ဂၠးတိ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.12</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ဂၠးတိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>573</id>
    <revision>
      <id>56423</id>
      <parentid>46340</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T12:52:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Htawmonzel</username>
        <id>25</id>
      </contributor>
      <origin>56423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29239" sha1="ni4n3a56zir6n70vr8ge7c7gen7z391" xml:space="preserve">[[File:The Blue Marble (remastered).jpg|thumb|&quot;ဂၠးတိ သၚေက်&quot; - ဗီုရုပ် ဂၠးတိ မတက်လဝ် နကဵု Apollo 17|alt=&quot;Den blå juvel&quot; - fotografi af Jorden, taget af Apollo 17]]
[[File:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|frameless|right]]

'''ဂၠးတိ''' ({{Lang-en|Earth}}; သင်္ကေတ: [[file:Earth symbol (fixed width).svg|16px|🜨]]) ဂှ် ဒှ် ဂြိုဟ် မရနုက်ကဵု ပိ အပ္ဍဲစက္ကဝါတ္ၚဲ (Solar System) တုဲပၠန် ပၞောဝ်ကဵု ဂြိုဟ်တိဂမၠိုင် (Terrstrial planet)ဂှ် ဂၠးတိဝွံ ဇၞော်အိုတ်တုဲ ကၟောန်ဓရောန်အိုတ်ရ။ ဂၠးတိဂှ် လွဳစ မအရေဝ်ပါဠိ ကပ္ပါ တုဲ ကပ်၊ လောက တုဲ လိုက် ဗီုဏအ်လေဝ် ညးကော်ကီုရ။

ဂၠးတိဏအ်ဂှ် ဒှ်ဒတန်သ္ၚိ ဂကူ မဂၠိုင်ကဵု ပြကောဋိကိုဋ်ရ။ ဂြိုဟ်ဂၠးတိဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် ဂွံ ၄.၅၄ အသင်ဃဲ (၄,၅၄၀,၀၀၀,၀၀၀) သၞာံတုဲ လမျီု စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲလတူဗလးဂၠးတိဏအ်ဂှ် အပ္ဍဲသၞာံအာယုက်ဂၠးတိ ပထမ အသင်ဃဲဂှ်ရ။ လမျီု မကော်ဂး ဒတန်ဇဳဝ (biosphere) ဂၠးတိဂှ် ပြံင်လှာဲကဵု ဒတန်ကျာ (atmosphere) (ဝါ) ဓါတ်ကျာ ကေုာံ ဓါတ်တၞဟ်သအာင် ဗီုကဵု ဍာ်၊ ပၟတ် မဒှ်အရာ/ဓါတ်အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။ ဓါတ်တအ် ကတဵုဒှ်ဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ သတ်အနုလက်ကၠာ် မဒှ်စၟစၟောန်သောဲသောဲ မကော်ဂး အေရဝ်ဗိစ် သြရ်ဂနိသာမ် (aerobic organism)ဂှ် ဗြေဝ်ပရး ဂွံကၠုင်ရ။ နူဂှ်တုဲ ကထိုက်သြဇြောန် (Ozone layer) ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ မွဲလပါ်ဂှ်ပၠန် ဓါတ်ဇရောတ် ပ္ဍဲတိ (earth’s magnetic field) ဂှ် စဵုဒၞာကဵု ပသာန် နူဂြိုဟ်တၞဟ်တအ်တုဲ လမျီု ပ္ဍဲဂၠးတိဂှ် ဂွံဂျိုင်တန်တဴဂွံကၠုင်ရ။ ဟိုတ်နူ ဗီုလဒက်ပတန် ခန္ဓဂၠးတိကီု၊ ဟိုတ်နူ ဗီုပြင်ဂၠးတိ မဇၞော်မောဝ်တိုန်ကီု၊ ဟိုတ်နူ ဗီုဂၠးတိမဂေတ်လန်ပူဒၟံင်ကီု ဟိုတ်နူဟိုတ်တအ်ဏအ်တုဲ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် သတ်မၞုံလမျီု ဂွံဂျိုင်တန်တဴမာန် အခိင်ကာလ ဗွဲမလအ်လတုဲ ဆက်တုဲ တန်တဴအာ သၞာံၜိုတ်အကြာ ၅၀၀ ပြကောဋိကိုဋ် ကဵု မွဲအသင်ဃဲဏီရောင်ဂှ် တော်ကေတ်လဝ်ရ။ ဂတဂှ်မ္ဂး ဟိုတ်နူပသာန်တ္ၚဲတုဲ လမျီုပ္ဍဲဂၠးတိတအ် ကလေင်အိုတ်အာ မာန်ပၠန်ရ။

သတီုဂၠးတိ ကထိုက်လတူအိုတ်ဂှ် ဗာန်စာတ်လဝ် နကဵုခတှ်ေတၞဟ်ဟ်ရ။ ခတှ်ေတအ်ဂှ် ညးကော်စ ခတှ်ေ တေစ်တောနိစ် (Plate tectonics)။ ခတှ်ေတအ်ဂှ် ပ္ဍဲသၞာံမဂၠိုင်ကဵု ပြကောဋိကိုဋ်ဂှ် ဍေဟ်ဆုဲပြံင်ဒၟံင်ရ။ ခတှ်ေသီုဖအိုတ် ၜိုတ် ၇၁﹪ဂှ် ဂြောပ်ဓလီုလဝ် နကဵု ၜဳမှာသၟိတ် ဍာ်ဖ္ဍုင်တုဲ သၟေဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်တကအ်တိုက်ဂမၠိုင်ရ။ ဇၟောဝ်ဍာ် မဇွောဝ်ဂေတ်ဒၟံင် လတူဗလးဂၠးတိဂှ် ဒှ်အရာ မဒးနွံထေက် သွက်လမျီုဂမၠိုင်တုဲ နနဲဏအ်ဂှ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဂြိုဟ်တၞဟ်တအ်ရ။ ဍာ်မဇွောဝ်ဂေတ်ဒၟံင် လတူဗလးဂၠးတိဂှ် ထိင်စၠောအ်ကဵု သၟုဟ်ဂံက် ကဵု သၟုဟ်ဂမ္တဴ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။ သၟုဟ်ဂမ္တဴ နူဒေသသကုတ်လဒေါဝ်ဂၠးတိဂှ် ပလံင်ဏာ ဒေသဂံက် လတူ ကေုာံ သၟဝ်ဂၠးတိတုဲ သၟုဟ်ဂံက် နူသၟဝ် ကဵုလတူတအ်ဂှ် စၠောအ်ဏာ ဒေသလဒေါဝ်တေအ်ရ။ ဗွဲအပ္ဍဲဂၠးတိဂှ် ချဳဓရာင်ဒၟံင်ဖိုဟ်တုဲ မၞုံကဵုဒြဟတ်ဓရိုဟ်ရ။ ဗွဲအပ္ဍဲဂၠးတိဂှ် ယဝ်ဒးပတောအ် ကုကထိုက်လပါ်မ္ၚးမ္ဂး ကောံကလောအ်ဒၟံင် ဟီုဂွံရ။ ခဍန် လပါ်လတူ မလေင်လောအ်ဒၟံင် ညံင်ဍာ်ဆဝ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု ဓါတ်ဇရောတ် (magnetic field / သံလိုက်ဓါတ်) တုဲ ခဍန်လဒေါဝ် (ဝါ) ဗွဲပ္ဍဲဂှ် ဒှ်ဒၟံင် ပသဲ ရ။

ဂၠးတိဂှ် တန်တဴဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဂြိုဟ်တၞဟ်သအာင် ပ္ဍဲစက္ကဝါမ္ၚးကီုရ။ ဗွဲတၟေင် ကုဂြိုဟ်တ္ၚဲ ကဵု ဂြိုဟ်ဂိတု။ အခိင်လၟုဟ်မ္ဂး ဂၠးတိဂှ် လန်ဂေတ်ဒၟံင် တ္ၚဲ နကဵုပွူဇကုဇကု ၜိုတ် ၃၆၆.၂၆ အလန် အတိုင်လၟေင်ဂၠံင်ဇကုရ။ ဇကုဇကုဂေတ်ဒၟံင်တုဲ လန်ပူဂေတ်ဒၟံင် တ္ၚဲ နကဵုအတိုင်လၟေင်ဂၠံင်ဇကုရ။ ဇကုဇကုဂေတ်ဂွံ မွဲဗဂေတ်ဂှ် ပိုယ်တအ် ကော်စ မွဲတ္ၚဲတုဲ ၃၆၆.၂၆ တ္ၚဲမ္ဂး လန်ဂေတ်ဂွံ မွဲပွူတ္ၚဲဂှ် ပိုယ်ကော်စ ဂွံမွဲသၞာံရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ နကဵုကြက္ကဒိန်တ္ၚဲမ္ဂး ပ္ဍဲမွဲသၞာံဂှ် နွံ ၃၆၆.၂၆ တ္ၚဲ။ တိဂှ် ခ္ဍမ်ဂၠိင်ဒၟံင်ညိတုဲ ဓစေင်ဒၟံင် 23.4° ဒဳဂရဳ ရ။ ဟိုတ်နူမဓစေင်ဒၟံင်ဂှ်ရ ဗဒှ်ကဵုရာသဳဥတုနာနာသာ် ပ္ဍဲဗလးတိဏအ်ရ။ ဂၠးတိဏအ် စတုဲ မဂေတ်ဒၟံင် ကဵုဂိတုဂှ် ဒှ်လဝ် နူၜိုတ် ၄.၅၃ အသင်ဃဲသၞာံတေအ်ရ။ ဟိုတ်နူ မဂေတ်ဒၟံင် ကဵုဂိတုတုဲ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ဍာ်ဒဳ (ဍာ်တိုန်ဍာ်စှ်ေ) ကတဵုဒှ်ကၠုင်။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဂိတုဂှ် သီုဖန်ဗဒှ်ကဵု ညံင်လၟေင်ဂၠံင်ဂၠးတိ မဂေတ်တ္ၚဲ ဂွံတန်ကြန်ကီု သီုကဵု ထိင်ကဵု အသိင်ပရဟ် မဂေတ်တ္ၚဲကီုရ။ ဟိုတ်နူပရေင်ခတိုဟ် ဗီုကဵုသၞံင်ဓဂုဲ ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် နူအခိင်ကၠာတေအ်တုဲ ၜဳမှာသၟိတ်တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ကြဴနူဂှ်ပၠန် ဟိုတ်နူ ဂြိုဟ်ဍောတ်တအ် ဒတုံပြဟ်ဒးလဝ် ဂၠးတိဏအ်တုဲ ဗီုပြင် ဗလးတိဏအ် ပြံင်လှာဲအာရ။

==လၟေင်ကာလ ဂၠးတိတန်==
လၟေင်အခိင် ဂၠတိဏအ် ဗီုမကတဵုဒှ်ကၠုင်ဂှ် တၠပညာတအ် စမ်ၜတ်လဝ်တုဲ ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ မတုဲကၠုင် သၞာံၜိုတ် ၄.၅၄ အသင်ဃဲ (၄.၅၄၀.၀၀၀.၀၀၀) (ၜိုတ် ၁% ဂှ် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ်) ဂှ် ဂၠးတိ ကေုာံ ဂြိုဟ်တၞဟ် ပ္ဍဲစက္ကဝါတ္ၚဲဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ဗဗိုက်သၟောန် ကေုာံ သၟုဟ်ဓါတ် (A protoplanetary disk) မဒှ်အရာ မသၟေဟ်သှ်ေ ပ္ဍဲအခိင် တ္ၚဲမစကတဵုဒှ်တေအ်ဂှ်ရ။ အခိင်ကာလ ဗဗိုက်သၟောန် ကေုာံ သၟုဟ်ဓါတ် တအ် မပံင်ကောံဗာန်စပ်ရေင်သကအ်ဂှ် ဒှ်စသၞာံ ၜိုတ် ၁-၂ နိလဟုတ် (၁၀-၂၀.၀၀၀.၀၀၀)ရ။ နူမဒှ်ဒၟံင်ပရာဲပရာဲ လေင်လေင်ဂှ် ပ္ဍဲကာလသၟုဟ်ဍာ် မစိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲကျာတုဲ လပါ်လတူတအ်ဂှ် ဂံက်စှ်ေတုဲ စကလောအ် ကြံင်ကၠုင်ရ။ ကြဴနူဂှ်ညိဂှ် ဂိတု စကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ အတိုင်တေသြရဳ (တဳအဝ်ရဳ) မဒုင်လဝ်တဲလၟုဟ်မ္ဂး ဂိတုဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဟိုတ်နူ ဂြိုဟ်မွဲ မကော်စ ထေဣအ (Theia) မကၠုင်ဇီုစိုပ် ဂၠးတိၜတ်ၜတ်ဏအ်ရ။ ဂြိုဟ်ထေဣအ (Theia) ဂှ် ဇမၞော်နွံစ တၟာ မာသ် (Mars) တ္ၚဲဏအ်ရ။ ဂြိုဟ် ၜိုတ် ၁၀ % ဂှ် ပံင်ကောံနှဴအာ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်တုဲ သၟေဟ်တအ်ဂှ် မပရာတ်တိတ်အာတအ်ဂှ် ဒှ်အာ ဂိတုရ။

သၟုဟ်ဓါတ်ဂမၠိုင် မကသိုဟ်တိတ်ဒၟံင် ကဵု ပရေင်မချဳဓရာင်ကသဳတိတအ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု en ur-atmosfære။ ၜဳမှာသၟိတ်ဂမၠိုင် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဟိုတ်နူသၟုဟ်ဍာ်ရ။ သၟုဟ်ဍာ်တအ်ဂှ် ကၠုင်နူ ဗဳသတဳ (ကလော်ဒမြိပ်ပၞာင်) ကေုာံ ဂြိုဟ်တၞဟ်တအ်ရ။ နူစကၠာဂှ် ဒၞာဲတိမကှ် ကြပ်ဟွံမဲ၊ အလုံမွဲ ဂၠးတိဂှ် ဂြောပ်ဓလီုလဝ် နကဵုဍာ် သီုဖအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲမွဲအခိင် ၜိုတ် ၜါအသင်ဃဲဂှ် သမၠဲဒၞာဲတိုက်ဂမၠိုင် ဇၞော်တိုန် ၜါဆရ။ ဒၞာဲတိုက်ဂမၠိုင်လေဝ် မံက်ဒှ်ကၠုင် ဂၠိုင်ကဵုဒၞာဲရ။ ဒၞာဲတအ်ဂှ် ဆုဲပြံင်ဒၟံင်တုဲ ကောံစုက်ရေင်သကအ် ပြးသြာဲတိတ် ရေင်သကအ် ကတဵုဒှ်တုဲ ခတှ်ေတိုက်တအ်ဂှ် ကောံဒှ် မဟာတိုက်မွဲရ။ မဟာတိုက်ဇၞော်ဂှ် ညးကော်စ ရောဒိနိအာ (Rodinia)။ မဟာတိုက်ဇၞော်ဂှ် နူသၞာံၜိုတ် ထပှ်နိလဟုတ္တံ (၇၅၀.၀၀၀.၀၀၀) ဂှ် ကလေင်ထကးပါ်တိတ်အာပၠန်။ ကြဴညိ ပ္ဍဲအခိင်ၜိုတ် တြဴနိလဟုတ္တံ (၆၀၀ - ၅၄၀ ပြကောဋိကိုဋ်) တိုက်တအ်ဂှ် ကလေင်ကောံရေင်သကအ် နဒဒှ် မဟာတိုက်မွဲပၠန်။ ပ္ဍဲအခိင်ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ မဟာတိုက်ဇၞော် ပန်နောတိအာ (Pannotia)။ လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် ညးကော် ပန်ဂဴအာ (Pangæa) မထကးပါ်တိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ မလောန်ကၠုင် ၁၈၀ ပြကောဋိကိုဋ်တေအ်ရ။

==လမျီုမစကတဵုဒှ်==

နူဂၠးတိဏအ် စကတဵုဒှ်တုဲ လၟေင်ကမၠောန်ဓါတု မကတဵုဒှ်ဒၟံင်တအ်ဂှ် စိုပ်အခိင် မလောန်ကၠုင် ၜိုတ် သၞာံ ပန်အသင်ဃဲဂှ် ဓါတ်မောလေစူလ် မဗြေဝ်ပတိတ်ဗီုဇကု (self-replicating molecules) မဒှ်ဓါတ် မဗြေဝ်ပတိုန် ဗီုမတုပ်ကဵုဇကု နူမွဲ ဒှ်ၜါ စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။ ဂတဂှ် သၞာံမွဲကဝက် အသင်ဃဲဂှ် ဗဳဇလမျီု မဒှ်တၞောဝ်ဇုဇ သတ်တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ လမျီုတအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ပ္ဍဲခန္ဓလမျီုတအ်ဂှ် ပရေင်အပြံင်အလှာဲ [[လျးသံယိုဂ်]] (photosynthesis) ဂှ် ဖန်ဖဒှ်ကဵု ညံင်ဒြဟတ် နူတ္ၚဲ ဂွံလုပ် ပ္ဍဲလမျီုတအ်ရ။ ဒြဟတ်တ္ၚဲ မလုပ်တိတ် အပ္ဍဲခန္ဓတအ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ပခိုဟ်ပတိုန် ကဵုသန္ထာန်လမျီုတအ်ဂှ်ရ။ လျးပသာန် (Syntesen) မတိတ်ကၠုင် လၟေင် နူလျးတ္ၚဲ/ဒြဟတ်တ္ၚဲ မလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲလမျီုတုဲ နူလမျီု မကလေင်ပတိတ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု ဓါတ်မောလေစူလ် အံက်သဳဂျေန် (molecular oxygen - O2) ရ။ အံက်သဳဂျေန်တအ် ကောံရေင်သကအ် ပ္ဍဲကျာတုဲ ဗဒှ်ကဵု ခတှ်ေသြဇြောန် (ozone layer) ရ။ ခတှ်ေသြဇြောန်ဂှ် ဒှ်ခတှ်ေလတူအိုတ် ပ္ဍဲဗလးကျာပိုယ်ရ။ ခတှ်ေသြဇြောန်ဂှ် စဵုဒၞာကဵု ညံင်ပသာန်တ္ၚဲ မကြာတ်လောန်ၜက် ဟွံဂွံလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲလတူဂၠးတိဏအ်ရ။ နူဂှ် ကလာပ်ရုပ်စန်ဍောတ်တ်တအ် ပံင်ကောံတုဲ ဒှ်အာ ဗီုပြင်ခန္ဓဇမၞော်မွဲဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ကလာပ်ရုပ်ဂှ် ညးကော်စ eukaryotes. ကလာပ်ရုပ် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ကလာပ်ရုပ်စန်ဂမၠိုင် ကတဵုဒှ်ကၠုင် မွဲလပါ်ဂှ်ပၠန် ခတှ်ေသြဇြောန် ဂှ်လေဝ် စဵုဒၞာကဵုလဝ် ညံင်ပသာန်တ္ၚဲ မပလီုပလာ်တအ်ဂှ် ဟွံဂွံကၠုင်တုဲ သတ်မၞုံကဵုလမျီုဂှ် ဂွံဂျိုင်တန်တဴဂွံ ပ္ဍဲလတူဗလးတိဏအ်ရ။

ပ္ဍဲအခိင် အကြာ ၇၅၀ ကဵု ၅၈၀ ပြကောဋိကိုဋ်သၞာံ မတုဲကၠုင်တေအ်ဂှ် ဂၠးတိဝွံ ဂြောပ်ကၟာတ်လဝ် နကဵုဍာ်ကလောအ်ရ။ အခိင်ဂှ် ညးကော်စ ဗီုအင်္ကလိက် Snowball Earth (ဂၠးတိဗဝ်ဟေမ) ရ။ အရာစိုတ်မလုပ်စခိုဟ်ဂှ် အခိင်ဍာ်ကလောအ်ဂှ် နွံဒၟံင် ကၠာနူအခိင် ကမ်ဗြိန်ခတိုဟ် (Cambrian explosion) မဒှ်အခိင် သတ်လမျီု မၞုံကဵု ကလာပ်ရုပ်ဂမၠိုင် မပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ခန္ဓရ။
ပ္ဍဲအခိင်ကၞောတ်ကမ်ဗြိန်ခတိုဟ် (Cambrian explosion) မဒှ်အခိင် ၜိုတ် ၅၃၅ ပြကောဋိကိုဋ်သၞာံ မတုဲကၠုင်တေအ်ဂှ် သတ်ဂကူနာနာ (မဒှ်ဂကူချိုတ်ကၠက်တ္ၚဲဏအ်) ကတဵုဒှ်ကၠုင် ချိုတ်ကၠက်အာ ကတဵုဒှ်ပၠန် သီုဖအိုတ် ဂွံမသုန်အလန်တုဲရ။ မကတဵုဒှ် အလန်လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင်မလောန်ကၠုင် ၆၅ ပြကောဋိကိုဋ်တေအ်ရ။ ဟိုတ်ဍေဟ်ဂှ် ဒၟာနူ ကလေဟ်ဂြိုဟ် ကၠုင်ဇီုကပိုက်ဂၠးတိ ပ္ဍဲဒၞာဲ ဗဒါဲဍုင်မက်သဳကဝ် တ္ၚဲဏအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် သတ်ဗီုကဵု ဒဳနောသဴ (dinosaurs) ကေုာံ သတ်ဂကူတၞဟ်တအ် ချိုတ်ကၠက်အာ အိုတ်ရ။ သတ်ဇိုင်ပန် ကေုာံ ဂစေံကၞေမ်လ္ၚဵုတအ် သှ်ေၜက်ဒၟံင်ရ။ ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ်အခိင် ၆၅ ပြကောဋိကိုဋ်သၞာံ လက္ကရဴဏအ် ဂကူသတ် နာနာပကာရ ဗြောက်ဗြေဝ်ကၠုင်တုဲ နူသၞာံ မဂၠိုင်ကဵုပြကောဋိကိုဋ် မတုဲကၠုင်တေအ် ဂကူသတ်ဇိုင်ပန် မတုပ်ကဵုကၞုဲ ပ္ဍဲအာဖရိကမွဲဂကူ နူမကွာ်ဒၟံင် ဇိုင်ပန်ဂှ် ဓလိုက်ကတဵုတုဲ ကွာ်နကဵုဇိုင်ၜါ စကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ စနူ မကွာ်ဇိုင်ၜါတုဲ ရပ်စပ် ကပေါတ်ကိရိယာတအ် လောဲသွာကၠုင်၊ ပရေင်ပံင်တောဲကၠောန်တအ်လေဝ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ပရေင်ဆက်ဆောံတအ်လေဝ် သၟဟ်အစောမ်ကၠုင် ကုညးတအ်ကီုရ။ အရာတအ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု ညံင်ဂွံပခိုဟ်ပတိုန် ပ္ဍဲစၞစတအ်၊ ပရေင်ချဳဓရာင် ဇိုင်တဲတအ်လေဝ် ရပ်စပ် သုင်စောဲဂွံဂၠိုင်တုဲ အရာတအ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု ညံင်ကၠေင်က္ဍဟ် ကေုာံ ဂၞာက္ဍဟ် ဂွံဇၞော်တိုန်ရ။ နူဂှ် ဖန်ဗဒှ်ပတိုန် ပရေင်တဵုလွဳတအ်တုဲ ကြဴနူဂှ်ညိဂှ် ယေန်သၞာင်ကၠုင်တုဲ တန်တဴကၠုင် နကဵုဂကောံ မကော်စ မနုဿ (ကောန်မၞိဟ်) ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ပ္ဍဲအခိင်မဂၠေအ်ဂှ် ကလိဂွံဇမၞး လတူသတ်တၞဟ် မၞုံလတူတိဏအ်ရ။ သတ်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ပြံင်လှာဲကဵု သဘာဝတိဍာ်ကီု သီုကဵု ဇာတ်တၞဟ်တအ်ရ။

==အနာဂတ်==
အနာဂတ်ဂၠးတိဏအ်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုအနာဂတ်တ္ၚဲရ။ ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ် ဂတဏအ် ၁.၁ အသင်ဃဲသၞာံမ္ဂး လျးတ္ၚဲဂှ် တၟးဂၠိုင်တိုန် ၁၀ တၟအ်ကၠံတုဲ ဂတဏအ် ၜိုတ် ၃.၅ အသင်ဃဲသၞာံမ္ဂး တၟးဂၠိုင်တိုန် ၄၀ % ရ။ ဟိုတ်နူ တ္ၚဲကတဴလောန်တုဲ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗွဲမဇၞော် ကဵုဒြဟတ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ဥပမာဗီုကဵု ဍာ်ၜဳမှာသၟိတ် ဇတ်ကှ်အာရ။

ဟိုတ်နူသၟုဟ်ဂမ္တဴ ကတဴလောန်တုဲ ပရေင်မဂေတ်စၠောအ် CO2 လီုလာ်အာတုဲ ကူလ်ဒဳသြဇြိဒ် (kuldioxid) ဂၠိုင်တုဲ ဂတဏအ် ၜိုတ် ၉၀၀ ပြကောဋိကိုဋ်မ္ဂး မဒးစိုပ်အာ ကဆံင် တၞံဆုချောဲဂမၠိုင် ဂျိုင်ဟွံမာန်ရ။ ဟိုတ်နူတၞးဆုချောဲဟွံမဲတုဲ ရာသဳဥတုဂမၠိုင်လေဝ် ဒးဇီုကပိုက်လီုလာ်ကၠုင်ရ။ ဂတဂှ် သၞာံၜိုတ်မွဲၜါပြကောဋိကိုဋ် သတ်ဂမၠိုင်လေဝ် ဒးချိုတ်အိုတ်ရ။ ၜိုန်ရ တ္ၚဲဂှ် ကလေင်ညိင်ဝတ်အာ ၜိုတ် ၂၇ % ကီုလေဝ် ပရေင် ဒဵုခတိုဟ်တအ် ဆက်ကတဵုဒှ်ဒၟံင်တုဲ ဓါတ် ကေုာံ ဍာ်ၜဳတအ်ဂှ် ဆက်တုဲ လီုလာ်အာဒၟံင်ဖိုဟ်ရ။

တ္ၚဲဂှ် အတိုင်လၟေင် ပရေင်အပြံင်အလှာဲဍေဟ်ဂှ် ၜိုတ် သၞာံဂတဏအ် ၅ အသင်ဃဲဂှ်မ္ဂး ကတဵုဒှ် မဟာသၞံင်ဍာဲ မွဲရ။ ဇမၞော်တ္ၚဲဂှ် ဇၞော်နူ အဝဲမၞုံလၟုဟ် ၂၅၀ ဆတုဲ မၞုံကဵု အနာံ ၜိုတ် ၁ AU (၁၅၀ ပြကောဋိကိုဋ် ကဳလဝ်မဳတာ) ရ။ အခိင်ဂှ်မ္ဂး ကမ်ကုသိုလ် ဂၠးတိ ဗီုလဵု ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရောဂှ် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ တ္ၚဲဟိုတ်မဒှ်ဒၟံင် မဟာသၞံင်ဍာဲ တုဲ ခတီုဒြပ်တ္ၚဲ ၃၀ တၟအ်ကၠံဂှ် ဒးဆောမ်လေင်အာရ။ ဟိုတ်နူအရာမကဵုဖဵုဍာ်လပှ် (tidal effect) ဟွံမဲတုဲ ဍာန်ဂဂေတ်ဂၠးတိဏအ် သ္ၚောဲတိတ်အာ နူတ္ၚဲ ၁.၇ AU ရ။ တ္ၚဲဂှ်လေဝ် ဂၠိုင်နူလၟုဟ် ၅၀၀ ဆဂှ် တၟးဂဵုကၠုင်တုဲ သတ်မၞုံ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် သီုဖအိုတ် ဟွံသေင်ကီုလေဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒးလီုလာ်အာရ။ ပရေင်စမ်ၜတ် မဖန်ပတုပ်တုဲစမ်ၜတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၈ (a 2008 simulation) ဂှ် ဂွံညာတ်ကေတ် ဒဒှ် ဟိုတ်နူ အရာမကဵုဖဵုဍာ်လပှ် (tidal effect) တုဲ တိဂှ် လုပ်အာ အပ္ဍဲတ္ၚဲတုဲ တူလေင်အာ အိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။

[[File:Sun Life - da.png|thumb|Solens livscyklus.|alt=Solens livscyklus.]]

==ဗီုသဏ္ဌာန်ဂၠးတိ==

[[ဝှာင်:Https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4b/A large blank world map with oceans marked in blue Collered name-final.png|thumb]]

[[File:Earth2014shape SouthAmerica small.jpg|thumb|Shape of planet Earth. Shown are distances between surface relief and the geocentre. The South American Andes summits are visible as elevated areas. Data from the Earth2014[90] global relief model.]]

[[File:4_Terrestrial_Planets_Size_Comp_True_Color.png|thumb|မပတောအ်ၜတ် ဇမၞော် ဂြိုဟ် ပ္ဍဲစက္ကဝါဂမၠိုင် (နူပါဲ အာပုင်): မာဂျဳရဳ၊ ဝေန်နုတ်၊ ဂၠးတိ၊ မာတ်]]

ဂၠးတိဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် ထၜါယ် (oblate)။ ဟိုတ်နူမဂေတ်ဒၟံင်တုဲ လပါ်လတူ ကေုာံ သၟဝ်ဂှ် ခတှ်ေဒၟံင်တုဲ လပါ်လဒေါဝ်ဂှ် ခအုဟ်ဒၟံင်ရ။ ဟိုတ်မဂေတ်ဒၟံင် ညံင်သၠာက္ၜဳဂှ်ရ လပါ်လတူ ကဵု သၟဝ်ဂှ် ညးကော်စ ပၞိဟ် (ဗီုဗၟာ ဝင်ရိုးစွန်း၊ ဗီုအင်္ကလိက် Poles) ရ။ ပ္ဍဲဒၞာဲလဒေါဝ်ဂှ် ဟိုတ်မဒှ် ဒၞာဲမဂေတ်တုဲ ညးကော်စ အဳကွေတာ (equator) ရ။ ဟိုတ်နူ မၞုံဗီုပြင် မထၜါယ်ဒၟံင်ဂှ်ရ ဒဳယာမဳတာ (diameter) ဂၠးတိ လပါ်အဳကွေတာဂှ် ဂၠိင်နူ လပါ်ပၞိဟ် ၄၃ ဂှ် နွံ ကဳလဝ်မဳတာ (၂၇ တိုင်) ရ။ ဗွိုက်ဂၠးတိဝွံ ဗွဲသၟဟ် သီုဖအိုတ် နွံ ၁၂၇၄၂ ကဳလဝ်မဳတာ (၇၉၁၈ တိုင်)ရ။ ဒၞာဲသလံက်ဓနက် ခုင်မုင်ဂၠးတိဂှ် ဒၞာဲဒဵုသိန္နရာဇ် (Mount Everest)မလှုင်အိုတ် နွံ သမၠုင် လတူဗလးမုက်ၜဳ ၈၈၄၈ မဳတာ တုဲ ဒၞာဲၜဳအကြာအာရှ ကဵု အဝ်သတေလျာ မကော်စ (Mariana Trench) မၞုံသၟဝ် ဗလးမုက်ၜဳ ၁၀၉၁၁ ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲသဝ်အိုတ်ရ။ 


[[Category:ကဏ္ဍအဓိက!]]
[[Category:BEHM]]
[[Category:ဂြိုဟ်]]
{{DEFAULTSORT:ဂၠးတိ}}</text>
      <sha1>ni4n3a56zir6n70vr8ge7c7gen7z391</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>56424</id>
      <parentid>56423</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T12:52:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Htawmonzel</username>
        <id>25</id>
      </contributor>
      <comment>/* ဗီုသဏ္ဌာန်ဂၠးတိ */</comment>
      <origin>56424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29183" sha1="msir1vdy2tt9nw81akgskmk1nyeinb2" xml:space="preserve">[[File:The Blue Marble (remastered).jpg|thumb|&quot;ဂၠးတိ သၚေက်&quot; - ဗီုရုပ် ဂၠးတိ မတက်လဝ် နကဵု Apollo 17|alt=&quot;Den blå juvel&quot; - fotografi af Jorden, taget af Apollo 17]]
[[File:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|frameless|right]]

'''ဂၠးတိ''' ({{Lang-en|Earth}}; သင်္ကေတ: [[file:Earth symbol (fixed width).svg|16px|🜨]]) ဂှ် ဒှ် ဂြိုဟ် မရနုက်ကဵု ပိ အပ္ဍဲစက္ကဝါတ္ၚဲ (Solar System) တုဲပၠန် ပၞောဝ်ကဵု ဂြိုဟ်တိဂမၠိုင် (Terrstrial planet)ဂှ် ဂၠးတိဝွံ ဇၞော်အိုတ်တုဲ ကၟောန်ဓရောန်အိုတ်ရ။ ဂၠးတိဂှ် လွဳစ မအရေဝ်ပါဠိ ကပ္ပါ တုဲ ကပ်၊ လောက တုဲ လိုက် ဗီုဏအ်လေဝ် ညးကော်ကီုရ။

ဂၠးတိဏအ်ဂှ် ဒှ်ဒတန်သ္ၚိ ဂကူ မဂၠိုင်ကဵု ပြကောဋိကိုဋ်ရ။ ဂြိုဟ်ဂၠးတိဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် ဂွံ ၄.၅၄ အသင်ဃဲ (၄,၅၄၀,၀၀၀,၀၀၀) သၞာံတုဲ လမျီု စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲလတူဗလးဂၠးတိဏအ်ဂှ် အပ္ဍဲသၞာံအာယုက်ဂၠးတိ ပထမ အသင်ဃဲဂှ်ရ။ လမျီု မကော်ဂး ဒတန်ဇဳဝ (biosphere) ဂၠးတိဂှ် ပြံင်လှာဲကဵု ဒတန်ကျာ (atmosphere) (ဝါ) ဓါတ်ကျာ ကေုာံ ဓါတ်တၞဟ်သအာင် ဗီုကဵု ဍာ်၊ ပၟတ် မဒှ်အရာ/ဓါတ်အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။ ဓါတ်တအ် ကတဵုဒှ်ဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ သတ်အနုလက်ကၠာ် မဒှ်စၟစၟောန်သောဲသောဲ မကော်ဂး အေရဝ်ဗိစ် သြရ်ဂနိသာမ် (aerobic organism)ဂှ် ဗြေဝ်ပရး ဂွံကၠုင်ရ။ နူဂှ်တုဲ ကထိုက်သြဇြောန် (Ozone layer) ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ မွဲလပါ်ဂှ်ပၠန် ဓါတ်ဇရောတ် ပ္ဍဲတိ (earth’s magnetic field) ဂှ် စဵုဒၞာကဵု ပသာန် နူဂြိုဟ်တၞဟ်တအ်တုဲ လမျီု ပ္ဍဲဂၠးတိဂှ် ဂွံဂျိုင်တန်တဴဂွံကၠုင်ရ။ ဟိုတ်နူ ဗီုလဒက်ပတန် ခန္ဓဂၠးတိကီု၊ ဟိုတ်နူ ဗီုပြင်ဂၠးတိ မဇၞော်မောဝ်တိုန်ကီု၊ ဟိုတ်နူ ဗီုဂၠးတိမဂေတ်လန်ပူဒၟံင်ကီု ဟိုတ်နူဟိုတ်တအ်ဏအ်တုဲ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် သတ်မၞုံလမျီု ဂွံဂျိုင်တန်တဴမာန် အခိင်ကာလ ဗွဲမလအ်လတုဲ ဆက်တုဲ တန်တဴအာ သၞာံၜိုတ်အကြာ ၅၀၀ ပြကောဋိကိုဋ် ကဵု မွဲအသင်ဃဲဏီရောင်ဂှ် တော်ကေတ်လဝ်ရ။ ဂတဂှ်မ္ဂး ဟိုတ်နူပသာန်တ္ၚဲတုဲ လမျီုပ္ဍဲဂၠးတိတအ် ကလေင်အိုတ်အာ မာန်ပၠန်ရ။

သတီုဂၠးတိ ကထိုက်လတူအိုတ်ဂှ် ဗာန်စာတ်လဝ် နကဵုခတှ်ေတၞဟ်ဟ်ရ။ ခတှ်ေတအ်ဂှ် ညးကော်စ ခတှ်ေ တေစ်တောနိစ် (Plate tectonics)။ ခတှ်ေတအ်ဂှ် ပ္ဍဲသၞာံမဂၠိုင်ကဵု ပြကောဋိကိုဋ်ဂှ် ဍေဟ်ဆုဲပြံင်ဒၟံင်ရ။ ခတှ်ေသီုဖအိုတ် ၜိုတ် ၇၁﹪ဂှ် ဂြောပ်ဓလီုလဝ် နကဵု ၜဳမှာသၟိတ် ဍာ်ဖ္ဍုင်တုဲ သၟေဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်တကအ်တိုက်ဂမၠိုင်ရ။ ဇၟောဝ်ဍာ် မဇွောဝ်ဂေတ်ဒၟံင် လတူဗလးဂၠးတိဂှ် ဒှ်အရာ မဒးနွံထေက် သွက်လမျီုဂမၠိုင်တုဲ နနဲဏအ်ဂှ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဂြိုဟ်တၞဟ်တအ်ရ။ ဍာ်မဇွောဝ်ဂေတ်ဒၟံင် လတူဗလးဂၠးတိဂှ် ထိင်စၠောအ်ကဵု သၟုဟ်ဂံက် ကဵု သၟုဟ်ဂမ္တဴ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။ သၟုဟ်ဂမ္တဴ နူဒေသသကုတ်လဒေါဝ်ဂၠးတိဂှ် ပလံင်ဏာ ဒေသဂံက် လတူ ကေုာံ သၟဝ်ဂၠးတိတုဲ သၟုဟ်ဂံက် နူသၟဝ် ကဵုလတူတအ်ဂှ် စၠောအ်ဏာ ဒေသလဒေါဝ်တေအ်ရ။ ဗွဲအပ္ဍဲဂၠးတိဂှ် ချဳဓရာင်ဒၟံင်ဖိုဟ်တုဲ မၞုံကဵုဒြဟတ်ဓရိုဟ်ရ။ ဗွဲအပ္ဍဲဂၠးတိဂှ် ယဝ်ဒးပတောအ် ကုကထိုက်လပါ်မ္ၚးမ္ဂး ကောံကလောအ်ဒၟံင် ဟီုဂွံရ။ ခဍန် လပါ်လတူ မလေင်လောအ်ဒၟံင် ညံင်ဍာ်ဆဝ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု ဓါတ်ဇရောတ် (magnetic field / သံလိုက်ဓါတ်) တုဲ ခဍန်လဒေါဝ် (ဝါ) ဗွဲပ္ဍဲဂှ် ဒှ်ဒၟံင် ပသဲ ရ။

ဂၠးတိဂှ် တန်တဴဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဂြိုဟ်တၞဟ်သအာင် ပ္ဍဲစက္ကဝါမ္ၚးကီုရ။ ဗွဲတၟေင် ကုဂြိုဟ်တ္ၚဲ ကဵု ဂြိုဟ်ဂိတု။ အခိင်လၟုဟ်မ္ဂး ဂၠးတိဂှ် လန်ဂေတ်ဒၟံင် တ္ၚဲ နကဵုပွူဇကုဇကု ၜိုတ် ၃၆၆.၂၆ အလန် အတိုင်လၟေင်ဂၠံင်ဇကုရ။ ဇကုဇကုဂေတ်ဒၟံင်တုဲ လန်ပူဂေတ်ဒၟံင် တ္ၚဲ နကဵုအတိုင်လၟေင်ဂၠံင်ဇကုရ။ ဇကုဇကုဂေတ်ဂွံ မွဲဗဂေတ်ဂှ် ပိုယ်တအ် ကော်စ မွဲတ္ၚဲတုဲ ၃၆၆.၂၆ တ္ၚဲမ္ဂး လန်ဂေတ်ဂွံ မွဲပွူတ္ၚဲဂှ် ပိုယ်ကော်စ ဂွံမွဲသၞာံရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ နကဵုကြက္ကဒိန်တ္ၚဲမ္ဂး ပ္ဍဲမွဲသၞာံဂှ် နွံ ၃၆၆.၂၆ တ္ၚဲ။ တိဂှ် ခ္ဍမ်ဂၠိင်ဒၟံင်ညိတုဲ ဓစေင်ဒၟံင် 23.4° ဒဳဂရဳ ရ။ ဟိုတ်နူမဓစေင်ဒၟံင်ဂှ်ရ ဗဒှ်ကဵုရာသဳဥတုနာနာသာ် ပ္ဍဲဗလးတိဏအ်ရ။ ဂၠးတိဏအ် စတုဲ မဂေတ်ဒၟံင် ကဵုဂိတုဂှ် ဒှ်လဝ် နူၜိုတ် ၄.၅၃ အသင်ဃဲသၞာံတေအ်ရ။ ဟိုတ်နူ မဂေတ်ဒၟံင် ကဵုဂိတုတုဲ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ဍာ်ဒဳ (ဍာ်တိုန်ဍာ်စှ်ေ) ကတဵုဒှ်ကၠုင်။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဂိတုဂှ် သီုဖန်ဗဒှ်ကဵု ညံင်လၟေင်ဂၠံင်ဂၠးတိ မဂေတ်တ္ၚဲ ဂွံတန်ကြန်ကီု သီုကဵု ထိင်ကဵု အသိင်ပရဟ် မဂေတ်တ္ၚဲကီုရ။ ဟိုတ်နူပရေင်ခတိုဟ် ဗီုကဵုသၞံင်ဓဂုဲ ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် နူအခိင်ကၠာတေအ်တုဲ ၜဳမှာသၟိတ်တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ကြဴနူဂှ်ပၠန် ဟိုတ်နူ ဂြိုဟ်ဍောတ်တအ် ဒတုံပြဟ်ဒးလဝ် ဂၠးတိဏအ်တုဲ ဗီုပြင် ဗလးတိဏအ် ပြံင်လှာဲအာရ။

==လၟေင်ကာလ ဂၠးတိတန်==
လၟေင်အခိင် ဂၠတိဏအ် ဗီုမကတဵုဒှ်ကၠုင်ဂှ် တၠပညာတအ် စမ်ၜတ်လဝ်တုဲ ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ မတုဲကၠုင် သၞာံၜိုတ် ၄.၅၄ အသင်ဃဲ (၄.၅၄၀.၀၀၀.၀၀၀) (ၜိုတ် ၁% ဂှ် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ်) ဂှ် ဂၠးတိ ကေုာံ ဂြိုဟ်တၞဟ် ပ္ဍဲစက္ကဝါတ္ၚဲဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ဗဗိုက်သၟောန် ကေုာံ သၟုဟ်ဓါတ် (A protoplanetary disk) မဒှ်အရာ မသၟေဟ်သှ်ေ ပ္ဍဲအခိင် တ္ၚဲမစကတဵုဒှ်တေအ်ဂှ်ရ။ အခိင်ကာလ ဗဗိုက်သၟောန် ကေုာံ သၟုဟ်ဓါတ် တအ် မပံင်ကောံဗာန်စပ်ရေင်သကအ်ဂှ် ဒှ်စသၞာံ ၜိုတ် ၁-၂ နိလဟုတ် (၁၀-၂၀.၀၀၀.၀၀၀)ရ။ နူမဒှ်ဒၟံင်ပရာဲပရာဲ လေင်လေင်ဂှ် ပ္ဍဲကာလသၟုဟ်ဍာ် မစိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲကျာတုဲ လပါ်လတူတအ်ဂှ် ဂံက်စှ်ေတုဲ စကလောအ် ကြံင်ကၠုင်ရ။ ကြဴနူဂှ်ညိဂှ် ဂိတု စကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ အတိုင်တေသြရဳ (တဳအဝ်ရဳ) မဒုင်လဝ်တဲလၟုဟ်မ္ဂး ဂိတုဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဟိုတ်နူ ဂြိုဟ်မွဲ မကော်စ ထေဣအ (Theia) မကၠုင်ဇီုစိုပ် ဂၠးတိၜတ်ၜတ်ဏအ်ရ။ ဂြိုဟ်ထေဣအ (Theia) ဂှ် ဇမၞော်နွံစ တၟာ မာသ် (Mars) တ္ၚဲဏအ်ရ။ ဂြိုဟ် ၜိုတ် ၁၀ % ဂှ် ပံင်ကောံနှဴအာ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်တုဲ သၟေဟ်တအ်ဂှ် မပရာတ်တိတ်အာတအ်ဂှ် ဒှ်အာ ဂိတုရ။

သၟုဟ်ဓါတ်ဂမၠိုင် မကသိုဟ်တိတ်ဒၟံင် ကဵု ပရေင်မချဳဓရာင်ကသဳတိတအ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု en ur-atmosfære။ ၜဳမှာသၟိတ်ဂမၠိုင် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဟိုတ်နူသၟုဟ်ဍာ်ရ။ သၟုဟ်ဍာ်တအ်ဂှ် ကၠုင်နူ ဗဳသတဳ (ကလော်ဒမြိပ်ပၞာင်) ကေုာံ ဂြိုဟ်တၞဟ်တအ်ရ။ နူစကၠာဂှ် ဒၞာဲတိမကှ် ကြပ်ဟွံမဲ၊ အလုံမွဲ ဂၠးတိဂှ် ဂြောပ်ဓလီုလဝ် နကဵုဍာ် သီုဖအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲမွဲအခိင် ၜိုတ် ၜါအသင်ဃဲဂှ် သမၠဲဒၞာဲတိုက်ဂမၠိုင် ဇၞော်တိုန် ၜါဆရ။ ဒၞာဲတိုက်ဂမၠိုင်လေဝ် မံက်ဒှ်ကၠုင် ဂၠိုင်ကဵုဒၞာဲရ။ ဒၞာဲတအ်ဂှ် ဆုဲပြံင်ဒၟံင်တုဲ ကောံစုက်ရေင်သကအ် ပြးသြာဲတိတ် ရေင်သကအ် ကတဵုဒှ်တုဲ ခတှ်ေတိုက်တအ်ဂှ် ကောံဒှ် မဟာတိုက်မွဲရ။ မဟာတိုက်ဇၞော်ဂှ် ညးကော်စ ရောဒိနိအာ (Rodinia)။ မဟာတိုက်ဇၞော်ဂှ် နူသၞာံၜိုတ် ထပှ်နိလဟုတ္တံ (၇၅၀.၀၀၀.၀၀၀) ဂှ် ကလေင်ထကးပါ်တိတ်အာပၠန်။ ကြဴညိ ပ္ဍဲအခိင်ၜိုတ် တြဴနိလဟုတ္တံ (၆၀၀ - ၅၄၀ ပြကောဋိကိုဋ်) တိုက်တအ်ဂှ် ကလေင်ကောံရေင်သကအ် နဒဒှ် မဟာတိုက်မွဲပၠန်။ ပ္ဍဲအခိင်ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ မဟာတိုက်ဇၞော် ပန်နောတိအာ (Pannotia)။ လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် ညးကော် ပန်ဂဴအာ (Pangæa) မထကးပါ်တိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ မလောန်ကၠုင် ၁၈၀ ပြကောဋိကိုဋ်တေအ်ရ။

==လမျီုမစကတဵုဒှ်==

နူဂၠးတိဏအ် စကတဵုဒှ်တုဲ လၟေင်ကမၠောန်ဓါတု မကတဵုဒှ်ဒၟံင်တအ်ဂှ် စိုပ်အခိင် မလောန်ကၠုင် ၜိုတ် သၞာံ ပန်အသင်ဃဲဂှ် ဓါတ်မောလေစူလ် မဗြေဝ်ပတိတ်ဗီုဇကု (self-replicating molecules) မဒှ်ဓါတ် မဗြေဝ်ပတိုန် ဗီုမတုပ်ကဵုဇကု နူမွဲ ဒှ်ၜါ စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။ ဂတဂှ် သၞာံမွဲကဝက် အသင်ဃဲဂှ် ဗဳဇလမျီု မဒှ်တၞောဝ်ဇုဇ သတ်တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ လမျီုတအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ပ္ဍဲခန္ဓလမျီုတအ်ဂှ် ပရေင်အပြံင်အလှာဲ [[လျးသံယိုဂ်]] (photosynthesis) ဂှ် ဖန်ဖဒှ်ကဵု ညံင်ဒြဟတ် နူတ္ၚဲ ဂွံလုပ် ပ္ဍဲလမျီုတအ်ရ။ ဒြဟတ်တ္ၚဲ မလုပ်တိတ် အပ္ဍဲခန္ဓတအ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ပခိုဟ်ပတိုန် ကဵုသန္ထာန်လမျီုတအ်ဂှ်ရ။ လျးပသာန် (Syntesen) မတိတ်ကၠုင် လၟေင် နူလျးတ္ၚဲ/ဒြဟတ်တ္ၚဲ မလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲလမျီုတုဲ နူလမျီု မကလေင်ပတိတ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု ဓါတ်မောလေစူလ် အံက်သဳဂျေန် (molecular oxygen - O2) ရ။ အံက်သဳဂျေန်တအ် ကောံရေင်သကအ် ပ္ဍဲကျာတုဲ ဗဒှ်ကဵု ခတှ်ေသြဇြောန် (ozone layer) ရ။ ခတှ်ေသြဇြောန်ဂှ် ဒှ်ခတှ်ေလတူအိုတ် ပ္ဍဲဗလးကျာပိုယ်ရ။ ခတှ်ေသြဇြောန်ဂှ် စဵုဒၞာကဵု ညံင်ပသာန်တ္ၚဲ မကြာတ်လောန်ၜက် ဟွံဂွံလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲလတူဂၠးတိဏအ်ရ။ နူဂှ် ကလာပ်ရုပ်စန်ဍောတ်တ်တအ် ပံင်ကောံတုဲ ဒှ်အာ ဗီုပြင်ခန္ဓဇမၞော်မွဲဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ကလာပ်ရုပ်ဂှ် ညးကော်စ eukaryotes. ကလာပ်ရုပ် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ကလာပ်ရုပ်စန်ဂမၠိုင် ကတဵုဒှ်ကၠုင် မွဲလပါ်ဂှ်ပၠန် ခတှ်ေသြဇြောန် ဂှ်လေဝ် စဵုဒၞာကဵုလဝ် ညံင်ပသာန်တ္ၚဲ မပလီုပလာ်တအ်ဂှ် ဟွံဂွံကၠုင်တုဲ သတ်မၞုံကဵုလမျီုဂှ် ဂွံဂျိုင်တန်တဴဂွံ ပ္ဍဲလတူဗလးတိဏအ်ရ။

ပ္ဍဲအခိင် အကြာ ၇၅၀ ကဵု ၅၈၀ ပြကောဋိကိုဋ်သၞာံ မတုဲကၠုင်တေအ်ဂှ် ဂၠးတိဝွံ ဂြောပ်ကၟာတ်လဝ် နကဵုဍာ်ကလောအ်ရ။ အခိင်ဂှ် ညးကော်စ ဗီုအင်္ကလိက် Snowball Earth (ဂၠးတိဗဝ်ဟေမ) ရ။ အရာစိုတ်မလုပ်စခိုဟ်ဂှ် အခိင်ဍာ်ကလောအ်ဂှ် နွံဒၟံင် ကၠာနူအခိင် ကမ်ဗြိန်ခတိုဟ် (Cambrian explosion) မဒှ်အခိင် သတ်လမျီု မၞုံကဵု ကလာပ်ရုပ်ဂမၠိုင် မပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ခန္ဓရ။
ပ္ဍဲအခိင်ကၞောတ်ကမ်ဗြိန်ခတိုဟ် (Cambrian explosion) မဒှ်အခိင် ၜိုတ် ၅၃၅ ပြကောဋိကိုဋ်သၞာံ မတုဲကၠုင်တေအ်ဂှ် သတ်ဂကူနာနာ (မဒှ်ဂကူချိုတ်ကၠက်တ္ၚဲဏအ်) ကတဵုဒှ်ကၠုင် ချိုတ်ကၠက်အာ ကတဵုဒှ်ပၠန် သီုဖအိုတ် ဂွံမသုန်အလန်တုဲရ။ မကတဵုဒှ် အလန်လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင်မလောန်ကၠုင် ၆၅ ပြကောဋိကိုဋ်တေအ်ရ။ ဟိုတ်ဍေဟ်ဂှ် ဒၟာနူ ကလေဟ်ဂြိုဟ် ကၠုင်ဇီုကပိုက်ဂၠးတိ ပ္ဍဲဒၞာဲ ဗဒါဲဍုင်မက်သဳကဝ် တ္ၚဲဏအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် သတ်ဗီုကဵု ဒဳနောသဴ (dinosaurs) ကေုာံ သတ်ဂကူတၞဟ်တအ် ချိုတ်ကၠက်အာ အိုတ်ရ။ သတ်ဇိုင်ပန် ကေုာံ ဂစေံကၞေမ်လ္ၚဵုတအ် သှ်ေၜက်ဒၟံင်ရ။ ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ်အခိင် ၆၅ ပြကောဋိကိုဋ်သၞာံ လက္ကရဴဏအ် ဂကူသတ် နာနာပကာရ ဗြောက်ဗြေဝ်ကၠုင်တုဲ နူသၞာံ မဂၠိုင်ကဵုပြကောဋိကိုဋ် မတုဲကၠုင်တေအ် ဂကူသတ်ဇိုင်ပန် မတုပ်ကဵုကၞုဲ ပ္ဍဲအာဖရိကမွဲဂကူ နူမကွာ်ဒၟံင် ဇိုင်ပန်ဂှ် ဓလိုက်ကတဵုတုဲ ကွာ်နကဵုဇိုင်ၜါ စကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ စနူ မကွာ်ဇိုင်ၜါတုဲ ရပ်စပ် ကပေါတ်ကိရိယာတအ် လောဲသွာကၠုင်၊ ပရေင်ပံင်တောဲကၠောန်တအ်လေဝ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ပရေင်ဆက်ဆောံတအ်လေဝ် သၟဟ်အစောမ်ကၠုင် ကုညးတအ်ကီုရ။ အရာတအ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု ညံင်ဂွံပခိုဟ်ပတိုန် ပ္ဍဲစၞစတအ်၊ ပရေင်ချဳဓရာင် ဇိုင်တဲတအ်လေဝ် ရပ်စပ် သုင်စောဲဂွံဂၠိုင်တုဲ အရာတအ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု ညံင်ကၠေင်က္ဍဟ် ကေုာံ ဂၞာက္ဍဟ် ဂွံဇၞော်တိုန်ရ။ နူဂှ် ဖန်ဗဒှ်ပတိုန် ပရေင်တဵုလွဳတအ်တုဲ ကြဴနူဂှ်ညိဂှ် ယေန်သၞာင်ကၠုင်တုဲ တန်တဴကၠုင် နကဵုဂကောံ မကော်စ မနုဿ (ကောန်မၞိဟ်) ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ပ္ဍဲအခိင်မဂၠေအ်ဂှ် ကလိဂွံဇမၞး လတူသတ်တၞဟ် မၞုံလတူတိဏအ်ရ။ သတ်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ပြံင်လှာဲကဵု သဘာဝတိဍာ်ကီု သီုကဵု ဇာတ်တၞဟ်တအ်ရ။

==အနာဂတ်==
အနာဂတ်ဂၠးတိဏအ်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုအနာဂတ်တ္ၚဲရ။ ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ် ဂတဏအ် ၁.၁ အသင်ဃဲသၞာံမ္ဂး လျးတ္ၚဲဂှ် တၟးဂၠိုင်တိုန် ၁၀ တၟအ်ကၠံတုဲ ဂတဏအ် ၜိုတ် ၃.၅ အသင်ဃဲသၞာံမ္ဂး တၟးဂၠိုင်တိုန် ၄၀ % ရ။ ဟိုတ်နူ တ္ၚဲကတဴလောန်တုဲ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗွဲမဇၞော် ကဵုဒြဟတ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ဥပမာဗီုကဵု ဍာ်ၜဳမှာသၟိတ် ဇတ်ကှ်အာရ။

ဟိုတ်နူသၟုဟ်ဂမ္တဴ ကတဴလောန်တုဲ ပရေင်မဂေတ်စၠောအ် CO2 လီုလာ်အာတုဲ ကူလ်ဒဳသြဇြိဒ် (kuldioxid) ဂၠိုင်တုဲ ဂတဏအ် ၜိုတ် ၉၀၀ ပြကောဋိကိုဋ်မ္ဂး မဒးစိုပ်အာ ကဆံင် တၞံဆုချောဲဂမၠိုင် ဂျိုင်ဟွံမာန်ရ။ ဟိုတ်နူတၞးဆုချောဲဟွံမဲတုဲ ရာသဳဥတုဂမၠိုင်လေဝ် ဒးဇီုကပိုက်လီုလာ်ကၠုင်ရ။ ဂတဂှ် သၞာံၜိုတ်မွဲၜါပြကောဋိကိုဋ် သတ်ဂမၠိုင်လေဝ် ဒးချိုတ်အိုတ်ရ။ ၜိုန်ရ တ္ၚဲဂှ် ကလေင်ညိင်ဝတ်အာ ၜိုတ် ၂၇ % ကီုလေဝ် ပရေင် ဒဵုခတိုဟ်တအ် ဆက်ကတဵုဒှ်ဒၟံင်တုဲ ဓါတ် ကေုာံ ဍာ်ၜဳတအ်ဂှ် ဆက်တုဲ လီုလာ်အာဒၟံင်ဖိုဟ်ရ။

တ္ၚဲဂှ် အတိုင်လၟေင် ပရေင်အပြံင်အလှာဲဍေဟ်ဂှ် ၜိုတ် သၞာံဂတဏအ် ၅ အသင်ဃဲဂှ်မ္ဂး ကတဵုဒှ် မဟာသၞံင်ဍာဲ မွဲရ။ ဇမၞော်တ္ၚဲဂှ် ဇၞော်နူ အဝဲမၞုံလၟုဟ် ၂၅၀ ဆတုဲ မၞုံကဵု အနာံ ၜိုတ် ၁ AU (၁၅၀ ပြကောဋိကိုဋ် ကဳလဝ်မဳတာ) ရ။ အခိင်ဂှ်မ္ဂး ကမ်ကုသိုလ် ဂၠးတိ ဗီုလဵု ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရောဂှ် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ တ္ၚဲဟိုတ်မဒှ်ဒၟံင် မဟာသၞံင်ဍာဲ တုဲ ခတီုဒြပ်တ္ၚဲ ၃၀ တၟအ်ကၠံဂှ် ဒးဆောမ်လေင်အာရ။ ဟိုတ်နူအရာမကဵုဖဵုဍာ်လပှ် (tidal effect) ဟွံမဲတုဲ ဍာန်ဂဂေတ်ဂၠးတိဏအ် သ္ၚောဲတိတ်အာ နူတ္ၚဲ ၁.၇ AU ရ။ တ္ၚဲဂှ်လေဝ် ဂၠိုင်နူလၟုဟ် ၅၀၀ ဆဂှ် တၟးဂဵုကၠုင်တုဲ သတ်မၞုံ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် သီုဖအိုတ် ဟွံသေင်ကီုလေဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒးလီုလာ်အာရ။ ပရေင်စမ်ၜတ် မဖန်ပတုပ်တုဲစမ်ၜတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၈ (a 2008 simulation) ဂှ် ဂွံညာတ်ကေတ် ဒဒှ် ဟိုတ်နူ အရာမကဵုဖဵုဍာ်လပှ် (tidal effect) တုဲ တိဂှ် လုပ်အာ အပ္ဍဲတ္ၚဲတုဲ တူလေင်အာ အိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။

[[File:Sun Life - da.png|thumb|Solens livscyklus.|alt=Solens livscyklus.]]

==ဗီုသဏ္ဌာန်ဂၠးတိ==

[[ဝှာင်:A large blank world map with oceans marked in blue Collered name-final|thumb]]

[[File:Earth2014shape SouthAmerica small.jpg|thumb|Shape of planet Earth. Shown are distances between surface relief and the geocentre. The South American Andes summits are visible as elevated areas. Data from the Earth2014[90] global relief model.]]

[[File:4_Terrestrial_Planets_Size_Comp_True_Color.png|thumb|မပတောအ်ၜတ် ဇမၞော် ဂြိုဟ် ပ္ဍဲစက္ကဝါဂမၠိုင် (နူပါဲ အာပုင်): မာဂျဳရဳ၊ ဝေန်နုတ်၊ ဂၠးတိ၊ မာတ်]]

ဂၠးတိဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် ထၜါယ် (oblate)။ ဟိုတ်နူမဂေတ်ဒၟံင်တုဲ လပါ်လတူ ကေုာံ သၟဝ်ဂှ် ခတှ်ေဒၟံင်တုဲ လပါ်လဒေါဝ်ဂှ် ခအုဟ်ဒၟံင်ရ။ ဟိုတ်မဂေတ်ဒၟံင် ညံင်သၠာက္ၜဳဂှ်ရ လပါ်လတူ ကဵု သၟဝ်ဂှ် ညးကော်စ ပၞိဟ် (ဗီုဗၟာ ဝင်ရိုးစွန်း၊ ဗီုအင်္ကလိက် Poles) ရ။ ပ္ဍဲဒၞာဲလဒေါဝ်ဂှ် ဟိုတ်မဒှ် ဒၞာဲမဂေတ်တုဲ ညးကော်စ အဳကွေတာ (equator) ရ။ ဟိုတ်နူ မၞုံဗီုပြင် မထၜါယ်ဒၟံင်ဂှ်ရ ဒဳယာမဳတာ (diameter) ဂၠးတိ လပါ်အဳကွေတာဂှ် ဂၠိင်နူ လပါ်ပၞိဟ် ၄၃ ဂှ် နွံ ကဳလဝ်မဳတာ (၂၇ တိုင်) ရ။ ဗွိုက်ဂၠးတိဝွံ ဗွဲသၟဟ် သီုဖအိုတ် နွံ ၁၂၇၄၂ ကဳလဝ်မဳတာ (၇၉၁၈ တိုင်)ရ။ ဒၞာဲသလံက်ဓနက် ခုင်မုင်ဂၠးတိဂှ် ဒၞာဲဒဵုသိန္နရာဇ် (Mount Everest)မလှုင်အိုတ် နွံ သမၠုင် လတူဗလးမုက်ၜဳ ၈၈၄၈ မဳတာ တုဲ ဒၞာဲၜဳအကြာအာရှ ကဵု အဝ်သတေလျာ မကော်စ (Mariana Trench) မၞုံသၟဝ် ဗလးမုက်ၜဳ ၁၀၉၁၁ ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲသဝ်အိုတ်ရ။ 


[[Category:ကဏ္ဍအဓိက!]]
[[Category:BEHM]]
[[Category:ဂြိုဟ်]]
{{DEFAULTSORT:ဂၠးတိ}}</text>
      <sha1>msir1vdy2tt9nw81akgskmk1nyeinb2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>56425</id>
      <parentid>56424</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T12:54:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Htawmonzel</username>
        <id>25</id>
      </contributor>
      <comment>/* ဗီုသဏ္ဌာန်ဂၠးတိ */</comment>
      <origin>56425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29442" sha1="l129yj5skowqpmsexca3xjr7x25wlaw" xml:space="preserve">[[File:The Blue Marble (remastered).jpg|thumb|&quot;ဂၠးတိ သၚေက်&quot; - ဗီုရုပ် ဂၠးတိ မတက်လဝ် နကဵု Apollo 17|alt=&quot;Den blå juvel&quot; - fotografi af Jorden, taget af Apollo 17]]
[[File:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|frameless|right]]

'''ဂၠးတိ''' ({{Lang-en|Earth}}; သင်္ကေတ: [[file:Earth symbol (fixed width).svg|16px|🜨]]) ဂှ် ဒှ် ဂြိုဟ် မရနုက်ကဵု ပိ အပ္ဍဲစက္ကဝါတ္ၚဲ (Solar System) တုဲပၠန် ပၞောဝ်ကဵု ဂြိုဟ်တိဂမၠိုင် (Terrstrial planet)ဂှ် ဂၠးတိဝွံ ဇၞော်အိုတ်တုဲ ကၟောန်ဓရောန်အိုတ်ရ။ ဂၠးတိဂှ် လွဳစ မအရေဝ်ပါဠိ ကပ္ပါ တုဲ ကပ်၊ လောက တုဲ လိုက် ဗီုဏအ်လေဝ် ညးကော်ကီုရ။

ဂၠးတိဏအ်ဂှ် ဒှ်ဒတန်သ္ၚိ ဂကူ မဂၠိုင်ကဵု ပြကောဋိကိုဋ်ရ။ ဂြိုဟ်ဂၠးတိဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် ဂွံ ၄.၅၄ အသင်ဃဲ (၄,၅၄၀,၀၀၀,၀၀၀) သၞာံတုဲ လမျီု စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲလတူဗလးဂၠးတိဏအ်ဂှ် အပ္ဍဲသၞာံအာယုက်ဂၠးတိ ပထမ အသင်ဃဲဂှ်ရ။ လမျီု မကော်ဂး ဒတန်ဇဳဝ (biosphere) ဂၠးတိဂှ် ပြံင်လှာဲကဵု ဒတန်ကျာ (atmosphere) (ဝါ) ဓါတ်ကျာ ကေုာံ ဓါတ်တၞဟ်သအာင် ဗီုကဵု ဍာ်၊ ပၟတ် မဒှ်အရာ/ဓါတ်အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။ ဓါတ်တအ် ကတဵုဒှ်ဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ သတ်အနုလက်ကၠာ် မဒှ်စၟစၟောန်သောဲသောဲ မကော်ဂး အေရဝ်ဗိစ် သြရ်ဂနိသာမ် (aerobic organism)ဂှ် ဗြေဝ်ပရး ဂွံကၠုင်ရ။ နူဂှ်တုဲ ကထိုက်သြဇြောန် (Ozone layer) ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ မွဲလပါ်ဂှ်ပၠန် ဓါတ်ဇရောတ် ပ္ဍဲတိ (earth’s magnetic field) ဂှ် စဵုဒၞာကဵု ပသာန် နူဂြိုဟ်တၞဟ်တအ်တုဲ လမျီု ပ္ဍဲဂၠးတိဂှ် ဂွံဂျိုင်တန်တဴဂွံကၠုင်ရ။ ဟိုတ်နူ ဗီုလဒက်ပတန် ခန္ဓဂၠးတိကီု၊ ဟိုတ်နူ ဗီုပြင်ဂၠးတိ မဇၞော်မောဝ်တိုန်ကီု၊ ဟိုတ်နူ ဗီုဂၠးတိမဂေတ်လန်ပူဒၟံင်ကီု ဟိုတ်နူဟိုတ်တအ်ဏအ်တုဲ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် သတ်မၞုံလမျီု ဂွံဂျိုင်တန်တဴမာန် အခိင်ကာလ ဗွဲမလအ်လတုဲ ဆက်တုဲ တန်တဴအာ သၞာံၜိုတ်အကြာ ၅၀၀ ပြကောဋိကိုဋ် ကဵု မွဲအသင်ဃဲဏီရောင်ဂှ် တော်ကေတ်လဝ်ရ။ ဂတဂှ်မ္ဂး ဟိုတ်နူပသာန်တ္ၚဲတုဲ လမျီုပ္ဍဲဂၠးတိတအ် ကလေင်အိုတ်အာ မာန်ပၠန်ရ။

သတီုဂၠးတိ ကထိုက်လတူအိုတ်ဂှ် ဗာန်စာတ်လဝ် နကဵုခတှ်ေတၞဟ်ဟ်ရ။ ခတှ်ေတအ်ဂှ် ညးကော်စ ခတှ်ေ တေစ်တောနိစ် (Plate tectonics)။ ခတှ်ေတအ်ဂှ် ပ္ဍဲသၞာံမဂၠိုင်ကဵု ပြကောဋိကိုဋ်ဂှ် ဍေဟ်ဆုဲပြံင်ဒၟံင်ရ။ ခတှ်ေသီုဖအိုတ် ၜိုတ် ၇၁﹪ဂှ် ဂြောပ်ဓလီုလဝ် နကဵု ၜဳမှာသၟိတ် ဍာ်ဖ္ဍုင်တုဲ သၟေဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်တကအ်တိုက်ဂမၠိုင်ရ။ ဇၟောဝ်ဍာ် မဇွောဝ်ဂေတ်ဒၟံင် လတူဗလးဂၠးတိဂှ် ဒှ်အရာ မဒးနွံထေက် သွက်လမျီုဂမၠိုင်တုဲ နနဲဏအ်ဂှ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဂြိုဟ်တၞဟ်တအ်ရ။ ဍာ်မဇွောဝ်ဂေတ်ဒၟံင် လတူဗလးဂၠးတိဂှ် ထိင်စၠောအ်ကဵု သၟုဟ်ဂံက် ကဵု သၟုဟ်ဂမ္တဴ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။ သၟုဟ်ဂမ္တဴ နူဒေသသကုတ်လဒေါဝ်ဂၠးတိဂှ် ပလံင်ဏာ ဒေသဂံက် လတူ ကေုာံ သၟဝ်ဂၠးတိတုဲ သၟုဟ်ဂံက် နူသၟဝ် ကဵုလတူတအ်ဂှ် စၠောအ်ဏာ ဒေသလဒေါဝ်တေအ်ရ။ ဗွဲအပ္ဍဲဂၠးတိဂှ် ချဳဓရာင်ဒၟံင်ဖိုဟ်တုဲ မၞုံကဵုဒြဟတ်ဓရိုဟ်ရ။ ဗွဲအပ္ဍဲဂၠးတိဂှ် ယဝ်ဒးပတောအ် ကုကထိုက်လပါ်မ္ၚးမ္ဂး ကောံကလောအ်ဒၟံင် ဟီုဂွံရ။ ခဍန် လပါ်လတူ မလေင်လောအ်ဒၟံင် ညံင်ဍာ်ဆဝ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု ဓါတ်ဇရောတ် (magnetic field / သံလိုက်ဓါတ်) တုဲ ခဍန်လဒေါဝ် (ဝါ) ဗွဲပ္ဍဲဂှ် ဒှ်ဒၟံင် ပသဲ ရ။

ဂၠးတိဂှ် တန်တဴဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဂြိုဟ်တၞဟ်သအာင် ပ္ဍဲစက္ကဝါမ္ၚးကီုရ။ ဗွဲတၟေင် ကုဂြိုဟ်တ္ၚဲ ကဵု ဂြိုဟ်ဂိတု။ အခိင်လၟုဟ်မ္ဂး ဂၠးတိဂှ် လန်ဂေတ်ဒၟံင် တ္ၚဲ နကဵုပွူဇကုဇကု ၜိုတ် ၃၆၆.၂၆ အလန် အတိုင်လၟေင်ဂၠံင်ဇကုရ။ ဇကုဇကုဂေတ်ဒၟံင်တုဲ လန်ပူဂေတ်ဒၟံင် တ္ၚဲ နကဵုအတိုင်လၟေင်ဂၠံင်ဇကုရ။ ဇကုဇကုဂေတ်ဂွံ မွဲဗဂေတ်ဂှ် ပိုယ်တအ် ကော်စ မွဲတ္ၚဲတုဲ ၃၆၆.၂၆ တ္ၚဲမ္ဂး လန်ဂေတ်ဂွံ မွဲပွူတ္ၚဲဂှ် ပိုယ်ကော်စ ဂွံမွဲသၞာံရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ နကဵုကြက္ကဒိန်တ္ၚဲမ္ဂး ပ္ဍဲမွဲသၞာံဂှ် နွံ ၃၆၆.၂၆ တ္ၚဲ။ တိဂှ် ခ္ဍမ်ဂၠိင်ဒၟံင်ညိတုဲ ဓစေင်ဒၟံင် 23.4° ဒဳဂရဳ ရ။ ဟိုတ်နူမဓစေင်ဒၟံင်ဂှ်ရ ဗဒှ်ကဵုရာသဳဥတုနာနာသာ် ပ္ဍဲဗလးတိဏအ်ရ။ ဂၠးတိဏအ် စတုဲ မဂေတ်ဒၟံင် ကဵုဂိတုဂှ် ဒှ်လဝ် နူၜိုတ် ၄.၅၃ အသင်ဃဲသၞာံတေအ်ရ။ ဟိုတ်နူ မဂေတ်ဒၟံင် ကဵုဂိတုတုဲ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ဍာ်ဒဳ (ဍာ်တိုန်ဍာ်စှ်ေ) ကတဵုဒှ်ကၠုင်။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဂိတုဂှ် သီုဖန်ဗဒှ်ကဵု ညံင်လၟေင်ဂၠံင်ဂၠးတိ မဂေတ်တ္ၚဲ ဂွံတန်ကြန်ကီု သီုကဵု ထိင်ကဵု အသိင်ပရဟ် မဂေတ်တ္ၚဲကီုရ။ ဟိုတ်နူပရေင်ခတိုဟ် ဗီုကဵုသၞံင်ဓဂုဲ ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် နူအခိင်ကၠာတေအ်တုဲ ၜဳမှာသၟိတ်တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ကြဴနူဂှ်ပၠန် ဟိုတ်နူ ဂြိုဟ်ဍောတ်တအ် ဒတုံပြဟ်ဒးလဝ် ဂၠးတိဏအ်တုဲ ဗီုပြင် ဗလးတိဏအ် ပြံင်လှာဲအာရ။

==လၟေင်ကာလ ဂၠးတိတန်==
လၟေင်အခိင် ဂၠတိဏအ် ဗီုမကတဵုဒှ်ကၠုင်ဂှ် တၠပညာတအ် စမ်ၜတ်လဝ်တုဲ ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ မတုဲကၠုင် သၞာံၜိုတ် ၄.၅၄ အသင်ဃဲ (၄.၅၄၀.၀၀၀.၀၀၀) (ၜိုတ် ၁% ဂှ် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ်) ဂှ် ဂၠးတိ ကေုာံ ဂြိုဟ်တၞဟ် ပ္ဍဲစက္ကဝါတ္ၚဲဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ဗဗိုက်သၟောန် ကေုာံ သၟုဟ်ဓါတ် (A protoplanetary disk) မဒှ်အရာ မသၟေဟ်သှ်ေ ပ္ဍဲအခိင် တ္ၚဲမစကတဵုဒှ်တေအ်ဂှ်ရ။ အခိင်ကာလ ဗဗိုက်သၟောန် ကေုာံ သၟုဟ်ဓါတ် တအ် မပံင်ကောံဗာန်စပ်ရေင်သကအ်ဂှ် ဒှ်စသၞာံ ၜိုတ် ၁-၂ နိလဟုတ် (၁၀-၂၀.၀၀၀.၀၀၀)ရ။ နူမဒှ်ဒၟံင်ပရာဲပရာဲ လေင်လေင်ဂှ် ပ္ဍဲကာလသၟုဟ်ဍာ် မစိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲကျာတုဲ လပါ်လတူတအ်ဂှ် ဂံက်စှ်ေတုဲ စကလောအ် ကြံင်ကၠုင်ရ။ ကြဴနူဂှ်ညိဂှ် ဂိတု စကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ အတိုင်တေသြရဳ (တဳအဝ်ရဳ) မဒုင်လဝ်တဲလၟုဟ်မ္ဂး ဂိတုဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဟိုတ်နူ ဂြိုဟ်မွဲ မကော်စ ထေဣအ (Theia) မကၠုင်ဇီုစိုပ် ဂၠးတိၜတ်ၜတ်ဏအ်ရ။ ဂြိုဟ်ထေဣအ (Theia) ဂှ် ဇမၞော်နွံစ တၟာ မာသ် (Mars) တ္ၚဲဏအ်ရ။ ဂြိုဟ် ၜိုတ် ၁၀ % ဂှ် ပံင်ကောံနှဴအာ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်တုဲ သၟေဟ်တအ်ဂှ် မပရာတ်တိတ်အာတအ်ဂှ် ဒှ်အာ ဂိတုရ။

သၟုဟ်ဓါတ်ဂမၠိုင် မကသိုဟ်တိတ်ဒၟံင် ကဵု ပရေင်မချဳဓရာင်ကသဳတိတအ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု en ur-atmosfære။ ၜဳမှာသၟိတ်ဂမၠိုင် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဟိုတ်နူသၟုဟ်ဍာ်ရ။ သၟုဟ်ဍာ်တအ်ဂှ် ကၠုင်နူ ဗဳသတဳ (ကလော်ဒမြိပ်ပၞာင်) ကေုာံ ဂြိုဟ်တၞဟ်တအ်ရ။ နူစကၠာဂှ် ဒၞာဲတိမကှ် ကြပ်ဟွံမဲ၊ အလုံမွဲ ဂၠးတိဂှ် ဂြောပ်ဓလီုလဝ် နကဵုဍာ် သီုဖအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲမွဲအခိင် ၜိုတ် ၜါအသင်ဃဲဂှ် သမၠဲဒၞာဲတိုက်ဂမၠိုင် ဇၞော်တိုန် ၜါဆရ။ ဒၞာဲတိုက်ဂမၠိုင်လေဝ် မံက်ဒှ်ကၠုင် ဂၠိုင်ကဵုဒၞာဲရ။ ဒၞာဲတအ်ဂှ် ဆုဲပြံင်ဒၟံင်တုဲ ကောံစုက်ရေင်သကအ် ပြးသြာဲတိတ် ရေင်သကအ် ကတဵုဒှ်တုဲ ခတှ်ေတိုက်တအ်ဂှ် ကောံဒှ် မဟာတိုက်မွဲရ။ မဟာတိုက်ဇၞော်ဂှ် ညးကော်စ ရောဒိနိအာ (Rodinia)။ မဟာတိုက်ဇၞော်ဂှ် နူသၞာံၜိုတ် ထပှ်နိလဟုတ္တံ (၇၅၀.၀၀၀.၀၀၀) ဂှ် ကလေင်ထကးပါ်တိတ်အာပၠန်။ ကြဴညိ ပ္ဍဲအခိင်ၜိုတ် တြဴနိလဟုတ္တံ (၆၀၀ - ၅၄၀ ပြကောဋိကိုဋ်) တိုက်တအ်ဂှ် ကလေင်ကောံရေင်သကအ် နဒဒှ် မဟာတိုက်မွဲပၠန်။ ပ္ဍဲအခိင်ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ မဟာတိုက်ဇၞော် ပန်နောတိအာ (Pannotia)။ လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် ညးကော် ပန်ဂဴအာ (Pangæa) မထကးပါ်တိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ မလောန်ကၠုင် ၁၈၀ ပြကောဋိကိုဋ်တေအ်ရ။

==လမျီုမစကတဵုဒှ်==

နူဂၠးတိဏအ် စကတဵုဒှ်တုဲ လၟေင်ကမၠောန်ဓါတု မကတဵုဒှ်ဒၟံင်တအ်ဂှ် စိုပ်အခိင် မလောန်ကၠုင် ၜိုတ် သၞာံ ပန်အသင်ဃဲဂှ် ဓါတ်မောလေစူလ် မဗြေဝ်ပတိတ်ဗီုဇကု (self-replicating molecules) မဒှ်ဓါတ် မဗြေဝ်ပတိုန် ဗီုမတုပ်ကဵုဇကု နူမွဲ ဒှ်ၜါ စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။ ဂတဂှ် သၞာံမွဲကဝက် အသင်ဃဲဂှ် ဗဳဇလမျီု မဒှ်တၞောဝ်ဇုဇ သတ်တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ လမျီုတအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ပ္ဍဲခန္ဓလမျီုတအ်ဂှ် ပရေင်အပြံင်အလှာဲ [[လျးသံယိုဂ်]] (photosynthesis) ဂှ် ဖန်ဖဒှ်ကဵု ညံင်ဒြဟတ် နူတ္ၚဲ ဂွံလုပ် ပ္ဍဲလမျီုတအ်ရ။ ဒြဟတ်တ္ၚဲ မလုပ်တိတ် အပ္ဍဲခန္ဓတအ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ပခိုဟ်ပတိုန် ကဵုသန္ထာန်လမျီုတအ်ဂှ်ရ။ လျးပသာန် (Syntesen) မတိတ်ကၠုင် လၟေင် နူလျးတ္ၚဲ/ဒြဟတ်တ္ၚဲ မလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲလမျီုတုဲ နူလမျီု မကလေင်ပတိတ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု ဓါတ်မောလေစူလ် အံက်သဳဂျေန် (molecular oxygen - O2) ရ။ အံက်သဳဂျေန်တအ် ကောံရေင်သကအ် ပ္ဍဲကျာတုဲ ဗဒှ်ကဵု ခတှ်ေသြဇြောန် (ozone layer) ရ။ ခတှ်ေသြဇြောန်ဂှ် ဒှ်ခတှ်ေလတူအိုတ် ပ္ဍဲဗလးကျာပိုယ်ရ။ ခတှ်ေသြဇြောန်ဂှ် စဵုဒၞာကဵု ညံင်ပသာန်တ္ၚဲ မကြာတ်လောန်ၜက် ဟွံဂွံလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲလတူဂၠးတိဏအ်ရ။ နူဂှ် ကလာပ်ရုပ်စန်ဍောတ်တ်တအ် ပံင်ကောံတုဲ ဒှ်အာ ဗီုပြင်ခန္ဓဇမၞော်မွဲဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ကလာပ်ရုပ်ဂှ် ညးကော်စ eukaryotes. ကလာပ်ရုပ် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ကလာပ်ရုပ်စန်ဂမၠိုင် ကတဵုဒှ်ကၠုင် မွဲလပါ်ဂှ်ပၠန် ခတှ်ေသြဇြောန် ဂှ်လေဝ် စဵုဒၞာကဵုလဝ် ညံင်ပသာန်တ္ၚဲ မပလီုပလာ်တအ်ဂှ် ဟွံဂွံကၠုင်တုဲ သတ်မၞုံကဵုလမျီုဂှ် ဂွံဂျိုင်တန်တဴဂွံ ပ္ဍဲလတူဗလးတိဏအ်ရ။

ပ္ဍဲအခိင် အကြာ ၇၅၀ ကဵု ၅၈၀ ပြကောဋိကိုဋ်သၞာံ မတုဲကၠုင်တေအ်ဂှ် ဂၠးတိဝွံ ဂြောပ်ကၟာတ်လဝ် နကဵုဍာ်ကလောအ်ရ။ အခိင်ဂှ် ညးကော်စ ဗီုအင်္ကလိက် Snowball Earth (ဂၠးတိဗဝ်ဟေမ) ရ။ အရာစိုတ်မလုပ်စခိုဟ်ဂှ် အခိင်ဍာ်ကလောအ်ဂှ် နွံဒၟံင် ကၠာနူအခိင် ကမ်ဗြိန်ခတိုဟ် (Cambrian explosion) မဒှ်အခိင် သတ်လမျီု မၞုံကဵု ကလာပ်ရုပ်ဂမၠိုင် မပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ခန္ဓရ။
ပ္ဍဲအခိင်ကၞောတ်ကမ်ဗြိန်ခတိုဟ် (Cambrian explosion) မဒှ်အခိင် ၜိုတ် ၅၃၅ ပြကောဋိကိုဋ်သၞာံ မတုဲကၠုင်တေအ်ဂှ် သတ်ဂကူနာနာ (မဒှ်ဂကူချိုတ်ကၠက်တ္ၚဲဏအ်) ကတဵုဒှ်ကၠုင် ချိုတ်ကၠက်အာ ကတဵုဒှ်ပၠန် သီုဖအိုတ် ဂွံမသုန်အလန်တုဲရ။ မကတဵုဒှ် အလန်လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင်မလောန်ကၠုင် ၆၅ ပြကောဋိကိုဋ်တေအ်ရ။ ဟိုတ်ဍေဟ်ဂှ် ဒၟာနူ ကလေဟ်ဂြိုဟ် ကၠုင်ဇီုကပိုက်ဂၠးတိ ပ္ဍဲဒၞာဲ ဗဒါဲဍုင်မက်သဳကဝ် တ္ၚဲဏအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် သတ်ဗီုကဵု ဒဳနောသဴ (dinosaurs) ကေုာံ သတ်ဂကူတၞဟ်တအ် ချိုတ်ကၠက်အာ အိုတ်ရ။ သတ်ဇိုင်ပန် ကေုာံ ဂစေံကၞေမ်လ္ၚဵုတအ် သှ်ေၜက်ဒၟံင်ရ။ ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ်အခိင် ၆၅ ပြကောဋိကိုဋ်သၞာံ လက္ကရဴဏအ် ဂကူသတ် နာနာပကာရ ဗြောက်ဗြေဝ်ကၠုင်တုဲ နူသၞာံ မဂၠိုင်ကဵုပြကောဋိကိုဋ် မတုဲကၠုင်တေအ် ဂကူသတ်ဇိုင်ပန် မတုပ်ကဵုကၞုဲ ပ္ဍဲအာဖရိကမွဲဂကူ နူမကွာ်ဒၟံင် ဇိုင်ပန်ဂှ် ဓလိုက်ကတဵုတုဲ ကွာ်နကဵုဇိုင်ၜါ စကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ စနူ မကွာ်ဇိုင်ၜါတုဲ ရပ်စပ် ကပေါတ်ကိရိယာတအ် လောဲသွာကၠုင်၊ ပရေင်ပံင်တောဲကၠောန်တအ်လေဝ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ပရေင်ဆက်ဆောံတအ်လေဝ် သၟဟ်အစောမ်ကၠုင် ကုညးတအ်ကီုရ။ အရာတအ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု ညံင်ဂွံပခိုဟ်ပတိုန် ပ္ဍဲစၞစတအ်၊ ပရေင်ချဳဓရာင် ဇိုင်တဲတအ်လေဝ် ရပ်စပ် သုင်စောဲဂွံဂၠိုင်တုဲ အရာတအ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု ညံင်ကၠေင်က္ဍဟ် ကေုာံ ဂၞာက္ဍဟ် ဂွံဇၞော်တိုန်ရ။ နူဂှ် ဖန်ဗဒှ်ပတိုန် ပရေင်တဵုလွဳတအ်တုဲ ကြဴနူဂှ်ညိဂှ် ယေန်သၞာင်ကၠုင်တုဲ တန်တဴကၠုင် နကဵုဂကောံ မကော်စ မနုဿ (ကောန်မၞိဟ်) ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ပ္ဍဲအခိင်မဂၠေအ်ဂှ် ကလိဂွံဇမၞး လတူသတ်တၞဟ် မၞုံလတူတိဏအ်ရ။ သတ်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ပြံင်လှာဲကဵု သဘာဝတိဍာ်ကီု သီုကဵု ဇာတ်တၞဟ်တအ်ရ။

==အနာဂတ်==
အနာဂတ်ဂၠးတိဏအ်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုအနာဂတ်တ္ၚဲရ။ ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ် ဂတဏအ် ၁.၁ အသင်ဃဲသၞာံမ္ဂး လျးတ္ၚဲဂှ် တၟးဂၠိုင်တိုန် ၁၀ တၟအ်ကၠံတုဲ ဂတဏအ် ၜိုတ် ၃.၅ အသင်ဃဲသၞာံမ္ဂး တၟးဂၠိုင်တိုန် ၄၀ % ရ။ ဟိုတ်နူ တ္ၚဲကတဴလောန်တုဲ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗွဲမဇၞော် ကဵုဒြဟတ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ဥပမာဗီုကဵု ဍာ်ၜဳမှာသၟိတ် ဇတ်ကှ်အာရ။

ဟိုတ်နူသၟုဟ်ဂမ္တဴ ကတဴလောန်တုဲ ပရေင်မဂေတ်စၠောအ် CO2 လီုလာ်အာတုဲ ကူလ်ဒဳသြဇြိဒ် (kuldioxid) ဂၠိုင်တုဲ ဂတဏအ် ၜိုတ် ၉၀၀ ပြကောဋိကိုဋ်မ္ဂး မဒးစိုပ်အာ ကဆံင် တၞံဆုချောဲဂမၠိုင် ဂျိုင်ဟွံမာန်ရ။ ဟိုတ်နူတၞးဆုချောဲဟွံမဲတုဲ ရာသဳဥတုဂမၠိုင်လေဝ် ဒးဇီုကပိုက်လီုလာ်ကၠုင်ရ။ ဂတဂှ် သၞာံၜိုတ်မွဲၜါပြကောဋိကိုဋ် သတ်ဂမၠိုင်လေဝ် ဒးချိုတ်အိုတ်ရ။ ၜိုန်ရ တ္ၚဲဂှ် ကလေင်ညိင်ဝတ်အာ ၜိုတ် ၂၇ % ကီုလေဝ် ပရေင် ဒဵုခတိုဟ်တအ် ဆက်ကတဵုဒှ်ဒၟံင်တုဲ ဓါတ် ကေုာံ ဍာ်ၜဳတအ်ဂှ် ဆက်တုဲ လီုလာ်အာဒၟံင်ဖိုဟ်ရ။

တ္ၚဲဂှ် အတိုင်လၟေင် ပရေင်အပြံင်အလှာဲဍေဟ်ဂှ် ၜိုတ် သၞာံဂတဏအ် ၅ အသင်ဃဲဂှ်မ္ဂး ကတဵုဒှ် မဟာသၞံင်ဍာဲ မွဲရ။ ဇမၞော်တ္ၚဲဂှ် ဇၞော်နူ အဝဲမၞုံလၟုဟ် ၂၅၀ ဆတုဲ မၞုံကဵု အနာံ ၜိုတ် ၁ AU (၁၅၀ ပြကောဋိကိုဋ် ကဳလဝ်မဳတာ) ရ။ အခိင်ဂှ်မ္ဂး ကမ်ကုသိုလ် ဂၠးတိ ဗီုလဵု ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရောဂှ် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ တ္ၚဲဟိုတ်မဒှ်ဒၟံင် မဟာသၞံင်ဍာဲ တုဲ ခတီုဒြပ်တ္ၚဲ ၃၀ တၟအ်ကၠံဂှ် ဒးဆောမ်လေင်အာရ။ ဟိုတ်နူအရာမကဵုဖဵုဍာ်လပှ် (tidal effect) ဟွံမဲတုဲ ဍာန်ဂဂေတ်ဂၠးတိဏအ် သ္ၚောဲတိတ်အာ နူတ္ၚဲ ၁.၇ AU ရ။ တ္ၚဲဂှ်လေဝ် ဂၠိုင်နူလၟုဟ် ၅၀၀ ဆဂှ် တၟးဂဵုကၠုင်တုဲ သတ်မၞုံ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် သီုဖအိုတ် ဟွံသေင်ကီုလေဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒးလီုလာ်အာရ။ ပရေင်စမ်ၜတ် မဖန်ပတုပ်တုဲစမ်ၜတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၈ (a 2008 simulation) ဂှ် ဂွံညာတ်ကေတ် ဒဒှ် ဟိုတ်နူ အရာမကဵုဖဵုဍာ်လပှ် (tidal effect) တုဲ တိဂှ် လုပ်အာ အပ္ဍဲတ္ၚဲတုဲ တူလေင်အာ အိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။

[[File:Sun Life - da.png|thumb|Solens livscyklus.|alt=Solens livscyklus.]]

==ဗီုသဏ္ဌာန်ဂၠးတိ==
[[ဝှာင်:A large blank world map with oceans marked in blue Collered name-final.png|thumb|ဗီုဂၠးတိ နကဵု ၜါဘာသာ မန် ကေုာံ အေင်္ဂလိက် မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် နကဵု ဂကောံညးလွပ်ဝဳကဳမဳဒဳယာန် မန်]]

[[File:Earth2014shape SouthAmerica small.jpg|thumb|Shape of planet Earth. Shown are distances between surface relief and the geocentre. The South American Andes summits are visible as elevated areas. Data from the Earth2014[90] global relief model.]]

[[File:4_Terrestrial_Planets_Size_Comp_True_Color.png|thumb|မပတောအ်ၜတ် ဇမၞော် ဂြိုဟ် ပ္ဍဲစက္ကဝါဂမၠိုင် (နူပါဲ အာပုင်): မာဂျဳရဳ၊ ဝေန်နုတ်၊ ဂၠးတိ၊ မာတ်]]

ဂၠးတိဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် ထၜါယ် (oblate)။ ဟိုတ်နူမဂေတ်ဒၟံင်တုဲ လပါ်လတူ ကေုာံ သၟဝ်ဂှ် ခတှ်ေဒၟံင်တုဲ လပါ်လဒေါဝ်ဂှ် ခအုဟ်ဒၟံင်ရ။ ဟိုတ်မဂေတ်ဒၟံင် ညံင်သၠာက္ၜဳဂှ်ရ လပါ်လတူ ကဵု သၟဝ်ဂှ် ညးကော်စ ပၞိဟ် (ဗီုဗၟာ ဝင်ရိုးစွန်း၊ ဗီုအင်္ကလိက် Poles) ရ။ ပ္ဍဲဒၞာဲလဒေါဝ်ဂှ် ဟိုတ်မဒှ် ဒၞာဲမဂေတ်တုဲ ညးကော်စ အဳကွေတာ (equator) ရ။ ဟိုတ်နူ မၞုံဗီုပြင် မထၜါယ်ဒၟံင်ဂှ်ရ ဒဳယာမဳတာ (diameter) ဂၠးတိ လပါ်အဳကွေတာဂှ် ဂၠိင်နူ လပါ်ပၞိဟ် ၄၃ ဂှ် နွံ ကဳလဝ်မဳတာ (၂၇ တိုင်) ရ။ ဗွိုက်ဂၠးတိဝွံ ဗွဲသၟဟ် သီုဖအိုတ် နွံ ၁၂၇၄၂ ကဳလဝ်မဳတာ (၇၉၁၈ တိုင်)ရ။ ဒၞာဲသလံက်ဓနက် ခုင်မုင်ဂၠးတိဂှ် ဒၞာဲဒဵုသိန္နရာဇ် (Mount Everest)မလှုင်အိုတ် နွံ သမၠုင် လတူဗလးမုက်ၜဳ ၈၈၄၈ မဳတာ တုဲ ဒၞာဲၜဳအကြာအာရှ ကဵု အဝ်သတေလျာ မကော်စ (Mariana Trench) မၞုံသၟဝ် ဗလးမုက်ၜဳ ၁၀၉၁၁ ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲသဝ်အိုတ်ရ။ 


[[Category:ကဏ္ဍအဓိက!]]
[[Category:BEHM]]
[[Category:ဂြိုဟ်]]
{{DEFAULTSORT:ဂၠးတိ}}</text>
      <sha1>l129yj5skowqpmsexca3xjr7x25wlaw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဟဝ်ချဳမေန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1117</id>
    <revision>
      <id>56450</id>
      <parentid>44992</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T08:32:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>56450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82902" sha1="76c662qa1m3dkwa1a40gvj5cdrtfbt1" xml:space="preserve">{{Infobox person
|name=ဟဝ်ချဳမေန်&lt;br&gt;{{lang|vi|Hồ Chí Minh|italic=no}}
|office=[[Chairman of the Workers' Party of Vietnam|Chairman]] of the [[Central Committee of the Workers' Party of Vietnam|Central Committee]] of the [[Workers' Party of Vietnam]]
|image=Ho Chi Minh 1946.jpg|caption=Portrait of {{lang|vi|Hồ Chí Minh|italic=no}}, {{circa|1947}}
|predecessor=Position established|successor=Position abolished|signature=Ho Chi Minh Signature.svg|office2=[[First Secretary of the Workers' Party of Vietnam|First Secretary]] of the [[Central Committee of the Workers' Party of Vietnam|Central Committee]] of the [[Workers' Party of Vietnam]]|predecessor2={{lang|vi|[[Trường Chinh]]|italic=no}}|party=[[French Section of the Workers' International]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(1919–1921)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;[[French Communist Party]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(1921–1925)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;[[Communist Party of Vietnam]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(1925–1969)&lt;/small&gt;|successor2={{lang|vi|[[Lê Duẩn]]|italic=no}}|birth_name={{lang|vi|Nguyễn Sinh Cung|italic=no}}|birth_date={{birth date|df=y|1890|5|19}}|birth_place={{lang|vi|[[Kim Liên]]|italic=no}}, [[Nghệ An Province|{{lang|vi|Nghệ An|italic=no|nocat=y}} Province]], [[French Indochina]]|death_date={{death date and age|df=y|1969|09|02|1890|05|19}}|death_place=[[Hanoi]], [[North Vietnam]]|death_cause=Heart failure|nationality={{hlist|Vietnamese|}}|spouse={{marriage|{{lang|vi|[[Zeng Xueming]]|italic=no}}|1926}}&lt;ref name=&quot;Brocheux2007&quot; /&gt;|relations={{Plainlist}}
* {{lang|vi|[[Bạch Liên]]|italic=no}} (or {{lang|vi|Nguyễn Thị Thanh|italic=no}}; sister)
* {{lang|vi|[[Nguyễn Sinh Khiêm]]|italic=no}} (or {{lang|vi|Nguyễn Tất Đạt|italic=no}}; brother)
* {{lang|vi|Nguyễn Sinh Nhuận|italic=no}} (brother)
{{Endplainlist}}|parents={{Plainlist}}
* {{lang|vi|[[Nguyễn Sinh Sắc]]|italic=no}} (father)
* {{lang|vi|[[Hoàng Thị Loan]]|italic=no}} (mother)
{{Endplainlist}}
|alma_mater=[[Communist University of the Toilers of the East]]|profession=Politician|term_start=19 February 1951|term_end=2 September 1969|term_start2=1 November 1956|term_end2=10 September 1960
|office3=[[List of Presidents of Vietnam|1st]] [[President of Vietnam|President]] of the [[Democratic Republic of Vietnam]]|term_start3=2 September 1945
|term_end3=2 September 1969|predecessor3=Position established&lt;br/&gt;{{lang|vi|[[Bảo Đại]]|italic=no}} &lt;small&gt;(as Emperor)&lt;/small&gt;
|successor3={{lang|vi|[[Tôn Đức Thắng]]|italic=no}}
|office4=[[List of Prime Ministers of Vietnam|1st]] [[Prime Minister of Vietnam|Prime Minister]] of the [[Democratic Republic of Vietnam]]
|term_start4=2 September 1945
|term_end4=20 September 1955
|predecessor4=Position established&lt;br/&gt;{{lang|vi|[[Trần Trọng Kim]]|italic=no}} &lt;small&gt;(as Prime Minister of the [[Empire of Vietnam]])&lt;/small&gt;
|successor4={{lang|vi|[[Phạm Văn Đồng]]|italic=no}}|office5=[[Ministry of Foreign Affairs (Vietnam)|Minister of Foreign Affairs]]|term_start5=28 August 1945
|term_end5=2 March 1946
|predecessor5={{lang|vi|[[Trần Văn Chương]]|italic=no}} &lt;small&gt;([[Empire of Vietnam]])&lt;/small&gt;
|successor5={{lang|vi|[[Nguyễn Tường Tam]]|italic=no}}
|term_start6=3 November 1946
|term_end6=March 1947|predecessor6={{lang|vi|[[Nguyễn Tường Tam]]|italic=no}}
|successor6={{lang|vi|Hoàng Minh Giám|italic=no}}
|office7=Member of the [[Politburo of the Communist Party of Vietnam|Politburo]]
|term_start7=31 March 1935
|term_end7=2 September 1969
|module=
}}
'''ဟဝ်ချဳမေန်''' ({{Lang-en|'''Hồ Chí Minh'''}}) (/hoʊ tʃiː mɪn/; ဝဳယေတ်နာမ်: [hò cǐ mīŋ̟], Saigon: [hò cǐ mɨ̄n]; Chữ nôm: 胡志明; ၁၉ မေ ၁၈၉၀  – ၂ သေပ်တေန်ပါ ၁၉၆၉) မကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ '''Nguyễn Sinh Cung''',&lt;ref name=&quot;BBC2005&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/vietnamese/entertainment/story/2005/08/printable/050808_trongcoi.shtml|author=Trần Quốc Vượng|title=Lời truyền miệng dân gian về Hồ Chí Minh|publisher=BBC Vietnamese|accessdate=10 December 2013}}&lt;/ref&gt;{{efn|name=&quot;HL1&quot;|1=ယၟုညး ကာလမသၠးဂၠံဂဝ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်မွဲတၞး နူကဵု the director of ''{{lang|fr|Collège|italic=unset}} {{lang|vi|Quốc học|italic=unset}}'', မစၟတ်လဝ်တ္ၚဲ ၇ အဝ်ဂေတ် ၁၉၀၈&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hopluu.net/D_1-2_2-95_4-1862_5-8_6-3_17-108_14-2/ |author=Vũ Ngự Chiêu |date=October 23, 2011|title=Vài vấn nạn lịch sử thế kỷ XX: Hồ Chí Minh—Nhà ngoại giao, 1945–1946 |language=vi |work=Hợp Lưu Magazine |postscript=. Note: See the document in French, from {{lang|fr|Centre des archives d'Outre-mer [CAOM] (Aix)/Gouvernement General de l'Indochine [GGI]/Fonds Residence Superieure d'Annam [RSA]/carton R1}}, and the note in English at the end of the cited article|accessdate=10 December 2013}}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref name=&quot;HL2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.hopluu.net/D_1-2_2-117_4-1513/|author=Nguyễn Vĩnh Châu|title=Phỏng vấn sử gia Vũ Ngự Chiêu về những nghiên cứu lịch sử liên quan đến Hồ Chí Minh|work=Hợp Lưu Magazine|accessdate=10 December 2013|archivedate=3 December 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203025311/http://www.hopluu.net/D_1-2_2-117_4-1513}}&lt;/ref&gt; ယၟုဍုင်ဂှ် သီုကော်စ '''Nguyễn Tất Thành''', '''Nguyễn Ái Quốc''', '''Bác Hồ''' (&quot;Uncle Ho&quot;) or simply '''Bác''' (&quot;Uncle&quot;, pronounced [ʔɓaːk̚˦˥]), ဝွံ ဒှ်သၟာပၠန်ဂတး ဂကူဝဳယေတ်နာမ် ကေုာံ သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် မွဲတၠရ။ ညးမဂွံဒှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် ဒကုတ်သၟဝ်ကျာ နူ သၞာံ ၁၉၄၅ စဵုကဵုစိုပ် ၁၉၅၅၊ တုဲပၠန် နဒဒှ် သမတ နူသၞာံ ၁၉၄၅ စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၆၉။ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မဒ္ဂေတ်ကေတ် ကွေတ်မာက်သေတ်-လဳနေတ်  (Marxist-Leninist) တုဲ ညးကေတ်လဝ် တာလျိုင် နဒဒှ် ဥက္ကဌ ကေုာံ ညးအုပ်ကာနနာ ၁ ပ္ဍဲကဵုဗော်သၟာကမၠောန် ဝဳယေတ်နာမ် ရ။

ဟဝ်ချဳမေန် ဒှ်က္ဍိုပ်သကိုပ် ပၠန်ဂတး သွက်ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် (Việt Minh independence movement) နူကဵုသၞာံ ၁၉၄၁ စဵုကဵု ဒက်ပ္တန် စၟိန်ပြမာန် ဍုင်သမတ ဒဳမဝ်ကရာတ်တေန် ဝဳယေတ်နာမ် (ဝဳယေတ်နာမ် သၟဝ်ကျာ) ( Democratic Republic of Vietnam (North Vietnam)) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၄ တုဲ ကလိဂွံဇၞး သမဂ္ဂပြင်သေတ် (French Union) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၄ ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက် (Battle of Điện Biên Phủ) တုဲ ပၞာန်အေန်ဒဝ်ချာဲနာ အာစိုပ်ဒတုဲအာရ။ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ်အဓိက ပ္ဍဲ ဒပ်ပၞာန်ညးဍုင်ကွာန် ဝဳယေတ်နာမ်   (People's Army of Vietnam ) ကေုာံ Việt Cộng ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ပၞာန်ဝဳယေတ်နာမ် အကြာသၞာံ ၁၉၅၅ စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၉၇၅ ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲပၞာန်ဂှ် ဝဳယေတ်နာမ်သၟဝ်ကျာ ကလိဂွံဇမၞးတုဲ ပံင်ပကောံ ပၠုပ် ဍုင်သမတ ဝဳယေတ်နာမ် (ဝဳယေတ်နာမ် သၠုင်ကျာ) ပ္ဍဲ ၁၉၇၆ ရ။ ဍုင်သာဲဂေါန် (Saigon) မဒှ်ဍုင်ဇၞော် ဝဳယေတ်နာမ်တြေံဂှ် တၞဟ်န မပတိုန်ဂုဏ်စရာဲညးတုဲ သၠာဲထောအ်ယၟု နကဵုယၟုညး ဍုင်ဟဝ်ချဳမေန် (Ho Chi Minh City) ရ။ ညးဒေါအ်ဇူ အဝဵုဍုင် နကဵုပ္ဍဲသၞောဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၅ ဟိုတ်နူ ပရေင်ထတ်ယုက် ဟွံခိုဟ်တုဲ စုတိ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၉ ရ။  

ပရူပရာ ဟဝ်ချဳမေန် ကိုပ်ကၠာ ညးဟွံကလိဂွံအဝဵု ပ္ဍဲဝဳယေတ်နာမ်ဂှ် ယှုက်ထုဲတုဲ ဟွံတီကၠးကၠးရ။ ယၟုပၞုက် ယၟုဓလုက်ညး သီုဖအိုတ် နွံၜိုတ် ၅၀၊&lt;ref name=&quot;Duiker&quot;&gt;
{{cite book |last=Duiker |first=William J. |date=2000 |title=''Ho Chi Minh: ALife''. |url= |location=New York |publisher=Hyperion |page= |isbn= |author-link=}}&lt;/ref&gt;{{rp|582}} နွံဂၠိုင် စဵုကဵု ၂၀၀ လေဝ်ဒှ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Dennis J|last1=Duncanson|title=Ho Chi Minh in Hong Kong 1931–1932|publisher=The China Quarterly|volume=57|issue=Jan–Mar 1957|page=85}} &lt;/ref&gt; ဌာန်တၟိုပ်သုက်ညးကီု သီုကဵု စၟတ်တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ညးဂှ် လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်တုဲ စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ် ဟွံတီချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ် ဏီရ။ လိက်အတ္ထုပ္ပတ္တိ မလုပ်ဗဗွဲဓဝ် ၜိုတ်ပန်ဂှ် ယၟု၊ စၟတ်တ္ၚဲ ကေုာံ တင်ဂၞင်ဂမၠိုင် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်အိုတ်တုဲ နူကဵုလိက် အတ္ထုပ္ပတ္တိ မလုပ်ဗဗွဲဓဝ်တအ်ဂှ်မ္ဂး ပရူပရာတၞဟ်ခြာဒၟံင် ရေင်သကအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဏီရ။ &lt;ref&gt;{{cite journal|title=Ho Chi Minh: A Post-War Re-evaluation|first1=Douglas|last1=Pike|publisher=30th Annual Congress of Orientalists|location=Mexico City|url=https://www.vietnam.ttu.edu/virtualarchive/items.php?item=2360513065|accessdate=21 December 2017|date=3 August 1976}} &lt;/ref&gt;

== ပထမ အဝဲ ==
ဟဝ်ချဳမေန် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဇရေင်အပါ Nguyễn Sinh Cung&lt;ref name=&quot;BBC2005&quot;/&gt;{{efn|name=&quot;HL1&quot;}}&lt;ref name=&quot;HL2&quot;/&gt; ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၀ ပ္ဍဲကွာန် Hoàng Trù (ယၟုဘာကျာ် ပ္ဍဲကွာန် ဗဒါဲ Làng Sen) မဒှ်ကွာန် မိအံက်ညးရ။ ၜိုန်ရ ဗွဲမဂၠိုင် ဒုင်လဝ်တဲ သၞာံ ၁၈၉၀ ဂှ် ဒှ်သၞာံ ညးမဒှ်မၞိဟ် ကီုလေဝ် သၞာံညးမဒှ်မၞိဟ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင် နာနာသာ် မပ္တံကဵု ပ္ဍဲသၞာံ &lt;ref&gt;Tran Dan Tien, Nhung mau chuyen ve doi hoat dong cua Ho Chu Tich (Hanoi:Nha Xuat Ban Van Hoc 1972) (1948). &lt;/ref&gt; ၁၈၉၁၊&lt;ref&gt;Yen Son. &quot;Nguyen Ai Quoc, the Brilliant Champion of the Revolution.&quot; Thuong Tin Hanoi. 30 August 1945. &lt;/ref&gt; ၁၈၉၂၊&lt;ref&gt;In his application to the French Colonial School – &quot;Nguyen Tat Thanh, born 1892 at Vinh, son of Mr. Nguyen Sinh Huy (subdoctor in literature)&quot; &lt;/ref&gt; ၁၈၉၄&lt;ref&gt;He told Paris Police (Surete) he was born 15 January 1894. &lt;/ref&gt; ကေုာံ ၁၈၉၅ တအ်ရ။&lt;ref&gt;Ton That Thien 18, 1890 is the most likely year of his birth. There is troubling conflicting evidence, however. When he was arrested in Hong Kong in 1931, he attested in court documents that he was 36. The passport he used to enter Russia in 1921 also gave the year 1895 as his birth date. His application to the Colonial School in Paris gave his birth year as 1892 &lt;/ref&gt; နူ သၞာံ ၁၈၉၅ ညးဇၞော်ဂေါဝ် ပ္ဍဲဇရေင် အပါညး Nguyễn Sinh Sắc (Nguyễn Sinh Huy)'s ပ္ဍဲကွာန် Làng Sen, Kim Liên, Nam Đàn, ခရိုင် Nghệ An ရ။ ကောဒေအ်ညး နွံပိ  ၝောဲ Bạch Liên (Nguyễn Thị Thanh), မဒှ်စာရေ ပ္ဍဲဒပ်ပၞာန်ပြင်သေတ်၊ ကော Nguyễn Sinh Khiêm (Nguyễn Tất Đạt), မဒှ် စာရေၜတ်တိ ကေုာံ ဆေင်ဂဥုဲခရက်၊ ကောမွဲပၠန်ဂှ် (Nguyễn Sinh Nhuận), မစုတိ နူဍောတ်တ်ရ။ အခိင်ကာလ ညးတေအ် ဍောတ်တ်တေအ်ဂှ် ကၠာညးတေအ် ဟွံဂွံအာမံင်ဘာဏီဂှ် ညးတေအ် ဗတောန်လိက် ပ္ဍဲဇရေင်အပါညး ကၠာ၊ တုဲဂှ်  ညးတေအ်မံင်ဘာ Vuong Thuc Do။ ညးတေအ် ဂွံလေပ်ကၠိုဟ်ကေတ် ဗီုမချူလိက်ကြုက် ဗွဲမပြဟ်၊ တုဲပၠန် ဗတောန်ဝါဒကောန်ဖူ တုဲ ဗတောန်လိက် ဝဳယေတ်နာမ်ရ။&lt;ref name=Duiker /&gt;{{rp|21}} စပ်ကဵု ပရေင်ကတ်လ္ၚတ်ညးမ္ဂး ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မဒးဂၞပ် ဗလးဝဴ ကေုာံ အာရပ်ကမွဲရ။&lt;ref name=&quot;Duiker&quot;/&gt;{{rp|21}} နကဵုအတိုင်အခိုက်ကၞာသာသၞာကောန်ဖူမ္ဂး ကာလကောန်ညးတအ် ကလိဂွံအာယုက် ၁၀ သၞာံမ္ဂး ဒးကဵုယၟုတၟိတုဲ အပါညးကဵုညးယၟုတၟိ ငုယေန် တာတ်ထာန် ''Nguyễn Tất Thành'' (&quot;ငုယေန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် မစိုန်သကီု၊ ဍိုဟ်ကေက်&quot;)။

အပါညးဂှ် ဒှ်တၠပညာလပါ် သာသနာကောန်ဖူတုဲ ဒှ်အစာဘာမွဲတၠရ။ ဗွဲကြဴ ညးဂွံဒှ် နာဲဗစာ သၟိင်တၠ ပ္ဍဲခရိုင်ဍောတ်တ်မွဲ မနွံယၟု Binh Khe (Qui Nhơn)ရ။ အပါညးဂှ် နကဵုဒုဟ် မစကာအဝဵုဗၠေတ်တ်တုဲ ဒးဒုင်ဖျေဟ်ထောအ် နူတာလျိုင်၊ ဟိုတ်နူ မဖျေဟ်ဒဏ် လေအ်ဒဏ် ၁၀၂ လစုတ် ကုမၞိဟ်ဒယှ် ပ္ဍဲဒေသမွဲတၠတုဲ ဟိုတ်နူဘဲဒဏ်လေအ်ဂှ်တုဲ မၞိဟ်ဒယှ်ဂှ် ဂွံမွဲၜါတ္ၚဲတုဲ ဒးချိုတ်အာရ။&lt;ref name=Duiker /&gt;{{rp|21}} နူဂှ် အပါညး မဂွံဒုင်ရုဲစှ် သွက်ဂွံလုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲကဵုရုင်အုပ်ဓုပ်ဍုင် မွဲဒၞာဲကီုလေဝ် ညးတေအ် ဟွံဒုင်တဲ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး နကဵုညး ညးဟွံမိက်ကၠောန် သွက်ပြင်သေတ် (ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် နွံသၟဝ်ကဝ်လဝ်နဳ ပြင်သေတ်) ရ။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=The World Transformed 1945 To the Present|last=Hunt|first=Michael H.|publisher=Oxford University Press|year=2016|isbn=978-0-19-937102-0|location=New York City|pages=125|quote=|via=}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ ဟဝ်ချဳမေန်ဂှ် နူကဵုဍောတ်တ်တေအ်ရ စုက်လုက်ဒၟံင် ကုပရေင်ဒစဵုဒစး အလဵုအသဳပြင်သေတ် ဟီုဂွံရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ညးတိုန်ဘာ မံင်ဘာ ပ္ဍဲပရေင်ပညာပြင်သေတ်၊ ညးတိုန်ဘာကဝ်လိက်''Collège Quốc học'' ပ္ဍဲဍုင် Huế ရ။ ကောဒေအ်ညး Phạm Văn Đồng ကဵု Võ Nguyên Giáp လေဝ် တိုန်လဝ် ဘာဂှ်ကီုရ။ တုဲပၠန် Ngô Đình Diệm ဗွဲကြဴ ကတဵုဒှ် သမတ ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် သၠုင်ကျာဂှ်လေဝ် ကေင်တိုန်လဝ် ဘာဂှ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nguoi-viet.com/viet-nam/hang-tram-nguoi-cong-khai-lam-le-gio-tt-ngo-dinh-diem/|title=Ngo Dinh Diem and ho Chi Minh|publisher=nguoiviet.com}}&lt;/ref&gt;

=== ပဒတဴ ပ္ဍဲ ပြင်သေတ် အလန်ကိုပ်ကၠာ ===
ဗွဲကိုပ်ကၠာ၊ ပတှ်ေကေတ် ညးဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲအရာမထ္ၜးဆန္ဒ ဒစဵုဒစး ပရေင်သွံရာန်ဍိက် (anti-''corvée'') ပ္ဍဲဍုင် Huế ပ္ဍဲဂိတုမေ ၁၉၀၈ ပ္ဍဲအခိင် ညးမတိုန်ဒၟံင်ဘာ ပ္ဍဲကဝ်လိက် ''Collège Quốc học''ရ။ ဆဂး နကဵုသက်သဳ နူကဵုဗဟဵုအာခိပ် (Centre des archives d'Outre-mer) မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် ညးစတိုန်ဘာဂှ် ဒှ်ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၈ အဝ်ဂေတ် ၁၉၀၈ တုဲ မဒှ်အခိင် ကြဴနူကဵု ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ဒစဵုဒစး ပရေင်သွံရာန်ဍိက် မဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ၉-၁၃ ဨပြဳ ၁၉၀၈ ဂှ် ဂိတုဗွဲမဂၠိုင်ရ။{{efn|name=&quot;HL1&quot;}}

ဗွဲကြဴဂှ် ညးဟီု ညးစပုန်တဝ်စၞေဟ်ကဵု ပြင်သေတ်ဂှ် စနူကဵု သၞာံ ၁၉၀၈ ဂှ်ရ။ ဆဂး ရံင်ကဵု ညးပတိုန်လိက် သွက်ဂွံတိုန် ဘာပရေင်ပကင်ရင် ကဝ်လဝ်နဳ ပြင်သေတ် (French Colonial Administrative School) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၁ ဂှ်တုဲ လညာတ်ဏအ်ဂှ် ဗီုဒှ် အောန်ဒၟံင်ညိရ။ ပ္ဍဲကဵုအခိင် ညးဟီုလဝ် ညးတိတ်နူဘာ သွက်ဂွံအာ ဍုင်တၞဟ်ရ။ ဟိုတ်ဇေတ်တ်ဂှ် အပါညးတေအ် ဒးဒုင်ပတိတ်ထောအ် နူကဵုတာလျိုင်ဍုင်တုဲ ညးတေအ် ဟွံဆက်ကလိဂွံ ပရေင်အထံက်အပင် ကွးဘာ (သကဝ်လာရှိပ်) နူကဵုအလဵုအသဳ၊ ညးတေအ် တိတ်အာ လပါ်သၠုင်ကျာတုဲ လုပ်ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲကဵု ဘာ Dục Thanh school ပ္ဍဲPhan Thiết ၜိုတ် တြဴဂိတု၊ တုဲဂှ် ညးတေအ် ဆက်တိတ်တရဴ အာဍုင်သာဲဂန်ရ။

ညးတေအ် လုပ်ကၠောန်ကမၠောန် နဒဒှ် မၞိဟ်မရီုပ္ဍဲဖဴ ပ္ဍဲကဵု က္ၜင်ပၟတ်ပြင်သေတ် ''Amiral de Latouche-Tréville'' သွက်ဂွံအာ ပြင်သေတ်ရ။ က္ၜင်ဂှ် တိတ်နူ ပ္ဍဲ ၅ ဂျောန် ၁၉၁၁ တုဲ စိုပ် ဍုင်မာသေလ် (Marseille) ဍုင်ပြင်သေတ် ပ္ဍဲ ၅ ဂျူလာင် ၁၉၁၁ ရ။ တုဲက္ၜင်ဂှ် တိတ်အာ Le Havre ကေုာံ Dunkirk တုဲ ကလေင်လုပ်မာသေလ်ပၠန် ပ္ဍဲလဒေါဝ်ဂိတုသေတ်တေမ်ပါ။ ပ္ဍဲကာလဂှ် ညးတေအ် ပတိုန်လိက် သွက်ဂွံတိုန် ဘာပရေင်ပကင်ရင် ကဝ်လဝ်နဳ ပြင်သေတ် (French Colonial Administrative School)ရ။ ဆဂး လိက်ဂရင်ဗတီညးတေအ်ဂှ် ဒးဒုင်တးပါဲထောအ်ရ။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ ညးတေအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံတိတ်တရဴဂေတ်ဂၠးတိ ပ္ဍဲကဵုက္ၜင်ဂှ်ရ။ နူသၞာံ ၁၉၁၁ စဵုကဵု ၁၉၁၇ ဂှ် ညးတေအ် ဂွံစိုပ်အာ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ 

=== ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ===
အဃော မကၠောန်ဒၟံင် နဒဒှ် ညးအရီုပ္ဍဲဖဴ လတူက္ၜင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၂ ဂှ် ညးစိုပ်အာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ရ။ နူသၞာံ ၁၉၁၂ စဵုကဵု ၁၉၁၃ ဂှ် ညးမံင်လဝ် နျူယံက် ပ္ဍဲဍုင်ဟာရ်လေမ် (Harlem) ကဵု ဍုင်ဗောတ်သတောန် (Boston) ဒှ်မာန်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးဟီု ညးလုပ်ကၠောန်ကမၠောန် နဒဒှ် မၞိဟ်ကၠောန်ကွာင် ပ္ဍဲဟဝ်တေဝ် ဖက်ကာဟု (Parker House Hotel)ရ။ သက်သဳ မဗဗိုန်ကဵု ဒဒှ်ရ ညးမမံင်လဝ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် လိက်တၞး မပလံင်ဗစိုပ်လဝ် ဌာနပကင်ရင် ကဝ်လဝ်နဳ ပြင်သေတ် (French colonial administrators) နကဵုစၟတ်တ္ၚဲ ၁၅ ဒဳဇြေန်ပါ ၁၉၁၂ တုဲ က္ဍိုပ်ရုပ်ဂှ် ကၠုင်နူ ဍုင်နျူယံက် (ပ္ဍဲလိက်ဂှ် ညးကဵုလဝ် လိက်စာ Poste Restante ပ္ဍဲ Le Havre တုဲကမၠောန်ညးတေအ်ဂှ် နဒဒှ် ကောန်က္ၜင်မွဲရ။)&lt;ref name=&quot;Quinn-Judge&quot;&gt;{{cite book | last=&quot;Quinn-Judge&quot; | first=&quot;Sophie&quot; | date=2002 | title=''Hồ Chí Minh: The Missing Years'' | publisher=University of California Press}}&lt;/ref&gt;{{rp|20}} တုဲပၠန် ညးပလံင်လဝ် ပေါတ်သကာတ် ကဵု Phan Chu Trinh ပ္ဍဲပဴရေတ်၊ ပ္ဍဲဂှ် ညးချူလဝ် ညးကၠောန်ဒၟံင်ကမၠောန် ပ္ဍဲဟဝ်တေဝ်ဖက်ကာဟု။ စပ်ကဵု ဟဝ်တေဝ်ဖက်ကာဟုတုဲ ဒဒှ်ရ ညးတေအ် မကၠောန်လဝ်ကမၠောန် ပ္ဍဲဟဝ်တေဝ်ဂှ် လိက်စၟတ်သမ္တီ ဆမွဲမွဲကီု ဟွံမဲရ။&lt;ref name=Duiker /&gt;{{rp|51}}တုဲပၠန် ညးဟီုလဝ် ညးလုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲသ္ၚိသေဌဳမွဲ ပ္ဍဲဗြောက်လေန် (Brooklyn) အကြာသၞာံ ၁၉၁၇ ကဵု ၁၉၁၈ တုဲပၠန် ကမ္မဏဳ General Motors နဒဒှ် မၞိဟ်မာန်နေဂျာမွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite book | last=Winter | first=Marcus | title=Uncle Ho: Father Of A Nation | date=1989 | publisher=Limehouse Press, London}}&lt;/ref&gt;{{rp|46}} တုဲပၠန် ပ္ဍဲအခိင်ညးမပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ဂှ် ညးဂွံအဆက် ကုသၟာဆာန်ဂကူကိုဝ်ရဳယာတအ်တုဲ လညာတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကြံင်မ္ၚိုဟ်ကၠုင် ပ္ဍဲညးရ။ Sophie Quinn-Judge ဟီု အရာဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာမထေင်ကေတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Quinn-Judge&quot; /&gt;{{rp|20}} တုဲပၠန် လညာတ်ရဲဒစဵုဒစး သွက်အခေါင်အရာအာဖရိက မကော်ဂး (Pan-Africanist) ဂှ်ကီု မၞိဟ်လမ္စံက်အမေရိကာန် Marcus Garvey လေဝ် ညးတေအ် ကေင်စုက်လုက်လဝ်ကီုတုဲ ညးတေအ် ကေင်အာတိုန်လဝ် ကောံဓရီု ပ္ဍဲဂကောံသၠုင်ပတိုန်အခေါင်နေဂရဝ် ဂၠးကဝ (Universal Negro Improvement Association)ကီုရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=r4WFjKG6vmUC&amp;pg=PA421&amp;dq=ho+chi+minh+influenced+by+marcus+garvey#v=onepage&amp;q=ho%20chi%20minh%20influenced%20by%20marcus%20garvey&amp;f=false|title=Encyclopedia of the Sixties: A Decade of Culture and Counterculture &amp;#91;2 volumes&amp;#93;: A Decade of Culture and Counterculture|isbn=9781440801020|last1=Debolt|first1=Abbe A|last2=Baugess|first2=James S|date=12 December 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=fllrAwAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;dq=ho+chi+minh+influenced+by+marcus+garvey#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Ho Chi Minh: A Life|isbn=9781401305611|last1=Duiker|first1=William J|date=13 November 2012}}&lt;/ref&gt;

=== ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်/အေန်ဂလာန် ===
ညးဟီု ပ္ဍဲအကြာ သၞာံ ၁၉၁၃ ကဵု ၁၉၁၉ ဂှ် ညးကေင်မံင်လဝ် ပ္ဍဲ West Ealing တုဲ ကြဴနူဂှ်ညိ ညးမံင်လဝ် ပ္ဍဲ Crouch End, Hornsey ရ။ ညးလုပ်ကၠောန်လဝ် ကမၠောန် နဒဒှ် မၞိဟ်မကြာတ်စပ္ၚာန် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်ထမောမ်ပုင် ပ္ဍဲဟဝ်တေဝ် Drayton Court Hotel ပ္ဍဲ West Ealing ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ealing.gov.uk/info/201131/historic_buildings/70/other_notable_buildings/2|title=The Drayton Court Hotel|publisher=Government of the United Kingdom|accessdate=30 January 2013}}&lt;/ref&gt; ညးဟီုလဝ် ညးဗတောန်ကၠောန် ညးမကၠောန်ကွာင် သၟဝ် မၞိဟ်ဇၞော် Auguste Escoffier ပ္ဍဲကဵု ဟဝ်တေဝ် Carlton Hotel ပ္ဍဲ Haymarket (London) ရ။ ဆဂး တင်ဏအ် သက်သဳ မထံက်ပခိုင်ကဵု ဂၠာဲဟွံမဲ။&lt;ref name=&quot;Quinn-Judge&quot;/&gt;{{rp|25}}&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Forbes|first1=Andrew|last2=Henley|first2=David|title=Vietnam Past and Present: The North|date=2012|publisher=Cognoscenti Books|location=Chiang Mai, Thailand}}&lt;/ref&gt; ဆဂး ပ္ဍဲကဵုဗဒင် New Zealand House မဒှ်သ္ၚိ သၟိင်တၠမဟာ နျူဇြဳလာန် (the New Zealand High Commission) ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဟဝ်တေဝ် ကာရ်တောန် (Carlton Hotel) ဒဒှ်ရ ဟဝ်ချဳမေန် ကေင်ကၠောန်လဝ် ကမၠောန် ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၃ ဂှ်ရ။ ညးသီုကဵု ကေင်ကၠောန်လဝ် နဒဒှ် မၞိဟ်မကၠောန်ကွာင် ပ္ဍဲကဵု က္ၜင် Newhaven–Dieppe ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၃ ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Harries|first1=David|title=Maritime Sussex|url=http://www.sussexexpress.co.uk/news/videos/vietnamese-ambassador-presents-newhaven-with-statue-of-ho-chi-minh-1-5114542|website=Sussex Express|accessdate=12 June 2015|archivedate=24 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924112156/http://www.sussexexpress.co.uk/news/videos/vietnamese-ambassador-presents-newhaven-with-statue-of-ho-chi-minh-1-5114542}}&lt;/ref&gt;

== ဘာပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ပြင်သေတ် ==
[[ဝှာင်:Nguyen Aïn Nuä'C (Ho-Chi-Minh), délégué indochinois, Congrès communiste de Marseille, 1921, Meurisse, BNF Gallica.jpg|thumb|left|upright|ဟဝ်ချဳမေန်၊ ၁၉၂၁]]
စတမ်နူသၞာံ ၁၉၁၉ စဵုကဵု ၁၉၂၃ ဂှ် ဟဝ်ချဳမေန် စိုတ်စလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲလပါ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲအခိင်ညးတေအ် မပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲပြင်သေတ် ဟိုတ်နူ မစုက်လုက် ကုသကအ်ရဲ ကေုာံ သကအ်ရဲ ကု မာရ်သေလ် သချေန် (Marcel Cachin) နူကဵု ဗော်သဵုယှေဲလေတ် ဍုင်ပြင်သေတ် (Socialist Party of France) ရ။ ဟဝ်ချဳမေန်ဟီုလဝ် ညးတေအ် စိုပ်ဍုင်ပဴရေတ် နူလာန်ဒါန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၇၊ ဆဂး ရုင်ဗၠာဲသၟိင်ပြင်သေတ် ကလိဂွံလဝ် ဆ လိက်သက်သဳ ညးမစိုပ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂိတုဂျောန် ၁၉၁၉ ဂှ်ဟေင်ရ။ &lt;ref name=&quot;Quinn-Judge&quot; /&gt; ပ္ဍဲပဴရေတ်ဂှ် ညးတေအ် လုပ် ''Groupe des Patriotes Annamites'' (ဂကောံသၟာဆာန်ဂကူ ဝဳယေတ်နာမ်) ပ္ဍဲဂကောံဂှ် Phan Chu Trinh, Phan Văn Trường, Nguyễn Thế Truyền ကေုာံ Nguyễn An Ninh တအ်လေဝ် နွံကီုရ။&lt;ref&gt;Gisele Bousquet, ''Behind the Bamboo Hedge: The Impact of Homeland Politics in Parisian Vietnamese Community'', University of Michigan Press, pp. 47–48&lt;/ref&gt; ဂကောံဂှ် ပတိတ်လိက်ပရိုင် မချူလိက်ပရေင် မဆဝ်မ္ၚုဟ် သွက်ဍုင်ဝိယေတ်နာမ် ဂွံဂွံသၠးပွး နကဵုယၟု ပတောအ်လိက်ပရိုင် Nguyễn Ái Quốc (&quot;ညးမဆာန်ဂကူ ငုယေန်&quot;)&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.vietquoc.com/hcm-04.htm | title=Unmasking Ho Chi Minh | last1=Phong | first1=Huy | last2=Anh | first2=Yen |year=1989 | website=&quot;Viet Quoc&quot; | accessdate=11 June 2015 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150510160521/http://www.vietquoc.com/hcm-04.htm | archivedate=10 May 2015 | df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; ဂကောံဂှ် အာတ်မိက် ညံင်ကောန်ဂကူဝဳယေတ်နာမ် ဂွံဂွံအခေါင်ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲကဵုသၟဝ်အုပ်ဓုပ်ပြင်သေတ်၊ ညံင်ဂွံသဳကၠဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် သွက်အခေါင်အရာ ကောန်ဂကူဝဳယေတ်နာမ်တအ်ကီုလေဝ်၊ ဆဂး ဂကောံဂှ် ဟွံဂွံဒုင် စွံအာရီု နူကဵုအလဵုအသဳပြင်သေတ်ရ။&lt;ref&gt;For a thumbnail of a photograph in the Library of Congress collection showing QuThành (Ho) at the Versailles Conference, see [https://www.loc.gov/pictures/item/2005684873 &quot;Ho Chi Minh, 1890–1969, half-length, standing, facing left; as a member of French Socialist Party at Versailles Peace Conference, 1919&quot;], Library of Congress Prints and Photographs Online Catalog.&lt;/ref&gt;နကဵုဂကောံဂှ် စၞးမကဵု အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင် ကုကောန်ဂကူဝဳယေတ်နာမ်တအ်ဂှ် ညံင်ဂွံကဵု ညံင်ဂွံကဵု အခေါင်သၠးပွး ကုဍုင်ဝဳယေတ်နာမ်ဂှ် ညးတအ် အာတ်မိက် ဍုင်ဂကောံမဟာမိတ်ဂမၠိုင်ရ။

နူကဵုဂကောံဂှ် ပသဘင်သဳကၠဳဇၞော်မွဲတုဲ ပလံင်ဗစိုပ်လိက် ကုဍုင်ဂကောံမဟာမိတ်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဗြိတိန် Georges Clemenceau ကေုာံ သမတအမေရိကာန် Woodrow Wilson တအ်ရ။ ဟိုတ်နူညးတအ် ဟွံကလိဂွံအခေါင် သဳကၠဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကုပြင်သေတ် ပ္ဍဲဍုင်ပြင်သေတ်တုဲ သွက်ဂွံဆက်လုပ်ပေါဲဗတိုက်ဗၠးၜးဂှ် ညးတအ် ရုဲစှ်ပတိုန် ဟဝ်ချဳမေန် နဒဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် မထ္ၜးစဂတ သွက်ဂွံဆက်လုပ်ပေါဲဗတိုက် ဖအိုတ်ဖအး သၞောဝ်ဝါဒကဝ်လဝ်နဳ ပ္ဍဲဍုင်ဝဳယေတ်နာမ်ရ။&lt;ref&gt;Huynh, Kim Kháhn, ''Vietnamese Communism, 1925–1945''. Ithaca, NY: Cornell University Press, 1982; pg. 60.&lt;!-- ISBN ?? --&gt;&lt;/ref&gt; စနူဂှ်တုဲ ဒုင်ယၟုဟဝ်ချဳမေန်တုဲ ညးတအ် ပ္တိတ်လိက်ရ။ မၞိဟ်မချူလိက်ဂှ် ဇေတ်တ်ဂှ် ဒှ် Phan Văn Trườngရ။&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Tran Dan|first1=Tien|title=Ho Chi Minh, Life and Work|url=http://dangcongsan.vn/cpv/Modules/News_English/News_Detail_E.aspx?CN_ID=150876&amp;CO_ID=30034|website=Communist Party of Vietnam Online Newspaper|publisher=Gioi Publishers|accessdate=17 June 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150617060828/http://dangcongsan.vn/cpv/Modules/News_English/News_Detail_E.aspx?CN_ID=150876&amp;CO_ID=30034|archivedate=17 June 2015}}&lt;/ref&gt; ခြာဟွံလအ်ဂှ် ဟဝ်ချဳမေန်ဂှ် မၞိဟ်ဂမၠိုင် မတီလဝ် နကဵုယၟု Nguyễn Ái Quốc ရ။ နကဵုယၟုဏအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲအခိင်ညးမဒုင်သၟာန်သွဟ် ကုလိက်ပရိုင်ကြုက် ပ္ဍဲကဵု ဂိတုသေတ်တေမ်ပါဂှ်ရ။&lt;ref name=Duiker/&gt;

အစာချူလိက် ဗွဲမဂၠိုင် ဟီုဂး ချူဒၟံင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၉ ဂှ် ယဝ်ရ သမတအမေရိကာန် ဒုင်တဲညးတေအ်မ္ဂး ညးဂှ် ဒှ်အာ မၞိဟ်ဒးဂၞပ်အမေရိကာန်မွဲတုဲ ဟွံဒှ် မၞိဟ်မစိုပ်တၞုင်တၞးမွဲလပါ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵုသဘင်သဳကၠဳ Versailles Conference ဂှ် ဟဝ်ချဳမေန် လးလဝ် ဂၠံင်တရဴသဵုယှေဲလေတ်မွဲမွဲတုဲရ။ ပ္ဍဲအခိင် မကၠောန်သဘင်သဳကၠဳဂှ် ညးဟီုဂလာန် ညံင်ဂွံ ဒစဵုဒစးပြင်သေတ်တုဲ ဒက်ပတန် ဝါဒသဵုယှေဲလေတ် ပ္ဍဲကဵုအာရှတုဲတုဲဒၟံင်ရ။&lt;ref&gt;Brett Reilly review of &quot;Embers of War: The Fall of an Empire and the Making of America's Vietnam&quot; by Fredrik Logevall, Journal of Vietnamese Studies 11.1 (2016), 147.r&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ဒဳဇြေန်ပါ ၁၉၂၀ ဂှ် ဟဝ်ချဳမေန် မဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ညးစၞး သွက်ဂွံအာ တိုန် ကောန်ဖရေန် ဗော်သဵုယှေဲလေတ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲဍုင်ပြင်သေတ် မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ Tours ဂှ်ရ။ နကဵုကောန်ဖရေန်ဂှ် ဒက်ပတန်ပတိုန် ဗော်သဵုယှေဲလေတ် ပြင်သေတ် (French Communist Party)ရ။ နကဵုဟဝ်ချဳမေန်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကမ္မတဳကဝ်လဝ်နဳ ပ္ဍဲကဵုဗော်ဂှ်ရ။ ညးဗက်ဟီုတွဟ် ညံင်ကောန်ဂကောံတအ် ဂွံဒုင်တဲ သွက်ဂွံဖအိုတ်ကၠေအ် သၞောဝ်ကဝ်လဝ်နဳကီုလေဝ် ပ္ဍဲအာရှ သီုကဵု အေန်ဒဝ်နဳရှာကီုလေဝ် မၞိဟ်စိုတ်ဂွံလုပ်စ ပ္ဍဲလဟီုညးတေအ်ဂှ် အောန်ဗွဲမလောန်ရ။ အခိင်ညးတေအ် မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲပဴရေတ်ဂှ် ညးဒှ်ကဝေင် ကုညးဇိင်ပလောအ် Marie Brière ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၈ ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ညးသီုကေင်ဒှ်လဝ် ကဝေင် မၞိဟ် နူကဵုဂကောံသၟိင်တၠဍုင်ကိုဝ်ရိယာ Kim Kyu-sik ကီုရ။&lt;ref&gt;[https://www.yna.co.kr/view/AKR20180929039500081|호찌민 감시 佛 경찰문건 대거발굴…한국 임시정부 활약상 생생]{{Dead link|date=August 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိင်ကာလဏအ်ဂှ် ညးတေအ် စချူကၠုင်လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထု မပတိတ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံညးမဆာန်ဂကူဝဳယေတ်နာမ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲဂိတု မေ ၁၉၂၂ ဂှ် ညးချူလိက်ပရေင် သွက်မဂ္ဂဇြေန်ပြင်သေတ်မွဲ ပ္ဍဲလိက်ပြင်သေတ် ဟိုတ်မစကာ မအရေဝ်အင်္ဂလိက်တုဲ ဒးဒုင်ပါ်ပါဲနွံကီုရ။ &lt;ref name=&quot;Brocheux2007&quot;&gt;{{cite book|last=Brocheux|first=Pierre|title=Ho Chi Minh: A Biography|url=https://books.google.com/books?id=fJtqjYiVbUAC&amp;pg=PA39|date=12 March 2007|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-85062-9|page=39}}&lt;/ref&gt;{{rp|21}} လိက်ပရေင်ဂှ် နကဵုသကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဒးပတိတ်သၞောဝ် သွက်ဂွံကၟာတ်လဒဵုလဝ်ရ။ ဟိုတ်နူလိက်ပရေင် ကေုာံ တွဟ်လဟီု ညးတေအ်တအ်ဂှ်တုဲ ညးတေအ်ဂွံဒုင်ရုဲစှ် သွက်ဂွံအာတိုန်ကောံဓရီု ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်ရ။ ပ္ဍဲကောံဓရီုဂှ် ညးတေအ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် မၞိဟ်တာလျိုင်ကဆံင်လတူ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံကောန်မျူနေတ်သဵုဗိယေတ် မွဲတၠရ။&lt;ref name=&quot;Thien&quot; /&gt;{{rp|23–24}}

== ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် ကေုာံ ဍုင်ကြုက် ==
[[ဝှာင်:Impasse Compoint.JPG|thumb|A plaque in [[:fr:Villa Compoint|Compoint Lane]], District 17, Paris indicates where Hồ Chí Minh lived from 1921 to 1923]]
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၃ ဂှ် ဟဝ်ချဳမေန် တိတ်နူ ပဴရေတ်တုဲ အာဍုင်မဝ်သကဝ် မရပ်လဝ် လိက်စၠောအ်ဍုင် (ပါတ်သပေါတ်) ကြုက် နကဵုယၟ ချေန်ဝင် Chen Vang နကဵု သၟာဗၞိက်ကြုက် ရ။&lt;ref name=Duiker /&gt;{{rp|86}}ညးတေအ် စိုပ်ဍုင်ရုရှာတုဲ ညးတေအ် တိုန်ဘာ တက္ကသိုလ်ကောန်မျူနေတ် (Communist University of the Toilers of the East)&lt;ref name=Duiker /&gt;{{rp|92}}&lt;ref name=&quot;NYT1969&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0519.html Obituary in ''The New York Times'', 4 September 1969]&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် တိုန်ကောံဓရီု ကောန်မေန်တာန်/ကောန်မျူနေတ် မရနုက်ကဵု မသုန် ပ္ဍဲကဵု ဂိတုဂျောန် ၁၉၂၄ ကိုပ်ကၠာညးတေအ် ဟွံဂွံတိတ်အာ ကန်တောန် (Canton) (လၟုဟ် ကော်စ Guangzhou) ဍုင်ကြုက် ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ်ပါ ၁၉၂၄။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးတေအ် ကဵုလဝ်ယၟု လဳ ထူ (Ly Thuy) ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၅-၁၉၂၆ ညးတေအ် ပံက် &quot;တန်ဗတောန် ပရေင်ပညာ သၟတ် (Youth Education Classes)&quot; တုဲ ညးတေအ် ကဵုဘာလညာတ်သဵုယှေဲလေတ် ကုသၟတ်ဂကူဝဳယေတ်နာမ် မပဒတဴ ပ္ဍဲကဵု ကန်တောန် ပ္ဍဲကဵု ဘာကွတ်ပညာပၞာန်ဝှမ်ပဴ (Whampoa Military Academy)ရ။ သၟတ်တအ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်မဗဳဇ သွက်ပၠန်ဂတး မလုပ်ပေါဲဗတိုက် သွက်ဝါဒကောန်မျူနေတ် ပ္ဍဲဍုင်ဝိယေတ်နာမ် ရ။ အတိုင်လညာတ် William Duiker မ္ဂး ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဟဝ်ချဳမေန် မံင်မွဲစွံ ကုဗြဴကြုက်မွဲ မနွံယၟု Zeng Xueming (Tăng Tuyết Minh) တုဲ ညးတအ် ဒက်အိန်ထံင် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ၁၈ အံက်တဝ်ပါ ၁၉၂၆ ရ။&lt;ref name=&quot;Brocheux2007&quot;/&gt; အခိင် မိတ်သဟာဲညးတေအ် မဒစဵုဒစးဂှ် ညးတေအ်ဟီုကဵု ညးတၞဟ်- &quot; ၜိုန်ရ မၞးတအ် ဒစဵုဒစးကီုလေဝ် အဲဒးကေတ်ဗြဴ၊ မူဟိုတ်ရောမ္ဂး အဲနွံပၟိက် မၞိဟ်ဗြဴမွဲ သွက်ဂွံ ဗတောန်ကဵုအဲ အရေဝ်ဘာသာ တုဲပၠန် ဂွံရံင်စံင်သ္ၚိ။&quot;&lt;ref name=&quot;Brocheux2007&quot;/&gt; ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် သၟတ်ဗြဴကြုက်ဂှ် အာယုက် ၂၁ ညးတေအ်ဂှ် အာယုက် ၃၆။ ညးတအ် ဖျေဟ်ဒၞာဲတုဲ ပဒတဴ ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲကောန်မေန်တာန်ဂမၠိုင် မပဒတဴ ပ္ဍဲကဵု Mikhail Borodin ရ။&lt;ref name=&quot;Brocheux2007&quot;/&gt;

Hoàng Văn Chí ဟီု ပ္ဍဲဂိတု ဂျောန် ၁၉၂၅ ဂှ် ညးတေအ် လီဏာ သြန် ၁၀၀ ၀၀၀ piastres နူကဵု Phan Bội Châu ညးမဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ်ပၠန်ဂတး ကေုာံ မိတ်သဟာဲအပါညးတေအ်တြေံ ရ။&lt;ref name=&quot;Davidson&quot;&gt;Davidson, Phillip B., [https://books.google.com/books?id=seXWfsD46QQC ''Vietnam at War: The History: 1946–1975''] (1991), p. 4.&lt;br/&gt;[[Hoàng Văn Chí]]. ''From Colonialism to Communism'' (1964), p. 18.&lt;/ref&gt; တင်ဂၞင်မွဲဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜး မုဟိုတ် ညးဂွံလီကေတ်သြန်ဂှ်ရော ညးပသောင်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ညးနွံပၟိက်သြန် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဂကောံကောန်မျူနေတ် မွဲရ။&lt;ref name=&quot;Davidson&quot;/&gt; ပ္ဍဲလိက် ''Ho Chi Minh: A Life'' ဂှ် William Duiker ဟီု တင်ပသောင်ထ္ၜးဝွံ ဒှ်အရာမထေင်ကေတ်လဝ်တုဲ တင်ပသောင်ကလးဂှ် ညးတေအ် တးပါဲလဝ်ရ။&lt;ref name=Duiker/&gt;{{rp|126–128}} 

ကြဴနူ ချင်ကေ ရှုက် (Chiang Kai-shek) မသီအဝဵု ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၇ဂှ်တုဲ ဟဝ်ချဳမေန် တိတ်နူကန်တောန်တုဲ ပ္ဍဲဂိတုဨပြဳ ၁၉၂၇ ဂှ် ညးကလေင်အာ မဝ်သကဝ်တုဲ မံင်ထောအ် ပ္ဍဲမဝ်သကဝ် ၜိုတ်မွဲကဝက်ကညင် သၞာံ ၁၉၂၇ နူဂှ် ညးကလေင်အာမံင် ပ္ဍဲပဴရေတ် ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ်ပါဂှ်ရ။ နူဂှ် မွဲကဆံင် ညးတေအ် ကလေင်စဴ အာရှ နကဵုဂၠံင် ဗရူဇြေလ်၊ ပါလေန်၊ သွိတ်သလာန်၊ အဳတလဳ၊ နူအဳတလဳဂှ် ညးတေအ် ဍိုက်က္ၜင် စိုပ်ၜင်ကံက် ဍုင်သေံ ပ္ဍဲဂိတုဂျူလာင် ၁၉၂၈ ရ။ &quot;ၜိုန်ရ ပိုယ်တအ် ဒးသြာဲခြာ ရေင်သကအ် ပွိုင်ကြပ်မွဲသၞာံကီုလေဝ် ပရေင်ဒုင်စသိုင် လတူရေင်သကအ်ဂှ် ဟွံလီုလာ်အာဏီ&quot; ဗီုဏအ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်တၞးညးရ။&lt;ref name=&quot;Brocheux2007&quot;/&gt; ပ္ဍဲအခိင်ကာလဂှ် ညးတေအ် လုပ်ချဳဓရာင် နဒဒှ် မၞိဟ်ဓလုက် သွက်ကောန်မေန်တာန် ပ္ဍဲကဵုဒေသအာရှအဂၞဲရ။ 

[[ဝှာင်:NKPhaNom'NhaLuuNiem-HoChiMinh.jpg|thumb|House on Memorium for Hồ Chí Minh in Ban Nachok, [[Nakhon Phanom]], [[Thailand]]]]
ဟဝ်ချဳမေန် ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲကွာန်သေံ ကွာန်နချောက်၊ ခရိုင်နခေါန်ဖနောမ် (Nakhon Phanom Province၊ Nachok)&lt;ref name=&quot;Brocheux2007&quot;/&gt;{{rp|44 and xiii}} စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၂၉ ကြပ်အိုတ်ရ။ နူဂှ် ညးပြံင်အာမံင် ပ္ဍဲအိန္ဒိယ၊ နူဂှ်မွဲကဆံင် ညးအာမံင် ပ္ဍဲရှင်ဟာဲ။ ပ္ဍဲဟံင်ကံင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၀ လပါ်စဂှ် ညးတေအ်ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ကောံဓရီု ကုမၞိဟ်စၞး နူဗော်ကောန်မျူနေတ်ဝဳယေတ်နာမ်ၜါဗော်တုဲ သွက်ဂွံဒက်ပတန် ဗော်ကောန်မျူနေတ် ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် (Communist Party of Vietnam) ရ။ ပ္ဍဲဂိတုဂျောန်ဂှ် ညးတေအ် ဒးဒုင်ရပ် ပ္ဍဲဟံင်ကံင်ရ။ သၞာံ ၁၉၃၂ ဂှ် တၞဟ်နဂွံဖအောန်ဖျေဟ် ဒြဟတ်ဓရိုဟ် နူပြင်သေတ်တုဲ ညးတေအ် ဒးဒုင်လလောင်တြးထောအ် ဒဒှ်ရ ချိုတ်အာရ။&lt;ref name=&quot;Brocheux2007&quot;/&gt;{{rp| 57–58}} တုဲဂှ် အလဵုအသဳဗြိတိန် ဗလးထောအ်ညး ပ္ဍဲဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၁၉၃၃ ရ။ ညးတေအ် ဂွံဗၠးတိတ်တုဲ ပြံင်အာမံင် ပ္ဍဲသဵုဗိယေတ် မဝ်သကဝ်တုဲ လုပ်တိုန်ဘာ ပ္ဍဲကဵု အေန်သတဳကျုတ် လဳနေန် (Lenin Institute)ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.u-s-history.com/pages/h1863.html|title=Ho Chi Minh|work=u-s-history.com}}&lt;/ref&gt;ပ္ဍဲအခိင် မွဲကာလဏအ်ဂှ်မ္ဂး ညးဒးဒုင်ပတိတ်လဝ် နူကဵု ဂကောံကောန်မေန်တာန်၊ ဟိုတ်နူကဵု ဂွိင်ဖေက် ညးတေအ် ဖံက်သစ္စ လတူဂကောံရ။  ဆဂး နကဵုလညာတ် Ton That Thien မဂွံဆဵုကေတ်မ္ဂး ညးဝွံ ဒှ်လဝ် ကောန်ဂကောံ ကောန်မေန်တာန် ဟွံပိုတ်သကုတ်ရ။&lt;ref name=Thien&gt;{{cite book|title=Ho Chi Minh and the Comintern|author=Ton That Thien|publisher=Information and Resource Center|location=Singapore|date=1990|isbn=978-9810021399|url=https://www.vvfh.org/uploads/Ho_Chi_Minh_and_The_Comintern.pdf|accessdate=20 December 2017}}{{Dead link|date=August 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Bác Hồ Trên Đất Nước Lê-Nin|author=Hong Ha|publisher=Nhà Xuất Bản Thanh Niên|date=2010}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၈ ဟဝ်ချဳမေန် ကလေင်အာ ဍုင်ကြုက်တုဲ လုပ်ကၠောန် နဒဒှ် ညးမကဵုကသပ် ကုဒပ်ပၞာန်ကောန်မျူနေတ်ကြုက်ရ။&lt;ref name=&quot;Quinn-Judge&quot;/&gt; တုဲပၠန် ညးသီုဒှ် မၞိဟ်ဇၞော် ပ္ဍဲဒပ်ဓလုက် ကောန်မျူနေတ် ပ္ဍဲကေင်ကာအာရှမွဲကီုရ။&lt;ref name=Thien/&gt;{{rp|39}} ၜိုတ်သၞာံ ၁၉၄၀ ဂှ် ညးတေအ် စရပ်စပ် စကာကၠုင် နကဵုယၟု ဟဝ်ချဳမေန်ရ။&lt;ref name=&quot;Quinn-Judge&quot;/&gt; ယၟုဟဝ်ချဳမေန်ဂှ် ဒှ်ယၟု နကဵုဘာသာဝိယေတ်နာမ်၊ ဟဝ် (Hồ, [[wikt:胡|胡]])ဂှ် ဒှ်ယၟုဗဳဇ ဓမ္မတာ ပ္ဍဲဍုင်ဝိယေတ်နာမ်မွဲတုဲ ချဳမေန်ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမလေပ်ဂွံလဝ် လျးညာဏ်ကၠိုဟ်ခၠင်&quot;၊  ([[wikt:志|志]] [[wikt:明|明]]: ချဳ မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;စိုတ်ဓါတ်&quot; မေန် ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;တၟး&quot;)&lt;ref name=Duiker/&gt;{{rp|248–49}}

== ပရေင်ချဳဓရာင် သွက်သၠးပွး ==
သၞာံ ၁၉၄၁ ဂှ် ဟဝ်ချဳမေန် ကလေင်စိုပ် ဝဳယေတ်နာမ် သွက်ဂွံ ပၠဒပ် ပ္ဍဲပရေင်ချဳဓရာင် သွက်သၠးပွး ပ္ဍဲဂကောံ ဝဳယေတ်မေန် (Việt Minh) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံဂှ် ဂျပေန်လုပ်သဳ အေန်ဒဝ်နဳယှာတုဲ ဆက်လုပ်သီအာဒၟံင် ဍုင်အာရှအဂၞဲတၞဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာ မဖန်ဗဒှ်ကဵု အခေါင်ခိုဟ် သွက်ညးဆာန်ဂကူဝဳယေတ်နာမ်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; နကဵုယၟု မကော်ဂး &quot;men in black (မၞိဟ်ပလောအ်လမ္စံက်&quot; နကဵုကောန်ဂကောံ မွဲလက်ဂှ် လုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲကဵု ဝဳယေတ်မေန်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0519.html &quot;Ho Chi Minh Was Noted for Success in Blending Nationalism and Communism&quot;], ''The New York Times''&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယဂှ် ညးတေအ် ဂွံမာန်ဇၞးကေတ် ပေါဲဗတိုက် ကုပၞာန်ပြင်သေတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပၞာန်ဂျာပေန် မလုပ်သီ ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ်ဂှ်လေဝ် နကဵု အရီုအဗင်အမေရိကာန်ဂှ် ညးတေအ် ဂွံမာန်ကေတ်တၟာဂလိုင်ကီုရ။ ညးဒးဒုင်ရပ် ဖျေဟ်ထံင် ကုညးဇၞော်ဒေသကြုက် ပၞာန်ချင်ကေရှက်တုဲ ကြဴညိဂှ် နူကဵုဒပ်ကောန်မျူနေတ်တအ် လုပ်ရီုတုဲ ညးတေအ် ဂွံဗၠးတိတ်ကၠုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Brocheux2007&quot;/&gt;{{rp|198}} ညးတေအ် ဂွံဗၠးတိတ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၃ ဂှ် ညးတေအ် ကလေင်စဴ ဝဳယေတ်နာမ်ပၠန်ရ။ 

[[ဝှာင်:Ho Chi Minh (third from left standing) and the OSS in 1945.jpg|thumb|left|ဟဝ်ချဳမေန် (မရနုက်ကဵုပိ နူပါဲ၊ ဒတဴဒၟံင်) ကရောမ် ညးတာလျိုင်မဟာဗျူဟာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၅]]
ပ္ဍဲဨပြဳ ၁၉၄၅ ညးတေအ် ဂွံဆဵုကဵု ညးတာလျိုင် ဂကောံမဟာဗျူဟာ (Office of Strategic Services - OSS) agent Archimedes Patti တုဲ ညးဟီုကဵု ညးဗိုင်ကၠောန်ပါလုပ် ပ္ဍဲအရာမထံင်ပရိုင် သွက်ဒပ်မဟာမိတ်တအ်တုဲ ညးတေအ် ကေတ်လဝ် ပ္ဍဲအရာမဆက်စၠောအ် ကုမဟာမိတ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;Interview with Archimedes L. A. Patti, 1981, http://openvault.wgbh.org/catalog/vietnam-bf3262-interview-with-archimedes-l-a-patti-1981 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210301131857/https://openvault.wgbh.org/catalog/V_3267C58E4C104A54A0AFDF230D618AE6 |date=2021-03-01 }}&lt;/ref&gt; ဂကောံမဟာဗျူဟာ ဒုင်တဲ တုပ်စိုတ် ကုညးတေအ်ဂှ် နူကဵု မဟာမိတ်တအ် ပလံင်ဏာ အစာဘာပၞာန် သွက်ဂွံဗတောန်ကဵု မၞိဟ်ညးတေအ်ကီု သီုကဵုအလဵုဇကုညးတေအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးဒှ်ယဲဇွဟ်တုဲ မဂွံဒုင်လွဳယဲဇွဟ် ကုအစာဂဥုဲ နူကဵု ဂကောံဗျူဟာတအ်ကီုရ။&lt;ref&gt;Interview with OSS officer Carleton Swift, 1981, http://openvault.wgbh.org/catalog/vietnam-9dc948-interview-with-carleton-swift {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305210732/http://openvault.wgbh.org/catalog/vietnam-9dc948-interview-with-carleton-swift |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;

၁၄ အဝ်ဂေတ် ၁၉၄၅ ဂှ် နကဵုဂကောံညးတေအ် ဝဳယေတ်မေန် အာဂတတုဲ ဒစဵုဒစး သၞောဝ်ကဝ်လဝ်နဳ ပြင်သေတ် မကော်ဂး ပၠန်ဂတးအဝ်ဂေတ် ပွိုင် ၜါသတ္တဟတုဲ ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵုဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် လပါ်သၟဝ်ကျာ၊ လဒေါဝ် ကေုာ သၠုင်ကျာ သီုကဵု ဍုင်ဟနောယ်ဂှ် သီဂွံတုဲ ညးဂွံဒှ် ဥက္ကဌ အလဵုအသဳယာယဳ (မကဵုယၟု ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဝဳယေတ်နာမ်) တုဲ လလောင်တြး သၠးပွး ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေတေတ် ဝဳယေတ်နာမ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Zinn|first=Howard|title=A People's History of the United States: 1492–present|publisher=Harper Perennial|year=1995|location=New York|page=460|isbn=978-0-06-092643-4}}&lt;/ref&gt; ၜိုန်ရ ညးကဵု ဨကရာဇ်ဗဳယေတ်နာမ် ဗဴဒါဲ (Bảo Đại) လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ဟွံဆက်ဒှ် ဨကရာဇ်ရ ကီုလေဝ် အလဵုအသဳညးဂှ် ဍုင်လဵုမွဲကီု ဟွံစၟတ်သမ္တီရ။ ညးတေအ် အာတ်မိက် သမတအမေရိကာန် Harry S. Truman ဂၠိုင်ကဵုအလန် သွက်ဂွံထံက်ဂလာန် လတူသၠးပွး ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် ကီုလေဝ်&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://rationalrevolution.net/war/collection_of_letters_by_ho_chi_.htm|title=Collection of Letters by Ho Chi Minh|publisher=Rationalrevolution.net|accessdate=26 September 2009}}&lt;/ref&gt; citing the [[Atlantic Charter]], သမတအမေရိကာန် ဟွံကလေင်သွဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Zinn|first=Howard|title=A People's History of the United States|publisher=Harper Perennial|year=1995|location=New York|page=461|isbn=978-0-06-092643-4}}&lt;/ref&gt;

တင်ဂၞင် ဗွဲမဂၠိုင် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ရဲဂကောံဝဳယေတ်မေန်တအ် ပ္ဍဲအခိင် မပၠံင်အဝဵုဍုင်ဂှ် ဂစိုတ်မၞိဟ် ဟွံထံက်ဂလာန်ကဵုဇကု ဗီုကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်တၞဟ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;Joseph Buttinnger, ''Vietnam: A Dragon Embattled'', vol 1 (New York: Praeger, 1967)&lt;/ref&gt; အစာပရိုင် သၟာန်ညးတေအ် စပ်ကဵု ဂစိုတ် Tạ Thu Thâu ညးမဒှ်ရဲညးတေအ်မွဲဂှ် ညးတေအ် သှ်ကဵု - &quot;ညးလဵုမွဲဟွံဟီု ယဝ်ရ ဟွံကၠောန်ဗက် အတိုင်လၟေင်ဂၠံင်တရဴအဲမ္ဂး ဒးပသောင်ထောအ် ဖအိုတ်ရ။&quot;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ngo|first=Van|title=In The Crossfire: Adventures of a Vietnamese Revolutionary|date=2 November 2010|publisher=AK Press|location=Oakland, CA|isbn=978-1849350136|page=163}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Lind|first=Michael|title=Vietnam: The Necessary War|date=18 October 1999|publisher=Free Press|location=New York|isbn=978-0684842547|page=[https://archive.org/details/vietnamnecessary00lind/page/141 141]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/vietnamnecessary00lind/page/141}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၆ အခိင်ညးမစိုပ်ဒၟံင် ဍုင်သအာင်ဂှ် မၞိဟ်ဗွက်ကြဴညးတေအ် ရပ်ထောအ် မၞိဟ်ကောန်မျူနေတ်ဟွံသေင် ၂၅၀၀ တုဲ မၞိဟ် ၆၀၀၀ ပြင် ဒးဒြေပ်ဒဴရ။&lt;ref&gt;Currey, Cecil B. ''Victory At Any Cost'' (Washington: Brassey's, 1997), p. 126 &lt;!-- ISBN ?? --&gt;&lt;/ref&gt; မၞိဟ်လညာတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဟွံတုပ်ကုညးတေအ် မဂၠိုင်ကဵု ကၠံ ဒးဒုင်စုတ်ထံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒြေပ်ဒဴနူဍုင် ပ္ဍဲကဵု ဂိတုဂျူလာင် ၁၉၄၆ ရ။&lt;ref&gt;Tucker, Spencer. ''Encyclopedia of the Vietnam War: a political, social, and military history'' (vol. 2), 1998 &lt;!-- ISBN ?? --&gt;&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ဒးဒုင်ကၟာတ်လဒဵုတုဲ အလဵုအသဳဒေသဂမၠိုင်လေဝ် ဒးဒုင်ပလီုထောအ်&lt;ref&gt;Colvin, John. ''Giap: the Volcano under the Snow'' (New York: Soho Press, 1996), p. 51 &lt;!-- ISBN ?? --&gt;&lt;/ref&gt; သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် မၞိဟ်ဒစဵုဒစးဇကု ဗွဲကြဴရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ပ္ဍဲကဵုကောန်ဂရေတ် ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဝဳယေတ်နာမ် ကၠာအိုတ်ဂှ် မၞိဟ်ပိဂအုံပြင်င်ဂှ် ကၠုင်နူကဵု ဂကောံဝဳယေတ်မေန် ဟွံသေင်၊ တုဲပၠန် မၞိဟ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဟွံဂွံဒုင်စှ်လဝ် နကဵုမာဲလေဝ် နွံတၟာဂလိုင်ဏီရ။ ဥက္ကဌ ဗော်ဆာန်ဂကူဝဳယေတ်နာမ် Nguyễn Hải Thần ဂှ် ဂွံဒုင် ခပတိုန် နဒဒှ် ဒု-သမတ ရ။&lt;ref&gt;[[:vi:Nguyễn Hải Thần|Vietnamese Wikipedia profile of Nguyễn Hải Thần]]&lt;/ref&gt; နူကဵုဗော်ဂှ် သီုဂွံဒှ် ဝန်ဇၞော် ပန်တၠ ပ္ဍဲကဵု ဝန်ဇၞော်သီုဖအိုတ် နွံ စှ်ဒၞာဲဂှ်ရ။&lt;ref&gt;[[:vi:Chính phủ Liên hiệp Kháng chiến Việt Nam]]&lt;/ref&gt;

=== ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေတေတ် ဝဳယေတ်နာမ် မမံက်ဂတဝ်ကၠုင် ===
ဨကရာဇ် ဗဴဒါဲ (Emperor Bảo Đại) လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ဇကုဂှ် ဨကရာဇ်မွဲ ဟွံသေင်ရ ပ္ဍဲ ၂ သေတ်တေမ်ပါ ၁၉၄၅ တုဲဂှ် ဟဝ်ချဳမေန် လလောင်တြး ဍုင်သၠးပွး ဝဳယေတ်နာမ်&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://coombs.anu.edu.au/%7Evern/van_kien/declar.html |title=Vietnam Declaration of Independence |publisher=Coombs.anu.edu.au |date=2 September 1945 |accessdate=26 September 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091006235045/http://coombs.anu.edu.au/~vern/van_kien/declar.html |archivedate=6 October 2009 }}&lt;/ref&gt; နကဵု ယၟု ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေတေတ် ဝဳယေတ်နာမ် (Democratic Republic of Vietnam) ရ။ ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်သာဲဂေါန် ဂှ် မၞိဟ်ဒးစိုတ် လပါ်ဝဳယေတ်နာမ် ကဵု မၞိဟ်ထံက်ဂလာန် လပါ်ပြင်သေတ် ဒှ်ပေါဲဂစိုတ်ဂယိုင် ရေင်သကအ်တုဲ သကိုပ်ပၞာန်ဗြိတိတ် (General Sir Douglas Gracey) ဒးလလောင်တြး သၞောဝ်ပၞာန် (martial law) ရ။ ပ္ဍဲ ၂၄ သေတ်တေမ်ပါဂှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဝဳယေတ်မေန်တအ် လလောင်အာတ်မိက် ထ္ၜးဆန္ဒ လတူသၞောဝ်ပၞာန်ရ။&lt;ref&gt;Karnow, Stanley. ''Vietnam: a History''.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသေတ်တေမ်ပါ ၁၉၄၅ ဒပ်ပၞာန်ဍုင်ကြုက် ၂၀၀ ၀၀၀ စိုပ်ကၠုင် ဍုင်ဟနောဲ သွက်ဂွံဒုင်တဲ ကောန်ပၞာန်ဂျပေန် မဖျေဟ်လွဟ် ပ္ဍဲကဵုဒေသ အေန်ဒဝ်ဆာင်နာသၟဝ်ကျာဂှ်ရ။ ဟဝ်ချဳမေန် ကၠောန်ပရေင်ကဵုကေတ် ရေင်သကအ် ကုသကိုပ်ပၞာန်ကြုက် Lu Han သွက်ဂွံပလီုထောအ် ဗော်ကောန်မျူနေတ်တုဲ သွက်ဂွံ ကၠောန်ပေါဲရုဲမာဲ သွက်ဂွံဒက်ပတန် အလဵုအသဳပံင်ကောံရ။  ကာလပၞာန် Chiang ကဵုဒြဟတ်ဒမြိုဟ် ကုပြင်သေတ် ရှင်ဟာဲဂှ် ညံင်ဂွံကလေင်ပအပ် ကုကြုက်၊ နမလှဲရေင်သကအ်ဂှ် ကြုက် နုက်ကဵုပၞာန်ကြုက် နူကဵု အေန်ဒဝ်ချာင်နာဂှ် ဟဳချဳမေန် ပါဲဟွံဗၠး ဒးဒုင် ထ္ပက်စၟတ်တဲ ဒဒှ်ရ ဒုင်တဲ ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ်ဂှ် နဒဒှ် ဍုင်မနွံကဵုအဝဵုပကင်ရင်ဇကုအပိုင် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံပြင်သေတ်မွဲရ။ ဆဂး တင်လတုပ်စိုတ်ဂှ် ခြာဟွံလအ် လီုအာရ။ တင်ရန်တၟအ် တင်လတုပ်စိုတ်ဂှ် နကဵုဝဳယေတ်နာမ်ကီု သီုကဵု ပြင်သေတ်ဂှ် နွံပၟိက် မိက်ဂွံကဵု ပၞာန်ကြုက် နုက်တိတ် နူကဵု ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ်သၟဝ်ကျာရ။ ပၞာန်ကြုက် နုက်တိတ်အာတုဲဗက်ဂှ် ပေါဲဗတိုက် အကြာဝဳယေတ်နာမ် ကဵု ပြင်သေတ် စကတဵုဒှ် လွာဲဂှ်ရ။

ပါမောက္ခ အစာဝင် Liam Kelley နူတက္ကသိုလ်ဟဝါယ် ချူလဝ် ပ္ဍဲလိက်ညး ''Le Minh Khai's SEAsian History Blog'' ဟဝ်ချဳမေန် ဟီု ညး &quot;ဒးဆုင်အိက် ပြင်သေတ် မသုန်သၞာံဂှ် ခိုဟ်နူ ဒးစအိက်ကြုက် လ္ၚီသၞာံဏီ&quot;&lt;ref&gt;https://leminhkhai.wordpress.com/2012/09/01/ho-chi-minh-said-what/ [https://web.archive.org/web/20141014090118/http://manoa.hawaii.edu/history/node/44 proof that he runs the blog]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://leminhkhai.wordpress.com/2013/04/25/chiang-kai-shek-and-vietnam-in-1945/|title=Chiang Kai-shek and Vietnam in 1945|date=25 April 2013}}&lt;/ref&gt;

[[ဝှာင်:Giap-Ho.jpg|thumb|upright|ဟဝ်ချဳမေန် (ပုင်) ကရောမ်မွဲစွံ ကု Võ Nguyên Giáp (ပါဲ) ပ္ဍဲဟနောယ်၊ ၁၉၄၅]]
တုဲဂှ် ဂကောံဝဳယေတ်မေန် ပံင်တောဲ ကုဒပ်ပၞာန်ကဝ်လဝ်နဳပြင်သေတ်တုဲ ဗက်ဂစိုတ်မၞိဟ်မထံက်ဂလာန် ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဆာန်ဂကူဝဳယေတ်နာမ် ပ္ဍဲကဵု အခိင်အကြာ ၁၉၄၅-၁၉၄၆&lt;ref&gt;{{cite book | last=Turner | first=Robert F. | title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development | publisher=Hoover Institution Press | year=1975 | pages=57–9, 67–9, 74}} တုဲပၠန် {{cite book | chapter=Myths of the Vietnam War | title=Southeast Asian Perspectives | date=September 1972 | pages=14–8}}; also {{cite book | first=Arthur J. | last=Dommen | title=The Indochinese Experience of the French and the Americans | publisher=Indiana University Press | year=2001 | pages=153–4}}&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် မၞိဟ်တရဝ်သကဳ (Trotskyist) တအ်ရ။ ရဲဝါဒတရဝ်သကဳ ပ္ဍဲဝဳယေတ်နာမ်ဂှ် ဟွံလုပ်ပြိုင်ပကာန် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မ္ၚးဍုင်ဇၞော်ဇၞော်ကီုလေဝ်၊ ဍုင်ဒကုတ်သၠုင်ကျာဂှ် ပါလုပ်ပြိုင်ပကာန်၊ ပ္ဍဲကဵုဍုင်သာဲဂေါန်ဂှ် ညးတအ် ဒးဒုင်ဆဵုဂဗ ပရေင်ပြိုင်ပကာန် ဇၞော်ဇၞော်ရ။ နူကဵု လပါ်မ္ၚးဂှ် ညးတအ် ဆဝ်မ္ၚုဟ် ညံင်ဂွံဒစဵုဒစး ပရေင်ကမၠောန် ကလေင်ဒက်ပတန် ကဝ်လဝ်နဳပြင်သေတ်ပၠန်၊ တုဲပၠန် ညးတအ် အာတ်မိက် ရုင်ကမၠောန်ဂမၠိုင် ညံင်ဂွံပအပ်ကဵု သၟာကမၠောန်တအ် ဗွဲမပြဟ်၊ တုဲပၠန် တိဗ္ၚတအ်ဂှ် ညံင်ဂွံပအပ်ကဵု ညးမလိင်ကၠောန်ဗ္ၚတအ်ရ။&lt;ref&gt;Daniel Hemery (1975) ''Revolutionnaires Vietnamiens et pouvoir colonial en Indochine''. François Maspero, Paris. 1975&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ngo Van (2000) ''Viet-nam 1920–1945: Révolution et contre-révolution sous la domination coloniale'', Paris: Nautilus Editions&lt;/ref&gt; က္ဍိုပ်သကိုပ်သဵုယှေဲလေတ် ပြင်သေတ် Daniel Guerin ကလေင်ချပ်ဂွံ ပရူဒဒှ် ညးတေအ် မဆဵုဂဗလဝ် ဟဝ်ချဳမေန် ပ္ဍဲပဴရေတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၆ တုဲ ညးအာတ်လဝ် ဟဝ်ချဳမေန် စပ်ကဵု ပရူ က္ဍိုပ်သကိုပ်ဝါဒတရဝ်သကဳ Tạ Thu Thâu ဂှ် ဟဝ်ချဳမေန် ကလေင်သှ်လဝ် &quot;ဗွဲမတပ်တး&quot; &quot;Thâu ဂှ် ဒှ်ညးမဆာန်ဂကူ ဇၞော်ဇၞော်မွဲတုဲ ပိုယ်စိုတ်ဟွံခိုဟ် လတူညးကွေဟ်ဟ်ကီုရ။ ဆဂး တုဲဂှ် ညးတေအ် ဆက်ဟီု နကဵုရမ္သာင်ကြံင်င်မ္ၚုဟ်ဟ် ‘ညးလဵုဟွံဟီု ယဝ်ရ ဟွံဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုင်ဂၠံင်တရဴ အဲမဖျေဟ်လဝ်မ္ဂး သ္ဒးပလီုထောအ် သီုဖအိုတ်ရ။’&quot;&lt;ref&gt;Daniel Guerin (1954) ''Aux services des colonises, 1930–1953'', Editions Minuit, Paris, p. 22&lt;/ref&gt;

ကောန်မျူနေတ်တအ်ဂှ် ပါဲနူ ကောန်မျူနေတ်တုဲ ညးတအ် လၞိန်ဗပိန် ဖအိုတ်ကီုလေဝ် ကုပြင်သေတ်ဂှ် ညးတအ် ဂစာန်ကေတ် ဓဝ်လလံရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၆ အိုတ်၊ ကြဴနူကဵု ပရေင်ဟီုဂး သဳကၠဳ ကုပြင်သေတ် ဟွံအံင်ဇၞး ပ္ဍဲမပ္တံကဵု သဘင်ကောံဓရီု Dalat ကေုာံ Fontainebleau conferences တအ်တုဲ အလဵုအသဳ ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဝဳယေတ်နာမ် ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ညံင်ဟွံဂွံဒှ်ပၞာန်ဂှ် ဝေင်ပါဲဟွံဂွံ သ္ဒးဒှ်ပၞာန်ဟေင်ရ။ ပၞာန်ပြင်သေတ် မနွံ ပ္ဍဲဟနောဲဂှ် အာထောအ်ဗုမ် ပ္ဍဲကဵု ဟာဲဖံင် (Haiphong) ဂှ် ထ္ၜးဒၟံင်သာဓက ဒဒှ်ရ ပြင်သေတ် ဟွံမဲပၟိက် သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် နဒဒှ် ဍုင်ဗၠးၜးမွဲရ။ လထောအ်ဗုမ် ပ္ဍဲဟာဲဖံင်ဂှ် ကောန်ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် ဒးချိုတ်အာ မၞိဟ် ၆၀၀၀ ပြင်ရ။ ပၞာန်တိုက်ပြင်သေတ် ဇက်လုပ်သီ ဍုင်ဟနောဲ မဒှ်ဍုင်ဇၞော်တၟိ ဍုင်သဵုယှေဲလေတ်ဝဳယေတ်နာမ်ရ။ ပ္ဍဲ ၁၉ ဒဳဇြေန်ပါ ၁၉၄၆၊ ကြဴနူ မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဟာဲဖံင်တုဲ၊ ဟဝ်ချဳမေန် လလောင်တြးပၞာန် ကုကၟိန်ဍုင်ပြင်သေတ်တုဲ ပၞာန်အေန်ဒဝ်ချာင်နာ စကတဵုဒှ်ရ။&lt;ref&gt;[[:vi:Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến]]&lt;/ref&gt; ဒပ်ပၞာန် ကောန်ဂကူ ဝဳယေတ်နာမ် (Vietnam National Army) မဒှ်ဒပ်ပၞာန် ဟဝ်ချဳမေန် ဗွဲမဂၠိုင် မရပ်လဝ် ၜုန် ကဵု သေနာတ်ဂြိုပ်တအ်ဂှ် စဗတိုက်ရ။ ညးတအ် လုပ်သီကေတ် ဒၞာဲဗဒိုပ်ပြင်သေတ် နကဵု ဗလုယက် မစုတ်လဝ် မြေက်၊ ပလီုကွဳစက်ပၞာန် နကဵုမခတိုဟ်၊ မလုပ်ခတိုဟ်ဗုမ် ဂစိုတ်ဇကုတအ် ဒှ်တမ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.lonesentry.com/articles/jp_tankhunters/|title=Lone Sentry: New Weapons for Jap Tank Hunters (U.S. WWII Intelligence Bulletin, March 1945)|website=lonesentry.com|access-date=27 May 2016}}&lt;/ref&gt; ကြဴနူ ပေါဲပၞာန်မကတဵုဒှ် ဗွိုင်ၜါဂိတုတုဲ ကြဴနူ ပလီုထောအ် ဂၠံင်တရဴ ဒတန်ကိစ္စဇၞော်ဇၞော်တအ်တုဲဂှ် ဒပ်ပၞာန်ဆာန်ဂကူဝဳယေတ်နာမ်တအ် ဆုတ်နုက်ပၞာန်ရ။ ဟဝ်ချဳမေန်ဂှ် ဒးဒုင်လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ဒးဒုင်ရပ် ကုကောန်ပၞာန်ပြင်သေတ် က္ဍိုပ်သကိုပ်ဒပ် Jean-Étienne Valluy ပ္ဍဲ Việt Bắc ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက်ရ။ ဆဂး မၞိဟ်ဂှ် ဒှ်ဟဝ်ချဳမေန်ဟွံသေင် ဒှ်မၞိဟ် မကဵုကသပ် ဝဳယေတ်မေန်မွဲတၠ၊ ဒးဒုင်ချိုတ်အာ ဟိုတ်နူမဂစာန်ဂြိပ်တိတ်ရ။ 

အတိုင်လညာတ် အစာပရိုင် Bernard Fall မ္ဂး ကြဴနူ မဒှ်ပေါဲဗတိုက် ကုပြင်သေတ် သၞာံဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ဟဝ်ချဳမေန် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံကေတ် ဓဝ်ကၠိုဟ်ခၠင် ကုပြင်သေတ်ရ။ ညးစၞးပြင်သေတ် စိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဒၞာဲကောံဓရီုဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်တုဲ ကာလညးစၞးပြင်သေတ် မကလေင်စဴဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ကောန်ပၞာန်ဂျပေန် ဗွဲမဂၠိုင် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲဒပ်ဟဝ်ချဳမေန်ရ။ အပ္ဍဲဂှ် မၞိဟ်မဒးဒုင်စောဲလဝ်ဂဗုတ် ရာဇာဝတ်ပၞာန် ကာလပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယလေဝ် နွံဒၟံင်ကီုရ။ စပ်ကဵု ကိစ္စဝွံတုဲ ဟဝ်ချဳမေန် ကလေင်ကဵုပရိုင် ကောန်ပၞာန်ဂျပေန်တအ်ဂှ် ဒှ်မိတ်သဟာဲဇေတ်တ်အိုတ်တုဲ ကုညးတအ်ဂှ် ဆလအ်လေဝ် ဟွံပလီုသစ္စ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပိုယ်တအ် ဆက်ဗတိုက်ကၠုင်ပၞာန် (ကြဴနူပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယတုဲ) ပွိုင်ထပှ်သၞာံ။&lt;ref&gt;Fall, Bernard. ''Last reflections on a War'', p. 88. New York: Doubleday (1967).&lt;!--ISBN??--&gt;&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၉၅၀၊ ကြဴနူထဍေင်ပတိတ် ပြင်သေတ် နူကဵုပယျဵုမာန်တုဲ၊&lt;ref&gt;[[:vi:Chiến dịch Biên giới]]&lt;/ref&gt; ဟဝ်ချဳမေန် ဆဵုဂဗ ကုက္ဍိုပ်သကိုပ်ရုရှ သတာလေန် (Joseph Stalin) ကဵု က္ဍိပ်သကိုပ်ကြုက် မဝ်ဇြဳဒေါင် (Mao Zedong) ပ္ဍဲမဝ်သကဝ် ကြဴနူ အလဵုအသဳသဵုဗိယေတ် မဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳတုဲရ။ ညးတအ် သီုဖအိုတ် တုပ်စိုတ် ကြုက် သ္ဒးကေတ်တာလျိုင် သွက်ဂွံဗိုင်ထံက်ဂလာန် ကုဝဳယေတ်မေန်ရ။&lt;ref&gt;Luo, Guibo. pp. 233–36&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲဂိတုအဝ်ဂေတ်ဂှ် ညးစၞးကြုက် ကဵုပရိုင် ကုသဵုဗိယေတ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဖန်ဇန် သွက်ဂွံကဵုတန်ဗတောန် ကုဝဳယေန်မေန် မၞိဟ်အကြာ ၆၀၀၀၀-၇၀၀၀၀ ရ။&lt;ref&gt;Russian Ministry of Foreign Affairs, &quot;Chronology&quot;, p. 45.&lt;/ref&gt; စနူဂှ်တုဲ ဝဳယေတ်နာမ် ကလိဂွံဂၠံင်တိတ် သွက်ဂွံဆက်ဆောံ ကုဍုင်မ္ၚးရ။ ဟဝ်ချဳမေန် ဟီုကဵု ပြင်သေတ် &quot;အဲဂစိုတ်ဂွံမၞးတအ်မွဲ မၞးတအ် ဂစိုတ်ဂွံမၞိဟ်အဲ စှ်တၠလေဝ် ပၞာန်ဏအ် အဲဇၞးဟေင်ရ။&quot;&lt;ref&gt;McMaster, H.R. (1997) &quot;Dereliction of Duty: Lyndon Johnson, Robert McNamara, The Joint Chiefs of Staff, and the Lies that Led to Vietnam&quot;, pg. 35.&lt;/ref&gt; စိုပ်သၞာံ ၁၉၅၄ ဂှ် ကြဴနူ ပၞာန်ဝဳယေတ်နာမ် ရပ်ဂွံ ပၞာန်ပြင်သေတ် ၁၀၀၀၀ ပြင်င် ပ္ဍဲကဵု ပေါဲဗတိုက် Dien Bien Phu တုဲ ပၞာန်အေန်ဒဝ်ချာင်နာ အာစိုပ်ဒတုဲရ။ တုဲကုလသမဂ္ဂ ဓဇက်လၟေင်ကမၠောန် ၜိုဟ်လလံ ပ္ဍဲဝဳယေတ်နာမ်သၟဝ်ကျာရ။  

Arthur Dommen တၟော်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ကာလပၞာန်ဂှ် ဝဳယေတ်မေန် ဂစိုတ်ထောအ် ညးဍုင်ကွာန် အကြာၜိုတ် ၅၀၀၀၀ ကဵု ၁၀၀၀၀၀ ဒှ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;Dommen, Arthur J. (2001), ''The Indochinese Experience of the French and the Americans'', Indiana University Press, pg. 252.&lt;/ref&gt; ဆဂး Smedberg ထေင်ကေတ်မ္ဂး ညးဍုင်ကွာန် မဒးချိုတ်လဝ် အောန်နူ ၁၅၀၀၀၀ ဒှ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;Smedberg, M (2008), Vietnamkrigen: 1880–1980. Historiska Media, p. 88&lt;/ref&gt; ဒုင်သဇိုင် ကု တၟော် Dommen တုဲ Benjamin Valentino တော်ကေတ် ဟိုတ်နူပြင်သေတ်တုဲ ညးဍုင်ကွာန် မဒးချိုတ်အာဂှ် နွံအကြာ ၆၀၀၀၀-၂၅၀၀၀၀ ရ။&lt;ref name=&quot;Valentino&quot;&gt;{{cite book|last=Valentino|first=Benjamin|url=https://books.google.com/books?id=LQfeXVU_EvgC&amp;q=vietnam#v=onepage&amp;q=french%20suppression%20of%20Vietminh%20guerrillas&amp;f=false|title=Final Solutions: Mass Killing and Genocide in the 20th Century|publisher=[[Cornell University Press]]|year=2005|isbn=9780801472732|p=83}}&lt;/ref&gt;

== တင်စၟတ် ==
{{notelist}}

== နိဿဲ ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>76c662qa1m3dkwa1a40gvj5cdrtfbt1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သ္ၚာသၞုက်ဗြဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11825</id>
    <revision>
      <id>56426</id>
      <timestamp>2026-07-28T02:31:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သ္ၚာသၞုက်ဗြဲ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကလာပ်သၞုက်ဗြဲ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Raincoat'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကပေါတ်ဗွိုက်လတက် မစကာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍာ်ဗြဲ ဟွံဂွံ စိုပ်ဇကု ကာလ မတိတ်မ္ၚး ပ္ဍ...&quot;</comment>
      <origin>56426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19618" sha1="enxakeudx037qgcs4xpjbsply4osmzf" xml:space="preserve">'''သ္ၚာသၞုက်ဗြဲ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကလာပ်သၞုက်ဗြဲ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Raincoat'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကပေါတ်ဗွိုက်လတက် မစကာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍာ်ဗြဲ ဟွံဂွံ စိုပ်ဇကု ကာလ မတိတ်မ္ၚး ပ္ဍဲ အခိင် ဗြဲဂူ ရ။ သ္ၚာသၞုက်ဗြဲ ဝွံ ဒှ် လွပ်စသုင် မနွံကဵု အရေဝ်ပြာကတ် မွဲ သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်ဂီုကၠီု တဲ ဟွံဒးရပ်စပ် ထၟူ (Hands-free protection) ယျ ပတုပ် ကု ထၟူ (Umbrella) မ္ဂး ဍေဟ် စဵုဒၞာ ဍာ်ဗြဲ နူ အလုံ မွဲ တန်ဗွဝ် ဇကု မာန် ရ။

ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ်၊ သ္ၚာသၞုက်ဗြဲ တအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ကွတ်စက်လိက်ပတ် ဍာ်ဟွံလုပ် (Waterproof fabrics) မပ္တံကဵု Gore-Tex, Tyvek ကေုာံ ဒြပ်စပ် နိုင်လောန် (Nylon) တုဲ ဍေဟ်တအ် ဖန်ကဵု ညံင် အသိင်ဍာ်ဂမ္တဴ (Sweat/Vapor) ဂွံ တိတ်မ္ၚး မာန် (Breathable) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သ္ၚာသၞုက်ဗြဲ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ တမ်မူလ၊ ဂကူ၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်မၞိဟ် ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Yellow_raincoat.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် မၞိဟ် မလတက် လဝ် သ္ၚာသၞုက်ဗြဲ အသာ်ဗကေတ်-ဗု ကေုာံ နွံကဵု ဗွိုက်က္ဍိုပ် (Hood) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဗြဲ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;သ္ၚာသၞုက်ဗြဲ&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဗွိုက်လတက် မလတက် လတူ ဇကု သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍာ်ဗြဲ ဟွံဂွံ စိုပ် အပ္ဍဲ အခိုက် ကောန်မၞိဟ် မတိတ်မ္ၚး အခိင် ဗြဲဂူ ရ။ လိက်ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် &quot;Raincoat&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္တိတ် အဓိပ္ပါယ် သ္ၚာ မစဵုဒၞာ ဍာ်ဗြဲ တုဲ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု ဂျာက်ကတ်ဗြဲ (Rain jacket) ကေုာံ ယာတ်စဵုဒၞာ ဗြဲ ပံင်ကောံ (Rainsuit) တအ် ရ။

ပရေင်သုင်စောဲ သ္ၚာသၞုက်ဗြဲ ဝွံ စဵုဒၞာ ဇကု နူ ဍာ်ဗြဲ၊ ကျာကလိတ် ကေုာံ အကာဲအရာ သဘာဝ အာ အလုံမွဲ တန်ဗွဝ် မွဲစွံ ကု က္ဍိုပ်ဗွိုက် (Hood) ရ။ အရာ ဏအ် ပကဵု ညံင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဆက် ယိုက်ဂၠေင် ကမၠောန် ဇကု မာန် အခိင် ဗြဲဂူဂှ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Early History and Evolution) ==
ဝင် ပရူ ပရေင်စဵုဒၞာ ဍာ်ဗြဲ ဝွံ နွံ စတမ် နူ ကာလ တမၠာ တေအ် ရ။ 

* '''ကပေါတ် တၞံဓါတ် ကေုာံ တၞံတာ:''' ပ္ဍဲ ခေတ်တမၠာ၊ ဂကူမၞိဟ် ဒေသ အာရှ ကေုာံ အမေရိကာန် ဗုင် စကာ တၞံသြောအ် (Straw capes - ဥပမာ Mino ပ္ဍဲ ဂျပေန်)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တၞံတိ (Ti plant leaves ပ္ဍဲ ဟာဝါဲ) သွက်ဂွံ ပ္တိတ် သ္ၚာစဵုဒၞာ ဍာ်ဗြဲ ရ။
* '''ပရေင်တၠုင်လဝ် ရာဗာ (Rubberized fabrics):''' ဂကူ မၞိဟ် အိုဝ်မေတ် (Olmec) ပ္ဍဲ အမေရိကာန် သၟဝ်ကျာ ကေုာံ ေသတ္တ ပေရူဗဳယျာ စကာ လဝ် တၞံဓါတ် ရာဗာ (Latex) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် လိက်ပတ် ဍာ်ဟွံလုပ် ပထမအိုတ် ရ။
* '''ပရူ တမ်မူလ ခေတ်တၟိ (Modern Mackintosh):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၂၄၊ တၠပညာ ဓာတုဗေဒ သကော့တလာန် မၞိဟ် မနာမ် ချာလ် သမာတ်ဗ် တေမ် (Charles Macintosh) ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဓါတ်တမ်မူလ ရာဗာ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သ္ၚာသၞုက်ဗြဲ မၞုံနာမ် &quot;Mackintosh&quot; မဒှ် သဇိုင် သ္ၚာသၞုက်ဗြဲ ခေတ်တၟိ ရ။

== ၃။ ကွတ်စက် ကေုာံ ဒြပ်စပ် ခေတ်တၟိ (Modern Materials and Technology) ==
ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ်၊ သ္ၚာသၞုက်ဗြဲ တအ် ဝွံ ဟွံစကာ ဆ ရာဗာ ဓမ္မတာ တုဲ ပိုယ် စကာ ဒြပ်စပ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

* '''နိုင်လောန် ကေုာံ ပဝ်လဳအာသတာ (Nylon and Polyester):''' ဒြပ်စပ် တအ် ဝွံ ဍိုန်ဍေက်၊ သာဲသွာ၊ တုဲ ဍာ် ဟွံလုပ် လ္တူ တဲ ရ။
* '''ပရေင်ဒုင် မတးတိတ် ဍာ် (DWR - Durable Water Repellent):''' ကပေါတ် သ္ၚာ တအ် ဒးဒုင် စုတ် လိက် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဍာ် ညံင် မတ်ဍာ် ဗြဲ ဂွံ ထ္ဍေင် တိတ် အာ တုဲ ဍာ် ဟွံဂွံ စိုပ် အပ္ဍဲ ရ။
* '''Gore-Tex Membrane:''' ဒြပ်စပ် ဇြိုဟ်နက် မဖန်ကဵု ညံင် အသိင်ဍာ်ဂမ္တဴ (Sweat vapour) ဂွံ တိတ်မ္ၚး မာန် (Breathable)၊ ဆဂး ဍာ်ဗြဲမ္ၚး ဟွံလုပ် အပ္ဍဲ မာန်။

== ၄။ ဂကူ ကေုာံ ဗီုပြင် သ္ၚာသၞုက်ဗြဲဂၠးတိ (Types and Styles of Raincoats) ==
သ္ၚာသၞုက်ဗြဲ ဝွံ နွံ ကဆံင် ကေုာံ ဗီုပြင် နာနာ သာ် အတိုင် လၟေင် လွပ် ပူဂိုလ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ သ္ၚာသၞုက်ဗြဲ အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ သ္ၚာ (Type)
! ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Description)
! လွပ် အဓိက (Main Use)
|-
| '''ဂျာက်ကတ်ဗြဲ''' (Rain jacket)
| သ္ၚာသၞုက်ဗြဲ ဇမၠိင် စိုပ် တမ်စိုပ် (Waist-length) နွံ ကဵု တဲဇမၠိင် ကေုာံ ဗွိုက်က္ဍိုပ်။
| သွက် ပရေင်ကွာ် တ္ၚဲလၟိုတ်၊ ကၠောန်ကမၠောန်မ္ၚး။
|-
| '''သ္ၚာပဝ်ချဝ်''' (Rain poncho)
| သ္ၚာ ဟွံမဲ တဲ မဗိုတ် လတူ ဇကု မနွံကဵု သၠးပွး ဇၞော်။
| သွက် မၞိဟ် မတိတ် တရဴ၊ တိုန်ဒဵု (Hiking)။
|-
| '''ကဂူလ်''' (Cagoule)
| သ္ၚာ ဍိုန်လျ မစုတ် ပ္ဍဲ ပုင် လတူ တုဲ ကၠေက် က္ဍိုပ် (Anorak style)။
| သွက် သၟာကွာ်တရဴ၊ အေက်သပဝ်ဒဳယျာ။
|-
| '''မက်ကေန်တဝ်''' (Mackintosh / Mac)
| သ္ၚာ တြေံ ခေတ်ဒြပ် မစကာ ကွတ်ရာဗာ ခိုင်ကၠိုက်။
| သွက် ကမၠောန် ရုင် ကေုာံ ပရေင်ဝတ် အလံင် အတိုင် အခိုက်။
|}

== ၅။ ဗီုပြင် မစကာ ကေုာံ ပရေင်မင်မွဲ (Usage and Maintenance) ==
သွက်ဂွံ ဇြဟာန် သ္ၚာသၞုက်ဗြဲ ညံင် ဂွံ မင်မွဲ အာ လအ်လ မာန်၊ ပိုယ် ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် သၞောဝ် မင်မွဲ -

* '''ပရေင်သ္အးဇ္ၚး (Cleaning):''' သ္ၚာသၞုက်ဗြဲ တအ် ဝွံ ဒး တသိုဟ် နကဵု ဍာ် အောဝ်သာဲ (Cold water) တုဲ ဟွံဒး စုတ် ဓါတ် bleach တုဲ ဖအိုတ် ဍာ်ဂမ္တဴ ဇၞော် ပၠန် ပုဟ်၊ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပလီု ပရေင်DWR ပ္ဍဲ တဲ သ္ၚာ မာန် ရ။
* '''ပရေင်ပလံင် (Drying):''' ထ္ဍေင် သ္ၚာ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကျာ လုပ်ခိုဟ် (Air dry)၊ ဟွံဒး ဖေက် စုတ် ပ္ဍဲ စက်တသိုဟ် ကမ္မတဳ ဇၞော် ပုဟ်။
* '''ပရေင်ပလေဝ် မတးဍာ် (Re-proofing):''' ကာလ လအ် အာ မ္ဂး၊ ဍာ် စ စိုပ် အပ္ဍဲ နကဵု အခိင်ဂှ် ပိုယ် ဒး စုတ် စၟတ်စက် သ္ၚာ ဍာ်ဒကေဝ် DWR Spray သွက်ဂွံ ကလေင် ပတိတ် ဒြဟတ် သၞုက်ဗြဲ ပၠန် ရ။

== ၆။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်အဝာဒ ကေုာံ ကပေါတ်ဝွံ (Environmental Impact) ==
ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ်၊ သ္ၚာသၞုက်ဗြဲ တအ် အဓိက မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဒြပ်စပ် ပလပ်စိက် (Synthetic plastics) မပ္တံကဵု ပဝ်လဳအာသတာ ကေုာံ နိုင်လောန် တအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ပြသၞာ ပွဳပွူ သဘာဝ (Microplastics ကေုာံ Plastic waste) ရ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ တၠပညာ ကေုာံ ကမ္မဏဳ ထ္ၜး ပရေင်တဲ တအ် စ ဂၠာဲ နဲကဲ တၟိ မပ္တံကဵု -
* စကာ ဒြပ်စပ် မကလေင် ပတိတ် လဝ် (Recycled polyester)။
* ဖန်ဗဒှ် သ္ၚာ မတူပၠိုတ် အာ အလဵုဇកု ပ္ဍဲ တိ (Biodegradable rainwear)။
* ဖန်ဇန် ကပေါတ် သ္ၚာ မစကာ ဇြဟာန် လအ် သွက်ဂွံ ဝေင်သ္ၚိတ် မပတိတ် အမှိုက် ဂၠိုင် ရ။

== ၇။ ပရူ သ္ၚာသၞုက်ဗြဲ ပ္ဍဲ ပရေင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ အနုသုခုမ (Cultural and Artistic Significance) ==
ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ဂၠးတိ၊ သ္ၚာသၞုက်ဗြဲ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ကပေါတ် သဇိုင် ဗြဲ ဂှ် တုဲ ဍေဟ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရူ လိက်ပတ် ကေုာံ တီတြာ မဂၠိုင် ရ -

* '''ဇာတ်ရုပ် ကေုာံ ရုပ်ဒမျိုင်:''' ဗီုပြင် မၞိဟ် မလတက် လဝ် သ္ၚာသၞုက်ဗြဲ အသာ်ဗကေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး အသာ်ဝါဲ (Yellow raincoat) ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ မတိတ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ရုပ်ဒမျိုင် ဝင် ကေုာံ ဇာတ် ဆက်စပ် ပရူ အာဲကၟာဲ ဇြိုဟ်နက် (Mystery/Thriller) တအ် ရ။
* '''ယေန်သၞာင် ဖက်ရှေန် (Fashion):''' ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ်၊ ကမ္မဏဳ ဖက်ရှေန် ဇၞော်ဇၞော် တအ် (Gucci, Louis Vuitton) ဖန်ဗဒှ် လဝ် သ္ၚာသၞုက်ဗြဲ ညံင် ဂွံ ဒှ် ပ္ဍဲ အဆံင် ဖက်ရှေန် သၠုင်မပြဲ (High fashion rainwear) မာန်။
* '''ပရေင်ဒွက် ကေုာံ ဝင် (Music/Literature):''' နွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ဒွက် ဇၞော်ဇၞော် မစကာ ဝေါဟာရ &quot;Raincoat&quot; ဟီုတွံ ပရူ ပရေင်ဆာန် ကေုာံ ပရူ ဇြဟာန် ညးတေအ် ရ (ဥပမာ - ဒွက် ကေုာံ ဖလင် ინဒဳယာ &quot;Raincoat&quot; ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၄)။

== ၈။ သ္ၚာသၞုက်ဗြဲ ကေုာံ ပရေင်တိတ်တရဴ (Raincoat in Outdoor Recreation and Travel) ==
သွက် မၞိဟ် မဒး အာ တရဴ သ္ၚောဲ၊ တိုန်ဒဵု (Backpacking) ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် ကမၠောန်မ္ၚး၊ သ္ၚာသၞုက်ဗြဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂျာက်ကတ်ဗြဲ ဝွံ ဒှ် ကပေါတ် အဓိက အိုတ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ တိုပ်တဲ (Backpack) မၞိဟ် တအ် ရ။ 

တၠပညာ တရဴ တအ် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ သ္ၚာသၞုက်ဗြဲ ကေုာံ ကပေါတ်စဵုဒၞာ ဍာ် (Water layers) တအ် ဝွံ ဖန်ကဵု ညံင် ဇကု ဂွံ မင်မွဲ သာ်ဇြဟာန် တုဲ ဝေင်ကၠေင် ဓါတ်ဂမ္တဴ စှ်ေ (Hypothermia) အခိင် ကာလ ကျာဗြဲ ဂူ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဒေသ တိုင်ဒဵု တအ် ရ။

== ٩။ တၠပညာ ကေုာံ ပရေင်တီထွင် တၟိ (Innovators and Technological Breakthroughs) ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သ္ၚာသၞုက်ဗြဲ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု တၠပညာ ဓါတုဗေဒ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် ရ -
* '''ချာလ် သမာတ်ဗ် တေမ် (Charles Macintosh - 1824):''' ညး တီထွင် လဝ် နဲကဲ သ္ၚာ ရာဗာ (India rubber cloth)။
* '''ထဝ်မတ် ဟန်ကောက် (Thomas Hancock - 1843):''' ညး ဖန်ဗဒှ် နဲကဲ Vulkanization သွက်ဂွံ ဖအိုတ် အရာ ပူအေမ် ကေုာံ လစောဝ် စိုပ် သ္ၚာရာဗာ တအ် ရ။
* '''တၠပညာ ခေတ်တၟိ (Modern Material Scientists):''' ညးတအ် တီထွင် လဝ် Gore-Tex ကေုာံ nanotech membranes သွက်ဂွံ ပခိုဟ် သ္ၚာသၞုက်ဗြဲ ညံင် ဂွံ ပံင်ကောံ အဝပ် သီု သဘာဝ ကေုာံ ကမၠောန် မကိတ်ညဳ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Outlook) ==
သ္ၚာသၞုက်ဗြဲ ဝွံ ဒှ် ကပေါတ်ဗွိုက်လတက် ဓမ္မတာ မွဲ မနွံကဵု ဝင် မလအ်လ ကေုာံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ နူကဵု တၞံသြောအ် တြေံ စဵုစိုပ် ဂျာက်ကတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ နာနဝ်ဒြပ်စပ် တအ်၊ ဍေဟ် ဆက် မင်မွဲ ကၠုင် ဇကု ပိုယ် နူ ဍာ်ဗြဲ လၟိုန် ကာလ ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကွတ်စက် ပေန်သေဝ် (Smart raincoats) မနွံကဵု ဓါတ် ရာသဳဥတု တိုပ်ပသဲ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သ္ၚာ မပတိတ် နူကဵု သဘာဝ အလဵုဇកု တအ် ဂွံ ဆက် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမပြဟ် ရောင်။ ပရေင်လ္ၚတ် သ္ၚာသၞုက်ဗြဲ ဝွံ ဆက် ထ္ၜး ကဵု ဉာဏ် ကေုာံ ကွတ်တဲ ကောန်မၞိဟ် မဒး စကာ သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု အကာဲအရာ သဘာဝ ဂၠးတိ ဏအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Friction)
* [[ပွဳပွူ သဘာဝ]] (Environment)
* [[ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ]] (Engineering)
* [[သဘာဝ အကာဲအရာ]] (Weather)

{{Navbox
| name = Clothing and Weather
| title = ကပေါတ်ဗွိုက်လတက် ကေုာံ အကာဲအရာ သဘာဝ (Clothing and Weather Gear)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ကပေါတ် စဵုဒၞာ ဗြဲ
| list1 =
* [[သ္ၚာသၞုက်ဗြဲ]] (Raincoat)
* [[ထၟူ]] (Umbrella)
* [[ဗွိုက်က္ဍိုပ်]] (Hood)
* [[ကဂူလ်]] (Cagoule)
| group2 = ဒြပ်စပ် ကေုာံ ကွတ်
| list2 =
* [[ရာဗာ]] (Rubber)
* [[နိုင်လောန်]] (Nylon)
* [[ပဝ်လဳအာသတာ]] (Polyester)
* [[တြာဲဗဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Tribology)
| group3 = တၠပညာ အဓိကဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ချာလ် သမာတ်ဗ် တေမ်]] (Charles Macintosh)
* [[ထဝ်မတ် ဟန်ကောက်]] (Thomas Hancock)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ပွဳပွူ သဘာဝ]] (Environment)
* [[ယေန်သၞာင်]] (Culture)
* [[သိပ္ပံ သဘာဝ]] (Natural science)
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
}}

[[Category:ဗွိုက်လတက်]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]
[[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ]]
[[Category:ပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>enxakeudx037qgcs4xpjbsply4osmzf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပွဳပွူ သဘာဝ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11826</id>
    <revision>
      <id>56427</id>
      <timestamp>2026-07-28T02:36:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပွဳပွူ သဘာဝ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Natural environment'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Environment'') ဟီုမ္ဂးဂှ် မပ္တံကဵု သဇိုင် အရာသဘာဝ၊ စမတ်အလုံစုံ ကေုာံ အကာဲအရာ မနွံ တန်တဴ ဍာံပြ ပ္ဍဲ လတူ ဂၠးတိ သီုကဵု ဟ...&quot;</comment>
      <origin>56427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17258" sha1="logq9p3rr2wu02oozpabctqmrq684vr" xml:space="preserve">'''ပွဳပွူ သဘာဝ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Natural environment'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Environment'') ဟီုမ္ဂးဂှ် မပ္တံကဵု သဇိုင် အရာသဘာဝ၊ စမတ်အလုံစုံ ကေုာံ အကာဲအရာ မနွံ တန်တဴ ဍာံပြ ပ္ဍဲ လတူ ဂၠးတိ သီုကဵု ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် မၞိဟ် မခၞံဗဒှ် လဝ် ပုဟ် ရ။ ဝေါဟာရ ဏအ်ဝွံ စကာ ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ကဵု အကာဲအရာ အလုံ ဂၠးတိ ဟွံသေင်မ္ဂး ကရေက်ဒေသ မွဲမွဲ၊ မပါလုပ် သီုကဵု ဇဳဝစမတ် (Living organisms)၊ ဓါတ်သဘာဝ (Physical elements)၊ ကေုာံ အကာဲအရာ မနွံ မပ္တံကဵု ကျာ၊ ဍာ်၊ တိ ကေုာံ ဒြဟတ်စွမ်းအင် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;allaby&quot;&gt;{{cite book |last=Allaby |first=M. |title=A Dictionary of Ecology |publisher=Oxford University Press |year=2010 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

ပွဳပွူ သဘာဝ ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် ပ္တိတ် လမျီု ကေုာံ အရာ သဇိုင် အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန် သီုဖအိုတ် မဂျိုင်တန်တဴ လတူ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပွဳပွူ သဘာဝ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ အဇွောအ်ဗဒန် (Ecosystems)၊ ကေုာံ ပြသၞာ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Plitvice_Lakes_National_Park.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပွဳပွူ သဘာဝ အခိုက်သဘာဝ ဍာ် ဒဵု ကေုာံ တောဝ်ဂြိုပ် မဇြုင်ကေဝ် ဒှ် တမ်မူလ ဇဳဝစမတ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ပွဳပွူ သဘာဝ&quot; (Natural environment) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရာ မဒက်ပတန် လဝ် အလုံ စကဝလာ အရာသဘာဝ မဟွံသေင် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု ကွတ်တဲ မၞိဟ် ရ။ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု သဇိုင် ရုပ်ဝတ္ထု (Physical components) ဥပမာ - တိ၊ ဍာ်၊ ကျာ၊ ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ လမၠိင် ကေုာံ ဇဳဝစမတ် (Biological components) ဥပမာ - တိရစ္ဆာန်၊ တဵုကေဝ်၊ ကေုာံ အဏုဇဳဝဇာတ် (Microorganisms) တအ် ရ။

ပွဳပွူ သဘာဝ ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပွဳပွူ ကောန်မၞိဟ် ခၞံဗဒှ် (Built environment)၊ မပ္တံကဵု ဍုင်၊ ဂၠံင်၊ ရုင်စက် ကေုာံ သ္ၚိကၟိန် တအ် ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ပွဳပွူ ၜါ ဏအ် ဝွံ ဆက်စပ် မာန် ဒၟံင် ရေင်သကအ် အိုတ် ရ။

== ၂။ လဒက်ပတန် အလုံ ကေုာံ ကရေက်အဓိက (Structure and Spheres) ==
ပ္ဍဲ ပညာ သိပ္ပံ ပွဳပွူ သဘာဝ (Environmental science)၊ လဒက်ပတန် ဂၠးတိ ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကရေက် အဓိက ၄ သာ် မကော်စ &quot;သေဖေဝ်&quot; (Spheres) တအ် ရ -

* '''လဇုင် ပထဝဳ (Lithosphere):''' ဒှ် တိ၊ ဒဵု၊ ကေုာံ ကရေက် ကတိုင် အလုံ ဂၠးတိ မဒှ် သဇိုင် ဖအိုတ် ရ။
* '''လဇုင် ဍာ် (Hydrosphere):''' ဒှ် ဍာ် အလုံ ဂၠးတိ သီုကဵု သမုဒ္ဒရာ၊ ကြုင်၊ တ္ကံ၊ ကေုာံ ဍာ် ကျာ (Atmospheric water)။
* '''လဇုင် ကျာ (Atmosphere):''' ဒှ် ဂၠံင် အကာသ ကျာ ကေုာံ အခိုက် ကျာ မသိပ်ပ် ဗဒါဲ ဂၠးတိ မစဵုဒၞာ လျး ပိုတ် (UV rays)။
* '''လဇုင် ဇဳဝ (Biosphere):''' ဒှ် ကရေက် ဒၞာဲ လမျီု သီုဖအိုတ် မဂျိုင်တန်တဴ လတူ ဂၠးတိ (တိရစ္ဆာန်၊ တဵုကေဝ်၊ ကေုာံ မၞိဟ်)။

== ၃။ အဇွောအ်ဗဒန် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် (Ecosystems and Ecological Balance) ==
'''အဇွောအ်ဗဒန်''' (Ecosystem) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မပံင်ကောံလဝ် အကြာ ဇဳဝစမတ် (Living organisms) ကေုာံ ပွဳပွူ ဓါတ်သဘာဝ (Non-living environment) မပ္တံကဵု တိ၊ ဍာ်၊ ကေုာံ လျး ပၟတ်တ္ၚဲ တုဲ ဍေဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ဆက်ဆံ တင်ဂၞင် စွမ်းအင် (Energy flow) ကေုာံ ပ္တိတ် ပေါတ်သြဇာ (Nutrient cycling) ရ။

ပ္ဍဲ အဇွောအ်ဗဒန် မွဲ၊ စွမ်းအင် နူ တ္ၚဲ (Solar energy) ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် ပထမအိုတ် ရ။ တဵုကေဝ် တအ် စကာ လျး ပၟတ်တ္ၚဲ တုဲ ကၠောန် ပတိတ် စၞ (Photosynthesis)၊ တုဲ တိရစ္ဆာန် တအ် စ တဵုကေဝ် (Primary consumers)၊ ကေုာံ တိရစ္ဆာန် စ စၞ မၞိဟ်/ဆီ (Secondary consumers) တအ် ဆက် တန်တဴ အာ နကဵု လၟေင် လၟေင် စၞ (Food web) ရ။

== ၄။ သဇိုင် ဓါတ်သဘာဝ ကေုာံ ပရိုဂရန် ဂၠးတိ (Natural Resources) ==
ပွဳပွူ သဘာဝ ဝွံ ကဵု ပ္တိတ် ကဵု '''သဇိုင် ဓါတ်သဘာဝ''' (Natural resources) မကိစ္စဇၞော် သွက် ပရေင်ဂျိုင်တန်တဴ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ -
* '''သဇိုင် မလီုလာ် ဟွံမာန် (Renewable resources):''' ဥပမာ - လျး ပၟတ်တ္ၚဲ၊ ကျာ၊ ဍာ်၊ ကေုာံ တောဝ်ဂြိုပ် (ယဝ်ရ မင်မွဲ ခိုဟ်)။
* '''သဇိုင် မလီုလာ် အာ မာန် (Non-renewable resources):''' ဥပမာ - သေပ်၊ ကၠေင်ဓါတ်၊ ဂေတ် (Coal, Oil, Natural gas) မနွံ လၟိဟ် ကန့်သတ် ပ္ဍဲ တိ။

== ၅။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ ဟိုတ် (Environmental Changes and Causes) ==
ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ်၊ ပွဳပွူ သဘာဝ ဝွံ ဒးဒုင် ပလီုပလာ် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ ဗွဲမပြဟ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ချဳဓရာင် ကောန်မၞိဟ် (Anthropogenic activities) တအ် ရ -

* '''ပရေင်တူ ဂၠးတိ (Global Warming):''' ပရေင်ပၠောတ် ထဍေင် ဂေတ် မစှ်ေ နူ ရုင်စက် ကေုာံ ကွဳစက် (Greenhouse gases - Carbon dioxide) ပကဵု ညံင် အကာဲအရာ ဂၠးတိ ဂွံ ကတဴ တိုန် လၟိုန်။
* '''ပရေင်ဆောမ်လေင် တောဝ်ဂြိုပ် (Deforestation):''' ပတိတ် တိ သွက်ဗ္ၚ ကေုာံ တိုက်တာ သ္ၚိ၊ မပကဵု ညံင် လၟိဟ် တဵုကေဝ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန် အိုတ်အာ။
* '''ပရေင်ကၠိခ္ဍက် (Pollution):''' ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ဍာ်၊ ကျာ၊ ကေုာံ တိ မစှ်ေ နူ ကပေါတ် ပလတ်သတေင် ကေုာံ အညိက် ရုင်စက် တအ် ရ။

== ၆။ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ မၞိဟ် ကေုာံ ပွဳပွူ (Human-Environment Interaction) ==
ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ မၞိဟ် ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ ဝွံ ဒှ် အရာ မနွံကဵု အဆက်အစပ် ၜါ လပါ် (Mutual relationship) ရ -
* မၞိဟ် တအ် ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ စၞစ၊ ဍာ်သုင်၊ ကေုာံ ဒၞာဲဇူ (Ecosystem services)။
* မၞိဟ် တအ် သီု ဖန်ဗဒှ် ဖဵုပရေအ် (Environmental degradation) လတူ ပွဳပွူ ဍေဟ်တအ် ကေတ်တ် ရ။

တၠပညာ ဇဳဝပွဳပွူ (Environmentalists) တအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် သ္ဒး ပြံင်လှာဲ လညာတ် တုဲ စကာ သၞောတ် မနွံကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ (Sustainable development) သွက်ဂွံ မင်မွဲ ပွဳပွူ သဘာဝ အနာဂတ် ရ။

== ၇။ ပရေင်မင်မွဲ ကေုာံ ကွတ်စဵုဒၞာ (Environmental Conservation and Protection) ==
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပွဳပွူ သဘာဝ နူကဵု ပရေင်လီုလာ်၊ ဂကောံမၞိဟ် ဂၠးတိ ကေုာံ ကုလသမဂ္ဂ (UN) တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဇမၠောန် မင်မွဲ (Conservation movements) နာနာ သာ် ရ -

* '''ဒေသ မင်မွဲ သဘာဝ (Protected areas / National Parks):''' ဖန်ဗဒှ် ဒၞာဲ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တောဝ်ဂြိုပ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဟွံခွင့်ပြု မၞိဟ် လုပ် ပလီု။
* '''စွမ်းအင် တၟိ (Renewable Energy):''' ပြံင်လှာဲ နူ စကာ ကၠေင် (Fossil fuels) မပ္တံ သေပ်၊ ကၠေင် ညံင် ဂွံ အာ စကာ စွမ်းအင် လျးတ္ၚဲ (Solar energy) ကေုာံ စွမ်းအင် ကျာ (Wind energy)။
* '''ပရေင်သြန်ကေက် တၟိ (Circular Economy):''' ဖန်ဇန် ကပေါတ် ကေုာံ စကာ ကလေင် (Recycling) ညံင် အညိက် ဂွံ အောန် စှ်ေ။

== ၈။ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဂကောံစဵုဒၞာ ပွဳပွူ (Environmental Law and Governance) ==
ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ်၊ ဍုင် အလုံ မွဲ ဂၠးတိ တအ် ပတိတ် လဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပွဳပွူ သဘာဝ (Environmental law) ရ။ 

* '''လိက်ကသုက် ဂၠးတိ (International Agreements):''' ဥပမာ - လိက်ကသုက် ပါရဳ (Paris Agreement) မဆက်စပ် ကု ပရေင်ဖအောန် ဖျေဟ် ထဍေင် ဂေတ် ဂၠးတိ (Climate change mitigation)။
* '''စရင်စၟတ်သမ္တီ တိရစ္ဆာန် မအန္တရာယ် (IUCN Red List):''' စရင် မစၟတ်သမ္တီ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တဵုကေဝ် တအ် မကြပ် လီုလာ် အာ နူ လတူ ဂၠးတိ သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဗွဲမဗဗွဲ။

== ၉။ ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ ပွဳပွူ (Environmental Science and Research) ==
ဘာသာလ္ၚတ် ပွဳပွူ သဘာဝ (Environmental Science) ဝွံ ဒှ် ဘာသာရပ် ပံင်ကောံ (Interdisciplinary) မပါလုပ် သီုကဵု ဇဳဝဗေဒ၊ ဓါတုဗေဒ၊ ရူပဗေဒ၊ ကေုာံ ပညာ ပရေင်မၞိဟ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု ပွဳပွူ ရ။

သုတေသဳ တအ် စကာ နဲကဲ သုတေသန ဒဳဂျဳတေဝ် (Remote Sensing and GIS) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ တောဝ်ဂြိုပ် မလီုလာ်၊ ပမာဏ ဍာ် သမုဒ္ဒရာ၊ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု အလုံ ဂၠးတိ မာန် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Outlook) ==
ပွဳပွူ သဘာဝ ဝွံ ဒှ် ယူနစ် သဇိုင် ဇၞော် အိုတ် သွက် ပရေင်ဂျိုင်တန်တဴ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန် တအ် ရ။ ဍေဟ် ပကေတ် ဓရ် လမျီု၊ ဍာ်၊ ကျာ ကေုာံ ပရေင်တသိုက် သဘာဝ အလုံစုံ ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် နကဵု လညာတ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ (Sustainable living) မပ္တံကဵု ဖအောန် ပရေင်ကၠိခ္ဍက်၊ မင်မွဲ တောဝ်ဂြိုပ် ကေုာံ စဵုဒၞာ ရာသဳဥတု ညံင် ပွဳပွူ သဘာဝ ဂွံ ဆက် တန်တဴ ဍာံပြ သွက် တၞောဝ် တၟိ အနာဂတ် တအ် ရောင်။&lt;ref name=&quot;millennium&quot;&gt;{{cite book |author=Millennium Ecosystem Assessment |title=Ecosystems and Human Well-being: Synthesis |publisher=Island Press |year=2005 |pages=10-25}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ပွဳပွူ သဘာဝ]] (Environment)
* [[ဂလဝ်ဗယ်လာ်ဇြေယှေန်]] (Globalization)
* [[ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Friction)

{{Navbox
| name = Environment
| title = ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ သိပ္ပံ ပွဳပွူ (Natural Environment and Environmental Science)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လဇုင် သဘာဝ (Spheres)
| list1 =
* [[လဇုင် ပထဝဳ]] (Lithosphere)
* [[လဇုင် ဍာ်]] (Hydrosphere)
* [[လဇုင် ကျာ]] (Atmosphere)
* [[လဇုင် ဇဳဝ]] (Biosphere)
| group2 = ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ
| list2 =
* [[ပရေင်တူ ဂၠးတိ]] (Global warming)
* [[ပရေင်ဆောမ်လေင် တောဝ်ဂြိုပ်]] (Deforestation)
* [[ပရေင်ကၠိခ္ဍက်]] (Pollution)
* [[ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ]] (Climate change)
| group3 = ပရေင်မင်မွဲ ကေုာံ လွပ်
| list3 =
* [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ]] (Sustainable development)
* [[စွမ်းအင် တၟိ]] (Renewable energy)
* [[ဒေသ မင်မွဲ သဘာဝ]] (Protected area)
* [[စရင်စၟတ်သမ္တီ IUCN]] (IUCN Red List)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ပညာ ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology)
* [[ဂလဝ်ဗယ်လာ်ဇြေယှေန်]] (Globalization)
* [[ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Friction)
}}

[[Category:ပွဳပွူ သဘာဝ]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ဘာသာရပ် လ္ၚတ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>logq9p3rr2wu02oozpabctqmrq684vr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11827</id>
    <revision>
      <id>56428</id>
      <timestamp>2026-07-28T02:38:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable development'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ဖန်ဇန် သဇိုင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် မဒး မင်မွဲ အာ ပွဳပွူ သဘာဝ မွဲစွံ ကု ပရေင...&quot;</comment>
      <origin>56428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20403" sha1="m2vmpdjgnelnedb0zux9llc700tjnhi" xml:space="preserve">'''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable development'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ဖန်ဇန် သဇိုင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် မဒး မင်မွဲ အာ ပွဳပွူ သဘာဝ မွဲစွံ ကု ပရေင်တဵုလွဳ ကောန်မၞိဟ် အခိင်တ္ၚဲဏအ် တုဲ သွက်ဂွံ ဟွံပလီုပလာ် အစောံသတ္တိ ကေုာံ သယံဇာတ မနွံ ပ္ဍဲ သွက်တၞောဝ် တ္ၚဲအနာဂတ် တအ် ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ မဒှ် မူဝါဒ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ အဓိက သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် အခေါင်အရာ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ အကာဲအရာ သဘာဝ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;brundtland&quot;&gt;{{cite book |last=Brundtland |first=G. H. |title=Our Common Future: World Commission on Environment and Development |publisher=Oxford University Press |year=1987 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ ဝွံ ညးတအ် ပါ်လဝ် နကဵု သဇိုင် တိုင်တၟအ် ဇၞော် ပိ - ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic growth)၊ ပရေင်ညဳသၟဟ် ဂကောံမၞိဟ် (Social inclusion)၊ ကေုာံ ပရေင်မင်မွဲ ပွဳပွူ သဘာဝ (Environmental protection) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ၊ တင်တၟအ် ဇၞော် (SDGs)၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Sustainable_Development_Goals.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး တင်တၟအ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ ၁၂ သာ် ကေုာံ UN Sustainable Development Goals (SDGs) မဒှ် ပၞောန် မလုပ်ဒပ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ&quot; (Sustainable development) ဝွံ စတင် ပြာကတ် ခိုဟ်စၟတ် တိတ် လဝ် နူကဵု တင်လလောင်တြး ဗြွန်တ္လန် (Brundtland Commission) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၇ ရ။ 

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ပ္ဍဲ လိက်ဗတ် ''Our Common Future'' မ္ဂး၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် &quot;ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မဖန်ဇန် ပရေင်နွံပၟိက် အခိင်တ္ၚဲဏအ် ၜိုတ် မဒး ထေက်၊ ဟွံကဵု ဖဵုပရေအ် လတူ အစောံသတ္တိ ကောန်တၞောဝ် အနာဂတ် သွက်ဂွံ ဖြေစှ် ပရေင်နွံပၟိက် ဇကု တအ် ကီု&quot; ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဒစးဒုင် သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် မလီုလာ် သဘာဝ မပ္တံကဵု ပရေင်စံင် စၟတ်ထာမ် ထၟာမ်၊ ပရေင်ပလီု ပွဳပွူ ကေုာံ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

== 2။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution of the Concept) ==
ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ ဝွံ စတမ် နူ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် မင်မွဲ သဘာဝ ကေုာံ လညာတ် သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တြေံ တအ် ရ။ 

* '''လညာတ် ပွဳပွူ အခိင် ၁၉၇၀:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၂၊ ဂကောံ Club of Rome တအ် ပတိတ် လိက် ''The Limits to Growth'' မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ သယံဇာတ ဂၠးတိ တုဲအာ မ္ဂး ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂွံ လီုလာ် အာ မာန် ရ။
* '''ကောံဓရီု စိုပ် ဥတ္တရ (Earth Summit):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁٩၉၂၊ ကုလသမဂ္ဂ (UN) ကၠောန်ဗဒှ် ကောံဓရီု ဇၞော် ပ္ဍဲ ဍုင် ရဳယဝ် ဒဳ ဇနေယ်ရော (Rio de Janeiro) တုဲ ပတိတ် လိက်ကသုက် ''Agenda 21'' မဒှ် မူဝါဒ သဇိုင် သွက် ဇၟာပ် ဍုင် မဒး မင်မွဲ ပွဳပွူ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ဒေသ ရ။
* '''စရင် တင်တၟအ် မ Millennium Development Goals (MDGs) ကေုာံ Sustainable Development Goals (SDGs):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅၊ ကုလသမဂ္ဂ လလောင်တြး တင်တၟအ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ ၁၇ သာ် သွက်ဂွံ သွက်ဂွံ တုဲဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀ ရ။

== 3။ သဇိုင် ပိ ကဏ္ဍ (The Three Pillars of Sustainability) ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု သဇိုင် ပိ ကဏ္ဍ (Three Pillars) မဒး စွံ အာရီု မွဲစွံ မပ္တံကဵု -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး သဇိုင် ပိ ကဏ္ဍ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ
|-
! ကဏ္ဍ (Pillar)
! တင်ရန်တၟအ် အဓိက (Core Objective)
! ဥပမာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
|-
| '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ်''' (Economic)
| ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင် ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဇန် သြန်ဒြပ် မနွံကဵု ဓါတ်ခိုင်ကၠိုက်၊ မစကာ စွမ်းအင် အောန် တုဲ ဖန်ဇန် ကမၠောန် မကိတ်ညဳ။
| ပရေင်စကာ စွမ်းအင် လေဟ် (Solar energy)၊ စက်ယန္တရား မပလီု စွမ်းအင် အောန်။
|-
| '''ပရေင်မၞိဟ်''' (Social)
| ပရေင်တုပ်သၟဟ်၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ပူဂိုလ် အလုံ ဇၟာပ် ညးဍုင်ကွာန်။
| ပရေင်လွဳလွတ် ညးဒိုက်ဂတ်၊ ပရေင်ပညာ သၟတ် သီုဖအိုတ်။
|-
| '''ပွဳပွူ သဘာဝ''' (Environmental)
| ပရေင်မင်မွဲ သယံဇာတ (တိ၊ ဍာ်၊ ကျာ)၊ ပရေင်ဖအောန် ပလီု သဘာဝ ကေုာံ ကာဗွန် (Carbon footprint)။
| ပရေင်စဵုဒၞာတၞံသြောဝ်၊ ပရေင်ကၟာတ် စှ်ေ ဓါတ်ကာဗွန် ဒိတ်ဒိတ်။
|}

== 4။ တင်တၟအ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ ၁၇ သာ် (Sustainable Development Goals - SDGs) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅၊ ကုလသမဂ္ဂ ဖန်ဗဒှ် လဝ် တင်တၟအ် အဓိက ၁၇ သာ် (SDGs) သွက်ဂွံ ဖအိုတ် ဒဒိုက်၊ မင်မွဲ ဂၠးတိ ကေုာံ ဖန်ဇန် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၃၀ ရ။&lt;ref name=&quot;sachs&quot;&gt;{{cite book |last=Sachs |first=J. D. |title=The Age of Sustainable Development |publisher=Columbia University Press |year=2015 |pages=45-60}}&lt;/ref&gt;

တင်တၟအ် ဇၞော်ဇၞော် လ္ၚဵု ပါလုပ် -
* '''တင်တၟအ် ၁:''' ဖအိုတ် ဒဒိုက် မပြးဇး (No Poverty)။
* '''တင်တၟအ် ၂:''' ဖအိုတ် ဗျဵုဇြဟ် (Zero Hunger)။
* '''တင်တၟအ် ၃:''' ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင်တသိုက် ကောန်မၞိဟ် ဇၟာပ် အာယုက် (Good Health and Well-being)။
* '''တင်တၟအ် ၄:''' ပရေင်ပညာ ဍာ်ဒကေဝ် သွက် ညးသီုဖအိုတ် (Quality Education)။
* '''တင်တၟအ် ၅:''' ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် (Gender Equality)။
* '''တင်တၟအ် ၁၃:''' ပရေင်တဝ်စၞေဟ် လတူ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ (Climate Action)။

== 5။ ပရေင်အေနာ်ဇဳ ကေုာံ စွမ်းအင် မတန်တဴ (Renewable Energy and Climate Action) ==
ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ နူ စွမ်းအင် မထဍေင် ကာဗွန် (Fossil fuels - မပ္တံကဵု ရုပ်ကၠေင်၊ ကျာ်ထၟာဲ) အာ စိုပ် '''စွမ်းအင် မကလေင် ကတဵုဒှ် မာန်''' (Renewable energy) ရ။

* '''စွမ်းအင် လေဟ် (Solar Energy):''' စကာ လျး တ္ၚဲ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဒြဟတ် လျးတ္ၚဲ။
* '''စွမ်းအင် ကျာ (Wind Energy):''' စကာ ဒြဟတ် ကျာ သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် ပလပ်သြန်။
* '''စွမ်းအင် ဍာ် (Hydropower):''' စကာ ဒြဟတ် ဍာ် မဇွောဝ် စှ်ေ နူ ဒဵု။

ပရေင်လမာ် ဏအ်ဝွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ဓါတ်ကာဗွန် ဒိတ်ဒိတ် ကေုာံ ကာကွယ် ထိင်ဒဝ် ရာသဳဥတု ဂၠးတိ ညံင် ဟွံဂွံ ဂမ္တဴ လောန်အာ (Global Warming) ရ။

== 6။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဝါတ်ဂၠါန် ကေုာံ ပရေင်ပံင်ကောံ (Circular Economy) ==
ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တြေံမ္ဂး (Linear economy)၊ ကပေါတ် တအ် ဒး သြောတ်၊ သ္ၚေဝ် တုဲ ထောမ် (Make, Use, Dispose)။ ဆဂး ပ္ဍဲ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ၊ ညးတအ် ပတိုန် ဂုန်ဍာ် '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဝါတ်ဂၠါန်''' (Circular Economy) ရ။

သၞောတ် ဝါတ်ဂၠါန် ဏအ်ဝွံ မပ္တံကဵု -
* '''ပရေင်ကလေင် စကာ (Recycle):''' ကလေင် ဖန်ဇန် ကပေါတ် သကိုတ် တအ် ညံင် ဂွံ ဒှ် ကပေါတ် တၟိ။
* '''ပရေင်သၠာဲ ဗီုစကာ (Reuse):''' စကာ ကပေါတ် မွဲ ဟွံကဵု ဒး ထောမ် ပြဟ်ပြဟ်။
* '''ပရေင်စောဲ စွမ်းအင် အောန် (Reduce):''' ဖအောန် ပတိတ် အမှိုက် (Zero waste) ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် ကေုာံ ကမၠောန် ရာံတိတ်။

== 7။ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ (Climate Change and Biodiversity) ==
ပြသၞာ သီုဖအိုတ် မဒး ဒစးဒုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ (Climate Change) ကေုာံ ပရေင်ဆောမ်လေင် ဇဳဝဗေဒ (Loss of Biodiversity) ရ။

တမ်ရိုဟ် ပရေင်ပြသၞာ ဏအ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်စံင် စၟတ်ထာမ် ထၟာမ် ဂၠိုင်လောန်၊ ပရေင်ခုတ် လိးတၞံဇၞော် (Deforestation) ကေုာံ ပရေင်ပလီု ပွဳပွူ တိရစ္ဆာန် တအ် ရ။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ အာတ်မိက် ညံင် ဇၟာပ် ဍုင် ကေုာံ ကေုာံ ကမ္မဏဳ တအ် ဂွံ ထပက် စၟတ်တဲ ကေုာံ ဖအောန် ဖျေဟ် ဓါတ်ကာဗွန် (Net Zero emissions) စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၅၀ ရ။&lt;ref name=&quot;ipcc&quot;&gt;{{cite book |last=IPCC |title=Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change |publisher=Cambridge University Press |year=2022 |pages=112-120}}&lt;/ref&gt;

== 8။ အေန်သတဳကျူရှေန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Institutions and Governance) ==
သွက်ဂွံ စိုပ် တင်ရန်တၟအ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ မ္ဂး၊ အေန်သတဳကျူရှေန် ကေုာံ အလဵုအသဳ ဍုင် တအ် ဒး နွံကဵု မူဝါဒ မခိုင်ကၠိုက် ရ။

* '''ပရေင်အုပ်ဓုပ် မပြံင်လှာဲ (Good Governance):''' တင်လလောင်တြး သၞောဝ်ဥပဒေ မစဵုဒၞာ ပွဳပွူ၊ ကေုာံ ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ ကောန်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ကုမ္ပဏဳ ပိုန်ဒြပ်။
* '''ပရေင်ပါ်ခြာ သြန်ထံက်ပင် (Green Finance):''' ဘာင် (Banks) ကေုာံ ကမ္မဏဳ တအ် ဒး ပလံင် ပစိုပ် သြန် ကု ကမၠောန် မမင်မွဲ ပွဳပွူ သဘာဝ (Green bonds) တုဲ ဝေင်ဒစး ကမၠောန် မပလီု သဘာဝ ရ။

== 9။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ ဒီဇိုင်း ခေတ်တၟိ (Sustainable Engineering and Design) ==
ပညာ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ ဒီဇိုင်း (Engineering and Architecture) ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်တန်တဴ သီုဖအိုတ် ရ။

* '''သ္ၚိ ဂဥဓီု (Green Buildings):''' တင်သဇိုင် ဒီဇိုင်း သ္ၚိ မစကာ လျးတ္ၚဲ (Natural lighting)၊ စကာ စွမ်းအင် အောန်၊ ကေုာံ မစကာ ကပေါတ် ကလေင် စကာ မာန် (Sustainable materials)။
* '''ပရေင်ဖန်ဇန် ကွဳစက် (Electric Vehicles - EVs):''' ပြံင်လှာဲ နူ စကာ ကၠေင် ရုပ် အာ စိုပ် စကာ ဒြဟတ် ပလပ်သြန် (EVs) သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ဓါတ်ကာဗွန် ပ္ဍဲ ဂၠံင် တရဴ။

== 10။ သ္ၚောပ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ကေတ် ပွဳပွူ သဘာဝ သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဇလ အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ညံင် ဂွံ ဆက် တန်တဴ အာ ဍာ်ဒကေဝ် ဇြိုင်ဇြိုင် ရ။

ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ်၊ မူဝါဒ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဏအ်ဝွံ ဒး ဆက် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ ဉာဏ်စက် (AI) မပ္တံကဵု ပရေင်ဖန်ဇန် စွမ်းအင် ညံင် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် လိက် အောန် (Smart grids) ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ပရူ ပြသၞာ ရာသဳဥတု ဂၠးတိ ရ။ ကောန်မၞိဟ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၠ တအ် ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ မူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ ဏအ် တုဲ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် တ္ၚဲအနာဂတ် မခိုဟ် ကေုာံ ၜိုဟ်သြိုဟ် သွက် တၞောဝ် တ္ၚဲအနာဂတ် တအ် ရောင်။&lt;ref name=&quot;unep&quot;&gt;{{cite book |last=UNEP |title=Global Environment Outlook - GEO-6: Healthy Planet, Healthy People |publisher=Cambridge University Press |year=2019 |pages=85-95}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပွဳပွူ သဘာဝ]] (Environment)
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics)
* [[ဂလဝ်ဗယ်လာ်ဇြေယှေန်]] (Globalization)
* [[ဒြဟတ်စွမ်းအင်]] (Energy)

{{Navbox
| name = Sustainability
| title = ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ (Sustainable Development and Environment)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် အဓိက
| list1 =
* [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ]] (Sustainable development)
* [[ပွဳပွူ သဘာဝ]] (Environment)
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဝါတ်ဂၠါန်]] (Circular economy)
* [[စွမ်းအင် မကလေင် ကတဵုဒှ် မာန်]] (Renewable energy)
| group2 = ပြသၞာ ကေုာံ တင်တၟအ်
| list2 =
* [[ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ]] (Climate change)
* [[တင်တၟအ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ]] (Sustainable Development Goals - SDGs)
* [[ပရေင်ဓါတ်ကာဗွန်]] (Carbon footprint)
* [[စိုပ်တန်တဴ သဘာဝ]] (Biodiversity)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဂလဝ်ဗယ်လာ်ဇြေယှေန်]] (Globalization)
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics)
* [[ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ]] (Engineering)
* [[ပညာ ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology)
}}

[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ပွဳပွူ သဘာဝ]]
[[Category:ဂကောံမၞိဟ်]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]</text>
      <sha1>m2vmpdjgnelnedb0zux9llc700tjnhi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11828</id>
    <revision>
      <id>56429</id>
      <timestamp>2026-07-28T02:40:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Engineering'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် ကေုာံ ကွတ်စန်ထံင် (Profession and discipline) မစကာ သိပ္ပံ၊ တ္ၚဲဏအ် (Technology)၊ သွက်ဂွံ စန်ဒ صန် (Design)၊ တည်ဆောက် (Build)၊ ကေ...&quot;</comment>
      <origin>56429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19933" sha1="22jneiqbmncr5nnk2jkb1omfkh2jsgz" xml:space="preserve">'''ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Engineering'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် ကေုာံ ကွတ်စန်ထံင် (Profession and discipline) မစကာ သိပ္ပံ၊ တ္ၚဲဏအ် (Technology)၊ သွက်ဂွံ စန်ဒ صန် (Design)၊ တည်ဆောက် (Build)၊ ကေုာံ ဖန်ဇန် စက်ယန္တရား၊ တိုက်တာ၊ ကပေါတ်၊ သၞောတ်၊ ကေုာံ ဒြပ်ဒတန် ဂမၠိုင် ရ။ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ဝွံ ဒှ် ပွမတးသဓိ သိပ္ပံ သွက်ဂွံ ဖြေစှ် ပြသၞာ သာဓက (Practical problems) ပ္ဍဲ ဘဝ မၞိဟ် တုဲ သီုကဵု ၜတ်ကၞာတ် အခေါင် စဵုဒၞာ ဂီုကၠီု၊ စွမ်းအင် (Efficiency) ကေုာံ သြန် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;brady&quot;&gt;{{cite book |last=Brady |first=G. S. |title=Materials Handbook |publisher=McGraw-Hill |year=1996 |pages=102-110}}&lt;/ref&gt;

တမ်ရိုဟ် ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ဝွံ စကတဵုဒှ် လဝ် နူ ခေတ်တမၠာ တေအ် ရ၊ ဥပမာ - ပ္ဍဲ အခိင် မခၞံဗဒှ် တိုင်ပြာသာဒ် (Pyramids) ပ္ဍဲ အဳဂျေပ် ကေုာံ တံင်သၠုင် (Great Wall) ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက် တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ဝွံ ပါ်တိတ် နကဵု ဘာသာရပ် ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာ မသုန် (Civil, Mechanical, Electrical, Chemical, and Aerospace) ကေုာံ ဘာသာရပ် တၟိတၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ၊ ကဏ္ဍ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Pont_du_Gard_Oct_2005.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ဒံင်တွာန် တြေံ ရောမ (Pont du Gard) မဒှ် သာဓက ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ ရေဒါ (Civil Engineering) မမင်မဲ ကၠုင် လုလောန် ထပှ် ဗွဝ်ကၠံ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;အေန်ဂျေန်နဳယာ&quot; (Engineering) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် လာတ္တေန် &quot;ingenium&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဉာဏ်ပညာ၊ ကွတ်တၟေင်&quot; ကေုာံ &quot;ingeniare&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဖန်ဗဒှ်၊ စန်ဒက်&quot; ရ။ 

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် အကယ်ဒမစ် မ္ဂး၊ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ဝွံ ဒှ် ပွမပလံင် ဗစိုပ် လညာတ် သိပ္ပံ သဘာဝ (Mathematics and Physics) ညံင် ဂွံ ဒှ် ကပေါတ် မစကာ မာန် ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန် တ္ၚဲ ရ။ အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ တၠပညာ သိပ္ပံ မဂၠာဲ တင်ဍာံ သၟး ပုဟ်၊ ညးတအ် ဒှ် ညးမကၠောန်ပတိတ် ကပေါတ် မဖြေစှ် ပြသၞာ သာဓက တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဝင် ကောန်မၞိဟ် ရ -
* '''ခေတ်တမၠာ ကေုာံ ခေတ်ဒြေပ် (Ancient Era):''' မပ္တံကဵု ပွမခၞံဗဒှ် တိုင်ပြာသာဒ် (Pyramids) ပ္ဍဲ အဳဂျေပ်၊ ဒံင်တွာန် ဍာ် (Aqueducts) ပ္ဍဲ ရောမ၊ ကေုာံ သ္ၚိကၟာင် ဇၞော် ဍုင်ကြုက် တအ် မဒှ် သာဓက ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ ဇၞော်အိုတ် ရ။
* '''ခေတ် ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရား (Industrial Revolution - ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲ ၁၈-၁၉ ဗွဝ်ကၠံ):''' အခိင် ကာလ မခၞံဗဒှ် အေန်ဂျေန် စၟတ် မတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Steam engine) နကဵု ဇေတ်တ်၊ တုဲ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ယန် (Mechanical engineering) ကေုာံ ရေဒါ (Civil engineering) စ တိတ် တိုန် နဒဒှ် ဘာသာရပ် သိပ္ပံ ဍာံပြ မွဲ။&lt;ref name=&quot;petroski&quot;&gt;{{cite book |last=Petroski |first=H. |title=To Engineer is Human: The Role of Failure in Successful Design |publisher=St. Martin's Press |year=1985 |pages=45-55}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဘာသာရပ် အဓိက ပ္ဍဲ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ (Major Branches of Engineering) ==
ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ဝွံ ပါ်တိတ် နကဵု ကဏ္ဍ ဘာသာရပ် ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ကဏ္ဍ ဘာသာရပ် အေန်ဂျေန်နဳယာ အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဘာသာရပ် (Branch)
! ပွံက် ကေုာံ ဝင် လ္ၚတ် (Focus)
! ဥပမာ ကမၠောန် (Examples)
|-
| '''အေန်ဂျေန်နဳယာ ရေဒါ''' (Civil Engineering)
| ပွမစန်ဒက် ကေုာံ တည်ဆောက် တိုက်တာ၊ တံင်၊ ဂၠံင်၊ ဒံင်တွာန်၊ ကေုာံ သၞောတ် ဍာ်။
| တံင်ဂဇအ် ဇၞော် (Golden Gate Bridge)၊ သ္ၚိကၟာင်သၠုင် (Skyscrapers)။
|-
| '''အေန်ဂျေန်နဳယာ ယန်''' (Mechanical Engineering)
| ပွမစန်ဒက် စက်ယန္တရား၊ မော်တာ၊ စွမ်းအင်ဂမ္တဴ၊ ကေုာံ ကပေါတ် မချဳဓရာင်။
| အေန်ဂျေန် ကွဳစက်၊ တိုက်ဇာတ်၊ စက်ခန် (Robotics)။
|-
| '''အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ-အဳလက်ထြဝ်နိက်''' (Electrical/Electronic Engineering)
| ပွမလ္ၚတ်၊ ဖန်ဇန် ကေုာံ စကာ ဓါတ်လလဳ၊ သၞောတ် သေန်ဗြေန် ကေုာံ ကွန်ပျူတာ။
| ဖုန်သမာတ် (Smartphone)၊ သၞောတ် လျးတ္ၚဲ (Solar systems)၊ မိုက်ခရောချက်။
|-
| '''အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓာတုဗေဒ''' (Chemical Engineering)
| ပွမပြံင်လှာဲ ဓါတ် ကေုာံ ပရေင်တိတ် ပတိတ် ကပေါတ် ဓါတ်၊ ဂဥုဲ၊ ကေုာံ ပရေင်နုက်ဗာန် ကၠေင်။
| စက်လွဳလွတ် ကၠေင် (Refineries)၊ ကုမ္ပဏဳ ပတိတ် ဂဥုဲ (Pharma)။
|-
| '''အေန်ဂျေန်နဳယာ အေရဝ်သပေတ်''' (Aerospace Engineering)
| ပွမစန်ဒက် ကေုာံ တည်ဆောက် က္ၜင်ကျာ၊ ဒြပ်အာကာသ၊ ကေုာံ ဒုံးပျံ။
| က္ၜင်ကျာ (Boeing 747)၊ ဒုံးပျံ အာကာသ (SpaceX Falcon 9)။
|}

== ၄။ လၟေင် ကမၠောန် စန်ဒက် (The Engineering Design Process) ==
အေန်ဂျေန်နဳယာ မွဲ မကၠောန် ကမၠောန် မ္ဂး၊ ညးတအ် ဒ္ဂေတ် ဗက် လၟေင် ကမၠောန် စန်ဒက် (Engineering Design Process) မတွဟ်ဂး -

1. '''စၟတ်သမ္တီ ပြသၞာ (Define Problem):''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာ မဒး လ္ၚတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပၟိက် ညးစကာ။
2. '''ဂၠာဲ နဲကဲ ကေုာံ လညာတ် (Research &amp; Brainstorm):''' ဂၠာဲ သာဓက တြေံ ကေုာံ ဖန်ဇန် လညာတ် တၟိ။
3. '''စန်ဒက် ဗီုပြင် (Create Prototype):''' ချူ ဗီုပြင် တီထွင် (CAD design) ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် ဥပမာ တမ်ကၠာ (Prototype)။
4. '''စမ်ၜတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Test &amp; Evaluate):''' စမ်ၜတ် လတူ ဍာ်ဒקေဝ်၊ ဂီုကၠီု ကေုာံ ဒြဟတ် တအ်။
5. '''ဗပေင် သၠုင် (Refine &amp; Implement):''' ကလေင် ပလေဝ် အရာ မမှာ လဝ် တုဲ ပတိတ် တြး ကမၠောန် အိုတ်သတ် ရ။&lt;ref name=&quot;dvorak&quot;&gt;{{cite book |last=Dvorak |first=A. |title=Engineering Design: A Systematic Approach |publisher=Springer |year=2005 |pages=20-30}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ သာဓက ပရေင်တုဲဒှ် ကေုာံ နာနဝ်အေန်ဂျေန်နဳယာ (Modern Innovations &amp; Nanotechnology) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ဝွံ စိုပ် အာ အဆံင် နာနဝ် (Nanotechnology) ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဇန် ဘဝ (Biomedical engineering) တုဲ မနွံကဵု သြဇာ လတူ ဂျိုဟ်ဂၠးတိ ဗွဲမဇၞော် ရ။

* '''နာနဝ်အေန်ဂျေန်နဳယာ (Nanotechnology):''' စန်ဒက် ကပေါတ် ဍောတ်တ် အဆံင် အက်တမ် (Atoms) သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ဆေဝ်ဗာ၊ ကွေက်ဂဥုဲ၊ ကေုာံ စက်ကွတ်တၟေင်။
* '''ဗဳယဝ်မေဒဳကယ် အေန်ဂျေန်နဳယာ (Biomedical Engineering):''' စကာ ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ယာန်လွဳယဲ၊ ခန္ဓာကိုယ် ပ္တိုန် စံ (Prosthetics) ကေုာံ ကပေါတ် စမ်ၜတ် ယဲ (MRI scanners)။

== ၆။ ဂီုကၠီု ကေုာံ တာလျိုင် သၟာအေန်ဂျေန်နဳယာ (Safety and Ethics) ==
ဟိုတ်နူကဵု ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု လမျီု ကောန်မၞိဟ် ဂၠိုင်င်ဂှ်ရ၊ တာလျိုင် ပရေင်ဂီုကၠီု (Safety) ကေုာံ ဒ္ဂေတ် တာလျိုင် (Engineering Ethics) ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ရ။

သၟာအေန်ဂျေန်နဳယာ မွဲ မဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် သၞောဝ် ဒ္ဂေတ် မပ္တံကဵု -
* မင်မဲ ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သဘာဝ ပွဳပွူ ညံင် ဟွံဂွံ ဒး လီုလာ်။
* ဟွံစကာ နဲကဲ မစွံ အန္တရာယ် လတူ ညးဍုင်ကွာန်။
* တာလျိုင် လတူ တၠကမၠောန် ကေုာံ ကောန်ဂကောံမၞိဟ် အလုံစုံ။&lt;ref name=&quot;fleddermann&quot;&gt;{{cite book |last=Fleddermann |first=C. B. |title=Engineering Ethics |publisher=Pearson |year=2011 |pages=12-18}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ (Engineering and the Environment) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ဝွံ ဒး စွံ အာရီု လတူ ပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ ပွဳပွူ (Environmental Protection) ဗွဲမဇၞော် ရ။ 

* '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ (Sustainable Engineering):''' ဖန်ဇန် ကၠောန်ပတိတ် စွမ်းအင် သဘာဝ (Green Energy) မပ္တံကဵု စွမ်းအင် လျးတ္ၚဲ (Solar)၊ စွမ်းအင် ကျာ (Wind)၊ ကေုာံ သၞောတ် ရေင်သ္အာင် (Recycling systems) သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဂၠးတိ (Carbon emissions) တုဲ စဵုဒၞာ ေဝ်သဳဥတု ပြံင်လှာဲ။

== ၈။ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ ဉာဏ်စက် (Engineering in the Age of AI) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Era) ဏအ်၊ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ ဗွဲမပြဟ် နကဵု လၟေင် ကမၠောန် ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence - AI) ကေုာံ ကွန်ပျူတာ (CAD/CAM software) ရ။

အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် စကာ AI သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ဗီုပြင် ကပေါတ် (Generative design)၊ တွက်ဂၞန် အရာ မလ္ၚတ် ဒှ် အန္တရာယ် မာန် ကေုာံ ပရေင်မင်မွဲ စက် ယန္တရား (Predictive maintenance) တအ် ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဂွံ ပြဟ် တုဲ နွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် သၠုင် တိုန် ရောင်။

== ၉။ ပရေင်ဗတောန် ကေုာံ ကဆံင် အေန်ဂျေန်နဳယာ (Education and Professional Certification) ==
သွက်ဂွံ ဒှ် သၟာအေန်ဂျေန်နဳယာ မဍိုက်ပေင် မ္ဂး၊ မၞိဟ် တအ် ဒး တိုန် ဘာ တက္ကသိုလ် ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ (Engineering School) ကေုာံ ကလိဂွံ ဘာသာ ဘာ ဒံက်တာ (Bachelor's Degree in Engineering) ရ။

* ကြဴနူ တုဲ ဘာ တုဲ၊ သၟာအေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် ဒး စမ်ၜတ် ကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ (Professional Engineer - PE license) သွက်ဂွံ အခေါင် အာ မင်မွဲ ကေုာံ တည်ဆောက် ကမၠောန် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;landis&quot;&gt;{{cite book |last=Landis |first=R. B. |title=Studying Engineering: A Road Map to a Rewarding Career |publisher=Discovery Press |year=2013 |pages=85-92}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future) ==
ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ဝွံ ဒှ် ဘာသာရပ် ဓရောတ်မွဲ မဖန်ဗဒှ် ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ညံင် ဂွံ တန်တဴ ကေုာံ လောဲသွာ တိုန် ရ။ နူကဵု တံင် တြေံ စဵုကဵု စိုပ် က္ၜင်အာကာသ၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် ဒှ် ညးမစန်ဒက် အနာဂတ် ဂၠးတိ ဏအ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ်၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် ဒး ဆက် ဖြေစှ် ပြသၞာ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ၊ ပရေင်အိုတ် ဟွံမဲ စွမ်းအင်၊ ကေုာံ ပရေင်အာစိုပ် ဂြိုဟ် တၞဟ် (Space exploration) ရောင်။ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ဝွံ ဆက် ဒှ် ပၞောန် သဇိုင် မစက္ကူ ဉာဏ် ကေုာံ ကွတ်စန်ထံင် ကောန်မၞိဟ် လၟိုန် ကာလ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Friction)
* [[ပညာ ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology)
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
* [[သေန်ဗြေန် ကေုာံ ကွန်ပျူတာ]] (Computer science)

{{Navbox
| name = Engineering
| title = ဘာသာရပ် ကေုာံ ကဏ္ဍ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ (Engineering Branches and Fields)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဘာသာရပ် အဓိက
| list1 =
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ရေဒါ]] (Civil Engineering)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ယန်]] (Mechanical Engineering)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ]] (Electrical Engineering)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓာတုဗေဒ]] (Chemical Engineering)
| group2 = ဘာသာရပ် တၟိ ကေုာံ အာကာသ
| list2 =
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ အေရဝ်သပေတ်]] (Aerospace Engineering)
* [[နာနဝ်အေန်ဂျေန်နဳယာ]] (Nanotechnology)
* [[ဗဳယဝ်မေဒဳကယ် အေန်ဂျေန်နဳယာ]] (Biomedical Engineering)
* [[စက်ခန်]] (Robotics)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Friction)
* [[သိပ္ပံ]] (Science)
* [[တ္ၚဲဏအ် ကေုာံ ကွတ်စန်ထံင်]] (Technology)
* [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ]] (Sustainable development)
| group4 = တၠပညာ ကေုာံ လၟေင်
| list4 =
* [[လၟေင် ကမၠောန် စန်ဒက်]] (Engineering design process)
* [[ဒ္ဂေတ် တာလျိုင် အေန်ဂျေန်နဳယာ]] (Engineering ethics)
* [[စက်ယန္တရား]] (Machines)
* [[ဂီုကၠီု]] (Safety)
}}

[[Category:ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ]]
[[Category:သိပ္ပံ ကေုာံ ကွတ်စန်ထံင်]]
[[Category:ဘာသာရပ် လ္ၚတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:စက်ယန္တရား]]</text>
      <sha1>22jneiqbmncr5nnk2jkb1omfkh2jsgz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>56430</id>
      <parentid>56429</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T02:41:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>56430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19929" sha1="mo2ql0ybiahgukc53y2dzaw7hbopss4" xml:space="preserve">'''ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Engineering'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် ကေုာံ ကွတ်စန်ထံင် (Profession and discipline) မစကာ သိပ္ပံ၊ တ္ၚဲဏအ် (Technology)၊ သွက်ဂွံ စန်ဒက်(Design)၊ တည်ဆောက် (Build)၊ ကေုာံ ဖန်ဇန် စက်ယန္တရား၊ တိုက်တာ၊ ကပေါတ်၊ သၞောတ်၊ ကေုာံ ဒြပ်ဒတန် ဂမၠိုင် ရ။ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ဝွံ ဒှ် ပွမတးသဓိ သိပ္ပံ သွက်ဂွံ ဖြေစှ် ပြသၞာ သာဓက (Practical problems) ပ္ဍဲ ဘဝ မၞိဟ် တုဲ သီုကဵု ၜတ်ကၞာတ် အခေါင် စဵုဒၞာ ဂီုကၠီု၊ စွမ်းအင် (Efficiency) ကေုာံ သြန် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;brady&quot;&gt;{{cite book |last=Brady |first=G. S. |title=Materials Handbook |publisher=McGraw-Hill |year=1996 |pages=102-110}}&lt;/ref&gt;

တမ်ရိုဟ် ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ဝွံ စကတဵုဒှ် လဝ် နူ ခေတ်တမၠာ တေအ် ရ၊ ဥပမာ - ပ္ဍဲ အခိင် မခၞံဗဒှ် တိုင်ပြာသာဒ် (Pyramids) ပ္ဍဲ အဳဂျေပ် ကေုာံ တံင်သၠုင် (Great Wall) ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက် တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ဝွံ ပါ်တိတ် နကဵု ဘာသာရပ် ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာ မသုန် (Civil, Mechanical, Electrical, Chemical, and Aerospace) ကေုာံ ဘာသာရပ် တၟိတၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ၊ ကဏ္ဍ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Pont_du_Gard_Oct_2005.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ဒံင်တွာန် တြေံ ရောမ (Pont du Gard) မဒှ် သာဓက ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ ရေဒါ (Civil Engineering) မမင်မဲ ကၠုင် လုလောန် ထပှ် ဗွဝ်ကၠံ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;အေန်ဂျေန်နဳယာ&quot; (Engineering) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် လာတ္တေန် &quot;ingenium&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဉာဏ်ပညာ၊ ကွတ်တၟေင်&quot; ကေုာံ &quot;ingeniare&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဖန်ဗဒှ်၊ စန်ဒက်&quot; ရ။ 

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် အကယ်ဒမစ် မ္ဂး၊ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ဝွံ ဒှ် ပွမပလံင် ဗစိုပ် လညာတ် သိပ္ပံ သဘာဝ (Mathematics and Physics) ညံင် ဂွံ ဒှ် ကပေါတ် မစကာ မာန် ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန် တ္ၚဲ ရ။ အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ တၠပညာ သိပ္ပံ မဂၠာဲ တင်ဍာံ သၟး ပုဟ်၊ ညးတအ် ဒှ် ညးမကၠောန်ပတိတ် ကပေါတ် မဖြေစှ် ပြသၞာ သာဓက တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဝင် ကောန်မၞိဟ် ရ -
* '''ခေတ်တမၠာ ကေုာံ ခေတ်ဒြေပ် (Ancient Era):''' မပ္တံကဵု ပွမခၞံဗဒှ် တိုင်ပြာသာဒ် (Pyramids) ပ္ဍဲ အဳဂျေပ်၊ ဒံင်တွာန် ဍာ် (Aqueducts) ပ္ဍဲ ရောမ၊ ကေုာံ သ္ၚိကၟာင် ဇၞော် ဍုင်ကြုက် တအ် မဒှ် သာဓက ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ ဇၞော်အိုတ် ရ။
* '''ခေတ် ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရား (Industrial Revolution - ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲ ၁၈-၁၉ ဗွဝ်ကၠံ):''' အခိင် ကာလ မခၞံဗဒှ် အေန်ဂျေန် စၟတ် မတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Steam engine) နကဵု ဇေတ်တ်၊ တုဲ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ယန် (Mechanical engineering) ကေုာံ ရေဒါ (Civil engineering) စ တိတ် တိုန် နဒဒှ် ဘာသာရပ် သိပ္ပံ ဍာံပြ မွဲ။&lt;ref name=&quot;petroski&quot;&gt;{{cite book |last=Petroski |first=H. |title=To Engineer is Human: The Role of Failure in Successful Design |publisher=St. Martin's Press |year=1985 |pages=45-55}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဘာသာရပ် အဓိက ပ္ဍဲ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ (Major Branches of Engineering) ==
ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ဝွံ ပါ်တိတ် နကဵု ကဏ္ဍ ဘာသာရပ် ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ကဏ္ဍ ဘာသာရပ် အေန်ဂျေန်နဳယာ အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဘာသာရပ် (Branch)
! ပွံက် ကေုာံ ဝင် လ္ၚတ် (Focus)
! ဥပမာ ကမၠောန် (Examples)
|-
| '''အေန်ဂျေန်နဳယာ ရေဒါ''' (Civil Engineering)
| ပွမစန်ဒက် ကေုာံ တည်ဆောက် တိုက်တာ၊ တံင်၊ ဂၠံင်၊ ဒံင်တွာန်၊ ကေုာံ သၞောတ် ဍာ်။
| တံင်ဂဇအ် ဇၞော် (Golden Gate Bridge)၊ သ္ၚိကၟာင်သၠုင် (Skyscrapers)။
|-
| '''အေန်ဂျေန်နဳယာ ယန်''' (Mechanical Engineering)
| ပွမစန်ဒက် စက်ယန္တရား၊ မော်တာ၊ စွမ်းအင်ဂမ္တဴ၊ ကေုာံ ကပေါတ် မချဳဓရာင်။
| အေန်ဂျေန် ကွဳစက်၊ တိုက်ဇာတ်၊ စက်ခန် (Robotics)။
|-
| '''အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ-အဳလက်ထြဝ်နိက်''' (Electrical/Electronic Engineering)
| ပွမလ္ၚတ်၊ ဖန်ဇန် ကေုာံ စကာ ဓါတ်လလဳ၊ သၞောတ် သေန်ဗြေန် ကေုာံ ကွန်ပျူတာ။
| ဖုန်သမာတ် (Smartphone)၊ သၞောတ် လျးတ္ၚဲ (Solar systems)၊ မိုက်ခရောချက်။
|-
| '''အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓာတုဗေဒ''' (Chemical Engineering)
| ပွမပြံင်လှာဲ ဓါတ် ကေုာံ ပရေင်တိတ် ပတိတ် ကပေါတ် ဓါတ်၊ ဂဥုဲ၊ ကေုာံ ပရေင်နုက်ဗာန် ကၠေင်။
| စက်လွဳလွတ် ကၠေင် (Refineries)၊ ကုမ္ပဏဳ ပတိတ် ဂဥုဲ (Pharma)။
|-
| '''အေန်ဂျေန်နဳယာ အေရဝ်သပေတ်''' (Aerospace Engineering)
| ပွမစန်ဒက် ကေုာံ တည်ဆောက် က္ၜင်ကျာ၊ ဒြပ်အာကာသ၊ ကေုာံ ဒုံးပျံ။
| က္ၜင်ကျာ (Boeing 747)၊ ဒုံးပျံ အာကာသ (SpaceX Falcon 9)။
|}

== ၄။ လၟေင် ကမၠောန် စန်ဒက် (The Engineering Design Process) ==
အေန်ဂျေန်နဳယာ မွဲ မကၠောန် ကမၠောန် မ္ဂး၊ ညးတအ် ဒ္ဂေတ် ဗက် လၟေင် ကမၠောန် စန်ဒက် (Engineering Design Process) မတွဟ်ဂး -

1. '''စၟတ်သမ္တီ ပြသၞာ (Define Problem):''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာ မဒး လ္ၚတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပၟိက် ညးစကာ။
2. '''ဂၠာဲ နဲကဲ ကေုာံ လညာတ် (Research &amp; Brainstorm):''' ဂၠာဲ သာဓက တြေံ ကေုာံ ဖန်ဇန် လညာတ် တၟိ။
3. '''စန်ဒက် ဗီုပြင် (Create Prototype):''' ချူ ဗီုပြင် တီထွင် (CAD design) ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် ဥပမာ တမ်ကၠာ (Prototype)။
4. '''စမ်ၜတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Test &amp; Evaluate):''' စမ်ၜတ် လတူ ဍာ်ဒקေဝ်၊ ဂီုကၠီု ကေုာံ ဒြဟတ် တအ်။
5. '''ဗပေင် သၠုင် (Refine &amp; Implement):''' ကလေင် ပလေဝ် အရာ မမှာ လဝ် တုဲ ပတိတ် တြး ကမၠောန် အိုတ်သတ် ရ။&lt;ref name=&quot;dvorak&quot;&gt;{{cite book |last=Dvorak |first=A. |title=Engineering Design: A Systematic Approach |publisher=Springer |year=2005 |pages=20-30}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ သာဓက ပရေင်တုဲဒှ် ကေုာံ နာနဝ်အေန်ဂျေန်နဳယာ (Modern Innovations &amp; Nanotechnology) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ဝွံ စိုပ် အာ အဆံင် နာနဝ် (Nanotechnology) ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဇန် ဘဝ (Biomedical engineering) တုဲ မနွံကဵု သြဇာ လတူ ဂျိုဟ်ဂၠးတိ ဗွဲမဇၞော် ရ။

* '''နာနဝ်အေန်ဂျေန်နဳယာ (Nanotechnology):''' စန်ဒက် ကပေါတ် ဍောတ်တ် အဆံင် အက်တမ် (Atoms) သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ဆေဝ်ဗာ၊ ကွေက်ဂဥုဲ၊ ကေုာံ စက်ကွတ်တၟေင်။
* '''ဗဳယဝ်မေဒဳကယ် အေန်ဂျေန်နဳယာ (Biomedical Engineering):''' စကာ ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ယာန်လွဳယဲ၊ ခန္ဓာကိုယ် ပ္တိုန် စံ (Prosthetics) ကေုာံ ကပေါတ် စမ်ၜတ် ယဲ (MRI scanners)။

== ၆။ ဂီုကၠီု ကေုာံ တာလျိုင် သၟာအေန်ဂျေန်နဳယာ (Safety and Ethics) ==
ဟိုတ်နူကဵု ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု လမျီု ကောန်မၞိဟ် ဂၠိုင်င်ဂှ်ရ၊ တာလျိုင် ပရေင်ဂီုကၠီု (Safety) ကေုာံ ဒ္ဂေတ် တာလျိုင် (Engineering Ethics) ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ရ။

သၟာအေန်ဂျေန်နဳယာ မွဲ မဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် သၞောဝ် ဒ္ဂေတ် မပ္တံကဵု -
* မင်မဲ ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သဘာဝ ပွဳပွူ ညံင် ဟွံဂွံ ဒး လီုလာ်။
* ဟွံစကာ နဲကဲ မစွံ အန္တရာယ် လတူ ညးဍုင်ကွာန်။
* တာလျိုင် လတူ တၠကမၠောန် ကေုာံ ကောန်ဂကောံမၞိဟ် အလုံစုံ။&lt;ref name=&quot;fleddermann&quot;&gt;{{cite book |last=Fleddermann |first=C. B. |title=Engineering Ethics |publisher=Pearson |year=2011 |pages=12-18}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ (Engineering and the Environment) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ဝွံ ဒး စွံ အာရီု လတူ ပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ ပွဳပွူ (Environmental Protection) ဗွဲမဇၞော် ရ။ 

* '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ (Sustainable Engineering):''' ဖန်ဇန် ကၠောန်ပတိတ် စွမ်းအင် သဘာဝ (Green Energy) မပ္တံကဵု စွမ်းအင် လျးတ္ၚဲ (Solar)၊ စွမ်းအင် ကျာ (Wind)၊ ကေုာံ သၞောတ် ရေင်သ္အာင် (Recycling systems) သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဂၠးတိ (Carbon emissions) တုဲ စဵုဒၞာ ေဝ်သဳဥတု ပြံင်လှာဲ။

== ၈။ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ ဉာဏ်စက် (Engineering in the Age of AI) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Era) ဏအ်၊ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ ဗွဲမပြဟ် နကဵု လၟေင် ကမၠောန် ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence - AI) ကေုာံ ကွန်ပျူတာ (CAD/CAM software) ရ။

အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် စကာ AI သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ဗီုပြင် ကပေါတ် (Generative design)၊ တွက်ဂၞန် အရာ မလ္ၚတ် ဒှ် အန္တရာယ် မာန် ကေုာံ ပရေင်မင်မွဲ စက် ယန္တရား (Predictive maintenance) တအ် ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဂွံ ပြဟ် တုဲ နွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် သၠုင် တိုန် ရောင်။

== ၉။ ပရေင်ဗတောန် ကေုာံ ကဆံင် အေန်ဂျေန်နဳယာ (Education and Professional Certification) ==
သွက်ဂွံ ဒှ် သၟာအေန်ဂျေန်နဳယာ မဍိုက်ပေင် မ္ဂး၊ မၞိဟ် တအ် ဒး တိုန် ဘာ တက္ကသိုလ် ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ (Engineering School) ကေုာံ ကလိဂွံ ဘာသာ ဘာ ဒံက်တာ (Bachelor's Degree in Engineering) ရ။

* ကြဴနူ တုဲ ဘာ တုဲ၊ သၟာအေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် ဒး စမ်ၜတ် ကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ (Professional Engineer - PE license) သွက်ဂွံ အခေါင် အာ မင်မွဲ ကေုာံ တည်ဆောက် ကမၠောန် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;landis&quot;&gt;{{cite book |last=Landis |first=R. B. |title=Studying Engineering: A Road Map to a Rewarding Career |publisher=Discovery Press |year=2013 |pages=85-92}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future) ==
ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ဝွံ ဒှ် ဘာသာရပ် ဓရောတ်မွဲ မဖန်ဗဒှ် ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ညံင် ဂွံ တန်တဴ ကေုာံ လောဲသွာ တိုန် ရ။ နူကဵု တံင် တြေံ စဵုကဵု စိုပ် က္ၜင်အာကာသ၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် ဒှ် ညးမစန်ဒက် အနာဂတ် ဂၠးတိ ဏအ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ်၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် ဒး ဆက် ဖြေစှ် ပြသၞာ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ၊ ပရေင်အိုတ် ဟွံမဲ စွမ်းအင်၊ ကေုာံ ပရေင်အာစိုပ် ဂြိုဟ် တၞဟ် (Space exploration) ရောင်။ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ဝွံ ဆက် ဒှ် ပၞောန် သဇိုင် မစက္ကူ ဉာဏ် ကေုာံ ကွတ်စန်ထံင် ကောန်မၞိဟ် လၟိုန် ကာလ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Friction)
* [[ပညာ ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology)
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
* [[သေန်ဗြေန် ကေုာံ ကွန်ပျူတာ]] (Computer science)

{{Navbox
| name = Engineering
| title = ဘာသာရပ် ကေုာံ ကဏ္ဍ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ (Engineering Branches and Fields)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဘာသာရပ် အဓိက
| list1 =
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ရေဒါ]] (Civil Engineering)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ယန်]] (Mechanical Engineering)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ]] (Electrical Engineering)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓာတုဗေဒ]] (Chemical Engineering)
| group2 = ဘာသာရပ် တၟိ ကေုာံ အာကာသ
| list2 =
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ အေရဝ်သပေတ်]] (Aerospace Engineering)
* [[နာနဝ်အေန်ဂျေန်နဳယာ]] (Nanotechnology)
* [[ဗဳယဝ်မေဒဳကယ် အေန်ဂျေန်နဳယာ]] (Biomedical Engineering)
* [[စက်ခန်]] (Robotics)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Friction)
* [[သိပ္ပံ]] (Science)
* [[တ္ၚဲဏအ် ကေုာံ ကွတ်စန်ထံင်]] (Technology)
* [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ]] (Sustainable development)
| group4 = တၠပညာ ကေုာံ လၟေင်
| list4 =
* [[လၟေင် ကမၠောန် စန်ဒက်]] (Engineering design process)
* [[ဒ္ဂေတ် တာလျိုင် အေန်ဂျေန်နဳယာ]] (Engineering ethics)
* [[စက်ယန္တရား]] (Machines)
* [[ဂီုကၠီု]] (Safety)
}}

[[Category:ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ]]
[[Category:သိပ္ပံ ကေုာံ ကွတ်စန်ထံင်]]
[[Category:ဘာသာရပ် လ္ၚတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:စက်ယန္တရား]]</text>
      <sha1>mo2ql0ybiahgukc53y2dzaw7hbopss4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂီုကၠီု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11829</id>
    <revision>
      <id>56431</id>
      <timestamp>2026-07-28T02:45:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဂီုကၠီု''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Security'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မနွံကဵု ဗၠးဘဲ၊ ပရေင်စဵုဒၞာ နူကဵု အန္တရာယ်၊ ပရေင်လီုလာ်၊ ပရေင်ပလီုပလာ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်မဒးဒုင် ပၠံင်...&quot;</comment>
      <origin>56431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16255" sha1="ntbe637eypdtnx05uh1dzzfday5plsp" xml:space="preserve">'''ဂီုကၠီု''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Security'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မနွံကဵု ဗၠးဘဲ၊ ပရေင်စဵုဒၞာ နူကဵု အန္တရာယ်၊ ပရေင်လီုလာ်၊ ပရေင်ပလီုပလာ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်မဒးဒုင် ပၠံင်ၜး နူကဵု အရာ မဟွံကိတ်ညဳ တအ် ရ။ ဂီုကၠီု ဝွံ ဒှ် ပၟိက်ဇိုင် သဇိုင် အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ်၊ ဂကောံမၞိဟ်၊ ကေုာံ ဍုင်ကွာန် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;baldwin&quot;&gt;{{cite journal |last=Baldwin |first=D. A. |title=The Concept of Security |journal=Review of International Studies |volume=23 |issue=1 |pages=5-26 |year=1997}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ်တ္ၚဲဏအ်၊ ဝေါဟာရ ဂီုကၠီု ဝွံ ပါ်တိတ် အာ နာနာသာ် မပ္တံကဵု ဂီုကၠီု ကောန်ပူဂိုလ်၊ ဂီုကၠီု ဍုင်၊ ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဂီုကၠီု နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ အကြောင်းအရာ အဓိက၊ ကေုာံ သြဇာ လတူ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Security_Guard_at_Work.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ဂီုကၠီု ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ကောန်မၞိဟ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဂီုကၠီု&quot; (Security) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် လာတ္တေန် &quot;securitas&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်ဗၠးဘဲ၊ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အတိုင် စိုတ်&quot; ရ။ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဗွဲမဗ္တံ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒဒှ်ရ အကာဲအရာ မဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် (Absence of threat) ဟွံသေင်မ္ဂး နွံကဵု ဒြဟတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အန္တရာယ် တအ် ရ။

ဂီုကၠီု ဝွံ ဒှ် အရာ မဆေင်စပ် ဒၟံင် ကု အသိင် စိုတ်ဓါတ် (Psychological aspect) ကေုာံ အကာဲအရာ ဍာံ ဍာံ (Physical reality) ရ။ ပိုယ် ဟွံသေင် ဆ ဇကု မဗၠးဘဲ ပုဟ်၊ ဆဂး ပိုယ် ဒး ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ အနာဂတ် လေဝ် နွံကဵု ဂီုကၠီု ကီု ရောင်။

== ２။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
လညာတ် ပရူ ဂီုကၠီု ဝွံ စတင် နူကဵု ခေတ် တမၠာ အခိင် ကာလ ကောန်မၞိဟ် စ ကောံသၟဟ် ဒက်ပတန် ကွာန် ကေုာံ ဍုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဇကု နူကဵု ဒပ်ပၞာန် မသ္အာင် သီုကဵု တိရစ္ဆာန်စၞ မပါ်တိတ် နူ တောဝ် ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political history) မ္ဂး၊ ဓရ် ဂီုကၠီု ဍုင် (National security) ဝွံ စ ကတဵုဒှ် အဓိက ပ္ဍဲ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ (Westphalian sovereignty) အခိင် ကာလ ဍုင်တအ် ထ္ၜး လညာတ် ဒဒှ်ရ ဍုင် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဍုင် ဒး စဵုဒၞာ အစောံသတ္တိ ကေုာံ ဒြပ်ရတ် ဇကု နူကဵု ပရေင်ဗတိုက် မၞိဟ် မသ္အာင် ရ။

== ３။ ဂကူ ဂီုကၠီု အဓိကဂမၠိုင် (Types of Security) ==
ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ်၊ တၠပညာ တအ် ပါ်လဝ် ဂကူ ဂီုကၠီု အဓိက နာနာ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ဂီုကၠီု အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ ဂီုကၠီု (Type)
! ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ
|-
! '''ဂီုကၠီု ကောန်ပူဂိုလ်''' (Personal Security)
| ပရေင်ဗၠးဘဲ ကောန်မၞိဟ် တုဲ ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ပန်ပရာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒစးဒုင် ရာဇဝတ်။
| ပရေင်စဵုဒၞာ ရာဇဝတ် ပ္ဍဲ တိုက်၊ ဂၠံင်။
|-
! '''ဂီုကၠီု ဍုင်''' (National Security)
| ပရေင်စဵုဒၞာ ဍုင် မွဲ နူကဵု အန္တရာယ် ပွံင်ပၞာန် မသ္အာင် ကေုာံ ပရေင်သီအဝဵု အပ္ဍဲ ဍုင်။
| ဒပ်စဵုဒၞာ၊ မဟာမိတ် ပၞာန်။
|-
! '''ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ်''' (Economic Security)
| ပရေင်မနွံကဵု ကမၠောန်၊ သြန်၊ ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဘဝ လၟေင် တ္ၚဲ။
| စရင်သြန် ထံက်ပင်၊ ပရေင်လၟုဟ် ကမၠောန်။
|-
! '''ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ''' (Environmental Security)
| ပရေင်ဗၠးဘဲ နူကဵု ကပ်ဘဲ သဘာဝ၊ အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု ကေုာံ ပရေင်ကၠိခ္ဍက်။
| ပရေင်စဵုဒၞာဍာ် တိုန်၊ ကၠိခ္ဍက် ကျာ။
|}

== ４။ ဂီုကၠီု ဍုင် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ (National Security and Defense) ==
ဂီုကၠီု ဍုင် (National security) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တင်ရန်တၟအ် အဓိက အိုတ် မွဲ သွက် အလဵုအသဳ ဍုင် မွဲ မဒး မင်မွဲ ဂီုကၠီု ကောန်ဍုင် ကေုာံ အဝဵု အလုံစုံ (Sovereignty) ရ။ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု -
* '''ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ရဲသၞောဝ် (Military and Police):''' သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ နူကဵု ပၞာန် မသ္အာင် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ အပ္ဍဲ ဍုင်။
* '''ပရေင်ဆက်ဆံ ဍုင် သ္အာင် (Diplomacy):''' သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပဋိညာဉ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပံင်ကောံ မဟာမိတ် (Alliances)။&lt;ref name=&quot;buzan&quot;&gt;{{cite book |last=Buzan |first=B. |title=People, States and Fear: An Agenda for International Security Studies in the Post-Cold War Era |publisher=ECPR Press |year=2007 |pages=50-60}}&lt;/ref&gt;

== ５။ ဂီုကၠီု တေဝ်ပလိုဝ် ကေုာံ အင်တာနက် (Cybersecurity and Digital Security) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် တ္ၚဲဏအ်၊ '''ဂီုကၠီု အင်တာနက်''' (Cybersecurity) ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ကပေါတ် သီုဖအိုတ် စကာ အင်တာနက် ကေုာံ ကွန်ပျူတာ တုဲ၊ ပြသၞာ မခလံက် တင်ဂၞင် (Data breach) ကေုာံ တဝ်ပလိုဝ် အင်တာနက် (Cyberattacks) တအ် ဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော် မွဲ သွက် ဍုင် ကေုာံ ကုမ္ပဏဳ တအ် ရ။

ဂီုကၠီု တေဝ်ပလိုဝ် ဝွံ ပတိတ် သၞောဝ် စဵုဒၞာ လိက်တမ် မၞိဟ် (Encryption)၊ မုက်ပါင် (Passwords)၊ ကေုာံ သၞောဝ် စဵုဒၞာ နူ ဟက်ကာ (Hackers) တအ် ရ။

== ６။ ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Economic and Social Security) ==
ကောန်မၞိဟ် မွဲ မဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒး နွံကဵု ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် (Economic security) ရ။ 
* '''ပရေင်ထံက်ပင် ဂကောံမၞိဟ် (Social welfare):''' သၞောဝ် အလဵုအသဳ မကဵု သြန်ထံက်ပင် သွက် မၞိဟ် အာယုက်ဇၞော်၊ မၞိဟ်ယဲ၊ ကေုာံ မၞိဟ် မသုင်စောဲ ကမၠောန် ဟွံမာန် တအ် ရ။
* '''ဂီုကၠီု ကမၠောန် (Job security):''' ပရေင်မနွံကဵု တန်တဴ ကမၠောန် ဟွံဒး စံင်တူ ပရူ မဒး ဒတုံ လာ် ကမၠောန် ပြဟ်ပြဟ် ရ။

== ７။ ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ (Environmental Security) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ (Environmental security) ဝွံ ဒှ် တင် မဒး အာရီုစွံ ဗွဲမဇၞော် ရ။ အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change)၊ ပရေင်ဆောမ်လေင် သယံဇာတ၊ ကေုာံ ကပ်ဘဲ သဘာဝ (တ္ၚေက်၊ သုနာမဳ) တအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် အန္တရာယ် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ဂၠးတိ အလုံစုံ ရ။&lt;ref name=&quot;mathews&quot;&gt;{{cite journal |last=Mathews |first=J. T. |title=Redefining Security |journal=Foreign Affairs |volume=68 |issue=2 |pages=162-177 |year=1989}}&lt;/ref&gt;

== ８။ ဖဵုသက်ရောက် ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Security and Human Rights) ==
အခိင်လ္ၚဵု၊ သၞောဝ် ဂီုကၠီု ဍုင် (ဥပမာ ပွံင်ပၞာန် သၞောဝ် အရေးပေါ်) တအ် ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ် ပရေင် ပထိုၚ် ကဵု အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human rights) ရ။ တၠပညာ တအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဂီုကၠီု ဍာံပြ ဇေတ်တ် မ္ဂး ဒး ဒှ် အရာ မစဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ကေုာံ လမျီု ကောန်မၞိဟ် (Human Security) တုဲ ဟွံသေင် ဆ သၞောဝ် အလဵုအသဳ မင်မွဲ အဝဵု သၟး ပုဟ်။

== ９။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ် (Challenges in the Modern Era) ==
ဂီုကၠီု ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ် နွံကဵု ပြသၞာ တၟိ တၟိ နာနာ သာ် -
* '''ဝါဒ တဝ်ရဝ်ဝါတ် (Terrorism):''' ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ဟွံဆေင် ကု ဍုင် (Non-state actors) မဖန်ဗဒှ် အန္တရာယ် လတူ ညးဍုင်ကွာန်။
* '''ပြသၞာ ဒေသတိ (Geopolitical tension):''' ပေါဲပြိုင်ပ္ကာန် အကြာ ဍုင်ဇၞော်ဇၞော် တအ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အဝဵု ဂၠးတိ။
* '''ကပ်ယဲ ဂၠးတိ (Pandemics):''' ယဲကပ် မတတ်ကၠောမ် ဍုင် တုဲ ဖန်ဗဒှ် အန္တရာယ် လတူ ဂီုကၠီု လမျီု ကောန်မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ။

== 10။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ဂီုကၠီု ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ဂျိုင်တန်တဴ ပ္ဍဲ ဘဝ မၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် နူကဵု အဆံင် ပူဂိုလ် စဵုကဵု စိုပ် အဆံင် ဂၠးတိ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ပရေင်ဂီုကၠီု ဂၠးတိ မ္ဂး ဍေဟ် သ္ဒး ဒှ် အရာ မပံင်ကောံ ရေင်သကအ် အကြာ ဍုင်နာနာ (Global cooperation) သွက်ဂွံ ဖြေစှ် ပြသၞာ ရာသဳဥတု၊ အင်တာနက် ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အလုံ ဂၠးတိ ရောင်။&lt;ref name=&quot;undp&quot;&gt;{{cite book |author=United Nations Development Programme (UNDP) |title=Human Development Report 1994: New Dimensions of Human Security |publisher=Oxford University Press |year=1994 |pages=22-30}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဍုင်ဗၟာ]] (Myanmar)
* [[ပၞာန်]] (War)
* [[ဂလဝ်ဗယ်လာ်ဇြေယှေန်]] (Globalization)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)

{{Navbox
| name = Security and Politics
| title = ကဏ္ဍ ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Security and Politics)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကူ ဂီုကၠီု
| list1 =
* [[ဂီုကၠီု ကောန်ပူဂိုလ်]] (Personal Security)
* [[ဂီုကၠီု ဍုင်]] (National Security)
* [[ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ်]] (Economic Security)
* [[ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ]] (Environmental Security)
| group2 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[ဂီုကၠီု အင်တာနက်]] (Cybersecurity)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human Rights)
* [[ဒပ်ပၞာန်]] (Military)
* [[ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်]] (Peace)
| group3 = ပြသၞာ ဂၠးတိ
| list3 =
* [[ဝါဒ တဝ်ရဝ်ဝါတ်]] (Terrorism)
* [[အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate Change)
* [[ကပ်ယဲ ဂၠးတိ]] (Pandemic)
| group4 = တၠပညာ အဓိကဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ဗာရဳ ဗုဇာန်]] (Barry Buzan)
* [[ဒေဝိဒ် ဗလ်ဒဝိန်]] (David A. Baldwin)</text>
      <sha1>ntbe637eypdtnx05uh1dzzfday5plsp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>56432</id>
      <parentid>56431</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T02:59:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>56432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21297" sha1="t3dm6qmjltd7v266elz1ohbs7b7ceux" xml:space="preserve">'''ဂီုကၠီု''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Security'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မနွံကဵု ဗၠးဘဲ၊ ပရေင်စဵုဒၞာ နူကဵု အန္တရာယ်၊ ပရေင်လီုလာ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်မဒးဒုင် ပၠံင်ၜး နူကဵု အရာ မဟွံကိတ်ညဳ တအ် ရ။ ဂီုကၠီု ဝွံ ဒှ် ပၟိက်ဇိုင် သဇိုင် အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ်၊ ဂကောံမၞိဟ်၊ ကေုာံ ဍုင်ကွာန် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;baldwin&quot;&gt;{{cite journal |last=Baldwin |first=D. A. |title=The Concept of Security |journal=Review of International Studies |volume=23 |issue=1 |pages=5-26 |year=1997}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ်တ္ၚဲဏအ်၊ ဝေါဟာရ ဂီုကၠီု ဝွံ ပါ်တိတ် အာ နာနာသာ် မပ္တံကဵု ဂီုကၠီု ကောန်ပူဂိုလ်၊ ဂီုကၠီု ဍုင်၊ ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ်၊ ဂီုကၠီု အင်တာနက် ကေုာံ ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ ရ။ ပရေင်လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂီုကၠီု ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပညာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ (International Relations)၊ ပညာ ပရေင်မၞိဟ်၊ ကေုာံ နည်းပညာ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဂီုကၠီု နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ အကြောင်းအရာ အဓိက၊ ကေုာံ သြဇာ လတူ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:United_Nations_Security_Council_-_2012.jpg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပေါဲသဳကၠဳ ကံင်သဳ ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ (UN Security Council) မဒှ် ဂကောံ အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အလုံ ဂၠးတိ။]]

== ၁။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လညာတ် သဇိုင် (Definition and Basic Concepts) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဂီုကၠီု&quot; (Security) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် လာတ္တေန် &quot;securitas&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်ဗၠးဘဲ၊ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အတိုင် စိုတ်&quot; ရ။ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဗွဲမဗ္တံ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒဒှ်ရ အကာဲအရာ မဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် (Absence of threat) ဟွံသေင်မ္ဂး နွံကဵု ဒြဟတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အန္တရာယ် တအ် ရ။

တၠပညာ လ္ၚဵု တအ် ပံက်အဓိပ္ပါယ် ဂီုကၠီု ဒဒှ်ရ &quot;ပရေင်မင်မွဲ ၚုဟ်မး အဓိက (Core values) နူကဵု ပရေင်ပလီုပလာ်&quot; ရ။ ဂီုကၠီု ဝွံ ဒှ် အရာ မဆေင်စပ် ဒၟံင် ကု အသိင် စိုတ်ဓါတ် (Psychological aspect) မဒှ် ပရေင်ဒုင်စသိုင် မဗၠးဘဲ၊ ကေုာံ အကာဲအရာ ဍာံ ဍာံ (Physical reality) မဒှ် ပရေင်ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ရ။&lt;ref name=&quot;rothschild&quot;&gt;{{cite journal |last=Rothschild |first=E. |title=What Is Security? |journal=Daedalus |volume=124 |issue=3 |pages=53-98 |year=1995}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
လညာတ် ပရူ ဂီုကၠီု ဝွံ စတင် နူကဵု ခေတ် တမၠာ အခိင် ကာလ ကောန်မၞိဟ် စ ကောံသၟဟ် ဒက်ပတန် ကွာန် ကေုာံ ဍုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဇကု နူကဵု ဒပ်ပၞာန် မသ္အာင် သီုကဵု တိရစ္ဆာန်စၞ မပါ်တိတ် နူ တောဝ် ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political history) မ္ဂး၊ ဓရ် ဂီုကၠီု ဍုင် (National security) ဝွံ စ ကတဵုဒှ် အဓိက ပ္ဍဲ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ (Treaty of Westphalia ၁၆၄၈) အခိင် ကာလ ဍုင်တအ် ထ္ၜး လညာတ် ဒဒှ်ရ ဍုင် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဍုင် ဒး စဵုဒၞာ အစောံသတ္တိ ကေုာံ ဒြပ်ရတ် ဇကု နူကဵု ပရေင်ဗတိုက် မၞိဟ် မသ္အာင် ရ။ စိုပ် ခေတ် ပၞာန် လၜိုဟ် (Cold War) ဂှ် ဂီုကၠီု ဝွံ ဒက်ပတန် လတူ ဒြဟတ် ပၞာန် (Military security) အဓိက ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ပၞာန် လၜိုဟ် တုဲ၊ လညာတ် ဂီုကၠီု ဝွံ လှဲလး တိုန် တုဲ ပံင်ကောံ သီုကဵု လပါ် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သဘာဝ ပွဳပွူ ရ။

== ၃။ ဂကူ ဂီုကၠီု အဓိကဂမၠိုင် (Types of Security) ==
ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ်၊ တၠပညာ တအ် ပါ်လဝ် ဂကူ ဂီုကၠီု အဓိက နာနာ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ဂီုကၠီု အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ ဂီုကၠီု (Type)
! ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ ပရေင်ချဳဓရာင်
|-
| '''ဂီုကၠီု ဍုင်''' (National Security)
| ပရေင်စဵုဒၞာ ဍုင် မွဲ နူကဵု အန္တရာယ် ပွံင်ပၞာန် မသ္အာင် ကေုာံ ပရေင်သီအဝဵု အပ္ဍဲ ဍုင်။
| ဒပ်စဵုဒၞာ၊ မဟာမိတ် ပၞာန်၊ ရုင် ထံက်လှမ်းရေ။
|-
| '''ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ်''' (Human Security)
| ပရေင်ဗၠးဘဲ ကောန်မၞိဟ် နူကဵု ဒဒိုက် ဒိုက်ဂတ်၊ ယဲဘဲ၊ ကေုာံ ပရေင်ဍဵုဍိုက် (Freedom from fear and want)။
| ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ဖအောန် ဒဒိုက်။
|-
| '''ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ်''' (Economic Security)
| ပရေင်မနွံကဵု ကမၠောန်၊ သြန်၊ ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဘဝ လၟေင် တ္ၚဲ သွက် ဂကောံမၞိဟ်။
| စရင်သြန် ထံက်ပင်၊ ပရေင်ဖန်ဇန် အခေါင် ကမၠောန်။
|-
| '''ဂီုကၠီု အင်တာနက်''' (Cybersecurity)
| ပရေင်စဵုဒၞာ စက် ကွန်ပျူတာ၊ သၞောတ် တင်ဂၞင်၊ ကေုာံ ကွန်ရက် နူကဵု ပရေင်ဟက် (Hacking) ကေုာံ ပလီုပလာ်။
| သၞောတ် လိက်ဝှက် (Encryption)၊ မုက်ပါင် ဗဗိုန်။
|-
| '''ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ''' (Environmental Security)
| ပရေင်ဗၠးဘဲ နူကဵု ကပ်ဘဲ သဘာဝ၊ အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု ကေုာံ ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ပွဳပွူ။
| ပရေင်စဵုဒၞာ ဍာ်တိုန်၊ ပရေင်ယှောတ်ဖအောန် ကာဗောန်။
|}

== ၄။ ဂီုကၠီု ဍုင် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ (National Security and Defense) ==
ဂီုကၠီု ဍုင် (National security) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တင်ရန်တၟအ် အဓိက အိုတ် မွဲ သွက် အလဵုအသဳ ဍုင် မွဲ မဒး မင်မွဲ ဂီုကၠီု ကောန်ဍုင်၊ ပရေင်တန်တဴ တိဍာ် (Territorial integrity) ကေုာံ အဝဵု အလုံစုံ (Sovereignty) ရ။&lt;ref name=&quot;buzan&quot;&gt;{{cite book |last=Buzan |first=B. |title=People, States and Fear: An Agenda for International Security Studies in the Post-Cold War Era |publisher=ECPR Press |year=1991 |pages=35-50}}&lt;/ref&gt;

ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု -
* '''ဒပ်ပၞာန် (Military power):''' စကာ ဒြဟတ် လက်နက် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ နူကဵု ဍုင် သ္အာင်။
* '''ပရေင်ဆက်ဆံ ဍုင် သ္အာင် (Diplomacy):''' သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပဋိညာဉ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပံင်ကောံ မဟာမိတ် ဥပမာ နေတဝ် (NATO)။
* '''ရဲသၞောဝ် (Internal Security):''' ထိင်ဒဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ စဵုဒၞာ ရာဇဝတ် အပ္ဍဲ ဍုင်။

== ၅။ ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် (Human Security) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၄၊ ဂကောံ ဇၞော်မောဝ် ကုလသမဂ္ဂ (UNDP) ပတိတ် လညာတ် တၟိ မကော်စ '''ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ်''' (Human Security) ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဂီုကၠီု ဂှ် ဟွံသေင် ဆ ပရူ မစဵုဒၞာ ဍုင် နူ ပၞာန် သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒး ဒှ် အရာ မစဵုဒၞာ ကောန်မၞိဟ် တအ် နူကဵု -
* ဒဒိုက် ဒိုက်ဂတ် (Poverty)
* ယဲဘဲ ကေုာံ ကပ်ယဲ (Disease and Pandemics)
* ပရေင်ဍဵုဍိုက် အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Political oppression) 

ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် ဝွံ အာရီုစွံ လတူ &quot;Freedom from fear&quot; (ပရေင်ဗၠးဘဲ နူ ဘေး) ကေုာံ &quot;Freedom from want&quot; (ပရေင်ဗၠးဘဲ နူ ဒဒိုက်) ရ။

== ၆။ ဂီုကၠီု အင်တာနက် ကေုာံ နည်းပညာ (Cybersecurity and Technological Security) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် တ္ၚဲဏအ်၊ '''ဂီုကၠီု အင်တာနက်''' (Cybersecurity) ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ပရေင်ဂီုကၠီု ဍုင် ကေုာံ ပူဂိုလ် ရ။ 

* '''အန္တရာယ် တေဝ်ပလိုဝ် (Cyber Threats):''' ဟက်ကာ (Hackers) တအ် မာန် လုပ် ပၠံင် ကေတ် တင်ဂၞင် သြန်၊ တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖန် ညံင် သၞောတ် ပၟတ်လလဳ ကေုာံ ရုင်ဂဥုဲ တအ် ဂွံ လီုလာ် (Cyber warfare) ရ။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ:''' အလဵုအသဳ ကေုာံ ကုမ္ပဏဳ တအ် ဒး စကာ သၞောတ် စဵုဒၞာ မပ္တံကဵု (Firewalls)၊ သၞောတ် လိက်ဝှက် (Encryption) ကေုာံ ပရေင်ပညာ ကဵု ညးစကာ တအ် ညံင် ဂွံ ဝေင်ပါဲ လေန် (Links) မလီုလာ် တအ် ရ။

== ၇။ ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် (Economic Security) ==
ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂကောံမၞိဟ် ရ။ ယဝ်ရ ဍုင် မွဲ မနွံကဵု ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် ပိုန်ဒြပ် (Economic inequality) ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် အောန် မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ကတဵုဗဒှ် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ရာဇဝတ် ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် လောဲသွာ ရ。&lt;ref name=&quot;ullman&quot;&gt;{{cite journal |last=Ullman |first=R. H. |title=Redefining Security |journal=International Security |volume=8 |issue=1 |pages=129-153 |year=1983}}&lt;/ref&gt;

သွက်ဂွံ မင်မဲ ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ တအ် ဒး ဖန်ဇန် လဝ် -
* ပရေင်ထံက်ပင် ဂကောံမၞိဟ် (Social security nets) ဥပမာ သြန် ပင်စင် (Pensions)။
* သၞောတ် ဘဏ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မခိုင်ကၠိုက် ညံင် ဟွံဂွံ ဒးဒုင် ကပ် ပိုန်ဒြပ် ပြဟ်ပြဟ် ရ။

== ၈။ ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ (Environmental Security) ==
ပ္ဍဲ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ (Environmental security) ဝွံ ဒှ် တင် မဒး အာရီုစွံ ဗွဲမဇၞော်။ အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change)၊ ပရေင်ဆောမ်လေင် သယံဇာတ၊ ကေုာံ ကပ်ဘဲ သဘာဝ တအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် အန္တရာယ် လတူ ဂကောံမၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။

ဥပမာ - ဍာ် ၜဳ တိုန် မ္ဂး၊ ဍုင် မနွံ ဇိုင် ၜဳ တအ် ဒး ဒုင် နစ်မွန်း အာ တုဲ၊ မၞိဟ် ဂၠိုင်ကဵု ပြကိုဋ် ဒး ဒြေပ် ပြံင် ဒၞာဲ (Climate refugees) မာန် ရ။ ပြသၞာ ဏအ်ဝွံ ကလေင် ဖန်ဗဒှ် ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဂီုကၠီု ပယျဵု လောဲသွာ ရ။&lt;ref name=&quot;mathews&quot;&gt;{{cite journal |last=Mathews |first=J. T. |title=Redefining Security |journal=Foreign Affairs |volume=68 |issue=2 |pages=162-177 |year=1989}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဂီုကၠီု ကဵု အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Security and Human Rights) ==
ပြသၞာ အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်စဵုဒၞာ ဂီုကၠီု ဂှ် ဒှ် ပေါဲ ဗတိုက် အကြာ '''ဂီုကၠီု ဍုင်''' ကေုာံ '''အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human Rights)''' ရ။ 

လဆောဝ် လဆောဝ်၊ အလဵုအသဳ တအ် စကာ ဟိုတ် &quot;ဂီုကၠီု ဍုင်&quot; တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် သၞောဝ် ထံက်လှမ်းရေ (Surveillance) မလောန်ၜက် ဟွံသေင်မ္ဂး ရပ် ကြိုင် ညးဍုင်ကွာန် နကဵု သၞောဝ် အရေးပေါ် ဟွံမဲ ကု တရား ဓဝ် ရ။ တၠပညာ တအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဂီုကၠီု ဍာံပြ ဇေတ်တ် မ္ဂး ဒး ဒှ် အရာ မစဵုဒၞာ အခေါင်အရာ သၠးပွး မၞိဟ် တုဲ ဟွံသေင် ဆ အရာ မကၟာတ်လဒဵု အခေါင်အရာ ရ။

== ၁၀။ ပြသၞာ တၟိ ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (New Challenges and Future Outlook) ==
ဂီုကၠီု ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ် နွံကဵု ပြသၞာ တၟိ တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု -
* '''ဝါဒ တဝ်ရဝ်ဝါတ် (Terrorism):''' ဂကောံ ဟွံဆေင် ကု ဍုင် (Non-state actors) တအ် စကာ အကြီု ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ တင်ရန်တၟအ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်။
* '''ကပ်ယဲ ဂၠးတိ (Global Pandemics):''' ဥပမာ ယဲ COVID-19 မထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ ဂီုကၠီု ပရေင်ထတ်ယုက် (Health security) ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဂီုကၠီု ဍုင် အလုံစုံ ရ။
* '''လက်နက် ညူကလဳယာ (Nuclear Proliferation):''' အန္တရာယ် နူကဵု ဍုင် မဂစာန် ကၠောန် လက်နက် မပလီုပလာ် ဇၞော် (WMD)။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဂီုကၠီု ဏအ် မ္ဂး၊ ဍုင် မွဲ ဓဝ် ဟွံမာန် ပုဟ်၊ ဍေဟ် သ္ဒး ဒှ် အရာ မပံင်ကောံ ရေင်သကအ် အကြာ ဍုင်နာနာ (Global cooperation) ကေုာံ ဂကောံ ဂၠးတိ ဥပမာ ကုလသမဂ္ဂ တအ် သွက်ဂွံ ဖြေစှ် ပြသၞာ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဂီုကၠီု အလုံ ဂၠးတိ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Politics)
* [[ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်]] (Peace)
* [[ဂလဝ်ဗယ်လာ်ဇြေယှေန်]] (Globalization)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)

{{Navbox
| name = Security and Politics
| title = ကဏ္ဍ ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Security and Politics)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကူ ဂီုကၠီု အဓိက
| list1 =
* [[ဂီုကၠီု ဍုင်]] (National Security)
* [[ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ်]] (Human Security)
* [[ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ်]] (Economic Security)
* [[ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ]] (Environmental Security)
* [[ဂီုကၠီု အင်တာနက်]] (Cybersecurity)
| group2 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human Rights)
* [[ဒပ်ပၞာန်]] (Military)
* [[ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်]] (Peace)
* [[ပရေင်ဆက်ဆံ ဍုင်သ္အာင်]] (Diplomacy)
| group3 = ပြသၞာ ကေုာံ အန္တရာယ်
| list3 =
* [[ဝါဒ တဝ်ရဝ်ဝါတ်]] (Terrorism)
* [[အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate Change)
* [[ကပ်ယဲ ဂၠးတိ]] (Pandemic)
* [[ရာဇဝတ်]] (Crime)
| group4 = တၠပညာ ကေုာံ သဳအိုရဳ
| list4 =
* [[ဗာရဳ ဗုဇာန်]] (Barry Buzan)
* [[ဒေဝိဒ် ဗလ်ဒဝိန်]] (David A. Baldwin)
* [[သဳအိုရဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]] (International relations theory)
}}

[[Category:ဂီုကၠီု]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင်စဵုဒၞာ]]</text>
      <sha1>t3dm6qmjltd7v266elz1ohbs7b7ceux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂီုကၠီု ဍုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11830</id>
    <revision>
      <id>56433</id>
      <timestamp>2026-07-28T03:02:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဂီုကၠီု ဍုင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''National Security'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ လၟေင် ကမၠောန် အလဵုအသဳ ဍုင် မွဲ မဒး မင်မွဲ ဂီုကၠီု ဍုင် (State survival)၊ အဝဵုအာဏာ အလုံစုံ (Sovereignty)၊ ကေ...&quot;</comment>
      <origin>56433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22266" sha1="8rjdm1lnlp2e3y5yed52zza5lfqhsk8" xml:space="preserve">'''ဂီုကၠီု ဍုင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''National Security'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ လၟေင် ကမၠောန် အလဵုအသဳ ဍုင် မွဲ မဒး မင်မွဲ ဂီုကၠီု ဍုင် (State survival)၊ အဝဵုအာဏာ အလုံစုံ (Sovereignty)၊ ကေုာံ ဂီုကၠီု ကောန်ဍုင် နူကဵု အန္တရာယ် မကၠုင် နူ အပ္ဍဲ ကေုာံ မ္ၚး ဍုင် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ မ္ဂး၊ ဂီုကၠီု ဍုင် ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ဒြဟတ် ဒပ်ပၞာန် (Military might) သၟး ရ၊ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် မ္ဂး ဝေါဟာရ ဏအ် လှဲလး တိုန် တုဲ ပါလုပ် သီုကဵု ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ်၊ ဂီုကၠီု အင်တာနက်၊ ကေုာံ ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ ရ။&lt;ref name=&quot;paleri&quot;&gt;{{cite book |last=Paleri |first=P. |title=National Security: Imperatives and Challenges |publisher=Tata McGraw-Hill |year=2008 |pages=16-20}}&lt;/ref&gt;

အလဵုအသဳ ဂမၠိုင် လ္ၚတ် ကေုာံ ဖန်ဇန် ပရေင်ဂီုကၠီု ဍုင် နကဵု နဲကဲ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ဒပ်ပၞာန်၊ ပရေင်ထံက်လှမ်း (Intelligence)၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆံ ဍုင်သ္အာင် (Diplomacy) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဂီုကၠီု ဍုင် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် အင်္ဂလက္ခဏာ၊ အန္တရာယ် ခေတ်တၟိ၊ ကေုာံ သဳအိုရဳ ပရေင်ဆက်ဆံ ဍုင်သ္အာင် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:UN_General_Assembly_hall.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ခဒမ် သဘင်သဳကၠဳ ကုလသမဂ္ဂ (UN General Assembly) မဒှ် ဒၞာဲ မသဳကၠဳ ပရူ ဂီုကၠီု ဍုင် ကေုာံ ဂီုကၠီု အလုံ ဂၠးတိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဂီုကၠီု ဍုင် ဝွံ ဒှ် ပၟိက်ဇိုင် သဇိုင် အဓိက အိုတ် သွက် ဍုင် မွဲ ဂွံ တန်တဴ မာန် ရ။ ဟာရဝ် ဘရံင်း (Harold Brown) သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဒပ်စဵုဒၞာ အမေရိကာန် တြေံ ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ &quot;ဂီုကၠီု ဍုင် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အစောံသတ္တိ သွက်ဂွံ မင်မွဲ အဝဵုအာဏာ သၠးပွး၊ တိဍာ် ဍုင်၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ်၊ သီုကဵု မင်မွဲ ယေန်သၞာင် လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ ဍုင် နူကဵု ပရေင်ပၠံင်ၜး ဒစးဒုင် နူ မ္ၚး ရ။&quot;&lt;ref name=&quot;brown&quot;&gt;{{cite book |last=Brown |first=H. |title=Thinking About National Security: Defense and Foreign Policy in a Dangerous World |publisher=Boulder, CO: Westview Press |year=1983 |pages=4-7}}&lt;/ref&gt;

နကဵု ပွံက် ဏအ်၊ ဍုင် မွဲ ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ (State survival) မ္ဂး ဍေဟ် ဒး နွံကဵု သၞောတ် ပရေင်စဵုဒၞာ မခိုင်ကၠိုက်၊ သြန်ဘဏ္ဍာ မရုံဂပ်၊ ကေုာံ လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မညဳသၟဟ် အကြာ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
လညာတ် ပရူ ဂီုကၠီု ဍုင် ဝွံ စ ပြာကတ် တိုန် ပ္ဍဲ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ ကြဴနူ ပဋိညာဉ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ဝေတ်သဖေလဳယျာ (Peace of Westphalia) မဒက်ပတန် လဝ် လညာတ် '''အဝဵုအာဏာ ဍုင်''' (State Sovereignty) ရ။ အခိင်ဂှ် မ္ဂး ဂီုကၠီု ဍုင် ဂှ် မင်မွဲ တိဍာ် ဇကု နူကဵု ပၞာန် ဍုင် သ္အာင် သၟး ရ။

ကြဴနူ [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ]] တုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် အမေရိကာန် (United States) ပတိတ် လိက် သၞောဝ် ဂီုကၠီု ဍုင် ၁၉၄၇ (National Security Act of 1947) တုဲ ဍေဟ် ဒက်ပတန် လဝ် ဂကောံ ဂီုကၠီု ဍုင် (National Security Council - NSC) ကေုာံ ဗဟဵု ပရေင်ထံက်လှမ်း (CIA) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် အန္တရာယ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ပၞာန်လၜိုဟ် (Cold War) ဂှ် ဂီုကၠီု ဍုင် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် လွဟ် ညူကလဳယာ (Nuclear deterrence) ရ။

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ ဂီုကၠီု ဍုင်ဂမၠိုင် (Elements of National Security) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ဂီုကၠီု ဍုင် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ဂမၠိုင် မဟွံက္ဍန် ဒၟံင် ဆ လပါ် ပၞာန် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက ပ္ဍဲ ဂီုကၠီု ဍုင် (Elements of National Security)
|-
! ကဏ္ဍ ဂီုကၠီု (Security Dimension)
! ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
! အန္တရာယ် မဒး စဵုဒၞာ
|-
| '''ဂီုကၠီု ပၞာန်''' (Military Security)
| အစောံသတ္တိ ဍုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဇကု နကဵု ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ လွဟ်။
| ပၞာန် ဍုင် သ္အာင်၊ ပရေင်ပၠန်ဂတး အပ္ဍဲ ဍုင်။
|-
| '''ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်''' (Political Security)
| ပရေင်တန်တဴ ခိုင်ကၠိုက် အလဵုအသဳ ကေုာံ သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဍုင်။
| အဝဵု သီ၊ ပရေင်ပလီု သၞောတ် ဍုင် (Subversion)။
|-
| '''ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ်''' (Economic Security)
| ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သြန်ဘဏ္ဍာ၊ ကမၠောန်၊ ကေုာံ သယံဇာတ မရုံဂပ် သွက် ညးဍုင်ကွာန်။
| ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လာ်၊ ဒဏ် ပိုန်ဒြပ် နူ ဍုင် သ္အာင် (Sanctions)။
|-
| '''ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ''' (Environmental Security)
| ပရေင်စဵုဒၞာ တိဍာ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် နူကဵု ကပ်ဘဲ သဘာဝ။
| အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change)၊ တ္ၚေက်ဍာ်။
|-
| '''ဂီုကၠီု အင်တာနက်''' (Cybersecurity)
| ပရေင်စဵုဒၞာ သၞောတ် ဒဳဂျဳတေဝ်၊ အင်တာနက် ကေုာံ တင်ဂၞင် လျို့ဝှက် ဍုင်။
| တဝ်ပလိုဝ် အင်တာနက် (Cyberattacks)၊ ဟက်ကာ (Hackers)။
|}

== ၄။ လညာတ် သဳအိုရဳ ပရေင်ဆက်ဆံ ဍုင်သ္အာင် (Theories in International Relations) ==
ဗီုလဵု ဍုင် မွဲမွဲ ရံင် ကေတ် ဂီုကၠီု ဇကု ဂှ် တန်တဴ ဒၟံင် လတူ သဳအိုရဳ ပရေင်ဆက်ဆံ ဍုင်သ္အာင် (International Relations Theory) ရ -
* '''ဝါဒ ဒုင်သဇိုင် အကာဲအရာ ဍာံ (Realism):''' နကဵု လညာတ် ဏအ် မ္ဂး၊ ဂၠးတိ ဝွံ ဟွံမဲ ကု သၞောတ် သၟိင်တၠ ဗဟဵု (Anarchy) တုဲ ဍုင် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ဗတိုက် ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ အဝဵု ကေုာံ ဒြဟတ် (Power) သွက်ဂွံ မင်မွဲ လမျီု ဇကု ရ။ မဟာမိတ် ဒှ် ယာယဳ သၟး ရ။
* '''ဝါဒ သၠးပွး (Liberalism):''' နကဵု လညာတ် ဏအ် မ္ဂး၊ ဍုင် တအ် မာန် ကလိဂွံ ဂီုကၠီု နကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ၊ စရင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မွဲစွံ၊ ကေုာံ ဂကောံ ဂၠးတိ (ဥပမာ - ကုလသမဂ္ဂ) ရ။
* '''ဝါဒ လဒက်ပတန် (Constructivism):''' ဂီုကၠီု ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရာ မကတဵုဒှ် နူကဵု လညာတ် စိုတ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Identity) အကြာ ဍုင် တအ် ရ။

== ၅။ ဂီုကၠီု ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ (Military Security and Defense) ==
ဂီုကၠီု ဒပ်ပၞာန် ဂှ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ဂီုကၠီု ဍုင် ရ။ ဍေဟ် ပါလုပ် -
* '''အစောံသတ္တိ စဵုဒၞာ ကေုာံ ဗတိုက် (Offensive and Defensive capabilities):''' ဍုင် တအ် သ္ဒး နွံကဵု ဒပ် ဇိုင်၊ ဒပ် ရေင်၊ ဒပ် ကျာ ကေုာံ လွဟ် မခိုဟ်။
* '''ပရေင်ဖေက်လလောက် (Deterrence):''' ဒှ် နဲကဲ မထ္ၜး ဒြဟတ် ပၞာန် ဇကု ညံင် သၞ ဂွံ ဖေက် တုဲ ဟွံဂွံ ဂံင် ဗတိုက် ကၠာ ရ (ဥပမာ - နကဵု လွဟ် ညူကလဳယာ)။

ဆဂး တၠပညာ ဂျဝ်သေပ် ရောမ် (Joseph Romm) ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ဍုင် မွဲ စကာ သြန် လပါ် ပၞာန် ဂၠိုင် လောန် အာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ပကဵု ညံင် ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ဂှ် ဂွံ ဍိုန်လျ စှ်ေ အာ မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;romm&quot;&gt;{{cite book |last=Romm |first=J. J. |title=Defining National Security: The Nonmilitary Aspects |publisher=Council on Foreign Relations Press |year=1993 |pages=10-15}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ အန္တရာယ် ဟွံဆေင် ကု သၞောတ် တြေံဂမၠိုင် (Non-traditional Threats) ==
ပ္ဍဲ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ အန္တရာယ် မကတဵုဒှ် လတူ ဂီုကၠီု ဍုင် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံသေင် နူကဵု ဒပ်ပၞာန် ဍုင် သ္အာင် ပုဟ်။ ဍေဟ် ဒှ် အန္တရာယ် ဟွံဆေင် ကု သၞောတ် တြေံ (Non-traditional threats) မပ္တံကဵု -
* '''ဝါဒ တဝ်ရဝ်ဝါတ် တတ်ကၠောမ် ဍုင် (Transnational Terrorism):''' ဂကောံ မပ္တံကဵု အယ်လ်ကိုင်ဒါ (Al-Qaeda) ဟွံသေင်မ္ဂး အိုင်အက်စ် (ISIS) တအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် အန္တရာယ် ဟွံရုဲ ဒၞာဲ။
* '''ယဲကပ် ဂၠးတိ (Pandemics):''' ဥပမာ COVID-19 ဝွံ ပလီုပလာ် ထောအ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂီုကၠီု ဂကောံမၞိဟ် ဂၠိုင် နူကဵု ပၞာန် တအ် ဏီ ရ။
* '''ရာဇဝတ် တတ်ကၠောမ် ဍုင် (Transnational Crime):''' ပရေင်သွံရာန် ဓါတ်ဂျိ၊ လွဟ်၊ ကေုာံ မၞိဟ် မပလီုပလာ် သၞောတ် ဂီုကၠီု ဍုင် ရ။

== ၇။ ပရေင်ထံက်လှမ်း ကေုာံ သုတေသန ဂီုကၠီု (Intelligence and Secret Services) ==
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အန္တရာယ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် ဂှ်၊ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဒက်ပတန် လဝ် အေဂျေန်သဳ ထံက်လှမ်း (Intelligence agencies) ရ။ ဂကောံ ဏအ် ဝွံ (ဥပမာ - CIA ပ္ဍဲ အမေရိကာန်၊ MI6 ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်၊ မောတ်ဆာတ် ပ္ဍဲ အေဿရေ) တာလျိုင် ညးတအ် ဂှ် -
* ပကောံ တင်ဂၞင် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အန္တရာယ် နူ သၞ။
* စဵုဒၞာ ပရေင်ပၠံင် တင်ဂၞင် လျို့ဝှက် (Counter-intelligence)။
* ကၠောန် ကမၠောန် သ္ၚိတ်ဇြ (Covert operations) သွက်ဂွံ ပလီု အစောံသတ္တိ သၞ။

== ၈။ ဂကောံ မဟာမိတ် ကေုာံ ဂီုကၠီု ဂၠးတိ (Alliances and Collective Security) ==
ဍုင် ဍောတ်တ် ကေုာံ ဍုင် လဒေါဝ် တအ် ဝွံ တွက်ဂၞန် ကေတ် မ္ဂး ဒြဟတ် ပၞာန် ဇကု မွဲ ဓဝ် ဟွံမာန် စဵုဒၞာ အန္တရာယ် ဇၞော်ဇၞော် ပုဟ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ပံင်ကောံ ဒက်ပတန် '''ဂီုကၠီု စုပေါင်း''' (Collective security) ရ။&lt;ref name=&quot;holmes&quot;&gt;{{cite web |last=Holmes |first=K. R. |title=What is National Security? |url=https://www.heritage.org/defense/report/what-national-security |publisher=The Heritage Foundation |date=2015-10-07 |access-date=2023-05-20}}&lt;/ref&gt;

* '''[[နေတဝ်]] (NATO):''' ဒှ် ဂကောံ မဟာမိတ် ပၞာန် ဍုင် ဥရောပ ကေုာံ အမေရိက သၟဝ်ကျာ။ ယဝ်ရ ဍုင် မွဲ ပ္ဍဲ ဂကောံ ဒးဒုင် ဗတိုက် မ္ဂး၊ ဍုင် သီုဖအိုတ် ဒး ဗတိုက် ရေင်သကအ် (Article 5) ရ။
* '''[[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations - UN):''' ကံင်သဳ ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ (UN Security Council) ဝွံ နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဂီုကၠီု ဂၠးတိ ရ။
* '''[[အာသဳယာန်]] (ASEAN):''' ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင်၊ အာသဳယာန် ဒက်ပတန် ဂီုကၠီု နကဵု နဲကဲ သဳကၠဳ ကေုာံ ပရေင်ဟွံလုပ် ပြံက် ပ္ဍဲ ပြသၞာ အပ္ဍဲ ဍုင် တၞဟ် (Non-interference) ရ။

== ၉။ ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် ကဵု ဂီုကၠီု ဍုင် (Human Security vs National Security) ==
နူကဵု သၞာံ ၁၉၉၄ တေအ်၊ ပရဝ်ဂရာမ် ဇၞော်မောဝ် ကုလသမဂ္ဂ (UNDP) ပတိတ် လညာတ် တၟိ မကော်စ '''ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ်''' (Human Security) ရ。&lt;ref name=&quot;buzan&quot;&gt;{{cite book |last=Buzan |first=B. |title=People, States and Fear: An Agenda for International Security Studies in the Post-Cold War Era |publisher=ECPR Press |year=1991 |pages=35-45}}&lt;/ref&gt;

* '''ဂီုကၠီု ဍုင် (State-centric):''' အာရီုစွံ လတူ ပရေင်စဵုဒၞာ တိဍာ်၊ သၟိင်တၠ၊ ကေုာံ အဝဵုအာဏာ ဍုင် နူကဵု အန္တရာယ် ပၞာန်။
* '''ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် (People-centric):''' အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဗၠးဘဲ ကောန်မၞိဟ် လၟေင် တ္ၚဲ (Freedom from fear and freedom from want)။ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်ဖန်ဇန် စၞစ (Food security)၊ ပရေင်ထတ်ယုက် (Health security)၊ ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human rights) ရ။ ယဝ်ရ အလဵုအသဳ မွဲ ဍဵုဍိုက် ညးဍုင်ကွာန် ဇကု မ္ဂး၊ ၜိုန်ရ ဍုင် ဂှ် နွံကဵု ဂီုကၠီု ပၞာန် ကီုလေဝ်၊ ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် ဟွံမဲ ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ဂီုကၠီု ဍုင် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရူ ဒပ်ပၞာန် သၟး ရ၊ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ သဘာဝ ပွဳပွူ ရ။ ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ်၊ အန္တရာယ် သွက် ဍုင် တအ် ဂှ် မာန် ကၠုင် နူကဵု အင်တာနက် (Cyber space)၊ အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု၊ ကေုာံ ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence) ဂၠိုင် နူကဵု ပၞာန် ဇေတ်တ် ရောင်။

သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဂီုကၠီု ဍုင် မခိုင်ကၠိုက် မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ တအ် သ္ဒး လွဳလွတ် ပရေင်ညဳသၟဟ် အပ္ဍဲ ဍုင်၊ ဖန်ဇန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မတန်တဴ၊ ကေုာံ ဆက်ဆံ ကု ဍုင် သ္အာင် နကဵု လညာတ် မဟာမိတ် ကေုာံ သဳကၠဳ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဂီုကၠီု]] (Security)
* [[ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]] (International relations)
* [[ဒပ်ပၞာန်]] (Military)
* [[ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ်]] (Human security)

{{Navbox
| name = National Security
| title = ဂီုကၠီု ဍုင် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ (National Security and Defense)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ဂီုကၠီု ပၞာန်]] (Military Security)
* [[ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political Security)
* [[ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ်]] (Economic Security)
* [[ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ]] (Environmental Security)
* [[ဂီုကၠီု အင်တာနက်]] (Cybersecurity)
| group2 = သဳအိုရဳ ကေုာံ လညာတ်
| list2 =
* [[ဝါဒ ဒုင်သဇိုင် အကာဲအရာ ဍာံ]] (Realism)
* [[ဝါဒ သၠးပွး]] (Liberalism)
* [[ဝါဒ လဒက်ပတန်]] (Constructivism)
* [[ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ်]] (Human Security)
| group3 = အေဂျေန်သဳ ကေုာံ ဂကောံ
| list3 =
* [[ပရေင်ထံက်လှမ်း]] (Intelligence)
* [[ဒပ်ပၞာန်]] (Armed forces)
* [[နေတဝ်]] (NATO)
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
| group4 = အန္တရာယ် ခေတ်တၟိ
| list4 =
* [[ဝါဒ တဝ်ရဝ်ဝါတ်]] (Terrorism)
* [[တဝ်ပလိုဝ် အင်တာနက်]] (Cyberattack)
* [[အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate Change)
* [[ကပ်ယဲ ဂၠးတိ]] (Pandemic)
}}

[[Category:ဂီုကၠီု]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ပရေင်ဆက်ဆံ ဍုင်သ္အာင်]]
[[Category:ဒပ်ပၞာန်]]</text>
      <sha1>8rjdm1lnlp2e3y5yed52zza5lfqhsk8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11831</id>
    <revision>
      <id>56434</id>
      <timestamp>2026-07-28T03:05:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Political security'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် (Human security) မဒက်ပတန် လဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန်မၞိဟ် န...&quot;</comment>
      <origin>56434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23516" sha1="9jsbuc2sfa8np0fzu2p0zz8ga1j4o18" xml:space="preserve">'''ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Political security'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် (Human security) မဒက်ပတန် လဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန်မၞိဟ် နူကဵု ပရေင်ဍဵုဍိုက် အလဵုအသဳ၊ ပရေင်ပလီုပလာ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human rights violations)၊ ကေုာံ အန္တရာယ် မကတဵုဒှ် နူကဵု ပရေင်စကာ အဝဵု သၞောတ် ပၞာန် ရ။ လညာတ် ဂီုကၠီု ဏအ်ဝွံ အာရီုစွံ လတူ အခေါင် ကောန်မၞိဟ် တအ် သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် မနွံကဵု တရားမျှတ ကေုာံ ပရေင်ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမသၠးပွး ရ။&lt;ref name=&quot;undp1994&quot;&gt;{{cite book |author=United Nations Development Programme (UNDP) |title=Human Development Report 1994 |publisher=Oxford University Press |year=1994 |pages=32-33}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဝေါဟာရ ဏအ် ကတဵုဒှ် ပြာကတ် ကၠုင် ပ္ဍဲ လိက်ဒုင်စဳရေင် ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် ကုလသမဂ္ဂ (UNDP Human Development Report) သၞာံ ၁၉၉၄ ရ။ ၜိုန်ရ လညာတ် ဏအ် ဒက်ပတန် လဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန်ဍုင်ကွာန် နူ ညးတၠအဝဵု တအ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မနွံ ကု သၞောတ် တၠအဝဵု လ္ၚဵု တအ် မ္ဂး &quot;ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်&quot; ဝွံ ညးတအ် ကံက်အဓိပ္ပါယ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အဝဵု ဗော် အလဵုအသဳ ညးတအ် သၟး ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ အဆက်အစပ် ကု အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Human_Rights_Logo.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သင်္ကေတ အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human Rights) မဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် အလုံ ဂၠးတိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political security) ဝွံ ဒှ် အကာဲအရာ ဍုင်ကွာန် မွဲ မကဵု အခေါင် ကု ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ညံင် ဂွံ တန်တဴ ဗွဲမသၠးပွး၊ ဟွံမဲ ကု ဒဒှ် မဒးဒုင် ပၠံင်ၜး အခေါင်အရာ၊ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ နူကဵု ပရေင်ပျဲပျာံ အလဵုအသဳ ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ မွဲ မ္ဂး ဍေဟ် သ္ဒး ဒှ် ညးမစဵုဒၞာ ကောန်ဍုင်ကွာန် ဇကု ရ၊ ဟွံသေင် ညးမဖန်ဗဒှ် အန္တရာယ် ကု ကောန်ဍုင် ဇကု ပုဟ်။

နကဵု လညာတ် ကဝ်ပေန်ဟေဂေန် (Copenhagen School) မ္ဂး၊ ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ လ္ၚတ် ဂီုကၠီု ၅ သာ် မလ္ၚတ် ပရူ ပရေင်ခိုင်ကၠိုက် အေန်သတဳကျူရှေန် (Institutions) ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဍုင် မွဲ ရ။ ဆဂး နကဵု လညာတ် ဂၠးတိ (UNDP) မ္ဂး ဍေဟ် အာရီုစွံ လတူ လမျီု ကေုာံ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ဓမ္မတာ တအ် ညံင် ဂွံ ဗၠးဘဲ နူ ပရေင်ဍဵုဍိုက် အဝဵု ရ။&lt;ref name=&quot;buzan&quot;&gt;{{cite book |last=Buzan |first=B. |title=People, States and Fear: An Agenda for International Security Studies in the Post-Cold War Era |publisher=ECPR Press |year=2007 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ လညာတ် သဇိုင် (History and Basic Concept) ==
လညာတ် ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ စတင် ပြာကတ် ကၠုင် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ပ္ဍဲကဵု လိက်ဒုင်စဳရေင် ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် သၞာံ ၁၉၉၄ မပတိတ် နူကဵု ကုလသမဂ္ဂ (UNDP) ရ။ ကိုပ်ကၠာ နူ သၞာံ ၁၉၉၄ ဂှ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် ဂီုကၠီု ဂၠးတိ ဂှ် အာရီုစွံ ဆ လတူ &quot;ဂီုကၠီု ဍုင်&quot; (National security) မစဵုဒၞာ ဍုင် နူကဵု ပၞာန် ဍုင် သ္အာင် သၟး ရ။

ကြဴနူ ပၞာန် လၜိုဟ် (Cold War) အာစိုပ် ဒတုဲ၊ ကုလသမဂ္ဂ ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဒဒှ်ရ အန္တရာယ် မဇၞော် အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂှ် ဟွံသေင် ပၞာန် အကြာ ဍုင် ကဵု ဍုင်၊ ဆဂး ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ဍဵုဍိုက် မကတဵုဒှ် နူ အလဵုအသဳ အပ္ဍဲ ဍုင် ဇကု ကေုာံ ပေါဲဗတိုက် အပ္ဍဲ ဍုင် (Civil wars) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ဒက်ပတန် လညာတ် သဇိုင် တၟိ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန်မၞိဟ် နူကဵု ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဏအ် ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် အဓိက ပ္ဍဲ ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Core Elements of Political Security) ==
ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက နာနာ သာ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ အခေါင် ကောန်မၞိဟ် ရ -

* '''ပရေင်ဗၠးဘဲ နူ ပရေင်ဍဵုဍိုက် (Freedom from repression):''' အလဵုအသဳ သ္ဒး ကဵု အခေါင် ကု ကောန်ဍုင်ကွာန် ညံင် ဂွံ ဟီုဂး ဗွဲမသၠးပွး၊ တုဲ ဟွံဂွံ ရပ် ကြိုင် မၞိဟ် ဟိုတ်နူ လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဟွံတုပ်။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ နူ ပရေင်ပျဲပျာံ (Protection from torture):''' ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် နွံ အခေါင် မဗၠးဘဲ နူကဵု ပရေင်ပျဲပျာံ၊ ပရေင်ကၠေအ် ကၠက် (Enforced disappearances) ကေုာံ ဒဏ် မကြံင်မ္ၚိုဟ်။
* '''ပရေင်ပါလုပ် ပ္ဍဲ အုပ်ဓုပ် (Political inclusion):''' ဂကောံမၞိဟ် လပါ် အောန် (Minorities) ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် သ္ဒး နွံ အခေါင် သွက်ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ရုဲစှ် မဲ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဇန် သၞောဝ်ဍုင်။&lt;ref name=&quot;baldwin&quot;&gt;{{cite journal |last=Baldwin |first=D. A. |title=The Concept of Security |journal=Review of International Studies |volume=23 |issue=1 |pages=5-26 |year=1997}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ (Human Rights and Protection) ==
ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ '''[[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]''' (Human rights) ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ。 ဍုင် မဟွံမဲ ကု ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် မ္ဂး၊ အခေါင်အရာ မၞိဟ် သဇိုင် မပ္တံကဵု အခေါင် ဂျိုင်တန်တဴ၊ အခေါင် သၠးပွး အရေဝ်၊ ကေုာံ အခေါင် ကောံဓရီု တအ် ဂှ် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု လၟိုန် ရ။

ကုလသမဂ္ဂ စၟတ်သမ္တီ လဝ် လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ (UDHR) သွက်ဂွံ ဒှ် သဇိုင် ပရေင်စဵုဒၞာ ဏအ် ရ။ ဍုင် မစဵုဒၞာ အခေါင် ဏအ် မာန် ဂှ်၊ ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ ဒုင်စသိုင် ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် အလုံစုံ ရ။

== ၅။ အန္တရာယ် ကေုာံ ပရေင်ဍဵုဍိုက် အလဵုအသဳ (Threats and Government Repression) ==
အန္တရာယ် အဓိက အိုတ် လတူ ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂှ် ဒှ် အလဵုအသဳ မစကာ အဝဵု ပၠန် ရ။ အလဵုအသဳ သၞောတ် တၠအဝဵု (Authoritarianism) ကေုာံ သၞောတ် ပၞာန် တအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် အန္တရာယ် မပ္တံကဵု -

* '''ပရေင်စၟတ်မင် မဳဒဳယာ (Censorship):''' ပလီုပလာ် အခေါင် ပရိုင် သၠးပွး တုဲ ဒမၠု ထောအ် ပရိုင် မဍာံ။
* '''ပရေင်ရပ် ကြိုင် သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political prisoners):''' ရပ် ကြိုင် မၞိဟ် မဒစးဒုင် အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ ဖအောန် ထောအ် လညာတ် မဒစးဒုင်။
* '''သၞောတ် စၟတ်မင် ကောန်ဍုင် (State surveillance):''' စကာ နည်းပညာ သွက်ဂွံ ဗက် မင်ရံင် ဒ္ဂေတ်ပြဝ ကေုာံ လညာတ် ကောန်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ လၟေင် တ္ၚဲ။

== ၆။ လညာတ် ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ဍုင်တၠအဝဵုဂမၠိုင် (Political Security in Authoritarian Regimes) ==
ပ္ဍဲကဵု ဍုင် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဍုင် ကြုက် (China) ဟွံသေင်မ္ဂး သဳရဳယျာ (Syria) တအ် ဂှ်၊ ဝေါဟာရ &quot;ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်&quot; ဏအ် ဝွံ ဒးဒုင် ပြံင်လှာဲ ထောအ် အဓိပ္ပါယ် ရ။ နကဵု ဥပမာ -

ပ္ဍဲ ဍုင် ကြုက်၊ &quot;ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်&quot; (Chinese: 政治安全) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်မင်မွဲ အဝဵု ဗော် ကောန်မျူနေတ် ကြုက် (CCP) ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ကု ညးမဒစးဒုင် ဗော် ညးတအ် ရ။ ညးတအ် ဒက်ပတန် လဝ် ရုင် ပရေင်စဵုဒၞာ (Political Security Protection Bureau) သွက်ဂွံ ရပ် ကြိုင် ညးမချဳဓရာင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဂကောံ သာသနာ တအ် ရ။ တုပ် တဴ သာ်ဂှ် ကီု၊ ပ္ဍဲ သဳရဳယျာ လေဝ် ဒပ် ထောက်လှမ်းရေး (Political Security Directorate) ဝွံ စကာ သွက်ဂွံ ဍဵုဍိုက် ကောန်ဍုင်ကွာန် ရ။&lt;ref name=&quot;collins&quot;&gt;{{cite book |last=Collins |first=A. |title=Contemporary Security Studies |publisher=Oxford University Press |year=2007 |pages=111-115}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ အဆက်အစပ် ကု ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် ၆ သာ် (Intersection with the Other 6 Human Securities) ==
ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ကဏ္ဍ ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် တၞဟ် ၆ သာ် ရ။ အတိုင် လိက်ဒုင်စဳရေင် UNDP (၁၉၉၄) မ္ဂး -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် ၇ သာ်
|-
! လၟေင်
! ဂကူ ဂီုကၠီု (Dimensions of Human Security)
! အဆက်အစပ် ကု ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်
|-
| ၁
| '''ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ်''' (Economic Security)
| အလဵုအသဳ မဟွံမဲ တရားမျှတ ပကဵု ညံင် သြန်ဘဏ္ဍာ ဂွံ လီုလာ်။
|-
| ၂
| '''ဂီုကၠီု စၞစ''' (Food Security)
| ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် ပကဵု ညံင် ဂၠံင် ဆက်သွယ် လီု တုဲ စၞစ ဍန်။
|-
| ၃
| '''ဂီုကၠီု ပရေင်ထတ်ယုက်''' (Health Security)
| ပရေင်စၟတ်မင် ပရိုင် ပကဵု ညံင် ပရိုင် ယဲကပ် (ဥပမာ COVID-19 စတမ်) ဂွံ ဒးဒုင် ပၞုက်။
|-
| ၄
| '''ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ''' (Environmental Security)
| အလဵုအသဳ ဟွံမင်မွဲ သၞောဝ် ပကဵု ညံင် သဘာဝ ဂွံ လီုလာ် လောဲ။
|-
| ၅
| '''ဂီုကၠီု ကောန်ပူဂိုလ်''' (Personal Security)
| ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဟွံမဲ မ္ဂး ရာဇဝတ် ကေုာံ ပရေင်စကာ အဝဵု ဂၠိုင်။
|-
| ၆
| '''ဂီုကၠီု ဂကောံမၞိဟ်''' (Community Security)
| အလဵုအသဳ စကာ ဝါဒ ပါ်ခြာ ဂကူ ပကဵု ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက်။
|-
| ၇
| '''ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်''' (Political Security)
| ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ မင်မွဲ အခေါင်အရာ မၞိဟ် သီုဖအိုတ် လတူ ဏအ်။
|}

== ၈။ အခေါင် ပရေင်လုပ်စုတ် ကေုာံ သၞောတ် R2P (Intervention and the R2P Framework) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၀ တအ်၊ လညာတ် ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် တုဲ ဒှ် ကၠုင် လညာတ် သၞောတ် '''တာလျိုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ''' (Responsibility to Protect - R2P) ရ။ 

သၞောတ် ဏအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဍုင် မွဲ မ္ဂး နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန်ဍုင် ဇကု နူကဵု ပရေင်ဂစိုတ် ပလီု ဂကူ (Genocide)၊ ပရေင်ရာဇဝတ် စောဲ စပ် ကု ပၞာန် (War crimes) ကေုာံ ပရေင်ရာဇဝတ် မဒစးဒုင် ကောန်မၞိဟ် (Crimes against humanity) ရ။ ယဝ်ရ ဍုင် ဂှ် ဟွံမာန် စဵုဒၞာ ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုဇကု ဍုင် ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ဒၟံင် ရာဇဝတ် တအ် ဏအ် မ္ဂး၊ ဂကောံ ဂၠးတိ (International community) နွံ အခေါင် သွက်ဂွံ လုပ်စုတ် ကေုာံ ဖန်ဇန် ဗွဲမဍာံပြ ရ။&lt;ref name=&quot;kerr&quot;&gt;{{cite book |last=Kerr |first=P. |title=Human Security |publisher=Contemporary Security Studies |year=2013 |pages=105-110}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲဂမၠိုင် (Challenges and Criticisms) ==
ၜိုန်ရ ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဒှ် အရာ မခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဝွံ နွံကဵု တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ နာနာ သာ် ရ -

* '''ပရေင်လုပ်စုတ် အဝဵု ဍုင် သ္အာင်:''' တၠပညာ လ္ၚဵု ဟီု ဒဒှ်ရ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ကဵု အခေါင် ကု ဍုင် ရးပလိုတ် (Western countries) တအ် သွက်ဂွံ လုပ် ပလီု အဝဵု အပ္ဍဲ (Sovereignty) ဍုင် ဍောတ်တ် တအ် နကဵု ဟိုတ် &quot;အခေါင်အရာ မၞိဟ်&quot; ရ။
* '''ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် ဝါတ်ဂါတ်:''' ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ ၜတ်ကၞာတ် နကဵု ဂၞန် သင်္ချာ ဝါတ် ဗွဲမလောန် တုဲ၊ အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် လေဝ် ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် အကာဲအရာ ဒေသ ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် မခိုင်ကၠိုက် အိုတ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဓရ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ တရားမျှတ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ ဍေဟ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဍုင် မွဲ ဂှ် ဟွံမာန် ကလိဂွံ ဂီုကၠီု ဍာံပြ ယဝ်ရ ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ဒး ဂျိုင် တန်တဴ ဒၟံင် သၟဝ် ပရေင်ဍဵုဍိုက် ကေုာံ ဖေက်လကိုတ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နည်းပညာ (Digital space) လေဝ် သ္ဒး ဒှ် အရာ မဆက်စပ် ကု ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရောင်။ ကောန်မၞိဟ် တအ် သ္ဒး နွံ အခေါင် ဟီုဂး ဗွဲမသၠးပွး ပ္ဍဲ အင်တာနက် တုဲ၊ သၞောဝ် ဂၠးတိ သ္ဒး ဆက် ဇၞော်မောဝ် သွက်ဂွံ ကာကွယ် ကောန်မၞိဟ် နူကဵု ပရေင်ရပ် ကြိုင် ကေုာံ ပရေင်စၟတ်မင် သၞောတ် တၠအဝဵု တအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဂီုကၠီု]] (Security)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ်]] (Human security)

{{Navbox
| name = Human Security
| title = လညာတ် ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ကုလသမဂ္ဂ (Human Security and UNDP Framework)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ကဏ္ဍ ဂီုကၠီု ၇ သာ်
| list1 =
* [[ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ်]] (Economic)
* [[ဂီုကၠီု စၞစ]] (Food)
* [[ဂီုကၠီု ပရေင်ထတ်ယုက်]] (Health)
* [[ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ]] (Environmental)
* [[ဂီုကၠီု ကောန်ပူဂိုလ်]] (Personal)
* [[ဂီုကၠီု ဂကောံမၞိဟ်]] (Community)
* [[ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political)
| group2 = လညာတ် ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human Rights)
* [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ]] (Sustainable Development)
* [[တာလျိုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ]] (Responsibility to Protect)
| group3 = ဂကောံ အဓိကဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[UNDP]] 
* [[ဂကောံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ]] (Amnesty International)
| group4 = အန္တရာယ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်
| list4 =
* [[သၞောတ် တၠအဝဵု]] (Authoritarianism)
* [[ပရေင်စၟတ်မင် မဳဒဳယာ]] (Censorship)
* [[ပရေင်ပျဲပျာံ]] (Torture)
}}

[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ဂီုကၠီု]]
[[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]
[[Category:ဆက်ဆံ ဂၠးတိဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>9jsbuc2sfa8np0fzu2p0zz8ga1j4o18</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂီုကၠီု စၞစ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11832</id>
    <revision>
      <id>56435</id>
      <timestamp>2026-07-28T03:09:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Political security'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် (Human security) မဒက်ပတန် လဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန်မၞိဟ် န...&quot;</comment>
      <origin>56435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23516" sha1="9jsbuc2sfa8np0fzu2p0zz8ga1j4o18" xml:space="preserve">'''ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Political security'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် (Human security) မဒက်ပတန် လဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန်မၞိဟ် နူကဵု ပရေင်ဍဵုဍိုက် အလဵုအသဳ၊ ပရေင်ပလီုပလာ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human rights violations)၊ ကေုာံ အန္တရာယ် မကတဵုဒှ် နူကဵု ပရေင်စကာ အဝဵု သၞောတ် ပၞာန် ရ။ လညာတ် ဂီုကၠီု ဏအ်ဝွံ အာရီုစွံ လတူ အခေါင် ကောန်မၞိဟ် တအ် သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် မနွံကဵု တရားမျှတ ကေုာံ ပရေင်ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမသၠးပွး ရ။&lt;ref name=&quot;undp1994&quot;&gt;{{cite book |author=United Nations Development Programme (UNDP) |title=Human Development Report 1994 |publisher=Oxford University Press |year=1994 |pages=32-33}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဝေါဟာရ ဏအ် ကတဵုဒှ် ပြာကတ် ကၠုင် ပ္ဍဲ လိက်ဒုင်စဳရေင် ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် ကုလသမဂ္ဂ (UNDP Human Development Report) သၞာံ ၁၉၉၄ ရ။ ၜိုန်ရ လညာတ် ဏအ် ဒက်ပတန် လဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန်ဍုင်ကွာန် နူ ညးတၠအဝဵု တအ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မနွံ ကု သၞောတ် တၠအဝဵု လ္ၚဵု တအ် မ္ဂး &quot;ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်&quot; ဝွံ ညးတအ် ကံက်အဓိပ္ပါယ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အဝဵု ဗော် အလဵုအသဳ ညးတအ် သၟး ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ အဆက်အစပ် ကု အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Human_Rights_Logo.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သင်္ကေတ အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human Rights) မဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် အလုံ ဂၠးတိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political security) ဝွံ ဒှ် အကာဲအရာ ဍုင်ကွာန် မွဲ မကဵု အခေါင် ကု ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ညံင် ဂွံ တန်တဴ ဗွဲမသၠးပွး၊ ဟွံမဲ ကု ဒဒှ် မဒးဒုင် ပၠံင်ၜး အခေါင်အရာ၊ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ နူကဵု ပရေင်ပျဲပျာံ အလဵုအသဳ ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ မွဲ မ္ဂး ဍေဟ် သ္ဒး ဒှ် ညးမစဵုဒၞာ ကောန်ဍုင်ကွာန် ဇကု ရ၊ ဟွံသေင် ညးမဖန်ဗဒှ် အန္တရာယ် ကု ကောန်ဍုင် ဇကု ပုဟ်။

နကဵု လညာတ် ကဝ်ပေန်ဟေဂေန် (Copenhagen School) မ္ဂး၊ ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ လ္ၚတ် ဂီုကၠီု ၅ သာ် မလ္ၚတ် ပရူ ပရေင်ခိုင်ကၠိုက် အေန်သတဳကျူရှေန် (Institutions) ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဍုင် မွဲ ရ။ ဆဂး နကဵု လညာတ် ဂၠးတိ (UNDP) မ္ဂး ဍေဟ် အာရီုစွံ လတူ လမျီု ကေုာံ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ဓမ္မတာ တအ် ညံင် ဂွံ ဗၠးဘဲ နူ ပရေင်ဍဵုဍိုက် အဝဵု ရ။&lt;ref name=&quot;buzan&quot;&gt;{{cite book |last=Buzan |first=B. |title=People, States and Fear: An Agenda for International Security Studies in the Post-Cold War Era |publisher=ECPR Press |year=2007 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ လညာတ် သဇိုင် (History and Basic Concept) ==
လညာတ် ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ စတင် ပြာကတ် ကၠုင် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ပ္ဍဲကဵု လိက်ဒုင်စဳရေင် ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် သၞာံ ၁၉၉၄ မပတိတ် နူကဵု ကုလသမဂ္ဂ (UNDP) ရ။ ကိုပ်ကၠာ နူ သၞာံ ၁၉၉၄ ဂှ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် ဂီုကၠီု ဂၠးတိ ဂှ် အာရီုစွံ ဆ လတူ &quot;ဂီုကၠီု ဍုင်&quot; (National security) မစဵုဒၞာ ဍုင် နူကဵု ပၞာန် ဍုင် သ္အာင် သၟး ရ။

ကြဴနူ ပၞာန် လၜိုဟ် (Cold War) အာစိုပ် ဒတုဲ၊ ကုလသမဂ္ဂ ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဒဒှ်ရ အန္တရာယ် မဇၞော် အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂှ် ဟွံသေင် ပၞာန် အကြာ ဍုင် ကဵု ဍုင်၊ ဆဂး ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ဍဵုဍိုက် မကတဵုဒှ် နူ အလဵုအသဳ အပ္ဍဲ ဍုင် ဇကု ကေုာံ ပေါဲဗတိုက် အပ္ဍဲ ဍုင် (Civil wars) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ဒက်ပတန် လညာတ် သဇိုင် တၟိ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန်မၞိဟ် နူကဵု ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဏအ် ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် အဓိက ပ္ဍဲ ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Core Elements of Political Security) ==
ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက နာနာ သာ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ အခေါင် ကောန်မၞိဟ် ရ -

* '''ပရေင်ဗၠးဘဲ နူ ပရေင်ဍဵုဍိုက် (Freedom from repression):''' အလဵုအသဳ သ္ဒး ကဵု အခေါင် ကု ကောန်ဍုင်ကွာန် ညံင် ဂွံ ဟီုဂး ဗွဲမသၠးပွး၊ တုဲ ဟွံဂွံ ရပ် ကြိုင် မၞိဟ် ဟိုတ်နူ လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဟွံတုပ်။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ နူ ပရေင်ပျဲပျာံ (Protection from torture):''' ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် နွံ အခေါင် မဗၠးဘဲ နူကဵု ပရေင်ပျဲပျာံ၊ ပရေင်ကၠေအ် ကၠက် (Enforced disappearances) ကေုာံ ဒဏ် မကြံင်မ္ၚိုဟ်။
* '''ပရေင်ပါလုပ် ပ္ဍဲ အုပ်ဓုပ် (Political inclusion):''' ဂကောံမၞိဟ် လပါ် အောန် (Minorities) ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် သ္ဒး နွံ အခေါင် သွက်ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ရုဲစှ် မဲ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဇန် သၞောဝ်ဍုင်။&lt;ref name=&quot;baldwin&quot;&gt;{{cite journal |last=Baldwin |first=D. A. |title=The Concept of Security |journal=Review of International Studies |volume=23 |issue=1 |pages=5-26 |year=1997}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ (Human Rights and Protection) ==
ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ '''[[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]''' (Human rights) ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ。 ဍုင် မဟွံမဲ ကု ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် မ္ဂး၊ အခေါင်အရာ မၞိဟ် သဇိုင် မပ္တံကဵု အခေါင် ဂျိုင်တန်တဴ၊ အခေါင် သၠးပွး အရေဝ်၊ ကေုာံ အခေါင် ကောံဓရီု တအ် ဂှ် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု လၟိုန် ရ။

ကုလသမဂ္ဂ စၟတ်သမ္တီ လဝ် လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ (UDHR) သွက်ဂွံ ဒှ် သဇိုင် ပရေင်စဵုဒၞာ ဏအ် ရ။ ဍုင် မစဵုဒၞာ အခေါင် ဏအ် မာန် ဂှ်၊ ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ ဒုင်စသိုင် ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် အလုံစုံ ရ။

== ၅။ အန္တရာယ် ကေုာံ ပရေင်ဍဵုဍိုက် အလဵုအသဳ (Threats and Government Repression) ==
အန္တရာယ် အဓိက အိုတ် လတူ ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂှ် ဒှ် အလဵုအသဳ မစကာ အဝဵု ပၠန် ရ။ အလဵုအသဳ သၞောတ် တၠအဝဵု (Authoritarianism) ကေုာံ သၞောတ် ပၞာန် တအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် အန္တရာယ် မပ္တံကဵု -

* '''ပရေင်စၟတ်မင် မဳဒဳယာ (Censorship):''' ပလီုပလာ် အခေါင် ပရိုင် သၠးပွး တုဲ ဒမၠု ထောအ် ပရိုင် မဍာံ။
* '''ပရေင်ရပ် ကြိုင် သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political prisoners):''' ရပ် ကြိုင် မၞိဟ် မဒစးဒုင် အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ ဖအောန် ထောအ် လညာတ် မဒစးဒုင်။
* '''သၞောတ် စၟတ်မင် ကောန်ဍုင် (State surveillance):''' စကာ နည်းပညာ သွက်ဂွံ ဗက် မင်ရံင် ဒ္ဂေတ်ပြဝ ကေုာံ လညာတ် ကောန်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ လၟေင် တ္ၚဲ။

== ၆။ လညာတ် ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ဍုင်တၠအဝဵုဂမၠိုင် (Political Security in Authoritarian Regimes) ==
ပ္ဍဲကဵု ဍုင် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဍုင် ကြုက် (China) ဟွံသေင်မ္ဂး သဳရဳယျာ (Syria) တအ် ဂှ်၊ ဝေါဟာရ &quot;ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်&quot; ဏအ် ဝွံ ဒးဒုင် ပြံင်လှာဲ ထောအ် အဓိပ္ပါယ် ရ။ နကဵု ဥပမာ -

ပ္ဍဲ ဍုင် ကြုက်၊ &quot;ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်&quot; (Chinese: 政治安全) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်မင်မွဲ အဝဵု ဗော် ကောန်မျူနေတ် ကြုက် (CCP) ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ကု ညးမဒစးဒုင် ဗော် ညးတအ် ရ။ ညးတအ် ဒက်ပတန် လဝ် ရုင် ပရေင်စဵုဒၞာ (Political Security Protection Bureau) သွက်ဂွံ ရပ် ကြိုင် ညးမချဳဓရာင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဂကောံ သာသနာ တအ် ရ။ တုပ် တဴ သာ်ဂှ် ကီု၊ ပ္ဍဲ သဳရဳယျာ လေဝ် ဒပ် ထောက်လှမ်းရေး (Political Security Directorate) ဝွံ စကာ သွက်ဂွံ ဍဵုဍိုက် ကောန်ဍုင်ကွာန် ရ။&lt;ref name=&quot;collins&quot;&gt;{{cite book |last=Collins |first=A. |title=Contemporary Security Studies |publisher=Oxford University Press |year=2007 |pages=111-115}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ အဆက်အစပ် ကု ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် ၆ သာ် (Intersection with the Other 6 Human Securities) ==
ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ကဏ္ဍ ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် တၞဟ် ၆ သာ် ရ။ အတိုင် လိက်ဒုင်စဳရေင် UNDP (၁၉၉၄) မ္ဂး -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် ၇ သာ်
|-
! လၟေင်
! ဂကူ ဂီုကၠီု (Dimensions of Human Security)
! အဆက်အစပ် ကု ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်
|-
| ၁
| '''ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ်''' (Economic Security)
| အလဵုအသဳ မဟွံမဲ တရားမျှတ ပကဵု ညံင် သြန်ဘဏ္ဍာ ဂွံ လီုလာ်။
|-
| ၂
| '''ဂီုကၠီု စၞစ''' (Food Security)
| ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် ပကဵု ညံင် ဂၠံင် ဆက်သွယ် လီု တုဲ စၞစ ဍန်။
|-
| ၃
| '''ဂီုကၠီု ပရေင်ထတ်ယုက်''' (Health Security)
| ပရေင်စၟတ်မင် ပရိုင် ပကဵု ညံင် ပရိုင် ယဲကပ် (ဥပမာ COVID-19 စတမ်) ဂွံ ဒးဒုင် ပၞုက်။
|-
| ၄
| '''ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ''' (Environmental Security)
| အလဵုအသဳ ဟွံမင်မွဲ သၞောဝ် ပကဵု ညံင် သဘာဝ ဂွံ လီုလာ် လောဲ။
|-
| ၅
| '''ဂီုကၠီု ကောန်ပူဂိုလ်''' (Personal Security)
| ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဟွံမဲ မ္ဂး ရာဇဝတ် ကေုာံ ပရေင်စကာ အဝဵု ဂၠိုင်။
|-
| ၆
| '''ဂီုကၠီု ဂကောံမၞိဟ်''' (Community Security)
| အလဵုအသဳ စကာ ဝါဒ ပါ်ခြာ ဂကူ ပကဵု ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက်။
|-
| ၇
| '''ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်''' (Political Security)
| ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ မင်မွဲ အခေါင်အရာ မၞိဟ် သီုဖအိုတ် လတူ ဏအ်။
|}

== ၈။ အခေါင် ပရေင်လုပ်စုတ် ကေုာံ သၞောတ် R2P (Intervention and the R2P Framework) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၀ တအ်၊ လညာတ် ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် တုဲ ဒှ် ကၠုင် လညာတ် သၞောတ် '''တာလျိုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ''' (Responsibility to Protect - R2P) ရ။ 

သၞောတ် ဏအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဍုင် မွဲ မ္ဂး နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန်ဍုင် ဇကု နူကဵု ပရေင်ဂစိုတ် ပလီု ဂကူ (Genocide)၊ ပရေင်ရာဇဝတ် စောဲ စပ် ကု ပၞာန် (War crimes) ကေုာံ ပရေင်ရာဇဝတ် မဒစးဒုင် ကောန်မၞိဟ် (Crimes against humanity) ရ။ ယဝ်ရ ဍုင် ဂှ် ဟွံမာန် စဵုဒၞာ ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုဇကု ဍုင် ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ဒၟံင် ရာဇဝတ် တအ် ဏအ် မ္ဂး၊ ဂကောံ ဂၠးတိ (International community) နွံ အခေါင် သွက်ဂွံ လုပ်စုတ် ကေုာံ ဖန်ဇန် ဗွဲမဍာံပြ ရ။&lt;ref name=&quot;kerr&quot;&gt;{{cite book |last=Kerr |first=P. |title=Human Security |publisher=Contemporary Security Studies |year=2013 |pages=105-110}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲဂမၠိုင် (Challenges and Criticisms) ==
ၜိုန်ရ ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဒှ် အရာ မခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဝွံ နွံကဵု တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ နာနာ သာ် ရ -

* '''ပရေင်လုပ်စုတ် အဝဵု ဍုင် သ္အာင်:''' တၠပညာ လ္ၚဵု ဟီု ဒဒှ်ရ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ကဵု အခေါင် ကု ဍုင် ရးပလိုတ် (Western countries) တအ် သွက်ဂွံ လုပ် ပလီု အဝဵု အပ္ဍဲ (Sovereignty) ဍုင် ဍောတ်တ် တအ် နကဵု ဟိုတ် &quot;အခေါင်အရာ မၞိဟ်&quot; ရ။
* '''ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် ဝါတ်ဂါတ်:''' ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ ၜတ်ကၞာတ် နကဵု ဂၞန် သင်္ချာ ဝါတ် ဗွဲမလောန် တုဲ၊ အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် လေဝ် ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် အကာဲအရာ ဒေသ ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် မခိုင်ကၠိုက် အိုတ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဓရ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ တရားမျှတ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ ဍေဟ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဍုင် မွဲ ဂှ် ဟွံမာန် ကလိဂွံ ဂီုကၠီု ဍာံပြ ယဝ်ရ ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ဒး ဂျိုင် တန်တဴ ဒၟံင် သၟဝ် ပရေင်ဍဵုဍိုက် ကေုာံ ဖေက်လကိုတ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နည်းပညာ (Digital space) လေဝ် သ္ဒး ဒှ် အရာ မဆက်စပ် ကု ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရောင်။ ကောန်မၞိဟ် တအ် သ္ဒး နွံ အခေါင် ဟီုဂး ဗွဲမသၠးပွး ပ္ဍဲ အင်တာနက် တုဲ၊ သၞောဝ် ဂၠးတိ သ္ဒး ဆက် ဇၞော်မောဝ် သွက်ဂွံ ကာကွယ် ကောန်မၞိဟ် နူကဵု ပရေင်ရပ် ကြိုင် ကေုာံ ပရေင်စၟတ်မင် သၞောတ် တၠအဝဵု တအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဂီုကၠီု]] (Security)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ်]] (Human security)

{{Navbox
| name = Human Security
| title = လညာတ် ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ကုလသမဂ္ဂ (Human Security and UNDP Framework)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ကဏ္ဍ ဂီုကၠီု ၇ သာ်
| list1 =
* [[ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ်]] (Economic)
* [[ဂီုကၠီု စၞစ]] (Food)
* [[ဂီုကၠီု ပရေင်ထတ်ယုက်]] (Health)
* [[ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ]] (Environmental)
* [[ဂီုကၠီု ကောန်ပူဂိုလ်]] (Personal)
* [[ဂီုကၠီု ဂကောံမၞိဟ်]] (Community)
* [[ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political)
| group2 = လညာတ် ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human Rights)
* [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ]] (Sustainable Development)
* [[တာလျိုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ]] (Responsibility to Protect)
| group3 = ဂကောံ အဓိကဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[UNDP]] 
* [[ဂကောံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ]] (Amnesty International)
| group4 = အန္တရာယ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်
| list4 =
* [[သၞောတ် တၠအဝဵု]] (Authoritarianism)
* [[ပရေင်စၟတ်မင် မဳဒဳယာ]] (Censorship)
* [[ပရေင်ပျဲပျာံ]] (Torture)
}}

[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ဂီုကၠီု]]
[[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]
[[Category:ဆက်ဆံ ဂၠးတိဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>9jsbuc2sfa8np0fzu2p0zz8ga1j4o18</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂီုကၠီု ပရေင်ထတ်ယုက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11833</id>
    <revision>
      <id>56436</id>
      <timestamp>2026-07-28T03:15:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဂီုကၠီု ပရေင်ထတ်ယုက်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဂီုကၠီု ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Global Health Security - GHS'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် ကေုာံ အကာဲအရာ မစဵုဒၞာ၊ မင်မဲ၊ ကေုာ...&quot;</comment>
      <origin>56436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21698" sha1="prbvm5pzzerhe0u39jx8qcwymj1moxf" xml:space="preserve">'''ဂီုကၠီု ပရေင်ထတ်ယုက်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဂီုကၠီု ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Global Health Security - GHS'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် ကေုာံ အကာဲအရာ မစဵုဒၞာ၊ မင်မဲ၊ ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ကု အန္တရာယ် ပရေင်ထတ်ယုက် အလုံ ညးဍုင်ကွာန် မကတဵုဒှ် နူကဵု ယဲကပ် ဇၞော်ဇၞော်၊ ယဲမကၠောအ်က္ဍ၊ ကေုာံ ကပ်ဘဲ သဘာဝ တအ် မာန် ပကဵု ညံင် ဂီုကၠီု လမျီု ကောန်မၞိဟ် ဂွံ ဆောမ်လေင် အာ ဒေသ မွဲ ကဵု မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး အလုံ ဂၠးတိ ရ။ &lt;ref name=&quot;who_ghs&quot;&gt;{{cite web |author=World Health Organization |title=Global Health Security |url=https://www.who.int/health-topics/health-security |publisher=WHO |year=2020 |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် [[ဂလဝ်ဗယ်လာ်ဇြေယှေန်]] (Globalization) တ္ၚဲဏအ်၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် တတ် ကၠောမ် အာ ကၠုင် ဍုင် မွဲ ကဵု မွဲ ဗွဲမပြဟ် လောန် တုဲ၊ အန္တရာယ် ယဲကပ် မပ္တံကဵု COVID-19, Ebola, ကေုာံ SARS တအ် လေဝ် ကၠောအ် ပြး အာ လောဲသွာ ဗွဲမလောန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဂီုကၠီု ပရေင်ထတ်ယုက် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပြသၞာ သွက် ရုင်ဂဥုဲ သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ပြသၞာ ဂီုကၠီု ဍုင်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ (Geopolitics) မွဲ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဂီုကၠီု ပရေင်ထတ်ယုက် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ လဒက်ပတန် အေန်သတဳကျူရှေန်၊ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ် ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:COVID-19-pandemic.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်လွဳလွတ် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ ယဲကပ် အလုံ ဂၠးတိ မဒှ် သဇိုင် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ဂီုကၠီု ပရေင်ထတ်ယုက်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဂီုကၠီု ပရေင်ထတ်ယုက် ဝွံ ဒှ် ပရေင်မဖန်ဇန် လဝ် သွက်ဂွံ ယှောတ်ဖအောန် အန္တရာယ် (Minimize risks) ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် နူကဵု ပရေင်ကတဵုဒှ် ယဲကပ် အလုံ ညးဍုင်ကွာန် (Public health emergencies) ရ။ 

အတိုင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် နူကဵု ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) မ္ဂး၊ ဂီုကၠီု ပရေင်ထတ်ယုက် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက ပိ သာ် ရ -
# '''ပရေင်စဵုဒၞာ (Prevention):''' ညံင် ယဲ ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် ကေုာံ ဟွံဂွံ ကၠောအ် ပြး။
# '''ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (Detection):''' ညံင် ဂွံ တီ ညာတ် ယဲ တၟိ ကတဵုဒှ် ပြဟ်ပြဟ် နကဵု နဲကဲ စမ်ၜတ် ကေုာံ စရင်အင်။
# '''ပရေင်တဝ်စၞေဟ် (Response):''' ညံင် ဂွံ ပလံင် အရီုအဗင်၊ ဂဥုဲ၊ ကေုာံ ရပ်စပ် အကာဲအရာ ဂှ် ဗွဲမပြဟ် တုဲ ညံင် ယဲ ဟွံဂွံ ဇၞော် အာ။

ဂီုကၠီု ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human rights) ကေုာံ ဂီုကၠီု ပူဂိုလ် (Human security) ဗွဲမဇၞော် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ဂီုကၠီု ပရေင်ထတ်ယုက် ဝွံ နွံ ကၠုင် နူ ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ ၁၄ ဗွဝ်ကၠံ၊ ယဲ ပလိတ် (Black Death) ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဥရောပ တုဲ မၞိဟ် ချိုတ် အာ ၜိုတ် မသုန်စှ်ော က္ဍိုပ်ကၠံ ရ။ အခိင်ဂှ် ဍုင် ဝေနေတ် (Venice) တအ် စကာ သၞောတ် &quot;ကွာရ်ရာန်တဳ&quot; (Quarantine - ကၟာတ်လဒဵု ၄၀ တ္ၚဲ သွက် က္ၜင်) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ ရ။&lt;ref name=&quot;heymann&quot;&gt;{{cite journal |last=Heymann |first=D. L. |title=The evolving infectious disease threat: Implications for national and global security |journal=Journal of Human Security |volume=1 |issue=1 |pages=15-25 |year=2003}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ၊ ကြဴနူ ပရေင်ချိုတ် ဂၠိုင် နူကဵု ယဲ ဇွဟ် သပေန် (1918 Spanish Flu) တုဲ၊ ဂကောံ ဍုင်ဂမၠိုင် (League of Nations) စတင် ဒက်ပတန် ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈၊ ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) မဒှ် သၟဝ် ကုလသမဂ္ဂ ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ ညးတအ် ပံင်ကောံ ပရေင်စဵုဒၞာ ယဲ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ပရေင်အံင်ဇၞး ဇၞော် အိုတ် မွဲ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပလီုပလာ် ယဲ ကျာ် (Smallpox eradication) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၀ ရ။

== ၃။ သၞောဝ် ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (International Health Regulations - IHR) ==
'''သၞောဝ် ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (IHR 2005)''' ဝွံ ဒှ် ပဋိညာဉ် သၞောဝ်ဥပဒေ မနွံကဵု ဒြဟတ် တောဲဆက် အကြာ ဍုင် တွဳဗဝိုင် WHO ၁၉၆ ဍုင် ရ။ သၞောဝ် ဏအ်ဝွံ ကလေင် ပလေဝ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၅ ကြဴနူ ကပ်ယဲ SARS ကတဵုဒှ် တုဲ ရ။&lt;ref name=&quot;gostin&quot;&gt;{{cite book |last=Gostin |first=L. O. |title=Global Health Law |publisher=Harvard University Press |year=2014 |pages=120-135}}&lt;/ref&gt;

တင်ရန်တၟအ် IHR ဂှ် -
* သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ၊ ကာကွယ်၊ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ကၠောအ် ပြး ယဲ အကြာ ဍုင် ကဵု ဍုင်။
* သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် ပရေင်လလောင်တြး ယဲ (Public Health Emergency of International Concern - PHEIC)။ 
ကာလ WHO လလောင်တြး PHEIC (ဥပမာ - သွက် ယဲ အဳဗဝ်လာ၊ ဇဳကာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး COVID-19) မ္ဂး၊ ဍုင် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ပံင်ကောံ ကေုာံ ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် စၞောန်ပညုင် WHO ညံင် ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ယဲ ဏအ် ရ။

== ၄။ အေဂျေန်ဒါ ဂီုကၠီု ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (Global Health Security Agenda - GHSA) ==
'''GHSA''' ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ ကၟိန်ဍုင်ဂမၠိုင် (ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၄) သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် အစောံသတ္တိ ဍုင် (Capacity building) ညံင် ဂွံ ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် သၞောဝ် IHR မာန် ရ။

GHSA အာရီုစွံ လတူ ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုင် မပ္တံကဵု -
* ပရေင်စဵုဒၞာ အန္တရာယ် ဇဳဝဗေဒ (Biosecurity) ကေုာံ ဂီုကၠီု ဓာတ်ခွဲခန်း။
* ပရေင်ထိင်ဒဝ် ယဲ မကၠောအ် နူ တိရစ္ဆာန် စိုပ် မၞိဟ် (Zoonotic diseases)။
* ပရေင်စဵုဒၞာ ပြသၞာ ဂဥုဲ စဵုဒၞာ ဗက်တဳရဳယျာ ဟွံတန် (Antimicrobial Resistance - AMR)။
* ပရေင်ထံက်ပင် သၞောတ် ဂၠာဲဆဵု တင်ဂၞင် ယဲ နကဵု ဒဳဂျဳတေဝ်။

== ၅။ အန္တရာယ် ကေုာံ ယဲကပ် အဓိကဂမၠိုင် (Major Threats and Pandemics) ==
ပ္ဍဲကဵု ၜိုတ် ၂၀ သၞာံ လက္ကရဴ ဏအ်၊ ဂၠးတိ ပိုယ် ဒး ရပ်စပ် ကု ယဲကပ် ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် မဒှ် အန္တရာယ် လတူ ဂီုကၠီု ပရေင်ထတ်ယုက် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ယဲကပ် အဓိက မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ
|-
! ယဲကပ် (Pandemic/Epidemic)
! သၞာံ ကတဵုဒှ်
! ဒေသ စတင်
! ဖဵုသက်ရောက် ကေုာံ သွဟ်
|-
| '''SARS''' (Severe Acute Respiratory Syndrome)
| ၂၀၀၂-၂၀၀၄
| တရုတ်
| ယဲ ကၠောအ် နူ တိရစ္ဆာန်၊ ကတဵုဗဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောဝ် IHR။
|-
| '''H1N1 / Swine Flu'''
| ၂၀၀၉
| မက်သဳကဝ်၊ အမေရိကာန်
| ကၠောအ် ပြး အလုံ ဂၠးတိ၊ မၞိဟ် ချိုတ် အာ ဂၠိုင် နူ ၂၀၀,၀၀၀ တၠ။
|-
| '''Ebola Virus Disease'''
| ၂၀၁၄-၂၀၁၆
| အာဖရိက ပလိုတ်
| ကပ်ယဲ မနွံကဵု အန္တရာယ် လမျီု သၠုင် အိုတ်၊ ပကဵု ညံင် သၞောတ် ထတ်ယုက် ဒေသ လီုလာ်။
|-
| '''COVID-19'''
| ၂၀၁၉-လၟုဟ်
| တရုတ်
| ကပ်ယဲ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ၁၀၀ သၞာံ၊ ဖဵုသက်ရောက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ဗွဲမဇၞော်။
|}

== ၆။ ပရေင်စဵုဒၞာ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ဇဳဝ-တဝ်ရဝ်ဝါတ် (Biosecurity and Bioterrorism) ==
ပါဲနူ ယဲကပ် မကတဵုဒှ် သဘာဝ ဂှ်၊ ဂီုကၠီု ပရေင်ထတ်ယုက် ဝွံ ဒး စဵုဒၞာ လဝ် အန္တရာယ် မကတဵုဒှ် နူ ကောန်မၞိဟ် ကီု ရ။ '''ဇဳဝ-တဝ်ရဝ်ဝါတ်''' (Bioterrorism) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်စကာ စၟယဲ၊ ဗက်တဳရဳယျာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗဳရုသ် (ဥပမာ - ယဲ အာန်သရက် - Anthrax) နဒဒှ် လွဟ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ဂကောံမၞိဟ် ရ။

သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အန္တရာယ် ဏအ်၊ ဍုင် တအ် ဒး ဒက်ပတန် သၞောတ် '''ဗာဲအဝ်သဳကျူရဳတဳ''' (Biosecurity) ပ္ဍဲကဵု ဓာတ်ခွဲခန်း (Laboratories) ညံင် စၟယဲ အန္တရာယ် တအ် ဟွံဂွံ တိတ် ပြး အာ မ္ၚး ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံဂွံ စိုပ် အာ ပ္ဍဲ တဲ မၞိဟ် ဟွံခိုဟ် တအ် ရ။

== ၇။ သၞောတ် ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဒြဟတ် ဒုင်ဒဝ် (Health Systems and Resilience) ==
ဂီုကၠီု ပရေင်ထတ်ယုက် မခိုင်ကၠိုက် မွဲ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ သၞောတ် ပရေင်ထတ်ယုက် ဍုင် (National health system) မနွံကဵု ဒြဟတ် ဒုင်ဒဝ် (Resilience) ရ။&lt;ref name=&quot;kutzin&quot;&gt;{{cite journal |last=Kutzin |first=J. |title=Health financing for universal coverage and health system performance: concepts and implications for policy |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=91 |issue=8 |pages=602-611 |year=2013}}&lt;/ref&gt;

သၞောတ် ပရေင်ထတ်ယုက် မခိုဟ် သ္ဒး နွံ ကု -
* '''ပရေင်လွဳလွတ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် မၞိဟ် (Universal Health Coverage - UHC):''' ညံင် ဇၟာပ် ညးဍုင်ကွာန် ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်လွဳလွတ် မဟွံမဲ ကု ဒဒိုက် သြန်။
* '''အစောံသတ္တိ ရုင်ဂဥုဲ (Infrastructure):''' ရုင်ဂဥုဲ၊ ခဒမ် လွဳယဲ သ္ကာတ်မြဟ် (ICU)၊ ကေုာံ ကပေါတ် စမ်ၜတ် မဍိုက်ပေင်။
* '''ဒြဟတ် မၞိဟ် (Human Resources):''' အစာသဝ်၊ အစာမေစ်၊ ကေုာံ သၟာကမၠောန် ပရေင်ထတ်ယုက် မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ လၟိဟ် မရုံဂပ်။

== ၈။ ပရေင်ပံင်ကောံ ကေုာံ အေန်သတဳကျူရှေန် ဂၠးတိ (Global Cooperation and Institutions) ==
ဟိုတ်နူ ယဲကပ် ဝွံ ဟွံတီ ပယျဵု ဍုင် တုဲ၊ ပရေင်ပံင်ကောံ ဂၠးတိ (Global cooperation) ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ရ။ အေန်သတဳကျူရှေန် အဓိက တအ် ပါလုပ် -
* '''WHO (World Health Organization):''' ဒှ် ဂကောံ အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ကေုာံ ကဵု စၞောန်ပညုင် ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ။
* '''CDC (Centers for Disease Control and Prevention):''' ဂကောံ စဵုဒၞာ ယဲ အမေရိကာန်၊ ဥရောပ၊ ကေုာံ အာဖရိက တအ် မကဵု အရီုအဗင် နည်းပညာ။
* '''Gavi ကေုာံ CEPI:''' ဂကောံ မဖန်ဇန် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Vaccines) ကေုာံ တြး ကဵု ဍုင် ဒိုက်ဂတ် တအ် နကဵု ၚုဟ် မတန်။

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Socio-economic and Political Impacts) ==
ယဝ်ရ ဂီုကၠီု ပရေင်ထတ်ယုက် လီုလာ် အာ မ္ဂး (ဥပမာ - ကပ်ယဲ COVID-19)၊ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ဖဵုသက်ရောက် ဗွဲမဇၞော် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ တၞဟ် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;fidler&quot;&gt;{{cite book |last=Fidler |first=D. P. |title=SARS, Governance and the Globalization of Disease |publisher=Palgrave Macmillan |year=2004 |pages=75-85}}&lt;/ref&gt;

* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy):''' ကမၠောန် ဟွံမဲ၊ ရုင် ကေုာံ စက်ယန္တရား ဒး ကၟာတ် တုဲ သြန်လုပ် ဍုင် စှ်ေ အာ ဗွဲမဇၞော်။
* '''ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Politics):''' ယဝ်ရ အလဵုအသဳ တအ် ရပ်စပ် ကပ်ယဲ ဟွံဒး မ္ဂး၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံပတှ်ေ (Loss of trust) တုဲ ပရေင်ကတဵုသပုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပြံင်လှာဲ အလဵုအသဳ မာန် ကတဵုဒှ် ရ။
* '''ပရေင်တုပ်သၟဟ် (Inequality):''' ညးဒိုက်ဂတ် တအ် ဒး ဒုင် ဖဵုသက်ရောက် ယဲ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠိုင် နူကဵု ညးသိုက် တအ် ဗွဲမလောန် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Challenges) ==
ဂီုကၠီု ပရေင်ထတ်ယုက် ဝွံ ဒှ် ဒြပ် သဇိုင် သွက် ဂကောံမၞိဟ် ဂၠးတိ မာန် တန်တဴ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ သွက်ဂွံ မင်မဲ ဍေဟ် မ္ဂး၊ ဍုင် တအ် ဒး ပံင်ကောံ ရေင်သကအ်၊ ဒး ဖျေဟ် သြန် ထံက်ပင် ပ္ဍဲ သၞောတ် ရုင်ဂဥုဲ၊ ကေုာံ ဒး နွံ ကု ပရေင်စဵုဒၞာ မခိုင်ကၠိုက် ရ။

ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ်၊ တင်ဝါတ်ဂါတ် တၟိ မပ္တံကဵု '''အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change)''' မပကဵု ညံင် စၟယဲ ကၠောအ် ပြး လောဲ၊ ပြသၞာ ဂဥုဲ စဵုဒၞာ စၟ ဟွံတန် (AMR)၊ ကေုာံ ပြသၞာ သယံဇာတ ပရေင်ထတ်ယုက် ဟွံတုပ်သၟဟ် (Vaccine nationalism) တအ် ဝွံ ဒှ် အရာ မဒး ဂစာန် တဝ်စၞေဟ် အလုံ ဂၠးတိ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]] (WHO)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက်]] (Health)
* [[ဂီုကၠီု]] (Security)
* [[ယဲကပ်]] (Pandemic)
* [[ဂဥုဲ စဵုဒၞာ]] (Vaccine)

{{Navbox
| name = Public Health and Security
| title = ဂီုကၠီု ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ယဲကပ်ဂမၠိုင် (Global Health Security and Pandemics)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် အဓိက
| list1 =
* [[ဂီုကၠီု ပရေင်ထတ်ယုက်]] (Health Security)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]] (Global Health)
* [[သၞောတ် ပရေင်ထတ်ယုက်]] (Health System)
* [[ပရေင်လွဳလွတ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် မၞိဟ်]] (UHC)
| group2 = ယဲကပ် ကေုာံ အန္တရာယ်
| list2 =
* [[ယဲကပ်]] (Pandemic)
* [[ယဲ ကိုဝ်ဗိဒ်-၁၉]] (COVID-19)
* [[ယဲ အဳဗဝ်လာ]] (Ebola)
* [[ဇဳဝ-တဝ်ရဝ်ဝါတ်]] (Bioterrorism)
| group3 = အေန်သတဳကျူရှေန်
| list3 =
* [[ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]] (WHO)
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN)
* [[သၞောဝ် ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]] (IHR)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ဂီုကၠီု]] (Security)
* [[ပရေင်စဵုဒၞာ]] (Prevention)
* [[ဂဥုဲ စဵုဒၞာ]] (Vaccine)
* [[ဗာဲအဝ်သဳကျူရဳတဳ]] (Biosecurity)
}}

[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]
[[Category:ဂီုကၠီု]]
[[Category:ယဲကပ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>prbvm5pzzerhe0u39jx8qcwymj1moxf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11834</id>
    <revision>
      <id>56437</id>
      <timestamp>2026-07-28T06:15:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Economic security'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Financial security'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မနွံကဵု သြန်လုပ် တန်တဴ ကေုာံ ဒြပ်ရတ် မရုံဂပ် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ကဆံင် ဘဝ (S...&quot;</comment>
      <origin>56437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21565" sha1="2t58m5qr34fabu1nn2mxfirmugjrmwo" xml:space="preserve">'''ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Economic security'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Financial security'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မနွံကဵု သြန်လုပ် တန်တဴ ကေုာံ ဒြပ်ရတ် မရုံဂပ် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ကဆံင် ဘဝ (Standard of living) မွဲ ပ္ဍဲကဵု ပစ္စုပ္ပန် သီုကဵု ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။ နကဵု လညာတ် ဂကောံ ကမၠောန် ဂၠးတိ (ILO) မ္ဂး၊ ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်တသိုက် စိုတ်၊ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂကောံမၞိဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ် မခိုင်ကၠိုက် ရ။&lt;ref name=&quot;ilo&quot;&gt;{{cite book |author=International Labour Organization |title=Economic Security for a Better World |publisher=ILO Publications |year=2004 |pages=15-25}}&lt;/ref&gt;

ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အဆံင် ပူဂိုလ်၊ သ္ၚိကၟိန် ကေုာံ အဆံင် ဍုင် ကီု ရ။ သွက် ပူဂိုလ် မ္ဂး ဍေဟ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ မနွံကဵု ကမၠောန် မတန်တဴ၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင်ထံက်ပင် နူ အလဵုအသဳ ရ။ သွက် ဍုင် မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် အကာဲအရာ မနွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဇၞော်မောဝ် တန်တဴ၊ သယံဇာတ ရုံဂပ် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ နူကဵု ကပ်ယဲ ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် သဇိုင်၊ မူဝါဒ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Lorenz_curve_global_income_2011.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး မျဉ်းကွေး လဝ်ရိန်း (Lorenz curve) မၜတ်ကၞာတ် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် သြန်လုပ် ဂၠးတိ၊ မဒှ် အရာ မကၟာတ်လဒဵု ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် အလုံ ဂကောံမၞိဟ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၠ ရ။ ဍေဟ် ဟွံသေင် ဆ ဒဒှ်ရ ဇကု မနွံကဵု သြန် ဂၠိုင် သၟး ပုဟ်၊ ဆဂး ဍေဟ် ဒှ် အကာဲအရာ မဟွံဒး စံင်တူ စိုတ် ပရူ ဒဒိုက် သြန် ပ္ဍဲ အနာဂတ် (ဥပမာ - ကာလ ယဲ၊ ကာလ အာယုက် ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး ကာလ ကမၠောန် လီု) ရ။

နကဵု လညာတ် တၠပညာ အမာတျာ သေန် (Amartya Sen) မ္ဂး၊ ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် ဝွံ ဒှ် သၠးပွး (Freedom) မွဲ သာ် မကဵု အခေါင် ကု ကောန်မၞိဟ် တအ် သွက်ဂွံ ရုဲစှ် ဘဝ ဇကု မနွံပၟိက် တုဲ သွက်ဂွံ တိတ် ဗၠး နူကဵု ပရေင်ဒိုက်ဂတ် (Freedom from want) ရ။&lt;ref name=&quot;sen&quot;&gt;{{cite book |last=Sen |first=A. |title=Development as Freedom |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=35-42}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သဳအိုရဳ (History and Theoretical Development) ==
လညာတ် ပရူ ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် ဝွံ စ ပြာကတ် ကၠုင် ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ အခိင် ကြဴနူ '''ကပ်ယဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်''' (The Great Depression) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၀ တအ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ်၊ ကောန်မၞိဟ် ပြကောဋိကိုဋ် တအ် ကမၠောန် လီု ကေုာံ ဒး ဒုင် ဒဒိုက် တန်တဴ ဟွံမာန် ရ။

သွက်ဂွံ ဖြေစှ် ပြသၞာ ဏအ်၊ သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဖရန်ကလိန် ရုစဗဲ့ (Franklin D. Roosevelt) ပတိတ် လိက်အမိင် မူဝါဒ '''နယူဒဳ''' (New Deal) ကေုာံ ဒက်ပတန် သၞောဝ် စဵုဒၞာ ဂကောံမၞိဟ် (Social Security Act) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၅ ရ။ တုပ် သာ် ဂှ် ကီု၊ ပ္ဍဲ ဍုင်အင်္ဂလာန် ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ၊ ညးတအ် ပတိတ် လိက်ဒုင်စဳရေင် ဗေဗာရေတ် (Beveridge Report) မဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် '''ဍုင်မနွံကဵု ပရေင်ထံက်ပင်''' (Welfare State) သွက်ဂွံ ဇိုန်နှင် ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် ကု ကောန်ဍုင် သီုဖအိုတ် ရ။

== ၃။ ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် ကဆံင် ပူဂိုလ် ကေုာံ သ္ၚိကၟိန် (Micro-level Security) ==
ပ္ဍဲ အဆံင် ဍောတ် (Micro-level)၊ ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အကာဲအရာ ပူဂိုလ် ကေုာံ သ္ၚိကၟိန် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တ္ၚဲ ရ။ အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက တအ်ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု -

* '''ဂီုကၠီု ကမၠောန် (Employment Security):''' ပရေင်မနွံကဵု ကမၠောန် တန်တဴ၊ သြန်ဂိတု ရုံဂပ် ကေုာံ ဟွံဒး ဒုင် ပတိတ် နူ ကမၠောန် နကဵု ဟိုတ် ဟွံခိုင်ကၠိုက်။
* '''ဂီုကၠီု သြန်လုပ် (Income Security):''' ပရေင်မနွံကဵု သြန်လုပ် မလောဲသွာ တုဲ မာန် ထံက်ပင် ပရေင်နွံပၟိက် သဇိုင် (စၞစ၊ သ္ၚိဌာန်၊ ပရေင်ထတ်ယုက်)။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ ပူဂိုလ် (Personal Safety Nets):''' ပရေင်မနွံကဵု သြန်တန် (Savings) ကေုာံ သြန်အာမခံ (Insurance) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခိင် ယဲ၊ အခိင် ကမၠောန် လီု ဟွံသေင်မ္ဂး အခိင် ဇၞော် ဗျု။

== ၄။ ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် ကဆံင် ဍုင် (Macro-level Security) ==
ပ္ဍဲ အဆံင် ဇၞော် (Macro-level)၊ ဍုင် မွဲ မဂွံ နွံကဵု ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ တအ် သ္ဒး ဖန်ဇန် မင်မဲ ဒြပ်ရတ် ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံ ဍုင် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်ပါ်ခြာ ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲ အဆံင် ပူဂိုလ် ကေုာံ အဆံင် ဍုင်
|-
! ကဏ္ဍ
! အဆံင် ပူဂိုလ် ကေုာံ သ္ၚိကၟိန် (Micro)
! အဆံင် ဍုင် ကေုာံ မဟာဗျူဟာ (Macro)
|-
| '''သြန် ကေုာံ သယံဇာတ'''
| သြန်ဂိတု၊ သြန်တန်၊ ကပေါတ် ဒြပ်ရတ် ပူဂိုလ်။
| သယံဇာတ သဘာဝ၊ က္ဍဟ် ပညာ (Human capital)၊ ပရေင်ပတိတ် ကပေါတ် (GDP)။
|-
| '''ပရေင်စဵုဒၞာ'''
| အာမခံ ယဲ၊ အာမခံ လမျီု၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ကမၠောန်။
| စဵုဒၞာ ကမၠောန် သွင်းကုန် (Supply chain)၊ ဂီုကၠီု ဒြဟတ်စွမ်းအင် (Energy security)။
|-
| '''အန္တရာယ် / ပြသၞာ'''
| ကမၠောန် လီု၊ ယဲဇၞော်၊ ဒြပ် လီုလာ်။
| ကပ်ယဲ ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ၊ ပရေင်ဒဏ်ခတ် (Sanctions)၊ ၚုဟ် ကပေါတ် ဇၞော် (Inflation)။
|}

== ၅။ သၞောတ် ထံက်ပင် ဂကောံမၞိဟ် (Social Security and Welfare Systems) ==
သွက်ဂွံ ဇိုန်နှင် ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် ကု ညးဍုင်ကွာန်၊ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဒက်ပတန် လဝ် '''သၞောတ် စဵုဒၞာ ဂကောံမၞိဟ်''' (Social Security) ရ။ သၞောတ် ဏအ် ဒှ် အရာ မဖန်ဇန် ထံက်ပင် သြန် နူကဵု အလဵုအသဳ ကု မၞိဟ် မနွံ ပၟိက် အရီုအဗင် တအ် ရ။

* '''ပရေင်ထံက်ပင် အာယုက်ဇၞော် (Pensions):''' ကဵု သြန် သွက် မၞိဟ် ဗျု မသုင်စောဲ ကမၠောန် ဟွံမာန် တအ်။
* '''ပရေင်ထံက်ပင် ကမၠောန် လီု (Unemployment Benefits):''' ကဵု သြန် လလောင် ယာယဳ အခိင် ကာလ ဂၠာဲ ဒၟံင် ကမၠောန် တၟိ။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် (Public Healthcare):''' ကဵု လွဳလွတ် ဂဥုဲ နကဵု ၚုဟ်မး အောန် ဟွံသေင်မ္ဂး သက်ကု ၚုဟ် သွက် ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ်။

== ၆။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပြသၞာ ဂၠးတိ (Global Challenges and Threats) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် '''ဂလဝ်ဗယ်လာ်ဇြေယှေန်''' (Globalization) ဏအ်၊ ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် ဝွံ ဒး ဒုင် အန္တရာယ် နူကဵု အကာဲအရာ မကတဵုဒှ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။

* '''ကပ်ယဲ ပိုန်ဒြပ် (Economic Crises):''' ဥပမာ - ပြသၞာ သြန် ဂၠးတိ သၞာံ ၂၀၀၈ (2008 Financial Crisis) မပကဵု ညံင် ကမၠောန် ပြကောဋိကိုဋ် လီုလာ် အာ အလုံ ဂၠးတိ။&lt;ref name=&quot;hacker&quot;&gt;{{cite book |last=Hacker |first=J. S. |title=The Great Risk Shift: The New Economic Insecurity and the Decline of the American Dream |publisher=Oxford University Press |year=2006 |pages=45-60}}&lt;/ref&gt;
* '''ကပ်ယဲ ယဲ (Pandemics):''' ဥပမာ - ယဲ ကဝ်ဗေဒ်-၁၉ (COVID-19) မပလီုပလာ် ထောအ် သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကမၠောန် ဒေင်ဗၞိက်၊ ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် အလုံ ဂၠးတိ တုဲ ပကဵု ညံင် ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် ပူဂိုလ် တအ် စှ်ေ အာ ဗွဲမဇၞော် ရ။

== ၇။ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ဒိုက်ဂတ် (Inequality and Poverty) ==
အရာ မကၟာတ်လဒဵု ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် အဓိက အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ်''' (Economic Inequality) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ သြန် ကေုာံ ဒြပ်ရတ် အလုံ ဂၠးတိ ဂှ် စုက် ကောံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ တဲ မၞိဟ် ညိည (ညးသိုက် အိုတ် ၁%) သၟး တုဲ၊ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒး တန်တဴ ပ္ဍဲ အကာဲအရာ မဟွံမဲ ကု ဂီုကၠီု ရ။

တၠပညာ ဂျဝ်သေပ် သတဳဂလေတ် (Joseph Stiglitz) ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် မဇၞော် လောန် အာ ဝွံ ဍေဟ် ပလီုပလာ် ထောအ် ပရေင်ညဳသၟဟ် ဂကောံမၞိဟ် တုဲ ပကဵု ညံင် ဍုင် ဂွံ မံင် လောဲ ကု ပရေင်ကတဵုသပုန် ကေုာံ ပရေင်ဟွံခိုင်ကၠိုက် ဍုင်ကွာန် (Political instability) ရ။&lt;ref name=&quot;stiglitz&quot;&gt;{{cite book |last=Stiglitz |first=J. E. |title=The Price of Inequality: How Today's Divided Society Endangers Our Future |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2012 |pages=85-102}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဖဵုသက်ရောက် နူကဵု နည်းပညာ (Impact of Technology and the Future of Work) ==
နည်းပညာ တၟိ တအ် မပ္တံကဵု '''ဉာဏ်စက်''' (AI) ကေုာံ စက်အလဵုအလဵု (Automation) တအ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် လဒက်ပတန် ကမၠောန် ရ။ 

* '''ဂကောံမၞိဟ် ကမၠောန် ဟွံတန်တဴ (The Precariat):''' ဟိုတ်နူ သၞောတ် ကမၠောန် အခိင် ဂၠေအ် (Gig economy) ကေုာံ ကမၠောန် ကောန်ထရက် (Contract work) ဂၠိုင် တိုန် တုဲ၊ တၠပညာ Guy Standing စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ကဆံင် မၞိဟ် တၟိ မကော်စ &quot;ပရဳကာရဳယာတ်&quot; (Precariat) စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ မၞိဟ် တအ် ဏအ် ဟွံမဲ ကု ဂီုကၠီု ကမၠောန်၊ ဟွံမဲ အာမခံ ကေုာံ လောဲသွာ စိုပ် အာ အဆံင် ဒိုက်ဂတ် ရ။&lt;ref name=&quot;standing&quot;&gt;{{cite book |last=Standing |first=G. |title=The Precariat: The New Dangerous Class |publisher=Bloomsbury Academic |year=2011 |pages=10-25}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ မူဝါဒ သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် (Policies for Economic Security) ==
သွက်ဂွံ ဖြေစှ် ပြသၞာ တအ် ဏအ်၊ အလဵုအသဳ ကေုာံ တၠပညာ တအ် ပတိတ် လဝ် မူဝါဒ နာနာ သာ် ရ -

# '''သြန်လုပ် သဇိုင် အလုံ ဂကောံမၞိဟ် (Universal Basic Income - UBI):''' မူဝါဒ မကဵု သြန် အခေါင် သဇိုင် လၟေင် ဂိတု ကု ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် သက်ကု တင်ဒုင်သဇိုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဒိုက်ဂတ်။
# '''သၞောဝ် အခေါန် တန်လၟေင် (Progressive Taxation):''' ပရေင်ကံက် အခေါန် ဂၠိုင် နူကဵု ညးသိုက် တအ် တုဲ ကလေင် စကာ သြန် ဂှ် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန်။
# '''ပရေင်မြှင့်တင် ပညာ (Investment in Education):''' ဖန်ဗဒှ် အခေါင် ပညာ တုပ်သၟဟ် သွက်ဂွံ ကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ကမၠောန် ကု ကောန်ၚာ် တအ် ညံင် ဂွံ ပြိုင်ပ္ကာန် မာန် ပ္ဍဲ ခေတ် နည်းပညာ တၟိ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ (Sustainable development) ရ။ ယဝ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဟွံမဲ ကု သြန်လုပ် တန်တဴ ကေုာံ ဂီုကၠီု မ္ဂး၊ ဂကောံမၞိဟ် ဂှ် ဆက် တန်တဴ အာ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ဟွံမာန် ပုဟ်။

ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ်၊ ပြသၞာ မပ္တံကဵု အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု ကေုာံ AI တအ် ဂှ် သ္ဒး ဆက် ဖန်ဗဒှ် အန္တရာယ် လတူ ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် ရောင်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဍုင် တအ် သ္ဒး ဖန်ဗဒှ် မူဝါဒ သၞောတ် ပရေင်စဵုဒၞာ တၟိ မကိတ်ညဳ ကု ခေတ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ အခေါင်အရာ ကေုာံ ဂီုကၠီု ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် အလုံစုံ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics)
* [[ဂီုကၠီု]] (Security)
* [[ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ်]] (Inequality)
* [[ဂလဝ်ဗယ်လာ်ဇြေယှေန်]] (Globalization)

{{Navbox
| name = Economics and Security
| title = ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂီုကၠီု မၞိဟ် (Economics and Human Security)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် လညာတ်
| list1 =
* [[ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ်]] (Economic security)
* [[ဂီုကၠီု ကောန်ပူဂိုလ်]] (Personal security)
* [[ပရေင်ဒိုက်ဂတ်]] (Poverty)
* [[ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ်]] (Economic inequality)
| group2 = မူဝါဒ ကေုာံ သၞောတ်
| list2 =
* [[သၞောတ် စဵုဒၞာ ဂကောံမၞိဟ်]] (Social security)
* [[ဍုင်မနွံကဵု ပရေင်ထံက်ပင်]] (Welfare state)
* [[သြန်လုပ် သဇိုင် အလုံ]] (Universal Basic Income)
* [[ပရေင်ကံက် အခေါန်]] (Taxation)
| group3 = ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ
| list3 =
* [[ကပ်ယဲ ပိုန်ဒြပ်]] (Economic crisis)
* [[ဂလဝ်ဗယ်လာ်ဇြေယှေန်]] (Globalization)
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence)
* [[ကမၠောန် အခိင် ဂၠေအ်]] (Gig economy)
| group4 = တၠပညာ အဓိကဂမၠိုင်
| list4 =
* [[အမာတျာ သေန်]] (Amartya Sen)
* [[ဂျဝ်သေပ် သတဳဂလေတ်]] (Joseph Stiglitz)
* [[ဖရန်ကလိန် ရုစဗဲ့]] (Franklin D. Roosevelt)
* [[ဂါဲ သတာန်ဒေန်]] (Guy Standing)
}}

[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ဂီုကၠီု]]
[[Category:မူဝါဒ ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]
[[Category:ဂကောံမၞိဟ်]]</text>
      <sha1>2t58m5qr34fabu1nn2mxfirmugjrmwo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11835</id>
    <revision>
      <id>56438</id>
      <timestamp>2026-07-28T06:18:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Environmental Security'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ လ္ၚတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂီုကၠီု ဂၠးတိ (International security studies) မလ္ၚတ် ပရူ အန္တရာယ် မကတဵုဒ...&quot;</comment>
      <origin>56438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24255" sha1="3uro7rt6i4w54dh321y6yditt454dpe" xml:space="preserve">'''ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Environmental Security'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ လ္ၚတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂီုကၠီု ဂၠးတိ (International security studies) မလ္ၚတ် ပရူ အန္တရာယ် မကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ သဘာဝ ပွဳပွူ မမာန် ဖန်ဗဒှ် ဖဵုသက်ရောက် ဟွံခိုဟ် လတူ လမျီု ကောန်မၞိဟ်၊ ဂကောံမၞိဟ်၊ ကေုာံ ဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် သၞောတ် ဂီုကၠီု အခိုက်တြေံ မအာရီုစွံ ဆ လတူ ပရေင်ပၞာန် (Military security) သၟး တုဲ၊ ထပ် ပၠုပ် လဝ် ပြသၞာ သဘာဝ မပ္တံကဵု အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု၊ ပရေင်ဆောမ်လေင် သယံဇာတ၊ ကေုာံ ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ပွဳပွူ နဒဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော် မွဲ သွက် ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;mathews&quot;&gt;{{cite journal |last=Mathews |first=J. T. |title=Redefining Security |journal=Foreign Affairs |volume=68 |issue=2 |pages=162-177 |year=1989}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ်၊ ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် ပရေင်ဆက်ဆံ ဍုင်သ္အာင် (International relations) တုဲ ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဂီုကၠီု လမျီု ကောန်မၞိဟ် (Human security) ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ (Sustainable development) ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ၊ အန္တရာယ် အဓိကဂမၠိုင်၊ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဇန် သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Aralkum_Desert.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ကှ်ဇြ ဍာ် ပ္ဍဲ ကၟာ လေက် အာရယ် (Aral Sea) မဒှ် ဥပမာ ပရေင်လီုလာ် ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ မဖန်ဗဒှ် အန္တရာယ် လတူ လမျီု ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဂှ် ရ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ&quot; (Environmental Security) ဝွံ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် အကယ်ဒမစ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် အကာဲအရာ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ အန္တရာယ် မကတဵုဒှ် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ဍုင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်လီုလာ် ဂေဟသၞောတ် (Ecological degradation) ဟွံသေင်မ္ဂး အပြံင်အလှာဲ သဘာဝ ရ။ 

နကဵု လညာတ် တၠပညာ ဂျောန် ဗာနတ် (Jon Barnett) မ္ဂး၊ ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ ဝွံ အာရီုစွံ လတူ အရာ မမာန် ပလီုပလာ် ပရေင်တန်တဴ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သၞောတ် ဂေဟဗေဒ မထံက်ပင် လဝ် လမျီု ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ဍေဟ် ဟွံသေင် ဆ ပရေင်မင်မဲ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု ဓမ္မတာ ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်မင်မဲ သဇိုင် လဒက်ပတန် ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ညံင် ဂွံ တန်တဴ ဂျိုင်အာ မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;barnett&quot;&gt;{{cite book |last=Barnett |first=J. |title=The Meaning of Environmental Security: Ecological Politics and Policy in the New Security Era |publisher=Zed Books |year=2001 |pages=15-30}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution of the Concept) ==
လညာတ် ပရူ ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ ဝွံ စတင် ပြာကတ် ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု လက္ကရဴ ပၞာန် ၜိုဟ် (Cold War) လပါ် ကၞောတ် သၞာံ ၁၉၈၀ ဂမၠိုင် ရ။ ကိုပ်ကၠာ နူဂှ်၊ &quot;ဂီုကၠီု&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ညးတအ် အာရီုစွံ ဆ လတူ ပရေင်စဵုဒၞာ နူကဵု ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ လွဟ် ညူကလဳယာ (Nuclear weapons) သၟး ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၉၊ တၠပညာ ဂျက်သဳကာ မာတ်သျူး (Jessica Tuchman Mathews) ချူ ပတိတ် လိက်ပရေင် မနွံ ယၟု &quot;Redefining Security&quot; (ပရေင်ကလေင် ပံက်အဓိပ္ပါယ် ဂီုကၠီု) ပ္ဍဲကဵု ဂျာနယ် Foreign Affairs တုဲ၊ ညး ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဂလိုင် မၞိဟ် ဇၞော်တိုန် အာ ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် သဘာဝ တအ် ဂှ် ဒှ် အန္တရာယ် အဓိက သွက် ဂီုကၠီု ဍုင် (National security) ပ္ဍဲ ခေတ် အနာဂတ် ရောင်။ လက္ကရဴ ဂှ် ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (UN) လေဝ် ပၠုပ် စုတ် လညာတ် ဏအ် ပ္ဍဲကဵု အစဳအစဉ် ဇၞော်မောဝ် ဍုင်ဂမၠိုင် ရ။

== ၃။ လညာတ် သဳအိုရဳ အဓိကဂမၠိုင် (Key Theoretical Perspectives) ==
လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ ဝွံ နွံကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ အဓိက ၃ သာ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်ပါ်ခြာ သဳအိုရဳ ပ္ဍဲ ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ
|-
! လညာတ် သဳအိုရဳ (Perspective)
! တင်ရန်တၟအ် အဓိက (Core Focus)
! လညာတ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
|-
| '''လညာတ် ဂီုကၠီု ဍုင်''' (National Security Approach)
| အဝဵု ဍုင် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန်
| ပရေင်လီုလာ် သဘာဝ မပ္တံကဵု ဍာ် အောန် စှ်ေ မာန် ကတဵုဗဒှ် ပေါဲဗတိုက် (Conflict) အကြာ ဍုင် ကဵု ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး အပ္ဍဲ ဍုင်။
|-
| '''လညာတ် ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ်''' (Human Security Approach)
| ပူဂိုလ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်
| ပရေင်လီုလာ် သဘာဝ ဖန်ဗဒှ် အန္တရာယ် လတူ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ စၞစ ကောန်မၞိဟ် တအ် တိုက်ရိုက်။
|-
| '''လညာတ် ဂီုကၠီု ဂေဟသၞောတ်''' (Ecological Security Approach)
| သဘာဝ ပွဳပွူ အလုံစုံ
| သဘာဝ ပွဳပွူ (Biosphere) ဇကု ဂှ် နွံကဵု ၚုဟ်မး သွက်ဂွံ ဒးဒုင် စဵုဒၞာ၊ ဟွံဆက်စပ် ကု ဖဵုအကျောဝ် ကောန်မၞိဟ် လေဝ် ဒး မင်မွဲ ရ။
|}

== ၄။ အန္တရာယ် ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ (The Threat of Climate Change) ==
'''[[အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု]]''' (Climate change) ဝွံ ဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ ပ္ဍဲ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ် ရ။ ဍေဟ် လေပ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် သၞောတ် သဘာဝ အလုံ ဂၠးတိ တုဲ ကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ နာနာ သာ် ရ -

* '''ပရေင်ဍာ် ၜဳ တိုန် (Sea-level rise):''' ဒေသ မနွံ သဝ် မပ္တံကဵု တကအ် ဍောတ်ဍောတ် (ဥပမာ - မဝ်ဒိုက်) ကေုာံ ဒေသ ကြုင် တအ် ဒးဒုင် ဗၠိုက် ဍာ် တုဲ မၞိဟ် ပြကိုဋ် ဇိုင် ဒး ပြံင် ဒၞာဲ မာန် ရ (Climate refugees)။
* '''ရာသဳဥတု ပရေအ် (Extreme weather):''' လဗိုတ် ကျာ၊ ဗြဲ ဇၞော်၊ ကေုာံ ဥတု ကှ်ဇြ (Droughts) တအ် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် တိုန် တုဲ ပလီုပလာ် ထောအ် ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ သ္ၚိဌာန် မၞိဟ် တအ် ရ။
* '''လညာတ် အန္တရာယ် ဆက်စပ် (Threat Multiplier):''' ဒပ်စဵုဒၞာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (Pentagon) စၟတ်သမ္တီ လဝ် ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ ဝွံ နဒဒှ် &quot;Threat Multiplier&quot; ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ပြသၞာ မနွံ ဒၟံင် တုဲတုဲ မပ္တံကဵု ပရေင်ဒိုက်ဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဟွံညဳသၟဟ် တအ် ဂွံ ဇၞော် ဟေင် အာ ရ။&lt;ref name=&quot;floyd&quot;&gt;{{cite book |last=Floyd |first=R. |title=Security and the Environment: Securitisation Theory and US Environmental Security Policy |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |pages=85-112}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်ဆောမ်လေင် သယံဇာတ ကေုာံ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် (Resource Scarcity and Conflict) ==
တၠပညာ တောမာတ်သ် ဟဝ်မာ-ဒိက်သောန် (Thomas Homer-Dixon) ဟီုတွံ လဝ် လညာတ် ဒဒှ်ရ '''ပရေင်အောန်စှ်ေ သယံဇာတ''' (Environmental scarcity) ဝွံ မာန် ကတဵုဗဒှ် ပေါဲဗတိုက် ကေုာံ ပရေင်ဟွံညိင်ဝတ် အပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဇၞော် ရ။

&lt;pre&gt;
[လၟေင် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် သယံဇာတ - Flowchart of Resource Conflict]
၁. သယံဇာတ အောန်စှ်ေ (ဟိုတ်နူ မၞိဟ် ဂၠိုင် ကေုာံ ပလီုပလာ်) -&gt; 
၂. သြန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လီုလာ် (စၞစ အောန်၊ ဍာ် အောန်) -&gt; 
၃. မၞိဟ် တအ် ပြံင်ဌာန် ကေုာံ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် ဇၞော်တိုန် -&gt; 
၄. အစောံ အလဵုအသဳ ဍိုန်လျ စှ်ေ -&gt; 
၅. ပေါဲဗတိုက် (Conflict) ကေုာံ ပရေင်ပၠန်ဂတး ကတဵုဒှ် (ဥပမာ - ပရေင်ပြိုင် ဍာ် ပ္ဍဲ ဒေသ အာဖရိက)။
&lt;/pre&gt;

ဥပမာ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဒေသ ဆာဟေလ် (Sahel) ပ္ဍဲ အာဖရိက၊ အခိင် ကာလ ဍာ် အောန် ကေုာံ တိ ကှ်ဇြ အာ ဂှ်၊ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် အကြာ သၟာဗ္စ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ သၟာတဵုလွဳ တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ ဒှ် အာ ပေါဲဗတိုက် လွဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;homerdixon&quot;&gt;{{cite journal |last=Homer-Dixon |first=T. F. |title=On the Threshold: Environmental Changes as Causes of Acute Conflict |journal=International Security |volume=16 |issue=2 |pages=76-116 |year=1991}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကပ်ဘဲ သဘာဝ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Natural Disasters and Governance) ==
ကပ်ဘဲ သဘာဝ မပ္တံကဵု ကတိုပ် တိ ချဳ (Earthquakes)၊ သုနာမဳ (Tsunamis)၊ ကေုာံ လဗိုတ် ကျာ (Hurricanes) တအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်လီုလာ် ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ အခိင် ဍောတ်ဍောတ် ဓဝ် ရ။ 

ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ဏအ် ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အစောံသတ္တိ အလဵုအသဳ (State capacity) ရ။ ယဝ်ရ အလဵုအသဳ မွဲ ဍိုန်လျ တုဲ ဟွံမာန် ရီုဗင် ကောန်ဍုင် လက္ကရဴ ကပ်ဘဲ မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ကတဵုဗဒှ် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု၊ ကမၠတ်၊ ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် သၞောတ် အုပ်ဓုပ် (State failure) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပရေင်ပြင်ဆင် ကိုပ်ကၠာ ကပ်ဘဲ (Disaster risk reduction) ဝွံ ဒှ် ကမၠောန် သဇိုင် သွက် ဂီုကၠီု ဍုင် တအ် ရ။

== ၇။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂီုကၠီု လမျီု ကောန်မၞိဟ် (Impact on Human Security) ==
နကဵု လညာတ် အစီရင်ခံစာ လမျီု ကောန်မၞိဟ် (UNDP 1994) မ္ဂး၊ ဂီုကၠီု ဝွံ သ္ဒး ရံင် လတူ လမျီု ပူဂိုလ် သၟး ရ၊ ဟွံသေင် လတူ ဍုင် သၟး ပုဟ်။&lt;ref name=&quot;undp&quot;&gt;{{cite book |author=United Nations Development Programme (UNDP) |title=Human Development Report 1994: New Dimensions of Human Security |publisher=Oxford University Press |year=1994 |pages=22-30}}&lt;/ref&gt; ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ ဝွံ ဖန်ဗဒှ် အန္တရာယ် လတူ လမျီု ကောန်မၞိဟ် နကဵု လၟေင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

* '''ဂီုကၠီု စၞစ (Food Security):''' ပရေင်လီုလာ် တိ ကေုာံ ရာသဳဥတု ပလီု ထောအ် အစောံ ပတိတ် သြောအ် ဂျာင်။
* '''ဂီုကၠီု ပရေင်ထတ်ယုက် (Health Security):''' ယဲ မကၠုင် နူ ဍာ် ကၠိခ္ဍက် ကေုာံ ယဲ မကၠုင် နူ စၟ (ဥပမာ - မဳ၊ ယဲ ဇဳကာ) တအ် ဇၞော်တြး အာ လောဲသွာ ပ္ဍဲ ရာသဳဥတု ကတဴ။
* '''ဂီုကၠီု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Security):''' သၟာကမၠောန် မတန်တဴ လတူ သဘာဝ (ဥပမာ - သၟာတမ္ၚာ၊ သၟာတဵုလွဳ) တအ် ဆောမ်လေင် ကမၠောန် တုဲ ဒးဒုင် ဒိုက်ဂတ်။

== ၈။ သၞောဝ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ (Global Politics and Environmental Protection) ==
ပြသၞာ သဘာဝ ပွဳပွူ ဝွံ ဍေဟ် ဟွံတီ ပယျဵု ဍုင် (Transnational threats) ပုဟ်။ ဍာ် ကၠိခ္ဍက် နူကဵု ဍုင် မွဲ မာန် ဇွောဝ် လုပ် အာ ဍုင် မွဲ သ္အာင် တုဲ၊ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ သွက် အလုံ ဂၠးတိ ရ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ ဝွံ ဒး နွံကဵု ပရေင်ကောံသၟဟ် ဂၠးတိ (Global cooperation) ရ။ လိက်ကသုက် အဓိက မပ္တံကဵု -
* '''ပရေင်လ္ၚတ် ရာသဳဥတု ကုလသမဂ္ဂ (UNFCCC):''' ဒက်ပတန် လဝ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ဖြေစှ် ပြသၞာ ရာသဳဥတု။
* '''လိက်ကသုက် ပါရဳ (Paris Agreement 2015):''' ပရေင်တုပ်စိုတ် ဂၠးတိ သွက်ဂွံ ယှောတ်ဖအောန် ဓါတ် ဂျာင် မကတဵုဗဒှ် ကတဴ (Greenhouse gases) ညံင် ဟွံဂွံ သၠုင် လတူ 1.5 ဒီဂရဳ စေန်တဳဂရိတ်။

ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ၊ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် သွက် အဝဵု ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် (Geopolitics of energy) ဝွံ ပကဵု ညံင် ပရေင်စဵုဒၞာ သဘာဝ ဂွံ လဇုဲလဇ အာ ဗွဲမလောန် ရ။

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ (Challenges in the 21st Century) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လၟုဟ်၊ ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ ဝွံ ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် တၟိ တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -
# '''ပရေင်ဆောမ်လေင် ဇဳဝစုံ (Biodiversity Loss):''' ဒြဟတ် သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံဆု နာနာ သာ် လီုလာ် အာ (ဥပမာ - ဂြိုပ် အေမေဇြောန် - Amazon deforestation) မပကဵု ညံင် ဂေဟသၞောတ် ဂၠးတိ ဍိုန်လျ။
# '''ပလတ်သတစ် ဍောတ်ဍောတ် (Microplastics):''' ကပေါတ် ပလတ်သတစ် တအ် ပြးဇး လုပ် အာ ပ္ဍဲ ၜဳ သမုဒ္ဒရာ ကေုာံ သၞောတ် စၞစ ကောန်မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် အန္တရာယ် ပရေင်ထတ်ယုက်။
# '''ဂလိုင် မၞိဟ် ကေုာံ ဍုင်ဇၞော် (Overpopulation and Urbanization):''' လၟိဟ် ကောန်မၞိဟ် မဇၞော်တိုန် အာ ပြဟ်ပြဟ် ဏအ်ဝွံ အာတ်မိက် သယံဇာတ ဂၠိုင် တိုန် တုဲ ပလီုပလာ် သဘာဝ ဂၠိုင် တိုန် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Outlook) ==
ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ ဝွံ ဟွံသေင် အရာ မဒး လ္ၚတ် သွက် ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ပရေင်ဂျိုင်တန်တဴ ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂၠးတိ (Global peace and survival) ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ယဝ်ရ ဂၠးတိ ဏအ် ဟွံမာန် ဖြေစှ် ပြသၞာ ရာသဳဥတု ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် သဘာဝ မ္ဂး၊ ပေါဲဗတိုက် သွက် သယံဇာတ (Resource wars) ကေုာံ ပရေင်ပြံင်ဌာန် မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် (Mass migration) တအ် သ္ဒး ကတဵုဒှ် ဍာံဍာံ ရောင်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ (Sustainable development) ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ စကာ စွမ်းအင် သဘာဝ (Renewable energy) ဝွံ ဒှ် ဂၠံင်တရဴ အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဂီုကၠီု လမျီု ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ပွဳပွူ အလုံ ဂၠးတိ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဂီုကၠီု]] (Security)
* [[အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change)
* [[ဂီုကၠီု လမျီု ကောန်မၞိဟ်]] (Human security)
* [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ]] (Sustainable development)

{{Navbox
| name = Environmental Studies
| title = လ္ၚတ် သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ ဂီုကၠီု (Environmental Studies and Security)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် အဓိက
| list1 =
* [[ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ]] (Environmental Security)
* [[အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate Change)
* [[ဂီုကၠီု လမျီု ကောန်မၞိဟ်]] (Human Security)
* [[ဂေဟသၞောတ်]] (Ecosystem)
| group2 = အန္တရာယ် ကေုာံ ပြသၞာ
| list2 =
* [[ပရေင်ကၠိခ္ဍက်]] (Pollution)
* [[ပရေင်ဆောမ်လေင် ဇဳဝစုံ]] (Biodiversity Loss)
* [[ကပ်ဘဲ သဘာဝ]] (Natural Disasters)
* [[ပရေင်အောန်စှ်ေ သယံဇာတ]] (Resource Scarcity)
| group3 = ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ်
| list3 =
* [[လိက်ကသုက် ပါရဳ]] (Paris Agreement)
* [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ]] (Sustainable Development)
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
| group4 = တၠပညာ အဓိကဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ဂျက်သဳကာ မာတ်သျူး]] (Jessica Tuchman Mathews)
* [[တောမာတ်သ် ဟဝ်မာ-ဒိက်သောန်]] (Thomas Homer-Dixon)
* [[ဂျောန် ဗာနတ်]] (Jon Barnett)
}}

[[Category:ဂီုကၠီု]]
[[Category:သဘာဝ ပွဳပွူ]]
[[Category:ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>3uro7rt6i4w54dh321y6yditt454dpe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ် တၠအဝဵု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11836</id>
    <revision>
      <id>56439</id>
      <timestamp>2026-07-28T06:20:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သၞောတ် တၠအဝဵု''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''သၞောတ် အာဏာသျှင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Dictatorship'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင် (Form of government) မွဲ မနွံကဵု ပူဂိုလ် မွဲတၠ (Dictator) ဟွံသေင်မ္...&quot;</comment>
      <origin>56439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23704" sha1="ktwbmnccjtnysc6uyjipnii56yl9vm5" xml:space="preserve">'''သၞောတ် တၠအဝဵု''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''သၞောတ် အာဏာသျှင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Dictatorship'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင် (Form of government) မွဲ မနွံကဵု ပူဂိုလ် မွဲတၠ (Dictator) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် အောန်အောန် မွဲ မရပ်လဝ် အဝဵု အလုံစုံ ဟွံမဲ ကု ပရေင်ပိုင်ခြာ နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင် (Constitution) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ထိင်ဒဝ် နူကဵု ကၠတ်ထဝ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဏအ်ဝွံ၊ အဝဵု သီုဖအိုတ် မပ္တံကဵု အဝဵု ဥပဒေ၊ အဝဵု စၟတ်သမ္တီ၊ ကေုာံ အဝဵု သၞောဝ်ဗစာ တအ် ဂှ် နွံ သၟဝ် တဲ တၠအဝဵု သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;linz&quot;&gt;{{cite book |last=Linz |first=Juan J. |title=Totalitarian and Authoritarian Regimes |publisher=Lynne Rienner Publishers |year=2000 |pages=65-72}}&lt;/ref&gt;

သၞောတ် တၠအဝဵု ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မဒစးဒုင် ကု [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy) မဒှ် သၞောတ် မကဵု အခေါင် ကု ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရုဲစှ် အလဵုအသဳ ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင် မအုပ်ဓုပ် နကဵု သၞောတ် တၠအဝဵု မ္ဂး၊ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက်၊ လွပ် မဳဒဳယာ ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု၊ ကေုာံ ပရေင်ဒစးဒုင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political opposition) တအ် ဒးဒုင် ဖျေဟ် ဒုဟ် ရာဇဝတ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောတ် တၠအဝဵု နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ သၞောတ် နာနာ၊ အခိုက်အလိုက် အုပ်ဓုပ်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Adolf_Hitler_and_Benito_Mussolini_in_Munich_-_June_1940.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး တၠအဝဵု နာဇြဳ ဂျာမနဳ (Adolf Hitler) ကေုာံ တၠအဝဵု ဖက်သေတ် အဳတလဳ (Benito Mussolini) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၀၊ မဒှ် တၠအဝဵု အဓိက ပ္ဍဲ ဝင် ဥရောပ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;သၞောတ် တၠအဝဵု&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဒိက်တေတာ&quot; (Dictator) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် လာတ္တေန် (Latin) &quot;dictatura&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမကဵု အမိင်&quot; ရ။ ပ္ဍဲ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ သၞောတ် ဏအ်ဝွံ အလဵုအသဳ ဟွံဒုင် လျိုင် (Not accountable) ကု ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဟွံဒး ဒုင် ရုဲစှ် နကဵု ပေါဲရုဲမာဲ မနွံကဵု သၠးပွး ကေုာံ တရားမျှတ ရ။

သၞောတ် ဏအ်ဝွံ ပါ်ခြာ လဝ် နကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဂကောံ အောန် (Oligarchy)၊ သၞောတ် အလဵုအသဳ ပၞာန် (Military junta)၊ ကေုာံ သၞောတ် ဗော် မွဲဓဝ် (One-party state) ဂမၠိုင် ရ။ ဍေဟ်တအ် ဒက်ပတန် အဝဵု နကဵု လွဟ်၊ ပရေင်စန်ဒက် (Propaganda)၊ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ဖေက်ဂၟံက် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
လညာတ် ပရူ တၠအဝဵု ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် [[သမ္မတ ရဝ်မ]] (Roman Republic) ပ္ဍဲ ၅ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် &quot;Dictator&quot; ဝွံ ဒှ် ကဆံင် သၟိင် (Magistrate) မွဲ မဒးဒုင် ခပတိုန် လဝ် သွက်ဂွံ ဖြေစှ် ပြသၞာ အရေးပေါ် ဍုင် သွက် အခိင် ကာလ အောန်အောန် (ဥပမာ ၆ ဂိတု) သၟး ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ဂျူလဳယောတ် သဳသာ (Julius Caesar) ကေတ် အဝဵု တၠအဝဵု အလုံ ဘဝ (Dictator perpetuo) တုဲ သၞောတ် သမ္မတ ရဝ်မ လီုလာ် အာ ရ။&lt;ref name=&quot;ezrow&quot;&gt;{{cite book |last=Ezrow |first=Natasha M. |author2=Frantz, Erica |title=Dictators and Dictatorships: Understanding Authoritarian Regimes and Their Leaders |publisher=Continuum |year=2011 |pages=15-25}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တၟိ (Modern era)၊ သၞောတ် တၠအဝဵု ဝွံ ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ပထမ ရ။ သၞောတ် ဖက်သေတ် (Fascism) ပ္ဍဲ အဳတလဳ၊ သၞောတ် နာဇြဳ (Nazism) ပ္ဍဲ ဂျာမနဳ၊ ကေုာံ သၞောတ် ကောန်မျူနေတ် (Communism) ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ် (Soviet Union) တအ် ဂှ် ဒှ် သၞောတ် တၠအဝဵု မနွံကဵု အဝဵု ဍဵုဍိုက် ဇၞော် အိုတ် (Totalitarianism) ရ။

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ သၞောတ် တၠအဝဵုဂမၠိုင် (Characteristics of Dictatorship) ==
သၞောတ် တၠအဝဵု တအ် ၜိုန်ရ ဂကူ တၞဟ်ခြာ ကီုလေဝ်၊ နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ မတုပ် ရေင်သကအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

* '''ပရေင်ဆောမ်လေင် ပေါဲရုဲမာဲ:''' ပေါဲရုဲမာဲ ဟွံမဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် ပေါဲရုဲမာဲ ရုပ်ပြ (Sham elections) မဟွံမဲ ကု ဗော် ဒစးဒုင် ဍာံပြ။
* '''ပရေင်ထိင်ဒဝ် မဳဒဳယာ (Censorship):''' ပရိုင် ကေုာံ ပရေင်ပတိတ် လိက် သီုဖအိုတ် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု ကေုာံ ဒးဒုင် သ္ၚေဝ်စၟတ် နူ အလဵုအသဳ။
* '''အဝဵု လတူ သၞောဝ်ဗစာ:''' ရုင်ဗစာ တအ် ဟွံမဲ သၠးပွး တုဲ၊ သၟိင်ဗစာ တအ် ဒး ဖျေဟ် အမိင် အတိုင် ပၟိက် စိုတ် တၠအဝဵု။
* '''ပရေင်ဍဵုဍိုက် ပရေင်ဍုင်ကွာန်:''' မၞိဟ် မဒစးဒုင် အလဵုအသဳ တအ် ဒးဒုင် ရပ် ကြိုင် နဒဒှ် [[ကောန်ထံင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political prisoners)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒုင် ဖျေဟ် ဂစိုတ်။

== ၄။ ဂကူ သၞောတ် တၠအဝဵု နာနာ (Types of Dictatorships) ==
တၠပညာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် တအ် ပါ်လဝ် သၞောတ် တၠအဝဵု အဓိက ၄ ဂကူ အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ သၞောတ် တၠအဝဵု ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
|-
! ဂကူ သၞောတ် (Type)
! ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ ပ္ဍဲ ဝင်
|-
| '''သၞောတ် အလဵုအသဳ ပၞာန်''' (Military Dictatorship)
| ဒပ်ပၞာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကံင်သဳ ပၞာန် (Junta) ရပ် အဝဵု အုပ်ဓုပ် ဍုင်၊ ဗွဲမဂၠိုင် ကတဵုဒှ် နူကဵု ပရေင်သီအဝဵု ပၞာန် (Coup d'état)။
| ဍုင်အာဂျေန်တဳနာ (၁၉၇၆-၁၉၈၃)၊ ဍုင်ဗၟာ (၁၉၆၂-၂၀၁၁၊ ၂၀၂၁-လၟုဟ်)။
|-
| '''သၞောတ် ဗော် မွဲဓဝ်''' (Single-party State)
| ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မွဲဓဝ် ဓုပ် အဝဵု ဍုင် တုဲ ဗော် တၞဟ် တအ် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံမဲ အဝဵု ဍာံပြ။
| ဗော် ကောန်မျူနေတ် ဍုင်ကြုက် (CCP)၊ သဵုဗိယေတ် (CPSU)။
|-
| '''သၞောတ် ပူဂိုလ် သြဇာ''' (Personalist Dictatorship)
| အဝဵု သီုဖအိုတ် စှ်ေ ကောံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ပူဂိုလ် မွဲတၠ ဓဝ် တုဲ၊ သၞောတ် ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု လမျီု ညးတေအ်။
| ကင်ဂျုံအန် (Kim Jong-un) ပ္ဍဲ ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ၊ ဆဒ္ဒါမ် ဟူသိန် (Saddam Hussein) ပ္ဍဲ အဳရက်။
|-
| '''သၞောတ် သၟိင်ဨကရာဇ် အဝဵု အလုံ''' (Absolute Monarchy)
| သၟိင်ဨကရာဇ် မွဲ ရပ် လဝ် အဝဵု အလုံစုံ (ဟွံဒး ဒုင် ထိင် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ) ကေုာံ အာဲကၟာဲ ဆက် နူကဵု တၞောဝ်။
| ဍုင်အာရပ် သေဝ်ဒဳ (Saudi Arabia)၊ ဍုင်ဘရူနာင် (Brunei)။
|}
&lt;ref name=&quot;geddes&quot;&gt;{{cite book |last=Geddes |first=Barbara |title=Paradigms and Sand Castles: Theory Building and Research Design in Comparative Politics |publisher=University of Michigan Press |year=2003 |pages=50-65}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဗီုပြင် ကေတ် အဝဵု ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် အဝဵု (Seizure and Maintenance of Power) ==
တၠအဝဵု တအ် ကလိဂွံ အဝဵု နကဵု နဲကဲ နာနာ သာ် ရ။ အဓိက အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''[[ပရေင်သီအဝဵု ပၞာန်]]''' (Coup d'état) မစကာ ဒြဟတ် လက်နက် တုဲ ပလီု အလဵုအသဳ တြေံ ရ။ လ္ၚဵု ဂှ် ကလိဂွံ အဝဵု နူကဵု ပေါဲရုဲမာဲ (ဥပမာ ဟစ်တလာ) တုဲ ကြဴနူဂှ် ပြံင်လှာဲ သၞောဝ်ဥပဒေ ညံင် ဂွံ ဒှ် တၠအဝဵု ရ။

သွက်ဂွံ ဆက် ထိင်ဒဝ် အဝဵု မ္ဂး၊ တၠအဝဵု တအ် စကာ ရိုဟ်ကၞက် ပိ သာ် -
# '''ဒြဟတ် ပရေင်ဍဵုဍိုက် (Repression):''' စကာ ရဲ လျို့ဝှက် (Secret police)၊ ပရေင်ဖျေဟ် ထံင်၊ ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် သွက်ဂွံ ဂစိုတ် ပရေင်ဒစးဒုင်။
# '''ပရေင်ထံက်ပင် အကျိုးစီးပွား (Co-optation):''' ကဵု သြန် ကေုာံ အခေါင်အရာ ကု ညးမထံက်ပင် ဇကု (Cronyism) ညံင် ညးတအ် ဂွံ ပံင်ကောံ လၟိုန်။
# '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် (Legitimation):''' ဖန်ဗဒှ် လိက် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ် တၟိ သွက်ဂွံ ထ္ၜး ကဵု ညးဍုင်ကွာန် ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ ဇကု နွံကဵု သၞောဝ် တရား (Fake legitimacy)။&lt;ref name=&quot;svolik&quot;&gt;{{cite book |last=Svolik |first=Milan W. |title=The Politics of Authoritarian Rule |publisher=Cambridge University Press |year=2012 |pages=20-35}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ သၞောတ် တၠအဝဵု ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Dictatorship and Human Rights) ==
သၞောတ် တၠအဝဵု ဝွံ မလေပ် ပကဵု ညံင် '''[[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]''' (Human rights) ဂွံ လီုလာ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ဟွံမဲ ကု ညးမစၟတ်သ္ၚေဝ် ကေုာံ ရုင်ဗစာ သၠးပွး ဂှ်ရ၊ အလဵုအသဳ တအ် ကၠောန် ပရေင်ဟွံမဲ ကု သၞောဝ် (Extrajudicial killings) မာန် လောဲသွာ ရ။

* ပရေင်ပျဲပျာံ (Torture) ကေုာံ ပရေင်ကၠေအ် ကၠက် အလဵုအသဳ (Forced disappearance) ကတဵုဒှ် အဆက်ဆက်။
* အခေါင် ဟီုဂး သၠးပွး (Freedom of speech) ကေုာံ အခေါင် ပံင်ကောံ ဂကောံ (Freedom of assembly) ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်။

== ၇။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Economic and Social Impacts) ==
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် တၠအဝဵု မ္ဂး၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် နွံ သၟဝ် တဲ အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ သေဌဳ မဆက်စပ် ကု အလဵုအသဳ (Crony capitalism) ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပတိတ် သြန် ဟွံမဲ ကု ပရေင်ထင်ရှား (Lack of transparency) ဂှ်ရ၊ ပရေင်အဂတိ (Corruption) ကတဵုဒှ် ဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။

လပါ် ဂကောံမၞိဟ် မ္ဂး၊ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဒးဒုင် ဖန်ဇန် လဝ် သွက်ဂွံ လဟီု ဓရ် ထံက်ပင် အလဵုအသဳ သၟး ရ။ ကောန်ၚာ် တအ် ဒးဒုင် ဗတောန် လိက် ပရေင်စန်ဒက် ပ္ဍဲ ဘာလ္ၚတ်၊ တုဲ ပရေင်ချဳဓရာင် ပရေင်မၞိဟ် သၠးပွး (Civil society) ဟွံမဲ ရ။

== ၈။ သၞောတ် တၠအဝဵု ကေုာံ မဳဒဳယာ၊ ဝါဒဖြန့် (Media and Propaganda) ==
မဳဒဳယာ ကေုာံ လိက်ပရိုင် တအ် ဝွံ ဒှ် လွဟ် အဓိက သွက် တၠအဝဵု တအ် မင်မဲ အဝဵု ရ။ အလဵုအသဳ တအ် သီ ကေတ် ရုပ်ဒမျိုင်၊ ရေဒဳယဝ်၊ ကေုာံ အင်တာနက် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် '''ပရေင်စန်ဒက်''' (Propaganda) ရ။

* '''ပရေင်ရှေ်သှေ် ပူဂိုလ် (Cult of personality):''' ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် ညံင် တၠအဝဵု ဂွံ ဒှ် ညံင်ရဴ ကျာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမကယ်တင် ဍုင် (Savior) ရ။ ဗီုရုပ် တၠအဝဵု တအ် ဒး ကွက် လဝ် ဇၟာပ် သ္ၚိ ကေုာံ ဇၟာပ် ရုင်။
* '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် သၞ (Fabricating enemies):''' သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ထံက်ပင် နူ ညးဍုင်ကွာန်၊ တၠအဝဵု တအ် ဖန်ဗဒှ် &quot;သၞ&quot; အပ္ဍဲ ဍုင် (ဥပမာ ဂကူ ကောန်အောန်) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞ မ္ၚး ဍုင် ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဂွံ ဖေက် တုဲ ဒး ပံင်ကောံ သၟဝ် ညးတအ် ရ။

== ၉။ ပရေင်လီုလာ် ကေုာံ အလုံအလံင် ပြံင်လှာဲ သၞောတ် (Decline and Democratization) ==
သၞောတ် တၠအဝဵု ဝွံ ၜိုန်ရ ခိုင်ကၠိုက် လအ် လာန် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ်တအ် နွံ အခိင် လီုလာ် အာ မာန် ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ စိုပ် [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democratization) ကတဵုဒှ် မာန် နကဵု ဟိုတ် ဂမၠိုင် -

# '''ပရေင်ကတဵုသပုန် ညးဍုင်ကွာန် (Popular uprising):''' ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံမာန် ဒုင် တုဲ တိတ် ထ္ၜး ဆန္ဒ (ဥပမာ Arab Spring)။
# '''ပရေင်ပါ် ကရေက် ပ္ဍဲ အလဵုအသဳ (Elite split):''' ဂကောံ ဒပ်ပၞာန် ဟွံသေင်မ္ဂး က္ဍိုပ်သကိုပ် တအ် ဒြိုဟ် ရေင်သကအ် တုဲ သီအဝဵု အပ္ဍဲ။
# '''ပရေင်လီုလာ် ပိုန်ဒြပ် (Economic collapse):''' ဍုင် ဒိုက်ဂတ် အာ လောန် တုဲ အလဵုအသဳ မင်မဲ ဒြဟတ် ပၞာန် ဟွံမာန်။
# '''ပရေင်လုပ် ပြံက် နူ ဍုင် သ္အာင် (Foreign intervention):''' ဍုင် မဟာမိတ် တအ် ဗတိုက် ဖျေဟ် ထောအ် (ဥပမာ ပၞာန် အဳရက်)။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အကာဲအရာ ခေတ်လၟုဟ် (Conclusion and Modern Context) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ သၞောတ် တၠအဝဵု တြေံ (Classical dictatorship) တအ် အောန် စှ်ေ အာ ကီုလေဝ်၊ '''သၞောတ် အလဵုအသဳ ဟိုက်ဗရိတ်''' (Hybrid regimes / Competitive authoritarianism) တအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။ သၞောတ် ဏအ်ဝွံ ကၠောန် ပေါဲရုဲမာဲ ကီုလေဝ်၊ ပေါဲရုဲမာဲ ဂှ် ဟွံမဲ ကု တရားမျှတ တုဲ အလဵုအသဳ ဆက် ကေတ် အဝဵု သ္ၚိတ်တ် ရ။&lt;ref name=&quot;levitsky&quot;&gt;{{cite book |last=Levitsky |first=Steven |author2=Way, Lucan A. |title=Competitive Authoritarianism: Hybrid Regimes After the Cold War |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |pages=5-15}}&lt;/ref&gt;

တုဲပၠန် နကဵု နည်းပညာ တၟိ (AI ကေုာံ Facial recognition)၊ တၠအဝဵု တအ် ခၞံဗဒှ် လဝ် '''သၞောတ် အာဏာသျှင် ဒဳဂျဳတေဝ်''' (Digital authoritarianism) မာန် စၟတ်သ္ၚေဝ် လမျီု ညးဍုင်ကွာန် အလုံ ၂၄ နာဍဳ ရ။ သ္ၚောပ် မ္ဂး၊ သၞောတ် တၠအဝဵု ဝွံ ၜိုန်ရ ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဆက် ဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ် သွက် သၠးပွး ကေုာံ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ လၟုဟ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[ပရေင်သီအဝဵု ပၞာန်]] (Coup d'état)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[သၞောတ် ဖက်သေတ်]] (Fascism)
* [[ပရေင်စန်ဒက်]] (Propaganda)

{{Navbox
| name = Systems of Government
| title = သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Systems of Government and Politics)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောတ် အုပ်ဓုပ် အဓိက
| list1 =
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[သၞောတ် တၠအဝဵု]] (Dictatorship)
* [[သၞောတ် သၟိင်ဨကရာဇ်]] (Monarchy)
* [[သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဂကောံအောန်]] (Oligarchy)
| group2 = ဂကူ သၞောတ် တၠအဝဵု
| list2 =
* [[သၞောတ် အလဵုအသဳ ပၞာန်]] (Military dictatorship)
* [[သၞောတ် ဗော် မွဲဓဝ်]] (Single-party state)
* [[သၞောတ် ပူဂိုလ် သြဇာ]] (Personalist dictatorship)
* [[သၞောတ် အာဏာသျှင် အလုံစုံ]] (Totalitarianism)
| group3 = လွပ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက်
| list3 =
* [[ပရေင်သီအဝဵု ပၞာန်]] (Coup d'état)
* [[ပရေင်စန်ဒက်]] (Propaganda)
* [[ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု မဳဒဳယာ]] (Censorship)
* [[ကောန်ထံင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political prisoner)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democratization)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်]] (Constitution)
}}

[[Category:သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင်]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သၞောတ် တၠအဝဵုဂမၠိုင်]]
[[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>ktwbmnccjtnysc6uyjipnii56yl9vm5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဂကောံအောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11837</id>
    <revision>
      <id>56440</id>
      <timestamp>2026-07-28T06:23:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဂကောံအောန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''အဝ်လဳဂါခဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Oligarchy'', လာတ္တေန်: ''Oligarchia'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Science) ဂှ် ဒှ် သၞောတ် ပရ...&quot;</comment>
      <origin>56440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24949" sha1="om901wtxfisvi94htzk0fpfg3y7c60h" xml:space="preserve">'''သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဂကောံအောန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''အဝ်လဳဂါခဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Oligarchy'', လာတ္တေန်: ''Oligarchia'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Science) ဂှ် ဒှ် သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် မွဲ မနွံကဵု အဝဵု သြဇာ သီုဖအိုတ် မဒတုံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ တဲ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမအောန် (A small group of people) ရ။ ဂကောံမၞိဟ် မရပ်လဝ် အဝဵု တအ် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Wealth)၊ အာဲကၟာဲ တၞောဝ်သၟိင် (Nobility)၊ အဝဵု ပၞာန် (Military control)၊ ပရေင်ပညာ (Education)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အဝဵု သာသနာ (Religion) ရ။&lt;ref name=&quot;winters&quot;&gt;{{cite book |last=Winters |first=J. A. |title=Oligarchy |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |pages=1-10}}&lt;/ref&gt;

သၞောတ် ဏအ်ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy - မၞိဟ် ဂၠိုင် အုပ်ဓုပ်) ကေုာံ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ (Autocracy / Monarchy - မၞိဟ် မွဲ ဓဝ် အုပ်ဓုပ်) ရ။ အလုံ မွဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ်၊ သၞောတ် ဂကောံအောန် ဝွံ ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေဟ်တအ် ဖန်ဇန် လဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သွက်ဂွံ မင်မဲ ဒြပ်ရတ် ကေုာံ အဝဵု ဇကု သၟး ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဂကောံအောန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:The Bosses of the Senate by Joseph Keppler.jpg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ကာတွန်း ပရေင်ဍုင်ကွာန် &quot;The Bosses of the Senate&quot; (၁၈၈၉) မထ္ၜး သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဂကောံအောန် (Oligarchy) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် ညးသိုက် (Plutocracy) မထိင်ဒဝ် လဝ် လိက်သၞောဝ် ဍုင်အမေရိကာန်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;အဝ်လဳဂါခဳ&quot; (Oligarchy) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် ဂရိတ် တြေံ (Greek) ၜါ မတွဟ်ဂး '''olígos''' (ὀλίγος) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အောန်၊ နွံ စ အောန်&quot; ကေုာံ '''árkho''' (ἄρχω) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောဝ်&quot; ရ။ ပံင်ကောံ ထောအ် မ္ဂး ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;သၞောတ် ဂကောံမၞိဟ် အောန်အောန် မအုပ်ဓုပ်&quot; ရ။

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မ္ဂး၊ သၞောတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် အကာဲအရာ မၞိဟ် မနွံကဵု အဝဵု (Elite) ဗွဲမအောန် မွဲ ဂကောံ ကေတ် လဝ် အဝဵု သီအဝဵု နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဇၞော် အလုံစုံ (Masses) ရ။ ဂကောံမၞိဟ် အောန် ဏအ်ဝွံ စကာ အဝဵု ဍုင် (State power) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ အာဲကၟာဲ ဇကု ကေုာံ စဵုဒၞာ ညံင် ဂကောံမၞိဟ် တၞဟ် ဟွံဂွံ လုပ် ပြံက် ကၠုင် ပ္ဍဲ လဒက်ပတန် အဝဵု ညးတအ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ဂရိတ် တြေံ (History and Ancient Greek Studies) ==
လညာတ် သဳအိုရဳ ပရူ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဂကောံအောန် ဝွံ စတင် ပြာကတ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ခေတ် ဂရိတ် တြေံ အခိင် ကာလ တၠပညာ ဒဿန ပရေင်ဍုင်ကွာန် တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပတန် အလဵုအသဳ ရ။

* '''အရစ္စတဝ်တယ် (Aristotle):''' ပ္ဍဲကဵု ပြကိုဟ် ''Politics'' ညး၊ အရစ္စတဝ်တယ် ပါ်လဝ် သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် နကဵု ၆ သာ် ရ။ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဂကောံအောန် (Oligarchy) ဝွံ ဒှ် အရာ မလီုလာ် (Corrupted form) နူကဵု '''[[သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ညးတၠသြဇာ]]''' (Aristocracy) ရ။ Aristocracy ဂှ် ဒှ် &quot;မၞိဟ် ခိုဟ် အိုတ် မအုပ်ဓုပ် သွက် ဖဵု ညးဍုင်ကွာန်&quot;၊ ဆဂး ကာလ မၞိဟ် တအ် ဂှ် အုပ်ဓုပ် သွက် ဖဵု ပူဂိုလ် ဇကု သၟး မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် အာ Oligarchy ရ။&lt;ref name=&quot;aristotle&quot;&gt;{{cite book |last=Aristotle |first= |title=Politics (Translated by C.D.C. Reeve) |publisher=Hackett Publishing |year=1998 |pages=75-82}}&lt;/ref&gt;
* '''ပလေတဝ် (Plato):''' ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် ''The Republic'' ညး၊ သၞောတ် ဂကောံအောန် ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မဒုင်သဇိုင် လတူ ဒြပ်ရတ် တုဲ၊ ညးသိုက် တအ် ရပ် အဝဵု၊ တုဲ ညးဒိုက်ဂတ် တအ် ဟွံမဲ ကု အခေါင်အရာ ရ။

ဥပမာ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂှ် ဒှ် ဍုင်သပါတာ (Sparta) မဒှ် ဍုင် ဂရိတ် တြေံ မဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု ဂကောံ ညးတၠအဝဵု ပၞာန် ကေုာံ ဨကရာဇ် ၜါ ဇကု မွဲစွံ ရ။

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ ကေုာံ သဇိုင် သၞောတ် (Characteristics and Basic Structure) ==
သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဂကောံအောန် ဝွံ နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ သဇိုင် မတုပ် ရေင်သကအ် အလုံ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒၞာဲ ရ -

# '''ပရေင်ပံင်ကောံ အဝဵု (Concentration of Power):''' အဝဵု သၞောဝ်ဥပဒေ၊ အဝဵု အုပ်ဓုပ်၊ ကေုာံ အဝဵု သ္ဂုတ်သွာတ် တအ် သီုဖအိုတ် ဒတုံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ တဲ ဂကောံ ဍောတ် မွဲ သၟး ရ။
# '''ဟွံမဲ ကု ပရေင်ပွင့်လင်း (Lack of Transparency):''' ပရေင်ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဍုင် တအ် ဂှ် ကၠောန် ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဂကောံ သ္ၚောဲ (Behind closed doors) တုဲ ညးဍုင်ကွာန် ဟွံဂွံ တီ လၟေင် ကမၠောန် ရ။
# '''ပရေင်ဆက်မင် အာဲကၟာဲ (Inheritance of Power):''' အဝဵု တအ် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဆက် ပလံင် အာ ဇရေင် ကောန်စဴ ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ မဟာမိတ် ညးတအ် သၟး ရ (Nepotism)။
# '''ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဒြပ်ရတ် (Control of Wealth):''' ဂကောံ မအုပ်ဓုပ် တအ် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် မၞိဟ် မထိင်ဒဝ် လဝ် သယံဇာတ၊ စက်ယန္တရား၊ ကေုာံ ဒြပ်ရတ် ဍုင် အဓိက တအ် ရ။

== ၄။ ဂကူ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဂကောံအောန် ဂမၠိုင် (Types of Oligarchies) ==
သၞောတ် ဏအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် အကာဲအရာ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ရိုဟ်ကၞက် အဝဵု ရ။ တၠပညာ တအ် ပါ်လဝ် ဂကူ အဓိက အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဂကောံအောန် ဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ သၞောတ် (Type)
! သဇိုင် အဝဵု (Basis of Power)
! ပွံက် ကေုာံ ဥပမာ (Description and Example)
|-
| '''[[သၞောတ် ညးသိုက်]]''' (Plutocracy)
| ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဒြပ်ရတ် (Wealth)
| ဂကောံမၞိဟ် မနွံ သြန် ဂၠိုင် အိုတ် တအ် ဖန်ဇန် လဝ် သၞောဝ် ဍုင်။ (ဥပမာ - ဍုင်ဗင်းနစ် တြေံ၊ ဍုင် ရးပလိုတ် လ္ၚဵု ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ်)။
|-
| '''သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ပၞာန်''' (Stratocracy / Junta)
| ဒြဟတ် လက်နက် (Military Force)
| ဂကောံ သကိုပ်ပၞာန် တအ် သီကေတ် အဝဵု တုဲ အုပ်ဓုပ် ဍုင် နကဵု သၞောဝ် ပၞာန်။ (ဥပမာ - ဂကောံ အုပ်ဓုပ် ပၞာန် ပ္ဍဲ ဍုင်အမေရိက လပါ်သၠုင်ကျာ ခေတ် တြေံ)။
|-
| '''သၞောတ် သာသနာ''' (Theocracy)
| ပရေင်ပတှ်ေ ဘာသာ (Religious Beliefs)
| ဂကောံ ခမဳ သာသနာ ဟွံသေင်မ္ဂး တၠပညာ ဘာသာ တအ် အုပ်ဓုပ် ဍုင် နကဵု သၞောဝ် ကျာ်။ (ဥပမာ - ဍုင် အဳရာန် ခေတ်လၟုဟ်)။
|-
| '''သၞောတ် ကုမ္ပဏဳ''' (Corporatocracy)
| ဓါတ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် (Corporate Influence)
| ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် တအ် ထိင်ဒဝ် လဝ် လိက်သၞောဝ် ဍုင် နကဵု ပရေင်စကာ သြန် လတူ အမာတ် တအ် (Lobbying)။
|}

== ၅။ သၞောဝ် ပသဲ သၞောတ် ဂကောံအောန် (The Iron Law of Oligarchy) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၁၊ တၠပညာ သောသဳယဝ်လဝ်ဂျဳ ဍုင်ဂျာမနဳ '''ရောဗတ် မဳချေလ်''' (Robert Michels) ဖန်ဗဒှ် လဝ် သဳအိုရဳ မပြာကတ် မွဲ မကော်စ '''[[သၞောဝ် ပသဲ သၞောတ် ဂကောံအောန်]]''' (Iron law of oligarchy) ရ။ 

အတိုင် လညာတ် ညး မ္ဂး၊ &quot;အလုံ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဂကောံ မနွံကဵု လဒက်ပတန် ဇၞော် (Organization)၊ ၜိုန်ရ စတင် လဝ် နကဵု လညာတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ကီုလေဝ်၊ အခိင် လအ် ကၠုင် မ္ဂး ဍေဟ် သ္ဒး ပြံင်လှာဲ အာ ညံင် ဂွံ ဒှ် သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဂကောံအောန် လၟိုန် ရ&quot; (Who says organization, says oligarchy)။ ဟိုတ် ဂှ် ဒှ် နူကဵု ဂကောံ ဇၞော်ဇၞော် တအ် ဒး စကာ ဗျူရဝ်ကရေသဳ (Bureaucracy) သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန်၊ တုဲ မၞိဟ် မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ တီ လၟေင် ကမၠောန် (Leaders/Elites) တအ် စ ပံင်ကောံ အဝဵု သိုက်သိုက် ရ။&lt;ref name=&quot;michels&quot;&gt;{{cite book |last=Michels |first=R. |title=Political Parties: A Sociological Study of the Oligarchical Tendencies of Modern Democracy |publisher=Free Press |year=1915 |pages=365-370}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဖဵု ကေုာံ အကျောဝ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဏအ် (Advantages and Positive Impacts) ==
ၜိုန်ရ သၞောတ် ဏအ် ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ ဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ဝင် မ္ဂး ဍေဟ် နွံကဵု ဖဵု လ္ၚဵု တအ် ကီု ရ -

* '''ပရေင်ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပြဟ် (Rapid Decision-Making):''' ဟိုတ်နူ မၞိဟ် အောန် ဂှ်ရ၊ ဟွံဒး ကေတ် အခိင် လအ် သွက်ဂွံ သဳကၠဳ ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု မၞိဟ် ဂၠိုင် (တၞဟ်ခြာ နူ ဒဳမဝ်ကရေသဳ မဒး ကၠောန် သဘင် မဲ)။ ဍေဟ် ခိုဟ် ပ္ဍဲ အခိင် အရေးပေါ် ရ။
* '''ပညာ ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် (Expertise):''' ယဝ်ရ ဂကောံ မအုပ်ဓုပ် ဂှ် ဒှ် ဂကောံ တၠပညာ (Technocracy) မ္ဂး၊ ညးတအ် မာန် ဖန်ဇန် လိက်သၞောဝ် မနွံကဵု လညာတ် ဇြိုဟ်နက် မာန် ရ။
* '''ပရေင်ဗိုန်ခိုင် (Stability):''' ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် တမၠာ တအ်၊ ပရေင်မနွံကဵု ဂကောံ အာဲကၟာဲ မအုပ်ဓုပ် ဂှ် ပကဵု ညံင် ဍုင် ဂွံ တန်တဴ လအ် ကေုာံ ဟွံမဲ ကု ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ရ။

== ၇။ အရာမဟွံခိုဟ် ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် (Disadvantages and Inequality Issues) ==
အရာ မဟွံခိုဟ် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ သၞောတ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကတဵုဗဒှ် '''ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ်''' (Inequality) ရ။

* '''ပရေင်လီုလာ် ကေုာံ အဂတိ (Corruption):''' ဂကောံ မအုပ်ဓုပ် တအ် ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် စကာ အဝဵု သွက်ဂွံ ဂၠာဲ သြန် သွက် ဂကောံ ညးတအ် သၟး ရ။ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ပရေင်လာဘ်သပ် ကေုာံ အဂတိ ဗွဲမဇၞော် ရ။
* '''ပရေင်ဍဵုဍိုက် ညးဒိုက်ဂတ် (Suppression of the Lower Class):''' ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ တအ် ဟွံမဲ ကု အခေါင် သွက်ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန်။ အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human rights) တအ် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု ရ။
* '''ကွာဟဟ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Wealth Gap):''' သြန် ဍုင် သီုဖအိုတ် ဒတုံ အာ ပ္ဍဲ တဲ မၞိဟ် ၁% တုဲ၊ မၞိဟ် ၉၉% ဂှ် သ္ဒး ဒုင် ဒိုက် ဂတ် ရ။&lt;ref name=&quot;acemoglu&quot;&gt;{{cite book |last=Acemoglu |first=D. |author2=Robinson, J. A. |title=Economic Origins of Dictatorship and Democracy |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |pages=118-125}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ လညာတ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ အကာဲအရာ ဂၠးတိ လၟုဟ် (Modern Perspectives and Current Global Examples) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ၊ သၞောတ် ဂကောံအောန် ဝွံ ဟွံကော်စ နကဵု ယၟု တိုက်ရိုက် ကီုလေဝ်၊ အင်္ဂလက္ခဏာ ဍေဟ် ပြာကတ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

* '''ဍုင်ရုရှာ (Russia):''' ကြဴနူ ကၟိန်ဍုင် သဵုဗဳယေတ် (Soviet Union) လီုလာ် အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၁၊ ဒြပ်ရတ် ဍုင် သီုဖအိုတ် ဒတုံ အာ ပ္ဍဲ တဲ ဂကောံ သေဋ္ဌဳ ဗွဲမအောန် မကော်စ &quot;Russian Oligarchs&quot; ရ။ ညးတအ် ဏအ် ဖန်ဇန် လဝ် လဒက်ပတန် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရုရှာ လၟုဟ် ရ။
* '''ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် (United States):''' တၠပညာ လ္ၚဵု တအ် (ဥပမာ Gilens ကဵု Page) သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် တုဲ ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဍုင်အမေရိကာန် လၟုဟ် ဝွံ နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ သၞောတ် ညးသိုက် (Plutocratic Oligarchy) ရ။ ဟိုတ်ဂှ် လိက်သၞောဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် အတိုင် ပၟိက် ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် သၟး တုဲ ဟွံကိတ်ညဳ ကု ပၟိက် ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ ရ။&lt;ref name=&quot;gilens&quot;&gt;{{cite journal |last=Gilens |first=M. |author2=Page, B. I. |title=Testing Theories of American Politics: Elites, Interest Groups, and Average Citizens |journal=Perspectives on Politics |volume=12 |issue=3 |pages=564-581 |year=2014}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ လဒက်ပတန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အဝဵု သြဇာ (Economic Structure and Influence) ==
သၞောတ် ဂကောံအောန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု လဒက်ပတန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ဏအ်၊ '''[[သၞောတ် မဝ်နဝ်ပဝ်လဳ]]''' (Monopoly - ပရေင်ထိင်ဒဝ် စျေးကွက် မွဲဓဝ်) ဂှ် ကတဵုဒှ် လောဲသွာ ရ။ 

ဂကောံ မအုပ်ဓုပ် တအ် စကာ အဝဵု ဍုင် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် မကၟာတ်လဒဵု ညးပြိုင်ပ္ကာန် (Competitors) တၟိ တၟိ ညံင် ဟွံဂွံ လုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ သယံဇာတ၊ စက်ယန္တရား၊ ကေုာံ မဳဒဳယာ (Media) သီုဖအိုတ် ဂှ် နွံ သၟဝ် တဲ ညးတအ် တုဲ ညးတအ် မာန် ထိင်ဒဝ် လညာတ် ကေုာံ အသိင် စိုတ်ဓါတ် ညးဍုင်ကွာန် (Public opinion) ဗွဲမလောဲသွာ ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် ဂကောံမၞိဟ် (Conclusion and Future of Society) ==
သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဂကောံအောန် ဝွံ ဒှ် ပရေင်ကတဵုဒှ် သဘာဝ မွဲ ပ္ဍဲ လဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ် မဇၞော်မောဝ် တအ် ရ (အတိုင် သၞောဝ် ပသဲ မဳချေလ်)။ ၜိုန်ရ ဂကောံမၞိဟ် တအ် ဂစာန် ဒက်ပတန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပံင်ကောံ အဝဵု ပ္ဍဲ တဲ ဂကောံ အောန် ဏအ် ဂှ် ဆက် ကတဵုဒှ် ဒၟံင် လၟိုန် ရ။

ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ်၊ ပေါဲဗတိုက် အကြာ အဝဵု ညးဍုင်ကွာန် (Democratic participation) ကေုာံ သြဇာ ဂကောံ ညးသိုက် (Oligarchic influence) ဏအ် ဝွံ သ္ဒး ဆက် ကတဵုဒှ် အာ ရောင်။ သွက်ဂွံ ဝေင်ဒစး ညံင် အဝဵု ဟွံဂွံ ဒတုံ အာ ပ္ဍဲ တဲ ဂကောံ မွဲ သၟး ဂှ်၊ ပရေင်ပညာ၊ သၞောဝ် ဓရ်စၟတ် (Rule of law)၊ ကေုာံ မဳဒဳယာ သၠးပွး (Free press) တအ် ဝွံ ဒှ် လွဟ် ဉာဏ် အဓိက အိုတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ညးတၠသြဇာ]] (Aristocracy)
* [[သၞောတ် ညးသိုက်]] (Plutocracy)
* [[ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Politics)
* [[သၞောဝ် ပသဲ သၞောတ် ဂကောံအောန်]] (Iron law of oligarchy)

{{Navbox
| name = Political systems
| title = သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Systems and Governments)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောတ် အဓိက
| list1 =
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဂကောံအောန်]] (Oligarchy)
* [[သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ]] (Autocracy)
* [[သၞောတ် ဨကရာဇ်]] (Monarchy)
| group2 = ဂကူ ဂကောံအောန်
| list2 =
* [[သၞောတ် ညးသိုက်]] (Plutocracy)
* [[သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ညးတၠသြဇာ]] (Aristocracy)
* [[သၞောတ် သာသနာ]] (Theocracy)
* [[သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ပၞာန်]] (Stratocracy)
| group3 = လညာတ် ကေုာံ သဳအိုရဳ
| list3 =
* [[သၞောဝ် ပသဲ သၞောတ် ဂကောံအောန်]] (Iron law of oligarchy)
* [[ပရေင်ပါ်ခြာ အဝဵု]] (Separation of powers)
* [[ဗျူရဝ်ကရေသဳ]] (Bureaucracy)
| group4 = တၠပညာ အဓိကဂမၠိုင်
| list4 =
* [[အရစ္စတဝ်တယ်]] (Aristotle)
* [[ပလေတဝ်]] (Plato)
* [[ရောဗတ် မဳချေလ်]] (Robert Michels)
}}

[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သၞောတ် အုပ်ဓုပ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ဒဿန ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]</text>
      <sha1>om901wtxfisvi94htzk0fpfg3y7c60h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11838</id>
    <revision>
      <id>56441</id>
      <timestamp>2026-07-28T06:26:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''အဝ်တဝ်ကရေသဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Autocracy'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဒှ် သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဍုင် မွဲ မနွံကဵု အဝဵ...&quot;</comment>
      <origin>56441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22556" sha1="0hce24hkc7st4vs5hf3mco6q3tyre6f" xml:space="preserve">'''သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''အဝ်တဝ်ကရေသဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Autocracy'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဒှ် သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဍုင် မွဲ မနွံကဵု အဝဵု အာဏာ အလုံစုံ (Supreme power) မပံင်ကောံ လဝ် ပ္ဍဲ တဲ ပူဂိုလ် မွဲ တၠ ဓဝ် (ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံဍောတ် မွဲ) ရ။ ပူဂိုလ် မအုပ်ဓုပ် ဏအ်ဝွံ (မကော်စ သၟိင်အာဏာ ဟွံသေင်မ္ဂး အဝ်တဝ်ကရက်) ဟွံဒး ဒုင် ထိင်ဒဝ် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal restraints) ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် (Popular control) ညိည ပုဟ်။&lt;ref name=&quot;tullock&quot;&gt;{{cite book |last=Tullock |first=G. |title=Autocracy |publisher=Kluwer Academic Publishers |year=1987 |pages=15-22}}&lt;/ref&gt;

သၞောတ် ဏအ်ဝွံ တၞဟ်ခြာ ဗွဲမလောန် နူကဵု သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မဒှ် သၞောတ် အဝဵု မနွံ ပ္ဍဲ တဲ ညးဍုင်ကွာန် ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ မ္ဂး၊ ပရေင်ပါ်ခြာ အဝဵု (Separation of powers) ဟွံမဲ တုဲ၊ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ တုလာကာန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် သီုဖအိုတ် ဒးဒုင် ကွိုက် ကေတ် လဝ် နကဵု ပူဂိုလ် မွဲ ဓဝ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ သၞောတ်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Nicholas_II_of_Russia_painted_by_Heinrich_von_Angeli_(1898).jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သၟိင်ဇာ နဳကဝ်လာတ် ဒုတိယ (Tsar Nicholas II) မဒှ် သၟိင်ဨကရာဇ် မပိုင်အဝဵုပေင် ကေုာံ ပူဂိုလ် မအုပ်ဓုပ် သၞောတ် မၞိဟ်မွဲ လက္ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဍုင်ရုရှာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;အဝ်တဝ်ကရေသဳ&quot; (Autocracy) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် ဂရိတ် (Greek) &quot;autokrateia&quot; မဒှ် ပံင်ကောံ အကြာ &quot;autos&quot; (ဇကု) ကေုာံ &quot;kratos&quot; (အဝဵု/အုပ်ဓုပ်) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်အုပ်ဓုပ် နကဵု ပူဂိုလ် မွဲ ဓဝ်&quot; ရ။ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မ္ဂး၊ သၞောတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မဟွံမဲ ကု ပရေင်ထိင်ဒဝ် (Checks and balances) မာန် ပကဵု ညံင် သၟိင်တၠ ဂွံ ကၠောန် အတိုင် စိုတ် မာန် ရ။

အရာ မဒး စၟတ်သမ္တီ ဒၞာဲ ဏအ် ဂှ်၊ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ ဝွံ ဟွံတုပ် ကု သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်အောန် (Oligarchy) မဒှ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် နကဵု ဂကောံ ညးသိုက် တအ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ အဝဵု သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ပူဂိုလ် မွဲ (Dictator ဟွံသေင်မ္ဂး Absolute monarch) ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Origins) ==
သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မတြေံ အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကောန်မၞိဟ် ရ။ နူကဵု ခေတ် တမၠာ (ဥပမာ - ဍုင်အဳဂျေပ် တြေံ၊ ဍုင်ကြုက် တြေံ) မ္ဂး၊ သၟိင်ဨကရာဇ် တအ် နွံကဵု အဝဵု အလုံစုံ (Absolute power) လတူ ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ရဝ်မ (Rome)၊ ဝေါဟာရ &quot;ဒိက်တေတာ&quot; (Dictator) ဂှ် စကာ လဝ် သွက် သၟိင် မကလိဂွံ အဝဵု အလုံစုံ ပ္ဍဲ အခိင် ကာလ အရေးပေါ် သၟး ရ။ ဆဂး လက္ကရဴ ဏအ် ဂျူလဳယောတ် သဳသာ (Julius Caesar) ကေတ် အဝဵု ဏအ် နဒဒှ် တန်တဴ လၟိုန် ဘဝ တုဲ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဍုင် သမ္မတ ရဝ်မ ညံင် ဂွံ ဒှ် အာ အေန်ပါယာ မအုပ်ဓုပ် နကဵု မၞိဟ်မွဲ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် လဒေါဝ် ဥရောပ၊ လညာတ် &quot;အခေါင်အရာ ကျာ် ကဵု သၟိင်&quot; (Divine right of kings) ပကဵု ညံင် သၟိင် တအ် ဂွံ အုပ်ဓုပ် နကဵု အဝဵု အလုံစုံ မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;linz&quot;&gt;{{cite book |last=Linz |first=J. J. |title=Totalitarian and Authoritarian Regimes |publisher=Lynne Rienner Publishers |year=2000 |pages=45-53}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိကဂမၠိုင် (Key Characteristics) ==
သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ ဝွံ နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက မပြာကတ် ဂမၠိုင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

* '''အဝဵု ပံင်ကောံ (Centralization of Power):''' အဝဵု အုပ်ဓုပ်၊ အဝဵု ဥပဒေ ကေုာံ အဝဵု သ္ဂုတ်သွာတ် သီုဖအိုတ် နွံ ပ္ဍဲ တဲ ပူဂိုလ် မွဲ ဓဝ်။
* '''ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဟွံမဲ (Absence of Restraints):''' ပါလဳမာန်၊ ရုင်ဗစာ တအ် ဟွံမဲ ကု အဝဵု သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒစးဒုင် လဟီု သၟိင်အာဏာ။
* '''ထိင်ဒဝ် ပရိုင် ကေုာံ မဳဒဳယာ (Censorship):''' အလဵုအသဳ ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်သၠးပွး မဳဒဳယာ တုဲ တြး ဆ ပရိုင် မထံက်ဂလာန် ဇကု သၟး ရ။
* '''ပရေင်ဍဵုဍိုက် (Repression of Opposition):''' မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗော် မဒစးဒုင် တအ် သ္ဒး ဒုင် ရပ်၊ ဒးဒုင် ဖျေဟ် ထံင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒုင် ဂစိုတ်။

== ၄။ ဂကူ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ ဂမၠိုင် (Types of Autocracy) ==
သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ ဝွံ ပါ်လဝ် ဂကူ အဓိက နာနာ သာ် ရ -

# '''[[သၞောတ် ᨚကရာဇ် ပိုင်အဝဵုပေင်]] (Absolute Monarchy):''' ဒှ် သၞောတ် သၟိင်ဨကရာဇ် မအုပ်ဓုပ် ဍုင် နကဵု အဝဵု အလုံစုံ (ဥပမာ - ဍုင် သէုဒဳ အာရေဗဳယျာ၊ ဍုင် ဥရောပ ခေတ် တြေံ)။
# '''[[သၞောတ် အာဏာသၟိင်]] (Dictatorship):''' ပူဂိုလ် မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ ပၞာန် မွဲ သီ ကေတ် အဝဵု ဍုင် နကဵု ဒြဟတ် လက်နက် တုဲ အုပ်ဓုပ် နကဵု အမိင် (ဥပမာ - သၞောတ် အာဏာသၟိင် ပၞာန်)။
# '''[[သၞောတ် အုပ်ဓုပ် အလုံစုံ]] (Totalitarianism):''' ဒှ် အဆံင် သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ သၞောတ် မၞိဟ်မွဲ မထိင်ဒဝ် အလုံ ဘဝ ကောန်ဍုင်ကွာန် သီုကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ လညာတ် ပတှ်ေ (ဥပမာ - ဍုင် ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ)။&lt;ref name=&quot;friedrich&quot;&gt;{{cite book |last=Friedrich |first=C. J. |author2=Brzezinski, Z. K. |title=Totalitarian Dictatorship and Autocracy |publisher=Harvard University Press |year=1965 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်တၞဟ်ခြာ နူ သၞောတ် တၞဟ် (Comparison with Other Systems) ==
သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ မ္ဂး၊ ဒး ၜတ်ကၞာတ် ကု သၞောတ် တၞဟ် တအ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! လက္ခဏာ (Aspect)
! သၞောတ် မၞိဟ်မွဲ (Autocracy)
! သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democracy)
! သၞောတ် မၞိဟ်အောန် (Oligarchy)
|-
| '''တမ်မူလ အဝဵု'''
| ပူဂိုလ် မွဲ တၠ
| ညးဍုင်ကွာန်
| ဂကောံ ညးသိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမပြဲ
|-
| '''ပရေင်ပါ်ခြာ အဝဵု'''
| ဟွံမဲ (ပံင်ကောံ လဝ်)
| နွံ (ပါလဳမာန်၊ အလဵုအသဳ၊ တုလာကာန်)
| ဟွံမဲ ဟွံသေင်မ္ဂး နွံ အောန်
|-
| '''အခေါင် ရုဲစှ်'''
| ဟွံမဲ (ဟွံသေင်မ္ဂး ရုဲစှ် ရုပ်ပြ)
| နွံ (ဗွဲမဗၠးၜး ကေုာံ တုပ်သၟဟ်)
| နွံ ဆ သွက် ဂကောံ ညးတအ် သၟး
|-
| '''ပရေင်သၠးပွး'''
| ကၟာတ်လဒဵု
| မင်မွဲ လဝ် နကဵု သၞောဝ်
| ကၟာတ်လဒဵု ဟွံသေင်မ္ဂး လိင်
|}

== ၆။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၟဝ် သၞောတ် မၞိဟ်မွဲ (Economy under Autocracy) ==
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ မ္ဂး၊ သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် သၞောတ် မဒးဒုင် ထိင်ဒဝ် နကဵု ဍုင် (Command economy) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် မကဵု အခေါင် ဆ ကု ရဲမဆက်စပ် ကု သၟိင် တအ် သၟး (Crony capitalism) ရ။

* '''ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဍုင် (State Control):''' သၟိင်အာဏာ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ထိင်ဒဝ် လဝ် ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော်၊ သယံဇာတ၊ ကေုာံ ကမၠောန် အဓိက သီုဖအိုတ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ အဝဵု ဇကု ရ။
* '''ပရေင်ဂလာဲ ပိုန်ဒြပ် လမ္စံက် (Corruption):''' ဟိုတ်နူ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Accountability) ဟွံမဲ ဂှ်ရ၊ ပရေင်စသြန် ကေုာံ ပရေင်ဂလာဲ ပိုန်ဒြပ် အကြာ ဂကောံ သၟိင် တအ် ဂၠိုင် ဗွဲမလောန် ရ။&lt;ref name=&quot;svolik&quot;&gt;{{cite book |last=Svolik |first=M. W. |title=The Politics of Authoritarian Rule |publisher=Cambridge University Press |year=2012 |pages=85-92}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဍဵုဍိုက် (Human Rights and Repression) ==
ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ ဂှ် ဒှ် ပရေင်လီုလာ် '''[[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]''' (Human rights violations) ရ။ သၟိင်အာဏာ တအ် စကာ အဝဵု သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ပရေင်ဒစးဒုင် နာနာ သာ် ရ။

* '''ကောန်ထံင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Prisoners):''' ညးမချဳဓရာင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ သၟာပရိုင်၊ ကေုာံ ညးမဟီု ဒစးဒုင် အလဵုအသဳ တအ် သ္ဒး ဒုင် ဖျေဟ် ထံင် နကဵု ဟိုတ် ဟွံမဲ ကု ဥပဒေ ဍာံပြ ရ။
* '''ပရေင်ရပ် ကေုာံ ဂစိုတ် ပၞုက် (Extrajudicial killings):''' ဂကောံ ရဲသၞောဝ် ပၞုက် (Secret police) တအ် စကာ အဝဵု သွက်ဂွံ ရပ် ညးဍုင်ကွာန် တုဲ ဂစိုတ် ထောအ် သီု ဟွံမဲ ကု ရုင်ဗစာ ရ။
* '''ပရေင်သၠးပွး ဟွံမဲ (Lack of Freedom):''' အခေါင် ပကောံ မၞိဟ် (Freedom of assembly) ကေုာံ အခေါင် ဟီုတွံ (Freedom of speech) တအ် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် အလုံစုံ ရ။

== ၈။ ဥပမာ ပ္ဍဲ ဝင် ကေုာံ ခေတ်လၟုဟ် (Historical and Modern Examples) ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင် မ္ဂး၊ ပိုယ် ဂွံ ဆဵု ကေတ် သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -
* '''အေန်ပါယာ ရုရှာ (Russian Empire):''' သၟိင်ဇာ (Tsars) တအ် မပ္တံကဵု နဳကဝ်လာတ် ဒုတိယ (Nicholas II) အုပ်ဓုပ် လဝ် ရုရှာ နကဵု အဝဵု အလုံစုံ စဵုကဵု စိုပ် သၞာံ ၁၉၁၇ မဒှ် အခိင် ပၠန်ဂတး ရုရှာ ရ။
* '''ပြင်သေတ် (France):''' သၟိင် လုဝဳ ၁၄ (Louis XIV) မဟီု လဝ် &quot;အဲ ဂှ် ဒှ် ဍုင် ရ&quot; (I am the state) ဂှ် ဒှ် ဥပမာ ခိုဟ် အိုတ် သွက် သၞောတ် ᨚကရာဇ် ပိုင်အဝဵုပေင် ရ။

ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် လေဝ်၊ သၞောတ် အာဏာသၟိင် ကေုာံ သၞောတ် မၞိဟ်မွဲ တအ် ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု တအ် ဏီ ရ။ ဥပမာ - ဍုင် ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ မအုပ်ဓုပ် နကဵု တၞောဝ် ကိမ် (Kim dynasty) ဂှ် ဒှ် သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ မနွံကဵု ပရေင်ဍဵုဍိုက် အလုံစုံ (Totalitarian autocracy) ရ။

== ၉။ ပရေင်လီုလာ် ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ် (Decline and Challenges) ==
သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ ဝွံ ၜိုန်ရ မာန် တန်တဴ လအ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် နွံကဵု တင်ဍိုန်လျ ကေုာံ ဟိုတ် သွက်ဂွံ လီုလာ် အာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

# '''ပြသၞာ ညးဆက်အာဲ (Succession Crises):''' ကာလ သၟိင်အာဏာ စုတိ ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲ မ္ဂး၊ ဟိုတ်နူ သၞောဝ် ရုဲစှ် မၞိဟ် တၟိ ဟွံမဲ ဂှ်ရ၊ ပရေင်သီအဝဵု အပ္ဍဲ ကေုာံ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် (Civil war) ကတဵုဒှ် မာန် ရ။
# '''ပရေင်လီုလာ် ပိုန်ဒြပ် (Economic Stagnation):''' ဟိုတ်နူ ပရေင်တီထွင် ဟွံမဲ ကေုာံ ပရေင်ဂလာဲ ပိုန်ဒြပ် လမ္စံက် ဂၠိုင် ဂှ်ရ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဒတုံ လာ် ကၠုင် တုဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဒိုက်ဂတ် အာ ရ။
# '''ပရေင်ပၠန်ဂတး (Revolutions):''' ကာလ ပရေင်ဍဵုဍိုက် လောန် အာ မ္ဂး၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ကောံသၟဟ် တုဲ ကတဵု ပၠန်ဂတး (ဥပမာ - ပရေင်ပၠန်ဂတး ရုရှာ၊ ပရေင်ပၠန်ဂတး အာရပ် နွေဦး) မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;geddes&quot;&gt;{{cite journal |last=Geddes |first=B. |title=What Do We Know About Democratization After Twenty Years? |journal=Annual Review of Political Science |volume=2 |issue=1 |pages=115-144 |year=1999}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မဖန်ဇန် လဝ် သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ အဝဵု ပ္ဍဲ ပူဂိုလ် မွဲ ဓဝ် တုဲ မဟွံကဵု အခေါင်အရာ ကေုာံ ပရေင်သၠးပွး ကု ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ ၜိုန်ရ ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ် သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ ဝွံ ကလေင် ပြာကတ် ကၠုင် နကဵု ဗီုပြင် တၟိ ရ။

တၠပညာ တအ် ဟီုတွံ လဝ် ပရူ &quot;သၞောတ် အာဏာသၟိင် ဒဳဂျဳတေဝ်&quot; (Digital authoritarianism) မဒှ် သၞောတ် မစကာ နည်းပညာ သွက်ဂွံ လ္ၚတ်၊ ထိင်ဒဝ်၊ ကေုာံ ကၟာတ်လဒဵု ကောန်ဍုင်ကွာန် လတူ အင်တာနက် ရ။ အနာဂတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ ဝွံ သ္ဒး ဆက် ဒှ် ပေါဲပြိုင်ပ္ကာန် အကြာ လညာတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ အန္တရာယ် နူ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[သၞောတ် အာဏာသၟိင်]] (Dictatorship)
* [[ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Politics)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human Rights)

{{Navbox
| name = Political Systems
| title = သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Systems)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောတ် အဓိကဂမၠိုင်
| list1 =
* [[သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ]] (Autocracy)
* [[သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်အောန်]] (Oligarchy)
* [[သၞောတ် ᨚကရာဇ်]] (Monarchy)
| group2 = ဂကူ သၞောတ် မၞိဟ်မွဲ
| list2 =
* [[သၞောတ် အာဏာသၟိင်]] (Dictatorship)
* [[သၞောတ် အုပ်ဓုပ် အလုံစုံ]] (Totalitarianism)
* [[သၞောတ် ᨚကရာဇ် ပိုင်အဝဵုပေင်]] (Absolute Monarchy)
* [[သၞောတ် ဖာသေတ်]] (Fascism)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human Rights)
* [[ပရေင်ပါ်ခြာ အဝဵု]] (Separation of powers)
* [[ပရေင်ပၠန်ဂတး]] (Revolution)
* [[ပရေင်သီအဝဵု]] (Coup d'état)
}}

[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သၞောတ် အုပ်ဓုပ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:သၞောတ် အာဏာသၟိင်]]</text>
      <sha1>0hce24hkc7st4vs5hf3mco6q3tyre6f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>56442</id>
      <parentid>56441</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T06:27:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၄။ ဂကူ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ ဂမၠိုင် (Types of Autocracy) */</comment>
      <origin>56442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22556" sha1="mk9dfwbv42jwlxhv7egsm0ub2sior1w" xml:space="preserve">'''သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''အဝ်တဝ်ကရေသဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Autocracy'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဒှ် သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဍုင် မွဲ မနွံကဵု အဝဵု အာဏာ အလုံစုံ (Supreme power) မပံင်ကောံ လဝ် ပ္ဍဲ တဲ ပူဂိုလ် မွဲ တၠ ဓဝ် (ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံဍောတ် မွဲ) ရ။ ပူဂိုလ် မအုပ်ဓုပ် ဏအ်ဝွံ (မကော်စ သၟိင်အာဏာ ဟွံသေင်မ္ဂး အဝ်တဝ်ကရက်) ဟွံဒး ဒုင် ထိင်ဒဝ် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal restraints) ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် (Popular control) ညိည ပုဟ်။&lt;ref name=&quot;tullock&quot;&gt;{{cite book |last=Tullock |first=G. |title=Autocracy |publisher=Kluwer Academic Publishers |year=1987 |pages=15-22}}&lt;/ref&gt;

သၞောတ် ဏအ်ဝွံ တၞဟ်ခြာ ဗွဲမလောန် နူကဵု သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မဒှ် သၞောတ် အဝဵု မနွံ ပ္ဍဲ တဲ ညးဍုင်ကွာန် ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ မ္ဂး၊ ပရေင်ပါ်ခြာ အဝဵု (Separation of powers) ဟွံမဲ တုဲ၊ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ တုလာကာန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် သီုဖအိုတ် ဒးဒုင် ကွိုက် ကေတ် လဝ် နကဵု ပူဂိုလ် မွဲ ဓဝ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ သၞောတ်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Nicholas_II_of_Russia_painted_by_Heinrich_von_Angeli_(1898).jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သၟိင်ဇာ နဳကဝ်လာတ် ဒုတိယ (Tsar Nicholas II) မဒှ် သၟိင်ဨကရာဇ် မပိုင်အဝဵုပေင် ကေုာံ ပူဂိုလ် မအုပ်ဓုပ် သၞောတ် မၞိဟ်မွဲ လက္ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဍုင်ရုရှာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;အဝ်တဝ်ကရေသဳ&quot; (Autocracy) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် ဂရိတ် (Greek) &quot;autokrateia&quot; မဒှ် ပံင်ကောံ အကြာ &quot;autos&quot; (ဇကု) ကေုာံ &quot;kratos&quot; (အဝဵု/အုပ်ဓုပ်) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်အုပ်ဓုပ် နကဵု ပူဂိုလ် မွဲ ဓဝ်&quot; ရ။ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မ္ဂး၊ သၞောတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မဟွံမဲ ကု ပရေင်ထိင်ဒဝ် (Checks and balances) မာန် ပကဵု ညံင် သၟိင်တၠ ဂွံ ကၠောန် အတိုင် စိုတ် မာန် ရ။

အရာ မဒး စၟတ်သမ္တီ ဒၞာဲ ဏအ် ဂှ်၊ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ ဝွံ ဟွံတုပ် ကု သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်အောန် (Oligarchy) မဒှ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် နကဵု ဂကောံ ညးသိုက် တအ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ အဝဵု သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ပူဂိုလ် မွဲ (Dictator ဟွံသေင်မ္ဂး Absolute monarch) ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Origins) ==
သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မတြေံ အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကောန်မၞိဟ် ရ။ နူကဵု ခေတ် တမၠာ (ဥပမာ - ဍုင်အဳဂျေပ် တြေံ၊ ဍုင်ကြုက် တြေံ) မ္ဂး၊ သၟိင်ဨကရာဇ် တအ် နွံကဵု အဝဵု အလုံစုံ (Absolute power) လတူ ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ရဝ်မ (Rome)၊ ဝေါဟာရ &quot;ဒိက်တေတာ&quot; (Dictator) ဂှ် စကာ လဝ် သွက် သၟိင် မကလိဂွံ အဝဵု အလုံစုံ ပ္ဍဲ အခိင် ကာလ အရေးပေါ် သၟး ရ။ ဆဂး လက္ကရဴ ဏအ် ဂျူလဳယောတ် သဳသာ (Julius Caesar) ကေတ် အဝဵု ဏအ် နဒဒှ် တန်တဴ လၟိုန် ဘဝ တုဲ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဍုင် သမ္မတ ရဝ်မ ညံင် ဂွံ ဒှ် အာ အေန်ပါယာ မအုပ်ဓုပ် နကဵု မၞိဟ်မွဲ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် လဒေါဝ် ဥရောပ၊ လညာတ် &quot;အခေါင်အရာ ကျာ် ကဵု သၟိင်&quot; (Divine right of kings) ပကဵု ညံင် သၟိင် တအ် ဂွံ အုပ်ဓုပ် နကဵု အဝဵု အလုံစုံ မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;linz&quot;&gt;{{cite book |last=Linz |first=J. J. |title=Totalitarian and Authoritarian Regimes |publisher=Lynne Rienner Publishers |year=2000 |pages=45-53}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိကဂမၠိုင် (Key Characteristics) ==
သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ ဝွံ နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက မပြာကတ် ဂမၠိုင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

* '''အဝဵု ပံင်ကောံ (Centralization of Power):''' အဝဵု အုပ်ဓုပ်၊ အဝဵု ဥပဒေ ကေုာံ အဝဵု သ္ဂုတ်သွာတ် သီုဖအိုတ် နွံ ပ္ဍဲ တဲ ပူဂိုလ် မွဲ ဓဝ်။
* '''ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဟွံမဲ (Absence of Restraints):''' ပါလဳမာန်၊ ရုင်ဗစာ တအ် ဟွံမဲ ကု အဝဵု သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒစးဒုင် လဟီု သၟိင်အာဏာ။
* '''ထိင်ဒဝ် ပရိုင် ကေုာံ မဳဒဳယာ (Censorship):''' အလဵုအသဳ ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်သၠးပွး မဳဒဳယာ တုဲ တြး ဆ ပရိုင် မထံက်ဂလာန် ဇကု သၟး ရ။
* '''ပရေင်ဍဵုဍိုက် (Repression of Opposition):''' မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗော် မဒစးဒုင် တအ် သ္ဒး ဒုင် ရပ်၊ ဒးဒုင် ဖျေဟ် ထံင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒုင် ဂစိုတ်။

== ၄။ ဂကူ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ ဂမၠိုင် (Types of Autocracy) ==
သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ ဝွံ ပါ်လဝ် ဂကူ အဓိက နာနာ သာ် ရ -

# '''[[သၞောတ် ဨကရာဇ် ပိုင်အဝဵုပေင်]] (Absolute Monarchy):''' ဒှ် သၞောတ် သၟိင်ဨကရာဇ် မအုပ်ဓုပ် ဍုင် နကဵု အဝဵု အလုံစုံ (ဥပမာ - ဍုင် သէုဒဳ အာရေဗဳယျာ၊ ဍုင် ဥရောပ ခေတ် တြေံ)။
# '''[[သၞောတ် အာဏာသၟိင်]] (Dictatorship):''' ပူဂိုလ် မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ ပၞာန် မွဲ သီ ကေတ် အဝဵု ဍုင် နကဵု ဒြဟတ် လက်နက် တုဲ အုပ်ဓုပ် နကဵု အမိင် (ဥပမာ - သၞောတ် အာဏာသၟိင် ပၞာန်)။
# '''[[သၞောတ် အုပ်ဓုပ် အလုံစုံ]] (Totalitarianism):''' ဒှ် အဆံင် သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ သၞောတ် မၞိဟ်မွဲ မထိင်ဒဝ် အလုံ ဘဝ ကောန်ဍုင်ကွာန် သီုကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ လညာတ် ပတှ်ေ (ဥပမာ - ဍုင် ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ)။&lt;ref name=&quot;friedrich&quot;&gt;{{cite book |last=Friedrich |first=C. J. |author2=Brzezinski, Z. K. |title=Totalitarian Dictatorship and Autocracy |publisher=Harvard University Press |year=1965 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်တၞဟ်ခြာ နူ သၞောတ် တၞဟ် (Comparison with Other Systems) ==
သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ မ္ဂး၊ ဒး ၜတ်ကၞာတ် ကု သၞောတ် တၞဟ် တအ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! လက္ခဏာ (Aspect)
! သၞောတ် မၞိဟ်မွဲ (Autocracy)
! သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democracy)
! သၞောတ် မၞိဟ်အောန် (Oligarchy)
|-
| '''တမ်မူလ အဝဵု'''
| ပူဂိုလ် မွဲ တၠ
| ညးဍုင်ကွာန်
| ဂကောံ ညးသိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမပြဲ
|-
| '''ပရေင်ပါ်ခြာ အဝဵု'''
| ဟွံမဲ (ပံင်ကောံ လဝ်)
| နွံ (ပါလဳမာန်၊ အလဵုအသဳ၊ တုလာကာန်)
| ဟွံမဲ ဟွံသေင်မ္ဂး နွံ အောန်
|-
| '''အခေါင် ရုဲစှ်'''
| ဟွံမဲ (ဟွံသေင်မ္ဂး ရုဲစှ် ရုပ်ပြ)
| နွံ (ဗွဲမဗၠးၜး ကေုာံ တုပ်သၟဟ်)
| နွံ ဆ သွက် ဂကောံ ညးတအ် သၟး
|-
| '''ပရေင်သၠးပွး'''
| ကၟာတ်လဒဵု
| မင်မွဲ လဝ် နကဵု သၞောဝ်
| ကၟာတ်လဒဵု ဟွံသေင်မ္ဂး လိင်
|}

== ၆။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၟဝ် သၞောတ် မၞိဟ်မွဲ (Economy under Autocracy) ==
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ မ္ဂး၊ သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် သၞောတ် မဒးဒုင် ထိင်ဒဝ် နကဵု ဍုင် (Command economy) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် မကဵု အခေါင် ဆ ကု ရဲမဆက်စပ် ကု သၟိင် တအ် သၟး (Crony capitalism) ရ။

* '''ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဍုင် (State Control):''' သၟိင်အာဏာ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ထိင်ဒဝ် လဝ် ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော်၊ သယံဇာတ၊ ကေုာံ ကမၠောန် အဓိက သီုဖအိုတ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ အဝဵု ဇကု ရ။
* '''ပရေင်ဂလာဲ ပိုန်ဒြပ် လမ္စံက် (Corruption):''' ဟိုတ်နူ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Accountability) ဟွံမဲ ဂှ်ရ၊ ပရေင်စသြန် ကေုာံ ပရေင်ဂလာဲ ပိုန်ဒြပ် အကြာ ဂကောံ သၟိင် တအ် ဂၠိုင် ဗွဲမလောန် ရ။&lt;ref name=&quot;svolik&quot;&gt;{{cite book |last=Svolik |first=M. W. |title=The Politics of Authoritarian Rule |publisher=Cambridge University Press |year=2012 |pages=85-92}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဍဵုဍိုက် (Human Rights and Repression) ==
ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ ဂှ် ဒှ် ပရေင်လီုလာ် '''[[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]''' (Human rights violations) ရ။ သၟိင်အာဏာ တအ် စကာ အဝဵု သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ပရေင်ဒစးဒုင် နာနာ သာ် ရ။

* '''ကောန်ထံင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Prisoners):''' ညးမချဳဓရာင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ သၟာပရိုင်၊ ကေုာံ ညးမဟီု ဒစးဒုင် အလဵုအသဳ တအ် သ္ဒး ဒုင် ဖျေဟ် ထံင် နကဵု ဟိုတ် ဟွံမဲ ကု ဥပဒေ ဍာံပြ ရ။
* '''ပရေင်ရပ် ကေုာံ ဂစိုတ် ပၞုက် (Extrajudicial killings):''' ဂကောံ ရဲသၞောဝ် ပၞုက် (Secret police) တအ် စကာ အဝဵု သွက်ဂွံ ရပ် ညးဍုင်ကွာန် တုဲ ဂစိုတ် ထောအ် သီု ဟွံမဲ ကု ရုင်ဗစာ ရ။
* '''ပရေင်သၠးပွး ဟွံမဲ (Lack of Freedom):''' အခေါင် ပကောံ မၞိဟ် (Freedom of assembly) ကေုာံ အခေါင် ဟီုတွံ (Freedom of speech) တအ် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် အလုံစုံ ရ။

== ၈။ ဥပမာ ပ္ဍဲ ဝင် ကေုာံ ခေတ်လၟုဟ် (Historical and Modern Examples) ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင် မ္ဂး၊ ပိုယ် ဂွံ ဆဵု ကေတ် သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -
* '''အေန်ပါယာ ရုရှာ (Russian Empire):''' သၟိင်ဇာ (Tsars) တအ် မပ္တံကဵု နဳကဝ်လာတ် ဒုတိယ (Nicholas II) အုပ်ဓုပ် လဝ် ရုရှာ နကဵု အဝဵု အလုံစုံ စဵုကဵု စိုပ် သၞာံ ၁၉၁၇ မဒှ် အခိင် ပၠန်ဂတး ရုရှာ ရ။
* '''ပြင်သေတ် (France):''' သၟိင် လုဝဳ ၁၄ (Louis XIV) မဟီု လဝ် &quot;အဲ ဂှ် ဒှ် ဍုင် ရ&quot; (I am the state) ဂှ် ဒှ် ဥပမာ ခိုဟ် အိုတ် သွက် သၞောတ် ᨚကရာဇ် ပိုင်အဝဵုပေင် ရ။

ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် လေဝ်၊ သၞောတ် အာဏာသၟိင် ကေုာံ သၞောတ် မၞိဟ်မွဲ တအ် ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု တအ် ဏီ ရ။ ဥပမာ - ဍုင် ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ မအုပ်ဓုပ် နကဵု တၞောဝ် ကိမ် (Kim dynasty) ဂှ် ဒှ် သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ မနွံကဵု ပရေင်ဍဵုဍိုက် အလုံစုံ (Totalitarian autocracy) ရ။

== ၉။ ပရေင်လီုလာ် ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ် (Decline and Challenges) ==
သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ ဝွံ ၜိုန်ရ မာန် တန်တဴ လအ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် နွံကဵု တင်ဍိုန်လျ ကေုာံ ဟိုတ် သွက်ဂွံ လီုလာ် အာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

# '''ပြသၞာ ညးဆက်အာဲ (Succession Crises):''' ကာလ သၟိင်အာဏာ စုတိ ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲ မ္ဂး၊ ဟိုတ်နူ သၞောဝ် ရုဲစှ် မၞိဟ် တၟိ ဟွံမဲ ဂှ်ရ၊ ပရေင်သီအဝဵု အပ္ဍဲ ကေုာံ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် (Civil war) ကတဵုဒှ် မာန် ရ။
# '''ပရေင်လီုလာ် ပိုန်ဒြပ် (Economic Stagnation):''' ဟိုတ်နူ ပရေင်တီထွင် ဟွံမဲ ကေုာံ ပရေင်ဂလာဲ ပိုန်ဒြပ် လမ္စံက် ဂၠိုင် ဂှ်ရ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဒတုံ လာ် ကၠုင် တုဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဒိုက်ဂတ် အာ ရ။
# '''ပရေင်ပၠန်ဂတး (Revolutions):''' ကာလ ပရေင်ဍဵုဍိုက် လောန် အာ မ္ဂး၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ကောံသၟဟ် တုဲ ကတဵု ပၠန်ဂတး (ဥပမာ - ပရေင်ပၠန်ဂတး ရုရှာ၊ ပရေင်ပၠန်ဂတး အာရပ် နွေဦး) မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;geddes&quot;&gt;{{cite journal |last=Geddes |first=B. |title=What Do We Know About Democratization After Twenty Years? |journal=Annual Review of Political Science |volume=2 |issue=1 |pages=115-144 |year=1999}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မဖန်ဇန် လဝ် သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ အဝဵု ပ္ဍဲ ပူဂိုလ် မွဲ ဓဝ် တုဲ မဟွံကဵု အခေါင်အရာ ကေုာံ ပရေင်သၠးပွး ကု ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ ၜိုန်ရ ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ် သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ ဝွံ ကလေင် ပြာကတ် ကၠုင် နကဵု ဗီုပြင် တၟိ ရ။

တၠပညာ တအ် ဟီုတွံ လဝ် ပရူ &quot;သၞောတ် အာဏာသၟိင် ဒဳဂျဳတေဝ်&quot; (Digital authoritarianism) မဒှ် သၞောတ် မစကာ နည်းပညာ သွက်ဂွံ လ္ၚတ်၊ ထိင်ဒဝ်၊ ကေုာံ ကၟာတ်လဒဵု ကောန်ဍုင်ကွာန် လတူ အင်တာနက် ရ။ အနာဂတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ ဝွံ သ္ဒး ဆက် ဒှ် ပေါဲပြိုင်ပ္ကာန် အကြာ လညာတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ အန္တရာယ် နူ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[သၞောတ် အာဏာသၟိင်]] (Dictatorship)
* [[ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Politics)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human Rights)

{{Navbox
| name = Political Systems
| title = သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Systems)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောတ် အဓိကဂမၠိုင်
| list1 =
* [[သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်မွဲ]] (Autocracy)
* [[သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်အောန်]] (Oligarchy)
* [[သၞောတ် ᨚကရာဇ်]] (Monarchy)
| group2 = ဂကူ သၞောတ် မၞိဟ်မွဲ
| list2 =
* [[သၞောတ် အာဏာသၟိင်]] (Dictatorship)
* [[သၞောတ် အုပ်ဓုပ် အလုံစုံ]] (Totalitarianism)
* [[သၞောတ် ᨚကရာဇ် ပိုင်အဝဵုပေင်]] (Absolute Monarchy)
* [[သၞောတ် ဖာသေတ်]] (Fascism)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human Rights)
* [[ပရေင်ပါ်ခြာ အဝဵု]] (Separation of powers)
* [[ပရေင်ပၠန်ဂတး]] (Revolution)
* [[ပရေင်သီအဝဵု]] (Coup d'état)
}}

[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သၞောတ် အုပ်ဓုပ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:သၞောတ် အာဏာသၟိင်]]</text>
      <sha1>mk9dfwbv42jwlxhv7egsm0ub2sior1w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ် ဨကရာဇ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11839</id>
    <revision>
      <id>56443</id>
      <timestamp>2026-07-28T06:31:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သၞောတ် ဨကရာဇ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''မဝ်နာခဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Monarchy'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် အလဵုအသဳ မွဲ မနွံကဵု ပူဂိုလ် မွဲတၠ (ဗွဲမ...&quot;</comment>
      <origin>56443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21095" sha1="ey3sjfealpzv6hhhm7qykgd04g4yu2y" xml:space="preserve">'''သၞောတ် ဨကရာဇ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''မဝ်နာခဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Monarchy'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် အလဵုအသဳ မွဲ မနွံကဵု ပူဂိုလ် မွဲတၠ (ဗွဲမဂၠိုင် ဨကရာဇ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဨကရာဇ်ဗြဴ) မနွံကဵု အဝဵု နဒဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် (Head of state) စဵုကဵု လအိတ် လမျီု ဟွံသေင်မ္ဂး စဵုကဵု ဖျေဟ် အဝဵု (Abdication) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဏအ်၊ ဨကရာဇ် ဝွံ နွံကဵု အဝဵု အလုံစုံ ဟွံသေင်မ္ဂး အဝဵု မဒးဒုင် ပိုင်ခြာ လဝ် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ အတိုင် ဗီုပြင် လဒက်ပတန် သၞောတ် ဍုင် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;oneil&quot;&gt;{{cite book |last=O'Neil |first=P. H. |title=Essentials of Comparative Politics |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2017 |pages=132-135}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ၊ သၞောတ် ဨကရာဇ် ဝွံ ဒှ် သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် မတြေံ အိုတ် ကေုာံ မပြာကတ် အိုတ် မွဲ စဵုကဵု စိုပ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ သၞောတ် ဨကရာဇ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် သၞောတ် ဨကရာဇ် သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Constitutional monarchy) မဒှ် သၞောတ် ဨကရာဇ် မနွံကဵု အဝဵု သင်္ကေတ သၟး တုဲ အဝဵု အုပ်ဓုပ် ဍာံပြ ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တဲ အလဵုအသဳ မဂွံဒုင် ရုဲစှ် လဝ် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောတ် ဨကရာဇ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ အကာဲအရာ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:King_Charles_III_2023.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် သၟိင်ဨကရာဇ် ချာလ် တတိယ (King Charles III) ဍုင်အင်္ဂလာန် မဒှ် ဨကရာဇ် သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;မဝ်နာခဳ&quot; (Monarchy) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် ဂရိတ် (Greek) &quot;monarkhia&quot; (μονάρχης) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမအုပ်ဓုပ် မွဲတၠ ဓဝ်&quot; (monos = မွဲ၊ arkhein = သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ်) ရ။ 

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မ္ဂး၊ သၞောတ် ဨကရာဇ် ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု သၞောတ် သမ္မတ ဟွံသေင်မ္ဂး '''သၞောတ် ခန်လွာ''' (Republic) မဒှ် သၞောတ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် မဂွံဒုင် ရုဲစှ် ကေုာံ မနွံကဵု အပိုိုင်အခြာ အခိင် တာလျိုင် (Term limit) ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဨကရာဇ် မ္ဂး၊ အဝဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဆက်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်အာဲကၟာဲ ဆက်တၞောဝ် (Hereditary succession) ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Origins) ==
သၞောတ် ဨကရာဇ် ဝွံ စတင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ကောန်မၞိဟ် စ ဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ် ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်ဂမၠိုင် (Early civilizations) မပ္တံကဵု ဍုင် အဳဂျေပ် တမၠာ (Ancient Egypt)၊ ဒေသ မေသဝ်ပဝ်တေးမီးယား (Mesopotamia)၊ ကေုာံ ဍုင် ကြုက် (China) တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;finer&quot;&gt;{{cite book |last=Finer |first=S. E. |title=The History of Government from the Earliest Times |publisher=Oxford University Press |year=1997 |pages=15-30}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တမၠာ တအ် ဂှ်၊ ဨကရာဇ် တအ် ဝွံ ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် တမၠာတ် ကျာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမကလိဂွံ အဝဵု နူ အကာသ (Mandate of Heaven ပ္ဍဲ ကြုက်၊ ကေုာံ Divine right of kings ပ္ဍဲ ဥရောပ) ရ။ လညာတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် ဨကရာဇ် တအ် ဂွံ ကလိဂွံ သြဇာ အလုံစုံ လတူ ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ရ။

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ ကေုာံ လဒက်ပတန် (Characteristics and Elements) ==
သၞောတ် ဨကရာဇ် မွဲ ဝွံ နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက ဂမၠိုင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -
* '''ပရေင်ပိုင်ပြဳ လမျီု (Lifelong Tenure):''' ဨကရာဇ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ အဝဵု စဵုကဵု ညး စုတိ အာ ဟွံသေင်မ္ဂး ညး အလဵုဇကု သၠး ဖျေဟ် အဝဵု ရ။
* '''ပရေင်ဆက်အာဲကၟာဲ (Succession):''' က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် တၟိ ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် ကောန် ဟွံသေင်မ္ဂး တၞောဝ်ဒတောဝ် ဨကရာဇ် တြေံ (Hereditary rule) ရ။ (ဆဂး ပ္ဍဲ လ္ၚဵု မ္ဂး နွံကဵု ပရေင်ရုဲစှ် ဨကရာဇ် ကီု ရ)
* '''ယၟု ကေုာံ စရာဲ (Titles and Prestige):''' က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် ဝွံ ဒးဒုင် ကော်စ နကဵု ယၟု တၟေင် မပ္တံကဵု ဨကရာဇ် (King/Queen)၊ သၟိင်၊ အေန်ပါယာ (Emperor)၊ သူလတာန် (Sultan) ဟွံသေင်မ္ဂး အမဳရာ (Emir) ရ။

== ၄။ သၞောတ် ဨကရာဇ် ပိုင်ပြဳ အဝဵု အလုံစုံ (Absolute Monarchy) ==
'''သၞောတ် ဨကရာဇ် ပိုင်ပြဳ အဝဵု အလုံစုံ''' (Absolute monarchy) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် မွဲ ဨကရာဇ် ဝွံ နွံကဵု အဝဵု သၠုင်အိုတ် ကေုာံ ပိုင်ပြဳ လဝ် အဝဵု အလဵုအသဳ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ သီုဖအိုတ် မဟွံမဲ ကု ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဏအ်၊ ဨကရာဇ် ဝွံ ဒှ် ညးမပတိတ် သၞောဝ်၊ ညးမအုပ်ဓုပ်၊ ကေုာံ ညးမဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် တြိသၞောဝ် သီုဖအိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ ဝင် မ္ဂး၊ သၟိင် ဍုင် ပြင်သေတ် လူးဝစ် မရနုက်ကဵု ၁၄ (Louis XIV) ဒှ် ဥပမာ သၟိင် ပိုင်ပြဳ အဝဵု အလုံစုံ မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ သၞောတ် ဏအ် သှ်ေ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဍုင် သէုဒဳ အရေဗဳယျာ (Saudi Arabia)၊ အဝ်မာန် (Oman) ကေုာံ ဗရူနာင် (Brunei) တအ် ရ။

== ၅။ သၞောတ် ဨကရာဇ် သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Constitutional Monarchy) ==
'''သၞောတ် ဨကရာဇ် သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ''' (Constitutional monarchy) ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မွဲ ဨကရာဇ် ဝွံ အုပ်ဓုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ တန်တြိ ဍုင် (Constitution) ရ။&lt;ref name=&quot;bogdanor&quot;&gt;{{cite book |last=Bogdanor |first=V. |title=The Monarchy and the Constitution |publisher=Oxford University Press |year=1995 |pages=45-60}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဏအ်၊ အဝဵု ဨကရာဇ် ဝွံ ဒးဒုင် ပိုင်ခြာ လဝ် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ တုဲ၊ အဝဵု အုပ်ဓုပ် ဍာံပြ (Executive power) ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တဲ အလဵုအသဳ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Prime Minister) မဂွံဒုင် ရုဲစှ် နူကဵု ပါလဳမာန် (Parliament) ရ။ ဨကရာဇ် ဝွံ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် နဒဒှ် သင်္ကေတ ပရေင်ညဳသၟဟ် ဍုင် ကေုာံ အခန်အရာ ပရေင်အခိုက်အလိုက် သၟး ရ။ ဥပမာ - ဍုင် အင်္ဂလာန် (UK)၊ ဍုင် ဂျပေန် (Japan)၊ ကေုာံ ဍုင် သေံ (Thailand) တအ် ရ။

== ၆။ သၞောတ် ဆက်အာဲကၟာဲ (Succession and Inheritance) ==
ပရေင်ဆက်အာဲကၟာဲ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အဝဵု ဨကရာဇ် ဝွံ နွံ ဗီုပြင် နာနာ သာ် -
* '''သၞောတ် တၞောဝ်ဒတောဝ် (Hereditary succession):''' အဝဵု ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ ဇရေင် ကောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကောဒေအ် ဨကရာဇ်။ သၞောတ် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် သၞောတ် မကဵု အခေါင် ကု ကောန်တြုဟ် ဇၞော်အိုတ် (Primogeniture) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ဍုင် ဥရောပ ဗွဲမဂၠိုင် ပြံင်လှာဲ လဝ် သၞောဝ် ညံင် ကောန် ဇၞော်အိုတ် (ဟွံရုဲ လိင် တြုဟ်/ဗြဴ) ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် (Absolute primogeniture) ရ။
* '''သၞောတ် ရုဲစှ် (Elective monarchy):''' ဨကရာဇ် တၟိ ဂှ် ဂွံဒုင် ရုဲစှ် နူကဵု ဂကောံ မၞိဟ် မနွံ အဝဵု ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ တၠသ္ၚိ (Council) ရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲ ဍုင် မလေရှာ (Malaysia) မ္ဂး ဨကရာဇ် ဂှ် ဂွံဒုင် ရုဲစှ် နူကဵု သူလတာန် တွဵုရး ၉ တၠ သွက် ပွိုင် ၅ သၞာံ မွဲ ဝါ ရ။

== ၇။ ပရေင်ယှောတ်စှ်ေ ကေုာံ ပလီု သၞောတ် ဨကရာဇ် (Decline and Abolition of Monarchies) ==
ၜိုန်ရ သၞောတ် ဨကရာဇ် ဒှ် လဝ် သၞောတ် အဓိက ပ္ဍဲ ဂၠးတိ လၟုဟ် လေဝ်၊ ပ္ဍဲ ၁၈ တဵု ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် သၞောတ် ဏအ် ဒးဒုင် ပလီုပလာ် အာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ 

ပရေင်ပၠန်ဂတး ဍုင် ပြင်သေတ် (French Revolution) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၉ ဝွံ ဒှ် စတမ် အဓိက မပလီု ထောအ် သၞောတ် ဨကရာဇ် ပိုင်ပြဳ အလုံစုံ ရ။ တုဲပၠန် ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ပထမ အာစိုပ် ဒတုဲ ဂှ်၊ အေန်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု အေန်ပါယာ ရုရှာ၊ အေန်ပါယာ သြသတြဳယျာ-ဟင်ဂေရဳ၊ ကေုာံ အေန်ပါယာ ဂျာမနဳ တအ် ဒးဒုင် ပလီုပလာ် တုဲ ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် ဍုင် သမ္မတ သီုဖအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;kostiner&quot;&gt;{{cite book |last=Kostiner |first=J. |title=Middle East Monarchies: The Challenge of Modernity |publisher=Lynne Rienner Publishers |year=2000 |pages=85-95}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ သၞောတ် ဨကရာဇ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ လၟုဟ် (Current Monarchies in the World) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် နွံ ဍုင် မစကာ ဒၟံင် သၞောတ် ဨကရာဇ် ၜိုတ် ၄၃ ဍုင် ပြင်င် ရ။ 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဥပမာ ဍုင် မစကာ သၞောတ် ဨကရာဇ် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ်
|-
! ဍုင် (Country)
! ဂကူ သၞောတ် ဨကရာဇ် (Type of Monarchy)
! ယၟု က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် (Title)
|-
| [[ဍုင်အင်္ဂလာန်]] (United Kingdom)
| သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Constitutional)
| ဨကရာဇ် (King/Queen)
|-
| [[ဍုင်ဂျပေန်]] (Japan)
| သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Constitutional)
| အေန်ပါယာ (Emperor)
|-
| [[ဍုင်သဲုဒဳအရေဗဳယျာ]] (Saudi Arabia)
| ပိုင်ပြဳ အလုံစုံ (Absolute)
| ဨကရာဇ် (King)
|-
| [[ဍုင်မလေရှာ]] (Malaysia)
| သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ရုဲစှ် (Constitutional, Elective)
| ယန်ဒဳပါတွန် အာဂံင် (Yang di-Pertuan Agong)
|-
| [[ဍုင်သေံ]] (Thailand)
| သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Constitutional)
| ဨကရာဇ် (King)
|}

== ၉။ တာလျိုင် ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ် (Role in the Modern Era) ==
ပ္ဍဲ ဍုင် မစကာ သၞောတ် ဨကရာဇ် သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ တအ် ဂှ်၊ ဨကရာဇ် တအ် နွံကဵု တာလျိုင် မကိစ္စဇၞော် သွက် ဂကောံမၞိဟ် ၜိုန်ရ ဟွံမဲ ကု အဝဵု အုပ်ဓုပ် ဍာံပြ ကီုလေဝ်။&lt;ref name=&quot;hazell&quot;&gt;{{cite book |last=Hazell |first=R. |author2=Morris, B. |title=The Role of Monarchy in Modern Democracy: European Monarchies Compared |publisher=Hart Publishing |year=2020 |pages=10-25}}&lt;/ref&gt;

* '''သင်္ကေတ ပရေင်ညဳသၟဟ် (Symbol of Unity):''' ဨကရာဇ် ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မပစၞး ကဵု ဍုင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် တုဲ၊ ပကဵု ညံင် ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ ညဳသၟဟ် ရေင်သကအ် အခိင် ဍုင် နွံကဵု ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။
* '''ပရေင်ဆက်ဆံ သံတမန် (Diplomatic Role):''' ဨကရာဇ် တအ် တိတ် တရဴ ဍုင် သ္အာင် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်မိတ်သဟာယ အကြာ ဍုင် ကဵု ဍုင် ရ။
* '''ပရေင်ထံက်ပင် ကမၠောန် ကုသိုလ် (Charitable Works):''' ဂကောံ သ္ၚိကၟိန် ဨကရာဇ် တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် မရီုဗင် ဂကောံမၞိဟ်၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဗွဲမလှဲလး ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
သၞောတ် ဨကရာဇ် ဝွံ ၜိုန်ရ ဒှ် သၞောတ် မတြေံ အိုတ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် မာန် ဆက် ဂျိုင်တန်တဴ ကၠုင် စဵုကဵု ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ် နကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ အခိုက်အလိုက် ဇကု ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ဓရ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democracy) ရ။ 

အနာဂတ် သၞောတ် ဨကရာဇ် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ဒဒှ်ရ သ္ၚိကၟိန် ဨကရာဇ် တအ် မာန် ဆက် မင်မဲ သြဇာ ကေုာံ ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် တအ် မာန် ဟွံမာန် ရ။ သၞောတ် ဨကရာဇ် ပိုင်ပြဳ အဝဵု အလုံစုံ တအ် မ္ဂး ဒး ဆက် ဒုင်ဒဝ် ကဵု ပရေင်အာတ်မိက် အခေါင်အရာ ဒဳမဝ်ကရေသဳ နူကဵု ကောန်ဍုင် တအ် ရောင် တုဲ၊ သၞောတ် ဨကရာဇ် သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ တအ် ဂှ် ဒး ဆက် မင်မဲ တာလျိုင် ဇကု နဒဒှ် တိုင်ခဳ ၜိုဟ်သြိုဟ် သွက် ဍုင် အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Politics)
* [[သၞောတ် ခန်လွာ]] (Republic)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ တန်တြိ ဍုင်]] (Constitution)

{{Navbox
| name = Forms of Government
| title = သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ သၞောတ် အလဵုအသဳဂမၠိုင် (Forms of Government)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောတ် အဓိက
| list1 =
* [[သၞောတ် ဨကရာဇ်]] (Monarchy)
* [[သၞောတ် ခန်လွာ]] (Republic)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[အာဏာသျှင်]] (Dictatorship)
| group2 = ဂကူ သၞောတ် ဨကရာဇ်
| list2 =
* [[သၞောတ် ဨကရာဇ် ပိုင်ပြဳ အလုံစုံ]] (Absolute monarchy)
* [[သၞောတ် ဨကရာဇ် သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ]] (Constitutional monarchy)
* [[သၞောတ် ရုဲစှ် ဨကရာဇ်]] (Elective monarchy)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ တန်တြိ ဍုင်]] (Constitution)
* [[က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင်]] (Head of state)
* [[သကိုပ်ဝန်ဇၞော်]] (Prime Minister)
* [[ပါလဳမာန်]] (Parliament)
}}

[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သၞောတ် ဨကရာဇ်]]
[[Category:သၞောတ် အလဵုအသဳဂမၠိုင်]]
[[Category:ဝင်]]</text>
      <sha1>ey3sjfealpzv6hhhm7qykgd04g4yu2y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပါလဳမာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11840</id>
    <revision>
      <id>56444</id>
      <timestamp>2026-07-28T06:50:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပါလဳမာန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''စၠတ်ထဝ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Parliament'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အေန်သတဳကျူရှေန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မပတိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Legislature) မနွံ အဝဵု သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု...&quot;</comment>
      <origin>56444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24119" sha1="5y32wbpgcoenwulg65q537alsxdcvvm" xml:space="preserve">'''ပါလဳမာန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''စၠတ်ထဝ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Parliament'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အေန်သတဳကျူရှေန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မပတိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Legislature) မနွံ အဝဵု သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မစကာ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပါလဳမာန် (Parliamentary system) ဂှ်၊ အလဵုအသဳ (Executive branch) ဝွံ သ္ဒး ဒုင် သဇိုင် လတူ ပရေင်ထံက်ဂလာန် နူကဵု ပါလဳမာန် တုဲ သ္ဒး ဖြေစှ် တာလျိုင် ဇရေင် ပါလဳမာန် လၟိုန် ရ။ 

တာလျိုင် အဓိက ပါလဳမာန် ဝွံ နွံ ပိ သာ် - ပရေင်စၞး ညးဍုင်ကွာန် (Representing the electorate)၊ ပရေင်ခၞံဗဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Making laws)၊ ကေုာံ ပရေင်စၟဳစၟတ် ကမၠောန် အလဵုအသဳ (Overseeing the government) ရ။&lt;ref name=&quot;norton&quot;&gt;{{cite book |last=Norton |first=Philip |title=Parliaments and Governments in Western Europe |publisher=Routledge |year=1998 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt; လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပါလဳမာန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ တမ်မူလ၊ လဒက်ပတန်၊ တာလျိုင်၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Palace of Westminster, London - Feb 2007.jpg|thumb|right|300px|နန် ဝေတ်မေန်သတာ (Palace of Westminster) ပ္ဍဲ ဍုင်လာန်ဒါန်၊ မဒှ် ဒၞာဲ ပါလဳမာန် ဍုင်ဗြိတိန် (UK Parliament) မကော်စ &quot;မိ ပါလဳမာန်ဂမၠိုင်&quot; ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ပါလဳမာန် ဝွံ ဒှ် ဂကောံ မပံင်ကောံ လဝ် နကဵု အမာတ် (Members of Parliament - MPs) ညးဍုင်ကွာန် တအ် မရုဲစှ် လဝ် နကဵု မဲ သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မစကာ သၞောတ် ပါလဳမာန် တအ် ဂှ်၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ မပ္တံကဵု သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Prime Minister) တအ် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဗော် မကလိဂွံ မဲ အမာတ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ပါလဳမာန် ရ။

အရာ မတၞဟ်ခြာ ပါလဳမာန် (Parliament) နူကဵု ကောန်ဂရေတ် (Congress) ပ္ဍဲ သၞောတ် သမ္မတ (ဥပမာ ဍုင်အမေရိကာန်) ဂှ်၊ ပါလဳမာန် ဝွံ နွံကဵု &quot;ပရေင်ပံင်ကောံ အဝဵု&quot; (Fusion of powers) အကြာ ညးမပတိတ် သၞောဝ် (Legislature) ကေုာံ ညးမအုပ်ဓုပ် (Executive) ရ။ ဆဂး ကောန်ဂရေတ် ဂှ် စကာ သၞောတ် &quot;ပရေင်ပါ်ခြာ အဝဵု&quot; (Separation of powers) ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ မလိက် (Etymology and Origins) ==
ဝေါဟာရ &quot;ပါလဳမာန်&quot; (Parliament) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် အင်္ဂလိက် တြေံ ကေုာံ ပြင်သေတ် တြေံ (Anglo-Norman and Old French) &quot;Parlement&quot; ရ။ ရိုဟ်ကၞက် မလိက် ဏအ်ဝွံ ကၠုင်နူ ကြိယာ &quot;Parler&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်ဟီုဂး၊ ပရေင်သဳကၠဳ&quot; (To speak / To converse) ရ။ တမ်မူလ အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ သွက် သၟိင်ဨကရာဇ် ကေုာံ တၠသ္ၚိ ဇၞော်ဇၞော် တအ် သဳကၠဳ ပရူ ပြသၞာ ဍုင် ရ။&lt;ref name=&quot;rush&quot;&gt;{{cite book |last=Rush |first=Michael |title=Parliament Today |publisher=Manchester University Press |year=2005 |pages=2-8}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ခေတ် လဒေါဝ် ဥရောပ၊ ဨကရာဇ် တအ် ကော် ပကောံ တၠဝါသနာ၊ ခမဳ သာသနာ၊ ကေုာံ ကောန်ဍုင် သွက်ဂွံ သဳကၠဳ ပရူ အခေါန် (Taxes) ကေုာံ ပၞာန် ရ။ ပရေင်ပံင်ကောံ သဳကၠဳ ဏအ် လက္ကရဴ ဂှ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် တုဲ ဒှ် အာ ပါလဳမာန် မနွံကဵု အဝဵု သၞောဝ် ရ။

== ၃။ ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပါလဳမာန် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Historical Development of Parliaments) ==
ဝင် ပါလဳမာန် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် နူကဵု ကၠာ အခိင် ဂၠးတိ မစိုပ် ခေတ် တၟိ ဏီ ရ။ လဒက်ပတန် ပါလဳမာန် တြေံအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂှ် ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်နာနာ -

* '''အာလ်တေန် (Althing):''' ပ္ဍဲ ဍုင် အာက်သလာန် (Iceland)၊ စတင် ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၉၃၀ AD တုဲ ဒှ် ပါလဳမာန် တြေံအိုတ် မဆက် တန်တဴ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။
* '''ကဝ်တေသ် (Cortes of León):''' ပ္ဍဲ ဍုင်သပိန် (Spain)၊ ဒက်ပတန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၁၈၈ AD တုဲ ဒှ် ဂကောံ မနွံကဵု စၞး ညးဍုင်ကွာန် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဥရောပ။
* '''မာဂ်နာ ကာတာ (Magna Carta - 1215):''' ပ္ဍဲ ဍုင်အင်္ဂလာန်၊ လိက်ကသုက် ဏအ်ဝွံ ကဵု ကန့်သတ် အဝဵု သၟိင်ဨကရာဇ် တုဲ သၟိင် ဒး ကလိဂွံ တင်တုပ်စိုတ် နူကဵု ကံင်သဳ ဍုင် (လက္ကရဴ ဒှ် ပါလဳမာန်) သွက်ဂွံ ကံက် အခေါန် ရ။

ပါလဳမာန် အင်္ဂလာန် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် စဵုကဵု ဍေဟ် ဒက်ပတန် သၞောတ် ၜါ စၠတ်ထဝ် (House of Lords ကေုာံ House of Commons) ပ္ဍဲ ၁၄ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် နကဵု ပရေင်ပၠန်ဂတး ၁၆၈၈ (Glorious Revolution) တုဲ ပါလဳမာန် ကလိဂွံ အဝဵု ဇၞော် သၠုင် နူ ဨကရာဇ် ဍာံဍာံ ရ။

== ၄။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဂကူ ပါလဳမာန်ဂမၠိုင် (Structure and Types of Parliament) ==
ပါလဳမာန် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု သၞောတ် အဓိက ၜါ ဂကူ - '''သၞောတ် မွဲ စၠတ်ထဝ်''' (Unicameralism) ကေုာံ '''သၞောတ် ၜါ စၠတ်ထဝ်''' (Bicameralism) ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်ပါ်ခြာ ဂကူ ပါလဳမာန် အဓိက ၜါ သာ်
|-
! ဂကူ သၞောတ် (Type)
! ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Definition)
! ဥပမာ ဍုင် မစကာ (Examples)
! တင်ခိုဟ် ကေုာံ ဖဵု (Advantages)
|-
| '''သၞောတ် မွဲ စၠတ်ထဝ်''' (Unicameral)
| ပါလဳမာန် မနွံ ဆ လွတ်တော်/စၠတ်ထဝ် မွဲ ဂကောံ ဓဝ်။
| ဍုင်နယူးဇြဳလာန်၊ သွဳဒေန်၊ ဒိန်မက်၊ သေင်ကာပူ
| ပတိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ပြဟ်။ သြန် ကေုာံ ပရေင်စရိတ် အောန်။
|-
| '''သၞောတ် ၜါ စၠတ်ထဝ်''' (Bicameral)
| ပါလဳမာန် မပါ် လဝ် အဆံင် သဝ် (Lower House) ကေုာံ အဆံင် သၠုင် (Upper House)။
| ဍုင်ဗြိတိန်၊ အိန္ဒိယ၊ ကနေဒါ၊ အဝ်သတြေလျာ၊ ဍုင်ဗၟာ
| နွံ ပရေင်စၟဳစၟတ် ကေုာံ ပရေင်ထပ် စဉ်းစား သၞောဝ် အကြာ ၜါ ကဏ္ဍ။ ကဵု စၞး တွဵုရး နာနာ မာန် ပ္ဍဲ ဍုင် ဖေတ်ဒရေဝ်။
|}

ပ္ဍဲ သၞောတ် ၜါ စၠတ်ထဝ် မ္ဂး၊ စၠတ်ထဝ် အဆံင် သဝ် (ဥပမာ - House of Commons ပ္ဍဲ UK, ပြည်သူ့လွှတ်တော် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ) ဂှ် မၞိဟ်ဍုင် တအ် ရုဲစှ် တိုက်ရိုက် တုဲ နွံ အဝဵု ဂၠိုင် အိုတ် ရ။ စၠတ်ထဝ် အဆံင် သၠုင် (ဥပမာ - House of Lords ပ္ဍဲ UK, အမျိုးသားလွှတ်တော် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ) ဂှ် ဒှ် စၞး တွဵုရး ဟွံသေင်မ္ဂး တၠပညာ တအ် တုဲ တာလျိုင် ဍေဟ် ဂှ် စၟဳစၟတ် ထပ် သၞောဝ်ဥပဒေ ရ။

== ၅။ တာလျိုင် ကေုာံ ကမၠောန် အဓိက (Major Functions and Responsibilities) ==
ပါလဳမာန် ခေတ်တၟိ တအ် ဝွံ နွံကဵု တာလျိုင် အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

# '''ပရေင်ခၞံ သၞောဝ်ဥပဒေ (Legislation):''' ပါလဳမာန် ဒှ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ပတိတ်၊ သဳကၠဳ၊ ပလေဝ်၊ ကေုာံ ပဒတန် သၞောဝ်ဥပဒေ အလုံ ဍုင် ရ။ သၞောဝ် တၟိ မွဲမွဲ ဂွံ ဒှ် သၞောဝ် ဍာံ ဂှ် ဒး ကလိဂွံ မဲ ထံက်ဂလာန် နူ ပါလဳမာန် ရ။
# '''ပရေင်စၞး ညးဍုင်ကွာန် (Representation):''' အမာတ် ပါလဳမာန် တအ် ဂှ် ဒှ် စၞး ညးဍုင်ကွာန် နူကဵု ဒေသ အသီးသီး ရ။ ညးတအ် ဒး ပတိုန် ထ္ၜး ပြသၞာ၊ ပၟိက်ဆန္ဒ၊ ကေုာံ အခက်အခုဲ ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ပါလဳမာန် ရ။
# '''ပရေင်စၟဳစၟတ် အလဵုအသဳ (Scrutiny and Oversight):''' ပါလဳမာန် နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ကမၠောန် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ကေုာံ ဝန်ဇၞော် တအ် ရ။ နကဵု ပရေင်သၟာန်သွဟ် (Question time) ကေုာံ ကမ္မတဳ လ္ၚတ် (Select Committees) တအ်၊ ပါလဳမာန် စၟတ် သ္ၚေဝ် လတူ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ရ။
# '''ပရေင်ဖျေဟ် စရင်သြန် ဍုင် (Financial Control):''' အလဵုအသဳ ဝွံ သွက်ဂွံ ကံက် အခေါန် ဟွံသေင်မ္ဂး စကာ သြန် ဍုင် မ္ဂး သ္ဒး ကလိဂွံ အခေါင် ကေုာံ တင်တုပ်စိုတ် (Budget approval) နူ ပါလဳမာန် ဟေင် ရ။&lt;ref name=&quot;lijphart&quot;&gt;{{cite book |last=Lijphart |first=Arend |title=Patterns of Democracy |publisher=Yale University Press |year=2012 |pages=105-112}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ သၞောတ် ပါလဳမာန် ကေုာံ သၞောတ် သမ္မတ (Parliamentary vs Presidential Systems) ==
ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ တအ် ဂှ် စကာ သၞောတ် အလဵုအသဳ အဓိက ၜါ သာ် ရ။ 

* '''သၞောတ် ပါလဳမာန် (Parliamentary System):''' (ဥပမာ - UK, အိန္ဒိယ၊ ကနေဒါ) အလဵုအသဳ ကဵု ပါလဳမာန် ပံင်ကောံ ဒၟံင် ရေင်သကအ် ရ။ က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ (သကိုပ်ဝန်ဇၞော်) ဂှ် လေဝ် ဒှ် အမာတ် ပ္ဍဲ ပါလဳမာန် ကီု ရ။ ယဝ်ရ ပါလဳမာန် ပတိတ် မဲ ဟွံပတှ်ေ (Vote of no confidence) မ္ဂး အလဵုအသဳ ဂှ် ဒး ဒတုံ လာ် ရ။
* '''သၞောတ် သမ္မတ (Presidential System):''' (ဥပမာ - US, ဗြာဇြဳ၊ အေန်ဒဝ်နဳယှာ) အဝဵု ညးမပတိတ် သၞောဝ် (ကောန်ဂရေတ်) ကဵု အဝဵု ညးမအုပ်ဓုပ် (သမ္မတ) ပါ်ခြာ လဝ် လးလး ရ။ သမ္မတ ဂှ် မၞိဟ်ဍုင် တအ် ရုဲစှ် သီးခြား တုဲ၊ သမ္မတ ဟွံဒး ဖြေစှ် တာလျိုင် တိုက်ရိုက် ဇရေင် ကောန်ဂရေတ် ပုဟ် (ပါဲနူ အမှု Impeachment)။

== ၇။ ပါလဳမာန် မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Notable Parliaments in the World) ==
ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ပါလဳမာန် မနွံ ဝင် ကေုာံ အဝဵု ဇၞော် မပြာကတ် နွံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

# '''ပါလဳမာန် ဍုင်ဗြိတိန် (UK Parliament):''' ကော်စ &quot;မိ ပါလဳမာန်ဂမၠိုင်&quot; (Mother of Parliaments) ရ။ နွံကဵု House of Commons ကေုာံ House of Lords ရ။
# '''ပါလဳမာန် အိန္ဒိယ (Parliament of India - Sansad):''' ဒှ် ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ပါ်လဝ် Lok Sabha (အဆံင် သဝ်) ကေုာံ Rajya Sabha (အဆံင် သၠုင်) ရ။
# '''ပါလဳမာန် ဥရောပ (European Parliament):''' ဒှ် ပါလဳမာန် မရုဲစှ် လဝ် တိုက်ရိုက် သွက် သမဂ္ဂ ဥရောပ (EU) တုဲ ဍေဟ် ပတိတ် သၞောဝ် သွက် ဍုင် ကောန်ဂကောံ ၂၇ ဍုင် ရ။
# '''စၠတ်ထဝ် ကၟိန်ဍုင် ဍုင်ဗၟာ (Pyidaungsu Hluttaw):''' ဒှ် ပါလဳမာန် သၞောတ် ၜါ စၠတ်ထဝ် ပ္ဍဲ [[ဍုင်ဗၟာ]] (ပြည်သူ့လွှတ်တော် ကဵု အမျိုးသားလွှတ်တော်) အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင် ၂၀၀၈ ရ။

== ၈။ ပါလဳမာန် ကေုာံ ပရေင်ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Parliament and Democracy) ==
ပါလဳမာန် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ပရေင်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ရ။ ဟွံမဲ ကု ပါလဳမာန် မနွံကဵု သၠးပွး မ္ဂး၊ ဒဳမဝ်ကရေသဳ လေဝ် ဒှ် ဟွံမာန် ပုဟ်။ ပါလဳမာန် မခိုဟ် မွဲ မ္ဂး သ္ဒး နွံကဵု -

* '''ပရေင်ပါ်ခြာ ဗော် (Political Pluralism):''' သ္ဒး နွံ ဗော် ဍုင်ကွာန် နာနာ သွက်ဂွံ ပတိုန် လညာတ် ဟွံတုပ်။
* '''ဗော် ဒစးဒုင် (Opposition Party):''' ဗော် ဟွံကလိဂွံ အလဵုအသဳ တအ် သ္ဒး နွံ အခေါင် စၟဳစၟတ် ကေုာံ ကဵု လညာတ် ဒစးဒုင် လတူ ကမၠောန် အလဵုအသဳ နကဵု သၞောဝ် ရ။
* '''ပရေင်ရုဲစှ် မနွံကဵု យုတ္တိ (Fair Elections):''' အမာတ် တအ် သ္ဒး ကၠုင် နူကဵု မဲ ညးဍုင်ကွာန် မရုဲစှ် လဝ် နကဵု သၠးပွး ရ။&lt;ref name=&quot;copland&quot;&gt;{{cite book |last=Copland |first=Ian |title=The Mother of Parliaments: Democracy in Britain and the World |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ အခေါင်အရာ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ အမာတ် ပါလဳမာန် (Parliamentary Privilege and Immunity) ==
သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ညးတအ် ဗွဲမသၠးပွး ဂှ်၊ အမာတ် ပါလဳမာန် တအ် ကလိဂွံ လဝ် '''အခေါင်အရာ ပါလဳမာန်''' (Parliamentary privilege) ရ။

* '''သၠးပွး လဟီု (Freedom of Speech):''' အမာတ် တအ် ဟီု သဳကၠဳ အရာ မွဲမွဲ အပ္ဍဲ ခဒမ် ပါလဳမာန် မ္ဂး၊ ညးတအ် ဟွံဒး ဒုင် စောဲ အမှု တရားမ (ဥပမာ - အမှု ပလီု စရာဲ / Libel) နူကဵု តុလာဂမၠိုင် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဖန်လဝ် ညံင် ညးတအ် ဂွံ ဟီု တင်ဍာံ ဟွံဒး ဖေက် ဂွိင် ရ။
* '''ပရေင်ဗၠးဘဲ ကမၠောန် (Immunity from Arrest):''' ပ္ဍဲ အခိင် ပါလဳမာန် ပံက် လဝ် မ္ဂး၊ အမာတ် တအ် ဟွံဒး ဒုင် ရပ် ကြိုင် ဟိုတ်နူ အမှု ဍောတ်ဍောတ် သွက်ဂွံ ညံင် ညးတအ် ဂွံ တိုန် စိုပ် ပေါဲကောံသၟဟ် မာန် ရ (ဆဂး အမှု ရာဇဝတ် ဇၞော် မ္ဂး ရပ် ဂွံ ရ)။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် သၞောတ် ပါလဳမာန် (Conclusion and Future of Parliaments) ==
ပါလဳမာန် ဝွံ ဒှ် အေန်သတဳကျူရှေန် မဇၞော်မောဝ် ကၠုင် နူကဵု လဒေါဝ် ဥရောပ တုဲ တ္ၚဲဏအ် ဒှ် အာ သၞောတ် အလဵုအသဳ မစကာ ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒၞာဲ အာရီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် မဖန်ဗဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ၊ မင်မဲ အခေါင်အရာ ကောန်ဍုင်၊ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် အလဵုအသဳ ရ။

ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital age) တ္ၚဲဏအ်၊ ပါလဳမာန် တအ် လေဝ် ဒး ပြံင်လှာဲ အာ သၞောတ် သွက်ဂွံ စကာ နည်းပညာ (E-Parliament)၊ ပရေင်လလောင် ထ္ၜး တင်ဂၞင် (Transparency) နကဵု အင်တာနက်၊ ကေုာံ ပရေင်ကဵု အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ခၞံ သၞောဝ် (Public engagement in legislation) ဗွဲမဂၠိုင် ရောင်။&lt;ref name=&quot;ipu&quot;&gt;{{cite web |title=Global Parliamentary Report |url=https://www.ipu.org |publisher=Inter-Parliamentary Union (IPU) |year=2020}}&lt;/ref&gt; ၜိုန်ရ နွံ ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် နာနာ ကီုလေဝ်၊ သၞောတ် ပါလဳမာန် ဝွံ ဆက် ဒှ် ဒၟံင် သဇိုင် ခိုင်ကၠိုက် အိုတ် သွက် ပရေင်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဂၠးတိ အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[သၞောတ် ပါလဳမာန်]] (Parliamentary system)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ]] (Law)
* [[ပရေင်ရုဲစှ်]] (Election)

{{Navbox
| name = Politics and Government
| title = ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောတ် အလဵုအသဳ (Politics and Government Systems)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကောံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်
| list1 =
* [[အလဵုအသဳ]] (Executive)
* [[ပါလဳမာန်]] (Legislature)
* [[သၞောတ် តុလာဂမၠိုင်]] (Judiciary)
| group2 = သၞောတ် အလဵုအသဳ
| list2 =
* [[သၞောတ် ပါလဳမာန်]] (Parliamentary System)
* [[သၞောတ် သမ္မတ]] (Presidential System)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[သၞောတ် တၠအဝဵု]] (Authoritarianism)
| group3 = ကဏ္ဍ ပါလဳမာန်
| list3 =
* [[သၞောတ် မွဲ စၠတ်ထဝ်]] (Unicameralism)
* [[သၞောတ် ၜါ စၠတ်ထဝ်]] (Bicameralism)
* [[အမာတ် ပါလဳမာန်]] (Member of Parliament)
* [[သကိုပ်ဝန်ဇၞော်]] (Prime Minister)
| group4 = ဒၞာဲ ပါလဳမာန် ပြာကတ်
| list4 =
* [[ပါလဳမာန် ဍုင်ဗြိတိန်]] (UK Parliament)
* [[ပါလဳမာန် အိန္ဒိယ]] (Parliament of India)
* [[ပါလဳမာန် ဥရောပ]] (European Parliament)
* [[ကောန်ဂရေတ် အမေရိကာန်]] (US Congress)
}}

[[Category:ပါလဳမာန်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သၞောတ် အလဵုအသဳဂမၠိုင်]]
[[Category:ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]
[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ]]</text>
      <sha1>5y32wbpgcoenwulg65q537alsxdcvvm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ် ပါလဳမာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11841</id>
    <revision>
      <id>56445</id>
      <timestamp>2026-07-28T06:53:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သၞောတ် ပါလဳမာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Parliamentary system'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် အလဵုအသဳ ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democratic governance) မွဲ မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ကြပ်ညောန် အကြာ အာဏာ အုပ်ဓုပ် (Execut...&quot;</comment>
      <origin>56445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21179" sha1="srfi92879j6wh2pt0eyt21rhjgvrudu" xml:space="preserve">'''သၞောတ် ပါလဳမာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Parliamentary system'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် အလဵုအသဳ ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democratic governance) မွဲ မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ကြပ်ညောန် အကြာ အာဏာ အုပ်ဓုပ် (Executive branch) ကေုာံ အာဏာ ပတန်သၞောဝ် (Legislative branch) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဏအ်၊ ဒပ်အုပ်ဓုပ် (က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ ကေုာံ ဝန်ဇၞော် ဂမၠိုင်) ဝွံ ကလိဂွံ အဝဵု ကေုာံ တင်ဒုင်လျိုင် နူကဵု ပါလဳမာန် (Parliament) တုဲ၊ သ္ဒး တန်တဴ လတူ ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ (Confidence) နူ ပါလဳမာန် လၟိုန် ရ။&lt;ref name=&quot;lijphart&quot;&gt;{{cite book |last=Lijphart |first=Arend |title=Patterns of Democracy: Government Forms and Performance in Thirty-Six Countries |publisher=Yale University Press |year=1999 |pages=10-25}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ တ္ၚဲဏအ်၊ သၞောတ် ပါလဳမာန် ဝွံ ဒှ် သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မပြာကတ် အိုတ် မွဲ တုဲ၊ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဍုင်အင်္ဂလာန်၊ ဂျာမနဳ၊ အိန္ဒိယ၊ ကေုာံ ဂျပေန် တအ် စကာ ဒၟံင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောတ် ပါလဳမာန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ အင်္ဂလက္ခဏာ၊ ကေုာံ ပရေင်တၞဟ်ခြာ နူကဵု သၞောတ် သမ္မတ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Palace of Westminster, London - Feb 2007.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး နန် ဝေတ်မေန်သတာ (Palace of Westminster) ပ္ဍဲ ဍုင်လာန်ဒါန်၊ မဒှ် သဇိုင် ကေုာံ တမ်မူလ သၞောတ် ပါလဳမာန် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
သၞောတ် ပါလဳမာန် ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မပံင်ကောံ လဝ် အာဏာ (Fusion of powers) အကြာ ညးမပတန် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ညးမစၟတ် သၞောဝ် (အလဵုအသဳ) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဏအ်၊ ညးမဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ (ဗွဲမဂၠိုင် ကော်စ ဝန်ဇၞော် - Prime Minister) ဂှ် ဒှ် ကောန်ဂကောံ နူကဵု ပါလဳမာန် ကီု ရ။

အရာ မတၞဟ်ခြာ အိုတ် မွဲ ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ဝွံ ဒး ဒုင်လျိုင် တိုက်ရိုက် ကု ပါလဳမာန် ရ။ ယဝ်ရ ပါလဳမာန် ပတိတ် လိက် &quot;ဟွံလျိုင်ပတှ်ေ&quot; (Vote of no confidence) မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ ဂှ် သ္ဒး နုက်တိတ် နူ တာလျိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒး ပလီု ထောအ် ပါလဳမာန် သွက်ဂွံ ကၠောန် ပေါဲရုဲမာဲ တၟိ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Origins) ==
သၞောတ် ပါလဳမာန် ဝွံ စတင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်အင်္ဂလာန် (England) ဗွဲလၟေင် လၟေင် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် လဒေါဝ်၊ သၟိင်ဨကရာဇ် ဍုင်အင်္ဂလာန် တအ် ဒက်ပတန် လဝ် &quot;ဂကောံ ကဵုကသပ်&quot; (King's Council) မပါလုပ် သီုကဵု ခမဳ ကေုာံ သၟိင်တၠ ဂမၠိုင် ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၈ အခိင် ကာလ မကတဵုဒှ် ပရေင်ပၠန်ဂတး ထဝ် (Glorious Revolution) ဂှ်၊ အဝဵု သၟိင်ဨကရာဇ် ဒးဒုင် ပိုင်ခြာ တုဲ၊ အဝဵု အဓိက ဂှ် စိုပ် အာ တဲ ပါလဳမာန် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ လက်ထက် သၟိင် ဂျောတ် ပထမ (George I)၊ ဟိုတ်နူ သၟိင် ဟွံလေပ် အရေဝ် အင်္ဂလိက် တုဲ၊ တာလျိုင် ညးမအုပ်ဓုပ် ဂှ် စိုပ် အာ ဇရေင် ဆာ ရဝ်ဗတ် ဝေါလ်ပိုး (Sir Robert Walpole) မဒှ် ဝန်ဇၞော် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။&lt;ref name=&quot;bagehot&quot;&gt;{{cite book |last=Bagehot |first=Walter |title=The English Constitution |publisher=Chapman &amp; Hall |year=1867 |pages=45-60}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိကဂမၠိုင် (Key Characteristics) ==
သၞောတ် ပါလဳမာန် ဝွံ နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -
* '''ပရေင်ပံင်ကောံ အာဏာ (Fusion of Powers):''' အလဵုအသဳ (Executive) ဝွံ တိတ် ကၠုင် နူကဵု ပါလဳမာန် (Legislature) တုဲ ညးတအ် ဒှ် ကောန်ဂကောံ ပါလဳမာန် မွဲစွံ ရ။
* '''တာလျိုင် ပံင်ကောံ (Collective Responsibility):''' ကောန်ဂကောံ ကမ္မတဳ အလဵုအသဳ (Cabinet) သီုဖအိုတ် ဒး ဒုင်လျိုင် မွဲစွံ လတူ ကမၠောန် အလဵုအသဳ ရ။
* '''ပရေင်ရုဲစှ် သၟိင် (Selection of Executive):''' ကောန်ဍုင် တအ် ဟွံရုဲစှ် ဝန်ဇၞော် တိုက်ရိုက် ပုဟ်။ ကောန်ဍုင် တအ် ရုဲစှ် အမာတ် ပါလဳမာန် တုဲ၊ ဗော် မနွံ မၞိဟ် ဂၠိုင် အိုတ် ဂှ် ဒက်ပတန် အလဵုအသဳ ကေုာံ ရုဲစှ် ဝန်ဇၞော် ရ။

== ၄။ အဆက်အစပ် အာဏာ ပတန်သၞောဝ် ကဵု အုပ်ဓုပ် (Relationship between Legislature and Executive) ==
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဏအ်၊ အာဏာ ပတန်သၞောဝ် (ပါလဳမာန်) ကေုာံ အာဏာ အုပ်ဓုပ် (အလဵုအသဳ) ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။

ပါလဳမာန် နွံကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒစးဒုင် အလဵုအသဳ နကဵု ပရေင်ဖျေဟ် မာဲ &quot;ဟွံလျိုင်ပတှ်ေ&quot; (Vote of No Confidence) ရ။ ယဝ်ရ မာဲ ဏအ် အံင်ဇၞး အာ မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ ဂှ် လီု အာ ရ။ တုပ် တဴ သာ်ဂှ် ကီု၊ ဝန်ဇၞော် လေဝ် နွံကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ အာတ်မိက် သၟိင်ဍုင် ညံင် ဂွံ ပလီု ထောအ် ပါလဳမာန် (Dissolution of Parliament) တုဲ ကလေင် ကၠောန် ပေါဲရုဲမာဲ တၟိ အခိင် ဟွံစိုပ် အာယုက် မာန် ရ။

== ၅။ က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ ကေုာံ သၟိင်ဍုင် (Head of Government vs. Head of State) ==
အင်္ဂလက္ခဏာ မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ သၞောတ် ပါလဳမာန် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပါ်ခြာ အကြာ တာလျိုင် သၟိင်ဍုင် ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ ရ။

* '''သၟိင်ဍုင် (Head of State):''' မပ္တံကဵု သၟိင်ဨကရာဇ် (ဥပမာ - ဍုင်အင်္ဂလာန်၊ ဂျပေန်) ဟွံသေင်မ္ဂး သမ္မတ (ဥပမာ - ဂျာမနဳ၊ အိန္ဒိယ) ရ။ တာလျိုင် ညးတအ် ဂှ် ဒှ် ဆ သင်္ကေတ ပရေင်ညဳသၟဟ် ဍုင် ကေုာံ ကမၠောန် အသေအဟာန် ဓမ္မတာ (Ceremonial role) သၟး ရ။ အဝဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဍာံပြ ဟွံမဲ ရ။
* '''က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ (Head of Government):''' မကော်စ ဝန်ဇၞော် (Prime Minister / Chancellor) ရ။ ညးဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မရပ် လဝ် အဝဵု အုပ်ဓုပ် ဍာံပြ တုဲ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။&lt;ref name=&quot;sartori&quot;&gt;{{cite book |last=Sartori |first=Giovanni |title=Comparative Constitutional Engineering: An Inquiry into Structures, Incentives and Outcomes |publisher=NYU Press |year=1997 |pages=100-115}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ သၞောတ် ဝေတ်မေန်သတာ ကေုာံ သၞောတ် ဥရောပ (Westminster vs. European Consensus systems) ==
သၞောတ် ပါလဳမာန် ဂၠးတိ ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဗီုပြင် အဓိက ၜါ သာ် ရ -

# '''သၞောတ် ဝေတ်မေန်သတာ (Westminster System):''' ကၠုင် နူကဵု ဍုင်အင်္ဂလာန် တုဲ၊ ဍုင် မပ္တံကဵု အိန္ဒိယ၊ အဝ်သတေလျာ၊ ကေုာံ ကနေဒါ တအ် စကာ ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဏအ် ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဇၞော် ၜါ ပါ်ကဆံင် ရေင်သကအ် တုဲ (Two-party system)၊ ဗော် မအံင်ဇၞး ဂှ် ဒက်ပတန် အလဵုအသဳ မွဲဓဝ် မာန် ရ။ ပရေင်ဒစးဒုင် (Opposition) ထတ် ဗွဲမလောန် ရ။
# '''သၞောတ် ပရေင်တုပ်စိုတ် ဥရောပ (Consensus Parliamentary System):''' စကာ ပ္ဍဲ ဍုင် ဥရောပ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဂျာမနဳ၊ နဝ်ဝေ၊ ဆွိတ်ဇြာလာန် ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် နာနာ သာ် (Multi-party system) တုဲ၊ ဒး ဒက်ပတန် အလဵုအသဳ ပံင်ကောံ (Coalition government) ရ။ သၞောတ် ဏအ် အာရီုစွံ လတူ ပရေင်တုပ်စိုတ် ပံင်ကောံ ညဳသၟဟ် ဂၠိုင် နူကဵု ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ရ။

== ၇။ တၞဟ်ခြာ နူ သၞောတ် သမ္မတ (Differences from Presidential System) ==
သၞောတ် ပါလဳမာန် ကဵု သၞောတ် သမ္မတ (Presidential system) ဝွံ တၞဟ်ခြာ ဒၟံင် ရေင်သကအ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သၞောတ် ပါလဳမာန် ကဵု သၞောတ် သမ္မတ
|-
! အင်္ဂလက္ခဏာ (Feature)
! သၞောတ် ပါလဳမာန် (Parliamentary System)
! သၞောတ် သမ္မတ (Presidential System)
|-
| '''ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ''' (Separation of Powers)
| အာဏာ ပံင်ကောံ လဝ် အကြာ ပတန်သၞောဝ် ကဵု အုပ်ဓုပ်။
| အာဏာ ပါ်ခြာ လဝ် ကၠးကၠး မးမး (ဥပမာ - ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်)။
|-
| '''သၟိင်ဍုင် ကေုာံ အလဵုအသဳ'''
| သၟိင်ဍုင် ကဵု ဝန်ဇၞော် ဒှ် မၞိဟ် ၜါ တၞဟ်ခြာ။
| သမ္မတ ဂှ် ဒှ် သီု သၟိင်ဍုင် သီု က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ။
|-
| '''ပရေင်ရုဲစှ်''' (Election)
| ကောန်ဍုင် ရုဲ ပါလဳမာန်၊ ပါလဳမာန် ရုဲ ဝန်ဇၞော်။
| ကောန်ဍုင် ရုဲစှ် သမ္မတ တိုက်ရိုက် (ဟွံသေင်မ္ဂး Electoral college)။
|-
| '''အာယုက် တာလျိုင်''' (Term length)
| ဟွံဗိုန်။ ပါလဳမာန် လီု မ္ဂး ဒး ရုဲ တၟိ။
| ဗိုန် (ဥပမာ - ၄ သၞာံ)။ ပါလဳမာန် ပလီု သမ္မတ လောဲလောဲ ဟွံမာန်။
|}
&lt;ref name=&quot;cheibub&quot;&gt;{{cite book |last=Cheibub |first=J. A. |title=Presidentialism, Parliamentarism, and Democracy |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |pages=120-135}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဖဵု ကေုာံ အကျောဝ် သၞောတ် ဏအ် (Advantages of the System) ==
သၞောတ် ပါလဳမာန် ဝွံ နွံကဵု အကျောဝ် ခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -
* '''ပရေင်ပတန် သၞောဝ် ပြဟ်:''' ဟိုတ်နူ အလဵုအသဳ ကဵု ပါလဳမာန် ဒှ် မွဲ ဗော် ဓဝ် တုဲ၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ်ဥပဒေ တအ် ပြဟ် ကေုာံ လောဲသွာ ရ။ (ဟွံမဲ ကု Gridlock ဗီု ပ္ဍဲ သၞောတ် သမ္မတ)။
* '''တင်ဒုင်လျိုင် (Accountability):''' ဝန်ဇၞော် ကေုာံ အလဵုအသဳ ဝွံ ဒး တိုန် သှ် သၟာန် ပ္ဍဲ ပါလဳမာန် လၟိုန် (Question Time) တုဲ ဒး ဒုင်လျိုင် တိုက်ရိုက် လတူ ကောန်ဍုင် ရ။
* '''ဝေင်ဒစး ပရေင်တၠအဝဵု:''' အဝဵု ဟွံစိုပ် အာ ပ္ဍဲ တဲ ပူဂိုလ် မွဲဓဝ် (ဗီု သမ္မတ) တုဲ၊ ဍေဟ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဂကောံ (Collegial executive) ရ။

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ အရာမဟွံခိုဟ် (Disadvantages and Challenges) ==
ၜိုန်ရ နွံကဵု အကျောဝ် ကီုလေဝ်၊ သၞောတ် ဏအ် နွံကဵု တင်ဝါတ်ဂါတ် လ္ၚဵု ရ -
* '''ပရေင်ဟွံခိုင်ကၠိုက် (Instability):''' ပ္ဍဲ ဍုင် မနွံ ဗော် ဂၠိုင် (Multi-party) ဂှ်၊ ယဝ်ရ အလဵုအသဳ ပံင်ကောံ (Coalition) လီုလာ် အာ မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ ပြံင်လှာဲ ပြဟ် ကေုာံ ဒး ကၠောန် ပေါဲရုဲမာဲ ဂၠိုင် ဝါ မာန် ရ (ဥပမာ - ဍုင်အဳတလဳ)။
* '''သြဇာ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဟွံမဲ (Lack of direct mandate):''' ကောန်ဍုင် တအ် ဟွံဂွံ ရုဲစှ် ဝန်ဇၞော် တိုက်ရိုက် တုဲ၊ အခိင်လ္ၚဵု မၞိဟ် မဒှ် ဝန်ဇၞော် ဂှ် ဟွံသေင် မၞိဟ် မကလိဂွံ မာဲ ဂၠိုင် အိုတ် နူ ကောန်ဍုင် မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;stepan&quot;&gt;{{cite journal |last=Stepan |first=A. |author2=Skach, C. |title=Constitutional Frameworks and Democratic Consolidation: Parliamentarianism versus Presidentialism |journal=World Politics |volume=46 |issue=1 |pages=1-22 |year=1993}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
သၞောတ် ပါလဳမာန် ဝွံ ဒှ် သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မနွံကဵု ပရေင်အံင်ဇၞး ဗွဲမဇၞော် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ သုတေသန ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ ဍုင် မစကာ သၞောတ် ပါလဳမာန် တအ် ဂှ် နွံကဵု ပရေင်ခိုင်ကၠိုက် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဍာ်ဇမၠိင် ဂၠိုင် နူကဵု ဍုင် မစကာ သၞောတ် သမ္မတ ရ။

ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ်၊ သၞောတ် ဏအ် သ္ဒး ဆက် ဇၞော်မောဝ် ညံင် ဂွံ ဖြေစှ် ပြသၞာ တၟိ တၟိ မပ္တံကဵု ပရေင်ပါ်ခြာ စိုတ်ဓါတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political polarization) ကေုာံ ဗီုလဵု ဂွံ ဒက်ပတန် အလဵုအသဳ ပံင်ကောံ မခိုင်ကၠိုက် မာန် ရောင်။ သ္ၚောပ် မ္ဂး၊ သၞောတ် ပါလဳမာန် ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မကဵု အခေါင် ပရေင်ပါလုပ် ကောန်ဍုင် ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် အာဏာ ညံင် ဟွံဂွံ လောန်ကာဲ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[သၞောတ် သမ္မတ]] (Presidential system)
* [[ပါလဳမာန်]] (Parliament)
* [[ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Politics)

{{Navbox
| name = Political systems
| title = သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Political Systems and Democracy)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောတ် အလဵုအသဳ အဓိက
| list1 =
* [[သၞောတ် ပါလဳမာန်]] (Parliamentary system)
* [[သၞောတ် သမ္မတ]] (Presidential system)
* [[သၞောတ် သမ္မတ လဒေါဝ်]] (Semi-presidential system)
| group2 = အာဏာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်
| list2 =
* [[အာဏာ အုပ်ဓုပ်]] (Executive)
* [[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]] (Legislature)
* [[အာဏာ စၟတ်သၞောဝ်]] (Judiciary)
| group3 = က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ
| list3 =
* [[ဝန်ဇၞော်]] (Prime Minister)
* [[သမ္မတ]] (President)
* [[သၟိင်ဍုင်]] (Head of State)
| group4 = အင်္ဂလက္ခဏာ ပါလဳမာန်
| list4 =
* [[သၞောတ် ဝေတ်မေန်သတာ]] (Westminster system)
* [[အလဵုအသဳ ပံင်ကောံ]] (Coalition government)
* [[ဟွံလျိုင်ပတှ်ေ]] (Vote of no confidence)
}}

[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သၞောတ် အလဵုအသဳဂမၠိုင်]]
[[Category:ပါလဳမာန်]]
[[Category:ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]</text>
      <sha1>srfi92879j6wh2pt0eyt21rhjgvrudu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ် သမ္မတ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11842</id>
    <revision>
      <id>56446</id>
      <timestamp>2026-07-28T06:57:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သၞောတ် သမ္မတ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Presidential system'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Presidentialism'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင် မွဲ မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ပရေင်ပါ်ခြာ အဝဵု (Separation of...&quot;</comment>
      <origin>56446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25482" sha1="0jyk30drbqken7ijuewxi12ghfhy6l2" xml:space="preserve">'''သၞောတ် သမ္မတ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Presidential system'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Presidentialism'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင် မွဲ မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ပရေင်ပါ်ခြာ အဝဵု (Separation of powers) အကြာ အဝဵု အုပ်ဓုပ် (Executive branch) ကေုာံ အဝဵု သၞောဝ်ဥပဒေ (Legislative branch) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဏအ်၊ ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဍုင် ကေုာံ ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် အလဵုအသဳ ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မွဲ ဓဝ် မကော်စ '''[[သမ္မတ]]''' (President) ရ။ သမ္မတ ဝွံ ဂွံဒုင် ရုဲစှ် လဝ် နကဵု ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် (တိုက်ရိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံတိုက်ရိုက်) တုဲ ညး ဟွံဒး ဒုင် ဂၠိုင်ကဵု လတူ အဝဵု သၞောဝ်ဥပဒေ (ပါလဳမာန်) ပုဟ်။&lt;ref name=&quot;sartori&quot;&gt;{{cite book |last=Sartori |first=G. |title=Comparative Constitutional Engineering: An Inquiry into Structures, Incentives and Outcomes |publisher=Macmillan |year=1997 |pages=83-90}}&lt;/ref&gt;

သၞောတ် သမ္မတ ဝွံ ဒှ် သၞောတ် အလဵုအသဳ မစကာ ဂၠိုင် အိုတ် မွဲ လတူ ဂၠးတိ ဏအ်၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု တိုက် အမေရိက (Americas)၊ အာဖရိက (Africa)၊ ကေုာံ အာရှ (Asia) လ္ၚဵု တအ် ရ။ ဍုင် မစကာ သၞောတ် သမ္မတ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (United States of America) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောတ် သမ္မတ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ဖဵု ကေုာံ အကျောဝ်၊ ကေုာံ ပရေင်တၞဟ်ခြာ ကု သၞောတ် ပါလဳမာန် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Map_of_forms_of_government.svg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဍုင် မစကာ သၞောတ် သမ္မတ ဍိုက်ပေင် (သာ်သွာတ်)၊ သၞောတ် သမ္မတ ကဝက် (သာ်ဍီု)၊ ကေုာံ သၞောတ် ပါလဳမာန် (သာ်ဗကေတ် ကဵု လိမ္မဴ) လတူ ဂၠးတိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;သၞောတ် သမ္မတ&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မဖန်ဇန် လဝ် ညံင် အဝဵု အုပ်ဓုပ် ဂွံ တန်တဴ နကဵု အလဵုဇကု ဍေဟ် ဟွံဒး ဒုင် ပိုင်ခြာ သၟဝ် ပါလဳမာန် (Legislature) ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဏအ်၊ သမ္မတ ဝွံ ဒှ် သီု ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဍုင် (Head of State - သွက် ပရေင်ဆက်ဆံ ဍုင်သ္အာင် ကေုာံ သင်္ကေတ ဍုင်) ကေုာံ ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် အလဵုအသဳ (Head of Government - သွက် ပရေင်အုပ်ဓုပ် လၟေင် တ္ၚဲ) ရ။

ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပါလဳမာန် မ္ဂး ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဍုင် (ဥပမာ ᨙဨကရာဇ် ဟွံသေင်မ္ဂး သမ္မတ နာမ်မိတ်) ကဵု ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် အလဵုအသဳ (သကိုပ်ဝန်ဇၞော်) ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် ၜါ တၞဟ်ခြာ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞောတ် သမ္မတ ဂှ်၊ အဝဵု ၜါ ဏအ် ပံင်ကောံ လဝ် ပ္ဍဲ မၞိဟ် မွဲ ဓဝ် ရ။ တုဲပၠန်၊ သမ္မတ ဝွံ ဟွံမာန် ဒးဒုင် ဖျေဟ် အဝဵု နကဵု ပရေင်မာဲ ဟွံပတှ်ေ (Vote of no confidence) နူကဵု ပါလဳမာန် သက်က် ရ၊ ပါဲနူကဵု ဒးဒုင် စောဲဒုဟ် ရာဇဝတ် ဇၞော် (Impeachment) သၟး ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Origins) ==
သၞောတ် သမ္မတ ဝွံ စတင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ သဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (United States Constitution) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၇ ရ။ ညးမချူ ခၞံ သၞောဝ်ဥပဒေ အမေရိကာန် တအ် (Founding Fathers) ဂှ် မိက်ဂွံ ဝေင်ဒစး ပရေင်အုပ်ဓုပ် အဝဵု မွဲဓဝ် ညံင်ရဴ သၟိင်ဨကရာဇ် အင်္ဂလာန် (King George III) တုဲ ညးတအ် ဒက်ပတန် လဝ် အဝဵု ပိ သာ် မပါ်ခြာ ရေင်သကအ် ရ။

ညးတအ် ဒုင်သဇိုင် လတူ လညာတ် ဒဿန တၠပညာ ပြင်သေတ် '''မောန်တက်သကယူ''' (Montesquieu) မချူ လဝ် ပ္ဍဲ လိက် ''The Spirit of the Laws'' (၁၇၄၈) မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ အဝဵု ဍုင် သ္ဒး ပါ်ခြာ လဝ် အဝဵု သၞောဝ်ဥပဒေ၊ အဝဵု အုပ်ဓုပ်၊ ကေုာံ အဝဵု စီရင်ဓဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ သၠးပွး ကောန်မၞိဟ် ရ။ နူကဵု အမေရိကာန် ဂှ် သၞောတ် ဏအ် ပြးဇး အာ စိုပ် ဍုင် ပ္ဍဲ တိုက် အမေရိက သၠုင်ကျာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ (ကြဴနူ ညးတအ် ကလိဂွံ သၠးပွး နူ သပိန်) ရ။&lt;ref name=&quot;lijphart&quot;&gt;{{cite book |last=Lijphart |first=A. |title=Parliamentary versus Presidential Government |publisher=Oxford University Press |year=1992 |pages=10-25}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိကဂမၠိုင် (Key Characteristics) ==
သၞောတ် သမ္မတ ဝွံ နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ သဇိုင် အဓိက အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

# '''ပရေင်ပါ်ခြာ သမ္မတ ကဵု ပါလဳမာန်:''' သမ္မတ ကေုာံ အမာတ် ပါလဳမာန် တအ် ဂွံဒုင် ရုဲစှ် နကဵု သၞောတ် မာဲ တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ်။ သမ္မတ ဟွံဒှ် ကောန်ဂကောံ ပ္ဍဲ ပါလဳမာန်။
# '''အာယုက် ကာလ ချိုတ်ပၠိုတ် (Fixed Term):''' သမ္မတ နွံကဵု အာယုက် ကာလ ပရေင်အုပ်ဓုပ် မချိုတ်ပၠိုတ် (ဥပမာ ၄ သၞာံ ဟွံသေင်မ္ဂး ၅ သၞာံ)။ ပါလဳမာန် ဖျေဟ် အဝဵု သမ္မတ နကဵု လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် သက်က် ဟွံမာန်။
# '''အဝဵု ဗဳတဝ် (Veto Power):''' သမ္မတ နွံ အခေါင် တးပါဲ (Veto) သၞောဝ်ဥပဒေ မပတိတ် နူ ပါလဳမာန် မာန်၊ ဆဂး ပါလဳမာန် လေဝ် ကလေင် ပလီု အဝဵု ဗဳတဝ် ဏအ် မာန် ယဝ်ရ ကလိဂွံ မာဲ ဒုင်တဲ (ဥပမာ ၂/၃ လၟိဟ်) ရ။
# '''ပရေင်ခပတိုန် ဝန်ဇၞော်:''' သမ္မတ နွံ အဝဵု ခပတိုန် ဝန်ဇၞော် (Cabinet members) နကဵု အလဵုဇကု ညး၊ တုဲ ဝန်ဇၞော် တအ် ဝွံ ဟွံမာန် ဒှ် အမာတ် ပါလဳမာန် မွဲစွံ ရ (ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်)။

== ၄။ ပရေင်ပါ်ခြာ အဝဵု ကေုာံ ၜတ်ကၞာတ် (Separation of Powers and Checks and Balances) ==
တင်ရန်တၟအ် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ သၞောတ် သမ္မတ ဂှ် ဒှ် '''ပရေင်ပါ်ခြာ အဝဵု''' (Separation of Powers) ရ။ အဝဵု ပိ သာ် ဂှ် -
* '''အဝဵု သၞောဝ်ဥပဒေ (Legislature):''' ဒှ် ကၠတ်ထဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပါလဳမာန် မနွံ တာလျိုင် ခၞံ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဖျေဟ် စရင်သြန် (Budget)။
* '''အဝဵု အုပ်ဓုပ် (Executive):''' ဒှ် သမ္မတ ကေုာံ ဝန်ဇၞော် တအ် မနွံ တာလျိုင် အုပ်ဓုပ် ဍုင် ကေုာံ ရပ်စပ် လွပ် သၞောဝ်ဥပဒေ။
* '''အဝဵု စီရင်ဓဝ် (Judiciary):''' ဒှ် ရုင်ဗစာ မနွံ တာလျိုင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ကံက်အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ်ဥပဒေ။

သွက်ဂွံ ဝေင်ဒစး ညံင် အဝဵု မွဲ မွဲ လပါ် ဟွံဂွံ ဇၞော် လောန် အာ ဂှ်၊ ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် '''ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ၜတ်ကၞာတ်''' (Checks and Balances) ရ။ ဥပမာ - ပါလဳမာန် ခၞံ သၞောဝ်، ဆဂး သမ္မတ တးပါဲ (Veto) မာန်။ သမ္မတ ခပတိုန် ညးတၠဓဝ်၊ ဆဂး ပါလဳမာန် ဒး ပဒတန် (Confirm) ကိုပ်ကၠာ။ ရုင်ဗစာ ဇၞော် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ သၞောဝ် မပတိတ် လဝ် တအ် ဟွံကိတ်ညဳ ကု ဥပဒေသဇိုင် (Unconstitutional) မာန်။

== ၅။ သၞောတ် ရုဲစှ် ကေုာံ အာယုက် ကာလ (Election System and Term Limits) ==
သမ္မတ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဏအ် ဂွံဒုင် ရုဲစှ် နကဵု နဲကဲ အဓိက ၜါ သာ် -
# '''ရုဲစှ် တိုက်ရိုက် (Direct Election):''' ညးဍုင်ကွာန် တအ် စုတ် မာဲ ရုဲစှ် သမ္မတ တိုက်ရိုက် ရ (ဥပမာ ဘရာဇြဳ၊ ပြင်သေတ်)။
# '''ရုဲစှ် ဟွံတိုက်ရိုက် (Indirect Election):''' ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရုဲစှ် မၞိဟ်စၞး (Electors)၊ တုဲ မၞိဟ်စၞး တအ် ဂှ် ကလေင် ရုဲစှ် သမ္မတ ရ (ဥပမာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် နကဵု Electoral College)။

'''အာယုက် ကာလ (Term limits):''' သွက်ဂွံ ဝေင်ဒစး ပရေင်သီအဝဵု မလအ်လ၊ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပိုင်ခြာ လဝ် အာယုက် ကာလ သမ္မတ ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ အမေရိကာန် သမ္မတ မွဲ တၠ ကၠောန် ဂွံ ဆ ၜါ အလန် (၈ သၞာံ) သၟး ရ။ ပ္ဍဲ မက်သဳကဝ် မ္ဂး ကၠောန် ဂွံ ဆ မွဲ အလန် (၆ သၞာံ) ဓဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;mainwaring&quot;&gt;{{cite journal |last=Mainwaring |first=S. |title=Presidentialism, Multipartism, and Democracy: The Difficult Combination |journal=Comparative Political Studies |volume=26 |issue=2 |pages=198-228 |year=1993}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်တၞဟ်ခြာ ကု သၞောတ် ပါလဳမာန် (Differences from Parliamentary System) ==
သၞောတ် သမ္မတ ကဵု သၞောတ် ပါလဳမာန် (Parliamentary system) ဝွံ တၞဟ်ခြာ အာ ရေင်သကအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သၞောတ် သမ္မတ ကေုာံ သၞောတ် ပါလဳမာန်
|-
! လက္ခဏာ
! သၞောတ် သမ္မတ (Presidential System)
! သၞောတ် ပါလဳမာန် (Parliamentary System)
|-
| '''ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် (Head)'''
| သမ္မတ (ဒှ် သီု ဍုင် ကဵု အလဵုအသဳ)။
| ᨙဨကရာဇ်/သမ္မတ (ဍုင်) ကေုာံ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (အလဵုအသဳ) ပါ်လဝ်။
|-
| '''ပရေင်ရုဲစှ် (Election)'''
| ညးဍုင်ကွာန် ရုဲစှ် သမ္မတ တၞဟ်ခြာ နူ ပါလဳမာန်။
| ပါလဳမာန် ရုဲစှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော်။
|-
| '''ပရေင်ပါ်ခြာ အဝဵု (Separation)'''
| အဝဵု အုပ်ဓုပ် ကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ပါ်ခြာ ဍိုက်ပေင်။
| အဝဵု အုပ်ဓုပ် ကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ပံင်ကောံ (Fusion of powers)။
|-
| '''ဖျေဟ် အဝဵု (Removal)'''
| ဝါတ်ဂါတ် (စောဲဒုဟ် ရာဇဝတ် သၟး ဂွံ)။
| လောဲသွာ (မာဲ ဟွံပတှ်ေ နူ ပါလဳမာန် မ္ဂး ဒတုံ လာ်)။
|-
| '''အာယုက် ကာလ (Term)'''
| ချိုတ်ပၠိုတ် (Fixed term)။
| ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် (မာန် ဒးဒုင် ဖျေဟ် အခိင် ဟွံရုဲ)။
|}

== ၇။ ဖဵု ကေုာံ အကျောဝ် ခိုဟ် (Advantages) ==
သၞောတ် သမ္မတ ဝွံ နွံကဵု ဖဵု ခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု -

* '''ခိုင်ကၠိုက် (Stability):''' ဟိုတ်နူ သမ္မတ နွံကဵု အာယုက် ကာလ ချိုတ်ပၠိုတ် ဂှ်ရ၊ အလဵုအသဳ ဟွံဒတုံ လာ် လောဲလောဲ တုဲ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ခိုင်ကၠိုက် ရ။
* '''ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် တိုက်ရိုက် (Direct Mandate):''' သမ္မတ ဂွံဒုင် ရုဲစှ် လဝ် နကဵု ညးဍုင်ကွာန် အလုံ ဍုင် တုဲ ညး နွံကဵု အဝဵု စိုတ်ဓါတ် (Legitimacy) ခိုင်ကၠိုက် အိုတ် ရ။
* '''စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ (Protection of Liberty):''' ပရေင်ပါ်ခြာ အဝဵု ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ဏအ် ပကဵု ညံင် အလဵုအသဳ ဟွံဂွံ သီကေတ် အဝဵု အလုံစုံ တုဲ စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ကောန်ဍုင်ကွာန် မာန် ရ။
* '''ပရေင်ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပြဟ် (Speed and Decisiveness):''' သမ္မတ မွဲ တၠ ဓဝ် မာန် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပြဟ်ပြဟ် မာန် (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ အခိင် ကပ်ဘဲ) ဟွံဒး ညဳသၟဟ် ကု အမာတ် ပါလဳမာန် သီုဖအိုတ် ရ။

== ၈။ တင်ဍိုန်လျ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပဲါ (Disadvantages and Criticisms) ==
ၜိုန်ရ နွံကဵု ဖဵု ခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ တၠပညာ ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (ဗွဲတၟေင် Juan Linz) တအ် ပါ်ပဲါ လဝ် သၞောတ် ဏအ် ဗွဲမဇၞော် ရ -

* '''ပရေင်တေင်ဂြတ် အဝဵု (Gridlock/Deadlock):''' ယဝ်ရ သမ္မတ ကဵု ပါလဳမာန် ကၠုင် နူကဵု ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် တၞဟ်ခြာ မ္ဂး (Divided government)၊ ညးမွဲ ကဵု ညးမွဲ ဟွံကဵု တင်တုပ်စိုတ် တုဲ ကမၠောန် အလဵုအသဳ ဒေါအ် ဇြ ဒၟံင် ရ။
* '''ညးဇၞး ကေတ် သီုဖအိုတ် (Winner-takes-all):''' ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲမာဲ သမ္မတ၊ ညးမဇၞး ဂှ် ကလိဂွံ အဝဵု အလုံစုံ တုဲ၊ ဗော် မကျ အာ တအ် ဂှ် ဟွံမဲ သြဇာ ပ္ဍဲ အလဵုအသဳ ရ။ ဏအ် ပကဵု ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဂွံ ပါ်ခြာ အာ ၜါ ကရေက် ရ။
* '''ဟွံသာယောင် (Rigidity):''' ယဝ်ရ သမ္မတ မွဲ အုပ်ဓုပ် ဟွံခိုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ညးဍုင်ကွာန် ဟွံဒးစိုတ် မ္ဂး၊ သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ညး နူ အဝဵု ဂှ် ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် တုဲ ဒး မင် စဵုကဵု အာယုက် ကာလ အိုတ် ရ။
* '''အန္တရာယ် အာဏာရှင် (Risk of Authoritarianism):''' ဟိုတ်နူ သမ္မတ နွံကဵု အဝဵု ဇၞော် လတူ ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲ ဍုင် မဒဳမဝ်ကရေသဳ ဍိုန်လျ တအ် မ္ဂး သမ္မတ မာန် ပြံင်လှာဲ ဇကု ညံင် ဂွံ ဒှ် တၠအဝဵု အာဏာရှင် လောဲသွာ ရ (Linz's critique)။&lt;ref name=&quot;linz&quot;&gt;{{cite journal |last=Linz |first=J. J. |title=The Perils of Presidentialism |journal=Journal of Democracy |volume=1 |issue=1 |pages=51-69 |year=1990}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဍုင် မစကာ သၞောတ် သမ္မတဂမၠိုင် (Countries Using the Presidential System) ==
ဍုင် မစကာ သၞောတ် သမ္မတ ဍိုက်ပေင် နွံ ဗွဲမဂၠိုင် လတူ ဂၠးတိ၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ -
* '''တိုက် အမေရိက သၠုင်ကျာ ကေုာံ သၟဝ်ကျာ:''' ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (United States)၊ ဗရာဇြဳ (Brazil)၊ အာဂျေန်တဳနာ (Argentina)၊ မက်သဳကဝ် (Mexico)၊ ကဝ်လမ်ဗဳယျာ (Colombia)။
* '''အာဖရိက:''' နိုင်ဂျဳရဳယျာ (Nigeria)၊ ကေန်ညာ (Kenya)၊ အင်ဂဝ်လာ (Angola)။
* '''အာရှ:''' အေန်ဒဝ်နဳယှာ (Indonesia)၊ ဖဳလိပ်ပိန် (Philippines)၊ ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ (South Korea)။

ပါဲနူ ဏအ်၊ နွံ သီုကဵု '''သၞောတ် သမ္မတ ကဝက်''' (Semi-presidential system) မပ္တံကဵု ဍုင် ပြင်သေတ် (France) ကေုာံ ရုရှာ (Russia) มနွံကဵု သမ္မတ (မရုဲစှ် နကဵု ညးဍုင်ကွာန်) ကေုာံ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (မဒးဒုင် ပတှ်ေ နူ ပါလဳမာန်) မွဲစွံ ရ။&lt;ref name=&quot;cheibub&quot;&gt;{{cite book |last=Cheibub |first=J. A. |title=Presidentialism, Parliamentarism, and Democracy |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |pages=12-20}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
သၞောတ် သမ္မတ ဝွံ ဒှ် သၞောတ် အလဵုအသဳ မကဵု အဝဵု ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက် ကု ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဍုင် မွဲ တၠ မာန် အုပ်ဓုပ် ဍုင် နကဵု လညာတ် ဇကု ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။ ဍေဟ် ဒက်ပတန် လဝ် လတူ လညာတ် ပရေင်ပါ်ခြာ အဝဵု မဒှ် သဇိုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မွဲ ရ။

ၜိုန်ရ သၞောတ် ဏအ် နွံကဵု အန္တရာယ် ပရေင်တေင်ဂြတ် အဝဵု ကေုာံ အာဏာရှင် ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ ခိုင်ကၠိုက်၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် နွံကဵု လညာတ် ဍာ်ဒကေဝ်၊ ကေုာံ ရုင်ဗစာ တန်တဴ နကဵု အလဵုဇကု မ္ဂး သၞောတ် သမ္မတ ဝွံ မာန် ဖန်ဇန် ကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ၜိုဟ်သြိုဟ် ကု ဍုင် မွဲ ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ရောင်။ ပ္ဍဲ အနာဂတ် လေဝ် သၞောတ် ဏအ် ဆက် တန်တဴ အာ နဒဒှ် သၞောတ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ လပါ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သၞောတ် ပါလဳမာန်]] (Parliamentary system)
* [[သမ္မတ]] (President)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[ပရေင်ပါ်ခြာ အဝဵု]] (Separation of powers)

{{Navbox
| name = Forms of Government
| title = သၞောတ် အလဵုအသဳ ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Forms of Government and Political Systems)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ
| list1 =
* [[သၞောတ် သမ္မတ]] (Presidential system)
* [[သၞောတ် ပါလဳမာန်]] (Parliamentary system)
* [[သၞောတ် သမ္မတ ကဝက်]] (Semi-presidential system)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ တိုက်ရိုက်]] (Direct democracy)
| group2 = သၞောတ် သၟိင်ဨကရာဇ်
| list2 =
* [[သၞောတ် သၟိင်ဨကရာဇ် ပိုင်ခြာ အဝဵု]] (Absolute monarchy)
* [[သၞောတ် သၟိင်ဨကရာဇ် ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitutional monarchy)
| group3 = သၞောတ် အာဏာရှင်
| list3 =
* [[အာဏာရှင်]] (Dictatorship)
* [[သၞောတ် ဗော်မွဲဓဝ်]] (One-party state)
* [[ပရေင်အုပ်ဓုပ် ပၞာန်]] (Military junta)
* [[အာဏာရှင် သာသနာ]] (Theocracy)
| group4 = အဝဵု ဍုင် အဓိက
| list4 =
* [[အဝဵု အုပ်ဓုပ်]] (Executive)
* [[အဝဵု သၞောဝ်ဥပဒေ]] (Legislature)
* [[အဝဵု စီရင်ဓဝ်]] (Judiciary)
}}

[[Category:သၞောတ် အလဵုအသဳဂမၠိုင်]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]
[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်]]</text>
      <sha1>0jyk30drbqken7ijuewxi12ghfhy6l2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အာဏာ အုပ်ဓုပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11843</id>
    <revision>
      <id>56447</id>
      <timestamp>2026-07-28T07:03:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''အာဏာ အုပ်ဓုပ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကဏ္ဍ အလဵုအသဳ အုပ်ဓုပ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Executive'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Executive branch'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍု...&quot;</comment>
      <origin>56447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23016" sha1="2m70vyvx577qtoo338zlx5pza4lta23" xml:space="preserve">'''အာဏာ အုပ်ဓုပ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကဏ္ဍ အလဵုအသဳ အုပ်ဓုပ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Executive'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Executive branch'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင် မွဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ မနွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင်၊ ရပ်စပ် ကေုာံ ဖျေဟ် ကမၠောန် အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ မကတဵုဒှ် လဝ် တအ် ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် အလဵုအသဳ ဒဳမဝ်ကရေသဳ မနွံကဵု '''[[ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ]]''' (Separation of powers) ဂှ်၊ အာဏာ အုပ်ဓုပ် ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု '''[[အာဏာ သၞောဝ်ဥပဒေ]]''' (Legislature - မနွံ တာလျိုင် ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ်) ကေုာံ '''[[အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်]]''' (Judiciary - မနွံ တာလျိုင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သၞောဝ်) ရ။ ကဏ္ဍ အုပ်ဓုပ် ဏအ်ဝွံ ပါလုပ် သီုကဵု သၟိင်ဍုင် (Head of State)၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ (Head of Government)၊ ဂကောံ ဝန်ဇၞော် (Cabinet)၊ ကေုာံ ဝန်ထမ်း အလဵုအသဳ (Civil service) မပ္တံကဵု ဒပ်ပၞာန်၊ ဗၠာဲရဲ၊ ကေုာံ ဌာန ဍုင် သီုဖအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;montesquieu&quot;&gt;{{cite book |last=Montesquieu |first=C. |title=The Spirit of the Laws |publisher=Cambridge University Press |year=1989 |orig-year=1748 |pages=156-168}}&lt;/ref&gt;

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အာဏာ အုပ်ဓုပ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် နာနာ သာ်၊ တာလျိုင် ကမၠောန်၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ကဏ္ဍ အာဏာ တၞဟ် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:The_White_House_South_Face.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သ္ၚိဗု (The White House) ဍုင်အမေရိကာန်၊ မဒှ် ဌာန်ဂဥုပ် အာဏာ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ရုင် သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;အာဏာ အုပ်ဓုပ်&quot; ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် မချဳဓရာင် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မွဲ ရ။ သၞောဝ်ဥပဒေ မဖျေဟ် လဝ် နူကဵု ပါလဳမာန် ဂှ် ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ကဏ္ဍ အုပ်ဓုပ် သွက်ဂွံ ရပ်စပ် ဖျေဟ် ကမၠောန် မ္ဂး၊ သၞောဝ် တအ် ဂှ် ဒှ် ဆ လိက် လတူ စက္ခော သၟး ရ။ 

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး၊ အာဏာ အုပ်ဓုပ် ဂှ် ဒှ် အေန်သတဳကျူရှေန် မနွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဍုင် လၟိုန် တ္ၚဲ (Day-to-day administration)၊ စဵုဒၞာ ဂီုကၠီု ဍုင်၊ ကေုာံ ပလံင် ဗစိုပ် ပရေင်ဆဵုဂဗ ခိုဟ် ကု ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ကဏ္ဍ မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ အလဵုအသဳ မွဲ ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် ပိုင်ပြဳ လဝ် ကမၠောန် ဝန်ထမ်း၊ ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ရုင် ဌာန သီုဖအိုတ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ သဳအိုရဳ (History and Theory) ==
လညာတ် ပရူ မဒး ပါ်ခြာ လဝ် အာဏာ အလဵုအသဳ ဝွံ စတင် ပြာကတ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တြေံ ၜိုန်ဒှ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် တၠပညာ ပြင်သေတ် '''[[မောန်တက်သကယူ]]''' (Montesquieu) ဂှ် ချူ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ကၠးကၠး ပ္ဍဲ လိက် ပြကိုဟ် ညး &quot;The Spirit of the Laws&quot; (၁၇၄၈) ရ။

နကဵု လညာတ် ညး မ္ဂး၊ ယဝ်ရ အာဏာ မဖန် သၞောဝ် (Legislative)၊ အာဏာ မအုပ်ဓုပ် (Executive)၊ ကေုာံ အာဏာ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် (Judicial) တအ် ပံင်ကောံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ တဲ ပူဂိုလ် မွဲဓဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မွဲဓဝ် မ္ဂး၊ အာဏာ တအ် ဂှ် မာန် ကတဵုဒှ် အာ '''[[တၠအာဏာ]]''' (Dictatorship) တုဲ အခေါင်အရာ သၠးပွး ညးဍုင်ကွာန် တအ် လီုလာ် အာ မာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ညး ပတိုန် ထ္ၜး လညာတ် '''ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ်''' (Checks and balances) ညံင် အာဏာ ပိ သာ် ဏအ် ဂွံ ထိင် ထောအ် ရေင်သကအ် ရ။&lt;ref name=&quot;sartori&quot;&gt;{{cite book |last=Sartori |first=G. |title=Comparative Constitutional Engineering: An Inquiry into Structures, Incentives and Outcomes |publisher=NYU Press |year=1997 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ တာလျိုင် ကေုာံ ကမၠောန် အဓိကဂမၠိုင် (Roles and Main Functions) ==
ကဏ္ဍ အာဏာ အုပ်ဓုပ် ဝွံ နွံကဵု တာလျိုင် ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု -

# '''ပရေင်စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် (Law Enforcement):''' အာဏာ အုပ်ဓုပ် သ္ဒး ဖန်ဇန် ညံင် သၞောဝ်ဥပဒေ မဖျေဟ် လဝ် နူ ပါလဳမာန် ဂွံ ကတဵုဒှ် ကမၠောန် (ဥပမာ - ဗၠာဲရဲ တအ် ရပ် မၞိဟ် မကလိလောန် ဒုဟ်)။
# '''ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ (Foreign Policy):''' ပရေင်ဆက်ဆံ ကု ဍုင်သ္အာင်၊ ထပက် စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ကေုာံ ပရေင်ဗလး ကလုတ်။
# '''ပရေင်စဵုဒၞာ (Defense and Military):''' က္ဍိုပ်သကိုပ် အာဏာ အုပ်ဓုပ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် ဂဥုပ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဒပ်ပၞာန် (Commander-in-chief) တုဲ နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဂီုကၠီု ဍုင်။
# '''ပရေင်အုပ်ဓုပ် သြန်ဘဏ္ဍာ (Budget Administration):''' ဖန်ဇန် ကေုာံ ပတိုန် ထ္ၜး စရင်သြန် သွက် ဍုင် (National Budget) ကု ပါလဳမာန် တုဲ စကာ သြန် တအ် ဂှ် အတိုင် သၞောဝ်။
# '''ပရေင်ထံက်ပင် ကေုာံ သုခ (Public Services):''' ရေင်တၠုင် ဌာန အလဵုအသဳ မပ္တံကဵု ဘာလ္ၚတ်၊ ရုင်ဂဥုဲ၊ ဂၠံင်တရဴ ကေုာံ သၞောတ် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး။

== ၄။ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် နာနာ သာ် (Different Executive Systems) ==
ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တ္ၚဲဏအ်၊ သၞောတ် မပါ်ခြာ အာဏာ အုပ်ဓုပ် ဝွံ နွံ အဓိက ၃ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး သၞောတ် အလဵုအသဳ အုပ်ဓုပ် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ
|-
! ဂကူ သၞောတ် (System)
! ပရေင်လဒက်ပတန် အဓိက
! ဥပမာ ဍုင်
|-
| '''သၞောတ် သမ္မတ''' (Presidential system)
| သၟိင်ဍုင် (Head of State) ကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ (Head of Government) ဒှ် မၞိဟ် မွဲဓဝ် (သမ္မတ)။ သမ္မတ ကေုာံ ပါလဳမာန် ဂှ် ရုဲစှ် တၞဟ်ခြာ နူ ညးဍုင်ကွာန်။ အာဏာ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ပါ်ခြာ လဝ် ဍာံဍာံပြပြ။
| ဍုင်အမေရိကာန်၊ ဍုင်ဗရာဇြဳ (Brazil)၊ ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳယှာ။
|-
| '''သၞောတ် ပါလဳမာန်''' (Parliamentary system)
| က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ ဂှ် ဒှ် '''ဝန်ဇၞော်''' (Prime Minister) မကၠုင် နူကဵု ပရေင်ထံက်ဂလာန် ပါလဳမာန်။ သၟိင်ဍုင် (သမ္မတ ဟွံသေင်မ္ဂး သၟိင်ဨကရာဇ်) ဂှ် ဒှ် ဆ သင်္ကေတ အခန်အနင် သၟး ရ။
| ဍုင်အင်္ဂလာန်၊ ဍုင်အိန္ဒိယ၊ ဍုင်ဂျပေန်။
|-
| '''သၞောတ် ၜါပြကာ''' (Semi-presidential system)
| နွံ သီု သမ္မတ (မကလိဂွံ အာဏာ နူ ညးဍုင်ကွာန်) ကေုာံ ဝန်ဇၞော် (မကလိဂွံ အာဏာ နူ ပါလဳမာန်)။ ညး ၜါ တၠ ဏအ် ဒး ပါ်ခြာ အာဏာ အုပ်ဓုပ် ရေင်သကအ်။
| ဍုင်ပြင်သေတ်၊ ဍုင်ရုရှာ၊ ဍုင်ထာဲဝါန်။
|}
&lt;ref name=&quot;lijphart&quot;&gt;{{cite book |last=Lijphart |first=A. |title=Patterns of Democracy: Government Forms and Performance in Thirty-Six Countries |publisher=Yale University Press |year=1999 |pages=110-125}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ က္ဍိုပ်သကိုပ် ကေုာံ မၞိဟ်မပါလုပ် ပ္ဍဲ အာဏာ အုပ်ဓုပ် (Composition of the Executive) ==
အာဏာ အုပ်ဓုပ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပူဂိုလ် မွဲဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လဒက်ပတန် အဆံင်ဆံင် ရ -

* '''သၟိင်ဍုင် (Head of State):''' မၞိဟ် မစၞး ဍုင် မွဲ ပ္ဍဲ အဆံင် ဂၠးတိ။ (ဥပမာ - ဨကရာဇ်၊ သမ္မတ)။
* '''က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ (Head of Government):''' မၞိဟ် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် အလဵုအသဳ လၟိုန် တ္ၚဲ။ (ဥပမာ - ဝန်ဇၞော်၊ အဓိပတိ)။ ပ္ဍဲ သၞောတ် သမ္မတ မ္ဂး၊ သၟိင်ဍုင် ကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မွဲဓဝ် ရ။
* '''ဂကောံ ဝန်ဇၞော် (Cabinet/Ministers):''' မၞိဟ် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဌာန ဝန်ဇၞော် နာနာ သာ် (ဥပမာ - ဝန်ဇၞော် ပရေင်ဍုင်သ္အာင်၊ ဝန်ဇၞော် ထတ်ယုက်)။
* '''ဝန်ထမ်း အလဵုအသဳ (Civil Service):''' ညးမကၠောန် ကမၠောန် အလဵုအသဳ မသှ်ေ တန်တဴ လၟိုန် ၜိုန်ရ အလဵုအသဳ ပြံင်လှာဲ အာ ကီုလေဝ် (ဥပမာ - အစာဘာ၊ အစာဂဥုဲ၊ ကлерက်)။

== ၆။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု အာဏာ ဥပဒေ (Relationship with the Legislature) ==
အာဏာ အုပ်ဓုပ် ဝွံ ဒး ဆက်စပ် ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲစွံ ကု ပါလဳမာန် (အာဏာ သၞောဝ်ဥပဒေ) လၟိုန် ရ။ 
ပ္ဍဲ သၞောတ် သမ္မတ၊ သမ္မတ နွံ အခေါင် '''ဝဳတဝ်''' (Veto power - ပရေင်တးပါဲ သၞောဝ်) လတူ သၞောဝ် မဖျေဟ် နူ ပါလဳမာန် ရ။ ဆဂး ပါလဳမာန် လေဝ် နွံ အခေါင် ပတန် စရင်သြန် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ပရေင်ခါန်ကၞက် ဝန်ဇၞော် တအ် ရ။

ပ္ဍဲ သၞောတ် ပါလဳမာန်၊ အာဏာ အုပ်ဓုပ် (ဝန်ဇၞော် ကေုာံ ဂကောံ) ဂှ် ကၠုင် နူ ပါလဳမာန် တုဲ သ္ဒး ဒုင် အာတ်မိက် တာလျိုင် (Accountability) နူ ပါလဳမာန် ရ။ ယဝ်ရ ပါလဳမာန် ဟွံပတှ်ေ လတူ အလဵုအသဳ မ္ဂး၊ ပါလဳမာန် မာန် ပတိုန် သ္ဂုတ်သွာတ် '''ဟွံပတှ်ေ''' (Vote of no confidence) တုဲ အလဵုအသဳ သ္ဒး ဒေါအ် ဇူ နူ ကမၠောန် ဍာပ်ဍာပ် ရ။&lt;ref name=&quot;cheibub&quot;&gt;{{cite book |last=Cheibub |first=J. A. |title=Presidentialism, Parliamentarism, and Democracy |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |pages=45-56}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် (Relationship with the Judiciary) ==
အာဏာ အုပ်ဓုပ် ဝွံ သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ မဖျေဟ် လဝ် ကေုာံ စီရင်ထုံး နူ ရုင်ဗစာ (Judiciary) ရ။ 
ရုင်ဗစာ ဇၞော် (Supreme Court) နွံ အာဏာ မကော်စ '''ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သၞောဝ်ဓဝ်''' (Judicial review) သွက်ဂွံ စၟတ်မင် ဒဒှ်ရ လိက်အမိင် ကေုာံ ကမၠောန် အာဏာ အုပ်ဓုပ် တအ် ဂှ် ကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitution) ဍုင် ဟွံသေင် မ္ဂး ရ။

ဆဂး အာဏာ အုပ်ဓုပ် (သမ္မတ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝန်ဇၞော်) ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် နွံ အခေါင် ခါန်ကၞက် တၠသၞောဝ် (Judges) ကေုာံ နွံ အခေါင် သၠးဒုဟ် (Power of pardon) ကု မၞိဟ် မဒးဒုင် ဖျေဟ် ထံင် တအ် ရ။

== ၈။ အာဏာ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ (Executive Power and International Relations) ==
ပ္ဍဲ ပရေင်ဆက်ဆံ ဂၠးတိ (International relations) မ္ဂး၊ အာဏာ အုပ်ဓုပ် ဝွံ ဒှ် မုက်ပါင် အဓိက သွက် ဍုင် မွဲ ရ။ 
သမ္မတ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝန်ဇၞော် တအ် သ္ဒး တိတ် တရဴ ဍုင်သ္အာင် သွက်ဂွံ တက်ကျာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ အာဏာ အုပ်ဓုပ် နွံ အခေါင် ထပက် စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် (Treaties) ကေုာံ ပံင်ကောံ မဟာမိတ် ၜိုန်ရ လိက်ကသုက် တအ် ဏအ် သ္ဒး ဒုင် စၟတ်သမ္တီ နူ ပါလဳမာန် ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ကီုလေဝ် ရ။

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ အန္တရာယ် အာဏာ အုပ်ဓုပ် မဇၞော်လောန် (Challenges and Dangers of Executive Overreach) ==
ပြသၞာ အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဂှ် ဒှ် အန္တရာယ် မကော်စ '''အာဏာ အုပ်ဓုပ် မဇၞော်လောန်''' (Executive overreach) ရ။ ဟိုတ်နူကဵု အာဏာ အုပ်ဓုပ် ဝွံ ပိုင်ပြဳ လဝ် ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ရဲသၞောဝ် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် နွံ ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ဍဵုဍိုက် အာဏာ ဥပဒေ ကေုာံ သၞောဝ်ဓဝ် ရ။

တၠပညာ ဂမၠိုင် (ဥပမာ Juan Linz) ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ သၞောတ် သမ္မတ၊ ယဝ်ရ သမ္မတ ကဵု ပါလဳမာန် ဒှ် ပေါဲပြိုင်ပ္ကာန် (Deadlock) မ္ဂး၊ သမ္မတ တအ် မလေပ် စကာ အာဏာ ယာယဳ (Decrees) ဟွံသေင်မ္ဂး အာဏာ အရေးပေါ် (Emergency powers) သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဍုင် နကဵု သၞောတ် တၠအာဏာ (Authoritarianism) မာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပရေင်မင်မဲ သၞောတ် ဥပဒေ (Rule of law) ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ဆေဝ်ဒဝ် အန္တရာယ် ဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;linz&quot;&gt;{{cite journal |last=Linz |first=J. J. |title=The Perils of Presidentialism |journal=Journal of Democracy |volume=1 |issue=1 |pages=51-69 |year=1990}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
အာဏာ အုပ်ဓုပ် ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ ညံင် ဍုင် မွဲ ဂွံ ချဳဓရာင် အာ မာန် ရ။ ဍေဟ် ဟွံသေင် ဆ ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ရပ်စပ် ကမၠောန် သၟး၊ ဆဂး ဍေဟ် ဒှ် သင်္ကေတ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် မွဲ ကီု ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကဏ္ဍ အလဵုအသဳ အုပ်ဓုပ် ဝွံ သ္ဒး ပြံင်လှာဲ အတိုင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခေတ် နည်းပညာ ကေုာံ အကာဲအရာ ဂၠးတိ (ဥပမာ - ကပ်ယဲ ဂၠးတိ၊ ပြသၞာ ရာသဳဥတု) ရ။ ပရေင်ထိင်ဒဝ် လတူ အာဏာ အုပ်ဓုပ် နူကဵု ပါလဳမာန်၊ ရုင်ဗစာ၊ မဳဒဳယာ၊ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် သ္ဒး ဆက် တန်တဴ ညံင် အာဏာ ဏအ် ဂွံ ရေင်တၠုင် ဖဵု သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဍာံဍာံပြပြ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ]] (Separation of powers)
* [[အာဏာ သၞောဝ်ဥပဒေ]] (Legislature)
* [[အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်]] (Judiciary)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[သမ္မတ]] (President)

{{Navbox
| name = Separation of Powers
| title = ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ ကေုာံ သၞောတ် အလဵုအသဳ (Separation of Powers and Government)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ကဏ္ဍ အာဏာ ပိ သာ်
| list1 =
* [[အာဏာ အုပ်ဓုပ်]] (Executive)
* [[အာဏာ သၞောဝ်ဥပဒေ]] (Legislature)
* [[အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်]] (Judiciary)
| group2 = သၞောတ် အလဵုအသဳဂမၠိုင်
| list2 =
* [[သၞောတ် သမ္မတ]] (Presidential system)
* [[သၞောတ် ပါလဳမာန်]] (Parliamentary system)
* [[သၞောတ် ၜါပြကာ]] (Semi-presidential system)
| group3 = မၞိဟ် အဓိကဂမၠိုင်
| list3 =
* [[သၟိင်ဍုင်]] (Head of State)
* [[က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ]] (Head of Government)
* [[သမ္မတ]] (President)
* [[ဝန်ဇၞော်]] (Prime Minister)
* [[ဂကောံ ဝန်ဇၞော်]] (Cabinet)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[မောန်တက်သကယူ]] (Montesquieu)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitution)
* [[တၠအာဏာ]] (Dictatorship)
}}

[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:အလဵုအသဳ]]
[[Category:အာဏာ အုပ်ဓုပ်]]
[[Category:သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]</text>
      <sha1>2m70vyvx577qtoo338zlx5pza4lta23</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အာဏာ ပတန်သၞောဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11844</id>
    <revision>
      <id>56448</id>
      <timestamp>2026-07-28T07:35:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''အာဏာ ပတန်သၞောဝ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကဏ္ဍ သၞောဝ်ဥပဒေ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Legislature'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Legislative branch'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ မွဲ၊ ဍေဟ် ဒ...&quot;</comment>
      <origin>56448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26171" sha1="ngophij1u4t3gf0d90d0fdf0p91symb" xml:space="preserve">'''အာဏာ ပတန်သၞောဝ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကဏ္ဍ သၞောဝ်ဥပဒေ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Legislature'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Legislative branch'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ မွဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဂကောံ မၞိဟ်စၞး မနွံ အာဏာ ကေုာံ တာလျိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ချူ၊ ဖန်ဗဒှ်၊ ပလေဝ်ပလေတ်၊ ကေုာံ ပလီုပလာ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဍုင် ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မနွံကဵု '''[[ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ]]''' (Separation of powers) ဂှ်၊ အာဏာ ပတန်သၞောဝ် ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ မတၞဟ်ခြာ နူကဵု '''[[အာဏာ အုပ်ဓုပ်]]''' (Executive - မနွံ တာလျိုင် ရေင်တၠုင် ကမၠောန်) ကေုာံ '''[[အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်]]''' (Judiciary - မနွံ တာလျိုင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သၞောဝ်) ရ။

အာဏာ ပတန်သၞောဝ် ဝွံ ညးကော်စ နကဵု ယၟု နာနာ သာ် မပ္တံကဵု '''[[ပါလဳမာန်]]''' (Parliament)၊ '''[[ကောန်ဂရေတ်]]''' (Congress)၊ '''[[စၠတ်ဓရ်]]''' (Assembly) ဟွံသေင်မ္ဂး '''[[ကံင်သဳ]]''' (Council) ရ။ ဂကောံဏအ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ပတိုန် ထ္ၜး ပရေင်ဆန္ဒ ဇကု နကဵု မၞိဟ်စၞး မဂွံ ဒုင် ရုဲစှ် လဝ် တအ် ရ။ ဍေဟ် သီု နွံ အာဏာ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ စရင်သြန် ဍုင် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ကမၠောန် အလဵုအသဳ ရ။&lt;ref name=&quot;locke&quot;&gt;{{cite book |last=Locke |first=J. |title=Two Treatises of Government |publisher=Cambridge University Press |year=1988 |orig-year=1689 |pages=265-270}}&lt;/ref&gt;

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အာဏာ ပတန်သၞောဝ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဗီုပြင် လဒက်ပတန်၊ လၟေင် ကမၠောန်၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ကဏ္ဍ အာဏာ တၞဟ် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Palace of Westminster, London - Feb 2007.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး နန် ဝက်သ်မေန်သတာ (Palace of Westminster) မဒှ် ဒၞာဲ ပါလဳမာန် ဍုင်အင်္ဂလာန် မဂွံ ဒုင် စၟတ်သမ္တီ &quot;မိ ပါလဳမာန် သီုဖအိုတ်&quot; (Mother of Parliaments)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;အာဏာ ပတန်သၞောဝ်&quot; (Legislature) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် လာတ္တေန် &quot;lex&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;legis&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;သၞောဝ်&quot; တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် အေန်သတဳကျူရှေန် မနွံ အခေါင် ပတန် သၞောဝ် ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင် မနွံကဵု ဒဳမဝ်ကရေသဳ မ္ဂး၊ အာဏာ ဏအ်ဝွံ ကၠုင် နူ ညးဍုင်ကွာန် (Popular sovereignty) တုဲ မၞိဟ်စၞး တအ် ဒး ဒုင် ရုဲစှ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် စၞး ညးဍုင်ကွာန် ရ။

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဍာံပြ မ္ဂး၊ ကဏ္ဍ ဏအ် ဟွံသေင် ဆ ဒၞာဲ ဖျေဟ် သၞောဝ် သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒၞာဲ သဳကၠဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Deliberative assembly) အဓိက မွဲ မာန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပြသၞာ ဍုင်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ဂီုကၠီု ဍုင် ရ။ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitution) ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပြာပ် ကဵု လဝ် အာဏာ သၠုင် အိုတ် ကု ကဏ္ဍ ပတန်သၞောဝ် ဏအ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
လဒက်ပတန် အာဏာ ပတန်သၞောဝ် ဝွံ နွံ ဝင် ဗွဲမဂၠိင်သ္ၚောဲ ရ -

* '''ခေတ် ဂရိတ် ကေုာံ ရဝ်မ တြေံ:''' ပ္ဍဲ ဍုင် အေတိန် (Athens) နွံ သၞောတ် ''အေက္ကလဳသဳယျာ'' (Ecclesia) မဒှ် စၠတ်ဓရ် ညးဍုင်ကွာန် တိုက်ရိုက် ရ။ ပ္ဍဲ ရဝ်မ နွံ ''သဳနိတ်'' (Roman Senate) မဒှ် ဂကောံ မၞိဟ်ဇၞော် မဖန်ဇန် သၞောဝ် ရ။
* '''ခေတ် လဒေါဝ် ဥရောပ:''' ပ္ဍဲ ဍုင် အာက်သလာန် (Iceland)၊ ညးတအ် ဒက်ပတန် လဝ် ''အာလ်တေန်'' (Althing) ပ္ဍဲ သၞာံ ၉၃၀ မဒှ် ပါလဳမာန် တြေံ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန် ဂှ် နွံ ''မာဂ်နာ ကာတာ'' (Magna Carta - 1215) မဒှ် စတမ် ပရေင်ပိုင်ခြာ အာဏာ သၟိင် တုဲ ပါလဳမာန် အင်္ဂလာန် စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။
* '''ခေတ် ပညာ လျး (Enlightenment):''' တၠပညာ ဂျောန် လံက် (John Locke) ကေုာံ '''[[မောန်တက်သကယူ]]''' (Montesquieu) တအ် ဟီုတွံ လဝ် လညာတ် ဒဒှ်ရ အာဏာ ပတန်သၞောဝ် သ္ဒး တၞဟ်ခြာ နူ အာဏာ သၟိင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် ရ။ လညာတ် ဏအ် ဒှ် သဇိုင် သွက် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (1787) ရ။&lt;ref name=&quot;montesquieu&quot;&gt;{{cite book |last=Montesquieu |first=C. |title=The Spirit of the Laws |publisher=Cambridge University Press |year=1989 |orig-year=1748 |pages=156-168}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ တာလျိုင် ကေုာံ ကမၠောန် အဓိကဂမၠိုင် (Roles and Main Functions) ==
အာဏာ ပတန်သၞောဝ် ဝွံ နွံကဵု တာလျိုင် ဇၞော် ၄ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

# '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် (Legislation):''' ဒှ် တာလျိုင် အဓိက အိုတ် ရ။ မၞိဟ်စၞး တအ် ပတိုန် လိက်ကသုက် သၞောဝ် (Bills)၊ သဳကၠဳ၊ ပလေဝ်ပလေတ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ညံင် ဂွံ ဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Laws) ရ။
# '''ပရေင်စၞး ညးဍုင်ကွာန် (Representation):''' မၞိဟ်စၞး (MP / Congressman) တအ် ဒး ဟီု စၞး၊ ကာကွယ် အခေါင်အရာ ကေုာံ ပရေင်နွံပၟိက် ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ဒေသ မရုဲစှ် လဝ် ညးတအ် ရ။
# '''ပရေင်ထိင်ဒဝ် အလဵုအသဳ (Oversight of Executive):''' ပါလဳမာန် နွံ အာဏာ စၟတ်မင် ကမၠောန် ကဏ္ဍ အုပ်ဓုပ် ရ။ ညးတအ် မာန် ကော် သၟာန် ဝန်ဇၞော် တအ်၊ ကၠောန် ပရေင်စၟတ်စောဲ (Investigations) ကေုာံ ပတိုန် ဒုဟ် (Impeachment) ယဝ်ရ အလဵုအသဳ မှာရာ။
# '''ပရေင်စၟတ်သမ္တီ သြန်ဘဏ္ဍာ (Power of the Purse):''' အလဵုအသဳ ဟွံမဲ အခေါင် ကံက် အခေါန် (Taxes) ဟွံသေင်မ္ဂး စကာ သြန် ဍုင် ယဝ်ရ ပါလဳမာန် ဟွံကဵု အခေါင် ပုဟ်။ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ စရင်သြန် (Budget approval) ဝွံ ဒှ် လွဟ် ဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ ထိင် အလဵုအသဳ ရ။&lt;ref name=&quot;olson&quot;&gt;{{cite book |last=Olson |first=D. M. |title=Democratic Legislative Institutions: A Comparative View |publisher=Routledge |year=1994 |pages=30-45}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ သၞောတ် ပါလဳမာန် ဒက်ပတန်ဂမၠိုင်: မွဲ ကေုာံ ၜါ (Unicameral and Bicameral Systems) ==
ပ္ဍဲ လဒက်ပတန် အာဏာ ပတန်သၞောဝ်၊ ဂၠးတိ ဏအ် ပါ်လဝ် သၞောတ် အဓိက ၜါ သာ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ သၞောတ် စၠတ်ဓရ် မွဲ ကေုာံ ၜါ
|-
! ဂကူ သၞောတ်
! ပွံက် ကေုာံ လဒက်ပတန်
! ဖဵုခိုဟ် / ပရေအ်
! ဥပမာ ဍုင်
|-
| '''စၠတ်ဓရ် မွဲ''' (Unicameral)
| နွံ ဆ စၠတ်ဓရ် (Chamber) မွဲ ဓဝ် သၟး။ မၞိဟ်စၞး သီုဖအိုတ် ကောံသၟဟ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မွဲ တုဲ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ်။
| '''ခိုဟ်:''' ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပြဟ်၊ ကမၠောန် လောဲသွာ၊ စကာ သြန် အောန်။ &lt;br&gt; '''ပရေအ်:''' ပရေင်ထိင်ဒဝ် စၟတ်မင် လတူ သၞောဝ် အောန်။
| ဍုင်နျူဇြဳလာန်၊ ဍုင်သိန်ကာပူ၊ ဍုင်သွဳဒေန်။
|-
| '''စၠတ်ဓရ် ၜါ''' (Bicameral)
| နွံ စၠတ်ဓရ် ၜါ - '''စၠတ်ဓရ် သၟဝ်''' (Lower House - စၞး ညးဍုင်ကွာန်) ကေုာံ '''စၠတ်ဓရ် သၠုင်''' (Upper House - စၞး တွဵုရး ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ)။
| '''ခိုဟ်:''' စၠတ်ဓရ် မွဲ ကဵု မွဲ ထိင်ဒဝ် ရေင်သကအ်၊ သၞောဝ် ဂွံ ဒုင် စၟတ်မင် ၜါ ဝါ၊ ခိုဟ် သွက် ဍုင် ဖေတ်ဒရေဝ် (Federal)။ &lt;br&gt; '''ပရေအ်:''' ကမၠောန် လအ်၊ စကာ သြန် ဂၠိုင်၊ မာန် ကတဵုဒှ် ပြသၞာ တးပါဲ ရေင်သကအ်။
| ဍုင်အမေရိကာန် (House &amp; Senate)၊ ဍုင်အင်္ဂလာန် (Commons &amp; Lords)၊ ဍုင်အိန္ဒိယ။
|}
&lt;ref name=&quot;lijphart&quot;&gt;{{cite book |last=Lijphart |first=A. |title=Patterns of Democracy: Government Forms and Performance in Thirty-Six Countries |publisher=Yale University Press |year=1999 |pages=200-212}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ အာဏာ ပတန်သၞောဝ် ပ္ဍဲ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ နာနာ (Legislature in Different Democratic Systems) ==
အာဏာ ပတန်သၞောဝ် ဝွံ ကၠောန် ကမၠောန် တၞဟ်ခြာ အာ အတိုင် သၞောတ် အလဵုအသဳ ဍုင် ဂှ် ရ -

* '''သၞောတ် ပါလဳမာန် (Parliamentary System):''' ဥပမာ - အင်္ဂလာန်။ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဏအ်၊ အာဏာ အုပ်ဓုပ် ကဵု အာဏာ ပတန်သၞောဝ် ဂှ် ဆက်စပ် ကောံနှဴ ဒၟံင် ရ။ '''[[ဝန်ဇၞော်]]''' (Prime Minister) ဂှ် ဒး ဒှ် မၞိဟ် မကလိဂွံ မဲ ထံက်ဂလာန် နူ ပါလဳမာန် ရ။ ပါလဳမာန် နွံ အာဏာ ဇၞော် အိုတ် တုဲ ယဝ်ရ ပါလဳမာန် ပတိုန် သ္ဂုတ်သွာတ် ဟွံပတှ်ေ (Vote of no confidence) မ္ဂး အလဵုအသဳ ဒး ဒေါအ် ရ။
* '''သၞောတ် သမ္မတ (Presidential System):''' ဥပမာ - အမေရိကာန်။ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဏအ်၊ အာဏာ ပတန်သၞောဝ် (Congress) ကဵု အာဏာ အုပ်ဓုပ် (President) ဂှ် ပါ်ခြာ လဝ် ဍာံဍာံပြပြ ရ။ သမ္မတ ဂှ် ဟွံဒး ဒုင် အာတ်မိက် မဲ နူ ကောန်ဂရေတ် ပုဟ်။ ကောန်ဂရေတ် နွံ အာဏာ ထိင်ဒဝ် သမ္မတ၊ တုဲ သမ္မတ လေဝ် နွံ အာဏာ ဝဳတဝ် (Veto) လတူ သၞောဝ် ကောန်ဂရေတ် ရ။

== ၆။ လၟေင် ကမၠောန် မဖျေဟ် သၞောဝ်ဥပဒေ (The Legislative Process) ==
သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် မွဲ မ္ဂး၊ ဍေဟ် သ္ဒး ဖြတ် အာ လၟေင် ကမၠောန် (Legislative process) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ၜိုန်ရ ဍုင် မွဲ ကဵု မွဲ ဟွံတုပ် ကီုလေဝ်၊ လၟေင် သဇိုင် ဂှ် ဒှ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

# '''ပရေင်ပတိုန် လိက်ကသုက် (Introduction):''' မၞိဟ်စၞး ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳ ပတိုန် လိက် မူကြမ်း သၞောဝ် (Bill) သွက်ဂွံ စ သဳကၠဳ။
# '''ပရေင်ဗှ် လၟေင် ပထမ (First Reading):''' လလောင်တြး ယၟု ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် သၞောဝ် ပ္ဍဲ စၠတ်ဓရ်။
# '''အဆံင် ကမ္မတဳ (Committee Stage):''' လိက်ကသုက် ဂှ် ပလံင် ဏာ ဇရေင် ကမ္မတဳ အထူး သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဇြိုဟ်နက်၊ ပလေဝ်ပလေတ်၊ ကေုာံ ကော် သၟာန် တၠပညာ တအ်။
# '''ပရေင်ဗှ် လၟေင် ဒုတိယ (Second Reading):''' မၞိဟ်စၞး သီုဖအိုတ် သဳကၠဳ ပရူ လိက်ကသုက် ဂှ် ဗွဲမလှဲလး ကေုာံ ကဵု မဲ သွက်ဂွံ ပလေဝ် (Amendments)။
# '''ပရေင်ဗှ် လၟေင် တတိယ ကေုာံ ကဵု မဲ (Third Reading and Voting):''' ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လက္ကရဴ အိုတ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဟွံသေင်မ္ဂး တးပါဲ လိက်ကသုက် ဂှ် ရ။ (ယဝ်ရ ဒှ် စၠတ်ဓရ် ၜါ မ္ဂး၊ သ္ဒး ကလေင် ဖြတ် လၟေင် ဏအ် ပ္ဍဲ စၠတ်ဓရ် မွဲ ပၠန်)။

== ၇။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု အာဏာ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ သၞောဝ်ဓဝ် (Relationship with Executive and Judiciary) ==
အာဏာ ပတန်သၞောဝ် ဝွံ သ္ဒး ကၠောန် ကမၠောန် မွဲစွံ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ရေင်သကအ် ကု ကဏ္ဍ သၟေဟ် ၜါ ဂှ် ရ -

* '''ကု အာဏာ အုပ်ဓုပ်:''' ပါလဳမာန် ဒး ပတန် စရင်သြန် သွက် အလဵုအသဳ ကေုာံ စၟတ်မင် ကမၠောန် ဝန်ဇၞော် တအ်။ ဆဂး အလဵုအသဳ (သမ္မတ) မာန် စကာ အာဏာ ဝဳတဝ် (Veto) သွက်ဂွံ တးပါဲ သၞောဝ် မဖျေဟ် နူ ပါလဳမာန် ရ။
* '''ကု အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်:''' ပါလဳမာန် ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ်၊ ဆဂး ရုင်ဗစာ (Judiciary) နွံ အာဏာ မကော်စ '''ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သၞောဝ်ဓဝ်''' (Judicial review) ရ။ ယဝ်ရ သၞောဝ် မဖျေဟ် လဝ် ဂှ် ဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitution) မ္ဂး၊ ရုင်ဗစာ မာန် ပလီု ထောအ် သၞောဝ် ဂှ် ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် ပြန် မ္ဂး၊ ပါလဳမာန် နွံ အခေါင် စၟတ်သမ္တီ (ဟွံသေင်မ္ဂး) တးပါဲ ပရေင်ခါန်ကၞက် တၠသၞောဝ် ဇၞော် တအ် ရ။

== ၈။ ကမ္မတဳဂမၠိုင် ကေုာံ လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ (Committees and Internal Structure) ==
ဟိုတ်နူကဵု ပြသၞာ ဍုင် ဝွံ လှဲလး တုဲ၊ မၞိဟ်စၞး သီုဖအိုတ် လ္ၚတ် သီုဖအိုတ် ဟွံမာန် ပုဟ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အာဏာ ပတန်သၞောဝ် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု သၞောတ် ကမ္မတဳ (Committee system) မကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။

* '''ကမ္မတဳ လၟိုန် (Standing Committees):''' ဒှ် ကမ္မတဳ မနွံ လၟိုန် ကာလ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပြသၞာ အဓိက (ဥပမာ - ကမ္မတဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကမ္မတဳ ပရေင်စဵုဒၞာ)။
* '''ကမ္မတဳ အထူး (Select Committees):''' ဒက်ပတန် ယာယဳ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပြသၞာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်စၟတ်စောဲ အထူး မွဲမွဲ။
* '''ကမ္မတဳ ပံင်ကောံ (Joint Committees):''' ပ္ဍဲ သၞောတ် စၠတ်ဓရ် ၜါ၊ မၞိဟ်စၞး နူ စၠတ်ဓရ် ၜါ လပါ် ပံင်ကောံ တုဲ ပသောင် ပြသၞာ သၞောဝ် မဟွံတုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ်။ 

ကမ္မတဳ တအ် ဝွံ ဒှ် &quot;ကောန်စက်&quot; ဍာံပြ သွက် ပါလဳမာန် ရ။ လိက်ကသုက် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင် ပလေဝ်ပလေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒုင် တးပါဲ ပ္ဍဲ အဆံင် ကမ္မတဳ ဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;carey&quot;&gt;{{cite book |last=Carey |first=J. M. |title=Legislative Voting and Accountability |publisher=Cambridge University Press |year=2008 |pages=75-88}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ အန္တရာယ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ (Challenges and Risks in the Modern Era) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ အာဏာ ပတန်သၞောဝ် ဝွံ ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပြသၞာ နာနာ သာ် ရ -

* '''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ဗော် အလောန် (Hyper-partisanship):''' ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် တအ် ပြိုင်ပ္ကာန် ရေင်သကအ် သ္ကာတ်မြဟ် လောန် တုဲ၊ သၞောဝ် ခိုဟ်ဟ် တအ် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု (Gridlock) ဟွံဂွံ ဒှ် ကမၠောန်။
* '''သြဇာ လဝ်ဗဳ (Lobbying and Special Interests):''' ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ဂကောံ သြန်ဇၞော် တအ် စကာ သြန် သွက်ဂွံ စန်ဒက် (Lobby) မၞိဟ်စၞး တအ် ညံင် ဂွံ ဖျေဟ် သၞောဝ် မခိုဟ် သွက် ညးတအ် တုဲ ဖဵု ညးဍုင်ကွာန် မလေပ် လီုလာ် အာ မာန်။
* '''အာဏာ ဍိုန်လျ စှ်ေ (Decline of Legislature):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်၊ အာဏာ အုပ်ဓုပ် (သမ္မတ/ဝန်ဇၞော်) တအ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ဒြဟတ် တုဲ၊ ပါလဳမာန် ဂှ် ဒှ် အာ ဆ &quot;တံဆိပ် ခဍေက်&quot; (Rubber stamp) မဒး ထံက်ဂလာန် အလဵုအသဳ ဓမ္မတာ မွဲ သၟး ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
အာဏာ ပတန်သၞောဝ် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက အိုတ် သွက် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မွဲ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒၞာဲ ရမ္သာင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ သွက် ဍုင် ရ။ 

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ အာဏာ ပတန်သၞောဝ် သ္ဒး ပြံင်လှာဲ ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ်၊ မာန် ကလင် ရမ္သာင် ညးဍုင်ကွာန် ပြဟ်ပြဟ်၊ ကေုာံ မင်မဲ ဒြဟတ် ဇကု ညံင် ဟွံဂွံ ဍိုန်လျ အာ သၟဝ် အာဏာ အုပ်ဓုပ် ရ။ လဒက်ပတန် ပါလဳမာန် မခိုင်ကၠိုက်၊ ညးစၞး မနွံ ဍာ်ဒကေဝ်၊ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် သၞောဝ် မတပ်တး ဂှ် သ္ဒး ဆက် တန်တဴ ညံင် အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် ဂွံ တန်တဴ လၟိုန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ]] (Separation of powers)
* [[အာဏာ အုပ်ဓုပ်]] (Executive)
* [[အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်]] (Judiciary)
* [[ပါလဳမာန်]] (Parliament)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)

{{Navbox
| name = Separation of Powers
| title = ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ ကေုာံ သၞောတ် အလဵုအသဳ (Separation of Powers and Government)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ကဏ္ဍ အာဏာ ပိ သာ်
| list1 =
* [[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]] (Legislature)
* [[အာဏာ အုပ်ဓုပ်]] (Executive)
* [[အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်]] (Judiciary)
| group2 = လဒက်ပတန် အာဏာ ပတန်သၞောဝ်
| list2 =
* [[စၠတ်ဓရ် မွဲ]] (Unicameralism)
* [[စၠတ်ဓရ် ၜါ]] (Bicameralism)
* [[စၠတ်ဓရ် သၟဝ်]] (Lower house)
* [[စၠတ်ဓရ် သၠုင်]] (Upper house)
| group3 = မၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံ
| list3 =
* [[မၞိဟ်စၞး]] (Member of Parliament)
* [[ပါလဳမာန်]] (Parliament)
* [[ကောန်ဂရေတ်]] (Congress)
* [[ကမ္မတဳ ပါလဳမာန်]] (Parliamentary committee)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitution)
* [[ပရေင်စၟတ်သမ္တီ စရင်သြန်]] (Power of the purse)
* [[ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ်]] (Checks and balances)
* [[မဲ ရုဲစှ်]] (Elections)
}}

[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]]
[[Category:သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ]]</text>
      <sha1>ngophij1u4t3gf0d90d0fdf0p91symb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11845</id>
    <revision>
      <id>56449</id>
      <timestamp>2026-07-28T07:58:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကဏ္ဍ သၞောဝ်ဓဝ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Judiciary'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Judicial branch'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ မွဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် က...&quot;</comment>
      <origin>56449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25104" sha1="0l5wawa4rc4umzqgy06dlpsol9ymjz2" xml:space="preserve">'''အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကဏ္ဍ သၞောဝ်ဓဝ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Judiciary'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Judicial branch'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ မွဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ မနွံ အာဏာ ကေုာံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်၊ ဖျေဟ် အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ စီရင် သ္ဂုတ်သွာတ် အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ ဍုင် ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မနွံကဵု '''[[ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ]]''' (Separation of powers) ဂှ်၊ အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ တတိယ မွဲ မတၞဟ်ခြာ ကေုာံ သၠးပွး နူကဵု '''[[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]]''' (Legislature - မနွံ တာလျိုင် ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ်) ကေုာံ '''[[အာဏာ အုပ်ဓုပ်]]''' (Executive - မနွံ တာလျိုင် ရေင်တၠုင် ကမၠောန်) ရ။&lt;ref name=&quot;hamilton&quot;&gt;{{cite book |last=Hamilton |first=A. |author2=Madison, J. |author3=Jay, J. |title=The Federalist Papers (No. 78) |publisher=Signet Classics |year=2003 |orig-year=1788 |pages=464-471}}&lt;/ref&gt;

အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ရုင်ဗစာ (Courts) အဆံင်ဆံင် ကေုာံ တၠသၞောဝ် (Judges) ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမစီရင် သၞောဝ် (Magistrates) တအ် ရ။ တာလျိုင် အဓိက ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပသောင် ပြသၞာ အကြာ ပူဂိုလ်၊ အကြာ ပူဂိုလ် ကဵု အလဵုအသဳ၊ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitution) ညံင် ဟွံဂွံ ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်သၠးပွး၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ကဏ္ဍ အာဏာ တၞဟ် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Supreme_Court_Front_Dusk.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ရုင်ဗစာ ဇၞော် အမေရိကာန် (Supreme Court of the United States) မဒှ် သင်္ကေတ အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် မသၠးပွး ကေုာံ မနွံ အာဏာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သၞောဝ်ဓဝ် အလုံ ကၟိန်ဍုင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်&quot; (Judiciary) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် လာတ္တေန် &quot;judicium&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်စီရင်&quot; ရ။ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဍာံပြ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် သၞောတ် ရုင်ဗစာ အလုံ မွဲ ဍုင် မနွံ အခေါင် စီရင် သ္ဂုတ်သွာတ် ပြသၞာ အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မနွံကဵု တရားဥပဒေ စိုးမိုးရေး (Rule of Law) မ္ဂး၊ အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ သၞောဝ်ဥပဒေ မဖျေဟ် လဝ် နူ ပါလဳမာန် ဂှ် ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ရုင်ဗစာ မတပ်တး သွက်ဂွံ ဖျေဟ် အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ရပ်စပ် မ္ဂး၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံမာန် ကလိဂွံ ပရေင်တရားမျှတ (Justice) ပုဟ်။ ရုင်ဗစာ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ အာတ်မိက် ပရေင်စဵုဒၞာ နူကဵု ပရေင်ဍဵုဍိုက် နာနာ သာ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
လဒက်ပတန် အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် ဝွံ နွံ ဝင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗွဲမဇၞော် နူ ခေတ် တမၠာ စဵုကဵု ခေတ် တၟိ ရ -

* '''ခေတ် ဨကရာဇ် ကေုာံ တမၠာ:''' ပ္ဍဲ ခေတ် သၟိင် ဨကရာဇ် တြေံ (ဥပမာ ဘေဗဳလုံ၊ အဳဂျေပ်၊ မန်၊ ဗမာ) မ္ဂး၊ အာဏာ ဖန် သၞောဝ်၊ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ စီရင် သ္ဂုတ်သွာတ် သီုဖအိုတ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တဲ သၟိင် ဨကရာဇ် မွဲဓဝ် ရ။ သၟိင် ဂှ် ဒှ် တၠသၞောဝ် ဇၞော် အိုတ် ရ။
* '''ခေတ် လဒေါဝ် ကေုာံ မာဂ်နာ ကာတာ (Magna Carta - 1215):''' ပ္ဍဲ ဍုင် အင်္ဂလာန်၊ ပရေင်အာတ်မိက် ညံင် တၠသၞောဝ် တအ် ဂွံ စီရင် အတိုင် သၞောဝ် (ဟွံသေင် အတိုင် ပၟိက် စိုတ် သၟိင်) ဂှ် စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် စတမ် သၞောတ် Common Law ရ။
* '''ခေတ် ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ:''' တၠပညာ '''[[မောန်တက်သကယူ]]''' (Montesquieu) ထ္ၜး လညာတ် ဒဒှ်ရ အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် သ္ဒး တၞဟ်ခြာ သၠးပွး နူကဵု အလဵုအသဳ (Executive) ကေုာံ ပါလဳမာန် (Legislature) ရ။ လညာတ် ဏအ် ဍိုက်ပေင် ကၠုင် ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန် (၁၇၈၇) မဖန်ဗဒှ် ရုင်ဗစာ ဇၞော် မသၠးပွး ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;montesquieu&quot;&gt;{{cite book |last=Montesquieu |first=C. |title=The Spirit of the Laws |publisher=Cambridge University Press |year=1989 |orig-year=1748 |pages=156-168}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ တာလျိုင် ကေုာံ ကမၠောန် အဓိကဂမၠိုင် (Roles and Main Functions) ==
အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် ဝွံ နွံကဵု တာလျိုင် အဓိက ဂမၠိုင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

# '''ပရေင်ဖျေဟ် အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ် (Interpretation of Law):''' သၞောဝ် မဖျေဟ် လဝ် နူ ပါလဳမာန် ဂှ် အခိင်လ္ၚဵု ဟွံကၠးမး ဟွံသေင်မ္ဂး နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် နာနာ။ ရုင်ဗစာ သ္ဒး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ သၞောဝ် ဂှ် မု အဓိပ္ပါယ် ဇေတ်တ် ရဝ်။
# '''ပရေင်ပသောင် ပြသၞာ (Dispute Resolution):''' စီရင် သ္ဂုတ်သွာတ် ပြသၞာ ရာဇဝတ် (Criminal cases - ဥပမာ ဂစိုတ်၊ ကၠတ်) ကေုာံ ပြသၞာ ဓမ္မတာ (Civil cases - ဥပမာ ကိစ္စ သြန်၊ သ္ၚိကၟိန်၊ တိဍာ်)။
# '''ပရေင်စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ (Protection of Rights):''' မင်မဲ အခေါင်အရာ သဇိုင် ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် ညံင် ဟွံဂွံ ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် နူကဵု အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးတၞဟ်။
# '''ပရေင်တပ်တး အလဵုအသဳ (Checks on Government):''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ ကမၠောန် ကေုာံ လိက်အမိင် အလဵုအသဳ တအ် ဂှ် ကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ်ဥပဒေ ဍာံ ဟွံဍာံ ရ။

== ၄။ ပရေင်သၠးပွး အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် (Judicial Independence) ==
ရိုဟ်ကၞက် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂှ် ဒှ် '''ပရေင်သၠးပွး''' (Judicial independence) ရ။ အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် ဂှ် တၠသၞောဝ် တအ် သ္ဒး မာန် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အတိုင် သၞောဝ် ဍာံဍာံ သီု မဟွံဒး ဖေက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒုင် ဓရိုဟ် ဓရာတ် နူကဵု အလဵုအသဳ၊ ပါလဳမာန်၊ သြန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မၞိဟ် ဂမၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;bingham&quot;&gt;{{cite book |last=Bingham |first=T. |title=The Rule of Law |publisher=Penguin Books |year=2011 |pages=90-105}}&lt;/ref&gt;

သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်သၠးပွး ဏအ်၊ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဖန်ဇန် လဝ် -
* '''အာယုက် ကမၠောန် ဗိုန် (Security of Tenure):''' တၠသၞောဝ် တအ် ဂွံ ဒုင် ခါန်ကၞက် စဵုကဵု အာယုက် ဇၞော် (ဟွံသေင်မ္ဂး စဵုကဵု စုတိ) တုဲ၊ အလဵုအသဳ ပတိတ် ထောအ် ညးတအ် လောဲလောဲ ဟွံမာန် ပုဟ် (ပါဲနူ ယဝ်ရ ညးတအ် ကၠောန် ဒုဟ် ဇၞော်ဇၞော်)။
* '''သြန်ဂိတု ခိုင်ကၠိုက် (Financial Independence):''' သြန်ဂိတု တၠသၞောဝ် တအ် ဂှ် ပါလဳမာန် ဟွံမဲ အခေါင် ယှောတ် ဖျေဟ် အခိင် ကၠောန် ဒၟံင် ကမၠောန်။
* '''လၟေင် ခါန်ကၞက် တပ်တး:''' ပရေင်ရုဲစှ် တၠသၞောဝ် သ္ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ ပညာ၊ ဟွံသေင် နကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။

== ၅။ အာဏာ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သၞောဝ်ဓဝ် (Power of Judicial Review) ==
အာဏာ မဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် ရုင်ဗစာ ဂှ် ဒှ် '''ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သၞောဝ်ဓဝ်''' (Judicial Review) ရ။ အာဏာ ဏအ်ဝွံ ကဵု အခေါင် ကု ရုင်ဗစာ (ဗွဲတၟေင် ရုင်ဗစာ ဇၞော်) သွက်ဂွံ စၟတ်မင် ဒဒှ်ရ သၞောဝ် မဖျေဟ် လဝ် နူ ပါလဳမာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် အလဵုအသဳ တအ် ဂှ် ကိတ်ညဳ ကု '''သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်''' (Constitution) ဟွံသေင် မ္ဂး ရ။

ယဝ်ရ ရုင်ဗစာ ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ သၞောဝ် ဂှ် ဟွံကိတ်ညဳ (Unconstitutional) မ္ဂး၊ ရုင်ဗစာ နွံ အာဏာ သွက်ဂွံ ပလီု ထောအ် သၞောဝ် ဂှ် ရ။ လညာတ် ဏအ် ပြာကတ် ကၠုင် နူကဵု ပေါဲဗစာ ဝင် အမေရိကာန် ''Marbury v. Madison'' (၁၈၀၃) မဒှ် စတမ် အာဏာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သၞောဝ်ဓဝ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

== ၆။ လဒက်ပတန် ရုင်ဗစာ အဆံင်ဆံင် (Structure and Hierarchy of Courts) ==
အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ရုင်ဗစာ အဆံင်ဆံင် ညံင် ဂွံ စီရင် ပြသၞာ မာန် ရ -

# '''ရုင်ဗစာ အဆံင် သၟဝ် (Trial Courts / Lower Courts):''' ဒှ် ရုင်ဗစာ မစ စီရင် ကေုာံ ကလင် သက်သဳ (Evidence) အိုတ် ရ။ ပြသၞာ ဗွဲမဂၠိုင် ပသောင် လဝ် ပ္ဍဲ အဆံင် ဏအ် ရ (ဥပမာ ရုင်ဗစာ ခရိုင်၊ မြို့နယ်)။
# '''ရုင်ဗစာ အယူခံ (Appellate Courts / Courts of Appeal):''' ယဝ်ရ ညးဒးဒုင် စီရင် ဂှ် ဟွံပေင် စိုတ် လတူ သ္ဂုတ်သွာတ် ရုင်ဗစာ သၟဝ် မ္ဂး၊ ညး မာန် ပတိုန် အယူခံ (Appeal) စိုပ် ရုင်ဗစာ ဏအ် ရ။ ရုင်ဗစာ ဏအ် ဟွံကလင် သက်သဳ တၟိ ပုဟ်၊ ညးတအ် ဆ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ ရုင်ဗစာ သၟဝ် စကာ လဝ် သၞောဝ် ဍာံ ဟွံဍာံ သၟး ရ။
# '''ရုင်ဗစာ ဇၞော် အိုတ် (Supreme Court / Constitutional Court):''' ဒှ် ရုင်ဗစာ အဆံင် သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် မွဲ ရ။ သ္ဂုတ်သွာတ် နူ ရုင်ဗစာ ဏအ် ဂှ် ဒှ် အလိတ် အိုတ် (Final) တုဲ ညးလဵု မွဲ လေဝ် ကလေင် ပလေဝ် ဟွံမာန် ရ။&lt;ref name=&quot;baumbach&quot;&gt;{{cite book |last=Baumbach |first=A. |title=Comparative Law: Courts and Judicial Systems |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=65-80}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ နာနာ သာ် (Different Legal Systems) ==
ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ်၊ သၞောတ် မစီရင် သၞောဝ် (Legal systems) နွံ အဓိက ၜါ သာ် မပကဵု ညံင် တာလျိုင် တၠသၞောဝ် ဂွံ တၞဟ်ခြာ အာ ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ အဓိက ၜါ သာ်
|-
! ဂကူ သၞောတ်
! ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
! တာလျိုင် တၠသၞောဝ်
! ဥပမာ ဍုင်
|-
| '''Common Law''' (သၞောတ် အင်္ဂလိက်)
| ဒုင်သဇိုင် လတူ ထုံး (Precedents) ဟွံသေင်မ္ဂး သ္ဂုတ်သွာတ် ရုင်ဗစာ တြေံ တအ်။ သၞောဝ် ဂှ် မာန် ပြံင်လှာဲ အတိုင် သ္ဂုတ်သွာတ် တၠသၞောဝ်။
| တၠသၞောဝ် နွံ အာဏာ ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် နကဵု ပရေင်ဖျေဟ် အဓိပ္ပါယ် တၟိ။ ညးတအ် ဒှ် မၞိဟ် မဒိုင် (Neutral umpire) ရ။
| ဍုင်အင်္ဂလာန်၊ ဍုင်အမေရိကာန်၊ ဍုင်အိန္ဒိယ၊ ဍုင်ဗၟာ။
|-
| '''Civil Law''' (သၞောတ် ရဝ်မ)
| ဒုင်သဇိုင် လတူ လိက် သၞောဝ် မချူ လဝ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် (Codes) နူ ပါလဳမာန်။ ထုံး တြေံ ဟွံကိစ္စဇၞော် လောန်။
| တၠသၞောဝ် ဟွံမဲ အာဏာ ဖန် သၞောဝ်၊ ညးတအ် ဆ ဒး လ္ၚတ် ကေုာံ စကာ သၞောဝ် အတိုင် လိက် မချူ လဝ် သၟး။ ညးတအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်စၟတ်စောဲ ဂၠိုင်။
| ဍုင်ပြင်သေတ်၊ ဍုင်ဂျာမနဳ၊ ဍုင်ဂျပေန်၊ ဍုင်သေံ။
|}

== ၈။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု အာဏာ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Relationship with Other Branches) ==
ပ္ဍဲ သၞောတ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် (Checks and balances)၊ အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အာဏာ သၟေဟ် ၜါ လၟိုန် ရ -

* '''ကု အာဏာ အုပ်ဓုပ်:''' အလဵုအသဳ (သမ္မတ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝန်ဇၞော်) ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် ညးမရုဲစှ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပတိုန် ယၟု တၠသၞောဝ် ဇၞော် တအ် ရ။ ဆဂး ကာလ ခါန်ကၞက် တုဲ၊ အလဵုအသဳ အာတ်မိက် တၠသၞောဝ် ဟွံမာန် တုဲ၊ ရုင်ဗစာ မာန် ပလီု လိက်အမိင် အလဵုအသဳ ရ။
* '''ကု အာဏာ ပတန်သၞောဝ်:''' ပါလဳမာန် ဒှ် ညးမစၟတ်သမ္တီ ဒုင်တဲ (Confirm) တၠသၞောဝ် မပတိုန် လဝ် ယၟု တအ် ရ။ ပါလဳမာန် နွံ အာဏာ ပတိုန် ဒုဟ် (Impeach) တၠသၞောဝ် ယဝ်ရ ကၠောန် ဒုဟ် ဇၞော်။ ရုင်ဗစာ ဂှ် မာန် ပလီု သၞောဝ် မဖျေဟ် နူ ပါလဳမာန် ယဝ်ရ ဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ရ။

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ (Challenges and Issues in the Modern Era) ==
အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

* '''ပရေင်ဓရိုဟ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Interference):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မဟွံမဲ ကု ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဍိုက်ပေင်၊ အလဵုအသဳ တအ် ဓရိုဟ် ဓရာတ် တၠသၞောဝ် ညံင် ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လပါ် ညးတအ် တုဲ ပရေင်သၠးပွး သၞောဝ်ဓဝ် လီုလာ် အာ ရ။
* '''ပရေင်လာပ်ဗဇဴ (Corruption):''' တၠသၞောဝ် လ္ၚဵု ဒုင် ကေတ် လာပ်ဗဇဴ တုဲ ပရေင်တရားမျှတ ဟွံမဲ သွက် ညးဒိုက်ဂတ် တအ်။
* '''ပရေင်လအ်လ (Delay in Justice):''' &quot;တရားမျှတ မလအ်လ ဂှ် ဒှ် တရားမျှတ မတးပါဲ လဝ် ရ&quot; (Justice delayed is justice denied)။ ရုင်ဗစာ ဗွဲမဂၠိုင် ပြသၞာ ဂၠိုင် လောန် တုဲ သ္ဂုတ်သွာတ် မွဲမွဲ ဂွံ တိတ် ဒး ကေတ် အခိင် သၞာံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;tamanaha&quot;&gt;{{cite book |last=Tamanaha |first=B. Z. |title=On the Rule of Law: History, Politics, Theory |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |pages=112-120}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် ဝွံ ဒှ် ဒង្ဃောဝ် (Pillar) မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ မင်မဲ တရားဥပဒေ စိုးမိုးရေး ကေုာံ အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် မွဲ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒၞာဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ အာတ်မိက် ပရေင်စဵုဒၞာ ကာလ ညးတအ် ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် သ္ဒး ပြံင်လှာဲ ညံင် ဂွံ စကာ နည်းပညာ (Legal tech) သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ ညံင် ဂွံ ပြဟ် တိုန် ကေုာံ ကဵု အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ဂွံ စိုပ် ရုင်ဗစာ ဗွဲမလောဲသွာ (Access to justice) ရ။ ပရေင်မင်မဲ ပရေင်သၠးပွး တၠသၞောဝ် တအ် နူကဵု အာဏာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂှ် သ္ဒး ဆက် တန်တဴ ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဂွံ ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် မာန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ]] (Separation of powers)
* [[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]] (Legislature)
* [[အာဏာ အုပ်ဓုပ်]] (Executive)
* [[တရားဥပဒေ စိုးမိုးရေး]] (Rule of law)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)

{{Navbox
| name = Separation of Powers
| title = ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ ကေုာံ သၞောတ် အလဵုအသဳ (Separation of Powers and Government)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ကဏ္ဍ အာဏာ ပိ သာ်
| list1 =
* [[အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်]] (Judiciary)
* [[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]] (Legislature)
* [[အာဏာ အုပ်ဓုပ်]] (Executive)
| group2 = လဒက်ပတန် အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်
| list2 =
* [[ရုင်ဗစာ ဇၞော်]] (Supreme Court)
* [[ရုင်ဗစာ အယူခံ]] (Appellate Court)
* [[ရုင်ဗစာ အဆံင် သၟဝ်]] (Trial Court)
| group3 = မၞိဟ် ကေုာံ လညာတ်
| list3 =
* [[တၠသၞောဝ်]] (Judge)
* [[ပရေင်သၠးပွး အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်]] (Judicial independence)
* [[အာဏာ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သၞောဝ်ဓဝ်]] (Judicial review)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitution)
* [[သၞောတ် အင်္ဂလိက်]] (Common Law)
* [[သၞောတ် ရဝ်မ]] (Civil Law)
* [[ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ်]] (Checks and balances)
}}

[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်]]
[[Category:သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ]]</text>
      <sha1>0l5wawa4rc4umzqgy06dlpsol9ymjz2</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>