၠံင်တရဴ ဗၞိက် ပ္ဍဲ ၜဳမှာသၟိတ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ သၟာဗၞိက် အိန္ဒိယ တအ် လေဝ် ဇက် စိုပ် ကၠုင် ဒေသ '''[[သုဝဏ္ဏဘူမိ]]''' (Suvarnabhumi) မဒှ် ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ထဝ် ကေုာံ သၠိုတ် (Tin) ရ။

== ၃။ ခေတ် ဂလာအာရပ် ကေုာံ သြဇာ အေဿလာမ် (Arab Era and Islamic Influence) ==
ပ္ဍဲ ၇ ဗွဝ်ကၠံ ကာလ သာသနာ [[အေဿလာမ်]] (Islam) ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရေဗျ ဂှ်၊ ပရေင်ဗၞိက် ၜဳမှာသၟိတ် ဝွံ စိုပ် အာ အဆံင် ဇၞော်မောဝ် အိုတ် မွဲ ရ။ သၟာဗၞိက် အာရပ် ကေုာံ ပါသဳ (Persian) တအ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် လတူ သၞောတ် ဗၞိက် ဏအ် ပွိုင် ၜိုတ် ၈၀၀ သၞာံ ရ။

ဂလာ အာရပ် တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞေဟ်က္ၜင် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ကရေက် အာဖရိက အရှေ့ မကော်စ ဇြာန်ဇဳဗာ (Zanzibar) ကေုာံ ကဳလဝါ (Kilwa) ရ။ ညးတအ် တရဴ အာ စဵုကဵု စိုပ် ဍုင် အိန္ဒိယ (Calicut) ကေုာံ အာရှ အရှေ့တောင် မပ္တံကဵု ဍုင် မလာယျာ (Malaya) ကေုာံ အေန်ဒဝ်နဳယှာ သွက်ဂွံ သွံရာန် ကပေါတ် ရ။ ဟိုတ်နူ သၟာဗၞိက် တအ် ဏအ်၊ သာသနာ အေဿလာမ် ဝွံ ပြးဇး စိုပ် အာ ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင် တုဲ သၟိင်တၠ ပ္ဍဲ မလာက္ကာ (Malacca) ကေုာံ ဂျာဗာ (Java) တအ် ပြံင်လှာဲ လျိုင်ပတှ်ေ သာသနာ အေဿလာမ် ရ။&lt;ref name=&quot;risso&quot;&gt;{{cite book |last=Risso |first=P. |title=Merchants and Faith: Muslim Commerce and Culture in the Indian Ocean |publisher=Westview Press |year=1995 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ သြဇာ ဍုင်ကြုက် ကေုာံ မေန် (Chinese Influence and Ming Dynasty) ==
ၜိုန်ရ ဂလာ အာရပ် တအ် နွံ သြဇာ ဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ အေန်ပါယာ ဍုင်ကြုက် ဝွံ လေဝ် ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ပရေင်ဗၞိက် ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် သၟိင် သံင် (Song Dynasty) ကေုာံ သၟိင် ယွမ် (Yuan Dynasty) (၁၁ - ၁၄ ဗွဝ်ကၠံ)၊ ဍုင်ကြုက် ဝွံ ပတိတ် က္ၜင် ဇၞော်ဇၞော် မကော်စ ဂျံင် (Junk) တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဗၞိက် ရ။

အရာ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ခေတ် သၟိင် မေန် (Ming Dynasty) ပ္ဍဲ လပါ် စ ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ တမၠာတ် ပၞာန် ၜဳ ဍုင်ကြုက် '''[[ကျာန် ဟဳ]]''' (Zheng He) က္ဍိုက်က္ဍိုပ် က္ၜင် ဇၞော် ၜိုတ် ၃၀၀ ဖ္ဍိုက် ကေုာံ ပၞာန် ၜိုတ် ၂၇,၀၀၀ တၠ တုဲ ဇက် အာ တရဴ ၇ ဝါ လတူ ၜဳမှာသၟိတ် ရ။ ညးတအ် အာ စိုပ် ဍုင် အာရှ အရှေ့တောင်၊ အိန္ဒိယ၊ အာရေဗျ၊ ကေုာံ အာဖရိက သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဣဒ္ဓိဗလ ဍုင်ကြုက် ကေုာံ ကၠောန် ပရေင်ဗၞိက် ရ။ ဆဂး ကြဴနူ သၞာံ ၁၄၃၃ ဂှ်၊ ဍုင်ကြုက် ကၟာတ် ထောအ် ပရေင်တရဴ ၜဳ တုဲ သြဇာ ဍုင်ကြုက် ပ္ဍဲ ၜဳမှာသၟိတ် လေဝ် အောန် စှ်ေ အာ ရ။

== ၅။ ခေတ် ဥရောပ ကေုာံ ပရေင်ကဝ်လဝ်နဳ (European Era and Colonization) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ၜဳမှာသၟိတ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၄၉၈ ကာလ တၠတရဴ ပဝ်တူဂြဳ (Portuguese) '''[[ဗာတ်သကဝ် ဒါ ဂါမာ]]''' (Vasco da Gama) ဂၠာဲ ဆဵု ဂၠံင်တရဴ ၜဳ နူ ဥရောပ စိုပ် အိန္ဒိယ (Calicut) နကဵု ပရေင်ဂေတ် ကၠောအ် တိုက် အာဖရိက ရ။ 

ပဝ်တူဂြဳ တအ် စကာ အဝဵု ပၞာန် လွဟ် သွက်ဂွံ သီ သၞေဟ်က္ၜင် အဓိက မပ္တံကဵု ဂဝ်အာ (Goa)၊ ဟဝ်မုဇ် (Hormuz)၊ ကေုာံ မလာက္ကာ (Malacca) တုဲ ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ဗၞိက် အာရပ် တအ် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဒပ် ကမ္ပဏဳ ဍုင်ဒါတ် (VOC - Dutch East India Company) ကေုာံ ကမ္ပဏဳ ဗြိတိန် (British East India Company) တအ် လုပ် ပြိုင်ပ္ကာန် တုဲ သီ ကေတ် အဝဵု သၞောတ် ဗၞိက် အလုံ မွဲ ဒေသ ရ။ ပရေင်ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ တုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ၜဳမှာသၟိတ် ဝွံ ဒးဒုင် ဓဇက် ပ္တိတ် ဏာ ဇရေင် ဥရောပ အလုံစုံ ရ。&lt;ref name=&quot;abu-lughod&quot;&gt;{{cite book |last=Abu-Lughod |first=J. L. |title=Before European Hegemony: The World System A.D. 1250-1350 |publisher=Oxford University Press |year=1989 |pages=250-265}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကပေါတ် ဗၞိက် အဓိကဂမၠိုင် (Major Trade Goods) ==
သၞောတ် ပရေင်ဗၞိက် ၜဳမှာသၟိတ် ဝွံ ဒှ် ပရေင်လှာဲဂတး ကပေါတ် မနွံ ၚုဟ်မး သၠုင် အကြာ ဒေသ နာနာ သာ် ရ။ 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ကပေါတ် ဗၞိက် အဓိက အတိုင် ဒေသ ပ္ဍဲ ၜဳမှာသၟိတ်
|-
! ဒေသ (Region)
! ကပေါတ် ပတိတ် (Export Goods)
! ပရေင်သုင်စောဲ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
|-
| '''အာဖရိက အရှေ့''' (East Africa)
| ထဝ်၊ စاج် စိင် (Ivory)၊ သၞ (Slaves)၊ ပသဲ
| ထဝ် ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက် ဒင်္ဂါး ဥရောပ ကေုာံ အာရပ်။ စاج် စိင် စကာ သွက် ကပေါတ် ကျေဝ်ဂေါဝ်။
|-
| '''အိန္ဒိယ''' (India)
| ယာတ် တောမ် (Cotton textils)၊ ပ္ၚံက်၊ ကပေါတ် အမြာဲ (Pepper)
| ယာတ် အိန္ဒိယ ဝွံ ဒှ် ကပေါတ် ဇၞော် အိုတ် မသွံ ပ္ဍဲ အလုံ ဂၠးတိ အခိင် ဂှ်။
|-
| '''အာရှ အရှေ့တောင်''' (SE Asia)
| ကပေါတ် အမြာဲ (Nutmeg, Cloves)၊ သၠိုတ် (Tin)၊ ဆု အမြာဲ (Sandalwood)
| တကအ် အမြာဲ (Spice Islands) ဝွံ ပတိတ် ကပေါတ် မနွံ ၚုဟ် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ သွက်ဂွံ မင်မဲ ဖျုန် စၞ။
|-
| '''အာရေဗျ''' (Arabia)
| မြမောဝ် (Frankincense)၊ မြေက်၊ ချေဟ်၊ သြန်
| ချေဟ် အာရပ် ဝွံ နွံ ၚုဟ် သၠုင် သွက် ဒပ် ပၞာန် အိန္ဒိယ။
|-
| '''ဍုင်ကြုက်''' (China)
| တောမ်သုတ် (Silk)၊ နုင် ဇဗၠု (Porcelain)၊ လက်ဖက်
| ကပေါတ် ဇြဟာတ် ပရဲ (Luxury) သွက် သၟိင်တၠ ကေုာံ ညးသိုက် ဥရောပ ကဵု အာရပ်။
|}

== ၇။ ကွတ် က္ၜင် ကေုာံ နည်းပညာ ၜဳ (Shipbuilding and Maritime Technology) ==
ပရေင်အံင်ဇၞး ပရေင်ဗၞိက် ဏအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နည်းပညာ ၜဳ ရ။ 

* '''ကျာမုဟ်သုန် (Monsoon navigation):''' တၠတရဴ တအ် တီ ကၠိုဟ် အခိင် ရာသဳ ကျာ ပိုက် (Monsoon winds) တုဲ မာန် ဖန်ဇန် အခိင် တရဴ မတန်ကြန် (Predictable voyages) ရ။
* '''က္ၜင် ဒိုဝ် (Dhow):''' သၟာဗၞိက် အာရပ် ကေုာံ အိန္ဒိယ တအ် စကာ က္ၜင် မကော်စ Dhow မနွံကဵု ယာ လေတ္တေန် (Lateen sails - ယာ ပိကၠင်) မမာန် ဂေတ် ဗက် ကျာ လောဲသွာ ရ။
* '''က္ၜင် ဂျံင် (Junk):''' ဍုင်ကြုက် တအ် ကၠောန် က္ၜင် ဇၞော် မနွံကဵု ခဒမ် ဍာ် ဟွံလုပ် (Watertight compartments) ကေုာံ ပဲ့ (Sternpost rudder) သွက်ဂွံ ထိင် ဂၠံင် တရဴ ရ။
* '''ကိရိယာ နက္ခတ် (Astrolabe &amp; Compass):''' ပရေင်စကာ သံလိုက် အိမ်မြှောင် (Magnetic compass) နူ ကြုက် ကေုာံ အာတ်သထရဝ်လေပ် (Astrolabe) နူ အာရပ် တအ် ပကဵု ညံင် က္ၜင် တအ် ဂွံ တီ ဒၞာဲ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ၜဳ မာန် ရ။

== ၈။ ပရေင်ဆက်စပ် ယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ (Cultural and Religious Exchange) ==
ၜဳမှာသၟိတ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဂၠံင် သွက် ကပေါတ် သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဂၠံင် သွက် ယေန်သၞာင် လေဝ် ဒှ် ရ။ ပရေင်ဗၞိက် ဏအ် ပကဵု ညံင် သာသနာ ဇၞော်ဇၞော် ဂၠးတိ ဂွံ ပြးဇး ရ။

* '''ဟိန္ဒူ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Hinduism and Buddhism):''' နူကဵု အိန္ဒိယ၊ သာသနာ ၜါ ဏအ် ပြးဇး စိုပ် ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင် (မပ္တံကဵု မန်၊ ခမေန်၊ ဂျာဗာ) နူကဵု ၁ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၁၀ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ လိက် သက္ကတ (Sanskrit) ကေုာံ အခိုက်အလိုက် အုပ်ဓုပ် အိန္ဒိယ (Indianization) တအ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ရ။
* '''အေဿလာမ် (Islam):''' နူကဵု ၇ ဗွဝ်ကၠံ၊ သၟာဗၞိက် အာရပ် တအ် ပလံင် ဗစိုပ် အေဿလာမ် ဇရေင် ဇိုင် ၜဳ အာဖရိက (Swahili coast) ကေုာံ အာရှ အရှေ့တောင် ရ။ ယေန်သၞာင် သွာဟဳလဳ (Swahili culture) ပ္ဍဲ အာဖရိက ဂှ် ဒှ် ဖဵု ပံင်ကောံ အကြာ ယေန်သၞာင် အာဖရိက ကေုာံ အာရပ် ရ။&lt;ref name=&quot;pearson&quot;&gt;{{cite book |last=Pearson |first=M. N. |title=The Indian Ocean |publisher=Routledge |year=2003 |pages=110-120}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဍုင်ဗၞိက်ဂမၠိုင် (Economic System and Trade Port Cities) ==
သၞောတ် ပရေင်ဗၞိက် ၜဳမှာသၟိတ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု သၟိင်တၠ မွဲဓဝ် မအုပ်ဓုပ် လဝ် (Decentralized) ရ။ ဍေဟ် တန်တဴ လတူ ဍုင် သၞေဟ်က္ၜင် (Port cities) မနွံကဵု ပရေင်သၠးပွး သွက် သၟာဗၞိက် နာနာ ဂကူ တအ် ရ။

ဍုင် သၞေဟ်က္ၜင် အဓိက တအ်ဂှ် -
* '''မလာက္ကာ (Malacca):''' နွံ ပ္ဍဲ ကရေက် ဍုင် မလေရှာ လၟုဟ်၊ ဒှ် တြင် အဓိက မဆက်စပ် အကြာ ၜဳမှာသၟိတ် ကေုာံ ၜဳ ကြုက် သၠုင်ကျာ။ ဍုင် ဏအ် ကံက် အခေါန် နူ က္ၜင် တအ် တုဲ သိုက်လှိုက် ဗွဲမလောန် ရ။
* '''ကာလဳကတ် (Calicut):''' ပ္ဍဲ ဇိုင် ၜဳ မလာဗာ (Malabar) ဍုင် အိန္ဒိယ၊ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက် ကပေါတ် အမြာဲ ကေုာံ ယာတ်။
* '''ဟဝ်မုဇ် (Hormuz):''' နွံ ပ္ဍဲ ပါင် ပင်လယ် ကွေ့ ပါသဳ (Persian Gulf)၊ ဒှ် သၞေဟ် အဓိက သွက် ကပေါတ် နူ လဒေါဝ် ဗမံက်။
* '''ကဳလဝါ (Kilwa):''' ပ္ဍဲ အာဖရိက အရှေ့၊ ဒှ် ဒၞာဲ သွံ ထဝ် ကေုာံ သၞ (Slaves) ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ခေတ်တၟိ (Conclusion and Impact on the Modern Era) ==
ပရေင်ဗၞိက် ၜဳမှာသၟိတ် ဝွံ ဒှ် သၞောတ် ဂလဝ်ဗယ်လာ်ဇြေယှေန် (Globalization) ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ ရ။ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ပရေင်ဆက်စပ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ မၞိဟ် အလုံ မွဲ ကရေက် ဂၠးတိ နူကဵု အာဖရိက စဵုကဵု စိုပ် အာရှ ဗမံက် ရ။

ၜိုန်ရ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ဥရောပ တအ် လုပ် ပလီု လဝ် သၞောတ် ဗၞိက် သၠးပွး ဏအ် ကီုလေဝ်၊ ရိုဟ်ကၞက် မပ္တံကဵု ဍုင် သၞေဟ်က္ၜင် မၞိဟ် ဂၠိုင် ဂကူ (Cosmopolitan cities) ကေုာံ ပြးဇး သာသနာ တအ် ဝွံ ဆက် သှ်ေ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။ လ္ၚတ် ဝင် ၜဳမှာသၟိတ် ဝွံ ပကဵု ညံင် ပိုယ် ဂွံ ကၠိုဟ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ဝွံ ဟွံသေင် စ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဥရောပ ပုဟ်၊ ဆဂး ဍေဟ် စတင် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် လဝ် ပ္ဍဲကဵု ၜဳ အာရှ ကေုာံ အာဖရိက တအ် လၟေင် လၟေင် သၞာံ လ္ၚီ ပြင် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဂၠံင် တောမ်သုတ်]] (Silk Road)
* [[ပရေင်အုပ်ဓုပ် ၜဳ ကေုာံ ပရေင်ဗၞိက်]] (Maritime Trade)
* [[ကျာမုဟ်သုန်]] (Monsoon winds)
* [[ယေန်သၞာင် သွာဟဳလဳ]] (Swahili culture)
* [[ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ]] (Colonialism)

{{Navbox
| name = Maritime Trade
| title = ဝင် ပရေင်ဗၞိက် ၜဳ ကေုာံ ဂၠံင်တရဴ (Maritime Trade and Routes)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ၜဳ ကေုာံ ဂၠံင်တရဴဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ပရေင်ဗၞိက် ၜဳမှာသၟိတ်]] (Indian Ocean trade)
* [[ဂၠံင် တောမ်သုတ် လပါ်ၜဳ]] (Maritime Silk Road)
* [[ပရေင်ဗၞိက် ၜဳမေဒဳတေရာနဳယျာန်]] (Mediterranean trade)
* [[ပရေင်ဗၞိက် ကၠောအ် အတ္တလာန်တိတ်]] (Trans-Atlantic trade)
| group2 = ကပေါတ် ဗၞိက် အဓိက
| list2 =
* [[ကပေါတ် အမြာဲ]] (Spices)
* [[တောမ်သုတ်]] (Silk)
* [[ယာတ် တောမ်]] (Cotton)
* [[ထဝ်]] (Gold)
* [[နုင် ဇဗၠု]] (Porcelain)
| group3 = သၞေဟ်က္ၜင် အဓိကဂမၠိုင်
| list3 =
* [[မလာက္ကာ]] (Malacca)
* [[ကာလဳကတ်]] (Calicut)
* [[ဟဝ်မုဇ်]] (Hormuz)
* [[ကဳလဝါ]] (Kilwa)
* [[ဇြာန်ဇဳဗာ]] (Zanzibar)
| group4 = ကွတ် က္ၜင် ကေုာံ နည်းပညာ
| list4 =
* [[ကျာမုဟ်သုန်]] (Monsoon)
* [[က္ၜင် ဒိုဝ်]] (Dhow)
* [[က္ၜင် ဂျံင်]] (Junk ship)
* [[အာတ်သထရဝ်လေပ်]] (Astrolabe)
}}

[[Category:ဝင် ဂၠးတိ]]
[[Category:ပရေင်ဗၞိက်]]
[[Category:ၜဳမှာသၟိတ်]]
[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဝင်]]</text>
      <sha1>6q54ep3tnw0eu57j0m3pzh7ph2rm9g5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သောဏ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11815</id>
    <revision>
      <id>56411</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:22:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''မှာထေရ် သောဏ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sona Thera'', ပါဠိ: Soṇa Thera) ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဝင် ဂကူမန် မ္ဂး၊ ဒှ် မဟာထေရ် တၠအရှန် အဓိက မွဲ ဇကု မကၠုင် စိုပ် ဒေသ '''...&quot;</comment>
      <origin>56411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23952" sha1="cp3qgxqs10wk5yp7hjr0eswupvklprq" xml:space="preserve">'''မှာထေရ် သောဏ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sona Thera'', ပါဠိ: Soṇa Thera) ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဝင် ဂကူမန် မ္ဂး၊ ဒှ် မဟာထေရ် တၠအရှန် အဓိက မွဲ ဇကု မကၠုင် စိုပ် ဒေသ '''[[သုဝဏ္ဏဘူမိ]]''' (Suvannabhumi - မဒှ် ဒေသ ဍုင်သဓီု၊ တွဵုရးဍုင်မန် လၟုဟ်) သွက်ဂွံ ပတန် သာသနာ ပ္ဍဲ ဘဳသဳ ၃ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ ညးဝွံ ပံင်ကောံ ကု '''မှာထေရ် ဥတ္တရ''' (Uttara Thera) တုဲ သၟိင်မဟာဓမ္မာသောက (Emperor Ashoka) ကေုာံ မှာထေရ် မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ (Moggaliputta-Tissa) တအ် စကာ ပြင်ဏာ နူကဵု ဍုင်အိန္ဒိယ ကြဴနူ မကၠောန် ဗဒှ် သံဂါယန တတိယ အာစိုပ် ဒတုဲ ရ။&lt;ref name=&quot;geiger&quot;&gt;{{cite book |last=Geiger |first=W. |title=The Mahavamsa or the Great Chronicle of Ceylon |publisher=Pali Text Society |year=1912 |pages=82-86}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ကၠုင် စိုပ် မှာထေရ် သောဏ ပ္ဍဲ ဒေသ သုဝဏ္ဏဘူမိ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက အိုတ် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် '''[[ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ]]''' (Theravada Buddhism) ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှ အဂၞဲ တုဲ ဍေဟ် ဒှ် အခိင် ကာလ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ပတှ်ေ ဂကူမန် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ မှာထေရ် သောဏ နကဵု လညာတ် ဝင် ပိဋကတ်၊ ဝင် ဒေသනා၊ လဒက်ပတန် သာသနာ၊ ကေုာံ သြဇာ လတူ ဂကောံမၞိဟ် မန် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Buddhism_expansion_in_Asia.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ပြးဇး သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ နူကဵု ဍုင်အိန္ဒိယ အာ ဇရေင် ဒေသ အာရှ အဂၞဲ (သုဝဏ္ဏဘူမိ) မဒှ် တရဴ မှာထေရ် သောဏ ကေုာံ မှာထေရ် ဥတ္တရ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Background) ==
ယၟု &quot;သောဏ&quot; (Soṇa) ဝွံ နကဵု အရေဝ် ပါဠိ မ္ဂး ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ထဝ်&quot; (Gold) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;အရောင် ထဝ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲ လိက် ဝင် သာသနာ တအ် မ္ဂး ညးဝွံ ဒှ် ခမဳ တၠအရှန် မနွံကဵု ဣဒ္ဓိဗလ ကေုာံ ဉာဏ် ပညာ မသၠုင်ပြဲ ရ။ မှာထေရ် သောဏ ဝွံ ၜိုန်ရ ဒှ် ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ် တရဴ သာသနာ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဝင် ဗွဲမဂၠိုင် ညးတအ် ကော်စ ပံင်ကောံ &quot;မှာထေရ် သောဏ ဥတ္တရ&quot; (Sona-Uttara) ဒဒှ်ရ ခမဳ ၜါ ဇကု ဏအ် ဒှ် မွဲ စွံ လၟိုန် ရ။

တင်ရန်တၟအ် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်ကၠုင် စိုပ် ညးဝွံ ဂှ် သွက်ဂွံ လလောင်တြး ဓရ် သစ္စ ပန် ကေုာံ သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဂကောံ သံဃာ (Sangha) သွက်ဂွံ မင်မဲ သာသနာ အတိုင် အခိုက်အလိုက် ထေရဝါဒ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ဘဝ သၟတ် (Early Life and Ordination) ==
ပရူပရာ ဘဝ သၟတ် မှာထေရ် သောဏ ဂှ် ပ္ဍဲ လိက် ဝင် အိန္ဒိယ တြေံ တအ် ဟွံဂွံ ချူ စၟတ်သမ္တီ လဝ် လှဲလှဲလးလး ပုဟ်။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ်၊ အတိုင် လိက် မဟာဝင် (Mahavamsa) ဍုင်သဳရိလင်္ကာ မ္ဂး၊ ညးဝွံ ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် သာမဏ မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင် ပါဋလိပုတ် (Pataliputra)၊ လၟုဟ် ကော် ပတ္တနာ (Patna) ပ္ဍဲ ခေတ် အေန်ပါယာ မောရိယ (Mauryan Empire) ရ။

ညးဝွံ လုပ် ဘဝ ခမဳ နူ ဘဝ သၟတ် တုဲ၊ လ္ၚတ် ပိဋကတ် ပိ အောက် တဲ မှာထေရ် မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ (Moggaliputta-Tissa) မဒှ် အစာ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် သၟိင်အသောက ရ။ နကဵု ပရေင်လွဳ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ဝိပဿနာ ဇြိုဟ်နက် ဂှ်၊ ညးဝွံ ကလိဂွံ အာ စိုပ် အရဟတ္တဖိုလ် (Arahantship) တုဲ ဍိုက်ပေင် ကု ဣဒ္ဓိ အဘိညာဏ် (Abhijñā) မာန် ရ။

== ၃။ ပရေင်ကောံဓရီု သံဂါယန တတိယ (The Third Buddhist Council) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၜိုတ် ၂၅၀ ဘဳသဳ ဂှ်၊ ဟိုတ်နူကဵု ပြသၞာ တိတ္ထိ (Heretics) တအ် လုပ် ပြံက် ကၠုင် ပ္ဍဲ သာသနာ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ်ရ၊ '''[[သၟိင်အသောက]]''' (Ashoka) ကေုာံ မှာထေရ် မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ တအ် ကောံဓရီု ကၠောန် ဗဒှ် '''[[သံဂါယန တတိယ]]''' (Third Buddhist Council) ပ္ဍဲ ဍုင် ပါဋလိပုတ် ရ။

ပ္ဍဲ ပေါဲ သံဂါယန ဏအ်၊ ညးတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တုဲ ကလေင် ပတန် ဓရ် အဘိဓမ္မာ တုဲ၊ တင်သ္ဂုတ်သွာတ် အဓိက မွဲ ဂှ် ဒှ် ပရေင်စကာ ကလုတ် သာသနာ (Missionaries) ပြင် ဏာ ၉ ဌာန အလုံ ဇကဝလာ သွက်ဂွံ ပတန် သာသနာ ဗိုန်ခိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;thapar&quot;&gt;{{cite book |last=Thapar |first=R. |title=Asoka and the Decline of the Mauryas |publisher=Oxford University Press |year=1997 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်ပြင် ဏာ တရဴ သာသနာ ၉ ဌာန နူ သံဂါယန တတိယ
|-
! လၟေင်
! ဒေသ (Destination)
! ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ် (Missionary Leader)
! ဍုင် ခေတ်လၟုဟ် (Modern Equivalent)
|-
| ၁
| ကသ္မဳရ ကေုာံ ဂန္ဓာရ
| မှာထေရ် မဇ္ဇျန္တိက (Majjhantika)
| ကသ္မဳရ၊ ပါကစ္စတာန်
|-
| ၂
| မဟိံသက
| မှာထေရ် မဟာဒေဝ (Mahadeva)
| အိန္ဒိယ သၟဝ်ကျာ (Mysore)
|-
| ၃
| ဝနဝါသဳ
| မှာထေရ် ရက္ခိတ (Rakkhita)
| အိန္ဒိယ ပလိုတ်
|-
| ၄
| အပရန္တက
| မှာထေရ် ယောနက ဓမ္မရက္ခိတ (Yona Dhammarakkhita)
| အိန္ဒိယ ပလိုတ် (ဂူဂျာရတ်)
|-
| ၅
| မဟာရဋ္ဌ
| မှာထေရ် မဟာဓမ္မရက္ခိတ (Mahadhammarakkhita)
| မဟာရသျှတြ (Maharashtra)
|-
| ၆
| ယောနက ရဋ္ဌ
| မှာထေရ် မဟာရက္ခိတ (Maharakkhita)
| ဒေသ ဂရိတ် (Greece/Bactria)
|-
| ၇
| ဟိမဝန္တ
| မှာထေရ် မဇ္ဇျိမ (Majjhima)
| ဒေသ ဟိမဝန္တာ (Himalayas/Nepal)
|-
| ၈
| တမ္ဗပဏ္ဏိ
| မှာထေရ် မဟိန္ဒ (Mahinda)
| သဳရိလင်္ကာ (Sri Lanka)
|-
| '''၉'''
| '''သုဝဏ္ဏဘူမိ'''
| '''မှာထေရ် သောဏ ကေုာံ ဥတ္တရ (Sona and Uttara)'''
| '''ဍုင်မန် (သဓီု)၊ အာရှ အဂၞဲ'''
|}

== ၄။ ပရေင်လလောင်တြး သာသနာ သုဝဏ္ဏဘူမိ (Mission to Suvannabhumi) ==
သွက် ဒေသ အဂၞဲ အိုတ် မတွဟ်ဂး &quot;သုဝဏ္ဏဘူမိ&quot; (Suvannabhumi) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;တိ ထဝ်&quot; ဂှ်၊ အစာ ဇၞော် တအ် ရုဲစှ် လဝ် မှာထေရ် သောဏ ကေုာံ မှာထေရ် ဥတ္တရ ရ။ အတိုင် သၞောဝ် ဝိနယ် မ္ဂး၊ သွက်ဂွံ ပတန် သိမ် ကေုာံ ကဵု ဥပသမ္ပဒ (Higher ordination) မ္ဂး သ္ဒး နွံ ခမဳ အောန် အိုတ် ၅ ဇကု (Quorum of five monks) ရ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ မှာထေရ် သောဏ ကဵု ဥတ္တရ ဝွံ ပံင်ကောံ ကု ခမဳ တၞဟ် ပိ ဇကု မတွဟ်ဂး '''မှာထေရ် အနုရုဒ္ဓ၊ မှာထေရ် သောမ၊ ကေုာံ မှာထေရ် မုနိယ''' တအ် တုဲ ဍိုက် က္ၜင် နူကဵု သြင် ပင်လယ် အိန္ဒိယ တုဲ ဇက် ကၠုင် ဇရေင် ဍုင် သုဝဏ္ဏဘူမိ ရ။

== ၅။ အကာဲအရာ သုဝဏ္ဏဘူမိ ကိုပ်ကၠာ ဟွံစိုပ် (Suvannabhumi Before Arrival) ==
သုဝဏ္ဏဘူမိ ဂှ် ပ္ဍဲ ခေတ်ဂှ် ဒှ် ဒေသ ဍုင် မနွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် ဗွဲမစိုန်သကီု ရ။ ဝင် မန် တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ဒေသ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဍုင် '''သဓီု''' (Thaton) မနွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန် လၟုဟ် ရ။ ကိုပ်ကၠာ မှာထေရ် သောဏ ဟွံစိုပ် ဏီ ဂှ်၊ ကောန်ဍုင် သဓီု တအ်ဝွံ ရှေ်သှေ် ဒၟံင် သာသနာ ဟိန္ဒူ (Hinduism)၊ သာသနာ ကလော် (Animism) ကေုာံ နာဂ (Nagas) တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;harvey&quot;&gt;{{cite book |last=Harvey |first=G. E. |title=History of Burma |publisher=Frank Cass &amp; Co. |year=1925 |pages=4-8}}&lt;/ref&gt;

သၟိင် မအုပ်ဓုပ် ဍုင် အခိင် ဂှ် ဒှ် သၟိင် သဳရိမာသောက (Sirimasoka) ရ။ အကာဲအရာ ဂကောံမၞိဟ် ဂှ် ၜိုန်ရ နွံကဵု ပရေင်ယေန်သၞာင် သၠုင် ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် ဒး ဒုင် ဘဲ အန္တရာယ် နူကဵု ကလော် ဘဳလူ ကေုာံ ရက္ခသဳ မကၠုင် နူ ပင်လယ် မလေပ် စ ကောန်ၚာ် တအ် ရ။

== ၆။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်အံင်ဇၞး ရက္ခသဳ (Encounter with the Rakshasi/Demon) ==
အတိုင် ဝင် ဒေသနာ မ္ဂး၊ အခိင် ကာလ မှာထေရ် သောဏ တအ် မစိုပ် ကၠုင် ဍုင် သဓီု ဂှ်၊ ပ္ဍဲ နန် သၟိင် ဂှ် ကောန်ၚာ် မကတဵုဒှ် တၟိ သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒးဒုင် စ ကဵု ဘဳလူမ ကလော် ပင်လယ် မကော်စ '''ရက္ခသဳ''' (Rakshasi) ရ။ ကာလ ကောန် သၟိင် ကတဵုဒှ် တၟိ မွဲ ဂှ်၊ ဘဳလူမ ကေုာံ ကလော် တအ် တိုန် ကၠုင် နူ ပင်လယ် သွက်ဂွံ စ ကောန်ၚာ် ပၠန် ရ။

မှာထေရ် သောဏ စကာ ဣဒ္ဓိဗလ ညး တုဲ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ရုပ် '''သဳဟသုရ''' (Sihasura) မဒှ် သတ် မနွံကဵု က္ဍိုပ် ဇာဒိသိုင် (Lion) ကေုာံ ဇကု ကလော် (Demon) ၜါ ဆ ဇၞော် နူကဵု ဘဳလူ တအ် ရ။ ရုပ် သဳဟသုရ ဏအ် ဗက် ထဍေင် ပတိတ် ထောအ် ဘဳလူ တအ် ဂှ် ဇရေင် ပင်လယ် လီုလာ် အာ ရ။ တုဲမ္ဂး၊ မှာထေရ် ဖ္ဍောတ် ဓရ် ပရိတ် အရံင် စဵုဒၞာ (Paritta) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍုင် သဓီု နူကဵု ဘဲ ကလော် တအ် ရ။ ရုပ် သဳဟသုရ ဏအ် (မန် တအ် ကော်စ မနုသဳဟ) ဒှ် ကၠုင် သင်္ကေတ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ အနုသုခုမ မန် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;shorto&quot;&gt;{{cite book |last=Shorto |first=H. L. |title=The 32 Myos in the medieval Mon Kingdom |publisher=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |year=1963 |pages=572-591}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ဟီုတွံ ဓရ် ဗြဟ္မဇာလသုတ် (Preaching the Brahmajala Sutta) ==
ကြဴနူ မစဵုဒၞာ ဘဲ အန္တရာယ် တုဲ၊ မၞိဟ် ဂမၠိုင် ကေုာံ သၟိင် သဳရိမာသောက တအ် လျိုင်ပတှ်ေ အာ လတူ မှာထေရ် သောဏ ဗွဲမလောန် ရ။ 

မှာထေရ် သောဏ ဂှ် ဟီုတွံ ကဵု ဓရ် '''[[ဗြဟ္မဇာလသုတ်]]''' (Brahmajala Sutta) သွက် မၞိဟ် ဂမၠိုင် ရ။ ဗြဟ္မဇာလသုတ် ဝွံ ဒှ် သုတ် ပထမ အိုတ် ပ္ဍဲ ဒဳဃနိကာယ် (Digha Nikaya) မဟီုတွံ ပရူ လညာတ် မိစ္ဆာ (Wrong views) ၆၂ သာ် ကေုာံ ဗီုလဵု ဂွံ တိတ် ဗၠး နူကဵု လညာတ် တအ် ဏအ် နကဵု သမ္မာဒိဋ္ဌိ (Right view) ရ။ သုတ် ဏအ်ဝွံ ကိတ်ညဳ ဗွဲမလောန် သွက် ဂကောံမၞိဟ် မရှေ်သှေ် ဒၟံင် သာသနာ ကလော် ကေုာံ ဟိန္ဒူ တအ် ညံင် ဂွံ ကၠိုဟ် ဓရ် သစ္စ ပန် ဍာံပြ ရ။

အတိုင် ဝင် မဟာဝင် မ္ဂး၊ ကြဴနူ ကလင် ဓရ် ဏအ် တုဲ၊ မၞိဟ် ၆၀,၀၀၀ ပြင်င် ကလိဂွံ သောတာပန် (Sotapanna) ရ။ တုဲပၠန်၊ မၞိဟ်တြုဟ် ၃,၅၀၀ ကေုာံ မၞိဟ်ဗြဴ ၁,၅၀၀ တအ် လုပ် အာ ဘဝ ခမဳ ကေုာံ ခမဳဗြဴ (Bhikkhunī) တုဲ ပရေင်ပတန် သာသနာ ပ္ဍဲ သုဝဏ္ဏဘူမိ ဂှ် အံင်ဇၞး အာ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။

== ၈။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သာသနာ ပ္ဍဲ ဒေသ မန် (Expansion of Buddhism in the Mon Region) ==
နူကဵု တမ်ရိုဟ် သဓီု ဏအ်၊ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ဝွံ ပြးဇး အာ အလုံ မွဲ ဒေသ ရာမညဒေသ (Ramannadesa) ကေုာံ ဒေသ မန် ဂမၠိုင် ရ။ 

မှာထေရ် သောဏ ကေုာံ ဥတ္တရ တအ် ပကဵု ညံင် သၟိင် တအ် ဂွံ ဒက်ပတန် ဘာ လကျာ်၊ စေတဳ ကေုာံ သိမ် ဂမၠိုင် ရ။ ဝင် မန် တအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ စေတဳ '''ကျာ်ကေလာသ''' (Kelasa Pagoda) မနွံ ပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင် ဗဳလင် (Bilin) ကေုာံ စေတဳ သဓီု ဂမၠိုင် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဓါတ် သော် မှာထေရ် တအ် ရ။ ပရေင်ဒက်ပတန် သံဃာ ဏအ်ဝွံ ခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန် တုဲ၊ ဍုင် သဓီု ဝွံ ဒှ် ကၠုင် ဗဟဵု ဌာန သာသနာ (Center of Buddhism) သွက် ဂကူ မန် ကေုာံ ဂကူ ပ္ဍဲ အာရှ အဂၞဲ တအ် လၟေင် လၟေင် သၞာံ လ္ၚီ ပြင် ရ။&lt;ref name=&quot;emmanuel&quot;&gt;{{cite book |last=Guillon |first=E. |title=The Mons: A Civilization of Southeast Asia |publisher=Siam Society |year=1999 |pages=112-118}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ သြဇာ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ပ္ဍဲ ခေတ်လက္ကရဴ (Legacy and Modern Recognition) ==
မှာထေရ် သောဏ ဥတ္တရ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရူ ဝင် သာသနာ သၟး ပုဟ်၊ ညးတအ် ဒှ် သင်္ကေတ အဓိက သွက် ပရေင်မံက်ဂတဝ် ယေန်သၞာင် (Cultural identity) ဂကူမန် တအ် ရ။ 

* '''ဝင် အဆက်အစပ်:''' ကာလ သၟိင် အနဝ်ရထာ (Anawrahta) နူကဵု ဍုင် ဗုကာံ (Bagan) သီ ကေတ် ဍုင် သဓီု ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၀၅၇ အေဒဳ ဂှ်၊ ညး သီ ကေတ် သီု ပိဋကတ် ပိ ကေုာံ သံဃာ တအ် မဒှ် အဆက် သာသနာ နူကဵု မှာထေရ် သောဏ တအ် ရ။ ဏအ်ဂှ် ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဍုင်ဗၟာ အလုံ မွဲ ဂှ် နွံ တမ်မူလ နူကဵု ပရေင်အံင်ဇၞး သောဏ ရ။
* '''ပရေင်ရှေ်သှေ် ပ္ဍဲ အနုသုခုမ:''' ရုပ် မနုသဳဟ (Manusiha) မဒှ် ရုပ် သတ္တဝါ မစဵုဒၞာ ဘဲ ရက္ခသဳ ဂှ်၊ တ္ၚဲဏအ် ဒှ် ဒၟံင် ရုပ် အဓိက ပ္ဍဲ တိုင် တံင် (Corner posts) သွက် စေတဳ မန် ကေုာံ စေတဳ ဗၟာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ဝင် (Conclusion and Historical Significance) ==
မှာထေရ် သောဏ ဝွံ ဒှ် ခမဳ တမၠာတ် မနွံကဵု သတ္တိ ကေုာံ ပညာ ဇၞော် လောန် မွဲ ဇကု မာန် အာ စိုပ် ဒေသ ပင်လယ် အာရှ အဂၞဲ မသ္ၚောဲ လောန် ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ 

ၜိုန်ရ တၠပညာ ဝင် ရးပလိုတ် လ္ၚဵု တအ် ကဵု သံသယ လတူ ဒၞာဲ တန်တဴ ဍာံပြ သုဝဏ္ဏဘူမိ (ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် သဓီု ဟွံသေင်မ္ဂး ထာဲ) ကီုလေဝ်၊ နကဵု လညာတ် ဝင် မန် ကေုာံ ဝင် သာသနာ ဗၟာ မ္ဂး၊ ပရေင်စိုပ် ကၠုင် မှာထေရ် သောဏ ပ္ဍဲ သဓီု ဂှ် ဒှ် အရာ မဍာံပြ ကေုာံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် မခၞံဗဒှ် လဝ် ဂကောံမၞိဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မန် ခိုင်ကၠိုက် အိုတ် ရ။ လဟီု ဓရ်၊ ဣဒ္ဓိဗလ၊ ကေုာံ စေတနာ ညးဝွံ ဆက် ဂျိုင် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဂၠံင်တရဴ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် မလျိုင်ပတှ်ေ သာသနာ ထေရဝါဒ သီုဖအိုတ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရောင်။&lt;ref name=&quot;sujato&quot;&gt;{{cite book |last=Sujato |first=Bhikkhu |title=Sects &amp; Sectarianism: The Origins of Buddhist Schools |publisher=Santipada |year=2012 |pages=67-72}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သုဝဏ္ဏဘူမိ]] (Suvannabhumi)
* [[သၟိင်အသောက]] (Ashoka)
* [[သံဂါယန တတိယ]] (Third Buddhist Council)
* [[ဍုင်သဓီု]] (Thaton)

{{Navbox
| name = Buddhism in Mon State
| title = ဝင် သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဒေသ မန် ကေုာံ သုဝဏ္ဏဘူမိ
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ပူဂိုလ် အဓိကဂမၠိုင်
| list1 =
* [[သၟိင်အသောက]] (Ashoka)
* [[မှာထေရ် သောဏ]] (Sona Thera)
* [[မှာထေရ် ဥတ္တရ]] (Uttara Thera)
* [[မှာထေရ် မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ]] (Moggaliputta-Tissa)
* [[သၟိင် သဳရိမာသောက]] (King Sirimasoka)
| group2 = ဒေသ ကေုာံ ဌာန်
| list2 =
* [[သုဝဏ္ဏဘူမိ]] (Suvannabhumi)
* [[ဍုင်သဓီု]] (Thaton)
* [[ပါဋလိပုတ်]] (Pataliputra)
* [[ရာမညဒေသ]] (Ramannadesa)
| group3 = လိက် ကေုာံ ဓရ်
| list3 =
* [[မဟာဝင်]] (Mahavamsa)
* [[ဗြဟ္မဇာလသုတ်]] (Brahmajala Sutta)
* [[ပိဋကတ် ပိ]] (Tripitaka)
| group4 = အနုသုခုမ ကေုာံ ယေန်သၞာင်
| list4 =
* [[မနုသဳဟ]] (Manusiha)
* [[ရက္ခသဳ]] (Rakshasi)
* [[စေတဳ ကျာ်ကေလာသ]] (Kelasa Pagoda)
}}

[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ]]
[[Category:ဝင် မန်]]
[[Category:ခမဳ တၠအရှန်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>cp3qgxqs10wk5yp7hjr0eswupvklprq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဥတ္တရ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11816</id>
    <revision>
      <id>56412</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:26:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဥတ္တရ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Uttara'', သက္ကတ: उत्तर) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၟတ်တြုဟ် ကေုာံ သၟိင်သၟတ် (Prince) မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ပြကိုဟ် ဝင် အိန္ဒိယ တြေံ မကော်ဂး [[မဟာဘာရတ]] (Mahabharata)...&quot;</comment>
      <origin>56412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24428" sha1="kvsgbuzbsu2jv3zlhw24b23j31wi39g" xml:space="preserve">'''ဥတ္တရ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Uttara'', သက္ကတ: उत्तर) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၟတ်တြုဟ် ကေုာံ သၟိင်သၟတ် (Prince) မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ပြကိုဟ် ဝင် အိန္ဒိယ တြေံ မကော်ဂး [[မဟာဘာရတ]] (Mahabharata) ရ။ ညးဝွံ ဒှ် ကောန်တြုဟ် သၟိင်ဨကရာဇ် ဝိရာဋ (King Virata) ကေုာံ မိဂၞကျာ် သုဒေရှနာ (Queen Sudeshna) မအုပ်ဓုပ် ဍုင် မတ္သျ (Matsya Kingdom) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဝင် မဟာဘာရတ မ္ဂး၊ ဥတ္တရ ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ အဓိက မကော်စ &quot;ဝိရာဋ ပရဝ&quot; (Virata Parva) မဒှ် အခိင် ကောန်ကၟိန် ပဏ္ဍဝ (Pandavas) မသုန် တၠ တအ် ဒး အာ စိုပ် ဍုင် ဝိရာဋ နကဵု ဗီုပြင် မပၞုက် လဝ် ဇကု (Agyatavasa) ပ္ဍဲ သၞာံ လက္ကရဴ အိုတ် သွက် ပရေင်ဒးဒုင် ကဵု ဒဏ် ပြဝေင် ဒဴ ဍုင် ရ။&lt;ref name=&quot;ganguli&quot;&gt;{{cite book |last=Ganguli |first=Kisari Mohan |title=The Mahabharata of Krishna-Dwaipayana Vyasa |publisher=Munshiram Manoharlal |year=1883 |pages=Vol. 4, Virata Parva}}&lt;/ref&gt;

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၟိင်သၟတ် ဥတ္တရ နကဵု လညာတ် ဝင် မဟာဘာရတ၊ တၞောဝ်ဒတောဝ် မိမ၊ ပေါဲဗတိုက် မွဲစွံ ကု အဇုန (Arjuna)၊ ကေုာံ ပရေင်စုတိ ညး ပ္ဍဲ ပေါဲပၞာန် ဇၞော် ကုရုက္ၑေတြ (Kurukshetra War) ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Arjuna_and_Uttara_on_Chariot.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သၟိင်သၟတ် ဥတ္တရ ကေုာံ အဇုန (နကဵု ဗီုပြင် ဗြိဟန္နလာ) မနွံ လတူ ကွဳပၞာန် ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ဍုင်ဝိရာဋ။]]

{| class=&quot;infobox vcard&quot; style=&quot;width: 22em; text-align: left; font-size: 90%;&quot;
|+ &lt;span class=&quot;fn&quot; style=&quot;font-size: 1.25em;&quot;&gt;'''ဥတ္တရ (Uttara)'''&lt;/span&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | [[File:Kurukshetra.jpg|200px|alt=Uttara in Mahabharata]]&lt;br/&gt;''သၟိင်သၟတ် ဍုင်မတ္သျ ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် မဟာဘာရတ''
|-
! ယၟု တၞဟ်
| ဘူမိဉ္စယ (Bhuminjaya)
|-
! သာသနာ
| [[ဟိန္ဒူ]] (Hinduism)
|-
! ဍုင်/ဒေသ
| ဍုင် မတ္သျ (Matsya Kingdom)
|-
! မအံက်
| သၟိင် ဝိရာဋ (King Virata)
|-
! မိအံက်
| မိဂၞကျာ် သုဒေရှနာ (Sudeshna)
|-
! ကောဒေအ်
| ဥတ္တရာ (Uttarā), သွေတ (Shveta), သျင်ခ (Shankha)
|-
! ပေါဲပၞာန်
| ပေါဲပၞာန် ကုရုက္ၑေတြ (Kurukshetra War)
|}

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဥတ္တရ&quot; (Uttara) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် သက္ကတ ကေုာံ ပါဠိ တုဲ မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဒိုဟ်သၟဝ်ကျာ&quot; (North)၊ &quot;သၠုင်ပြဲ&quot; (Higher)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;လက္ကရဴ&quot; (Latter) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပြကိုဟ် မဟာဘာရတ မ္ဂး၊ ယၟု ဏအ်ဝွံ ကဵု လဝ် သွက် ကောန်တြုဟ် သၟိင် ဝိရာဋ တုဲ၊ သွက် ကောန်ဗြဴ ညး ဂှ် ကဵု လဝ် ယၟု &quot;ဥတ္တရာ&quot; (Uttarā) ရ။ 

ဥတ္တရ ဝွံ နွံ ယၟု မွဲပၠန် မကော်စ '''ဘူမိဉ္စယ''' (Bhuminjaya) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမအံင်ဇၞး လတူ ဂၠးတိ&quot; ရ။ သၟိင်သၟတ် ဏအ်ဝွံ ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ အခိင် ကောန် ပဏ္ဍဝ တအ် မအာ ဓလီု ပၞုက် ဇကု ပ္ဍဲ ဍုင် ညးတအ် တုဲ၊ ဥတ္တရ ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မထ္ၜးကဵု လက္ခဏာ မၞိဟ် မနွံကဵု စိုတ် ထိုင်သး ဇကု (Boasting) ဆဂး လက္ကရဴ ဂှ် ပြံင်လှာဲ ဒှ် အာ သၟာပၞာန် မနွံကဵု သတ္တိ ရ။

== ၂။ တၞောဝ်ဒတောဝ် ကေုာံ သ္ၚိကၟိန် (Lineage and Family) ==
ဥတ္တရ ဝွံ ဒှ် ကောန်တြုဟ် သၟိင် ဝိရာဋ မဒှ် သၟိင်ဨကရာဇ် ဍုင် မတ္သျ (Matsya) ကေုာံ မိဂၞကျာ် သုဒေရှနာ ရ။ ဍုင် မတ္သျ ဝွံ ဒှ် ဍုင် မနွံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ နွံကဵု ဂၠဴ ကေုာံ တိရစ္ဆာန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ကောဒေအ် ကေုာံ သ္ၚိကၟိန် ဥတ္တရ
|-
! ယၟု
! ပရေင်ဆက်စပ် (Relationship)
! တင်စၟတ် ကေုာံ တာလျိုင် ပ္ဍဲ ဝင်
|-
| '''ဝိရာဋ''' (Virata)
| မအံက် (Father)
| သၟိင်ဨကရာဇ် ဍုင်မတ္သျ။ ညးမကဵု ဒၞာဲ သွက် ပဏ္ဍဝ တအ် သွက်ဂွံ ပၞုက် ဇကု။
|-
| '''သုဒေရှနာ''' (Sudeshna)
| မိအံက် (Mother)
| မိဂၞကျာ် ဇၞော် ကေုာံ ဒေအ်ဗြဴ သေနာပတိ ကဳစက (Kichaka)။
|-
| '''ဥတ္တရာ''' (Uttarā)
| ဒေအ်ဗြဴ (Sister)
| သၟတ်ဗြဴ မဒှ် ကွး လှ်ေဒွက် ဗြိဟန္နလာ (အဇုန) တုဲ မဒှ် တၠသ္ၚိ အဘိမနျု (Abhimanyu)။
|-
| '''သွေတ ကေုာံ သျင်ခ''' (Shveta &amp; Shankha)
| ကော (Brothers)
| သၟာပၞာန် အဓိက မပါဝင် ဗတိုက် ပ္ဍဲ ပေါဲပၞာန် ကုရုက္ၑေတြ တုဲ မဒး စုတိ။
|}

ဥတ္တရ ဝွံ နဒဒှ် သၟိင်သၟတ် ဍောတ် မွဲ ဂှ်၊ ညး မင်မဲ ဒၟံင် ပ္ဍဲ နန် ကေုာံ ဟွံဂွံ ဒုင် လဝ် ပေါဲဗတိုက် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဘဝ ညး ဏီ ရ။&lt;ref name=&quot;buitenen&quot;&gt;{{cite book |last=van Buitenen |first=J.A.B. |title=The Mahabharata, Volume 3: The Book of Virata |publisher=University of Chicago Press |year=1978 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပဏ္ဍဝ တအ် မအာစိုပ် ဍုင်ဝိရာဋ (The Pandavas in Disguise at Matsya) ==
အတိုင် တင်လတုပ်စိုတ် ပ္ဍဲ ပေါဲ လံင် ဝိုင် (Game of Dice) မ္ဂး၊ ကောန် ပဏ္ဍဝ မသုန် တၠ (ယုဓိၑ္ဌိရ၊ ဘဳမ၊ အဇုန၊ နကုလ၊ သဟဒေဝ) ကေုာံ မိဂၞကျာ် ဒြောပဒဳ (Draupadi) တအ် သ္ဒး အာ နေရဉ္စရ (Exile) ပ္ဍဲ ဂြိုပ် ပွိုင် ၁၂ သၞာံ တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ မရနုက်ကဵု ၁၃ ဂှ် သ္ဒး ပၞုက် လဝ် ဇကု (Agyatavasa) ယဝ်ရ ညးတၞဟ် ဂၠာဲ ဆဵု မ္ဂး သ္ဒး ကလေင် အာ ဂြိုပ် ၁၂ သၞာံ ပၠန် ရ။

သွက် သၞာံ လက္ကရဴ အိုတ် ဏအ်၊ ညးတအ် ရုဲစှ် ကေတ် ဍုင် ဝိရာဋ သွက်ဂွံ ပၞုက် ဇကု ရ။ အဇုန (Arjuna) မဒှ် သၟာတ္ၚ ဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဖန် ဗီုပြင် ဇကု နဒဒှ် မၞိဟ် ဂမုဟ် (Eunuch) မနွံ ယၟု '''ဗြိဟန္နလာ''' (Brihannala) တုဲ လုပ် ကၠောန် ကမၠောန် နဒဒှ် အစာ လှ်ေဒွက် သွက် သၟတ်ဗြဴ ဥတ္တရာ မဒှ် ဒေအ်ဗြဴ ဥတ္တရ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ်၊ ဥတ္တရ ဟွံတီ ဒဒှ်ရ အစာ ဗြိဟန္နလာ ဝွံ ဒှ် အဇုန ဇေတ်တ် ရ။

== ၄။ ဒပ်ကရဝ တအ် မလုပ်ဗတိုက် ဍုင် (The Kaurava Invasion) ==
ကာလ ကောန် ကရဝ (Kauravas) တအ် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဒုရယောဓန (Duryodhana) ဂွံ တီ ကေတ် ဒဒှ်ရ သေနာပတိ ဇၞော် ဍုင် ဝိရာဋ (ကဳစက) ဒးဒုင် ဂစိုတ် ထောအ် (နကဵု ဘဳမ) တုဲ၊ ညးတအ် ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပဏ္ဍဝ တအ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ရ။ 

သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ထ္ၜး ပဏ္ဍဝ တအ် တုဲ သွက်ဂွံ သီ ကေတ် ဂၠဴ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင် မတ္သျ ဂှ်၊ ဒုရယောဓန ဖန်ဇန် လဝ် ပရေင်လုပ် ဗတိုက် ဍုင် နကဵု ဂၠံင် ၜါ လပါ် ရ။ 
* လပါ် သၠုင်ကျာ: သၟိင် သုရှာမာ (Susharma) မဒှ် သၟိင် ဍုင် တြိဂတာ (Trigarta) လုပ် ဗတိုက် တုဲ တံင် ဓဇက် ဏာ သၟိင် ဝိရာဋ ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် အဓိက သီုဖအိုတ် ရ။
* လပါ် သၟဝ်ကျာ: ဒပ်ပၞာန် ဇၞော် ကရဝ မပါလုပ် သီု ဘဳၑၟ (Bhishma)၊ ဒြောဏ (Drona)၊ ကရဏ (Karna)၊ ကေုာံ ဒုရယောဓန တအ် လုပ် ဗတိုက် သီ ကေတ် ဂၠဴ တအ် ရ။

အခိင် ဏအ်၊ ပ္ဍဲ နန် ဍုင် ဝိရာဋ ဂှ် သှ်ေ ဒၟံင် ဆ သၟိင်သၟတ် ဥတ္တရ ကေုာံ ညးဗြဴ တအ် သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;doniger&quot;&gt;{{cite book |last=Doniger |first=Wendy |title=The Hindus: An Alternative History |publisher=Penguin Books |year=2009 |pages=240-245}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဥတ္တရ ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် (Uttara's Boast and the Battle Setup) ==
ကာလ ပရိုင် စိုပ် ကၠုင် ဒဒှ်ရ ဒပ်ပၞာန် ကရဝ တအ် သီ ကေတ် ဏာ ဂၠဴ သီုဖအိုတ် လပါ် သၟဝ်ကျာ ဂှ်၊ ညးမင် ဂၠဴ တအ် ကၠုင် အာတ် အရီုအဗင် နူ ဥတ္တရ ရ။

ဥတ္တရ ဝွံ ဟိုတ်နူကဵု မိက်ဂွံ ထ္ၜး သတ္တိ လတူ ညးဗြဴ တအ် ဂှ်ရ ညး ဟီု ထိုင်သး ဇကု ဒဒှ်ရ - &quot;ယဝ်ရ အဲ ဂွံ လဝ် သၟာဒြေပ် ကွဳပၞာန် (Charioteer) မစိုန်သကီု မွဲ မ္ဂး၊ အဲ ဗတိုက် ဇၞး ဒပ်ပၞာန် ကရဝ တအ် သီုဖအိုတ် မာန် ရ&quot;။ ကာလ ဂှ် ဒြောပဒဳ (မပၞုက် လဝ် ဇကု နဒဒှ် သဲရန္ဒြဳ) ဟီု ကဵု သၟတ်ဗြဴ ဥတ္တရာ ညံင် ဂွံ အာတ်မိက် အစာ ဗြိဟန္နလာ (အဇုန) သွက်ဂွံ ဒြေပ် ကွဳ ကဵု ဥတ္တရ ရ။ ဥတ္တရ လေဝ် ဒုင်တဲ တုဲ ကေတ် ဏာ ဗြိဟန္နလာ နဒဒှ် သၟာဒြေပ် ကွဳ ညးတုဲ တိတ် အာ ပေါဲဗတိုက် ရ။

== ၆။ ပရေင်ဒြေပ်ဒဴ ကေုာံ ပရေင်ထ္ၜး ဇကုဍာံ (The Flight and Revelation of Arjuna) ==
ကာလ ကွဳပၞာန် ဥတ္တရ စိုပ် အာ ဇိုင် ပေါဲဗတိုက် တုဲ ဂွံ ဆဵု ညာတ် ကေတ် ဒပ်ပၞာန် ကရဝ မဇၞော် လှဲလး မနွံကဵု သၟာပၞာန် ဒယှ် တအ် ဂှ်၊ ဥတ္တရ ဖေက် လောတ် အာ တုဲ ဟီု ကု ဗြိဟန္နလာ ညံင် ဂွံ ကလေင် ကွဳ စဴ ဍုင် ရ။ 

ဗြိဟန္နလာ ဟွံဒုင်တဲ တုဲ ဆက် ဒြေပ် ကွဳ ဂတ ဂှ်၊ ဥတ္တရ ဒြေပ် စှ်ေ နူ ကွဳ တုဲ ဒြေပ် ဒဴ ရ။ ဗြိဟန္နလာ ဒြေပ် ဗက် အာ တုဲ ရပ် ကေတ် ဥတ္တရ ရ။ တုဲမ္ဂး ဗြိဟန္နလာ ကဵု သတိ ဥတ္တရ ဒဒှ်ရ ဒြေပ် ဒဴ နူ ပေါဲဗတိုက် ဂှ် ဒှ် အရာ ဟွံမဲ ကု စရာဲ သွက် ကောန် သၟိင် (Kshatriya) ရ။ 

သွက်ဂွံ ဗတိုက် ပၞာန် ဏအ်၊ ဗြိဟန္နလာ တံင် ဏာ ဥတ္တရ ဇရေင် တၞံ ဆု ရှာမဳ (Shami tree) မဒှ် ဒၞာဲ ညးတအ် ပၞုက် လဝ် လွဟ် ပၞာန် ညးတအ် ရ။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဂှ် ဗြိဟန္နလာ ထ္ၜး ကဵု တ္ၚ ဂဏ္ဍဳဝ (Gandiva bow) ကေုာံ လလောင်တြး ထ္ၜး ဇကုဍာံ ဒဒှ်ရ ညးဂှ် ဒှ် အဇုန မဒှ် သၟာတ္ၚ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဥတ္တရ ဂွံ တီ ကေတ် တုဲ စိုတ် ၜိုဟ်သြိုဟ် အာ ကေုာံ ဒုင် ကေတ် တာလျိုင် နဒဒှ် သၟာဒြေပ် ကွဳ သွက် အဇုန ရ။&lt;ref name=&quot;smith&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=John D. |title=The Mahabharata: An Abridged Translation |publisher=Penguin Classics |year=2009 |pages=310-318}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပေါဲဗတိုက် ကုရု မွဲစွံ ကု အဇုန (The Battle against the Kurus) ==
လၟုဟ် မ္ဂး တာလျိုင် ပြံင်လှာဲ အာ တုဲ၊ အဇုန ဒှ် မၞိဟ် ဗတိုက် ကေုာံ ဥတ္တရ ဒှ် မၞိဟ် ဒြေပ် ကွဳပၞာန် ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ဏအ် မကော်စ ပေါဲဗတိုက် ဝိရာဋ (Battle of Virata)၊ အဇုန ညးမွဲ ဓဝ် ဗတိုက် အလုံ မွဲ ဒပ်ပၞာန် ကရဝ ရ။ 

အဇုန ဗတိုက် ဇၞး ကေတ် ကရဏ (Karna)၊ ဒြောဏ (Drona)၊ ကေုာံ ဒုရယောဓန (Duryodhana) တအ် တုဲ သီ ကလေင် ဂွံ ဂၠဴ သီုဖအိုတ် ရ။ ဥတ္တရ ဂွံ ဆဵု ညာတ် ကေတ် ဣဒ္ဓိဗလ ကေုာံ ကွတ် တ္ၚ အဇုန နကဵု မတ် ဇကု တုဲ စိုတ် ထိုင်သး ကေုာံ ဇြဟတ် သတ္တိ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဗွဲမဇၞော် ရ။

== ၈။ ပရေင်ထပ်တဲ သၟတ်ဗြဴ ဥတ္တရာ (Marriage of Princess Uttarā) ==
ကာလ ညးတအ် ကလေင် စိုပ် ဍုင် တုဲ၊ သၟိင် ဝိရာဋ ဂွံ တီ ကေတ် ဒဒှ်ရ ညးမင် မွဲ လဝ် ဍုင် ညးတအ် ဂှ် ဒှ် ကောန် ပဏ္ဍဝ တအ် ရ (ဟိုတ်နူ အခိင် ပၞုက် ဇကု ၁၃ သၞာံ လေဝ် အာစိုပ် ဒတုဲ တုဲ ရ)။ 

သၟိင် ဝိရာဋ အိုတ်တၟိုဟ် စိုတ် ဗွဲမလောန် တုဲ သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ မိတ်သဟာယ ဂှ်၊ ညး ကဵု ဒါန် ကောန်ဗြဴ ညး ဥတ္တရာ သွက်ဂွံ ထပ်တဲ ကု အဇုန ရ။ ဆဂး အဇုန ဟွံဒုင်တဲ ဥတ္တရာ နဒဒှ် သမ္ဘာ ဟိုတ်နူကဵု ညး ဒှ် လဝ် အစာ လှ်ေဒွက် သွက် ဥတ္တရာ တုဲ ညး ဆာန် ဥတ္တရာ တုပ် ညံင် ကောန် ဇကု မွဲ ရ။ ဆဂး အဇုန ဒုင်တဲ ဥတ္တရာ နဒဒှ် ကောန်ဗြဴ ခမာ (Daughter-in-law) တုဲ ဖန်ဇန် ကဵု ပရေင်ထပ်တဲ ဥတ္တရာ မွဲစွံ ကု ကောန်တြုဟ် ညး '''အဘိမနျု''' (Abhimanyu) ရ။ ပရေင်ထပ်တဲ ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် မိတ်သဟာယ ခိုင်ကၠိုက် အကြာ ပဏ္ဍဝ တအ် ကေုာံ ဍုင် မတ္သျ သွက် ပေါဲပၞာန် အနာဂတ် ရ။

== ၉။ ပေါဲပၞာန် ကုရုက္ၑေတြ ကေုာံ ပရေင်စုတိ ဥတ္တရ (The Kurukshetra War and Uttara's Death) ==
ကာလ ပေါဲပၞာန် ဇၞော် ကုရုက္ၑေတြ (Kurukshetra War) စကတဵုဒှ်၊ သၟိင် ဝိရာဋ၊ ဥတ္တရ ကေုာံ ကောဒေအ် ညး သီုဖအိုတ် ပါဝင် ဗတိုက် လပါ် ဒပ် ပဏ္ဍဝ တအ် ရ။ ဥတ္တရ ဝွံ ဟွံသေင် သၟိင်သၟတ် မဖေက်ဂၟံက် မွဲ ရ၊ ညး ဒှ် သၟာပၞာန် မနွံကဵု သတ္တိ တုဲ ဍိုက် ကေတ် စိင် ပၞာန် မွဲ (ဟွံသေင်မ္ဂး ကွဳပၞာန်) တုဲ လုပ် ဗတိုက် ရ။

ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ပထမ အိုတ် ပ္ဍဲ ပေါဲပၞာန် ဂှ်၊ ဥတ္တရ ဆဵုဂဗ ပေါဲဗတိုက် မွဲစွံ ကု သၟိင် ရှလျ (Shalya) မဒှ် သၟိင် ဍုင် မဒြ (Madra) ကေုာံ သေနာပတိ ဇၞော် လပါ် ကရဝ ရ။ ဥတ္တရ ဗတိုက် ကဵု ရှလျ ဗွဲမဇၞော် ကဵု ဇြဟတ် ကီုလေဝ်၊ သၟိင် ရှလျ ပန် ဏာ ဗၞုဟ် မွဲ တုဲ ဒး အာ ဥတ္တရ တုဲ ဥတ္တရ ဒး စုတိ အာ လတူ ပေါဲဗတိုက် နဒဒှ် သၟာပၞာန် မွဲ ရ။ ပရေင်စုတိ ညးဝွံ ပကဵု ညံင် ကော ညး သွေတ (Shveta) ဂွံ ထေဲပၞတ် တုဲ လုပ် ဗတိုက် သၟိင် ရှလျ ဆက် အာ ရ။&lt;ref name=&quot;hiltebeitel&quot;&gt;{{cite book |last=Hiltebeitel |first=Alf |title=The Ritual of Battle: Krishna in the Mahabharata |publisher=State University of New York Press |year=1990 |pages=180-185}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သင်္ကေတ ကေုာံ သြဇာ လက္ကရဴ (Symbolism and Legacy) ==
သၟိင်သၟတ် ဥတ္တရ ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ဝင် မဟာဘာရတ မ္ဂး ဒှ် သင်္ကေတ &quot;မၞိဟ်သၟတ် မထိုင်သး ဇကု ဆဂး ကလိဂွံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ခိုဟ် ဟိုတ်နူ အစာ ခိုဟ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲ အစ ဂှ် ညး နွံကဵု မာန ကေုာံ စိုတ် ဖေက်ဂၟံက် ကီုလေဝ်၊ ကာလ ညး ဂွံ စုက်လုက် မွဲစွံ ကု အဇုန တုဲ ညး ဂွံ ကၠိုဟ် အာ တာလျိုင် ဍာံပြ သွက် ကောန် သၟိင် (Kshatriya dharma) ရ။

ပရေင်စုတိ ညး ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ပထမ ဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပေါဲပၞာန် ဝွံ ဟွံရုဲစှ် မၞိဟ် သၟတ် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် ဇၞော် တုဲ ကဵု သမ္တီ ကု ပရေင်သၠး လမျီု (Sacrifice) ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ၜိုန်ရ ဥတ္တရ စုတိ အာ ကီုလေဝ်၊ ဒေအ်ဗြဴ ညး ဥတ္တရာ ဂှ် ဒှ် မိအံက် သၟိင်ဨကရာဇ် ပရိက္ၑိတ (Parikshit) မဒှ် တၞောဝ်ဒတောဝ် လက္ကရဴ အိုတ် သွက် ဂကူ ပဏ္ဍဝ မဆက် အုပ်ဓုပ် ဍုင် ဟသ္တိနပူရ (Hastinapura) ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[မဟာဘာရတ]] (Mahabharata)
* [[အဇုန]] (Arjuna)
* [[အဘိမနျု]] (Abhimanyu)
* [[ကုရုက္ၑေတြ]] (Kurukshetra War)

{{Navbox
| name = Mahabharata
| title = မဟာဘာရတ ကေုာံ တၞောဝ်ဒတောဝ် ဍုင် ဝိရာဋ (Mahabharata and Matsya Kingdom)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သ္ၚိကၟိန် ဝိရာဋ
| list1 =
* [[သၟိင် ဝိရာဋ]] (Virata)
* [[သုဒေရှနာ]] (Sudeshna)
* [[ဥတ္တရ]] (Uttara)
* [[ဥတ္တရာ]] (Uttarā)
* [[ကဳစက]] (Kichaka)
| group2 = ပဏ္ဍဝ ပ္ဍဲ ဝိရာဋ (Disguises)
| list2 =
* [[ကင်္က]] (Kanka - Yudhishthira)
* [[ဝလ္လဘ]] (Vallabha - Bhima)
* [[ဗြိဟန္နလာ]] (Brihannala - Arjuna)
* [[ဂြန္ထိက]] (Granthika - Nakula)
* [[တန္တိပါလ]] (Tantipala - Sahadeva)
* [[သဲရန္ဒြဳ]] (Sairandhri - Draupadi)
| group3 = ဝင် ကေုာံ ပေါဲဗတိုက်
| list3 =
* [[ဝိရာဋ ပရဝ]] (Virata Parva)
* [[ပေါဲဗတိုက် ဝိရာဋ]] (Battle of Virata)
* [[ပေါဲပၞာန် ကုရုက္ၑေတြ]] (Kurukshetra War)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[အဘိမနျု]] (Abhimanyu)
* [[ပရိက္ၑိတ]] (Parikshit)
* [[ဒုရယောဓန]] (Duryodhana)
* [[ရှလျ]] (Shalya)
}}

[[Category:မဟာဘာရတ]]
[[Category:ဟိန္ဒူ]]
[[Category:ဝင် အိန္ဒိယ တြေံ]]
[[Category:သၟာပၞာန် ဒယှ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>kvsgbuzbsu2jv3zlhw24b23j31wi39g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မဟာဝင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11817</id>
    <revision>
      <id>56413</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:29:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''မဟာဝင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Mahavamsa'', ပါဠိ: Mahāvaṃsa) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လိက် ဝင် အဓိက အိုတ် မချူလဝ် နကဵု လိက် [[ပါဠိ]] ကဗျလင်္ကာ (Epic poem) ပရူ ဝင် သၟိင်ဨကရာဇ် ကေုာံ ဝင် သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ...&quot;</comment>
      <origin>56413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21331" sha1="p6otcyvf9guw7bedp2z1ciy3jzxq18f" xml:space="preserve">'''မဟာဝင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Mahavamsa'', ပါဠိ: Mahāvaṃsa) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လိက် ဝင် အဓိက အိုတ် မချူလဝ် နကဵု လိက် [[ပါဠိ]] ကဗျလင်္ကာ (Epic poem) ပရူ ဝင် သၟိင်ဨကရာဇ် ကေုာံ ဝင် သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ တကအ် [[သဳရိလင်္ကာ]] (Sri Lanka) ရ။ ပြကိုဟ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် ဝင် မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ခိုင်ကၠိုက် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု အာရှ သၠုင်ကျာ ကေုာံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ရ။&lt;ref name=&quot;geiger&quot;&gt;{{cite book |last=Geiger |first=W. |title=The Mahavamsa or The Great Chronicle of Ceylon |publisher=Pali Text Society |year=1912 |pages=x-xv}}&lt;/ref&gt;

ပြကိုဟ် မဟာဝင် ဝွံ တွံ ထ္ၜး လဝ် ပရူ စတမ် နူကဵု ဝင် ဒဏ္ဍာရဳ မချူ လဝ် ဒဒှ်ရ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ က္ည ကၠုင် တကအ် လင်္ကာ ပိ ဝါ၊ စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် သၟိင် မဟာသေန (King Mahasena) ပ္ဍဲ ၄ ဗွဝ်ကၠံ (AD) ရ။ လိက် ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဝင် ဍုင် သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဝင် မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ မတန်တဴ ပ္ဍဲ ဍုင် လင်္ကာ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ မဟာဝင် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ အကြောင်းအရာ အဓိက၊ ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် လိက်ပတ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Mahawamsa_palm_leaf_manuscript.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် လိက်သၠရိုတ် ပြကိုဟ် မဟာဝင် မချူလဝ် နကဵု အက္ခရ် သဳင်္ဃိုရ် ပ္ဍဲ သဳရိလင်္ကာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ဝင်တမ်မူလ (Introduction and Origins) ==
ဝေါဟာရ &quot;မဟာဝင်&quot; (Mahavamsa) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် ပါဠိ ၜါ မတွဟ်ဂး &quot;မဟာ&quot; (Mahā - ဇၞော်/သၠုင်ပြဲ) ကေုာံ &quot;ဝံသ&quot; (Vaṃsa - ဝင်/တၞောဝ် ဒတောဝ်) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် &quot;ဝင် ဇၞော်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;တၞောဝ် ဝင် သၟိင် မပြဲ&quot; ရ။

ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ချူ မဟာဝင် ဏအ် ဂှ်၊ ပ္ဍဲ တကအ် လင်္ကာ နွံ ပြကိုဟ် ဝင် တြေံ မွဲ မကော်စ '''ဒဳပဝင်''' (Dipavamsa - ဝင် တကအ်) မချူလဝ် ပ္ဍဲ ၄ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ ဒဳပဝင် ဂှ် ဒှ် လိက် ဝင် ပထမအိုတ် ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ လဟီု ကေုာံ လဒက်ပတန် ဝါကျ ဟွံကလိတ်ကလောတ် (Lacking literary polish) ဂှ်ရ၊ တၠပညာ တအ် ကလေင် ချူ ခၞံ ဗဒှ် မဟာဝင် နကဵု လိက် ကဗျ လင်္ကာ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ဍိုက်ပေင် ဂၠိုင် နူ ဒဳပဝင် ရ။ မဟာဝင် ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ လိက် သဳဟဠ အဋ္ဌကထာ (Sinhala Atthakatha) မနွံ ပ္ဍဲ ဘာ မဟာဝိဟာရ (Mahavihara) ရ။

== ၂။ ညးမချူ ကေုာံ အခိင်ကာလ (Authorship and Chronology) ==
အတိုင် ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဝင် မ္ဂး၊ မဟာဝင် (မူလ) ဂှ် ချူ ခၞံ လဝ် နကဵု ခမဳ တၠပညာ မွဲ ဇကု မနွံ ယၟု '''မဟာထေရ် မဟာနာမ''' (Mahathera Mahanama) ပ္ဍဲ အခိင် ၅ ဗွဝ်ကၠံ လပါ် စ (ခေတ် သၟိင် ဓာတုသေန - Dhatusena) ရ။&lt;ref name=&quot;guruge&quot;&gt;{{cite book |last=Guruge |first=A. W. P. |title=Mahavamsa: The Great Chronicle of Sri Lanka |publisher=Associated Newspapers of Ceylon |year=1989 |pages=25-35}}&lt;/ref&gt;

မဟာထေရ် မဟာနာမ ဝွံ ပဒတဴ ပ္ဍဲ ဘာ ဒဳဃသန္ဒသေနာပတိ (Dighasandasenapati Pirivena) မဆက်စပ် ကု ဂိုဏ် မဟာဝိဟာရ (Mahavihara tradition) ရ။ လိက် မဟာဝင် မူလ ဏအ်ဝွံ နွံ ဆ ၃၇ ကဏ္ဍ သၟး ရ။ လက္ကရဴ ဂှ်၊ ခမဳ တၠပညာ တၞဟ် တအ် ဆက် ချူ ဗပေင် စုတ် ဝင် မဆက်စပ် ကု ခေတ် လက္ကရဴ တအ် မကော်စ '''စူဠဝင်''' (Culavamsa - ဝင် ဍောတ်) ရ။ စူဠဝင် ဏအ်ဝွံ ဆက် ချူ လဝ် စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် သၟိင် အင်္ဂလိက် သီ ကေတ် တကအ် လင်္ကာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၅ ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ကဏ္ဍဂမၠိုင် (Structure and Chapters) ==
မဟာဝင် မူလ (Mahavamsa proper) ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ၃၇ ကဏ္ဍ ကေုာံ နွံ ဂါထာ (Verses) ၜိုတ် ၂,၉၀၀ ဂါထာ ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဏ္ဍ တအ် ဂှ် အုပ် နိဂီု လဝ် နကဵု ပရေင်ဖ္ဍောတ် သွက်ဂွံ ကတဵုဗဒှ် ဓရ် သံဝေဂ ကေုာံ ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ (For the serene joy and emotion of the pious) ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်ပါ်ခြာ ကဏ္ဍ အဓိက ပ္ဍဲ မဟာဝင် (မူလ)
|-
! ကဏ္ဍ (Chapters)
! အကြောင်းအရာ အဓိက (Major Contents)
|-
| ၁ - ၅
| ကျာ်တြဲ က္ည ကၠုင် လင်္ကာ ၃ ဝါ၊ ပထမ ကေုာံ ဒုတိယ သင်္ဂါယနာ၊ ဝင် သၟိင် အသောက။
|-
| ၆ - ၁၀
| ဝင် သၟိင် ဝိဇယ (Prince Vijaya) မကၠုင် စိုပ် လင်္ကာ ကေုာံ ပရေင်ဒက်ပတန် ဍုင် အနုရာဓပူရ။
|-
| ၁၁ - ၂၁
| သာသနာ စိုပ် လင်္ကာ နကဵု မဟာထေရ် မဟိန္ဒ၊ ခေတ် သၟိင် ဒေဝါနံပိယတိဿ ကေုာံ သၟိင် အေလရာ။
|-
| ၂၂ - ၃၂
| ဝင် ပေါဲဗတိုက် ကေုာံ ပရေင်ခၞံ ကျာ်စေတဳ အလုံ ဍုင် နကဵု သၟိင် ဒုဋ္ဌဂါမဏိ (Dutugamunu)။
|-
| ၃၃ - ၃၇
| ဝင် သၟိင် လက္ကရဴ တအ် စဵုကဵု သၟိင် မဟာသေန မပလီုပလာ် မဟာဝိဟာရ။
|}

== ၄။ သဇိုင် အကြောင်းအရာ အဓိက (Major Themes and Contents) ==
မဟာဝင် ဝွံ အာရီုစွံ လတူ တင်ရန်တၟအ် အဓိက ပိ သာ် ရ -
# '''ဓမ္မဒဳပ (Dhammadipa):''' တကအ် လင်္ကာ ဝွံ ဒှ် တကအ် မဒးဒုင် ရုဲစှ် လဝ် သွက်ဂွံ မင်မဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ စဵုကဵု ၅,၀၀၀ သၞာံ ဍိုက်ပေင် ရ။
# '''ဝင် တၞောဝ် သၟိင် သဳဟဠ (Sinhalese Monarchy):''' သၟိင်ဨကရာဇ် ဇေတ်တ် ဂှ် ဒး ဒှ် ဂကူ သဳဟဠ ကေုာံ ဒး ဒှ် ညးမမင်မဲ သာသနာ (Protector of the Dhamma) ရ။
# '''မဟာဝိဟာရ ဂိုဏ် (Mahavihara Tradition):''' မဟာဝင် ဝွံ ချူ လဝ် နကဵု လညာတ် ဂိုဏ် မဟာဝိဟာရ (ထေရဝါဒ အစစ်) တုဲ ညးတအ် ဒစးဒုင် ကု ဂိုဏ် မဟာယာန (Abhayagiri vihāra) မနွံ ပ္ဍဲ လင်္ကာ အခိင် ဂှ် ရ။&lt;ref name=&quot;gombrich&quot;&gt;{{cite book |last=Gombrich |first=R. |title=Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo |publisher=Routledge |year=2006 |pages=130-145}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဝင် သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ သဳရိလင်္ကာ (History of Buddhism in Sri Lanka) ==
အတိုင် မဟာဝင် မ္ဂး၊ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝွံ စိုပ် ကၠုင် တကအ် လင်္ကာ ပ္ဍဲ ၃ ဗွဝ်ကၠံ (ဘဳသဳ) ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် '''ဒေဝါနံပိယတိဿ''' (Devanampiyatissa) ရ။ သၟိင် အသောက နူ အိန္ဒိယ ဗလး ဏာ ကောန်ဇာတ် ညး မဒှ် ခမဳ '''မဟာထေရ် မဟိန္ဒ''' (Mahinda) ကေုာံ ခမဳဗြဴ '''သင်္ဃမိတ္တာ''' (Sanghamitta) သွက်ဂွံ ပတန် သာသနာ ရ။

သင်္ဃမိတ္တာ ထေရဳ ဝွံ သီု ကေတ် နင် တၞာင် ကြေင် ဗောဓိ (Jaya Sri Maha Bodhi) နူ ဗုဒ္ဓဂယာ တုဲ ကၠုင် တဵု လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် အနုရာဓပူရ (Anuradhapura) မဒှ် တၞံဆု မဂျိုင် တန်တဴ လအ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဇမ္ဗုဒိပ် ရ။ ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် သာသနာ ထေရဝါဒ ဂွံ တန်တဴ ခိုင်ကၠိုက် ပ္ဍဲ တကအ် လင်္ကာ ဗွဲမလောန် ရ။

== ၆။ သၟိင် အသောက ကေုာံ သၟိင် ဒေဝါနံပိယတိဿ (Emperor Ashoka and King Devanampiyatissa) ==
မဟာဝင် ဝွံ ဒှ် လိက် ဝင် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဝင် သၟိင် အသောက ဓမ္မရာဇာ (Ashoka the Great) ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ ရ။ လိက် ဝင် အိန္ဒိယ တြေံ တအ် ဟွံချူ လဝ် ပရူ အသောက မပြံင်လှာဲ စိုတ် လျိုင်ပတှ်ေ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကၠးကၠး ပုဟ်။ 

မဟာဝင် ဟီုတွံ လဝ် ပရူ သၟိင် အသောက ကၠောန် သင်္ဂါယနာ တတိယ၊ ကေုာံ ပရေင်ဗလး သာသနာပြု ၉ ဌာန (ပါလုပ် သီုကဵု သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ မဒှ် ဒေသ ဍုင် မန်) ရ။ ပရေင်ဆက်ဆံ အကြာ သၟိင် အသောက ကဵု သၟိင် ဒေဝါနံပိယတိဿ ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မပကဵု ညံင် လင်္ကာ ဂွံ ဒှ် ဍုင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။&lt;ref name=&quot;thapar&quot;&gt;{{cite book |last=Thapar |first=R. |title=Aśoka and the Decline of the Mauryas |publisher=Oxford University Press |year=1961 |pages=35-42}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ သၟိင် ဒုဋ္ဌဂါမဏိ ကေုာံ အေလရာ (King Dutugamunu and Elara) ==
ကဏ္ဍ မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ မဟာဝင် (ကဏ္ဍ ၂၂-၃၂) ဂှ် ဒှ် ဝင် သၟိင် '''ဒုဋ္ဌဂါမဏိ''' (Dutugamunu - ၁၆၁-၁၃၇ ဘဳသဳ) ရ။ မဟာဝင် ချူ လဝ် ဒဒှ်ရ ညး ဒှ် သၟိင် မဟာရာဇာ မသၠုင်ပြဲ အိုတ် မာန် ကလေင် သီ ကေတ် ဍုင် လင်္ကာ နူကဵု သၟိင် တမဳလာ (Tamil) မနွံ ယၟု '''အေလရာ''' (Elara) ရ။

ပေါဲဗတိုက် အကြာ ဒုဋ္ဌဂါမဏိ ကဵု အေလရာ ဏအ်ဝွံ မဟာဝင် ချူ လဝ် ညံင်ရဴ &quot;ပေါဲဗတိုက် ဓမ္မ&quot; (Holy war) သွက်ဂွံ မင်မဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။ ကြဴနူ ဇၞး အာ တုဲ၊ သၟိင် ဒုဋ္ဌဂါမဏိ ကၠောန်ဗဒှ် ကျာ်စေတဳ ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ အနုရာဓပူရ၊ မပ္တံကဵု '''ရုဝါန်ဝေလဳသာယ''' (Ruwanwelisaya) မဒှ် ကျာ်စေတဳ မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဂှ် ရ။

== ၈။ ဍာ်ဒကေဝ် ဝင် ကေုာံ ဓမ္မသတ် (Historical Value and Accuracy) ==
ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ တၠပညာ ရးပလိုတ် တအ် အထေင် သဝ် လတူ မဟာဝင် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် ဆ လိက် ဒဏ္ဍာရဳ သၟး ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ဂၠာဲဆဵု ညာတ် တိုင်တၟအ် အသောက (Ashokan Edicts) ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ တုဲ၊ ညးတအ် ဂွံ တီ ကေတ် ဒဒှ်ရ ဝင် ပရူ သၟိင် အသောက ကေုာံ ခမဳ မဟိန္ဒ မပါ ပ္ဍဲ မဟာဝင် ဂှ် ဒှ် ဝင် ဍာံပြ (Historical accuracy) ရ။

ၜိုန်ရ မဟာဝင် ဏအ်ဝွံ နွံကဵု ဝင် ဒဏ္ဍာရဳ (Mythology) မပ္တံကဵု ပရူ နာ်၊ ယက္ခ ကေုာံ ဣဒ္ဓိဗလ နာနာ ကီုလေဝ်၊ သွက် ဝင် ကြဴနူ ၃ ဗွဝ်ကၠံ (ဘဳသဳ) ဂှ်၊ မဟာဝင် ဝွံ ဒှ် လိက် ဝင် မဍာံအစောတ် ကေုာံ ကိတ်ညဳ ကု သုတေသန ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ လိက် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ပံက် အဓိပ္ပါယ် ဝင် အိန္ဒိယ တြေံ ကေုာံ လင်္ကာ ရ။&lt;ref name=&quot;malalasekera&quot;&gt;{{cite book |last=Malalasekera |first=G. P. |title=The Pali Literature of Ceylon |publisher=Royal Asiatic Society |year=1928 |pages=138-142}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ကၠာဲဘာသာ ကေုာံ သုတေသန (Translations and Research) ==
မဟာဝင် ဝွံ ဒးဒုင် ကၠာဲ လဝ် ဘာသာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -
* '''ဂျော့ တာနဝ် (George Turnour):''' ညး ဒှ် မၞိဟ် ပထမအိုတ် မကၠာဲ မဟာဝင် နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၇ ရ။ ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် တၠပညာ ဥရောပ တအ် ဂွံ ကၠိုဟ် ဝင် အိန္ဒိယ တြေံ ကေုာံ လင်္ကာ ရ။
* '''ဝဳလဟိမ်း ဂါင်ဂါ (Wilhelm Geiger):''' တၠပညာ ဂျာမနဳ ဝွံ ကၠာဲ မဟာဝင် ကေုာံ စူဠဝင် နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် (၁၉၁၂) မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် အကယ်ဒမစ် သၠုင် အိုတ် ကေုာံ ဒှ် မူ မစကာ ဂၠိုင် အိုတ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။

ပ္ဍဲ ဍုင် ဨရာဝတဳ (ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်မန်) လေဝ်၊ မဟာဝင် ဝွံ နွံကဵု ဓလံက် ဇြိုဟ်နက် တုဲ၊ ခမဳ တၠပညာ တအ် ကၠာဲ လဝ် နကဵု ဘာသာ ဗၟာ ကေုာံ ဘာသာ မန် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဝင် သာသနာ ရ။

== ၁၀။ သြဇာ လတူ လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Influence on Literature and Culture) ==
မဟာဝင် ဝွံ ဒှ် လိက်ပတ် သဇိုင် (Foundational text) မဖန်ဇန် လဝ် အခိုက်အလိုက်၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ သဳရိလင်္ကာ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ဂကူ သဳဟဠ တအ် ဂွံ နွံကဵု စိုတ်ဓါတ် ဇြဟတ် ဂကူ (Sinhala nationalism) ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဒှ် ညးမမင်မဲ သာသနာ ရ။&lt;ref name=&quot;kemper&quot;&gt;{{cite book |last=Kemper |first=S. |title=The Presence of the Past: Chronicles, Politics, and Culture in Sinhala Life |publisher=Cornell University Press |year=1991 |pages=33-40}}&lt;/ref&gt;

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ သြဇာ မဟာဝင် ဝွံ ဇၞော် လတူ လိက်ပတ် ဍုင် သၟာင် မပ္တံကဵု ဍုင်ဗၟာ၊ ဍုင်သေံ၊ ကေုာံ ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ ဗွဲမလောန် ရ။ ဝင် &quot;သာသနာဝင်&quot; ကေုာံ &quot;ရာဇဝင်&quot; (Chronicles) ပ္ဍဲကဵု ဍုင် အာရှ သၠုင်ကျာ သီုဖအိုတ် ဂှ် ကေတ် လဝ် နဲကဲ လဒက်ပတန် နူကဵု မဟာဝင် ဏအ် သၟး ရ။ မဟာဝင် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လိက် ဝင် ဓမ္မတာ မွဲ ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် &quot;သ္ၚိ ဝင်&quot; မမင်မဲ လဝ် အာဲကၟာဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ မာန် တန်တဴ လအ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သဳရိလင်္ကာ]] (Sri Lanka)
* [[ထေရဝါဒ]] (Theravada Buddhism)
* [[ပါဠိ]] (Pali language)
* [[အသောက]] (Ashoka)

{{Navbox
| name = Buddhism in Sri Lanka
| title = ဝင် ကေုာံ လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ သဳရိလင်္ကာ (Buddhism and Chronicles in Sri Lanka)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လိက် ဝင် အဓိက (Chronicles)
| list1 =
* [[ဒဳပဝင်]] (Dipavamsa)
* [[မဟာဝင်]] (Mahavamsa)
* [[စူဠဝင်]] (Culavamsa)
* [[ထူပဝင်]] (Thupavamsa)
| group2 = ပူဂိုလ် အဓိက ပ္ဍဲ ဝင်
| list2 =
* [[အသောက]] (Ashoka)
* [[မဟိန္ဒ ထေရ်]] (Mahinda)
* [[သင်္ဃမိတ္တာ]] (Sanghamitta)
* [[ဒေဝါနံပိယတိဿ]] (Devanampiyatissa)
* [[ဒုဋ္ဌဂါမဏိ]] (Dutugamunu)
| group3 = ဒၞာဲ ဌာန် သာသနာ (Holy Sites)
| list3 =
* [[အနုရာဓပူရ]] (Anuradhapura)
* [[မဟာဝိဟာရ]] (Mahavihara)
* [[တၞံဗောဓိ ဂျာယာသဳရိ]] (Jaya Sri Maha Bodhi)
* [[ရုဝါန်ဝေလဳသာယ]] (Ruwanwelisaya)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ထေရဝါဒ]] (Theravada)
* [[ပါဠိ]] (Pali)
* [[သင်္ဂါယနာ တတိယ]] (Third Buddhist council)
* [[ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (History of Buddhism)
}}

[[Category:ဝင် သဳရိလင်္ကာ]]
[[Category:လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ပြကိုဟ် ဝင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:လိက်ပတ် ပါဠိ]]</text>
      <sha1>p6otcyvf9guw7bedp2z1ciy3jzxq18f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လိက် ဇာတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11818</id>
    <revision>
      <id>56414</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:31:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''လိက် ဇာတ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ထ္ၜးဇာတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Drama'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Play'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကူ လိက်ပတ် (Literary genre) မွဲ မချူ လဝ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပ္ဍဲ လတူ စင် (Stage performance) နကဵု သၟာဇာ...&quot;</comment>
      <origin>56414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22177" sha1="dvlvwo6c84t9czdos8rr3i2swesm3qz" xml:space="preserve">'''လိက် ဇာတ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ထ္ၜးဇာတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Drama'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Play'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကူ လိက်ပတ် (Literary genre) မွဲ မချူ လဝ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပ္ဍဲ လတူ စင် (Stage performance) နကဵု သၟာဇာတ် (Actors) တအ် ရ။ လိက် ဇာတ် ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဝတ္ထု (Novel) ကေုာံ ကဗျ (Poetry) ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ပရေင်ဟီုဂး ရေင်သကအ် (Dialogue) ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် (Action) အကြာ ဇာတ်ကောင် တအ် သၟး ရ။ လိက် ဇာတ် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် အနုသုခုမ သဘင်စင် (Theatre) တုဲ ဍေဟ် မာန် ထ္ၜး ကဵု ပရူပရာ ဘဝ ကောန်မၞိဟ်၊ ပရေင်စံင်တူ၊ ပရေင်ဂြိုင် ကေုာံ ဒဿန ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂျိုင် တဴ ရ။&lt;ref name=&quot;brockett&quot;&gt;{{cite book |last=Brockett |first=O. G. |author2=Hildy, F. J. |title=History of the Theatre |publisher=Pearson |year=2007 |pages=15-22}}&lt;/ref&gt;

ဝင် လိက် ဇာတ် ဝွံ စတင် ပြာကတ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တမၠာ (Ancient Greece) တုဲ ဆက် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် နကဵု အခိုက်အလိုက် ယေန်သၞာင် ဒေသ နာနာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် မန် ကေုာံ အာရှ မ္ဂး၊ လိက် ဇာတ် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဇာတ် ၅၅၀ (Jataka tales)၊ ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ သာသနာ ကေုာံ ဝင် သၟိင်တၠ တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ လိက် ဇာတ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ဂကူ၊ ကေုာံ သြဇာ လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Theatrical_masks.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် မုက်အလံင် ဇာတ် မထ္ၜး ရုပ် ဂြိုင် (Comedy) ကေုာံ ရုပ် ယာံ (Tragedy) မဒှ် သင်္ကေတ သဇိုင် သွက် လိက် ဇာတ် ကေုာံ သဘင်စင် အလုံ ဂၠးတိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) ==
ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် &quot;Drama&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် ဂရိတ် တြေံ (Greek) &quot;δρᾶμα&quot; (drama) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ကမၠောန်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;အရာ မကၠောန်ပတိတ်&quot; (Action/Deed) ရ။ ဝေါဟာရ ဏအ် ကၠုင် နူ ရိုဟ်ကၞက် &quot;δράω&quot; (drao) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ကၠောန်၊ ချဳဓရာင်&quot; ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ မန်၊ ပိုယ် ကော်စ &quot;လိက် ဇာတ်&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် လိက် မချူ လဝ် သွက် ပရူပရာ ဇာတ်လမ်း၊ ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ထ္ၜးဇာတ်&quot; မကၠုင် နူ အခိုက်အလိုက် ထ္ၜး ပရူပရာ ဇာတ် ရ။

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် အကယ်ဒမစ် မ္ဂး၊ လိက် ဇာတ် ဝွံ ဒှ် အနုသုခုမ မကတဵုဗဒှ် လဝ် ပရေင်ပဋိပက္ခ (Conflict) ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် လတူ စင် နကဵု အရေဝ် ကေုာံ ကမၠောန် မၞိဟ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မဆက်စပ် အကြာ ညးမချူ လိက် (Playwright)၊ ညးမထ္ၜး ဇာတ် (Actors) ကေုာံ ညးမဗဵု လ္ၚတ် (Audience) ပ္ဍဲ အခိင် ကာလ မွဲ ဓဝ် (Real-time performance) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
ဝင် လိက် ဇာတ် လပါ် ရးပလိုတ် ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု ဍုင် အေသင် (Athens) ခေတ် ဂရိတ် တမၠာ ပ္ဍဲ ၅ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ (5th century BCE) ရ။ စတမ် မူလ ဍေဟ် ဂှ် ကၠုင် နူကဵု သဘင် ပူဇဴ ဒေဝတဴ ဒိုင်အဝ်နဳသတ် (Dionysus) မဒှ် ကျာ် သတုံ သုရာ ကေုာံ သဘင် ရ။

* '''ဂရိတ် တမၠာ:''' တၠပညာ မချူ လိက် ဇာတ် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဂှ် ဒှ် Aeschylus, Sophocles, ကေုာံ Euripides မချူ လဝ် လိက် ဇာတ် ယာံ (Tragedy) ကေုာံ Aristophanes မချူ လဝ် လိက် ဇာတ် ဂြိုင် (Comedy) ရ။ အယ်ရစ်သတဝ်တယ် (Aristotle) ချူ လဝ် ပြကိုဟ် &quot;Poetics&quot; မဒှ် လိက် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက် ဇာတ် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။
* '''ရောမ တမၠာ:''' လိက် ဇာတ် ဂရိတ် ဂှ် စၠောအ် အာ ဇရေင် ရောမ တုဲ၊ တၠပညာ ဗီုကဵု Seneca ကေုာံ Plautus တအ် ကလေင် ဖန်ဗဒှ် လဝ် အတိုင် အခိုက် ရောမ ရ။&lt;ref name=&quot;carlson&quot;&gt;{{cite book |last=Carlson |first=M. |title=Theories of the Theatre: A Historical and Critical Survey |publisher=Cornell University Press |year=1993 |pages=12-18}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂကူ လိက် ဇာတ် ဂမၠိုင် (Major Genres of Drama) ==
လိက် ဇာတ် ဝွံ အဓိက အားဖြင့် ပါ်လဝ် ဂကူ (Genres) ဇၞော် ၄ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ လိက် ဇာတ် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ ဇာတ် (Genre)
! ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ မပြာကတ်
|-
| '''ဇာတ် ယာံ''' (Tragedy)
| ဇာတ် မနွံကဵု လအိတ် ဓရ်စံင်တူ၊ ဒဒိုက်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ချိုတ်။ ဇာတ်ကောင် အဓိက ဂှ် ဒး ဆောမ်လေင် ဟိုတ်နူကဵု ဒုဟ် (Tragic flaw) ဇကု။
| ''Romeo and Juliet'', ''Oedipus Rex''
|-
| '''ဇာတ် ဂြိုင်''' (Comedy)
| ဇာတ် မနွံကဵု လအိတ် တသိုက်။ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သွက်ဂွံ လဟိင် စိုတ် ကေုာံ ဂြိုင် နကဵု ပြသၞာ သာမည ပ္ဍဲ လၟေင် တ္ၚဲ။
| ''A Midsummer Night's Dream''
|-
| '''ဇာတ် မာတ်-ယာံ''' (Tragicomedy)
| ဇာတ် မပံင်ကောံ လဝ် လအိတ် မဟွံကၠးဖ္ဍး၊ နွံ သီု ဓရ်စံင်တူ ကေုာံ ပရေင်ဂြိုင် ရေက်နှဴ ဒၟံင် ရေင်သကအ်။
| ''Waiting for Godot''
|-
| '''မေလဝ်ဒရာမာ''' (Melodrama)
| ဇာတ် မနွံကဵု စိုတ်ဓါတ် ပြင်းထန်၊ ဇာတ်ကောင် ခိုဟ်/ပရေအ် ကၠးကၠး ကေုာံ ဂၠံင်တရဴ ဇာတ် မစွံ အာရီု လတူ ပရေင်လှုပ်ရှား စိုတ်။
| ဇာတ် ရုပ်ဒမျိုင် အိန္ဒိယ ဗွဲမဂၠိုင်
|}

== ၄။ အင်္ဂလက္ခဏာ ကေုာံ လဒက်ပတန် (Elements and Structure of a Play) ==
အတိုင် လညာတ် အယ်ရစ်သတဝ်တယ် ပ္ဍဲ လိက် ''Poetics'' မ္ဂး၊ လိက် ဇာတ် ခိုဟ် မွဲ သ္ဒး နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ ၆ သာ် -
# '''ပရေင်ဇာတ် / ပၠောတ် (Plot):''' လၟေင် ပရေင်ကတဵုဒှ် မွဲ စွံ (Beginning, Middle, End)။
# '''ဇာတ်ကောင် (Character):''' ပူဂိုလ် မချဳဓရာင် ပ္ဍဲ လိက် ဇာတ်။
# '''လညာတ် / ဓရ် (Thought/Theme):''' သဇိုင် တင်ရန်တၟအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒဿန ဇာတ်။
# '''ဝေါဟာရ အရေဝ် (Diction):''' ပရေင်ဟီုဂး (Dialogue) မကိတ်ညဳ ကု ဇာတ်ကောင်။
# '''ဒွက် ကေုာံ ရမ္သာင် (Melody):''' ရမ္သာင် မပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ထ္ၜး။
# '''ပရေင်ရုပ်ဝတ္ထု စင် (Spectacle):''' ဗီုပြင် မတ်ညာတ် မပ္တံကဵု ကပေါတ် စင်၊ ပၟတ်၊ ကေုာံ ကယျဝ်။&lt;ref name=&quot;pfister&quot;&gt;{{cite book |last=Pfister |first=M. |title=The Theory and Analysis of Drama |publisher=Cambridge University Press |year=1991 |pages=25-32}}&lt;/ref&gt;

လိက် ဇာတ် ဗွဲမဂၠိုင် ပါ်လဝ် နကဵု '''ကဏ္ဍ ဇၞော်''' (Acts) ကေုာံ '''ကဏ္ဍ ဍောတ်''' (Scenes) သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် လၟေင် အခိင် ကေုာံ ဒၞာဲ ရ။

== ၅။ လိက် ဇာတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ရီုနေသြန် (Renaissance Drama and Shakespeare) ==
ပ္ဍဲ အခိင် ခေတ် ရီုနေသြန် (Renaissance) အကြာ ၁၆-၁၇ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် လိက် ဇာတ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဥရောပ၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဍုင် အင်္ဂလာန် (England) ရ။ 

တၠပညာ မချူ လိက် ဇာတ် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ '''ဝဳလဳယောမ် ရှိတ်သပီးယား''' (William Shakespeare) ဝွံ မံက်ဂတဝ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ရ။ လိက် ဇာတ် ညး ဗီုကဵု ''Hamlet'', ''Macbeth'', ကေုာံ ''Romeo and Juliet'' တအ် ဝွံ နွံကဵု ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စိုတ်ဗေဒ မၞိဟ် မဇြိုဟ်နက် ကေုာံ အနုသုခုမ လိက်ပတ် သၠုင်ပြဲ ဗွဲမလောန် တုဲ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် မၞိဟ် တအ် ဆက် ထ္ၜး လၟိုန် ရ။ ညး ဖန်ဗဒှ် လဝ် လိက် ဇာတ် ဂကူ ဝင် (History plays) ကေုာံ ပြံင်လှာဲ လဝ် ဗီုပြင် အရေဝ် ကဗျ ပ္ဍဲ ဇာတ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

== ၆။ လိက် ဇာတ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ ရဳယယ်လစ်ဇြေမ် (Modern Drama and Realism) ==
စိုပ် ကၞောတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ အခိုက်အလိုက် လိက် ဇာတ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ နူကဵု ပရေင်စိတ်ကူးယဉ် (Romanticism) ဇရေင် '''ပရေင်မဍာံဇေတ်''' (Realism) ရ။ လိက် ဇာတ် ခေတ်တၟိ တအ် အာရီုစွံ လတူ ပြသၞာ ဘဝ ဓမ္မတာ၊ ပရေင်မၞိဟ်၊ ကေုာံ ဒဒိုက် သ္ၚိကၟိန် အစစ်အမှန် ရ။

* '''ဟေန်ရစ် အစ်ဗသေန် (Henrik Ibsen):''' တၠပညာ ဍုင်နဝ်ဝေ (Norway) ဏအ် ညးစၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် &quot;မအံက် လိက် ဇာတ် ခေတ်တၟိ&quot; (Father of modern drama) ရ။ လိက် ဇာတ် ညး ဗီုကဵု ''A Doll's House'' ဂှ် ပါ်ပါဲ လဝ် အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ် ဥရောပ ရ။
* '''အာန်တောန် ချေခေါဗ် (Anton Chekhov):''' တၠပညာ ရုရှာ (Russia) ဏအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် လိက် ဇာတ် မဟွံမဲ ကု ပရေင်ချဳဓရာင် ပြင်းထန် ဆဂး ဇြိုဟ်နက် နကဵု လညာတ် စိုတ်ဗေဒ အပ္ဍဲ (Psychological realism) ရ။&lt;ref name=&quot;esslin&quot;&gt;{{cite book |last=Esslin |first=M. |title=An Anatomy of Drama |publisher=Hill and Wang |year=1976 |pages=70-80}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ယေန်သၞာင် လိက် ဇာတ် အာရှ ကေုာံ ဍုင်မန် (Asian and Mon Drama) ==
လိက် ဇာတ် ပ္ဍဲ အာရှ ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ရးပလိုတ် ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် ပံင်ကောံ လဝ် လိက်၊ ဒွက်၊ ကေုာံ လှ်ေ ပ္ဍဲ အရာ မွဲ ဓဝ် (Total theatre) ရ။

* '''အိန္ဒိယ ကေုာံ သက္ကတ (Sanskrit Drama):''' ပြကိုဟ် ''Natyashastra'' ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် အနုသုခုမ လိက် ဇာတ် ဟိန္ဒူ တုဲ အာရီုစွံ လတူ &quot;ရာသ&quot; (Rasa - ရှ် အာရီု) ရ။
* '''ကြုက် ကေုာံ ဂျပေန်:''' ဍုင်ကြုက် နွံကဵု ဇာတ် ပေကျေန် (Peking Opera) မစကာ မုက်အလံင် ကေုာံ လှ်ေ သိုင်း။ ဂျပေန် နွံကဵု ဇာတ် &quot;နဝ်&quot; (Noh) မဇြိုဟ်နက် ကေုာံ &quot;ကာဘူကဳ&quot; (Kabuki) မမြဟ်မြဴ ရ။
* '''ဍုင်မန် ကေုာံ အာရှ အရှေ့တောင်:''' ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် မန်၊ လိက် ဇာတ် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒုင်သဇိုင် လတူ '''[[ဇာတ် ၅၅၀]]''' (Jataka tales)၊ ရာမယဏ (Ramayana) ကေုာံ ဝင် သၟိင်တၠ တအ် ရ။ ဇာတ် မန် တအ် စကာ အခိုက် လှ်ေ ဒွက် မန် ကေုာံ လိက် ဟီုဂး (လင်္ကာ) သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပရူပရာ လတူ စင် သဘင် ကွာန် ရ။

== ၈။ ပရေင်ချဳဓရာင် လတူ စင် ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဇန် (Theatrical Production) ==
လိက် ဇာတ် ဝွံ တန်တဴ နကဵု လိက် သၟး ဟွံသေင်၊ ဍေဟ် ဍိုက်ပေင် အာ မာန် ဂှ် သ္ဒး နွံကဵု ပရေင်ဖန်ဇန် လတူ စင် (Production) ရ။

* '''ညးမစၞောန် (Director):''' ဒှ် မၞိဟ် မကံက်အဓိပ္ပါယ် လိက် ဇာတ် တုဲ ဖန်ဇန် လၟေင် ကမၠောန် သီုဖအိုတ် လတူ စင်။
* '''သၟာဇာတ် (Actors):''' ဒှ် မၞိဟ် မလွဳ ဇကု ညံင် ဂွံ တုပ် ကု ဇာတ်ကောင် ပ္ဍဲ လိက် ကေုာံ ဟီုဂး ရမ္သာင် (Dialogue)။
* '''ဒီဇိုင်း စင် (Stage Design):''' ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်ဖန်ဇန် မုက် စင် (Set design)၊ ပၟတ် (Lighting)၊ ကေုာံ ကယျဝ် (Costumes) ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု အခိင် ကာလ ဇာတ် ရ။&lt;ref name=&quot;banham&quot;&gt;{{cite book |last=Banham |first=M. |title=The Cambridge Guide to Theatre |publisher=Cambridge University Press |year=1995 |pages=450-455}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ သြဇာ လိက် ဇာတ် လတူ ဂကောံမၞိဟ် (Influence of Drama on Society) ==
လိက် ဇာတ် ဝွံ နွံကဵု သြဇာ ဇၞော် မောဝ် လတူ ဂကောံမၞိဟ် လၟိုန် အဆက်ဆက် ခေတ် ရ။ 

ဍေဟ် ဟွံသေင် ဆ အရာ သွက်ဂွံ လဟိင် စိုတ် (Entertainment) သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် မှန် (Mirror) မထ္ၜး ကဵု ရုပ်ရဴ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ လိက် ဇာတ် မာန် ပါ်ပါဲ အလဵုအသဳ၊ ပြသၞာ ပရေင်မၞိဟ် (Social commentary)၊ ကေုာံ လညာတ် ခိုဟ် ပရေအ် (Morality) ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ အခိင် ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ လိက် ဇာတ် တအ် ဒှ် လွဟ် အဓိက သွက်ဂွံ ကဵု ပညာ ကေုာံ ပရေင်တိုန်စိုတ် ကု ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ (Agitprop theatre)။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future) ==
လိက် ဇာတ် ဝွံ ဒှ် အနုသုခုမ မကေတ် လမျီု နူကဵု ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆံ လၟိုန် တ္ၚဲ တုဲ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ညံင် ဂွံ ဒှ် ပရူပရာ မနွံကဵု ဓရ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ရ။ စတမ် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တမၠာ စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ လိက် ဇာတ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် ဗီုပြင် နာနာ သာ် ရ။

ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ နည်းပညာ ရုပ်ဒမျိုင် (Film) ကေုာံ တဳဗဳ (Television) တအ် ပြာကတ် ကၠုင် ကီုလေဝ်၊ အနုသုခုမ သဘင်စင် မထ္ၜး ဇေတ်တ် (Live theatre) ဂှ် ဟွံကၠေအ် အာ ပုဟ်။ မၞိဟ် တအ် ဆက် မိက်ဂွံ ဒုင်စသိုင် ပရေင်ဆက်စပ် ဇေတ်တ် အကြာ သၟာဇာတ် ကေုာံ ညးဗဵု ရ။ အနာဂတ် လိက် ဇာတ် ဝွံ ဆက် ပြံင်လှာဲ အာ နကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ မဳဒဳယာ ခေတ်တၟိ (Digital performance) ကီုလေဝ်၊ သဇိုင် ပရူပရာ မဆက်စပ် ကု စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ဂှ် ဆက် တန်တဴ အာ လၟိုန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အနုသုခုမ]] (Art)
* [[သဘင်စင်]] (Theatre)
* [[ဝဳလဳယောမ် ရှိတ်သပီးယား]] (William Shakespeare)
* [[ဇာတ် ၅၅၀]] (Jataka tales)

{{Navbox
| name = Literature
| title = ဂကူ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Literature and Arts)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကူ လိက်ပတ် အဓိက
| list1 =
* [[လိက် ဇာတ်]] (Drama)
* [[ဝတ္ထု]] (Novel)
* [[ကဗျ]] (Poetry)
* [[လိက်ပရေင်]] (Essay)
| group2 = ဂကူ လိက် ဇာတ်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[ဇာတ် ယာံ]] (Tragedy)
* [[ဇာတ် ဂြိုင်]] (Comedy)
* [[မေလဝ်ဒရာမာ]] (Melodrama)
* [[ဇာတ် မာတ်-ယာံ]] (Tragicomedy)
| group3 = ကဏ္ဍ လတူ စင်
| list3 =
* [[သဘင်စင်]] (Theatre)
* [[သၟာဇာတ်]] (Actor)
* [[ညးမစၞောန်]] (Director)
* [[ပရေင်ရုပ်ဝတ္ထု စင်]] (Scenography)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ဝင် လိက်ပတ်]] (History of literature)
* [[ဝဳလဳယောမ် ရှိတ်သပီးယား]] (William Shakespeare)
* [[ဇာတ် ၅၅၀]] (Jataka tales)
* [[ရုပ်ဒမျိုင်]] (Film)
}}

[[Category:လိက်ပတ်]]
[[Category:သဘင်]]
[[Category:အနုသုခုမ]]
[[Category:လိက်ဇာတ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>dvlvwo6c84t9czdos8rr3i2swesm3qz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လိက်ပရေင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11819</id>
    <revision>
      <id>56415</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:33:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''လိက်ပရေင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Article'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လိက် မချူ လဝ် နကဵု လိက်ပတ် သွက်ဂွံ ပလံင် ဗစိုပ် ပရိုင်၊ တင်ဂၞင်၊ လညာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကု ညးမဗှ် လ...&quot;</comment>
      <origin>56415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22029" sha1="d740pmpc0dqtje37prvvpweza79aimi" xml:space="preserve">'''လိက်ပရေင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Article'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လိက် မချူ လဝ် နကဵု လိက်ပတ် သွက်ဂွံ ပလံင် ဗစိုပ် ပရိုင်၊ တင်ဂၞင်၊ လညာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကု ညးမဗှ် လိက် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် တအ် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ပတိတ် တြး ပ္ဍဲကဵု လိက်ပရိုင် (Newspapers)၊ မဂ္ဂဇြေန် (Magazines)၊ ဂျာနယ် အကယ်ဒမစ် (Academic journals)၊ ကေုာံ ပ္ဍဲကဵု ဝပ်သာ် (Websites) ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;zinsser&quot;&gt;{{cite book |last=Zinsser |first=W. |title=On Writing Well: The Classic Guide to Writing Nonfiction |publisher=Harper Perennial |year=2006 |pages=25-30}}&lt;/ref&gt;

လိက်ပရေင် ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဝတ္ထု ဟွံသေင်မ္ဂး လိက် ကဗျ ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် ဒုင်သဇိုင် လတူ အကာဲအရာ ဍာံ (Non-fiction) ကေုာံ နွံကဵု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ဗတောန် ပညာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရိုင် သၟး ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ လဒက်ပတန် လဝ် နကဵု က္ဍိုပ်လိက် (Headline)၊ နိဒါန်၊ ခန္ဓာကိုယ် လိက် (Body) ကေုာံ တင်သ္ၚောပ် (Conclusion) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ လိက်ပရေင် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ နာနာ သာ်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Newspaper_articles.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လိက်ပရေင် ပရိုင် မပတိတ် တြး လဝ် ပ္ဍဲကဵု လိက်ပရိုင် ဓမ္မတာ မဒှ် မဳဒဳယာ အဓိက သွက်ဂွံ တြး တင်ဂၞင် ပ္ဍဲ ခေတ် ကိုပ်ကၠာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;လိက်ပရေင်&quot; ဝွံ ဒှ် ဝေါဟာရ မစကာ သွက်ဂွံ ကော်စ လိက် မချူ ပကောံ လဝ် နကဵု အကြောင်းအရာ မွဲမွဲ မချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် မ္ဂး &quot;Article&quot; ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ရိုဟ်ကၞက် လာတ္တေန် &quot;articulus&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ကဏ္ဍ ဍောတ်တ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒကုတ် ဒကဴ&quot; ရ။ 

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ပရေင်ပတိတ်လိက် (Publishing) မ္ဂး၊ လိက်ပရေင် ဝွံ ဒှ် လိက် မချူ လဝ် နကဵု သၟာချူလိက် (Writer/Journalist) မွဲ တုဲ မနွံကဵု ဇမၠိင် အတိုင် ပိုင်ခြာ လဝ် သွက်ဂွံ ထပ် ပၠုပ် ပ္ဍဲကဵု လိက် အုပ် ဇၞော် (ဥပမာ - မဂ္ဂဇြေန် မွဲ အုပ် နွံကဵု လိက်ပရေင် ၁၀ ပုဒ်) ရ။ လိက်ပရေင် ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် လညာတ် ညးဍုင်ကွာန် (Public opinion) ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ပရေင်ချူ လိက်ပရေင် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ရဝ်မ (Roman Empire) တေအ် ရ။ ဍုင် ရဝ်မ တအ် ပတိတ် လဝ် လိက်ပရိုင် တၟအ် မကော်စ '''[[အက်တာ ဒဳအာနာ]]''' (Acta Diurna) သွက်ဂွံ လလောင်တြး ပရိုင် အလဵုအသဳ ကု ညးဍုင်ကွာန် ရ။

ဆဂး ပရေင်ချူ လိက်ပရေင် နကဵု သၞောတ် ခေတ်တၟိ ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ ကြဴနူ ယဝ်ဟာန် ဂူတာန်ဗာတ် (Johannes Gutenberg) တီထွင် လဝ် စက် ဍဵု လိက် (Printing press) ရ။ လိက်ပရိုင် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဥရောပ တအ် စ ပတိတ် လိက်ပရေင် ပရိုင် မဆက်စပ် ကု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ၁၈ ကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ မဂ္ဂဇြေန် တအ် ပြာကတ် ကၠုင် တုဲ လိက်ပရေင် တအ် ဂှ် နွံကဵု လညာတ် ဒဿန၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက်ပတ်၊ ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဗေဒ နာနာ သာ် ရ။&lt;ref name=&quot;missouri&quot;&gt;{{cite book |last=Missouri Group |title=News Reporting and Writing |publisher=Bedford/St. Martin's |year=2014 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂကူ လိက်ပရေင် နာနာ သာ် (Types of Articles) ==
လိက်ပရေင် ဝွံ ပါ်လဝ် ဂကူ ဗွဲမဂၠိုင် အတိုင် တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ ပရူပရာ မချူ လဝ် ရ။ 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ လိက်ပရေင် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ လိက်ပရေင် (Type)
! တင်ရန်တၟအ် (Purpose)
! ဥပမာ (Example)
|-
| '''[[လိက်ပရေင် ပရိုင်]]''' (News Article)
| သွက်ဂွံ လဴ ထ္ၜး ပရိုင် မကတဵုဒှ် လၟုဟ် ဗွဲမဍာံအစောတ် ကေုာံ ဟွံစွံ လညာတ် ပူဂိုလ်။
| ပရိုင် ပရေင်ရုဲစှ် သမ္မတ တၟိ။
|-
| '''[[လိက်ပရေင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်]]''' (Feature Article)
| သွက်ဂွံ ချူ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရာ မွဲမွဲ ဇြိုဟ်ဟ်နက်က် ကေုာံ ပါလုပ် သီု ပရေင်ဆဵုဂဗ မၞိဟ်။
| ပရူ ဘဝ ကမၠောန် သၟာကမၠောန် ဒိုက်ဂတ်။
|-
| '''[[လိက်ပရေင် လညာတ်]]''' (Editorial / Opinion)
| သွက်ဂွံ ထ္ၜး လညာတ် ကေုာံ ပရေင်ထံက်ဂလာန် နူကဵု ညးမချူ လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာန လိက်ပရိုင်။
| လညာတ် ပရူ ဒး ပြံင်လှာဲ သၞောဝ်ဥပဒေ ပရေင်ပညာ။
|-
| '''[[လိက်ပရေင် အကယ်ဒမစ်]]''' (Academic Article)
| သွက်ဂွံ ပတိတ် တြး သွဟ် သုတေသန သိပ္ပံ မစၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု တၠပညာ တၞဟ် (Peer-reviewed)။
| သုတေသန ပရူ ဖဵုသက်ရောက် ဂဥုဲ တၟိ လတူ ယဲ ကေန်သာ။
|-
| '''[[လိက်ပရေင် ဘလံက်]]''' (Blog Post / SEO Article)
| သွက်ဂွံ တွံ ပညာ သာမည လတူ အင်တာနက် ကေုာံ ညံင် ဂွံ မံက် ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠာဲ (Search engine)။
| နဲကဲ မသုန် သာ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် သမာဓိ ဂဇအ် ဓရ်။
|}

== ၄။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဗီုပြင် ချူ (Structure and Writing Format) ==
သွက်ဂွံ ချူ လိက်ပရေင် မခိုဟ် မွဲ ဂှ် ဒး နွံကဵု လဒက်ပတန် မခိုင်ကၠိုက် ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် လိက်ပရေင် တအ် ဒက်ပတန် လဝ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

* '''က္ဍိုပ်လိက် (Headline/Title):''' မအက္ခရ် ဇၞော် မတံင်ဂြဲ စိုတ် ညးမဗှ် လိက် ကၠာ အိုတ်။
* '''ယၟု ညးချူ (Byline):''' ယၟု သၟာချူလိက် ကေုာံ စၟတ်တ္ၚဲ။
* '''နိဒါန် (Lead Paragraph):''' ကဏ္ဍ ပထမ အိုတ် မလဴ ထ္ၜး ပရူ အဓိက သီုဖအိုတ် (ပ္ဍဲ ပရိုင် မ္ဂး ကော်စ 5 Ws: Who, What, When, Where, Why)။
* '''ခန္ဓာကိုယ် လိက် (Body Paragraphs):''' ဒၞာဲ မထပ် ဇၞော်မောဝ် အကြောင်းအရာ၊ သက်သဳ၊ တင်ဂၞင်၊ ကေုာံ ပရေင်သၟာန်သွဟ်။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ် စကာ က္ဍိုပ်ဍောတ် (Subheadings) သွက်ဂွံ ဗှ် လောဲ ရ။
* '''တင်သ္ၚောပ် (Conclusion):''' ကဏ္ဍ လက္ကရဴ အိုတ် မသ္ၚောပ် ကေတ် တင် အဓိက ဟွံသေင်မ္ဂး ကဵု လညာတ် လက္ကရဴ အိုတ် သွက် ညးမဗှ် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;strunk&quot;&gt;{{cite book |last=Strunk |first=W. |author2=White, E. B. |title=The Elements of Style |publisher=Macmillan |year=1999 |pages=70-75}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ လၟေင် ကမၠောန် ချူ လိက်ပရေင် (The Writing Process) ==
သၟာချူလိက် တအ် ဟွံချူ လိက် မွဲ ကိုဟ် ဓဝ် ပုဟ်၊ ညးတအ် ဒ္ဂေတ် ဗက် လၟေင် ကမၠောန် ၅ သာ် ရ -

# '''ပရေင်လ္ၚတ် ကေုာံ သုတေသန (Research):''' ဂၠာဲ တင်ဂၞင်၊ ဗှ် လိက်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် သၟာန်သွဟ် (Interview) ကု တၠပညာ တအ်။
# '''ဖျေဟ် လဒက်ပတန် (Outlining):''' စွံ လၟေင် ကဏ္ဍ လိက် ညံင် ဂွံ ဆက်စပ် ရေင်သကအ်။
# '''ချူ မူကြမ်း (Drafting):''' စ ချူ လိက် အတိုင် လဒက်ပတန် ဂှ်၊ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် ဟွံဒး စွံ အာရီု လတူ သဒ္ဒါ ကွေဟ်ဟ် ဏီ ပုဟ်။
# '''ပလေဝ်ပလေတ် ကေုာံ ပတပ် (Editing and Revising):''' ကလေင် ဗှ်၊ ပလေဝ် သဒ္ဒါ၊ ဖြုတ် မလိက် မဂၠိုင် အာ၊ ကေုာံ ညံင် လိက် ဂွံ ဇြုင်ကေဝ် တိုန်။
# '''ပတိတ် တြး (Publishing):''' ပလံင် ဗစိုပ် လိက် ကု ဌာန လိက်ပရိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ပတိတ် ပ္ဍဲ ဝပ်သာ်။

== ၆။ လိက်ပရေင် ပရိုင် ကေုာံ လိက်ပရေင် အကယ်ဒမစ် (News Articles vs Academic Articles) ==
လိက်ပရေင် ၜါ ဂကူ ဏအ် ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် ချူ ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် တၞဟ်ခြာ အာ ဗွဲမဇၞော် ရ။

* '''လိက်ပရေင် ပရိုင်''' ဝွံ အာရီုစွံ လတူ အခိင် မပြဟ် (Timeliness) ရ။ ဍေဟ် ချူ လဝ် နကဵု ဝေါဟာရ ဓမ္မတာ ညံင် ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ တအ် ဂွံ ကၠိုဟ် လောဲ ရ။ လဒက်ပတန် ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် &quot;Inverted Pyramid&quot; (တင် ကိစ္စဇၞော် အိုတ် နွံ လတူ အိုတ်) ရ။
* '''လိက်ပရေင် အကယ်ဒမစ်''' ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ဍာ်ဒကေဝ် သိပ္ပံ (Scientific accuracy) ရ။ ဍေဟ် ဒး ဒုင် စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ပလေဝ် လဝ် နကဵု တၠပညာ တၞဟ် (Peer-review) ရ။ လိက် ဏအ် စကာ ဝေါဟာရ တၠပညာ ကေုာံ နွံကဵု ကဏ္ဍ ဗီု မပ္တံကဵု သ္ၚောပ်လိက် (Abstract)၊ နဲကဲ (Methodology)၊ ကေုာံ သွဟ် (Results) ရ။&lt;ref name=&quot;swales&quot;&gt;{{cite book |last=Swales |first=J. M. |author2=Feak, C. B. |title=Academic Writing for Graduate Students |publisher=University of Michigan Press |year=2012 |pages=105-110}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Articles in the Digital Age) ==
အခိင် တ္ၚဲဏအ် ဝွံ လိက်ပရေင် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံပတိတ် ပ္ဍဲကဵု လိက် စက္ခော ယာန် ဏီ ပုဟ်၊ ဍေဟ်တအ် ပြံင်လှာဲ အာ လတူ ဝပ်သာ် ကေုာံ မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် (Social media) အိုတ် ရ။ 

ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ် ပကဵု ညံင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် လညာတ် တၟိ မပ္တံကဵု '''သၞောတ် SEO''' (Search Engine Optimization) မဒှ် နဲကဲ ချူ လိက် ညံင် ဂွံ ပါ မလိက် အဓိက (Keywords) ဂၠိုင်င် ညံင် ဂွံ မံက် လတူ ဂူဂယ် (Google) ရ။ တုဲပၠန် ပြသၞာ &quot;Clickbait&quot; (က္ဍိုပ်လိက် ဓဇက် စိုတ် လောန်ကာဲ) လေဝ် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် ကၠုင် ရ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ မၞိဟ် ဍဵု ဗှ် (Clicks) ကေုာံ သြန် ခရိတ် တွံ (Ad revenue) ရ။&lt;ref name=&quot;luckie&quot;&gt;{{cite book |last=Luckie |first=M. S. |title=The Digital Journalist's Handbook |publisher=CreateSpace |year=2012 |pages=15-22}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Articles on Wikipedia) ==
[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] ဂှ် ဒှ် ပြကိုဟ် ဗိသ္တာ လတူ အင်တာနက် မနွံကဵု လိက်ပရေင် (Wikipedia articles) ဇၟာပ် ဘာသာ ရ။ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဝွံ နွံကဵု သၞောဝ် ချူ မချိုတ်ပၠိုတ် ရ -

# '''ဟွံစွံ လညာတ် ပူဂိုလ် (Neutral Point of View - NPOV):''' လိက်ပရေင် တအ် သ္ဒး ချူ လဝ် နကဵု လညာတ် လဒေါဝ်၊ ဟွံပါ် လပါ်။
# '''မာန် စၟတ်သမ္တီ (Verifiability):''' တင်ဂၞင် သီုဖအိုတ် သ္ဒး နွံကဵု သက်သဳ နိဿဲ (Citations) နူကဵု တမ်ရိုဟ် မခိုင်ကၠိုက်။
# '''ဟွံသေင် သုတေသန တၟိ (No Original Research):''' ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ပကောံ တင်ဂၞင် မနွံ တုဲတုဲ သၟး ရ၊ ဟွံသေင် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ပတိတ် လညာတ် သုတေသန တၟိ ဇကု ပုဟ်။

[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|thumb|left|150px|ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မပကောံ လဝ် လိက်ပရေင် ပြကိုဟ် ဗိသ္တာ မဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။]]

== ၉။ အခေါင်မူ ကေုာံ ပရေင်ကၠတ်ချူ (Copyright and Plagiarism) ==
ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် ချူ လိက်ပရေင်၊ '''[[အခေါင်မူ]]''' (Copyright) ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ လိက်ပရေင် မွဲ မပတိတ် တြး လဝ် ဂှ် နွံကဵု အခေါင် ညးမချူ ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာန မပတိတ် လိက် ဂှ် ရ။

ယဝ်ရ ကေတ် လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ် နူ ညးတၞဟ် တုဲ ဟွံကဵု စၟတ်သမ္တီ (Citation) မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် '''ပရေင်ကၠတ်ချူ''' (Plagiarism) ရ။ ပရေင် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဒုဟ် အကယ်ဒမစ် (Academic misconduct) ဗွဲမဇၞော် တုဲ သၟာချူလိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကွးဘာ တအ် ဒးဒုင် ကေတ် အရေး မာန် ရ။ သွက်ဂွံ ဝေင်ဒစး ဏအ်၊ ညးတအ် ဒး စကာ သၞောတ် နိဿဲ (ဥပမာ APA, MLA, Chicago style) ညံင် ဂွံ ကဵု ဂုဏ်စရာဲ ကု တမ်ရိုဟ် လိက် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future) ==
လိက်ပရေင် ဝွံ ဒှ် လွဟ် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပလံင် ဗစိုပ် ပညာ ကေုာံ ပရိုင် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ နူကဵု ခေတ် လိက်ပရိုင် စက္ခော စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် ဘလံက် အင်တာနက်၊ လဒက်ပတန် လိက်ပရေင် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် ဒၟံင် လၟိုန် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ် ဏအ်၊ ဉာဏ်စက် (AI) မပ္တံကဵု ChatGPT တအ် မာန် ချူ ပတိတ် လိက်ပရေင် မာန် ကၠုင် ရ။ ပရေင် ဏအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပြသၞာ သွက် သၟာချူလိက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ကီုလေဝ်၊ ဍာ်ဒကေဝ် လညာတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Critical thinking)၊ ပရေင်ဆဵုဂဗ ဘဝ ဍာံ၊ ကေုာံ ပရေင်ဆာန်ဍူ ပ္ဍဲ လိက် မချူ နကဵု ကောန်မၞိဟ် ဂှ် ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် နဒဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ရောင်။ လိက်ပရေင် မခိုဟ် ဂှ် လိက် မမာန် ပြံင်လှာဲ စိုတ် ကေုာံ လညာတ် ညးမဗှ် တအ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[လိက်ပရိုင်]]
* [[မဂ္ဂဇြေန်]]
* [[သၟာပရိုင်]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]

{{Navbox
| name = Publishing and Writing
| title = ပရေင်ချူလိက် ကေုာံ ပရေင်ပတိတ်လိက် (Writing and Publishing)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကူ လိက်ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[လိက်ပရေင်]] (Article)
* [[ဝတ္ထု]] (Novel)
* [[လိက် ကဗျ]] (Poetry)
* [[လိက်ပရေင် အကယ်ဒမစ်]] (Academic paper)
| group2 = မဳဒဳယာ ပတိတ်တြး
| list2 =
* [[လိက်ပရိုင်]] (Newspaper)
* [[မဂ္ဂဇြေန်]] (Magazine)
* [[ဂျာနယ်]] (Journal)
* [[ဘလံက်]] (Blog)
| group3 = ကဏ္ဍ ချူလိက်
| list3 =
* [[သၟာချူလိက်]] (Writer)
* [[သၟာပရိုင်]] (Journalist)
* [[ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ်]] (Editing)
* [[အခေါင်မူ]] (Copyright)
| group4 = ဝဳကဳပဳဒဳယာ
| list4 =
* [[သၞောဝ် ချူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia policies)
* [[ပရေင်ကၠတ်ချူ]] (Plagiarism)
* [[နိဿဲ]] (Citation)
}}

[[Category:ပရေင်ချူလိက်]]
[[Category:မဳဒဳယာ]]
[[Category:လိက်ပတ်]]
[[Category:ပရေင်ပတိတ်လိက်]]
[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]</text>
      <sha1>d740pmpc0dqtje37prvvpweza79aimi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ညးမစၞောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11820</id>
    <revision>
      <id>56416</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:36:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ညးမစၞောန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဒါရိုက်တာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Director'', ဗွဲမဂၠိုင် ကော်စ ညးမစၞောန် ရုပ်ဒမျိုင် / ''Film Director'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ ဖန်ဇန်...&quot;</comment>
      <origin>56416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22206" sha1="ihss302skccyuj009vsaj87ydrp52m1" xml:space="preserve">'''ညးမစၞောန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဒါရိုက်တာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Director'', ဗွဲမဂၠိုင် ကော်စ ညးမစၞောန် ရုပ်ဒမျိုင် / ''Film Director'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ ဖန်ဇန် လတူ ပရေင်အနုသုခုမ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ရုပ်ဒမျိုင် (Film)၊ ဇာတ် (Theater)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အစဳအဇန် တဳဗဳ (Television program) တအ် ရ။ ညးမစၞောန် ဝွံ နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ ကံက်အဓိပ္ပါယ် ဇာတ်လမ်း၊ စၞောန်ထ္ၜး ကဵု သၟာဇာတ် တအ်၊ ကေုာံ ဖန်ဇန် ကမၠောန် အကြာ ဂကောံ သၟာကွတ် နာနာ သာ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ရုပ်ဒမျိုင် မဍိုက်ပေင် ကု တင်ရန်တၟအ် အနုသုခုမ ရ။&lt;ref name=&quot;rabiger&quot;&gt;{{cite book |last=Rabiger |first=M. |title=Directing: Film Techniques and Aesthetics |publisher=Focal Press |year=2008 |pages=15-22}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု လောက ရုပ်ဒမျိုင် ဂှ်၊ ညးမစၞောန် ဝွံ ဒှ် &quot;မၞိဟ် မချူ ဇာတ် နကဵု ရုပ်&quot; တုဲ ညး ဖန်ဇန် လတူ ရုပ်၊ ရမ္သာင်၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် သၟာဇာတ် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ညးမစၞောန် ရုပ်ဒမျိုင် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ တာလျိုင်၊ ပရေင်အနုသုခုမ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Steven_Spielberg_Masterclass_2016.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ညးမစၞောန် ရုပ်ဒမျိုင် (ဒါရိုက်တာ) မပြာကတ် သတဳဗေန် သပဳလ်ဗတ် (Steven Spielberg) ပ္ဍဲ အခိင် ညး မဟီုတွံ ပရူ ကွတ် ညးမစၞောန်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ညးမစၞောန်&quot; (Director) ဝွံ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် အနုသုခုမ မ္ဂး ဒှ် ပူဂိုလ် မစၞောန်ထ္ၜး လညာတ် (Vision) ဇကု လတူ ပရေင်ကမၠောန် သီုဖအိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ရုပ်ဒမျိုင် ဂှ်၊ ညးမစၞောန် ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် အဓိက မဆက်စပ် အကြာ လိက်ဇာတ် (Screenplay) ကေုာံ ရုပ်ဒမျိုင် မတိတ် ကၠုင် လက္ကရဴ အိုတ် ရ။

ညးမစၞောန် တအ် ဝွံ ဒး နွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် အနုသုခုမ (Artistic skill) ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Leadership skill) မွဲစွံ ရ။ ညးတအ် သ္ဒး ဖန်ဇန် ညံင် သၟာဇာတ် တအ် ဂွံ ထောံ ဇာတ် ဒး၊ သ္ဒး ဖန်ဇန် ဒၞာဲ စွံ ကမ္မရာ၊ တုဲ သ္ဒး ထိင်ဒဝ် ဂကောံ ကမၠောန် မၞိဟ် ကၠံ ပြင်င် ညံင် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် အတိုင် လၟေင် အခိင် ကေုာံ သြန် မနွံ (Budget) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးမစၞောန် ဝွံ တုပ် ညံင် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ တၠပညာ အနုသုခုမ မွဲစွံ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ညးမစၞောန် ရုပ်ဒမျိုင် ဝွံ စတင် ကၠုင် အတိုင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နည်းပညာ ကမ္မရာ ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ 

* '''ခေတ် စတမ် (Early Cinema):''' ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ တေအ် (ဥပမာ အခိင် ကောန်ကၟာ မာဲလဳယေ - Georges Méliès) ညးမစၞောန် တအ် ဝွံ ဒှ် သီု မၞိဟ် ရပ် ကမ္မရာ၊ မၞိဟ် ဖန် ရုပ်၊ ကေုာံ မၞိဟ် လဟိင် စိုတ် ရ။ ညးတအ် စကာ နဲကဲ လှေဲလှန် (Illusion) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ရုပ်ဒမျိုင် ရ။
* '''ခေတ် ဟဝ်လဳဝုတ် တြေံ (Classical Hollywood):''' ပ္ဍဲ အခိင် ၁၉၂၀ စဵုကဵု ၁၉၅၀ ဂှ်၊ သၞောတ် သတူဒဳယဝ် (Studio system) က္ဍိုက်က္ဍိုပ် တုဲ၊ ညးမစၞောန် တအ် ဝွံ တုပ် ညံင် ကောန်ကမၠောန် သတူဒဳယဝ် သၟး ရ။ ဆဂး ညးမစၞောန် မပ္တံကဵု အာဖရက် ဟစ်ချ်ကံက် (Alfred Hitchcock) ကေုာံ ဂျောန် ဖိုတ် (John Ford) တအ် စ ပတိတ် လညာတ် အနုသုခုမ ဇကု ပ္ဍဲ ရုပ်ဒမျိုင် ရ။
* '''ခေတ် တၟိ ကေုာံ လညာတ် သဳအိုရဳ (Modern Cinema):''' ပ္ဍဲ ၁၉၆၀ ဂှ် လညာတ် ညးမစၞောန် နဒဒှ် တၠပညာ (Auteur) ပြာကတ် ကၠုင် တုဲ ညးမစၞောန် တအ် ကလိဂွံ အဝဵု သၠးပွး ဂၠိုင် တိုန် ရ။&lt;ref name=&quot;sarris&quot;&gt;{{cite book |last=Sarris |first=A. |title=The American Cinema: Directors and Directions 1929-1968 |publisher=Da Capo Press |year=1996 |pages=30-45}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ တာလျိုင် ကေုာံ ကမၠောန် (Responsibilities and Duties) ==
တာလျိုင် ညးမစၞောန် ဝွံ လှဲလး ဗွဲမလောန် တုဲ ဍေဟ် ဆက်စပ် ကု ဇၟာပ် ကဏ္ဍ ပ္ဍဲ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ရုပ်ဒမျိုင် ရ။ 

# '''ကံက်အဓိပ္ပါယ် လိက်ဇာတ် (Script Interpretation):''' လ္ၚတ် လိက်ဇာတ် တုဲ ဖန်ဇန် လညာတ် ဗီုလဵု ဂွံ ထ္ၜး ပရူ ဏအ် လတူ ផ្ទាំង စက္ကရင်။
# '''ရုဲစှ် သၟာဇာတ် (Casting):''' ရုဲစှ် မၞိဟ် မကိတ်ညဳ ကု ဇာတ်ကောင် (Character) ပ္ဍဲ လိက်ဇာတ်။
# '''စၞောန်ထ္ၜး သၟာဇာတ် (Directing Actors):''' ကဵု လဟီု ပ္ညုင်ထ္ၜး ကု သၟာဇာတ် တအ် ညံင် ဂွံ ထောံ ဇာတ် (Act) မဍိုက်ပေင် ကု စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ အကာဲအရာ။
# '''ဖန်ဇန် ဗီုရုပ် (Visual Conception):''' ပံင်တောဲ ကု ညးမရပ် ကမ္မရာ (Cinematographer) တုဲ ဖန်ဇန် ဒၞာဲ စွံ ကမ္မရာ၊ လျး ကေုာံ အသာ်။

== ၄။ အဆင့် လၟေင် ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ရုပ်ဒမျိုင် (Phases of Film Production) ==
ကမၠောန် ညးမစၞောန် ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု အဆင့် အဓိက ၃ သာ် ရ -

* '''အဆင့် ကိုပ်ကၠာ ရိုက် (Pre-production):''' ဏအ်ဂှ် ဒှ် အခိင် ကိစ္စဇၞော် အိုတ် ရ။ ညးမစၞောန် ဒး ရုဲစှ် သၟာဇာတ်၊ ဂၠာဲ ဒၞာဲ ရိုက် (Location scouting)၊ တုဲ သ္ဒး ဆွဲ ဗီု လၟေင် ဇာတ် (Storyboard) ညံင် ညးဂမၠိုင် ဂွံ ကၠိုဟ် လညာတ် ဇကု ရ။
* '''အဆင့် ရိုက်ကူး (Production/Principal Photography):''' ဏအ်ဂှ် ဒှ် အခိင် ရိုက် ရုပ်ဒမျိုင် ဇေတ်တ် ရ。ညးမစၞောန် ဒး က္ဍိုက်က္ဍိုပ် လတူ ဒၞာဲ ရိုက် (Set)၊ ကဵု အမိင် &quot;Action&quot; ကေုာံ &quot;Cut&quot;၊ တုဲ သ္ဒး ထိင်ဒဝ် ညံင် ဂွံ ရိုက် ဂွံ အတိုင် လၟေင် အခိင် ရ။
* '''အဆင့် လက္ကရဴ ရိုက် (Post-production):''' ကြဴနူ ရိုက် တုဲ၊ ညးမစၞောန် ပံင်တောဲ ကု ညးမဖျပ် ရုပ် (Editor) တုဲ ရုဲစှ် ဒၞာဲ မခိုဟ် အိုတ်၊ ဖျပ် စုတ် ရမ္သာင် (Sound design) ကေုာံ ဒွက် (Music score) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ရုပ်ဒမျိုင် လက္ကရဴ အိုတ် (Final cut) ရ။&lt;ref name=&quot;lumet&quot;&gt;{{cite book |last=Lumet |first=S. |title=Making Movies |publisher=Vintage Books |year=1995 |pages=58-70}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ လညာတ် သဳအိုရဳ ဒါရိုက်တာ (Auteur Theory) ==
'''သဳအိုရဳ အဝ်တာ''' (Auteur Theory) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လညာတ် မစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ညးမစၞောန် (Director) ဂှ် ဒှ် &quot;တၠမူ&quot; (Author) ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမချူ ရုပ်ဒမျိုင် ဂှ် ရ။ 

လညာတ် ဏအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ပြင်သေတ် ပ္ဍဲ ၁၉၅၀ ဂမၠိုင် နူကဵု ဂကောံ တၠပညာ မပ္တံကဵု ဖြန်သွာ ထရူးဖဝ် (François Truffaut) တအ် ရ။ လညာတ် ဏအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ရုပ်ဒမျိုင် မွဲ မခိုဟ် ဂှ် သ္ဒး နွံကဵု အခိုက်အလိုက်၊ လညာတ်၊ ကေုာံ ရမ္သာင် စိုတ် ညးမစၞောန် ဂှ် ဗွဲမပြာကတ် (Director's signature) ရ။ ဥပမာ - ရုပ်ဒမျိုင် ညးမစၞောန် ခရစ်သတဝ်ဖာ နဝ်လာန် (Christopher Nolan) မ္ဂး နွံကဵု အခိုက် ပြသၞာ အခိင် (Time manipulation) မပြာကတ် ရ။

== ၆။ ဂကူ ညးမစၞောန် နာနာ (Types of Directors in Media) ==
ဝေါဟာရ ညးမစၞောန် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပ္ဍဲ ရုပ်ဒမျိုင် သၟး၊ ဍေဟ် နွံ သီု ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ အနုသုခုမ နာနာ သာ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ညးမစၞောန် ကေုာံ တာလျိုင် အဓိက
|-
! ဂကူ ညးမစၞောန် (Type)
! ဗွိုက် လ္ၚတ် ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန်
! တင်တၟေင်
|-
| '''ညးမစၞောန် ရုပ်ဒမျိုင်''' (Film Director)
| ဖန်ဇန် ရုပ်ဒမျိုင် ရုပ်သေတ် (Feature film) သွက် ရုံ ဇာတ်။
| နွံကဵု အဝဵု ဖန်ဇန် အနုသုခုမ အလုံစုံ (Creative control)။
|-
| '''ညးမစၞောန် တဳဗဳ''' (TV Director)
| ရိုက် အစဳအဇန် တဳဗဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဇာတ်တွဲ (Series)။
| ဒး ဗက် အတိုင် လညာတ် ပရဝ်ဂျူသာ (Showrunner)၊ အဝဵု အနုသုခုမ အောန်။
|-
| '''ညးမစၞောန် ဇာတ်စင်''' (Theater Director)
| စၞောန်ထ္ၜး သၟာဇာတ် လတူ စင် ပြဇာတ် (Stage)။
| အာရီုစွံ လတူ ထောံ ဇာတ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆံ သၟာဇာတ် တိုက်ရိုက်။
|-
| '''ညးမစၞောန် အာန်နဳမေယှေန်''' (Animation Director)
| ဖန်ဇန် ရုပ် ကာတွန်း ချဳဓရာင် (Animation)။
| ဟွံဒး ရိုက် သၟာဇာတ် ဇေတ်တ်၊ ဆဂး ဒး ပံင်တောဲ ကု သၟာဆွဲ ရုပ် (Animators)။
|}

== ၇။ ပရေင်ဆက်ဆံ ကု ဂကောံ (Relationship with the Crew and Cast) ==
ရုပ်ဒမျိုင် မွဲ ဂွံ အံင်ဇၞး မ္ဂး၊ ညးမစၞောန် ဝွံ သ္ဒး နွံကဵု ပရေင်ဆက်ဆံ မခိုဟ် ကု ဂကောံ မၞိဟ် အဓိက တအ် ရ -

* '''ပရဝ်ဂျူသာ (Producer):''' မၞိဟ် မဖန်ဇန် သြန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ်။ ညးမစၞောန် ကဵု ပရဝ်ဂျူသာ ဒး ပံင်တောဲ ညံင် ဂွံ ကၠောန် ရုပ်ဒမျိုင် အတိုင် သြန် မနွံ။
* '''ညးမရပ် ကမ္မရာ (Cinematographer / DOP):''' မၞိဟ် မပြံင်လှာဲ လညာတ် ညးမစၞောန် ညံင် ဂွံ ဒှ် ဗီုရုပ်။ ညးတအ် ဒး ပညဳ လျး ကေုာံ ကမ္မရာ။
* '''သၟာဇာတ် (Actors):''' ညးမစၞောန် သ္ဒး ဖန်ဗဒှ် ပွဳပွူ မၜိုဟ်သြိုဟ် ညံင် သၟာဇာတ် တအ် ဂွံ ထောံ ဇာတ် ဂံင်င် မာန်။

== ၈။ လညာတ် အနုသုခုမ ကေုာံ နဲကဲ (Artistic Vision and Techniques) ==
ညးမစၞောန် ခိုဟ် မွဲ ဒး တီ နဲကဲ သွက်ဂွံ ဓဇက် စိုတ် ညးမဗဵု တအ် (Visual storytelling) ရ။&lt;ref name=&quot;katz&quot;&gt;{{cite book |last=Katz |first=S. D. |title=Film Directing Shot by Shot: Visualizing from Concept to Screen |publisher=Michael Wiese Productions |year=1991 |pages=100-115}}&lt;/ref&gt;

* '''ပရေင်ဖျေဟ် ဒၞာဲ (Blocking):''' ဒှ် နဲကဲ ဖျေဟ် ဒၞာဲ သၟာဇာတ် ကေုာံ ကမ္မရာ လတူ ဒၞာဲ ရိုက် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် (Dynamics) အကြာ ဇာတ်ကောင် တအ်။
* '''ပရေင်ဖန် လဟိုင် (Pacing):''' ဖန်ဇန် ညံင် ရုပ်ဒမျိုင် ဂွံ ချဳဓရာင် အာ အတိုင် လဟိုင် မကိတ်ညဳ (ဥပမာ - ဇာတ် ရာဇဝတ် မ္ဂး ဒး ပြဟ်၊ ဇာတ် ဆာန် မ္ဂး ဒး သာ)။
* '''လညာတ် ရုပ် (Visual Metaphor):''' စကာ အသာ်၊ ပွဳပွူ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် သွက်ဂွံ ကဵု အဓိပ္ပါယ် ဇြိုဟ်နက် (ဥပမာ - အသာ် ဗကေတ် သွက် အန္တရာယ်)။

== ၉။ ကဆံင် ပညာ ကေုာံ ဂၠံင်တရဴ (Education and Career Path) ==
သွက်ဂွံ ဒှ် ညးမစၞောန် မွဲ ဂှ်၊ ဂၠံင်တရဴ ဟွံမဲ ပုံသေသေတ် (No single fixed path) ပုဟ်။ ဆဂး မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ကွာ် အာ ဂၠံင်တရဴ အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

# '''ဘာ ရုပ်ဒမျိုင် (Film School):''' တိုန် ဘာ တက္ကသိုလ် မဆေင်ကဵု ရုပ်ဒမျိုင် (ဥပမာ NYU, USC) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သဳအိုရဳ ကေုာံ ကလိဂွံ ကွန်ရက် (Network) ရဲ ကမၠောန်။&lt;ref name=&quot;proferes&quot;&gt;{{cite book |last=Proferes |first=N. T. |title=Film Directing Fundamentals |publisher=Focal Press |year=2001 |pages=5-12}}&lt;/ref&gt;
# '''ဂၠံင်တရဴ အေန်ဒဳ (Indie Filmmaker):''' ချူ လိက် ဇကု အလဵုဇကု၊ ဂၠာဲ သြန် ဇကု အလဵုဇကု တုဲ ရိုက် ရုပ်ဒမျိုင် ဇမၠေအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ရုပ်ဒမျိုင် သြန် အောန် (Low-budget independent film)။
# '''ကမၠောန် အပ္ဍဲ (Industry Experience):''' စ လုပ် ကၠောန် နဒဒှ် အရီုအဗင် ညးမစၞောန် (Assistant Director) ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် ဓဇက် လိက်ဇာတ် တုဲ ဆက် တိုန် အာ ကဆံင် စဵုကဵု ဒှ် ညးမစၞောန် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် ညးမစၞောန် (Conclusion and Future of Directing) ==
ညးမစၞောန် ရုပ်ဒမျိုင် ဝွံ ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် အနုသုခုမ မဖန်ဗဒှ် ပုံအာဂီု ခေတ်တၟိ လတူ ផ្ទាំង စက္ကရင် ရ။ ညးတအ် ပံင်ကောံ လညာတ် သဳအိုရဳ၊ ဍာ်ဒကေဝ် ကွတ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ရုပ်ဒမျိုင် မွဲ မာန် ပကဵု ညံင် စိုတ် ညးမဗဵု တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ ရ။

ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ် ဏအ်၊ နည်းပညာ မပ္တံကဵု ဉာဏ်စက် (AI)၊ ရုပ် ဒမျိုင် ဗာချူအဲ (Virtual Reality - VR) ကေုာံ သၞောတ် ဗဵု ရုပ်ဒမျိုင် လတူ အင်တာနက် (Streaming platforms) တအ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ လေံ ကမၠောန် ညးမစၞောန် တအ် ဗွဲမဇၞော် ရောင်။ ဆဂး ၜိုန်ရ နည်းပညာ တအ် ပြံင်လှာဲ အာ ကီုလေဝ်၊ အစောံသတ္တိ မဟီု ဇာတ်လမ်း (Storytelling) ကေုာံ လညာတ် အနုသုခုမ ပူဂိုလ် (Human vision) ညးမစၞောန် ဂှ် ဆက် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ရုပ်ဒမျိုင် လၟိုန် ကာလ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ရုပ်ဒမျိုင်]] (Film)
* [[ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ရုပ်ဒမျိုင်]] (Filmmaking)
* [[လိက်ဇာတ်]] (Screenplay)
* [[သၟာဇာတ်]] (Actor)

{{Navbox
| name = Filmmaking
| title = ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ရုပ်ဒမျိုင် (Filmmaking)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = တာလျိုင် အဓိက
| list1 =
* [[ညးမစၞောန်]] (Director)
* [[ပရဝ်ဂျူသာ]] (Producer)
* [[ညးမချူ လိက်ဇာတ်]] (Screenwriter)
* [[ညးမရပ် ကမ္မရာ]] (Cinematographer)
* [[ညးမဖျပ် ရုပ်]] (Editor)
| group2 = အဆင့် လၟေင် ကမၠောန်
| list2 =
* [[ကိုပ်ကၠာ ရိုက်]] (Pre-production)
* [[ရိုက်ကူး]] (Production)
* [[လက္ကရဴ ရိုက်]] (Post-production)
* [[ပရေင်တြး]] (Distribution)
| group3 = လညာတ် ကေုာံ သဳအိုရဳ
| list3 =
* [[သဳအိုရဳ အဝ်တာ]] (Auteur theory)
* [[ပရေင်ဖျေဟ် ဒၞာဲ]] (Blocking)
* [[လၟေင် ဇာတ်]] (Storyboard)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ရုံ ရုပ်ဒမျိုင်]] (Cinema)
* [[သၟာဇာတ်]] (Actor)
* [[အနုသုခုမ]] (Art)
}}

[[Category:ညးမစၞောန် ရုပ်ဒမျိုင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ရုပ်ဒမျိုင်]]
[[Category:အနုသုခုမ]]
[[Category:ပရေင်ကမၠောန်]]</text>
      <sha1>ihss302skccyuj009vsaj87ydrp52m1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရုပ်ဒမျိုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11821</id>
    <revision>
      <id>56417</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:38:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ရုပ်ဒမျိုင်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ရုပ်လၟေင်ချဳဓရာင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Animation'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကွတ်ပြညာ ကေုာံ အနုသုခုမ မဗဒှ် ပတိုန် ရုပ်ဗီုဏာဏာ ကေုာံ ကပေါတ်နာနာ ညံင် ဂွ...&quot;</comment>
      <origin>56417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20195" sha1="h6lo3pz8zdxcdutya499t2h70buorem" xml:space="preserve">'''ရုပ်ဒမျိုင်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ရုပ်လၟေင်ချဳဓရာင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Animation'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကွတ်ပြညာ ကေုာံ အနုသုခုမ မဗဒှ် ပတိုန် ရုပ်ဗီုဏာဏာ ကေုာံ ကပေါတ်နာနာ ညံင် ဂွံ ထ္ၜးကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် (Motion) ပ္ဍဲ ဖန်သ္ၚိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖျာ ဒဳဂျဳတေဝ် ရ။ နကဵု လၟေင် ပတိုန် ရုပ်ဗီု မဂၠိုင်င် အလန် (Frames) မချဳဓရာင် မွဲတုဲ မွဲ မွဲ ကဆံင် နကဵု လဟိုင် မပြဟ်ပြဟ် ဂှ် ပကဵု ညံင် မတ်မၞိဟ် ဂွံ ညာတ် ကေတ် ဍေဟ် ဒှ် ဒဒှ်ရ ရုပ်ချဳဓရာင် ဍာံပြ မွဲ ရ။&lt;ref name=&quot;wells&quot;&gt;{{cite book |last=Wells |first=P. |title=Understanding Animation |publisher=Routledge |year=1998 |pages=10-15}}&lt;/ref&gt;

ရုပ်ဒမျိုင် ဝွံ ဒှ် ကွတ်အနုသုခုမ မဇၞော်မောဝ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ် တုဲ ဍေဟ် ပါလုပ် သီု ပ္ဍဲ ကမၠောန်ဇာတ်၊ ဖျာ တာန်စိင် (Television)၊ ဗွဟ်လိက် ဒဳဂျဳတေဝ်၊ ကေုာံ ကာတေန် နာနာ သာ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ရုပ်ဒမျိုင် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ နဲကဲခၞံဗဒှ်၊ ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Zoetrope_animation.gif|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး နဲကဲ စတမ် ရုပ်ဒမျိုင် မချဳဓရာင် (Zoetrope) မစကာ ကၠာ ကေုာံ ကၠာ တေအ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ရုပ်ဒမျိုင်&quot; (Animation) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် လာတ္တေန် &quot;animare&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပလံင် ပၞာန်လမျီု၊ ပကဵု ညံင် ဂွံ ဒှ် လမျီု&quot; ရ။ နကဵု သွဟ် သိပ္ပံ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် ဗီုပြင် မပကေတ် မတ်မၞိဟ် (Persistence of vision) ညံင် ဂွံ ထ္ၜး ကဵု ရုပ်တြေံ ကေုာံ ရုပ်တၟိ မဗက် မွဲ ကြဴ မွဲ မစှ်ေလဝ် ပ္ဍဲ တင်အခိင် မချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ ဂွံ ညာတ် ဒှ် ရုပ် မချဳဓရာင် အလုံစုံ ရ။

ခေတ်တ္ၚဲဏအ် ရုပ်ဒမျိုင် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ရုပ်ကလာက် (Cartoons) ဓမ္မတာ ပုဟ်၊ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု 3D CGI (Computer-Generated Imagery) မစကာ ပ္ဍဲ ဗီုဇာတ် Hollywood ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ဗဒှ် သတ္တဝါ၊ တၞံ၊ ကေုာံ ကပေါတ် နာနာ ညံင် ဂွံ ဍာံပြ မာန် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Origins) ==
ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ရုပ်ဒမျိုင် ဝွံ စတင် လဝ် နူ ဍာံပြ ကၠာ အခိင် ကာလ ကောန်မၞိဟ် တအ် မချူ ရုပ် တိရစ္ဆာန် မနွံ ကဵု ပထောင် ပေင် ပ္ဍဲ ထီု (Cave paintings) မဂစာန် ထ္ၜး ကဵု အဝဲ မဂၠိုင် (ဥပမာ ရုပ် သိင်္ဃ မြေပ် ပန် ဇိုင်) မထ္ၜး ကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် ရ။

* '''Magic Lantern (၁၇ ဗွဝ်ကၠံ):''' ကပေါတ် မစကာ လျး ပၟတ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ရုပ်ဗီု လတူ စက္ခော ဟွံသေင်မ္ဂး ဖျာ။
* '''Zoetrope (၁၈၃၄):''' ကပေါတ် မလည် မစကာ ရုပ် ဗီု မကၠေင် မွဲ စွံ သွက် မၞိဟ် ဂွံ ညာတ် ဍေဟ် ဒှ် ရုပ် မချဳဓရာင်။
* '''Emile Cohl (၁၉၀8):''' တၠပညာ ပြင်သေတ် မဖန်ဗဒှ် ဗီုဇာတ် ရုပ်ဒမျိုင် ပထမအိုတ် မဟိုတ် မချူ လဝ် နကဵု စက္ခော ''Fantasmagorie'' ရ။&lt;ref name=&quot;crafton&quot;&gt;{{cite book |last=Crafton |first=D. |title=Before Mickey: The Animated Film 1898-1934 |publisher=University of Chicago Press |year=1993 |pages=40-55}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဓမံက်ပတိုတ် ဝေါဟာရ ကေုာံ ဝင် ဒုသ်ဝေယ် (The Walt Disney Era) ==
စိုပ် ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဒေါဝ် ဒေသ တေအ်၊ ကုမ္ပဏဳ ဝေါလ် ဒုသ်ဝေယ် (Walt Disney) ဒှ် ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ ဖန်ဇန် လဝ် ပရူ ဗီုပြေင် ရုပ်ဒမျိုင် ဂၠးတိ ရ။ 

* '''Steamboat Willie (၁၉၂၈):''' ဗီုဇာတ် မစကာ ရမ္သာင် (Sound synchronized animation) ပထမအိုတ် မနွံကဵု မာင်ဝေါတ် (Mickey Mouse) ပါလုပ် ရ။
* '''Snow White and the Seven Dwarfs (၁၉၃၇):''' ဒှ် ဗီုဇာတ် ရုပ်ဒမျိုင် အလုံ မွဲ တိုင် (Feature-length animated film) ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ကွတ် အနုသုခုမ မဍိုက်ပေင် အိုတ် ရ။

== ၄။ နဲကဲ ကေုာံ ဂကူ ရုပ်ဒမျိုင်ဂမၠိုင် (Types and Techniques of Animation) ==
ရုပ်ဒမျိုင် ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု နဲကဲ ကေုာံ ဂကူ အဓိက ဂမၠိုင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ရုပ်ဒမျိုင် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ ရုပ်ဒမျိုင် (Type)
! ပွံက် ကေုာံ နဲကဲ (Description)
! ဥပမာ
|-
| '''စက္ခော ရုပ်ဒမျိုင်''' (Traditional / Cel Animation)
| ချူ ကေုာံ ခၞံ ရုပ် ဗီု တဲ လတူ စက္ခော သၠာဲ မွဲ ကဆံင် ကဵု မွဲ ကဆံင်။
| ဒုသ်ဝေယ် တြေံ (Pinocchio, Cinderella)။
|-
| '''၃ဒဳ ကွန်ပျူတာ''' (3D Computer Animation)
| စကာ ဆော့ဝဲ (Software) ကွန်ပျူတာ သွက်ဂွံ ဗဒှ် လဒက်ပတန် ၃ ဒဳမေန်ရှေန်။
| Pixar (Toy Story, Frozen)။
|-
| '''စတောပ် မဝ်ရှေန်''' (Stop-Motion Animation)
| စကာ ရုပ်ဗီု ပသဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပလါတ်သတိက် တုဲ ပၠံင် ဗီု တုဲ ကလေင် ဍိုက် (Frame by frame)။
| Wallace and Gromit, Coraline။
|-
| '''မဝ်ရှေန် ကေပ်စာ (Motion Capture)'''
| စကာ တၠပညာ သၟာဇာတ် မကေတ် လဒက်ပတန် စိုတ် ကဵု ရုပ် တုဲ ပြံင် ဒှ် ရုပ်ဒမျိုင်။
| Avatar, Lord of the Rings (Gollum)။
|}

== ၅။ ပရေင်ပံင်ကောံ သၞောဝ် ပိဋကတ် ၁၂ သာ် (The 12 Principles of Animation) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၁၊ တၠပညာ ဇၞော် အပါဲ ဒုသ်ဝေယ် ၜါ တၠ (Ollie Johnston ကေုာံ Frank Thomas) ဖန်ဗဒှ် ထ္ၜး လဝ် '''သၞောဝ် ၁၂ သာ် သွက် ရုပ်ဒမျိုင် မဇၞော်အိုတ်''' (12 Basic Principles of Animation) သွက်ဂွံ ပကဵု ညံင် ရုပ်ဒမျိုင် တအ် ဂွံ ထ္ၜးကဵု သဘာဝ ဍာံပြ မာန် &lt;ref name=&quot;thomas&quot;&gt;{{cite book |last=Thomas |first=F. |author2=Johnston, O. |title=The Illusion of Life: Disney Animation |publisher=Disney Editions |year=1981 |pages=45-60}}&lt;/ref&gt; -

1. '''Squash and Stretch (ပသၠိတ် ကေုာံ ပဇောင်း):''' ထ္ၜး ကဵု ဓါတ် ရုပ် မယေန် မနွံကဵု လလဳ (Elasticity)။
2. '''Anticipation (ပရေင်စွံ သတိ ကိုပ်ကၠာ):''' ဖန် ရုပ် မကၠောန် ကိုပ်ကၠာ စ ကမၠောန် အဓိက (ဥပမာ - တိုန် မာင် ကိုပ်ကၠာ ခဍေဝ်)။
3. '''Staging (ပရေင်ဖန် ဒၞာဲ):''' ထ္ၜး တင်အဓိက ပ္ဍဲ ဖျာ ညံင် မၞိဟ် ဂွံ ညာတ် ကၠးကၠး။
4. '''Straight Ahead Action and Pose to Pose (နဲကဲ ချူ):''' နဲကဲ ချူ ရုပ် နူ စတမ် စဵု လအိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖန် ဗီု အဓိက ကိုပ်ကၠာ။
5. '''Follow Through and Overlapping Action (ပရေင်ဆက်စပ် ဓရာင်):''' အဝဲ မတၞဟ် တအ် (စေန်၊ ဆီ၊ မာန်) ဆက် ချဳဓရာင် ကြဴနူ ရုပ် ဒေါအ် အာ။
6. '''Slow In and Slow Out (ပရေင်ပလံင် ပြဟ်-မွဲမွဲ):''' ပရေင်ပံင်ကောံ စတမ် ဇိုန် စဵု လအိတ် ညံင် ဟွံဂွံ ပြဟ် ဗၠတ် ထေက်။
7. '''Arcs (ပရေင်ချဳဓရာင် လပါ် ကွေက်):''' ရုပ်ဒမျိုင် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒၞာဲ ဒး ချဳဓရာင် နကဵု လၟေင် ကွေက် (Arcs) ဟွံသေင် ပသတိ မတပ်တပ် ပုဟ်။
8. '''Secondary Action (ပရေင်ချဳဓရာင် ဆက်စပ်):''' ပ္တိတ် ရုပ် ဍောတ်ဍောတ် ဆက်စပ် သွက်ဂွံ ပဒါ် ဒစးဒုင် ဇၞော်။
9. '''Timing (လၟေင် အခိင်):''' စွံ စရင်အင် လၟိဟ် ရုပ် (Frames) သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဓါတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြဟတ် မဇၞော်။
10. '''Exaggeration (ပရေင်ပ္တိုန် တၟေင်):''' ပ္တိုန် တၟေင် ဒ္ဂေတ်ပြဝ သွက်ဂွံ ပရး ကဵု အဓိပ္ပါယ် (Comedy/Drama)။
11. '''Solid Drawing (ပရေင်တန်တဴ ၃ဒဳ):''' တၠပညာ ဒး တီ ကၠိုဟ် ဓါတ် အဝဲ တုဲ ဒက်ပတန် ဍေဟ် ပ္ဍဲ တင် ဒၞာဲ ဍာံ။
12. '''Appeal (ပရေင်ဆာန်ဍူ ကဵု ကျေဝ်ဂေါဝ်):''' ဖန်ဇန် ရုပ်ဒမျိုင် ညံင် မၞိဟ် မင် မွဲ သ္ၚေဝ် မအိုတ်တၟိုဟ်။

== ၆။ ကွတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ ဆော့ဝဲ (Engineering and Software) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် တ္ၚဲဏအ်၊ ရုပ်ဒမျိုင် ဒှ် ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ မဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် မွဲ ရ။ ဆော့ဝဲ အဓိက မစကာ သွက်ဂွံ ခၞံ ဗဒှ် ရုပ်ဒမျိုင် ပါလုပ် -
* '''Blender ကေုာံ Maya:''' သွက်ဂွံ ခၞံ 3D Modelling, Rigging, ကေုာံ Animation ရ။
* '''Adobe After Effects:''' သွက် Motion Graphics ကေုာံ Visual Effects (VFX) ရ။
* '''Unreal Engine:''' ကွတ် အေန်ဂျေန် ဂိမဝ် (Game Engine) မစကာ သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ရုပ်ဒမျိုင် နကဵု အခိင် ဇေတ်တ် (Real-time rendering)။

== ၇။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Impact on Culture and Economy) ==
ရုပ်ဒမျိုင် ဝွံ နွံကဵု ဖဵုသက်ရောက် မဇၞော် ဗွဲမလောန် လတူ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံစုံ -
* '''အေန်တတာတေန်မေန် (Entertainment Industry):''' ဟဝ်လဳဝုဒ် (Hollywood) ကေုာံ ဂျပေန် (Anime Industry) တအ် ပ္တိတ် ဗီုဇာတ် ရုပ်ဒမျိုင် မနွံကဵု သြန်ဖအိုတ် ဘဳလဳယာန် မဂၠိုင် ကေုာံ ကလိဂွံ လၟိဟ် သြန်ဝင် ပလံင် ပၞာန် တၟာဇၞော် ရ။
* '''ပရေင်ပညာ (Education):''' စကာ ရုပ်ဒမျိုင် သွက်ဂွံ ဗတောန် ကောန်ၚာ် တအ် ပရူ သိပ္ပံ၊ ဝင်၊ ကေုာံ ကပေါတ် ဇြိုဟ်နက် (Animation in e-learning) လေဝ် နွံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;pixar&quot;&gt;{{cite book |last=Catmull |first=E. |title=Creativity, Inc.: Overcoming the Unseen Forces That Stand in the Way of True Inspiration |publisher=Random House |year=2014 |pages=100-115}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ အေန်ဒသတြဳ အာနဳမေ (Japanese Anime) ==
လပါ် ဍုင်ဂျပေန် မ္ဂး၊ ရုပ်ဒမျိုင် ဍေဟ်တအ် မကော်စ '''အာနဳမေ''' (Anime) ဒှ် ကဏ္ဍ အနုသုခုမ မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ အာနဳမေ တအ် ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူ ရုပ်ဒမျိုင် အမေရိကာန် (ဇကု ဍောတ်တ်)၊ ဍေဟ်တအ် အာရီုစွံ လတူ လညာတ် ဒဿန၊ ပရူပရာ သၠုင် (Mature themes)၊ ကေုာံ ဝတ္ထု ဇြိုဟ်နက် မတုပ် ကု ဇာတ် မၞိဟ် ဍာံ (Live-action) တုဲ ဍေဟ် ပ္တိတ် လဝ် ဖဵု ယေန်သၞာင် ဇၞော်ဇၞော် အလုံ ဂၠးတိ ရ။

== ၉။ နဲကဲ သုတေသန ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Research and Analysis Methods) ==
တၠပညာ တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရုပ်ဒမျိုင် နကဵု လညာတ် လိက်ပတ် ကေုာံ ဝင် -
* '''ပရေင်လ္ၚတ် ဆီမေဝ်တေက် (Semiotic Analysis):''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သင်္ကေတ၊ အသာ်၊ ကေုာံ ရမ္သာင် မစကာ ပ္ဍဲ ရုပ်ဒမျိုင် ညံင် ဂွံ ပလံင် အဓိပ္ပါယ် ကု မၞိဟ် မဗှ်/မဗဵု တအ် ရ။
* '''ပရေင်လ္ၚတ် ပရေင်စိုတ် (Psychological Impact):''' လ္ၚတ် ဗီုလဵု ရုပ်ဒမျိုင် တအ် ဖန်ဗဒှ် စိုတ်ဓါတ် (Empathy) အကြာ မၞိဟ် မဗဵု ကဵု ဇာတ် ပ္ဍဲ ရုပ်ဒမျိုင် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;pendez&quot;&gt;{{cite book |last=Pendez |first=J. |title=Animation: Art and Industry |publisher=John Libbey Publishing |year=2007 |pages=70-85}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ရုပ်ဒမျိုင် ဝွံ ဒှ် ပလံင် အနုသုခုမ ကေုာံ ကွတ် သိပ္ပံ မဆက်စပ် ရေင်သကအ် မစတမ် နူကဵု ရုပ် ဍောတ်ဍောတ် စဵုကဵု စိုပ် 3D AI Animation ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ် ရ။ 

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကွတ် ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence - AI Animation) တအ် လုပ် ပြံက် ဓရိုဟ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုပ်ဒမျိုင် တုဲ ဖန် ပကဵု ညံင် တၠပညာ တအ် ဂွံ ခၞံ ဗဒှ် ရုပ်ဒမျိုင် မပြဟ် ကေုာံ ဍိုန်ဍိုန်သ္အးသ္အး မာန် ရ။ ရုပ်ဒမျိုင် ဝွံ ဆက် ဒှ် ဒၟံင် ပၞောန် မလဟိင် စိုတ်၊ ဗတောန် ပညာ၊ ကေုာံ ပလံင် လညာတ် မဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဗီုဇာတ်]] (Film)
* [[အာနဳမေ]] (Anime)
* [[ကာတေန်]] (Cartoon)
* [[ကွန်ပျူတာ ဂရပ်ဖိစ်]] (Computer graphics)

{{Navbox
| name = Animation
| title = ကွတ် ရုပ်ဒမျိုင် ကေုာံ အနုသုခုမ (Animation Arts and Technology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = နဲကဲ အဓိက
| list1 =
* [[ရုပ်ဒမျိုင်]] (Animation)
* [[စတောပ် မဝ်ရှေန်]] (Stop-motion)
* [[အာနဳမေ]] (Anime)
* [[မဝ်ရှေန် ကေပ်စာ]] (Motion capture)
| group2 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[ဗီုဇာတ်]] (Film)
* [[ကာတေန်]] (Cartoon)
* [[ကွတ်ချူလိက်]] (Calligraphy)
* [[အနုသုခုမ]] (Art)
| group3 = တၠပညာ / ကုမ္ပဏဳ
| list3 =
* [[ဝေါလ် ဒုသ်ဝေယ်]] (Walt Disney)
* [[ပဳဇာရ်]] (Pixar)
* [[ဂိဗလဳ]] (Studio Ghibli)
| group4 = ကဏ္ဍ ပါ်တိတ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[သၞောဝ် ၁၂ သာ် သွက် ရုပ်ဒမျိုင်]] (12 principles of animation)
* [[3D ကွန်ပျူတာ]] (3D computer graphics)
* [[ဗီုဇာတ် ဇမၠေအ်]] (Short film)
* [[ဆော့ဝဲ]] (Software)
}}

[[Category:ရုပ်ဒမျိုင်]]
[[Category:ဗီုဇာတ် ကေုာံ တင်လဟိင်]]
[[Category:အနုသုခုမ]]
[[Category:ကွတ်ဒဳဂျဳတေဝ်]]</text>
      <sha1>h6lo3pz8zdxcdutya499t2h70buorem</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>56418</id>
      <parentid>56417</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T08:40:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၅။ ပရေင်ပံင်ကောံ သၞောဝ် ပိဋကတ် ၁၂ သာ် (The 12 Principles of Animation) */</comment>
      <origin>56418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20206" sha1="d1eg4a4g9thsa9aesrik3lg6o4ax9qj" xml:space="preserve">'''ရုပ်ဒမျိုင်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ရုပ်လၟေင်ချဳဓရာင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Animation'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကွတ်ပြညာ ကေုာံ အနုသုခုမ မဗဒှ် ပတိုန် ရုပ်ဗီုဏာဏာ ကေုာံ ကပေါတ်နာနာ ညံင် ဂွံ ထ္ၜးကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် (Motion) ပ္ဍဲ ဖန်သ္ၚိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖျာ ဒဳဂျဳတေဝ် ရ။ နကဵု လၟေင် ပတိုန် ရုပ်ဗီု မဂၠိုင်င် အလန် (Frames) မချဳဓရာင် မွဲတုဲ မွဲ မွဲ ကဆံင် နကဵု လဟိုင် မပြဟ်ပြဟ် ဂှ် ပကဵု ညံင် မတ်မၞိဟ် ဂွံ ညာတ် ကေတ် ဍေဟ် ဒှ် ဒဒှ်ရ ရုပ်ချဳဓရာင် ဍာံပြ မွဲ ရ။&lt;ref name=&quot;wells&quot;&gt;{{cite book |last=Wells |first=P. |title=Understanding Animation |publisher=Routledge |year=1998 |pages=10-15}}&lt;/ref&gt;

ရုပ်ဒမျိုင် ဝွံ ဒှ် ကွတ်အနုသုခုမ မဇၞော်မောဝ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ် တုဲ ဍေဟ် ပါလုပ် သီု ပ္ဍဲ ကမၠောန်ဇာတ်၊ ဖျာ တာန်စိင် (Television)၊ ဗွဟ်လိက် ဒဳဂျဳတေဝ်၊ ကေုာံ ကာတေန် နာနာ သာ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ရုပ်ဒမျိုင် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ နဲကဲခၞံဗဒှ်၊ ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Zoetrope_animation.gif|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး နဲကဲ စတမ် ရုပ်ဒမျိုင် မချဳဓရာင် (Zoetrope) မစကာ ကၠာ ကေုာံ ကၠာ တေအ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ရုပ်ဒမျိုင်&quot; (Animation) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် လာတ္တေန် &quot;animare&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပလံင် ပၞာန်လမျီု၊ ပကဵု ညံင် ဂွံ ဒှ် လမျီု&quot; ရ။ နကဵု သွဟ် သိပ္ပံ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် ဗီုပြင် မပကေတ် မတ်မၞိဟ် (Persistence of vision) ညံင် ဂွံ ထ္ၜး ကဵု ရုပ်တြေံ ကေုာံ ရုပ်တၟိ မဗက် မွဲ ကြဴ မွဲ မစှ်ေလဝ် ပ္ဍဲ တင်အခိင် မချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ ဂွံ ညာတ် ဒှ် ရုပ် မချဳဓရာင် အလုံစုံ ရ။

ခေတ်တ္ၚဲဏအ် ရုပ်ဒမျိုင် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ရုပ်ကလာက် (Cartoons) ဓမ္မတာ ပုဟ်၊ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု 3D CGI (Computer-Generated Imagery) မစကာ ပ္ဍဲ ဗီုဇာတ် Hollywood ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ဗဒှ် သတ္တဝါ၊ တၞံ၊ ကေုာံ ကပေါတ် နာနာ ညံင် ဂွံ ဍာံပြ မာန် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Origins) ==
ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ရုပ်ဒမျိုင် ဝွံ စတင် လဝ် နူ ဍာံပြ ကၠာ အခိင် ကာလ ကောန်မၞိဟ် တအ် မချူ ရုပ် တိရစ္ဆာန် မနွံ ကဵု ပထောင် ပေင် ပ္ဍဲ ထီု (Cave paintings) မဂစာန် ထ္ၜး ကဵု အဝဲ မဂၠိုင် (ဥပမာ ရုပ် သိင်္ဃ မြေပ် ပန် ဇိုင်) မထ္ၜး ကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် ရ။

* '''Magic Lantern (၁၇ ဗွဝ်ကၠံ):''' ကပေါတ် မစကာ လျး ပၟတ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ရုပ်ဗီု လတူ စက္ခော ဟွံသေင်မ္ဂး ဖျာ။
* '''Zoetrope (၁၈၃၄):''' ကပေါတ် မလည် မစကာ ရုပ် ဗီု မကၠေင် မွဲ စွံ သွက် မၞိဟ် ဂွံ ညာတ် ဍေဟ် ဒှ် ရုပ် မချဳဓရာင်။
* '''Emile Cohl (၁၉၀8):''' တၠပညာ ပြင်သေတ် မဖန်ဗဒှ် ဗီုဇာတ် ရုပ်ဒမျိုင် ပထမအိုတ် မဟိုတ် မချူ လဝ် နကဵု စက္ခော ''Fantasmagorie'' ရ။&lt;ref name=&quot;crafton&quot;&gt;{{cite book |last=Crafton |first=D. |title=Before Mickey: The Animated Film 1898-1934 |publisher=University of Chicago Press |year=1993 |pages=40-55}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဓမံက်ပတိုတ် ဝေါဟာရ ကေုာံ ဝင် ဒုသ်ဝေယ် (The Walt Disney Era) ==
စိုပ် ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဒေါဝ် ဒေသ တေအ်၊ ကုမ္ပဏဳ ဝေါလ် ဒုသ်ဝေယ် (Walt Disney) ဒှ် ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ ဖန်ဇန် လဝ် ပရူ ဗီုပြေင် ရုပ်ဒမျိုင် ဂၠးတိ ရ။ 

* '''Steamboat Willie (၁၉၂၈):''' ဗီုဇာတ် မစကာ ရမ္သာင် (Sound synchronized animation) ပထမအိုတ် မနွံကဵု မာင်ဝေါတ် (Mickey Mouse) ပါလုပ် ရ။
* '''Snow White and the Seven Dwarfs (၁၉၃၇):''' ဒှ် ဗီုဇာတ် ရုပ်ဒမျိုင် အလုံ မွဲ တိုင် (Feature-length animated film) ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ကွတ် အနုသုခုမ မဍိုက်ပေင် အိုတ် ရ။

== ၄။ နဲကဲ ကေုာံ ဂကူ ရုပ်ဒမျိုင်ဂမၠိုင် (Types and Techniques of Animation) ==
ရုပ်ဒမျိုင် ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု နဲကဲ ကေုာံ ဂကူ အဓိက ဂမၠိုင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ရုပ်ဒမျိုင် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ ရုပ်ဒမျိုင် (Type)
! ပွံက် ကေုာံ နဲကဲ (Description)
! ဥပမာ
|-
| '''စက္ခော ရုပ်ဒမျိုင်''' (Traditional / Cel Animation)
| ချူ ကေုာံ ခၞံ ရုပ် ဗီု တဲ လတူ စက္ခော သၠာဲ မွဲ ကဆံင် ကဵု မွဲ ကဆံင်။
| ဒုသ်ဝေယ် တြေံ (Pinocchio, Cinderella)။
|-
| '''၃ဒဳ ကွန်ပျူတာ''' (3D Computer Animation)
| စကာ ဆော့ဝဲ (Software) ကွန်ပျူတာ သွက်ဂွံ ဗဒှ် လဒက်ပတန် ၃ ဒဳမေန်ရှေန်။
| Pixar (Toy Story, Frozen)။
|-
| '''စတောပ် မဝ်ရှေန်''' (Stop-Motion Animation)
| စကာ ရုပ်ဗီု ပသဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပလါတ်သတိက် တုဲ ပၠံင် ဗီု တုဲ ကလေင် ဍိုက် (Frame by frame)။
| Wallace and Gromit, Coraline။
|-
| '''မဝ်ရှေန် ကေပ်စာ (Motion Capture)'''
| စကာ တၠပညာ သၟာဇာတ် မကေတ် လဒက်ပတန် စိုတ် ကဵု ရုပ် တုဲ ပြံင် ဒှ် ရုပ်ဒမျိုင်။
| Avatar, Lord of the Rings (Gollum)။
|}

== ၅။ ပရေင်ပံင်ကောံ သၞောဝ် ပိဋကတ် ၁၂ သာ် (The 12 Principles of Animation) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၁၊ တၠပညာ ဇၞော် အပါဲ ဒုသ်ဝေယ် ၜါ တၠ (Ollie Johnston ကေုာံ Frank Thomas) ဖန်ဗဒှ် ထ္ၜး လဝ် '''သၞောဝ် ၁၂ သာ် သွက် ရုပ်ဒမျိုင် မဇၞော်အိုတ်''' (12 Basic Principles of Animation) သွက်ဂွံ ပကဵု ညံင် ရုပ်ဒမျိုင် တအ် ဂွံ ထ္ၜးကဵု သဘာဝ ဍာံပြ မာန် &lt;ref name=&quot;thomas&quot;&gt;{{cite book |last=Thomas |first=F. |author2=Johnston, O. |title=The Illusion of Life: Disney Animation |publisher=Disney Editions |year=1981 |pages=45-60}}&lt;/ref&gt; -

1. '''Squash and Stretch (ပသၠိတ် ကေုာံ ပဇောင်း):''' ထ္ၜး ကဵု ဓါတ် ရုပ် မယေန် မနွံကဵု လလဳ (Elasticity)။

2. '''Anticipation (ပရေင်စွံ သတိ ကိုပ်ကၠာ):''' ဖန် ရုပ် မကၠောန် ကိုပ်ကၠာ စ ကမၠောန် အဓိက (ဥပမာ - တိုန် မာင် ကိုပ်ကၠာ ခဍေဝ်)။

3. '''Staging (ပရေင်ဖန် ဒၞာဲ):''' ထ္ၜး တင်အဓိက ပ္ဍဲ ဖျာ ညံင် မၞိဟ် ဂွံ ညာတ် ကၠးကၠး။

4. '''Straight Ahead Action and Pose to Pose (နဲကဲ ချူ):''' နဲကဲ ချူ ရုပ် နူ စတမ် စဵု လအိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖန် ဗီု အဓိက ကိုပ်ကၠာ။

5. '''Follow Through and Overlapping Action (ပရေင်ဆက်စပ် ဓရာင်):''' အဝဲ မတၞဟ် တအ် (စေန်၊ ဆီ၊ မာန်) ဆက် ချဳဓရာင် ကြဴနူ ရုပ် ဒေါအ် အာ။

6. '''Slow In and Slow Out (ပရေင်ပလံင် ပြဟ်-မွဲမွဲ):''' ပရေင်ပံင်ကောံ စတမ် ဇိုန် စဵု လအိတ် ညံင် ဟွံဂွံ ပြဟ် ဗၠတ် ထေက်။

7. '''Arcs (ပရေင်ချဳဓရာင် လပါ် ကွေက်):''' ရုပ်ဒမျိုင် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒၞာဲ ဒး ချဳဓရာင် နကဵု လၟေင် ကွေက် (Arcs) ဟွံသေင် ပသတိ မတပ်တပ် ပုဟ်။

8. '''Secondary Action (ပရေင်ချဳဓရာင် ဆက်စပ်):''' ပ္တိတ် ရုပ် ဍောတ်ဍောတ် ဆက်စပ် သွက်ဂွံ ပဒါ် ဒစးဒုင် ဇၞော်။

9. '''Timing (လၟေင် အခိင်):''' စွံ စရင်အင် လၟိဟ် ရုပ် (Frames) သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဓါတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြဟတ် မဇၞော်။

10. '''Exaggeration (ပရေင်ပ္တိုန် တၟေင်):''' ပ္တိုန် တၟေင် ဒ္ဂေတ်ပြဝ သွက်ဂွံ ပရး ကဵု အဓိပ္ပါယ် (Comedy/Drama)။

11. '''Solid Drawing (ပရေင်တန်တဴ ၃ဒဳ):''' တၠပညာ ဒး တီ ကၠိုဟ် ဓါတ် အဝဲ တုဲ ဒက်ပတန် ဍေဟ် ပ္ဍဲ တင် ဒၞာဲ ဍာံ။

12. '''Appeal (ပရေင်ဆာန်ဍူ ကဵု ကျေဝ်ဂေါဝ်):''' ဖန်ဇန် ရုပ်ဒမျိုင် ညံင် မၞိဟ် မင် မွဲ သ္ၚေဝ် မအိုတ်တၟိုဟ်။

== ၆။ ကွတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ ဆော့ဝဲ (Engineering and Software) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် တ္ၚဲဏအ်၊ ရုပ်ဒမျိုင် ဒှ် ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ မဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် မွဲ ရ။ ဆော့ဝဲ အဓိက မစကာ သွက်ဂွံ ခၞံ ဗဒှ် ရုပ်ဒမျိုင် ပါလုပ် -
* '''Blender ကေုာံ Maya:''' သွက်ဂွံ ခၞံ 3D Modelling, Rigging, ကေုာံ Animation ရ။
* '''Adobe After Effects:''' သွက် Motion Graphics ကေုာံ Visual Effects (VFX) ရ။
* '''Unreal Engine:''' ကွတ် အေန်ဂျေန် ဂိမဝ် (Game Engine) မစကာ သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ရုပ်ဒမျိုင် နကဵု အခိင် ဇေတ်တ် (Real-time rendering)။

== ၇။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Impact on Culture and Economy) ==
ရုပ်ဒမျိုင် ဝွံ နွံကဵု ဖဵုသက်ရောက် မဇၞော် ဗွဲမလောန် လတူ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံစုံ -
* '''အေန်တတာတေန်မေန် (Entertainment Industry):''' ဟဝ်လဳဝုဒ် (Hollywood) ကေုာံ ဂျပေန် (Anime Industry) တအ် ပ္တိတ် ဗီုဇာတ် ရုပ်ဒမျိုင် မနွံကဵု သြန်ဖအိုတ် ဘဳလဳယာန် မဂၠိုင် ကေုာံ ကလိဂွံ လၟိဟ် သြန်ဝင် ပလံင် ပၞာန် တၟာဇၞော် ရ။
* '''ပရေင်ပညာ (Education):''' စကာ ရုပ်ဒမျိုင် သွက်ဂွံ ဗတောန် ကောန်ၚာ် တအ် ပရူ သိပ္ပံ၊ ဝင်၊ ကေုာံ ကပေါတ် ဇြိုဟ်နက် (Animation in e-learning) လေဝ် နွံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;pixar&quot;&gt;{{cite book |last=Catmull |first=E. |title=Creativity, Inc.: Overcoming the Unseen Forces That Stand in the Way of True Inspiration |publisher=Random House |year=2014 |pages=100-115}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ အေန်ဒသတြဳ အာနဳမေ (Japanese Anime) ==
လပါ် ဍုင်ဂျပေန် မ္ဂး၊ ရုပ်ဒမျိုင် ဍေဟ်တအ် မကော်စ '''အာနဳမေ''' (Anime) ဒှ် ကဏ္ဍ အနုသုခုမ မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ အာနဳမေ တအ် ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူ ရုပ်ဒမျိုင် အမေရိကာန် (ဇကု ဍောတ်တ်)၊ ဍေဟ်တအ် အာရီုစွံ လတူ လညာတ် ဒဿန၊ ပရူပရာ သၠုင် (Mature themes)၊ ကေုာံ ဝတ္ထု ဇြိုဟ်နက် မတုပ် ကု ဇာတ် မၞိဟ် ဍာံ (Live-action) တုဲ ဍေဟ် ပ္တိတ် လဝ် ဖဵု ယေန်သၞာင် ဇၞော်ဇၞော် အလုံ ဂၠးတိ ရ။

== ၉။ နဲကဲ သုတေသန ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Research and Analysis Methods) ==
တၠပညာ တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရုပ်ဒမျိုင် နကဵု လညာတ် လိက်ပတ် ကေုာံ ဝင် -
* '''ပရေင်လ္ၚတ် ဆီမေဝ်တေက် (Semiotic Analysis):''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သင်္ကေတ၊ အသာ်၊ ကေုာံ ရမ္သာင် မစကာ ပ္ဍဲ ရုပ်ဒမျိုင် ညံင် ဂွံ ပလံင် အဓိပ္ပါယ် ကု မၞိဟ် မဗှ်/မဗဵု တအ် ရ။
* '''ပရေင်လ္ၚတ် ပရေင်စိုတ် (Psychological Impact):''' လ္ၚတ် ဗီုလဵု ရုပ်ဒမျိုင် တအ် ဖန်ဗဒှ် စိုတ်ဓါတ် (Empathy) အကြာ မၞိဟ် မဗဵု ကဵု ဇာတ် ပ္ဍဲ ရုပ်ဒမျိုင် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;pendez&quot;&gt;{{cite book |last=Pendez |first=J. |title=Animation: Art and Industry |publisher=John Libbey Publishing |year=2007 |pages=70-85}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ရုပ်ဒမျိုင် ဝွံ ဒှ် ပလံင် အနုသုခုမ ကေုာံ ကွတ် သိပ္ပံ မဆက်စပ် ရေင်သကအ် မစတမ် နူကဵု ရုပ် ဍောတ်ဍောတ် စဵုကဵု စိုပ် 3D AI Animation ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ် ရ။ 

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကွတ် ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence - AI Animation) တအ် လုပ် ပြံက် ဓရိုဟ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုပ်ဒမျိုင် တုဲ ဖန် ပကဵု ညံင် တၠပညာ တအ် ဂွံ ခၞံ ဗဒှ် ရုပ်ဒမျိုင် မပြဟ် ကေုာံ ဍိုန်ဍိုန်သ္အးသ္အး မာန် ရ။ ရုပ်ဒမျိုင် ဝွံ ဆက် ဒှ် ဒၟံင် ပၞောန် မလဟိင် စိုတ်၊ ဗတောန် ပညာ၊ ကေုာံ ပလံင် လညာတ် မဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဗီုဇာတ်]] (Film)
* [[အာနဳမေ]] (Anime)
* [[ကာတေန်]] (Cartoon)
* [[ကွန်ပျူတာ ဂရပ်ဖိစ်]] (Computer graphics)

{{Navbox
| name = Animation
| title = ကွတ် ရုပ်ဒမျိုင် ကေုာံ အနုသုခုမ (Animation Arts and Technology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = နဲကဲ အဓိက
| list1 =
* [[ရုပ်ဒမျိုင်]] (Animation)
* [[စတောပ် မဝ်ရှေန်]] (Stop-motion)
* [[အာနဳမေ]] (Anime)
* [[မဝ်ရှေန် ကေပ်စာ]] (Motion capture)
| group2 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[ဗီုဇာတ်]] (Film)
* [[ကာတေန်]] (Cartoon)
* [[ကွတ်ချူလိက်]] (Calligraphy)
* [[အနုသုခုမ]] (Art)
| group3 = တၠပညာ / ကုမ္ပဏဳ
| list3 =
* [[ဝေါလ် ဒုသ်ဝေယ်]] (Walt Disney)
* [[ပဳဇာရ်]] (Pixar)
* [[ဂိဗလဳ]] (Studio Ghibli)
| group4 = ကဏ္ဍ ပါ်တိတ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[သၞောဝ် ၁၂ သာ် သွက် ရုပ်ဒမျိုင်]] (12 principles of animation)
* [[3D ကွန်ပျူတာ]] (3D computer graphics)
* [[ဗီုဇာတ် ဇမၠေအ်]] (Short film)
* [[ဆော့ဝဲ]] (Software)
}}

[[Category:ရုပ်ဒမျိုင်]]
[[Category:ဗီုဇာတ် ကေုာံ တင်လဟိင်]]
[[Category:အနုသုခုမ]]
[[Category:ကွတ်ဒဳဂျဳတေဝ်]]</text>
      <sha1>d1eg4a4g9thsa9aesrik3lg6o4ax9qj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ရုပ်ဒမျိုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11822</id>
    <revision>
      <id>56419</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:42:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ရုပ်ဒမျိုင်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''အေနဳမေတ်သေန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Animation'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကွတ်ပြယာဲ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ဗီုရုပ်ဂမၠိုင် ညံင်ဂွံ ကလ...&quot;</comment>
      <origin>56419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19770" sha1="ovbzquzqpqtgk783uzh2l4kuoiy8zur" xml:space="preserve">'''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ရုပ်ဒမျိုင်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''အေနဳမေတ်သေန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Animation'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကွတ်ပြယာဲ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ဗီုရုပ်ဂမၠိုင် ညံင်ဂွံ ကလေင် ချဳဓရာင် အာ (Visual motion) ပ္ဍဲ လတူ စက်ပြယာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖန်သတေန် (Screen) ရ။ ဗီုရုပ်ဒမျိုင် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ ဓရ် သတိ မၞိဟ် (Persistence of vision) မစၟတ်သမ္တီ ဗီုရုပ် ကဆံင်င် တအ် ညံင် ဂွံ ဆက်စပ် အာ နဒဒှ် လၟေင် ပရေင်ချဳဓရာင် မွဲ ရ။&lt;ref name=&quot;wells&quot;&gt;{{cite book|last=Wells|first=P.|title=Understanding Animation|publisher=Routledge|year=1998|pages=10-18}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ရုပ်ဒမျိုင် ဝွံ ဒှ် ကွတ်အနုသုခုမ ကေုာံ နည်းပညာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ယေန်သၞာင် ကေုာံ မဳဒဳယာ ခေတ်တၟိ ရ။ ဍေဟ် စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုပ်ဒမျိုင်ဇမၠေအ် (Cartoons)၊ ရုပ်ဒမျိုင်ဇာတ် (Animated films)၊ ကေုာံ ကပေါတ် ဗှ်သၞာ လေပ် (Video games) နာနာ သာ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ရုပ်ဒမျိုင် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ကွတ်တြေံ၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ နဲကဲ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။
[[ဝှာင်:Praxinoscope_animation_01.gif|right|thumb|300x300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ချဳဓရာင် ရုပ်ဒမျိုင် နကဵု ကွတ်တြေံ ပရာက်သဳနဝ်စကောပ် (Praxinoscope)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;အေနဳမေတ်သေန်&quot; (Animation) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် လာတ္တေန် &quot;anima&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;လမျီု၊ စိုတ်ဓာတ်&quot; ရ။ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ဏအ်ဝွံ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ကဵု လမျီု ကဵု ဇဴစိုတ် လတူ ဗီုရုပ် မဟွံမဲ ကု လမျီု တအ် ညံင် ဂွံ ချဳဓရာင်၊ ဟီုဂး၊ ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ပြဝ အတိုင် ဂျိုင်တန်တဴ မာန် ရ။

ပ္ဍဲကဵု ပရေင်စိုတ်ဗေဒ မ္ဂး၊ မၞိဟ်တအ် ဒုင်စသိုင် ရုပ်တအ် ညံင် မဇိုတ် ချဳဓရာင် မာန် ဟိုတ်နူ ဓရ် မဗဵု ထ္ၜး ဗီုရုပ် ၜိုတ် ၂၄ ဗီု ပ္ဍဲ မွဲ စက္က (Frames per second) ရ။ နဲကဲ ဏအ်ဝွံ ပကဵု ညံင် ရုပ်တအ် ဂွံ ဒှ် အာ ဒမျိုင် မွဲ တုဲ ကဵု လညာတ် ဍာံပြ ပ္ဍဲ မတ် မၞိဟ် တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Origins) ==
ဝင် ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ရုပ်ဒမျိုင် ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် တမၠာ အခိင် ကာလ မၞိဟ် တအ် ချူ ရုပ် တိရစ္ဆာန် မနွံကဵု ပေင် ပိ ပ္ဍဲ လတူ ထီု (Cave paintings) မဂစာန် ထ္ၜး ပရေင်ချဳဓရာင် (Motion) ရ။

* '''ကျာနဳမာသဳ (Zoetrope) ကေုာံ ပြာက်သဳနဝ်စကောပ် (Praxinoscope):''' ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ ကပေါတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မွဲ လ္ၚတ် ထ္ၜး ရုပ် တြေံ တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ပရေင်ချဳဓရာင် အခိင် မဂၚေင် ကပေါတ် တအ် ရ။
* '''ဝေါလ်တ် ဒဳသ်နဳ (Walt Disney):''' ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ၊ ညး ကေုာံ ဂကောံ ဇုဒ် ကဵု ဇၞော်မောဝ် ပတိတ် ရုပ်ဒမျိုင် အလုံ မွဲ သၞောတ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ရုပ်ဒမျိုင် မပြာကတ် အိုတ် မပ္တံကဵု '''[[မဳကဳ မဝ်သ်]]''' (Mickey Mouse) ကေုာံ ရုပ်ဒမျိုင်ဇာတ်ဇမၠိင် ''Snow White and the Seven Dwarfs'' (၁၉၃၇) ရ။&lt;ref name=&quot;maltin&quot;&gt;{{cite book|last=Maltin|first=L.|title=Of Mice and Magic: A History of American Animated Cartoons|publisher=Plume|year=1980|pages=25-35}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂကူ ကေုာံ နဲကဲ ရုပ်ဒမျိုင်ဂမၠိုင် (Types and Techniques of Animation) ==
ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ရုပ်ဒမျိုင် ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု နဲကဲ ကေုာံ ဗီုပြင် အဓိက နာနာ သာ် ရ။
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+[[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ကေုာံ နဲကဲ ရုပ်ဒမျိုင် အဓိကဂမၠိုင်
!ဂကူ ရုပ်ဒမျိုင် (Type)
!ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
!ဥပမာ
|-
|'''စက္ခော/ပတံ ရုပ်ဒမျိုင်''' (Traditional / Cel Animation)
|ချူ ကေုာံ ခၞံ ဗီုရုပ် လတူ စက္ခော ဟွံသေင်မ္ဂး ဆေဝ် စက္ခော (Cel) တုဲ ဗ္ဒဗဒှ် လၟေင်။
|''Snow White'', ''The Lion King''
|-
|'''စတြပ် ရုပ်ဒမျိုင်''' (Stop-Motion Animation)
|ကၠောန် ကပေါတ် ရုပ်လတူ တိ (Puppets/Clay) တုဲ ပတိတ် ဗီုရုပ် တိုင် တိုင် ညိင်ညိင် (Frame by frame)။
|''The Nightmare Before Christmas''
|-
|'''ကွန်ပျူတာ ရုပ်ဒမျိုင် 3D''' (Computer-Generated Imagery - CGI)
|စကာ ဆာပ်ဝေ သၞောတ် ကွန်ပျူတာ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ရုပ် ၃ မာန် (X, Y, Z axes)။
|''Toy Story'', ''Frozen''
|-
|'''မဝ်ရှင် ဂရပ်ဖိစ်''' (Motion Graphics)
|ဖန်ဗဒှ် ရုပ်ဒမျိုင် သွက် လိက်၊ လဂို (Logos)၊ ကေုာံ တင်ဂၞင် ဗစိုပ် ပရိုင်။
|တြေလာ ကာတေန်၊ တြေလာ ဖျေဟ် ဍာ်ဒကေဝ် ကွဳစက်
|}

== ၄။ တွက်ဂၞန် ကေုာံ နဲကဲ ဇိုန်စၞာဲ (Principles of Animation) ==
တၠပညာ ရုပ်ဒမျိုင် အလုံ ဂၠးတိ ဒ္ဂေတ် ဗက် သၞောဝ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ရုပ်ဒမျိုင် '''သၞောဝ် ၁၂ သာ်''' (The 12 Basic Principles of Animation) မဖန်ဗဒှ် လဝ် နူကဵု တၠပညာ Disney ညးကော်စ Frank Thomas ကေုာံ Ollie Johnston ရ -

1. '''စထရဳချာ ကေုာံ ပရေင်တိတ် ဒတဲ (Squash and Stretch):''' ဖန် ကပေါတ် ညံင် ဂွံ ဒှ် တဲ တုဲ ဍိုန် ဍေဟ် (ကဵု လညာတ် ဇိုတ် ဍာံ)။ 2. '''ပရေင်စွံ စိုတ် သွံ (Anticipation):''' ဖန် တရဴ ညံင် ညးဗဵု တအ် ဂွံ တီ ဓရ် ကမၠောန် မဒး ကတဵုဒှ် (ဥပမာ - တဲ ဟွံသေင်မ္ဂး မုက် ဒး မင် ထ္ၜး)။ 3. '''တင်ရန်တၟအ် စိုတ် (Staging):''' ဖန် စၞာဲ ရုပ်ဒမျိုင် ညံင် အဓိပ္ပါယ် ဂွံ ကၠးကၠး ပ္ဍဲ မတ် ညးဗဵု။ 4. '''လၟေင် စတမ် ကေုာံ ဇိုန်စၞာဲ (Straight Ahead Action and Pose to Pose):''' နဲကဲ ချူ ရုပ် နူ စတမ် စဵု ဍုင် လက္ကရဴ ဟွံသေင်မ္ဂး ချူ ဆ ဇၞော်ဇၞော် အဓိက တုဲ လာ် ဖျေဟ် အကြာ။&lt;ref name=&quot;thomas&quot;&gt;{{cite book|last=Thomas|first=F.|author2=Johnston, O.|title=The Illusion of Life: Disney Animation|publisher=Disney Editions|year=1981|pages=45-60}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ရုပ်ဒမျိုင် 2D ကေုာံ 3D (2D and 3D Animation) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ နဲကဲ ဖန်ဗဒှ် ရုပ်ဒမျိုင် အဓိက နွံ ၜါ သာ် -

* '''2D Animation (Dimensional):''' ဒှ် ရုပ် ပ္ဍဲ ဗွိုက် မွဲ မာန် (အလျဲ ကေုာံ ဇမၠိင် / Flat surface)။ ဍေဟ် ဒှ် နဲကဲ တြေံ မချူ နကဵု တဲ (Hand-drawn) တုဲ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် စကာ သၞောဝ် ဆာပ်ဝေ ကွန်ပျူတာ (Toon Boom, Adobe Animate) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''3D Animation (Three-Dimensional):''' ဒှ် ရုပ် မနွံကဵု ပေင် ပိ (Width, Height, Depth) တုဲ ဍေဟ် ပတိတ် ဗီုရုပ် တုပ် ညံင် မၞိဟ် ဇေတ်တ် လတူ ဂၠးတိ ရ။ အေန်ဂျေန်ယေန် တအ် စကာ ဆာပ်ဝေ သၞောတ် ဇၞော် မပ္တံကဵု Autodesk Maya, Blender, ကေုာံ ZBrush ရ။

== ၆။ လၟေင် ပရေင်ကမၠောန် ဖန်ဗဒှ် ရုပ်ဒမျိုင် (Production Pipeline) ==
ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ရုပ်ဒမျိုင် ဇၞော် မွဲ မပ္တံကဵု ရုပ်ဒမျိုင်ဇာတ် (Animated movie) မွဲ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒး တိတ် ဇိုန် လၟေင် ကမၠောန် ဇၞော် ပိ သာ် -

1. '''ကိုပ်ကၠာ ကမၠောန် (Pre-production):''' ဖန်ဗဒှ် လိက်ဇာတ် (Scriptwriting)၊ ကေတ် ဗီုရုပ် တိုင် စတမ် (Storyboard)၊ တုဲ ဖန်ဇန် ဗီုပြင် ရုပ် (Character design)။ 2. '''ပ္ဍဲ အခိင် ကမၠောန် (Production):''' ဖန်ဗဒှ် ရုပ် လတူ ကွန်ပျူတာ (Modeling)၊ ပတိတ် အသာ် ကေုာံ လျး (Shading and Lighting)၊ တုဲ ဇိုန် စၞာဲ ညံင် ဂွံ ချဳ (Animation)။ 3. '''ကြဴနူ ကမၠောန် (Post-production):''' ပံင်ကောံ ရမ္သာင် (Voice acting)၊ ဖန်ဗဒှ် ဓါတ်ရမ္သာင် ကေုာံ တသိုက် (Sound effects and Music)၊ ကေုာံ ဖျေဟ် ဆက်စပ် သီုဖအိုတ် ညံင် ဂွံ တိတ် ဒှ် ဗီုရုပ် လက္ကရဴ အိုတ် (Rendering and Editing)။&lt;ref name=&quot;white&quot;&gt;{{cite book|last=White|first=T.|title=Animation Primer|publisher=Focal Press|year=2009|pages=15-28}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ကပေါတ် ဆာပ်ဝေ ကေုာံ နည်းပညာ (Software and Technology) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ඩဳဂျဳတေဝ် (Digital era) ဏအ်၊ ကွတ်ရုပ်ဒမျိုင် ဝွံ စကာ ဆာပ်ဝေ ကေုာံ သၞောတ် နာနာ သာ် ရ -

* '''Blender:''' ဒှ် ဆာပ်ဝေ ဖန်ဗဒှ် ရုပ်ဒမျိုင် 3D မသၠးပွး အလုံစုံ (Open-source) တုဲ မၞိဟ် စကာ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''Autodesk Maya:''' ဒှ် ဆာပ်ဝေ စိုတ်ဓါတ် ပရိုဖေရှေန်နယ် မစကာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ကုမ္ပဏဳ ရုပ်ဇာတ် ဟဝ်လဳဝုဒ် (Hollywood) တအ် ရ။
* '''Adobe After Effects:''' ဆာပ်ဝေ မစကာ ဗွဲမဂၠိုင် သွက် မဝ်ရှင် ဂရပ်ဖိစ် (Motion graphics) ကေုာံ ပံင်ကောံ ဗီုရုပ် (Compositing)။

== ၈။ သြဇာ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် (Impact and Applications in Society) ==
ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ရုပ်ဒမျိုင် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ သွက် အခိုက် ရေင်သေင် (Entertainment) သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ နာနာ သာ် ရ -

* '''ပရေင်ပညာ (Education):''' ပတိတ် ရုပ်ဒမျိုင် ဆက်စပ် ပရူ သိပ္ပံ၊ ဇဳဝဗေဒ (ဥပຖານ - ဗီု DNA မကဵု ကမၠောန်) သွက် ကွးဘာ တအ် ဂွံ ကၠိုဟ် လောဲသွာ ရ။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကြာန် (Advertising):''' ဖန်ဗဒှ် လဂို ရုပ်ဒမျိုင် ကေုာံ ကပေါတ် သွံရာန် တအ် ညံင် ညးဗဵု တအ် ဂွံ ဆာန်ဍူ ကေုာံ စိုတ်ဝင်စား ရ။
* '''ဗှ်သၞာ လေပ် (Video Games):''' ဖန်ဇန် လစှ်ေ အလုံစုံ ကေုာံ ရုပ်ဒမျိုင် ကောန်ဇာတ် ပ္ဍဲ ဂိ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် တ္ၚဲဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;williams&quot;&gt;{{cite book|last=Williams|first=R.|title=The Animator's Survival Kit|publisher=Faber &amp; Faber|year=2001|pages=50-65}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ရုပ်ဒမျိုင် ကေုာံ အာစိုပ်တဲ ခေတ်တၟိ (Modern Trends and Artificial Intelligence) ==
ပ္ဍဲ ကၠတ်ရမ္သာင် ခေတ်တၟိ ဏအ်၊ '''ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence - AI)''' ဝွံ လုပ် ပြံက် ဓရိုဟ် ပ္ဍဲ ကွတ် ရုပ်ဒမျိုင် ဗွဲမဇၞော် ရ။

* '''AI-assisted Animation:''' ဆာပ်ဝေ ဉာဏ်စက် တအ် မာန် ဖန်ဇန် ဗီုရုပ်ဒမျိုင် (AI video generation)၊ ဖန် အသာ် အလဵုအလဵု (Auto-coloring)၊ ကေုာံ စကာ ရမ္သာင် မၞိဟ် (AI voice generation) ညံင် ကမၠောန် အေနဳမေတ်သေန် ဂွံ ပြဟ် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ်၊ တၠပညာ တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒၟံင် ဖဵုသက်ရောက် ပရူ အခေါင်မူပိုင် (Copyright) ကေုာံ ကမၠောန် မၞိဟ် ဇေတ်တ် တအ် လေဝ် နွံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အနာဂတ် (Conclusion and Future of Animation) ==
ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ရုပ်ဒမျိုင် ဝွံ ဒှ် ထပ်ကၠောန် မပံင်ကောံ အဝိဇ္ဇာ (Art) ကေုာံ တၠပညာ သိပ္ပံ (Technology) မစကာ ဇဴစိုတ် ကဵု လမျီု လတူ ဗီုရုပ် မပတိတ် တအ် ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ ပတိတ် လညာတ်၊ ပရူပရာ၊ ကေုာံ ဝင် နာနာ သာ် ညံင် မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဂွံ ဗဵု ကေုာံ ကၠိုဟ်ခၠင် မာန် ရ။

ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ်၊ ကွတ် ရုပ်ဒမျိုင် ဝွံ ဆက် ဇၞော်မောဝ် အာ လတူ ဗွိုက် ပရေင်ပြံင်လှာဲ နာနာ မပ္တံကဵု ေရဝ်ဝဝ်တီ (Virtual Reality - VR) ကေုာံ ေအာ့ဂ်မေန်တေတ် ရဝ်ဝဝ်တီ (Augmented Reality - AR) တုဲ ပိုယ် မာန် ဗဵု ရုပ်ဒမျိုင် ညံင် မနွံ မွဲစွံ ဒၞာဲ ဇေတ်တ် ရောင်။&lt;ref name=&quot;cowan&quot;&gt;{{cite book|last=Cowan|first=H.|title=Digital Animation and Visual Effects|publisher=Cengage Learning|year=2015|pages=112-120}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==

* [[မဳကဳ မဝ်သ်]] (Mickey Mouse)
* [[ဝေါလ်တ် ဒဳသ်နဳ]] (Walt Disney)
* [[ဗတ်သ် ဗာန်နဳ]] (Bugs Bunny)
* [[ပညာ ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology)
{{Navbox|name=Animation|title=ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ရုပ်ဒမျိုင် ကေုာံ အေနဳမေတ်သေန် (Animation and Visual Media)|listclass=hlist|state=autocollapse|group1=နဲကဲ အဓိက|list1=* [[စက္ခော ရုပ်ဒမျိုင်]] (Cel animation)
* [[စတြပ် ရုပ်ဒမျိုင်]] (Stop-motion animation)
* [[ကွန်ပျူတာ ရုပ်ဒမျိုင်]] (Computer animation)
* [[မဝ်ရှင် ဂရပ်ဖိစ်]] (Motion graphics)|group2=လဒက်ပတန် ကေုာံ သၞောဝ်|list2=* [[သၞောဝ် ရုပ်ဒမျိုင် ၁၂ သာ်]] (12 principles of animation)
* [[စတြဳဗဝ်ရဳ]] (Storyboard)
* [[လၟေင် ပရေင်ကမၠောန်]] (Production pipeline)|group3=ကပေါတ် ဆာပ်ဝေ|list3=* [[Blender]]
* [[Autodesk Maya]]
* [[Adobe After Effects]]|group4=ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်|list4=* [[ဝေါလ်တ် ဒဳသ်နဳ]] (Walt Disney)
* [[ဗှ်သၞာ လေပ်]] (Video game)
* [[မဳဒဳယာ ခေတ်တၟိ]] (New media)
* [[အနုသုခုမ]] (Art)}}</text>
      <sha1>ovbzquzqpqtgk783uzh2l4kuoiy8zur</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗီုဇာတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11823</id>
    <revision>
      <id>56420</id>
      <timestamp>2026-07-27T08:51:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဗီုဇာတ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဒါရာ (Drama)''' ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကွတ်အနုသုခုမ [[ဇာတ်]] မထ္ၜး သဇိုင် ပရူပရာ ကောန်မၞိဟ်၊ ဒဒိုက်၊ တသိုက်၊ ပရေင်ဆက်ဆံ ကေုာံ ပရေင်တိုက်ပၟိုက် ဇရေ...&quot;</comment>
      <origin>56420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17507" sha1="g33fyakx8j5aaaouz6bgtzw1s4r4h7o" xml:space="preserve">'''ဗီုဇာတ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဒါရာ (Drama)''' ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကွတ်အနုသုခုမ [[ဇာတ်]] မထ္ၜး သဇိုင် ပရူပရာ ကောန်မၞိဟ်၊ ဒဒိုက်၊ တသိုက်၊ ပရေင်ဆက်ဆံ ကေုာံ ပရေင်တိုက်ပၟိုက် ဇရေင် ပူဂိုလ် နကဵု လ္ၚတ် သၟာဇာတ် (Actors) မကွာ်ပြာကတ် လတူ စင် (Stage)၊ ပ္ဍဲ ရုပ်ဒမျိုင် (Film)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ တ televisão (Television) ရ။ ဝေါဟာရ ဏအ်ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် (Greek) &quot;δράμα&quot; (dran) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်ကၠောန်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ပရေင်ချဳဓရာင်&quot; ရ။&lt;ref name=&quot;brustein&quot;&gt;{{cite book|last=Brustein|first=R.|title=The Theatre of Revolt|publisher=Little, Brown and Company|year=1964|pages=15-22}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ကွတ်ဇာတ် (Theatre) မ္ဂး၊ ဗီုဇာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြာမာ ဝွံ ဒှ် အဓိက သဇိုင် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဇာတ်အံက်၊ ဇာတ်လ္ဟိင်၊ ကေုာံ ဇာတ်ပရူဝင် နာနာ သာ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဗီုဇာတ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
[[ဝှာင်:Drama-in-theatre.jpg|right|thumb|300x300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ထ္ၜး ဗီုဇာတ် (Drama) နူကဵု သၟာဇာတ် လတူ စင် တၠသုခုမ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဗီုဇာတ်&quot; (Drama) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဟွံသေင် ဆ လိက်ဇာတ် မချူ လဝ် တုဲ မဗှ် သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ကွတ်အနုသုခုမ မပံင်ကောံ လဝ် လိက်၊ အဇာတ် (Performance)၊ အလႅာ်ရမ္သာင် (Voice)၊ ကေုာံ ဗီုဇကု သၟာဇာတ် (Physical expression) ရ။

ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်အနုသုခုမ မ္ဂး၊ ဗီုဇာတ် ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်တိုက်ပၟိုက် (Conflict) အကြာ ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ စိုတ် အပ္ဍဲ ပူဂိုလ် မွဲမွဲ ရ။ ပရေင်တိုက်ပၟိုက် ဏအ်ဝွံ ပကဵု ညံင် ပရူပရာဇာတ် ဂွံ တိုန်စိုပ် အဆံင် သၠုင် တုဲ ဖန်ဇန် ကဵု ပရူ ပတှ်ေ စိုတ်ဓါတ် ကု ညးမဗဵု တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Origins) ==
ဝင် ဗီုဇာတ် ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု ဍုင် ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greece) ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ မရနုက်ကဵု ၅ ဘဳသဳ ရ။ အခိင်ဂှ် ညးတအ် ကၠောန်ဗဒှ် ပေါဲသဘင် ရှေ်သှေ် ကျာ် ဒဳယဝ်နဳသုသ် (Dionysus) တုဲ နူဂှ် တိတ် ကၠုင် ဇာတ်အံက် (Tragedy) ကေုာံ ဇာတ်လ္ဟိင် (Comedy) ရ။

* '''ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greece):''' တၠပညာ ချူဇာတ် ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု သိုဖဝ်ကလဳသ် (Sophocles) ကေုာံ ယူရိပဳဒဳသ် (Euripides) တအ် ခၞံဗဒှ် လဝ် ဇာတ်အံက် မနွံကဵု ဒဒိုက် ဒဒှ် မဒးဒုင် ပလီု နူကဵု ကံကုသိုလ်။
* '''ဗွဝ်ကၠံ အလဒေါဝ် ကေုာံ ရေနေသာန် (Renaissance):''' ပ္ဍဲ ဥရောပ၊ ဗီုဇာတ် ကလေင် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပ္ဍဲ လက်ထက် သေက်သပဳယာ (William Shakespeare) မဖန်ဗဒှ် လဝ် ဇာတ် လျိုင်နာနာ သာ် မပ္တံကဵု ဟမ်လေတ် (Hamlet) ကေုာံ မက်ဗေတ် (Macbeth)။

== ၃။ ဂကူ ဗီုဇာတ် အဓိကဂမၠိုင် (Major Genres of Drama) ==
ဗီုဇာတ် ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဂကူ အဓိက ဍာ်ဒကေဝ် နာနာ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+[[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ဗီုဇာတ် အဓိကဂမၠိုင်
!ဂကူ ဗီုဇာတ် (Genre)
!ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Definition)
!ဥပမာ (Examples)
|-
|'''ဇာတ်အံက်''' (Tragedy)
|ပရူပရာ မစိုပ် အာ လအိတ် မဒးစိုပ် ဒဒိုက် ဇၞော်၊ သၟာဇာတ် အဓိက မဒး စုတိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဆောမ်လေင် ဇၞော်။
|သေက်သပဳယာ ၏ ''Hamlet'', ''Macbeth''
|-
|'''ဇာတ်လ္ဟိင်''' (Comedy)
|ပရူပရာ မနွံကဵု ဓရ်ဂြိုင်၊ တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အောန်စိုတ်၊ ကေုာံ အာစိုပ် အဇိုတ် မခိုဟ်။
|သေက်သပဳယာ ၏ ''A Midsummer Night's Dream''
|-
|'''ဇာတ်ဒြာမာ ဓမ္မတာ''' (Melodrama / Modern Drama)
|အာရီုစွံ လတူ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ဆာန်၊ ထေဲ၊ ကေုာံ ပရေင်တိုက်ပၟိုက် စိုတ် အပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန်။
|တေမ်မဝ်သဳ ၏ ''The Glass Menagerie''
|-
|'''ဇာတ်ပရူဝင်''' (Historical Drama)
|ဒုင်သဇိုင် လတူ ကဆံင်ဝင် ဍာံပြ သၟိင်တၠ ဟွံသေင်မ္ဂး ကဆံင်မၞိဟ် ဝင်။
|ဇာတ်ပရူ ဝင် သၟိင်တၠ နာနာ
|}

== ၄။ လဒက်ပတန် ဗီုဇာတ် (Structure of a Drama) ==
ဗီုဇာတ် မွဲ မစိုပ် တရဴခိုဟ် မ္ဂး ဍေဟ် ဒက်ပတန် လဝ် အတိုင် လၟေင် လၟေင် မကၠုင် နူကဵု တၠပညာ အာရိတ်သတေဝ် (Aristotle) ကေုာံ ဇာတ်သ္ၚေဝ် ဂုသတာပ် ဖရိတ် (Gustav Freytag's Pyramid) ရ -

1. '''နိဒါန် (Exposition):''' ထ္ၜး ပရူ ပူဂိုလ်၊ ဒၞာဲ၊ ကေုာံ အကာဲအရာ သဇိုင် တမ်ဇာတ်။ 2. '''ပရေင်တိုန်စိုပ် (Rising Action):''' ကတဵုဗဒှ် ပရူပြသၞာ မကဵု ဓရ် အန္တရာယ် ကေုာံ ပရေင်တိုက်ပၟိုက်။ 3. '''အထွတ်အထိပ် (Climax):''' ပွိုတ် အခိင် ကဆံင် ဒဒိုက် တၠုင် အိုတ်၊ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ် ဇာတ် ပြံင်လှာဲ အာ တာလျိုင်။ 4. '''ပရေင်စှ်ေစှ်ေ (Falling Action):''' ပရေင်ဖြေစှ် ပြသၞာ ကေုာံ အကာဲအရာ ဇာတ် မစ စှ်ေ အာ လအိတ်။ 5. '''လအိတ်ဇာတ် (Resolution / Denouement):''' ဒၞာဲ ဇာတ် မအာစိုပ် ဒတုဲ၊ တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ လညာတ် သီုဖအိုတ် မဂွံကၠိုဟ်။&lt;ref name=&quot;freytag&quot;&gt;{{cite book|last=Freytag|first=G.|title=Freytag's Technique of the Drama|publisher=S. C. Griggs &amp; Company|year=1894|pages=110-120}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဗီုဇာတ် ပ္ဍဲ ကွတ်စက်ယန္တရား ကေုာံ ရုပ်ဒမျိုင် (Drama in Film and Media) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဗီုဇာတ် ဟွံသေင် ဆ ပ္ဍဲ သေက်သတေတ် (Theatre) သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် စိုပ် အာ ပ္ဍဲ ရုပ်ဒမျိုင် (Film) ကေုာံ ရုပ်ဒမျိုင် တေလေဝိဇြေန် (Television dramas) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

ရုပ်ဒမျိုင် ဗီုဇာတ် (Drama films) တအ် အာရီုစွံ လတူ အဓိပ္ပါယ် ဇြိုဟ်နက် လတူ ဘဝ ကောန်မၞိဟ်၊ ပရေင်ဆက်ဆံ အကြာ မိမ ကေုာံ ကောန်၊ ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ပူဂိုလ် မွဲမွဲ ရ။ သၟာဇာတ် (Actors) တအ် စကာ အတိုင် နဲကဲ မေသဒ် အေတ်တဝ် (Method acting) သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပေင်ပေင် အာရီု စိုတ် ပူဂိုလ် ဇာတ် ဂှ် မာန်။

== ၆။ စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ လညာတ် ပရူ ဗီုဇာတ် (Critical Perspectives on Drama) ==
တၠပညာ လိက်ပတ် ကေုာံ ဗီုဇာတ် တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုဇာတ် နကဵု လညာတ် နာနာ သာ် -

* '''လညာတ် အာရိတ်သတေဝ် (Aristotelian Criticism):''' အာရီုစွံ လတူ ပရေင်သေဝ် ကေုာံ တောဲစိုတ် (Catharsis) - တင်ဒဒိုက် မဖအိုတ် ထောအ် အာရီု ပရေအ် ပ္ဍဲ စိုတ် ညးမဗဵု တအ် ရ။
* '''လညာတ် ဗရိတ်တိ (Brechtian / Epic Theatre):''' ဇာတ် မဖန်ဗဒှ် ညံင် ညးမဗဵု တအ် ဂွံ ဆက်စပ် မင်မွဲ သတိ အတိုင် ဝင် တုဲ ဟွံတိုပ်စိုပ် အာ ပ္ဍဲ ဇာတ် ပုဟ်၊ ညံင်ဂွံ ဝေင်ဒစး ပရေင်ပတှ်ေ အလဵုအလဵု။

== ၇။ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဗီုဇာတ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Drama and Society) ==
ဗီုဇာတ် ဝွံ ဒှ် &quot;စၠဍာ် မထ္ၜး ကဵု မျက်နှာ ဂကောံမၞိဟ်&quot; (Mirror of Society) ရ။ ဍေဟ် ထ္ၜးကဵု ပရူ ပရေင်မၞိဟ် မပ္တံကဵု ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ်၊ ပြသၞာ သ္ၚိကၟိန်၊ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ခေတ် ဂှ် ရ။&lt;ref name=&quot;esslin&quot;&gt;{{cite book|last=Esslin|first=M.|title=The Field of Drama|publisher=Methuen|year=1987|pages=30-40}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ က္ဍိုပ်သکان ဂကောံမၞိဟ် နာနာ၊ ဗီုဇာတ် ဒှ် လွဟ် မွဲ သွက်ဂွံ ပလံင် ဗစိုပ် လညာတ် တုဲ ထ္ၜး သမ္တီ ကု ညးဍုင်ကွာန် တအ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ပရေင်မၞိဟ် ညံင် ဂွံ ခိုဟ် တိုန် မာန် ရ။

== ၈။ ကွတ် သၟာဇာတ် ကေုာံ ပရေင်ဗတောန် (Acting and Directing) ==
ပ္ဍဲ ပွမခၞံဗဒှ် ဗီုဇာတ် မွဲ၊ ဒါရာတာ (Director) ကေုာံ သၟာဇာတ် (Actors) တအ် နွံကဵု တာလျိုင် ဇၞော် ဗွဲမလောန် -

* '''ဒါရာတာ (Director):''' ညးမဖန်ဇန် ဗီုပြင် အလုံစုံ၊ ဇၞော်မောဝ် တင်ရန်တၟအ် ဗီုဇာတ်၊ ကေုာံ ညးမကဵု လညာတ် ကု သၟာဇာတ် တအ် ရ။
* '''သၟာဇာတ် (Actor):''' ညးမလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲ ပူဂိုလ် ဇာတ် တုဲ ဖ္ဍောတ် အရေဝ် ကေုာံ ထ္ၜး အာရီု အတိုင် ပတှ်ေ ဇာတ် ဂှ် ရ။

== ၉။ ဗီုဇာတ် ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် အေရှ ကေုာံ မန် (Drama in Asian and Mon Culture) ==
ပါဲနူ ဥရောပ တုဲ၊ ပ္ဍဲ ရးနိဂီု အေရှ မပ္တံကဵု ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဒေသမန် တအ် လေဝ် နွံကဵု ကွတ်ဗီုဇာတ် ဒေသ မပ္တံကဵု ဇာတ်သဘင်၊ ဇာတ်ပဝ်ဝင်၊ ကေုာံ ဇာတ်ဇာတ်မန် နာနာ သာ် ရ။

ဗီုဇာတ် မန် တအ် ဒုင်သဇိုင် လတူ ဇာတ်နိပါတ်၊ ဝင်တမၠာ ကေုာံ ပရူဒဒှ် လၟိုန် တ္ၚဲ တုဲ ပကောံ မၞိဟ် ဂကောံမၞိဟ် ဒေသ ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ဆာန်ဍူ ကေုာံ တင်သတိ ဓမ္မ။&lt;ref name=&quot;williams&quot;&gt;{{cite book|last=Williams|first=R.|title=Drama from Ibsen to Brecht|publisher=Penguin Books|year=1968|pages=12-18}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အနာဂတ် ဗီုဇာတ် ပ္ဍဲ ခေတ်ဒဳဂျဳတေဝ် (Future of Drama in the Digital Era) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် အင်တာနက် ကေုာံ ရုပ်ဒမျိုင် ဓါတ်ပလုင် (Streaming platforms) ဏအ်၊ ဗီုဇာတ် ပြံင်လှာဲ အာ ဗီုပြင် တၟိ နာနာ သာ် ရ။

* '''ဗီုဇာတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ ဗှူရ်တွဴ ရဳဗေဝ် (Virtual/Digital Drama):''' စကာ ဉာဏ်စက် ကေုာံ ၃ဍဳ (3D graphics) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ကွတ်သုခုမ တၟိ။
* '''ဗီုဇာတ် အကြာ အလဵုဇကု (Interactive Drama):''' ညးဗဵု တအ် မာန် ရုဲစှ် လွေင် ဂၠံင်တရဴ လအိတ် ဇာတ် အလဵုဇကု ပ္ဍဲ Video games တအ် ရ။

သ္ၚောပ် မ္ဂး၊ ဗီုဇာတ် ဝွံ ဒှ် အရာ မထ္ၜး ပရူပရာ ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ကေုာံ မဆက် မင်မဲ လဝ် ဝင် အနုသုခုမ ဂကောံမၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==

* [[ဇာတ်]] (Theatre)
* [[ဇာတ်အံက်]] (Tragedy)
* [[ဇာတ်လ္ဟိင်]] (Comedy)
* [[ပရူဝင်]] (History)
{{Navbox|name=Drama and Theatre|title=ကွတ်ဗီုဇာတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Drama, Theatre, and Arts)|listclass=hlist|state=autocollapse|group1=ဂကူ ဗီုဇာတ်|list1=* [[ဇာတ်အံက်]] (Tragedy)
* [[ဇာတ်လ္ဟိင်]] (Comedy)
* [[ဇာတ်ဒြာမာ ဓမ္မတာ]] (Melodrama)
* [[ဇာတ်ပရူဝင်]] (Historical Drama)|group2=ကဏ္ဍ ကေုာံ လဒက်ပတန်|list2=* [[လဒက်ပတန် ဗီုဇာတ်]] (Structure of Drama)
* [[အထွတ်အထိပ်]] (Climax)
* [[ပရေင်တိုက်ပၟိုက်]] (Conflict)
* [[သေဝ် ကေုာံ တောဲစိုတ်]] (Catharsis)|group3=ညးခၞံဗဒှ် ကေုာံ သၟာဇာတ်|list3=* [[ဒါရာတာ]] (Director)
* [[သၟာဇာတ်]] (Actor)
* [[သေက်သပဳယာ]] (William Shakespeare)
* [[အာရိတ်သတေဝ်]] (Aristotle)|group4=ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်|list4=* [[ဇာတ်]] (Theatre)
* [[ယေန်သၞာင်]] (Culture)
* [[ရုပ်ဒမျိုင်]] (Film)
* [[ပညာ အနုသုခုမ]] (Fine Arts)}}</text>
      <sha1>g33fyakx8j5aaaouz6bgtzw1s4r4h7o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Jacques Ballieu</title>
    <ns>3</ns>
    <id>11824</id>
    <revision>
      <id>56421</id>
      <timestamp>2026-07-27T09:25:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jacques Ballieu</username>
        <id>5513</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;Hello!&quot;</comment>
      <origin>56421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6" sha1="caeijeike3tbqti90gctw0zhmuffrtf" xml:space="preserve">Hello!</text>
      <sha1>caeijeike3tbqti90gctw0zhmuffrtf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>56422</id>
      <parentid>56421</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T09:29:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jacques Ballieu</username>
        <id>5513</id>
      </contributor>
      <origin>56422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="207" sha1="a9n5vnsmtqtj9xt2xve5z5ymcjerkgk" xml:space="preserve">Hello! --[[ညးလွပ်:Jacques Ballieu|Jacques Ballieu]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Jacques Ballieu|ဓရီု]])  ၁၅:၅၉၊ ၂၇ ဂျူလာင် ၂၀၂၆ (+0630)</text>
      <sha1>a9n5vnsmtqtj9xt2xve5z5ymcjerkgk</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>